Ziyolilar: Musulmon jamiyatlarini nopok siyosat qiynamoqda
Musulmon jamiyatlarida aksariyat aholi o'z rahbarlarini irodasiz deb biladi va siyosiy-ijtimoiy illatlardan noliydi. Markaziy Osiyo ham
Musulmonjamiyatlarida o’tkazilgan ommaviy so’rovlar shundan dalolat beradiki, aksariyatxalqlar iqtisodiy nochorlik, imkoniyatsizlik, qolaversa siyosiy-ijtimoiyerkinliklar cheklanganidan aziyat chekmoqda. Shu bois, deydi “Amerika Ovozi”bilan muloqot qilgan mutaxassislar, G’arb davlatlari va jumladan Qo’shmaShtatlar, islom dunyosi bilan aloqalarni yaxshilash uchun oddiy insonlardardiga quloq tutishi, muammo zaminida ularning e’tiqodi emas, nopok siyosatyotganini anglashi kerak. Islomshunosolimlarning g’ashini keltiradigan masalalardan biri shuki G’arb bu din haqidanafaqat noto’g’ri tasavvurga ega, balki barcha musulmonlarni bir “qozon”dako’radi. Nasroniylar bir-biridan farq qilganidek, musulmonlar ham turlidavlatlarda turlicha qarash va madaniyatga ega. JonEspozito (), jamiyatshunos olim, global izlanishlarga tayangan holda shunibildiradiki, bir-birini tushunmagan xalqlar aybni dinga ag’darmasdan, aloqaqilish sirlarini o’rganishi kerak. Dunyodabugun bir milliarddan ortiq musulmon bo’lsa, ularning har biri islom va zamonhaqida o’z tushunchasiga ega. “Ularning barchasi, Amerika xavfsirayotganidek,bu davlatdan nafratlanmaydi. AQSh xalqiga emas, uning siyosatiga qarshilikkuchli xolos”, - deydi bu haqda kitob ( - Islom nomidan kim gapira oladi? ) yozgan Jon Espozito. MarkaziyOsiyoda tadqiqot olib borgan, masjidlarni kezib, namozxon-u imomlar bilansuhbatda bo’lgan Deyvid Montgomeri (), odamlar islomga o’zi istaganicha vabilganicha amal qiladi, deydi. “Amerika”,- deydi u, “bu o’lka xalqlari bilan munosabatlarni kuchaytirmoqchi bo’lsa, o’zobro’si yoki nufuzi emas, umumbashariy manfaatlarga urg’u berishi kerak”. Odamlarorasida yaxshi nom qozonish uchun, deydi olim, ularning dinidan kelib chiqqanholda emas, ular yuzlashayotgan muammolar yechimi uchun “biz nima qila olamiz”?degan ruhda siyosat yuritsin. G’arbmatbuoti sahifalarida islom dunyosi qoloq, kambag’al, savodsiz va dunyoqarashitor; din va urf-odat bayrog’i ostida yashirinib, oldinga siljishga, amaliyqadam tashlashga jur’at eta olmaydigan; shaxs manfaatlari, xususan xotin-qizlarhuquqlarini chetga surib, inson qobiliyati va salohiyatini cheklashga o’rganganjamiyatlar sifatida aks ettiriladi. Musulmonlar orasida ham, g’arbliklarorasida ham yuqoridagi ta’rifga qo’shiladigan va qo’shilmaydiganlar juda ko’p. Ilm-ma’rifatli,iymon va idrokli fuqarolar ko’paysin desangiz, avvalo maorif va ta’lim sifatinioshirish kerak, deydi . Musulmonlar ko’pchilikni tashkil etuvchiIndoneziya, Hindiston, Bangladesh singari davlatlarda savodsizlik katta muammo. Tahlilchilarnazarida Markaziy Osiyoda ko’pchilik o’zini musulmon farzandi deb bilsa-da,islom haqida yetarlicha bilimga ega emas. Lekin bu borada ilmiy adabiyotlar bor,o’quv dargohlari mavjud. Islom fan sifatida o’rgatiladi. AQShningEmori Universitetida () din va tinchlikdan dars beruvchi fikricha masjid, diniy tashkilotlar va ulamolar jamiyatning bir qismi. Odamlarog’irini yengil qilayotgan bo’lishi ham mumkin. Ular siyosiy kuchgaaylanmasligi, davlat o’rnini bosishga urinmasligi lozim. Buning oldini olishuchun esa hukumat xalqqa xizmat qilishi kerak, toki davlat idoralarimuammolarni hal qila bilsin. Masalan, deydi Deyvid Montgomeri, O’zbekiston va Qirg’izistondaimomlar suv talashgan odamlarning orasida vositachilik qiladi. Vaholanki, suvyetishmovchiligini hal etish hokimiyatda o’tirganlarning vazifasi. Kommunizmdavrida islomga ochiq amal qila olmagan Markaziy Osiyoda, deydi DeyvidMontgomeri, milliy an’ana va udumlar diniy qadriyatlar bilan qorishib ketgan. E’tiqodhar qanday jamiyatda ruhiy malham sifatida ko’riladi. Aholisi zich va uch mamlakatoralig’ida joylashgan Farg’ona vodiysi, xalqaro maydonda ko’pincha diniyradikalizm o’chog’i deya tilga olinadi. Vodiy hayotini yaqindan o’rganganDeyvid Montgomeri bu ta’rifni tubdan rad etadi. Mintaqa aholisi iqtisodiyjihatdan qiynalayotganini ko’ra bila turib, bu vaziyatdan o’z shaxsiymanfaatlari uchun foydalanishga harakat qilayotgan kuchlarni ro’kach qilganholda, butun mintaqani qoralash mantiqqa sig’maydi, deydi Montgomeri. Hukumat,deydi u, ijtimoiy-iqtisodiy muammolar bo’lmasin desa, islohotlarga zo’r bersin. “Islomiyterrorizm” terminiga qarshilik tobora kuchayib bormoqda. Deyvid Montgomerifikricha terrorizm, ektremizm va zo’ravonlik din yoki millat tanlamas ekan, yuqoridagi iboraga ham o’rin yo’q. Bu ibora musulmonlardanxavfsirashga o’rgatadi xolos va bundan hech kim naf ko’rmaydi, deydi u. OlimAmerikaning navbatdagi prezidenti Barak Obamaga shunday maslahat beradi: birorxalq bilan, xususan O’zbekiston va qo’shni davlatlar bilan aloqa qilganda, xohhukumat, xoh fuqarolar bo’lsin, oshkora ish tuting. Niyat ezgu ekaniniisbotlang. Sayyoraaholisining 20 foizini tashkil etuvchi musulmonlarning aksariyati, so’rovlaro’tkazilganda, o’z rahbarlarini irodasizlikda ayblagan, siyosiy-ijtimoiyillatlardan noligan. Markaziy Osiyo ham bundan mustasno emas.