Tahlilchilar: Markaziy Osiyoda uyg'urlar yuzasidan aniq siyosat zarur
Xitoy hukumati uyg'urlar milliy harakatini islomiy ekstremizm deb ta'riflaydi. Ekstremizmga qarshi kurash davlat siyosatining ustuvor y
Sharhlovchilar fikriga ko`ra, Sharqiy Turkistonnixitoylashtirish siyosati faol davom etmoqda. Xitoylarni Uyg`ur muxtor o’lkasigako`chirish siyosati tufayli Sharqiy Turkiston aholisining asosi xitoylardantashkil topmoqda. Demografik tazyiq uyg`ur faollarini hukumatga nisbatannoroziligiga sabab bo`lmoqda, Xitoy hukumati bu norozilikni islom ektremizmi tahdidigayo`ymoqda. Yaqinda Xitoy hukumati “Hizb ut-Tahrir” diniy guruhifaollashganini bildirgan, uyg`ur faollarining aytishicha, uyg`urlarda mazkurdiniy oqim haqida tasavurning o`zi yo’q. Sharhlovchi Kamron Aliyev so’zlariga ko`ra, uyg`urlarmuammosi Xitoy tomonidan amalga oshirilayotgan ekspansiya (bosib olishsiyosati) bilan bog`liq. “Xitoyning demografik agressiyasiga nisbatan qanaqadir javobberilishi kerak. Agressiya davom etaversa, asosiy aholi xitoyliklarga aylanibketishi mumkin. Uy`guriston deb atalmish mamlakatni hozir xitoylar avtonomrayon deb ataydi. U yerda katta gaz konlari ochilgan, Xitoy har yili 22 milliardkubometrga yaqin gaz qazib oladi. Afsuski, O`zbekiston uyg`urlarni himoyaqilish uchun biror harakat qilayotgani yo`q”, - deydi Kamron Aliyev. O`zbekistonda, rasmiy ma`lumotlariga ko`ra, 200 mingan oshiquyg`urlar istiqomat qiladi. Qozoqlar, qirg`izlar, o’zbeklar bir paytlar SharqiyTurkiston uyg’urlari bilan bir davlatda yashagan qardosh xalqlar, bugun o`zmustaqilligiga ega bu davlatlarda qo`shni uyg`urlarning huquqini qo`llashyuzasidan siyosat shakllanmagan. Siyosiy sharhlovchi To`lanboy Qurbonovning aytishicha,O`zbekistonda uyg`urlar bilan munosabat rasmiy Pekinbilan aloqalardan kelibchiqqan holda rivojlamoqda. “Masalan, O`zbekistonga Shinjon avtonomiyasidan delegatlarkelgan. O`zbekistondan ham shunday delegatsiyalar borgan. Uyg`urlar ko`pyashayotgan joylar bor, u yerda munosabarlar qarindosh–urug`chilik asosidarivojlanmoqda. Mintaqaning boshqa davlatlari Qozog`iston, Qirg’izistonda hamuyg’urlar bilan munosabatlar shu yo’sinda davom etmoqda ”, - deydi To`lanboyQurbonov. Uning aytishicha, mintaqa davlatlari Xitoy bilan yaqinhamkorlik qilib keladi. Davlatlar Shanxay Hamkorlik Tashkilotiga a`zo. Tashkilotdoirasida uyg`urlar masalasi ayirmachilik yoki terorizm tahdidi sifatidamuhokama qilinadi. “Uyg`ur ayirmachilari degan narsa bor. Ular nega bundayqilayapti? Uyg’ur bo’lginchilari qo’ygan talablarni Xitoy qonunchiligi, xalqaroqonunchilikka ko`ra tinch yo`l bilan hal qilish mumkin deb o`ylayman”, -deydi Qurbonov. Sharhlovchi Kamron Aliyevning aytishicha, Shanhay Hamkorlik Tashkilotifaqat Xitoy yoki Rossiya manfaatlari uchun xizmat qiladi. “Qudratli davlatlar tomonidan tuzilgan bu tashkilotda Xitoyyoki Rossiyaning bosimi kuzatiladi. Qo`llamasang, senga qarshi chora ko`ramizdeydi, shu sababli O`zbekiston lozim bo`lganda Xitoyni, kerak bo`lgandaMoskvani qo`llashga majbur ”, - deydi Aliyev. O`zbekistonlik uyg`urlardan birining aytishicha,Uyg`uristonda bo`layotgan voqealar O`zbekiston jamoatchiligiga ma`lum emas. Avvalroq uyg`ur harakati faoli, Kanada fuqarosi Husayn JalilO`zbekistonda hibsga olinib, Xitoyga topshirilishi mahalliy faollarnoroziligiga sabab bo`lgan edi. Xitoy tomonidan diniy ekstremizmda ayblangan Husayn Jalilayni paytda uzoq muddatli qamoq jazosiga hukm qilingan.