فرار 'مغزها' از افغانستان فرار 'قرن ۲۱ از این کشور' است-تحلیلگران
مساله‌ی کوچ و مهاجرت انسان به زمانه‌های دور و دراز بر می‌گردد که می‌شود گفت تاریخ انسان، تاریخ مسافرت و آوره‌گی‌است.  ولی موضوع "فرار مغزها" در امتداد تاریخ مهاجرت بشر، بحث تازه و متفاوت از مهاجرت معمولی حایز اهمیت و بررسی می‌باشد.
در آخرین مورد ، ‌ پس از فروپاشی نظام جمهوری اسلامی افغانستان به تاریخ 15 ماه اگست سال 2021 و روی کار آمدن مجدد طالبان ، تاریخ پر خم و پیچ این کشور یک‌بار دیگر گواه موج‌های عظیمی از فرار و آوارگی مردم بوده است و این روند هنوز هم ادامه دارد  . در آن میان ، خبرنگاران ، شاعران و نویسندگان ، استادان و دانشجویان ، افراد مسلکی و متخصصان بخش‌ها و صنف‌های مختلف اجتماعی شامل‌اند  .  فرار تحصیل یافته‌گان ، نخبه‌گان و افراد متخصص از یک کشور‌‌ ، هرچند به دلایل مختلف ، مساله‌‌ای " فرار مغزها " را از افغانستان موضوعیت می‌بخشد  . شماری از صاحب نظران در گفتگو با صدای امریکا ، آسیب و زیان‌هایی وارده بر افغانستان را درپی فرار و آوارگی افراد آموزش دیده و کادرهای مسلکی این کشور به تحلیل گرفته‌اند  . عمر احمد پروانی ، جامعه‌شناس و بنیان‌گذار لیسهٔ خصوصی هوشمند اسرا ، با توجه به اهمیت بنیادی منابع انسانی در امر توسعه ، به صدای امریکا گفت : " برای پیشرفت یک جامعه و برخورداری آن از مزایای دنیای عصری به داشتن منابع طبیعی ، پول و منابع انسانی متعهد و مسلکی نیاز است  .  ولی منابع طبیعی و پول به‌صورت بالقوه وابسته به ظرفیت و تحرک منابع انسانی است " . آقای پروانی در ادامه‌‌ٔ دیدگاه‌های خود رشد و توسعه‌‌ٔ اقتصادی دانش‌بنیان جاپان و کوریای جنوبی را مثال آورده افزود که نیروی کار ماهر حتا بدون موجودیت سرمایه و منابع طبیعی توانستند کشورهای مانند جاپان و کوریای جنوبی را به توسعه اقتصادی و رفاه سمت و سو دهند  .  او گفت که بدیهی است که افغانستان در خلای نخبگان و مغزهای فنی دچار افت و رکود بیشتر شود  . در همین‌حال باسط آریانفر ، دانشجوی کارشناسی ارشد توسعه‌‌ٔ بین‌المللی دانشگاه ویانا واقع در پایتخت اتریش ، به مزایا و آسیب‌های فرار مغزها از افغانستان نگاه متفاوت داشته می‌گوید :" آسیب‌‌ها و مزایای " فرار مغزها " در متن فرهنگی ، اجتماعی ، اقتصادی و سیاسی در جوامع مختلف در مقیاس‌های متفاوت بروز می‌کند  . آریانفر معتقد است که گاهی این '' فرار مغزها '' به‌سادگی می‌توانند با انسجام جامعه‌ی دیاسپورایی یا جوامع دور از وطن در حوزه‌های مزبور به‌صورت جدی مفید واقع شوند  . "' او می‌افزاید : ‌ " مثلا به‌عنوان نخبه‌گان اقتصادی جهان‌دیده ، دانش‌آموخته‌گان فرهنگی ، رسانه‌‌یی و آگاهان اجتماعی و جامعه‌شناسان با تجربیات جهان مدرن می‌توانند با بازگشت به میهن نقش محوری و مرکزی در بازسازیی کشور ایفا کنند  . " مژده تابش نور ، استاد دانشکده‌ی علوم اجتماعی ، آسیب و زیان '' فرار مغزها '' را در کوتاه مدت ، میان مدت و دراز مدت به بررسی گرفته می‌گوید : " شکی ‌نیست که توسعه ، ثبات و استفاده از منابع طبیعی ، مالی و انسانی به‌طور موثر و کارآمد آن‌ها ، در موجودیت کادر‌ها و افراد متخصص امکان رشد و بهره وری دارد  . " به باور بانو تابش نور ، یک کشور با تمام ویژگی‌های طبیعی نمی‌تواند بدون کادرهای فنی و متخصص به توسعه یافتگی دست یابد  .  او افزود که تهی شدن جامعه از انسان‌های روشن فکر ، خلاق و‌ دارای ویژگی‌های رهبریت و کار آفرینی درکوتاه مدت باعث رکود اقتصادی و انارشیزم یا هرج و مرج اداری و اجتماعی‌شده‌، درمیان مدت به عقب ماندگی ، افزایش تنش‌های اجتماعی و تبعیض ویرانگر تحول می‌کند  .  در نهایت ، ‌ در دراز مدت ، باعث به میان آمدن یک جامعه‌ی فاقد معرفت و جهان بینی می‌گردد که در نتیجه منتج به " بستر‌سازی و رشد افراطیت و تروریزم " می‌انجامد  . عمر احمد پروانی در بخش دیگری از گفتگو با صدای امریکا ، به تفاوت " فرار مغزها " از افغانستان و سایر کشور‌ها پرداخته ، عواقب ناگوار آنرا مشخص می‌کند  . او می‌گوید : " فرارمغرها در حالت‌های عادی تنها به گونه‌ی اتفاق می‌افتد که پاره‌یی از اندیشمندان و یا افراد مسلکی و ماهر در یک جامعه احساس نا امنی و نارضایتی نموده ، ناگزیر به مهاجرت و ترک وطن می‌شوند  .  درین صورت ظرفیت اصلی فکری و کاری جامعه برای پرورش افراد مسلکی پابرجا می‌ماند ، ممکن است بتواند به باز تولید کادرها ، متخصصان و نخبگان بپردازد و خلائ به وجود آمده را برطرف نماید  . " اما پروانی اعتقاد دارد که در افغانستان وضعیت به گونه‌ی دیگریست و افزود که " دراین‌جا اکثریت مطلق نیروهای مسلکی و فکری جامعه می‌خواهند کشور را ترک کنند " .  به عقیده این جامعه‌شناس ، این وضعیت با وضعیت عادی " فرار مغز‌ها " از سایر جوامع فرق می‌کند  . درین وضعیت '' فرار مغزها '' از افغانستان ، ‌ به باور پروانی ، نه تنها چرخ خدمت‌رسانی به مردم از طریق منابع انسانی و سیستم اجتماعی با چالش‌های جدی مواجه می‌شود ، بلکه جامعه ظرفیت خویش برای پرورش مغزها و پر نمودن خلای نخبگان را از دست می‌دهد و از بین رفتن ظرفیت پرورش نخبگان ، جامعه را دچار ایستایی و از کار افتادگی و رکود به‌ سوی تاریکی می‌کشاند که عواقب '' مرگبار و نابود‌کننده '' دارد  . با این همه ، تاریخ قریب به نیم قرن پسین افغانستان به دلیل ظهور و زوال گروه‌های جنگجو ، حاکمیت و سقوط رژیم‌ها و نظام‌های سیاسی با کوچ و مهاجرت ، فرار و آوارگی پیوند عمیق یافته‌است  . پس از سلطنت محمد ظاهر شاه ، نظام جمهوری اسلامی افغانستان با پشتیبانی مالی ، نظامی و سیاسی ایالات متحده‌ی امریکا و جامعه‌ی بین اللملی ، تنها نظامی بوده که در برابر مخالفان مسلح و مدنی بیست سال دوام یافت  . به باور آگاهان طی 20 سال گذشته در افغانستان در بخش‌های مختلف ظرفیت و نیروهای بشری به‌طور قابل ملاحظه پرورش یافته‌بود که با روی‌کار آمدن مجدد طالبان ، دسته‌های عظیم منابع بشری ، نخبگان و تحصیل یافته‌گان این کشور مجبور به مهاجرت و آورگی شدند ، روندی که هنوز هم ادامه دارد  . دستگر روشنیالی ، یکی دیگری از صاحب نظران در پاسخ به پرسش‌های صدای امریکا ، روند '' فرار مغزها '' از افغانستان را چنین خلاصه می‌کند : " فرار شناخت و تحمل ، فرار دانش و پیشرفت ، فرار خرد و تفاهم [ و در نهایت ] فرار مغزها ، فرار قرن بیست و یکم از افغانستان است  . "