Suv taqchilligi muammosi yaqin 10 yilda tabiiy ofat tusini oladi
Markaziy Osiyo davlatlari orasida suvni qanday taqsimlash yuzasidan nizolar davom etmoqda. Qishloq xo'jaligida suvdan tejamli foydalani
Suvtanqisligi Markaziy Osiyoda yaqin 10 yillikdagi eng dolzarb muammolardan birigaaylanadi. O'zbekistonda nafaqat sug'orish, balki ichimlik suvi yetishmovchiligiham kuchaymoqda. Mintaqadamuzliklar erishi tezlashmoqda, qishloq xo'jaligida suvdan tejamli foydalanishmexanizmi shakllanmagan. Tejamkorlikni ta'minlovchi yangi texnologiyalar kattamablag' va davlat e'tiborini talab qiladi. Fermerlardan biri bu yilgi qurg'oqchilik dehqonlar uchunancha og'ir kechganini ta'kidlaydi: "Paxtaga suv berishni hojati ham qolmadi. Vaqt o'tibbo'ldi. Bu yil dehqonlar, fermerlar uchun yil og'ir keldi. O'ylashimcha,ko'pchilik paxta planini bajara olmaydi. Qurg'oqchilikni ichimlik suviga hamta'siri bo'lar ekan. Kuzatishimcha ko'p joylarda yerosti suvlarini chuqurlikdannasoslar tortib ololmaydi. Aholiga ham ancha qiyinchilik tug'diradi", - deydibu fermer. Yaqin yillardan boshlab kuzatilyotgan qurg'oqchiliksabablari haqida mutaxassislar orasida ikki xil qarash mavjud. Birinchi qarashga ko'ra, mintaqa global iqlim o'zgarishita'siri ostida. Bu mintaqada nafaqat keskin qurg'oqchilikni, balki o'ta og'irekologik inqirozlarni yuzaga keltiradi. Ta'kidlash joiz, turli xalqarohisobotlarda ham suvsizlik, qurg'oqchilik mintaqada turli ziddiyatli holatlargasabab bo'ladi deya ogohlantirilgan. Ekologik inqirozlar taxminlarga ko'ra 2020yillardan boshlab yaqqolroq namoyon bo'ladi. Mintaqadagi qurg'oqchilikni tahlil qilayotgan ikkinchiguruhga ko'ra, suv yetishmovchiligi haqidagi hisob-kitoblar haddan oshirilgan,yuz yillikda mintaqada qurg'oqchilikning davriy bosqichiga kirish boshlanadi. Har 7-8 yilda bir kuzatilayotgan qurg'oqchilik davriylik boshlanganidandalolat beradi. Professor Rustam Razzoqovga ko'ra ikki qarash ham o'rinli.Biroq asosiy masala bunda emas, balki yer sho'rlanayotganiga qarshi birorsamarali chora ko'rilmayotganidadir. "Olimlar ishlab chiqarayotgan texnologiyalarnikuzatadigan, tatbiq qiladigan, tajriba uchastkalariga ko'mak ko'rsatadigandavlatni maxsus yordami bo'lishi kerak. Tajriba maydonlarida olimlarni o'zlariishtirok etishi kerak, shunda natija bo'ladi. Oxirgi 30-40 yilda birorta yangitexnologiya qo'llanilmadi. Masalan, Amerikada yopiq aylanma sug'orishqo'llaniladi. Chuchuk suvni o'simlik turiga qarab bir necha bor qayta ishlatishmumkin. 75 foiz chuchuk suvga sho'r suv qo'shib paxtani sug'orish, undanchiqarib boshqa bir o'simlikni sug'orsa bo'ladi. Asosiysi suvni saqlash mumkinbo'ladi", - deydi "Ekoservis" nodavlat tashkiloti rahbari professor RasulRazzoqov. Mutaxassislar tashvishiga sabab bo'layotgan masalalardanbiri nafaqat qishloq xo'jaligi, balki toza ichimlik suvining ham kamayishi,sifatini buzilishidir. Yaqinda tashkil etilgan "O'zbekiston Ekologlari" ijtimoiyharakati ijroiya qo'mitasi raisi o'rinbosari Saidrasul Sanginovga ko'ra,avval Orolbo'yi havzasida kuzatilgan ichimlik suvi sifatining buzilishirespublikaning boshqa hududlari tomon kengaymoqda. "Toza ichimlik suvini sifati pasayayotgani, afsuski, bormasala. Sabablari albatta birinchi navbatda sho'rlanish, keyin yerostisuvlaridan foydalanishni noto'g'ri tashkil qilingani. Sanoat va maishiychiqindilarni ham bu jarayonga ta'siri bor. Shu bois ko'p joylarda ichimliksuvining sifati pasayib ketmoqda", - deydi Sanginov. Bi yilgi qurg'oqchilikdan nafaqat O'zbekiston ziyonko'rgan. Paxta ekiniga moslashgan Janubiy Qozog'istonda ham suv ta'minoti bilanbog'liq avhol ancha og'ir. Qurg'oqchilik chorva bilan shug'ullanuvchi aholigaham katta zarar yetkazgan. Mutaxassislar bu kabi qurg'oqchilik 2000-yillardakuzatilganini qayd etadi. Mamlakatda qurg'oqchilikdan zarar ochiq hisob-kitobqilinmaydi. Fermerlarga ko'ra bu yil hukumat paxta planini talab qilayotganda qurg'oqchiliknie'tiborda tutmoqchi emas. Sharhlovchilarga ko'ra davlat suvdan foydalanishnisamarali yo'lga qo'yganda, bu yilgi qurg'oqchilik asoratini yumshatish mumkinedi. "Hozir suv tanqisligi yaqqol sezilayotgani yo'q. Asosanme'yoriy ravishda kuzatilmoqda. Boshqarishni o'zini qoniqarli deb bo'lmaydi. Qanchasuv kelayapti, biz bilmaymiz. Qurg'oqchilik deyilayapti, nima sababdan, bunihisob-kitob qilish kerak. Osiyo Bankining yaqindagi majlisida aytilishicha 10yil ichida suvdan foydalanish 25 foizga ko'paygan. Nimaning hisobiga ko'paygan,yangi yer o'zlashtirilmasa, ko'p yerlar ishdan chiqqan, sug'orilmayotganbo'lsa, suv qayerga ketdi? Bu jumboq. Bunga mutaxassislar aniq javob berishikerak. 40 kub kilometrga sig'adigan ko'llar paydo bo'layapti, yerosti suviko'tarilib sho'rlanish darajasi yanada kuchayishi mumkin. Bu muammo ham bor,buni ham hisobga olish kerak", - deydi professor Rustam Razzoqov. Mintaqa suvlarining energetik tizimda ishlashi Qozog'istonva O'zbekiston manfaatiga, irrigatsiya tizimida ishlashi esa Qirg'izistonva Tojikiston manfaatiga to'g'ri kelmasligi - muammoning asosiy ziddiyatlitomonidir. Mintaqa keskin qurg'oqchilik ta'siriga tushadi degantaxminlar esa ziddiyatlar keskinlashishidan darak beradi. Ayni paytda suvdan foydalanish mintaqada 1998 yildatuzilgan hukumatlar-aro komissiya ishiga ko'ra amalga oshadi. Davlatlaro'rtasida suvdan foydalanish bo'yicha xalqaro bitimlarga muvofiq imzolanganshartnoma mavjud emas. Hukumatlar o'rtasidagi amaldagi shartnomalar bilan birornatijaga erishish qiyin. Suv zaxirasi bilan bog'liq vaziyat og'irlashishdadavom etadi. "Suv kam bo'lgan paytda har bir tomon imkon qadar ko'proqolishga urinadi, bu aniq. Bu yil ham shu narsa kuzatildi. Ehtimol keyingi yilsuv ko'p bo'lar, lekin issiqlanish jarayoni ketayotgani aniq. Muzliklar erib bo'lishimumkin. Hukumatlar bu muammoni inobatga olishi va tegishli xalqaro bitimlargako'ra bir bitimga kelishi zarur", - deydi akademik Bekjon Toshmuhammedov. Hukumatlar orasida kelishmovchiliklar, raddiyalarkuzatilmoqda. O'zbekiston qishloq va suv xo'jaligi vaziri o'rinbosari ShavkatHamroyev yaqinda matbuotda e'lon qilingan maqolasida Qirg'izistonnibarcha kelishuvlarni buzgan holda suvni energetik maqsadda ishlatayotganlikdaayblagan. "Qirg'iziston Sirdaryodan foydalanishda monopolliknisaqlab qolmoqda va o'z muammolarini qozog'istonlik va o'zbekistonliklar uchunbelgilangan suv evaziga hal etishga harakat qilmoqda", - deyiladi bu maqolada. Qirg'iziston bayonotiga ko'ra esa bu yilgi qurg'oqchilikmintaqaning barcha davlatlarida bilinmoqda. Mintaqa suvidan foydalanishbo'yicha 1998 yilda imzolangan bitim o'z kuchini yo'qotgan. O'zbekistonyangi taqdim etilgan bitimga imzo chekmagan, avvalgi bitimdagi ayrimmajburiyatlarini bajarmagan. Ma'lumotlarga ko'ra bu yilgi suvsizlik Qirg'izistondakeskin energetik inqiroz bilan kuzatilishi mumkin. O'zbekiston va Qozog'iston, Qirg'izistondan kelayotgan suvmiqdoriga qarab, ayniqsa yoz payti elektr energeyiasi o'rnini yonilg'imahsulotlari bilan qoplash majburiyatini olgan. Biroq keyingi paytda yonilg'iva elektr quvvati narxini belgilash ham turli muzokaralar, kelishmovchiliklargasabab bo'lmoqda. So'nggi yillarda elektr quvvatiga bo'lgan talab oshishiTojikistonda Qirg'izistonda ham elektr bilan bog'liq inqirozlarni yuzagakeltirdi. Bu davlatlarda suvdan elektr quvvati olishga zo'r berilmoqda. Mintaqasuvining asosiy iste'molchilari Qozog'iston va O'zbekiston bundan tashvishda. "Suv bu energetik resurs. Qirg'iziston, Tojikiston uchunham. Lekin bu degani katta suv omborlari qurib, qo'shnilarga suv bermasdan,elektrni Pokistonga yoki Xitoyga sotish degani emas. Birinchi galda o'z mintaqamiznisuv bilan ta'minlashimiz kerak. Keyin boshqalar bilan birgalashib gaplashishmumkin bo'ladi", - deydi "Suvchi" nodavlat tashkiloti rahbari Tohir Majitov. O'zbekiston Ekologlari ijtimoiy harakati faollaridan biriSaidrasul Sanginovga ko'ra avvalo mintaqa daryolari Amudaryo va Sirdaryoningtrans-chegaraviy maqomini belgilash kerak. Buning uchun mintaqa davlatlaritrans-chegaraviy daryolar haqidagi xalqaro konvensiyani ratifikatsiya qilishikerak. "Shartnomaga kelishishni ancha murakkab tomonlari bor.Xabaringiz bor, O'zbekiston yaqinda transchegaraviy suvlar haqidagi xalqarokonvensiyaga qo'shildi. Biz qo'shnilarimiz Tojikiston, Qirg'izistonni ham shukonvensiyalarga qo'shilishga undab kelayapmiz. Lekin hozircha natija yo'q. Harkimni o'z siyosati bor. Agar ular ham shu konvensiyaga qo'shilishsa, suvdanfoydalanish bo'yicha shartnomaga kelishish, xalqaro tashkilotlar ko'mak berishiyuzasidan ham yangi imkoniyatlar bo['lardi", - deydi Saidrasul Sanginov. Tahlilchilar nazarida mintaqa suv zaxiralaridanfoydalanish bo'yicha ayni paytdagi vaziyat amaliy choralar bilan emas, ko'proqtomonlarning bir-biriga bo'lgan e'tirozlari bilan kuzatilmoqda.