تاثیر مشاوره و روان درمانی برقربانیان فجایع طبیعی
دکتر آزادیان «نظامی که با حداکثر سرعت و توان، بدون ملاحظات سیاسی به نیازهای اولیه مردم توجه کند، قدم اول در جهت درمان روحی آن ها را برداشته است»
در حالی که بازماندگان زلزله اخیر در آذربایجان شرقی در ایران هنوز با مشکلاتی مانند تهیه آب آشامیدنی ، غذا و سرپناه امن ، دست و پنجه نرم می‌کنند ، مشاوره و روان درمانی بازماندگان و خانواده قربانیان به ویژه کودکان نیز باید بخش جدایی ناپذیری از کمک‌های امدادی سازمان‌ها و نهادهای دولتی و بین‌المللی باشد  . چرا که تاثیر فجایع طبیعی برای بازماندگان رویدادهای فاجعه بار ، از آسیب جسمی و از دست دادن عزیزان و اطرافیان فراتر می‌رود  .  چنین فجایعی ، فرد را در سر درگمی ، آشفتگی ، وحشت و کابوس فرو می‌برد  .  گاه نیز بازماندگان این فجایع طبیعی برای یافتن توانی برای ادامه زندگی و پشت سر گذاشتن تجربیات دردناک و فاجعه بار به کمک روحی و روانی و مشاوره نیاز دارند  . دکتر عباس آزادیان ، روانشناس و متخصص بیماری‌های روحی و روانی مستقر در تورنتو در مورد تاثیر مشاوره و ارائه خدمات روانی به بازماندگان فجایع با وب سایت صدای آمریکا به گفتگو نشست که مشروح آن را در ادامه می‌خوانید  . عباس آزادیان : مطالعات متعدد نشان داده است که بعد از وقایع طبیعی کارهای درمانی که بخواهد همه گیر باشد ، الزاما مفید واقع نخواهد شد  .  خطر بزرگ در این است که واگذار کردن پشتیبانی روحی و روانی به تیمهای حرفه‌ای روان درمانگر ممکن است نقش یاری انسانها به همدیگر را در آن شرایط دشوار کمرنگ کند  . در درجه اول ، هنگامی که فاجعه‌ای طبیعی در ابعاد گسترده اتفاق می‌افتد ، نیاز است که بر خدمات مختلف تاکید شود  .  فکر میکنم که اگر سیستمی برقرار باشد که با حداکثر سرعت و با حداکثر توان و بدون ملاحظات سیاسی به نیازهای اولیه مردم توجه کند و شرایط امنی برای افراد سانحه دیده را فراهم کند ، در واقع قدم اول در جهت درمان روحی انسانها را فراهم کرده است  .  اما اگر سیستم سعی در مخفی کاری داشته باشد یا به اندازه کافی خبر‌رسانی نکند و امکانات کافی در اختیار مردم سانحه دیده قرار ندهد ، نه تنها حضور مردم را تشویق نمیکند ، بلکه مانع این کمکها هم می‌شود و امکان آسیبهای روحی و روانی آتی را افزایش می‌دهد  . مطالعات مختلف نشان می‌دهد که مهمترین فاکتوری که بعد از یک سانحه به درستی عاقبت روحی و روانی افراد سانحه دیده را پیش‌بینی کرده است ، میزان پشتیبانی و کمک روحی و روانی انسانهای جامعه به هم می‌باشد  .  حضور انسانها و همدردی آن‌ها برای هم ، کمکی که انسانها به همدیگر می‌کنند ، دریچه‌ای از امید برای بازماندگان ایجاد می‌کند و از آن‌ها احساس تنها بودن و بی‌پناه بودن را دور می‌کند  .  نکته دومی که باید در نظر گرفت این واقعیت است که در اکثر کشورهای در حال توسعه این امکان وجود ندارد که بهترین شیوه‌های درمانی تایید‌شده‌در مطالعات علمی را به کار برد ، چه از لحاظ دارویی و چه به شکل گفتار درمانی و گروه درمانی و غیره  .  تاکید بر این موارد به این معنی نیست که نباید به نیازهای روحی و روانی بازماندگان سوانح بزرگ توجه شود  .  طبیعتا وقتی به نیازهای اولیه توجه شد و شرایط مناسب زندگی مانند سرپناه مناسب ، آب و غذای بهداشتی و امثال آن تامین شدند ، باید به سایر نیازهای مردم توجه شود  .  ایجاد شرایط برای بازگرداندن زندگی به وضع طبیعی مهمترین کمک درمانی است و برای کودکان شرایط زندگی طبیعی یعنی ایجاد امکان آموختن و بازی کردن  . عباس آزادیان : پیامدهای روحی و روانی سانحه‌ای به ابعاد زلزله‌ای که در ایران اتفاق افتاد ، بسیار گسترده است  .  افرادی که به مرکز زلزله نزدیک‌بودند و به‌طور مستقیم شاهد خسارات وارده‌بودند ، ممکن است دچار بیماری استرسی بعد از سانحه ( post traumatic stress disorder ) بشوند  .  این افراد دچار اضطراب و دلهره شدیدی می‌شوند و نمیتوانند تصویرهایی را که به چشم خود دیده‌اند ، از خود دور کنند  . آن تصویرها ، در خواب و یا بیداری آن‌ها را رها نمی‌کند  .  آن‌ها مدام به سانحه و تاثیرات سانحه بر خود و افراد اطراف خود فکر می‌کنند  .  ممکن است به کوچکترین صدایی واکنش نشان بدهند و انتظار دارند که حادثه بد مشابهی هر لحظه برای آن‌ها اتفاق بیفتد  .  این افراد امید خود را به آینده از دست میدهند و فکر می‌کنند زندگی پوچ و بی‌معنی‌شده‌است و آینده چیزی بی‌معنی و تیره و تار است  .  افراد دیگر ممکن است به بیماریهای خلقی و به خصوص افسردگی شدید دچار شوند  .  این افراد در غم سنگینی فرو می‌روند و افکار سنگین پوچی و ناامیدی را نمیتوانند از خود دور کنند  . این افراد دچار خستگی مفرط می‌شوند ، به بی‌خوابی و بی‌اشتهایی دچار می‌شوند و در نهایت دچار افسردگی مزمن می‌شوند  .  اینها بعضی از واکنشهایی است که در چهارچوب بیماریهای روانی دسته‌بندی می‌شوند  .  ولی سوانح و حوادث ناگوار زندگی می‌توانند تاثیر متفاوتی هم در انسان بگذارد  .  من به عنوان متخصصی که در چهارچوب بیماریهای روحی و روانی انسانها کار میکنم میل دارم روی این جنبه‌های دیگر تاکید کنم  .  حتما فیلم « زیر درختان زیتون » کیارستمی ، درباره زلزله استان گیلان را دیده‌اید  .  چیزی که در فیلم تاکید می‌شود ادامه زندگی ، عشق و سازندگی است و این چیزی است که سلامت روح و روان انسان و در نهایت جامعه انسانی را در برابر مشکلات تضمین می‌کند  .  وقتی انسانها به کمک یکدیگر بر سختیها غلبه می‌کنند قویتر می‌شوند و امکانات جدیدی در خود پیدا می‌کنند و به رشد شخصیت دست پیدا می‌کنند  . عباس آزادیان : غیر از پرداختن به نیازهای اولیه و غیر از تشویق انسانهای سانحه ندیده به همیاری و کمک‌رسانی به افراد نیازمند ، کمکهای درمانی متعددی می‌توان در اختیار سانحه دیدگان قرار داد  .  کمکهای درمانی می‌تواند به شکل فردی و یا به شکل گروهی در اختیار افرادی که به آن نیاز دارند قرار بگیرد  .  من روی این نکته تاکید می‌کنم که افرادی که چنین کمکهای درمانی را دریافت می‌کنند ، باید به آن نیاز داشته باشند  .  مطالعات متعددی نشان داده است که ارائه خدمات درمانی به افرادی که به آن نیاز ندارند ، می‌تواند مشکلات روحی بیشتری ایجاد کند  . قدم اول در این راه شناسایی افرادی است که واکنشهای بیمارگونه دارند ( افسردگی شدید ، گوشه‌گیری شدید ، اضطرابهای شدید و غیره ) .  بر اساس آن ارزیابی اولیه می‌توان تصمیم گرفت که یک فرد خاص از مشاوره فردی بیشتر سود می‌برد و یا از مشاوره گروهی در شرایط ایده آل استفاده از هنر همانند موسیقی و نقاشی و غیره هم می‌تواند در نظر گرفته شود  .  این مسئله به خصوص برای کودکان که شاید توان بیان کلامی احساسهای درونی خود را نداشته باشند ، مفیدتر می‌باشد  .  یک مشاور روحی می‌تواند به فرد سانحه دیده کمک کند که شرایط جدید خود را بهتر درک کند و به جای اینکه دچار نا امیدی و افسردگی شدید شود ، شور زندگی را در خود باز بیابد  . عباس آزادیان : باید به کودکان توجه خاصی بشود و برای کودکان اولویت اول را در نظر گرفت  .  کودکان توان فیزیکی و روحی کمتری برای تحمل فشارها و کمبودها دارند و در نتیجه آن‌ها اولویت اصلی امداد و کمک‌رسانی می‌باشند  .  از لحاظ روحی و روانی نیز آن‌ها در اولویت کمک‌رسانی قرار دارند  .  اهمیت این کمک از این زاویه بیشتر می‌شود که والدینی که معمولا یاور کودکان هستند در شوک ناباوری سانحه گم شده‌اند و توان یاری دادن به کودکان را ممکن است از دست داده باشند  . در نظر داشته باشید که برای بچه‌ها بسیار دشوار است که بدانند چگونه باید با مرگ و نابودی برخورد کنند  .  ممکن است آن‌ها حتی بترسند که به شادیهای کودکانه و بازیهای کودکانه خود بازگردند  .  بخشی از کمک‌رسانی به کودکان پاسخ دادن به سوالهای آن‌ها درباره علت یک حادثه ناگوار می‌باشد  .  در صورت ارائه نشدن پاسخهای مناسب و منطقی به سوالات آن‌ها ممکن است به باورهای غیر منطقی برسند که زمینه ساز بیماریهای آتی بشود  .  در نظر داشته باشید که مطالعات نشان می‌دهد که هنگامی که سوگواری کافی انجام نشود امکان بیماریهای افسردگی افزایش می‌یابد  .  این امر در مورد همه انسانها و از جمله کودکان صادق است  .  کودکانی که پدر و مادر خود را از دست میدهند شرایط دشوارتری خواهند داشت چرا که چنین تجربه‌ای بسیار تلخ و سنگین است  . عباس آزادیان : بخشی از سوگواری سالم شیون و زاری است  .  در مجموع کسانی که امکان سوگواری پیدا می‌کنند ، به خصوص اگر امر سوگواری در کنار سایر اعضای خانواده باشد ، کمتر دچار بیماریهای روحی و روانی می‌شوند  .  هنگامیکه همه اعضای خانواده با هم این مرحله دشوار سوگواری را میگذرانند ، به هم کمک می‌کنند که همه با هم به زندگی و کار برگردند  .  جلوگیری از این شیون و زاری می‌تواند عواقب روحی و روانی خود را داشته باشد  .  همانگونه که درد جسمی بیانگر وجود مشکلی جسمی است ، درد روحی هم نشانگر وجود مشکل روحی می‌باشد  .  برای ایجاد تعادل روحی زمان لازم است ، همانگونه که برای بهبود آسیب جسمی بدن به زمان احتیاج دارد  .  شرایط بازگشت به آن تعادل روحی باید فراهم باشد و در کنار هم بودن و به هم یاری رساندن بهترین زمینه را برای سلامت روحی فراهم می‌کند  .  اما اگر در طی زمان این سوگواری و اشک ریختن کم نشود و یا در نهایت قطع نشود خود زمینه افسردگی را فراهم می‌کند  . عباس آزادیان : خوشبختانه روند بهبود روحی در بین بازماندگان به سرعت اتفاق می‌افتد  .  اگر در هفته اول یک سانحه بازماندگان حادثه معاینه شوند حدود 90 % آن‌ها عوارض بیماریهای روحی و روانی مثل اضطراب بعد از سانحه را خواهند داشت  .  درصد کسانی که یک ماه بعد از سانحه عوارض بیماری را دارند به بیست تا سی و پنج درصد کاهش پیدا می‌کند  . پس گذشت زمان و توجه عمومی به مشکلات بازماندگان و روحیه فداکاری و همیاری مهمترین نقش درمانی را در ابتدا بازی می‌کند  .  اگر بعد از یک ماه هنوز عوارض روحی و روانی در حد قابل توجه در بعضی افراد باقی بماند ، در آن هنگام کمکهای درمانی و مشاوره‌های پزشکی و گفتار درمانی و گروه درمانی و یا حتی دارو درمانی یابد در نظر گرفته شود  .  در بین تعداد معدودی از بازماندگان چنین کمکهایی به مدت طولانی لازم خواهد‌بود  .  به‌طور خلاصه در این مرحله ابتدایی کمک‌رسانی ایجاد همبستگی و تشویق حضور مردمی و توجه به نیازهای اولیه بازماندگان بزرگترین نقش درمانی را برای آن‌ها بازی می‌کند  .  خوشبختانه ما در سرتاسر جهان شاهد حرکت انسانی هستیم که برای کمک به زلزله زدگان دست یاری دراز کرده‌اند و این بیانگر نگاهی انسانی است که همه را از یک پیکره واحد میبینند : خانواده جهانی انسانها  .