Turkiy birlashuv o'zbekistonliklar uchun nimani anglatadi?
Mutaxassislar nazarida turkiy birlashish iqtisodiy va madaniy aloqalarni mustahkamlash demakdir. Davlatlarning qo'shilishi emas. Xalqla
Yaqinda Turkiyaning Antalia shahrida o’tgan xalqaro qurultoyda turkiyzabon davlatlar hamjamiyatini tashkil etish g`oyasi bildirilgan edi. Taklif bir necha yillardan buyon turli doiralarda ko`tarilgan, lekin hozirgacha muvaffaqiyat qozonmagan. Asosiy sabablardan biri sifatida Markaziy Osiyo turklarining uzoq yillar mustaqil bo'lmagani keltiriladi. Ta’kidlanishicha, mustaqillikdan keyingi davrda mintaqa xalqlari mustaqil davlatchilik qurishga kirishgani bois, bu g`oya amaliyoti uchun imkon bo’lmagan. Turkiya Bosh vaziri Rajab Erdog`an tomonidan olg’a surilgan tashabbusni ro’yobga chiqarish uchun bugun imkon bormi? Jamiyatshunos Komron Aliyev nazarida bu g`oyaning dolzarblik kasb etmoqda. Turkiylar birlashuvi deganda davlatlarni bir-biriga qo`shish yoki davlatlararo qandaydir strukturalar tashkil etish nazarda tutilayotgani yoq, deydi u. “Asosan iqtisodni va madaniy aloqalarni bir-biriga yaqinlashtirish to`g`risida gap bormoqda. Bu narsalar bugungi kunda bemalol amalga oshirish mumkin bo`lgan narsalar. Bu rahbarlarning xohish-irodasi bilan bo`gliq. Ma’lumki, dunyoda kattaroq iqtisodiy kapitallar jalb etilishi uchun, katta bozorlar talab etiladi. Turkiylarning umumiy bozori ana shunday bozor bo`lishi mumkin”, - deydi u. Komron Aliyev fikricha, turkiy davlatlarning boshqa buyuk davlatlar ishtirokidagi turli tuzilmalarga a`zoligi ham ta’kidlanayotgan iqtisodiy loyihalarni amalga oshirishni qiyinlashtiradi. Siyosatshunos Farhod Tolipovga ko`ra esa rasmiy Toshkent turkiyzabonlar quriltoyiga va bu jarayondagi kelishuvlarga hamisha ehtiyotkorlik bilan yondashadi. “Mening nazarimda O`zbekiston siyosiy jihatdan bu jarayonlarga tayyor emas”, - deydi siyosatshunos. Kuzatuvchilarga ko`ra turkiy birlashuv g`oyasi o`zbek ziyolilarini doimo bezovta qilib kelgan. Adabiyotshunos olim Naim Karimovning bildirilishicha, turkiy ziyolilar ham dunyoning boshqa xalqlari kabi birlashishni xohlaydi, biroq turkiylar birligidan hamisha panturkizm g`oyalari qidirila boshlanadi. “Agar shu kabi siyosiy ranglardan xoli ravishda bu tashabbusga yondashadigan bo`lsak, aminmanki, ko`plab o`zbek ziyolilari bu boradagi harakatlarni qo’llab-quvvatlashadi”, - deydi Karimov. XX asr boshlarida o`zbek ziyolilarining ko`pchiligi aynan panturkizm g`oyalari ostida qurbon bo`lgan. Sovet davrida panturkizm dahshatli aybnoma tarzida ishlatib kelingan. Adabiyotshunos olim Ibrohim Haqqulga ko`ra, o`zbek ziyolilari hozir ham turkiy birlashuv deganda, o`sha yillarda kuzatilgan qatog`onlar dahshatidan xolos bo`la olishmayapti. “30-yillardagi jazolardan keyin to 50-yillargacha “turkmiz” degan so`zdan qo`rqishgan. Katta bir olimning bizning turklarga hech qanday aloqamiz yo`q degan bir kitobi ham Moskvada nashr qilingan edi. Mustaqillikdan keyin biz yangi mafkura, yangicha firklash deyapmiz, lekin bu narsa ko`proq tilda bo`layapti, aslida esa o`sha xavotirlar hamon yashayapti. Agar turk degan narsani tilga osangiz, ana bu panturkist deyishadi. Holbuki, panturkizm nima ekanligini o`zi bilmaydi, bu tuyg`u yoq unda. Panturkizm turkiy birlashishni ildizini qirqish uchun shunday “olabo'ji” qilib ko`rsatilgan. Bizning ziyolilarimizning fojiasi shu. Bu haqda mustaqil o`ylab ko`rishmaydi. Turklik, turkchilik haqida gap borsa, ko`ngillariga qo`rquv tushadi ”, - deydi Ibrohim Haqqul. Kuzatuvchilarga ko`ra, turkiy birlashuv, ayniqsa turkiy xalqlarning umumiy tarixini yozish fursati allaqachon yetib kelgan. Faqat buning uchun turkiy xalqlar birligi haqidagi shiorlar kamroq ishlatilib, turkiy davlat rahbarlarining o`zlari aniq dasturlarni moliyalashlari va amalga oshirishlari zarur.