مناسبات ایران و روسیه، پس از فروپاشی شوروی سابق
در آستانه سفر محمد جواد ظریف، وزیر امور خارجه ایران به روسیه نگاهی داریم به سابقه روابط تهران- مسکو از نیمه دهه نود میلادی و فروپاشی شوری سابق.
از منظر تاریخی ، ایران و روسیه ( و شوروی سابق ) هرگز نه دوست‌بودند و نه دشمن ، بلکه هر یک در پی کسب منافع و حفظ مصالح خود در رابطه با یکدیگر‌بودند  .  در شرایط کنونی علیرغم علائق مشترک بین دو کشور ، وجوه افتراق بین آن دو نیز کاملا محسوس است  . هر دو نگران گسترش هژمونی آمریکا در منطقه ، مسائل امنیتی و دارای مواضع مشترک در بحران سوریه هستند  .  و البته درغیاب کمپانیهای غربی ، نیازهای متقابل تجاری و اقتصادی بین دو کشور نیز روشن است  . علی شمخانی ، وزیر دفاع ایران ، در 4 فوریه 2014 از ارتقائ مناسبات دو کشور در امور امنیتی و اقتصادی سخن گفت  . اما ، دو کشور در عین حال پس از بیش از دو دهه از سقوط اتحاد جماهیر شوروی هنوز در مورد رژیم حقوقی دریای مازندران به توافق نرسیده‌اند ، منافع نه یکسان آن‌ها در قفقاز و آسیای مرکزی و رقابت برای بازار انرژی و راههای صدور گاز طبیعی از دیگر عوامل نگران‌کننده رابطه دو همسایه است  . به همین جهت است که سیاست روسیه در قبال ایران تا حدی مبهم بنظر می‌رسد  .  در حالیکه ولادیمیر پوتین ، رئیس جمهوری روسیه ، پس از انتخابات 1384 به محمود احمدی نژاد تبریک می‌گوید و ابراز امیدواری می‌کند که با انتخاب آزاد آقای احمدی نژاد به گفته آقای پوتین ، همکاریهای دو کشور ادامه یابد  . اما ، رابرت گیتس ، وزیر پیشین دفاع آمریکا ، در 17 ژوئن 2010 در برابر کمیته خدمات تسلیحاتی سنای آمریکا به نقل از آقای پوتین می‌گوید 3 سال پیش در مسکو ، رهبر روسیه به او گفت که ایران بزرگترین تهدید امنیت ملی برای روسیه است  . درهیچیک از 4 موردی که شورای امنیت سازمان ملل قطعنامه‌های تحریمی علیه ایران تصویب کرد ، روسیه از حق وتو برای عدم تصویب این قطعنامه‌ها استفاده نکرد  . این در حالیست که ، در سال 2012 وزارت خارجه روسیه می‌گوید که تحریمها « سیاستی است عمیقا اشتباه » و بعید بنظر می‌رسد که ایران امتیازی دهد و یا اینکه تغییری در سیاستش به دلیل اعمال تحریمها بوجود آورد  . اما در عین حال بنظر می‌رسد تحریمها فرصتی برای روسیه است که از هر دو طرف امتیازات سیاسی و اقتصادی بگیرد  . دو کشور ، به دلایل مختلف از ادامه و گسترش روابط هسته‌ای ، نظامی ، انرژی ، صنایع و اقتصادی بین خود حمایت می‌کنند  . روسیه امیدوارست این همکاریها ، او را به خلیج‌فارس برساند ، در مدیریت تهدیدهای تروریستی در بخشهای جنوبی کشور کمک کند ، و البته شاهد مشارکت بیشتر شرکتهای روسی در پروژه‌های مختلف در ایران در صورت ادامه تحریمها باشد  . ایران به امنیت در قفقاز و آسیای مرکزی می‌اندیشد ، نزدیکی با روسیه می‌تواند به ایران در تحمل فشارهای تحریمها کمک کند ، و همکاریهای گسترده تجاری و اقتصادی در غیاب شرکتهای غربی شاید کمکی به اقتصاد وخیم ایران کند  . هر دو کشور همچنین تصور می‌کنند که با گسترش مناسبات همه جانبه بتوانند سیاستهای آمریکا در منطقه که به باور آن‌ها در راستای تضعیف نفوذ این دو قدرت منطقه است ، را به چالش گیرند و خنثی سازند  .  همچنین ایران و روسیه امیدوارند که این همکاری به معضل رژیم حقوقی دریای مازندران در کنفرانس سران کشورهای ساحلی این بزرگترین دریاچه جهان پایان دهد  . با چنین درکی از سوی رهبران دو کشور‌بود که از اوایل دهه 1990 و در پی سقوط شوروی پیشین قراردادهای متعددی بین آن‌ها به امضا رسید  . در 25 اوت 1992 دو کشور قرار دادی بر همکاری در استفاده مسالمت آمیزانرژی هسته‌ای که از جمله شامل تکمیل ساختمان نیروگاه هسته‌ای بوشهر می‌شد ، منعقد کردند  . در سال 1995 ایران قراردادی با وزارت انرژی اتمی روسیه منعقد کرد که روسیه متعهد می‌شد یک رآکتور آب در بوشهر بر اساس مقررات آژانس بین‌المللی انرژی اتمی بسازد  .  بر اساس توافق بین طرفین ، روسیه تعهد کرده‌بود که در مدت 55 ماه این پروژه را تکمیل کند ، اما تا اوت 2010 به تعویق افتاد  . در هفتم ماه می‌1999 روسیه گفت که ایران خواهان گسترش همکاریهای اتمی می‌باشد و قصد دارد دومین رآکتور هسته‌ای را در بوشهر بنا کند  . در مارس 2001 ، سید محمد خاتمی و ولادیمیر پوتین ، روسای جمهوری ایران و روسیه ، موافقت‌نامه‌های همکاریهای هسته‌ای و نظامی را امضا کردند  .  آقای خاتمی گفت ایران می‌خواهد ساختمان دومین نیروگاه هسته‌ای بوشهر را پس از تکمیل نخستین نیروگاه آغاز کند  . در سپتامبر سال 2002 ، تکنیسین‌های روسیه روی هم سوار کردن قطعات سنگین را در نیروگاه بوشهر ، علیرغم مخالفتهائی ، شروع کردند  .  اما ساختمان این نیروگاه به دفعات مکرر بتعویق افتاد  . در 28 فوریه 2005 تهران و مسکو قراردادی را امضا کردند که روسیه متعهد به تامین سوخت هسته‌ای برای تاسیسات بوشهر و ایران در مقابل تعهد کرد میله‌های سوخت مصرف‌شده‌را به روسیه برای اطمینان از عدم کاربرد آن برای مصارف دیگر باز گرداند  . در 13 اوت 2010 آژانس انرژی اتمی فدرال روسیه ، اعلام کرد که بزودی نخستین رآکتور ایران در بوشهر با بارگیری سوخت اتمی کار خود را آغاز خواهد کرد  . در 21 اوت یک مراسم رسمی گشایش که به مثابه تکمیل رآکتور بوشهر‌بود ، برگزار شد  .  ایران بارگیری سوخت برای نیروگاه را آغاز کرد به امید اینکه ظرف چند ماه آماده بهره برداری کامل شود  . در 10 ماه می‌2011 بر اساس گفته شرکت روسی سازنده نیروگاه بوشهر این نیروگاه کارش را در سطح محدود آغاز کرد  . در رابطه با قراردادهای نظامی ، در سال 2007بر اساس یک قرار داد 700 میلیون دلاری روسیه یک رشته موشکهای تور - ام1 را به ایران داد  .  کمتر از یکسال بعد مصطفی محمد نجار ، وزیر وقت دفاع ایران ، با اطمینان گفت روسها موشکهای پیشرفته ضد هوائی اس 300 را تحویل ایران خواهند داد  . اما ، نیکولای ماکارف ، رئیس ستاد مشترک نیروهای مسلح روسیه ، در 22 سپتامبر 2010 گفت که بدلایل تحریمهای بین‌المللی ، روسیه تصمیم گرفته است ، که موشکهای اس 300 را به ایران تحویل ندهد ، و در پاسخ به این پرسش که این قرارداد لغو خواهد شد گفت ، این به رفتار ایران بستگی دارد  . سرانجام ، دیمتری مدودف ، رئیس جمهوری وقت روسیه ، دستور منع فروش موشکهای اس 300 و تسلیحات سنگین دیگر را به ایران امضا کرد  .  این در واقع تائیدی است بر سخن رابرت گیتس از قول آقای پوتین که پیشتر به آن اشاره شد  .  روسیه آنچه را که از سوی ایران تهدید برای امنیت ملی خود بداند زیر بارنخواهد رفت  . در 23 ژانویه 2009 ، روسیه و ایران یک قرارداد کشاورزی امضا کردند  .  وزیر کشاورزی روسیه از ایران به عنوان یک " شریک استراتژیک " نام برد  . این نخستین باری‌بود که یک مقام ارشد روسی ایران را شریک استراتژیک روسیه بخواند  .  اما ، یکسال پیش از فروش موشکهای اس 300 به شریک استراتژیک خود خودداری کرده‌بود  ! ایران در سال 2005 به عنوان ناظر در سازمان همکاری شانگهای پذیرففته شد که روسیه از بنیان‌گذاران این سازمان است  . ایران و روسیه هر دو از اعضای مجمع کشورهای صادر‌کننده گاز هستند  . یکی از دلایل عمده گرایش ایران بسوی روسیه ، تحریمهای سازمان ملل متحد ، آمریکا و اتحادیه اروپاست  .  پرسش اصلی اینستکه ، آیا در صورت نیل به توافق جامع با گروه 5 + 1 درباره برنامه هسته‌ای ایران ، روابط دو کشور به چه صورت در خواهد آمد  ؟ بحران اوکراین چه تاثیری بر آینده مناسبات دو کشور خواهد گذاشت  ؟ و سر انجام اینکه ، آیا کنفرانس سران کشورهای ساحلی دریای مازندران در ماه سپتامبر امسال در استراخان روسیه می‌تواند راه حلی برای ، بیش از دو دهه مشکل رژیم حقوقی این دریا ، دست یابد  ؟