مدرسه ها: محلات علم و دانش یا مراکز ترویج دهشت افگنی؟
در سالهای اخير مکاتب مذهبی اسلامی يا مدرسه ها بخاطر افزايش بالقوه دهشت افگنی تحت مو شکافی و بررسی های فزاينده قرارداشته اند.
اما بسیاری متخصصین میگویند که اساس مفکوره مدرسه وسیعا درست فهمیده‌نشده‌است ، هرچند بعضی از این مکاتب در مناطق مختلف ، چون جنوب آسیا ، دهشت افگنی را تشویق می‌کنند ، عایده اکیل همکار صدای امریکا طی یک گذارش تحلیلی این مدرسه‌ها و مساعی برای اصلاح و بهبودی آن‌ها را در جنوب آسیا مورد مطالعه قرار داده است  . کلمه عربی « مدرسه » یک تعداد وسیع مکاتب ابتدائی مذهبی و غیر مذهبی و مکاتب ابتدائیه و ثانونی را احتوا می‌کند  . در برخی مواضع و اماکن جهان ، مانند شرق میانه ، دین مبین اسلام در تمامی سیستم تدریسی مکاتب ، منحیث یک بخش حتمی نصاب تعلیمی وضع‌شده‌ملی ، تدریس می‌گردد  .  اما در بخش‌های از جنوب آسیا چون پاکستان وافغانستان ، کلمه مدرسه بمفهوم کاملا مذهبی آن بکار میرود که هدف آن تدریس دین اسلام است  . اکبر احمد ، محقق در مطالعات اسلامی « امریکن یونیورستی » در واشنگتن دی سی ، میگوید که اساسا مدرسه‌ها ، مراکز کسب دانش و علم بوده‌اند  . او میگوید : " معنی مدرسه غلط فهمیده‌شده‌است  .  اساسا از دیدگاه تاریخی ، معنی مدرسه ، مکتب ، کالج یا تعلیم و تدریس گاه بوده است ؛ چنانچه یک هزار سال قبل ، مدرسه‌های جهان اسلام ، پوهنتون‌های آکسفورد و کیمبریج زمان خود بوده‌اند  . مدرسه‌های بخارا و سمرقند در آسیای مرکزی ، بهترین وروشنترین افکار وقت را از سراسر جهان بخود جلب و جذب مینمودند  .  در آن مدرسه‌ها و مراکز علمی ، هنر‌ها ، ساینس و ستاره‌شناسی ، تدریس میگردید  . " ولی ، احمد میگوید ، مدرسه‌های زمان عصر متفاوت‌اند و عموما بستر داغ دهشت افگنی پنداشته می‌شوند  .  حملات دهشت افگنی بر ایالات متحده توجه همه گان را به این مدرسه‌ها جلب کرد نمود ولی به گفته احمد سیر انکشاف تدریجی مدرسه‌ها مخصوصا در جنوب آسیا ، با تهاجم شوروی به افغانستان آغاز یافت  . احمد میگوید : " امروز مدرسه‌ها ، محلات پرورش افراطیون و متعصبین‌اند ؛ حد اقل این معنی و برداشتی است که عموما مردم از مدرسه‌ها دارند  .  مدرسه‌ها در پاکستان در دهه 1970 و 1980 ، پسران 13 ساله را به جامعه تحویل می‌دادند که فراتر از آنچه که در مدرسه آموخته‌بودند ، معلومات و فهم بسیار اندک و قلیل از جهان داشتند  . آن‌ها پرورش یافته‌بودند تا در جهانی برومند گردند که در آن هنگام ، جهاد علیه شوروی بشدت جریان داشت  .  و این جنبش را ادارات استخباراتی پاکستان ، عربستان سعودی و ایالات متحده تشویق ، تمویل و کمک میکردند  . " با گذشت زمان ، مدرسه‌ها به مراکز تدریس دین اسلام و جنگ علیه شوروی‌ها مبدل شد و طلاب و افراد آن مدرسه‌ها را ، به گفته قمر الهده در موسسه صلح واشنگتن ، میلیون‌ها پسر بچه مهاجر افغان در پاکستان و ایران ، تشکیل میداد  . قمر میگوید : " کمپ‌های مهاجرین و بعد مراکز مهاجرین که این مدرسه‌ها را تمویل میکردند مایل و آماده جنگ برای افغانستان‌بودند و بنابران اختلاطی از سیاسیات دین و مذهب ، دفاع از خود و دفاع از هویت شخصی در تاریخ علیه کسانی عرض وجود کردند که سعی داشتند بشر را سرکوب سازند ، و این همان طرزی فکریست که روی آن در داخل این موسسات یا مدرسه‌ها ، حرف زده میشد و استدلال میگردید  . طرز کلام و افهام و تفهیمی که در این مدرسه‌ها تکلم می‌گردد ، طرزیست که معرف تفکر افراطی ، عمل‌کرد و دید این افراد از جهان ، و محل و موقف انسان در آن است  . " بسیاری از تحلیل‌گران همین ادغام باعث بوجود آمدن جنگجویان تندرو طالب گردیده و مدرسه‌ها زایشگاه دهشت افگنی قرار داد  . بعضی از متخصصین استدلال می‌کنند که در اماکن و جاه‌های چون عربستان سعودی ، مدرسه‌ها نه ، بلکه پوهنتون‌ها اند که تعبیر افراطی اسلام را تدریس نموده و افراط‌گرایی را ایجاد کرده‌اند  . مقتدر خان ، مدیر پروگرام مطالعات اسلامی در یونیورستی دیلاور میگوید که تنها یک تعداد کم مدرسه‌ها ، افراط‌گرایی را تبلیغ مینمایند  . او میگوید : " بزرگترین تعداد مدرسه‌ها در جهان در هند واقع است  .  بصورت عموم در آن کشور 600 هزار مدرسه وجود دارد که هیچکدام آن‌ها نوع طالبی افراطی را تریبه نکرده و به جامعه تحویل نداده و نمیدهند  . در پاکستان و بنگله دیش ، تقریبا 180 هزار مدرسه وجود دارد ، اما در پاکستان تنها 40 ، 50 یا 60 مدرسه است که به همدیگر ارتباط داشته و ایدیالوجی جهاد را در جنوب آسیا تدریس و آموزش میدهند  . اما بسیاری از مدرسه‌ها امروز در جنوب آسیا بیشتر مانند یتیم خانه‌های اند که در آن خورد سالان بی‌پول و بی‌کس ، کسب تعلیم می‌کنند  . " خان میگوید مدرسه‌ها بطور خاص به شاگردان آذوقه و خوار بار میرسانند  .  به همین لحاظ ، او استدلال می‌کند که تغییر بعضی کتب درسی و یا نصاب تعلیمی مدرسه‌ها ، برای عصری‌سازی آن‌ها کافی نیست  .  او موکدا میگوید که منازعات حل نا‌شده‌سیاسی ، باعث می‌شود شاگردان ناراض روانه این‌گونه مکاتب گردند  . او میگوید : " ما باید شبکه‌های بدیل برای مکاتب غیر مذهبی را بوجود آوریم که بتواند به این خردسالان رسیدگی کنند  .  ما باید ریشه این مشکل را مورد مورد مطالعه قرار دهیم  .  در غیر آن تعالیم درین مکاتب اسلامی نه ، بلکه تدریس مفکوره‌های مغایر اسلام خواهد‌بود  . " موظفین اصلاحات مدرسه در افغانستان ، پاکستان و سایر بخش‌های جهان اسلام ، در پی توسیع نصاب تدریسی و تدریس مهارت‌های جدید برای مهیا ساختن زمینه یک آینده بهتر برای محصلین شان‌اند  . اکبر در یونیورستی امریکائی در واشنگتن میگوید : " اصلاح و تغییر مدرسه‌ها باید صورت گیرد  .  وقتی من کمشنر بخش‌های بلوچستان‌بودم ، یکتعداد متنوع مکاتب را تحت اداره خود داشتم ، بشمول مدرسه‌ها را  .  آن‌ها بودجه نداشتند ، استادان آن‌ها نیمه آموزش و پرورش دیده‌بودند و بالنوبه آن‌ها فهم و معلومات ناقص شانرا از جهان به محصلین خود شان انتقال می‌دادند  . روی این دلایل ، بیک اصلاح و تغییر کامل مدرسه‌ها ضرورت است ، باید نصاب جدید تعلیمص داشت و استادان تازه تربیه کرد  .  پروگرام‌های جدید و کمپیوتر داشت تا این محصلین بتوانند مفکوره‌های خود را تغییر دهند و به دین اسلام از یک زاویه و دید کاملا مختلف بنگرند  . " احمد اکبر میگوید در این راه نمی‌توان شکست و ناکامی را قبول‌دار شد ، زیرا مدرسه‌ها در جاه‌های مانند پاکستان و افغانستان مکاتب اصلی و عمده‌اند که میلیون‌ها شاگرد و محصل در آن درس میخوانند  .