Sharhlovchilar: O'zbekiston xalqiga mustaqillik hissi hamon begona
1990-yillar boshida kuzatilgan uyg'onish, jamiyatdagi erkinlik, demokratik to'lqin asta-sekin xotiraga aylanmoqda. "O'shanda go'zal bir
O'zbekiston mustaqillikning 17 yilligini nishonlamoqda. Rasmiylar istiqlol xalq uchun eng ulug' ne'mat - ozodlikni tuhfa etganini,O'zbekiston mustaqil davlat sifatida dunyo hamjamiyatining teng huquqlia'zosiga aylanganini ta'kidlaydi. Sharhlovchilar fikricha esa mustaqillik,istiqlol g`oyasi xalqqa hamon begona, uning ko’ngliga o’rnasha olmagan. 90-yillarboshida kuzatilgan uyg`onish, jamiyatdagi erkinlik, demokratik to`lqin xotiragaaylanmoqda. Yuzlab faollar mamlakatdan quv`gin qilingan, millionlab o`zbekistonliklarish izlab turli mamlakatlarga chiqib ketmoqda, porloq va demokratik kelajakdanesa hamon darak yo’q. Sobiq Sovet ittifoqi tarqab MDH a`zolari mustaqillikkaerishgandan keyin ham O`zbekiston o`z imkoniyatlari jihatidan mintaqaning yetakchidavlati bo’lib qolayotgan edi. 1990-yillarda o`zbek muxolifati xalqni, ziyolilarnibirlashtira olgan kuch sifatida maydonga chiqib, mintaqa davlatlaridademokratik jarayonlarga o`rnak ham bo`ldi. O`zbekiston Oliy Majlisiningo`sha paytlardagi faoliyati, deputatlarmustaqilligi, parlamentdagi ochiq-oshkora muhokamalar hozir hameslanadi. “Mintaqada demokratik harakatlar, mustaqillik uchun kurash,muxoliflik birinchi bo`lib bizda boshlangan edi. 1988-yil 11noyabrda “Birlik” harakatining nizomi mening uyimda tuzilgan. Lekin o`shaharakatlar ham tayyorgarliksiz, chala bo`lgan. Qanaqa qilib kurashish kerak? Qandayodamlar bo’lishi kerak? Bilmasdik. Xomligimiz sababli bugungi ahvolda turibmiz.O`shanda go`zal bir to`lqin bor edi xalqimizda, biz shu to`lqinni yo`qotibqo`ydik ”, - deb xotirlaydi muxolifat faollaridan biri Dadaxon Hasan. Mamlakatda ahvol demokratik jarayonlar inqirozga uchragachog’irlashdimi yoki iqtisodiy qiyinchiliklar sabab bo’ldimi aytish qiyin. Sharhlovchilargako`ra, tuzum mustahkamalangani sari vaziyat tobora og`irlashadi. “Mustaqillikka erishilgach, hammada bir eyforiya kayfiyatipaydo bo`ldi. Mustaqillik bilan hammasi yaxshi bo`ladi, faqat to`polon bo`lmasabo`ldi degan mentalitet bor edi. Shunga ko`ra, ish olib borildi. Natijada bizgapiket qiladiganlar, to`polon qiladiganlar, partiya tuzadiganlar kerakmas deganxulosaga kelindi. Hukumatni keyinchalik sekin-sekin taqsim qilamiz, faqatyaxshi qonunlar qabul qilsak bo`ldi degan fikrga kelindi. Keyin esa xalqnihimoya qilish uchun muxolifat, piket qiluvchilar, nodavlat tashkilotlarning ahamiyat,o`rni borligi, faqat davlat idoralari bilan hamma ishni amalga oshirish mumkinemasligi ayon bo`ldi”, - deydi sharhlovchi Komron Aliyev. Hukumat O`zbekistonni mintaqaning yetakchi davlatihisoblaydi. Xalqaro maydonda O`zbekiston avtoritar davlat sifatidata`kidlanadi. Mamlakatni salkam 20 yilda uch marta qayta saylanganprezident Islom Karimov boshqarib keladi. O`zbekistonda 4 rasmiy partiyamavjud, biroq muxolif partiyalarning birortasi rasman ro`yxatga olinmagan. Ayrim sharhlovchilar Islom Karimov tashabbusida mamlakatdaqator demokratik tamoyillar joriy etilganini ta`kidlaydi. “O`zbekistonda inson huqularini himoyalash, kafolatlashhaqida juda ko`plab qonunlar qabul qilindiki, bu xalqaro ekspertlar tomonidane’tirof qilinayapti. O`zbekiston ko`plab xalqaro tashkilotlar a`zosi. Mamlakatdako`ppartiyaviylikni rivojlantirish, fuqarolik jamiyati qurish davlat rahbarlarioldida turgan asosiy mavzulardan biri”, - deydi siyosiy sharhlovchi MuqimjonQirg`izboyev. Muxolifat esa mamlakatdagi demokratik inqiroz, iqtisodiyqiyinchiliklar sababini avtoritar boshqaruvda ko`radi. “17 yillik iqtisodiy vaziyat haqida to`xtalish kerak,xalqimizda bir gap bor, “bolaning tashvishi ham o`zi bilan katta bo`laveradi”. Afsuski, mustaqillik 17 yoshga to`ldi, lekin iqtisodni yaxshilash yo`lini buhukumat topishiga hech kim ishonmaydi, men ham. Iqtisodiy ahvol juda chatoq,bozorda bir kilo guruch 3,5 ming so`m. Viloyatlarda, qishloqlarda ahvol yomon.Siyosiy vaziyat haqida gapirmasa ham bo`ladi. Haq-huquq yo`q, inson ovozinichiqarsa qamaladi”, - deydi “Birdamlik” harakatining O`zbekistondagirahbari, “Erk” partiyasi faoli Dilorom Ishoqova. 2008 yil siyosiy iliqliklar boshlangani bilan ko`zgatashlanadi degan fikrlar ham bor. “Inson huquqlari himoyachilarining qamoqdan ozod qilinishi,Qizil Xoch jamiyatiga qamoqxonalarni inspeksiya qilishga ruxsat berilishi,siyosiy vaziyatning bir qadam oldinga siljigani, muxolifatga munosabatdailiqlik paydo bo`lgani shundan nishona. Lekin bu bilan to`xtab qolish kerakemas. Qamoqdagi barcha siyosiy mahbuslarning ozod qilinishi hukumatning siyosiyo`zgarishlarga tayyorligini ko`rsatadi”, - degan fikrda muxolifatdagi “Birlik”partiyasi faoli Hamdam Sulaymon. Dilorom Ishoqova siyosiy iliqliklar haqidagi fikrni radetadi: “O`zbekiston qamoqxonalarida bironta siyosiy mahbusqolmaganda, men bu gapga ishonardim. Chunki siyosiy mahbuslarning hammasiO`zbekiston mustaqilligi uchun kurashgan, mustaqilikni qo’msagan, vatannisevgan odamlar. Karimovni tanqid qildi degani O`zbekistonning dushmani deganiemas”. O`zbekistonning 17 yillik tashqi siyosatini tahlil qilayotgansharhlovchilar siyosatda aniq strategiya yo`qligini ta`kidlaydi. RasmiyToshkent hozirgacha dunyoning bir qancha davlatlari bilan strategik sheriklikshartnomalari imzolagan, tashqi siyosatdagi strategik hamkorlar hukumatkayfiyatiga qarab hamisha o`zgarib kelgan. Siyosiy sharhlovchi Farhod Tolipovga ko`ra, 17 yil mobaynidaO`zbekistonning mustaqil tashqi siyosiy doktrinasi ishlab chiqilmadi. Mustaqillik yillari o`zbek xalqi hayotida asosan ishsizlik,turmush tarzining og`irlashishi bilan kuzatildi. Hukumat bu davr mobaynidarivojlanishning turli modellarini tanladi. So`nggi yillarda rivojlanishningo`zbek modeli haqida gapirila boshladi. Hukumatning iqtisodiy o`sish muntazam rivojlanayotganihaqidagi gaplari ishonchsizlik bilan qabul qilinadi. Sharhlovchilar so`nggi yillarda aholi turmush tarzi bir oz yaxshilanganiniqayd etadi. Biroq bu siljish davlat ishtirokisiz, bugun O`zbekistonda eng kattaijtimoiy harakatga aylangan mehnat muhojirlari tufayli ro’y bermoqda. Biroq muhojirlik o`zbekistonliklarni turli haqsizlik,xo’rliklarga chidashga majbur qilmoqda. “Shu 17 yil ichida qanday yaxshiliklar bo`ldi deb odamo`ziga savol beradi. Birinchi yillari ish qidirib ketayotgan odamlar unchalikko`p emas edi, ko`pchilik yaxshi bo`lib qolar degan umid bilan kutayotgan edi.Keyin qarasa, ahvol og`irlashayapti, hukumat ish yaratish uchun hech narsaqilayotgani yo`q. Shu bois keyingi yillarda muhojirlar soni keskin ko`paydi. 20yoshdan 50 yoshgacha bo`lgan aholining yarmidan ko`pi tashqarida mehnatqilmoqda. Muhojirlarimiz asosan Rossiyaga va Qozog`istonga ketmoqda. U davlatlarningo’zida qonunchilik yaxshi emas, shuning uchun muhojirlarni sotish, qullikkatushirish holatlari bor. Bu 21-asrdagi qullikning yaqqol ko`rinishi”, - deydihuquq himoyachisi Surat Ikromov. Oddiy xalq iqtisodiy qiyinchiliklar vaqtinchalik ekanigaishonadi va umid bilan yashamoqda.. “1991-yilda mustaqillikka erishgan edik. Endi yaxshi bo`libketar, shunday deyishayapti-ku. Davlatimiz boy deyishayapti, bizga ham qarashar.Shuni kutayapmiz... Endi har holda yog` berayapti, unni arzon narxda berayapti”,- deydi fuqarolardan biri. Ayrim fuqarolar mustaqillikdan hafsalasi pir bo`lganiniyashirmaydi: “Mustaqillik bo`lgandan beri qancha yaxshi narsa bo`lsa,hammasi cheklab kelingan. Bundan keyin ham shunaqa bo’ladi. Bizningmamlakatimizga xos narsa bu. Jamiyat o`zining kirdikorlaridan uyalib, uniyashirib yashaydigan odamga o`xshaydi”. O`zbekiston televideniyesi orqali gapirayotgan fuqarolargako`ra esa mustaqillik bergan imkoniyatlar cheksiz: “17 yillik bayramni boshlab yubordim. Biz gullar ichidayurishga, yashashga o`rgandik. Bunday narsa yo`q edi-ku avval. Insonniardoqlash, insonni hurmatlash, inson uchun sharoit yaratish degan narsamustaqillikning ne`mati hisoblanadi”. O`zbekiston matbuotida an’anaga ko`ra, mamlakatdagi harqanday o`zgarish mustaqillik va prezident nomi bilan bog`lanadi. Dehqon mustaqillik tufayli fermerlik rivojlanayotgani haqidagapirsa, o`qituvchi mustaqillik tufayli ta`lim jarayoni mukammalashgani haqidafikr bildiradi. Sharhlovchilar nazarida aslida fermerlar inqirozgauchrayotgani, ta`lim sifati esa sayozlashib ketgani ko`pchilikka ma`lum. “Shiorbozlik... Avvalgi “butun dunyo proletarlari, birlashingiz!”degan gapga o`xshaydi. Men hali bu shiorlani qabul qilgan odamlarniuchratmadim. Milliy g’oyaning o`zi esa bizda yo`q. Boshida paydo bo’lgan erkinfikrlar quritildi, yangisi yaratilmadi, milliylik nimadandir boshlanishi kerak.Bu til bo`lishi mumkin edi. Iqtisodni siyosatdan ajratishdi, bu tushunchalarqushni ikki qanoti kabi ajralmas, oqibatda bugungi ahvolga keldik”, - deydimuxolifat vakillaridan biri ruhshunos Hayitboy Abdullayev. Tahlilchilarga ko`ra, har bir millatning mustaqillik kuni tarixiykun. Uning ahamiyati nafaqat balandparvoz shiorlar bilan, balki bu ozodlikmillatga bergan imkoniyatlar, xalq farovonligi, ruhiyati bilan o’lchanadi.