Islom Karimovning so'nggi takliflari nimadan dalolat beradi?
O'zbekiston rahbari demokratik islohotlar va konstitutsion o'zgarishlarga chaqirmoqda. Lekin ziyolilar orasida bunga ishonch past.
Prezident fuqaro huquqlari, jumladan, so’z va matbuot erkinligi hamda xususiy mulk haqida so’zladi. Xalq orasida siyosiy faollikni oshirish; partiyalar rolini kengaytirish va ko’p-partiyaviylik; ommaviy axborot vositalarini erkinlashtirish va ular ustidan davlat idoralari nazoratini pasaytirish; sud-huquq tizimi islohotlarini davom ettirish; oshkoralik va mas’uliyat haqida to’xtaldi. va uchdan-ikki qismi ishonchsizlik bildirsa, bosh vazir ishdan olinadi. Bu bilan butun vazirlar mahkamasi iste’foga chiqadi. Aytish joiz, prezident lavozimidan ketgach, hayotining oxirigacha Senat a’zosi bo’lib qoladi. 2006 yildan beri Senatga Xorazm viloyatidan Ilgizar Sobirov rais. Konstitutsiyaga binoan rais uchun Senat a’zolari ovoz beradi, lekin nomzodni prezident tavsiya qiladi. Ayrimlar och qornim tinch qulog’im, Karimov nima desa shu-da deya javob qiladi. Boshqalar esa siyosat haqida o’ylashga fursat bormi, dardim tirikchilikda deydi. Toshkentdan ism-sharifi ayon etilmasligini so’ragan ziyolilarning aytishicha, milliy televideniye, radio va matbuot chaynashi uchun kelasi saylovgacha yaxshi bir mavzu topildi. “Prezidentning har bir gapini ro’kach qilib jonimizni olishadi”, - deydi bir oliygoh o’qituvchisi. “Chunki bu takliflarning to’liq ro’yobga chiqishi va hayotda ish berishi uchun konstitutsiyaning boshqa o’zgarmasdan qoladigan moddalari baribir ta’sir qilaveradi. Masalan parlament bosh vazir nomzodini ko’rsatadigan bo’lsa ham, uni ko’rib chiqib, yana parlamentning o’ziga taqdim etish prezident vakolatida qolaveradi”. Nomzodni tasdiqlash uchun Oliy Majlis a’zolarining yarmidan ko’pi ijobiy ovoz berishi kerak. Vazirlar Mahkamasi tarkibi bosh vazir taqdimiga binoan prezident tomonidan tasdiqlanadi. Davlat rahbarining bu takliflari ortida bir necha sabablar bor, deya tahlil qiladi Suhrob Ismoilov. “Yana bir sababi, biz o’ylaymizki, vorislik bo’yicha, ya’ni oliy hokimiyatni keyingi bir boshqaruvchiga qoldirish yuzasidan amalga oshirilayotgan rejaning bir qismi. Bu boyagi birinchi sababni inkor etmaydi. Ikkala sabab bir-biriga qarshi emas. Uchinchi sababi, qo’shnimiz Qirg’izistondagi parokandaliklardan keyin balki liberalizatsiya, siyosiy yengillashtirish tusini berish uchun amalga oshirilayotgan harakat bo’lishi mumkin”. Bu takliflar respublika siyosiy elitasining manfaatlariga mos, deydi tahlilchi Suhrob Ismoilov. “Qanaqa o’zgarishlar bo’lsa ham hammasi tepada tasdiqlangan dastur va rejaga mos holatda, asta sekinlik bilan, qadamma-qadam, ehtiyotkorlik bilan bo’ladi. Hatto hozir siyosiy partiyalar orasida qizdirilayotgan bir kurash - siyosiy o’yin ham judayam ehtiyotkorlik bilan boshqarilayotgan jarayondir”. Islom Karimovning o’rnini bosa oladigan odam bormi degan savolga javob olish oson emas. Hammaning o’z taxmini bor. Prezident bu haqda anchadan beri o’ylanib kelayotgani tayin, deydi ekspert. “Davlat boshlig’i, u haqda nimalar deyishmasin, uzoqni o’ylaydigan, o’z ishiga puxta odam ekanini unutmaslik kerak. Bu harakatlar faqat shu sabab bilan cheklanmaydi. Takliflar bir paytning o’zida boya sanab o’tgan bir necha manfaatlar yo’lida xizmat qilayapti”,- deydi Suhrob Ismoilov. “Qirg’izistondagi voqealar hisobga olingan, ya’ni u yerdagi kabi siyosiy parokandaliklarning oldini olish. Jamiyatga siyosiy ochiqlik va erkinliklarni salgina bo’lsa ham hadya qilib, vaziyatni sal yumshatish mumkin. Bosh vazirga signal jo’natib qo’yish mumkin, odamlardan kelayotgan noroziliklar tufayli”. “Ayniqsa dunyo demokratik jamoatchiligi va O’zbekiston aholisi uchun juda jozibali gaplar. Lekin bu jozibali narsalarni 20 yildan beri gapirib keladi. O’zbekistonda shuncha “demokratik va iqtisodiy islohotlar” o’tkazilgani bilan mamlakat doim dunyoning 10 eng repressiv tuzumlari qatorida”. “Dunyoda eng ko’p qadrlanadigan narsa bu erkinlik, inson erkinligi. Masalan ommaviy axborot vositalariga erkinlik berilsa, bu O’zbekiston uchun nihoyatda katta bir o’zgarish bo’lar edi. Juda bo’lmaganda, jurnalistlarni ta’qib qilishni to’xtatsa, bu Karimov tomonidan oshkoralik yo’lida qilingan harakat bo’lar edi”,- deydi Boymatov. “O’zbekistonda jamiki axborot vositalari hukumat nazorati ostida. Shuning uchun mamlakatda so’z va matbuot erkinligi haqida gap bo’lishi mumkin emas. Bu kulgili narsa. Qamoqdagi huquq himoyachilari, jurnalistlar ozodlikka chiqarilsa. Erkinlik uchun kurashgan odamlarning hammasini qamoqqa tashlagan – Yusuf Juma, Mamatali Mahmudov, Murod Jo’rayev... Ularning soni juda ko’p. Ular qamoqdan chiqarilsa, biz mana o’zgarish bo’ldi deb o’ylardik. Tojikiston, Qirg’iziston va boshqa qo’shni davlatlarga vizalar bekor qilinsa. Muxolif partiyalar, huquq tashkilotlari ro’yxatga olinsa, tazyiqlar to’xtasa, katta o’zgarishlarga olib kelar edi”,- deydi muhojir. Abdujalil Boymatov faqat hukumatni emas, ommani ham tanqid qiladi. Tashqaridan qaraganda O’zbekiston ham siyosat, ham mentalitet bobida qoloq jamiyat sifatida ko’rinadi, deydi u. “O’zbekiston rahbariyatida ham, xalqida ham erkinlik degan tushuncha yo’q-da. Butun dunyoda hamma erkinlik uchun kurashadi. Jamiyat qanchalik erkin bo’lsa, oshkoralik ta’minlanadi. Korrupsiya va poraxo’rlikka qarshi kurash shunchalik osonlashadi, ular shunchalik kamayadi”. Muhojir nazarida O’zbekiston rahbari demokratik islohotlar haqida gapirib, xalqaro hamjamiyat tanqidini yengmoqchi. “O’zbekistonning imidjini ko’tarish uchun. Bu birinchi sababi deb o’ylayman. Ikkinchidan, Karimovning yoshi o’tib qoldi. O’zidan keyin kimnidir qoldirmoqchi. Bu borada o’ylanayapti. Tashqi dunyo bu borada qiziqayapti. Karimov javob berishga majbur bo’layapti”,- deydi u. va xorijda yashaydigan faollar xalqaro hamjamiyat e’tiborini bolalarni paxta dalalarida majburiy ishlatish, siyosiy mahbuslar taqdiri va boshqa masalalarga qaratishga urinmoqda. “Har qanday tartibli mamlakat rejim almashishi uchun tayyorgarlik ko’rib borishi kerak. Bu demokratik davlat bo’ladimi yoki avtoritar, hamma joyda kuzatiladi. Bu praktika hamma yerda bor. Shunga asoslanib, hozirgi jarayonlar va nutqqa nazar tashlaydigan bo’lsak, uchta asosiy narsani ko’ramiz”,- deydi tadqiqotchi. “Birinchisi, matbuotni erkinlashtirish. Ikkinchisi, davlat boshqaruv strukturasini isloh qilish va parlament vakolatlarini kengaytirish. Uchinchisi, xususiy mulkni himoya qilish”. “Parlamentga ko'proq vakolat, elitaga davlat qarorlariga ta’sir qilish uchun ko’proq imkoniyat berilsa, ular eng yuqori mansabga u qadar ham qattiq intilmasligi mumkin. Chunki ularga davlat rahbariga ta’sir qilish uchun yetarli mexanizmlar berilsa, ular davlat tepasida kim o’tirishidan u qadar qo’rqmaydi”. Ahad Abdurahmonov deydiki, O’zbekistonda hukumat xalq uchun xizmat qilishiga hali ancha bor. Davlat xazinasini xalqdan olingan soliq emas, asosan va tushgan daromad to’ldiradi. G’arbda soliq to’lovchi katta siyosiy kuchga ega. O’zbekistonda hali boshqaruv va fuqarolar orasida bunday munosabat, madaniyat yoki ogohlik tushunchasi shakllanmagan, deydi tadqiqotchi. Masalan Rossiyada ham shunday, hukumat xalqqa tobe emas. “Bunday mamlakatlarda xalqning hukumatga ta’sir qilish qobiliyati kamroq bo’ladi. Men agar katta miqdorda soliq to’lab, davlat strukturasida ishlaydigan odamning oyligi men to’lagan soliqdan kelayotganini bilsam, shuni anglab yetsam, unda men davlat ishlariga, siyosatga ko’proq aralashaman. Hukumatni ko’proq so’roq qilaman”,- deydi tadqiqotchi. Ahad Abdurahmonov jamoatchilikni kengroq fikrlashga undaydi. Yangi shakllanayotgan davlatlarda birinchi rahbar uzoq vaqt lavozimda o’tirganiga jahon tarixi ko’p marta guvoh bo’lgan, ayniqsa sharq mamlakatlarida. Suhbatdoshlarimizning hammasi bir narsada hamfikr: ulkan o’zgarishlar kichik qadamlardan boshlanadi. O’zbekistonda yaqin kelajakda katta yangilik kutmang. Prezidentni gaplari emas, harakatlariga qarab baholang. Lekin umidni ham boy bermang. Navbahor Imamova - "Amerika Ovozi"ning yetakchi multimedia jurnalisti. turkumidagi teledasturlar muallifi. Ko'rsatuvlar taqdim etish bilan birga prodyuser, muxbir va muharrir. O'zbekistonda akkreditatsiyadan o'tgan yagona amerikalik jurnalist. "Amerika Ovozi"da 2002-yildan beri ishlaydi. Jurnalistik faoliyatini 1996-yilda O'zbekiston radiosining "Xalqaro hayot" redaksiyasida boshlagan. Jahon Tillar Universiteti Xalqaro jurnalistika fakultetida dars bergan. Ommaviy axborot vositalari bo'yicha bakalavrlikni Hindistonning Maysur Universitetidan , magistrlikni esa AQShning Bol Davlat Universitetidan olgan. Shuningdek, Garvard Universitetidan davlat boshqaruvi va liderlik bo'yicha magistrlik diplomiga ega. Jurnalistik va ilmiy materiallari qator xalqaro manbalarda chop etilgan. Amerikaning nufuzli universitetlari va tahlil markazlarida so'zlab, ma'ruzalar o'qib keladi. "Amerika Ovozi" oltin medali sohibi. Tashkilotda gender va jurnalistika bo'yicha kengash raisi. Toshkent viloyati Bo'stonliq tumani Qo'shqo'rg'on qishlog'ida ziyoli oilasida ulg'aygan.