Markaziy Osiyo birlashishidan kim nima foyda ko'radi?
Javob "yo'q" bo'lsa, deydi tahlilchilar, mintaqaning dunyo sahnasida o'z o'rnini topishi qiyin kechadi.
Siyosatdonlarnazarida mintaqaviy birlik azaliy va tobora ommaviylashib borayotgan tushuncha. Iqtisodiy-siyosiy nufuzga ega bo’lmagan davlat xalqaro sahnada o’z o’rninitopishga qiynaladi. Markaziy Osiyo Rossiya va Xitoydek katta davlatlar soyasidaqolib ketishni istamasa va yirik siyosiy o’yinchi sifatida ko’tarilmoqchibo’lsa, deydi ayrim tahlilchilar, birlashishga majbur. Buning ustigaqo’shnilari bilan yaqin aloqada bo’lmagan davlatning tashqi dunyo bilanhamkorlik qilishi qiyin. Madaniy va iqtisodiy jihatdan yaqin mamlakatlarbir-biriga suyansa tezroq taraqqiy eta olishini Yevropa Ittifoqi misolida ko’rishmumkin. G’arb nazarida bugun Qozog’iston -Markaziy Osiyodagi yetakchi iqtisodiy kuch bo’lsa, demokratiya va erkinlikbobida Qirg’iziston ancha oldinda. Ammo shimoldan Rossiya, sharqdan Xitoy, g’arbdanEron va janubdan Afg’oniston kabi davlatlarga qo’shni mintaqa siyosiy-iqtisodiyjihatdan tarqoq hudud sifatida tilga olinadi. Qo’shma Shtatlar va YevropaIttifoqi mintaqaga birdamlikni nasihat qila boshlagan. Yevropa Ittifoqining Markaziy Osiyobo’yicha bosh diplomati Pyer Morel fikricha ko’p narsa hukumatlarningirodasiga bog’liq. Markaziy Osiyo yirik derjavalar uchun “hovli” sifatidaxizmat qilishni istamasa, erkin savdo va raqobat uchun zamin hozirlashi lozim, deydi u. Morelning aytishicha, Yevropa bunda mintaqaga yordam berishga tayyor. G'arbda yangrayotgan umumiy mulohaza shuki, O’zbekiston,Qozog’iston, Qirg’iziston, Turkmaniston va Tojikiston aholi turmush darajasiniko’tarish uchun chegara va suv taqsimoti bobida, boj va savdo yuzasidankelishib olishi va umumiy iqtisodiy zona yaratishi lozim. “Mintaqaviy ittifoq tuzish kerak”, -deydi o’zbekistonlik mutaxassis Abdumannob Po’lat. Amerikada yashovchi butahlilchi fikricha, mintaqa birdam emas ekan, Markaziy Osiyo uchun taraqqiyotyo’llari ham yopiq. "Iqtisodiy tomondan oyoqqa turganMarkaziy Osiyogina siyosiy erkinliklar sari jiddiy qadam qo'ya oladi". Qirg'izistondek cho’ntagi bo’sh xalqdemokratiyaga erishdi, deydi Abdumannob Po’lat, lekin baribir uzoqqa boraolmayapti. O’zbekiston rasmiylari, jumladanmamlakatning tashqi savdo va sarmoya bo’yicha vaziri Elyor G’aniyev respublikaqo’shni davlatlar bilan o’nlab kelishuvlar imzolagani va ular asta-sekin amalgaoshirilayotganini ta’kidlab keladi. Biroq mintaqaviy yig’inlarda hattoprezident Islom Karimovning o’zi ham bitimlar ish bermayotganini qayd etadi. Karimov 10 yil oldin olg’a surgan mintaqaviy ittifoq masalasi bugun Qozog’istontomonidan yangilangan va prezident Nursulton Nazarboyev ushbu taklifni birnecha bor o’rtaga tashlagan. Karimov ta’biricha O’zbekiston uchun bu hozir engmuhim masala emas. Davlatlarning taraqqiyot darajasi turlicha, deydi Karimov. Bu ikki yirik qo’shnining fikri bir joydan chiqmas ekan, deydi tahlilchilar,qolgan davlatlar hech narsa qila olmaydi. Markaziy Osiyo integratsiyasi mavzusidaFransiyaning Monpelye Universitetida doktorlik ishi ustida ishlayotgan yoshtadqiqotchi Iqbol Qoraboyev fikricha regional birliksiz mintaqa dunyodagi yangi tartibdao’z o’rnini topa olmaydi. “Hozir xalqaro munosabatlarda bir-birigayaqin joylashgan, siyosiy, madaniy, etnik, diniy yoki iqtisodiy jihatdanbir-biriga yaqin davlatlar o’zaro bir hududiy tashkilot tuzib, shu tashkilotatrofida yagona hududiy birlik va o’zlik yaratish harakati kuchayibbormoqda”,- deydi Qoraboyev. Markaziy Osiyo davlatlari bugun ShanxayHamkorlik Tashkiloti va Yevrosiyo Iqtisodiy Hamjamiyati kabi tashkilotlargaa’zo. Ularning maqsadi ham iqtisodiy-siyosiy hamkorlik uchun imkoniyatlaryaratish. “Lekin bu tashkilotlarning bir xususiyatiborki, ular ichida dunyo darajasida siyosat yuritadigan Rossiya va Xitoybo’lsa, ikkinchi tomonda Markaziy Osiyoning kichik davlatlari bor”,- deydi Qoraboyev. Yuqorida tilga olingan tashkilotlargaa’zolik Rossiya va Xitoydek yirik qo’shnilar bilan yaqinlashishga yordamberishi mumkin. Ammo, deydi Iqbol Qoraboyev, aynan mintaqa ravnaqiniko’zlovchi, aynan uning xalqlari va manfaatlarini himoya qiluvchi tashkilottuzish – zamon talabi. Toki mintaqa xalqaro sahnada o’z o’rniga ega bo’lsin. Masalan, deydi tadqiqotchi, Janubi-Sharqiy Osiyo Davlatlari Uyushmasi,qisqacha, ASEAN deya tanilgan mintaqaviy tashkilot bugun dunyo minbarida 11mamlakat nomidan gapiradi. Singapur va Malayziya kabi tez rivojlanayotgandavlatlar unga a’zo. Qolaversa, deydi Iqbol Qoraboyev, Yevropa Ittifoqi hammintaqaviy hamjihatlikka asoslangan. “Yevropa Ittifoqi davlatlari regionalmantiqni juda yaxshi o’zlashtirib olgan. Shu jihatdan ular Markaziy Osiyodavlatlariga bu mantiqni tushuntirib berishda, uning foydasini ochib berishdakatta rol o’ynashi mumkin”,- deydi u. AQSh Markaziy Osiyoni Afg’oniston bilanhamkorlikni kuchaytirishga chorlab, maxsus loyiha ishlab chiqqan. “Bu BuyukMarkaziy Osiyo loyihasi, Afg’oniston notinch ekan, hali-beri foyda bermaydi”,-deydi Iqbol Qoraboyev. Lekin AQSh siyosatchilariga MarkaziyOsiyoga nisbatan siyosat yuzasidan maslahat beruvchi Frederik Starr deydiki,mintaqa faqat shimol yoki sharq bilan emas, har tomonlama, xususan, Hindistonva Pokiston kabi yirik portlarga ega, dunyo suvlariga olib chiquvchi davlatlarbilan hamkorlikni kengaytirishi kerak. Biroq, deydi Frederik Starr ham, MarkaziyOsiyo hudud sifatida o’zini mustahkamlab olishi kerak. AQSh mintaqaga hartomonlama yordam berishi va hukumatlarga bir yoqadan bosh chiqarib ishlashuchun yo’l ko’rsatishi lozim. Bir yoqadan bosh chiqarish uchun esaMarkaziy Osiyodagi har bir davlat avvalo ittifoqdan unga nima naf tegishi,konkret foyda nimada bo’lishini aniqlab olishi kerak. O’zbekistonlik yana bir yoshtahlilchi, AQShning Vayoming (Wyoming) Universiteti magistranti,siyosatshunoslikdan tahsil olayotgan Ahad Abdurahmonov fikricha hozirgi kundabiror mintaqaviy birlashmani amalda ko’rish qiyin, chunki Markaziy Osiyo xalqlari va hukumatlari qator murakkab savollarga javob topishi kerak. “Agar birlashish kerak bo’lsa,qaysi platformada birlashadi? Kim unda asosiy rol o’ynaydi"? - deya so'raydi Abdurahmonov. Tashqi siyosatda mintaqadagi hukumatlaro’zaro kelishib yo’l tuta oladimi, yaqin hamkor-davlatlar bunga nima deydi? Ahad Abdurahmonov nazarida bular bugungi siyosiy manzarani hal etayotgan muhimfaktorlar. “Markaziy Osiyodagi siyosiy institutlarbir-biri bilan yaqin aloqada bo’lib, bir-birini qo’llab-quvvatlashi kerakbo’ladi. Ikkinchidan, bizga yaqin bo’lgan, katta geopolitik kuchga ega bo’lgandavlatlar bor. Bu masala ularning ham ixtiyoriga, bu narsaga moyil yoki moyilemasligiga ham bog’liq”,- deydi Abdurahmonov. “Amerika Ovozi” bilan muloqotda bo’lganmutaxassislar va rasmiylar bir fikrda kelishadi – mintaqaningsiyosiy-iqtisodiy-madaniy jihatdan birlashishi oson bo'lmaydi, lekin teng huquqlibirlikka erishish unga jahon sahnasida o’ziga xos kuch va nufuz beradi. Erkiniqtisodiy hudud barpo etilishi esa mintaqa xalqlari uchun katta imkoniyatlargayo’l ochadi. Yana bir muhim omil,deya eslatadi sharhlovchilar, birlik avvalo o’zaro hurmat va ishonchdanboshlanadi.