Jaloliddin Rumiyning <i>Ma'naviy Masnaviy</i> asari tadqiq qilinmoqda
Sovet davrida mistik shoir deb qoralangan va o'rganilmagan Jaloliddin Rumiy ijodiga, xususan, uning "Ma'naviy Masnaviy" asariga bugun O
Jaloliddin Rumiyning “Ma’naviy Masnaviy” asari yetti asr mobaynida g’arbu-sharq olimlari o’rtasida turli bahsu munozaralarga sabab bo’lib kelmoqda. Jahon mutafakkirlari tomonidan Rumiyga bashariyat shoiri deb tasnif berilishi, uning “Masnaviy” asari esa Qur’ondan keyin turuvchi kitob, tasavvuf qomusi, ma’naviyat dengizi yoki dunyo kitobi deb baholanishiyoq bu asarning qadri va nufuzi nechog’ligidan dalolatdir. Sovet davrida mistik shoir deb qoralangan va o’rganilmagan Jaloliddin Rumiy ijodiga, xususan uning “Ma’naviy masnaviy” asariga bugun O’zbekistonda jiddiy munosabat shakllanmoqda. Masnaviyning she’riy va sharhiy tarjimasi ham nashrdan chiqqan. Rumiy she’riyati sharq she’riyatining eng yuksak cho’qqisi hisoblanadi. Rumiyga o’xshab inson qalbini tadqiq qilgan, inson ruhiyati, insonning ma’naviy kuchini she’riyatda ifodalagan shoir g’arbu-sharqda kam topilishini aytishadi mutaxassislar. Adabiyotshunos olim Ibrohim Haqqul: “Rumiy she’riyatining o’ziga xos bir jihati shundan iboratki, siz birinchi navbatda o’zingizda insonga ishonchni mustahkamlaysiz. Va insonning ilohiyligini Rumiy judayam teran tarzda ochib beradi. Rumiy she’riyatining quyoshi - Ishq. Insonni bir haqiqat, yoki insonni bir Ishq atrofida birlashtirish bolsa agar, Rumiyning she’riyati shu ishni amalgam oshira oladi. Biz aytamiz, komil inson bo’lish uchun tasavvufni bilish kerak, dinni bilish kerak, falsafani bilish kerak, tarixni va hokazo. Shularni hammasini Rumiy o’z ijodida sintezlashtirgan. Insonni Rumiy she’riyati adashishlardan, yuzakiliklardan, sayozliklardan, har turli mahdudliklardan xalos qiladi. Shu uchun bu qancha tarixiy she’riyat bo’lsa, xuddi shuncha zamonaviy she’riyat.” Jahon madaniyatidagi eng buyuk yodgorliklardan biri hisoblangan Jaloliddin Rumiyning “Ma’naviy masnaviy” kulliyoti to’liq 6 daftardan, aniqrog’i 54 ming misradan iborat bo’lib, u mavlono tomonidan 10 yil mobaynida yozib tugatilgan. Xo’sh, Rumiy “Masnaviy”sida nima ifodalanganki, yetti asrdan ortiq vaqt o’tsa ham, u haqdagi mulohazayu munozaralar hamon tugallanmay davom etmoqda? “Man bandai Qur’onam agar jon doram, Man xoki rahi Muhammadi muxtoram. Gar naql kunad juz in kas az guftoram, Bezoram az o’, va zin suxan bezoram.” U kishi aytadilarki: “Masnaviyi mo do’koni vahdat ast, g’ayri vohid har chi bini on bat ast” degan. Masalan, “Bizning Masnaviymiz bu vahdat do’koni, agar sen shu do’konda vahdatdan boshqa narsani ko’rsang, bilginki u butparastlikdir. Demak bu do’konda vahdatdan boshqa hech narsa yo’q. Ya’ni, “Masnaviy” boshdan-oyoq xudoning yagonaligi va iymon masalalarini atroflicha inkishof etadi, kashf etadi. U qaysi rivoyatga murojaat qilmasin, vahdat g’oyasiga kelib taqaladi. Uning nazarida “Masnaviy”ning o’zak masalasi – iymon masalasi”, - deydi shoir Asqar Mahkam. Dunyoning ko’pgina mamlakatlarida, jumladan, Eron, Turkiya, Pokistonu Hindistonda masnaviyshunoslik maktablari mavjud. Sho'ro inqilobigacha bo’lgan O’zbekiston hududida ham masnaviyshunoslik keng rivojlangani, Rumiyning bu kitobi har bir ilmli xonadonda Qur’ondan keyingi muqaddas kitob singari asralgani aytiladi. Masnaviyni hech kim o’zbek shoiri Boborahim Mashrabchalik sharhlolgan emas, deb hisoblaydi shoir va tarjimon Asqar Mahkam. “Eslaylik Mashrabning “Mabdai nur” kitobini. Biz juda ko’p buyuk shorihlarni bilamiz, masalan, Turkiyalik Abdulboqi Gulpunarli, Eronda Badiuzzamon Furuzonfar, Said Ja’fari Shahidiy va hokazo juda ko’p masnaviyshunoslar bor. Lekin hech kim “Masnaviy”ni Mashrabchalik sharhlamagan. Chunki Mashrab o’zi valiyulloh shoir bo’lganligi uchun, o’sha “Mabdai nur”da “Masnaviy”ni she’riy yo’l bilan sharhlaydi. Va bevosita ikkinchi Masnaviyni yaratadi-ki, uning nomini Nurning ibtidosi, yoki nurning asosi, boshlanishi, mabdasi deb ataydi. Mashrabning xizmati shundan iboratki, u Masnaviyni shunchaki turli xil falsafiy maktablar, oqimlar, turli mashablar nuqtai nazaridan emas, balki chin valiy sifatida, yoki komil bir inson sifatida o’zining qarashlarini bildiradi. Va “Masnaviy”ning ba’zi bir baytlarini hatto tarjima qilib ham bergan”, -deydi Asqar Mahkam.