Kreyòl Pale, Kreyòl Konprann:Chèlbè, Anpenpan, Grandizè, Granchire,Granpanpan. - 2004-07-23
Atis ayisyen yo--pi espesyalman mizisyen yo--pote gwo gwo kontribisyon nan antre e simaye mo nouvo nan lang kreyòl la. Radyo tou, kap j
Granmanjè:fonksyonè piblik kowonpi (franse-a di véreux) aloufa ki vle tout pou li e kap foure men nan kès piblik la, kès leta. Se nan yon mereng kanaval gwoup Siblim Dayiti (kanaval Anpenpan) mwen te premye tande 2 mo sa yo:ala chèlbè nou chèlbè...anpenpan, anpenpan, anpenpan...ala chèlbè nou chèlbè ! Kote’n pase, se yon sèl pawol: Siblim anpenpan... devan, devan! Lè m' gade byen jounen jodi a, mwen 2 mo yo synonym. 2 mo yo: chèlbè ak anpenpan genyen menm sans. Yo vle di:bwodè, fre, elegant, coquet. Men le pi souvan nou anplwaye chèlbè pou di moun nan se yon enteresant kap eseye fè remake l'. "Jolicoeur debake sou katye a, se pa 2 chèlbè, li kraze". Natirèlman, si se Jolicoeur, sa pa etone m' paske avèk non sa a li pa ta kapab fè lòt bagay. Kraze yon chèlbè, se fè le "joli coeur", le fanfaron. Se eseye fè ou pase pou sa ou pa ye lè se pa enteresan, lè se pa bwodè w'ap kraze. Nan ane 70 yo, genyen yon lòt mo jèn parèy mwen nan epòk la te konn anplwaye pou di menm bagay la: Enpresyonis ! Pa asosye tèm sa a ak mouvman pictural franse ane 1887 la, ou konpran ke msye se yon pent enpresyonist. Enpresyonis ayisyen an gen sans yon moun kap chèche kreye e fè enpresyon sou ou pou fè w' konprann li se yon moun enpòtan, ki gen gwo koneksyon, ki byen souche e kap byen mennen. Kèk fwa yo rele moun sa yo: ti chèlbè ! “Ah, yon ti chèlbe kap vinn fè enteresant la a, mwen mete l' nan wòl li." Konsa tou mwen kapab di senpleman msye se yon ti enteresan ! 2 adjektif sa yo vle di eleman sa a se yon ti “freluquet”...sètadi yon jèn-jan san enpòtans, yon jennonm san valè. Fè chèlbè, fè enteresan se kapab tou “fè enpòtan” ou fè la fine bouche!. “Yo ofri ou travay la ou pa vle pran’n... fè chèlbè, fè enpòtan, ou san lè wè yon lòt moun pase li pran li.” Si mwen te yon franse mwen tap di eleman sa a ap fè “le fanfaron, le matamore”, le fier-a-bras. Nan lang kreyòl la mwen konnen 4 adjektif ki ranmase tou le 3 sans sa yo se: Granpanpan, Grandizè, Granchire epi granfòma...Abòdjò Granfòma ! men atansyon... mwen pa di granjipon!