Intervistë me zv/presidentin e BB për Evropën dhe Azinë Qëndrore
Në një intervistë eskluzive për Zërin e Amerikës, Filip dë Ueru thekson kujdesin që duhet të tregojnë autoritetet shqiptare në politika
Faleminderit për këtë intervistë për ‘Zërin e Amerikës’. Dotë doja ta nisja nga kriza ekonomike, që përfshiu gjithë globin dhe natyrishtla pasoja edhe në vendet e Evropës Juglindore, vende me zhvillim jo të njëjtëme ato të pjesës tjetër të Evropës. Cilat jane, sipas jush, pasojat e kësajkrize dhe sa kohë do t’u duhet këtyre vendeve që ta lëne këtë krizë. Për pjesën e parë të pyetjes mund tëthoja se përgjigjia gjendet tek transmetimi i kësaj rritjeje shumë të fortë qëkemi dëshmuar në Evropën Lindore dhe kjoishte në fakt produkt i një integrimi shumë të fortë në një treg shumë të madh,si ai i Bashkimit Evropian. Ky integrim ka ndodhur përmes tregtisë, përmesinvestimeve të huaja direkte dhe huave tregtare. Kur kriza financiare goditikëta mekanizma të integruar, të cilët ishin motorë shumë të fuqishëm të këtijintegrimi që ka sjellë rritjen, ato ndryshuan pozicion duke u konvertuar në mekanizmatransmetimi për ngadalësimin e rritjes dhe vende të caktuara në të vërtetëkaluan tkurrje shumë të rënda në PBB-të e tyre. Pjesa e dytë e pyetjes është të shohësh përpara. Cili është parashikimi? Është e vështirë të bësh parashikime. Por, ne në Bankën Botërore, në rajon e megjerë, të gjithë bashkohemi në një konsensus të përgjithshëm që është sedalja nga kriza në Evropë do të jetë engadalshme. Pra, nuk do të kemi një kthim të fortë në rritjen ekonomike, siçndodhi në Azinë Lindore apo Indi. Gjë që do të thotë se viti i ardhshëm do të jetë i vështirë dhe do të shohim diferencime mes vendesh: disa vende do të vazhdojnë tëdalin nga kriza më parë se vendet e tjera, ndërsa disa të tjera do të vazhdojnëtë preken nga kriza, dhe kjo do të varet nga struktura e tyre e brendshme eekonomisë dhe nga anët e forta të gjendjes së tyre makro-ekonomike si dhe ngavendndodhja e tyre. Duke qenë se jemi tek kjo çështje, po Shqipëria? Ka pasurdebeta të shumta nëse Shqipëria është prekur, nuk është prekur, ka kaluar apojo pasojat, por sa janë ndjerë ato: kemi të ardhurat e emigrantëve, eksportet,importet, përkeqësim të kredive nga bankat. Sipas jush, në cilën fazë ndodhetShqipëria? Dhe ju a mendoni se Shqipëria do të jetë e kujdeshme? Cila do të jetë këshilla juaj përqeverinëshqiptare në këtë fazë? Shqipëria është prekur nga kriza, ashtusi vende të tjerat të rajonit, nëpërmjet kanaleve tregtare. Shqipëria ishte mefat në këtë sens, sepse ajo nuk provoi krizë shumë të rëndë financiare, përshkak se sektori financiar dhe sektori bankar kanë qenë mjaft elastik, pormekanizmat e transmetimit mund të filtrojnë si p.sh me rënien e madhe nëtregtinë e tekstileve, por edhe me rënien e remitancave dhe gjithashtu kjolidhet me faktin se shumica e eksporteve dhe e dërgesave në të holla vijnë nga dy vende: Italia dhe Greqia. Këtody vende përjetuan vështirësi gjatë vitit 2009 dhe ne besojmë se në vitin 2010rritja ekonomike në këto vende mund të jetë shumë modeste. Pra, në këtë kuptim,mekanizmi i transmetimit që ne kemi parë në gjysmën e dytë të vitit 2009, ivonuar në krahasim me vende të tjera, mund të vazhdojë edhe në vitin 2010, nëkrahasim me vende të tjera, ku në vitin 2010 pritet që ekonomia e tyre tëfillojë rimëkembjen ose të ngjitet përsëri lart ngadalë . Pra, këshilla jonëështë që Shqipëria të jetë shumë e kujdesshëm sidomos në aspektin makro-ekonomik.Sigurisht ka qenë diçka pozitive që autoritetet shqiptare kanë menaxhuar situatëne përgjithshme makroekonomike në dy dekadat e fundit mjaft mirë dhe ne besojmëse ky ka qenë një nga komponentët kryesorë të suksesit që ekonomia shqiptare kanjohur gjatë këtyre dy dekadave të fundit. Pra me sytë nga e ardhmja, duke qenenë një mjedis të brishtë, është shumë e rëndësishme që të ketë politika fiskaledhe politika makro shumë të kujdeshme. Është gjithashtu e rëndësihme të bëshparashikime të sakta të ekonomisë, sepse, siç e dini, çdo gjë është e lidhur nëfushën e ekonomisë. Pra, parashikimet shërbejnë si udhëzime shumë të mira nëparashikimin e buxhetit të qeverisë shqiptare, si e hartoni atë dhe çfarë vendimeshmerr. Parashikimi i ekonomisë si itërë është një forcë lëvizëse. Pra, ky parashikim është shumë i rëndësishëm,sepse ai vendos në një masë shumë të madhe se cilat do të jenë të ardhurat, kështu që përsëri mendoj se pasja e të dhënave për ekonominë mbartrëndësi, por po aq e rëndësishme mbetet edhe përdorimi i këtyre të dhënave nëkohë reale për të bërë parashikime të sakta gjatë krizave për menaxhimin e tyresa më drejtë. Duhet te jemi optimist apo pesimist per 2010? Unë do të përsëris atë që Zoti Trichet tha dje. Ne duhet të jemishumë të kujdesshëm dhe në mënyrë të arsyeshme optimistë për rajonin në tërësi.Por, unë nuk mendoj se ne kemi dalë ende nga kriza. Në këtë kontekst, nëkëndvështrimin tim, rritja për Shqipërinë në vitin 2010 do të vazhdojë të jetëe vështirë. Pra edhe njëherë duhet të jemi optimistë, por optimistë në mënyrëtë kujdesshme. Sepse unë besoj se rajoni do të dalë nga kjo krizë dhepërfundimisht problemi është faktori kohë. Eshtë shumë e vështirë tëparashikosh se cila do të jetë pikërisht strategjia e daljes nga kriza, cili dotë jetë stimuli fiskal dhe ky stimul fiskal ka të bëjë me mbajtjen e disa aktiviteteve nëpërmjet sektorit privat,nëpërmjet investimeve private, por diku gjatë rrugës krijohen borxhe, që mundtë pengojnë rritjen e sektorit privat dhe kjo është në të vërtetë ajo që qeveria nukdëshiron të bëj. Pra, mënyra se si qeveria shqiptare starton stimulinfiskal lidhet me rëndësinë që ajo duhet t’i kushtojë edhe borxhit publik, duke usiguruar që sektori privat të fillojë investimet. Dhe koha midis të tashmes dheasaj që pritet të vijë do të jetë e rëndësishme sepse do të duhen të dhëna në kohë reale. Ky menaxhim do tëjetë strukturor. Një tjetër gjë që unë do të doja të shtoja lidhur me aspektinfiskal. Kur Shqipëria ndodhet në një situatë, ku të ardhurat nuk janë në rritjedhe nuk dëshiron që borxhet e saj të rriten shumë shpejt, atëherë theksin duhet ta verë tek një menaxhim më efikas i shpenzimevepublike. Dhe kjo është shumë e vështirë dhe po aq e vështirë është edhemarrja e vendimeve. Dhe ne si Bankë, ndajmë të njëjtin mendim me qeverinëse duhet të përqëndrohemi tek shtresatmë të doëeta të shoqërisë, ku në fokus është varfëria, për të lehtësuar atë nëinteres të familjeve shqiptare. Z. Zv. President ju ishit këtu për disa ditë duke biseduarme qeverinë shqiptare dhe me aktorë të tjerë të jetës ekonomike dhe politikepër strategjinë e bashkëpunimit mes Bankës Botërore dhe Shqipërisë. BankaBotërore ka pasur një prani të gjatë në Shqipëri dhe ajo ka qenë e pranishme nëthuajse të gjithë sektorët. Në vitet e ardhshme mbështetja e Bankës Botërore dotë jetë në front të gjerë, apo ajo do të mbështetet në 2-3 drejtime. Një nga arsyet kryesore që unë jam këtuështë për të parë atë që ne kemi bërë në dekadat e fundit dhe unë jam shumë ilumtur të konstatoj se ne jemi një partner shumë i fortë i qeverisë. Ne jemi nëtranzicion së bashku me Shqipërinë. Shqipëria është një vend i varfër dhe ufinancua ashtu si edhe vetë Banka, por tani Shqipëria e ka kaluar fazën eemergjencës, që është gjë shumë e mirë. Kyështë tregues i suksesit, sepse të ardhurat janë trefishuar gjatë dy dekadavetë fundit, kjo është një arritje e madhe. Varfëria është përgjysmuar në këtovite edhe kjo është një arritje tjetër. Pra,ne jemi tani në një tjetër fazë, në mënyrë që ajo që krijoi sukses në dydekadat e para pas një periudhe të gjatë diktature dhe izolimi të vendit tëvazhdojë të ndihmojë rritjen. Pyetja atëherë ishte si të kalonte vendi nga njëvend me të ardhura të ulëta në një vend me të ardhura të mesme. Tani përsëripyetja është si të kalojmë nga një vend me të ardhura të mesme në një vend metë ardhura mesatare të larta, ose edhe një vend i pasur. Kështu që këtu duhettë vlerësohet me shumë kujdes se cilat janë gjërat kryesore. Kemi fazën e parë, qe ështëliberalizimi i çmimeve, ku qeveria duhet të vazhdojë transformimet. Kjo kërkon reforma,të cilat nuk janë të lehta. Disa janë më të lehta, por disa të tjera janë më tëndërlikuara, kur Shqipëria me të vërtetë synon të kalojë përsëri nga një vend me tëardhura të mesme në një vend me të ardhura më të larta, por duke ristrukturuar sidomos anën institucionale.Kështu që unë besoj se ne duhet të mbështesim qeverinë për të zhvilluar institucionet e saj.Dhe sa i përket sektorëve, siç e keni permendur, ne kemi pasur diskutime meqeverinë, me anëtarë të shoqërive civile, kemi vizituar disa projekte. Interesiynë do vazhdojë me projekte për menaxhimin e ujit, në fokus të këtij interesido të jetë sektori e bujqësisë, ujitja për bujqësinë. Por duhet të kapemi edhepas konceptit të zhvillimit rural, duke e organizuar sektorin. Për këtë, është e rëndësishme të ndihmojmë qeverisëpër sektorin privat, që ky i fundit të vazhdojë të rritet në një mënyrëkonkurruese. Pra, aktualisht në këndvështrimin tonë, jemi në një proces tëvlerësimit lidhur me atë se cila do të jetë faza e ardhshme. Unë jam këtu në fakt për të dëgjuar. Nekemi filluar procesin e të menduarit se cilat janë sfidat kryesore. Dhe unëmendoj se sfida kryesore është zbatimi i shumë ligjeve që janë miratuar. Dhekjo do të thotë: zhvillimi institucional. Kjo është një deklaratë epërgjithshme. Pra, ne do të shohim se ku mund të jemi më të dobishëm. Pra, siçe thashë ky është fillimi i një procesi. Ende nuk ka një strategji. Ne kemifilluar procesin e brendshëm me të gjithë partnerët tanë këtu në vend për tëpërcaktuar se ku duam të shkojmë. Ky moment është shumë i rëndësishëm, është udhëkryq për vendin dhe për ne, sepsene po e shoqërojmë vendin gjatë kësaj rruge. Përsëri me projekte dhe programenë shumë sektorë. Por duhet të shohim se ku kemi qenë më të dobishëm dhe më relevant.Përsëri nuk dua të vendos shumë gjëra në tavolinë, sepse më parë duhet të bëjmëdetyrat e shtëpisë. Një nga sektorët që ka pasur mbështetje të vazhdueshme kaqenë ai i energjisë. Ndërkohë praktikisht në këtë fillim viti Shqipëria dhe shqiptarët do të paguajnë më shumë për shkak të rritjes së tarifaveenergjetike. A mendoni se kjo do të rëndojë më shumë në xhepat e shtresave tëvarfëra të shoqërisë shqiptare, kombinuar kjo me situatën ekonomike. Natyrisht, është e sigurtë që do tëketë ndikim në xhepat e shqiptarëve. Çelsi këtu është t’i vëmë energjisë njëçmim sa më të drejtë. Ne nuk duhet të harxhojmë energjinë, sepse energjia ështënjë burim shumë i paktë. Sepse kostoja e prodhimit të energjisë është e lartë.Ne jemi të gjithë në dijeni të debatit për ndryshimet klimaterike. Pra harxhimii energjisë nuk është një gjë e mirë nga ana ekonomike. Dhe njerëzit duhet tëjenë shumë të kujdesshëm në shpenzimin e saj, duke paguar për të edhe çmimin eduhur. Është e vërtetë se disa njerëz kanë mundësi ta paguajnë, dhe kjo ështënjë gjë e mirë, por duhet që dhe ata të paguajnë për koston reale të energjisë.Problemi është se çfarë ndodh me ata që gjenden në kufi të varfërisë ose nëvarfëri të thellë. Për këtë çështje ne po punojmë me qeverinë për të gjeturmënyrën si t’u vijmë në ndihmë këtyre njerëzve përmes programeve tësubvencioneve në mënyrë që t’i ndihmojmë ata të paguajnë faturat e energjisë.Por sigurisht rritja e çmimeve është e nevojshme qe të mbulohen kostot sepseedhe energjia është një mall, por duhet të ndihmojmë anëtarët e varfër tëshoqërisë për të paguar faturat. Një nga misionet a Bankës ka qenë reduktimi i varfërisë nëShqipëri. Ndërkohë Shqipëria po bënë hapa përpara drejt Bashkimit Evropian. Amendoni se roli i Bankës do të jetë po aq i rëndësishëm si më parë në Shqipëri?Apo Banka mund të ndihmojë Shqipërine edhe ne kete proces integrimi. Është shumë e rëndësishme të dini segjithë procesi i bashkimit në BE është një proces shumë i rëndësishëm, pra njëproces i fuqishëm. Shumë anëtarë të rinj i janë bashkuar BE-së dhe ne si Bankëkemi qenë shumë të përfshirë në ndihmën tonë për të marrë pjesë në këtë proces.Gjithashtu ne po punojme edhe me vende që janë anëtare te BE-së. Kam parasysh Poloninë,Hungarinë, Bullgarinë dhe Rumaninë. Pse? Shkaku lidhet me vazhdimësinë. Zbutjae varfërisë ka shumë aspekte. Pra, ne do të vazhdojmë të merremi me ngritjeninstitucionale. Kjo është shumë e rëndësishme, sepse siç e përmenda, ne e kemiparë këtë edhe në vendet e tjera. Aprovohen ligje. Kjo praktikë e pervoje emirë mund të përfitohet nga vendet e tjera. Por, sfida është se si t’i zbatojmëkëto ligje në mënyrë sistematike dhe të vazhdueshme. Pra, kjo është fusha ku ne kemi qenëshumë të dobishëm edhe në ato vende që janë sot anetare te BE-se. Ne kemi qenëbashkëudhëtarë me to gjatë dy dekadave të fundit qysh me rënien e Murit tëBerlinit. Kete eksperiencë ne mund ta sjellim edhe në Shqipëri. Përsëri po daltek ideja e vazhdimësisë. Pra hyrja në BE është një proces i qënësishëm, ndajedhe ngritja e insitucioneve merr një rëndësi të madhe dhe është proces itillë. Kjo është më e rëndësishme dhe më e dobishme. Por, kjo nuk është njërrugë e lehtë. Dhe kështu unë besoj se ne mund të sjellim përvojën tonë që kemiakumuluar në të kaluarën me vendet e rajonit.