با پایان رویای تغییر رژیم در ایران، گام بعدی چیست؟
تا ائتلاف آمریکا و ایران فاصله زیادی داریم، اما تابو شکسته شده و مانع اساسی نخست پشت سرگذاشته شده است. پس اینک زمان دیپلماسی است نه افزایش تنش.
امضای توافق هسته‌ای چهاردهم ژوئیه 2015 ( 23 تیر ماه 1394 ) میان ایران و شش قدرت جهانی عضو گروه 1 + 5 ، پاسخ پرسشی‌بود که 36 سال روابط ایالات متحده و ایران را طلسم کرده‌بود  . دهه‌ها پس از انقلابی که به سرنگونی متحد واشنگتن ، محمدرضا شاه پهلوی ، منجر شد و 444 روز گروگانگیری دیپلمات‌های سفارت آمریکا در تهران را در پی داشت ، ایالات متحده آمریکا دیگر قصدی برای تغییر رژیم و تسویه حساب با جمهوری اسلامی ندارد  .  توافق هسته‌ای جلوه‌ای از پذیرش دیرهنگام انقلاب اسلامی و نظام دینی برآمده از آن است  . این برای ایران چه معنایی دارد  ؟  این که رهبری ایران با خاطری آسوده می‌تواند نگاهش را برای ترمیم اقتصاد بیمار کشور به داخل معطوف کند  .  اما اگر ایران تصمیم بگیرد بیش از این در اعمال قدرت در منطقه سرمایه‌گذاری کند ، چه خواهد شد  ؟ ابتدا خبر خوب : توافق دستاوردی ضروری و شایسته استقبال بر مبنای اهمیتی اخلاقی و ژئواستراتژیک است  .  این توافقی بر مبنای اعتماد به ایران یا آمریکا در اجرای آن نیست ، خصوصا زمانی که مدیریت دولت‌های دو کشور تغییر کند : ایران در 7 اسفند ماه انتخابات مجلس را برگزار می‌کند ، پاییز سال بعد انتخابات ریاست جمهوری آمریکا خواهد‌بود ، و انتخابات ریاست جمهوری ایران هم یک سال بعد از آن  . انتظار نمی‌رود که ایران جاه طلبی هسته‌ای اش را مهار کند ، اما هرگونه تلاش موفقی برای عقب نشاندن یا کاستن از احتمال جنگ بر سر مساله هسته‌ای ، باید به گرمی مورد استقبال قرار بگیرد و این توافق به خصوص دو ارزش مضاعف مهم دارد : انعکاس‌دهنده یک اجماع بین‌المللی کم نظیر در دوره سردرگمی جهانی است و نشانگر پیروزی دیپلماسی بر گزینه‌هایی بسیار بدتر است  . پس هورا  !  آفرین  ! بله ، الان زمان مناسبی است که بپرسیم آیا به خاطر این توافق از مصیبت دور‌شده‌ایم  .  با نگاهی به خاورمیانه پاسخ قطعا منفی است  .  این از ارزش توافق و ارج نهادن به آن چیزی کم نمی‌کند ؛ شکست در رسیدن به این توافق خاورمیانه را بیشتر با مخاطره روبرو می‌کرد  .  این یعنی نیاز به تلاش‌های هماهنگ برای ترمیم منطقه‌ای که به شکل گسترده‌ای ویران‌شده‌، مناقشات اش به ‌آن‌سوی مرزها سرایت کرده ، موجب بحرانی انسانی با ابعادی بی‌سابقه و یک تهدید جهادی فرامرزی‌شده‌که هنوز برای آن پاسخ موثری پیدا‌نشده‌است  . مذاکرات هسته‌ای طوری تنظیم شده‌بود که دیگر نگرانی‌های جدی چون جنگ سوریه و یمن وارد آن نشود ، زیرا ربطی به مشکلات پیچیده تکنیکی چگونگی چیده شدن بال‌های هسته‌ای ایران نداشت  .  برای دولت اوباما ، بستن تمام راه‌های ممکن دسترسی به سلاح هسته‌ای ، ساز و کار راستی آزمایی شدید ، و اطمینان از بازگشت فوری تحریم‌ها در صورت گریز هسته‌ای ایران ، همه ارزشی کم از رسیدگی به نفوذ فزاینده ایران در منطقه ندارد  .  اگر توافق به‌طور کامل به اجرا گذاشته شود ، تضمین‌کننده قابلیت ما در حل مناقشات خاورمیانه در 15 سال آینده دست کم به دور از باج خواهی هسته‌ای ایران خواهد‌بود  . این مهم برای کاهش تنش روزافزون در منطقه کافی نیست  .  پس ما چقدر باید تهدید ناشی از ایران را جدی بگیریم  ؟  رهبران ایران احتمالا انتخاب چندانی در این باره ندارند  .  حمایت نظامی تهران از دولت‌های سوریه و عراق نتیجه مستقیم کوتاهی اش در حفاظت از متحدانش از مشکلات داخلی شان با قدرت نرم است  . در سوریه ، تهران به جای تشویق اسد به تماس با رهبران تظاهرات در آغاز قیام مردم تصمیم به حمایت از سرکوب مخالفان گرفت  .  واکنش خشن او به تشدید جنگ داخلی و از دست رفتن کنترل بخش عمده‌ای از کشور منجر شد  .  اگر اسد از این وضع نجات پیدا کند فقط به خاطر کمک نظامی ایران و متحدش حزب الله لبنان بوده است  .  پیش‌بینی حکومت دوباره اسد بر سراسر سوریه بسیار دشوار است  .  تصور ناکامی تهران در مذاکره بر سر یک‌گذار منتهی به پایان حکومت اسد همزمان با حفظ منافع استراتژیک اش هم سخت است  . در عراق ، تمایلات استبدادی نوری مالکی و سیاست‌های سرکوب قومی ، جمعیت سنی عراق را بیش از پیش از حکومت دور کرد و به محض بروز فرصت برآمده از ظهور داعش خود را در اختیار این خلافت خودخوانده قرار داد  .  ایران می‌توانست در تشویق مالکی به میانه روی او را کمک کند اما چنین نکرد زیرا از تسلط متحد شیعه اش در کشور همسایه که هشت سال با آن درگیر جنگی ویرانگر‌بود رضایت داشت  .  سقوط ارتش عراق در برابر پیشروی داعش در سال گذشته خلائ امنیتی را ایجاد کرد که مشاوران نظامی ایران کوشیدند آن را با شبه نظامیان شیعه پر کنند  .  اما گسترش و تعدد این شبه نظامیان برای اتحاد عراق که ایران مدعی حفظ آن است چه معنایی دارد  ؟  چند تکه شدن عراق بیش از هر سناریوی دیگری اکنون محتمل است  . ایران تنها در یمن پیشرفت‌هایی داشت اما این نتیجه اعمال خودش نبود  .  حوثی‌ها از اشتباهات سیاسی سعودی‌ها هنگامی که بی‌هیچ مقاومتی در راه پیشروی به سوی صنعا‌بودند نهایت استفاده را بردند  .  ایرانی‌ها امتیاز آن را به حساب خود گذاشتند  .  اما نفوذ ایران در یمن تقریبا هزینه‌ای برای جمهوری اسلامی نداشته است  .  سواحل یمن چنان از ایران دور است که سرمایه‌گذاری بزرگی را‌طلب می‌کند  .  البته وقتی هزینه جنگ یمن افزایش پیدا کند پشت کردن ایران به حوثی‌ها دشوار نیست ، مخصوصا که ائتلاف تحت رهبری عربستان در حال از بین بردن دستاوردهای حوثی‌ها است  . به عبارت دیگر ، ایران حوزه نفوذ خود در منطقه را گسترش نداده ، بلکه مجبور به ارائه کمک نظامی برای از دست ندادن متحدان مهمش‌شده‌است  .  نگرانی سعودی‌ها از این مهم بیشتر از مشکلات درونی خود عربستان ناشی می‌شود  .  ظهور گروه‌های اسلامگرا در پی تظاهرات مردمی در جریان بهار عرب نگرانی سعودی‌ها را موجب شد ؛ گروه‌هایی که آل سعود را حاکم غیرمشروع اماکن مقدسه می‌دانند  . رهبران سعودی باید پاسخ بسیاری از اعمالشان از جمله حمایت از قرائت افراطی از اسلام و صرف میلیاردها دلار برای ساخت مساجد ، توزیع متون و ترویج افراط‌گرایی را بدهند  .  اینک نسل جدید جهادیون با دیدن ولخرجی‌ها و فساد سعودی‌ها ، حق آن‌ها برای حکمرانی را رد می‌کنند  .  ملک عبدالله پادشاه فقید عربستان ، برای جلوگیری از این خطر اخوان المسلمین ، رقیب خاندان سلطنتی سعودی ، را هدف قرار داد و در کمک به شکست این گروه در مصر هم نقش ایفا کرد  .  ملک سلمان ، پادشاه جدید عربستان ، در عوض جهان اهل تسنن را علیه ایران بسیج کرده است  . رقابت ایران و عربستان تمام منطقه را بی‌ثبات کرده است ؛ امری که عواقبی جهانی در پی داشته است و راهی برای برون رفت از آن هم دیده نمی‌شود  . اگر حرکتی در اوضاع سوریه دیده شود ، بخشی به خاطر تصمیم ترکیه در فعال تر شدن در شمال است  .  داعش در پی گسترش حوزه نفوذش است و در ترکیه هم دست به حملاتی زده است  . تغییر موضع استراتژیک ملک سلمان برای همکاری با رجب طیب اردوغان نخست‌وزیر ترکیه ، پس از سفر اردوغان ، به ریاض و زمانی آغاز شد که دو رهبر متوجه اهداف مشترک خود شدند و تصمیم گرفتند اختلافاتشان بر سر مصر را کنار بگذارند  .  از ایران رو بازگشت ایران به جایگاه منطقه‌ای اش با ائتلاف ناآرام سنی‌ها روبرو است  . بسیاری سیاست خاورمیانه‌ای واشنگتن را اگر نه غلط ، که گیج‌کننده می‌دانند  .  آن‌ها دولت اوباما را مقصر رها کردن دوستان عرب آمریکا در میانه بهار عرب و بی‌ثبات کردن بیشتر خاورمیانه با گشایش درها به سوی ایران می‌دانند  . هر چند دولت اوباما حمایت نصف و نیمه‌ای از جنگ سعودی‌ها در یمن کرد ، اما به آن‌ها هشدار داد که اگر به اوضاع داخلی کشورهایشان سر و سامان ندهند ، در واقع پای ایران را برای ورود به سوئ استفاده از نقاط ضعفشان باز می‌کنند  .  سیاست اوباما برآمده از این واقع‌گرایی است که مداخله نظامی آمریکا در خاورمیانه در گذشته نتایج مخربی داشته است  . از این رو ما تنها شاهد اعمال قدرت محدود آمریکا هستیم که در مورد داعش قابل‌مشاهده است  .  غایب ماجرا دیپلماسی فعالانه برای کاستن از تنش در منطقه است  .  تا پیش از توافق هسته‌ای استدلال آمریکایی‌ها این‌بود که اتخاذ موضعی محکم تر در منطقه ، می‌تواند مذاکرات هسته‌ای با ایران را تضعیف کند  .  حال آمریکا و ایران کانال‌های ارتباطی محکمی را برقرار کرده‌اند که می‌تواند کمک بسیار خوبی باشد  . سوریه باید نقطه تمرکز اولیه و اصلی آن‌ها باشد  .  در یمن ایران کماکان یک بازیگر پشت صحنه است  .  اکنون زمان رسیدن به توافقی در سوریه برای یک‌گذار سیاسی پیش از سرد شدن تنش زدایی شکننده واشنگتن و تهران و قبل از خارج شدن احتمالی اجرای توافق از مسیر اصلی است  . توافق هسته‌ای پرسش مرتبط با تهدید ایران را پاسخ نداده ، اما چارچوب جدیدی برایش تعریف کرده است  .  عربستان سعودی و کشورهای حاشیه خلیج‌فارس تا به حال با دو آینده ناخوشایند روبرو بوده‌اند : یک ایران مسلح به جنگ افزار هسته‌ای در حال قدرتنمایی در سراسر منطقه ، یا یک ایران غیرهسته‌ای دوست آمریکا در پی گسترش نفوذش در منطقه  . با امضای توافق وین تصمیم برای آن‌ها گرفته‌شده‌است  .  ما تا ائتلاف آمریکا و ایران فاصله زیادی داریم ، اما تابو شکسته‌شده‌و مانع اساسی نخست پشت سرگذاشته‌شده‌است  .  پس اینک زمان دیپلماسی است نه افزایش تنش  .  اگر اوباما بتواند طی سال آخر حضورش در کاخ سفید دستاورد مهمی را به میراث خود اضافه کند هدایت شرکایش در منطقه به سوی موضعی کمتر تخاصمی است  .