Taniqli olim Xayrulla Ismatullayevni xotirlab…
Shu yil 24 avgustda o'zbek tili va adabiyoti rivojiga beqiyos hissa qo'shgan filolog, uzoq yillar AQShda dars berayotgan Xayrulla Ismat
Shu yilning 24 avgusti, yakshanba kuni taniqli olim, o’zbektili va adabiyoti rivojiga beqiyos hissa qo’shgan filolog, uzoq yillardan beriQo’shma Shtatlarda dars berib kelayotgan Xayrulla Ismatullayev olamdan o’tdi. 71 yoshli olim so’nggi paytlarda o’zini bir oz oldirib qo’ygan, lekin o’g’irxasta emas edi, deydi uning do’stlari. Ismatullayev Viskonsin shtatiningMedison shahrida, musulmonlar qabristonida () dafnetildi. So’nggi yillarda Amerikaning Viskonsin Universitetida o’zbektili va adabiyotidan saboq bergan Xayrulla Ismatullayev bir yil avval nafaqagachiqqan edi. Biroq olim izlanishda davom etdi. So’nggi paytlarda kirill, lotinva arab yozuvida bosmadan chiqishi rejalangan ,fitratshunos olimlar, Muhammad Solihning she’riy to’plami, , Turkistondan Germaniya va Turkiyaga o’qishga borgan vatandoshlar tarixiva chet ellik o’zbekshunoslar tarixi ustida ishlayotgan edi. Xayrulla Ismatullayev 1937 yilning 16 avgustida Toshkentdasharqshunos olim oilasida tug’ilgan. Ikkinchi jahon urushida oilasidan yetimqolgan Xayrulla qarindoshlari qo’lida katta bo’lgan. 1960 yilda (hozirgi O’zbekiston Jahon Tillari Universiteti) tamomlaydi. 1961 yilda esa Turkologiya fakultetida kandidatlik ishini boshlaydi.1964-1974 yillarda ushbu dargohda dars beradi. Xayrulla Ismatullayev 1974 yilning 14 dekabrida Sovethukumatiga qarshi harakat va korrupsiyada ayblanib, qamoqqa olinadi. To’qqizyil panjara ortida o’tirib, 1983yilning 29 noyabrida ozod etiladi. Olimni yaxshi bilganlar uni so’zi va qalami o’tkir, o’zfikriga ega, qomusiy bilim sohibi, ajoyib va murakkab shaxs deya tilga oladi. Nafaqat adabiyot, Cho’lpon yohud Fitrat haqida, balkiO’zbekiston siyosati, xorijdagi o’zbeklar haqida aniq tahliliy-tanqidiygapirishdan tortinmaydigan olim 1990-yillar boshida O’zbekistonni tark etib,shu-shu vataniga qaytmadi. Turkiyalik o’zbek olimlarida biri, hozirda AQShningMichigan Davlat Universitetida muallimlik qilayotgan Timur Kochao’g’li XayrullaIsmatullayev bilan ilmiy hamkorlik qilgan. “Qalin do’st edik”,- deydi u. “U kishi sobiq Sovet yillarida korrupsiya aybi bilan qamalibchiqqan. O’zbekiston mustaqil bo’lgach, vatanida ijod qilishga urindi, ammosiyosiy bosim tufayli xorijga ketishga majbur bo’ldi. Xayrulla akaO’zbekistonga demokratiya olib kirishning tarafdori edi.” Xayrulla Ismatullayev hali yana qancha buyuk izlalanishlarqilishga qodir edi, deydi uning hamkasbi, Viskonsin Universiteti professoriYulay Shamilo’g’li. “Xayrulla Ismatullayev O’zbekiston va Turkistonning patriotiedi. Amerika fuqarosi emas edi, qo’lida hali ham O’zbekiston, aniqrog’i, sovetpasporti edi. O’zbekiston farzandiman, vatanim shu deb bilgan. U vataniniqattiq sevar va shu bilan birga qattiq tanqid qilar edi. Islom Karimovhukumatini ochiq urgani uchun qora ro’yxatga tushib qolgan. O’zbekistonhukumati Xayrulla akani dushman bilgan, deyishadi.” Xayrulla Ismatullayev 1990 yildan boshlab AQShning o’zbek tilidan saboq bergan. Uning “O’zbek tili” nomli ikkijildlik darsligi Amerikaning yetuk oliygohlarida qo’llanib kelinadi, hatto AQShdiplomatlariga til o’rgatadigan institut tomonidan ham foydalaniladi. Xayrulla Ismatullayev o’zbek tili vaadabiyotini g’arb dunyosiga tanitgan olimlardan deydi Yulay Shamilo’g’li. “Ismatullayev 2003 yilda o’zbektili muallimi bo’lib kelganida ham yosh emas edi. Lekin biz uning yoshiga emas,bilimiga qarab, tan berdik. Talaba va hamkasblari uchun hamisha namuna qilibko’rsatib kelaman u kishini. Sovet davri, mustaqillik davri, Toshkentdagivaziyat va adabiyot haqida birday qiziqarli ma’ruzalar qila olar edi”. Temur Ko’chao’gli deydiki: “Xayrulla Ismatullayev boshlagan ishini juda puxtabajaradigan, chuqur izlanadigan inson edi. Biror maqola yozsa, deylik, uni engmukammal shaklga keltirmaguncha tinchimas edi. Bir misol, 2001 yilda“Turkistonda islohot harakatlari va revolyutsiyalar. “1924” nomli kitobim chopetilib, unga Xayrulla akaning maqolasini ham kiritgan edim. Domla shu kitobbosma chiqishidan oldin, hatto oxirgi kungacha tuzatishlar jo’natib turganlariyodimda. “Mana bu so’z, mana bu nuqtani o’zgaritirish kerak” deya yuborganmaktublarini ko’rib, haqiqiy olim bilan yuzlashganimni angladim.” Xayrulla Ismatullayev qo’lida bilim olgan minglab yoshlarbugun dunyo kezib, turli sohalarda faoliyat ko’rsatmoqda. Olim bitgandarsliklar va qo’llanmalar nafaqat AQSh, balki Yevropa bo’ylab yuqoribaholanadi. Xayrulla Ismatullayev shogirdlar, kitobxonlar va uningfarzandlari - Alisher, Bobur va Sarvi xotirasida hamon hayot. Olimning asarlariesa jahon ilm tarixida o’z o’rnini topib bo’lgan, qolaversa bilim izlaganinsonlar e’zozida qoladi.