ایران، قدیم ترین خاستگاه کشاورزی جهان
کشف های باستانی در تپه چغا گلان نشان می دهد که گذار انسان از دوران شکار به کشاورزی بسا دیرین تر و طولانی تر از تصور دانشمندان روی داده است.
حفاری‌های باستان‌شناسی در ایلام واقعیت‌های تازه‌ای را بر دانشمندان آشکار کرده است  .  استخراج مجموعه‌ای غنی از اشیائ ساخته انسان و بازمانده‌های گیاهی از دل خاک‌های جنوب غربی ایران نشان می‌دهد که‌گذار انسان از مرحله شکار و جمع‌‌آوری غذا به دوران کشاورزی در هلال حاصلخیز ، به دورانی بسا دیرین تر از روزگاری که دانشمندان تصور می‌کرده‌اند ، باز می‌گردد  . براساس پژوهش‌هایی که نتیجه آن روز پنجشنبه در مجله « ساینس » منتشر‌شده‌است ، این حفاری‌ها واقعیت دیگری را نیز بر دانشمندان آشکار می‌کند : این که تحول مهمی که سبب شد تا این بخش از خاورمیانه « مهد تمدن جهان » نامیده شود ، بر خلاف تصور آنان ، نه در طی چند نسل و چند قرن ، بلکه به تدریج و در طی هزاران سال انجام گرفته است  . به نوشته « ساینس » نقش ایران به عنوان مرکز پیدایش دانه‌های کشاورزی برای مدت‌های طولانی مورد بحث و تردید‌بود  .  اما لایه نگاری و گاه نگاری‌های دقیق از چینه‌ها و بازمانده‌های باستان شناختی غنی در چغا گلان واقع در دشت مهران در استان کنونی ایلام نشان‌دهنده آن است که کشت گیاهان وحشی و پیدایش تیره‌های اهلی‌شده‌گیاهی در مدتی بیش ازدو هزار و 200 سال صورت گرفته است  . تپه چغاگلان که قدمت آن به دوران نوسنگی بدون سفال می‌رسد ، اولین بار توسط محمد خلیلیان باستان‌شناس ایلام در فهراست اثار ملی به ثبت رسید و عرصه و حدود آن مشخص شد  . سیمون ریهل ، دیرین‌شناس گیاهان در دانشگاه توبینگن آلمان و نویسنده این پژوهش می‌گوید از 11 هزار و 700 تا 9هزار و نهصد سال پیش ، طول کشید تا اسکان یافتگان چغاگلان ، در کوه‌پایه‌های زاگرس در ایران ، از کشت اسلاف وحشی غلات امروزی به رویاندن و پرورش نوعی گندم اهلی که امر یا گندم دو دانه‌ای نامیده می‌شود ، دست یافتند  .  تاکنون بیشتر شواهد مربوط به خاستگاه کشاورزی ازمحوطه‌ای بین 700 تا 1500 کیلومتر در غرب چغا گولان به دست آمده است  . به نوشته این پژوهش برخلاف روستاهای کشاورزی اولیه که باستان‌شناسان از ترکیه ، اسرائیل ، سوریه و عراق حفاری و استخراج کرده‌اند ، چغا گلان روند توالی دوره‌های استقراری ساکنان آن را نشان می‌دهد و از چگونگی توسعه کشاورزی در طی قرون پرده بر می‌دارد  . ریهل می‌گوید :« کل این روند از کشت تیره‌های وحشی تا رویاندن گیاهان پرورش یافته بین هزار تا دو هزار سال در چغا گلان به طول انجامیده است » . کشف بازمانده‌های گیاهی در چغا گلان گواهی مستند است بر این که چگونه ساکنان این منطقه ، جوی وحشی و دیگر تیره‌های محصولات کشاورزی امروزین مانند عدس و نخود وحشی را زیر کشت برده‌اند  .  تیره‌های گندم وحشی در کمتر از 10 درصد کل تیره‌های گیاهی که تاکنون از این محل کشف‌شده‌وجود داشته است  .  اما در 300 سال آخر این دوران به 20 درصد افزایش یافته است  .  حدود 9800 سال پیش گندم دودانه‌ای یا گندم ریشک‌دار به صورت پرورش یافته آن دیده‌شده‌است  .  بازمانده‌های دیرین - گیاه شناختی چغا گلان نشان می‌دهد که ایران قدیم ترین محل کشت و مدیریت گیاهان در جهان است  . به گفته کارشناسان ، این یافته‌های حفاری‌های کوه پایه‌های زاگرس اکنون قالب فکری دانشمندان درمورد منشائ و پیدایش کشاورزی ، دهات ، شهرها و تمدن‌ها را دستخوش تغییری بنیادین کرده است  . در طی دهه‌های بسیار باستان‌شناسان بر آن‌بودند که آغاز کشاورزی در بخشی از منطقه هلال حاصلخیز یا لوانت بوجود آمده است  .  بخشی که اسرائیل ، لبنان و اردن و بخش‌هایی از سوریه و عراق و عربستان سعودی امروز و چند کشور دیگر را در بر می‌گیرد  .  تصور می‌رفت که کشاورزی از این منطقه به سوی شرق و به ایران امروز رفته است  . ملینا زدر ، دانشمند ارشد در برنامه باستان‌شناسی و محیط زیست انسانی در موزه اسمیتسونین واشنگتن که در این پژوهش شرکت نداشته به لس انجلس تایمز گفته است : « بخش شرقی هلال حاصلخیز همواره به عنوان منطقه‌ای پرت شناخته می‌شد » .  او روشن شدن این واقعیت را که قدمت کشت و آسیاب کردن دانه‌های غلات توسط ساکنان زاگرس به قدمت دیگر مردمان ساکن سرزمین‌های لوانت بوده است ، « نشانه نوعی دمکراتیزه بودن اوضاع در منطقه » می‌داند که به گفته او « نشان می‌دهد که همه در این امر سهیم بوده‌اند » . با این حال سیمون ریهل معتقد است که ساکنان دست کم چند منطقه از جمله غرب ایران - کشاورزی را خودشان آموخته‌اند  .  « هیچ مکان مرکزی وجود ندارد که همه چیز از آنجا شروع‌شده‌باشد  .  برعکس مناطقی هستند که پرورش تیره‌های گیاهی به صورت مستقل در آن‌ها آغاز‌شده‌است » . تا پیش از این کشف ، حفاری‌های بخش غربی هلال حاصلخیز ، از پیدایش کشاورزی و دام‌داری در 11 هزار و پانصد سال پیش خبر داده‌بودند اما پیشینه این امر را در بخش شرقی هلال به 9هزار و پانصد سال پیش می‌رساندند  . پس از انقلاب ایران در سال 1357 ، باستان‌شناسان دیگر نتوانستند با شیوه‌ها و تکنیک‌های مدرن مورد استفاده در منطقه غربی هلال ، به کاوش‌های خود در بخش شرقی ادامه دهند  . در پی بهبود روابط ایران و غرب ، باستان‌شناسان دانشگاه توبینگن آلمان در سال‌های 2009 و 2010 موفق شدند از منطقه 12 هزار ساله چغا گلان بازدید کنند و همراه با تیم همکاران ایرانی شان در مرکز تحقیقات باستان‌شناسی ایران به حفاری بپردازند  .  علت اشتیاق آنان برای این امر آن‌بود که آخرین پژوهش‌های ژنتیکی که بر جو و دام‌های امروزی مانند گوسفند و خوک و بز انجام‌شده‌، نشان داده است که سابقه اهلی شدن آن‌ها به یش از 9هزار و پانصد سال پیش می‌رسد  . اشیایی که از این محوطه هشت کیلومتری به دست آمده همه به طرز چشمگیری سالم بوده‌اند  .  باستان‌شناسان با استقرار بر دهانه حفره‌ای که پیشتر توسط قاچاق چیان آثار باستانی کنده شده‌بود ، توانستند با سطل‌های ده لیتری بازمانده‌های مواد گیاهی و ابزار‌های سنگی را از آنجا بیرون بکشند  . پس از شستن مواد رسوبی از این اشیا‌بود که با مجسمه‌های انسانی و حیوانی ، استخوان‌های ماهیان و آب زیان ، تکه‌های زغالی‌شده‌جو ، عدس ، نخود ، گندم دو دانه‌ای و دیگر اجداد غلات امروزی مواجه شدند  .  نیکلاس کنارد ، باستان‌شناس در دانشگاه توبینگن و نویسنده همکار این پژوهش می‌گوید :« هرگز در زندگی‌ام با محوطه باستانی‌ای به این غنا و پرباری روبرو نشده‌بودم » . باستان‌شناسان همچنین به مقادیری کاه و سبوس غلات دست یافته‌اند که نشان می‌دهد مردمان غلات را خرمن کوبی می‌کرده‌اند  .  در این کاوش‌ها ابزارهایی چون هاون و آسیاب سنگی کشف‌شده‌که نشانه تبدیل غلات به آرد و بلغور است و به برنج شباهت دارد  . یافته‌های چغا گلان همچنین نشان می‌دهد که‌گذار از دوران نوسنگی بدون سفال به کشاورزی روندی طولانی و تدریجی را طی کرده است  . در حینی که مردمان باستانی گیاهان وحشی را به صورتی که می‌خواستند پرورش می‌دادند ، رفته رفته و حدود 11 هزار و پانصد سال پیش برخی انواع علف‌ها بر گرد آن‌ها جذب شد و به رویش پرداخت  .  اما باید یک هزار سال می‌گذشت تا گیاهان وحشی به شکل اهلی و پرورش یافته آشنای امروزی درآیند  . این پژوهش با آن که نشانه‌ای بر آن است که کشاورزی در بسیاری از بخش‌های هلال حاصلخیز تقریبا به صورت هم زمان ظهور یافته اما نشان نمی‌دهد که چرا این منطقه برای توسعه کشاورزی چنین مناسب بوده است  . خانم زدر معتقد است که به خاطر وجود منابع فراوان در این منطقه مردم مجبور نبودند که برای یافتن غذا سفر کنند و می‌توانستند در محل ساکن شوند  .  این امر سبب شد که راه‌هایی برای حراست از این منابع و افزایش نعمت‌ها بیابند  . نویسندگان این پژوهش می‌نویسند که با این حال ، این که کشاورزی چگونه در این منطقه گسترش یافت از راه ارتباط فکری ، مهاجرت مردمان ، یا توزیع و پخش محصولات کشاورزی - هنوز رازی ناگشوده است  . نیکلاس کنارد و همکارانش هنوز صدها نمونه دارند که مورد تحلیل و مطالعه قرار نداده‌اند  .  به نوشته سیمون ریهل ، نویسنده اصلی این تحقیق و دیرین‌شناس گیاهان در دانشگاه توبینگن ، گروه در نظر دارد به حفاری در چغا گلان ادامه دهد تا بتواند به آگاهی‌های بیشتری درباره ساکنان منطقه و بویژه ساختار اجتماعی آن دست یابد  .