ایران، گذرگاه حساس انتقال مواد مخدر
وزیر کشور و رئیس ستاد مبارزه با مواد مخدر ایران گفته مداحان محوری ترین شبکه مبارزه با مواد مخدر هستند و می توانند تاثیرگذارترین شبکه در مبارزه با معضل اعتیاد باشند
با وجودی که بیش از 90 درصد تریاک سراسر جهان در افغانستان تولید می‌شود ، ایران یکی از بهترین و سودآورترین مسیر موجود برای قاچاق ، ترانزیت ، توزیع و فروش مواد مخدری است که در مرزهای کشور همسایه تولید می‌شود  . ایران از نظر جغرافیای سیاسی در گذرگاه حساس و بسیار حیاتی قرار گرفته که نه تنها برای قاچاقچیان مواد مخدر پرسود است بلکه از نظر اعتیاد مردم کشور و پیامدهای فردی ، اجتماعی و اقتصادی ناشی از مصرف مواد مخدر بسیار آسیب‌پذیر است  . برخی از مقامات ایران کشور را « دالانی امن » خوانده‌اند که بهای جانی و مالی سنگینی را برای مقابله با قاچاق مواد مخدر از مسیر ایران و ورود آن به کشورهای اروپایی و آمریکای شمالی را می‌پردازد  .  آن‌ها خواهان کمک‌های مالی و راهبردی جامعه بین‌الملل برای مقابله با این معضل شده‌اند  . حشمت الله فلاحت پیشه ، یکی از اعضای پیشین کمیسیون امنیت ملی مجلس شورای اسلامی اخیرا از سیاست‌های امنیتی کشور انتقاد کرده و گفته است « بیش از 60ٕ درصد از مواد مخدر دنیا از مرزهای شرقی ایران وارد کشور می‌شوند  ...  اما مجامع بین‌المللی برای مبارزه با این پدیده هیچگونه کمکی در اختیار ما قرار نمی‌دهند ، در حالی که نباید هزینه مقابله با انتقال مواد مخدر به اروپا را ایران بپردازد » . بابک دین پرست ، معاون ستاد مبارزه با مواد مخدر ایران روز 21 بهمن از دستگیری 200 هزار نفر در ارتباط با توزیع ، قاچاق و ترانزیت مواد مخدر در 9 ماه اول سال جاری و کشف و ضبط بیش از 4٥0 هزار تن مواد مخدر در کشور خبر داده‌بود  . مقامات دولتی در جمهوری اسلامی همواره ترانزیت مواد مخدر افغانستان از مسیر ایران را عامل مهم افزایش مصرف ، توزیع و قاچاق و اعتیاد به مواد مخدر در داخل کشور مطرح می‌کنند  . خبرگزاری فارس به نقل از کارشناسان آگاه نوشته است « حدود 64 میلیارد دلار سود خالص چرخه قاچاق مواد مخدر سنتی تریاک و مشتقات آن است که از این محل 3 میلیارد دلار سود قاچاقچیان ایرانی تبار است » . به گفته بابک دین پرست ، « فعالان چرخه قاچاق مواد مخدر 10 میلیون نفر است و 89 درصد از خدمات مراکز درمانی معتادان و کاهش آسیب ناشی از اعتیاد توسط بخش غیردولتی ارائه می‌شود » . بنا به گفته این مقام ایرانی ، « از حدود 17 هزار سازمان غیردولتی در کشور 18٥0 نهاد در زمینه مبارزه با قاچاق و ارائه خدمات به معتادان در ایران فعال هستند و ٥300 مرکز درمان معتادان و کاهش آسیب‌های ناشی از اعتیاد در ایران توسط بخش غیردولتی اداره می‌شود و 84 درصد از معتادان کشور زیر پوشش مراکز بخش غیردولتی قرار دارند » . پرسشی که مطرح می‌شود این است که دولت ایران برای مبارزه مواد مخدر چه ابتکارها و اقداماتی انجام می‌دهد  . عبدالرضا رحمانی فضلی ، وزیر کشور گفته است « ایران 1 میلیون و 32٥ هزار نفر معتاد دارد و 6ٕ میلیون نفر دیگر نیز هستند که به‌طور مستقیم درگیر مواد مخدر هستند » . این مقام دولتی گفته است « ایران ٥6ٕ هزار مداح دارد و مداحان محوری ترین شبکه مبارزه با مواد مخدر هستند و کانون مداحان و شعرای آیینی می‌توانند تاثیرگذارترین شبکه در این زمینه باشند و با اتصال به شبکه عرفان و ایمان ، حس گناه و تعصب و غیرت را در افراد برانگیزند و با این معضل مقابله کنند » . بسیاری از کارشناسان اجتماعی و متخصصان بهداشت و درمان معتقدند که آمار واقعی تعداد معتادان به مواد مخدر به ویژه مواد مخدری که به صورت قرص ، مواد صنعتی و یا مسکن و آرام‌بخش در اختیار مردم قرار دارد بسیار بیشتر از ارقام رسمی است که دولتمردان کشور اعلام می‌کنند  . پلیس ایران طی سال جاری اعلام کرده‌بود 700 هزار مصرف‌کننده تفننی مواد مخدر در ایران وجود دارد  . مریم اخگری ، رئیس بخش سم‌شناسی پزشکی قانونی تهران گفته است « مصرف داروهای مخدری همچون متادون و ترامادول به شدت در ایران افزایش یافته و مرگ و میر ناشی از مصرف ترامادول طی 4 یا ٥ سال اخیر 40 برابر بیشتر‌شده‌است » . این مقام پزشکی قانونی ایران هشدار داده است روزانه 8 ایرانی بر اثر استفاده بیش از حد و یا سوئ استفاده از مواد مخدر جان خود را از دست می‌دهند  . بابک دین پرست ، معاون ستاد مبارزه با مواد مخدر ایران گفته است « 63 درصد معتادان کشور متاهل و ٥3 درصد شاغل و 7٥ درصد افراد معتاد تحصیلات بالاتر از دیپلم دارند » . با وجودی که پیامدهای اجتماعی ، بهداشتی ، روانی و فردی و اقتصادی اعتیاد به مواد مخدر بر همگان روشن است اما آمار و ارقم رسمی که مقامات ایران ارائه می‌کنند از معضلی عمیق و پدیده‌ای بسیار جدی در جامعه ایران پرده برمی دارد  . معاون کاهش تقاضا و توسعه مشارکت‌های مردمی ستاد مبارزه با مواد مخدر ایران گفته است اعتیاد عامل 6٥ درصد از همسرآزاری‌ها ، ٥٥ درصد طلاق ، 30 درصد کودک آزاری ، 2٥ درصد قتل و 20 درصد جرائم مالی و منکراتی و 7ٕ1 درصد جرائم زندانیان است  . بنا به گفته مقامات ایران ، از سال 1368 تا سال 139ٕ1 تا به حال 28 هزار عملیات مسلحانه با قاچاقچیان مواد مخدر در کشور انجام‌شده‌است که نه تنها 3700 ایرانی جان خود را در طی این عملیات از دست داده و 12 هزار نفر معلول شده‌اند بلکه 106 هزار خودرو از قاچاقچی‌ها ضبط و توقیف‌شده‌است  . احمدرضا رادان ، جانشین فرمانده نیروی انتظامی ایران 26 دی ماه سال جاری گفته‌بود « کشف حدود به 90ٕ تن مواد مخدر در طی 9ٕ ماه سال جاری در هرمزگان نشان می‌دهد مسیر قاچاق مواد مخدر به صورت تدریجی به سمت دریا و مرزهای آبی تغییر کرده است و این روند در هرمزگان و بوشهر تشدید خواهد شد » . سردار رادان ادعا کرده جمهوری اسلامی « سالانه 12 میلیارد دلار برای مبارزه با مواد مخدر هزینه صرف کرده  ...  است » . با وجود اخبار بسیار و تبلیغات فراوان مقامات جمهوری اسلامی برای مبارزه با قاچاق و توزیع مواد مخدر و مقابله با معضل اعتیاد در ایران شایعاتی در مورد نقش نهادها و مقامات بانفوذ و قدرتمند درون ساختار حاکمیت در این زمینه منتشر می‌شوند  . عباس دیلمی زاده ، مدیرعامل « جمعیت تولد دوباره » در همایش منطقه‌ای شبکه‌سازی سازمان‌های مردم نهاد در امر مبارزه با مواد مخدر روز 28 بهمن ماه گفته است « سیاست کاهش تقاضای مواد مخدر که توسط دولت‌ها انجام می‌شود ، در ایران موفق نبوده است » . دی ماه سال گذشته مصطفی پورمحمدی ، رئیس سازمان بازرسی کل کشور به‌طور تلویحی از نقش احتمالی نهادهای دولتی در قاچاق مواد مخدر خبر داده‌بود  . آقای پورمحمدی که ریاست سازمان بازرسی کل کشور را به عهده دارد و از چهره‌های کهنه کار و قدرتمند حاکمیت جمهوری اسلامی محسوب می‌شود در مصاحبه‌ای با نشریه « تجارت فردا » ضمن اشاره به فعالیت‌های خلافی برخی از نهادها در ترانزیت مواد مخدر اشاره کرده‌بود » . برخی از ناظران نفوذ و قدرت وزارت اطلاعات جمهوری اسلامی را عاملی برای دخالت احتمالی این وزارتخانه در قاچاق ، خرید و فروش و توزیع انواع مواد مخدر می‌دانند  . ایالات متحده نیز تا به حال چندین بار سپاه پاسداران انقلاب اسلامی ایران را به مداخله در قاچاق مواد مخدر متهم کرده است  . وزارت خزانه‌داری آمریکا در بهار سال 2012 غلامرضا باغبانی ، فرمانده سپاه قدس را به اعمال نفوذ و تسهیل قاچاق مواد مخدر از افغانستان به ایران متهم کرد و وی را در فهرست سیاه افرادی قرار داد که مشمول تحریم‌های بین‌المللی می‌شوند  . اخبار دیگری نیز در مورد نقش سپاه در صادرات هروئین به سراسر جهان به ویژه به آذربایجان منتشر شده‌بودند  . مجله تایمز در سال 2011 در گزارش اختصاصی در این مورد نوشته‌بود انحصار قاچاق مواد مخدر در ایران به‌طور کامل در اختیار سپاه پاسداران قرار دارد  .  یکی از مقامات پیشین حفاظت اطلاعات سپاه به نشریه تایمز گفته‌بود قاچاق مواد مخدر بین فرماندهان سپاه امری فراگیر است و تعدادی از آن‌ها مستقیم در قاچاق مواد مخدر دست دارند  .  وی ادعا کرده‌بود سپاه تریاک افغانستان را در داخل ایران به هروئین و مرفین تبدیل می‌کند و آن‌ها را به سراسر جهان قاچاق می‌کند  . محمود احمدی نژاد ، رئیس جمهوری پیشین ایران در سال 1390 در همایش تخصصی راهبردهای نوین در پیشگیری و مبارزه با قاچاق کالا و ارز ، سپاه پاسداران و برخی از نهادهای نظامی و امنیتی کشور را به قاچاق متهم کرد و در مورد آن‌ها به صورت تلویحی از فعالیت‌های غیرقانونی سپاه انتقاد کرد و اعضای آن‌ها را « برادران قاچاقچی خودمان » و « کسانی که اسکله‌های غیرمجاز در اختیار دارند » خواند  . این در حالی است که وزیر کشور دولت حسن روحانی روز ٥ بهمن « مبارزه با مواد مخدر را جدی ترین برنامه وزارت کشور خوانده و گفته است نتایج نظرسنجی از سال 86 تا سال 91 حاکی از آن است که اعتیاد و مبارزه با این معضل اجتماعی اولین دغدغه مردم بوده است » . مقامات جمهوری اسلامی ایران هر سال صدها نفر را به اتهام قاچاق مواد مخدر و ادعاها و بهانه‌های مرتبط با آن اعدام می‌کند  .  برخی از ناظران معتقدند هدف مقامات دولتی از اعدام این افراد این است که در عرصه بین‌المللی خود را در مبارزه با توزیع و قاچاق مواد مخدر و متخلفان و معتادان جدی نشان دهد اما بسیاری از فعالان حقوق‌بشر معتقدند اعدام این افراد با انگیزه دستیابی به اهداف سیاسی انجام می‌شود  . رسانه‌ها روز 30 بهمن گزارش دادند ایران دبیرکل شبکه سازمان‌های غیردولتی مبارزه با مواد مخدر در منطقه خاورمیانه‌شده‌است  . دومین همایش شبکه‌سازی منطقه‌ای سازمان‌های غیردولتی حوزه کاهش آسیب و تقاضای مواد مخدر در محل سازمان ایرانی مجامع بین‌المللی برگزار شد و روز 30 بهمن به پایان رسید و در این همایش ایران به مقام دبیرکلی این سازمان غیردولتی و نمایندگان کشورهای افغانستان ، تاجیکستان ، قرقیزستان و ازبکستان به مقام اعضای هیات مدیره این نهاد برگزیده شدند  .