Orta Doğu'da Demokrasi ve Türkiye
Türkiye'deki laiklik anlayışı ve uygulaması diğer Müslüman nüfuslu ülkelere örnek olabilir mi? Uzmanlar tartıştı
Türkiye’nin laiklik geleneği ve uygulaması diğer Müslüman ülkeler için bir örnek olabilir mi? Modern Türkiye’nin tarihinde Mustafa Kemal Atatürk’ün yeri ve rolünün ne derece önemli olduğu bilinen bir gerçek. Birinci Dünya Savaşı sonunda Osmanlı İmparatorluğu’nun kalıntıları üzerinde Türkiye Cumhuriyeti, Atatürk’ün önderliğinde kurulurken dünya tarihinin bir Müslüman toplumda gerçekleştirilen en geniş kapsamlı laiklik programı uygulandı. Atatürk liderliğindeki Cumhuriyet hükümeti dini yasaların yerine laik medeni yasa ve cezasını uygulamaya soktu, hilafete son verdi. Atatürk, din ve siyasetin birbirinden tamamen ayrılmasının Türkiye’nin geleceği açısından son derece önemli olduğuna inanıyordu. Bugün Türkiye Müslüman dünyasında pek eşi görülmeyen çok partili ve laik bir demokrasi. Türkiye diğer Müslüman ülkelere bir örnek olabilir mi? Birçok gözlemci Türkiye’nin kendine özgü tarihi deneyimi nedeniyle bunun çok zor olduğunu düşünüyor. Washington’daki partiler-üste araştırma kurumlarından Nixon Merkezi’nde uzman olan Zeyno Baran, Türkiye’nin deneyiminin model değilse bile bir ölçüde yol gösterici olabileceğini düşünüyor: Bugünlerde Türkiye’de bazı çevreler Başbakan Recep Tayyip Erdoğan ve partisinin İslam dinine ağırlık veren dünya görüşünün Atatürk’ün laiklik mirasını tehdit ettiği kaygısını taşıyor. Erdoğan ise görüşlerinin katı İslamcılık olarak tanımlanamayacağını ve kendi siyaset anlayışında dinin bir rolü olmadığını söyleyerek bu kaygılara cevap veriyor. Bu arada Erdoğan hükümetinin iktidara gelmesinden buyana kendinden önceki hükümetlere kıyasla çok daha geniş kapsamlı demokratik reformları gerçekleştirdiği de biliniyor. Washington’daki Ulusal Demokrasi Vakfı’nda Orta Doğu ve Kuzey Afrika Programı Yöneticisi olan Abdu El Kebsi, Türkiye’deki laiklik anlayışının uzun süre Orta Doğu’daki diğer Müslümanlar tarafından, “İslam karşıtı” olarak görüldüğünü ancak bunun değişmekte olduğunu söylüyor: Ancak Abdu El Kebsi, birçok Arap ülkesinde, Türkiye’nin din’i, kamu yaşamında hiç kabul etmeyen bir laiklik anlayışına sahip olduğunu düşünen ve buna karşı çıkanlar olduğunu söylüyor. Uzmana göre bu kesimler, örnek olarak Türkiye’de kamu işyerlerinde kadın görevlilerin başları açık olarak çalışmaları şeklindeki kuralı gösteriyor ve bunu laikliğin aşırıya kaçması olarak görüyor. Bazı uzmanlar da Türkiye’nin bir başka özelliğine dikkat çekiyor ve Türkiye’de laikliği koruyup kollama görevinin silahlı kuvvetlere verildiğini hatırlatıyor. Washington’daki Georgetown Üniversitesi’nde İslam Tarihi Profesörü olan John Voll ise Türkiye’deki sistemin hoşgörü ve çoğulculuğa da büyük değer verdiğini söylüyor: Washington Yakın Doğu Politikaları Enstitüsü’nde Türkiye programını yöneten SonerÇağaptay da laikliği koruma görevinin silahlı kuvvetlerin yanısıra diğer kurumlar tarafından paylaşıldığını söylüyor: Böyle bir ya da birkaç kurumun geniş yetkilerle sistemi gözetim altında tutma görevi yürütmesini eleştirenler var. Ulusal Demokrasi Vakfı’ndan Abdu el Kebsi, bir laik demokraside en iyi korumayı, canlı, sağlıklı bir sivil toplumun sağlayacağını söylüyor: Türkiye’nin laiklik deneyimi ve uygulamalarının diğer Müslüman ülkeler için olağan dışı hatta çok tartışmalı olduğunu düşünenler olsa da birçok uzman, bu deneyimin, Müslüman dünyasında demokratik reform hareketinin temel taşlarından biri olduğuna inanıyor.