Turkmanistonda saylovlar, o'zgarish o'zi nima?
Turkmaniston yangi parlament uchun ovoz berdi. Hukumat nazarida saylov - xalq tanlovi bo'ldi. Kuzatuvchilar va aholi orasida bunga isho
jahon ahliga yakkahokimlik chuqur ildiz otgan,erkinlik cheklangan, tabiiy gazga boy, ammo aholisi nochor bir mamlakatsifatida tanilgan. Tahlilchilar nazarida uzoq yillar Saparmurot Niyozovgasig’inib yashagan xalq uning o’limidan keyin biroz yengil nafas ola boshlagan. Hozirgi rahbar Qurbonguli Berdimuhammedov avtoritar boshqaruvdan voz kechmagan,ammo maorif, sog’liqni-saqlash, maishiy xizmat va ijtimoiy yordam bobida anchao’zgarishlar qilgan. Qolaversa, Turkmaniston tashqi dunyoga ancha ochiq. Birturkmanning quvonch bilan aytishicha, uning vatani oldinga siljiyotganini oddiyhayotda ko’rish mumkin: odamlar vaqtida maosh olayapti; chet elga chiqish qiyinemas; pasport olish uchun pora berish yoki uzoq kutish shart emas, qonunanbelgilangan tartibda, boshog’riqsiz beriladi. Kishini xursand qiladigan yanabir narsa, deydi bu turkman, Ashgabat aeroportida sizni “vatanga xushkelibsiz”! deb kutib olishayapti. Avvallari mamlakatiga qaytishda, hukumat“nega xorijga bording” deya so’roqqa tutadi deb qo’rqib yashagan turkmanlaruchun bu olamshumul yangilik. Lekin, qarangki, bu fuqaro davlatni maqtab turibham o’z ism-sharifini aytishga xavfsiraydi. Hukumatdan qo’rqib yashashTurkmaniston va Markaziy Osiyoning boshqa mamlakatlarida hayotning ajralmasqismi. Besh milliondan oshiq aholiga ega mamlakatda kishi boshiga oylik va yillik daromad, qolaversa ishsizlik darajasi haqida hatto Jahon Banki ham aniq ma'lumotlar bera olmaydi. Sabab hukumat ko'p narsani sir tutadi. AQSh rasmiy manbalariga ko'ra, 2007 yilda Turkmanistonda har bir fuqaro yiliga o'rtacha 5300 dollar daromad qilgan. Bugungi narx-navo bilan, deydi turkmanlar, oylikka yashash deyarli mumkin emas. "Haqiqiyva tub o’zgarishlar bo’lishi uchun yillab vaqt kerak, qolaversa istak vaxohish",- deydi mintaqada uzoq yillardan beri ishlab kelayotgan mutaxassis DanMalinovich. "Progress bo’lishi uchun xalqning siyosiy bilimi, o’ziga nisbatanishonchi oshishi lozim",- deydi u. "Toki odamlar saylov bu tanlash imkoniyatiekanini tushunsin". va u ishlaydigan boshqa vakillari yaqinda Ashgabatda bo’lib, saylovoldivaziyat bilan tanishdi. “BizTurkmaniston rasmiylariga Markaziy Osiyo va Ozarbayjonning saylov tajribasihaqida gapirib berdik. Tashkilotimiz faqat texnik ko’mak ko’rsatadi xolos. Bizsiyosatga aralashmaymiz. Chunki, siyosiy jarayonlar - ichki masala”. Turkmanistondagisaylovlarni bir necha xalqaro mutaxassislar kuzatgan. Lekin birpartiyalik bu jamiyatda saylovlar qanday o’zgarish olib kelishi mumkin? DanMalinovich “Ko’p narsa kutmang”, - deydi. Chunki uning fikricha mintaqako’p-partiyaviylik, turfa fikr va g’oyalarga boy muhitda yashashga o’rganmagan. Biroq o’tgan yillarda, uning kuzatishicha, odamlarning saylovlarga e’tiborinisbatan oshgan. Malinovichning aytishicha, jahonning qay nuqtasida saylovbo’lmasin, uni davlat boshqaradi. Shu bois Turkmaniston yoki qo’shnidavlatlarda saylovni hukumat nazorat qiladi deya tanqid qilish ayrim hollardanoo’rin. Gap bu yerda saylov komissiyasining naqadar betaraf va xolis ishlayolishida. Nomzodlar qanday tanlanadi? Matbuot ularni qanday yoritadi? Xalq ularhaqida nimalarni bilishi kerak? “Turkmanistondaaxborot vositalari ko’p emas va ular hukumat iznida. Lekin bu safargisaylovlarda deputatlikka nomzodlar va saylovoldi jarayoni kengyoritilayotganiga guvoh bo’ldim. Bu yangilik. Lekin oshkoralikka erishish uchunbuning o’zi yetmaydi. Yana bir yangilik, nomzodlarning ko’p ekani. 125deputatlik o’rni uchun 250 kishi bellashmoqda. Aytmoqchimanki, astalik bilanvaziyat o’zgarayapti. Sekin, ammo uni tan olish kerak ”,- deydi Malinovich. AQShning "Businessweek" (Biznes haftaligi) jurnali muxbiri Stiv Levin () Turkmanistonda biror katta o’zgarish ko’rmaydi. Levin "Newsweek", "Wall Street Journal" va "The New York Times" kabi yirik jurnal va gazetalar uchun bir necha yil davomida MarkaziyOsiyodagi ahvolni yoritgan. Jurnalist mintaqa energetikasiyosatini tahlil qiluvchi degan kitob muallifidir. “Niyozov qazo qilgach, odamlarda o’zgarishga umid uyg’ondi xolos”, - deydi u. “Saylovdarahbariyat xohlagan odam yutadi. Mintaqa va sobiq ittifoq hudididagi boshqa ko’plabjamiyatlar qatori Turkmanistonda ham saylovlar natijasi oldindan ma’lum”,-deydi Levin. “O’zgarishhar qanday jamiyatda oddiy aholi hayotidan boshlanadi. Mehnatkashlar turmushi osonlashayaptimi? Javob “yo’q” bo’lsa, biror yutuqhaqida gapirish qiyin”. Jurnalistnazarida Markaziy Osiyoda muammolar siyosiy chegara tanlamaydi. Mintaqa tabiiy jihatdan qanchalik boybo’lmasin, bu resurslar rohatini har bir davlatda juda tor doira vakillariko’rmoqda, deydi Levin. Qozonini zo’rg’a qaynatayotgan aholi uchun esa saylov,nomzodlar va ular bilan bog’liq dabdaba safsata xolos. Xalq va hukumat shutariqa bir-biridan uzoqlashib borarkan, tabiiyki, nimaqilmoq kerak degan savol tug’iladi. “Amerika Ovozi” bilan muloqot qilganmutaxassislar fikricha amaldorlar vaziyatning og’irlashishi ularga qimmatgatushishini anglab yetishi, muammolarni tan olib, mas’uliyatni his qila bilishi,qolaversa odamlar orasida masalalar yuzasidan ochiq munozaraga yo’l berishilozim. Toki odamlar ham o’zgarish ularning faol ishtirokini taqozo etishinitushunib yetsin. Turkmanistonda hukumat 14 dekabrdagi saylov – xalq tanlovibo’ladi deb va’da bergan. Kuzatuvchilar orasida bunga ishonch past. Lekin umidniso’ndirish qiyin. Dan Malinovich aytganidek, progressga qadamma-qadamerishiladi, biroq qadamlar shaxdam bo’lishi kerak.