Umumiy Turkiston hamon orzuligicha qolmoqda
Orzuning ushalisi uchun ziyolilar uchrashuvi kerak deydi olimlar. Bir tarbiyaga, adabiy muhitga qaraydigan yozuvchilar uyushmasining o'
Turkiston xalqlarining birlashishi shoir, yozuvchilar,millat ziyoliarining azaliy orzusi bo`lib kelgan. O`tgan asr boshlaridaTurkiston birligi uchun kurashgan millatning yuzlab fidoiylari qatl etildi. Biroq Turkiston birligi haqidagi orzu millat ziyolilarining keyingi avlodiga merosbolib o`tdi. Bu avlod hamon ana shu umumiy makonni qo’msab, umid bilanyashamoqda. Bir zamon tinmaydir izg`irar shamol. Daryo ko`piradir, odamni yutar, U go`zaldir, u irganchdir, u xayol. Riyozat qamchisi kabi savaydir, Alkan yom`gir buzg`un tanizorimni, Ulug` Turkistonni kimlar sevmaydi, Fur’avnlar sevmas sening boringni”. Rauf Parfining Abdurauf Fitratga bag`ishlangan bu she`ri birqarashda o`tgan asrda Turkiston boshida turgan qora bulutlar haqidayozilgandek. Biroq Rauf Parfining o`zi ham Fitrat singari Turkistonhaqidagi orzular bilan yashadi, shu xayol bilan hayotdan o`tdi, Turkistonbirligini ko`rish unga nasib etmadi. “Ellik yildan beri ezildik, tahqir etildik, yerimiz bosildi,molimiz talandi, nomusimiz g`asb qilindi, insonligimiz oyoqlar ostiga olindi,to`zimli turdik, sabr etdik. Kuchga tayangan har buyruqqa bo`ysindik, butunborlig`imizni qo`ldan berdik, yolg`iz bir fikrni bermadik, yashirdik,emgaklarimizg`a o`rab, saqladik - Turkiston muxtoriyati!” Abdurauf Fitrat bu iztrobli satrlarni o`tgan asrningyigirmanchi yillarida mustamlaka ostida ezilgan Turkiston tuprog`ida muxtoriyattiklash imkoniyati tug`ilgan bir paytda yozgan edi. Oradan bir asrdan ko`proq vaqt o`tdi. Turkiston tuprog`idabesh mustaqil respublika paydo bo`ldi, biroq Turkiston birligi haqidagi orzuorzuligicha qolmoqda. “Vatan - bu turkiy birlik” deydi shoir Yo`ldosh Eshbek: “Yana Turkiston bo`lsa deyman. O`zbekiston, jonajonvatanimiz ozod va obod bo`lgani holda bizning uyimiz Turkiston bo`lganda meno`zimni baxtiyor his etgan bo`lardim”. 90-yillar o`rtalarida mintaqa xalqlari, ziyolilar umidli,quvonchli bir kayfiyatga berildi. Turkiston o`ylari xayoliy orzulardanreallikka yaqinlashayotgan edi. Toshkent mintaqa davlatlari prezidentlari, siyosatchilari,ziyolilarini qabul qildi. Turkiston bayramiga aylangan bu uchrashuvda hattoo`sha paytlarda butun dunyo bilan aloqalarini to`xtatgan Turkmaniston vakillariham hozir bo`ldi. Biroq Turkiston haqidagi umidlar uzoqqa cho`zilmadi, qardoshxalqlar birlashish yo`lidan emas, tarqoqlashish tomon ketdi, Turkiston g`oyasiyana xayollarga ko`chdi. Sovet davrida bosimga qaramasdan Turkiston g`oyasinio`z qo`shiqlari, she`rlarida kuylab, avlodlarga yetkazgan hofiz Dadaxon Hasan: “Turkiston g`oyasining ravnaq topmayotgani sababi, bugunTurkistonning, turkchilikning dushmanlari ko`p. Tarix yana bekildi, qadimgisovet davrida ham yoshlarimizga o`qitishmas edi. Kimligini bilib qolmasin,ko`zi ochilmasin, ota-bobolarini tanib qolmasin deb tarixni bekitishgan edi.Bugun ham shunday”. Shoir Yo`ldosh Eshbek turk qavmlarining bugungi tarqoqliginifaqat adabiyot bilan yengish mumkin deb hisoblaydi: “Plakatlar, shiorlar bilan bo`ladigan narsa emas. Bu judakatta, ulug` tuyg`u. Ulug` odamlar hamdamligida, hamfikrligida yaxshi jarayonlarbo`lishi mumkin. Dangalini aytadigan bo`lsam, shoir, yozuvchilarning uchrashuvikerak. Bu narsa bo`lmayapti, xabarim bo`lmasligi ham mumkin emas. IlgariAytmatovlar, O`ljaslar, Anorlar, qarindosh xalqlarning boshqa buyuk adiblarikelganida hamma bilar edi. Bu uchrashuvlar bayram bo`lib ketar edi. Buyoshlarga, ayniqsa, Turkiston dardi bilan yonayotganlarga ko`tarinkilik baxshetardi, bu narsalar qolib ketdi”. Dunyo xaritasida Turkiston degan mamlakatni ko`rish istagidayashayotgan shoirlardan biri To`ra Mirzo: “Borgan sari olislashib keatayapmiz. Agar muloqot bo`lmasa,Turkiston shunchaki nom bo`lib qoladi, xolos. Turkiston g`oyasi chetga chiqaribbo`lmaydigan, har bir millatni qon tomiridan joy olgan g`oya bo`lib qolishikerak. Shundagina bu millatlar yuz yillardan keyin ham o`zligini saqlab qoladi.Bo`lmasa, mana 3-4 millionlik Qirg`izistonning oldida 1,5 milliard aholisi borXitoy turibdi. Yoki Tukmaniston, Tojikistonni oling. O`zim Namangan viloyatidatug`ilganman, Qir`giziston bilan chegara tortilishi shunga olib keldiki,aka-ukalar chegaraning ikki tomonida qolib ketdi, akasi ukasinikiga borishuchun qog`oz to`ldirib, ruxsat so`rashi kerak”. Turkiston g`oyasi o`tgan asr boshida o`zbek xalqigaBehbudiy, Avloniy, Fitrat, Cho`lpon kabi ma’rifatparvar farzandlarini berdi,turkchilik harakati o`laroq Turkiston o`z ozodligi uchun kurasha boshladi. Qonli fojealar, qatliom bilan yakunlangan bu ozodlik kurashisovet davrida qabriston sukutiga cho`mdi, millat o`z qahramonlarini unutibyashadi, turkchilikni anglash jinoyatga tenglashtirildi. Qudratli qizil imperiya qulash alomatlarini bera boshlarekan, imperiyaga bo`ysindirilgan xalqlarda erkka intilish kuchaydi, bu fursatdaham turkiy xalqlarga kuch bergan omil yana Turkiston g`oyasi bo`ldi. Behbudiy, Fitrat Cho`lponlar sovet davrida o`zligini saqlabqolgan shoir- yozuvchilar orqali millatga qaytarildi. “Fosiqalar ko`rinar sochlari olov, Ivirsir gumrohlar ko`zi, qo`li qon. Turkiston, Turkiston, mukarram yaylov, Rad etdimmi seni, qoldimmi bejon. Amalim shamlari so`ndimi ona, Tilagim yulduzi to`ndimi, ona.” Turkiston go`yasi qancha sog`inilmasin, qandaytimsollarda aks etmasin, u orzuligicha qolmoqda, orzuning asrlarga tenglashganbu uzoq yo`li esa bugun o`z natijalarini bermoqda. Shoir To`ra Mirzo: “Ayrim yosh yozuvchilar, san`atkorlar yoki boshqa kasb egalarigaTurkiston desangiz istehzoli kulib qo`yadi. Ular Turkiston birligi kerakliginianglab yetmagan. Biz nega 80-yillarda shu tuyg`u bilan yondik? Beshtarespublika birlashib, bir musht bo`libgina ozodlikka chiqish mumkinliginitushundik. Bu har bir ziyolining burchi bo`lishi kerak, chunki millatningertaga kim bo`lishi haqida gap ketmoqda. Cho`lpon, Fitrat, Rauf Parfiniqiynagan narsa shu tuyg`u.” Professor, tilshunos olim Qozoqboy Mahmudov shunday kuyunadi: “12-asrdagi turkiy tavqimlarni tayyorlaganman. Shogirdlarimeplay olmayapti, o`qigan, filologiyani bitirganlar. Tariximizning ildizlari,zotimiz, tag-tugimiz, madaniyatimiz - bu O`zbekiston bo`yicha muammo qilibqoyadigan masala”. O`zbeklar turkiy o`zlikdan tobora uzoqlashmoqda deyditilshunos olim Baxtiyor Isabek: “Bizda umumturkiylik tuyg`usi bo`lishi kerak. Hukumat agarbunga bosh qo`shsa, oson kechardi. Chunki bu tuyg`u O`zbekistonda “o`zbeklarturk emas” degan kurakda turmaydigan tushuncha bilan ham to`qnashadi”. Bugun o`zbek adabiyoti ham tarix kabi uyquda deydi hofizDadaxon Hasan: “Turkiy millatga mansub ekanligini bilganlar bor, lekin ularnamoyon bo`lmayapti, chunki adabiyotning o`zi yo`q. Bir tarbiyaga, adabiy muhitgaqaraydigan yozuvchilar uyushmasining o`zi yo`q. Ustozlar qayerda qoldi? Shogirdlarqayerda? Bilmaymiz hozir...” Shoirlardan birining qiyosiga ko`ra, agar Behbudiy, Fitrat,Cho`lponlar bugun hayot bo’lgan taqdirda, ularning Turkiston haqidagi o`ylariyanada qayg`uli tus olgan bo`lardi.