Ekspert: Markaziy Osiyo xorijiy sarmoyani saqlab qolishi kerak
"Markaziy Osiyo iqtisodiyoti global bozorning bir qismi",- deydi ishbilarmon Aleksandr Mirtchev. "Inqiroz haqida xulosa qilishga erta..
Xalqaro kompaniya va turli hukumatlargamaslahat beruvchi Krull Korporatsiyasi asoschisi, bolgariyalik iqtisodchi olimAleksandr Mirtchev fikricha bugungi iqtisodiy inqiroz umumbashariy sinovdir. Tanazzul sabablari yoki yechimi bir davlat qo’lida emas. Undan o’zini tiklabolgan mamlakatlar, deydi Mirtchev, dunyo kelajagini hal qiluvchi o’ringa egabo’ladi. Aleksandr MirtchevVashington siyosiy doiralarida ham ishbilarmon, ham maslahatchi sifatidatanilgan. Uning fikricha AQSh banklarga yordam paketlari taklif qilishbilangina tanazzuldan chiqa olmaydi. Amerika, deydi u, bugungi siyosati bilanuzoqni ko’zlamayapti. Iqtisodiy tizimni qayta ko’rib chiqishi, bozor siyosiychegaralar tanlamasligi, pul birligi bilan dunyo moliyaviy tizimini tebratishqiyin ekanini tan olishi darkor. “Bugungi vaziyatdahukumat yordami zarurligini tan olamiz, ammo bu vaqtincha bo’lishi kerak. Bozorni, biznesni raqobat tebratadi. Hukumat bunga aralashmasligi kerak”,-deydi Mirtchev. Markaziy Osiyo davlatlariinqiroz ta’siridan xavotirlanib, unga qarshi kurash dasturlari ishlab chiqqan. Mintaqadaeng kuchli iqtisodiyotga ega Qozog’iston, masalan, xususiy sektorga bir milliarddollargacha yordam berishga tayyor. Mustaqil Davlat Hamdo’stligi doirasida esa10 milliard dollarli qo’shma jamg’arma tuzilgan. “Markaziy Osiyoiqtisodiyoti global bozorning bir qismi”,- deydi Aleksandr Mirtchev. “Hozircha xulosaqilishga erta, ammo oxir-oqibat manzara har bir davlatda turlicha bo’ladi,chunki iqtisodiy sharoit o’zgacha. Choralar ham har bir davlatdasiyosiy-iqtisodiy tajribadan kelib chiqqan holda ko’rilmoqda. Bir narsa aniq:bugungi inqiroz ayniqsa kambag’al mamlakatlar tinkasini quritadi”. Xorijiy sarmoyaoqimini saqlab qolish eng muhim vazifa, deydi Mirtchev. "Qozog’iston singaridavlatlar, G’arbdan jalb qilingan investitsiya qadriga yetib va G’arbdamoliyaviy tanglik vujudga kelayotganini his etib, oldindan chora ko’rishniboshladi. Masalan, Qozog’istonda byudjet tuzilayotgan paytda, o’tgan yili,neftning har barreli uchun 60 dollar o’rtacha baho deb belgilangan. Ya’ni ularqora oltin narxi tushishini oldindan ko’ra bilishgan. Bugun uncha sarosimadaemas”. Biznes samaraberishida ishonch juda muhim rol o’ynaydi. Bugun, deya so’raymiz AleksandrMirtchevdan, Amerika sarmoyadorlari nazarida Markaziy Osiyo davlatlariqandachalikishonchli biznes hamkorlar? “Xalqaro kompaniyalarsarmoyani kamaytirishi, ishlab chiqarishni qisqartirishi mumkin. Ammo tadbirkorlaro’sish va talab qayerda bo’lsa, o’sha joyda ildiz otishga harakat qiladi. Markaziy Osiyo va Rossiyada pul tikib, nazarimda, xato qilmaydi. Hozir shokkatushishi tabiiy, ammo men yirik kompaniyalarga rivojlanayotgan davlatlarni tarketmang deyman",- deydi Mirtchev. "Bu katta bozorlar. Ishonchga kelsak, bu fundamental talab.Qozog’iston, masalan, ishonchni oqlayotgan hamkor ekanini isbotlash qiyin emas.Biznesda omad va ishonch yonma-yon yuradi. Kim ishonchli ekanini sarmoyaoqimidan bilasiz”. Qozog’istonning Vashingtondagielchisi Erlan Idrisovning aytishicha, uning davlati bo’lajak prezidentBarak Obama bilan muloqot boshlagan. Amerikaning yangi rahbari Markaziy Osiyogasafar qilsa, avvalo Ostonada bo’ladi degan ishonch baland. Safarlar o’z yo’liga,deydi AleksandrMirtchev. Uning fikricha AQShmintaqaga yangicha ko’z bilan qaray boshlashi kerak. Gap muvozanatli siyosatda,deydi u. “Markaziy Osiyo davlatlaribilan ularning bugungi salohiyatini, dunyo barqarorligi yo’lida o’ynayotganrolini tan olgan holda, muomala qilish kerak. Ikkinchidan, AQSh ularni birtomonni tanlashga majbur qilmasligi lozim.Ular Rossiya, Xitoy va AQSh orasida sarson bo’lmoqchi emas. AQShning yangirahbari uchun ma’qul qadam - ularni bunday vaziyatga qo’ymaslik",- deydi Mirtchev. "Mintaqadagivaziyat va mentalitetga qarab konstruktiv muloqot olib borish. Markaziy Osiyorahbarlari ham o’z navbatida iqtisodiy va siyosiy taraqqiyot ular manfaatidaekanini tushunib, islohotlarga zo’r bersin, xalq farovonligi uchun xizmatqilishni o’ylasin”. Aleksandr Mirtchev,ayrimlar nigohida, Vashingtonda Qozog’iston singari neftga boy davlatlarmanfaatini himoya qilayotgan lobbistlardan biri. Iqtisodiy fanlar doktoriMitchev esa o’zini moliyaviy muammolarga yechim topib, biznes maslahatlariberuvchi kompaniya egasi deb tanishtiradi. “Hechbir hukumatning odami emasman. Biznesniyaxshi tushunaman xolos”,- deydi u. Bozorni, deydi Mirtchev, har qanday jamiyatda ustatadbirkorlar tebratadi. Hukumatlarning vazifasimas’uliyatli siyosat bilan chiqish; raqobat, mahsuldorlik va iqtisodiytaraqqiyot uchun zamin hozirlash. "Odamlarni sarmoyaqilishdan to’xtata olmaysiz, chunki inson borki, oldinga siljishni, bir so’mi ikkiso’m bo’lishini xohlaydi. Ularda tizimga ishonchni shakllantirish zarur.Imkoniyatlar maydoni keng", - deydi Aleksandr Mirtchev, "muhimi qonunlar adolatli,aniq va ravshan, tuzum oshkora bo’lsin".