"Arab bahori" Markaziy Osiyoga uncha ta'sir qilmaydi, Vashingtondagi munozaralar
AQShning O'zbekistondagi sobiq elchisi Jon Xerbst va boshqalar nazarida mamlakatda inqilob yuz berishi mumkin deyishga biror asos yo'q.
Arab dunyosida yakkahokimlikka qarshi qo’zg’olonlar avj olganidan beri bunday namoyishlar Markaziy Osiyo jamiyatlarida ham boshlanishi mumkinmi, Tunis va Misrdagi inqiloblar bu mamlakatlarda qanday aks-sado beradi degan savollar tez-tez quloqqa chalinadi. Omma arab dunyosidagi g’alayonlar haqida ko’p bilmaydi, bilsa ham asosan Rossiya telekanallarida tomosha qiladi va eng muhimi, O’zbekistondek yirik jamiyatlarda ziyolilar, jamoatchi faollar va yoshlardan so’rasangiz, ko’pchilik bunday inqiloblar kerak emas deya javob qiladi. Manzara shunday ekan, musulmon olamining narigi tomonida yuz berayotgan o’zgarishlar shamoli mintaqaga ham yetib kelishi mumkinmi? Jahon siyosiy markazi Vashingtonda bunday savol o’rtaga tashlanganida, siyosatdonlar darrov Qirg’izistonni, u yerda ikki inqilob ro’y berganini eslatishadi. “O’zgarishlar vaqti kelib yuz berishi muqarrar, ammo hozir hukumatdan norozi odamlar katta sonda rahbarlarga qarshi bosh ko’tarishi uchun O’zbekiston va Qozog’istondek joylarda na sharoit, na istak bor”, - deydi Jon Xerbst. Iste’fodagi diplomat - hozirda AQSh Mudofaa Universitetida murakkab amaliyotlar markazi direktori. 2005 yilda Andijonda nima bo’lgani hamon mavhum, deydi u, lekin voqealar ortida kim turganidan qat’iy nazar u qonli ravishda bostirildi. Bu esa xalqning hukumatga nisbatan qo’rqinchini oshirdi. Qirg’izistondagi hukumat to’ntarilishlari qo’shni davlatlarga o’tmaganining asosiy sabablaridan biri, bu diplomat nazarida, mintaqa ahlini bir-biri bilan bog’laydigan axborot vositalarining mavjud emasligi. “Al-Jaziradek telekanallar bo’lmagani uchun omma atrofda nima bo’layotganini yaxshi bilmaydi. Rossiya kanallari esa Kreml pozitsiyasini tushuntiradi, xolos”, - deydi Jon Xerbst. Yaqin o’tmishda Turkiyada elchilik qilgan va hozirda Atlantika Kengashi nomli tahlil markazida yetakchi mutaxassis Ross Uilson regionda tez-tez bo’lib turadi. Siyosiy doiralar xavotirda, deya mulohaza yuritadi u, arab dunyosidagi voqealar sabab Amerika yana demokratiya va erkinlikka urg’u bera boshlashi, bu esa aloqalarni susaytirishi mumkin degan taxminlar bor. AQSh Afg’onistonni tark etsa, nafaqat bu zaif davlat, balki qo’shni Pokistonda ahvol ne kechadi deb so’rashmoqda. Hukumatlar sarosimada va xavfsizlik masalasi har doimgidan ham yuqori o’ringa chiqqan. Maxfiy xizmat, qurolli kuchlar va boshqa organlar hukumat himoyasiga shaylangan. Masalan, Misrdagi kabi “rahbarni emas, davlat va xalqni himoya qilamiz” deb turgan armiya yo’q. Uilson o’z muloqotlariga asoslanib shuni aytadiki, mintaqa rasmiylari va elita Yaqin Sharq va Shimoliy Afrikadagi qo’zg’olonlar ortida G’arb turibdi deb biladi va bu to’polonlar arab jamiyatlarini yanada yemiradi, biror ijobiy o’zgarishga yetaklamaydi deb hisoblaydi. Lekin, deydi Uilson, Markaziy Osiyoda ham yangi sahifa ochish vaqti keldi deydiganlar ko’p, jumladan siyosiy doiralarda. O’zgarishlar inqiloblar orqali emas, avlodlar almashishi natijasida yuz beradi degan umid bor. Saylovlar va demokratik jarayonlar bo’yicha mutaxassis Antoni Boyer fikricha, Markaziy Osiyoda, ayniqsa, O’zbekiston, Tojikiston va Turkmanistonda yoshlar u qadar faol emas, ya’ni mustaqil fikrlash, tashqi dunyo bilan aloqa qilish bobida ancha sust. Davlat nazorati ostidagi dastur va tashkilotlarda yoshlar ishlayotganini ko’rasiz, ammo ular erkin uyusha olmaydi, siyosiy faollik cheklangan. Mustaqillikning ilk 10 yilligida O’zbekistonda yoshlarning G’arbga borib o’qishi rahbariyat tomonidan quvvatlanar edi, deydi Xerbst. Lekin erkin yoki o’zgacha fikrlash hukumat uchun “xavf” ekani ayon bo’la boshlagach, bunga chek qo’yildi. Yoshlar ongi “zaharlanmasligi” uchun zarur choralar ko’rildi. Talaba va o’quvchilarni Amerikada ilm olishi uchun imkoniyat yaratuvchi dasturlar yopildi va ko’plab xalqaro tashkilotlar O’zbekistondan chiqib ketdi. Xullas, Vashingtondagi siyosatdonlar nazarida “arab bahori” Markaziy Osiyoga unchalik ta’sir qilmaydi. Dunyo ishlaridan xabardor jamoatchilik orasida o’ziga xos tarzda muhokama qilinishi mumkin, xolos. Shunisi aniqki, bu yo’lni bosib o’tgan jamiyatlar o’zgarmoqda, omma fikr almashishga, amaldorlarni savolga tutishga o’rganmoqda. Qolganini esa vaqt ko’rsatadi. Navbahor Imamova - "Amerika Ovozi"ning yetakchi multimedia jurnalisti. turkumidagi teledasturlar muallifi. Ko'rsatuvlar taqdim etish bilan birga prodyuser, muxbir va muharrir. O'zbekistonda akkreditatsiyadan o'tgan yagona amerikalik jurnalist. "Amerika Ovozi"da 2002-yildan beri ishlaydi. Jurnalistik faoliyatini 1996-yilda O'zbekiston radiosining "Xalqaro hayot" redaksiyasida boshlagan. Jahon Tillar Universiteti Xalqaro jurnalistika fakultetida dars bergan. Ommaviy axborot vositalari bo'yicha bakalavrlikni Hindistonning Maysur Universitetidan , magistrlikni esa AQShning Bol Davlat Universitetidan olgan. Shuningdek, Garvard Universitetidan davlat boshqaruvi va liderlik bo'yicha magistrlik diplomiga ega. Jurnalistik va ilmiy materiallari qator xalqaro manbalarda chop etilgan. Amerikaning nufuzli universitetlari va tahlil markazlarida so'zlab, ma'ruzalar o'qib keladi. "Amerika Ovozi" oltin medali sohibi. Tashkilotda gender va jurnalistika bo'yicha kengash raisi. Toshkent viloyati Bo'stonliq tumani Qo'shqo'rg'on qishlog'ida ziyoli oilasida ulg'aygan.