Amerika-O'zbekiston aloqalarida inson huquqlari hamon nozik masala
Inson huquqlari bo'yicha xalqaro tashkilotlar AQSh prezidenti Barak Obamadan O'zbekiston bilan aloqalarda huquq masalasini yuqori qo'yi
Huquqhimoyachilari nazarida MarkaziyOsiyo yaqindagina ishga kirishgan prezident Barak Obamaning tashqi siyosatiuchun sinov maydoni. AQSh Afg'onistonda olib borayotgan urushning talab vaehtiyojlari mintaqadagi avtokratik hukumatlar, jumladan O'zbekiston bilan yaqinroqhamkorlikni taqozo etadi. Xavotir shundaki, deydi faollar, xavfsizlik vasiyosiy manfaatlar inson huquqlari masalasini yana chetda surishi mumkin. AQShhavo kuchlari mintaqadagi yagona bazasidan, ya'ni Qirg'izistondagi Manasaerodromidan chiqarilayotgani shu kunlarda G'arb matbuotida keng yoritilmoqda. BazaAfg'onistonga yuk yetkazish uchun o'ta muhim tranzit nuqtasi edi. Vashington,tabiiyki, alternativ yo'llarni izlab, Qirg'izistonga qo'shni davlatlargamurojaat qilgan. Amerika harbiylariga ko'ra O'zbekiston, Tojikiston vaQozog'iston bu masalada AQSh bilan hamkorlikka tayyor. Obamama'muriyati xususan O'zbekiston bilan aloqani tiklar ekan, inson huquqlarihimoyasi borasida yetakchilikni qayta qo'lga olish va'dasini unutmasin, deydi Human Rights Watch tashkilotiningYevropa va Markaziy Osiyo masalalari bo'yicha direktor o'rinbosari ReychelDenber. "Obamaqanday katta umidlar bilan saylangan bo'lsa, uning ishlariga shunchalik yuqorio'lchovda baho beriladi. Ham ichki, ham tashqi siyosatda inson huquqlarigae'tibor bundan mustasno emas. Xalqaro hamjamiyat unga ishonch bilan qaramoqda",- deydi Reychel Denber. Xalqarotashkilotlar O'zbekiston va Turkmaniston hukumatlarini so'z erkinligi, diniy,siyosiy erkinliklar bo'yicha dunyodagi eng repressiv tuzumlar deb baholaydi. Harikkisida matbuot hokimiyatning targ'ibot quroli, korrupsiya hayotning ajralmasqismi, rahbarlar oddiy xalq fikriga o'ta befarq. Human Rights Watch Turkmanistonga 1999 yildan beri kiritilmaydi. UningO'zbekistonda qayta ish boshlashi to'g'risidagi ariza rad etilgan. "Bugungikunda", - deydi Human Rights Watchvakili Mariya Lisitsina, "O'zbekiston va Turkmaniston kabi mamlakatlarga chetdanbosim o'tkazilmasa biror o'zgarish bo'lishini kutish qiyin. Chunki yuqoridao'tirganlar oddiy xalq oldida zarracha ham javobgarlik sezmaydi". Tashqi bosim,deydi Lisitsina, bu mas'uliyatni rahbarlarga eslatib turadigan vositadir. Lekintarix shundan saboq beradiki, Yevropa Ittifoqi va AQShning dunyodagi har birdavlat bilan munosabatlarida ko'pincha xavfsizlik va iqtisodiy manfaatlar ustunkeladi. Deylik, AQSh har yili Misr, Saudiya Arabistoni, Pokiston va Xitoydagihuquq ahvolini tanqid qilsa-da, aloqalar ancha iliq. Turkmanistonlikhuquq faoli, hozirda Avstriyada boshpana olgan Farid Tuxbatullin deydiki, uninggazga boy vataniga nisbatan siyosatni ham energetik manfaatlar belgilashiachinarli hol. "YevropaIttifoqi Turkmaniston gaziga qiziqish bildirib keladi. Xususan gaz ta'minotibilan bog'liq so'nggi mojarolar tufayli Yevropa Rossiyani chetlab o'tganalternativ yo'llarni qidirishga tushgan. Vashington ham Eron va Afg'onistongachegaradosh hamda bugun tashqi dunyoga ochilgan Turkmanistonni yaqinroqhamkorlikka chorlayapti. Siyosiy-iqtisodiy hamkorlik to'g'risida gap ketgandaerkinlik va demokratiya g'oyalari kun tartibidan tushib qolsa ajabmas", - deydiFarid Tuxbatullin. Dunyobo'ylab erkinlik darajasini o'rganadigan Freedom House, ya'ni Ozodlik Uyitashkilotining yillik hisobotida Turkmaniston va O'zbekistonga eng past baho berilgan. Andijon voqealari ketidan O'zbekistonga qo'yilgan xalqaro sanksiyalar bir nechahuquq faolini ozod etishdan boshqa natija bergani yo'q. Rasmiy Toshkent butashkilotlarni ko'r-ko'rona tanqidda ayblaydi. FreedomHouse tashkilotida Markaziy Osiyo dasturlari bo'yicha tahlilchi BaxtiyorNishonov fikricha fuqarolar o'z huquqini anglab yetishi oldinga siljishningmuhim shartlaridan biri. "Insonhuquqlari bu demokratik madaniyatning kichik bir qismi. Buni odamlarga qandayo'rgatishimiz mumkin? O'zbekiston konstitutsiyasini oling. Aholining nechafoizi uni qo'liga olib o'qigan? Shundan boshlash kerak",- deydi Nishonov. "Chunki bosim har doimqandaydir negativ kontekstda qo'llaniladi. Har bir kishi jamiyat sifatida emasbalki bu meni o'zimni huquqim, men bu borada nima qilishim mumkin degan savolnibersa, o'sha [o'zgarish tomon] bosim bo'ladi",- deydi mutaxassis. "AmerikaOvozi" bilan suhbatlashgan mutaxassislar fikricha G'arb Markaziy Osiyogaislohotlar haqida gapirish bilan birga huquq himoyasida turgan faollarni hamqo'llab-quvvatlashi lozim. Mamlakat taraqqiyoti fuqaro jamiyati ravnaq topishi bilanchambarchas bog'liq.