Vihet ne funksionim akseleratori më i madh atomik i botës
Shkencëtarët parashikojnë që përplasja e grimcave nënatomike ta çojë shkencën më pranë përgjigjes mbi origjinën e universit
Një ekip shkencëtarësh europianë filluan njëeksperiment mjaft ambicioz që sipas tyre mund t’u japë përgjigje pyetjeve rrethgjenezës së universit. Shkencëtarët aktivizuan protonet e para në akseleratoringjigand që ka kushtuar 10 miliard dollarë dhe që është i venmdosur në një tunelnëntokësor 27 kilometër të gjatë në afërsi të Gjenevës. Kur akseleratori tëfitojë shpejtësinë e plotë ai do të lëshojë dy rreze protonesh në drejtim tëkundërt me njëra-tjetrën me shpejtësi thuajse sa ajo e dritës në një hapësirë tëzbrazët dhe të ftohtë. Përplasja e protoneve do të krijojë një sasi gjiganteenergjie dhe nxehtësie në një hapësirë fare të vogël. Drejtuesii këtij projekti Lin Evans është marrë më këtë makineri gjigante që prejfillimit "Merrem me këtë makineri që prej 14vjetësh. Është një kohë vërtet shumë e gjatë për çdo projekt dhe jam i kënaqurqë po përfundon." Nëfakt, fundi i këtij projekti shënon fillimin e tij. Por siç shpjegon zoti Evansnisja e këtij rrugëtimi të madh drejt së panjohurës nuk do të ndodhë dukeshtypur një sustë e duke e ndezur makinerinë. “Në këtë rast nuk kemi një sustë të madhe tëkuqe siç e mendojnë shumë njerëz që do të mund ta shtypje e të shihjerezultatet përnjëherë. Ky është një operacion i vështirë dhe ne do të fillojmëduke dërguar një rreze që do të përshkojë tunelin e nëndheshëm një herë. Do tëisha tepër i kënaqur nëse arrijmë vetëm kaq ditën e parë." Kjoështë pajisja më e fuqishme që merret me përshpejtimin e grimcave atomike.Makineria gjigante mund ta ndryshojë thellësisht pikpamjen tonë për universinduke rikrijuar kushtet që u shfaqën një të miliardtën e sekondës pas Big Bengut- fillimit të madh. Aparaturagjigante në formën e një unaze gjendet në një tunel 27 kilometra të gjatë pranëkufirit mes Zvicrës dhe Francës në afërsi të Gjenevës. Pajisjaka detektorë të mëdhenj të vendosur në dhoma gjigande me përmasat e njëkatedraleje përgjatë unazës. Rrezet drejtohen nga 6000 magnetë me superpërçues.Zoti Evans thotë se janë 50 mijë ton pajisje që duhet të ftohen në temperaturamë të ulta se ato të stratosferës për të krijuar superpërçuesit. Ai shpjegon se protonet futen direkt në unazë së pajisjes nëpërmjet dylinjave të injektimit dhe përpjekja e parë për të futur dy rrezet e protonit nëunazë do të bëhet më 10 shtator. “Kur dy grimca atomike përplasen, ato prodhojnë energji e cila shndërrohetnë masë dhe nëse kjo energji është e madhe ajo mund të prodhojë objekte tërënda,” thotë zoti Evans. Energjiae dëshiruar do të përftohet pas dy muajsh eksperimentesh. Kur pajisja të arrijëshpejtësinë e mjaftueshme, atëherë protonet do të mund të lëvizin gati meshpejtësinë e dritës. Makineria do të prodhojë rreth 800 milionë përplasjeprotonesh në sekondë. Fizikanii Organizatës Europiane për Kërkime Bërthamore në Gjenevë Xhon Ellis i thaZërit të Amerikës se pajisja do të ketë aftësinë të shohë 10 herë më thellëbrenda një strukture sesa çdo mikroskop apo akselerator i ndërtuarndonjëherë. "Kjo pajise mund të shihet si teleskopimë fantastik në botë sepse ai rikrijon në një farë mënyre kushtet që u shfaqënmenjëherë pas Big Bengut, një fraksion të vogël sekonde pas Big Bengut. Pra, sijo vetëm që do të përpiqet t’i japë përgjigje pyetjeve më themelore që kanë tëbëjnë me përbërjen e lëndës por do të na tregojë edhe sesi universi kambërritur në gjendjen ku është tani." Fizikanëtbesojnë se pajisja do të çojë drejt zbulimit të një grimce të re të quajturHigs Boson që e ka marrë emrin nga fizikani britanik Piter Higs. Kjo është edhehallka që ende mungon në historinë e fizikës së grimcave. Mendohet që pikërishtkjo mund t’i përgjigjet pyetjes se pse grimcat nënatomike kanë peshë osemasë. Po kështu, zoti Ellis thotë sepajisja mund të zbulojë çështje të tjera me interes të gjerë shkencor. Ai ështësidomos i interesuar sidomos për të ashtuquajturën Lëndë e errët: "Astronomët dhe kozmologët na thonë se gati 80% e lëndës në gjithësiështë e padukshme. Kjo është lënda e errët që askush nuk e ka parë ndonjëherë.Ne e dimë që ajo ekziston pasi ajo ushtron forcë rëndese por nuk ndriçon kështuqë mendohet se nuk përbëhet nga lënda e zakonshme. Është interesant fakti qëkemi arritur në shekullin e 21-të dhe ende nuk dimë gjë mbi lëndën kryesore qëpërbën universin." E ndërsa Organizata Europiane për KërkimeBërthamore po u gëzohet arritjeve të veta, disa parashikojnë se pajisja do tëkrijojë një vrimë të zezë gjigande që mund të përpijë Tokën. Janë ngritur edhedisa padi vënies në funksionim të pajisjes. Fizikanëtthonë se këto skenare janë qesharake. Sipas tyre, që nga formimi i sistemitdiellor rreth 4,5 miliardë vjet më parë, rrezet kozmike e kanë bormbaruar papushim Tokën dhe kanë provokuar përplasje të ngjashme me ato që mendohet tëkrijojë pajisja. Dhe, thonë fizikanëtXhon Ellis dhe Lin Evans, deri Tani planeti tokë ka mbjetuar. //ii