نیروگاه اتمی بوشهر، در انتظار چرنوبیلی دیگر؟
«ذر حالی که بیشترین توجه به دو نیروگاه نظنز و فوردو معطوف شده اما شاید فعالیت های نیروگاه بوشهر خطرناک ترین جنبه فعالیت های اتمی ایران باشد»
یادداشت زیر برگردان مقاله خسرو سمنانی و گری‌ام سندکوئیست است که در روزنامه نیویورک تایمز منتشر‌شده‌است  .  آقای سمنانی نویسنده کتاب « قمار اتمی آیت‌الله : هزینه انسانی حمله نظامی به تاسیسات اتمی ایران » و آقای سندکوئیست استاد بازنشسته رشته مهندسی هسته‌ای و مکانیک دانشگاه یوتا است  . همزمان با تشدید تحریم‌ها علیه تهران ، تهدیدهای اسراییل در مورد حمله نظامی به ایران و تداوم فعالیت سانتریفوژهای این کشور ، احتمالا نمایش قدرت در مورد برنامه اتمی ایران در سال 2013 سرعت بیشتری به خود می‌گیرد  .  در حالی که بیش‌ترین توجه به دو نیروگاه غنی‌سازی اورانیوم نظنز و فردو معطوف‌شده‌است ، شاید وضعیت نیروگاه بوشهر این فرضیه را ثابت کند که این تاسیسات خطرناک ترین جنبه فعالیت‌های اتمی ایران را در برمی گیرد  . نیروگاه اتمی بوشهر بین دو روستای ساحلی آرام قرار گرفته که بیشتر فعالیت مردم آن بر ماهیگیری متمرکز‌شده‌است  .  سالیان سال است که نیروگاه بوشهر به عنوان تاسیساتی مطرح می‌شود که فعالیت‌های اتمی ایران را « پذیرفته‌شده‌» می‌نمایاند  .  مهندسان روسیه این نیروگاه را ساخته‌اند و فعالیت‌های آن تحت نظارت « آژانس بین‌المللی انرژی اتمی » قرار دارد  .  نیروگاه بوشهر هم اکنون برق تولید می‌کند و بیشتر کارشناسان اتمی اتفاق نظر دارند که این تاسیسات ، در مقایسه با سایر نیروگاه‌های اتمی ایران نگرانی جدی در مورد ساخت بمب اتمی و جنبه تسلیحاتی فعالیت‌های آن پدید نمی‌آورد  . اما دلیل دیگری وجود دارد که می‌تواند نیروگاه بوشهر را به خطرناک ترین قطعه معمای اتمی ایران بدل کند و این احتمال وجود دارد که عدم برنامه‌ریزی دقیق و مشکلات فنی مداوم ، آن را به چرنوبیل دیگری بدل کند و موجب وقوع یک فاجعه انسانی شود که پس‌لرزه‌های زیان‌های اقتصادی سرسام آور آن سراسر این منطقه نفت خیز را فرا گیرد  . مشکلات فنی دوازده ماه گذشته در این نیروگاه نگرانی‌های بسیار جدی در مورد ظرفیت و توانایی ایران برای بهره برداری از این نیروگاه مطرح کرده است  .  خبرگزاری رویترز به نقل از یک منبع روسی گزارش داد زمانی که مقامات مسئول نیروگاه بوشهر چندین پیچ و مهره را زیر سلول‌های سوخت دستگاه‌های این نیروگاه پیدا کردند ، در ماه اکتبر فعالیت‌های آن را به حالت تعلیق درآورند تا آسیب احتمالی به این تاسیسات را محدود کنند  .  زمانی که ایران مقامات « آژانس بین‌المللی انرژی اتمی » را در مورد موارد انتقال ناگهانی سوخت مطلع کرد ، این آژانس در گزارش ماه نوامبر خود به این نکته اشاره کرده‌بود و مقامات غربی در این مورد ابراز نگرانی کردند  .  شیخ صباح الاحمد آل صباح ، امیر کویت از تهران خواسته تا برای « حصول اطمینان از امنیت کشورها و مردم منطقه » با « آژانس بین‌المللی انرژی اتمی » همکاری نزدیک تری داشته باشد  . در همین ضمن ، دانشمندان روسیه انتقال عملیات اجرایی و بهره برداری از این نیروگاه به همتاهای ایرانی خود را به تعویق انداخته‌اند  .  انتظار می‌رود این انتقال در ماه مارس انجام شود  . این واقعیت که نیروگاه بوشهر روی یک خط گسل فعال ساخته‌شده‌نیز بسیار نگران‌کننده است ، چرا که خطراتی همچون فاجعه نیروگاه اتمی فوکوشیمای ژاپن را افزایش می‌دهد  .  اگر اقدام فوری صورت نگیرد ، احتمال وقوع یک سانحه در این نیروگاه بیشتر از آن است که جامعه بین‌المللی بتواند آن را نادیده بگیرد  . وقوع بحران اتمی از نوع چرنوبیل در نیروگاه بوشهر نه تنها آسیب بسیار شدید و جدی به جنوب ایران وارد خواهد کرد ، بلکه بحرین ، کویت ، عمان ، قطر ، عربستان سعودی و امارات متحده عربی ، شش کشور نفت خیز عضو « شورای همکاری خلیج‌فارس » نیز لطمه‌های سنگینی خواهند دید  .  در واقع ، فاصله پایتخت این کشورها به بوشهر از مسافت تهران به این شهر کمتر است  .  تشعشات اتمی که در هوا و آب پراکنده می‌شوند ، روند کشتیرانی در تنگه هرمز که مهمترین شاهراه نفتی جهان است را مختل خواهند کرد  .  قیمت نفت سر به آسمان خواهد گذاشت و اقتصاد جهانی با یک توفان عظیم مواجه می‌شود  . در شرایطی که مسیر وزش باد در منطقه خلیج‌فارس از شرق به غرب است و جریان‌های ساحلی در مسیر مخالف عقربه‌های ساعت می‌چرخند ، بحران نشت و آلودگی تشعشات اتمی میدان‌های نفتی و نیروگاه‌های تصفیه و آب شیرین کن که برای ساکنان مناطق محلی آب آشامیدنی فراهم می‌کنند ، آلوده خواهند شد  .  این امر از سویی فاجعه جدی برای کشورهای منطقه خلیج‌فارس به بار خواهد آورد که برای آب به نیروگاه‌های آب شیرین کن متکی هستند و از سوی دیگر ناوگان پنجم نیروی دریایی ایالات متحده مستقر در بحرین را در معرض تهدید قرار خواهد داد  . این معضل پنهان را نمی‌توان نادیده گرفت  .  در شرایطی که همه چشم‌ها به نیروگاه‌های هسته‌ای دیگر ایران و به ویژه فردو و نظنز دوخته‌شده‌است ، نیروگاه بوشهر به توجه بیشتری نیاز دارد  .  « آژانس بین‌المللی انرژی اتمی » باید به سرعت ارزیابی جامعی در مورد نقاط ضعف و آسیب‌پذیر نیروگاه اتمی بوشهر را آغاز کند تا از امنیت مراحل فعالیت آن اطمینان حاصل کند  . فاجعه چرنوبیل در سال 1986 و سانحه فوکوشیما در سال 2011 بر این واقعیت نور می‌تابانند که احتمال سوانح غیرمنتظره‌ای از این دست در نیروگاه‌های اتمی وجود دارد  .  این سوانح یادآور اهمیت ضرورت واکنش اضطراری یکپارچه در سطوح داخلی ، ملی و منطقه‌ای هستند  . تاریخچه ( ساخت نیروگاه ) بوشهر هم نگران‌کننده است  .  ساخت این نیروگاه در سال 197٥ و با کمک مهندسان آلمانی آغاز شد و پس از انقلاب سال 1979 متوقف شد  .  ساخت این نیروگاه با کمک « آژانس انرژی اتمی روسیه » معروف به « روس اتم » بار دیگر از سر گرفته شد و از ابتدای ساخت هم شاهد تاخیر در ساخت و مشکلات فنی متعدد‌بود  . این نیروگاه پس از چندین سال تاخیر در نهایت در اوت سال 2010 و زمانی که میله‌های سوخت به راکتور منتقل شدند ، به‌طور رسمی به مرحله بهره برداری رسید  .  فعالیت این راکتور در مدت زمانی کمتر از شش ماه از زمان فعالیت به دلیل مشکلات مربوط به سیستم‌های سردکننده به ناچار متوقف شد  .  مقامات اعلام کردند قطعات ساخت آلمان عامل اشکالات فنی این سیستم‌بود  .  بنا به گفته غلامرضا آقازاده ، رئیس پیشین « سازمان انرژی اتمی » ایران مشکلات طراحی ( قطعات ) عامل توقف فعالیت راکتور‌بود  .  او تاکید کرد که 24 درصد قطعات و تجهیزات مورد استفاده در نیروگاه بوشهر ساخت آلمان ، 36 درصد ساخت ایران و 40 درصد ساخت روسیه هستند  . این شیوه ساخت یک نیروگاه اتمی امن نیست  . به علاوه ، پرسش‌های جدی در مورد توانایی حکومت ایران برای اقدام فوری و واکنش در برابر یک فاجعه اتمی بزرگ وجود دارند  .  ایران به هیچ وجه از توانایی‌های آمادگی عمرانی و شهری برای واکنش نسبت به تراژدی‌هایی در مقیاس چرنوبیل و یا فوکوشیما برخوردار نیست  . ایران تنها کشوری است که یک نیروگاه اتمی فعال دارد اما « کنوانسیون امنیت اتمی 1994 » را امضا نکرده است  .  همانگونه که جامعه بین‌الملل در مورد افشای اطلاعات مربوط به نیروگاه‌هایی که ظن ساخت سلاح‌های اتمی در آن‌ها وجود دارد ، به ایران فشار می‌آورد ، باید با همان جدیت مقامات تهران را به امضای این پیمان وادار کند  .  حتی کشورهایی همچون اسراییل ، هند و پاکستان که هیچ یک « پیمان منع گسترش سلاح‌های کشتارجمعی » را امضا نکرده‌اند ، به امضای « کنوانسیون امنیت اتمی » متعهد شده‌اند  . به‌طور قطع ، امضای این پیمان‌ها مهم هستند ، اما کفایت نمی‌کنند  .  همسایه‌های ایران باید با ایالات متحده و دیگر قدرت‌های بزرگ جهان در مورد تلاش برای برخورداری از توانایی واکنش سریع در برابر وقوع یک فاجعه احتمالی همکاری کنند  .  سازمان ملل متحد باید یک کمیته ویژه برای بوشهر تشکیل دهد تا مشکلات این نیروگاه را بررسی قرار کند و با هدف به حداقل رساندن ریسک وقوع سانحه کمک فنی ارائه دهد  .  سازمان ملل متحد در ضمن باید راهبرد واکنش اضطراری ویژه خود را تدوین کند تا بتواند در صورت وقوع یک سانحه اتمی احتمالی در بوشهر به سرعت اقدام کند  . « آژانس بین‌المللی انرژی اتمی » به همان اندازه که برای شناسایی هر برنامه تسلیحاتی به جزئیات توجه می‌کند ، باید بر جنبه‌های مختلف امنیت نیروگاه بوشهر نیز تمرکز کند  .  جان صدها هزار انسان و بازارهای نفت جهان و اقتصاد جهان و امنیت جمعی جهان به این مسئله وابسته است  .