Kreyòl-Pale, Kreyòl-Konprann: Frèt, Fredi, Frèt Ak
Sepandan, frèt pa toujou asosye ak fredi. Wi, pafwa yo asosye frèt ak kalm ou ak endiferans. Ekzanp, lari a, frèt maten an !
Nan peyi mwen,nou asosye frèt ak lanmò. Wouy, pa manyen m' ak men frèt ou a ! Men pitit lafrèt, ou pa ta di men mò ! Yo, relesimityè ak tonm kote yo antre mò yo:“sejou lè mò”. E nan kwayans popilè a, se yon kote ki frèt anpil. Zòt di tou, frèt pase nen chen ! Plus froid que le nez (le museau) d'un chien. Plus froid que de la glace: frèt pase glas ! “ an franse" (1). Sepandan, frèt, pa toujouasosye ak fredi. Wi, pafwa yo asosye frèt ak kalm ou ak endiferans. Ekzanp, lari a, frètmaten an ! konprann genyen yon kalm, pa genyen gwo aktivite kap dewoule. Lari a trankil---ki pa finn yon twò movebagay, an pasan. Trankil, mwensòt site la a, nou rankontre l' nan ekspresyon sa a:kijan Jeannine frèt konsa a aswè a ? Siman,se dwe paske manman l' pati a ! Ou ankò nan ekspresyon sa a: sa k' fè ou cho a, lafè ou frèt... Kidonk, lap fè’w rete kò ou dousman, rete kò ou trankil. Sa a tou, se yon bon bagay,paske papa’m toujou di "". "Kite manje a,frèt anvan ou manje l' ! se yon rekòmandasyon ou fè ou yon lòd ou pase pou dimoun nan kite manje a pou’l pa boule bouch li... malgre gen moun ki pa. , se kapab yon moun ki renmen manje cho, sètadi, ki gen anpil epis,anpil piman. Men tout se kapab yon moun ki pa pè akwochay, ki pa pè chalè. Se san doutepou sa gen yon ekspresyon kreyòl nan peyi Dayiti ki di: ! Nan peyi m',sou bitasyon grann mwen, genyen yon tènan rejyon Pennsik (pain-de-sucre), peyizan yo pa renmen ditou.Yo di: li se yon vye. Yon ,mezanmi, se yon tè ki pa pwodui anpil, ki pa bay anpil randman lè ou plantejaden ou ladan. Si ou vle jaden ou donnen, se plante’l nan "tè cho". bon pou plante kafe. Frèt toukapab asosye ak lafyèv. Ekzanp: depi m' maten, Maryse ap plenyen ak yon , siman se yon vye lafyèv frison kap boulvèse li. Epitou,genyen . seyon atitud, yon konpòtman yon moun genyen vizavi ou. Lè ou remakesa, ou mèt konnen, siman ou dwe di ou fè moun ki frèt avèk ou a kichoy ki pa fè l' plezi. Genkote yo rele sa “". "Sa fè 3 jou, mennajmwen frèt nèt avè’m, mwen pa konnen sa’m fè l' ! Doudou, di’mpouki ou frèt avè’m konsa a, non cheri ? (konprann: poukisa ou endiferan konsa a avèk mwen?) "A a a, fi sa a, se yon ! Sa ki vle di, se yon lè li sou bò ou e yon lòt lè li pa sou bò ou." jbjacque@voanews.com