نظام چندحزبی، کلید تغییر واقعی در جهان عرب
علاوه بر خطرات جنگ داخلی سوریه و موج آوارگان و بی ثباتی ناشی از آن در منطقه، شرایط مصر بسیار نگران کننده است
یادداشت زیر ترجمه مقاله باربارا اسلاوین ، پژوهشگر ارشد مرکز آسیای جنوبی « شورای آتلانیتک » است : سه سال از آغاز تحولات و آشوب‌های سیاسی سراسر جهان عرب گذشته است و دولت‌های موقت ، در بحبوحه اختلافات قومی و نژادی ، فقر فزاینده و افراطی گری مملو از خشونت برای جلب حمایت عمومی با مشکلات متعددی روبرو هستند  . از بین 6 کشور عرب منطقه که از اواخر سال 2010 تاکنون شاهد قیام‌های مردمی بوده‌اند ، به نظر می‌رسد فقط کشورهای کوچک تونس و یمن موفق شده‌اند پیشرفت اندکی برای استقرار نظامی همگرا و چندحزبی حاصل کنند  .  خشونت‌های شبه نظامیان مذهبی و قومی لیبی را به حالت فلج درآورده است ، بحرین اکثریت مسلمان شیعه کشور را سرکوب کرده و مصر به دیکتاتوری نظامی بدل‌شده‌است  .  سوریه در بدترین کابوس جنگ داخلی فرو رفته که چندین گروه و جناح در آن درگیر شده‌اند و پیامدهای آن گریبان عراق و لبنان را گرفته و تروریسم و اختلافات قومی و نژادی در این کشورها رو به افزایش هستند  . حتی ترکیه ، عضو ناتو که کشوری عرب نیست و دموکراسی در آن بیش از سایر کشورهای منطقه مستقر‌شده‌است و خود را به عنوان نمادی برای جهان عرب در حال‌گذار می‌نمایاند نیز با اعتراض‌های مردمی ، اتهامات علیه فساد اداری و مالی مقامات بلندپایه کشور و درگیری‌های درونی بین گروه‌های بانفوذ اسلام گرا روبرو است  . با وجودی که جنگ داخلی سوریه و موج گسترده آوارگان و نیز حضور گروه‌های جهادی به داخل خاک این کشور بیش‌ترین خطر را متوجه ثبات منطقه می‌کند اما مصر نیز که پرجمعیت ترین و بانفوذترین کشور عرب منطقه است از جهات مختلفی نگران‌کننده ترین شرایط را دارد  . یادآوری تحولات سه سال پیش در میدان تحریر قاهره و شور و شوق و شعف مردم دردناک و غم انگیز است ، زمانی که اقشار گسترده‌ای از مردم مصر برای پایان دادن به حاکمیت خودکامه حسنی مبارک ، رئیس جمهوری مصر به پا خواستند و در این میدان جمع شدند  .  مبارک در نهایت توافق کرد تا از قدرت کناره‌گیری کند و ارتش نیز مسئولیت برگزاری اولین انتخابات ریاست جمهوری و پارلمانی آزاد تاریخ مصر را به عهده گرفت  .  اما نیروهای دموکراتیک و سکولار این کشور که حکومت مبارک سالیان سال آن‌ها را به حاشیه رانده‌بود برای متحد شدن ناکام ماندند و محمد مرسی ، رهبر اخوان المسلمین در انتخابات ریاست جمهوری سال 2012 با فاصله اندکی از رقیب خود به پیروزی رسید  . شکست مرسی به این دلیل‌بود که او در شیوه حکومتداری بر مصر به‌طور قابل‌توجهی به نظام چندحزبی و چندصدایی در کشور بی‌توجه‌بود  .  با این وجود ، کودتای انقلابی که تابستان سال گذشته مرسی را از قدرت خلع کرد نیز برای برقراری آرامش اجتماعی و بهزیستی و خوشبختی مردم این کشور ناکام ماند  .  دولت موقت تحت حمایت ارتش مصر هم اکنون بر کشور حاکم است و از آن زمان تاکنون صدها نفر را به قتل رسانده و هزاران تن از اعضای اخوان المسلمین را در سرکوبی بی‌سابقه بازداشت کرده است  .  دولت هفته گذشته اخوان المسلمین را یک گروه تروریستی نامید ، سازمان مذهبی و قابل احترامی که در سال 1928 تاسیس شده‌بود ، اما این اقدام دولت موقت به هدف نابودی ریشه‌های عمیق اخوان در جامعه مصر اتخاذ‌شده‌است  . در شرایطی که قرار است در سال 2014 برای تصویب پیش نویس قانونی اساسی جدید و ظاهرا دموکراتیک کشور همه پرسی برگزار و برای انتخابات ریاست جمهوری و پارلمانی رای‌گیری شود ، حذف « حزب عدالت و آزادی » اخوان و تداوم ضعف جناح‌ها و احزاب سکولار به معنای آن است که دولت مصر به حاکمیت ائتلافی از گروه‌های غیردموکراتیک اما بانفوذ به رهبری ژنرال عبدلفتاح السیسی ، فرمانده ارتش و رئیس جمهوری احتمالی آینده کشور بدل‌شده‌است که به سلطه بر کشور ادامه خواهند داد  .  موج بازداشت‌ها ، فعالیت‌های هواداران اخوان را زیرزمینی کرده که یا همچون آتش زیرخاکستر سر بر خواهند آورد و یا به گروه‌های افراطی انشعابی و خشن می‌پیوندند  . بمب گذاری‌های تروریستی و ترورها به امری عادی در مصر بدل شده‌اند و گردشگران را از این کشور می‌رانند و اقتصاد و کارآفرینی را به رکودی عمیق فرو می‌برند  .  مردم عادی مصر که برای خدمات اجتماعی به شبکه اخوان متکی‌بودند نیز از تحولات اخیر لطمه‌های سنگینی خورده‌اند  .  شاید مصر بتواند با حمایت مالی عربستان سعودی و دیگر کشورهای منطقه خلیج‌فارس تا مدتی با دشواری به بقای خود ادامه بدهد ، اما تا زمانی که دولتمردان بر سر قدرت در مصر راهکاری برای ادغام و بازگشت هواداران اخوان و حضور در روند‌گذار سیاسی نیابند و یک اقلیت تندرو را به انزوا برانند ، چشم انداز آینده این کشور تیره و تار خواهد‌بود  . مروان معاشر ، وزیر امور خارجه پیشین اردن و سفیر این کشور در ایالات متحده هم اکنون معاون رئیس بنیاد اعانات کارنگی است  .  معاشر تحولات و قیام‌هایی را که در اواخر سال 2010 در تونس و به عنوان « بیداری دوم عرب » آغاز شد را تشریح می‌کند  . معاشر در کتابی زیر عنوان « بیداری دوم عرب » ابتدا به قرن پیش و زمانی اشاره می‌کند که روشنفکران عرب کنترل امپراتوری عثمانی بر سرزمین‌هایشان را مورد پرسش قرار دادند و خواهان استقلال از حاکمیت نیروهای خارجی شدند  .  حاکمان خودکامه محلی جانشین سلطه استعمارگران شدند و آن جنبش برای آفرینش دولت‌هایی که نماینده مردم باشند ، ناکام ماندند  .  در شرایطی که هنوز برای نتیجه‌گیری در مورد شکست قطعی موج دوم خیلی زود است اما معاشر می‌نویسد موفقیت این موج به تمایل دولت‌های جدید به تحمل و مدارا با نیروهای سیاسی و گروه‌های مذهبی ، قومی و نژادی مخالف بستگی دارد  . معاشر می‌گوید « فقط زمانی که جوامع و رهبران برگزیده آن‌ها واقعا مدارا داشته باشند ، قدرت را به شیوه‌های مسالمت‌آمیز و با حضور احزاب و گروه‌های متعدد توزیع کنند و رشد اقتصادی همگرا و عادلانه داشته باشند می‌توان به تحقق ایده یک جهان عرب نوین امیدوار‌بود » . معاشر می‌نویسد « احتمالا چندین دهه طول خواهد کشید تا بتوانیم قضاوت کنیم که بیداری دوم عرب تحولی مثبت در مسیری صحیح برای منطقه بوده و یا بار دیگر به نوعی حاکمیت گروه‌ها و دولتمردان خودکامه در این کشورها میدان داده است  .  تغییر واقعی نیازمند اصلاحات عمده به شیوه‌ای است که جوامع عرب نسل جوان را تربیت کند ، تفکر خلاق را جایگزین اطاعت کورکورانه و تقلیدآمیز از صاحبان قدرت کند  .  با این وجود ، تا به حال افرادی که تفکر مستقل داشته‌اند اغلب یا از کشورهایشان کوچ کرده‌اند و یا پشت میله‌های زندان روزگار می‌گذارنند  .  دام اخیری که به بازداشت و محاکمه رهبران اخوان منتهی‌شده‌است نیز سبب شد فعالان جوان و سکولاری همچون احمد ماهر نیز قربانی شوند  .  ماهر یکی از بنیانگزاران جنبش 6 آوریل که به سازماندهی انقلاب سال 2011 علیه مبارک از طریق شبکه‌های اجتماعی کمک کرد » . به نظر می‌رسد حکومت نظامی که هم اکنون قدرت را در مصر به عهده دارد نیز همچون حاکمیت مبارک مصمم است که مردم مصر را در شرایطی قرار دهد که بین وضعیت کنونی و حکومتی خودکامه و مستبد یکی را برگزینند ، به عبارت دیگر ، مردم مصر گزینه و چاره دیگری پیش روی خود ندارند  .  ایالات متحده نمی‌تواند حاکمان مصر را وادار کند که به همگرایی برسند و براساس یک نظام چندحزبی بر مردم حکم برانند اما مقامات ایالات متحده نباید وانمود کنند که از تحولاتی که در چنین کشور مهم و کلیدی به وقوع می‌پیوندد خشنود هستند  .