درآمدی بر ادبیات داستانی مدرن عبری
آموس اوز وابسته به گروه معروف به «موج نو» اسراییل بود كه همراه ديگر نويسندگان اين گروه از جمله «جيچاك اورپاس» سبك تازه‌اى از ادبيات داستانى عبرى را در اسرائيل به خوانندگان پيشنهاد كردند و از ديگر سو هيچگاه با جنگ بعنوان راه حل مشکلات منطقه موافق نبودند.
اسرائیل کشوری ناشناخته برای ما ایرانیان است  .  کشوری که برای ما زیر شنزارها ، پشت کوه اسطوره‌ای جلجتا ، در میان بازمانده کیبوتصها ( دهکده‌ها و کشتزارهای جمعی )، سنگرهای جنگی ، تنشهای منطقه‌ای و نفرت ساختگی پنهان مانده ؛ و باوجود انتشار کتاب‌ها و بحث و جدلهای بسیار پیرامون این کشور ، بازهم اسرائیل ، مردمش و به ویژه ادبیات و هنرش برای ما ناشناخته مانده است  .  آن‌چه تاکنون در ایران از این کشور تصویر‌شده‌، جنگ ، یهودیان افراطی و حضور صهیونیزم است و دیگر هیچ  .  اما می‌دانیم اسرائیل ، همانند همه‌ کشورهای جهان ، برخوردار از فرهنگ ، هنر و ادبیاتی‌ست که از فرای همه‌ آن رویدادها می‌توان آن را شناخت و از آن بهره گرفت  .  به ویژه آن که اسرائیل مدرن ، از سنت دیرینه‌ ادبیات مذهبی بزرگی برخوردار است  .  در اسرائیل امروزی نویسندگانی پا به گستره‌ ادبیات گذاشته ‌اند که آثاری ماندگار و جهانی آفریده ‌اند  .  در گستره اجتماعی نیز ، همین نویسندگان پیشتاز جنبش صلح در منطقه بوده و بسیار پیشتر از سیاستمداران در روشنگری عمومی برای صلح کوشیده‌اند  . علاوه بر نویسنده ‌ای همچون : « شموئیل  .  یوسف  .  اگنون » Shmuel Yosef Agnon ‌برنده‌ی جایزه‌ی نوبل ادبیات 1966 ، « لیا آینی » Lea Aini شاعر و نویسنده با بیست اثر داستانی و شعری « مارتین بوبر » نویسنده و اندیشه ورز ، « موشه شامیر » Moshe Shamir داستان نویس ، « شولامیت هاروین » Shulamith Hareven « بنیامین هارشاو » « ایتامار لوی » Itamar Levy « آموس اوز » Amos OZ « گرشوم شولم » Gershom Scholem و « گرشون شاکید » Gershon Shaked می‌توان نام برد  . ادبیات مدرن عبری ، بسان کشور اسرائیل ، که با پشتوانه‌ای از سنت‌غنی همگون‌شده‌، جوان است  .  آفریده‌های داستانی شموئیل اگنون امکانپذیر بودن راه‌های دستیابی به صلح و آزادی را نشان می‌دهند  .  آموس اوز با آفریده‌هایش ، خواننده را به درون سرزمین امروزی اسرائیل و روحیات مردم با فرهنگ‌های متنوع می‌کشاند  .  سامیش یشار که از درون و برون ، ویرانی‌های ناشی از جنگ اعراب و اسرائیل را گزارش می‌کند  .  داستان‌هایش در باره‌ی جنگ و صلح به « وجدان ادبی اسرائیل » معروف شده‌اند  .  یعقوب شابتای ( جیمز‌جویس اسرائیل ) در داستانهایش ، تل‌آویو ، شهر غیرمذهبی همه فرهنگها را در فرم مدرن ادبی توصیف می‌کند  . آموس اوز می‌نویسد : « نویسندگانی که به زبان عبری کنونی چیزی نوشته‌اند ، مجنون بوده‌اند  .  نوشتن به زبانی که مرده‌بود ، ادبیاتی باورنکردنی را آفریدن ، کار مجنونان است ؛ زیرا اینان در زبانی ناممکن ، در مکانی ناممکن ، در پرتو نوری ناممکن برای ملتی نوشته‌اند که وجود نداشته است  . » امروزه هنوز دادوستد فرهنگی میان مردم کشورهای خاورمیانه رایج‌نشده‌و آنچه را هم که درباره‌ی همدیگر می‌دانیم ، از راه و نگاه‌ کشورهای اروپایی یا نگاه سنتی منطقه‌ای دشمنانه‌ای بوده که در تلاش بوده‌اند دشمنی و نفرت امروزی را تاریخی و ریشه‌دار نشان دهند  .  از همین روست که تاکنون هیچ اثر ادبی از اسرائیل به زبان فارسی ترجمه‌نشده‌و ما کمتر شناختی عینی از این ادبیات غنی داریم  .  باید روزی این سدهای ساختگی شکسته شود و ما و همسایگانمان بتوانیم بی‌واسطه‌ی اروپا به دادوستد فرهنگی بپردازیم  .  در چنین فضایی است که صد سال ادبیات اسرائیلی برای ما به کلی بیگانه و ناشناخته مانده است  .  این جستار تنها درآمدی برآشنایی با ادبیات اسرائیلی است  .  باشد تا روزگاری نزدیک ، گزینه‌ای از داستان‌های کوتاه نویسندگان اسرائیلی در اختیار خواننده‌ی فارسی‌زبان قرار گیرد  . شموئیل یوسف آگنون شموئیل یوسف آگنون به سال 1888 در گالیسی ( سرزمینی تقسیم‌شده‌میان روسیه و لهستان ) در اکرایین کنونی - متولد‌شده‌است  .  او به همراه « ی  .  برین‌نر » از مهمترین نثرنویسان عبری سده‌ بیستم به شمار می‌‌آید  .  گذر از جهان کهنه‌ یهودیت به مدرنیسم ، گفتمان رمان‌ها و داستان‌هایش را شمال می‌شود  .  سبک داستان‌نویسی و بکارگیری زبان ویژه در داستان ، باعث‌شده‌که آثارش از دیدگاه منتقدان ادبی با داستان‌های « توماسمان » و « فرانتس کافکا » سنجیده شود  .  او به سال‌های 1954 و 1958 جایزه‌ی ادبی اسرائیل و به سال 1966 همراه با « نلی ساکس » جایزه‌ی نوبل ادبیات را از آن خود کرده است  .  آگنون به سال 1970 در اورشلیم درگذشت  .  مهمترین آثارش رمانهای : « روایتی ساده »، « تنها میهمان شب » مجموعه داستانهای : « عشق و جدایی »، « دیروز ، پریروز »، « کتاب اعمال »، و « رانده‌شده‌»‌اند  . روایتی ساده - رمان داستان « روایتی ساده »، روایتگر تغییرات اواخر سده‌ی نوزده است که گویا پایان سرگردانی یهودیان را نوید می‌دهد  .  آغاز دگرگونی‌های بزرگ ، جنگ‌ها ، کشتارها و نسل‌کشی است  .  سرگذشت خانواده‌ای یهودی ساکن یک « گتو » اروپای شرقی در این داستان به تصویر کشیده می‌شود که شخصیت اصلی‌اش « هیرشل هورویتس » عاشق دختری فقیر و بدون خانواده به نام « گل شب » می‌شود که به عنوان دختر خدمتکار برای این خانواده کار می‌کند  .  خانواده‌ پسر با این عشق مخالفت می‌ کنند و برای پایبندی پسرشان به سنت‌ها و آیین‌های خود ، دختر زمیندار بزرگی را به زنی برایش بر‌می‌گزینند  .  هیرشل نمی‌تواند از نخستین عشق خود چشم‌پوشی کند و برای گریختن از موقعیت تحمیلی خود به جبهه‌های جنگ پناه برده ، خود را از دید خانواده‌اش پنهان می‌کند  .  او در آخرین روزهای جنگ همراه با رویاهایش کشته می‌شود  . عشق و جدایی - مجموعه داستان این داستان‌ها زاییده‌ی شک و تردید و نگاه بدبینانه‌ ( ‌همچون کافکا ) برخاسته از دیدگاه مذهبی‌ اگنون به جهان پیرامونش هستند  .  آگنون در این داستان‌ها به کنکاشی پیرامون یگانگی دوباره و عشق ورزی همسران در دمی که جدایی میانشان رخ داده ، می‌پردازد  .  همه‌ی داستان‌های این مجموعه در پرتو چنین دیدگاه و بر چنین بستری نوشته شده‌اند  . دیروز ، پریروز - رمان آگنون در این رمان ، داستان « اسحاق کومر » را روایت می‌کند که در آغاز سده بیستم ، همچون خود نویسنده از گالیسی به فلسطین می‌رود تا به بازسازی میهن « کهن‌ _ ‌نو » پرداخته ، در آنجا سکنی‌ گزیند  .  این داستان رئالیستی با حضور سگی سوررئالیستی به نام « بالاک » درهم تنیده می‌شود  .  سگی که همه جای این میهن تازه همراه اسحاق کومر است و اسحاق کومر بر کمر سگ واژه‌های عبری « کلیو میشوگا » به معنای « سگ مجنون » را نوشته است  . لیا آینی یکی باید آن‌جا باشد - رمان گیلا ، دختر هفده ساله‌ای در مرکز پخش کتاب « دبوک »، جایی که تنها عشق و علاقه‌ی اوست ، کار می‌کند  .  او کتاب‌ها را می‌دزد و حریصانه آن‌ها را می‌خواند تا عشق و هستی خود را در درون آنان بیابد  .  او از درون کتاب‌هاست که نگاهی به واقعیت بیرونی انداخته ، آن را می‌شناسد  .  گیلا با شیدایی ویژه‌ای ، واژه‌‌هایی چند را که راه رهایی او از نیستی‌اند ، گرد می‌آورد  .  این واژه‌های رهایی بخش برای گیلا ، همسان نقش واژگان تورات برای قوم اسراییل است  . لیا آینی در این داستان گیلا را به نماد نسل جوان اسرائیل برگزیده تا گرایش این نسل برای آموختن و آشنایی با جهانی تازه را که در قلمرو ممنوعه‌های آیین‌های مذهبی است ، نشان دهد  . از سوی منتقدان ادبی ، این کتاب پرشورترین و توانمندترین آفریده‌ی این زن نویسنده به شمار آمده و افزون بر چندین جایزه ادبی ، جایزه‌ی ویژه‌ی نخست‌وزیری اسرائیل به نویسندگان جوان را در سال 1994 دریافت کرده  . لیا آینی متولد 1962 تل آویو است که تازه ترین رمان او به نام « رز لبنانی » به شرح خاطرات کودکی سربازان شرکت‌کننده در جنگ لبنان می‌پردازد  . کاتارینا هاکر تل‌آویو - ‌یک داستان شهری در تل‌آویو ، که مردمانی با فرهنگ‌ها ، زبان‌ها و باورداشت‌های گوناگون در کاشانه‌ی تازه‌اشان با موقعیتی ناآشنا گردهم آمده‌اند ، دختری آلمانی « من راوی » زندگی می‌کند  .  او با زبانی الکن « زبان ناآشنای عبری برای راوی آمده از آلمان » به بازگویی جنبشها و رویدادهایی می‌پردازد که این داستان را شکل می‌دهد  .  کاتارینا هاکر با این داستان به شهری فراجهانی می‌پردازد که فرهنگ‌های بیگانه ، مردمانی با زبان‌ها و باورداشت‌های گوناگون را در خود جای داده است  .  خواننده در این کتاب در‌می‌یابد در این شهر فراجهانی ، جایی برای بنیادگرایی مذهبی وجود ندارد  .  تل‌آویو ، شهر گناه ، « نامی که بنیادگرایان یهودی برآن نهاده‌اند » شهر آزادی و رهایی از همه‌ی قیدوبندهای غیرانسانی‌ست  . گوران روزنبرگ سرزمین از دست‌رفته ( ‌زندگی نامه ) گوران روزنبرگ به سال 1948 از یک خانواده‌ی یهودی لهستانی رهایی یافته از هولوکوست‌ در سوئد متولد شد  .  او در شمار نسل دوم ، معروف به « فرزندان نجات یافتگان از کشتار نژادی » است  .  پدرش در سال 1966 به زندگی خود پایان داد و مادرش به همراه گوران چهارده ساله به اسرائیل مهاجرت کرد  .  روزنبرگ از دوران کودکی‌اش در سوئد و مهاجرت به اسرائیل در این کتاب سخن می‌گوید  . ایتامار لوی ایتامار لوی یکی از نویسندگان جوان اسرائیلی ، متولد 1956 در تل‌آویو است  .  لوی در دانشگاه همین شهر تئاتر خوانده و داستان‌های کوتاه و رمان‌های بسیاری نوشته است  .  لوی با نوشته‌هایش سخنگوی نسلی از جوانان امروز اسرائیلی‌شده‌که از جنگ خسته شده‌اند  .  لوی در رمان معروف خود « واج‌های خورشید ، واج‌های ماه » بسیار پیش از قرار داد صلح میان دو ملت ، به دفاع از حقوق شهروندان فلسطینی پرداخته و از جنبش صلح‌ دفاع کرد  . واج‌های خورشید ، واج‌های ماه - رمان ایتامار لوی در این داستان رویداد خروش جوانان فلسطینی برای رهاسازی سرزمین‌های اشغالی ، معروف به جنبش « انتفاضه » ( شکستن ، سنگپرانی ) را که به چشم خود دیده ، روایت می‌کند  .  شخصیت داستان ، جعفر عمر اسماعیل زاغوت ، نوجوان 12 ساله‌ی فلسطینی‌ست که به تازگی خواندن را آموخته ؛ اما به سختی می‌تواند بنویسد  .  او می‌خواهد به درسخواندنش ادامه دهد ؛ اما مدارس این سرزمینها به دستور ارتش اسراییل بسته شده‌اند  .  جعفر در فرایند این داستان و حضورش در « انتفاضه » الفبای عربی را بی‌هیچ آموزگاری می‌آموزد  .  برای این نوجوان فلسطینی مبارزه علیه سربازان اسرائیلی برای آزادسازی سرزمین‌های اشغالی و بازگشایی دبستان‌ها بهم گره خورده است و حالا در جریان سنگ‌پرانی علیه سربازان به درستی نمی‌داند کدام یک از هدف‌ها برای او مهم‌تر هستند  .  نام و نشان هرکدام از بخشهای این رمان سوررئالیستی ، یک واج‌ زبان عربی است  .  برای نمونه : واج « ض » شش نوع گریه را به جهان می‌دهد : سه نوع زیبایی و سه نوع زشتی  .  یکی از « زشتی » ‌ها ، که بر آن سرزمین از همه سو حاکم است ، واژه‌ی « گریه‌ی‌کینه » است  .  دیگر واژه‌ها « گریه‌ی‌اندوه ، یا مویه » و « گریه‌ی‌درد » هستند  .  از واژه‌های زیبایی گریه ، جعفر از « گریه‌ی خنده »، « گریه‌ی شادمانی » و « گریه‌ی اثر آب پیاز تند » نام می‌برد  .  در همین بخش است که جعفر کشته شدن برادرش را در جریان « انتفاضه » بازگویه می‌کند  . آموس اوز آموس اوز ، متولد 1939 در اورشلیم ، یکی از بزرگترین و مطرح‌ترین نویسندگان اسرائیل و برنده‌ی « جایزه‌ی صلح ناشران آلمان » و جایزه « هاینریش هاینه » شهر دوسلدروف آلمان و چندین جایزه ادبی از آمریکا و اسراییل است  .  او وابسته به گروه معروف به « موج نو » اسراییل‌بود که همراه دیگر نویسندگان این گروه از جمله « جیچاک اورپاس » به تاسی از آثار نویسندگان « رمان نو » فرانسه سبک تازه‌ای از ادبیات داستانی عبری را در اسرائیل به خوانندگان پیشنهاد کردند و از دیگر سو هیچگاه با جنگ بعنوان راه حل مشکلات منطقه موافق نبودند  .  آموس اوز نخستین بار در رمان « گفتگوی سربازان » از خشونت نظامیان اسرائیل علیه آوارگان فلسطینی در نوار غزه سخن گفت و پس از آن همواره برای برقراری آرامش و همزیستی میان اسرائیلیان و فلسطینیان به تلاشهای خود ادامه داده است  . آثارش شامل : « ‌گزارش وضعیت اسرائیل »، یک گزارش _ « جعبه سیاه »، رمان  .  _ « در برابر مرگ »، دو داستان _ « وضعیت سوم »، رمان _ « آرامش کامل »، رمان _ « شناختن یک زن » رمان _ « ماهور‌های لبنان »، جستار سیاسی _ « میشائیل من »، رمان _ « نام‌گذاری کن شب را شب شب »، رمان _ « قصه عشق و تاریکی »، « شیدایی »، سه داستان _ « آقای لوی »، مجموعه داستان _ و داستانهای « آرامش بهشت » و ناگهان در ژرفای جنگل » از تازه ترین کارهای آموس اوز هستند  . آشتی کامل - رمان آموس اوز در این داستان با نگاهی فیلسوفانه و انسانی ، زندگی مردی به نام « جوناتان لیفشیتس » را به تصویر می‌کشد که در میانه دهه‌ی بیست با خوشبختی تمام ، ازدواج کرده و چنین می‌نمایاند که هیچ دلنگرانی نداشته و زنش را مورد محبت و پشتیبانی خود قرار داده است  .  اما در زمستان 1965 جوناتان تصمیم می‌گیرد که زنش و همین‌گونه ، « کیبوتص » ‌ زادگاهش را ترک کند  .  او از شیوه‌ی زندگی از پیش تعیین‌شده‌و قالبی کیبوتصها ، که همواره بعنوان زندگی ایده‌آل نامیده‌شده‌و زنش که به آن شیوه زندگی معتقد‌بود ، خسته‌شده‌، به آن پشت می‌کند  .  جوناتان برای یافتن جهان تازه‌ای از آنجا می‌رود  .  آموس اوز در این داستان به جست‌وجوی آزادی از همه‌ی قیدوبندهای از پیش تعیین‌شده‌است  . وضعیت سوم - رمان آموس اوز در این داستان ناظر بی‌طرف و هوشمند رویدادهایی است که طی یک هفته در شهر اورشلیم بر « افرایم نیسان » سیاستمدار وسواسی گذشته و برایش نوعی دلزدگی ایجاد کرده ، او را برانگیخته‌اند تا به صلح بیندیشد ، افرایم نیسان آگاه است که صلح از درون همانند برون ، موقعیت سومی را نیز فراهم آورده که می‌توان به آن اندیشید و برای دستیابی‌ به صلح کوشید  .  در این تلاش او برآن است تا میان آگاهی سیاسی و رویاهای شخصی‌اش یگانگی ایجاد کند  .  آموس اوز در این کتاب ، بزرگ‌ترین دلنگرانی مردم آن منطقه ، یعنی آشتی میان دو ملت را به داستان آورده است  . دیوید گروسمن دیوید گروسمن یکی دیگر از رمان نویسان مطرح اسراییل که آثارش هم با استقبال بی‌نظیری روبروست  .  دیوید گروسمن که همراه با آموس اوز ، آبراهام یهوشوا و آهارون از فعالان جنبش صلح اسراییل هستند ، امسال برنده جایزه بزرگ صلح نمایشگاه جهانی کتاب فرانفکورت شد  .  جایزه‌ای که پس از نوبل ادبیات ، بزرگترین جایزه ادبی جهان بشمار می‌آید  .  آثار دیوید گروسمن که به زبانهای گوناگون از جمله عربی ترجمه‌شده‌خوانندگان بیشماری در میان اعراب بویژه فلسطینی‌های کرانه باختری و نوارغزه دارد  .  رمانهای « دوئل »، « لبخند بره »، « پایین را بنگر »، « کودک زیگزاگی » « چاقو من باش » و « کسی با تو می‌دود » از جمله آثار ترجمه‌شده‌به انگلیسی از دیوید گروسمن هستند  . یعقوب شابتای گذشته‌ی فرجام یافته  .  _ رمان یعقوب شابتای Yaakov Shabtai ( 1934 1981 ) یکی از نویسندگان مدرن و فرم‌گرای اسرائیلی ‌ست که آثارش را با داستان‌های جیمزجویس و مارسل پروست مقایسه کرده‌اند  .  رمان « گذشته‌ی فرجام یافته »، داستان فروپاشی یک خانواده‌ی فلسطینی‌ست که در محاصره دو گروه بنیادگرای یهودی و مسلمان قرارگرفته‌بود  .  از یک سو ، بنیادگرایان یهودی آنان را آزار قرار می‌دهند تا مجبور به ترک کاشانه خود شوند و از دیگر سو ، بنیادگرایان اسلامی هستند که به زور و خشونت از آنان می‌خواهند تا به گروه‌های تروریستی پیوسته و به معنای دیگر خانه و کاشانه‌ی خود را ترک کنند  .  بیگانگی و درتبعید زیستن در سرزمین خودی ، لایه‌ی زیرین این رمان را شکل می‌دهد  .  تداخل ذهنیت شخصیت فلسطینی و شخصیت اسرائیلی ، بهره‌گیری از واژه‌گان مشترک میان عبری و عربی ، وجوه مشترک سرنوشت دو ملت را نویسنده در سرزمینی یگانه آشکار می‌کند تا خواننده خود فرجام داستان را دریابد  . این رمان ، شعری در باره‌ی زمان و مرگ است ، به همان گونه که نویسنده‌اش به هنگام نوشتن آن در چهل و هفت سالگی دچار سکته‌ی قلبی‌شده‌، رمان را به پایان کامل نرسانده ، درگذشت ؛ گرچه نام « گذشته‌ی فرجام یافته » اغنای کامل گذشته را نوید می‌دهد و هویتش را بازخوانی ؛ اما چه چیز پایان نامیده می‌شود  ؟  آیا پایان نقطه‌ی مفروض ساختگی ما بر حیات نیست تا مرگ را نفی کرده باشیم  ؟  شابتای این پرسش را به میان می‌کشاند که آیا همین نقطه‌ی مفروض اولیه نیست که ما مرگ را هولناک ساخته‌ایم  ؟  خواننده نیز با خواندن آن دچار چنین حسی می‌شود  .  در این کتاب ، خواننده توانمندی جادویی نویسنده را در تپش زبان و فرم برگزیده در‌می‌یابد ؛ همان گونه که در آثار جیمزجویس و مارسل پروست چنین تاثیری را می‌توان دریافت  .  از سوی چند منتقد ادبی اروپایی ، رمان گذشته‌ی به فرجام رسیده ، بهترین کتاب سال 1997 شناخته‌شده‌است  . اما یهودیان میزراچی ( یهودیان خاورمیانه ) نیز توانسته‌اند در گستره ادبیات داستان نویسی مدرن عبری آثار مطرحی پدید آورند  .  از جمله : دوریت رابینیان ، یهودی ایرانی تبار ، زاده « کفر صبا » ی اسراییل است که برنده چندین جایزه ادبی از جمله جایزه نخست وزیری اسراییل ویژه ادبیات داستانی و جایزه بهترین نمایشنامه نویسی از آکادمی فیلم اسراییل‌شده‌است  .  رمان « عروسان ایرانی » اثر دوریت رابینیان که به شرح زندگی یک خانواده جوان یهودی در ایران سده نوزدهم می‌پردازد ، یکی از داستانهای پرفروش اسراییل بوده است  . -------------------------------------- برگرفته از : 1 - Gershon Shaked Geschichte der modernen hebraischen Literatuer Erste Aufgabe 6991 _ Yudischer Verlag _ Frankfurt am Main _ Germany 2 - www  .  fictionisrael  .  org