رئیس جمهوری منتخب ایران و جنگ سرد جدید خاورمیانه
گر روحانی موفق شود روابط تهران و ریاض را بهتر کند تا اختلافات فرقه ای بین دو کشور تحت الشعاع قرار گیرند، همه در بلندمدت از آن سود خواهند برد
انتخاب حسن روحانی به مقام رئیس جمهوری ایران ، نه تنها درباره برنامه جنجالی اتمی این کشور ، بلکه در مورد فرصتهایی برای ایجاد روابط بهتر بین ایران و عربستان سعودی نیز موجی از خوش بینی پدید آورده است  .  مناسبات تهران و ریاض به‌طور فزاینده‌ای پرتنش بوده و به جنگ قدرتی برای اعمال نفوذ بیشتر در درگیری‌های منطقه‌ای بدل‌شده‌است  . روحانی در این زمینه ابتکار به خرج داد و از تمایل دولت خود برای برقراری مناسبات جدید با ریاض خبر داد  .  حتی مقامات عربستان سعودی که نسبت به نیات ایران نوعی حس بدگمانی و سوئ ظن دارند نیز از اقدام رئیس جمهوری جدید ایران استقبال کرده‌اند  . گذشته آقای روحانی و تلاش‌های موفقیت‌آمیز او در بهبود مناسبات ایران و عربستان سعودی یکی از عوامل موثر در ایجاد این فضای خوش بینی است  .  روحانی ، در مقام مشاور ارشد رفسنجانی ، رئیس جمهوری پیشین ایران در اواسط سال‌های 1990 و پس از جنگ ایران و عراق در تلاشی به هدف بهبود روابط با عربستان سعودی با مقامات این کشور مستقیما مذاکره کرده‌بود  .  عربستان سعودی در طی جنگ 8 ساله ایران و عراق از صدام حسین دفاع کرده‌بود  .  این تلاش در دوران دولت محمد خاتمی در سال 1997 نیز ادامه پیدا کرد و مقامات دو کشور برای مبارزه با قاچاق انسان ، کالا و مواد مخدر و موارد دیگر توافق نامه‌های همکاری امضا کردند  .  این موافقت‌نامه که در طی دیدار شاهزاده نایف ، وزیر کشور عربستان سعودی به تهران عقد شد ، یک توافق نامه دوجانبه برای مقابله با مقابله با جرم و جنایت‌بود و یک ائتلاف امنیتی و یا حتی یادداشت تفاهم مشترک در مورد سیاست بین‌الملل منطقه‌ای محسوب نمی‌شد  .  این یادداشت تفاهم به پیش‌برد مناسبات دوجانبه بین تهران و ریاض کمک کرد و ارتباطی به نقاط مشترک و همفکری دو کشور پیرامون مسائل خارجی نداشت  . با وجودی که انتخاب روحانی به‌طور قطع فضا را برای امیدواری و خوش بینی فراهم می‌کند ، توجه به این نکته از اهمیت خاصی برخوردار است که شرایط حاکم بر جغرافیای سیاسی منطقه‌ای در اواخر سال‌های 1990 و مناسبات نزدیک و روابط حسنه بین ایران و عربستان سعودی با وضعیت کنونی به صورت ریشه‌ای متفاوت است  .  در آن دوران مقامات عربستان سعودی و ایران حداقل می‌توانستند در مورد این که صدام حسین رهبر بدی است ، توافق کنند  .  سقوط قیمت نفت در اواخر سال‌های 1990 نیز عاملی برای نزدیک تر کردن دو کشور و دیگر کشورهای تولیدکننده نفت عضو اوپک و غیرعضو این سازمان‌بود و این کشورها می‌توانستند در مورد کاهش تولید نفت و افزایش قیمت‌ها اتفاق نظر داشته باشند  .  در آن دوران ، تهران و ریاض موارد اختلاف‌نظر بسیاری داشتند اما در ضمن منافع مشترک معدودی نیز داشتند  .  اما امروز به ندرت می‌توان این نقاط مشترک بین دو کشور را یافت  . کاهش نفوذ و اختیارات و قدرت دو کشور در عراق و سوریه از جمله مهمترین تفاوت‌های ژئوپلیتیکی بین امروز و آن دوران محسوب می‌شود  .  در سال‌های 1990 میلادی ، صدام هنوز رهبر یک عراق عرب‌بود و با وجودی که رهبری برجسته و یا متمدن نبود ، اما کنترل کامل کشور را به دست داشت  .  از سویی دیگر حافظ اسد ، رئیس جمهوری سوریه و دوست و متحد بعثی صدام حسین نیز در سوریه حکمرانی می‌کرد  .  این دو رهبر مخالفان داخلی را سرکوب می‌کردند و کنترل سیاست داخلی کشور را به‌طور جدی در اختیار داشتند و بنابراین مداخله قدرت‌های خارجی در سیاست داخلی این دو کشور تقریبا غیرممکن‌بود  .  حمله نظامی آمریکا راه را برای مداخله خارجی در سیاست عراق هموار کرد و در نتیجه ایران ، ترکیه ، عربستان سعودی و دیگر کشورهای منطقه در سیاست عراق نقش ایفا کردند و در این میانه جمهوری اسلامی از همه موفق تر عمل کرد  .  با این وجود ، تحمیل حضور این کشورها در صحنه سیاسی عراق ضرورتی نداشت  .  احزاب داخلی عراق که برای تسلط و کسب قدرت در عراق جدید مبارزه می‌کردند ، از حمایت خارجی کشورهای دیگر استقبال کردند  .  شرایط مشابهی نیز در سوریه حاکم است و عراق و سوریه به زمین بازی‌های سیاسی کشورهای منطقه بدل شده‌اند  . جنگ سرد جدید خاورمیانه در سیاست داخلی این کشورهای عربی تضعیف‌شده‌نقش موثری دارد ، کشورهایی همچون لبنان و یمن از نظر تاریخی ضعیف محسوب می‌شوند اما بین کشورهای عرب نقش راهبردی چندانی ندارند  .  انگیزه عربستان سعودی و ایران برای دخالت در این کشورها بلندپروازی نیست و بلکه ساختار مناسبات بین‌المللی منطقه‌ای مقتضای این نوع دخالت‌ها است  .  دور ماندن از معادلات سیاست داخلی این کشورها خطر واگذاشتن زمین بازی به رقبا و بی‌نصیب ماندن از منافع سیاسی را به همراه خواهد داشت  .  هر چقدر که آقای روحانی از بهتر شدن مناسبات با عربستان سعودی استقبال کند اما احتمال این که مقامات تهران از منافع سیاسی خود در عراق دست بردارند ، بسیار اندک است  .  از سویی دیگر ، فارغ از تمایل مقامات ریاض برای گشودن فصل جدیدی در مناسبات عربستان سعودی با دولت روحانی ، این کشور زمین بازی سیاسی در سوریه را به بهای حسن نیت خالی نخواهد کرد  . از آنجا که امید اندکی به تقویت بنیان کشورهایی همچون عراق و سوریه در آینده نه چندان دور وجود دارد و دولتمردان این دو کشور قادر نخواهند‌بود قلمروهای خود را به روی مداخله کشورهای خارجی ببندند ، شانس احیای مناسبات نزدیک بین عربستان سعودی و ایران بسیار اندک است  .  با این وجود ، حتی با وجود شرایط ساختاری بدبینانه ، دلایل متعددی برای امیدواری وجود دارند و احتمال دارد که روحانی و مقامات عربستان سعودی ماهیت فرقه‌ای شدید رقابت‌های بین خود را تا حدودی کاهش دهند  . اختلافات فرقه‌ای بدون تردید یکی از واقعیت‌های وجودی درگیری‌های سوریه و عراق هستند  .  اما ایران و عربستان سعودی هر یک خط منافع فرقه‌ای خود را دنبال می‌کنند و در پی اعمال نفوذ ، جلب هواداران خود و بی‌اعتبار کردن دشمنانشان بین این گروه‌ها هستند و همین تلاش‌ها فضای سراسر منطقه را مسموم کرده است  .  اختلافات فرقه‌ای درمنطقه منافع بلندمدت عربستان سعودی و ایران را به خطر می‌اندازند  .  از سویی ، این اختلافات و درگیری‌ها ، اقلیت شیعه عربستان سعودی را به حاشیه می‌راند و بیگانه می‌کند و شیعیان عرب را به سمت ایران متمایل می‌کند و در نهایت جهادگرایان سنی را تشویق خواهد کرد تا علیه ریاض به شورش به پا خیزند  .  از جانبی دیگر نیز این اختلافات سبب می‌شوند که ایران در جهان اسلام در جایگاه اقلیت قرار گیرد و قدرت و نفوذ آن محدود شود  .  ایالات متحده نیز از درگیری‌های قومی فزاینده در خاورمیانه متضرر خواهد شد ، چه از نظر ایجاد بی‌ثباتی در منطقه و چه از لحاظ درگیری‌های قومی که راه را برای تولد گروه‌های شبیه القاعده و فعالیت‌های خرابکارانه آن‌ها هموار خواهد کرد  . اگر روحانی موفق شود تا مناسبات ایران و عربستان سعودی را در فضایی مناسب قرار دهد و روابط را به گونه‌ای بهبود بخشد که ماهیت فرقه‌ای نفوذ و رقابت بین دو کشور تحت‌الشعاع روابط دوستانه دو کشور قرار گیرد ، همه در بلندمدت از آن سود خواهند برد  . یادداشت بالا برگردان مقاله اف گرگوری گاز ، محقق ارشد مرکز بروکینگز دوحه است  .