Amnistiya diniy ayblov bilan qamalganlarga taalluqlimi?
Hozirgacha O'zbekistonda diniy ayblov bilan qamalgan mahbuslar soni haqida aniq mal'umot yo'q. Inson huquqlarini tashkilotlari turlicha
Hozirgacha O`zbekistonda bunday mahbuslar soni haqidaaniq mal`umot yo`q. Inson huquqlarini himoya qiluvchi tashkilotlar bu boradaturlicha ma`lumot taqdim etadi. Qariyb 5-10 ming kishi qamoqda bo’lishi mumkin. O`zbekistonxalqaro hisobotlarda diniy e`tiqod erkinligi cheklangan davlatlardan birisifatida qayd etiladi. Rasmiy idoralar bunday ayblovlarni inkor etmoqda. Sharhlovchilarfikriga ko`ra, hukumat diniy tahdidni bo`rttirib, o’z siyosiy maqsadlariniko’zlamoqda. O`zbekistonda diniy ayblov bo`yicha qamalgan mahbuslar soniqancha ekani haqida nodavlat tashkilotlar, huquq himoyachilari ham aniqma`lumotga ega emas. Har yili e`lon qilinayotgan amnistiya bunday mahbuslarnideyarli chetlab o`tayotgani ta`kidlanadi. Mustaqillikning 17 yilligi munosabatibilan e`lon qilingan bu yilgi amnistiya ham bundan istisno emas. “Amnistiya qo`llash ko`p hollarda jazoni o`tashmuasssalarining rahbariyatiga havola etiladi. Mahbuslar hujjatlarini ularko`rib chiqishi kerak. Sobiq mahbuslar bilan gaplashganimizda ular ko`plabhujjatlar, qog`ozlar to`ldirilgandan keyingina amnistiya tegishi mumkinliginiaytadi”, - deydi Qiynoqlarga qarshi tezkor guruh tashkiloti vakili AbdusalomErgashev. O`zbekiston inson huquqlari tashbbus guruhi rahbari Sur’atIkromov ma`lumotlariga ko`ra, diniy e`tiqod bilan qamalgan mahbuslar o`z aybigaiqrorligi va pushaymonligi haqida mamlakat prezidenti nomiga yozilgan arizagaimzo chekmas ekan, amnistiyaga tushmaydi. Unga ko`ra, diniy motiv bilan qamalganlarning aksariyatibesh mahal namoz o`qiyotgan oddiy musulmonlar. “Ularning qamoqda namoz oq`ishiga yo`l qo`yilmaydi.Yuqoridan kelgan buyruqqa ko`ra qamoqda ularga nisbatan qiynoqlar qo`llnadi.Turli jazolar belgilanadi, ayniqsa, 159, 242-modda bilan qamalganlarganisbatan”, - deydi Ikromov. O`zbekistonda diniy e`tiqod bo`yicha qamalgan mahbuslar,ularga nisbatan qo`llanilayotgan qiynoqlar haqida 1990-yil o`rtalarida gapirilaboshladi. Avval Toshkentda, keyinchalik Buxoroda kuzatilganportlashlardan so`ng diniy e`tiqod bo`yicha qamalganlar soni keskin ortdi. Hukumat diniy ekstremistik guruhlar davlatni egallashni maqsad qilgan debkeladi. 2005 yilda Andijonda kuzatilgan qonli voqealar Farg’onavodiysida islom xalifaligini qurush harakati bilan bog`landi. Diniyekstremizmga aloqadorlikda ayblanib, qamalgan dindorlar soni yanayam ko`paydi. Muxolifat vakillari, inson huquqlari himoyachilari rasmiyhukumatning diniy ekstremizm haqidagi bayonotlaridan shubhalanadi. Hukumatdiniy ekstremizm tahdididan mavjud avtoritar rejimni va repressiyalarni oqlash,dunyoviy va diniy muxolifatni quvg`in qilish uchun siyosiy qurol sifatidafoydalanayotgani ta`kidlanadi. “O`zbekistonda diniy ekstremizmga qattiq yopishib olingan,lekin o`zbek xalqini ekstremistga chiqarib qo`ygan davlatimiz deb bilaman.Xalqimiz ekstremist emas, bunga hukumat aybdor deb bilaman. O`zbekistondaqonunlar ishlamaydi. Qonunlarga ko`ra, qamoq jazosini o`tagan odamlar chiqarib yuborilishikerak, lekin bu 159-moddaga tegishli emas”, - huquq himoyachilaridan biri. “Ezgulik” inson huquqlari jamiyati vakili AbdurahmonTashanov fikriga ko`ra, O`zbekistonda amalga oshirilgan terrorchilikka oid yokiekstremistik tashkilotlarga oid ma`lumotlar yopiqligi bois diniy ekstremistlarkimligi haqida aniq xulosa qilish qiyin. “Terrorizm xafvi O`zbekiston hukumati bu xavfni bo`rttirib,butun dindorlarga tazyiq ko`rsatishi kerak degani emas. Qonun doirasidaodamlarni e’tiqod erkiligi, vijdon erkinligi bilan ta`minlagan holdaterrorizmga qarshi kurashishi kerak”, - deydi Tashanov. Huquq himoyachisining aytishicha, dindorlar ustidanyuritilayotgan doimiy nazorat, bosim, tazyiqlar hukumatga qarshi kayfiyatnikuchaytirmoqda. “Bu bosimlar kuchayishi dindorlarning hukumatga nisbatannafratiga xizmat qilayapti va oqibatda terorrizm xavfining oshishiga xizmatqilmoqda”, - deydi Tashanov. Ayrim manbalar Ramazon oyi munosabati bilan namozxonlarustidan nazorat kuchaygani haqida ma`lumot beradi, mahlliy faollarningaytishicha, odatdagi nazorat davom etmoqda. “Masjidlar joylashgan mahallalarda ham odatdagidek nozirlaribor, avval ham shu edi. Hozir ro`za oyi munosabati bilan ko`paydi deyish qiyin,o`zi O`zbekistonda qaysi tomonga qarasangiz, militsiyaga ko`zingiz tushadi,shunchalik ko`p”, - deydi Abdusalom Ergashev. Dindorlardan biri O`zbekiston aholisining diniy qarashlari,e`tiqod erkinligi yuzasidan shunday mulohaza bildiradi. “Tarixdan ham kuzatsak, O`rta Osiyo namozxonlar dinning engmo`tadil, yumshoq ko`rinishi tarafdori bo`lgan. Oxirgi paytda ulamolartomonidan chiqarilayotgan kitoblarni o`qisangiz ham shu targ`ib qilinadi.Nazarimda O`zbekiston namozxonlari namozini o`qib, imkon qadar dinko`rsatmalarini bajarishga urinayotgan mo`tadil bir kishilar”, - deydinamozxonlardan biri. Uning aytishicha, diniy ekstremizmga yoki aqidaparastlikkatayanayotganlar O`zbekistondakamchilik. “Aqidaparastlik masalasining kelib chiqishi... Islomnio`rgatish, uning nimaligini anglab olish masalasi yo`lga qo`yilmagan, bunarsani maktablarda o`qitish kerak, islomda zamonadan orqada qolgan narsalarham bor, bu narsalarni ham tushuntira bilish kerak. Buni islomshunoslarimizo`rgatishi, davlat bunga ruxsat berishi kerak”, - deydi sharhlovchi BobomurodRazzoqov. Huquq himoyachilaridan biri O`zbekistonda e`tiqod haqidagiqonun diniy bilim bo`yicha oliy ma`lumoti yo’q kishilarning islomdanta`lim berishini taqiqlaydi. “Bu insonni tahqirlovchi narsa. Men o`z farzandimga islomdanta`lim berishim mumkin emasmish. Bola kichikligidan islomdan ta`lim olmasa, uqanday qilib nima yaxshi, nima yomonligini biladi?” - deydi u. Sharhlovchi Tursuboy Qoratoyev so’zlariga ko`ra, O`zbekistonterrorizm tahdidi haqida dunyoni birinchilardan bo`lib ogohlantirgan davlat. “Kim shu narsa bilan to`qnashib, azobini ko`rsa keyinbiladi. O`zbekiston terorizmni cheklashda birgalikda kurashishga chaqiribkelmoqda. Shundagina bularning ildizini yo`q qilish mumkin. Bu tahdid bilanAngliya ham, AQSh ham to`qnash keldi”, - deydi Qoratoyev. Sharhlovchi Bobomurod Razzaqov nazarida diniy ekstremizmtahdidi siyosatdagi doimiy niqoblardan biriga aylanmoqda. “O`zbekistonda siyosatchilarimiz noma`qul harakatlarini,o`ylamasdan qabul qilingan qarorlar, harakatlarning oqibatlarini yashirishuchun terorchilik o`yinlarini qilib, xalqni chalg`itishga urinayapti. Shuusulda ular davlat boshqarayapti. Tepada davlat rahbari bilganini qilyapti,xalq hech narsadan xabari yo’q. Axborot bilan ta`minlanmagan, natijada terorizmsiyosatchilarning kursida qolishlarida asosiy o’rin tutayapti”, - deydi Razzoqov. Huquq himoaychilari ma`lumotlariga ko`ra, diniy ayblov bilanqamalgan mahbuslar soni 5-10 ming bo`lishi mumkin.