Makkeyn yo Obama? O'zbekiston uchun kim ma'qul?
Jo'jani kuzda sanashadi. Kim prezidentlikka kelmasin, uning nimaga qodir ekanini, Markaziy Osiyodek murakkab va muammolarga to'la minta
Amerikadarahbarning yangilanishi Markaziy Osiyo uchun nimani anglatadi? AQShda prezidento’zgarishining O’zbekiston uchun qanday ahamiyati bor? ShonRoberts , Jorj Vashington Universitetida Markaziy Osiyo-AQSh aloqalaridan darsberuvchi professor tahlilicha, o’tgan sakkiz yilda Amerika mintaqada balki bir ishniuddalay oldi xolos. “Bushma’muriyati asosiy ahamiyatni Qozog’istonga qaratib, u bilan rishtalarinimustahkamlab oldi. Nursulton Nazarboyev demokrat emasdir, ammo tashqi siyosatdamunovazanat saqlay olgani bois u bilan ishlash oson kechdi. Qozog’iston iqtisodiyjihatdan kuchli ekan, buning foydasini butun Markaziy Osiyo ko’rishi turgangap. Iqtisodiy barkamollik esa siyosiy-ijtimoiy o’zgarishlarga yo’l ochadi,balki butun mintaqa bo’ylab...”, - deydi Roberts. JorjBush prezidentligi davrida, deydi professor, AQSh mintaqada ko’pxatolarga yo’l qo’ydi, xususan ikkinoyob imkoniyatni boy berdi. “Birinchikatta xato Qirg’izistonda bo’ldi. AQSh Asqar Akayev hokimiyatdan ag’darilishibilan yangi hukumatni o’z himoyasiga olib, bu davlatga iqtisodiy-siyosiy yordamnioshirishi kerak edi. Ko’mak berildi, ammo juda sust. Demokratik harakatlar uqadar quvvatlanmadi",- deydi Roberts. "Ikkinchi xato, nazarimda, Turkmanistonda bo’ldi.Saparmurod Niyozov qazosidan keyin yangi rahbar kelgach, AQSh vaziyatdanfoydalanib o’z ta’sirini oshirishi mumkin edi. Yosh hukumatlar odatda o’zigayaqin hamkor izlaydi”. AmerikaningMarkaziy Osiyo bo’yicha bosh diplomatlari esa rishtalar mintaqadagi har birdavlat bilan ikki tomonning xohish-irodasiga qarab rivojlanmoqda deya xulosaqiladi. Ya’ni, Qozog’iston ildam harakat qildimi, effektiv hamkorlikka tayyorekanini ko’rsata oldimi, marra uniki. AQShningbo’lajak prezidenti, deydi tahlilchilar, Markaziy Osiyoda Rossiya va Xitoy ta’sirinipasaytirish uchun chora ko’rishga majbur. Nomzodlar – respublikachi Jon Makkeynva demokrat Barak Obama nazarida Rossiya imperial kuchga aylanishga urinar ekan,bu Amerika manfaatlariga zid va Rossiya atrofidagi davlatlar AQSh himoyasigamuhtoj. Vayoming Universitetida siyosatshunoslikdan tahsil olayotgan fikricha: “Ikkidavlat o’rtasidagi siyosat tor g’oyalar, qisqa muddatli manfaatlar ustida emas,uzoq muddatli strategik maqsadlarga qarab tuzilishi kerak. O’zbekiston bilanyaqindan aloqaga kirishish kerak. Chunki respublika to’rt tomondan repressiv,energetik va tashqi siyosiy jihatdan tajovuzkor tabiatga ega davlatlar bilano’ralgan. O’zbekiston xalqi Rossiya, Xitoy va Eron kabi davlatlar bilanaloqalarni kuchaytiraversa, bu uning kelajagiga ham salbiy ta’sir qiladi”. AQSh,deydi Ahad Abdurahmonov, O’zbekistonda demokratiya rivojlanishi uchun beqiyoshissa qo’sha oladi. “Amerika bu jarayonning oson kechmasligini tan olib,evolyutsion taraqqiyot tarafdori sifatida ish tutishi kerak”, - deyditadqiqotchi. Ahad Abdurahmonov nazaridaObama va Makkeyn turlicha yondashuvga ega: “Ikkalasiningdebatlarini ko’rdik. Makkeyn dunyo siyosatiga juda g’oyaviy yondashadi. Uningqarashlari haddan tashqari bir yoqlama. Bir fikri meni juda sergaklantiribqo’ydi. Makkeyn Demokratik Davlatlar Ligasi tuzmoqchi. Bu, birinchidan, BMTganisbatan hurmatsizlik bo’ladi. Ikkinchidan, sovuq urushning qayta avj olishiuchun bir qadam bo’ladi. Obama dunyoqarashi keng, pragmatik, bugungi kunmuammolarini yecha oladigan arbobdek tuyulyapti ”. Lekin,deya eslatadi Ahad Abdurahmonov, nomzodlarning bugungi gaplariga emas,prezidentlikka saylangan taqdirda nima qilishiga qarab baholagan ma’qul. Bugungi gaplar – faqat va’dalar, deydi u. Professor Shon Roberts ham shundaymulohaza yuritadi. Oq Uydagi kursidan dunyo ishlari ancha o’zgacha ko’rinishimumkin. Markaziy Osiyo diktatorlarqo’lida deb bong urib keladigan Makkeyn, masalan, Rossiya ta’sirini pasaytirishuchun mintaqa hukumatlari bilan hamkorlikni oshirishi mumkin. Obama esa “tashqisiyosatimni qurol emas, diplomatiya tebratadi” demoqda. “Afg’onistonnotinch ekan, Markaziy Osiyo qaysidir jihatdan AQSh e’tiborida qoladi, ammomintaqa Vashington uchun prioritet emas",- deydi Roberts, Yaqin Sharqdagi muammolar, xususan Iroq urushi va Isroil-Falastin mojarosiga ishora qilib. Makkeyn ham, Obama ham Markaziy Osiyoda demokratik qadriyatlarni targ’ib qilishda davometishi, energetika boyliklarini jahon bozoriga olib chiqish uchun yordamko’rsatishi, madaniy-ta’lim dasturlarini kengaytirishi mumkin. "Oq Uyga kimsaylanishidan qat’iy nazar, AQSh Markaziy Osiyoda muhim rol o’ynashni istasa,aniq va muvozanatli strategiya zarur”,- deydi professor. ShonRoberts va Ahad Abdurahmonov nazarida davlatlarni oq-u- qoraga ajratmasdan, aslidaqanday bo’lsa, shunday ko’rish kerak. O’zbekiston, masalan, har tomonlamayordamga muhtoj – fuqaro jamiyati qurish va huquq himoyasida, iqtisodiyimkoniyatlar yaratishda, mintaqaviy hamkorlik bobida va umuman, aholi talab vaehtiyojlarini qondirishda. Jo’janikuzda sanashadi. Yangi prezident nimaga qodir ekanini, Markaziy Osiyodekmurakkab va muammolarga to’la mintaqa bilan til topisha oladimi –yo’qmi, bunivaqt ko’rsatadi.