Avtokratiyadan demokratiya sari... Siyosiy tajribalar
Yaqinda Tallinda besh davlatning sobiq rahbari maxsus deklaratsiyaga imzo chekdi. Maqsad diktatorlik tuzumi sarqitlarini tan olib, demo
Suronli1990-yillarda sharqiy Yevropa va Boltiqbo’yi davlatlari Sovet Ittifoqiiskanjasidan qutulib, G’arb tashkilotlariga qo’shilish ilinjidasiyosiy-iqtisodiy islohotlarni boshlab yuborgan edi. Bugun jarayon bu davlatlarqo’shilgan Yevropa Ittifoqi va boshqa tashkilotlar doirasida davom etyapti. Yaqinda Estoniya, Latviya, Litva, Polsha va Ruminiya sobiq rahbarlari Tallinda uchrashib,“avtokratiyadan demokratik boshqaruv sari” shiori ostida deklaratsiya qabulqilgan. Tallinuchrashuvi Estoniya sobiq prezidenti Arnold Ruutel tashabbusi edi. Unda sobiqrahbarlar o’tish davrini boshdan kechirayotgan mamlakatlarga maslahat-ko’makberishga ahd qilib, deklaratsiya imzolagan. Maqsad diktatorlik tuzumi sarqitlarini tan olib, demokratiya tushunchasi tobora ildiz otayotganini qayd etish. “Bundaymardona qaror ahamiyatini G’arbda ko’pchilik tushunmasligi mumkin”, - deydi siyosatshunosolim Pol Gobl. Gobl fikricha demokratik boshqaruvni targ’ib qiluvchi Tallin deklaratsiyasigamintaqa bo’ylab boshqa sobiq rahbarlar ham qo’shilsa ajabmas. Rossiyabu borada biror izoh berganicha yo’q. “Boltiqbo’yidavlatlari hamda Polsha va Ruminiya demokratiya va erkinlik tomon qanchalikildam qadam tashlagan bo’lsa”,- deydi tahlilchi, “Rossiya so’nggi 8 yilmobaynida shuncha orqaga chekindi. Kreml pinagini buzmayotgani ehtimol ana shutafovutni yanada oydinlashtiradi”. “Kommersant”gazetasining Vashingtondagi muxbiri Dmitriy Sidorov sharhicha, Rossiya va Boltiqbo’yi davlatlari o’rtasidagikuchli adovat haligacha davom etib kelmoqda. Munosabatlarni u hatto sovuqurushga qiyoslaydi. Tallin deklaratsiyasi zaminida yotgan hamkorlik, ayniqsasobiq ittifoq a’zolari Ukraina va Gruziya naf keltirishi mumkin. “Boltiqbo’yimamlakatlari Polsha, Ruminiya Ukrainaga siyosiy-iqtisodiy ko’mak beradi oladi”,- deydi Sidorov. “Tallinda imzolangan hujjat bu demokratik islohotlarga da’vat.Satrlar orasida bu mamlakatlarning Kavkazdagi voqealarga nisbatan munosabatiniham ilg’ab olish mumkin”. Ya’ni,deydi Sidorov, Kremlning eski imperial hukmronlikni qo’msayotgan rahbarlariqo’shnilarni Gruziyada bo’lgani kabi kuch bilan jilovlash fikridan qaytishilozim. Polsha,deydi jurnalist Tomas Zalevskiy, islohotlar bobida, ayniqsa iqtisodiy jabhadako’p narsa o’rgansa bo’ladigan davlat. “Ammo Ukraina va Gruziyaning o’zigayarasha muammolari bor. Gruziyada Abxaziya va Janubiy Osetiya masalasi ...Ukraina hukumati va xalqining ikkiga bo’linib qolgani – Rossiyaga yonbosuvchilar va G’arb dunyosi bilan yaqinroq aloqada bo’lishni xush ko’radiganlar”. HozirdaBokuda ishlayotgan professor Pol Gobl nazarida Tallinda uchrashuvida ishtiroketgan besh davlat - Estoniya, Latviya, Litva, Polsha va Ruminiya bosib o’tganyo’l muhim bir jihati bilan e’tiborga sazovor, ya’ni bu mamlakatlarda davlat vajamiyat qurilishida avvalo qonun ustuvorligini ta’minlashga urg’u berilgan. So’ngra navbat iqtisodiy-siyosiy islohotlarga. “Ukrainava Gruziya”, - deydi Gobl, “sud-huquq tizimini isloh qilmay turib liberal, erkinjamiyatga aylanishi qiyin”. Qo’shmaShtatlar bu ikki davlatning NATO, Shimoliy Atlantika Shartnomasi ittifoqigakirishini yoqlab, diplomatik tashabbus boshlagan. Biroq NATOning Fransiya,Germaniya, Ispaniya va boshqa a’zolari nomzodlar avvalo belgilangantalab-shartlarni bajarsin demoqda.