موج جدید فرار مغزها از ایران
با وجود گمانه زنی ها در مورد نشانه های مثبت احتمال استقبال دولت روحانی از بازگشت ایرانیان مقیم خارج به کشور، اما مقامات نهادهای امنیتی، اطلاعاتی و قضایی برای بازگشت امن و به دور از مجازات مهاجران ضمانتی نداده اند
فرار مغزها پدیده‌ای است که بیشتر کشورهای در حال‌گذار با آن روبرو بوده‌اند  . کشورهایی همچون هند و چین با پدیده فرار مغزها روبرو بوده‌اند  . فرصت‌های شغلی ، تحصیلی و تلاش برای دستیابی به زندگی بهتر سبب‌شده‌است که میلیون‌ها تبعه آسیایی و اروپای شرقی جلای وطن کنند و به کشورهای آمریکای شمالی به ویژه کانادا و ایالات متحده کوچ کنند  . بسیاری از اتباع هندی فقیر برای بهبود معیشت خود به کشورهایی همچون امارات متحده عربی و عربستان سعودی مهاجرت می‌کنند تا با روادید موقت کار اشتغال و در نتیجه درآمد و معیشت بهتری داشته باشند  .  از سویی دیگر برخی از اقشار تحصیل کرده و متخصص با کوچ به کشورهای توسعه یافته به مدارج بالاتر می‌رسند و گاه به سرمایه‌گذاران و کارفرمایان موفق و مرفهی بدل می‌شوند  . از سویی دیگر مهاجران کشورهای اروپای شرقی به بریتانیا ، آمریکای شمالی و کشورهای آسیایی و عربی نیز پدیده نوظهوری نیست  .  بنا به گزارش دیلی تلگراف ، در سال 2014 رقمی معادل 20 میلیون تبعه رومانی و بلغارستان از حق اقامت و کار در بریتانیا برخوردار خواهند شد  .  وضعیت اقتصادی نامساعد و فقر سبب‌شده‌است تعداد زیادی از مهاجران قانونی و غیرقانی لهستان و دیگر کشورهای اروپای شرقی نیز به زودی به کشورهای توسعه یافته مهاجرت کنند  . ایران نیز از پدیده فرار مغزها مستثنی نبوده و طی سال‌های پس از پیروزی انقلای اسلامی شاهد خروج میلیون‌ها ایرانی به خارج از کشور بوده است  . ایران طی سه دهه گذشته شاهد بالاترین آمار فرار مغزها در تاریخ کشور بوده است  . براساس آمار « صندوق بین‌المللی پول »، ایران در صدر فهرست 91 کشور در حال توسعه و توسعه نیافته قرار دارد و در نتیجه بالاترین آمار فرار مغزها در سراسر جهان را داراست  . در گزارش سالانه این سازمان بین‌المللی آمده است سالانه رقمی بیش از 150 هزار نیروی متخصص و تحصیل کرده از ایران خارج می‌شوند و این خروج اجباری و یا اختیاری میلیاردها دلار هزینه برای کشور به همراه دارد  . خروج قانونی و غیرقانونی میلیون‌ها ایرانی در یک دوره سی ساله از خاک کشور پیامدهای اجتماعی ، اقتصادی ، سیاسی و فرهنگی منفی بسیاری برای ایران به همراه داشته است  . با وجودی که مقامات جمهوری اسلامی به ندرت به پیامدهای زیانبار خروج میلیون‌ها ایرانی به کشورهای همسایه ، به ویژه امارات متحده عربی و در نهایت به کشورهای توسعه یافته در اروپا و آمریکای شمالی اذعان کرده بوده‌اند ، طی ماه‌های اخیر بسیاری از دولتمردان کشور ، به ویژه حسن روحانی ، رئیس جمهوری و مقامات دولت جدید او نسبت به بازگشت ایرانیان به کشور تمایل نشان داده و ادعا کرده‌اند تسهیلاتی را نیز برای متحقق شدن این امر فراهم خواهند کرد  . علاوه بر هزاران ایرانی متخصص ، کارشناس تحصیل کرده و تعداد بسیار زیادی از برندگان المپیادهای جهانی که در خارج از کشور به تحصیل و اشتغال مشغول هستند ، میلیون‌ها ایرانی تبار طی بیش از دو دهه گذشته با کوچ اجباری و اقامت در تبعید برای اسکان و کسب معیشت و سرآغازی نوین با چالش‌های بسیاری روبرو بوده‌اند  .  خبرنگاران ، نویسندگان ، شعرا ، فعالان مدنی ، سیاسی ، اجتماعی ، اقلیت‌های مذهبی و جنسی و زندانیان پیشین و ده‌ها گروه دیگر از اقشار مختلف جامعه ایران به دلیل شرایط حاکم بر کشور به اجبار کوچ کرده‌اند  . موج مهاجرت و کوچ قانونی و غیرقانونی از مسیر مرزهای هوایی ، آبی و زمینی کشور در دوران جنگ 8 ساله ایران و عراق و پیامدهای آن ، شرایط اقتصادی دشوار پس از جنگ و در نهایت فشارهای روانی ، انقلاب فرهنگی و فقدان آزادی‌های فردی و اجتماعی دولت‌های مختلف بر سر قدرت در جمهوری اسلامی ، به ویژه در دوران دولت محمود احمدی نژاد سیر صعودی بی‌سابقه‌ای داشته است  . رضا فرجی دانا ، وزیر علوم ، تحقیقات و فن‌آوری در سخنرانی خود در مراسمی به افتخار دانشجویان برنده مدال المپیک علمی در دانشگاه تربیت مدرس تهران روز 7 ژانویه سال 2013 گفت « هر سال حدود 150 تا 180 هزار ایرانی بسیار بااستعداد و تحصیل کرده از ایران خارج می‌شوند و خروج این افراد از کشور 150 میلیارد دلار برای اقتصاد کشور زیان آور است » . بنا به گفته وزیر علوم ، « براساس ارزیابی‌های سال‌های 1990 هزینه آموزش هر یک از این افراد بااستعداد برای کشور 1 میلیون دلار هزینه در برداشته است » . آقای فرجی دانا سال گذشته توصیه کرده‌بود باید مقامات شرایط مناسب برای بازگشت افراد تحصیل کرده به کشور را فراهم کنند  . برپایه ارقام سال 2010 « بانک جهانی »، فرار مغزها برای اقتصاد ایران 50 میلیارد دلار هزینه در برداشته است  . با وجود فضایی نامطمئن برای سرمایه‌گذاری و فعالیت‌های اقتصادی ، محدودیت‌های اجتماعی ، هنری و سیاسی بسیاری از ایرانیان اولویت رشد اقتصادی و بنیان خانواده‌های خود را به خارج از مرزهای ایران منتقل کردند  . علیرضا سلیمی ، یکی از اعضای کمیسیون مجلس هشتم در سال 1389 اعلام کرد که « از ابتدای سال 1388 روزانه 3 دانش آموخته دوره دکترا و کارشناسی ارشد به خارج از کشور مهاجرت کرده‌اند » . براساس گزارش آماری وزارت علوم ، تحقیقات و فن‌آوری دولت احمدی نژاد از مهاجرت نخبگان ، در طی این سال‌ها 308 برنده مدال المپیک علمی و 350 نفر از برترین‌های کنکور و آزمون سراسر از کشور خارج شده‌اند  . کارشناسان امور مهاجرت ایرانیان به خارج از کشور معتقدند بیش از 62 درصد از برندگان ایرانی المپیادهای علمی جهان در دانشگاه‌های معتبر سراسر دنیا تحصیل می‌کنند  . با وجودی که برخی تصور می‌کنند با به قدرت رسیدن حسن روحانی به مقام ریاست جمهوری و فراخوان برای بازگشت ایرانیان مهاجر و تبعیدی نشانه‌های مثبتی برای بازگشت به کشور وجود دارد و حتی برخی خطرها و ریسک‌های موجود برای بازگشت را به جان خریدند و تعداد معدودی به ایران بازگشتند ، اما مقامات وزارت اطلاعات و دیگر نهادهای امنیتی جمهوری اسلامی برای بازگشت به دور از آزار و اذیت و توبیخ و مجازات مهاجران خارج از کشور هیچگونه ضمانتی نداده‌اند  . از سویی دیگر رسانه‌های ایران گزارش داده‌اند که وزارت اطلاعات مسئول بررسی پرونده ایرانیان مهاجر خارج از کشور است که به ایران باز می‌گردند  . حسن قشقاوی ، معاون وزیر امور خارجه در امور کنسولی ، پارلمانی و امور ایرانیان خارج از کشور در مصاحبه‌ای با وب سایت خبری تدبیر گفته است « ایران یک دبیرخانه برای کمیته بازگشت ایرانیان خارج از کشور در داخل وزارت اطلاعات تشکیل داده است » . بنا به گفته آقای قشقاوی دیدارها و جلسه‌های این کمیته در وزارت اطلاعات برگزار می‌شوند و این وزارتخانه در این زمینه دستاوردهای خوبی داشته است  .  او گفته است گزارش این جلسات به زودی منتشر خواهند شد  . به نظر می‌رسد تشکیل این جلسات به درخواست حسن روحانی ، رئیس جمهوری کشور برگزار‌شده‌باشند  .  آقای روحانی اندک زمانی پس از انتخاب به مقام ریاست جمهوری از وزارت امور خارجه و وزارت اطلاعات خواست تا بازگشت ایرانیان مقیم خارج به کشور را تسهیل کنند  . محمود علوی ، وزیر اطلاعات کابینه آقای روحانی نیز گفته‌بود « ما ضمانت می‌دهیم که هر فردی که تخلفی مرتکب‌نشده‌باشند ، ( در صورت بازگشت به ایران ) با مشکلی مواجه نخواهد شد  . » وزیر اطلاعات گفته‌بود « ما ترس‌های بی‌اساس افرادی را که در طی رخدادهای سال 2009 جرمی مرتکب نشده‌بودند مرتفع خواهیم کرد » . اشاره وزیر اطلاعات ایران به موج عظیمی از ایرانیانی است که فارغ از پیشینه فعالیت‌های سیاسی و اجتماعی ، پس از ناآرامی‌های پس از انتخابات سال 2009 که به انتخاب مجدد محمود احمدی نژاد ، رئیس جمهوری ایران منجر شد ، برای رهایی از تعقیب ، تبعیض ، اخراج از دانشگاه و محل کار ، آزار و اذیت ، بازداشت خودسرانه و شکنجه در زندان‌های شهرهای مختلف ، کشور را از مسیرهای قانونی و غیرقانونی ترک کردند  . معاون وزیر امور خارجه در امور کنسولی ، پارلمانی و امور ایرانیان خارج از کشور ماه گذشته گفته‌بود همه ایرانیان خارج از کشور ، به جز افرادی که « پرونده قضایی دارند » آزاد هستند تا به ایران سفر کنند و آزادانه از خاک کشور خارج شوند  . با وجود وعده‌های مقامات نزدیک به دولت حسن روحانی ، غلامحسین محسنی اژه‌ای ، دادستان و سخنگوی قوه قضاییه ایران در یک کنفرانس مطبوعاتی گفته‌بود همه مجاز هستند تا به ایران بازگردند ، اما همه اجازه خروج از کشور را نخواهند یافت  . آقای اژه‌ای گفته‌بود « اگر کسی جرمی مرتکب شود و کشور را ترک کند ، یا در خارج از ایران جرمی علیه کشور مرتکب‌شده‌باشد ، به محض بازگشت به کشور از سوی مقامات قضایی بازداشت خواهد شد » . دادستان کل کشور همچنین تهدید کرده‌بود افرادی که در « فتنه » سال 2009 و رخدادهای پس از انتخابات دست داشتند ، « در لحظه بازگشت و ورود به کشور مجازات خواهند شد » . از سویی دیگر ، برخی آزادانه به ایران رفت و آمد می‌کنند و گروه بزرگی در تبعید به سر می‌برند و بازگشت به ایران برایشان به رویایی دوردست می‌ماند و یا قید بازگشت به وطن را زده‌اند و یا کشور میزبان را به عنوان خانه پذیرفته‌اند و یا در نوستالژی و غم و اندوهی عمیق و دائمی روزگار می‌گذرانند و در انتظار تغییر ساختار حکومتی و دولتی در ایران مانده‌اند  .  در هر دو صورت ، ایران در مقام یک کشور سرمایه عظیم انسانی را در داخل مرزهای خود از دست داده است  .