دستبرد ایدئولوژیک به منابع و مراجع ادبی و علمی
در سه دهه گذشته از عمر جمهوری اسلامی برخی «دستبرد ایدئولوژیک به منابع و مراجع ادبی و علمی» صورت گرفته که در این مقاله به آن پرداخته شده است.
چندی پیش در خبرها آمده‌بود که داستان عاشقانه « خسرو و شیرین » که توسط نظامی گنجوی جاودان‌شده‌است ، از سوی وزارت ارشاد اسلامی مورد سانسور قرار گرفته است  .  مدیر بخش فرهنگی انتشارات پیدایش که هفت بار مثنوی خسرو و شیرین را به چاپ رسانده ، گفت وزارت ارشاد برای چاپ هشتم این مثنوی را منوط به تغییراتی در متن آن کرده است  . سانسور و حذف و تبدیل کتابهای ادبی ، اجتماعی ، تاریخی و حتی دینی در ایران و نظام برآمده از انقلاب اسلامی موضوع جدیدی نیست  . یکی از نخستین پروژه‌های فرهنگی جمهوری اسلامی پس از در اختیار گرفتن قدرت در سال 1357 ، تعویض کتابهای درسی مدارس ایران و تطبیق محتوای آن‌ها با روایت خاصی از مذهب شیعه و ایدئولوژی « اسلامی »‌بود تا نسلی که در نظام جدید پرورش می‌یابد دارای مشخصاتی باشد که تفکر و فرهنگ خاص مورد نظر نظام را نمایندگی کند  . نظام برخاسته از انقلاب کار ایدئولوژیک کردن علم و ادب را با سانسور کتابهای درسی آغاز کرد ، و سپس درهمان دهه اول انقلاب - نوبت به پاکسازی و « تصحیح » کتابهای ادبی ، متون تاریخی و اجتماعی رسید  .  برخی از دیوانهای اشعار شعرای معاصر ، از جمله ایرج میرزا ، فرخی یزدی ، ملک الشعرائ بهار ، فروغ فرخزاد و پروین اعتصامی مورد بازبینی و پاکسازی قرار گرفتند و سپس اجازه چاپ یافتند  .  کتابهایی که به‌طور سنتی برای کودکان‌بود نیز پاکسازی شدند ، از جمله عبید زاکانی و شیخ بهائی  . کتابهای دینی نیز از دستبرد ایدئولوژیکی نظام برخاسته از انقلاب اسلامی مصون نماند  .  مثلا چاپ جدید کتاب شیخ مرتضی انصاری ، که توسط آیت‌الله مشکینی خلاصه و چاپ شد ، شامل فصل « باب انسداد علم » نیست و این فصل کاملا حذف‌شده‌، زیرا با مبانی حکومت اسلامی منافات دارد  .  « باب انسداد علم » بحث می‌کند که چون تا ظهور امام زمان علم قطعی وجود ندارد ، یعنی راه حصول علم به علت غیبت - مسدود است ، بنابراین اجرای حدود ، چون قابل بازگشت و جبران نیست ، غیر شرعی است  .  یا روایتی خاص در که ناظر است به همین موضوع یعنی غیر شرعی بودن حکومتهایی که مدعی شیعه هستند تا زمان ظهور امام زمان حذف شد  . افراط در تحریف مبانی مذهب شیعه و تطبیق آن با ولایت فقیه ( به روایت رهبر انقلاب ) تا جایی پیش رفت که یکی ازنمایندگان آیت‌الله خمینی در لبنان به نام سید احمد فهری کتابی منتشر کرد با عنوان که در آن آیاتی از قرآن مورد تفسیر قرار گرفته و نشانه ظهور « امام خمینی » شمرده‌شده‌است  ! دستبرد و تغییر کتابهای مرجع از قبیل کتابهای لغت واعلام و دانشنامه‌ها مرحله دیگری از سانسور سازمان یافته تحریف تاریخ و تطبیق آن با مبانی نظام انقلابی‌بود  .  اوائل انقلاب گمان غالب بر این‌بود که ممیزان نظام انقلابی در فرهنگنامه‌ها و دانشنامه‌ها از نوع دهخدا فقط انچه مربوط به رضاشاه یا محمد رضاشاه بوده حذف کرده‌اند و یا مطالبی را که به نوعی تبلیغ نظام سابق به شمار می‌آمده مورد جرح و تعدیل قرار داده‌اند  .  نمونه‌ای که در این نوشته به آن می‌پردازم متفاوت است و نشان می‌دهد حتی مقاله‌هایی که با معیارهای علمی نوشته شده‌اند ، چون با مبانی حکومت سازگاری ندارند حذف‌شده‌و در همان مدخل نوشته‌هایی جای گرفته که تبلیغ منویات نظام را دارد  .  و از این مهمتر این که کتاب به تاریخ گذشته و پیش ا زانقلاب چاپ کرده‌اند ، و خواننده اگر دقت نکند گمان می‌کند این نوشته‌ها در زمان پیش از انقلاب چاپ‌شده‌و لاجرم آن را با نگاه دیگری ارزیابی می‌کند  . : مقاله اصلی دارای این مشخصات است : مقاله‌ای است با مختصات علمی و روشمند  .  با مقدمه‌ای کوتاه با اشاره به وضع حجاب در دوران تاریخ باستان و تاریخ اجتماعی مردم ، به بررسی حجاب در دوران اسلامی با توجه به اندیشه‌های این دین پرداخته و با استناد به مراجع تاریخی ، فقهی ، و نیز قیاس آن با دیگر ادیان ، بخشی را هم به سابقه حجاب و وضع آن در دوران معاصر اختصاص داده و تحولات آن را از زمان مشروطیت تا هنگام نوشتن مقاله بررسی کرده است  . در معرفی اندیشه‌های مختلف در زمانهای مختلف ، هنگام طرح یک نظریه درباره حجاب ، نظریات مخالف یا مکمل آن‌ها را هم با ذکر ماخذ نام برده است  . رابطه اجتماعی میان حکومتهای مختلف و نقش آن‌ها در رفتار مردان با زنان در ارتباط با حجاب را مورد توجه قرار داده است  . - به این موضوع نیز تصریح کرده که حجاب اسلامی در دورانهای مختلف و در مکانهای مختلف با هم فرق داشته است و یکسان و یک شکل نبوده است  . اما مقاله جایگزین‌شده‌از سوی ممیزان جمهوری اسلامی به جای مقاله اصلی ، از چند وجه قابل بررسی است : اعتبار علمی مقاله به هیچ وجه در حد سایر مقاله‌های نیست  .  در مقاله‌های معمولا مراجع معتبر علمی و تاریخی و فقهی مورد استناد واقع شده‌اند  .  در حالی که مقاله جایگزین فقط بر اساس برخی منابع خاص فقه شیعه نوشته‌شده‌است  . شیوه گفتار در مقاله جایگزین شیوه‌ای جدلی است و در پاسخ به مقاله اصلی نوشته‌شده‌، بدون این که به خواننده این نکته تذکر داده شود و مواضع مورد انتقاد از مقاله اصلی نقل شود  . این مقاله از نظر فنی و علمی و شیوه نگارش ، در خور چاپ در هیچ دائره المعارفی نیست زیرا آشکارا مضمونی ایدئولوژیک دارد و بر خلاف مقاله اصلی - به جای اشاره به زوایای گوناگون تاریخی و اجتماعی و سیاسی موضوع ، که در مقاله اصلی به آن پرداخته‌شده‌، فقط به قصد روشن کردن مواضع نظام از کتاب مرتضی مطهری « انتخاب » و « اقتباس »‌شده‌است  . این مقاله ، بر خلاف عنوان آن ، مطلقا به « تاریخچه حجاب » نپرداخته است ، نه در ایران ، نه در اسلام و نه در هیچ کجای دیگر عالم  . نکته پنجم : مراجع فقهی مورد استناد بخشهای انتخاب‌شده‌از مقاله مطهری ، از قبیل شیخ انصاری ، به نوبه خود قبلا مورد دستبرد و پاکسازی قرار گرفته‌اند  . * رابرت تاکر مورخ و استاد دانشگاه تافت که شرح احوال جوزف استالین و ولادیمیر ایلیچ لنین را به رشته تحریر درآورده است ، درباره شیوه کنترل سیاسی و روانی توده‌های مردم از طرف رهبران نامبرده می‌گوید : در میان انحصارهایی که دولت از آن نفع می‌برد ، هیچ کدام به اهمیت انحصار تعریف واژه‌ها نیست  .  اسلحه نهایی برای کنترل سیاسی جامعه یک کتاب لغت [ دلخواه دولت ] است  !. دهها سال پیش از او جرج اورول نویسنده مشهور انگلیسی در رمان 1984 خود همین نکته را به شیوایی پرورانده و شعارهای زیر را به عنوان نماد حکومتهای توتالیتر ارائه داده است : * جنگ صلح است * آزادی بردگی است * نادانی قدرت است همو پیش‌بینی کرد که اگر حکومتی بتواند معنی کلمات را به دلخواه تغییر دهد ، می‌تواند به راحتی جامعه را کنترل کند  . بسیاری از دولتهای توتالیتر از این شیوه به وفور استفاده کرده‌اند  .  در سال 1985 میلادی فاش شد که دولت اتحاد جماهیر شوروی که با تحصیل اجازه دیکشنری آکسفورد را در مسکو چاپ کرده‌بود ، با دست بردن در آن معنای بسیاری لغات را مطابق سیاست داخلی خودش تغییر داده‌بود  .  به عنوان نمونه به تعریفهایی که دیکشنری آکسفورد چاپ مسکو از واژه‌های زیر ارائه داده توجه کنید : * سوسیالسم : « نظام اقتصادی اجتماعی که جانشین سرمایه‌داری خواهد شد » * سرمایه‌داری : « نظامی که جانشین فئودالیسم‌شده‌و جای خود را به کمونیسم خواهد داد » * کمونیسم : « جانشین انقلابی سرمایه‌داری » * امپریالیسم : « بالاترین و آخرین مرحله سرمایه‌داری » * فاشیسم : « نهضت و رژیم بورژوازی در دوره امپریالیسم » دستبرد به کتابهای مرجع و تاریخ در اتحاد شوروی چنان عمومیت یافته و نهادینه شده‌بود که پس از روی کار آمدن گورباچف و دوره معروف به گلاسنوست ، از سالهای آخر دهه 1980 میلادی ، تدریس کتابهای تاریخ به علت تحریفهای جقایق تاریخی در مدارس آن کشور ممنوع شد  . نظام جمهوری اسلامی نیز با استفاده از همین « اسلحه نهایی کنترل جامعه » از بدو تشکیل ، مرتبا مشغول بازتعریف و بازتعریف مجدد از واژه‌هایی چون « اسلام »، « دین »، « تشیع »، » اخلاق »، « امانت »، « خیانت »، « حکومت »، « قانون »، « ملی‌گرایی »، « آزادگی »، « برابری »، « عدالت »، « ظلم »، « انسانیت »، « مستضعف »، « طاغوت »، « حق »، « مسوولیت »، « شهادت »، « وطن »، و  ...  بوده است  .  بسیاری از این واژه‌ها بارها در جمهوری اسلامی بازتعریف شده‌اند  .  اما آنچه در این‌گونه تحریفها توسط نظام جمهوری اسلامی بدیع است و تا جایی که می‌دانم - سابقه‌ای در نظامهای توتالیتر دیگر ندارد و نوآوری نظام جمهوری اسلامی به شمار می‌آید ، آن است که این‌گونه تعریفها و بازتعریفها را به تاریخ ایام گذشته و قبل از انقلاب اسلامی چاپ می‌کنند و خواننده سردرگم می‌شود که آیا واقعا مثلا سی سال قبل از انقلاب اسلامی هم همین تعبیرها و معانی از کلمات و تاریخ و ادب مستفاد می‌شده یا نه  ؟ همین مقاله ( چاپ بعد از انقلاب ) درباره حجاب در نسخه‌ای است که تاریخ چاپ روی جلد آن تیرماه 1335 شمسی است ، یعنی 22 سال قبل از انقلاب اسلامی ، در حالی که در پاورقی همین مقاله در همین کتابی که ظاهرا 22 سال قبل ار انقلاب چاپ‌شده‌، در ارجاع به کتابی از آیت‌الله مطهری ، از او با عنوان « استاد شهید مرتضی مطهری » یاد‌شده‌ .  واضح است که این « استاد شهید » 22 سال قبل از انقلاب نه استاد بوده و نه شهید  .  لاجرم باید پذیرفت این مقاله و این کتاب بعد از شهادت این استاد و بعد از تشکیل جمهوری اسلامی چاپ‌شده‌، حتی اگر تاریخ چاپ روی جلد آن تیرماه 1335 باشد  ! * نمونه دیگر ، دستبرد به آثار ادبی منثور معاصر است  .  حدود پانزده سال پیش صادق هدایت در تهران توسط نشر سیمرغ به چاپ رسید  .  این اثر به‌طور دقیق و کلمه به کلمه توسط سانسورکنندگان نظام اسلامی مورد پاکسازی قرار گرفته ، به طوری که می‌توان گفت فقط نام کتاب و نویسنده از دستبرد مصون مانده  .  اما ممیزان جمهوری اسلامی فقط به ممیزی و سانسور متن کتاب بسنده نکرده‌اند و مقدمه‌ای بر آن نوشته‌اند و بدون معرفی خودشان ، به توهین و تحقیر دو تن از بزرگان جامعه علمی ایران علی اکبر سیاسی و مجتبی مینوی پرداخته‌اند و تهمتهای ناروا و بدون مرجع و از قول هدایت به دوستان نزدیک وی زده‌اند  . نمونه دیگر کتابی است با عنوان از انتشارات علمی حاوی داستانهایی از نویسندگان مشهور معاصر  .  این کتاب که به کوشش شخصی با نام ( مستعار  ؟ ) تقی زاده منتشر‌شده‌داستانی برگزیده از ابراهیم گلستان و آن را مثله کرده به چاپ رسانده است  .  ابراهیم گلستان در واکنشی نسبت به این عمل نامه‌ای به او و ناشر نوشته که در بخشی از آن آمده است : « ...  شرم آور است  !  اگر برای شرم معنایی باقی مانده باشد  .  این اقدام شما نادرست بوده است  .  اسم این کار نادرستی است  .  من وقتم را بیش از این تلف نمی‌کنم که از کسانی که چنین کرده‌اند شکایتی به مرجعی یا مقامی ببرم ، که چنین مقام و مرجع را ، اگر هم باشد نمی‌شناسم  ...  بهتر است این کش رفتنها و مثله کردنها بماند برای عمله شکنجه و عمله شکنجه هم در نیایند به صورت « ناشر » و « ویراستار » و « فرهیخته » .... »  ...  ولی چه می‌توان کرد که در حکومتهای ایدئولوژیک و تمامت خواه ( توتالیتر ) همیشه عمله ظلم و شکنجه به هیاتهای مختلف از جمله ناشر و ویراستار و فرهیخته در می‌آیند و از آن گریزی نیست  .