ایران در سه دهه - بخش سوم
آنچه که درباره شاهان پهلوی ترویج می کردند اندازه ای داشت. زیرا نیم نگاهی به اتباع امروزی – مدرن- کشور داشتند و به هر حال دولت پهلوی از پدیده های پس از انقلاب روشنگرانه مشروطه بودند. مزید بر آن پادشاهی محدرضا پهلوی مقارن بود با روزگار جنگ سرد و جهان از لونی دیگر بود.
ایزدان بر زمین : رییس جمهوری اسلامی با هاله نور مقدس نمایانده شد  .  همچنان که رهبر جمهوری اسلامی با اعلام ارتباط با امام زمان و نورپردازی به سبک کیم ایل سونگ رهبر پیشین کره شمالی مقدس نمایانده می‌شود  .  مزید بر آن ، معجزه سخن گفتن هنگام تولد هم به ایشان نسبت داده شد ، هرچند اگر چنین ادعایی بر اساس قرآن کفر محض باشد  .  دیدار چهره رهبر پیشین در ماه و مکالمه مستقیم ایشان با امام زمان به روایت پیشخدمت شخصی ایشان هم دلالت بر تقدس رهبر فقید دارد  .  اما محمدرضا شاه پهلوی هم کمر بسته ائمه معصومین‌بود و چهره پدر ایشان را هنگامی که سردار سپه‌بود نفرات دیویزیون قزاق در ماه دیده‌بودند  .  پس این دو تن هم در نوع خود نظر کرده و مقدس‌بودند  . : هیچ وجه اشتراکی میان این مردان نیست مگر اینکه همگی حاکم ایران نیز بوده‌اند  .  نیازی از درون جامعه چنین اقتضایی دارد  . پیامدهای مقدس شدن : بدین ترتیب اول اینکه از حیطه پاسخ‌گویی به مردم عادی آزاد می‌شوند و دوم ، صاحب نیرویی فراتر از اتباع خود شناسانده می‌شوند  .  برق نگاه رضا شاه هر مخاطبی را وادار به گفتن حقیقت می‌کرد و محمدرضا شاه از کارشناسان مجری طرح‌های گوناگون پرسش‌هایی می‌کرد بالاتر از دانش و درک هر متخصصی  .  هیبت نگاه رهبر پیشین جمهوری اسلامی ضرب‌المثل‌بود و دانش رهبر کنونی در همه زمینه‌ها گسترده و بالاتر از همه است ، از امور نظامی تا ادبیات  . : آنچه که درباره شاهان پهلوی ترویج می‌کردند اندازه‌ای داشت  .  زیرا نیم نگاهی به اتباع امروزی مدرن - کشور داشتند و به هر حال دولت پهلوی از پدیده‌های پس از انقلاب روشنگرانه مشروطه‌بودند  .  مزید بر آن پادشاهی محمدرضا پهلوی مقارن‌بود با روزگار جنگ سرد و جهان از رنگی دیگر‌بود  . اما انقلاب اسلامی و حاکمیت برآمده از آن تاکید خود را بر توده یکسره کم سواد یا بعضا بی‌سواد گذاشت  .  هیچ نشانه‌ای در دست نیست که رژیم جدید کوششی برنامه ریزی‌شده‌برای ارتقای بینش توده مردم به کار گرفته باشد  .  به عکس ، عملا در تعمیق آن اقدام کرده است  .  مثلا در جبهه‌های جنگ سخن از کلید بهشت‌بود و سوار سفید پوش  .  احتمالا به علت طولانی شدن جنگ و نیاز به توجیه نیروها  .  در سطح سرآمدان رزم جدید هم این پدیده قابل را می‌توان شناسایی کرد  .  فی المثل فرمانده سپاه در زمان جنگ ضمن سخنرانی تلویزیونی ، جزایر کویتی « وربه » و « بومیان » را متعلق به عراق اعلام کرد ، در حالی که یکی از موضوعات اصلی مناقشه بین بعثیون و کویت همین ادعای عراق بر دو جزیره کویتی‌بود  .  یا فرمانده بعدی سپاه از ورود نیروهای ناتو به افغانستان و نگرانی امنای رژیم ایران از گسترش کار به ایران ، تز خود برای مقابله را جنگ سنگر اعلام کرد  .  پدیده‌ای از نخستین جنگ جهانی  .  در فاصله یک صد سال گذشته ، افزایش نیروی آتش جنگ افزارهای تهاجمی ، جنگ سنگر را سالبه به انتفاع موضوع کرده است ( منتفی کرده است ) . : یکی از نکاتی که جامعه جهانی را نگران ثبات حکومت محمدرضا شاه و بالمآل ثبات کشور می‌کرد ، ناتوانی روزافزون رژیم در بسیج توده‌های فرودست و کم سواد و بیسواد‌بود ، از یکسو و از سوی دیگر ، ناتوانی آن رژیم در ریشه کن کردن چپ نیرومند اما پنهان  .  ناتوانی نسبی در مجاب کردن جامعه روشنفکر نیز از کمبودهای جدی رژیم به شمار می‌رفت  .  در خصوص جذب توده‌ها ، برخی ناظران غربی اظهار نظر می‌کردند که اگر شاه می‌توانست یک میلیون نفر جان نثار و سر سپرده زیر چتر خود گرد آورد ، رژیم از خطرات احتمالی مصون می‌شد  .  مثلا نگاه کنید به بررسی تفصیلی فایننشال تایمز ( پاییز 1978Survey -) در کل ، دیدگاه جهانی از سویی او را در مهار اوضاع ناموفق می‌دید و از سوی دیگر تحرک وی در خارج از مرزهای کشور را هم با نگرانی و هم با بدگمانی می‌نگریست  .  مثلا نگاه کنید به « شیر و خورشید » مصاحبه « اولیویه دو وارن » از فرانسه با شاه ، یا « اندیشه شهریار » مصاحبه « رستم کارانجیا » با او  . : افزایش بهای نفت به رغم پیامدهای مثبت ، رژیم و مردم را بسیار از یک دیگر دور کرد  .  هر چند رونقی در زندگی بسیاری از مردم پدید آورد  .  برای بسیاری از مردم چنین می‌نمود که رژیم با پول نفت خود را از مردم بی‌نیاز می‌داند و گرایش‌های ایشان برای مجموعه حاکمیت علی السویه است  .  نوعی بیگانگی پدیدار شد  .  درست یا نادرست ، توده‌ها هیچ یک از مقام‌های رژیم را از خود نمی‌دیدند  .  دوری و غریبه دیدن به جایی رسید که مثلا یکی از بازرگانان و صاحب صنعتان بسیار موفق و دولتمند ، که از همه گونه امکانات رژیم برخوردار شده‌بود ، طبق اخبار شفاهی رایج در میان مردم ، چک سفید امضایی به نجف برای آیت‌الله خمینی فرستاده‌بود  .  طبق همان گفته‌ها ، آن چک با رقمی که آن زمان افسانه‌ای می‌نمود ( بیست میلیون تومان ) نقد شده‌بود  .  درستی یا نادرستی این خبر تحت شرایط روز کمترین اهمیتی نداشت ، مهم پذیرفتن این‌گونه خبرها‌بود  .  بازاری‌های سنتی و دوری و نیز دور شدن تدریجی ایشان از رژیم خود حدیثی است جدا  .  به ویژه که اکنون رشد بخش صنعت از یکسو و واردات بسیاری اقلام مصرفی از سوی دولت عرصه را برایشان تنگ می‌کرد  .  ماجرای مبارزه با گرانفروشی که به جای روش‌های عملی کاستن از تورم به کار گرفته شد ، نزد بسیاری از بازاریان به نشانه رفتن اسلحه به بازار تعبیر شد  .  صاحبان صنعت هم از امریه‌های سوسیالیستی نما همچون حکم به سهیم کردن کارگران دل ناخوش‌بودند  .  جوانان و دانشجویان هم در آرزوی دست یافتن سریع به رفاه ، بلکه ثروت ، و نیز در جستجوی آزادی‌بودند و آرمانی که بدان سر سپارند  .  پس از انقلاب برخی از آرزومندان ثروت به آنچه می‌خواستند رسیدند و تقریبا برای مدتی گمان بردند آرمانی هم یافته‌اند و آزادی البته ممکن نشد  .  به هر حال آرمان خواهی را می‌توان کارساز ترین عامل به شمار آورد  . : اینجا سخن از درستی و نادرستی آرمان‌ها در میان نیست  !  به هر حال ، نیاز آرمانی ، مجموعه‌ای است از عوامل فرهنگی ، همچون اسطوره‌ها و باورها و وضعیت‌های روانی ، که بعضا می‌تواند بر اساس تجربه واقعی باشد  .  اسطوره‌های ایرانی تفاوتی بین اقوام این مجموعه نیست دلالت بر ایزدان و نیمه ایزدانی دارد که حق عدالت و درستی و پیمانداری را با قدرت برتر خود در جهان بر پا می‌کنند  .  یا نیمه ایزدانی پاک سرشت ، نجیب و درست کردارند که به ناروا بر ایشان ستم می‌شود  .  الگوی ایزدان بر امامان شیعه هم تسری یافت ، همچنان که الگوی ایزدان قاهر و ستم دیده به ترتیب بر امام علی و امام حسین تطبیق داده شد  .  هر چند حرمت هر دو شخصیت نزد همه مسلمانان شناخته و پذیرفته است ، درک توده ایرانی از صافی همان فراساختار ذهنی گذر می‌کند  .  حال ، هر چهره سیاسی یا اجتماعی که شباهتی ولو اندک به این نمونه‌های ازلی داشته باشد طبعا نزد توده مقبول طبع واقع می‌شود ، به ویژه اگر جنبه‌های دینی هم داشته باشد  .  از همین جهت رضا شاه پهلوی و آیت‌الله خمینی‌بودند  .  یعنی در طول مدت حکومت خود با معاندی جدی روبرو نشدند  .  این توضیح همان پدیده‌ای است که به نام فرمندی یا فرهمندی از آن یاد می‌شود  .  در هر حال این پذیرش ، می‌آورد  .  با آنکه مشروعیت به معنی مدرن آن چنین مشروعیتی تفاوت ماهوی دارد ، بر جای آن مشروعیت می‌نشیند  .  سخن از ارتباط الگوهای درون ذهن جمعی ، ناخودآگاه گروهی ، است با واقعیت و رویدادهای جهان بیرون از ذهن  .  در خصوص الگوی مظلوم نکته‌ای بسیار اساسی را باید در نظر گرفت ، که طول و مدت استبداد فراگیر ، یعنی از درون خانه و خانوداه تا سطح سیاسی در جامعه ، طبعا عقده حقارت یا آزار خود کم بینی ایجاد می‌کند  .  یکی از تولیدات عقده حقارت ، آزار مهر طلبی است ، یعنی به فرمان ناخودآگاه ، فرد خود را دائما ستم دیده می‌بیند و می‌نمایاند  .  خویشتن را مستحق دلسوزی می‌پندارد  .  این پدیده‌ای تقریبا سراسری در خاورمیانه است ، خود را دائما قربانی تصور کردن و نیز پسندیدن آن کسی که مظلوم می‌نماید  . محمدرضا شاه پهلوی نه چون پدر بهادر‌بود و نه چون امام علی شیر اوژن  .  یعنی با الگوی ذهنی « قاهر » مطابقت نداشت  .  به ویژه سخنرانی آبان ماه 1357 ایشان و پذیرش خطاها سبب شد همه تصویر ذهنی توده از او یکسره خرد شود و از میان برود  .  شاید در جوامعی دیگر این‌گونه سخن گفتن به صداقت تعبیر می‌شد ولی از دیدگاه ذهنی توده ایرانی به ضعف تعبیر شد  .  در مقابل ، آیت‌الله خمینی نزد توده با الگوی مظلوم مطابقت داشت ، به ویژه اینکه پسر بزرگ ایشان هم در همان اوان درگذشت و توده‌ها باور کردند که به قتل رسیده است  .  هرچند پس از به قدرت رسیدن در الگوی قاهر پدیدار شد که نزد توده بسیار پسندیده آمد  . اینک که توده به عنوان یار برگزیده شد ، عملا بر تشویق و تعمیق راه و رسم ایشان ، اقدامات عملی دیگری هم به اجرا در آمد  .  مثلا سرکوب جدی طبقه متوسط و تحصیل کرده شهری از طرق مختلف از جمله سلب تقریبا همه آزادی‌های اجتماعی ، یا از آن مهمتر ، تعطیل کامل سیستم‌های کنترل جمعیت و تنظیم نرخ رشد آن به منظور گشودن راه برای « تولید انبوه » توده  .  جمعیت کشور در طول زندگی یک نسل دو برابر شد  ! با همه این احوال باید دید که آیا این بنا پایدار خواهد ماند  ؟  یا شمعی است نهاده بر دریچه باد  ؟  آنتی تزها کجاست  ؟