Oq Uy uchun kurash murakkab, ammo demokratik jarayon
AQshda saylovlar juda qimmat, ko'p-bosqichli, uzoq, lekin mukammal protsess. Saylov jamiyat negiziga tegishli masala.
Saylov jamiyat negizida o'tadi Amerikayangi prezident tanlamoqda. Saylov bu mamlakatda odatda noyabr oyining ikkinchi seshanbasida o'tkaziladi. Ammo fuqarolar istasa, ertaovoz berishi mumkin. 300 milliondan ziyod aholiga ega AQShning deyarli yarmi ovoz berish huquqiga ega. Ularning qariyb 70 foizi saylovoldi ro'yxatidan o'tadi. Saylov kuni esa, o'tgan yillardagi ma'lumotlarga ko'ra, fuqarolarning 50-60 fozi ovoz beradi. 2004 yilgi prezident saylovchilarning 56 foizi ovoz bergan. 2008 yilgi tanlovda omma misli ko'rilmagan sonda saylov uchastkalariga boradi deya taxmin qilinmoqda. 150 milliondan oshiq amerikalik ovoz berish niyatida ekanini bildirgan. Saylov tizimi bir qarashda juda murakkab,ammo fuqaro uchun eng muhimi o’z burchini o’tash. Hukumat esa jarayon oshkorava adolatli o’tishini ta’minlashi shart. Dunyo saylov tizimlari bo’yicha tashkilot vakili va xalqaro kuzatuvchi Antoni Boyer fikricha Amerikada saylovlar judaqimmat, ko’p-bosqichli, uzoq, lekin ancha mukammal jarayon. Saylov judamahalliy va jamiyat negiziga borib taqaladigan masala, deydi u. “Jahondagihech bir saylov tizimini a’lo deya baholay olmaymiz. Hammasining o’ziga yarashakamchilik va zaif jihatlari bor. 2000 yildagi saylov natijasini bir necha ovozhal etgani va uni aniqlash uchun ancha kutishga to’g’ri kelgani AQSh xalqiuchun katta saboq bo’lgan va bu davlat demokratiyasini sinovdan o’tkazgan. Nomzodlar murosa qilolmagach, masala Oliy Sudga oshirildi. Shu tariqa g’olibkim ekani aniqlandi. Hukm hammani xursand qilmadi, ammo qonun ustuvor ekanigaguvoh bo’ldik. Konstitutsiyaga binoan ish tutildi”,- deydi Boyer. Uzoq va qimmat protsess AQShdaprezidentlik uchun poyga 2006 yil oxiri, 2007 yilning ilk oylaridaboshlandi. Saylov kunidan deyarli ikki yiloldin. Bu ajablanarli hol emas, chunki nomzodlar tanlanguncha oylab vaqto’tadi. Da’vogarlar partiya ichidan va oddiy xalq orasidan sodiq tarafdorlar to’plashikerak. Moliyaeng asosiy omillardan biri; pulsiz biror idoraga saylana olmaysiz, deydi AntoniBoyer. Amerikada Oq Uy yoki Kongressga saylanishni ko’ngliga tukkan odam 5000dollar yig’ishi bilanoq Federal Saylov Komissiyasiga zarur hujjat va formalarniyo’llab, kampaniya tashkil etayotgani haqida ma’lumot berishi shart. Nomzodkomissiyaga ommadan olingan har bir dollar haqida hisobot berib turadi. Tarafdor nomzodga 1200 dollardan ziyod pulhadya eta olmaydi. Bu qonunan man etilgan. Nomzod boy bo’lsa, yomon emas, ammokatta siyosiy kampaniya yuzlab million dollar talab qiladi. 2008 yilgiprezidentlik kampaniyasida, masalan, nomzodlar aholidan jami 1 milliarddollardan ziyod pul yiqqan. Shuning deyarli 700 million dollari Barak Obamauchun berilgan. “O’zingizgama’qul nomzod saylansin desangiz, unga moliyaviy yordam berasiz",- deydi Boyer." Jamoatchilikdan tushgan pul asosan kampaniya xodimlari, saylovoldi uchrashuvlarinitashkillashtirish, transport va siyosiy reklamalar uchun sarflanadi. Nomzodmablag’ni davlatdan olsa, xalqdan pul so’rashi cheklangan. Shu bois nomzodlarmoliyani o’zim topaman deydi ”. Saylovyili saralash musobaqalari bilan boshlanadi. Shtatma-shtat partiyaviy saylovlaro’tadi. O’nlab da’vogarlar elakdan o’tkaziladi. Har bir shtat o’ziga xos tanlovusuliga ega. Partiyaviy kengash va ovoz berish eng keng tarqalgan metodlardan. Yozgaborib, deydi Antoni Boyer, partiyalar bir nomzod ustida kelishadi va qurultoygayig’ilib, ularni rasman kandidat deb tan oladi. “Buyil demokratlar orasidagi poyga juda kech tugadi va Xillari Klinton BarakObamaga boy berganini tan olmaganida, balki qurultoy katta tortishuv maydonigaaylangan bo’lardi. Qurultoyda, siyosiy odat shuki, har bir shtat o’zi tanlagannomzodni aytadi”,- deydi Antoni Boyer. AQShdasiyosiy partiyalar ko’p, ammo asosan ikki partiya hukmron. Nega? “Amerikaliklarningaksariyati shu ikki partiyaga ergashadi, chunki ular mafkura va siyosatda tanganingikki tomoni",- deydi saylov tizimlari bo'yicha mutaxassis Antoni Boyer. "Bu ikki partiya bugungi jamiyat ko’zgusi desak xato qilmaymiz.Qolgan partiyalar siyosiy targ’ibot, aholi bilan bog’lanish va moliyaviyimkoniyatlar bobida demokrat va respublikachilarga yetolmaydi”. Qonunga ishonch baland; matbuot - kuzatuvchi, oshkoralik - asosiy talab Yuzma-yuzdebatlar saylovchini nomzod bilan yaqindan tanishtiradi. Bahslarda kandidatlar odamlaresida qoladigan bayonotlar qiladi. Har bir saylovchi bebaho, har bir ovozg’animat, deydi Antoni Boyer. Saylovda matbuotning roli beqiyos. “Amerikaliklarqonunga ishonadigan xalq. Demak, bergan ovozingiz hisobga olinishini hambilasiz. Axborot vositalari saylov kampaniyasini ipidan ignasigacha yoritadi. Nomzod har bir so’zi va qadami yuzasidan savolga tutiladi”. Saylovningqanday kechishi xalq bu jarayon haqida qanchalik bilishiga bog’liq. Saylovkomissiyasi har bir fuqaroni zarur ma’lumot bilan ta’minlashi, ularni ovozberishga undashi, ayniqsa yoshlar bilan yaqindan ishlashi kerak. Toki ovozberish yoshiga yetguncha fuqaro bu uning uzviy huquqi va burchi ekaninibilsin. Protsessni tushunmaslik AQShdaham muammo, deydi Antoni Boyer. Prezident bevosita emas, bilvosita saylanadi Amerikadaprezident uchun to’g’ridan-to’g’ri emas, Saylovchilar Kollegiyasi orqali ovozberiladi. Bu 538 a'zolik kengash rahbarkim bo'lishini, odamlarning ovoziga qarab oydinlashtirib beradi. Har bir shtatKongressda qancha vakilga ega bo’lsa, Saylovchilar Kollegiyasida ham shunchaovozga ega. Qo'shma Shtatlarning yarmi kompyuterda ovoz bersa, qolgan joylarda hamon byulletenlar ishlatiladi. Elektroniktarzda ovoz berilsa, kompyuterda kimdir ularni o’g’irlashi yoki o’zgartiribqo’yishi mumkin deya xavotirlanadiganlar ko’p. Ammo, deydi Antoni Boyer,odamlar zamonaviy texnologiyaga ancha o’rganib ketgan. “Elektronik ovoz berishjuda oson. Bu odamlarga yoqadi. Jarayon oshkora o’tkazilsa bas”,- deydi u. Saylovlarga ishonmaydigan, ularni sahnalashtirilgansiyosiy tomosha deb biladigan odamlar, qolaversa, rahbarlarni demokratiksaylashga qiynalib kelayotgan xalqlar Amerika saylov sistemasidan nimanio’rganishi mumkin? “Amerikaliklar“biz rahbarlarni qanday saylashni yaxshiroq bilamiz” deya maqtanmagan, bundayqilmaydi ham. Saylovlarni qanday o’tkazishga har bir jamiyat o’zi o’rganishikerak. Muhimi, u qonunan, adolatli va oshkora o’tsin. Fuqarolar faolqatnashsin. Saylovda xalq o’z kelajagi uchun ovoz beradi. Odamlarga shuniuqtirish kerak”,- deydi xalqaro kuzatuvchi Antoni Boyer.