ریشه بحران پناهجویی در اروپا
بحران پناهجویی ثبات سیاسی در خاورمیانه و اروپا را تحت تاثیر قرار داده است. رهبران به این بدترین بحران انسانی از جنگ جهانی دوم تا کنون چگونه باید واکنش نشان دهند؟
در حالی که رهبران اروپا در کشاکش واکنش به شمار فزاینده پناهجویانی هستند که از مرزهایشان عبور می‌کنند ، اختلافات در میان اعضای اتحادیه اروپا بر سر چگونگی مدیریت بدترین بحران انسانی قاره از جنگ جهانی دوم ادامه دارد  . کشورهای عربی بیش از یک سوم پناهجویان جهان را میزبانی می‌کنند و لبنان و اردن در زیر فشار فوق العاده‌ای قرار دارند  .  جنگ تنها در چهار سال گذشته بیش از 12 میلیون سوری را مجبور به ترک خانه و کاشانه و آوارگی کرده است  . در این پرسش و پاسخ ، کارشناسان کارنگی روند شکل‌گیری بحران را ترسیم خواهند کرد  .  آن‌ها چگونگی تاثیر این بحران بر ثبات سیاسی در خاورمیانه و اروپا و آن چه را که رهبران باید انجام دهند ، تجزیه و تحلیل می‌کنند  . چه چیزی باعث موج پناهجویی‌شده‌است  ؟ ماها یحیی کارشناس ارشد مرکز خاورمیانه کارنگی اروپا : بحران سوریه مولد اصلی است  .  از هر پنج پناهجو در جهان یک نفر سوری است  .  پناهجویان شامل میلیون‌ها لیبایی ، سودانی ، سومالیایی ، عراقی ، افغانستانی ، یمنی ، و کسانی هستند که از مناقشات درون کشور خود می‌گریزند  . یکی از فاکتورهای مهمی که موجب موج اخیر پناهجویی شد حس ناامیدی است ، که اینک بر سوری‌ها غلبه کرده است  .  پس از چهار سال جنگ و در نبود هیچ چشم اندازی از دستاوردی سیاسی و دیپلماتیک ، مردم آینده‌ای تیره را در سوریه پیش رو می‌بینند  . این واقعیت در وجود پناهجویان سوری ساکن کشورهای همسایه هم رسوخ کرده است  .  حسی از درماندگی خصوصا در اردن و لبنان وجود دارد حاکی از این که پناهجویی یعنی زندگی در برزخ : نداشتن امکان کار ، ادامه حیات بر مبنای کمک‌های دریافتی ، و محدودیت در جابجایی  .  اساسا چشم اندازی برای پایه‌ریزی هر گونه آینده‌ای برای فرد یا خانواده وجود ندارد  .  کمبود حمایت‌های بشردوستانه هم زندگی بسیاری را با تهدید روبرو کرده است  . بخش عمده پناهجویانی که به سمت اروپا می‌روند مستقیما از سوریه فرار کرده ، اما بعضی هم لبنان را ترک می‌کنند و روزانه صدها تن سفر پر خطری را به جان می‌خرند  .  در میان سوری‌ها تحرک شدیدی در میان متخصصان طبقه متوسط یا آن چه از آن‌ها باقیمانده است دیده می‌شود  .  آن‌ها جان خود و فرزندانشان را به خطر می‌اندازند تا به اروپایی برسند که امکان برخورداری از امنیت ، ایمنی ، و نهایتا پی‌ریزی یک آینده را ارائه می‌دهد  .  مردان جوان هم برای گریز از خدمت اجباری نظام در ارتش سوریه و جنگی که نمی‌خواهند در آن نقشی داشته باشند کشور را ترک می‌کنند  . سوریه بزرگترین ، اما تنها مولد موج اخیر پناهجویی نیست  .  دیگر مناقشات شامل درگیری‌های قومی هویتی در سومالی و اریتره است که باعث آوارگی میلیون‌ها نفر‌شده‌است  .  ملاحظات عملی هم در ایجاد این حرکت عظیم مردم موثر است ؛ از جمله مسیر نسبتا ساده رسیدن به اروپا از ترکیه و یونان به بالکان  .  هزینه انتقال افراد از 5 تا 6 هزار دلار برای هر نفر به 2 تا 3 هزار دلار تقلیل یافته است  .  سقوط دولت مرکزی در لیبی هم راه جدیدی را برای مهاجران اقتصادی از آفریقا گشوده است  . از منظر منطقه‌ای ، تمایل کشورهای حوزه خلیج‌فارس به ارائه کمک‌های حمایتی بشردوستانه و عدم تمایل شان به پذیرش پناهجویان به معنای محدود بودن گزینه‌های فراریان از جنگ در یافتن یک مامن است  .  در این زمینه ، اروپا می‌تواند ثبات و چشم اندازی برای آینده ارائه کند که دیگر کشورها قادر به آن نیستند  . چگونه موج پناهجویی موجب تغییر خاورمیانه می‌شود  ؟ ماها یحیی : فرای جنبه مهم بشردوستانه این بحران ، این تغییرات عظیم جمعیتی به شکلی جدی خط سیر سیاسی ، اقتصادی ، اجتماعی ، و فرهنگی کشورها و منطقه را عوض می‌کند  .  جابجایی اجباری و انتقال جمعیت بر مبنای هویت قومی و فرقه‌ای نقشه سیاسی جدیدی را برای عراق و سوریه رقم می‌زند و خطر خنثی کردن نظم اجتماعی موجود در لبنان و اردن را به همراه خواهد داشت  .  این وضع همچنین جوامعی را که در جستجوی راه‌هایی برای حفاظت از خود هستند ، به سوی نظامی گری سوق می‌دهد  . بحران کنونی موجب پیدایش جمعیت عظیمی از شهروندان فقرزده‌شده‌که آینده نسل‌های بعدی را به مخاطره انداخته و عده‌ای را با خطر افراطگرایی روبرو می‌کنند  .  پناهجویان و افرادی که در داخل کشور جابجا شده‌اند ، در وضعیتی خاص زندگی می‌کنند : رانده‌شده‌به حاشیه جامعه ، و ناتوان از شکل دادن دوباره به زندگی یا ساختن یک زندگی سودمند  .  ما شاهد عقب‌نشینی‌های جدی در دستاوردهای حاصل از توسعه در حوزه‌هایی چون آموزش ، بهداشت ، و امنیت غذایی ، هستیم  .  نزدیک به 80 درصد سوری‌ها به زیر خط فقر فرو رفته‌اند ، 9 میلیون و 800 هزار نفر دسترسی مناسبی به غذا ندارند ، و حدود 2 میلیون کودک از تحصیل محروم شده‌اند  .  در کشورهای میزبان ، پناهجویان بسیار فقیر با شهروندانی که زندگی نامساعدی دارند ، بر سر نجات از سقوط به زیر خط فقر رقابت می‌کنند  . در این محیط ، پناهجویان گریزی از دست زدن به انتخاب‌هایی که آینده شان را دچار خسران می‌کند ندارند ؛ انتخاب‌هایی چون درآوردن کودکان از مدرسه ، بالا آوردن بدهی‌های نجومی ، و درگیرشدن در فعالیت‌های غیرقانونی  .  اگر به این مسائل رسیدگی نشود منطقه در چرخه‌ای از آسیب‌پذیری گرفتار خواهد ماند  . تاکنون کشورهای خاورمیانه و فراتر از آن جامعه بین‌المللی ، چگونه به بحران واکنش نشان داده‌اند  ؟ مروان معاشر ، معاون مرکز مطالعات کارنگی اروپا : هر دو کشور اردن و لبنان که بیش‌ترین بار را در همسایگی سوریه بر دوش می‌کشند با توجه به ابعاد مساله و منابعی که در اختیار دارند به شکل فوق العاده‌ای به بحران پناهجویی واکنش نشان داده‌اند  .  آن‌ها مرزهایشان را نبسته‌اند و از ارائه هر کمکی که در اختیار دارند دریغ نمی‌کنند  .  با این وجود ، هجوم این همه پناهجو مشکل عمده‌ای برای این کشورها است  . اگر چه بعضی پناهجویان برای گذران زندگی به‌طور غیرقانونی کار می‌کنند ، اما دستمزدها بسیار کمتر از آن چیزی است که می‌توان در صورت داشتن اجازه کار از طریق کار قانونی به دست آورد  .  بر مبنای این استدلال صحیح مشخصا از دولت اردن خواسته‌شده‌است در بخش‌هایی که به هر شکل کارگران خارجی به کار گرفته می‌شوند به پناهجویان اجازه کار داده شود ؛ این امر موجب استقلال بیشتر پناهجویان‌شده‌، تنش بین پناهجویان و مردم محلی و روند افراط‌گرایی کاهش می‌یابد و به اقتصاد محلی هم کمک می‌شود  . ابعاد این بحران هم خود مساله‌ای است  .  لبنان ، کشوری کوچک با جمیعت بومی کمتر از 5 میلیون نفر بیش از 1 میلیون پناهجوی سوری را در خود جای داده است  .  اردن با جمعیتی کمتر از 7 میلیون نفر اضافه بر حدود 800 هزار سوری که به گزارش دولت آن کشور پیش از بحران در آنجا زندگی می‌کردند ، میزبان بیش از 600 هزار پناهجوی سوری دیگر است  . هر دو این کشورها حتی پیش از بحران پناهجویی با مشکلات اقتصادی دست و پنجه نرم می‌کردند  .  بدهی ملی و نرخ بیکاری هر دو بالا است  .  لبنان و اردن از منابع مالی یا ظرفیت‌های کشورهای اروپایی برخوردار نیستند  . بیشتر کمک‌های جامعه بین‌المللی بر امدادهای بشردوستانه تمرکز داشته است و با فرا رسیدن زمستان نیاز جدی به غذا و سرپناه برای پناهجویان وجود دارد  . اما کشورهایی چون اردن و لبنان به کمک‌های بیشتر از غذا و سرپناه نیاز دارند  .  آن‌ها به کمک‌هایی برای توانمندسازی پناهجویان در بلندمدت احتیاج دارند  .  به آموزش و دیگر اقدامات لازم برای ارائه مهارت‌های مورد نیاز در زندگی و نپیوستن به افراطگرایان توجه اندکی صورت می‌گیرد  . اروپا و آمریکا هر دو در واکنش به بحران در منطقه در خط مقدم نیستند و گذاشته‌اند تا همسایگان سوریه با آن روبرو شوند  .  اما نمی‌شود بیش از این به مساله بی‌توجهی کرد  . پناهجویان چگونه راهی اروپا می‌شوند  ؟  آیا از موج پناهجویی به زودی کاسته می‌شود  ؟ مارک پیرینی ، پژوهشگر مهمان کارنگی اروپا : موج امسال مهاجران به اروپا مشخصا ترکیبی از پناهجویان ، و پیدایش شبکه‌ای از قاچاقچیان موثر و مجهز به تکنولوژی است که امکان سفر این افراد را فراهم می‌کنند  . این پناهجویان فارغ از خطرات و مشکلات سر راهشان مصمم به رسیدن به اروپا هستند  .  آن‌ها حاضرند مبالغ حیرت‌آوری به واسطه‌ها پول بدهند تا سفر آن‌ها را ممکن کنند  .  بر اساس شمار پناهجویانی که از ژانویه تا ژوئن 2015 در اروپا درخواست پناهندگی داده‌اند و برآورد محتاطانه پرداخت 2500 یورو برای سفر هر فرد از سوریه به ترکیه و اروپا مبلغی معادل 1 میلیارد یورو در طول دوره‌ای شش ماهه به قاچاقچیان پرداخت‌شده‌است ، و آن‌ها به شکل روزافزونی پیچیده تر عمل می‌کنند  . در عین حال ، ترکیه - کشور ترانزیت در سفر پناهجویان به اروپا - به‌طور کامل تلاشی برای کنترل حرکت پناهجویان در ساحل دریای اژه انجام نداده است  .  مقامات ترکیه هم چشم خود را بر فعالیت قاچاقچیان و تجارت جعل گذرنامه‌های سوری بسته‌اند  . ترکیه در این بحران دشوار مسولیت جدیدی دارد  .  اگر چه ترکیه از عدم دریافت کمک‌های کافی از اروپا شکایت می‌کند ، اما در سال 2011 اعلام کرد کمک‌های اروپا را بر اساس روش آن‌ها نمی‌پذیرد و تنها کمک‌ها را به صورت چک به آژانس امور اضطراری اش خواهد پذیرفت  .  با این وجود ترکیه نمی‌تواند کنار بنشیند و بی‌ثباتی عظیم اجتماعی و سیاسی اروپایی را مشاهده کند که خواهان پیوستن به آن بوده است  . بحران کنونی پناهجویی در اروپا به این زودی فروکش نخواهد کرد  .  علت آن وجود میلیون‌ها پناهجویی است که نمی‌توانند به سرزمین‌هایشان بازگردند : تنها 4 میلیون سوری در کشورهای همسایه سوریه زندگی می‌کنند و حدود 8 میلیون نفر هم در داخل کشور آواره شده‌اند  . دلیل مهم دیگر ، تقویت حضور نظامی روسیه در سوریه است که خواه ناخواه به ترس از جنگ و تلفات بیشتر دامن می‌زند و موجب می‌شود افراد بیشتری در پی سرپناهی در خارج از سوریه باشند یا آن‌هایی که کشور را ترک کرده‌اند فکر برگشت نکنند  . اضافه بر این ، این واقعیت که انتظار می‌رود آلمان حدود 800 هزار پناهجو را بپذیرد ، به پناهجویان امیدی برای رسیدن به اروپا می‌دهد که نسبت به دیگر گزینه‌های آن‌ها در خلیج‌فارس ، با توجه به امنیت ، حقوق اجتماعی ، و فرصت‌ها بسیار مناسب تر است  . پناهجویان با توجه به شرایطی که با آن روبرو هستند در پذیرفتن خطر راه چیزی برای از دست دادن ندارند  . آیا اروپا آماده‌بود  ؟ جان تشاو ، مدیر کارنگی اروپا : به لحاظ تحلیلی ، اروپا برای جریان بزرگی از پناهجویان که طی تابستان ابعادی تاریخی یافت ناآماده نبود  .  کارشناسان از حوزه‌های متفاوت سیاستگذاری ( مهاجرت ، امنیت ، توسعه ، و محیط زیست ) به دفعات نسبت به خطر ورود گسترده و برنامه ریزی‌نشده‌مهاجران به سوی اروپا هشدار داده‌بودند  . اما به لحاظ سیاسی اروپا اصلا آماده نبود  .  دانسته‌ها به عمل تبدیل نشد  . علت ایجاد بحران در اروپا ناکامی همزمان در چند حوزه سیاستگذاری در ریشه‌های مساله‌بود  .  از مهاجرت تا سیاست‌های انضمام ، از کنترل مرزی تا مبارزه با جرایم سازمان یافته ، از کمک‌های بشردوستانه تا وحدت داخلی و مسولیت‌پذیری مشترک ، از سیاست‌های تجاری تا همکاری‌های توسعه محور ، و از مداخله نظامی تا سیاست همسایگی در اروپا ، اروپا به‌طور مداوم و فراگیر شکست خورده است  .  حل چنین مساله چندلایه‌ای یکی از پیچیده ترین ماموریت‌هایی بود که اروپا به مثابه یک کل باید با آن روبرو می‌شد  .  اروپایی‌ها از درک ابعاد شکست شان قاصر و به همین نسبت از درک ابعاد فاجعه‌ای که این ناکامی را پدید آورده ناتوان‌بودند  . سیاستمداران به ویژه از مبحث انضمام مساله پناهجویی پرهیز کرده‌اند  .  این امر تا حدودی دلایل ایدئولوژیک دارد  .  چپ سیاسی همیشه مخالف سیاست‌های مهاجرتی بوده است ، زیرا نگران هستند که ایجاد مقرراتی قطعی مهاجرت را محدود خواهد کرد  .  راست سیاسی هم مخالف بوده است ، اما به دلیلی کاملا متضاد : آن‌ها نگران هستند که مهاجرت برنامه ریزی‌شده‌، تنها دریچه سیل بندها را باز خواهد کرد  .  این موید یک ائتلاف بزرگ غیررسمی علیه حل عملگرایانه مشکل است  . از سوی دیگر مساله احساسی هویت مطرح می‌شود  .  کشورهایی با سیاست‌های جاافتاده مهاجرتی چون بریتانیا آماده تر‌بودند  .  کشورهای دیگری چون جمهوری چک ، مجارستان ، و رومانی که تجربه انضمام شمار بالایی خارجی به جریان اصلی جامعه را نداشته‌اند ، از پذیرش سهمی از مهاجران طفره رفتند  . در نتیجه ، سازمان دهی پذیرش متوازن مسولیت میان اعضای اتحادیه اروپا بسیار دشوار و شکاف میان شرق و غرب پدیدار شد  .  با وجود مصالحه‌ای که تحت فشار از طریق شورای اروپایی انجام گرفت ، تنش همچنان بالا و تصمیم‌گیری کماکان سخت است  . سیاست‌های هویتی و احساسات ضد اروپایی حتی پیش از رسیدن پناهجویان به دروازه اروپا شایع‌بود  .  توجیه سیاست انضمام صدها هزار پناهجو به جوامع میزبان خصوصا در شرایط امروز دشوار است  . این بحران چه تاثیری بر ثبات سیاسی در اروپا می‌گذارد  ؟ استفان لن ، پژوهشگر مهمان کارنگی اروپا : بحران‌ها بهترین و بدترین خصوصیات افراد را برجسته می‌کنند  .  موج ناگهانی پناهجویان با آمادگی شگفت آور مردم برای کمک و در عین حال بیرون ریخته شدن حس بیگانه هراسی و پرتاب بمب‌های آتش زا به سرپناه پناهجویان همراه شد  .  این که کدام واکنش غالب خواهد شد بستگی بسیار به رهبری سیاسی دارد  . بیشتر کارشناسان موافق‌اند که اروپا به مهاجرت نیاز دارد تا ترکیب جمعیتی رو به زوالش را ترمیم کرده ، رشد خود را بازیابد ، و سیستم رفاه اجتماعی اش را حفظ کند  .  از این منظر موج کنونی پناهجویی در بلند مدت امری خوب برای اروپا است  . مشکل این است که در این نقطه ، این روند مطلقا آشفته است  .  بسیاری از مردم ورود توده خارجی به اروپا را تهدیدی برای روش شکل یافته زندگی خود می‌بینند  . پوپولیست‌ها با سوار شدن بر این موج ترس پایگاه اجتماعی خود را در بسیاری کشورها قوی می‌کنند  .  از منظر این گروه‌ها ، احساسات ضد مهاجرتی بخشی از مخالفت با یکپارچگی اتحادیه اروپا است که مقصر از دست رفتن کنترل کشورها بر امور خود در این باره معرفی می‌شود  . احزاب جریان اصلی میان حمایت از استقبال از پناهجویان ( خصوصا در آلمان که به دلایل تاریخی راست پوپولیستی یک تابو است ) و سیاست‌های سختگیرانه در نوسان هستند  .  با توجه به این که سیاست در اروپا همچنان امری ملی است ، این احزاب می‌کوشند کنترل خود را از روش‌های ملی برقرار کنند که تهدیدی جدی برای سیستم شنگن است  . اگر روند کنونی ادامه پیدا کند ، تنش میان کشورهای عضو و رنجش بین دولت‌های اتحادیه اروپا افزایش خواهد یافت  .  به همین خاطر ، اروپا لازم است این موج آشوب را به روندی مدیریت‌شده‌تبدیل کند  .  لازمه این امر ، استقرار دوباره کنترل بر مرزهای خارجی اتحادیه اروپا ، هماهنگ کردن سیاست‌های پناهجویی ، و موافقت بر سر تقسیم منصفانه مسولیت‌ها است  . هر چند این امری دشوار خواهد‌بود اما بخش ساده کار است  .  مسولیت واقعی در انضمام موثر مهاجران و پرهیز از ظهور پدیده حاشیه‌نشینی و جوامع موازی است  .  تنها آن موقع است که اروپایی‌ها اعتماد متقابلی که مبنای زندگی شان است را حفظ خواهند کرد  .  امروز اروپا با چالشی بزرگتر از این روبرو نیست  . چه سیاست‌هایی برای واکنش لازم هستند  ؟ پیر ویمونت ، کارشناس ارشد کارنگی اروپا : تعریف واکنش مناسب تنها زمانی ممکن است که از چالش‌های برآمده از بحران کنونی ارزیابی دقیقی داشته باشیم  .  پس مساله این است که چطور با آینده مملو از یاس روبرو شد و واکنش‌هایی را برای فوریت‌های کوتاه مدت در عین برخورد با مشکلات ساختاری تر پیشنهاد کرد  . در کوتاه مدت ، نخستین اولویت اروپایی‌ها نظم دادن به مسائل درونی خودشان و عمل به مقررات داخلی و کنوانسیون‌های بین‌المللی با مسولیت و یکپارچگی جدی است  .  سپس اروپایی‌ها باید تعامل خود را با کشورهای خط مقدم ، نه تنها اردن ، لبنان ، و ترکیه بلکه اتیوپی ، کنیا ، و بسیاری دیگر که جمعیت بزرگی از مهاجرین را پناه داده‌اند ، افزایش دهند  . اگر قرار است پناهجویان در مسیر کشورهای ترانزیت ماندگار شوند ، باید از امکانات مناسب با چشم اندازی واقعی برای تامین غذا و بهداشت ، کار موقت ، و آموزش برای کودکان برخوردار باشند  .  اقدامات مضاعفی هم برای ایجاد مناطق بشردوستانه مورد پذیرش همه طرفین باید انجام بگیرد  . این تلاش‌ها با رسیدگی به ریشه مشکلات کامل می‌شود  .  در عراق ، لیبی ، و سوریه تلاش‌های دیپلماتیک میان شرکای بین‌المللی باید سرعت داده شود و کار انجام‌شده‌توسط سازمان ملل متحد برای گردهم آوردن بازیگران اصلی منطقه که تا کنون در برابر دادن هر گونه امتیاز واقعی مقاومت کرده‌اند دنبال شود  .  چرا کنفرانسی مختص امنیت تمام خاورمیانه برگزار نشود  ؟  هدف چنین کنفرانسی باید بحران‌های کنونی و متعدد منطقه باشد تا عربستان سعودی و ایران با در نظر گرفتن واگرایی در منافع ملی شان به یک توافق متوازن و متعادل بپیوندند  .  دیگر بحران‌ها در یمن و شمال نیجریه باید از توجهی مشابه برخوردار شود ، زیرا همه به یک نسبت خطر افزایش موج پناهجویان را به همراه دارند  . رسیدگی به ریشه‌های بحران به معنای انجام تلاش‌هایی جدی در ارائه چشم اندازی اقتصادی برای مهاجران از آفریقا تا جنوب آسیا است : بهبود چرخش منابع پولی ، درگیر کردن مهاجران به سرمایه‌گذاری مولد در کشورهای مبدا ، حمایت از کارآفرینان جوان ، و به‌طور کلی تر ، برنامه‌های خاص ایجاد شغل در محل اسکان پناهجویان یا جاهایی که پناهجویان به سرزمین مادری شان می‌پیوندند  .  تمام این اقدامات باید به عنوان تاییدی بر تمایل جامعه جهانی برای رسیدگی به چالش‌های مهاجرت مورد تشویق قرار گیرد  .