شکنندگی روابط طالبان و ایران؛ اسلام سیاسی یا فرهنگ و زبان
افغانستان و ایران از جنبه‌های متعدد تاریخی و فرهنگی مشترکات فراوان دارند.اما، روابط این دوکشور در حدود یک قرن پسین دچار گرمی و سردی‌های بسیار بوده است.
حاکمیت مجدد گروه طالبان برافغانستان ، این روزها باردیگر مناسبات این دو کشور را به یکی از موضوعات تامل برانگیز در میان تحلیلگران تبدیل کرده است  . عبدالشهید ثاقب ، نویسنده و روزنامه‌نگار ، به این باور است که درگیری‌های پی‌هم مرزی میان گروه طالبان و مرزبانان ایرانی دال بر این است که پشت صحنه‌ " دست‌های تطمیع " وجود دارد  . این روزنامه‌گار تصریح کرد که " درگیری‌های مرزی میان گروه طالبان و مرزبانان ایرانی همزمان با ارسال بسته‌های چند میلیون دالری از سوی امریکا به طالبان رخ می‌دهد  . " در یک سال گذشته که طالبان بر افغانستان مسلط‌اند ، چندین بار در مناطق مرزی میان افغانستان و ایران درگیری‌های مسلحانه رخ داده است  .  در تازه‌ترین مورد ، به تاریخ نهم ماه اسد ، در ساحه شغالک ایران که هم‌مرز با ساحه درویش ولایت نیمروز است ، در یک درگیری مسلحانه میان طالبان و نیروهای مرزی ایران یک نفر کشته و یک نفر زخمی شد  . طالبان دلیل این درگیری‌ها را تخطی و پیشروی از سوی مرزبانان ایرانی خوانده و مقامات ایرانی گفته‌اند که طالبان درک درست از دیوار امنیتی و مرز بین‌المللی ندارند  . محمد ابراهیم هیواد ، فرمانده مرزی نیروهای طالبان ، مرزبانان ایرانی را آغازگر درگیری می‌خواند و از سوی دیگر رسول موسوی ، مدیر عمومی جنوب آسیا در وزارت خارجه ایران ، در تویتی ، درگیری مرزی را به خاطر " اشتباه محاسباتی " در ساخت دیوار امنیتی در منطقه مرزی دانسته است  . با این حال ، برخی تحلیلگران مناسبات میان افغانستان تحت سلطه گروه اسلام‌گرای سنی طالبان و حکومت اسلام‌گرای‌ شیعه ایران را " نازک و لرزان " تلقی می‌کنند  . شهید ثاقب ، علت شکنندگی روابط طالبان و رژیم ایران را فرهنگی و عقیدتی می‌داند  .  ثاقب به صدای امریکا گفت : " رهبر جمهوری اسلامی ایران خود را اولوالامر مسلمین می‌داند و رهبر طالبان نیز خود را امیرالمومنین جهان اسلام تلقی می‌کند  . " او با اشاره به داستانی از گلستان سعدی گفت که " دو سلطان در یک اقلیم نگجند  . " اما عباس سلیمی آنگیل ، نویسنده و روزنامه‌نگار ، می‌گوید که شکنندگی روابط میان طالبان و جمهوری اسلامی ایران ، ریشه در مساله شیعه و سنی نداشته و به باور وی ، اصل مشکل در " اسلام سیاسی " است  . او گفت : " تا زمانی که هم در ایران و هم در افغانستان اسلام سیاسی سرکار باشد ، هر پیمانی بین این دو کشور مقطعی و موقت خواهد‌بود  . " به باور این نویسنده ، اسلام سیاسی در افغانستان با فرهنگ قبیله‌ای و طالبان گره خورده است که در ضدیت با " تمدن ایرانی و زبان فارسی " قرار دارد  . سلیمی افزود که اگر ایران از طالبان دفاع می‌کند و آن را " جنبش اصیل منطقه " می‌نامد ، احتمالا به خاطر فشارهای چین است ، زیرا به باور این کار‌شناس " ایران نتوانسته است بین ابرقدرت‌های نظام جهانی بازی کند ، پس ناگزیر است تا وقتی که پای منافع کشورهایی چون چین و روسیه در میان است ، چشمش را بر فارسی‌ستیزی و شیعه‌ستیزی طالبان ببندد  . " آقای سلیمی گفت : " هر حکومتی در ایران بر سر کار باشد ، قاعدتا نمی‌تواند با نظم ضد فرهنگ ایرانی طالب‌ها کنار بیاید  ...  گروه طالبان همان کاری را در افغانستان علیه زبان فارسی انجام می‌دهد که پیش‌تر انگلیس در هند و روسیه در ماورائالنهر انجام داده‌بودند  . " طالبان پس از مسلط شدن بر افغانستان ، برخی لوحه‌ها را به شمول لوحه لیسه تاجور سلطانه و لوحه فارسی دانشگاه بلخ را با لوحه‌های جدید به زبان پشتو جاگزین کردند که منجر به اعتراضات زیادی از سوی مردم در شبکه‌های اجتماعی شد  . بر اساس برخی گزارش‌ها که منابع رسمی طالبان تا هنوز آن را تایید نکرده‌اند ، این گروه هم‌چنان روزهای تعطیلی نوروز ، روز دهقان و روزهای تعطیلی مراسم عاشورا را از تقویم رسمی افغانستان حذف کرده‌ است و در مکاتبات اداری و اعلامیه‌های خود از تقویم هجری قمری به جای هجری خورشیدی استفاده می‌کنند  . شهید ثاقب ضمن بی‌باوری به پایداری و ثبات مناسبات طالبان با ایران گفت : " درسال‌های گذشته ناسیونالیست‌های پشتون ، پاکستان را دشمن تعریف کرده‌بودند  .  اما ، اسلامیست‌های پشتون که خاستگاه‌شان مدارس دیوبندی پاکستان است ، توانایی و انگیزه دشمنی با پاکستان را ندارند  .  ایران هم به دلایل مذهبی و هم به دلایل فرهنگی و تعلق به حوزه زبان فارسی می‌تواند بهترین گزینه برای دشمن‌تراشی اسلام‌گرایان پشتون باشد  . " مقام‌های طالبان همیشه در پاسخ به پرسش رسانه‌ها مبنی بر حضور و مشارکت اقوام و جایگاه زنان‌ در سیاست فرهنگی این گروه گفته‌اند که اساس سیاست آن‌ها را دین اسلام تشکیل می‌دهد و از نظر آنان ، مطرح نمودن مسایل قومی و زبانی مردود است  . در آخرین مورد ، پس از حملات بر مسلمانان شیعه در کابل ، ارگ طالبان در دو تویت جداگانه از قول عبدالکبیر ، معاون سیاسی " ریاست الوزرائ " نوشته است که " امارت اسلامی منحیث نظام خادم تمام افغان‌ها ، بدون هیچگونه تعلقات مذهبی و قومی در خدمت تمام مردم است  . " درهمین حال ، یک دپلومات پیشین سازمان همکاری‌های اسلامی که نمی‌خواهد نامش فاش شود ، علت و انگیزه‌های زیادی را در امر شکنندگی روابط طالبان با جمهوری اسلامی ایران فهرست می‌کند  .  او به این باور است که بی‌ اعتمادی طالبان به جمهوری اسلامی ایران ریشه در حضور فرهنگی ایران در میان جامعه فارسی زبان و اهل تشیع افغانستان دارد  . این دپلومات پیشین سازمان همکاری‌های اسلامی گفت : " اصرار جمهوری اسلامی ایران بر شکل‌گیری دولت فراگیر در افغانستان ، به هدف حضور هزاره‌ها و اهل تشیع است که طالبان اشتراک این گروه‌ها را در قدرت منبع نفوذ ایران تلقی می‌کند  . " او هم‌چنان رفت و آمد برخی از سران جبهه مقاومت ملی را به ایران یکی از عوامل موثر در ناپایداری روابط طالبان با ایران می‌پندارد  . بر اساس گزارش‌ها ، احمد مسعود ، ‌ رهبر " جبههٔ مقاومت ملی افغانستان " پس از مسلط شدن مجدد طالبان ، دست کم دو بار به تهران ، پایتخت ایران ، سفر کرده است که در یک مورد ، امیر خان متقی ، سرپرست وزارت خارجه طالبان دیدارش با احمد مسعود ، رهبر جبهه مقاومت ملی افغانستان و محمد اسماعیل خان ، یکی از فرماندهان پیشین جهادی ، را در تهران تایید کرد  . از سوی دیگر ، به عقیده این مقام پیشین سازمان همکاری‌های اسلامی ، کشته شدن رهبر گروه القاعده در کابل ، عامل دیگری خواهد‌بود که بر روابط طالبان و جمهوری اسلامی سایه منفی خواهد انداخت  .  او گفت : " کشته شدن رهبر القاعده در کابل ، جمهوری اسلامی ایران را نسبت به صداقت گروه طالبان در امر مبارزه با داعش زیر سوال خواهد برد و از سوی دیگر می‌تواند نمایانگر همکاری پنهانی طالبان با امریکا باشد که برای ایران پذیرفتنی نیست  . " در همین حال ، ابولفضل ظهره‌وند ، سفیر پیشین ایران در افغانستان ، پس از کشته شدن رهبر القاعده توسط حمله هوایی طیاره‌ٔ بی‌سرنشین امریکا در کابل ، چهارشنبه ، 12 اسد ، در گفت‌وگو با " پایگاه خبری تحلیلی جهت " گفته است : " موقعیتی که امروز طالبان با آن مواجه‌اند ، حتا با زمانی که رویکار آمدند هم قابل‌ مقایسه نیست  . " ظهره‌وند افزوده است که افغانستان " در حال تبدیل شدن به سیا‌ه چاله امنیتی " است و به گفته وی طالبان در وضعیت مناسبی قرار ندارند  .  او همچنین گفته است که همکاری پنهانی طالبان در امر حذف ایمن الظواهری بعید به نظر نمی‌رسد  . در همین حال ، در مراسم یاد‌بود از بیست و چهارمین سال‌روز کشته شدن دپلمات‌های ایرانی در مزار شریف ، وزارت خارجه این کشور خواهان روشن شدن ابعاد این رویداد‌شده‌است  .  این وزارت گفته است که با ورود طالبان به مزار شریف در سال 1377 خورشیدی ، بر خلاف تعهدات اخلاقی و بین‌المللی ، نمایندگی ایران در این شهر مورد حمله قرار گرفت  . در اعلامیه وزارت خارجه ایران آمده است که محکومیت گسترده آن " جنایات " توسط جامعه بین‌المللی و همدری مردم افغانستان سبب شد که ایران از خود خویشتنداری نشان دهد و از مردم افغانستان حمایت کند  . در ماه اسد سال 1377 با ورود طالبان به شهر مزار شریف ، افراد مسلح به قنسولگری ایران در این شهر حمله کردند و هشت دپلومات و یک خبرنگار ایرانی را کشتند که طالبان در آن زمان دست داشتن در آن رویداد را رد کردند  . شماری از کارشناسان به این باور‌اند که حضور ایالات متحده در افغانستان در دو دههٔ گذشته نه تنها موجب کاهش تنش میان ایران و طالبان شده‌بود ، بلکه تهران در عمل از این گروه بر ضد نیروهای بین‌المللی به رهبری ایالات متحده ، حمایت می‌کرد  . برخی از تحلیلگران استدلال می‌کنند که با خروج نیروهای ایالات متحده از افغانستان ، با وجود برخی از تعاملات ایران با طالبان ، عوامل متعدد بالقوهٔ از جمله تفاوت‌های فرهنگی و مذهبی وجود دارند که به مناقشه و حتا منازعهٔ بالفعل تبدیل شوند  .  درگیری‌های سرحدی میان جنگجویان طالبان و مرزبانان ایران هرچند کوتاه مدت ، مثال بارز این احتمال است  .