Suv taqsimoti - Markaziy Osiyoda birlamchi masala, deydi o'zbekistonlik olim
Mintaqa rahbarlari suvdan hamma birdek manfaat ko’rishini tan olib, yangi va effektiv taqsimot tizimi yaratishga kelishib olishi lozim.
Izlanishda unga ustozlik qilgan professor, mintaqa bo’yicha yetakchi tahlilchi Fred Starr fikricha, Sovet davridan qolgan eng mash’um muammo - Orol dengizi qurigani va mintaqada suv taqsimoti ishdan chiqqanidir. Aybni hammadan qidirish mumkin – mintaqa davlatlari, geosiyosiy o’yinlar olib borayotgan tomonlar, xalqaro tashkilotlar, keng jamoatchilik. Suv bo’yicha kelishmovchiliklarni texnik jihatdan yecha olmaysiz, deydi Fred Starr, ularning yechimi siyosiy iroda va birdamlik talab qiladi. Suv hammaga kerak ekan, mintaqa hukumatlari muammoni chet el kelib hal etib berishini kutmay, o’zlari bir yoqadan bosh chiqarishi kerak, deydi olimlar. Elbek Saidovning tushuntirishicha, Amudaryo va Sirdaryo regionga har yili 116 kubokilometr ob-hayot olib keladi. Bu ikki yirik daryo Tyan-Shan va Pomir tog’larida erigan muzdan to’yinadi. Suvning katta qismi ekin maydonlarini sug’orish uchun ishlatiladi. O’zbekiston, mintaqada eng ko’p aholi va eng katta qishloq xo’jaligiga ega davlat, eng ko’p suv ichadi. Irrigatsiya tizimini yaxshilash uchun, deydi Elbek Saidov, har bir gektar maydon uchun 3000-4000 dollar sarflash kerak. Saidov olib borgan izlanishlarga UNESCO, BMT Ta’lim, Ilm-Fan va Madaniyat Tashkiloti homiylik qilgan. UNESCO dunyo bo’ylab suv ta’minoti masalalari bilan shug’ullanadi. Katta miqdorda suv talab qiladigan yana bir soha bu gidroelekrostansiyalar, ya’ni quvvat ishlab chiqaradigan inshootlar. O’zbekiston va Tojikistonni bir-biriga qarshi qo’ygan yirik loyiha - Rog’un GESi haqida gap ketganda, rasmiylarning sochi tikka turadi. O’zbekiston nazarida bu GES mintaqa xavfsizligi, tabiati va aholisi hayotiga tahdid soladi. Tojikistonga ko’ra esa bu inshoot uning elektr tokiga nisbatan talabini qondiradi. Jahon Banki loyihani o’rganib chiqmoqda, zarar va foyda haqida hisobot berishi kutilmoqda. Lekin mutaxassislar boshqacha fikrda. Hisobot bilan ish bitmaydi, butun Markaziy Osiyo rahbarlari bir davrada o’tirib, suvdan hamma birdek manfaat ko’rishini tan olib, yangi va effektiv taqsimot tizimini ishlab chiqishga kelishib olishi kerak, deydi ular. Elbek Saidovning tahlilini tinglagan qirg’iz va tojik diplomatlar O’zbekistonni qaysarlikda, hamkorlikdan bosh tortayotganlikda, boshqalarning tashabbus va g’oyalarni chetga surib, o’zi biror yechim taklif qilmay, qo’shni davlatlar dardini eshitmayotganlikda aybladi. Olim hukumat vakili bo’lmagani uchun bu tanqidlarga javob bermadi. Davra suhbatida O’zbekistondan biror diplomat ko’rinmadi. O’zbekistonlik olim quyidagi choralarni taklif qiladi: qishloq xo’jaligida ketayotgan islohotlarni davom ettirish va jadallashtirish; daryolar boshi va quyi qismida joylashgan davlatlar o’zaro manfaatlarini anglagan holda ish yuritsin; xalqaro tashkilotlar bilan yaqindan ishlash va ularga ko’proq vakolat berish; masala yechimida Afg’oniston rolini tan olish va u bilan ishlash. Dengizdan uzoqda joylashgan mintaqalarda suv talashish hollari dunyo bo’ylab ko’p kuzatilgan. Ob-hayot tabiiy zaxira va shu bois uni mahsulot sifatida sotish kerak degan g’oyalar o’rtaga tashlanadi. O’zbekistonlik olim nazarida Markaziy Osiyoda bunday fikrlash faqat fojia tomon yetaklaydi. Suvga umumiy boylik sifatida qarash va qadrlash kerak, deydi u. Fred Starr, amerikalik olim, ham unga qo’shiladi. Aynan suv taqsimoti va uni ayab ishlatishni yo’lga qo’yuvchi alohida organ va mexanizm yaratish lozim, deydi Elbek Saidov. Albatta, bunday tizim va tashkilot hukumatlar qo’lida o’yinchoq bo’lishi mumkin, ammo ob-hayot eng muhim talab ekanini yodda tutsak, tomonlar vijdonan ish yuritishga majbur, deydi olimlar. Navbahor Imamova - "Amerika Ovozi"ning yetakchi multimedia jurnalisti. turkumidagi teledasturlar muallifi. Ko'rsatuvlar taqdim etish bilan birga prodyuser, muxbir va muharrir. O'zbekistonda akkreditatsiyadan o'tgan yagona amerikalik jurnalist. "Amerika Ovozi"da 2002-yildan beri ishlaydi. Jurnalistik faoliyatini 1996-yilda O'zbekiston radiosining "Xalqaro hayot" redaksiyasida boshlagan. Jahon Tillar Universiteti Xalqaro jurnalistika fakultetida dars bergan. Ommaviy axborot vositalari bo'yicha bakalavrlikni Hindistonning Maysur Universitetidan , magistrlikni esa AQShning Bol Davlat Universitetidan olgan. Shuningdek, Garvard Universitetidan davlat boshqaruvi va liderlik bo'yicha magistrlik diplomiga ega. Jurnalistik va ilmiy materiallari qator xalqaro manbalarda chop etilgan. Amerikaning nufuzli universitetlari va tahlil markazlarida so'zlab, ma'ruzalar o'qib keladi. "Amerika Ovozi" oltin medali sohibi. Tashkilotda gender va jurnalistika bo'yicha kengash raisi. Toshkent viloyati Bo'stonliq tumani Qo'shqo'rg'on qishlog'ida ziyoli oilasida ulg'aygan.