Të mbijetuarat e përdhunimeve të luftës në Kosovë shohin me shpresë kompensimet
Njohja si viktima lufte është një arritje pas një periudhe të gjatë heshtjeje, por drejtësia nuk është vënë në vend
Ishte 20 korrik, 1998 dhe “Drita” po udhëtonte me autobuz me motrën më të vogël dhe të shoqi për të shkuar tek shtëpia e babait, në një zonë të largët të Kosovës. Si shumë gra shqiptare gjatë luftës së Kosovës, as Drita dhe as e motra nuk kishin dokumenta zyrtare, prandaj ushtarët serbë i morën të dyja për krahu, bashkë me tri gra të tjera drejt një shtëpie të pabanueshme, pa dyer dhe pa dritare. Bashkëshorti i Dritës zbriti pas tyre e kapi njërin nga ushtarët dhe e pyeti se ku po i dërgonin. Ai e kapi për krahu njërin nga ushtarët i cili e shtyu me force, e rrëzoi në tokë dhe e goditi me një shufër hekuri. Nga brenda, Drita dëgjonte britmat e tij. Ndërsa ushtarët e mbanin të gozhduar, Drita në panik, mundohej të luftonte, të çlirohej, të përballej me ta me gjoksin e saj, ndërsa së motrës ia kishin humbur vetëdijen. Organizatat ndërkombëtare humanitare dhe OJQ-të lokale vlerësojnë se janë 20 mijë raste përdhunimesh dhe torture të grave dhe disa burrave nga forcat serbe besnike ndaj ish-Presidentit Slobodan Milosevic, fushata e të cilit për të shtypur përpjekjen e Kosovës për pavarësi, shkaktoi vdekjen e të paktën 11 mijë shqiptarëve të Kosovës dhe shpërnguljen e 700 mijë të tjerëve. Shumë të mbijetuara, ruajtën heshtjen për dekada, nga frika e turpit që përdhunimi shkakton tek familja në një shoqëri historikisht patriarkale. Ngadalë ato po fillojnë të flasin, pas vendimit për t’u kompensuar si viktima të krimeve të luftës të natyrës seksuale, si kategori e veteranëve. Ato e përshëndesin kompensimin prej 230 Eurosh për traumën e tyre fizike dhe psikologjike, por shumë thonë se drejtësia nuk është vënë në vend. Ndërsa Kosova i kishte hyrë rrugës së rindërtimit dhe përpjekjeve për të siguruar njohje ndërkombëtare, pas shpalljes së pavarësisë në vitin 2008, çështja e përdhunimeve mbeti pothuajse plotësisht në hije. Ambasadorja e Kosovës në Shtetet e Bashkuara, Vlora Çitaku, thotë se një nga arsyet ishte se ashtu si edhe në shoqëri të tjera edhe në Kosovë, “Shpesh fajësohet viktima dhe jo shkaktari”. Zonja Çitaku, që vetë ka qenë refugjate, sjell një shembull nga familja e saj, ku daja e saj humbi jetën në luftën për pavarësinë. Ajo thotë se familja, fëmijët e tij, ajo vetë e kujtojnë dhe e nderojnë me krenari të dashurin e tyre. Drita, për shembull thotë se askush në familjen dhe rrethin e saj familjar nuk e di se çfarë ka ndodhur. Barra emocionale ishte aq e rëndë saqë shumë viktima të përdhunimeve bënë vetëvrasje ose u bënë viktima të “vrasjeve të nderit”, duke i bërë disa analistë të mendojnë se numri zyrtar prej 20 mijësh i viktimave të përdhunimit nga forcat serbe, është vetëm një fraksion i shifrës aktuale. Përveç normave kulturore në Kosovë, Shirley DioGuardi, e cila shkruajti kapitullin për Kosovën në librin “Gratë dhe genocidi”, identifikon edhe një arsye tjetër për heshtjen për këtë çështje: përjashtimin nga ana e komunitetit ndërkombëtar, të grave nga negociatat për statusin pas luftës. Disa ekspertë thonë se shtypja e dyfishtë e zërave për krimet e përdhunimeve në konflikt, si nga faktori i brendshëm ashtu dhe ai ndërkombëtar, do të thotë se histori si ajo e Dritës, jo vetëm që janë lënë në heshtje, por rrjedhimisht as nuk janë ndjekur në sistemin e drejtësisë. Megjithëse ka pasur disa dënime të bujshme në Gjykatën për Krime Lufte në ish-Jugosllav, në një raport të fundit të organizatës Amnesty International thuhet se vetëm një numër fare i vogël personash është shpallur fajtor për krime seksuale lufte dhe ato vetëm nga gjykata serbe. Meqenëse as Gjykata e Hagës dhe as EULEX-i nuk kanë nxjerrë askënd para drejtësisë, histori si ajo e Dritës, mund të jenë prova e vetme e mbetur historike. Prandaj, shton ajo "po bëjmë thirrje për reforma brenda sistemit gjyqësor, për mbrojtjen e dëshmitarëve nëse ato flasin, gjë që do t’u jepte mbështetje nëse vendosin ta çojnë rastin e tyre në gjyq”. Amnesty International e vlerëson pagesën mujore që do të fillojë të jepet këtë muaj si “një shumë e drejtë dhe dinjitoze”, duke vënë në dukje se ligji u siguron shpërblim të ngjashëm të mbijetuarave me atë të veteranëve të luftës. Por kritikët thonë se ligji ende nuk i plotëson krejtësisht standardet ndërkombëtare, sepse lë jashtë gratë serbe të Kosovës, rome dhe shqiptare që janë përdhunuar pas përdundimit formal të luftës. Përdhunimi u njoh zyrtarisht si akt genocide vetëm në vitin 1994, 46 vjet pasi OKB-ja e miratoi njëzëri Konventën për Genocidin. Ajo njohje ishte jetike për përfshirjen e grave të përdhunuara në Kosovë në kategorinë e viktimave të luftës. Cilido qoftë kompensimi financiar apo sido që kanë ndryshuar përcaktimet e krimeve të luftës, ato nuk mund t’i kthejnë kurrë Dritës atë që ajo humbi, sidomos sepse barra e traumës trashëgohet tek brezat e ardhshëm. Megjithëse i mbijetoi sulmit, shtatzënë në atë kohë, ajo humbi fëmijën dhe tre vjet më pas, bashkëshorti i saj vdiq nga gjakderdhja në tru nga ndërlikimet nga rrahjet e asaj dite. Kompensimi do të thotë se asaj nuk do t’i duhet më të lypë, megjithëse në heshtje ajo do të vazhdojë të shpresojë për mbështetjen emocionale dhe psikologjike të komunitetit që do t’i mundësonte një jetë normale. Ndërsa Kosova vazhdon të ndërtojë të ardhmen, ambasadorja Çitaku thotë se “nuk mund të ketë paqe, nëse mohohet e vërteta”.