Kadare: Solzhenicini, kampion i të drejtave njerëzore
Shkrimtari Ismail Kadare vlerëson veprën e  Aleksandër Solzhenicinit dhe sjell kujtimet e tij nga takimet që ka patur me disidentin e
ZotiKadare, Solzhenicini u bë simboli i luftës kundër diktaturës, ai ishte njeriuqë denoncoi botërisht sistemin më të ashpër totalitar dhe bëri publike kampetfamëkeqe të internimit, të ashtuquajturit Gulagë sovjetikë. Çfarë ndikimi patënveprat e tij në ato vite? Natyrisht, që mendimi unanim botëror është se Solzhenicini është një figurekolosale e shekullit, është një shkrimtar emancipues, në shkallë planenetare,ai ai lojti një rol në gjysmën e planetit, që ishte bota komuniste, por edhe nëbotën tjetër, ku vepra e tij rrezatoi gjerësisht. Ka qenë një shkrimtar ipakrahasueshëm në demaskimin e krimeve të Stalinit, një proces që ende vazhdonsot në botë, me dënimin e krimeve të komunizimit, një proces që ende vazhdonsot në botë, pra është një proces ende i pambyllur. Siç ndodh shpesh me figurate mëdha, të gjithë duan të përfitojnë prej tyre, Rusia zyrtare, që pamë edheceremoninë, e nderon atë, mendoj unë për të tjera arsye që e nderon Rusiademokratike dhe liberale. Opinioni botëror çmon tek ai mbi gjithshka veprën etij të madhe letrare artistike dhe mbrojtjen e të drejtave të njeriut që aibëri në shkallë botërore, si rrallë kush. Edhe në qoftë se vihet re ndonjërezervë, siç ndodh me shkrimtarët e mëdhenj, kjo ka të bëjë pikërisht me tëdrejtat njerëzore, kampion i të cilave ai qe. Është vënë në dukje kohët efundit afrimi i tij me Putinin, që ka luajtur një rol në mendimet e tij, tëcilat patën rënë disa herë ndesh me veprën e tij, siç ishte rasti i Kosovës,kur për fat të keq, e përsëris, për fat të keq, ai u pajtua me mendimin eRusisë zyrtare, kundër forcave të lirisë në Ballkan. Disidentët rusë kanë paturpër këtë arsye një polemikë me të dhe Kosova u bë, si të thuash, një pikë ndarjejemidis tyre. Por kjo ndodh jo rrallë me shkrimtarët e mëdhenj dhe të shquar, qëjo rrallë, parimet që ata mbrojnë në veprat e tyre, bien disa herë ndesh memendimet që ata kanë në një periudhë të caktuar të jetës së tyre. Por, në fund,është vepra ajo që mbetet dhe që çmohet dhe janë këto mendime kalimtare, tëcilat harrohen dhe pa dyshim, dhe figurën e tij kolosale nuk do ta cënojë kjogjë në tërësi, ato mendime kalimtare do të harrohen dhe vepra e tij do tëjetojë përgjithmonë. Pra, aimbetet një figure komplekse në historinë e letërsisë botërore… Nukmund të thuhet komplekse, figura e tij është në përgjithësi e qartë, por qëthashë unë, është një incident... Jukeni patur rastin ta takoni Aleksandër Solzhenicinin. Në ç'rrethana e keninjohur dhe cilat janë disa nga mbresat tuaja për të? Po,unë kam patur rastin ta njoh në Paris,para se të instalohejpërfundimisht në Rusi, ai bëri një udhëtim në Francë. Ne të dy, kemi të njëjtineditor dhe botues francez, dhe në mjediset e Shtëpisë Botuese “Fayard”, ku ai uprit, kam patur rastin të njihem me të dhe të bisedoj me të, ishte një njerijashtëzakonisht i komunikueshëm, kishte dëshirë të fliste, një dëshirë qëndoshta ishte e theksuar nga jeta e tij tepër e vetmuar, qoftë në burgjet eStalinit dhe në internim, qoftë në një farë jete të izoluar që ka bërë më vonë.Ai ishte tepër i komunikueshëm. Dukebërë një paralelizëm me ish Bashkimin Sovjetik, në se do të flitej për njëdisidencë, apo nje Solzhenicin të Shqipërisë, në mend të vjen emri juaj,megjithëse ju vetë jeni shprehur se nuk keni qenë disident. Sa e vështirë ishtedisidenca në radhët e intelektualëve shqiptarë gjatë periudhës së komunizmit? Njëhere dua të them, se nuk ka figurë në letërsinë shqipe, në kulturën shqiptare,ose në mendimin kulturor shqiptar, të krahasueshëm me Solzhenicinin në atëkompleksitetin e tij, si njeri i madh i letërsisë dhe i lirisë, nuk ka. Nuk kadhe nuk mund të kishte në Shqipëri, sepse edhe në Rusi, Solzhenicini doli nëatë periudhë që quhej periudhë staliniste, dmth ai kishte vite, vite qëshkruante, por u deshën të kalonin 8 vjet nga vdekja e Stalinit, që ai tëbotonte faqet e para. Kaq e rëndë ishte hija e Stalinizmit, në Rusi, ku qepërmbysur ndërkohë. Tani mendoni se si kanë kjo hije e Stalinizmit tone dhe ekishim gjallë Stalinin deri në rrëzimin e komunizimit. Pra, ishte praktikishtdhe teorikisht e pamundur, që nëShqipëri të kishte disidencë. Në Shqipëri nuk ka patur dissidence, në kuptiminklasik të fjalës, që disidenca konsiderohet si një kundërshtim publik ndajshtetit, si një kundërshtim, një sfidë, një dalje publike kundër shtetit qësundon. Ne këtë e dimë dhe shpesh thuhet se vërtet ka qenë në Shqipëri kaq eashpër kjo shtypje e kulturës, e jetës shoqërore, apo ndoshta shkrimtarëtmundet që e teprojnë pak për të justifikuar faktin që ata nuk arritën dot tëbënin atë disidencë që i bëri ata që si në Rusinë e Solzhenicinit, se dhe atjepër një kohë të gjatë nuk u bë disidenca. Unë them se shtypja ka qenë reale dhemjafton të kujtoj jo vetëm vitet e para të terrorit, kur terrori kundërintelektualëve, elites intelektuale, ishte një praktikë e ditës në Shqipëri,ishte një sport i ditës, si të thuash, por të marrim vitet e fundit, në mes tëviteve ’70, është thënë disa here, në Shqipëri u pushkatuan dy poetë, VilsonBlloshmi dhe Genc Leka. Mendoni, të pushkatohen dy poetë në mes të viteve ’70,kur ndërkaq kishte një lloj emancipimi në mbretërinë komuniste të botës; porunë do t’ju them një shembull tjetër, edhe më të pabesueshëm. Pasnesër, më 11gusht, mbushen 20 vjet nga varja e një poeti, unë po e përsëris fjalën, ngavarja e një poeti shqiptar, një poet shqiptar me emrin Hazi Mela. U var në mestë Kukësit dhe kur, në vitin 1988. Është e pabesueshme, një poet shqiptar varetdy vjet para rënies së komunizmit dhe mbahet tre ditë i varur në sheshin eKukësit, për të terrorizuar qytetin. Ja pra, çfarë persekutimi dhe çfarëterrori ka patur në Shqipëri. E megjithatë, mund të thuhet, se letërsia shqipe,jo në këtë formë kaq radikale si Solzhenicini, por në forma më të përmbajturasi Pastërnaku, os esi Bulgakovi, ka arritur të shkruajë vepra që kanë shprehurrezervën e tyre të thellë kundër regjimit komunist. A u bë i famshëm Aleksandër Solzhenicini për shkak të disidencës së tij dhepasqyrimit të komunizimit rus me tërë ashpërsinë e tij, apo edhe për faktin evlerave artistike të veprave të tij? Solzheniciniështë një shkrimtar i rrallë në fatin e tij, ku vepra letrare dhe dokumentarekanë pak a shumë, një peshë të barabartë. Janë të dyja tepër të rëndësishme,janë të dyja tepër të fuqishme, sepse rrallë ka ndonjë shkrimtar që të ketëkryevepra letrare, si ta zemë, “Pavioni i kancerozëve”, që është një roman, prathjesht një roman artistik dhe të ketë një vepër dokumenetare, ose më mirë njëdëshmi tronditëse, si “Arkipelagu Gulag” dhe është shumë e vështirë përlexuesin të vendosë se cila është më interesante, qoftë dhe nga ana erealizimit artistik, se janë të dyja jashtëzakonisht të bukura, veç që janëtronditëse dhe të thella; janë edhe të bukura, lexohen me një frymë. Prandaj,ai është një shkrimtar që e ka të ndarë veprën në dy korpuse, që do të thoja,pak a shumë të barabartë. Zoti Kadare, ju faleminderit përintervistën.