Suv masalasi Markaziy Osiyoda birinchi o'ringa chiqishi kerak
Hukumatlar suv zaxiralari yuzasidan mavjud kelishmovchiliklarga yechim topishi, ob-hayotni to'g'ri taqsimlash uchun zamin yaratishi ker
Energetika sohasi egalarinazarida yaqin kelajakda tabiiy boyliklar, xususan suv uchun kurash yanada avjoladi. Bugun Vashingtondek siyosat o’chog’ida shu bashorat tez-tez quloqqachalinadi. Markaziy Osiyoda suv taqsimoti azaldan nozik masala bo’lib kelgan.Mamlakatlar orasida shu paytgacha ob-hayotdan unumli foydalanishga zaminyaratuvchi birorta kelishuv yo’q. O’zbekiston Markaziy Osiyodagi suv zaxiralarining 50 foizini iste’molqiladi. Vaholanki, deydi soha egalar, mamlakatdagi suv manbalarining 85 foizi tashqarida hosilbo’ladi. Sirdaryo va Amudaryoning boshi aslida qisman Tojikiston va Qirg’izistonda. Bugunga kelib har ikki daryoda suv sathi pasayib ketgan. Mintaqa aholisining 65foizi kam ta’minlangan va zamonaviy qulayliklar yetib bormagan qishloq joylardayashab, dehqonchilik bilan kun ko’radi. Suv tanqisligi esa turmushni yanadaqiyinlashtirgan. Dehqon hali Markaziy Osiyoning hech bir qismida yerning aslegasi emas. “Amerika Ovozi” bilan muloqot qilgan fermerlarning aytishicha ijaraga olingan yer 80 gektardan kam bo'lsa, u dehqondan tortibolinib, katta xo’jaliklarga qo’shib yuborilyapti. Dehqonlar manfaati uchun kurashayotgan juda kam sonli mutaxassislarningaytishicha, shirin-shakar ho’l mevasi va mazali, barra sabzavotlari bilanfaxrlanadigan yurtda uni ekkan odamlar xor. Suv qahat bo’lgani sari esa dehqonningahvoli yanada og’irlashadi. Mahsulot ta’minoti pasayib, narx-navo yanadako’tariladi. Oziq-ovqat manbalari uchun kurash ajv oladi. Bu nafaqat MarkaziyOsiyoda, balki butun jahon bo’ylab kuzatilayotgan holat, deydi iqtisod vasiyosat bobida izlanuvchi olim Yoxannes Linn. “Tabiiy resurslarga boy davlatlar odatda ulardan unumli foydalanaolmasligiga xalqaro miqyosda ko’p guvoh bo’lamiz. Suv manbalaridan tortib,neft-u tabiiy gazgacha. Chunki siyosiy tuzum boylikning samara berishiga yo’lqo’ymaydi va bunga moslashmagan ham",- deydi Vashingtonda asoslangan Brukings ilmiy instituti xodimi. "Resurslardan qanday foydalanishnibiladigan davlatlar ana shu yosh jamiyatlarga yo’l ko’rsatishi, ularga ichkitizimlarni rivojlantirish uchun yordam berishi kerak. O’z mahsulotlari uchunishonchli xaridorlar topish, oshkoralik va mas’uliyat haqida maslahat berishilozim”. Suv noto’g’ri ishlatilgani uchun ham bugun mintaqa qurg’oqchilik xavfibilan yuzlashmoqda, deydi Yoxannes Linn. "Suv inshootlari boshqaruvi va irrigatsiya tizimlarini isloh qilish kerak. Hozirda mavjud suvning katta qismi isrof qilinadi. Qadim suv yo’llari siyosiychegara tanlamaydi. Hukumatlar ham kelishmovchiliklarga yechim topishi, birmintaqa sifatida ob-hayotni ayab, to’g’ri taqsimlab ishlatishga zamin yaratishishart". Aks holda, deydi taraqqiyot masalalari bo'yicha mutaxassis, yaqin yillarda Markaziy Osiyo mushkul vaziyatda qoladi. "Dolzarbligi jihatdan suv muammosi birinchi o’ringa chiqishi kerak”, - deydi Yoxannes Linn. Rivojlanayotgan davlatlarga xos kasallik shuki, deydi tadqiqotchilar, hukumathamma yoqni egallab olishga intiladi. Taraqqiyot esa erkinlik talab qiladi. Xususiy bizneslar rivoji uchun tadbirkorlikni targ’ib qilish kerak. Buesa o’z navbatida innovatsiya, yangicha ish uslubi, yangicha texnologiya vayangicha, xilma-xil qarashlarga yo’l ochadi. Amerikada Barak Obama prezidentlikka kelar ekan, mutaxassislar unga MarkaziyOsiyo bilan ko’p yo’nalishli aloqalarni yo’lga qo’yishni maslahat bermoqda. AQShmintaqaga faqat harbiy yoki faqat moliyaviy sarmoya nuqtai-nazaridan qarasa, kattaxato bo’ladi, deydi ular. Maqsad Markaziy Osiyoni siyosiy va iqtisodiy barqarorhudud sifatida ko’rish bo’lsa, unga har sohada yordamni oshirish kerak, deydiYoxannes Linn. “G’arbu-sharqda tez-tez tilga olinadigan “buyuk o’yin”, go’yoki tabiiyboyliklar ustidan keskin raqobat ketayotgani haqidagi gaplar, mening fikrimcha,kuchli asosga ega emas. Sarmoya kiritaman degan tomon uchun, masalan, Rossiya, Xitoy,Amerika yoki Yevropa Ittifoqi bo’lsin, Markaziy Osiyoda imkoniyatlarto’lib-toshib yotibdi", - deydi Linn. "Markaziy Osiyo energetik jihatdan boy, ammo butun jahon miqyosida olib qarasak,u qadar yirik ulushga ega emas. Muhimi shuki, resurslar o’z aholisining farovonhayot kechirishi uchun yetadi. Buni ta’minlash esa bu xalq va ularniboshqarayotgan rahbarlar iznida”.