Jurnalist ba'zida ko'r, kar va soqov bo'lishga majburmi?
Erkinlik cheklangan jamiyatlarga xos narsa shuki, deydi tajribali jurnalist Nikolas Daniloff, odamlar o'z-o'zini tanqid qilish aslida f
Muallif kelib chiqishi rus, biroqFransiya va Amerikada ulg’aygan, 1960-80 yillarda Moskvadan turib yozgan o’tkirmaqolalari bilan nom qozongan jurnalist -Nikolas Daniloff. Nikolas Daniloffning katta bobosiAleksandr Frolov dekabrist bo’lgan; 1825 yilning dekabrida rus podshosi NikolayI ni taxtdan ag’darishga uringan inqilobchilardan biri. Daniloffning oilasi1917 yilda Bolsheviklar Inqilobi yuz berayotgan paytda Rossiyani tark etib,Fransiyaga yo’l oladi va keyinchalik Amerikadan panoh topadi. “Buvim AnnaNikolayevna Danilova menga rus o’g’loni ekanimni va bir kun kelib ona vatanimgaqaytishim muhim deya uqtirar edi”,- deydi Nikolas Daniloff. Taqdir taqozosi va ezgu maqsadibilan Daniloff ota-bobolari ortda qoldirgan yurtga 1961 yilda amerikalik muxbirsifatida boradi. Rus tilini bilgani uning uchun ham foyda, ham zarar edi. Boshqa xorijiy muxbirlar singari KGBning doimiy nazorati ostida ishlagan. 1985yilda AQShda rus olimi Gennadiy Zaxarov josuslikda ayblanib ushlanganida, KGBDaniloffni Moskvada hisbga oladi. AQSh-Rossiya o’rtasida keyingi ikki haftadavomida kechgan muzokaralar kelishuv bilan yakunlangach “josuslar”almashinadi. SSSRning sobiq rahbari Mixail Gorbachev Daniloffning qamoqqaolinishini “siyosiy o’yin” deya tan olib,jurnalistning aybsiz ekanini aytgan. “Bu Sovuq Urushning bir ko’rinishibo’lgan xolos”,- degan Gorbachev 1992 yilda AQShda so’zlaganida. “Sovuq Urushdanimalarni ko’rmadik, boshdan kechirmadik”,- deydi Daniloffning o’zi. Jurnalistlar o’shanda ham, bugungidek, eng xavfli kasb egalari edi. "Erkinlik hamisha tor ma’nodatalqin qilinadi. Ayniqsa, Sovet Ittifoqi va undan keyin vujudga kelgan mustaqildavlatlarda. Ko’pchilik erkinlik bu xohlagan narsangni xohlagan paytda qilishdeb o’ylaydi. Erkinlik va mas’uliyat yonma-yon yurishini, bir-birisiz insonhech narsaga erisha olmasligini anglashmaydi. Balki shu bois bugun sobiqSSSRdan qolgan jamiyatlar demokratiya nima ekanini anglay olmayapti. Hukumatlaruchun so’z va fikr erkinligini bo’g’ish eng kuchli siyosatdek tuyuladi. Odamlartanqid va tahlil, o’z-o’zini tanqid qilish aslida foydali ekanini bilmaydi". Nikolas Daniloff nazaridajurnalistlardan xavfsirash, tanqidiy maqolalar yozgan muxbirlarga xalq yokidavlat dushmani deb qarash - ham siyosiy boshqaruv, ham mentalitetga xos narsa.Bunday fikrlash odamlar ongiga shunchalik singib ketganki, deydi Daniloff,mustaqillikning mana 17 - yilida ham yana shu holatga guvoh bo’layapmiz. "Hammasi so’z erkinligiga boribtaqaladi. Amerikada, masalan, bu davlat asoschilari boshidan, matbuothukumatning kuzatuvchisi, jamiyatning zaif tomonlarini fosh etuvchi kuchbo’ladi deb qaragan va buning uchun ham qonuniy, ham amaliy zamin hozirlagan. Nazarimda Markaziy Osiyo davlatlarida bunday ish tutilmadi. Rahbarlar tanqiddanqo’rqadi, chunki hokimiyatni boy berib qo’yaman deb cho’chiydi. Muxolifatga toqatqila olmaydi. Qarabsizki, jurnalist jamiyatdagi o’zgarishlarni yoritishvazifasini o’tay olmaydi",- deydi Daniloff. Vaholanki O’zbekistonda, masalan,davlat konstitutsiyasi va qator qonunlar axborot olish va tarqatish erkinliginikafolatlaydi. Senzura man etilgan. "O’zbekistonda bu borada sakkiztaqonun bor”, - deydi O’zbekiston radiosi muxbirlaridan biri. “Lekin oddiymuammolarni ham yorita olmaymiz. Chunki axborot olish qiyin. Ma’lumot uchunmurojaat qilsangiz, sizga xorij josusidek qarashadi",- deydi ism-sharifini ayonetishni istamagan bu jurnalist. Erkinlik cheklangan muhitda,deydi Nikolas Daniloff, jurnalist ba'zida ko’r, soqov va garang bo’lishgamajbur. "Chet el matbuotiga ishlashning,ba’zida buni sir tutishning aybi yo’q.Ayrimlar, tajribamdan bilamanki, bugun guvohi bo’layotgan voqealarniyozadi-yu, kelajakka asrab qo’yadi". Sovet davrida, deydi NikolasDaniloff, faqatgina rasmiy ma’lumot xabar sifatida ko’rilar edi. "Hukumat qarori emasmi,demak yangilik sanalmas edi. Xorijiy muxbirlar ham Sovet senzurasidan o’taredi. Jurnalistlar xavfli mavzularni chetlab o’tishni o’rgangan va bu odat shukungacha ham saqlab qolingan". Daniloff fikricha bugun hammatbuot uchun “kompromis” – murosa qilishdan boshqa yo'l yo'qdek. O’zbekistonda kundalik axborothamon rahbariyat buyruq va qarorlari, rasmiy majlislar bilan cheklanadi. Biroqmuammolar muhokama qilinmaydi. Jurnalistika xalq fikrini shakllantiruvchi kuchekan, deydi keksa muxbir, bu sohani cheklash bilan hukumat “xalq mushohadaqilmasin, bilmasin va o’ylamasin” demoqda. Toshkentdan turib mulohazabildirgan mahalliy jurnalist “Toshkent markazida butunboshli binolar buzildi.Biroq biz o’zbekistonlik jurnalistlar bu borada ma’lumot bermadik. Hech kimhech narsa bilmaydi”, - deydi. O’zbekistondamish-mishlar, og’izdan-og’izga o’tadigan gaplarga yetadigani yo’q. Odamlarhaqiqatni matbuotdan emas, ko’chadagi gaplardan izlaydi. Daniloff chet el gazeta, televideniye varadiolariga ishlovchi o’zbekistonliklarning davlat axborot vositalarida tanqidqilinayotgani achinarli hol deydi. "Bu jurnalistlarga maslahatberish qiyin. Kasbimiz shu. Tanqidni ko’tara olmaydigan rahbariyat har narsagaqodir”,- deydi Daniloff. O’zbekistonda jurnalistikadandars bergan professor, mamlakatda soha yuzaki o’qitilishini, kasb sirlari puxtao’rgatilmasligini, yuqorida tilga olinganidek, erkinlik va mas’uliyatbir-biriga chambarchas bog’liq ekanini va bunga amal qilmagan har qandaymutaxassis qoqilishi mumkinligini eslatadi. Jurnalistika faqatgina sensatsion,odamlarni yo hayratga, yo vahimaga soladigan holatlarni yoritish emas deydi u. Matbuot xalqqa uning hayoti bilan bevosita bog’liq, shaxs va jamiyat uchunmuhim o’zgarishlar haqida ma’lumot yetkazishi kerak. Hukumatning vazifasi xalqhayotini yengillashtirish bo’lsa, matbuot bu ish qanday bajarilayotganinikuzatadi. Har ikkisi pand berishi yoki bir-birini tushungan holda, jamiyatgabirdek xizmat qilishi mumkin deydi Nikolas Daniloff. Yarim asrdan oshiq davrniyoritgan jurnalist bunday qoqilish va muvaffaqqiyatlarga ko’p marta guvohbo’lgan. Erkinlik keng qanot yozgan va yozmagan jamiyatlarda.