Paxtakorlar: O'quvchilarsiz hosilni kim teradi?
Xalqaro paxta kompaniyalari O'zbekiston hukumatidan bolalar mehnatini ta'qiqlashni talab qilmoqda. Murojaatdan foyda bo'ladimi?
Paxta mahsulotlari savdosi bilan shug`ullanuvchi yirikxalqaro kompaniyalar O`zbekiston prezidentidan bolalar mehnatini ta'qiqlashnitalab qilmoqda. Sharhlovchilar bu murojaatdan foyda yo’q desa-da, dehqonlarningo’zi paxta terimi uchun munosib haq to`lansa o`quvchilarni ishlatishga hojatqolmaydi demoqda. O`zbekistondasentabr oyidan boshlab maktab o'quvchilari va talabalar ommaviy ravishdapaxta terimiga jalb qilinadi. Uch oygacha qishloqmaktablari va boshqa maorif maskanlarida o'qish deyarli to'xtaydi. Hukumatbolalar mehnatidan foydalanayotganini rasman e'tirof etmaydi, biroqhokimyat buyrug`iga ko`ra o`quvchilar terimga olib chiqiladi. Paxta terimiga sovuqqonlik bilan yondashgan maktab rahbariyatijazolanadi. YaqindaAQShga qarashli bir nechta savdo uyushmalari, jumladan va O`zbekiston prezidentiga ochiq maktubyo`llab, paxta yetishtirishda bolalar mehnatiga chek qo'yishni talab qilgan. Maktub nusxasi Xalqaro Mehnat Tashkiloti va AQSh davlat kotibiga hamyo`llangan. Birmuncha avvval Britaniyadagi yirik savdo tarmoqlari ham o`zbek paxtasini boykotqilishga chaqirgan edi. O`zbekistonda bu yil bolalar huquqini kafolatlashgaqaratilgan qonun qabul qilindi va bu boradagi xalqaro bitimlar ratifikatsiyaqilindi. Dehqonlarga ko'ra esa paxta uchun munosib haq to'lanmas ekan, bolalar mehnatidan voz kechish qiyin. "Kattalarga terim uchun haq to'lay olmaymiz", - deydi fermerlardan biri. "50so`mga nima beradi? Bir kilo paxta uchun 50 so`m bersa, bir kilo paxtaniterish uchun odam 25 marta egilib turish kerak bo`lsa, bungakim ishlaydi"? - deydi u. O'quvchilarmehnatidan foydalanishga nima majbur etadi degan savolga boshqa bir paxtakor shunday javobberadi: "Ishkuchi yo`qligi, texnika bo`lmaganligi uchun. Kattalar, yollanma ishchilarmehnatiga yarasha ko`proq pul talab qiladi. Mend bu pul yo'q. Mavsum paytitezda ishchi kuchi kerak. Ishchi kuchi qimmat". Bu fermerlar nazarida xalqaro kompaniyalarning hukumatga nisbatan bosimi biror ijobiy natijabermaydi. "Rossiyabor. Turkiyadagi birodarlarimiz bor. Kimdir embargo qo'ysa ham, boshqalar arzonroq narxda sotibolaveradi", - deydi fermer. Yana bir paxtakorning aytishicha 1990-yillarda ham paxta terimida bolalar mehnatidan vozkechishga harakat qilingan, ammo ularsiz hosilni vaqtida yig'ib olish mumkin emasligi ayon bo'lgan. Hozirga kelib ahvol yanada qiyinlashgan, deydi dehqonlar, chunki mavjud texnika talon-taroj qilib bo'lingan. Buning ustida odamlar ishsiz yurgan bo'lsa-da, arzimagan pul uchun dalaga chiqmaydi. "O`quvchidalaga chiqmasa, biz hosilni yig'ib ololmaymiz. Lekin ularni jalb etmaslik imkoniyatibor. Yaxshilab tashkillashtirilsa, yaxshi maosh berilsa Qozog`istongaketayotgan ishsizlar o`zimizda qolib ishlaydi. Tergan paxtasi uchun talabalarpulini ham ololmay yuradi. Umuman, xizmat ko`rsatish haqlari dunyo andozasigako'ra, lekin paxta va bug`doy narxi juda past. O'zimiz ishlab ulushimizni ololmaymiz", - deydi fermerlardan biri. O`zbekistonpaxta xom-ashyosini yetkazish bo`yicha dunyoda yetakchi davlatlardan. Paxta davlat monopoliyasidagi asosiy strategik mahsulotlardan biri. Davlat paxtani o'zi belgilagan bahoda sotib oladi. Paxtakorlar esa hosilni arzonga berib, ko'p daromad ko'rmaydi. Oqibatda, deydi ular, paxta asosanmajburiy hashar yo'li bilan teriladi.