شبح تغییر و دگرگونی بر جهان عرب و خاورمیانه
هنوز جهان از بهت فرو پاشی حکومت زین العابدین بن علی رئیس جمهوری تونس به خود نیامده بود که شاهد رویدادهای مشابهی در مصر و اردن و الجزایر و یمن گردید. اما در مصر بود که پس لرزه انفجار تونس ادامه یافت و خود به زلزله ای دیگر بدل شد
در نیمه سده نوزدهم ، مارکس و انگلس ، بی‌خبر از فاجعه‌ای که یک قرن بعد کمونیسم در بخشی از جهان پدید می‌آورد ، با توجه به خیزش‌ها و انقلاب‌های کوچکی که در اروپا جریان داشت ، در مانیفست معروف خود اعلام کردند که « شبحی بر اروپا سایه افکنده است ، شبح کمونیسم  ! » اینک در پایان نخستین دهه سده بیست و یکم ، با توجه به آنچه در جهان عرب و خاورمیانه می‌گذرد ، باید بگوییم که شبحی بر بخشی از جهان از تونس تا یمن سایه افکنده که هیچگونه ایدئولوژی تدوین‌شده‌و « ایسم » ی ندارد : شبح تغییر و دگرگونی  . شاید نتوان بر آنچه در مصر و برخی از کشورهای عرب می‌گذرد نام « انقلاب » نهاد ، ولی زود است که درباره نتایج و پی آمدهای آن‌ها نظر قطعی ابراز کرد  .  در مصر ، به ویژه رویدادها در حال شکل گرفتن هستند  .  خیزشی که در اولین روزهای آن ، نمونه کامل تظاهرات اعتراض‌آمیز مسالمت جویانه به شمار می‌رفت ، با حمله هواداران نظام به صفوف معترضان ، به زشتی و خشونت کشیده شد و مسیری که در روزهای آینده خواهد پیمود روشن نیست ، گرچه خواست اصلی معترضان ضد دولتی رفتن حسنی مبارک در هر حال ، زودتر از ماه سپتامبر عملی خواهد شد ، زیرا این نه تنها نکته‌ای است که مخالفان او در مصر بر آن پافشاری می‌کنند ، بلکه به نظر می‌رسد خواست حامی و متحد بزرگ مصر ، واشنگتن و بسیاری از محافل سیاسی جهان است که نگران آینده مناسبات خود با قاهره و پیآمدهای رویدادهای اخیر در منطقه هستند  .  اما هزاران مردمی که در این هفته‌ها در تونس و مصر و الجزایر و اردن و یمن به خیابان‌ها ریخته‌اند و فریاد مخالفت با وضع موجود را سر داده‌اند ، بی‌شک چشم انداز آینده‌ای بهتر را در پیش چشم دارند و خشم آن‌ها در ابراز نفرت به رهبر و زعیمی تبلور می‌یابد که او را مسبب نامرادی‌های خود می‌شمارند و گمان می‌کنند که با رفتن او وضع آن‌ها بهبود خواهد یافت ، اگرچه احتمال دارد چنین نشود  . بدون تردید نابسامانی‌های اقتصادی و اجتماعی در کشاندن توده‌های میلیونی عرب به خیابان‌ها و تظاهراتشان برای تغییر وضع موجود ، اصلی و مهم است اما همیشه چنین جنبش‌های اعتراضی در بدترین شرایط اقتصادی یک کشور پدید نمی‌آید  .  اکثریت مردم کشورهایی که از آن‌ها نام بردم در تمام دهه‌های گذشته تحت حاکمیت یک خودکامه ، یا دولت‌های ناکارآمد ، زیر فشارهای اقتصادی بوده‌اند ولی دلیل خیزش ناگهانی و خودجوش آن‌ها را در این هفته‌ها باید انباشته شدن نارضایتی از افزایش بیکاری و فاصله طبقاتی ، کافی نبودن درآمدی که کفاف زندگی آن‌ها را بدهد ، فساد دستگاه‌های اداره‌کننده کشور و جباریت نظام حاکم که به آن‌ها فرصتی برای شرکت در تصمیم گیری‌های مربوط به سرنوشت شان و یا ابراز مخالفت نمی‌دهد ، به شمار آورد  . اما ، اگر در دهکده جهانی ما ، این ابراز مخالفت‌ها را برخی از دولت‌ها بر نمی‌تابند و می‌کوشند آن‌ها را خاموش کنند ، اکنون وسایلی در اختیار مردم قرار گرفته است که در گذشته صاحب آن نبودند و از طریق آن‌ها می‌توانند پیام‌های خود را مبادله کنند ، از یکدیگر دعوت کنند که در روز و ساعت معین در محلی خاص گرد هم آیند و فریاد اعتراض سر دهند و تصاویر این اعتراض‌ها را به سراسر جهان بفرستند تا مردمان دیگر نقاط از وضع آنان آگاه شوند : وسایل پیشرفته‌ای که انقلاب الکترونیکی این سال‌ها در اختیار کشورهای غنی و فقیر قرار داده است  . در تونس به یاری همین ابزار مدرن ، مردم زین العابدین بن علی را ناگزیر به فرار کردند  .  جنبش تونسی‌ها در پی خودکشی یک سبزی فروش جان به لب آمده ، با به کار گرفتن توییتر و اینترنت و تلفن همراه پیروز شد ، خیزشی که گرچه تا این لحظه آینده آن دقیقا روشن نیست ولی به بازماندگان کارتاژها این اعتماد به نفس را بخشیده که با اتحاد خود می‌توانند رئیس جمهوری را که نزدیک به سی سال به خواست خود بر آن‌ها حکومت کرد و فساد سراپای دستگاه حکومت او را فرا گرفته‌بود ، برکنار کنند گرچه در آغاز کارش ، او را رهبری مورد قبول می‌دانستند  . گروهی از سیاست گزاران و دولت مردان و تحلیل‌گران غربی به ویژه آمریکایی ابراز نگرانی می‌کنند که رویدادهای اخیر در کشورهای عرب ممکن است به استقرار حکومت‌های تندرو اسلامی در آن کشور بینجامد و نمونه ایران سرمشق قرار گیرد ولی بسیاری دیگر معتقدند که چنین ترسی بی‌مورد است  .  من نیز به عنوان یک ناظر رویدادها از جمله آنانم  .  گمان من این است که دولت‌های جدیدی که خواه ناخواه در این کشورها از جمله در مصر به روی کار خواهند آمد به میزان گذشته و حال پیرو تصمیمات و توصیه‌ها و سیاست‌های واشنگتن نخواهند‌بود ولی همچون ایران مخالفت با غرب و روش ضد آمریکایی را در پیش نخواهند گرفت حتی اگر در مصر اخوان المسلمین در پارلمان آینده کشور فراکسیونی قدرتمند تشکیل دهد  .  در حقیقت گرچه اتحاد ناگسستنی آمریکا و اسراییل پیوسته مشکلی بر سر راه نزدیکی واشنگتن با اعراب و نه دولت‌های عرب بوده است و حملات احمدی نژاد ، رئیس جمهوری اسلامی ، به غرب و سیاست ضد آمریکایی جمهوری اسلامی ممکن است بر دل توده‌های ساده عرب نشسته باشد ولی نباید جدایی و رقابت دیرین مذاهب تشیع و تسنن را از نظر دور داشت ، به ویژه آن که کشورهای سنی عرب ممکن است نگران اتحاد سیاسی و اقتصادی قدرتمندی باشند که کشورهای شیعه ( یا دارای اکثریت شیعه ) منطقه ایران ، عراق ، سوریه و لبنان ممکن است در آینده به وجود آورند  .  به هر حال آنچه تاکنون در کشورهای عرب روی داده ترس از روی کار آمدن نظام‌های تندرو مذهبی را نفی می‌کند  .  قنوشی ، رهبر مذهبی تونسی‌ها ، هفته گذشته به هنگام بازگشت از تبعید درازمدت خود به تونس در جمع هزاران نفری که به استقبال او شتافته‌بودند گفت « من نه خمینی‌ام و نه شیعه  . » و بی‌تردید منظور او برطرف کردن نگرانی کسانی‌بود که بین بازگشت او به تونس و آیت‌الله خمینی به ایران شباهتی می‌دیدند  .  قنوشی همچنین وعده داد با یک حکومت سکولار در تونس مخالفتی نخواهد داشت  .  البته جهانیان به تجربه دریافته‌اند که رهبران مذهبی نیز اکنون همچون سیاستمداران به هنگام بازگشت پیروزمندانه از تبعید به کشورشان می‌توانند به مردم خود یک چیز بگویند و چون بر مسند قدرت نشستند ، کار دیگری کنند  . اخوان المسلمین ، قدرتمندترین حزب سیاسی مصر ، نیز کوشیده است در صف اول تظاهرات وسیع مردم ابراز وجود نکند و اگرچه بر اساس سابقه ، یک گروه مذهبی تندرو به شمار می‌رود که اعضای آن متهم به شرکت در اقدامات تروریستی هستند ، با برقراری یک دولت سکولار پس از برکناری مبارک مخالفت نکرده است  .  من استقرار یک نظام تندرو و ضد غربی در مصر را که پیوسته مدعی رهبری جهان عرب بوده است بعید می‌شمارم ، در تونس و اردن نیز گمان ندارم که چنین شود ، گرچه در یمن هر اتفاقی ممکن است روی دهد  .  باید دانست جمهوری اسلامی ایران از نظر سیاسی و اقتصادی نمونه‌ای موفق برای دیگر کشورهای اسلامی نبوده است  .  نکته این است که دامن زدن به ترس از اسلام ، توسط گروهی قابل توجه از سیاست گزاران و تحلیل‌گران در آمریکا و اروپا ممکن است خود به یکی از عوامل گرایش مسلمانان به طرد ارزش‌های غربی و مخالفت با جهان غرب تبدیل شود  . اکنون اصطلاح « اسلامیست » همچون « کمونیست » و « سوسیالیست » وارد ژارگن گفتارهای سیاسی روز‌شده‌است  .  با آن که کمونیسم و سوسیالیسم مکتب‌های سیاسی و اقتصادی هستند و اسلام یک دین است و پافشاری بر این که « اسلامیست » مکتبی در کنار آنان است ممکن است بسیاری از مسلمانان را که به اسلام سیاسی و حکومت اسلامی بر مبنای قوانین شرع اعتقادی نداشته باشند در ردیف افراطیون مذهبی قرار دهد  .  ما نیز در فارسی اصطلاح « اسلامیست » را به « اسلام‌گرایی » ترجمه می‌کنیم و به کار می‌بریم ، بدون توجه به آن که گرایش به اسلام یا دینی دیگر به خودی خود اشکالی ندارد  .  افراد و گروه‌های ناباب و تروریست مسیحی ، یهودی و هندو ، مانند مسلمانان بسیار بوده‌اند  .  اصطلاح « مسیح‌گرایی » یا « یهود‌گرایی » یا « هندو‌گرایی » و « شینتو‌گرایی » در توصیف افراطیون یا گروه‌های تروریست وابسته به آن مذاهب و آیین‌ها در گفتمان سیاسی دیده‌نشده‌است  .  از این رو در تحلیل‌هایی که درباره خیزش‌های اخیر در دنیای عرب و مسلمان و پی آمدهای آن‌ها می‌شود ، شاید توجه به این‌گونه نکات بی‌مورد نباشد و از بدبینی به نتایج این رویدادها بکاهد  . کشورهای عرب ، سال‌های بسیار از قرن گذشته و از هنگامی که دارای کشورهای مستقل شده‌اند درگیر مباحثی چون ناسیونالیسم عرب و پان عربیسم بوده‌اند و بیشتر آنان را ، گمان داشتن یک دشمن مشترک اسراییل متحد کرده‌بود  .  تصور من این است که اکنون آنان نیز مانند کشورهای در حال توسعه یا از توسعه بازمانده دیگر ، در دنیایی که همه از وضع هم می‌توانند آگاه شوند ، در پی تغییر اوضاع خویش هستند  .  استقرار دموکراسی و انتخابات آزاد ، که اینک ورد زبان هاست و کلیدهای درهای بهشت خوشبختی و خودسالاری و ترقی و آزادی به شمار می‌رود ، خواست آنان نیز هست ؛ به بالای سر خود می‌نگرند و رهبرانی را می‌بینند که دو یا سه دهه بر آنان هر گونه خواسته‌اند حکم رانده‌اند ، برخی جز انباشتن جیب خود و نزدیکانشان کاری نکرده‌اند و برخی دیگر زندان‌ها را از مخالفان سیاسی شان انباشته‌اند و برخی نیز هردو کار را کرده‌اند  .  آنان می‌بینند و می‌خوانند که مردم کشورهای پیشرفته ، حتی رهبران نامداری چون دوگل و چرچیل را که در دوران‌های خطر به آن‌ها خدمات تاریخی کرده‌اند ، در انتخابات آزاد از کار برکنار کرده‌اند ، ولی آنان تنها از نعمت وجود رهبرانی برخوردارند که با 95 درصد رای آنان ، با وجود آن که پای صندوق رای نرفته و رای نداده‌اند ، سال‌های دراز بر سر کار می‌مانند  . وزش باد تغییر و تحول ، هر چند دهه‌ای ، برخی از جهان را فرا می‌گیرد  .  دهه آخر قرن بیستم نوبت روسیه و شرق اروپا‌بود ، اینک این باد بر مردمی وزیده است از مذهبی دیگر با شرایط زیست و تاریخ و گذشته و فرهنگی متفاوت ، اما آرزوهایی یکسان  .  جهانیان در انتظار آن هستند که دریابند این خیزش‌ها برای تغییر ، آن آرزوها را برآورده می‌کند یا ناکامی بیشتری به ارمغان می‌آورد  . در هفته‌های اخیر بسیاری از ناظران ، تحولات اخیر تونس و مصر را با تجربیات تاریخ اخیر ایران مقایسه کرده و از آن هشدار داده‌اند  .  به گمان من ، در بیش از یک صد سال گذشته آنچه ایرانیان کرده‌اند ، از انقلاب مشروطیت و ملی شدن نفت تا انقلاب سال 57 و حتی جنبش سبز ، به گونه‌ای بر کشورهای دور و نزدیک تاثیر گذاشته است  .  به ویژه گمان می‌کنم تصاویری که جهانیان از راه پیمایی‌های خودجوش ، مسالمت‌آمیز و بدون رهبر ایرانیان در اعتراض به نتیجه انتخابات ریاست جمهوری دیدند و داستان‌هایی که از چگونگی گرد هم آمدن جوانان از طریق اینترنت و تلفن همراه و وسایل دیجیتال دیگر شنیدند ، راه را برای جوانان جوامع دیگر گشود و سرکوب شدید وسایل ارتباطی مدرن توسط برخی دولت‌ها ، از جمله حکومت حسنی مبارک ، نشانه بیم آنان از تاثیر غیر قابل انکار این ابزارهای اطلاع‌رسانی‌ست  . باید منتظر‌بود و دید که آیا زمستان نارضایی اعراب ، بهاری مطبوع و دلخواه در پی خواهد داشت یا نه  .