Forum o'tdimi? O'tdi. Bundan ortiq nima kerak?
Toshkentda matbuotni erkinlashtirish mavzusida xalqaro forum o'tdi. Biroq anjuman natija bermagan. Sharhlovchilar fikricha, rasmiy Tosh
Sharhlovchilar fikrigako`ra, rasmiy Toshkent uchun matbuotni erkinlashtirish masalasi emas, balkixalqaro konferensiyaning o`tgani muhim. Unda ishtiriok etgan xalqaro tashkilot vakillari ta’biricha,O`zbekiston rasmiylari aniq mavzular bo`yicha muzokara yuritishni istamagan. Mahalliy matbuotining tadbir haqida bergan ma`lumotlariga qarab shuni bilsabo’ladiki, xalqaro tashkilotlar bildirgan e`tiroz, munozaralar haqidajamoatchilik bexabar. Sharhlovchilar fikriga ko`ra, matbuot erkinligigabag`ishlangan xalqaro forumning asosiy maqsadi amalga oshmadi. O`zbekistonmatbuotining erkinligiga to`siq bo`lib turgan omillar jamoatchilikdan sirtutilmoqda. Shuning o`zi O`zbekistonda matbuot erkinligi bilan bog’liq vaziyatqanday ekanini ko`rsatadi. O`zbekiston televideniyesi xabariga ko`ra, tadbir YevropaIttifoqi va Toshketn o`rtasidagi muloqotning navbatdagi ko`rinishi ekani bilanahamiyatli. Forumga mustaqil jurnalistlar chaqirilmadi. O`zbekistontomonidan Fuqarolik instituti, Elektron ommaviy axborot vositalari milliyuyushmasi, mahalliy jurnalistlar, shuningdek, ayrim rasmiy idoralardan vakillarqatnashgan. Unda xalqaro tashkilotlardan Human Rights Watch, Bo'hronlarni o'rganish xalqaro guruhi,Xalqaro Amnistiya Tashkilotidan vakillar ishtirok etgan. “Amerika ovozi” forumda qatnashgan xalqaro tashkilotlarvakillari bilan gaplashishga muvaffaq bo’ldi. Konferensiyada xalqaro tashkilotlar ko`targan masalalardanbiri - matbuotning tanqid qilish huquqi, jumladan hukumatni ham. “Mustaqil jurnalistlar nima sababdan bu konferensiyagataklif etilmaganini bilmayaman, lekin forumda O`zbekiston tomonidan qatnashganjurnalistlar hukumatni qo`llovchi vakillar ekanini tushundik,” - deydi xalqarotashkilot vakili. Uning aytishicha, nodavlat televideniye, gazetatahririyatida jurnalistlar bilan bo`lgan uchrashuv matbuotga nisbatan munosabatboshqacha ekanini ko`rsatgan. Nima sababdan hukumatni tanqid qilish mumkin emasliginio`zbekistonlik vakillar milliy mentalitet bilan tushuntirgan. “O`zbekiston jamoatchiligi bunga tayyor emas, urf-odatlarbilan hisoblashish kerak, qabiladagi javoblar oldik,” - deydi u. Uning aytishicha, forum faqat muammolar yuzasidan gapirishimkoniyati bo`lganligi uchun e'tiborli. Lekin bu muammolarning jamoatchilikkayetkazilmasligi achinarli. “Anjumanda o`zbek televideniyesi bor edi. Biz jamoatchilike`tiborini jalb qilish uchun qamoqdagi mustaqil jurnalist Solijon Abdurahmonovozod etilishi talab qilingan plakatni ko`rsatdik. Albatta bu (televideniyeda)ko`rsatilmasa kerak,” - deydi forumda qatnashgan boshqa bir xalqaro tashkilotvakili. Tadbirda mustaqil jurnalist Solijon Abdurahmonov masalasimuhokamaga chiqqan, lekin O`zbekiston vakillari bunday jurnalistnitanimasliklarini aytgan. Tadbirda ishtirok etgan Human Rights Watch vakili SteveCrawshaw O`zbekistonda qog`ozdagi qonunlar va amaliy hayot o`rtasida katta farqbor, deydi. “Biz O’zbekistonda yuzlab gazetalar, televideniyelarborligini, qonunlar qabul qilinayotganini, matbuot erkinligi, bir qanchahujjatlar imzolangani haqida eshitayapmiz, lekin bu gap-so`zlar va amaldagihayot o`rtasida farq juda katta,” - deydi u. Human Rights Watch vakilining so’zlariga ko`ra,yevropaliklar O`zbekiston rasmiylarigamatbuotga doir muammolar ko`pligi, qamoqdagi jurnalistlar haqida gapirishgauringan, biroq ularni hech kim eshtmagan. “Mening nazarimda matbuot erkinligi borasidagi og`irmuammolar, faktlar haqida gapirish, ularni muhokama qilish uchun hech qandayimkoniyat yo`qday,” - deydi u. 10 yil avval O`zbekistonda ishlagan Urush va tinchlikniyoritish inistituti (IWPR) vakili Jon Maklaud ta’biricha, shuncha yillardankeyin ham o`zgarish borligi kuzatilmaydi. Seminardan kelib chiqib, O`zbekiston matbuotni erkinlashtirish uchun islohotlaro`tkazmoqchi deyish qiyin. “O`zgarish bo`lishi uchun hokimiyat xohishi kerak. Bu esasezilmaydi. Shunday ekan, bu seminar vaziyatni o`zgartiradi deyish qiyin.Asosiysi, Yevropa davlatlari biror qarorga kelishdan oldin vaziyatning shutomonlariga ahamiyat qaratishni yoddan chiqarmasligi zarur,” - deydi u. Xalqaro ekspertlar nazarida Yevropa Ittifoqi va O`zbekistono`rtasidagi mazkur forum demokratik islohotlar, matbuot erkinligi bilan bog`liqvaziyatni bir qadar iliqlashtirishi kerak edi. Biroq o`tgan muzokaralar xalqarotashkilotlar harakati samarasiz ketayotganini, Yevropa va O`zbekiston o`rtasidabu borada muloqot o`rnatilmaganini ko`rsatgan. “Gap shundaki, Yevropadagi ayrim davlatlar O`zbekistondavaziyat iliqlashayotganini ko`rishni istaydi. Hatto, bunday o`zgarishlarbo`lmagan taqdirda ham, ular muloqot bo`layapti-ku deyishadi. Lekin muloqotaniq bir maqsadlarga erishish uchun tashkil qilinishi kerak. Muloqot shunchakimuloqot o`tkazish uchun qilinmaydi, bunday muloqotdan samara yo`q,” - deydi Human Rights Watch vakili. Bo`hronlarni o`rganish xalqaro guruhi vakili Endryu Strolayn (Andrew Stroehlein)seminarda hukumat axborot vositalaridan vakillar ishtirok etgani, biroq ungamustaqil jurnalistlar, xorij axborot vositalari kiritilmaganiga e`tiborqaratadi. Bo’hronlarni o`rganish guruhi vakili fikriga ko`ra,seminardan keyin o`zgarish bo`lishigaishonch kam. Forumning o`tkazilishi Yevropa sanksiyalar masalasini ko`rayotganbir paytda O`zbekiston hukumati uchun muhim bo`lgan. Ma`lumotlarga ko`ra, O`zbekiston xalqaro tashkilotlargae`tiroz bildirgan. G`arb tomonidan O`zbekistonga nisbatan axborot xurujiuyushtirilayotgani, mamlakatda matbuot erkinligini bo`g`uvchi to`siq yo`qligi, OAVdagi islohotlarbosqichma-bosqich o`tkazilayotgani shular jumlasidan. Ismi ochiq aytilishini istamagan jurnalistlardan biribugungi o`zbek matbuotiga shunday ta`rif beradi. “Bugungi kunda xalq matbuot borligini ham esdan chiqargan, chunkixalq dardini yozmaydigan matbuotning keragi yo`q. Hukumat o`ziningtarg’ibotlarini yurg`izish uchun matbuotdan foydalanib kelmoqda.O`zbekistondagi qolgan matbuot faqat sariq nashrlardan iborat,” - deydijurnalist. Uning aytishicha, hukumat senzurani olib tashlash bilanmatbuot ustidan nazoratni bir necha marotaba kuchaytirgan. Senzura bekorbo`lgach, bosh muharrirlarning nazorati ikki barobarga kuchaydi. Ular o`zamali, yumshoq kursilarini yo'qotishdanqo`rqib, senzurani kuchaytirgan. Prezident devonida olti oy-bir yiltayyorgarlikdan o`tgan, nimani yozish-yozmaslikni biladigan odamlar boshmuharrir qilib jo`natiladi gazetalarga. Ozbekistonda erkin fikr bo`lishi uchunlozim bo`lgan muhit, havoning o`zi yo`q,” - deydi jurnalist. Xalqaro seminar arafasida o`z mulohazalarini bildirganmustaqil jurnalist Dilmurod Sayyid matbuotni erkinlashtirishga qaratilgan birondastur imzolansagina seminardan foyda bo`lishi mumkinligini ta`kidlagan edi. Tahlilchilar fikriga ko`ra, matbuotni erkinlashtirish bo`yichao`tgan seminarda O`zbekiston tomoni mamlakatda so`z erkinligi bilan bog`liqvaziyatni xolis tahlil qilish u yoqda tursin, bu borada jiddiy muammolarborligini, jurnalistlarga nisbatan ta`qib, tazyiqlar mavjudligini ham tanolishni istamagan. Ma`lumotlarga ko`ra, anjuman so`nggida O`zbekiston forumyakuniga ko`ra o`zbek matbuoti rivojlanish bosqichlarini ko`rsatuvchi hamkorlikbayonotini imzolashga harakat qilgan.Yevropa vakillari bunday bayonot imzolashni istashmagan. O`zbekiston seminardagi mulohazalar bilan so`z erkinligibo`yicha islohotlar o`tkazishni istamasligiga ishora qilgan. Bu rasmiyToshketnga nisbatan sanksiyalardan voz kechishga hozirlanayotgan Yevropadavlatlari tomonidan e`tiborsiz qoldirilishi mumkin degan xavotirlar mavjud.