آیین خروس کُشی
هشياری حضور فرديت از طريق تک روی خروس در فضای راکد وقوع جنايت – کشتن خروس – برهم زدن نظم درازپای موقعيت است. حاجی به نمايندگی از اهالی، به نماد دفاع از ارزش هايی که زندگی شان را حفظ کرده، اقدام به کشتن خروس می کند
گلستان به عنوان یک نویسنده ، فیلمساز و یا روشنفکر ، تاثیری پر رنگ در فرهنگ امروزه روز ایران داشته است  .  گرچه دیدگاه‌هایش درباره اشخاص الزاما بیان واقعیت نیستند و در فضای ظلمت زده امروز حتا می‌توانند تاثیرات ویرانگری بر خوانندگان آثارش داشته باشند ؛ با این همه ، جسارت تفاوت ، ویژگی آثار و گفتار اوست  .  داستان « خروس » سال‌ها پیش ، آن گونه که گلستان می‌گوید ، بریده بریده و سانسور زده در ایران به چاپ رسید ، و اکنون تنها نسخه معتبر خروس همانی است که در خارج کشور از سوی نشر روزن منتشر‌شده‌است  .  از این رو ، مبنای کار ما نسخه چاپ خارج است  . ابراهیم گلستان پیش از آغاز داستان ، زیر عنوان « چند کلمه » چاپ « خروس » در ایران را به نقد گرفته و منکرش‌شده‌است  .  عصبانیت گلستان تازه نیست ، زاییده نوع نگاهش است  .  هرچه هست ، در داستان هاش هم نمود دارند  .  تنیده در وجود همدیگرند  .  داستان‌ها و نویسنده ، هر دو از یک گوهرند  . گلستان در این داستان ، مثل بیشتر کارهایش ، دست به تغییر در حضور واقعیت زده ؛ که « خروس » سرآمدشان است  .  شاید هم آخرینش ، که نمی‌شود بیش از این جسارت کرد  .  خلاقیت و جسارت هم مرز دارد ؛ چرا که به باور روانشناسان ، زاییده جنون‌های پنهان ذهن آدمی‌ست  .  یکی به دیوانگی ، دیگری به اسارت می‌رسد  .  فراتر از آن نمی‌توان رفت  .  شگون و بدشگونی اتفاقات ، نمادی از خلاقیت طبیعت است  .  طبیعت هم دیوانه می‌شود یا اسیر  .  ضرورت که باشد ، هوشیارست و سرکش  .  خروس گلستان نماد همین سرکشی است که ما « بد شگونش » می‌خوانیم  . روایت « خروس » ساده است : راوی همراه همکار و راهنمای بومی شان ناچار است به بیتوته در خانه یک قاچاقچی در یکی از بندرهای جنوب  . خروسی که از سر اتفاق ، در جعبه ساعت شماطه‌دار خانه از تخم بیرون آمده ، و نا به هنگام آوازهای مکررش اهالی محل و صاحبخانه را ذله کرده است  .  خروس ، فرزند زمان یا فرزند زمان بی‌مصرف ، بر کله بز آذین‌شده‌سر در خانه ، دایم چلغوز می‌کند و همین بدشگونی ، میزبان را وا می‌دارد به کشتن خروس ، همراه با مراسمی آیینی در حضور دیگران  .  در و همسایه بسیج می‌شوند به آماده‌سازی خروس برای مراسم شام آیینی  . حاجی و آدم هاش پس از اجرای نمایشی آیینی ، صدای خروس را جمع خوانی کرده ، سپس ، خروس را بر بالای سر در می‌برند تا خونش را بر کله بز بریزند  .  آنانی که مسئولیت قربانی کردن را برعهده گرفته‌اند ، تلاششان برای سر بریدن با چاقو بی‌نتیجه می‌ماند  .  پس باید گردنش را چنان کشید تا سر و بدن از هم جدا شود  .  خون خروس بر تیغه دیوار روی کله بز ، نماد توتم قبیله‌ای ، پاشیده ، سپس سر و صورت شرکت‌کنندگان مناسک آیینی را رنگین می‌کند تا آنان از برکت الهی برخوردار شوند  .  دیگ و اجاق به کار می‌افتد تا در امتداد مناسک ، با خوردن گوشت قربانی ، خدا را به درون خود برند  .  چرا که نیایش شام آیینی ادامه می‌یابد  . این مناسک برای میهمانان ناخوشایند افتاده و راوی قصد ترک خانه را دارد ؛ اما نه مسافرخانه‌ای در آن حوالی یافت می‌شود ، نه رسم میهمانی است ترک نیمه شب خانه  .  پس می‌مانند و حاجی بساط عرق خوری را می‌چیند به قصد راه بردن به راز و نیت بیگانه‌ها در رفتن به جزیره  .  از نگاه بومی‌ها ، بیگانه‌ها ، هر که باشند ، یا آدم‌های دولتند برای سرکیسه کردن اهالی یا به دنبال گنج‌های میرمهنا هستند که افسانه اش زبانزد بنادر است  .  اما راوی با راه بردن به زبان بومی‌ها و تجربه نشست و برخاست با آنان از گذشته‌های دور ، فضا برایش آشناست و می‌داند افسانه گنج‌های میرمهنا ، اسطوره بقای آدم‌های بندر است  . راوی که از لته نیمه باز اتاق نشیمن تا ته حیاط را می‌نگرد ، برایمان از همزمانی جهان نو و کهن می‌گوید و در فرجام ، روایت این همزمانی در گذر سواره آنان در کوچه پس کوچه‌های روستا ادامه می‌یابد تا راوی بتواند به پرسش‌های بی‌پاسخ مانده نزدیک شود ؛ پس او ، رشته سخن را می‌کشاند به آیین نمایشی و نیایشی « دارخرستو » که آیین « فالیک » یا آیین جنسیت دریانشینان و بنادر است  .  شناخت آن سرزمین ، دریافت روحیات اهالی و نمادهایشان از طریق این آیین نمایشی مردانه امکان‌پذیر می‌شود  .  حاجی میزبان نیز وابسته به این آیین هاست  .  سرزمینی که هنوز آیین‌ها و اسطوره‌ها جاری در زندگی روزمره ، جایگاه فردی و هویت جمعی اهالی را تعیین می‌کنند  . در داستان می‌بینیم که راهنمای سیاه مست‌شده‌، که به قول راوی « رسم الخط قلابی را در زبان شفاهی به کار می‌آورد ،» در راه پله‌های خانه حاجی ادرار می‌کند ، بالا می‌آورد و فریاد می‌کشد تا جزا و پیامد پرهیز از رسوم و آیین‌ها بر اهالی آشکار شود  .  از این رو ، گماشته‌های حاجی ، راهنمای سیاه مست را حسابی می‌زنند تا هرچه خورده بالا بیاورد  .  نوکرها به حاجی پیشنهاد اطراق شبانه راهنما را در همین خانه کنار دیگران می‌دهند تا بنا به سرنوشت از پیش تعیین‌شده‌در مراسم قربانی کردن خروس ، فاجعه به اوج خود رسد  .  آنان ، همچون مجریان بی‌چون و چرای این آیین‌ها ، می‌دانند نمایش آیینی بامداد به اوج می‌رسد  . پس راوی که دم دمای صبح از خواب می‌پرد ، از پشه‌بند روی بام ، حرکاتی محو و نا روشن را شاهد است : کسی دایم در رفت و آمد است  .  بعد می‌رود روی تیغه دیوار ، می‌رود بالای سر بز سر در ورودی خانه  .  بوی نفت می‌آید  .  بعد آتش از کله بز زبانه می‌کشد  .  حاجی هم گه مالی‌شده‌، دست و پا و دهن بسته در پشه‌بند گیر افتاده است  .  نوکرها نمی‌دانند مجرم کیست  .  همکار راوی نا خودآگاه سراغ راهنما را می‌گیرد  .  نوکرها می‌فهمند  .  می‌روند سراغش  .  در همین دم ، راننده شان به روستا باز می‌گردد تا ناظران مناسک آیینی توتم‌ها را در پایان رویدادها به مرکز بازگرداند  . به نظرم می‌شود گفت اساس داستان خروس ، برخورد بیگانه‌ها در بندری جنوبی و حضورشان در مراسم « خروس کشی » وابستگی آدم‌ها به خاک خود را نشان می‌دهد که سنت ، پوشش خوابشان است  . ابراهیم گلستان بایستی به مراسم نیایشی جنسی « خروس نشانی » در جنوب آگاه بوده باشد که نام « خروس » را بر داستانش گذاشته  .  در اسطوره‌های ایرانی ، خروس با نام اهریمنی « کهرکتاس » هم شناختنی است که هم نقشی بزرگ ، یعنی خوش شگون ، در بزرگداشت « زمان بیداری » و « بارآوری » ( جنیست )، دارد و هم بد شگون در زدودن « سرکشی » و « اخلاق کشی » در اسطوره‌های ایرانی ، و هنوز در جنوب فلات ایران بازمانده مراسمی شاید بسیار کهن به چشم می‌آید که سرآمد خروس‌ها را نشانه می‌کنند  .  هر کس دانه‌ای می‌آورد برای خروس برگزیده و تقدیسش می‌کند تا خروس به درگاه پروردگار نیایش صبحگاهی کند  .  بعد ، اهالی خدا را که در خروس جلوس کرده می‌خورند تا قدرت الهی به کالبدشان حلول یابد  .  اما آیین خروس قرار بوده برای حاجی بدشگون باشد  .  از اول ، از سر اتفاق ، وقتی حاجی کاسه تخم مرغ‌ها را به اشتباه در محفظه ساعت دیواری گذاشته ، در حرارت اتاق ، خروش سر بر می‌کشد  .  خروس برآمده از جعبه زمان ، خوی سرکش و نا آرام دارد  .  بر کله بز سر در حیاط خانه ، به نماد قدرت خداوندگار خانه ، چلغوز می‌کند ، صبح و ظهر می‌خواند و بر کول مرغ‌ها می‌پرد  .  اهالی نمی‌خواهند مرغ‌هایشان تخم حرامزادگی بگذارند  .  برای همین ، مراسم « خروس کشی » همزمان است با آمدن غریبه‌ها به سرای حاجی  .  چشم غریبه‌ها شور است ، همچون چشمان خروس شگون ندارد ، پس باید بر همان جایی که چلغوز می‌کرده ، بر بالای کله بز سر در خانه ، سرش از تن جدا شود تا خونش برکت را به زمین بازگرداند و گوشتش لای برنج ، سهم شام آیینی میزبان و میهمان شود  .  بعد روایت « دارخرستو » و سنت « غاز » میان چینی‌ها می‌رسد  .  سنت‌های جنسی که دریانوردان هنوز پایبند این آیین هایند که همچون مراسم عروسی باید آن را با شکوه برگزار کنند  .  غاز سربریده چینی‌ها ، خروس سر بریده ی حاجی ، سفتن پسر بچه‌ها در « دارخرستو » و بسیار نمونه‌های دیگر بخش‌های گوناگون یک واقعیت‌اند  . تنها خروس نیست که خون به حیاط می‌پاشد  .  بچه حاجی هم که اسهال دارد گه اش را ، راهنمای راوی استفراغش را ، حاجی هم مخلوط کنیاک و پپسی اش را و همسفر راوی حرف هاش را به در و دیوار می‌پاشد  . در داستان خروس می‌بینیم که مه غلیظی از باورداشت‌ها و تفاوت‌ها نه تنها بر شخصیت‌ها ، بلکه بر فردیت‌ها نیز حاکم است  .  کسانی اسیر باورداشت‌ها هستند و کسانی نیز اسیر تفاوت‌ها  .  آن که در فضای باورها زیسته ، نمی‌تواند عصیان خروس را تحمل کند  .  هشیاری حضور فردیت از طریق تک روی خروس در فضای راکد وقوع جنایت کشتن خروس بر هم زدن نظم درازپای موقعیت است  .  حاجی به نمایندگی از اهالی ، به نماد دفاع از ارزش‌هایی که زندگی شان را حفظ کرده ، اقدام به کشتن خروس می‌کند  .  آن که اسیر تفاوت هاست ، آن که نظاره‌گر وقوع جنایت و سرکوب فردیت است ، کاری نمی‌تواند کرد جز عصبیت و تحقیر  .  اما حاجی که بسته آیین خویش است ، تحقیر نمی‌شود ، آن که تحقیر‌شده‌، راهنماست ، راهنمایی که نه در باورها جای دارد و نه تفاوت را می‌شناسد ، برای همین می‌تواند بکشد ، آن هم کسی را بکشد که خروس را کشته است  . آنچه برای خواننده اهمیت دارد ، همانی است که نویسنده گذرا آورده است : ابهام‌ها بسیار گسترده تر از روشنی هاست ؛ چرا که کوچکترین آگاهی از پیشینه راوی و همراهش نداریم  .  نه می‌دانیم به کدام جزیره رفته‌اند ، و برای چه کاری ، و نه رفتنشان روشن است  .  تنها یک اتفاق ساده راننده‌ای که بایستی آن‌ها را همراه می‌برده ، پس از ساعت‌ها معطلی به شهر باز می‌گردد و تا فردا خبری از خودرو در محل نخواهد‌بود  .  هرچه هست گردونه‌ای ست از ابهام‌ها و بازی‌هایی شاید بی‌فرجام  .  چه خوب که آگاهی‌های بیهوده دور ریخته شده‌اند تا ما درست در میان گردونه قرار گیریم و خود را محک بزنیم شاید به اصل منظور و مقصود راوی نزدیک شویم  . نویسنده خروس سنت‌ها و باورداشت‌ها را بی‌داوری نگریسته ، بالا پایین می‌کند تا چیزی را ببیند که برای خواننده تازگی داشته باشد  .  سنت‌ها و آیین‌ها می‌توانند در برشی از فضاهای حسی ما چنان سنگین و با وقار جلوه‌گر شوند که ذهنیت ما را نه تنها به خود مشغول دارند ؛ بلکه آرامشی را نیز به ما هدیه دهند  . داستان « خروس »، داستان زبان‌آوری و شیوه به کارگیری واژه‌ها از سوی ابراهیم گلستان نیز هست که در آمیزش با واژگان بومی به خوبی درهم آمیخته‌اند  .  زبان داستانی خروس ، زبان برازنده شرح یک آیین اسطوره‌ای است  .  زبانی در پوشش سادگی ، مثل رخت تن بومی‌ها باد می‌پیچد زیر پارچه گزاره‌ها  .  این گزاره‌ها به هم تنیده رویداد را تجسم می‌کنند  .  سخت است خواندن خروس و پس از آن فراموشی  .  اندیشیدن به چرایی پیشامدها و آیین به نمایش در آمده  .  می‌توانم بگویم « خروس » شاهکار ابراهیم گلستان است  .  همین  .