نقش پرویز خطیبی در صحنه هنر معاصر ایران
اگر بخواهیم پرویز خطیبی و نقش او را در صحنه های گوناگون چون روزنامه نگاری – طراحی کاریکاتور – طنز سیاسی – نمایشنامه نویسی – برنامه سازی رادیو – فیلمنامه نویسی – ترانه سرایی و کارگردانی تاتر و سینما تصویر کنیم شاید بهتر باشد او را پدیده ای بخوانیم که باخودش آغاز شد و با خودش هم پایان گرفت
اول ماه اوت مصادف است با هفدهمین سال درگذشت پرویز خطیبی ، هنرمندی که کار طنزنویسی را از 13 سالگی با نوشتن دوبیتی‌هایی در نشریه فکاهی « امید » آغاز کرد ، در 17 سالگی به مدت یک سال به عنوان جوان ترین سردبیر « توفیق » با این نشریه به همکاری پرداخت و تا آخرین روزهای حیات نیز به کارهای هنری و مطبوعاتی که دوست می‌داشت و به خاطر آن آفریده شده‌بود ادامه داد  . خطیبی که در سال 1993 در سن 71 سالگی در شهر لس آنجلس به علت ایست قلبی درگذشت ، روزنامه ‌نگاری فعال‌بود : در آغاز فعالیت‌های مطبوعاتی نشریات بهرام ، علی بابا و حاجی بابا را منتشر کرد که به خاطر انتقادهای سیاسی بارها توقیف و سرانجام برای همیشه تعطیل شدند  .  نشریه « حاجی بابا » که از سال 1328 تا کودتای 28 مرداد 1332 با سرپرستی خطیبی منتشر می‌شد ، از پرطرفدارترین نشریات فکاهی سیاسی زمان خود‌بود  . خطیبی از سال 1320 که تئاتر رونقی بی‌ سابقه پیدا کرد ، با نوشتن نمایشنامه‌های گوناگون و سرودن طنزهایی که بیشتر درونمایه سیاسی داشت با تئاترهای معتبر روز از جمله تماشاخانه تهران و تئاتر فرهنگ به سرپرستی عبدالحسین نوشین همکاری کرد  .  نمایشنامه‌های بی‌شمار او ، که بیشتر مایه هجو یا طنز سیاسی داشت ، در تماشاخانه‌های پایتخت و شهرستان‌ها به روی صحنه رفت  .  او یکی از پیشروان تصنیف‌های فکاهی‌بود که به عنوان « میان پرده » در فاصله بین پرده‌های یک نمایش ، توسط کمدینی زبردست اجرا می‌شد  .  او در ترانه سرایی جدی نیز دستی داشت و یکی از محبوب ترین ترانه‌های معاصر ایران به نام « بردی از یادم » با صدای دلکش از آثار اوست  . پرویز خطیبی که پس از انقلاب به آمریکا مهاجرت کرد ، تا آخرین روزهای حیات با انتشار نوارهای سیاسی فکاهی ، اجرای برنامه‌های طنز رادیویی ، چاپ روزنامه « حاجی بابا در تبعید » و به روی صحنه آوردن نمایش‌های طنز سیاسی و موزیکالی چون « عروسی ایران خانم » و « حاجی مارمولک » در شهرها و ایالت‌های مختلف آمریکا ، توانست فصل تازه‌ای را در تئاتر ایرانیان خارج از کشور آغاز کند و برای نخستین بار صدها تماشاگر را درطول هفته‌های متمادی به سوی سالن‌های تئاتر بکشاند  .  کتاب « خاطراتی از هنرمندان » که پس از مرگ خطیبی در سال 1994 توسط انتشارات بنیاد فرهنگی پرویز خطیبی منتشر شد با خاطراتی از بیش از 300 هنرمند ، نخستین کتاب چاپ‌شده‌در زمینه خاطره نویسی هنری به شمار می‌رود  .  علی امینی نجفی ، منتقد ادبی درباره این کتاب نوشته است : « کتاب خاطرات خطیبی تنها حدیث نفس یا روایت شخصی دیده‌ها و شنیده‌های نویسنده نیست ، بلکه اطلاعاتی ارزنده از جامعه هنری ایران در بر دارد  . » اگر بخواهیم پرویز خطیبی و نقش او را در صحنه‌های گوناگون چون روزنامه نگاری طراحی کاریکاتور طنز سیاسی نمایشنامه نویسی برنامه‌سازی رادیو فیلمنامه نویسی ترانه سرایی و کارگردانی تاتر و سینما تصویر کنیم شاید بهتر باشد او را پدیده‌ای بخوانیم که باخودش آغاز شد و با خودش هم پایان گرفت و در این توقف کوتاه به همان اندازه بر دیگران تاثیر گذاشت که خود نیز تاثیر پذیرفت اما بیش از هر چیز دیگر ، اگر این جمله « شاهرخ مسکوب » را در کتاب « سوگ سیاوش » در نظر بگیریم که می‌گوید « آدمی چون به کاری بپردازد که به خاطر آن آفریده‌شده‌- خدای را کامروا کرده است  .  کار انسان کار خداست » پس باید گفت پرویز خطیبی قبل از هر چیز کاری را انجام می‌داد که آن را عاشقانه دوست می‌داشت و به خاطر آن آفریده شده‌بود  . اما این عشق و علاقه فراسوی جنبه‌های خودبینانه و خود محورانه‌ای که اکثر هنرمندان اغلب به دام آن می‌افتند در مورد پرویز خطیبی ابعاد گسترده تری پیدا می‌کند  .  این مسئله در آثاری که او در دوران کوتاه آزادی مطبوعات در دهه 1320 به صورت سر مقاله‌های طنز - کاریکاتور و پیش پرده‌های سیاسی خلق کرده است به خوبی مشهود است و نمایانگر تعهدی است که او نسبت به جامعه‌ای که در آن زندگی می‌کرده در خود احساس می‌کند  . خطیبی بعدها در مقدمه کتاب « تصنیف‌های فکاهی » خود می‌نویسد : « اگر آرزومند آینده خوبی هستیم باید در بیداری طبقات مختلف اجتماع بکوشیم چون بیداری آن‌ها تنها کلیدی است که درهای آینده بهتری را به رویمان باز می‌کند  . » پرویز خطیبی در دوم اردیبهشت سال 1302 و در دورانی که ایران در گرماگرم آزادیخواهی و مشروطه طلبی می‌جوشید ، در بطن « حرکت طبیعی انقلاب مشروطه به سوی مدرنیته » به دنیا آمد  .  شیوه آشنایی او با تاتر و سینمای نوپای ایران هم در زمینه همین مسیر طبیعی یا « راهبری سنت به مدرنیته » در تهران بیش از هفتاد سال پیش اتفاق می‌افتد  .  او در قلب این حرکت ، کودک خردسالی است که در خانه مسکونی خود در لاله زار زندگی مرفهی دارد  .  تنها پسر خانواده است که پس از شش دختر بدنیا آمده و پدرش تاجری است موفق و سرشناس و مادرش تنها دختر بازمانده از « میرزا رضا کرمانی  . » پرویز خطیبی درخانواده‌ای سنتی اما آزاده بزرگ می‌شود و از توجه خاص اعضای خانواده برخوردار است  .  به مدرسه سن لوئی می‌رود و در کوچه پس کوچه‌های لاله زار که قلب تپنده تهران آن روزها به شمار می‌رفت ، از نزدیک شاهد جریان حرکت‌های اجتماعی زمانه خود می‌شود و از همان اوان کودکی پیوند تنگاتنگی بین او و مردم کوچه و بازار و آداب و سنن ایرانی که آن‌ها حافظش بوده‌اند به وجود می‌آید  .  پیوندی که بعدها در دوران عجولانه غرب‌زدگی ایران و تزریق یک شبه اکسیر ورود به دروازه‌های تمدن از طریق جشن‌های شاهنشاهی و هنر آوانگارد در شیراز به آن نه به چشم حفظ و حراست فرهنگ و هنر سنتی و مردمی بلکه به صورت کهنه پرستی نگاه می‌شود  . در بازگشت به دوران کودکی و شکل‌گیری پرویز خطیبی می‌بینیم که او در سالن گراند هتل کمی پائین تر از خانه مسکونی خود در لاله زار با تماشای نمایشنامه‌های معزالدیوان فکری به نمایشنامه نویسی علاقمند می‌شود و در یکی از سینماهای محله بیش از 40 بار به تماشای فیلم « دختر لر » آقای سپنتا می‌رود و در 9 سالگی سپنتا را که جمعیت کثیری از استقبال‌کنندگان جلوی در سینما او را محاصره کرده‌اند ملاقات می‌کند و حتی با او دست می‌دهد  . در همان روزها او پشت بام خانه شان را تبدیل به صحنه تاتر می‌کند و به تقلید از حسین خیرخواه ، یکی از معروف ترین هنرپیشه‌های آن زمان ، حسین ، پسر دلاک حمام محله را در نقش « مشتی عباد » در مقابل لنگ‌های برافراشته حمام به بازی وامی دارد  . بعدها که خواهر زاده او و صاحب ملک معروف « مسعود نکویی » سالن تاتری را در خیابان لاله زار به معز الدیوان فکری کرایه می‌دهد پرویز خطیبی هم در نقش یک شاگرد مدرسه در یکی از نمایش‌های او شرکت می‌کند  . در کلاس ششم ابتدایی اولین نمایشنامه او به نام « جوان گمراه » در جشن فارغ التحصیلی مدرسه به نمایش درمی آید و در همان روزها با بهترین دوستش مجید محسنی و یکی از هنرپیشه‌های نمایش به محلی می‌روند که قرار بوده به دستور رضا شاه - آلمان‌ها سالن تاتر و اپرایی بسازند که وقتی مهمان‌های خارجی به تهران دعوت می‌شوند به رسم پایتخت‌های پیشرفته جهان به تاتر و اپرا بروند اما بعدها به دلایلی این بنای نیمه تمام تبدیل به یک زباله دانی بزرگ می‌شود  .  پس از شهریور بیست و خروج رضا شاه از ایران بنای نیمه ساز اپرای شهرداری را خراب می‌کنند و به جایش بنای بانک رهنی را می‌سازند  .  پرویز خطیبی در کتاب خاطراتی از هنرمندان در این مورد نوشته است : « پیش از آنکه بنای اپرا خراب شود من و مجید محسنی اغلب به داخل آن می‌رفتیم و مجید برای من شرح می‌داد که صحنه در کجا قرار می‌گیرد و درهای ورودی و خروجی در کدام سمت خواهند‌بود  .  گاه روی بام بلند آن قدم می‌گذاشتیم ، یک سقف مدور آهنین داشت ، بالکن و لژهای مخصوص و خیلی چیزها که تا آن زمان در تئاترهای ما مرسوم نبود ، و روزی که بنا را خراب کردند من و مجید ساعت‌ها ایستادیم و اشک ریختیم  .  شاید برای آرزوهای خاک‌شده‌خودمان  . » در دوران وقایع شهریور بیست و زمان اشغال ایران توسط قوای روس و انگلیس ، پرویز خطیبی نوجوانی است 17 ساله که از 13 سالگی به عنوان یکی از جوان ترین اعضای تحریریه با نام مستعار دارکوب با فکاهی نامه توفیق همکاری دارد و در همان سن و سال یک سال به عنوان جوان ترین سردبیر این مجله به کار می‌پردازد  .  حسین توفیق به زندان مختاری می‌افتد و از آن به بعد بیشتر همکاران آن دوران توفیق از ترس حکومت به نوشتن درباره مسائل پیش پا افتاده اجتماعی قناعت می‌کنند و نشریه توفیق هرچند نقش پایگاه پرواز را برای نویسندگان جوان تر داشته اما در حرکت عرضی خود بنا بر نوشته طنزنویس قدیمی ساکن « ونکوور » جمشید وحیدی « در حد یک شوخی نامه دور و بر مشکلاتی نظیر زن گرفتن و کمی انگشت زدن به تخلفات اداری آن هم در سطح پائین کارمندان و کسبه باقی می‌ماند  . » در همین دوران مردم کم کم سیاسی می‌شدند و توفیق و سطح نوشته‌هایش عطش سیاسی پرویز خطیبی را فرو نمی‌نشاند  .  در نهایت او با انتشار روزنامه فکاهی - سیاسی « علی بابا » به عنوان پیشتازی در طنز سیاسی آن زمان راه خود را از « توفیق » برای همیشه جدا ساخت  .  جمشید وحیدی روزنامه نگار و کاریکاتوریست ، یکی از اولین همکاران پرویز خطیبی در روزنامه سیاسی فکاهی حاجی بابا می‌گوید : « نوعی تجزیه و تحلیل درباره شیوه کار پرویز خطیبی در کار طنز و روزنامه نگاری می‌رساند که خطیبی ابتدا مانند دیگر طنزنویسان کار خود را با طنز اجتماعی آغاز کرد و زیر نام مستعار « دارکوب » در روزنامه توفیق به انتقادات اجتماعی می‌پرداخت ، کما اینکه در نویسندگی نمایشنامه‌های رادیویی و پیش پرده‌هایی که در تئاتر تهران توسط مجید محسنی عزت انتظامی حمید قنبری جمشید شیبانی و مرتضی احمدی اجرا می‌شد نیز از موضوعات اجتماعی روز الهام می‌گرفت ولی با انتشار روزنامه حاجی بابا پیشگام طنز سیاسی گردید  . کار خطیبی نسبت به کار علی اکبر دهخدا در طنز سیاسی بسیار متفاوت‌بود  .  دهخدا به اقتضا و شرایط زمان به قول معروف با پنبه سر می‌برید ولی خطیبی در نهایت ذوق وشایستگی به وضوح و بدون ترس و واهمه ، و به همین جهت جزو روزنامه نگارانی‌بود که مدام مورد بی‌مهری دستگاه سانسورشهربانی ( محرمعلی خان معروف ) و فرمانداری حکومت نظامی‌بود و هر شماره حاجی بابا که چاپ می‌شد دو سه روز اول مشکلاتی را برای خطیبی از پی داشت و مقادیری هول و نگرانی  .  روزنامه‌های فکاهی از جمله توفیق تا قبل از انتشار حاجی بابا بیشتر به انتقاد و شوخی با بقال و چقال و عطار و گرانفروش و کر و لال و شل و چلاق ( که واقعا جای تاسف است ) و کور و کچل می‌پرداختند ولی حاجی بابا به انتقاد از دولت ومجلس و سیاست پرداخت و رفت و رفت تا رسید به آن حرکت ملی بزرگ و پیدایش دوباره دکتر محمد مصدق در صحنه سیاست ایران که حاجی بابا در صف اول و دوشادوش دیگر روزنامه‌های سیاسی چون باختر امروز از مطرح ترین و پرفروش ترین نشریات روز‌بود و فراموش نمی‌کنم که وقتی سپهبد رزم آرا کودتا وار زمام امور کشور را در دست گرفت حاجی بابا شمشیر را از رو بست و با حربه قلم طنز و کاریکاتور با سپهبد رزم آرا تا به اصطلاح دندان مسلح در افتاد  . عزت الله انتظامی ، بازیگر برجسته تئاتر و سینمای امروز ایران که برای نخستین بار با خواندن پیش پرده‌ای به نام « کارمند دولت » ازساخته‌های پرویز خطیبی به روی صحنه رفت در کتاب زندگینامه خود « آقای بازیگر » از مشکلاتی که گرفتن مجوز برای اجرای پیش پرده‌های سیاسی خطیبی در آن دوران وجود داشته می‌نویسد : « در آن زمان خانمی آمریکایی‌بود به نام « میس کوک » که در ابتدای ورود به ایران چند کلاس رقص دایر کرد و ما هم سر کلاس‌هایش رفتیم دیدیم فایده‌ای ندارد  .  همین خانم آمریکایی مسئول بررسی نمایش‌ها در وزارت کشور شد  .  من خودم می‌رفتم پیش او چند ورق سفید کاغذ هم می‌بردم و هنگام پیش پرده خواندن در مقابل او آنقدر اذیتش می‌کردم تا بلند شود و از اتاق بیرون برود  .  بعد مهرش را بر می‌داشتم و پای ورق‌های سفید می‌زدم که بعد می‌بردیم و رویشان می‌نوشتیم  .  از جمله این پیش پرده‌ها یکی‌بود به نام « قاسم کوری » که پرویز خطیبی ساخته‌بود و در دوره نخست وزیری قوام در تئاتر پارس خواندم  .  می‌گفت : « ز سعی دولت دگر مملکت آباد شود » و آخرش هم‌بود « شکر خدا مملکت گشته بهشت برین » خلاصه تمامش ظاهرا در تعریف از دولت‌بود اما در واقع نعل وارونه می‌زد  .  آخرش هم بر وزن « آی بری باخ » ترکی گروه کر از پشت صحنه می‌خواندند قاسم کوریه قاسم کوریه من هم روی صحنه با چشم‌هایم بازی می‌کردم و چشمک می‌زدم  ..  همان موقع فهمیدند که مجوز این پیش پرده قلابی است و از وزارت کشور آمدن و بعد سپهبد احمدی آمد با عصبانیت و تهدیدمان کرد  .  بعد هم یک افسری هم آمد روی صحنه که سرگرد شهربانی و مامور اجرای حکم من‌بود و جلوی جمعیت سیلی محکمی به گوش من زد که با فریاد تماشاگران همراه شد و تئاتر را تعطیل کردند و مرا به زندان بردند  . » این دومین باری است که انتظامی از روی صحنه به زندان برده می‌شود ، بار اول پس از خواندن پیش پرده « تهران مصور » پرویز خطیبی با این مضمون است که « من مدیر جریده تهران مصور هستم / هرطرف باده - بادش می‌دم  ...  و از این چیزها  . » بعدها انتظامی با پیش پرده مصدر سرهنگ چنان شهرتی به دست می‌آورد که تئاتر پارس اجرای پیش پرده را هم جزو برنامه‌های همیشگی خود قرار می‌دهد  .  عزت الله انتظامی سال‌ها بعد در حاشیه کتاب « تصنیف‌های فکاهی » می‌نویسد : « عزیزم پرویز گذشت زمان عظمت و بزرگی ترا ثابت خواهد کرد  .  نبوع ترا نسل آینده کشف خواهد کرد  .  تو آئینه زمان‌بودی  .  تو با اشعارت درون کثیف و لجنزار اجتماع را بررسی می‌کردی  .  افتخار می‌کنم که قطره کوچکی در این ماجرا‌بودم  . عزت انتظامی مهرماه 51  . »