O'zbekistonda o'quvchilar paxta terimiga jalb qilinmasligi mumkin
Bu yilgi paxta terimida bolalar mehnati man etiladi degan taxminlar bor. Ularning o'rnini oliy o'quv yurtlari talabalari egallashi ehti
Bu yilgi paxta terimida O`zbekiston hukumati o`quvchilarmehnatidan foydalanmaslikka qaror qilganga o`xshaydi. Ayrim viloyat, tumanlardao`quvchilarning paxtaga chiqmasligi haqida ko`rsatma bor, o`qituvchilar ota-onalarbilan tushuntirish ishlari o`tkazmoqda. Fermerlar esa bolalar terimgachiqmaydi, degan gaplarda ishonchsizlik bilan qaraydi. Bolalarning yordamisiz paxtahosili dalada qolib ketishi mumkin, deydi ular. O`zbekiston bolalar mehnatidanmajburiy ravishda foydalanib kelayotgan davlatlardan biri sifatida tanilgan. Sharhlovchilar fikriga ko`ra, so`nggi paytda xalqaro maydonda o`zbek paxtasiganisbatan norozilik kuchaygach, hukumat o’quvchilar mehnatidan voz kechishgamajbur bo’lgan. Xo’sh, fermerga ham, xalqaro hamjamiyatga ham, O’zbekistonxalqi va rahbariyatiga ham ma’qul yechim bormi? Mamlakatda paxta terimimavsumi hali ommaviy ravishda boshlanmagan, biroq terimning an’anaviyishtirokchilari - maktab o`quvchilarini dalaga chiqarish uchun tayyorgarlikishlari kuzatilmaydi. “Yangi o’quv yili boshlangandan keyin yuqori tashkilotlar,hokimiyatdan bu yil o`quvchilarni paxta terimiga olib chiqmaslik haqida buyruqkelgan. Hozir sinf rahbarlari maktab o`quvchilaridan, ota-onalaridantushuntirish xatlari yozib olishgan, paxtaga jalb qilmaslik uchun. Lekin bizdaiqtisodiy ahvol tangligi uchun o`quvchilar ixtiyoriy ravishda paxtaga chiqishimumkin”, -deydi Jizzaxdagi umumta`lim maktabi o`qituvchisi Ziyoviddin Razzoqov. Xuddi shunday tushuntirish ishlari boshqa viloyatlarda hamkuzatilgan, hokimyat bu yil terimga maktab o`quvchilari chiqmasligi haqidafermerlarni ogohlantirmoda. “Viloyatlarda majlislar bo`lgan, majlisda qatnashganfermerlar bilan gaplashdim. Ular hokimiyat shunday buyruq borliginiaytishayapti. Mirziyoyevning [O’zbekiston Bosh vaziri Shavkat Mirziyoyev] o`zimajlis o`tkazib, o`quvchilarning paxtaga chiqmasligini aytgan emish. Lekin buqanchalik haqiqat ekanini vaqt ko`rsatadi, terim endi boshlanayapti”, - deydimahalliy faollardan biri. Shunisi diqqatga loyiqki, ayrim tumanlarda maktabo`quvchilari o’rniga maktab o`qituvchilarini paxtaga jalb etish rejalangan. “O`qituvchilarsiz o`quvchilarni maktabda olib qolishdanqanday naf bor? Hozircha olib ketgani yo`q, lekin shunday gap bor. Ketgandankeyin fizikadan mehnat o`qituvchisi dars berishni boshlaydi”, - deydiqashqadaryolik faollardan biri. Hukumatning terimda maktab o`quvchilari mehnatidanfoydalanmaslik qarori xalqaro maydonda o`zbek paxtasiga nisbatan kuchaygannorozilik bilan izohlanmoqda. G`arbda bolalar mehnatidan foydalanib yetishtirilgan o`zbekpaxtasi boykot qilina boshlangan edi. Avvaliga Yevropadagi qator yirik savdo tarmoqlari o`zbekpaxtasi ishlatilgan mahsulotni sotmaslik va sotib olmaslik haqida bayonotberdi. Bu bayonotga Xalqaro Mehnat Tashkiloti ham jalb qilindi. Keyinchalik AQShdagi yirik savdo uyushmalari paxta terimidabolalar mehnatiga chek qo`yish talabi bilan O`zbekiston prezidentiga murojaatqildi. O`zbek paxtasini boykot qilish kampaniyasiga dunyodagi yirik savdouyushmalari qo`shila boshladi. Bu kampaniya nafaqat o`zbek paxtasi ishlatilganmahsulotlarni, balki dunyo bozorida paxta xomshayosini sotishda murakkablik tug`dirishita`kidlanadi. O`zbekistonda odamlar bundan mutloqo bexabar deb bo`lmaydi. “Biz O`zbekiston paxtasi aynan maktab o`quvchilari mehnatiuchun ham jahon bozorida boykotga uchragani haqida eshitgan edik. Bugon bolalarmehnatiga chek qo’yishda shuning ta`siri bor”, - deydi Razzoqov. O`zbekiston paxta xomashyosi yetkazish bo`yicha dunyodaikkinchi o’rinda, paxta davlat monopoliyasidagi asosiy ekin hisoblanadi. Paxtani o`quvchilar, talabalar, davlat xizmatchilariyig`ishtiradi. Mavsum paytida maktablarda o`qish to`xtaydi, jismonan o`taog`ir mehnat bo`lgan paxta terimiga chiqqan bolalar planni bajarishi kerak. Ba`zano`quvchilar qor tushganga qadar daladan maktabga qaytarilmaydi. Maktab o`quvchilarining paxta terimiga chiqarilmasligihaqidagi xabar fermerlar tomonidan xursandchilik bilan kutib olinmoqdadeyish qiyin. Ulardan biriga ko`ra, paxta teradigan ishchi kuchining o`zibo`lmagan bir paytda hokimyatning bunday qarorga kelishi bu yilgi termni shubhaostiga qo`yadi: “Hozir ko`pchilik Rossiyadan yuborilgan pul bilan tirikchilikqilayapti. Keyin odamlarda darmon ham yo’q paxtani terishga, uchinchidan, agarfermer terimga 50 so’mdan bersa ham 100 kilo paxta 5 ming so`m bo`ladi, bupulga bir kilo go`sht ham bermaydi. Eng nochorlar chiqib bu pulga paxta terishimumkin, lekin bu summani keskin ko`paytirmasa, terishning iloji bo`lmaydi”. Bu fermerga ko`ra, hukumat chetdan ko`rsatilgan bosimtufayli yoki o`zi insofga kelib shunday qaror qabul qilgan bo`lishi mumkin,lekin baribir ertaga hukumat oquvchilarni olib chiqishga buyruq beradi. “Chunki paxtani teradigan hech kim qolmaydi”, - deydi u. Mahalliy faollar esa qishloqlardagi qashshoqlik baribiro`quvchilarni paxta terimiga olib chiqishi muqarar deydi. “Ko’pchilik qashshoq, qish kelayapti, kiyim-bosh olishkerak, maktab xarajatlari bor. Iqtisodiy vaziyatning o`zi o`quvchilarni terimgachiqishga majbur qilishi mumkin. Ehtimol, o`quvchilarni darsdan olib qolmaslikuchun qishloqlarda ishsiz o`tirgan odamlarni jalb qilish kerakdir”, - deydiulardan biri. Ayrim mulohazlarga ko`ra, maktab o’quvchilari o`rniga buyilgi terimda kollej va oliy o`quv yurtlari talabalari keng miqyosda jalbqilinishi mumkin. Hozirda qator oliy o`quv yurtlari va kollejlar paxtaterimiga tayyorlanish haqida ogohlantirilgan. Maktab o`quvchilarini terimga jalb etmaslik uchun paxtaterimi uchun belgilangan haqni oshirish, shuningdek, qishloq xo`jaligini yangitexnika, jumladan, paxta terish mashinalari bilan ta`minlash kerak, deydiayrimlar. Ma`lumotlarga ko`ra, hozir dehqon bir kilo paxta yetishtirishuchun 500 so`mga yaqin pul sarflamoqda. O`tgan yili davlat paxtani 300 so`mdansotib olgan. “Bir kilo paxtani yetishtirish 400 so`mga boradi, soliqbilan hisoblansa 580 so`m. Davlat o`tgan yili qilingan shartnomaga ko`ra, 380so`mdan narx belgilagan. Bu yil qanchadan olishi hozirgacha noma`lum, fermerganima qoladi? ”, - deydi paxtakorlardan biri. O`zbekiston sobiq ittifoq davrida qishloq xo`jaligi sanoatibo`yicha yetakchi o`rinda turgan. Qishloq xo`jaligi mashinalarigaixtisoslashgan yirik zavodlar ishlagan, hozirga kelib bu sohadagi sanoatinqirozga uchragan. “Dabdabali gaplar ketayapti, yangi texnologiyalar olibkelayapmiz, degan. Chet eldan 20-30 mashina olib keldi degani yangi texnologiyadegani emas. Avval 90 foiz hosil mashinada terilgan. Hozirchi? Agar bizpaxtachilik kelajagini o`ylasak, texnologiyani rivojlantirishimiz kerak. Birpaytlar O`zbekistondan paxta terish mashinalari boshqa respublikalarga olibketilardi. Zavodlar hammasi inqirozga uchradi. “Toshselmash” zavodini ko`rdim,ahvoli o`ta achinarli. Bugungi holatda o`quvchilarsiz paxtani terish mushkul”,- degan fikrda fermerlar. Malumotlarga ko`ra, hozircha maktab o`quvchilari bu yilterimga olib chiqilmaydi deb to`liq aytish mumkin emas. Paxta terimigao`quvchilardan tashqari jalb etiladigan boshqa arzon ishchi kuchining yo`qligivaziyatni yana asil holiga qaytarishi mumkin.