عشق، نور، شوق، و خدا در انقلاب اسلامی
احمد شاملو با این که از شاعران «متعهد» و «انقلابی» و طلیعه دار «خلق» به شمار می رفت، خیلی زود دریافت انقلاب اسلامی را با شعارهای «آزادی»، «عدالت»، «برابری»، و «برادری» کاری نیست و چند ماهی بعد از انقلاب به صراحت در مصاحبه ای با سردبیر مجله «تهران مصور» گفت «برنامه طلوع خورشید لغو شده است»!
در میان شاعران معاصر ایران ، به ندرت می‌توان کسی را یافت که با آغاز شورش‌های خیابانی سال 1357 و طلیعه حکومت اسلامی و تثبیت ولایت مطلقه فقیه به رهبری آیت‌الله روح الله خمینی ، به استقبال شورش و انقلاب و رهبران آن نرفته باشد  .  بررسی شعرهای مداهنه آمیزی که در اوان انقلاب و تا سال‌ها بعد ، از زبان و قلم شاعران انقلاب زده تراوش کرده خود مقوله‌ای است مفصل که در این نوشته نمی‌گنجد  .  فقط به عنوان نمونه اشاره می‌کنم که یکی از شاعران سرشناس اهل « فلسفه » در استقبال از آیت‌الله خمینی وی را به « خدا » ماننده کرد ، دیگری در خوشامد از رهبر انقلاب سرود : « برگرفتی مشعل اندیشه را / سوختی تاریکی این بیشه را » و سومی مدیحه‌ای را که گویا قبلا وقف یکی از بزرگان اتحاد شوروی کرده‌بود ، با تغییراتی در خور موقعیت و زمان ، پیشکش رهبر انقلاب کرد  . احمد شاملو یکی از استثناها‌بود  .  وی با این که از شاعران « متعهد » و « انقلابی » و طلیعه‌دار « خلق » به شمار می‌رفت ، خیلی زود دریافت انقلاب اسلامی را با شعارهای « آزادی »، « عدالت »، « برابری »، و « برادری » کاری نیست و چند ماهی بعد از انقلاب به صراحت در مصاحبه‌ای با سردبیر مجله « تهران مصور » ( شماره 22 ، اول تیرماه 1358 ) گفت « برنامه طلوع خورشید لغو‌شده‌است » ! این نوشته قصد دارد به دو قطعه از اشعار شاملو در اوان انقلاب بپردازد و زمینه‌های اجتماعی و تاریخی آن را نشان دهد : یکی با عنوان « در این بن بست » - که بازتاب وقایعی است از اوان انقلاب ، با نگرشی عمیق نسبت به فلسفه حکومتی که می‌رفت بر جامعه حاکم شود و قیاسی میان آنچه در پیش‌بود با اسطوره‌ای توراتی قرآنی ؛ و دیگری با عنوان « عاشقانه » که برداشت وی از فلسفه زندگی در حکومتی است که « بر می‌آید » و این هر دو شعر در پیوندی مفهومی با یکدیگر ، روایتی از انقلاب اسلامی و دیدگاه‌های آن نسبت به « بشر » و « زندگی » به دست می‌دهد که به نظرم دست کم با توجه به زمان سرودن آن‌ها در میان آثار ادبی منظوم درباره انقلاب اسلامی کم نظیر است  . به منظور آشنایی با زمینه‌های فکری و اجتماعی شاعر در زمان سروده شدن این دو قطعه شعر ، نگاهی می‌اندازیم به آنچه احمد شاملو در نخستین سرمقاله « کتاب جمعه » درباره شرایط اجتماعی و دورنمای حکومت انقلابی نوشته است : « روزهای سیاهی در پیش است  .  دوران پر ادباری که ، گرچه منطقا عمری دراز نمی‌تواند داشت ، از هم اکنون نهاد تیره خود را آشکار کرده است و استقرار سلطه خود را بر زمینه‌ای از نفی دموکراسی ، نفی ملیت و نفی دستاوردهای مدنیت و فرهنگ و هنر می‌جوید  . این چنین دورانی به ناگزیر پایدار نخواهد ماند و جبر تاریخ ، بدون تردید آن را زیر غلتک سنگین خویش در هم خواهد کوفت  .  اما نسل ما و نسل آینده ، در این کشاکش اندوهبار ، زیانی متحمل خواهد شد که بی‌گمان سخت کمر شکن خواهد‌بود  .  چرا که قشریون مطلق زده هر اندیشه آزادی را دشمن می‌دارند و کامکاری خود را جز به شرط امحائ مطلق فکر و اندیشه غیر ممکن می‌شمارند  .  پس نخستین هدف نظامی که هم اکنون می‌کوشد پایه‌های قدرت خود را به ضرب چماق و دشنه استحکام بخشد و نخستین گام‌های خود را با به آتش کشیدن کتابخانه‌ها و هجوم علنی به هسته‌های فعال هنری و تجاوز آشکار به مراکز فرهنگی کشور برداشته ، کشتار همه متفکران و آزاد اندیشان جامعه است  . اکنون ما در آستانه توفانی روبنده ایستاده ایم  .  بادنماها ناله کنان به حرکت در آمده‌اند و غباری طاعونی از آفاق بر خاسته است  .  می‌توان به دخمه‌های سکوت پناه برد ، زبان در کام و سر در گریبان کشید تا توفان بی‌امان بگذرد  .  اما رسالت تاریخی روشنفکران ، پناه امن جستن را تجویز نمی‌کند  .  هر فریادی آگاه‌کننده است ، پس از حنجره‌های خونین خویش فریاد خواهیم کشید و حدوث توفان را اعلام خواهیم کرد  . سپاه کفن پوش روشنفکران متعهد در جنگی نابرابر به میدان آمده‌اند  .  بگذار لطمه‌ای که بر اینان وارد می‌آید نشانه‌ای هشدار‌دهنده باشد از هجومی که تمامی دستاوردهای فرهنگی و مدنی خلق‌های ساکن این محدوده جغرافیایی در معرض آن قرار گرفته است  . » (« کتاب جمعه »، شماره 1 ، سال اول ، تیرماه 1358 ) شعر « در این بن بست » که مدتی قبل از « عاشقانه » سروده‌شده‌، بیان مواضع « مکتبی » حکومتی است که می‌رفت بر زندگی مردم چیره شود ، و شد  .  « در این بن بست » روایتی است از زندگی روزانه مردم در ماه‌های بعد از انقلاب ، و پس از آن که روحانیان به اصطلاح ماشین دولتی را در اختیار و کنترل خود گرفتند  .  در این ماه‌ها ، گروه‌های فشار ، حمله به افراد ، گروه‌ها ، و تاسیساتی را که « اسلامی » نمی‌شمردند آغاز کردند  .  از خوراک و پوشاک تا نحوه آرایش زنان و مردان ، تحت کنترل دین دولتی در آمد و کسانی که از « ارزش »‌های تازه و احکام حکومتی سرپیچی می‌کردند ، در ملا عام با شلاق تنبیه می‌شدند  .  بر سر چهارراه‌ها ، خیابان‌ها و کوچه‌ها ، پست‌های بازرسی به وجود آمد  .  اتومبیل‌ها را نگاه می‌داشتند و علاوه بر جستجوی داخل آن‌ها ، اگر مشکوک می‌شدند که راننده اتومبیل یا یکی از سرنشینان آن مشروب الکلی مصرف کرده « دهان » آن‌ها را بو ، و در صورت تشخیص مصرف مشروب الکلی آن‌ها را بازداشت می‌کردند  .  بیشتر بازداشت شدگان محکوم به شلاق می‌شدند ، و در ملا عام تازیانه می‌خوردند  .  صحبت از روزگاری است که سرمای معنوی حاکم بر جامعه ، با آتش زدن کتاب‌ها به فراموشی سپرده می‌شد  .  حمله ماموران کمیته‌های انقلاب به خانه‌های شهروندان به منظور جمع‌‌آوری کتاب‌ها و آثار سیاسی و ادبی « ضاله »، عمده فعالیت روزانه این نهاد انقلابی را تشکیل می‌داد  .  ماموران حکومت اسلامی معمولا در نیمه‌های شب به خانه‌ها می‌ریختند و هر آنچه را « مضر » تشخیص می‌دادند به همراه فرد « خاطی » با خود می‌بردند  .  بسیاری از این بردن‌ها ، بازگشتی به همراه نداشت  .  بسیاری از مردم کتاب‌های خود را می‌سوزاندند و یا آن‌ها را در حیاط خانه‌هایشان دفن می‌کردند  .  « نور » و « آگاهی » به درون افراد رانده شد ، و « اندیشیدن » به صورت « خطر » ی در آمد که می‌توانست بنیاد و دودمان شخص را بر باد دهد  .  درهمین روزگار است که قوانین قصاص نوشته شد و به اجرا در آمد  .  بریدن انگشت و دست و پا ، در آوردن چشم ، جدا کردن سر از تن ، و پرتاب « گناهکار » از کوه یا بام ، بخشی از قوانین موضوعه کشور شد و بنیان‌گذار حکومت اسلامی منکرین قصاص را تکفیر کرد  .  حضور پزشکانی که در نقش « قصاب » ظاهر می‌شدند ، از دیگر بدایع این دوران‌بود  .  روزگاری که باز هم به فتوای بنیان‌گذار دولت اسلامی حدیث نبوی « حبّ الوطن من الایمان » جعلی شناخته شد و خندیدن و شادی از اعمال لغو به حساب آمد و بنابراین ماموران حکومتی شادی و خنده را نیز بر نمی‌تافتند و به « جراحی » و حذف آن از صورت آدمیان می‌پرداختند ؛ تا چه رسد به « ترانه » و « شوق » از هر نوع که باشد  .  شوق و ترانه و سرود به فتوای « پیشوا » در گفتگو با اوریانا فالاچی روزنامه نگار ایتالیایی فقط در حدی قابل قبول‌بود که در جنگ و خونریزی به کار آید  .  دورانی که نفرت و خشونت توسط آیت‌الله خمینی تقدیس و رایج شد  .  روزگاری که به فرمان « رهبر »، بیان اعتقاد به ولایت مطلقه فقیه برای داشتن حق حیات کافی نبود ، بلکه شهروندان می‌بایستی « از ته دل » به نظام معتقد می‌شدند و ماموران وظیفه داشتند حتی « دلت را ببویند » تا مطمئن شوند از ته قلب با آنان همراه هستی  !  و البته این همه از نظر حکومتگران پیروزی محسوب می‌شد  . با این مقدمات و پیش زمینه سروده شدن « در این بن بست »، آن را می‌خوانیم : دهانت را می‌بویند مبادا که گفته باشی دوستت می‌دارم  . دلت را می‌بویند و عشق را کنار تیرک راه‌بند تازیانه می‌زنند  . در این بن‌بست کج ‌و پیچ سرما آتش را به سوختبار سرود و شعر فروزان می‌دارند  . به اندیشیدن خطر مکن  . آن که بر در می‌کوبد شباهنگام به کشتن چراغ آمده است  . آنک قصابان‌اند بر گذرگاهها مستقر با کنده و ساطوری خون‌آلود و تبسم را بر لبها جراحی می‌کنند و ترانه را بر دهان  . کباب قناری بر آتش سوسن و یاس ابلیس پیروزْمست سور عزای ما را بر سفره نشسته است  . ( ترانه‌های کوچک غربت ، ص 30 - 32 ) احمد شاملو چند ماهی پیش از سرودن این شعر ، و قبل ازاین که « ابلیس پیروز مست »، بر مسند خدا بنشیند و بر « عزای خلق » ضیافتی فراهم کند ، در گفتگو با سردبیر « تهران مصور » سرخوردگی طلیعه داران انقلاب را چنین توصیف کرده‌بود : اگر دیگر پای رفتنمان نیست باری قلعه بانان این حجت با ما تمام کرده اند که اگر می‌خواهید در این دیار اقامت گزینید می‌باید با ابلیس قراری ببندید  ! (« تهران مصور »، شماره 22 ، اول تیرماه 1358 ) . اما سیر وقایع سیاسی و اجتماعی منجر به حکومت تمامیت خواه ( totalitarian ) روحانیان و تسلط کامل روایت ایشان از « اسلام ناب محمدی » بر همه شئون زندگی ، چنان سریع است که بازتاب آن را می‌توان در شعر « عاشقانه » و مقایسه آن با « در این بن بست » دید  .  شاعر ، در همین فاصله کوتاه ، از موضع « بن بستی » که گمان می‌کرده جامعه دچار آن‌شده‌، به موضع تسلیم و بی‌عملی کامل می‌رسد ، و تصاویری که در این شعر ارائه می‌کند ، بیانگر عمق تسلیم و بی‌عملی است : بیتوته کوتاهی‌ست جهان در فاصله گناه و دوزخ خورشید همچون دشنامی بر می‌آید و روز شرمساری‌ جبران‌ناپذیری‌ست  . آه پیش از آن که در اشک غرقه‌شوم چیزی بگوی درختان ، جهل معصیت ‌بار نیاکان اند و نسیم وسوسه‌ای ست نابکار  . مهتاب پاییزی کفری‌ست که جهان را می‌آلاید  . چیزی بگوی پیش از آن که در اشک غرقه شوم چیزی بگوی هر دریچه نغز بر چشم‌انداز عقوبتی می‌گشاید  . عشق رطوبت چندش‌انگیز پلشتی‌ست و آسمان سرپناهی تا به خاک بنشینی و بر سرنوشت خویش گریه ساز کنی  . آه پیش از آن که در اشک غرقه‌شوم چیزی بگوی ، هرچه باشد چشمه‌ها از تابوت می‌جوشند و سوگواران ژولیده آبروی جهان‌اند  . عصمت به آینه مفروش که فاجران نیازمندترانند  . خامش منشین خدا را پیش از آن که در اشک غرقه‌شوم از عشق چیزی بگوی (« ترانه‌های کوچک غربت »، ص 47 49 ، بی‌تاریخ ، بی‌نام ناشر ) چند محور اساسی در این شعر قابل‌مشاهده و تطبیق با نظریه‌های حکومتی دینی است که بر ایران حاکم شد : باید به یاد داشته باشیم که در اوائل انقلاب اسلامی ، پوشیدن لباس نو ، مصرف عطر و ادوکلن و صابون‌های عطری و حتی تمیز بودن و به‌طور روزانه حمام کردن ، از عادات « طاغوتی » به حساب می‌آمد و کراهت داشت ؛ و در عوض ، در بر کردن لباس کثیف و عرضه بدن‌های عرق آلود ، به کار بردن الفاظ رکیک و توهین‌آمیز ، و جز آن از ارکان انقلاب اسلامی و ممیزه انقلابی بودن به شمار می‌رفت ؛ تا حدی که شخص آیت‌الله خمینی در این باره گفته‌بود : « قوی ترین نهضتی که از بعد از انقلاب در ایران پا گرفته است نهضت ضد جمال است  . » 3 در انقلاب اسلامی کثیف بودن و اعتقاد یا دست کم تظاهر به عدم رعایت نزاکت‌های اجتماعی و « تقدیس مرگ » بخشی از « ارزش‌های انقلاب » محسوب می‌شد  .  شاملو همین را چون الهامی آینده نگر در قالب این بیت از شعر خود ریخته که « چشمه‌ها از تابوت می‌جوشند / و سوگواران ژولیده آبروی جهان‌اند  ! » در حالی که قاعدتا در یک جامعه سالم ، چشمه‌ها از زندگی و حیات می‌جوشند ، نه از تابوت حامل مرگ ؛ و آبروی جهان به زیبایی و لطف زندگان است نه به ژولیدگی عزادارانی که خود از فاجران‌اند و نیازمند فروش « عصمت » به آینه یعنی خودشان  !  همین بیت شاید اشاره‌ای هم باشد به زنانی که بعد از خراب کردن فاحشه خانه‌های رسمی ، به استخدام نیروهای انتظامی و انقلابی جدید درآمدند ، و از جمله در فرودگاه‌ها و ایستگاه‌های قطار و اتوبوس ، وظیفه شرعی جستجوی بدنی « خواهران » را بر عهده گرفتند  .  نمونه‌هایی از آن رفتارهای وقیح در برخی از خاطرات دوران انقلاب ، از جمله در کتاب « در حضر » نوشته مهشید امیرشاهی آمده است  .  در چنین شرایطی جز « تسلیم » و پناه بردن به « خدا » چه می‌توان کرد : « خامش منشین خدا را / پیش از آن که در اشک غرقه شوم / از عشق چیزی بگوی  . » *** اما چند کلمه‌ای هم درباره ساختار شعر « در این بن بست » گفتنی است ، که به نظرم روایتی است نو از اسطوره توفان نوح در تورات و قرآن و پشیمان شدن خدا از آفرینش انسان  .  ابتدا نگاهی بینداریم به این اسطوره به روایت تورات ، و نقش گناه آدم و حوا در آن :  ...  و خداوند دید که شرارت انسان در زمین بسیار است و هر تصور از خیال‌های دل وی دایما محض شرارت است * و خداوند پشیمان شد که انسان را بر زمین ساخته‌بود و در دل خود محزون گشت * و خداوند گفت انسان را که آفریده‌ام از روی زمین محو سازم و بهایم و حشرات و پرندگان هوا را چون که متاسف شدم از ساختن ایشان * اما نوح در نظر خداوند التفات یافت * این است پیدایش نوح * نوح مردی عادل‌بود و در عصر خود کامل و نوح با خدا راه می‌رفت * و نوح سه پسر آورد سام و حام و یافث * و زمین نیز به نظر خدا فاسد گردیده و زمین از ظلم پر شده‌بود * و خدا زمین را دید که اینک فاسد‌شده‌است زیرا که تمامی بشر راه خود را بر زمین فاسد کرده‌بودند * و خدا به نوح گفت انتهای تمامی بشر به حضورم رسیده است زیرا که زمین به سبب ایشان پر از ظلم‌شده‌است و اینک من ایشان را با زمین هلاک خواهم ساخت * پس برای خود کشتی‌ای از چوب کوفر بساز و حجرات در کشتی بنا کن و درون و بیرونش را به قیر بیندا * و آن را بدین ترکیب بساز که طول کشتی سیصد ذراع باشد و عرضش پنجاه ذراع و ارتفاع آن سی ذراع * و روشنی‌ای برای کشتی بساز و آن را به ذراعی از بالا تمام کن و در کشتی را در جنب آن بگذار و طبقات تحتانی و وسطی و فوقاتی بساز * زیرا اینک من طوفان آب را بر زمین می‌آورم تا هر جسدی را که روح حیات بر آن باشد از زیر آسمان هلاک گردانم و هرچه بر زمین است خواهد مرد * لیکن عهد خود را با تو استوار می‌سازم و به کشتی در خواهی آمد تو و پسرانت و زوجه‌ات و ازواج پسرانت با تو * و از جمیع حیوانات از هر ذی جسدی جفتی همه به کشتی درخواهی آورد تا با خویشتن زنده نگاه‌داری نر و ماده باشند از پرندگان به اجناس آن‌ها و از بهایم به اجناس آن‌ها و از همه حشرات زمین به اجناس آن‌ها دو دو از همه نزد تو آیند تا زنده نگاه‌داری * و از هر آذوقه که خورده شود بگیر و نزد خود ذخیره نما تا برای تو و آن‌ها خوراک باشد  .  پس نوح چنین کرد و به هر چه خدا امر فرمود عمل نمود  .  ( نقل از « کتاب مقدس یعنی  ... »، سفر پیدایش ، باب ششم ، ص 8 ) و در ادامه داستان در آغاز باب هفتم از همین سفر : تو و تمامی اهل خانه‌ات به کشتی درآیید زیرا تو را در این عصر به حضور خود عادل دیدم * و از همه بهایم پاک هفت هفت نر و ماده با خود بگیر و از بهایم ناپاک دو دو نر و ماده و از پزندگان آسمان نیز هفت هفت نر و ماده را تا نسلی بر روی تمام زمین نگاه‌داری *  ...  ( باب هفتم ، ص 9 ) عناصر اصلی تشکیل‌دهنده اسطوره توفان نوح از این قرار است : 1 فریب خوردن انسان از ابلیس و گناه ] شرارت [ ناشی از آن ؛ 2 پشیمانی خالق ؛ 3 اندوهناک شدن خدا ، 4 تصمیم به نابودی آنچه به گناه آلوده‌شده‌؛ 5 نجات و حفظ نمونه‌هایی از آنچه پاک است و آلوده به شرارت و گناه‌نشده‌، 6 چگونگی نجات ؛ 7 و ادامه حیات  . شعر « در این بن بست » نیز از عناصر اصلی مشابهی برخوردار است : 1 فریب خوردن » مشتاقان انقلاب ( از جمله شاعر ) از کسانی که به قولی « انقلاب را ربودند »؛ 2 پشیمانی بخشی از انقلابی‌ها از شرکت در انقلاب ؛ 3 ناامید شدن شرکت‌کنندگان از نتایج شورش‌های سال 1357 ؛ 4 فعالیت‌های « ضد انقلابی »؛ 5 سعی در « نجات انقلاب » و انداختن آن به راه « درست »؛ 6 اندیشیدن به آینده ؛ و 7 بعد از نا امیدی کامل ، حفظ آنچه اصیل است و پاک به منظور ادامه حیات برای آیندگان  . در این شعر ردّ پای همه این عناصر به وضوح دیده می‌شود ، بااین تفاوت که در اسطوره توفان نوح به روایت تورات و قرآن ، خداوند قهّار و منتقم ( revengeful God ) به واسطه قهر و غیرتی که دارد ، تصمیم به نابودی همه چیز از روی زمین می‌گیرد ؛ اما به دلیل لطفش به نوح پیامبر ، اجازه می‌دهد تا وی نمونه‌ای از هر جانداری را برای آیندگان ( بعد از توفان ) در کشتی خویش نگهداری کند  .  اما شاعر که از این قدرت بهره‌ای نبرده ، و شاید به واسطه حس زیبادوستی و عاطفه که ذاتی شاعران است فقط می‌تواند قصد حفظ و نگهداری چیزهای پاک را در پستوی خانه ( ناخودآگاهی ملی  ؟ ) داشته باشد ، تا شاید آیندگان را از آن‌ها بهره‌ای باشد و « عشق » و « شوق » و « نور » و « خدا »، در میان همه « دستاوردهای » تیره و تار انقلاب ، امید به آینده‌ای بهتر را زنده نگهدارد  . اما طنزینه بزرگی هم در این شعر حضور دارد  .  جایی که شاعر قصد دارد « خدا » را نیز در پستوی خانه نهان کند تا از آسیب توفان در امان بماند ، اگرچه این توفانی است که مدعیان به وجود آوردنش ، آن را برآمده از « خدا » می‌دانند  . 1 نکته جالبی هم در عنوان این مجموعه شعر وجود دارد که بی‌ارتباط با شرایط اجتماعی زمان سروده شدن دو شعر مورد بحث نیست  .  در این مجموعه 21 قطعه شعر چاپ‌شده‌که اکثر آن‌ها ( 12 قطعه )، بر اساس تاریخ چاپ‌شده‌در انتهای هر یک از شعرها ، در داخل ایران و بعد از پیروزی انقلاب سروده‌شده‌ .  سوال این است که چرا شاعر همه این شعرها را در زیر عنوان « ترانه‌های کوچک غربت » چاپ کرده  ؟  یک پاسخ می‌تواند این باشد که وی اگرچه در ایران می‌زیسته اما با محیط و شرایط چنان بیگانه بوده که خود را در « غربت » می‌دانسته است  .  بسیاری از کسانی که از زمان انقلاب مجبور به اقامت در ایران بوده‌اند نیز در یادداشتها یا مکاتباتشان با دنیای خارج ، بارها از « غربت درون » سخن گفته‌اند  . 2 عباس امیر انتظام معاون نخست‌وزیر انقلاب ، که یک سال و اندی بعد ازانقلاب به اتهامهایی از قبیل استفاده از کلمه dear در نامه نگاری با سفارت امریکا ، متولد شدن در خانواده‌ای جدید الاسلام ، و فروش خواربار ایران به امریکا ( ؟! ) زندانی شد ؛ از زندانبانان خود تقاضا کرد برای شستشوی سر شامپو در اختیار او بگذارند  .  اما این درخواست به سبب طاغوتی بودن شامپو رد شد  !  و تازه آقای امیر انتظام « خودی » به شمار می‌رفت  !  نمونه رفتار با غیر خودی را از آقای دکتر جلال متینی شنیدم  .  ایشان نقل فرمودند که دراوان انقلاب ، وقتی هنوز در ایران حضور داشتند و کارمند فرهنگستان ادب و هنر ایران‌بودند ، دکتر صادق کیا رئیس فرهنگستان زبان ، بازداشت و زندانی شده‌بود  .  آقای دکتر کیا که مردی بسیار نظیف و پاکیزه‌بود ، روزی از زندانبان تقاضای « صابون » برای شستشو می‌کند ، چهار تن از پاسداران محترم به سلول او رفته و هر یک در گوشه‌ای ایستاده و دکتر کیا را چون توپ بازی برای مدتی با لگد به سوی یکدیگر پرتاب می‌کنند که :  ...  ما انقلاب کرده ایم  ...  تو صابون می‌خواهی  ؟... به نظرم احمد شاملو بیشتر شاید ناخودآگاه نظر به روایت تورات داشته است ، یکی به این دلیل که سبک وی در برخی از آثارش ، نوعی گرته برداری از سبک ترجمه قدیمی تورات و انجیل به زبان فارسی است و علاوه بر آن ، در دیگر آثارش نیز اشاراتی به داستانهای این دو کتاب دارد  .  در حالی که اشاره‌ای به قرآن در اشعار او نیافته‌ام  .  دوم این که در روایت تورات در باب هفتم از سفر پیدایش ، نوح پیامبر به فرمان خدا « از همه بهایم پاک هفت هفت نر و ماده  ...  و از بهایم ناپاک دو دو نر و ماده » به همراه خود به کشتی می‌برد ، در حالی که در روایت قرآن حرفی از انتخاب میان پاک و ناپاک نیست ؛ و شاملو در شعر خود فقط عناصر پاک ( کاشر ) را در پستوی ناخودآگاهی ملی نهان می‌کند  . برای آگاهی بیشتر از اشارات قرآن به داستان نوح رجوع کنید به : سوره مومنون ، آیات 23 تا 30 ؛ سوره عنکبوت ، آیات 14 و 15 ، سوره قمر ، آیات 9 تا 16 ، و سوره نوح ، آیات 26 تا 28  .