Markaziy Osiyo iqtisodiy kelajagi nimaga bog'liq?
Ikki omilga, deydi professor Richard Pomfret: tabiiy zaxiralar bahosi hamda Qozog’iston va O’zbekistonda boshqaruvga kimlar kelishi.
Iqtisod shunday narsaki, bashorat qilish juda qiyin, deydi professor Pomfret, lekin bir narsa aniq: Markaziy Osiyoni asosan tabiiy boyliklar va paxta boqmoqda, masalan O’zbekistonni. Daromadning aksar qismi aynan shu mahsulotlar eksportidan keladi. 1990-yillarda O’zbekiston mintaqaviy lider edi. Boshqaruv jihatidan eng mustahkam tizim sanalar edi. "Avtoritar, ammo effektiv. 2000-yillarga kelib, O’zbekiston bu o’rinni Qozog’istonga boy berdi. Qozog’istonga sarmoya oqimi oshdi, yangi neft inshootlari va quvurlar ishga tushdi. Bu respublika o’z iqtisodini G’arbga ochdi. Bu bilan katta yutuqqa erishdi”, - deya tahlil qiladi professor. Turkmaniston boshidan yopiq, har jihatdan. Tojikistonda iqtisodiy siyosat zaif va deyarli shakllanmadi. Buning oqibatida bugunga kelib u eng qashshoq jamiyat sifatida qolmoqda. Paxta va boshqa mahsulotlarini sotadi, lekin bu davlat tashqi yordam va Rossiyada ishlab topilayotgan pulga qaram. Qirg’iziston mustaqillikning ilk yillaridanoq islohotlar boshladi, lekin ular iqtisodiy ahvolning yaxshilanishi uchun xizmat qilmadi. Tilla narxi oshgani sal dalda bo’ldi, lekin bu respublikada suv inshootlari qarovsiz qoldi, ular ishdan chiqdi, vaholanki, gidro sanoatning o’zi bu xalqni boqishi mumkin edi. Qirg’iziston liberal iqtisodiyot yo’lidan borishga qaror qilgan, lekin chuqur korrupsiya va siyosiy beqarorlik sabab xorijiy sarmoya oshmadi. Bu muammolarga Qozog’istonda ham duch kelasiz, lekin Nursulton Nazarboyev iqtisodiy taraqqiyotni birinchi o’ringa qo’ydi va sarmoyachilar uchun imkoniyatlar yaratdi. Neftdan tushayotgan daromadni ayab, o’ylab ishlatdi. O’rta sinf undan bahramand bo’la oldi. Lekin global iqtisodiy inqiroz davrida aynan bu davlat katta zarar ko’rdi, chunki xalqaro moliyaviy tizimga ko’proq bog’langan edi. Turkmanistonda buning aksi – tabiiy gaz daromadi aholi hayotiga bevosita ta’sir qilmaydigan loyihalar uchun sarflandi. Ashgabat va uning atrofida qasrlar, maqbaralar, yodgorliklar barpo etildi. Shaxsga sig’inish madaniyati targ’ib qilindi. Zaxiradan tushayotgan daromad qanday va qay sur’atda sarflanishi kerak? Uni qanday taqsimlaysiz? “Super prezidentlik boshqaruvidagi davlatlarda bu mavhum”, - deydi Pomfret. Natijada xalq daromad qayoqqa ketayotganini bilmaydi. O’zbekistonda, masalan, qurilishlar avjida. Hukumat yangi inshootlar, yangi ish o’rinlari, yengil va og’ir sanoat rivoji, ta’lim va sog’liqni saqlash sohalaridagi siljishlar haqida gapiradi. Bular uzoq muddatda taraqqiyot uchun xizmat qiladimi yoki loyihalar huzurini kichik bir doira, “biznes elita” ko’rayaptimi? Rossiya va Yevropa Ittifoqi hamon muhim hamkorlar, lekin Xitoy bugun regionning har bir mamlakatida eng yirik sarmoyachi. Pekin maqsadlariga shubha-gumon bilan qaraydiganlar ko’p, lekin investitsiyani rad etish qiyin. Tirikchilik osonlashsa bas, deydi odamlar. Rossiya boj ittifoqi tuzishga chaqirayotgan ekan, Qirg’iziston va Qozog’iston unga katta umidlar bog’lagan. G’arbning taraqqiy etgan davlatlari hamon inqiroz botqog’ida ekan, sarmoya asosan sharqdan, xususan Xitoydan oqishi turgan gap. Pekin islohot, oshkoralik va demokratiya talabini olg’a surmaydi. Bu degani yaqin kelajakda katta o’zgarishlar kutmang. Navbahor Imamova - "Amerika Ovozi"ning yetakchi multimedia jurnalisti. turkumidagi teledasturlar muallifi. Ko'rsatuvlar taqdim etish bilan birga prodyuser, muxbir va muharrir. O'zbekistonda akkreditatsiyadan o'tgan yagona amerikalik jurnalist. "Amerika Ovozi"da 2002-yildan beri ishlaydi. Jurnalistik faoliyatini 1996-yilda O'zbekiston radiosining "Xalqaro hayot" redaksiyasida boshlagan. Jahon Tillar Universiteti Xalqaro jurnalistika fakultetida dars bergan. Ommaviy axborot vositalari bo'yicha bakalavrlikni Hindistonning Maysur Universitetidan , magistrlikni esa AQShning Bol Davlat Universitetidan olgan. Shuningdek, Garvard Universitetidan davlat boshqaruvi va liderlik bo'yicha magistrlik diplomiga ega. Jurnalistik va ilmiy materiallari qator xalqaro manbalarda chop etilgan. Amerikaning nufuzli universitetlari va tahlil markazlarida so'zlab, ma'ruzalar o'qib keladi. "Amerika Ovozi" oltin medali sohibi. Tashkilotda gender va jurnalistika bo'yicha kengash raisi. Toshkent viloyati Bo'stonliq tumani Qo'shqo'rg'on qishlog'ida ziyoli oilasida ulg'aygan.