 محدودیت‌های طالبان بر آزادی‌های زنان در افغانستان؛ شریعت، سنت یا سیاست؟
در آستانۀ یک سالگی تسلط دوبارۀ طالبان بر افغانستان، مسالۀ حقوق اساسی و آزادی‌های فردی هنوز هم یکی از بحث‌های داغ و مسالۀ رنج آور برای مردم این کشور، به ویژه زنان افغانستان است.
طالبان در پاسخ به خواست‌ها و مطالبات زنان افغانستان‌ ، همواره از اجرایی شدن و تامین " حقوق شرعی " زنان سخن گفته‌‌اند اما با گذشت هر روز از عمر این گروه ، سقف محدودیت‌ها بر زنان بالاتر می‌رود  . چهره‌های سیاسی ، فعالان حقوق زن و آگاهان امور در پیوند به رویکرد سخت‌گیرانه طالبان و اعمال محدودیت بر زنان افغانستان ، باور و دیدگاه‌های هم‌گون ندارند  . در تازه‌ترین واکنش بر وضع محدودیت بر حقوق زنان از سوی طالبان ، حامد کرزی ، رییس‌جمهور پیشین افغانستان با اشاره به انسداد مکاتب دختران در افغانستان گفته است که ممنوعیت رفتن دختران به مکتب مبتنی به احکام اسلام نیست ، بلکه این کار " به دستور کشور همسایه ، پاکستان " صورت گرفته است  . کرزی در مصاحبه با روزنامه شپیگل آلمان که روز جمعه پنجم اگست ( 14اسد ) به نشر رسید گفت که محروم ساختن دختران از تحصیل ، به معنای یک افغانستان منزوی است که نمی‌تواند روی پای خود ایستاده شود  .  او گفته است که هدف پاکستان یک افغانستان بی‌دفاع ، ضعیف و فقیر است که از سوی آن هیچ مشکلی به پاکستان متصور نباشد  . شبنم پوپلزی ، خبرنگار آزاد ، در مصاحبه با صدای امریکا گفت که " ترس " یکی از عواملی است که سبب‌شده‌این گروه بر زنان و دختران محدودیت‌های روزافزون را اعمال کند  . پوپلزی گفت : ‌ " طالبان و عموم گروه‌های تندرو مذهبی از آگاهی و بیداری زنان هراس دارند و طالبان هم‌چنان از آگاهی زنان افغانستان می‌هراسند " او افزود که اگر زنان جامعه به آگاهی و بیداری دست‌یابند ، یک زن می‌تواند در برابر سربازگیری گروه‌های افراطی از اعضای خانواده مانع شود  .  از همین بابت طالبان با آموزش و پرورش زنان مخالفت می‌کنند  . " از سوی دیگر اما ، خجسته الهام ، کارشناس مسایل جندر ، بر عنصر فرهنگی تاکید داشته رفتار سخت‌گیرانه طالبان و وضع محدودیت‌های روز افزون بر زنان را ناشی از محیط فرهنگی طالبان تلقی کرده گفت : " خاستگاه و بستر فرهنگی طالبان در مناطقی‌ است که زنان از ابتدا در آن مناطق از حقوق مناسب بهره‌مند نبوده‌اند ؛ تنها وظیفه که برای زنان مناسب تلقی می‌شده تولید نسل و نگهداری خانه و فرزندان بوده که دیدگاه طالبان نسبت به زنان ، اکنون نیز محدود به همین تفکر عشیره‌یی می‌باشد  . " این کارشناس افزود که " بنابر همین نوع تفکر ، طالبان به حضور اجتماعی زنان باور ندارند ؛ آنرا نیاز نمی‌شمارند و وجود زن را چیزی فراتر از موجودی برای بقای نسل انسان نمی‌دانند و این طرز تفکر باعث‌شده‌است که هر روز بر زنان محدودیت وضع کنند و این عمل را طبیعی می‌پندارند  . " زینب موحد ، استاد علوم تفسیر و حدیث ، رفتار طالبان با زنان را چندعلتی عنوان می‌کند  .  به عقیده این استاد علوم دینی ، برداشت و قرائت افراطی از دین اسلام ، هنجارهای زیست قبیله‌یی ، ردپای عمل‌کرد استخباراتی و تاکتیک سیاسی برای کسب مشروعیت بین‌المللی می‌تواند هم‌چون زیرمجموعه سیاست رفتاری طالبان علیه‌ی زنان تقلی گردد  . خانم موحد گفت : " گروه طالبان می‌خواهد جامعه بین‌المللی در مساله زنان با آن‌ها وارد تعامل و گفتگو شود  .  از آنجایی که آن‌ها [ رهبران طالبان ] جز موضوع زنان هیچ ابزار فشاری مبنی بر به رسمیت شناخته شدن ندارند ، طالبان حقوق زنان را در بخش‌های مختلف برای خودشان ذی نفع می‌دانند  . " او افزود که " موضوعات مختلف مربوط به زنان در جامعه ، همانند آموزش و پرورش ، مشارکت سیاسی ، اجتماعی و اقتصادی‌شان در مراتب مختلف فرصت گفتگو را برای طالبان در میزهای بزرگ جهانی فراهم کرده و منفعت‌های بهینه‌یی را در قبال خواهد داشت " . از طرف دیگر ، به باور این استاد علوم تفسیر و حدیث ، لغو وزارت امور زنان از سوی طالبان در نخستین روزهای ورود این گروه به کابل ، و تبدیل نمودن آن به وزارت امر به معروف " عمق کینه قلبی طالبان نسبت به زنان را نشان می‌دهد که چنین روی‌کردی از هنجارهای فرهنگی و برداشت‌های افراطی از دین ناشی می‌شود  . " اما شماری دیگری از اگاهان مسایل دینی به موضوع اعمال محدودیت‌ها از سوی طالبان بر زنان افغانستان ، باور متفاوت دارد  . عبدالکبیرستوده ، منتقد و پژوهشگر مسایل دینی ، در پاسخ به این سوال که چرا طالبان حقوق زنان را محدود کرده است  ؟  می‌گوید که " مباحث مربوط به حقوق زنان برای اسلام‌گرایان یکی از کلان مساله‌هاست  .  از آن‌جایی که اسلام گراها تفکر تمامیت‌خواه دارند و درپی ایجاد نظم تمامیت‌خواهی می‌باشند ، چنین خواستی ایجاب می‌کنند که حکومت تمامیت‌خواه برمردم کنترول داشته باشد  .  زنان که بخش بزرگی از جوامع انسانی را تشکیل میدهند ، یکی از مهم‌ترین گروه‌هایی است که از نظر طالبان می‌باید کنترول شوند  . " این پژوهشگر و منتقد علاوه کرد : " گروه‌های اسلامگرا خود را محافظ ناموس مسلمانان تصور می‌کنند  .  به همین خاطر زنان را چنان کنترول می‌نمایند که این ناموس حفظ شود  .  بر این اساس ، آزادی و حقوق شهروندی برای زنان از نظر آن‌ها خطرخیزاست  . " آقای ستوده همچنین به این باور است که گروه‌های سیاسی اسلامگرا فکر می‌کنند کشورهای " کفری " می‌خواهند با عنوان نمودن حقوق و آزادی برای زنان ، ترویج " فحشا " نموده و " زنان را نسبت به دین اسلام بدبین " بسازند  . شبنم پوپلزی در بخش دیگری از مصاحبه با صدای امریکا در ارتباط به دوام وضع موجود و پی‌آمد محدود کردن زنان گفت ، معتقد است که دوام اعمال محدودیت‌ها بر زنان در افغانستان ، اسباب و زمنیه زیان‌های فراوان اجتماعی را فراهم می‌کند  . او اضافه کرد :" تصور کنید بیشتر از 300 روز می‌گذرد که دختران مکتب نرفته‌اند  !  با دوام اعمال محدودیت‌ها ، خانواده‌ها خوش‌بینی‌شان را نسبت به درس و تعلیم دختران از دست می‌دهند و در نهایت یک زن ، یک مادر بی‌سواد می‌ماند که انسان بی‌سواد نمی‌تواند به جامعه و خانواده به گونه‌ی لازم مفید واقع شود  . " خجسته الهام نیز در پاسخ به این پرسش صدای امریکا گفت : ‌ " دوام این محدودیت‌ها آسیب‌های جبران ناپذیر به افغانستان می‌رساند  .  از آن‌جایی‌ که ماه‌هاست دختران مکتب نرفته‌اند ، از لحاظ روانی ممکن است باعث ایجاد عقده در آنان گردد و از سوی دیگرباعث عقب‌مانی جامعه شود ؛ چون توازن جامعه با عدم حضور زنان برهم می‌خورد ، و قطعا پیشرفت و ترقی جوامع به تساوی جنسیتی و کار و فعالیت مساوی مرد و زن بسته‌گی دارد  . " مسایل زنان و حقوق و آزادی‌های آن‌ها یکی از موضوعات بحث برانگیز تاریخ و فرهنگ جهان است و این موضوع در افغانستان به‌طور قابل ملاحظه‌یی طی بیشتر از یک قرن گذشته به سرنوشت کشور مرتبط بوده است ؛ به عبارت دیگر ، جنسیت یکی از سیاسی‌ترین مسایل افغانستان در سطح ملی و بین اللملی قابل تامل بوده است  . شماری از کارشناسان می‌گویند که جامعه‌ی مردسالار و مذهبی افغانستان زنان را نماد " عزت و افتخار " خانواده تلقی می‌کند  .  اما ، به علت چندین دهه منازعه‌ی مسلحانه و هنجارهای مذهبی و فرهنگی ، ‌ زنان در این کشور به‌طور گسترده از نقض حقوق اساسی و بشر رنج کشیده‌اند  . گروه طالبان در دور اول حکمرانی خویش بین سال‌های 1996 تا اواخر 2001 میلادی ، ‌ قوانین سختگیرانه‌یی را بر کلیت جامعه ، به ویژه زنان اعمال کرده‌بود که زنان و دختران تقریبا به‌طور کامل از رفتن به کار در بیرون منزل و رفتن مکتب محروم‌بودند ؛ ‌‌ اجازه نداشتند بدون " محرم شرعی " از خانه‌های‌شان بیرون بروند و پوشیدن برقع از جمله الزماتی‌بود که طالبان بر زنان و دختران وضع کرده‌بودند  . پس از فروپاشی طالبان در سال 2001 و استقرار " نظم نوین دموکراسی " در افغانستان ، که حکومت این کشور از حمایت مالی و سیاسی غرب برخوردار‌بود ، حق برابر زنان و مردان در قانون اساسی تسجیل شده‌بود ، اما درعمل به صورت گسترده حقوق زنان رعایت نمی‌گردید  . روی هم‌رفته ، در آستانه‌ی یک ساله‌گی سلطه‌ی مجدد گروه طالبان بر افغانستان ، این گروه به رغم خواست‌های نهادهای مدافع حقوق زنان و جامعه‌ی بین‌المللی ، تا هنوز دربرابر حقوق و مطالبات اساسی زنان افغانستان ، از موضع سخت‌گیرانه‌ی خویش و اعمال محدودیت بر زنان افغانستان کم‌ترین انعطاف نشان نداده است  . به باور آگاهان ، دوام وضعیت موجود اعمال محدودیت‌ها‌ی ساختارمند و رفتار سخت‌گیرانه علیه‌ زنان جامعه و کشور را در درازمدت دچار آسیب‌های جبران ناپذیر ، همانند سطح پایین نرخ سواد ، عقب‌مانی از کاروان توسعه‌ی بشری‌ ، نابرابری جنسیتی و حاکمیت مطلق فرهنگ مردسالار سوق خواهد داد  .