Jahon bozoridagi tanglik O'zbekistonga qanday ta'sir qilmoqda?
"Xalqaro kredit oladigan tashkilotlar bor. Hukumatning o'zi ham kreditlar oladi. Moliyaviy inqiroz kredit olish shartlarini qiyinlashti
Iqtisodchi, mustaqil ekspert Rashid Taymurov fikriga ko`ra,dunyo bo`ylab yirik birja, banklar inqirozi AQSh kredit bozorining izdanchiqishi bilan bog’liq. “Ko`plab kredit, qarzlar qaytarilmadi, bundan kreditberuvchi tashkilotlar zarar ko`rdi. Gap shundaki, bu ipoteka kreditlarigabirja, aksiyalar orqali butun dunyodan pul tikilayotgan edi. Odatda moliyaviyinqiroz sababi bir nech yildan so`ng aniqlanadi. Bu yerda, asosan, psixologikholat bor. Odamlar qo`rqib, vahimaga tushgach, aksiyalar keskin tushadi,” -deydi u. Ekspert ta’biricha, moliyaviy bozordagi vaziyat G`arbdavlatlari zudlik bilan chora ko`rgach, mo`tadillashgan. Biroq inqiroz dunyomoliya bozoriga aralashgan Rossiya, Qozog`iston birjalariga ham ta`sirko`rsatmoqda. Uning aytishicha, moliyaviy inqirozning O`zbekistoniqtisodiyotiga bevosita ta`siri kam, chunki mamlakat dunyo moliyaviy bozoribilan yaqin aloqa qilmaydi, integratsiyaga kirishmagan. Lekin O`zbekistondagimoliyaviy tizimga ikki yo`nalishda ta`sir o`tkazishi mumkin. “Birinchidan, bizda xalqaro kredit oladigan tashkilotlar bor,hukumatning o`zi ham kreditlar oladi. Moliyaviy inqiroz kredit olishshartlarini qiyinlashtirdi, kredit foizlari ko`tarildi,” - deydi ekspert. Rashid Taymurov nazarida Rossiya va Qozog`istonda o`sishsekinlashadi. “Rossiya va Qozog`istonda biznes sustlashadi, ko`chmas mulknarxlari tushadi. Bu birinchidan, O`zbekiston eksport imkoniyatiningsusayishiga, qolaversa, ko`plab o`zbekistonliklar uchun asosiy daromad manbaibo`lgan mehnat muhojirlariga ehtiyojning kamayishiga olib keladi,” - deydiRashid Taymurov. So`nggi yillarda O`zbekiston iqtisodiyotida bir qadar o`sishkuzatilayotgani turli xalqaro moliyaviy tashkilotlar tomonidan qayd etildi. Xalqaro Valyuta Jamga’rmasi, Yevropa Tiklanish va TaraqqiyotBanki kabi tashkilotlar O`zbekiston bilan hamkorlikni tiklay boshladi. Butashkilotlar O`zbekistonga kreditlar ajrata boshladi. Ekspertlar fikricha, O`zbekiston dunyo iqtisodiyoti,moliyaviy bozori, xorij sarmoyalaridan chetda qolmoqda. O`zbekiston rasmiylariesa xorij sarmoyasidan manfaatdor ekanini, buning uchun barcha sharoityaratilayotganini bildiradi. 2007 yil natijalariga baho bergan O`zbekiston prezidentiIslom Karimov bir millard dollardan oshiqinvestitsiya kiritilgani, xalqaro moliyaviy tashkilotlar bilan munosabatlaryaxshilanayotganini ta`kidladi. Janubiy Koreya, Yaponiya kabi davlatlar bilan sadvo vainvestitsiya muhitini yaxshilashga qaratilgan bitimlar imzolandi. Tahlilchilar “dunyo bozoridagi erkin kapital qulay muhit vakafolatlar yo`qligi bois O`zbekistonni chetlab o`tmoqda” deydi. Chet elkapitalining O`zbekistonga kirishni istamayotgani sabablaridan biri banktizimiga bo’lgan ishonchsizlikdir. Mustaqil iqtisodchi Jahongir Shosalimov “O`zbekistondabanklar iqtisodiyot uchun emas, siyosat uchun ishlamoqda” deb hisoblaydi. “Muomalada bo`lgan pullarning asosiy qismi bankda ishtiroketmaydi. Masalan, Qozog’istondagi banklar boshqacha. Oxirgi yillardaaktivlarini ko`paytirib, katta muvaffaqiyatlarga erishdi. Asuski, bizda bundaybo`lmadi. Markaziy Bank rahbariyatning buyrug`iga mutlaqo bo`ysundirilgan.Natijada bank tizimi ishdan chiqqan,” -deydi Shosalimov. Tahlilchilarning aytishicha, banklar Markaziy Bankko`rsatmasini chetlab, mustaqil ravishda ish yurita olmaydi. Moliya Instituti o`qituvchilaridan biri “Markaziy Bankvakolatlari qonunda belgilangan” deydi. “Markaziy Bank shu qonunga ko`ra o`z faoliyatini yuritmoqda.O`zbekiston tijorat banklari ham iqtisodiyotimizga mos ravishda rivojlanmoqda.Banklar iqtisodiyotni sarmoya bilan ta`minlaydigan asosiy tashkilot. Iqtisodrejalansada, biroq sarmoya bilan ta`minlaydigan tashkilot bo`lmasa, bu rejaamalga oshmaydi. Bu borada banklar o`rni nihoyatda katta,” - deydi u. Rashid Taymurovning aytishicha, keyingi yillarda hukumatsarmoya muhitini yaxshilash uchun bir qancha qadamlar qo`ygan. “Biznes yuritishda byurokratik to`siqlar yengillashtirildi. Valyutani konvertatsiyalash, tadbirkorga o`z hisob raqamidan foydalanish imkoniyatlarikengaytirildi. Lekin biznesga to`siq bo`layotgan va sarmoya muhitiniqiyinlashtirayotgan muammolar hali ko`p. Import uchun juda yuqori bojxonato`lovi joriy etilgan. Import-eksport savdosida to`siqlar bor, banklarfaoliyatida erkinlik yo`q,” - deydi ekspert. Xalqaro Moliyaviy Korporatsiyaning yaqinda dunyoiqtisodiyotida tadbirkorlik uchun yaratilgan sharoitlar haqidagi yillikhisobotida O`zbekiston ijobiy ta’rifolgan. Jumladan, kichik tadbirkorlik subyektlarini ro`yxatga olishda,litsenziyalash, soliq va kredit siyosati kabi tizimlarda o`zgarishlar borligita`kidlanadi. Mutaxassislar iqtisod, biznes va tadbirkorlik rivojidakredit siyosatining o’rni katta deb hisoblaydi. Qiyos uchun, Rossiya,Qozog`istonda kredit aholining turmush darajasini belgilovchi ko`rsatkichlardanbiriga aylangan. O`zbekistondagi kichik biznes vakillari fikricha, tadbirkoruchun kredit olish foizlarning yuqoriligi bois ham manfaatli emas. “18 foiz - bu ancha baland. Hech bo`lmaganda 5 foiz bo`lsaedi. Chunki to`lashga kelganda hamma hayron, faqat yoshlar bu ishni qilishi mumkin.Kredit olib, keyin sudma-sud yuradi yoki uyini topshiradi. Kattaroq kishilarkredit olmaydi 18 foizdan, chunki savdo-sotiq qilib ham buni qoplash qiyin.Keyin kreditni naqd qilish ham muammo, hisobingizdan naqd pulga aylantiraolmaysiz. Do`konlardagi narxlar bozordan ancha qimmat. Naqd qilaman debjinoyatgacha borib qolish mumkin. Banklar Markaziy Bankdan qanday hujjatbo`lsa, shu yo`riqqa yuradi, ko`mak ko`rsatish yo`q,” - deydi fermer xo`jalikrahbarlaridan biri. Tahlilchilar fikriga ko`ra, bank-kredit tizimi, umuman,biznes yuritishdagi asosiy to`siqlardan biri korrupsiya. Xalqaro Tinchlik Fondining iqtisodiy-ijtimoiy, demokratikko`rsatkichlar tahlil qilingan 2008 yilgi hisobotida O`zbekiston dunyodagi engzaif davlatlar qatoridan o`rin oladi. Hisobotga ko`ra, O`zbekiston iqtisodi turg`unlik holatida, korrupsiya avjolgan, aholi daromadi qashshoqlik darajasida. Korrupsiya muammosini o`rganuvchi xalqaro tashkilot -"Transparency International" 2008 yilgi hisobotida O`zbekistonda korrupsiya bilanbog`liq holatda nisbatan ijobiy o`zgarish borligini qayd etadi. 180 davlatdagi vaziyat o`rganilgan hisobotda O`zbekiston engso`nggi o`rinlardan biroz yuqoriga ko`tarilgan, biroq korrrupsiyalashgan davlatsifatida qolmoqda. Ta`kidlash lozim, mazkur hisobotdan ikki oy avvalO`zbekiston korrupsiyaga qarshi kurash bo`yicha BMT xalqaro konvensiyasiniratifikatsiya qilgan edi. O`zbekiston Oliy Majlisiga ko`ra, bu xorijliksarmoyadorlar huquqlarini kafolatlashga ham xizmat qiladi. Biroq tahlilchilar korruptsiyaga qarshi kurashda o`zgarishbo’lishiga shubha bilan qaqamoqda. Korrupsiya mavjudligidan avvalo hukumatdao`tirgan rahbarlar manfaatdorligi ta`kidlanadi. “Korrupsiya qamrovining kengligi hech kimga sir emas. Bunihukumatdagilar yaxshi biladi. Xalqaro qonunni ratifikatsiya qilishdan boshqachora ham qolmagan edi. Lekin natijaberishini albatta vaqt ko`rsatadi,” - deydi sharhlovchilardan biri AbdusalomErgashev. Ekspertlar nazarida O`zbekistondagi korrupsiya milliyharakat dasturini taqozo etadi, biroq harakat har doimgidek qog`ozdagiqonunlardan iborat bo`lib qolmasligi kerak. Vaholanki amalda tadbirkorlar faoliyatiga aralashuv,mahalliy hokimiyat vakillari tomonidan ishbilarmonlarga shartlar qo`yilishi,ayrim hollarda ochiq ta`magarlik qilish kuzatiladi. Sharhlovchilarning aytishicha, O`zbekistonda iqtisodiyo`sishga to`siq bo`lib turgan muammolar bartaraf etish uchun islohotlar zarurligi aniq. Faqat bu islohotlarni amalga oshirish hukumatdansiyosiy iroda talab etadi.