آیا خجسته روز سیزده فروردین را به اشتباه روزی نحس و بدیمن و شوم خوانده اند؟
پس از نفوذ فرهنگ سامی و رخنه ی فرهنگ اروپایی در زمان حکومت صفویان عدد ١٣ را نحس می دانستند و هنوز هم علیرغم پیشرفت های علمی و فن آوری پیشرفته اروپا، این خرافات عمیقا در دل بسیاری از اروپاییان وجود دارد
پژوهش‌های بسیاری در رابطه با جشن‌های ملی و باستانی ایران به عمل آمده است که نشان می‌دهد که جشن‌های باستانی ایرانیان از جمله سیزده به دربا این گستره برگزاری و سابقه طولانی در طول زمان دچار تغییرو تحولات و دگرگونی‌های بسیاری‌شده‌است  . بسیاری از این تحقیقات نشان می‌دهند که که در فرهنگ ایرانی ، هیچ یک از روزهای سال « نحس » و « بدیومن » یا « شوم » شمرده‌نشده‌، بلکه طبق شواهد موجودهر یک از روزهای هفته و ماه ، نام‌هایی زیبا در ارتباط با یکی از مظاهر طبیعت یا ایزدان و امشاسپندان داشته و دارند  .  برای مثال روز سیزدهم هر ماه خورشیدی در گاهشماری ایرانی « تیر روز » نام دارد که به ستاره تیشتر ، ستاره باران آور نسبت داده‌شده‌است و ایرانیان دوران باستان از روی خجستگی ، این روز را برای نخستین جشن تیرگان سال ، انتخاب کرده‌اند  . همچنین در هیچ یک از متون کهن و هیچ دانشمند و نویسنده‌ای ، از این روز به بدی یاد نکرده است بلکه در بیشتر نوشتارها و کتاب‌ها ، از سیزدهم نوروز با عنوان روزی فرخنده و خجسته نام برده‌اند  . برای نمونه کتاب « آثار الباقیه » جدولی برای سعد و نحس بودن روزها دارد که در آن جدول در مقابل روز سیزدهم نوروز کلمه ی « سعد » به معنی نیک و فرخنده آورده‌شده‌است  . اما پس از حمله ی تازیان به ایران از این رو که اعراب هفت روز در هر ماه را نحس می‌دانستند و سیزدهمین روز از هرماه نیز بخشی از این روزها بوده ، روز سیزدهم فروردین را هم به اشتباه نحس خواندند  . از سویی دیگر پس از نفوذ فرهنگ سامی نوبت به رخنه ی فرهنگ اروپایی در زمان حکومت صفویان رسید که در این فرهنگ نیز عدد 13 را نحس می‌دانستند ، و هنوز هم با پیشرفت‌های علمی و فن‌آوری پیشرفته اروپا ، این خرافات عمیقا در دل بسیاری از اروپاییان وجود دارد که در مقایسه با خرافات شرقی ، شمارگان آن‌ها کم نیست و مثال‌های بسیار دیگری مانند « داشتن روزی بد با دیدن گربه ی سیاه رنگ »، « احتمال رویدادی شوم پس از رد شدن از زیر نردبام » یا « شوم بودن گذاشتن کلید خانه روی میز آشپزخانه »، « خوش شانسی آوردن نعل اسب » و بسیاری موارد خرافی دیگر  .  تنها مسئله‌ای که در فرهنگ ایرانی می‌توانیم درباره عدد سیزده پیدا کنیم ، « بد قلق » بودن عدد 13 به خاطر خاصیت بخش ناپذیری آن است که این خود نشانه‌ای است از دانش بالای ایرانیان از ریاضی و به کارگیری آن در زندگی روزمره  .  اما وقتی درباره نیکویی و فرخندگی این روز بیشتر دقت می‌کنیم منابع معقول و مستند با سوابق تاریخی زیادی را می‌یابیم  . همان‌طور که گفته شد سیزدهم فرودین ماه که تیر روز نام دارد و متعلق به فرشته یا امشاسپند یا ایزد سپند ( مقدس ) و بزرگواری است و در متون پهلوی و در اوستا تیشتر نام دارد و جشن بزرگ تیر روز از تیر ماه که جشن تیرگان است به نام او می‌باشد  . فروردین ماه نیز که هنگام جشن و سرور و شادمانی و زمان فرود آمدن فروهرها است  .  و تیر روز از این ماه نخستین تیر روز از سال می‌باشد در میان ایرانیان باستان بسیار گرامی بوده و پس از دوازده روز جشن که یادآور دوازده ماه سال است ، روز سیزدهم را پایان رسمی روزهای جشن نوروز می‌دانستند و با رفتن به کنار جویبارها و باغ و صحرا و شادی کردن در واقع جشن نوروز را با شادی به پایان می‌رساندند ودرواقع حسن ختامی‌بود بر بزرگ ترین جشن سال  . همان‌طور که پیشینه جشن نوروز را از زمان جمشید می‌دانند درباره سیزده به در ( سیزده بدر ) هم روایتی است به این‌گونه که : « ...  جمشید ، شاه پیشدادی ، روز سیزده نوروز را در صحرای سبز و خرم خیمه و خرگاه بر پا می‌کند و بارعام می‌دهد و چندین سال متوالی این کار را انجام می‌دهد که در نتیجه این مراسم در ایران زمین به صورت سنت و آیین درمی آید و ایرانیان از آن پس سیزده بدر را بیرون از خانه در کنار چشمه سارها و دامن طبیعت برگزار می‌کنند  ... » اما برای بررسی دیرینگی جشن سیزده بدر از روی منابع مکتوب ، اغلب این منابع مربوط به دوران قاجار می‌باشند و گزارش به برگزاری سیزده به در در فروردین یا ماه « صفر » داده‌اند ، از همین رو برخی ازپژوهشگران پنداشته‌اند که این جشن بیش از یکی دو سده دیرینگی ندارد اما با دقت بیشتر در می‌یابیم که شواهد زیادی بردیرینگی این جشن وجود دارد شیوه‌های برگزاری سیزده به درو مراسم و آداب این روز بسیار متفاوت و گسترده می‌باشد ، اما همان‌طور که می‌دانیم سیزدهم فروردین تیشتر روز می‌باشد و آغاز نیم سال دوم زراعی ، و مردمان ایرانی برای نیایش و گرامیداشت تیشتر ، ایزد باران آور و نوید بخش سال نیک به کشتزارها و مزارع خود می‌رفتند و در زمین تازه روییده و سرسبز و آکنده از انبوه گل و گیاهان صحرایی به شادی و ترانه سرایی و پایکوبی می‌پرداختند و از گردآوری سبزه‌های صحرایی و پختن آش و خوراکی‌های ویژه غافل نمی‌شدند  .  بخشی دیگر از آیین‌های سیزده بدر را هم باورهایی تشکیل می‌دهند که به نوعی با تقدیر و سر نوشت در پیوند است  .  برای نمونه فال گوش ایستادن ، فال‌گیری ( به ویژه فال کوزه )، گره زدن سبزی و گشودن آن ، بخت گشایی ( که درسمرقند و بخارا رایج است و نمونه‌های پرشمار دیگر  . علاوه بر این‌ها آیین‌های سیزده بدرهم مانند چهارشنبه سوری و نوروز ، پر شمار ، زیبا و دوست داشتنی است : بازی‌های گروهی ، ترانه‌ها و رقص‌های دسته جمعی ، گردآوری گیاهان صحرایی ، خوراک پزی‌های عمومی ، بادبادک پرانی ، سوارکاری ، نمایش‌های شاد ، هماوردجویی جوانان ، آب پاشی و آب بازی بخشی از این آیین هاست که ریشه در باورها و فرهنگ اساطیری دارند  .  از جمله شادی کردن و خندیدن به معنی فروریختن اندیشه‌های پلید و تیره ، روبوسی نماد آشتی ، به آب سپردن سبزه ی سفره نوروزی نشانه هدیه دادن به ایزد آب « آناهیتا » و گره زدن علف برای شاهد قرار دادن مادر طبیعت در پیوند میان زن و مرد ، ایجاد مسابقه‌های اسب دوانی که یادآور کشمکش ایزد باران و دیو خشک سالی است  . افسانه ی آفرینش در ایران باستان و موضوع نخستین بشر و نخستین شاه و دانستن روایاتی درباره ی « کیومرث » دارای اهمیت زیادی است ، در « اوستا » چندین بار از کیومرث سخن به میان آمده و او را نخستین پادشاه و نیز نخستین بشر نامیده است  .  « مشیه » و « مشیانه » که دختر و پسر دو قلوی کیومرث‌بودند ، روز سیزدهم فروردین برای نخستین بار در جهان با هم ازدواج کردند  .  در آن زمان چون عقد و نکاحی شناخته نشده‌بود آن دو به‌وسیله ی گره زدن دو شاخه ی « مورد »، پایه ی ازدواج خود را بنا نهادند و چون ایرانیان باستان از این راز به خوبی آگاهی داشتند ، آن مراسم را به ویژه دختران و پسران دم بخت انجام می‌دادند ، امروزه نیز دختران و پسران برای بستن پیمان زناشویی ، نیت می‌کنند و علف گره می‌زنند  .  این رسم از زمان « کیانیان » تقریبا فراموش شد و در زمان « هخامنشیان » دوباره آغاز شد و تا امروز باقی مانده است  . در کتاب « مجمل التواریخ » چنین آمده است : « ...  اول مردی که به زمین ظاهر شد ، پارسیان آن را « گل شاه » نامیدند ، زیرا که پادشاهی او الا بر گل نبود ، پس پسر و دختری از او ماند که مشیه و مشیانه نام گرفتند و روز سیزده نوروز با هم ازدواج کردند و در مدت پنجاه سال هیجده فرزند بوجود آوردند و چون مردند ، جهان نود و چهار سال بی‌پادشاه بماند  . » همانگونه که شباهتی بین چارشنبه سوری و نوروز امروزی متداول در تهران و شهرهای بزرگ ، با شیوه‌های اصیل و کهن آن وجود ندارد ، سیزده بدر امروزی نیز تنها نامی از یک جشن کهن را برخود داشته و هیچ شباهتی به آیین کهن و یادگار نیاکان ما ندارد  .  نحوه ی اجرای این جشن ، مانند بسیاری از دیگر آیین‌های ایرانی ، عمیقا از شیوه ی اصیل و باستانی خود دور‌شده‌است و به شکل فعلی آن ، دارای سابقه ی تاریخی در ایران نیست  . به روایتی درفرهنگ امروزی ایرانیان هفت عدد مقدسی به شمار می‌رود ودر مقابل آن عدد سیزده عدد منحوس و نا مبارکی تلقی می‌شود  .  اجرای مراسم « سیزده به در » یا روز طبیعت یکی ازآداب و سنن ایرانی است که در سیزدهمین روز پس از تحویل سال جدید مردمان را به دشت و صحرا می‌کشاند  .  دراین روز طبق آداب باقیمانده از این رسم سنتی که از صدها سال پیش رواج داشته سبزه‌هایی که در هفت سین قرار داشته در روزدخانه یا آب روانی انداخته می‌شود و مردم در این روزآنچنان شادی وجست وخیز می‌کنند تا نحوست روز سیزده از آن‌ها دور شود  . در این روز مردم درفضای باز و آزاد و دردامن طبیعت ، درکنار خانواده ، دوستان و عزیزان خود سفره پهن می‌کنند و خوردن غذاهای سنتی از قبیل آش ، کوکو ، باقالی پلو و کوفته نیز در این روز رواج دارد هرچند غذای روز سیزده به در در شهرهای مختلف فرق می‌کند  . یکی از معروف ترین رسوم سیزده به در پس از به آب سپردن سبزه‌ها ، گره زدن دوسبزه به همدیگر است  .  این دو سبزه را تمثیلی از پیوند یک زن و مرد جوان می‌دانند و به همین دلیل مادربزرگ‌ها ، جوان ترها و بخصوص دختران جوان را به گره زدن سبزه‌ها تشویق می‌کنند  . به باور برخی از پژوهشگران ، سابقه رسم گره زدن در روز سیزده به در به آیین زرتشتی باز نمی‌گردد بلکه مربوط به باورهای مردمان آریایی است که پیش از زرتشت در سرزمین ایران زندگی می‌کردند  .  طبق یکی از این باورها ، بارندگی به فرشته‌ای به نام « تشتر » مربوط است که در آسمان‌ها به صورت اسب سپیدی همواره در حال حرکت است و هرگاه این فرشته با دیوی به نام « آیوش » بجنگد و برنده شود سالی نکو پر از سبزی و خرمی و باران در پیش است  .  به همین دلیل ایرانیان روز سیزدهم فروردین کنار سبزه‌ها و جویبارها می‌روند و به ویژه زنان که نماد آناهیتا یعنی ایزد آب بر روی زمین هستند با نوازش و گره زدن سبزه‌ها حمایت خود را از فرشته باران نشان می‌دهند  . برخی دیگر از این پژوهش‌ها نشان می‌دهد که بعدها و از پس از ظهور ادیان سامی در ایران جامعه بسته تری وجود داشته و زنان پیوسته خانه نشین و از آنجایی که دختران نمی‌توانستند همسرانشان را به میل خودشان انتخاب کنند مهم ترین آمال و آرزوی هر دختری در این دوران این بوده که شوهر خوبی بیابد و هرچه زودتر به خانه بخت برود  .  چنانچه دختری تا سن و سال 16 یا 17 سالگی موفق به ازدواج نمی‌شد اغلب مایه ننگ به شمار می‌آمد  .  به همین دلیل کم کم رسم گره زدن سبزه ماهیت خود را تغییر داد و در فرهنگ ایران پس از اسلام تبدیل به آرزومندی برای ازدواج دختران دم بخت شد  . بعدها در روز سیزده به در دخترها به امامزاده می‌رفتند ، سبزه گره می‌زدند و گاه حتی سفره‌های نذری پهن می‌کردند تا شاید نیروهای « غیبی » کمک کنند و شوهری برایشان پیدا شود زیرا دختری که ازدواج نمی‌کرد جایگاهی در جامعه نداشت  . به هرحال روز سیزدهم فروردین هم امروزه مانند شب آخرین چهارشنبه سال یا « چهارشنبه سوری » اهمیت ویژه‌ای دارد  .  اگر با چهارشنبه سوری به استقبال نوروز می‌رویم با سیزده به در نوروزمان را بدرقه می‌کنیم  .  درحقیقت نوروز که مراسمی محفلی و خانوادگی دارد با دوحرکت اجتماعی و عمومی از خانه‌ها به خارج راه می‌یابد و به دو آیین سنتی که نشان از همبستگی جمعی دارند مشخص می‌شود  .