بامداد خونین
بامداد سوم شهریور ۱۳۲۰، نیروهای شوروی و انگلستان از زمین و هوا به ایران حمله کردند و با شهرهای مرزی به سمت تهران حرکت کردند. ارتش متلاشی شد. رضاشاه به نفع ولیعهد استعفا داد و توسط نیروهای انگلستان از ایران خارج و به آفریقای جنوبی تبعید شد
با آغاز جنگ دوم جهانی ، ایران بی‌ طرفی خود را در جنگ اعلام کرد  .  ایران در آن سال‌ها که به دوره دیکتاتوری بیست ساله رضاشاه معروف‌شده‌به شدت مشغول نوسازی کشور‌بود  .  بی‌طرفی ایران در جنگ از جمله به دلیل موقعیت جغرافیایی کشور و منابع نفتی در جنوب مقبول متفقین نبود  .  به علاوه انگلستان به دلیل خصومتی که بر سر نفت با رضاشاه پیدا کرده‌بود ، خواهان برکناری و خروج او از ایران‌بود  .  اما آنچه بهانه حمله ارتش شوروی و انگلستان به ایران شد ، حضور نزدیک به 700 نفر از مهندسان و تکنسین‌های آلمان در ایران‌بود که در پروژه نوسازی ایران کار می‌کردند  . بامداد سوم شهریور 1320 ، نیروهای شوروی و انگلستان از زمین و هوا به ایران حمله کردند و با شهرهای مرزی به سمت تهران حرکت کردند  .  ارتش متلاشی شد  .  رضاشاه به نفع ولیعهد استعفا داد و توسط نیروهای انگلستان از ایران خارج و به آفریقای جنوبی تبعید شد  . در نخستین ساعات روز دوشنبه سوم شهریور 1320 نیروهای ارتش شوروی ( از شمال و شرق ) و انگلستان ( از جنوب و غرب ) همزمان و به رغم اعلام بیطرفی ایران در جنگ دوم جهانی ، وارد ایران شدند  .  اسمیرنوف سفیر شوروی و سر ریدر بولارد وزیر مختار انگلستان طی یادداشتی حمله قوای خود را به علی منصور نخست‌وزیر وقت اطلاع دادند  .  منصور به سعدآباد رفت و رضاشاه را مطلع ساخت و بعد گزارش حمله نظامی شوروی و انگلستان را به اطلاع مجلس رساند  . شوروی و انگلستان ، حمله نظامی خود را به حضور کارشناس آلمانی در ایران مربوط کردند  .  این دو کشور قبلا در 28 تیر و 25 مرداد 1320 در این مورد به ایران هشدار داده‌بودند  . بر اثر این حمله شهرهایی در شمال و جنوب ایران بمباران شدند و نیروی دریایی نوبنیاد ایران در خلیج‌فارس و دریای خزر ، ظرف چند ساعت به کلی نابود شد  .  از جمله کشته شدگان دریادار غلامعلی بایندر فرمانده نیروی دریایی و ناخدا نقدی رئیس ستاد نیروی هوایی‌بودند  .  بر اساس گزارش‌های نظامی آن دوره ، تعداد زیادی از افسران ارتش در همان روز اول حمله کشته شدند ، کشتی‌های ایران بر اثر آتش سوزی غرق‌شده‌و از بین رفتند  .  شمار کشته شدگان نظامی ایران بر اثر آن حمله‌ها ، حدود پانصد نفر تخمین زده‌شده‌است  .  در اعلامیه ستاد ارتش خبر از حمله‌های هوایی به شهرهای تبریز ، اردبیل ، رضاییه ( اورمیه )، خوی ، اهر ، میاندوآب ، ماکو ، بناب ، مهاباد ، رشت ، حسن کیاده ، میانه ، اهواز و بندر پهلوی ( بندر انزلی ) داد  .  بر اساس این اعلامیه تلفات غیرنظامیان سنگین تر از تلفات نظامیان‌بود  . با پیشروی قوای شوروی و انگلستان از شمال و جنوب به سوی مرکز ، علی منصور روز پنجم شهریور استعفا داد و رضا شاه محمد علی فروغی را مامور تشکیل کابینه کرد  .  فروغی روز بعد کابینه خود را معرفی کرد و شرایط انگلستان و شوروی را پذیرفت  .  این شرایط توسط نامه سفرای این دو کشور به نخست‌وزیر طرح شده‌بود : اخراج اتباع آلمان و تعهد در فراهم آوردن وسایل تسهیل حمل‌ونقل و لوازم و ادوات جنگی متفقین  .  انگلستان همچنین خواهان برکناری رضاشاه و خروج او از کشور‌بود  . فروغی هنگام معرفی وزرای خود به مجلس سخنانی ایراد کرد که در بخشی از آن آمده است : « دولت امروز به ورود در برنامه تفصیلی حاجتی نمی‌بیند و همین قدر به استحضار خاطر نمایندگان محترم می‌رساند که با نهایت حدیت در حفظ مناسبات حسنه با دول خارجه مخصوصا همسایگان و تعقیب اصلاحاتی که منظور نظر اعلیحضرت همایونی و عموم ملت است خواهد کوشید  .  ضمنا خاطر آقایان را مستحضر می‌دارد که چون به طوری که به خوبی آگاهی دارند دولت و ملت ایران صمیمانه طرفدار صلح و مسالمت بوده و می‌باشند و برای این که این نیت تزلزل ناپذیر کاملا بر جهانیان مکشوف گردد در این موقع که از جانب دو دولت شوروی و انگلستان اقدام به عملیاتی‌شده‌است که ممکن است موجب اخلال صلح و سلامت گردد دولت به پیروی نیات صلح خواهانه اعلیحضرت همایون شاهنشاهی به قوای نظامی کشور هم اکنون دستور می‌دهد که از هرگونه عملیات مقاومتی خودداری نمایند تا موجبات خونریزی و اخلال امنیت مرتفع شود و آسایش عمومی حاصل گردد  . » در تهران شایع شده‌بود که نیروهای مهاجم به سوی پایتخت در حرکت‌اند و به زودی با اشغال تهران رضاشاه برکنار و از تهران خارج خواهد شد  .  این شایعات باعث هرج و مرج و آشوب درتهران شد  .  ماخذ این شایعات بیشتر گزارش‌های بخش فارسی رادیو بی‌بی سی لندن و تبلیغات این رادیو علیه رضا شاه‌بود که در تهران و توسط‌ان لمبتن وابسته مطبوعاتی سفارت انگلستان در تهران تهیه و به لندن ارسال می‌شد  . دو روز بعد ، شنبه هشتم شهریور نخست‌وزیر بیانیه‌ای منتشر کرد که در آن از مردم پایتخت خواسته‌بود آرامش و متانت را حفظ کنند  .  در بخشی از آن آمده‌بود : « اخیرا دیده می‌شود که شایعات و اراجیف در میان مردم زیاد منتشر می‌شود و موجبات نگرانی خاطرها را فراهم می‌آورند لزوما تذکر داده می‌شود که با این شایعات بی‌اساس به هیچ وجه وقعی نگذاشته و به آن‌ها ترتیب اثر ندهند  . » روز بعد فروغی به مجلس رفت و به موضوعات مطرح در نامه سفرای انگلیس و شوروی و نیز اوضاع تهران اشاره کرد  .  سخنان فروغی در مجلس از رادیو ایران پخش شد و در مطبوعات منتشر گردید و بنا به گزارش‌ها تا حدود زیادی باعث آرامش خاطر مردم شد  .  در بخشی از این سخنان آمده‌بود : « چیزی که بنده بیشتر می‌خواستم خاطر نشان کنم این تاسفی است که از برای ما حاصل‌شده‌است از وضع روحیه مردم که بنده چیزهای عجیب و غریب می‌شنوم از اراجیف و جعلیات و می‌بینم وحشت خاطر زیادی برای اهالی تهران هست و حتی می‌شنوم جماعتی از تهران بیرون می‌روند و خارج می‌شوند و من علت این را نمی‌دانم  ....  بنده می‌خواهم اطمینان بدهم که آقایان و همه اهل تهران این طور دست پاچه و پریشان خاطر نباشند که هیچ قسم مخاطره‌ای برای دولت و برای مرکز و برای مردم نیست  .  اگر خبری می‌شنوید باور نکنید و هراس در میان مردم نیندازید که این خودش دست و پای ما را می‌بندد ،  ...  در این که ما در یک موقع مشکلی گرفتار‌شده‌ایم حرفی نیست ، ما که این را پنهان نکرده ایم ، یک قضایای مشکلی برای دولت پیش آمده است باید بنشینند و حل کنند  .  البته برای این که حل شود باید مردم هم کمک کنند ، نه این که مشکلاتی هم در داخله برای خودمان درست کنیم  ... » روز هشتم شهریور سفرای شوروی و انگلستان نیز نامه‌هایی به علی سهیلی وزیر امور خارجه ایران نوشتند و در آن مقاصد خود از اشغال ایران را توضیح دادند  . در نامه سر ریدر بولارد از جمله آمده است : « ...  دولتین  ...  انگلستان و اتحاد جماهیر شوروی هیچ نقشه‌ای بر علیه استقلال و تمامیت ارضی ایران ندارند و علت این که مجبور شده‌اند دست به اقدامات نظامی بزنند این بوده است که دولت ایران توجهی به تذکرات دوستانه آن‌ها نکرده است  .  لیکن این اقدامات بر علیه خود ایران صورت نگرفته ، بلکه فقط علیه تهدید اقدامات احتمالی آلمان‌ها بوده است که در تمام نقاط حساس ایران نفوذ کرده‌بودند  .  چنان که دولت ایران حاضر به اشتراک مساعی برای دفع این خطر باشد علت ندارد که عملیات خصمانه ادامه پیدا کند  ... » در آن زمان بر اساس اسناد موجود تعداد آلمان‌های مقیم ایران 694 نفر‌بود ولی در تبلیغات رادیو لندن از سه هزار آلمانی مقیم ایران یاد می‌شد  .  این در حالی‌بود که تعداد انگلیسی‌های مقیم ایران حدود 2600 نفر‌بودند  . دولت‌های انگلستان و شوروی از ایران خواستند به ارتش خود دستور دهد هر گونه مقاومت را ترک کرده و اجازه دهند مناطق و شهرهای خانقین و کرمانشاه و خرم آباد و مسجد سلیمان و هفتگل و گچساران در جنوب وغرب ایران و نیز اشنویه و حیدرآباد و میاندواب و زنجان و قزوین و خرم آباد ، زیراب و سمنان و شاهرود و علی آباد به‌وسیله نیروهای شوروی و انگلستان اشغال شود  .  همچنین خواستند دولت ایران همه اتباع آلمان به استثنای اعضای سفارت این کشور و تعدادی از اشخاص فنی در تاسیسات مخابرات غیر نظامی ایران را اخراج کند و صورت اسامی همه آلمان‌های مقیم ایران را به سفارتخانه‌های انگلیس و شوروی بدهد و تسهیلاتی برای حمل‌ونقل ادوات جنگی شوروی و انگلیس در خاک ایران فراهم نماید  . سر ریدر بولارد در تلگرافی که روز سوم سپتامبر ( 12 شهریور ) در مورد اوضاع ایران به لندن فرستاد از حضور و دخالت رضاشاه در اوضاع ابراز نگرانی کرد و از جمله نوشت : « شاه بار دیگر در تمام امور مداخله می‌کند ، وزرا را کتک می‌زند و به همان اعمال احمقانه و وحشیانه گذشته خود ادامه می‌دهد  .  یکی از مقامات دولتی محرمانه به من گفت که شاه غیر قابل تحمل‌شده‌و خود نخست‌وزیر هم که با حال بیماری قبول مسئولیت کرده دیگر نمی‌تواند شاه را تحمل کند  .  وقت آن رسیده است که ما هم دراین مورد با افکارعمومی همراه شویم ، زیرا در غیر این صورت پیشرفت مقاصد ما با مشکلاتی مواجه خواهد شد  ... » در همین روز چرچیل تلگرافی به بولارد مخابره می‌کند که روشن نیست آیا در جواب تلگراف بولارد است یا مستقلا نگاشته‌شده‌ .  در بخشی از این تلگراف آمده « امیدواریم شرایطی پیش نیاید که ما مجبور به اشغال تهران بشویم ، اگر دولت ایران می‌خواهد چنین وضعی پیش نیاید باید صادقانه با ما همکاری کند  ...  در حال حاضر ما مخالفتی با شاه نداریم ، ولی اگر شرایط مطلوبی به وجود نیاید ناچاریم در مقابل سو رفتار او عکس العمل مناسبی نشان بدهیم  ... » از این تاریخ به بعد است که حمله‌های بخش فارسی بی‌بی سی به رضاشاه اوج می‌گیرد  . جان سیمپسون سردبیر بخش بین‌الملل بی‌بی سی در خاطراتی که به تازگی با عنوان Strange Places ، Questionable People منتشر کرده در این باره اشاره‌ای دارد که خواندنی است : « بخش فارسی بی‌بی سی در سال 1941 توسط دولت بریتانیا تاسیس شد با یک هدف خاص و آن برکناری رضاشاه ، به دلیل سمپاتی وی با آلمان نازی ، از تخت سلطنت ایران‌بود  ...  » ( ص 227 ) نصرالله انتظام رییس تشریفات دربار رضاشاه درباره تبلیغات بخش فارسی رادیو بی‌بی سی می‌گوید : « نکته‌ای که در این ایام جلب توجه می‌نمود تبلیغات بخش فارسی رادیوی لندن‌بود  .  روز اول عنوان را تشریح حکومت دموکراسی قرار داده گفتند در دولت مشروطه آزادی افراد محترم است  .  روزهای بعد به ذکر کلیات و اشاره و کنایه اکتفا نکرده حملات را متوجه شخص شاه و عملیات غیر قانونی او کردند  ...  ادامه این تبلیغات از طرف رادیوی رسمی کشوری چون انگلستان و حملاتی را که به شخص شاه می‌کردند به امری عادی و اتفاقی نمی‌شد تعبیر کرد  .  معلوم‌بود که آن‌ها می‌خواهند کم کم چشم و گوش مردم را باز کنند و با جری ساختن افراد به شاه بفهمانند که دوره سلطنتش سپری‌شده‌است  .  تاثیر این تبلیغات روز به روز در تهران زیادتر شد  .  مردم ناراضی استفاده کردند ، ابتدا سربسته و بعدا علنی زبان به بدگویی و فحاشی گشودند که چرا نمی‌رود و جان ما را خلاص نمی‌کند  .  خود شاه هم متوجه عواقب امر‌بود و سوالاتی می‌نمود  .  یکی از روزها که شاه به عادت معمول جلو کاخ به گردش آمدند ، از من پرسیدند : در شهر چه خبر است  ؟...  اگر می‌گفتم خبری نیست بر خلاف وجدان و حقیقت گفته‌بودم و اگر می‌خواستم حقایق را بگویم از نزاکت دور‌بود ، چه مردم جز ناسزا چیری نمی‌گفتند  ...  برای این که کتمان حقیقت نکرده باشم و چیز زننده‌ای هم نگویم عرض کردم : بیشتر صحبت‌ها در اطراف رادیو لندن است و مثل این می‌ماند که نقشه و برنامه‌ای دارند ، زیرا روز به روز بر شدت حملات می‌افزایند  ...  شاه بی‌آن که متغیر یا برآشفته شود روی خود را به ولیعهد کرد و گفت : می‌بینی انتظام هم همین عقیده را دارد  ... » سر ریدر بولارد در بخش‌هایی از تلگراف‌ها و مکاتباتش با لندن تصریح می‌کند که مواد اولیه تبلیغات علیه رضاشاه در ایران و توسط میس لمبتون وابسته مطبوعاتی سفارت انگلیس در تهران تهیه می‌شده است  . سر دنیس رایت سفیر کبیر اسبق انگلیس در ایران بعدها نوشت که انگلیس از اواسط شهریور تصمیم خود را در برکناری رضاشاه از سلطنت گرفته‌بود و یگانه دلیل تعویق آن تا 25 شهریور عدم توافق شوروی و انگلستان بر سر جانشینی وی بوده است  . ابتدا قرار بر این بوده که در ایران جمهوری اعلام شود و محمد علی فروغی به عنوان اولین رییس جمهوری ایران تعیین شود  .  فروغی حاضر به قبول تغییر رژیم و ریاست جمهوری نشد  .  به محمد ساعد پیشنهاد شد تا رییس جمهوری شود  .  او هم قبول نکرد  .  او هم تغیییر رژیم را به صلاح نمی‌دانست  .  بعد به فکر بازگرداندن سلطنت به خانواده قاجار افتادند  .  محمد علی فروغی آن‌ها را از این فکر بازداشت و بالاخره توافق شد یکی از پسران رضاشاه جانشین وی شود  .  پیشنهاد انگلیس شاهزاده غلامرضا‌بود که مادرش از طایفه قاجار‌بود که مورد موافقت همه طرف‌ها قرار نگرفت  . صبح روز 25 شهریور فروغی استعفای رضاشاه و آغار سلطنت محمد رضاشاه را در مجلس اعلام کرد  .  از تلگراف مورخ 15 سپتامبر ( 24 شهریور ) بولارد به وزارت امور خارجه انگلستان بر می‌آید که وی از استعفای رضاشاه به نفع ولیعهد اطلاع داشته ولی لندن آن را تایید نکرده‌بود  . فروغی انگلستان را در مقابل عمل انجام‌شده‌قرار داد و روز بعد ولیعهد را به مجلس برد و به عنوان پادشاه جدید معرفی کرد  .  هیچ یک از سفرا یا اعضای کادر دیپلماتیک شوروی و انگلستان در مراسم تحلیف پادشاه جدید شرکت نکردند  .  تقی زاده در خاطراتش نوشته است روس و انگلیس محمد رضاشاه را از اول نمی‌خواستند  .  فروغی عجله کرد و او را به مجلس برد و پایه پادشاهی او را تحکیم کرد  . مهمترین اقدام فروغی بعد از قطعی کردن سلطنت محمد رضاشاه ، به رغم انگلستان و شوروی ، تایید انتخابات مجلس سیزدهم در آبان 1320‌بود  .  انتخابات در دوران رضاشاه برگزار شده‌بود و مجلس جدید روز 22 آبان آغاز به کار کرد  .  فروغی بنا به سنت پارلمانی از نخست وزیری استعفا داد و با رای تمایل مجلس جدید و فرمان شاه مجددا نخست‌وزیر شد و با اجازه مجلس ، مذاکرات درباره پیمان سه جانبه ایران انگلستان و شوروی را آغاز کرد و به انجام رساند  .  این پیمان بعد از امضا به تایید مجلس شورای ملی رسید  . در این پیمان ، دولت‌های شوروی و انگلستان ، در ازای همکاری‌های ایران با متفقین ، استقلال و تمامیت ارضی ایران را تضمین کردند و متعهد شدند تا حداکثر شش ماه بعد از پایان جنگ کلیه نیروهای نظامی خود را از ایران خارج سازند  . پیمان سه جانبه به دلیل امتیازاتی که برای متفقین و حضور آن‌ها در ایران قایل شده‌بود در مجلس و مطبوعاتی که آزادی را تجربه می‌کردند مورد انتقادات شدیدی واقع شد و یکی از تماشاچیان مجلس در روز 5 بهمن 1320 در صحن مجلس به فروغی حمله کرد و او را مورد ضرب و شتم قرار داد  .  شوروی و انگلستان در این پیمان همچنین تمامیت ارضی و استقلال ایران را نیز تضمین کرده‌بودند  . حبیب یغمایی می‌گوید بعد از امضای قرارداد سه جانبه ، روزی که با فروغی مشغول تصحیح یکی از متون ادبی‌بودیم از من پرسید مردم در شهر ( درباره قرارداد سه جانبه ) چه می‌گویند  .  گفتم : از شما بد می‌گویند که چرا فروغی با آن سابقه چنین قراردادی را امضا کرده است  .  فروغی گفت : اتفاقا چنین قراردادی را چون منی باید امضا می‌کرد که یک کلمه اش این ور آن ور نشود  ....  ( نقل به معنی ) بعد از پایان جنگ و تشکیل حکومت پیشه وری در آذربایجان با حمایت‌های آشکار ارتش سرخ ، پیمان سه جانبه تهران که متفقین باید ظرف شش ماه ایران را تخلیه کنند ، مبنای حقوقی درخواست ایران برای خروج نیروهای نظامی اتحاد شوروی از ایران و مآلا اضمحلال حکومت پیشه وری در آذربایجان شد  . منابع : - رهبران مشروطه ، تالیف ابراهیم صفایی - زندگی طوفانی ، خاطرات سید حسن تقی زاده - خاطرات نصرالله انتظام - خاطرات سر دنیس رایت : ایرانیان در میان انگلیسی ها - خاطرات سر ریدر بولارد  . - خاطرات جان سیمپسون ، سردبیر بی‌بی سی : Strange Places ، Questionable People متن استعفای رضاشاه : http :// runykey  .  blogfa  .  com / post - 292  .  aspx