G'arb buyuk yozuvchi Chingiz Aytmatovni xotirlamoqda
"1994 yildan beri Qirg'iziston, O'zbekiston, Qozog'iston va boshqa davtlatardan talabalar kelib, universitetimizda ta'lim oladi. Bu yos
Ba’zilarning aytishicha, butunbir davr poyoniga yetgan. Mohir, yetuk adiblar safi bo’shab borar ekan, savoltug’iladi. Jamiyat ularning o’rnini bosa oladigan qalam ahlini tarbiyalayoladimi? Jahon, xususan, G’arb ahli bu adiblarning ijodidan boxabarmi? Viskonsin Universiteti (University of Wisconsin-Madison) Osiyo tillari va madaniyati bo'limi professori Yulay Shamilo’g’li (Uli Schamiloglu) so'zlariga ko'ra: "Amerikaliklar MarkaziyOsiyo adiblari haqida ko'p bilmaydi. Tanimaydi, Aytmatovni ham tanimaydi." New York Times" gazetasining bugungi sonini ko'rdim, hatto ta'ziyanoma hamchiqmagan." Nima uchun Amerika xalqi bu adiblarni bilmaydidegan savolga esa quyidagicha javob oldik: "Amerikada shunday an'ana shakllanganki, sovet davridanboshlab aslida rus millatidan bo'lgan yozivchilarni sevib o'qiganlar. AQShuniversitetlarida ham, deylik, "" nomlidarslarda ham Aytmatovni doim ham o'quv dasturiga kiritishmagan," - deydi Yulay Shamilo'g'li. Vashington Universiteti (University of Washington) professori Ilze Sirtautas (Ilse Cirtautas)mana bir necha o'n yildirki Markaziy Osiyo davlatlari bilan ilm-fan sohasidahamkorlik qilib keladi. U 1970-yillardan beri O'zbekiston Fanlar Akademiyasibilan birga izlanishlar olib boradi. "1994 yildan beri Qirg'iziston, O'zbekiston,Qozog'iston va boshqa davtlatardan talabalar kelib, universitetimizda ta'limoladi. Ular bilan gaplashib shuni bildikki, bu yoshlar o'z milliy adabiyotidanbexabar. Ular Chingiz Aytmatovning birorta asarini qo'liga olmagan. Aytmatovkimligini biladi, lekin kitoblarini o'qimagan." Aytmatov bilan shaxsan tanish bo'lgan IlzeSirtautas marhum adib juda jiddiy shaxs edi deydi. "Uning opasi Roza Aytmatova bilan qalin dugonaedik". 1995 yilda ularnikida mehmon bo'lgan professor, Chingiz Aytmatov judakamgap, salobatli inson edi. Ko'p savol berishga haddim sig'mas edi, ochig'ideydi u. "O'sha "Jamila" yoki "Birinchi muallim"asarlarini olsak, albatta kommunizm, sotsializm mavzulari bor, lekin asosan fonshaklida, orqa planda. Asosiy mavzu esa odamlar, ularning ichki kechinmalari,mehr-muhabbat, sevgi... Bugun rus tilini bilgan odamlarga "manqurt" atamasitanish. Ya'ni, o'z tarixini, madaniyatini bilmagan odam, odam emas. Insonsifatida haq-huquqi yo'q. O'sha davrda "Asirga tatigulik kun" romanini yozishkatta jasorat edi. 1970-yillarda Sovet Ittifoqi tarkibidagi millatlar o'ztarixini, madaniyatini unutib borayotgan edi. Aytmatov ana shu yo'l bilanhaqiqatni oshkor etgan," - deydi Viskonsin Universiteti professori Yulay Shamilo'g'li. Bugun Markaziy Osiyo adiblari orasidaAytmatovning ishini davom ettira oladigan mualliflar bormi? "1990-yillarning boshida "Sharq yulduzi"jurnalida O'tkir Xoshimovning "Tushda kechgan umrlar" romanini o'qigan edim. Meni judahayratga solgan asar, qisman ingliz tiliga tarjima qilganman. Aspirantlarimdanbiri ana shu roman asosida ilmiy ish qilgan edi. So'nggi 10-15 yilda o'zbekadabiyoti ko'proq ideologiyaga berilgan. Ko'proq Amir Temur davri haqidaasarlar, tarixiy romanlar yozilmoqda. Hozirgi rahbariyatni, hukumatni tanqidqilish degan narsa yo'q. Bugungi adabiyotni markazning buyruqlariga ko'ra yozilganadabiyot deb bilaman," - deydi Yulay Shamilo'g'li. Professor Ilze Sirtautas bu savolga javob izlabo'ylanib qoldi: "Avvallari bunday yozuvchilar bor edi. Masalan, marhumO'lmas Umarbekovning ijodi e'tiborga loyiq deb hisoblayman. U Aytmatovasarlaridan ilhomlanib yozar edi. Ammo bugun undaylar yo'q nazarimda. Birortasining nomini keltira olmayman. Hozir har holda vaziyat shunday, lekinyoshlarga o'rgatish bizning vazifamiz. G'arb ta'sirida yashayotgan bu yoshlargaChingiz Aytmatov kabi yozuvchilarning merosini yetkazish biz uchun g'oyatmuhim." Amerikada adibning ijodi haqida so'nggi bor1995 yilda ilmiy asar chop etilgan. Jozef Mozurning – "O'tmishdan hikoyalar:Chingiz Aytmatov asarlarida fantastika". Shundan so'ng biror monografiyanashrdan chiqqan emas. Adibga sobiq ittifoq davlatlari va Yevropadaqiziqish-e'tibor ziyoda. Uning "Oq kema", "Qiyomat", "Asrga tatigulik kun","Jamila", "Sohil bo'ylab chopayotgan olapar" kabi asarlari dunyoning 150 danziyod tillariga o'girilgan, qayta-qayta chop etiladi. Shu kunlarda Tatarstonpoytaxti Qozonda Aytmatov haqida "Asrga tatigulik kun" nomli hujjatli filmsuratga olinmoqda.