YXHT: Saylov Mirziyoyev uchun imtihon edimi - o'tdi yo yiqildi? 
YXHT Demokratik institutlar va inson huquqlari idorasi O'zbekistonda yaqinda o'tgan parlament va mahalliy kengashlarga saylovlarni demokratik yoki adolatli deya baholagani yo'q. 
TOSHKENT — Ertalabdan biz uchun vaqt ajratdingiz, rahmat! YXHT idorasiga xush kelibsiz! Toshkentda tinim yo'q. Nimasini aytasiz... Juda bandsiz, ko'rib turibmiz. O'zbekiston saylovni sarhisob qilmoqda. Shunday. 22-dekabrdagi saylovni YXHT missiyasi qanday baholagani ma'lum. Ha, baho aniq. Nima xalqaro me'yorlarga mos edi, nima mos emas edi, shuni tahlil qilib berishdi. YXHT kuzatuvchilari o'z ishini biladi. Har bir davlatda bir xil talab ostida baho beriladi. Qoidalarga binoan. Xuddi shunday. O'zbekistonning bir rasmiysi so'zi bilan aytganda, sinchkov... Siz uch yildan beri Toshkentdasiz. Shunday. Mamlakat boshdan kechirayotgan jarayonlarni yaqindan kuzatib kelayapsiz. Albatta. Siz o'zingiz saylovga qanday baho berdingiz? Muammolar talay, lekin progress bo'layotgani aniq. Buni inkor eta olmaymiz. Boshqaruvda va jamiyatda, umuman olganda, katta yutuqlarga erishildi. Ijobiy o'zgarishlarni kuzatish maroqli. Saylov kampaniyasiga to'xtalsak... Taassurotlar qanday? Siz ish boshlaganingizda O'zbekistonda partiyalar faoliyati deyarli sezilmas edi. Ular ko'rinmas ham edi. Hozir boshqacha. O'z pozitsiyalari bor. Liderlari va albatta tarafdorlari bor. Partiya liderlari kim ekanini bildik. Oldinlari oldingizdan chiqib qolmasa, tanimas edik. Ular shaxs sifatida kim ekani, fikr-qarashlarini o'rgandik. Debatlar qizidi, bahslashishdi. Bir-biriga tosh otishdi. Har biri o'ziga xos shaxs ekanini ko'rdik. Dekabrning boshidan beri O'zbekistondaman. Eng ko'p tanqid qilinganlar shular - partiya liderlari. Biz bilan muloqotlarda ular o'zining zaif jihatlarini yashirmaydi. Siyosatchi emasman, bilimim va tajribam past, deyishadi. O'rganyapmiz, deyishadi. Butun mamlalat dars olayotgandek bu jarayonlarda... Sizga ham shunday tuyuladimi? Xuddi shunday. Mana shu nozik jarayonda YXHT muhim rol o'ynaydi. Bu dars davom etishi, kuchayishi uchun siz nima qila olasiz va qilmoqchisiz? Saylov kodeksi ustida qattiq ishladik. Parlament bilan, Markaziy saylov komissiyasi bilan. Tashkilotimizning Demokratik institutlar va inson huquqlari idorasini jalb qildik. Maslahatlashib ish ko'rdik. O'zbekiston tomon faxrlansa kerak. Shunday. Ko'p mehnat qilindi. Tavsiyalarimiz hisobga olindi. Oldingisidan 23 qismi olib tashlandi. Yangicha jarayon uchun zamin bor. Endi uni amalda qo'llash kerak. Partiyalar bilan ishlaymiz. Treninglar? Trening va ta'limdan tashqari boshqalarning tajribasini ko'rish ham juda muhim. G'arbiy Yevropa, Kanada yoki AQSh... Nafaqat yutuqlarga qarab, xatolarga qarab ham o'rganish mumkin. Ular esa talay. Partiya liderlarining roli nima? Demokratik saylov jarayoni qanday tashkil qilinadi? Saylov kuni qanday? Kimdan nima kutiladi? Ularni dunyo tajribasi bilan tanishtirishimiz zarur. Demokratiyada kuch xalqda. Qanday hukumat xohlaysiz? Siyosiy platformalar nimaga asoslanadi? Liderlar kimlar? Odamlar sizni nimaga qarab tanlaydi? Partiyalar jamiyatning bir qismi, ularning bahs-munozaralari jamiyat ravnaqi uchun xizmat qilishi kerak. Ozgina bo'lsa ham boshlandimi bu jarayon? Ha, shunday. Boshlanyapti. Odamlar partiyalarga jiddiy qaray boshlagan. Ulardan ko'proq narsa kutishmoqda. Muammolarga yechimlar, yangicha g'oya va takliflar. Bu juda qiyin, uzoq yo'l. Partiya liderlari va xalq orasidagi muhim shaxs bu vakil bo'lib, uni qanday tanlash va undan nima kutilishi juda dolzarb masala. Bu inson, nomzod, xalq orasida yurib, o'zini tanishtirishi, odamlarga quloq tutishi lozim. Mana shu jarayon O'zbekistonda hozir ancha ibtidoiy bosqichda, shundaymi? Shunday, ancha ishlash kerak bu borada. Saylov kampaniyasi va saylov kunidan keyin ko'p quloqqa chalinayotgan narsa bu balki jarayonning ayrim qismlari sahnalashtirilgan degan ishonch. Tizimga nisbatan ishonch past, bu aniq. Hukumat buni saylov paytida ham, undan oldin ham ko'p eshitdi odamlardan. Diplomat sifatida, xalqaro hamjamiyat vakili sifatida, katta davralarda yurgan bir rasmiy sifatida, saylov bilan bog'liq biror holat uyushtirilgan yoki soxta deya olasizmi? Sezdingizmi shunday holatni? Ikki omilni unuta olmaymiz. O'tmishni, oldingi saylovlarni? Ha. Oldinlari shunday bo'lgan va bu safar ham shunday bo'ladi-da, degan ishonch. Bugun ko'p jihatdan o'tmish mahsuli. Bu safar nima o'zgardi degan savolga javob topish qiyin. Boshqa tomondan Markaziy saylov komissiyasiga bosim kuchli. Xato qilmaslik uchun qattiq harakat qilishdi. Hamma narsa risoladagidek bo'lsin deya balki judayam qattiq harakat qilib yuborishdi va nazorat ham shunga yarasha bo'ldi. Xatolarning oldi olinsin deb juda ko'p odamlar jarayonga bosh suqdi. Markaziy saylov komissiyasidan tashqari boshqa tomonlar ham aralashdi. Vaholanki, butun jarayonni komissiya va uning mahalliy bo'limlari boshqarishi kerak edi. Va partiyalar. Ha, partiyalar. Boshqalarga o'rin yo'q, ayniqsa ijroiya organlariga. Ma'muriyatga. Ma'muriyatga o'rin yo'q. To'g'ri, saylovda qaysi imorat ishlatiladi, jarayon uchun nima zarur... bu masalalarda ularning roli bor. Lekin undan nariga o'tolmaydi. Nazarimda, saylovga aralashishi kerak bo'lmagan tomonlar ko'p aralashdi va shunga harakat qilishdi. Bu demokratik test edi. O'zbekistonda islohotlar qay pallada ekanini ko'rsatuvchi imtihon edi. Buni hukumat his qildimi? O'zbekistonda boshqaruv shuni anglay oldimi, nazaringizda? Biz sinovdamiz. Biz nimaga qodir ekanimizni, nimani o'zgartirganimizni ko'rsata olishimiz kerak, deya harakat qilishdimi? Qilishdi. Keyin? Harakat qilishganiga shubha yo'q. Lekin bu o'tdi yoki yiqildi deya baholanmasligi kerak. Birinchi sinovdan hech kim o'ta olmaydi. Ikkinchi va undan keyingi sinovlar ham qiyin. Siz shunday qaradingiz, demak? Albatta, tajribaga qarab aytayapman. Parda ortida nima bo'layotganini bilasiz? Boshqaruv ogoh turdi. O'zgarish bo'lganini aks ettitirishga harakat qilishdi. Bu jarayon davlat va xalq uchun naqadar muhim ekanini his qilishdi. Hamma qo'ldan kelganicha hissa qo'shdi. Buni biz yaqindan his qildik, ko'rdik. Prezident Mirziyoyev uchun sinov edimi bu? Yo'q, lekin u islohotlar mezoni nimadan iborat ekanini ko'rsatib berdi. Harakatlar dasturi 2017-yildayoq belgilangan edi. U mukammal hujjat va YXHT tamoyillarini ham o'z ichiga oladi. Bizning hissamiz ham bor. Bizning tavsiyalarimiz asosida qabul qilingan. Shunday ekan, biz ham jarayon risoladagidek o'tishini istaymiz. Me'yor va mezonlarga amal qilinishi kerakligini hammamiz bilamiz. Islohotlar amalga oshirilishi kerak. Demak, buning uchun siz ham mas'ulsiz. Xuddi shunday. Shu yerdamiz. O'z rolingiz bor. Ha va buni hamisha his qilamiz. Bilasizmi, ba'zida xalqaro hamjamiyat Prezident Mirziyoyev va uning islohotlar dasturini shartsiz quvvatlayotgandek tuyuladi. Uni haqiqatdan yaqindan olqishlaysiz. O'zbekiston xalqi va dunyo ahliga respublika to'g'ri yo'lda, deb eslatib kelayapsiz. Nima uchun? Nega bunchalik quvvatlov? Chunki bu dasturning qanday tuzilganini, Mirziyoyev uni qanday boshqarib kelayotganini bilamiz. Dastur YXHT talablariga javob beradi. Ya'ni, hukumat siz istagandek harakat qilmoqda? 57 a'zo davlatdan 56 tasi buni quvvatlaydi. Bunaqasi boshqa yerda yo'q. Bu nihoyatda muhim. Shu bois uni quvvatlaymiz va tezlikda, bugun va ertagayoq amalga oshirilishini istaymiz. BMTdan ham shuni eshitayapmiz. Ajablanmay iloj yo'q. O'zbekistonni bunga ko'ndirish qanday kechdi? Ya'ni talablaringizni inobatga oldirish. Chunki, bilasiz, O'zbekistonda hukumat majbriyatlarini tan olmay, ularga amal qilmay kelgan. Endi nima o'zgardi? Prezident Mirziyoyev qarori bu. Gaplashdik, fikr almashdik, muloqot qildik. Yangi rahbar ishga tushib, ikki oy o'tar o'tmas islohot dasturi shakllana boshladi. Qaradik, tanishdik, tavsiyalarimizni berdik. Yordamga tayyormiz, dedik. Komandam kuchli, ko'rdingizmi? Ha, kengayib borayotgan komanda. Shunaqa. 15 va undan ortiq yildan beri ishlab kelayotganlar bor. Ular masalalarni yaxshi tushunadi. YXHT talab va majburiyatlarini qanday tushuntirishni, targ'ib qilishni, birgalikda loyihalarni amalga oshirishni biladi. Davlat va jamiyat bilan bog'liq murakkabliklarni inobatga olgan holda ishlaydi. Islohotlar amaliyotida bu judayam kerak. Toshkentdan boshqa joylarga tez-tez chiqib turasizmi? Har oy kamida bir marta. Diplomat sifatida bemalol harakat qila olasizmi? Cheklovlar yo'qmi? Kelganimdan beri biror marta biror cheklov bilan yuzlashmadim. Tashqi ishlar vazirligini sayohat qilayotganingizdan boxabar qilasizmi? Tartib yo'qmi shunday? Oldinlari qo'shimcha cheklovlar ham bo'lgan. O'tgan uch yilda hech ko'rmadim. Odatda biror joyga borsam, bu loyihalarimiz bilan bog'liq. Albatta bu proyektlar haqida hukumat biladi. Faoliyatimiz bilan ularni tanishtirib boramiz. Har bir a'zo davlat uchun alohida dastur sizda, shundaymi? Ha. O'zbekistondagi hozirgi ustuvor maqsadlar nima? Bittasi, bilamiz, demokratik saylovlarga o'rgatish. Shunday. Bu uzun jarayon, aytganingizdek. Yana nima? Korrupsiyaga qarshi kurash. Chuqur ildiz otgan muammo. Azaliy muammo. Deyarli hamma buni eng muhim muammo, deb ataydi. Biz uni muayyan masalalarga bog'lagan holda muhokama qilib, bartaraf etishni taklif qilamiz. Biznes taraqqiyotga, masalan. Korrupsiya bor ekan, mahalliy bizneslar ham rivojlanmaydi, xalqaro bizneslar ham kelmaydi. Adolat va qonun ustuvorligi bu yerda eng muhim omillar. Prezident Mirziyoyev ham iqtisodiy taraqqiyot shularga bog'liq deb kelmoqda. Demak, adliyani mustahkamlash zarur. Sudyalarni o'qitish, malakasini oshirish, adliya tizimini isloh qilish, bosh prokuraturani isloh qilish, sud mustaqilligini ta'minlash. Korrupsiya ildiziga bolta urish uchun ko'plab sohalarni yangilash lozim. Biznes va har tomonlama taraqqiyot shuni talab etadi. YXHT bu borada O'zbekiston bilan yaqindan ishlashga bel bog'lagan va ishlayapmiz. Xalqaro hamjamiyat, xalqaro tashkilotlarga nisbatan ishonchsizlik keng. Nafaqat O'zbekistonda balki dunyo bo'ylab. YXHT bizga nima qilib beradi? Nima qila olar edi ham, deydiganlar ko'p. O'zbekiston hukumati a'zolari, bu jamiyatni, umuman olganda, qanday ishontirasiz o'z tamoyil va maqsadlaringizga? Sizdan nima kutish kerak va nima kuta olmaymiz? O'zaro ishonchni shakllantirish doimiy ishimiz. O'zbekistonga kelganimdan beri shu bilan bandman. O'zbekiston uchun nima qila olamiz, nima qila olmaysiz - shuni tushuntiraman. Maqsadlarimiz aniq va hukumat ularni biladi. Misol uchun, Sog'liqni saqlash vazirligiga mashina kerak bo'lsa, buni biz bera olmaymiz. O'zaro tushuncha bor. Hukumat bilan doimiy aloqadamiz. Loyihalarimiz mohiyatini tushuntiramiz. Ularni tinglaymiz. Qadriyatlarga e'tibor qaratasiz, shundaymi? Shunday. Faoliyatimiz ochiq kitob. Islohotlarni amalga oshirish xalqaro qadriyatlarni hurmat qilishdan boshlanadi. Birga qadam tashlayapsiz, demak? Shunday. Birga ishlash. Ikkinchi jihati esa O'zbekistonni tushunish. Bu davlat, bu xalqning ham o'z talablari bor, o'z xohishlari bor. Biz tashqaridan kelib uni qiling, buni qiling deyish uchun oldin bu jamiyatni o'rganishimiz, uning irodasini anglab yetishimiz kerak. Madaniyat, urf, tarixi, taomlari va tili bor. O'zbek tilini ancha o'rganib olgansiz, bilamiz. Shunday. O'zbekistonni bilmasdan turib, uni o'zgartira olmaysiz. U bilan bog'lanish kerak, demoqchisiz. Albatta, bog'lanishimiz kerak. YXHTning O'zbekistondagi komandasi bunga qodir. Men o'zim ham O'zbekistonni sevaman. Chindan ham mehrim baland. Kanadadansiz, buning ham ahamiyati bor. Kanada ham O'zbekiston singari ko'p elatli davlat. O'zbeklar ham talay. Torontoda ko'p, masalan. Britaniya Kolumbiyasida ham ko'p. Ha, men ham o'sha yerdanman... O'zbekiston va Kanadaning o'xshash jihatlari bor. Aholi soni deyarli teng. Mehmondo'stmiz. Mehnatkashmiz. Katta qo'shnilarimiz bor. Ularning tili va informatsion ta'siri ostidamiz. Oldin Qirg'izistonda ishlagansiz. O'zbekistonga qanday moslashdingiz? Dasturlarni bu davlatga qanday to'g'riladingiz? O'zbekistondagi bugungi asosiy maqsadlarga qarab belgiladik. Hukumat nima xohlaydi? Xalq nima deydi? Xalqaro tajribaga asoslanib, YXHT hozir bu yerda nima qila oladi? Shularni o'rganib chiqdik. Biz O'zbekiston tajribasini boshqalar bilan baham ko'ramiz. Ya'ni O'zbekiston dunyodan, dunyo bu mamlakatdan o'rganadi. Masalan, mahalla boshqaruvi bobida. Ko'plab o'zbekistonliklar bu tizimni yoqtirmaydi aslida. Ha, hayotimizga aralashadi, deyishadi. Nazorat mexanizmi, deyishadi. Lekin siz ularga ta'sirli organ deb qaraysizmi? Ayrim jihatlarda... Qadim tarixga ega tizim. Kuchi bor o'zining. Jamoani boshqarish uchun qo'l keladi, demoqchimisiz? Jamoa sifatida yashash oson emas. Ayrim davlatlarda bunday narsaning o'zi yo'q. Venaga, YXHT qarorgohiga tez-tez borib turasiz. Ha. Bugungi O'zbekistonni qanday tasvirlab berasiz u yerda? Harakatchan davlat, deyman. Muammolar talay. Islohotlarning uchinchi yili boshlanmoqda. Oldinda ish ko'p. Majburiyatlarga kelganda, Prezident Mirziyoyev shaxsan javobgar deb bilasizmi? YXHTning har bir a'zosi boshqa har bir a'zo oldida javobgar. Tartib shunday. Venada har hafta muhokama. Majburiyatlarga qay darajada rioya qilayapsiz, deb so'rashadi. Lekin O'zbekiston bunga o'rganmagan. Yaqingacha ham bosh tortib kelar edi. Endi diplomatlar bu borada boshqacha gapirishadi. Xalqaro majburiyatlarga bosh egamiz, deyishadi. Qanchalik samimiy? Orada muloqot ketmoqda. Yangilik shu. 3-4 yil oldin hech qanday muloqot yo'q edi. Yo'q, bu borada gaplashmaymiz, deyishar edi. 2016-yilning dekabridagi prezident saylovi ketidan muloqot shakllana boshladi. Hozir hamma narsa muhokamada. Mana shu dialogni kuchaytirayapmiz va amaliy ishlar qilish harakatidamiz. Samimiy harakat bu. Oldingidan farqi shu, demak? Suhbat uchun rahmat! Sizga rahmat vaqt topganingiz uchun. Toshkentda siz va boshqa diplomatlar bilan gaplashish maroqli. Biz uchun ham siz bilan gaplashish maroqli. Katta rahmat. Navbahor Imamova - "Amerika Ovozi"ning yetakchi multimedia jurnalisti. turkumidagi teledasturlar muallifi. Ko'rsatuvlar taqdim etish bilan birga prodyuser, muxbir va muharrir. O'zbekistonda akkreditatsiyadan o'tgan yagona amerikalik jurnalist. "Amerika Ovozi"da 2002-yildan beri ishlaydi. Jurnalistik faoliyatini 1996-yilda O'zbekiston radiosining "Xalqaro hayot" redaksiyasida boshlagan. Jahon Tillar Universiteti Xalqaro jurnalistika fakultetida dars bergan. Ommaviy axborot vositalari bo'yicha bakalavrlikni Hindistonning Maysur Universitetidan , magistrlikni esa AQShning Bol Davlat Universitetidan olgan. Shuningdek, Garvard Universitetidan davlat boshqaruvi va liderlik bo'yicha magistrlik diplomiga ega. Jurnalistik va ilmiy materiallari qator xalqaro manbalarda chop etilgan. Amerikaning nufuzli universitetlari va tahlil markazlarida so'zlab, ma'ruzalar o'qib keladi. "Amerika Ovozi" oltin medali sohibi. Tashkilotda gender va jurnalistika bo'yicha kengash raisi. Toshkent viloyati Bo'stonliq tumani Qo'shqo'rg'on qishlog'ida ziyoli oilasida ulg'aygan.