ایران در سه دهه (بخش ۵)
سیاست رسمی دولت شاهنشاهی بر مبنای ناسیونالیسم، هر چند در قیاس با ناسیونالیسم تهاجمی جمال عبدالناصر، ستیزه گرانه نبود، اما درست به دلیل تهاجمی بودن دیدگاه طرف مقابل، با ایستادگی جدی ملتهای عرب منطقه رو به رو بود
ژاندارم در سال‌های شدت جنگ سرد بنیاد دفاع قدرت‌های غربی در اروپا اساسا بر محور قابلیت‌های نظامی آلمان فدرال قرار داده شد  .  در میان همه متحدان این اجماع صورت گرفت که تنها روحیه نظامیگری و نبوغ نظامی فرماندهان آلمانی است که می‌تواند ضامن متوقف کردن و شکست حمله نظامی احتمالی شوروی باشد  .  نه هیچ کشور و ملت دیگری از مجموعه متحدان غربی  .  این دیدگاه سبب شد که فرصتی بی‌مانند در اختیار آلمان قرار گیرد که بتواند در محدوده گسترده تری جایگاه نوین نظامی ، صنعتی و اقتصادی خود را بازتعریف کرده و بنا کند  .  آلمان که در جنگ با متحدین کنونی خود ویران‌شده‌، شکست خورده و اشغال شده‌بود ، امروز شریکی قابل ، و بسا قابل تر از شکست‌دهندگان پیشین خود به شمار می‌رود  . ایران نیز که به دلیل همراهی و همکاری با آلمان نازی در طی جنگ دوم جهانی مورد تهاجم قرار گرفت و از سوی متفقین اشغال شد ، به عنوان ستون دفاعی جهان آزاد در غرب آسیا برگزیده شد  .  اهم دلایل چنین گزینشی چنین‌بود : 1 جنگاوری آریاها ( در سند توضیح داده‌شده‌ایرانیان و افغان‌ها *) و برتری ایشان بر دیگر ملت‌های منطقه از این نظر  . 2 جایگاه جغرافیایی محوری ایران  . 3 قائم به ذات بودن کشور به لحاظ منابع ، پیشرفت نسبی و اصالت تاریخی  . 4 نفوذ فرهنگی گسترده ایران در محدوده‌ای بسیار وسیع در منطقه و چند عامل دیگر  . دولت وقت ایران از این فرصت تا اندازه توان حکومت و تا اندازه‌ای ملت ، بهره گرفت و در نتیجه توانست از بسیاری از امکانات پیشرفته غرب و به ویژه ایالات متحده بهره مند شود  .  مثلا برخی مدرن ترین ابزارهای جنگی از قبیل شکاری بمب افکن رهگیر اف 14 ، که هرگز در اختیار ناتو قرار نگرفت و تنها پس از خارج شدن از رده در ارتش آمریکا در اختیار اسراییل قرار داده شد ، ناوشکن‌های اسپرانز که پس از تغییر رژیم ایران ، دولت ایالات متحده فروش این نوع ناوشکن به هر کشور خارجی را کلا ممنوع کرد  .  یا تشکیل هوانیروز که در آن زمان تنها ایران چنین نیرویی به این گستردگی داشت  .  یا ناوگان عظیم هوا ناو ( هاور کرافت ) از بریتانیا و غیره  .  در زمینه‌های دیگرهم به همین گونه ، مثلا « مایو کلینیک » که یکی از پیشرفته ترین مراکز پزشکی دنیاست با تاسیس شعبه‌ای در ایران و انتقال دانش پزشکی نوین موافقت کرد  .  در آن زمان اقدام مایوکلینیک برای انتقال دانش روز استثنائا در مورد ایران اعمال شد  .  یا دانشکده مدیریت صنعتی دانشگاه هاروارد تنها در دو کشور به جز خود ایالات متحده شعبه‌ای برپا کرد ، بریتانیا و ایران  .  همچنین است در صنعت ، برای نمونه کارخانه تولید شکر از نیشکر در هفت تپه خوزستان که مدرنترین دستاورد فناوری روز‌بود  . حکومت وقت ایران اما دامنه کار را وسیعتر گرفت : از شبه قاره هند تا مداخله نظامی در آخرین جنگ هند و پاکستان تا سرمایه‌گذاری وسیع در هند پس از آن جنگ ، ایجاد پایگاه نظامی دریایی در سودان ، در اختیار گرفتن بندر آزاد پورت سعید در مصر در قبال سه میلیارد دلار سرمایه‌گذاری ، تاسیس بانک صنعتی در مصر و مشارکت گسترده در تاسیس صنایع جدید در مصر و حضور نظامی در منطقه حائل بین سوریه و اسرائیل ، هر چند زیر پرچم سازمان ملل ، یا مشارکت شاهان تاج و تخت از دست داده اروپای شرقی در برخی صنایع کالای مصرفی و یا پرداخت مستمری به شاهانی دیگر که به همین وضعیت دچار شده‌بودند  .  شاه از ارتباطات بین‌المللی این کسان سود می‌جست  . در اروپا و آمریکا حرکاتی آغاز شد ، به ویژه مشارکت با سازمان اروپایی « فراماتم » در زمینه امور اتمی ، مشارکت با « بریتتیش پترولیوم » در صنایع نفت دریای شمال ، مشارکت با صنایع مادر در آلمان ، مثلا « کروپ » با حق مدیریت و غیره  .  همان شرکتی که در زمان ناصرالدین شاه قاجار دو بار درخواست ایران برای خرید کارخانه ذوب آهن را رد کرده‌بود  !  در خود ایالات متحده نیز امکان سرمایه‌گذاری ایران فراهم شد و حتی سخن از سهامدار شدن ایران در صنایع هوایی نظامی ایالات متحده به میان آمده‌بود  . نقشی که به آلمان پیشنهاد و واگذار شد به دلیل بنیه ملی آلمان ، اعم از تکنولوژیک ، درک سیاستمداران از واقعیت جایگاه آلمان پس از جنگ و به ویژه دموکراسی که سبب تفاهم میان وکیلان و موکلان یعنی سیاستمداران و توده مردم شد و می‌شود ، با مخالفتی جدی روبرو نشد  .  حتی می‌توان گفت از سوی مجموعه ملت آلمان پذیرفته و حمایت شد  .  در مورد ایران موانعی جدی پدیدار شد  .  اهم این موانع را می‌توان چنین سیاهه کرد : الف منطقه 1 سیاست رسمی دولت شاهنشاهی بر مبنای ناسیونالیسم ، هر چند در قیاس با ناسیونالیسم تهاجمی جمال عبدالناصر ، ستیزه گرانه نبود ، اما درست به دلیل تهاجمی بودن دیدگاه طرف مقابل ، با ایستادگی جدی ملتهای عرب منطقه رو به رو‌بود  . 2 به علت جایگاه اسرائیل و خاطرات سیاه مردم اسرائیل از روزگار بی‌دولتی خویش ، هژمونی هر دولت دیگری در منطقه ، خودآگاه یا ناخودآگاه ، پسند خاطر ایشان واقع‌نشده‌، شکست و گمان ایشان را بر می‌انگیخت  .  هر چند در پایان جنگ معروف به شش روزه 1967 ، میان عرب‌ها و اسرائیل ، محمد رضا شاه پهلوی آشکارا اعلام کرد که قصد دارد ارتشی ایجاد کند که با ایفای نقش تعیین‌کننده مانع از تهاجم هر کشوری به کشور دیگری در منطقه شود ، و چنین کرد  . 3 رقابت تاریخی میان ایران و برخی ملل دیگر منطقه ، گاهی با صبغه نژادی  . ب فرامنطقه ای 1 یارگیری دوران جنگ سرد در خاورمیانه به‌طور جدی با چنین اندیشه و روشی در منافات‌بود و تضاد داشت  .  مثلا سرمایه‌گذاری عظیم اتحاد شوروی در مصر ، در عراق و  ...  برآمدن قدرت تازه‌ای را به هیچ روی بر نمی‌تافت ، چه چنین پدیده‌ای از قبل در طراحی سیاست خاورمیانه‌ای اتحاد شوروی تعریف و تعبیه نشده‌بود  . 2 هر چند در آغاز سخن از برتری ایران در خلیج‌فارس‌بود ، در عمل شاه کوشید قدرت خود را از شبه قاره هند تا شمال افریقا بگستراند  .  از این رو شمار بزرگتری از منابع حاضر در این طیف گسترده ناگزیر می‌بودند در برنامه ریزیهای دقیق سیاست منطقه‌ای ، و بلکه جهانی خود بازنگری و تجدید نظر کنند که چنین چیزی عملا ناممکن‌بود  . 3 اشتهای شاه برای قدرتمندی منجربه بعضی قدرت نمایی‌ها شد که طبعا شک و گمان جدی بر می‌انگیخت  .  مثلا قطع ناگهانی مذاکرات نفتی با بلژیک که سبب سقوط دولت « لئو تیندمان » شد و تبلیغات گسترده در این خصوص در داخل ایران  .  طبعا قدرتهای مستقر می‌توانستند نزد خود چنین استدلال کنند که شاه هنوز در آغاز راه است و چنین روشی اتخاذ کرده ، در صورت استقرار واقعی چه اقداماتی خواهد کرد  ؟  سخن از STATUS QUE است ( حفظ وضع موجود ) . ج در داخل 1 به علت نبودن فاکتور دموکراسی در صحنه سیاست داخلی ، هیچ توجیه و در نتیجه همراهی ملی با این سیاست بلندپروازانه فراهم نشد  . 2 خطا و اغراق در برآوردن توان ملی در کشوری که هنوز شمار بزرگتری از مردم آن بیسواد و روستانشین ، به معنای خاورمیانه‌ای آن‌بودند  .  مزید بر آن ، ناآگاهی رقت انگیز سیاسیون در باره جایگاه واقعی و توان راستین کشور در جهان ، چه درون رژیم و چه رو در روی رژیم را باید به جا آورد  .  تخیل باورنکردنی در خصوص توان ملت و کشور چه در نزد مدیران ارشد رژیم و چه نزد سردمداران مخالف آن موقعیتی سخت شکننده پدید می‌آورد  . 3 عدم توانایی شاه در دفع یا جذب کامل نیروهای چپ در راندن ایشان به سوی ایده و اقدام رادیکال ، ناتوانی در بسیج توده و قرار دادن ایشان پشت سر رژیم و نیز پافشاری و مقاومت او برای ادامه حکومت یک تنه ، طبعا در سطح جهانی نگرانیهای مدللی برای واگذاری مسوولیتی چنین بزرگ و خطیر به حکومت او پدید می‌آورد  . 4 شخصی کردن سیاست خارجی ، مثلا رفتاری برخورنده با رئیس جمهوری دولتی مقتدر و موثر در صحنه جهانی چون فرانسه ، تکذیب ناگهانی و بی‌هیچ دلیل سیاسیت جایگاه جهانی بریتانیا و درواقع به چالش گرفتن کشوری بسیار تاثیر‌گذار که از زبان وزیر خارجه وقت اعلام شد دولت شاهنشاهی آن کشور را قدرت درجه اول به شمار نمی‌آورد و این‌گونه حرکات  . می‌توان گمان برد که این‌گونه تحرکات بازتابی از خاطراتی‌بود که ازدوران ضعف سلطنت و ضعف کشور و ناتوانی در جذب توده در ذهن شاه انباشته شده‌بود و اکنون سر باز می‌کرد  .  از اینرو این نیز نکته‌ای بود که دیگران را اندیشناک می‌کرد ، یعنی محاسبات دقیق و فارغ از احساسات سیاسی به روحیات صرفا یک شخص گره می‌خورد  . شاید طول مدت حکومت محمد رضا شاه ، از شهریور 1320 ، و طول مدت سلطنت ، از خرداد 1342 ، علیرغم فراز و نشیب‌های بسیار ، سبب گونه‌ای خشک اندیشی در ارزیابی وی از موقعیت خود و واقعیات موجود شده‌بود  .  لذا علیرغم برخی دستاوردهای چشمگیر ، همچون شکستن طلسم یکصد و پنجاه ساله صنعت فولاد‌سازی ، پایه‌گذاری صنایع سنگین مادر و  ...  رویهمرفته کار چنان پیش رفت که فرجامی اندوهبار بر او تحمیل کرد  . * گزارش ناظران آمریکایی از تهران دهه 1970