Markaziy Osiyoda tabiiy boyliklardan kim foyda ko'rmoqda?
Neft, tabiiy gaz va siyosat bobida izlangan ayrim olimlar fikricha ona zamin in'omlari har doim ham jamiyat taraqqiyoti uchun xizmat qi
Tabiiy boyliklar vasiyosat bobida izlangan ayrim olimlar fikricha ona zamin in’omlari har doim hamjamiyat taraqqiyoti uchun xizmat qilavermaydi. Markaziy Osiyo qanchalik boymintaqa bo’lmasin, deydi ular, oddiy xalq uning huzurini ko’rayotgani yo’q. Mavjud boylikni ishlabchiqarish, sanoatni yuritish, mahsulotni kimga sotish va undan tushgandaromadni qanday sarflash – jahon tabiiy zaxiralariga ega har bir davlatyuzlashadigan masalalar. Xalqaromaydonda “golland kasali” degan bir fenomen bor. Tadqiqotchi Yoxannes Linn (Johannes Linn) ungayetaklovchi uch sababni tushuntiradi. "Birinchidan, neft yoki gazga boy davlat ko’p hollarda butun ahamiyatni bumahsulotni qazish va sotishga qaratib, boshqa sohalar chetda qolib ketadi. Ikkinchidan, tabiiy boylikdan tushgan daromad oshkor etilmaydi, byudjetda aniqko’rsatilmaydi va moliyaviy beqarorlik olib keladi. Uchinchidan, korrupsiya vatajribasizlik tabiiy boyliklarni boshqarishni qiyinlashtiradi",- deydi . “Ideal jamiyatda, demokratik tuzumda xalq saylagan vakillar sanoatninazorat qilib, daromadning fuqaro manfaatlari uchun sarflanishini ta’minlaydi. Afsuski, dunyoda bunday jamiyatlar kam. Markaziy Osiyoda bu borada gapirmasaham bo’ladi. Ayrim davlatlarda neft yoki gaz yoki boshqa milliy mahsulotdaromadi jamg’arilib, iqtisod og’irlashgan damlarda sarflanadi. Bu ham maqbulyo’l. Masalan Ozarbayjon neft bitganida ishlatamiz deya hozirdan alohidamablag’ ajratib qo’ymoqda”. Dunyo siyosiy diqqatini Markaziy Osiyoga qaratayotgan asosiy sabablardanbiri bu neft va gaz deb qaralsa, qora oltin zaxirasi bo’yicha12-o’rinda turadi. Respublikaning taxminan 26 milliard barrel nefti bor. Ishlab chiqarishning3o foizi va exportdan tushgan daromadning yarmidan ko’pi shu boylikka to’g’rikeladi. Mamlakatdagi tabiiy gaz rezervlari 2.8 trillion kubometr deb taxmin qilinadi. Kishi boshiga yillik daromad esa 11 ming dollar. tabiiy gaz zaxirasiqariyb 2,9 trillion kubometrni tashkil etadi. Jahonda bu boylik bo’yicha12-o’rinda. Resapublika har yili xorijga 70 milliard kubometr gaz eksport qiladi. Neft boyligi esa taxminan 600 million barreldan iborat. Ammobu mahsulotlar savdosidan tushayotgan daromad va xarajat sir tutiladi. Kishi boshiga yillik daromad 5300 dollar atrofida deb aytiladi, ammo mustaqil tahlilchilar buni tasdiqlamaydi. Markaziy Osiyoning energetik jihatdan yana bir boy mamlakati –. Tabiiy gaz zaxirasi 1,8 trillion kubometr, nefti esa qariyb 600 million barrel deb taxmin qilinadi. Daromad va uning qandaysarflanayotgani yuzasidan bu davlatdan ham aniq hisobot olish qiyin. Kishi boshiga yillik daromad esa 2400 dollar. “Hukumat oshkora ishlamasa va xalqqa daromad haqida hisobot bermasa, buborada xorijiy sarmoyador va hamkorlardan biror ma’lumot olish mumkin. Lekinchet el kompaniyalari aniq raqamlar berishdan bosh tortadi. Hukumatlar singariba’zi sanoatchilar ham xalq oldidagi mas’uliyatini his etmaydi”,- deydi Yoxannes Linn. Yana bir achchiq haqiqat shuki, neft va gazga boy mamlakatlarning ko’pifarovon jamiyatlar emas: Venesueladantortib, Nigeriya va Sudangacha; Iroq va Erondan tortib, Turkmaniston-uO’zbekistongacha. Markaziy Osiyoda bozoq iqtisodiyoti va kapitalistik raqobat haqida gapirilaboshlanganiga 17 yildan oshdi, ammo mintaqa o’z tabiiy boyliklarini jahonbozoriga asosan Rossiya orqali chiqaradi. Strateglar fikricha buning yomon tomoni yo’q, agar mamlakat uchun shueng qulay va ma’qul yo’l bo’lsa. Energetika masalalari bo’yicha mutaxassis izohicha,O’zbekiston va Turkmanistonda energetika sanoati butunlay davlat qo’lida. Qozog’istonda asosiy sarmoyadorlar - g’arbliklar, xususan Chevron va ExxonMobilsingari Amerikada asoslangan kompaniyalar. Nanay fikricha shu bois Qozog’iston globaliqtisodiy inqiroz ta’siri ostida. Ishlab chiqarish sekinlashishi mumkin. “Turkmanistonda gaz bilan bog’liq har bir qadam davlat izni ostida. Neftsanoatida Italiyaning ENI kompaniyasi yirik hissador. Birlashgan ArabAmirliklari Milliy Neft Kompaniyasi ham katta ulushga ega. Shuningdek, Xitoy vaMalayziya firmalari keyingi yillarda O’zbekiston va Turkmanistonda ancha faolharakat qilmoqda. Qolaversa, Rossiya (Lukoil, Gazprom) ham o’z rolini berib qo’ymoqchiemas",- deydi Juliya Nanay. Sarmoya jalb qilish uchun O’zbekiston hukumati zarur sharoit yaratishgaurinyapti, deydi mutaxassislar. Ammo tizimga ishonch past. Tabiiy boyliklaruchun xaridorlar ko’p, lekin mahsulotni ularga yetkazish, yuqoridata’kidlanganidek, murakkab masala. Masalan Xitoy, deydi Juliya Nanay, energiyagatashna bozor, biroq neft va gazni unga sotish uchun quvurlar yo’q. HozirdaTurkmanistonda u tomon yangi quvur barpo etilmoqda. Juda qimmat va chigalloyihalar, deya sharhlaydi ekspertlar. Qozog’iston neft sanoatidagi korrupsiya hollarini fosh etgan jurnalist (Steve LeVine) deydiki, Markaziy Osiyo aholisi qora va oq oltin, tabiiy gazva qimmatbaho metallar savdosidan naf ko’rmayotganini yaxshi biladi. "Tabiiyzaxiralardan juda tor doira vakillari foyda olmoqda",- deydi “Neft va Shuhrat”degan kitob yozgan jurnalist. Mazkur sanoatlarni yuritayotganlar bir narsanianglab yetishi kerak, deydi Stiv Levin, kayfu-safo uzoqqa bormaydi. Ishsizlik, ijtimoiytengsizlik keng qanot yozgan sari xalqning sabr kosasi ham to’la boshlaydi. Engachinarlisi, deydi Stiv Levin, “davlatimiz boy, biz hammaga kerakmiz deb bongurayotgan amaldorlar aslida o’z yurtdoshlarini nonidan ayirmoqda”.