هزینه ها و فایده های انقلاب ۵۷ پس از سه دهه
۳۱ سال پس از انقلابی که به سقوط نظام سلطنتی منجر شد و در شرایطی که ایران در ۸ ماه گذشته تحولاتی پر شتاب را پشت سرگذاشت، هنوز این پرسش مطرح است که آیا هزینه و فایده انقلاب با آن چه پیش بینی می شد قابل مقایسه است یا نه؟ طرح این پرسش بویژه در روز پیروزی انقلاب و یاد آوری خاطرات گذشته باردیگر نیاز به این بررسی را هر چند اجمالی اما ناگزیر می سازد
کم نیستند ناظرانی که معتقدند انقلاب اسلامی در سال 57 آخرین نوع از انقلاب‌های کلاسیکی است که از قرن هیجدهم و با انقلاب فرانسه آغاز و در انقلاب اکتبر 1917 به اوج رسید و در واقع برای انقلاب یک ایدئولوژی آفرید اما انقلاب ایران از دچار شدن در این پدیده چپ گرایانه پرهیز کرد  . بی‌تردید ساختار دینی جامعه در این میان نقشی اساسی ایفا می‌کرد  .  به همین دلیل هم‌بود که روحانیت موفق شد رهبری را در اختیار بگیرد  . جامعه‌ای که در سال 57 تقریبا 65 در صد از شهروندانش در روستا‌ها زندگی می‌کردند و تنها 35 درصد شهروند شهرنشین داشت اکنون به جامعه‌ای تبدیل‌شده‌که 70 درصد شهرنشین دارد و همین دلیل می‌تواند ثابت کند که جامعه مدنی در 31 سال گذشته از رشدی چشمگیر برخوردار بوده است  .  اما این روند چگونه طی‌شده‌و آیا خواست نهاد‌های حکومتی بوده و بخشی از ذات حکومت برآمده از انقلاب  ؟ جابجایی ساختار و بافت جمعیتی در طول سالهای پس از انقلاب در واقع ناشی از تغییر نگرش به ساختار طبقاتی‌بود  .  روستاییان به عنوان حامیان جدی حکومت دینی وارد حوزه‌ها و فعالیت‌های مدنی شدند و فرزندان آنان بیش‌ترین سهم را در دفاع از کشور در برابر حمله عراق داشتند  .  به همین دلیل برآیند این روند به ظهور یک طبقه جدید منجر شد که بیش از نسل گذشته‌ای که ساکنان شهرها‌بودند ، درخواست مشارکت سیاسی و فعالیت مدنی داشتند  . این طبقه جدید حوزه مدنی را که با محدودیت مواجه شده‌بود با ارائه آرا و نقدهای جدید از مفاهیم دینی و پدیده شهروندی دگرگون کرد  .  آرایی که در قالب روشنفکری دینی و پس از اصلاح طلبی پدیدار شد محصول پایداری این طبقه و مشارکت آنان در حوزه مدنی و افزایش آستانه تحمل حاکمیت در حوزه مدنی‌بود  . شاید این واقعیت را حتی به عنوان طنز پذیرفت که حکومت اسلامی در این حوزه به مراتب از همسایگان خود پیشروتر عمل کرده است  . آمار دیگری که در این زمینه قابل استناد است ، تعداد دانشجویانی است که در رشته علوم انسانی تحصیل می‌کنند  .  هرچند رهبران ایران در 8 ماه گذشته از این که 70 در صد جمعیت دانشجویی 2.5 میلیون نفری ایران در این رشته‌ها تحصیل می‌کنند ، ابراز نارضایتی کرده‌اند اما این واقعیت را هم نمی‌توان انکار کرد که حجیم بودن جامعه مدنی و فعالیت در این حوزه نه تنها به افزایش سطح مشارکت بلکه به کاهش مطالبات سیاسی به نفع افزایش مشارکت مدنی انجامیده است  . آیا این رفتار متناقض جمهوری اسلامی اکنون در سی و یکمین سالگرد پیروزی انقلاب می‌تواند در تعیین سرنوشت سیاسی اش هم موثر باشد  ؟ تردیدی نیست که جمهوری اسلامی به افزایش سطح مشارکت شهروندان در همه حوزه‌ها کمک کرده است  .  شاید رهبران انقلاب تصور روشنی از نتیجه عمل‌کرد خود در سالهایی که در پیش‌بود نداشتند ، اما برآیند آن به ایران امروز به عنوان کشوری در آستانه تحولی پرشتاب ، مدنی و عاری از خشونت منجر‌شده‌است  .