Xalqaro komissiya qirg’in sabablarini o’rganish bilan band, lekin o’zbeklar umidni boy beryapti
O'shda hamon qo'rqinch va vahima hukmron. Yo'lini topganlar chiqib ketgan, qolganlar esa yordam so'rab qayerga borishini bilmaydi.
Yevropada Xavfsizlik va Hamkorlik Tashkiloti qoshida tuzilgan maxsus komissiyaga finlyandiyalik siyosatchi Kimmo Kilyunen raislik qilmoqda. Kilyunen avgust oyida “Amerika Ovozi” ga interyu berganida, birinchi vazifa faktlarni yuzaga chiqarish bo’ladi degan edi. “Haqiqatni aniqlash. Xunrezlikka yetaklagan sabablarni oydinlashtirish. Etnik mojaro ortidagi omillar, odamlarni bir-biriga nisbatan qayragan shaxslar, jinoiy kuchlar, bularning hammasini qog’ozga tushiramiz. Ikkinchidan, qirg’in qanchalik siyosiy, ijtimoiy va jinoiy xarakterga ega bo’lganini ko’rib chiqish. Uchinchidan esa kelajakda bunday mojaroning oldini olish uchun nima qilmoq zarurligi haqida konkret tavsiyalar berish",- deya tushuntirgan edi Kilyunen. Bu bir tahlil bo'ladi, deydi bu maxsus komissiya a’zolari, Qirg’iziston hukumati va xalqaro hamjamiyat bu hisobotga asoslangan holda chora ko’rishi kerak. Tekshiruv natijalari 2011 yilning yanvar oyi oxiri, fevral oyi boshlarida e’lon qilinadi. “Qo’limizda hozir juda katta hajmda video, audio va foto materiallar yig’ilgan, mana shu voqealar bo’yicha. Komissiya ularni to’liqligicha isbot-dalildek qabul qilishi uchun, ularni sal tahlil qilib, topshirayapmiz”, - deydi ekspert. Suhrobjon Ismoilov va boshqa faollar komissiya a’zolari bilan Toshkentda ikki bor uchrashib, o’z hisobotlarini bergan. Hozirgi kunda Qirg’iziston janubida davom etayotgan huquqbuzarlik hollari va ularning oldini olish yuzasidan ham tavsiyalar bildirilgan. “Iyun oyida besh kun xunrezlik qilingan bo’lsa, shundan beri o’zbeklarni siqib chiqarish, ularni kamsitish, to’qima jinoiy ayblovlar bilan jazoga tortish hollari davom etmoqda. Bu xalqaro komissiya va boshqa tashkilotlar jarayonga aralashib, ularni to’xtatishi mumkin. Iyun voqealari bo’lib o’tdi, ularga tarixan baho beriladi va aybdorlarni topib jazolash kerak. Lekin hozirgi kundagi huquqbuzarliklarni darhol to’xtatish kerak. Shu bois biz komissiya bilan uchrashganimizda bu boradagi xulosa va fikrlarimizni ham bildirdik”,- deydi Suhrobjon Ismoilov. Lekin Suhrobjon Ismoilov singari mutaxassislar umidsizlanish o’rinsiz deydi. “Xalqaro qonunlarni o’rgangan huquqshunos, yurist sifatida men yaxshi tushunaman: komissiya bu davlat tizimida ish olib boradigan sudga o’xshagan organ emas. Xalqaro Jinoyat Sudi bor, lekin unga Qirg’iziston a’zo emas. Qirg’iziston hukumati bu xalqaro komissiya bilan hamkorlikda ishlashga qanchalik tayyor bo’lsa, tekshiruv shunchalik samarali bo’ladi. Buni biz va komissiya a’zolari, bizdan ham tajribali mutaxassislar, juda yaxshi tushunadi. Ular bu borada o’z fikrlarini yashirmaydi. Ular Qirg’iziston hukumati bilan diplomatik tilda gaplashayotganini aytishadi”. Suhrobjon Ismoilov shu sabab ham komissiya bilan ishlash kerak deydi. “Hammamiz hozir bu komissiyaga obyektiv ma’lumot yetkazib berishga harakat qilishimiz kerak, toki uning ishiga ijobiy ta’sir ko’rsata olaylik”, - deydi u. “Bizga ko’p odam telefon qilayapti, ma’lumot uzatayapti. Kim bilan gaplashmaylik, mana shu jabr chekkanlar bilan, ularning savollari juda oddiy va kuchli savollar: Bu voqealar va bizga yetkazilgan jabr bo’yicha adolat ta’minlanadimi? Lekin na komissiya, na yirik davlatlar, na biz, na Qirg’iziston hukumati bu savolga javob bera olmoqda. Chunki bu voqealar birdaniga bo’lmagan. Sabablari ko’p va ularning tagiga yetish ko’p vaqt oladi. O’zbek xalqi mana shunga tayyor bo’lishi kerak, boshqacha yo’l yo’q. Qasos olish yoki qayta urush qo’zg’ash bilan hech kim, hech bir taraf foyda ko’rmaydi. Sabr bilan harakat qilishdan boshqa yo’lni ko’rmayapman”,- deydi Suhrob Ismoilov. “Materiallar olishayapti, biz bilan ham gaplashishdi. Video syomkalar, foto syomkalar olishayapti. Bundan tashqari BMT inson huquqlari komissiyasi a’zolari ham yuribdi. Lekin buning ta’siri bo’lmayapti”. Shu kunlarda O’shning Amir Temur va Turon shaharchalarida, O’sh shahar markazi, O’n Adir tumani, shuningdek, Qashqar qishlog’i va Tojikobodda, o’zbeklar katta sonni tashkil etadigan hududlarda, maxsus operatsiyalar olib borilib, o’ziga to’q yashagan o’zbeklar nishonga olinmoqda. Ulardan qurol topildi, terrorizmga aralashgan degan gumon va ayblovlar bilan odamlarni olib ketishayapti, deydi Ravshan Gapirov. “Odamlarni olib ketib, ularni qo’rqitib... Maqsad o’zbeklarda hech narsa qoldirmaslik, pulini olish. Ularni och-nahor qilib qo’yish. Cho’ntagida puli bor o’zbekning o’zi qolmadi. Tizim o’zbeklarning pulini olish bilan ovora. 29 noyabrda imomning uyi portladi deb mer Melis Mirzakmatov oqsoqollarni yig’ib olib, “bizga ma’lumot keldi, islomiy ekstremistlar shaylanib, 10-20 dekabrlar orasida 14 ta joyda terakt o’tkazamiz degan, bizda shunday ma’lumot bor” deb odamlarni vahimaga solib, buyruqlar chiqarib, boy o’zbeklarning uylariga har narsa tashlab, pulini olish bilan ovora”. Qirg’iziston Ichki ishlar vazirligiga ko’ra, bunday informatsiya mavjud emas. “Boshqacha qilib aytganda, mer Bishkekdagi hokimiyatga, prezident va boshqalarga tupurib qo’ygan. Bishkek buni biladi, lekin o’zini bilmaslikka olib o’tiribdi. Sababi Melis Mirzakmatov ularning buyruqlarini ochiqdan-ochiq tan olmayapti. Mer televizorga chiqib olib, “xalqning farovonligini o’ylayman” deb o’zini oqlayapti. U Bishkekni ochiqdan-ochiq inkor etib qo’ygan, allaqachon. Buni hamma biladi ham”,- deydi huquq faoli. O’zbek aholi hech kimga ishonmay qo’ygan. O’n minglab odamlar xavfsiz boshpana izlab vatanni tark etar ekan, ularga hech kim “qol yurtingda, yasha shu yerda” demayapti. Janubda agar iyun oyigacha qariyb 800 ming o’zbek yashagan bo’lsa, huquq faollari hisobicha, ularning yarmi hozir qochqinga aylangan. “Chiqib keta olmaganlar, imkoniyatini topa olmaganlar qoldi xolos. Topganlar chiqib ketdi, pul-mul degandek. Men masalan o’zim ko’rib yurgan xalqning uchdan ikki qismi yo’q endi desam adashmayman”. Qirg’iziston markaziy hukumati a’zolaridan bu borada so’rasangiz, huquqbuzarlik hollarini rad etmaydi. Hukumat muammoga chora izlayapti deyish bilan cheklanadi. Yaqinda “Amerika Ovozi” Qirg’izistonning Vashingtonga tayinlangan yangi elchisi Muxtor Jumaliyevdan bu borada so’raganida, tizim murakkab davrni boshdan kechirmoqda, lekin prezident Roza Otunbayeva va butun rahbariyat qo’ldan kelgan barcha harakatni qilib, fuqaro xavfsizligini ta’minlashga urinayapti degan javob oldi. “9 dekabr kuni O’sh shahrida 16 ga kirgan yosh bir kelinchakni eshigining tagidan olib ketishgan. Mashinada kelishgan, bir ayol uni chaqirgan. Kelin borsa, betiga bir narsa tashlab, mashinaga tiqib olib ketishgan. To’rt kundan keyin Arag’onga tashlab ketishibdi. Qizning ahvoli rasvoi olam. Og’ir ahvolda kasalxonada. Bunday voqealar ko’p. Oilali, bola-chaqali ayollarni olib ketish hollari ko’p. Bu men yaqinda bilgan to’rtinchi holat. Kasalxonada yotgan mana shu kelinning oldiga borib, qirg’iz kuch organlari “Sen bizga tuhmat qilayapsan, ering urgan-u, bizni ayblayapsan. Eringni qamaymiz” deb qo’rqitishibdi. “Shikoyat arizangni qaytib olmasang, o’zingni olib ketib, so’roq qilamiz” deyishibdi. Oilasi majbur bo’ldi, arizani qaytib olishga. Boshqa iloj yo’q”. Ravshan Gapirovning o’zi bu oilaga shuni maslahat bergan, chunki bu kelinning taqdiri haqida ma’lumotlar yetarli. “Bundan xulosa shuki, jinoyatchi banditlarni himoya qilayapti bu hukumat, demak, ular bilan tili bir, qo’li bir. Iyun voqealarida ham shunday bo’ldi. Xavfsizlik kuchlari butun qurollari bilan o’zbeklarni otdi-ku. Hozirgi ishlarga ham hukumat boshliq bo’layapti”, - deydi huquq faoli. “Hech narsamiz qolgani yo’q. Kuyib ketdi. Mol-mulkimizni o’g’irlab olib ketishdi. Hamma yoqda vahshiylik...” O’shning Furqat mikrorayonida o’z mahallasini himoya qilgan bu kishi ism-sharifini aytmaydi. Iyun voqealarida jarohat olib, kasalxonada yotgan. Bu o’zbek ko’rgan-bilganlariga asoslanib shunday xulosa qiladi: qirg’izlar qirg’inni oldindan puxta rejalagan. Qonli janjal chiqarish uchun elatlarni bir-biriga qarshi qayrashgan. Qirg’in ketidan esa birma-bir yurib, odamlarni xo’rlashgan, ko’plab aybsiz insonlar nobud bo’ldi xalqning ko’z oldida, deydi u. Zo’ravonliklarda yana qancha odam invalid bo’lib qoldi. “Qo’lga tushgan odam kamida 2-3 ming dollar bilan qutulib chiqdi. Undan keyin boylarga navbat keldi. Biror aybi yo’q, faqat boy. Ulardan 5, 10, 15 ming dollargacha olib, buning ustiga ularni qattiq urib, majruh qilib qo’yib yuborishdi. Mening bir tanishim bor edi. Uning ham uyi kuyib ketdi, bu bir azob. Bir bolasi o’ldi, bu bir azob. Buning ustiga uni olib ketib, invalid qilib qo’yishdi. Bilmayman, bu inson hozir bormi, yo’qmi, xabarim yo’q”. “Hayot burungi holiga qaytmaydi, tiklanmaydi. Bu aniq. Agar aybdorlarni topib, jazolasa ham ko’p narsa hal bo’lmaydi, chunki o’zbeklar hamma narsasini yo’qotdi. Aynan mening o’zimning barcha ishlarim, tirikchiligim tag-tugi bilan yo’q bo’lib ketdi”, - deydi bu qirg’izistonlik. “O’zbek maktablari yopilishni boshladi. Bolalarim maktabda yaxshi o’qishar edi. Maqsadim ularni o’qitish, yaxshi joylarga joylashtirish. Mamlakatdan chiqib ketishimning sababi ham shu bo’ldi. U yerda o’zbeklarning kelajagi yo’q”. “Aslida uzoqdan kelishning, bir narsani tushuntirishning ham hojati yo’q. O’zbeklar to’polon chiqargani yo’q. Biz qirg’iz mahallasiga yoki qirg’iz qishlog’iga bostirib borganimiz yo’q. O’zbeklar o’zini himoya qildi, birinchidan. Ikkinchidan, urushmi urush. Erkak kishi o’ladi. Militsiya o’ladi, harbiy o’ladi. Qirg’izlar orasidan shular o’ldirildi. Bo’ldi o’lganlar. Yosh bolalar va ayollarimizni chiqarib yuborganmiz. Mahallalarimizda hech kim qolmagan. Qirg’izlar bemalol, shoshilmay uylarimizga kirib, mol-mulkimizni o’g’irlashib, kamazlarga yuklab, orqasidan o’t qo’yib chiqib ketishgan”. Hozir Qirg’iziston hukumati jabr ko’rgan oilalarga moddiy yordam bera boshlagan. Yangi turar-joylar qurilmoqda. Lekin vatandan chiqib ketgan o’zbeklar ulardan bebahra qolmoqda. Qirg’izistondagi yaqinlari orqali ko’mak olish uchun ishonch qog’ozi yozib yuborsa, davlat idoralari yo’q, bu odamlarning o’zi kelsin deyapti. Qochqinlarning esa qaytishga na uyi, na imkoniyati bor. O’shda qolgan qarindoshlar so’roq qilinmasin deb, ortiqcha biror so’z aytishga ham haddi sig’maydi. Navbahor Imamova - "Amerika Ovozi"ning yetakchi multimedia jurnalisti. turkumidagi teledasturlar muallifi. Ko'rsatuvlar taqdim etish bilan birga prodyuser, muxbir va muharrir. O'zbekistonda akkreditatsiyadan o'tgan yagona amerikalik jurnalist. "Amerika Ovozi"da 2002-yildan beri ishlaydi. Jurnalistik faoliyatini 1996-yilda O'zbekiston radiosining "Xalqaro hayot" redaksiyasida boshlagan. Jahon Tillar Universiteti Xalqaro jurnalistika fakultetida dars bergan. Ommaviy axborot vositalari bo'yicha bakalavrlikni Hindistonning Maysur Universitetidan , magistrlikni esa AQShning Bol Davlat Universitetidan olgan. Shuningdek, Garvard Universitetidan davlat boshqaruvi va liderlik bo'yicha magistrlik diplomiga ega. Jurnalistik va ilmiy materiallari qator xalqaro manbalarda chop etilgan. Amerikaning nufuzli universitetlari va tahlil markazlarida so'zlab, ma'ruzalar o'qib keladi. "Amerika Ovozi" oltin medali sohibi. Tashkilotda gender va jurnalistika bo'yicha kengash raisi. Toshkent viloyati Bo'stonliq tumani Qo'shqo'rg'on qishlog'ida ziyoli oilasida ulg'aygan.