ادبیات در کشور به نوعی طرد و منزوی شده
نمی دانم در این اجتماعی که هیچ چیز سر جای خودش نیست چقدر می توان متوقع آثار خلاقه و جدی بود
پیام فیلی ، نویسنده جوانی است که در سالهای اخیر چندین رمان و شعر بلند منتشر کرده است که با استقبال زیادی رو به رو شده‌اند  .  رمان « من سبز می‌شوم ، میوه می‌دهم ، انجیر »، « برج‌ها و برکه‌ها » و شعر بلند « منظومه حسنک » از جمله آثار او هستند  .  نخستین کتاب شعر پیام فیلی در سال 1384 با عنوان « سکوی آفتاب » در ایران منتشر شد ولی دیگر آثارش در ایران اجازه چاپ و انتشار نیافتند  . « من سبز می‌شوم  ... » توسط انتشارات گردون در آلمان ( 1389 )، « برج‌ها و برکه‌ها » در نشر الکترونیکی در آمریکا ( 1385 )، و « منظومه حسنک » توسط انتظارات « گیلگمشان » در تورنتو کانادا ( 2012 ) .  داستانها و شعرهایی هم آماده انتشار دارد ، که از جمله آن‌ها می‌توان به « پسر چندم سالهای ابری »، « هندسه عریان »، « ترانه‌های انسانی »، « جنگ به روایت من » اشاره کرد  .  آقای فیلی به پرسش‌های وبسایت فارسی صدای آمریکا پاسخ می‌دهد : چون معمولا به شکلی احساس حمله می‌کنم  .  کمتر توانسته‌ام در این مدت بی‌دغدغه و راحت از کارم ، از دنیای ذهنی‌ام و از متنی که خلق می‌کنم و مختصات آن ، حرف بزنم  .  پیوسته و کم و بیش ، گرفتار « موضوعاتی » بوده‌ام که طرح کرده‌ام  .  فکر می‌کنم گاهی حتی ژونالیست‌های ایرانی ، از طرح مقوله‌هایی مثل همجنسگرایی هیجان زده می‌شوند و می‌خواهند پیوسته در این باره طرح سوال کنند  . راستش کمی هم باید حق داد به این هیجان زدگی چرا که در این باره‌ها حرف زدن و در کل به راحتی از خود گفتن ، برای جامعه ایرانی تازگی دارد  .  ایرانی‌ها به هر دلیل ، به سختی حاضر می‌شوند از خود و عواطف و افکارشان حرف بزنند  .  حالا به هر دلیلی این کار را نمی‌کنند  .  بنابراین ، وقتی روایت صریحی را از خودت به دست بدهی ، طبیعی‌ست که با حجمی از هیجان و دستپاچگی هم روبرو شوی  . البته این می‌تواند گاهی شکل اولیه ی برخوردها باشد چرا که در مراحل دیگر ، این جامعه به راحتی تو را با استناد  !  به صداقت و صراحتت قضاوت و تخطئه می‌کند  .  به هر حال همه اینها از مختصات روحیه ایرانی‌ست و دست کم به این زودی‌ها هم نمی‌توان امید داشت که از میان بروند و جای این همه کجی و ناراستی را اعتماد و صداقت بگیرد  . در نهایت می‌خواهم بگویم اگر در برخوردهای رسانه‌ای حملاتی را احساس می‌کنم ، از چنین معرکه‌هایی آب می‌خورند  . یک دلیلش به سادگی همین است که اشاره کردی ؛ مسائل جنسی و حتی جنسیتی هنوز هم بخش عمده‌ای از تابوهای ذهنی جامعه است  .  در مورد کار من این تابوها آنقدر بزرگ و شگفت‌انگیز ظاهر شد که گاهی حتی مجال را برای هر شکل دیگری از بررسی و دریافت اثر ، از خواننده و گاه از منتقد گرفت  . متاسفانه این خاصیت ویرانگر جامعه ماست ؛ جامعه‌ای که حتی هنوز به « وجود » تفاوت‌ها قائل نیست چه رسد به « پذیرش » و « درک » آن‌ها  .  این میانه شاید متنی که من تولید می‌کنم به سهم خودش بتواند بگوید که تفاوت وجود دارد  .  هیچ چیز حیرت آور و غامضی هم نیست اگر هر انسان با انسان دیگر و هر قشر با باقی اقشار تفاوت داشته باشد  .  فکر می‌کنم بی‌که من خواسته باشم چنین مفهومی را القا کنم ، متن من خود به خود این کار را می‌کند  ...  و شاید کمی هم در ترسیم و تصویر مقوله‌های متفاوت از یکدیگر ، نقش داشته است  . راستش چندان در جریان تولیدات هم نسلان خودم نیستم تا بتوانم کار خودم را در قیاس با آثار آن‌ها ارزیابی کنم  .  چند سالی است که فاصله گرفته‌ام از فضای فعلی شعر و داستان در کشور به این دلیل ساده که دیگر این فضا را دوست ندارم  .  همه آثار شبیه به هم شده‌اند  . من منتقد ادبی نیستم که بخواهم در این حوزه اظهار نظر کنم  .  تنها به عنوان یک خواننده از سلیقه شخصی خودم حرف می‌زنم و اینکه به ندرت پیش می‌آید کاری را رغبت کنم که بخوانم تا دوست بدارم  .  نمی‌دانم  ... گاهی طوری به نظر می‌رسد که آدم فکر می‌کند همه چیز از مسیر طبیعی خودش خارج‌شده‌است  .  نمی‌دانم در این اجتماعی که هیچ چیز سر جای خودش نیست چقدر می‌توان متوقع آثار خلاقه و جدی‌بود ؛ و خب خیلی عوامل هم در این باره تاثیر گذارند ؛ از طرفی سه دهه سانسور و از سوی دیگر خواننده‌ای که به نفع نان از خرید کتاب صرف نظر می‌کند و از طرفی نویسنده یا شاعری که در قحطی بازخورد آثارش معلق در هوا مانده  ... خیلی چیزها در شکل برون دادهای یک جامعه موثرند و گاه نقش کلیدی دارند  .  فکر می‌کنم ادبیات در داخل کشور به نوعی طرد‌شده‌، منزوی‌شده‌و در اشکال ناقص خودش دست و پا می‌زند  .  به هر حال به ندرت پیش می‌آید که به کاری بر بخورم که دوستش داشته باشم و بخواهم آن را به دیگری پیشنهاد کنم  . نه ، فکر نمی‌کنم این را در کارهایم القا کرده باشم  .  آن قدر در نوشتن پیش رفته‌ام که در ناخودآگاهم بدانم آثار خلاقه و ماندنی با گزارش و برداشت و انتقال مستقیم مفاهیم اجتماعی به دست نمی‌آیند  .  اگر هم در متنی که نوشته‌ام سایه‌ای از ترسناکی این جامعه به چشم می‌خورد ، بر اثر شناختی عینی و رگ به رگ است که در ذهن و زبانم رسوب کرده تا به شکل شعاری و مستقیم بروز پیدا نکند  . و دیگر اینکه فکر می‌کنم وقتی تا این حد از اجتماع فاصله گرفته‌ام ، نمی‌توانم یک فعال اجتماعی باشم ؛ دست کم به آن شکل عرفی  .  البته فاصله‌ام در حدی نیست که نتوانم ناظر آن باشم یا حتی در آن در مواقعی که به عنوان یک شهروند یا هر عنوان دیگر ، به من نیاز دارد نقشی به عهده نگیرم  .  من این جامعه را با همه وحشتی که ازش دارم ، رصد می‌کنم  ...  تحلیل می‌کنم  ...  و در نهایت باز هم از نتایج به دست آمده می‌ترسم  . ترسم از این همه بی‌رحمی و خشونت است  .  ترسم از این همه بی‌اعتمادی و بد گمانی‌ست  ...  این همه پیش داوری ، تعصب و ندانستن و محکوم کردن  .  من می‌ترسم از این مردمی که به تماشای اعدام می‌روند  .  ترسم از احساس تنهایی میان میلیون‌ها نفر است  .  از اینکه فضای امن و آرامی در کار نیست ؛ انگار که هیچ کس دیگری را نمی‌شناسد و نسبتی با او ندارد  . فکر می‌کنم در اوایل نوجوانی و کارم‌بود که گاه تا حدود زیادی متاثر از شعرای معاصر‌بودم  .  این سالهای اخیر فکر می‌کنم دستخط خودم را پیدا کرده باشم ؛ دست کم امیدوارم که اینطور باشد  . بله ، منظورم زبان و شیوه منحصر به فردی است که هر کس باید برای خودش و بیان آنچه که در سر دارد ، دست و پا کند  . یک بار پیش ترها در مصاحبه‌ای چیزی گفتم در این مایه‌ها که دو چیز برایم غیر ممکن است ؛ یکی زندگی کردن در ایران و دیگری زندگی کردن در جایی به غیر از ایران  .  حالا هم در جواب شما همین را تکرار می‌کنم  .  این وسط معلق مانده‌ام  .  نه می‌توانم به نفع امنیت‌ام از کشور خارج شوم و نه می‌توانم به نفع هزار بستگی ناپیدا که به این « سیاه خانه » دارم ، بمانم  .  به هر حال فعلا هستم و در این هوا نفس می‌کشم ؛ البته نه آنقدر عمیق که احساس وطن کنم  . احساس امنیت است ، اینکه بدانی در خانه خودت هستی  .  جایی که احساس غربت و گم شدن به آدم دست ندهد ؛ حسی که من اینجا ندارم  . ماجرای حسنک واقعا اتفاق افتاده  .  البته در روایت شاعرانه من بی‌شک چیزهایی تغییر کرده‌اند اما در نهایت ، من قصه « واقعی » حسنک را منظوم کرده‌ام  .  قصه‌ای که در بطن و حیات خودش واقعی‌ست  .  و مثل شعری که ناگهان از دهانت بپرد ، از دهانم پرید و نوشتم و حالا کار آن رابطه واقعی که در حوادث پس از خرداد 88 تکه تکه شد ، به جایی رسیده که خیلی‌ها مرا با « منظومه حسنک » می‌شناسند  . نه ، برای من اصلا اینطور نیست  .  برای هیچ شاعری ممکن نیست ؛ اینکه ضمن سرودن شعری « تصمیم » بگیرد که آیا فلان مقوله را در شعرش بگنجاند یا نه  .  شعر همیشه با « آنیت » ی که ویژه اوست سرازیر می‌شود و هرگز به تو امکان و فرصتی برای تصمیم‌گیری نمی‌دهد  .  منظومه حسنک هم از این قاعده مستثنی نیست  .  حسنک در جهان واقعی وقتی به زندگی من وارد شد که مصادف‌بود با وقایع پس از خرداد  .  مصادف‌بود با ریختن خون آدمها در خیابانها و زندانها  . روایت حسنک در چنین فضایی‌بود که شکل بست ؛ در فضای ارعاب و خشونت  .  فضایی که بودن ما را و ماندن ما را با هم تهدید می‌کرد  .  منظومه من در این اثنا می‌بالید و آن چه را که در محیط زندگی اش دریافت می‌کرد به خودش راه می‌داد  .  همه اینها در سر من و در قلب روایتم آنقدر بالیدند و رشد کردند تا حسنک به دست آمد  .  در تمام روایت می‌شود قدم به قدم وقایع تاریخ گذاری‌شده‌را دنبال کرد ؛ از یک آشنایی پر شور روی برکه‌ها و در زیر نور ماه گرفته تا « رد زنجیر » و « رد خون » در خیابانها  .  فکر می‌کنم می‌شود این رابطه را که تا پایان خودش ادامه پیدا می‌کند ، در منظومه حسنک دنبال کرد  .  این طور نیست که منظومه حسنک با آن وقایع « پیوند » خورده باشد ؛ طوری‌ست که این دو ناگزیر به هم و در هم تنیده شده‌اند  . این هم می‌تواند برداشت شود  .  چرا که نه  ؟  حسنک من « قهرمان » قصه اش نیست  .  من هم اصرار ندارم که حماسه‌ای ساخته‌ام  .  حسنک آدم تنها و غمگینی است که در شکل زندگی خود ، پیش می‌رود ؛ با همه دل بستگی‌هایش ، با همه آن‌ها که دل بسته‌اند به او  .  همین  .  و البته که قربانی هست ؛ قربانی طرز تلقی حیرت آور جامعه اش از او و از تفاوت ساده اش با اکثریت  . حسنک به سادگی مثل هزاران هزار انسان دیگر گرفتار توحشی‌ست که در بخشهای عمده این جامعه دست به دست می‌شود  .  قربانی تبعیضی‌ست که با « پشتوانه قانونی » علیه او و هزاران تن مثل او ، اعمال می‌شود  .  حسنک در هر جهت از زندگی ، با نوعی از بی‌عدالتی و خشونت طرف ، و قربانی آن‌ها است ؛ قربانی سیستم عقب افتاده قضایی‌ست ، قربانی عرف است ، قربانی اکثریتی است که « غیر خود » را تحمل نمی‌کند  ...  حسنک و هزاران تن چون او در حالی که می‌توانند دوست داشته شوند بی‌آن که حتی دقیقا بدانند چرا قربانیان دست و دهان بسته این جامعه هستند  . در مورد استقبال از آثاری که در ایران تولید می‌شوند ، موافقم  .  من هم فکر می‌کنم همینطور است ؛ یعنی تا حدودی ، آثار به این دلیل که در خفقان تولید شده‌اند ، مورد اقبال قرار می‌گیرند  .  اما در مورد آفرینش و خلاقیت هنری در محدودیت ، خب ، باید بگویم اصلا فکر نمی‌کنم اینطور باشد و در ضمن این دو را مقوله‌های کاملا جدا از هم می‌دانم ؛ یکی « بروز خلاقیت در خفقان » و دوم « اقبال » از آثار ، به سبب تولید در محدودیت  . اما اگر برگردیم بر سر مسئله بروز خلاقیت در خفقان ، باید اضافه کنم که به نظر من به عنوان کسی که خودش دارد در فضای بسته و محدود ایران کار می‌کند اختناق و سرکوب هیچ موجب بروز خلاقیت نمی‌شوند  .  بلکه تنها به پنهان کاری و خود سانسوری می‌انجامند  .  یا اینکه هنرمند آنقدر در ابهام و لفافه کارش را عرضه می‌کند که دیگر خودش هم چیزی از کار دستگیرش نمی‌شود  . خیلی‌ها فکر می‌کنند هنر در فضای سرکوب رشد می‌کند و می‌بالد و حتی فکر می‌کنند مثلا اگر در جامعه‌ای که زیر فشار و سرکوب اداره می‌شود روزی آزادی برقرار شود ، ناگهان انبوه دست آوردهای خلاقه ی هنری بروز می‌کنند  .  اما این در حالی‌ست که همه خالقان این آثار پیش از رسیدن به آزادی و در همان فضای سرکوب ، تقریبا همه چیز را از دست داده‌اند و دیگر در آثار ایشان چیزی برای شناخت و دریافت باقی نمانده است  .  چرا که آنقدر برای پنهان ماندن از دید ممیزی خود را و آثارشان را سانسور کرده‌اند که به مرور همه چیز ناپدید‌شده‌است  .  البته ممکن است فضای بسته و خفه تا حدودی زمینه برخی ابتکارات را فراهم آورد اما در طولانی مدت این روند معکوس عمل خواهد کرد و بروز هر چیز تازه‌ای را تهدید می‌کند راستش نه ، دلسردم نمی‌کند  .  من با همه ی وجودم کار می‌کنم و می‌نویسم  .  چیزی که مرا دلسرد می‌کند این است که هیچ امکانی برای نشر کارهایم نداشته باشم که البته حالا خوشبختانه این امکان را در خارج از کشور دارم و دست کم می‌دانم که کارهایم منتشر و ثبت می‌شوند  .