پاریس ۲۵ سال پس از مرگ غلامحسین ساعدی
در زمان پهلوی که ساعدی از مخالفان سرسخت آن حکومت بود، نه تنها آثارش اجازه چاپ و انتشار یافته بودند؛ بلکه نمایشنامه هایش روی صحنه می رفتند و سه فیلم هم از آثار او تولید و پخش شد؛ اما امروزه روز جوانان و خوانندگان ایرانی محروم از مطالعه آثار ساعدی هستند. آیا این گمگشتگی نیست که نسلی محروم از میراث ادبی خود بماند؟
غلامحسین ساعدی دوم آذرماه 1364 برابر با 23 نوامبر 1984 در بیمارستان سن آنتوان پاریس درگذشت و با این مرگ پاریس میزبانی چهارساله از یک تبعیدی ایرانی را به پایان برد تا گورستان پرلاشرز میزبان ابدی او باشد  . روزنامه لوموند در آن زمان چاپ پاریس خبر درگذشت غلامحسین ساعدی را منتشر کرد ، اما این مرگ در مطبوعات ایرانی آن زمان بازتاب خوبی نداشت  .  امروز که بیست و پنجمین سالگرد درگذشت ساعدی‌ست ، هنوز هم بخش ادبی مطبوعات ایران اجازه ندارند درباره آثار غلامحسین ساعدی مطلبی منتشر کنند  . گفتنی‌ست در زمان حکومت پهلوی که ساعدی از مخالفان سرسخت آن‌بود ، نه تنها آثارش اجازه چاپ و انتشار یافته‌بودند ؛ بلکه نمایشنامه‌هایش روی صحنه می‌رفتند و سه فیلم هم از آثار او تولید و پخش شد ؛ اما امروزه روز جوانان و خوانندگان ایرانی محروم از مطالعه آثار ساعدی هستند  .  آیا این گمگشتگی نیست که نسلی محروم از میراث ادبی خود بماند  ؟ دکتر غلامحسین ساعدی نویسنده ، نمایشنامه نویس ، فیلمنامه نویس ، سردبیر نشریات ادبی ، از اعضای هیات دبیران کانون نویسندگان ایران ، فعال سیاسی ، روانپزشک و بیش از همه اینها انسانی با قلبی بزرگ و آکنده از شور و شوق‌بود  . مجموعه داستانهای بهم پیوسته معروف به « عزاداران بیل » یکی از نخستین مجموعه داستانهای ایرانی با برخورداری از ساختاری پسامدرن ، زمینه ساز ساخت فیلمی شد که یکی از نقاط عطف سینمای روشنفکری ایران بشمار می‌آید : « گاو » ساخته داریوش مهرجویی  . به گواهی آنانی که نمایشنامه « گاو » با همین ترکیب بازیگران و همین دیالوگها را دیده‌اند ، فیلم گاو ساخته مهرجویی جوان چیزی بیش از اجرای این نمایش در مکانهای واقعی یک روستا نبود و اگر شهرتی برای فیلم هست ، اگر نه همه آن ، که بیشترینه آن را ، باید در فضای اساطیری روستای « بیل » جستجو کرد  .  جهانی اساطیری که همچنان تا به روزگار ما زنده مانده‌بود  . آنانی که مجموعه داستان بهم پیوسته « عزاداران بیل » را خوانده‌اند ، نیک می‌دانند جهان ارائه‌شده‌در داستان‌ها بسیار فراتر از تصویر سینمایی یا نمایشی آن است  .  در آن جهان اساطیری استخر روستا مرکز حیات این آبادی‌ست که انسانها و حیوانات بنحوی بر این استخر جادویی دلبسته و وابسته‌اند ؛ زیرا نماد حیات و زندگی‌ست و نقطه مقابل این نماد زندگی بیمارستان‌های شهر قرار دارند که نماد مرگ و نیستی‌اند  .  در این دو سر زندگی و مرگ انسان‌ها سرگردان و حیران‌اند تا خود دست به انتخاب بزنند  . سالها بعد ، زمانی که ساعدی ناچار به انتخاب شد ، ناخواسته با رهاکردن روستای « بیل » راه « بیمارستان » را در پیش گرفت  .  گفته‌شده‌ساعدی نمی‌خواست به تبعید برود ، به زور او را بردند  .  چهار سال زندگی در پاریس نشان داد این گفته درست است  .  ساعدی ماندن در « دخمه » اتاق زیرشیروانی و محل اقامت سالهای آخرش در ایران را به « آپارتمان آزادی » در پاریس ترجیح می‌داد ؛ اما او خود گفته‌بود وقتی می‌آمد ، استخر بیل خشکیده‌بود  .  بایستی بیل را ترک می‌کرد  . هما ناطق می‌نویسد : ساعدی از فرودگاه اورلی پاریس که بیرون آمد در اتوبوس پاریس گفت « مرا به زور فرستادند  ..  نمی‌خواستم بیایم  ...  می‌خوام برگردم پاکستان  ...  رحمان قول داده هروقت خواستم مرا دوباره بازگرداند  . » ساعدی در پاریس الفبا را دوباره منتشر کرد  .  دو نمایشنامه نوشت که « اتللو در سرزمین عجایب » به کارگردانی ناصر رحمانی نژاد به صحنه رفت و با استقبال تماشاگران روبرو شد  .  ساعدی اما فرزند بیل گرفتار بیماری « ناتوانی از همگونی با جامعه جدید » شده‌بود  .  او روانپزشک‌بود و بیش از همه آن دیگران از مقولات روانی جامعه جدید شناخت داشت ؛ اما خود بیمار شده‌بود و چاره‌ای جز پذیرش نبود  .  طنز روزگار را بنگر که ساعدی به هنگام زندگی در تبریز به خاطر نوشتن نمایشنامه « گرگها » به زبان آذری تنبیه شد  .  در پاریس شاید همین ترس باعث شد فرانسوی نیاموزد  . پاریس اما چهار سال میزبان ساعدی‌بود  .  چهار سالی که تبعیدیان ایرانی هرشب خواب سرنگونی جمهوری اسلامی را می‌دیدند و در مسافرخانه‌هایی که نام آپارتمان به آن داده‌بودند ، با چمدان‌های بسته آماده سفر‌بودند  .  اما این رویا مانع از بحث و جدل بر سر اینکه کی مقصر‌بود نشده‌بود  .  بازار اتهام زنی و دادگاه و محاکمات همدیگر داغ‌بود و گاه به اجرای احکام نیز می‌رسید  .  در این فضا‌بود که ساعدی نوشت : « هروقت چشم باز می‌کنم و می‌بینم اینجا هستم فکر خودکشی به سرم می‌زند ولی مقاومت می‌کنم  ...  اینجا هرگوشه را که نگاه می‌کنم مدعیان نجات ایران جمع شده‌اند و همه از همگان و یکی از یکان ابله تر و کثافت تر  .  فکر می‌کنی چندین خروار به من توهین‌شده‌ ؟  تصورش را نمی‌توانی بکنی  .  اگر سراغم نیایند کاری با آن‌ها ندارم  . » حالا ساعدی کنار صادق هدایت آرمیده است و تبعیدیهای ایرانی که گذشت روزگار بر رخسارشان هویداست همچنان بر مزار ساعدی گرد می‌آیند تا او را که نماد زندگی تبعیدیان ایرانی‌ست گرامی بدارند  . ساعدی اول زمستان 1314 در تبریز به دنیا آمد و آخر پاییز 1364 در پاریس درگذشت  .