روابط آمریکا و ایران پس از توافق هسته‌ای: از تنش زدایی تا روابط حسنه
توافق هسته‌ای ممکن است بزرگترین منشاء تنش در روابط آمریکا و ایران را از میان بردارد. کانال‌های ارتباطی ایجاد شده طی مذاکرات اتمی می‌تواند فرصت‌هایی را برای همکاری محدود بیآفریند.
حال که بر سر توافق هسته‌ای چهاردهم ژوئیه بین جامعه جهانی و ایران مذاکره شد و احتمالا به اجرا هم گذاشته می‌شود ، اقدام بعدی حسن روحانی رییس جمهوری ایران ، در حوزه سیاست خارجی چیست  ؟  طرح ابتکاری او موسوم به « جهان علیه خشونت و افراط گری » ممکن است نکاتی را در این باره در بر داشته باشد  . از یک سو ، تلاش این طرح ابتکاری بر این است که ایران را به عنوان قربانی و شریکی جهانی علیه تروریسم باز تعریف کند  .  از سوی دیگر ، این طرح امکان همکاری آمریکا و ایران را در مسائل مشخص منطقه‌ای چون جنگ علیه داعش و پایان دادن به جنگ داخلی در سوریه باز می‌گذارد  . توافق هسته‌ای مسیر این همکاری را هموار کرده و حرکت از محدوده تنش زدایی بین واشنگتن و تهران ، به سوی روابط حسنه امکان‌پذیر می‌شود  .  اینک احتمالا پنجره فرصتی برای پیگیری این هدف گشوده‌شده‌، اما نگرانی آمریکا از گسترش و تکثیر جنگ افزار هسته‌ای توسط ایران ، تنها یکی از منابع تنش بین آمریکا و ایران بوده است  . همان‌طور که باراک اوباما رییس جمهوری ایالات متحده ، اخیرا تاکید کرد واشنگتن مخالفت عمیق و گسترده‌ای با سیاست‌های منطقه‌ای تهران از کوه‌های هندوکش تا دریای مدیترانه دارد  .  امروز ، این تنش خود را در نگرش متفاوت به آینده خاورمیانه و ترکیب آن با واقعیت‌های سیاست داخلی ایران و منطقه نشان می‌دهد ؛ امری که می‌تواند ایجاد روابط حسنه را پیچیده کند  . آمریکا و ایران هر دو احتمال دیالوگ بر سر مسائل منطقه‌ای را پس از توافق وین باز گذاشته‌اند  .  باراک اوباما در نخستین نشست خبری پس از توافق هسته‌ای با ایران ، تصریح کرد که چشم اندازی برای یک توافق رسمی با ایران بر سر مسائلی چون جنگ با داعش متصور نیست  . رییس جمهوری آمریکا با این وجود اذعان کرد که ایران بازیگر عمده‌ای در عراق و سوریه است و لازمه حل این بحران‌ها ممکن است همکاری ایران باشد  .  دولت اوباما کماکان دریچه کاهش مناقشه با ایران و متحدانش در جنگ با داعش را باز نگاه داشته است  . اکنون این احتمال وجود دارد که آمریکا و ایران با هدف مشارکت در پایان بخشیدن به جنگ داخلی سوریه درگیر دیالوگ شوند  .  آیت‌الله علی خامنه‌ای رهبر جمهوری اسلامی ایران ، اخیرا به وجود فضایی برای دیالوگ بر سر مسائل منطقه‌ای اشاره کرد و گفت « البته مذاکرات در خصوص موضوع هسته‌ای یک تجربه است  .  اگر طرف مقابل از کج تابی‌های خود دست بردارد ، این تجربه را می‌توان در مسائل دیگر ادامه داد  . » به گفته جان کری وزیر خارجه آمریکا ، محمدجواد ظریف وزیر امور خارجه ایران به او قول داده که اگر توافق هسته‌ای با موفقیت اجرا شود ، جایگاه او ( ظریف ) « تقویت خواهد شد » تا با آمریکا بر سر مسائل منطقه‌ای « صحبت و کار کند  . » ظریف نوع مسائل منطقه‌ای که دو طرف می‌توانند بر سر آن بحث و کار کنند را اخیرا در مقاله‌ای ، در تشریح طرح جهان علیه خشونت و افراط گری ، تشریح کرد  .  وزیر امور خارجه ایران در این مقاله افراط‌گرایی خشونت بار گروه‌های تکفیری سنی چون داعش و جبهه النصرت را به عنوان بزرگترین چالش بالقوه برای جهان برجسته می‌کند  . نکته مهم این است که در تعریف او از افراط‌گرایی خشونت بار گروه‌های مورد حمایت ایران ، چون حزب الله لبنان و حماس در غزه ، جای نمی‌گیرند  . ظریف یک ائتلاف جهانی را برای رسیدگی به ریشه‌های اجتماعی ، سیاسی ، و اقتصادی افراط‌گرایی خشونت بار تبلیغ می‌کند  .  او خواهان ائتلافی در راستای برخورد مستقیم با افراط‌گرایی خشن از طریق تحریم‌هایی است که مانع دسترسی آن‌ها به پول نقد ، سلاح ، و نیروی انسانی می‌شود و همچنین از تلاش‌های نظامی برای شکست آن‌ها در میدان نبرد سخن می‌گوید  . تلاش برای بهبود روابط در یک زمینه تاریخی از دیپلماسی ناامید‌کننده قرار می‌گیرد  .  سیاست‌های منطقه‌ای ایران همواره موانعی برای همکاری عمیق تر و آب شدن یخ روابط دو کشور در دولت‌های پیاپی آمریکا بوده است ، که تقریبا موضعی پیوسته در ارتباط با تغییر رفتار حکومت ایران داشته‌اند  . در عین حال ، روسای جمهوری آمریکا همه امکان بهبود روابط را آزموده‌اند ، اما این تلاش‌ها یا به خاطر اقدامات آمریکا ، یا اقدامات ایران ، ناکام ماندند  . جرج هربرت واکر بوش در سخنرانی مراسم سوگند ریاست جمهوری اش اشاره کرد که کمک ایرانی‌ها در آزادی گروگان‌های آمریکایی در لبنان مورد بی‌توجهی قرار نخواهد گرفت : « حسن نیت با حسن نیت پاسخ داده خواهد شد  .  نیکی می‌تواند تا ابد ادامه پیدا کند » .  اما حتی پس از آزادی گروگان‌ها ، ادامه نگرانی‌های آمریکا نسبت به فعالیت‌های بی‌ثبات‌کننده ایران ، مانع آب شدن یخ روابط دو کشور شد  . تمایل به تعامل در دوره ریاست جمهوری بیل کلینتون هم تا حدودی به خاطر حمایت ایران از گروه‌های شبه نظامی در خاورمیانه بی‌نتیجه ماند  .  حوادثی چون بمب‌گذاری برج‌های « خبار » که تصور می‌شود توسط حزب الله در عربستان و با حمایت ایران انجام گرفت ، مانع بهبود معنی‌دار روابط ، حتی با وجود میانجیگری‌های پشت پرده سلطان قابوس ، شد  . فرصت دیگری برای بهبود روابط ایران و آمریکا زمانی پدید آمد که ایران در سرنگونی طالبان در سال 2001 میلادی همکاری کرد  .  اما سال بعد ، جرج بوش رییس جمهوری وقت آمریکا ، ایران را به عنوان بخشی از محور شرارت معرفی کرد ؛ اقدامی که مبنای آن رفتار ایران از جمله انتقال سلاح به شبه نظامیان فلسطینی در عملیات موسوم به « کشتی نوح »‌بود  . سال بعد ، وقتی ایران ظاهرا سیاست‌های منطقه‌ای اش را برای عادی‌سازی روابط با آمریکا به عنوان بخشی از « نقشه راه » قابل مذاکره عنوان کرد ، گفته‌شده‌که دولت بوش بی‌درنگ آن را مردود دانست  .  با بی‌اعتبار شدن میانه روهای ایرانی ، تندروهای ایرانی سکان سیاست خارجی را در دست گرفتند  .  تنش با آمریکا تشدید شد و نیروهای آمریکایی و منافع آمریکا در افغانستان و آمریکا هدف گرفته شد  . آمریکا با وجود توافق هسته‌ای ، کماکان بسیاری از سیاست‌های ایران در خاورمیانه را در جهت تضعیف منافعش می‌بیند و از این رو راه‌اندازی هر گونه همکاری ، فارغ از ایجاد روابط حسنه ، دردسر آفرین است  .  این دینامیک ، با تجزیه و تحلیل تنها نمونه مهم همکاری بین دو طرف از سال 1357 قابل درک است : همکاری بر سر سرنگونی طالبان در سال 1380  . تلاقی استراتژیک منافع و اهداف دو کشور برای ایجاد ثبات در افغانستان در کنفرانس بن آلمان خود را به نمایش گذاشت  .  در حالی که هر دو طرف در نهایت منافعی در جهت شکست دادن گروه‌های جهادی سنی دارند ، اما در هیچ کجا شاهد نمونه‌ای چون افغانستان نیستیم  .  آن طور که آیت‌الله خامنه‌ای اظهار کرد : « سیاست‌های ما و آمریکا در منطقه 180 درجه اختلاف دارد » . سیاست خاورمیانه‌ای تهران زیر شست سردار قاسم سلیمانی فرمانده نیروی قدس سپاه پاسداران انقلاب اسلامی است ، که در پی حفظ نفوذ ایران در عراق ، سوریه تحت کنترل رژیم بشار اسد ، و در میان گروه‌های وابسته در سراسر منطقه است  . واشنگتن هیچ تمایلی به مذاکره با سلیمانی و سپاه پاسداران ندارد ، زیرا آن‌ها را ریشه شماری از مناقشات منطقه ، و نه راه حل آن‌ها می‌داند  . آنچه که هر گونه تلاش برای توسعه یا حتی حفظ تنش زدایی کنونی میان آمریکا و ایران را بیش از پیش پیچیده می‌کند ، واقعیت‌های سیاسی در منطقه و ایران است  . طرح ابتکاری « جهان علیه خشونت و افراط گری » راه حلی جهانی برای بحران‌های خاورمیانه پیشنهاد می‌کند که پویایی اساسی منطقه را مورد بی‌توجهی قرار داده است  .  یافتن یک راه حل جهانی برای بحران هسته‌ای ایران به این خاطر ممکن شد که مساله در قالب نظام منع گسترش جنگ افزار هسته‌ای زیر نظر قدرت‌های جهانی پیگیری شد  . این مدل برای خاورمیانه ، با وجود بازیگران منطقه‌ای چون عربستان سعودی و ترکیه ، کاربرد کمتری دارد  .  هر چند این بازیگران ممکن است بر سر برچیده شدن جنگ افزار هسته‌ای از معادله ژئوپولتیک منطقه اتفاق نظر داشته باشند ، اما خود را به مقابله با طغیان دوباره جمهوری اسلامی پس از لغو تحریم‌ها متعهد می‌دانند  . فراتر از این ، این کشورها می‌توانند همکاری واشنگتن با تهران در طیفی از مسائل را با اتخاذ رویکردی تشویقی یا تخریبی تغییر داده یا حفظ کنند  .  تدوام غفلت یا حمایت آشکار ریاض و آنکارا از گروه‌های افراطی سنی چون جبهه نصرت یا احرار شام ، مانعی برای حمایت جدی تر آمریکا از متحدان سنی خود در سوریه است و فضایی برای مانور ایران فراهم می‌کند  .  در مقابل ، تغییر سیاست‌هایی چون تصمیم ترکیه به پیوستن به بمباران مواضع داعش ، می‌تواند اثرات معکوس داشته باشد  . در نهایت ، در حال حاضر شواهد اندکی از تغییر در سیاست خاورمیانه‌ای جمهوری اسلامی در جهت آب شدن یخ روابط آمریکا و ایران دیده می‌شود  . همان‌طور که در جاهای دیگر گفته‌ام مذاکرات هسته‌ای در نتیجه تغییر در اجماع نظر نخبگان در ایران در حمایت از مذاکرات رخ داد  .  تقویت موقعیت دولت روحانی در اثر توافق هسته‌ای به علاوه هزینه فزاینده رویکرد خاورمیانه‌ای ایران ممکن است به اجماع جدیدی منجر شود ، که به رییس جمهوری ایران اجازه دهد پرونده منطقه‌ای رژیم را در دست بگیرد  .  البته سپاه پاسداران به این سادگی مهم‌ترین پرونده سیاست خارجی اش را تسلیم دولت نخواهد کرد  . توافق هسته‌ای ممکن است بزرگترین منشائ تنش در روابط آمریکا و ایران را از میان بردارد  .  بیش از این ، کانال‌های دیپلماتیک و ارتباطی ایجاد‌شده‌طی مذاکرات هسته‌ای می‌تواند فرصت‌هایی را برای همکاری محدود بیآفریند  . باراک اوباما و حسن روحانی ، روسای جمهوری ایالات متحده و ایران ، مذاکرات هسته‌ای را اولویت سیاست خارجی خود قرار دادند ، تا روابط دو کشور در مسیری جدید گام بگذارد  .  اما این دریچه فرصت ، ممکن است تنها تا زمانی که آن‌ها در قدرت هستند باز بماند  . حتی در این فرصت کوتاه ، نزاع آمریکا و ایران بر سر مسائل منطقه‌ای که پیش از توافق هسته‌ای 23 تیر ماه هم وجود داشت ، کماکان برقرار خواهد‌بود  . واقعیت‌های سیاسی آمریکا ، خاورمیانه ، و ایران ممکن است تشدید تنش و مناقشه در بعضی جبهه‌ها را دیکته کند  .  در حال حاضر ، ما می‌توانیم به جای ایجاد روابط حسنه بین ایران و ایالات متحده ، انتظار ادامه تنش زدایی را داشته باشیم  .