صفحه آخر: وقف و موقوفات در جمهوری اسلامی ایران
روز ۲۷ صفر در ایران روز وقف اعلام شده است. برنامه صفحه آخر روز جمعه ۲۰ آذرماه ۱۳۹۴ (۱۱ دسامبر ۲۰۱۵) صدای آمریکا به همین مناسبت به وضعیت وقف و اوقاف و موقوفه ها در جمهوری اسلامی اختصاص یافته است.
فقیه مدرسه دی مست‌بود و فتوا داد که می‌حرام ولی به ز مال اوقاف است به نوشته پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه ، " سازمان اوقاف و امور خیریه به منظور تحکیم پایه‌های سنت نبوی وقف ، ترویج این فرهنگ اسلامی و نیز معرفی کارکردهای فرهنگی ، اقتصادی ، اجتماعی ، آموزشی و بهداشتی این عمل خداپسندانه ، براساس مصوّبه شورای عالی انقلاب فرهنگی ، روز 27 صفر را با عنوان « روز وقف » نام‌گذاری کرده است "  . روز وقف در جمهوری اسلامی ایران بر اساس تاریخ قمری ، یک روز پیش از 28 صفر ، همزمان با روز وفات پیامبر اسلام و شهادت امام رضا و مرگ امام حسن ( امامان هشتم و دوم شیعیان ) تعیین‌شده‌است  .  به گفته منابع و مسئولان جمهوری اسلامی این روز از آن جهت به عنوان روز وقف اعلام‌شده‌که " وقف ادامه سنت پیامبر " است  .  همچنین آستان قدس رضوی ، که نیابت تولیت حرم امام رضا در مشهد را برعهده دارد ، بی‌تردید بزرگ ترین موسسه وقفی در ایران و شاید در جهان است  .  بنا برهمین منابع ، یک هفته پس از روز وقف نیز هفته وقف اعلام‌شده‌که از همین روز 27 صفر آغاز می‌شود  . در برنامه صفحه آخر ، نکاتی چون محل وقف در اسلام و فقه اسلامی کجاست  ؟  وقف چرا و به چه منظور به وجود آمده و در ایران از آن چگونه استفاده می‌شود  ؟  متولی آن در ایران کیست و منابع آن چگونه هزینه می‌شود  ؟  ازجمله پرسش‌هایی است که با حضور حسن شریعتمداری ، پژوهشگر امور اجتماعی و فعال سیاسی و فرزند آیت‌الله سید کاظم شریعتمداری از مراجع بزرگ شیعه ، به آن‌ها پاسخ داده می‌شود  .  او همچنین درمورد برخی از موقوفه‌های عمده ایران که به تمام در اختیار مذهبیون حکم‌روا بر جمهوری اسلامی‌ست ، توضیح می‌دهد  . به گفته حسن شریعتمداری وقف در تمدن‌های بشری سابقه‌ای طولانی دارد و صرفا امر مذهبی نیست  .  قرآن نیز هیچ‌گاه به وقف اشاره‌ای نکرده و نامی از آن نبرده  .  و تنها در یک ، دو مورد به عمل خیر و نیکوکاری توصیه کرده است  .  اما بعدها در فقه اسلامی با توسل به برخی تعبیرها وقف به عنوان نهادی اسلامی در آمده است  .  وقف در قانون مدنی ایران نیز پذیرفته‌شده‌و قوانین مربوط به آن تعیین‌شده‌است  .  امور مربوط به وقف و خیریه در جمهوری اسلامی در اختیار سازمان اوقاف است  . به گفته آقای شریعتمداری وقف به معنای حبس عین مال است که درآمد آن باید در راه و خدا و خیر خلق صرف شود  .  تفاوت وقف با موسسات خیریه امروزی آن است که در موسسات عام المنفعه حبس مال وجود ندارد و موسسه می‌تواند هدیه و مال از خارج دریافت کند و در بعضی دیگر از نهادهای خیریه نیز بنیان‌گذار مال را به آن نهاد واگذار می‌کندو مدیری را برای نظارت بر اداره آن ، یا تولیت آن ، تعیین می‌کند  .  که برای این نظارت میلغی نیز به عنوان حق تولیت برای متولی تعیین می‌کند  . خصوصیت عمده نهادهای وقفی و خیریهدر جهان امروز معافیت آن‌ها از مالیات است  .  هرچند که باید از نظر مالی و امور دیگر شفاف و پاسخ گو باشند  . در ایران اداره موقوفات در اختیار سازمان اوقاف و امور خیریه است  .  نهادیکه در دوران محمد رضا شاه پهلوی تاسیس شد و پس از انقلاب ادامه یافت  .  تا پیش از انقلاب تولیت موقوفات در اختیار شاه‌بود که او نایب تولیه موقوفه را تعیین و منصوب می‌کرد  .  در خراسان تولیت حرم امام رضا از زمان صفویه اهمیت یافت که تاکنون ادامه دارد  .  این مقام تا دوران قاجار بیشتر در اختیار علمای محلی‌بود اما در زمان قاجاریه نیابت تولیه یا متولی باشی معمولا از تهران و از میان افراد غیر روحانی تعیین می‌شد که حکومت بر خراسان را نیز به دست می‌گرفت  .  رسمی که در دوران پهلوی نیز ادامه یافت  .  عبدالعظیم ولیان نایب التولیه آستان قدس رضوی استاندار خراسان نیز‌بود  . ریاست سازمان اوقاف بر عهده نصیر عصار ، معاون امیرعباس هویدا‌بود  .  پس از انقلاب و تاسیس جمهوری اسلامی این سازمان نیز در اختیار مذهبی‌ها قرار گرفت  .  در جمهوری اسلامی ، تولیت موقوفات در اختیار رهبر جمهوری اسلامی است که پس از آیت‌الله خمینی اکنون در اختیار آیت‌الله خامنه‌ای استو او نمایندگان خود را در موقوفات به عنوان نایب التولیه تعیین و منصوب می‌کند  .  نایب التولیه کنونی آستان قدس عباس واعظ طبسی است که از زمان روح الله خمینی در این مقام باقی است  . بر اساس قوانین سازمان اوقاف ، 30 درصد عایدی موقوفات صرف نگه‌داری موقوفه می‌شود  .  14 درصد آن حق تولیت است که به ولی فقیه تعلق می‌گیرد و 13 درصد آن نیز به عنوان حق نظارت به سازمان اوقاف تعلق می‌گیرد  .  به گفته آقای شریعتمداری پس از کسر این ارقام ، باقی مانده درآمد صرف برآوردن نیات بانی وقف می‌شود  .  که به گفته او از آنجا که هیچ نیروی نظارت کننده‌ای بر این نهاد‌ها حکومت نمی‌کند اختلاس‌ها و فساد مالی گسترده سهمی برای برآوردن هدف‌های اصلی بانی وقف باقی نمی‌گذارد  .  از ویژگی‌های موقوفات در جمهوری اسلامی آن است که نه فقط از دادن هرگونه مالیات و - در صورت فعالیت‌های تجاری - از پرداخت‌های گمرکی معافند ، بلکه از آنجا که تحت نظارت رهبری هستند تنها در برابر رهبری پاسخ گو هستند واز هرگونه سوال و بازرسی و رسیدگیاز سوی مقام‌های دولتی ، قضایی و قانونی مصونیت دارند  . به گفته حسن شریعتمداری ، سوئ مدیریت ، اختلاس و رانت خواری درکنار مصونیت از حساب‌رسی سبب‌شده‌است که نهادها و هولدینگ‌های تجاری عظیمی مانند آنچه به مافیای شکر معروف شد ، به وجود آید  .  چنان که در آغاز انقلاب ، دولت موقت شاید با این نیت که حوزه علمیه قم در ردیف بودجه دولت قرار نگیرد ، بخشی از بنیادهایی را که مصادره شده‌بود به حوزه واگذار کرد تا از نظر مالی خودبسنده شود هرچند که حوزه با بودجه هنگفت 1300 میلیارد تومانی ( درسال 1392 ) همچنان جزو ردیف بودجه عمومی قرار دارد  . آقای شریعتمداری به صدای آمریکا می‌گوید ، با این نیت‌بود که شرکت نوشابه‌سازی زمزم تحت اداره مصباح یزدی و مکارم شیرازی به حوزه داده شد و این امر به ماجرایی منجر شد که از آن به مافیای شکر یاد می‌شود  .  اقای شریعتمداری تاکید می‌کند که ، منشائ این مافیا از این استدلال آغاز شد که برای نوشابه‌سازی سهمیه اندکی شکر مورد نیاز است  .  اما پس از آن که دریافتند شکر در ایام جنگ بازار سیاه خوبی دارد ، به این سهمیه اندک کفایت نکردند و از آن پس شکر کشتی کشتی وارد کشور شد و تحت عنوان مصرف کارخانه نوشابه‌سازی ، هم از پرداخت مالیات معاف‌بود و هم به عنوان خیریه تحت نظر رهبری‌بود و کسی را یارای رسیدگی به آن نبود  .  این امر بزودی سبب شد که این مراجع حوزوی و فرزندان شان به تجارت انحصاری شکر مشغول شوند و با آن که بعدها شرکت زمزم از آنان گرفته شد و به بنیاد مستعضعفان بازگشت ، اما تجارت شکر هم‌چنان در دست حوزه باقی ماند که اکنون تجارت دانه‌های روغنی و موارد بسیار دیگر هم به آن اضافه‌شده‌است  . نمونه دیگری از این فساد مالی در بنیاد مستضعفان است که در آغاز انقلاب بنا به فرمان روح الله خمینی همه اموال شاه و درباریان و وابستگان به آن مصادره شد و 53 نهاد صنعتی و تولیدی سودده که اغلب متعلق به افراد خود ساخته‌بود ، به عنوان وابستگی به دربار از صاحبان آن‌ها گرفته و به بنیاد مستضعفان واگذار شد  .  تا جایی که این بنیاد با بیش از 800 کارخانه به بزرگ ترن هولدینگ جهان در آن روزگار تبدیل شد  .  اما بر اثر سوئ مدیریت و اختلاس و یا واگذاری به بستگان بیشتر آن‌ها ورشکسته شده‌اند و امروز بیش از 100 واحد در اختیار بنیاد مسضعفان نیست  .  کارخانه‌های خودروسازی و ایران خودرو از نمونه‌های آن است  .  به گفته آقای شریعتمداری ، بنیاد مستضعفان با همه عظمت و ثروتش ، درآمد سالانه خود را 58 میلیارد تومان اعلام کرده که این رقم با آنچه به آن واگذار‌شده‌، نمی‌خواند  . بنا بر آمار رسمی جمهوری اسلامی در این هفته بیش از 10 میلیون نفر برای زیارت حرم رضوی به مشهد می‌روند  .  اما درآمد حاصل از آن به کجا می‌رود  ؟  آیا این درآمد صرف آبادی و رفاه شهر می‌شود یا به منابع دیگری سرازیر می‌شود  ؟ آمارها همچنین می‌گویند پهن ترین کمربند فقر بر گرد مشهد است  .  به گفته نماینده مشهد در مجلس ، یک سوم جمعیت مشهد در حاشیه شهر زندگی می‌کنند ، اینان زیر خط فقرند و از خدمات شهری و بهداشتی و آموزشی محرومند  .  این در حالی‌ست که 90 در صد زمین‌های مشهد وقف آستان قدس رضوی است و ارزش زمین‌های تحت مالکیت این تولیت 20 میلیارد دلار آمریکا و ثروت آن سالانه 15 میلیارد دلار آمریکاست  .  در مقام مقایسه باید دانست که هزینه ساخت کانال زیر دریایی مانش بین فرانسه و بریتانیا به طول 51 کیلومتر ، همراه با خطوط ریلی پرسرعت ، 22 میلیارد دلار بوده است  . حسن شریعتمداری آستان قدس رضوی را نمونه دیگری از فساد اقتصادی مذهبی‌ها زیر نام اوقاف و خیریه می‌داند  . او به صدای آمریکا می‌گوید ، آستان قدس رضوی با داشتن 50 شرکت سود ده و مالکیت 90 درصد اراضی زیر کشت و اغلب زمین‌های مسکونی مشهد ، و با آن که در استان‌های دیگر هم موقوفات بسیار زیادی دارد ، درآمد خود را فقط 130 میلیون دلار در سال اعلام کرده است که با توجه به این ثروت هنگفت ، این رقم به نحو حیرت‌آوری پایین است  .  و از آنجا که رسیدگی به بنیادهای زیر نظر رهبری تنها به امر رهبر امکان‌پذیر است ، واعظ طبسی که خود را از آیت‌الله خامنه‌ای کمتر نمی‌داند و به نوعی خود را نایب التولیه آیت‌الله خمینی می‌شناسد ، احتمالا حتی در صورت خواست خامنه‌ای نیز به او حساب پس نخواهد داد  . این در حالی‌ست که بخش اعظم موقوفات آستان قدس در جهت رسیدگی به مردم شهر وزائران است  .  مانند توسعه آموزش ، تاسیس بیمارستان و درمانگاه ، و ایجاد مراکز آسایش و استحمام برای زائران و غیره  .  به نظر حسن شریعتمداری اگر به این وقف نامه‌ها عمل می‌شد شهر مشهد نه فقط برای ساکنان آن ، بلکه برای زوار نیز ، مرفه ترین شهر دنیا می‌شد  . آقای شریعتمداری می‌گوید سوای آستان قدس که نایب التولیه آن به‌طور سنتی و تاریخی در ایران به " سلطان بی‌جقه " شهرت دارد و ثروت و قدرتش در کشور نمونه وار است ، حرم‌ها و امام زاده‌ها و صندوق‌ها و نهادهای وقفی و خیریه دیگر هم در این فساد عظیم اقتصادی و اختلاس پول مردم کم از آستان قدس ندارند  .  او به عنوان نمونه حرم عبدالعظیم حسینی یا شاه عبدالعظیم را ذکر می‌کند که نمونه‌ای از فساد اقتصادی ناشی از آمیزش قدرت مذهبی و فساد دولتی ، با برخورداری از مصونیت از کنترل و پاسخ‌گویی‌ست  . محمد ری شهری ، حاکم شرع پیشین ، نایب التولیه حرم عبدالعظیم است  .  به گفته حسن شریعتمداری او با همراهی دوستان امنیتی اش مانند محمد شریعتمداری ، وزیر بازرگانی کنونی ، و یاسینی و دیگران ، شرکت " فواد ری " را در خیابان جردن به منظور اداره موقوفات و تجارت برای احیای حرم عبدالعظیم تاسیس کردند که به سرعت به هولدینگی بدل شد که عظمتش کمتر از آستان قدس نیست  .  بیش از 120 شرکت دارد که یکی از اقلام آن ضبط شرکت بی‌ . ‌ام  .  و  .  از صاحب آن است  . این هولدینگ در زمینه‌های گوناگون ، از پتروشیمی و نفت تا دام و طیور و دانه‌های روغنی و آهن آلات و شمش و حتی آی  .  تی  .  و رشته‌هایی از این دست ، دخالت دارد و از سود ده ترین شرکت هاست  .  زیرا شریکان آن یا درگذشته و یا اکنون از وزیران بازرگانی بوده‌اند و با دادن اطلاعات بازرگانی یا معرفی طرف‌های تجارتی در خارج از کشور ، یعنی با رانت‌های اطلاعاتی بازرگانی ، به این شرکت بهره می‌رساندند - تجارتی پرسود همراه با معافیت از مالیات و گمرکات و حساب رسی و بازرسی  .  جالب آن که بنابر قانون مدنی ایران ، تصمیم‌گیری درباره اوقاف و سرنوشت موقوفه‌ها با حاکم شرع است  .  همان شغلی که آقای ریشهری بدان مشغول بوده است  . آقای شریعتمداری حرم‌های آستانه شاه چراغ ، آستانه قم ، و غیره را نیز از جمله همین موارد می‌داند  . اما سوئ استفاده از موقوفات تنها به این موارد محدود نمی‌شود  .   .  قتی پای پول‌های هنگفت درمیان باشد به نظر می‌رسد که مذهب برخوردار از قدرت حکومتی ، خود عامل فساد و هرج و مرج مالی و قانونی می‌شود  .  به گفته منابع نزدیک به حکومت اسلامی ، خود سازمان اوقاف از مهم ترین نهادهای سوئ استفاده‌کننده از اموال وقفی زیر نظر این مجموعه است  . با آن که هرگونه استفاده از مال وقفی ، مانند فروش و اجاره و استفاده شخصی از آن ، از نظر فقهی و حقوقی ممنوع و حرام است ، اما حجت‌الاسلام میرنعمتی ، که تا سال 1390نماینده آیت‌الله مومن - دبیر سابق شورای عالی حوزه - در رسیدگی به موقوفات حوزه بوده ، می‌گوید : " موقوفات حوزه و املاک و اموال وقفی مربوط به مدارس علمیه به‌ وسیله حوزه اداره نمی‌شود ، بلکه در اختیار اداره اوقاف است و اداره اوقاف با مبلغ کمی آن‌ها را اجاره می‌دهد  .  متاسفانه سرقفلی اکثر موقوفات هم فروخته‌شده‌ . " او می‌افزاید : " بنابراین ، درآمد موقوفات حوزه خیلی پایین است  .  جالب است که همین اجاره پایین هم در اختیار شورای عالی قرار نمی‌گیرد که در مدارس علمیه خرج کند ، بلکه اداره اوقاف هزینه می‌کند و فقط به شورای عالی گزارش می‌دهد که ما اینقدر خرج کردیم  .  خلاصه این‌که از موقوفات حوزه ، چیزی دست حوزه را نمی‌گیرد  . " در حالی که سازمان اوقاف تحت نظر رهبر است آیا این بدان معنا نیست که رهبری می‌خواهد حوزه علمیه را از نظر مالی وابسته به خود و حرف شنو کند  ؟ میرنعمتی همچنین به نمایندگی از آیت‌الله مومن ، گزارشی از دعوای مدرسه علمیه کرمانی‌ها در قم که وقفی‌ست ، و می‌گویند مجید انصاری ، معاون پارلمانی فعلی حسن روحانی آن را تصرف کرده ، تهیه کرده است  .  می‌نویسد : " قسمت عمده املاک از نظر مساحت در شهداد‌بود که شامل حدود 500 هکتار زمین کشاورزی و چند حلقه چاه می‌شد  .  برخی از اراضی واقع در شهداد را واگذار کرده‌بودند  .  بخشی از این زمین‌ها را هم فروخته‌بودند " . " در املاک شهداد ، یک ‌سری وسایل نقلیه راه‌‌سازی و باربری مثل کامیون ، بولدوزر ، لودر و تراکتور هم وجود داشته که از اینها عین و اثری نیست  . " " قسمت دیگر املاک در کرمان‌بود  .  این املاک از املاک شهداد ، آبادتر و ارزشمندتر‌بود  .  در این بخش از زمین‌ها دو شهرک احداث‌شده‌است و بخشی از آن هم فروخته‌شده‌است  . " " بخش دیگر املاک در راور‌بود از املاکی که مربوط به مدرسه کرمانی‌ها نبوده ، بلکه سهم امام بوده است نیز توسط آقای انصاری و دوستانش تصرف‌شده‌است  .  آقایان این‌ها را هم به ناحق تصرف کردند و فروختند  . " " املاک مدرسه کرمانی‌ها از نظر شرعی وقف است ، چون موسس این اساس می‌گوید من این زمین‌ها را احیا کردم و سپس آن‌ها را وقف کردم و مال وقفی را نمی‌توان فروخت ، بلکه باید اصل آن را حفظ کرد و درآمد آن را صرف ما یحتاج موقوف له کرد  ..  مثلا چاهی را که در راور فروخته‌بودند ، در حال حاضر روزانه 400 یا 500 هزار تومان آب می‌فروشد  .  درآمد همین چاه به تنهایی مدرسه را تامین می‌کرد  . " حجت‌الاسلام نعمتی ادامه می‌دهد : " پس از تحقیقات و بررسی‌های زیاد و تشکیل چندین جلسه ، دادگاه حکم جامعی را صادر کرد که پس از تایید توسط قوه قضاییه به مرحله اجرا رسید ، اما در حین اجرا ، ناگهان متوقف شد  ! » بخشی از درآمدهای خیریه از محل نذورات و کمک‌های مردمی به صندوق‌های امداد تامین می‌شود  .  به گفته حسن شریعتمداری ، تنها کمیته امداد امام خمینی در کشور 7 میلیون و 400 هزار صندوق دارد  .  اما : " مسئولان می‌گویند درآمد هرصندوق فقط روز ی 6 تومان است  .  این رقم باتوجه به ارزش پول امروز با واقعیت منطبق نمی‌تواند باشد " . آقای شریعتمداری به کسانی که با ریختن پول و نذورات به این صندوق‌ها قصد کمک و نیکوکاری دارند ، توصیه می‌کند که به جای آن که " پول خود را به پای متولیان فاسد موقوفات وامام زاده‌ها و اماکن متبرکه بریزند "، به موسسات خیریه‌ای چون " بنیاد محک و انستیتو پاستور " و نظیر آن‌ها بدهند که نتیجه تلاش‌های آن‌ها قابل‌مشاهده است و در عین حال قابل بازرسی و حساب رسی هستند  . مسجد جمکران امروز یکی از ثروتمندترین مسجدهای ایران است  .  ساختن آن را به امام غایب یا امام زمان نسبت می‌دهند  .  نیایش و نماز در این مسجد حتی آداب و ویژگی‌های خاص خود را دارد و اهمیت آن برای مومنان تا آنجاست که آن را صاحب کرامت می‌دانند  .  سایت جمکران در بخش کرامات این مسجد ، از 7 کرامت آن یادکرده که گویا کرامت دیدگان خود از آن خبر داده‌اند  .  از شفای فوری بیماری پیش رفته سرطان تا درمان جنون و افلیج  . همین سایت درباره ساخت این مسجد داستانی را حکایت می‌کند که تایید می‌کند سند آن ازمیان رفته است  .  اما اگر این حکایت صحت داشته باشد ، تنها بر غصبی بودن زمین این مسجد صحه می‌گذارد  .  در این داستان معلوم می‌شود که چگونه زمین این مسجد که زمینی کشاورزی و متعلق به کشاورزی زحمتکش بوده به امر امام زمان ، به زور از صاحب آن گرفته می‌شود تا بر آن مسجد ساخته شود  .  همچنین باز به امر همین امام برای تامین مخارج ساختن مسجد این کشاورز را ( چگونه  ؟ ) وادار می‌کنند که حاصل 5 سال دسترنج خود را از کار بر روی این زمین به نماینده امام زمان بپردازد  .  راوی این حکایت خود همان نماینده امام است  . کسانی که برای نماز و عبادت به این مسجد می‌روند ، با آگاهی از این حکایت شاید لازم شود که درباره این تصمیم خود تجدیدنظر کنند  .  می‌گویند شخص روح الله خمینی از این مسجد دوری می‌کرد و به آن عنایتی نداشت  . سایت جمکران این گفته را رد می‌کند  .