بیست و پنجمین سالگرد درگذشت غلامحسین ساعدی
در زمان حکومت پهلوی که ساعدی از مخالفان سرسخت آن بود، نه تنها آثارش اجازه چاپ یافتد، بلکه نمایشنامه هایش روی صحنه می رفتند و سه فیلم هم از آثار او تولید و پخش شد. اما امروز خوانندگان از مطالعه آثار ساعدی محروم هستند.
غلامحسین ساعدی دوم آذرماه 1364 برابر با 23 نوامبر 1984 در بیمارستان سن آنتوان پاریس درگذشت و با این مرگ پاریس میزبانی چهارساله از یک تبعیدی ایرانی را به پایان برد تا گورستان پرلاشز میزبان ابدی او باشد  . روزنامه لوموند در آن زمان چاپ پاریس خبر درگذشت غلامحسین ساعدی را منتشر کرد ، اما این مرگ در مطبوعات ایرانی آن زمان بازتاب خوبی نداشت  .  امروز که بیست و پنجمین سالگرد درگذشت ساعدی‌ست ، هنوز هم بخش ادبی مطبوعات ایران اجازه ندارند درباره آثار غلامحسین ساعدی مطلبی منتشر کنند  . گفتنی‌ست در زمان حکومت پهلوی که ساعدی از مخالفان سرسخت آن‌بود ، نه تنها آثارش اجازه چاپ و انتشار یافته‌بودند ؛ بلکه نمایشنامه‌هایش روی صحنه می‌رفتند و سه فیلم هم از آثار او تولید و پخش شد ؛ اما امروزه روز جوانان و خوانندگان ایرانی محروم از مطالعه آثار ساعدی هستند  .  آیا این گمگشتگی نیست که نسلی محروم از میراث ادبی خود بماند  ؟ دکتر غلامحسین ساعدی نویسنده ، نمایشنامه نویس ، فیلمنامه نویس ، سردبیر نشریات ادبی ، از اعضای هیات دبیران کانون نویسندگان ایران ، فعال سیاسی ، روانپزشک و بیش از همه اینها ، انسانی با قلبی بزرگ و آکنده از شور و شوق‌بود  . مجموعه داستانهای بهم پیوسته اش : « عزاداران بیل » یکی از نخستین مجموعه داستانهای ایرانی با برخورداری از ساختاری پسامدرن ، زمینه ساز ساخت فیلمی شد که یکی از نقاط عطف سینمای روشنفکری ایران بشمار می‌آید : « گاو » ساخته داریوش مهرجویی  . به گواهی آنانی که در دهه چهل خورشیدی نمایشنامه « گاو » با همین ترکیب بازیگران و همین دیالوگها را دیده‌اند ، فیلم گاو ساخته مهرجویی جوان چیزی بیش از اجرای این نمایش در مکانهای واقعی یک روستا نبود و اگر شهرتی برای فیلم هست ، اگر نه همه آن ، که بیشترینه آن را ، باید در فضای اساطیری روستای « بیل » جستجو کرد  .  جهانی اساطیری که همچنان تا به روزگار ما زنده مانده است  . آنانی که مجموعه داستان بهم پیوسته « عزاداران بیل » را خوانده‌اند ، نیک می‌دانند جهان ارائه‌شده‌در داستان‌ها بسیار فراتر از تصویر سینمایی یا نمایشی آن است  .  در آن جهان اساطیری استخر روستا مرکز حیات این آبادی‌ست که انسانها و حیوانات بنحوی بر این استخر جادویی دلبسته و وابسته‌اند ؛ زیرا نماد حیات و زندگی‌ست و نقطه مقابل این نماد زندگی بیمارستان‌های شهر قرار دارند که نماد مرگ و نیستی‌اند  .  در این دو سر زندگی و مرگ انسان‌ها سرگردان و حیران‌اند تا خود دست به انتخاب بزنند  . *** سالها بعد ، زمانی که ساعدی ناچار به انتخاب شد ، ناخواسته با رهاکردن روستای « بیل » راه « بیمارستان » را در پیش گرفت  .  گفته‌شده‌ساعدی نمی‌خواست به تبعید برود ، به زور او را بردند  .  چهار سال زندگی در پاریس نشان داد این گفته درست است  .  ساعدی ماندن در « دخمه » اتاق زیرشیروانی و محل اقامت سالهای آخرش در ایران را به « آپارتمان آزادی » در پاریس ترجیح می‌داد ؛ اما او خود گفته‌بود وقتی می‌آمد ، استخر بیل خشکیده‌بود  .  بایستی بیل را ترک می‌کرد  . هما ناطق می‌نویسد : ساعدی از فرودگاه اورلی پاریس که بیرون آمد در اتوبوس پاریس گفت « مرا به زور فرستادند  ..  نمی‌خواستم بیایم  ...  می‌خوام برگردم پاکستان  ...  رحمان قول داده هروقت خواستم مرا دوباره بازگرداند  . » ساعدی در پاریس الفبا را دوباره منتشر کرد  .  دو نمایشنامه نوشت که « اتللو در سرزمین عجایب » به کارگردانی ناصر رحمانی نژاد به صحنه رفت و با استقبال تماشاگران روبرو شد  .  ساعدی اما فرزند بیل گرفتار بیماری « ناتوانی از همگونی با جامعه جدید » شده‌بود  .  او روانپزشک‌بود و بیش از همه آن دیگران از مقولات روانی جامعه جدید شناخت داشت ؛ اما خود بیمار شده‌بود و چاره‌ای جز پذیرش نبود  .  طنز روزگار را بنگر که ساعدی به هنگام زندگی در تبریز به خاطر نوشتن نمایشنامه « گرگها » به زبان آذری تنبیه شد  .  در پاریس شاید همین ترس باعث شد فرانسوی نیاموزد  . پاریس اما چهار سال میزبان ساعدی‌بود  .  چهار سالی که تبعیدیان ایرانی هرشب خواب سرنگونی جمهوری اسلامی را می‌دیدند و در مسافرخانه‌هایی که نام آپارتمان به آن داده‌بودند ، با چمدان‌های بسته آماده سفر‌بودند  .  اما این رویا مانع از بحث و جدل بر سر اینکه کی مقصر‌بود نشده‌بود  .  بازار اتهام زنی و دادگاه و محاکمات همدیگر داغ‌بود و گاه به اجرای احکام نیز می‌رسید  .  در این فضا‌بود که ساعدی نوشت : « هروقت چشم باز می‌کنم و می‌بینم اینجا هستم فکر خودکشی به سرم می‌زند ولی مقاومت می‌کنم  ...  اینجا هرگوشه را که نگاه می‌کنم مدعیان نجات ایران جمع شده‌اند و همه از همگان و یکی از یکان ابله تر و کثافت تر  .  فکر می‌کنی چندین خروار به من توهین‌شده‌ ؟  تصورش را نمی‌توانی بکنی  .  اگر سراغم نیایند کاری با آن‌ها ندارم  . » حالا ساعدی کنار صادق هدایت آرمیده است و تبعیدیهای ایرانی که گذشت روزگار بر رخسارشان هویداست همچنان بر مزار ساعدی گرد می‌آیند تا او را که نماد زندگی تبعیدیان ایرانی‌ست گرامی بدارند  . ساعدی اول زمستان 1314 در تبریز به دنیا آمد و آخر پاییز 1364 در پاریس درگذشت  .