Markaziy Osiyo: Suv taqsimoti bo'yicha kelishuvdan darak yo'q
Keyingi paytlarda suv zaxiralariga bag'ishlangan mintaqaviy uchrashuvlar o'tkazilgan bo'lsa-da, bu yo'nalishdagi hamkorlik aniq ijobiy
Markaziy Osiyo davlatlari o'rtasida mintaqa suvidanfoydalanish bilan bog'liq munozarani hal etish - dolzarb muammolardan biri. Qurg'oqchilikesa ziddiyatlarni yanada chuqurlashtirishi mumkin. Keyingi paytda suv zaxiralariga bag'ishlangan mintaqaviy uchrashuvlaro'tkazilgan bo'lsa-da, bu yo'nalishdagi hamkorlik aniq ijobiy natija beryaptideb bo'lmaydi. Mintaqadasuvdan foydalanish bo'yicha xalqaro konsorsium tuzish anchadan buyonmuhokamadagi masala. Qator xalqaro tashkilotlar va G'arb davlatlari yordam ko'rsatishgaham tayyor. Mintaqa davlatlarida sekinlik bilan bo'lsada muhokamalarkechayotgani seziladi. YaqindaQozog'istonda suvdan foydalanish bo'yicha uchrashuv o'tgan. Avvalroq Qozog'istonva O'zbekiston prezidentlari uchrashuvida ham bu haqda gap borgan. Sharhlovchilarga masala yechimi bevosita mintaqa rahbarlarining siyosiyirodasiga bog'liq. O'zbekistonFanlar Akademiyasi olimi, professor Bekjon Toshmuhammedovning aytishicha,mintaqa suvi bilan bog'liq vaziyat dunyoning boshqa davlatlarida ham kuzatilgan. Kelishmovchiliklar xalqaro bitimlar yordamida hal qilingan. "Asosiymuammo mintaqagi suv irmoqlaridan qanday foydalanish kerakligida - energetikrejimdami yoki irrigatsiya tizimidami? Bu borada davlatlarning o'zaro kelishishijuda qiyin ekan, har holda umumiy konsensusga kelish ehtimoli yaqin", -deydi akademik. Uningchaayni paytda muammo olimlar yoki jamoatchilik ishtirokini emas, asosan davlatrahbarlarining siyosiy irodasini talab qiladi. "Chegaradaryolar haqidagi xalqaro bitimlarga ko'ra chegara daryolardan energetikmaqsadda foydalanmoqchi bo'lgan tomon bu borada ikkinchi tomon bilan kelishuvgaborishi kerak. Suvni sotish masalasida esa, deylik meni hovlimni oldidan mingyillardan buyon oqayotgan suvni qanday sotish mumkin, bu juda og'irmasala", - deydi akademik Toshmuhammedov. Suvdanfoydalanish masalasida kelishmovchiliklar davom etayotgani bois buning asoratimintaqa qishloq xo'jaligida sezilmoqda. Qozog'iston-Qirg'izistono'rtasida suv hajmini ko'paytirish to'g'risidagi kelishuv, suv Tojikiston va O'zbekistonorqali Qozog'istonga o'tishi tufayli ham to'liq amalga oshmagan. Qozog'istonQirg'izistondan nisbatan qimmatroq narxda elektroenergiya sotib ola boshlagach,Qirg'iziston tomoni Qozog'iston uchun suv hajmini ko'pytirishga rozilik bergan. Mutaxassislarbutun mintaqa suvga ehtiyoj sezayotgan bir paytda ikki tomonlama bundaykelishuvlar uzoqqa bormasligini ta'kidlashmoqda. Mintaqa suvining boshidajoylashgan Qirg'iziston va Tojikiston suv uchun ma'lum imtiyozlar, haqtalab qilayotgan bo'lsa, O'zbekiston va Qozog'istonning pozitsiyasi suvmintaqaning umumiy boyligi ekanidan iborat. Hozirgachadavom etayotgan muhokamalar tomonlar pozitsiyasida biror o'zgarishborligini ko'rsatmaydi. Sharhlovchilarfikricha mintaqa davlatlari o'rtasida kelishuv yo'qligi bois keyingiyillarda suvsizlik muammosi yanada keskinlashadi. "Ekosan" xalqaro jamg'armasirahbari Yusuf Shodimetovga ko'ra muammo sababi ayrim hollardakelishmovchiliklarda emas. "Xalqarosuv energetik konsorsiumi bo'yicha hamkorlik bor, bu yerda ko'p kelishuvlar bo'lishikerak. Ayrim vaqtda subyektiv holatlar bo'lishi mumkin, masalan qishda suvni qo'yibyuborish, yozda berkitib qo'yish - bular diplomatik yo'llar bilan halqilinyapti. Lekin muammo bunda emas, muammo iqlim o'zgarishi va suv zaxirasi kamayishida",- deydi Shodimetov. AkademikBekjon Toshmuhammedovga ko'ra mintaqada davriy qirg'oqchilik hukm suryapti. Keyingiyillarda suv ko'payishi mumkin, biroq yechim katta mablag' talab qiladiganyangi texnoligiyalar qo'llanilishiga bog'liq.