Tahlilchilar: Tojikiston Tolibon bilan munosabatlarini qayta ko'rib chiqishi kerak
Afg‘onistonda Tolibon harakati hokimiyatni egallab olganiga qariyb bir yil to‘lar ekan, Tojikiston prezidentiga ko'ra, ular muvaffaqiyat qozona olgani yo'q.
Tojikiston Prezidenti Emomali Rahmon Markaziy Osiyo davlatlari rahbarlarining IV Maslahat uchrashuvida mintaqa yetakchilari diqqatini Afgonistondan kelishi mumkin bolgan xatarlarga qaratishga urindi. "Mintaqa davlatlari vaziyatni diqqat bilan muntazam kuzatib borishi kerak"ligini takidlab, "Afgonistondagi voqealar, nafaqat Markaziy Osiyoga, balki butun Yevrosiyo mintaqasiga tahdid solishi mumkinligi haqida ogohlantirdi. "Afgoniston muammosi bizning doimiy diqqatimiz markazida turishi kerak. Afgonistondagi voqealar nafaqat Markaziy Osiyoga salbiy tasir korsatadi, balki butun Yevroosiyo kontinentida geopolitik kuchlar muvozanatining ozgarishiga olib kelishi mumkin", – dedi Tojikiston prezidenti Markaziy Osiyo davlatlari rahbarlarining IV Maslahat uchrashuvida. Afgonistonda Tolibon harakati hokimiyatni egallab olganiga qariyb bir yil tolar ekan, Tojikiston prezidenti ularni muvaffaqiyat qozona olmaganini ta’kidladi. Tojikiston yetakchisining fikricha, otgan vaqt ichida toliblar jahon hamjamiyatini va Afgoniston aholisini oz hokimiyatining qonuniyligi, mamlakatdagi vaziyatni nazorat qilish hamda fuqarolar xavfsizligini taminlash, ijtimoiy-iqtisodiy sohalarda yuzaga kelayotgan muammolarni hal etish qobiliyatiga ishontirish boyicha choralar kormagan. "Aksincha, vada va kafolatlarga zid ravishda Tolibon barcha siyosiy va etnik kuchlarning keng ishtirokida hukumat ornatilishiga har tomonlama tosqinlik qilmoqda”, - deya takidladi Emomali Rahmon. Ammo Afgoniston hududidan Ozbekiston va Tojikistonga raketalar otilganidan song toliblar bu hujum aybdorlarini qolga olib, jazolashi ortidan siyosatshunos Kamoliddin Rabbimov oz “Feysbuk” sahifasida Tolibon masuliyatni oz zimmasiga olayotganiga etibor qaratdi. “Toliblar Toshkentga kelib, muzokaralar otkazib, qaytishi bilan Afgoniston tomonidan Ozbekiston hududiga beshta snaryadsiz raketalar otilgandi. Toliblar biz aybdorlarni topamiz va qattiq jazolaymiz” deyishi vaziyatni yumshatgandi. Bugun esa toliblar hujumlarni uyushtirgan guruh vakillarini” qolgan olganligini, jazolashini bildiribdi. Bu yaxshi yangilik. Bu bilan Tolibon harakati biz bunday fikrlamaymiz, biz bunday qilmaymiz – biz masuliyatli qoshni bolish niyatidamiz!” – demoqda. Raketalarni aslida kim otganligi ham muhim. Lekin, undan muhimi, Tolibon harakati kollektiv masuliyatni oziga olmadi, ozidan soqit qildi va ozining ichidagi radikal qanotga biz bunaqa ahmoqona yol tutmaymiz” degan pozitsiyani singdirdi”, – deya yozadi siyosatshunos Rabbimov. Ammo Tojikiston hukumati rasmiy Toshkentdan farqli olaroq Tolibonga nisbatan murosasiz pozitsiyasini saqlab qolmoqda. Aksincha, rasmiy Dushanbe Afgonistonda toliblarga qarshi kurashayotgan mahalliy tojiklar yetakchiligidagi Milliy qarshilik harakatini qollab-quvvatlashi ham jamoatchilikka malum. Afgonistonda etnik tojiklar son jihatidan pushtunlardan keyin ikkinchi orinda turadi. Rasmiy Dushanbe Afgonistonda barcha etnik va siyosiy guruhlar vakillari, jumladan, mahalliy tojiklar ishtirokidagi hukumat tashkillashtirilishi tarafdori. Sherali Rizoyonning fikricha, Markaziy Osiyo davlatlari ichida biror bir davlat Afgonistonga Tojikistondek yaqin emas va bu yaqinlik, faqatgina ikki davlatni boglaydigan uzundan-uzoq chegarada emas. “Afg’oniston va Tojikiston tarixiy ildizlari qoshilgan, madaniyati uygun davlatlar. Afgoniston aholisining taqriban 46 foizini tojiklar tashkil etadi. Har ikki davlatda ham aholining katta qismi forsiyda sozlashadi. Afgonistonda forsiy til etnoslararo muloqot tili hamdir. Hazoralar uchun forsiy ona tili. Aynan hazoralar etnik, til va diniy jihatdan pashtunlar yetakchilik qiladigan Tolibonga zid bolgan asosiy kuch hisoblanadi. Afgonistonda hokimiyatni toliblar egallab olguniga qadar mamlakat ijtimoiy-siyosiy hayotida etnik tojiklar ham muhim orin tutar edi”, - deydi tahlilchi. Tahlilchi fikricha, rasmiy Dushanbening toliblarga qarshi pozitsiyasi shakllanishida yuqoridagi omillar ham muhim rol oynaydi. 2015-yilda qabul qilingan Tojikistonning amaldagi Tashqi siyosat da qayd etilishicha, Tojikiston hukumati Afgoniston Islom Respublikasida barqaror tinchlik tezroq tiklanishi tarafdori va bu qoshni davlatning osoyishtaligi, xavfsizligi va siyosiy barqarorligi uning milliy manfaatlariga javob beradi”. Shuningdek, Afgoniston bilan ozaro manfaatli hamkorlik ikki xalqning tarixiy, til va madaniy mushtarakligiga asoslanishi” ham qayd etilgan. Siyosatshunos Mahmud Giyosov fikricha, Afgonistonda hokimiyat toliblar qoliga otganidan keyin Tojikiston Tashqi siyosat konsepsiyasi qayta tahrir bilan qabul qilinishi zarurati paydo boldi. "Shubhasiz, Konseptsiyaning yangi matnida ham Afgonistonning tashqi siyosatdagi ustuvor yonalish sifatidagi orni saqlanib qoladi va hatto kengaytiriladi, chunki bugungi kunda bu Tojikiston milliy xavfsizligini taminlashda, shu jumladan, Qozogistondagi yanvar voqealari va Qoraqalpogiston voqealarini hisobga olgan holda alohida ahamiyatga ega va umuman, Markaziy Osiyoda mintaqaviy xavfsizlik va barqarorlik uchun bu juda muhim", - deydi tahlilchi. Ayni paytda Tojikiston prezidenti xalqaro minbarlarda Tolibonga nisbatan murosasiz pozitsiyada bolib, ularni katta xatar deya talqin etayotganligidan qati nazar, ikki davlat orasida hamkorliklar davom etmoqda. Jumladan, Tojikiston Afgonistonga elektr energiyasi sotishi muntazam davom etmoqda. Ilgariroq, Toshkent shahrida "Barqi Tojik" shirkati Afgonistonning "Brishno" energetika kompaniyasi bilan 2022-yilda elektr energiyasi yetkazib berish boyicha yangi kelishuv imzolagan edi. Ayni paytda, Tojikiston va Afgoniston orasida iqtisodiy hamkorliklar ham kengayib bormoqda. Tolibon Tojikiston bilan asosiy bojxona otkazish punkti bolgan Sherxon Bandar orqali otadigan mahsulot va transport vositalari hajmi avvalgi hokimiyat davridagiga nisbatan 90 foizga oshganini davo qilmoqda. Tojikiston tomoni ham bojxona va mahsulot tashishda muammolar yoqligini etirof etmoqda. Tojikiston bojxona xizmati malumotlariga ko’ra, Afgoniston bilan mahsulot aylanish hajmi 2022-yilning birinchi yarim yilligida otgan yilga nisbatan oshgan. 2022-yilda mahsulot hajmi 40 million AQSh dollariga yetgan bolib, bu 2021-yilning shu davriga, yani Afgonistonda hokimiyat Tolibon qoliga otgunga qadar bolgan vaqtga nisbatan solishtirganda 6 million dollarga kop. "Tojikistondan Afgonistonga asosan sement, komir, yana mavsumiy qishloq xojalik mahsulotlari olib o’tiladi. Masalan, muayyan bir payt tuxum ko’p tashiladi", - deydi Tojikiston hukumati qoshidagi bojxona xizmati raisi Xurshed Karimzoda. Afgoniston va Tojikiston orasida iqtisodiy hamkorliklar motadil davom etishiga qaramay, siyosiy sovuqlik va xavfsizlik masalasida keskinlik saqlanib qolmoqda. "Tojikiston Afgonistonga elektr energiyasi sotishda davom etmoqda. Qurilish materiallari, oziq-ovqat mahsulotlari ham eksport qilinmoqda. Tojikiston oz hududi orqali Afgonistonga xalqaro insonparvarlik yordamlari yetkazilishiga ham sharoit yaratib berdi. Umuman, iqtisodiy va ijtimoiy sohalardagi hamkorliklar mo’tadil davom etmoqda. Biroq ikki davlat munosabatlarida xavfsizlik masalasi ota keskin va tushunarsizligicha qolmoqda. Ozaro ishonchsizlik mavjud. Vaziyat Tojikiston va Tolibon ortasidagi munosabatlarning keyingi rivojlanishini qayta korib chiqish zarurligidan dalolat beradi", - deydi siyosiy sharhlovchi Irshod Sulaymoniy. "Albatta, hammasi Afgonistondagi vaziyatning rivojlanishi va Tolibon hukmronligi muddatiga bogliq. Agar Tolibon jahon yetakchi kuchlari bilan til topishsa va xalqaro hamjamiyatning inklyuziv hukumat tuzish haqidagi talablarini qabul qilsa, Tojikiston oz pozitsiyasini qayta korib chiqishi mumkin. Bunga erishish uchun Tojikiston siyosiy afgon guruhlari, xususan, tojiklar va toliblar ortasidagi muzokaralarda asosiy vositachiga aylanishi kerak. Xitoy, Rossiya va Ozbekiston bilan yaxshi rasmiy va norasmiy munosabatlar orqali Tojikiston Kobulda oz mavqeini mustahkamlashga harakat qilishi kerak. Agar u bu yonalishda faolroq bolmasa, kelajakda u ozining strategik hamkorlari – Xitoy va Rossiyaning Afgonistondagi manfaatlari qurboniga aylanishi mumkin", - deydi tahlilchi.