امریکايي مفتشین افغانستان او عراق کې قراردادونه څیړي
په عراق کې د پرمختیايي پروژو امریکايي مفتش وايي، په کار ده چې په دغه کې له تجربو څخه په افغانستان کې پند واخیستل شي.
دا څلورم کال دی چې سټارټ بوون د مفتشینو له یوې ډلې سره یو ځای په عراق کې د بیارغاونې په پروژو کې د ممکنه درغلیو او فساد د معلومولو په لټه کې دی. دا تقریباً د ٣٠ مفتشینو یوه ډله ده چې وايي په عراق کې یې په عام المنفعه پروژو او په خاص ډول په پوځي قراردادونو کې د درغلیو قضیې په نښه کړي دي. د متفشینو د ډلې مشر پرون په واشنگټن کې خبریالانو ته وویل چې په عراق کې یې په دغو څلورو کلونو کې د بیارغاونېد ورکو شویو پیسو او درغلیو قضیې په دقیق ډول څارلي او دغه جریان او نتایج یې د یوه کتاب په شکل کې چاپ کړي دي. ددغه کتاب نوم مهم درسونه ایښودل شوی او په عراق کې د متفشینو دغه ډله وايي چې په کار ده چې په عراق کې د تر لاسه شویو تجربو څخه په افغانستان کې گټه واخیستل شي. ښاغلي بوون عراق ته خپل دوه ویشتم سفر کامیاب وابله او ویې ویل: "زما وروستی سفر تر ټولو گټور و. ما د عراق له مشرانو سره مهمې خبرې لرلې. ما صدراعظم المالکي ته هغه ١٣ میلیون ډالره د عراق د پرمختیا د پروژو پیسې ور وسپارلې ټې زما مفتشانو په تیرو دریو میاشتو کې پیدا کړي وې. زموږ تحقیقات ادامه لري چې د پرمختیايي پروژو ورکې پیسې پیدا کړو. ما تیره هفته ددغه شان نورو پروژو د تفتیش امر ورکړ. زه یقین لرم چې دا به ښه نتیجه ولري او موږ به وکولای شو د عراق د بیارغاونې او پرمختیا په لسگونو میلیونه ډالر پیدا او هغه ملک ته یې بیرته ورکړو". دی وايي، تر ٢٠ میلیارد ډالرو زیاتې پیسې داسې گېدلي چې په اړه یې شکونه موجود دي. ښاغلي بوون وویل، نږدې اته نیم میلیارد ډالره د پرمختیايي پروژو لپاره د عراق وزارتونو ته ورکړل شوي چې ریکارډ یې نه دی موجود او دا وخت په دې ارتباط تحقیقات ادامه لري. ښاغلي بوون وویل، ددغو مشکلاتو څخه یې د امریکا پارلمان خبر کړی او ټاکل شوې ده چې په آینده څو ورځو کې په دې برخو کې د اصلاحاتو په باب خبرې وکړي. بوون وايي، د قراردادونو یوه نوي قانون ته ضرورت دی. سټارټ بوون د پرمختیايي پروژو پر ښه تنظیم او ادارې ټینگار وکړ. هغه ځینې مثالونه ورکړل چې په عراق کې ډیرې پروژې د نیمگړي تنظیم له آمله په نیمه کې پاتې شوي او د عامو خلکو انتقادونه یې راپارولي دي. بوون وویل تر ٢٠٠٧م کال پورې چې د عراق مسئله گرمه وه، د افغانستان په اړه تبصره نه کیدله. خو دی وايي، له هغه وروسته مشکل پیدا شو. دی وايي: "د ٢٠٠٧م کال را وروسته د افغانستان مسئله هغه وخت په یوه مشکل بدله شوه چې د ملک امنیت خراب شو. دا چې ١٦زره نور عسکر هغه هیواد ته ځي نو ورسره نورې پیسې هم ځي. ددغو پیسو د لگولو څرنگوالی د امریکا د هدفونو په تر لاسه کولو کې ډیر مهم دی". بوون وايي، هغه درس چې موږ په عراق کې حاصل کړی دی کیدای شي په دې برخه کې مرسته وکړي او د امریکا د خلکو د مالیاتو د پیسو د پر ځای لگېدلو سره مرسته وکړي. ښاغلي بوون وویل، افغانستان ته هم دغه ډول متفتشین لیږل شوي او ددوی څیړنې به له پیسو د پر ځای لگېدلو له څارنې سره مرسته وکړي. سټارټ بوون خبرداری ورکړ چې ٢٠٠٩م کال به د تفتیش کال وي. له سټارټ بوون نه پوښتنه وشوه چې په افغانستان کې په خاص ډول په هغو قرار دادونو کې چې د امریکا د قواوو له خوا ورکو کیږي، د فساد د موجودیت په باب انتقادونه کیږي. انتقاد کوونکي وايي، د میلیونونو ډالرو دغه قراردادونه د ځینو مشخصو کړیو او کسانو په تجارت بدل شوی دی. آیا ددغو قراردادیانو د انتخابولو او د هغو د کارونو د نظارت لپاره څه پروگرام موجود دی؟ بوون وویل، د قراردادیانو انتخاب د امریکا د دفاع د وزارت مسئولیت دی. هغه همدارنگه وویل چې ددغو قراردادونو د نظارت مسئولیت هغو امریکايي مفتشینو ته سپارل شوی چې افغانستان ته لیږل شوي دي.