از این نیمه خاک - نگاهی به خرده فرهنگها در آمریکا
گويى سخن گفتن از شعر و داستان اقليتها، ادبيات حاشيه‌اى، ناگزير سخن گفتن از طبيعت، نژاد و جنسيت است، زبانِ حضور طلبيدن است، زبانِ لهجه‌اى ناآشنا در زبانى جاافتاده و همگانى. زبان مردمى كه وجود ندارند؛ اما نويد پديد شدنشان را مى‌دهند. به كلامى ديگر، ادبيات خرده‌فرهنگ‌ها، در پى ساختن فرهنگ‌هاى نو و ساختن فضاهايى براى دورشدن تاريخى‌ست و نشانگر آن كه اينك چه چيز احتمال وقوع دارد به همان خوبى آنچه موجود است.
انگیزه‌ام برای نوشتن این جستار آشنایی با تجربه‌های فرهنگی دیگر اقوام‌بود  .  شناخت فرهنگ‌هایی که کمابیش با وضعیت ما همگون و دارای وجوه اشتراک بسیار هستند ، یا می‌پندارم که چنین است و بیگمان پژوهش در این زمینه می‌تواند بسا چشم‌اندازهایی نو بگشاید  . **** به راستی این خرده‌فرهنگ‌ها که گاه گذشته‌ای بیش از تاریخ استقلال آمریکا دارند ، چه دستآوردهایی برای کلان فرهنگ آمریکا و دیگر فرهنگ‌ها داشته‌ است  ؟  ادبیات و هنرشان تا به کجا هنوز رنگ نیستان زادگاه را دارد و قلمه‌های جابجاشده در این نیمه‌ دیگر خاک چگونه ریشه دوانده‌اند  ؟  می‌خواستم رنگ فرهنگ‌های دیگر را بنگرم  .  هرچه پیش رفتم تنوع موضوعات و مباحث مرا به راه‌های گوناگونی کشاند که به ظاهر ، پیوندهایی چندان باهم نداشتند  .  مقوله‌های طبیعت ، نژاد ، جنسیت ، همگرایی فرهنگ‌ها و در آینده‌ای دور همسانی‌اشان و  ...  همه به گونه‌ای ناگزیر به این مطالعه وابسته شده‌بودند بی‌آن‌که خواسته بوده باشم سرشته کلام را ، که همان نگاه به ادبیات خرده‌فرهنگ‌ها‌بود ، از دست بدهم  .  بی‌آن که خواسته باشم در این گستره پراکنده شوم ، شگفتی‌ها مرا با خود برد  .  درست همانجایی که می‌خواستم راه طبیعت یا جنسیت ، نژاد یا فرهنگ را میان بر زنم تا به ادبیات برسم ، به مارپیچ‌هایی بر ‌خوردم که مرا دوباره به همان آغاز بر می‌گرداند  . گویی سخن گفتن از شعر و داستان اقلیتها ، ادبیات حاشیه‌ای ، ناگزیر سخن گفتن از طبیعت ، نژاد و جنسیت است ، زبان حضور طلبیدن است ، زبان لهجه‌ای ناآشنا در زبانی جاافتاده و همگانی  .  زبان مردمی که وجود ندارند ؛ اما نوید پدید شدنشان را می‌دهند  .  به کلامی دیگر ، ادبیات خرده‌فرهنگ‌ها ، در پی ساختن فرهنگ‌های نو و ساختن فضاهایی برای دورشدن تاریخی‌ست و نشانگر آن که اینک چه چیز احتمال وقوع دارد به همان خوبی آنچه موجود است  . *** پیوند جدایی‌ناپذیر زیست‌بوم و فرهنگ‌ها از آن‌جا ریشه می‌گیرد که فرهنگ بشری از ستایش طبیعت آغاز شد  .  فرهنگ از آنجا ریشه گرفت که انسان خود را به عنوان آفریده‌ای از طبیعت و زیست‌بوم می‌دانست  .  فرهنگ‌ها و زبان‌های کهن از جمله فرهنگ‌هایی که اروپاییان تحت عنوان « فرهنگ بدوی » نام‌گذاری کرده‌اند ، بنا به باور اشتراس ، همه آکنده از همگونی و پیوند انسان با طبیعت‌اند  .  این باورمندی انسان به هستی پیرامون ، گاه چنان سنگین و پایدار است که در شیوه نگارش و خط چند قوم حضور دارد  .  خط مصریان و چینی‌ها نمونه بارز آن است  .  مصریان برای طبیعت می‌نوشته‌اند به زبان طبیعت : « زبان دیداری » .  چینی‌ها طبیعت را کوچک می‌کرده‌اند تا امکان احضار روح‌اش را داشته باشند : طبیعت نیاز به فلسفه ندارد ، ستایشاش کن  ! « اقوام چاره‌ای ندارند جز آن که باهم بزیند یا نابود بشوند  . » تو گویی این باور هنوز هم در جهان ما ، بویژه برای ما که در آمریکا می‌زییم ، ارزشمند است  .  آمریکا به راستی جهان کوچکی‌ست که همه‌ ملیت‌ها را در خود جای داده ؛ نمادی از امکان زیست همه فرهنگ‌ها در کنار هم  .  گویی چشم‌انداز برابری کلان‌فرهنگ و خرده‌فرهنگ‌ها از هم‌اینک دیدنی‌شده‌است  .  پس ، می‌توان امید داشت به جهان آینده : جهان تغییر جایگاه‌های دایمی فرهنگ‌ها  .  بر گستره‌ کرانه‌ای نه چندان دور ، خرده‌فرهنگ‌ها با موج‌های آرام « زبان ویژه خود » دارند کلان‌فرهنگ‌ها را در خود آمیخته می‌کنند و چیرگی‌اش را بی‌رنگ  . اگر روزگاری در فرانسه یکی از دو قوم تشکیل دهنده‌اش بکلی محو و نابود شد ، امروزه ، گرچه در مقیاسی کوچک ، اما حضور دیگر فرهنگ‌ها و زبان‌هایی را که روزگاری دشمن و بیگانه بشمار می‌آمدند ، در فرانسه به چشم می‌بینیم ، چه رسد به سرزمین آمریکا که مکزیکی‌ها ، سرخپوستان ، سیاهپوستان ، چینی‌ها ، یهودی‌ها ، کارائیبی‌ها ، ژاپنی‌ها ، ویتنامی‌ها ، هندی‌ها ، فیلیپینی‌ها ، ایرانی‌ها و  ...  را در خود جای داده و حتا در میان سفیدها ، ایرلندی‌ها ، آلمانی‌ها ، فرانسوی‌ها همچنان به اتکای فرهنگ ویژه خود زندگی می‌کنند  . از استقلال آمریکا چندان نگذشته ، چینی‌ها در نیویورک شهرک خود را بپا داشتند و پس از آن در سانفرانسیسکو  .  دو شهرک جادویی که هنوز هم برای آمریکاییان رازی سر به مهر مانده است  .  حضور این دو شهرک در شکل‌گیری کلنی خرده‌فرهنگ‌های آمریکایی نقشی مهم بازی می‌کرد ، چرا که از دیدگاه فرهنگ سفید ، چینی‌ها ، یهودیان و سیاهان در رده طبقات برده و خدمتکار می‌بایستی ابزار دست سفیدها باشند تا به یاری کلیسا به راه راست هدایت شوند  .  « روزهای خوشگذشته » که در دهه پنجاه سریال تلویزیونی محبوب و همگانی برای آمریکاییان‌بود ، نمونه روشنی از این مالکیت تام مردان سفید بر طبیعت ، زنان ، برده‌ها ، نوکران ، همراه با شفقت‌طلبی برای این برده‌های محروم از نور مسیح‌بود  .  کلان فرهنگ سفید تنها می‌توانست در سریال‌هایی این‌چنینی عظمت اربابی از دست‌شده‌از یکسو و رسالت کلیسایی خود را از دیگر سو به چشم بنگرد  .  آفریقایی‌ها هرچند زبان و مذاهب خود را از دست دادند ، اما بزرگترین ابزارشان برای بقا ، رنگ پوست و فرهنگ نانوشتاری آفریقایی‌شان‌بود  .  فرهنگی که « آوازهای کلیسایی »، ترانه‌ها و موسیقی « بلوز » و « رپ »، قصه‌ها و ترانه‌های بازگشت به « بهشت آفریقا » بخشی از آن را شکل می‌دهد  .  بعدها همین دو امکان ، عامل پیوند و یگانگی در مبارزات اجتماعی برای بدست آوردن حقوق مدنی‌اشان شد  . یهودیان هم گرچه گتوی خود را در نیویورک بنیاد نهادند ؛ اما انگیزه و ماهیت بازرگانی‌شان آنان را وا می‌داشت بیشتر از سایر خرده‌فرهنگ‌ها با کلان فرهنگ سفید در آمیزند و رنگ‌پذیر شوند  .  نیروی بازدارنده در این درآمیختگی فرهنگی ، همانا موضوعیت سوئ تفاهم تاریخی - مذهبی میان مسیحیان و یهودیان‌بود  . *** بیشتر نویسندگان عبری‌زبان در آمریکا در تنهایی و بی‌مخاطبی در کویر فرهنگی زیستند  .  « گرشوم شاکید »، منتقد ادبیات مدرن عبری ( 1 ) بر این دیدگاه‌ است که این تنهایی سال به سال گسترش می‌یافت  .  آمار یهودیان آمریکا از 275 هزار در سال 1880 به پنج میلیون در سال 1955رسید و باوجود افزونی سرمایه و گسترش بازرگانی یهودیان ، چونان که باید و شاید اینان به ادبیات مدرن عبری زبان توجهی نداشتند  .  یهودیان مهاجر اروپای شرقی در برابر شتاب کار و امکان آزادانه و بی‌کران توسعه سرمایه در آمریکا ، بسیار زود ادغام فرهنگی را پذیرا شدند  .  نسل دوم این نوآمده‌ها ، تنها به زبان انگلیسی توانا به ارتباط با همدیگر‌بودند  .  تلاش نویسندگان عبری زبان نسل اول برای بنیان یک مرکز فرهنگی ادبی یهودی در گتوی نیویورک با شکست کامل مواجه شد  .  از آن شمار اندک نویسنده‌ای که در آغاز مهاجرت شور و شوقی برای گسترش ادبیات مدرن عبری داشتند ، تنها « گابریل پریل » باقی ماند که همچنان بدون خواننده به زبانی می‌نوشت که جز فرقه‌های مذهبی یهودی ، نه کسی به این زبان سخن می‌گفت و نه می‌نوشت  .  به باور « گرشون شاکید » ریشه‌ی این بی‌خوانندگی را باید در این واقعیت یافت که یهودیان از جامعه‌ای بشدت بسته و مذهبی ، با ساختارهای کهن اروپای شرقی به جامعه غیرمذهبی آمریکا کوچیده‌بودند  .  نویسندگان بخوبی می‌دانستند نسل دوم فرصتی برای آموزش تورات و تلمودها و دیگر نسک‌های آیین یهود را در جامعه‌ای که زمان بیش‌ترین ارزش را دارد ، ندارند ، و اگر ادبیات نتواند در روشها و درونمایه‌های خود دگرگونی پدید آورد ، مردمی که خود را زمان می‌دانند ، نابودشان خواهند کرد ؛ گویی می‌گفتند : « من وقت‌ام  .  وقت برایم عزیز است ، من محق‌ام  . » نسل دوم ، کسانی که در گتوی نیویورک پا به هستی گذاشته‌بودند ، تقریبا " هیچ نویسنده‌ای به عبری نداشتند  .  انگشت‌شمار عبری‌نویسان آمریکایی ، مهاجرانی بوده‌اند که سال‌های حدود جنگ جهانی دوم از روسیه یا حوالی آن آمده‌بودند  .  نسل دوم اما ، ویژگی‌های بومی را دریافت یا ناچار به پذیرش آن‌بود  .  بسیارها از نسل‌دوم به انکار تبار خود برخاسته ، تا آن‌جا که توانستند از گتوها بیرون رفتند و خود را سفید ، مسیحی ، پایبند به آیین زبان انگلیسی و فرهنگ آمریکایی دانستند  .  فرجام ، یک آمریکایی مومن به قانون نانوشته سفیدها  .  اما پشتوانه علم کلامی و خاطره‌های قومی‌ گذشته یاری‌شان داد تا نویسندگان انگلیسی زبان بسیاری را به جهان ادبیات عرصه کنند  .  این نسل از نویسندگان که « نسل گمشده » نامیده شده‌اند از چهره‌های برجسته ادبیات آمریکا بشمار می‌آیند : ویلیام هاول ( 1920 - 1837 )، استفان کرنه ( 1900 - 1871 )، جک لندن ( 1916 - 1876 )، تئودور دیرایزر ( 1945 - 1871 )، شروود اندرسون ( 1941 - 1876 )، سینکلر لوییس ( 1951 - 1885 )، جان دوس پاسوس ( 1970 - 1896 )، جان‌اشتاین بک ( 1968 - 1902 )، ارنست همینگوی ( 1961 - 1889 )، ویلیام فاکنر ( 1962 - 1897 )، اسکات فیتزجرالد ( 1940 - 1896 )، و توماس وولف ( 1938 - 1900 ) . می‌بینیم که تجربه ادبیات مهاجرت یهودیان ، دستآوردهای بسیار برای ادبیات جهانی داشته ؛ تجربه‌ای بکلی متفاوت با دیگر خرده‌فرهنگ‌ها  .  زبان و فرهنگ آمریکایی با حضور این نوآمده‌ها بسیار غنی شد  .  گرچه جهان ادبیات سرمنشائ نژادی این‌گونه نویسندگان را فراموش کرده ، آن‌ها را در زمره‌ی نویسندگان آمریکایی بشمار می‌آورد - در گستره‌ی جهان ادبیات شاید ریشه‌ و تبار نویسندگان درخور نگاه و درنگ نباشد - اما بی‌گمان برای بررسی پی‌ساخت‌های ادبیات مهاجرت ، برای درنگیدن بر چندگونگی جهان‌های ساخته‌شده‌، نیاز است به دانستن ریشه‌های قومی آفرینندگان ادبی  .  نویسندگان یهودی که به عبری نوشتند ، هرگز نتوانستند به این همآوردی جهانی بپویندند  .  به همین دلیل نام و آثارشان یا بکلی فراموش شد ، یا تنها در گوشه‌ای از تاریخ صد ساله‌ی ادبیات مدرن عبری بازمانده است  . درونمایه‌ی داستان‌های عبری‌زبان در آمریکا ، بر مبنای « رمان مهاجرت » و « رمان رشد » پایه‌ریزی شده‌بود  .  نمونه‌ی بارز رمان مهاجرت را می‌توان « بگو بخواب  ! » اثر « هنری روت » به سال 1934دانست که تصویر روشنی از شیوه‌ی زیست یهودیان مهاجر در گتو را از کاریز خانواده‌ی تازه آمده از اروپا به خواننده نشان می‌دهد که همه‌ی هستی‌اش را ، از خانه و تعلقات خاطر گذشته گرفته تا وسایل ، یادگارهای گذشته ، کوچه‌های تنگ و پرخاطره گتو ، و از همه مهمتر مادربزرگ را جاگذاشته تا در بهشت زمینی سکنا یابند ؛ اما در این بهشت قانون مقدسی حاکم است که جز کار و شتاب ، گفتگو به زبانی بیگانه چیزی نمی‌شناسد  .  آن‌ها حتا فرصت خواندن تورات و تلمودها را ندارند  .  از دست دادن زبان ، زمین ، خانواده و خاطره اجبار زیستن بر این خاک ثروت‌خیز است  .  سه نویسنده بنام یهودی آمریکایی که به عبری نوشته‌اند (« افراییم لیزیتزسکی »، « ریو ، اون ، والن‌راد » و « شیمون هالکین ») نیز نتوانستند کامیاب و ماندگار شوند  .  تجربه یهودیان مهاجر آمریکا ، تجربه‌ای وابسته به ویژ‌گی‌های خود آنان است و هرگونه تعمیم و همسان‌گرایی ناگفته آشکار است که صورتی دیگر خواهد داشت  . *** چینی‌ها اما ، راه خود را پیش گرفتند  .  آن‌ها به پشتوانه فرهنگ غنی گذشته‌شان ، به اتکای زندگی در کلنی خود آرزوهای کلان فرهنگ سفید را برآورده نکردند  .  زندگی در محله‌ی چینی‌های نیویورک و سانفرانسیسکو به آن‌ها کمک کرد تا فرهنگ ویژه خود را در این نیمه‌ی دیگر خاک گسترش دهند  .  نخستین روزنامه‌ها ، مجله‌ها و کتاب‌های داستان و شعر به زبان چینی از آغاز سده نوزدهم در این محله‌ها پا گرفت و گسترش یافت  .  تلاش برنامه‌ریزی‌شده‌دولتمردان سفید برای ادغام چینی‌تبارها در کلان فرهنگ خود از همان آغاز محکوم به شکست‌بود  .  حتا حمله‌های سازمان‌یافته پلیس و نیروهای شبه‌نظامی نژادپرستان به محله چینی‌ها نیز موثر واقع نشد  .  آن‌گونه که در بررسی‌های فرهنگی آمده ، زنان خانه‌نشین که گاه سال‌ها چشم به راه آمدن مردان خود از محل کار می‌ماندند ، نقشی بسزا در گسترش فرهنگ عامه چینی و سپس در آفرینش داستان‌ و شعر امروزی کلنی‌نشینی‌های خود داشتند  .  از همین رو ادبیات مهاجرت چینی از همان آغاز رنگی از جنسیت باخود به همراه داشت  .  شگفت‌انگیز نخواهد‌بود اگر دریابیم نخستین ادیبان چینی‌تبار ساکن این محله‌ها زنان خانه‌نشین بوده باشند ؛ اما شگفتی در این است که همان‌ها نیز آفرینندگان نخستین داستان‌ها و شعرهای اروتیسم به زبان خود‌بودند  .  دستمایه‌ی بیشتر داستان‌های بجا مانده از سال‌های 1830تا 1910چینی‌ها پیرامون زنانی‌ست که شوهرانشان برای کار و یافتن طلا به شهرهای دیگر ، بویژه جنوب کالیفرنیا می‌رفتند  .  عشق‌های پنهانی زنان بی‌شوی مانده ، بدبختی‌های دخترانی از سرزمین اصلی چین که توسط خانواده‌ها به عقد مردان مهاجر در آمریکا در می‌آمدند و سپس در نیمه‌ی دیگر خاک گاه با شوهران جمعی خود روبرو می‌شدند که از فقر و نداری ناچار به اشتراک و مالکیت بر سر او‌بودند ، از زمره‌ی این درونمایه‌ها‌بود  .  ویراستار « جنگ داستان‌های اروتیسم نویسندگان مهاجر چینی در آمریکا »( 2 ) در پیشگفتار کتاب می‌نویسد : « رویدادهای واقعی عشقی و شیوه‌ی دلبری‌های نهان در محله چینی‌ها ، بسیار لطیف‌تر از هر داستانی‌ست که دراین باره نوشته‌شده‌ . » او به مردان جوانی اشاره می‌کند که هر شامگاه میومیوکنان ، در راهروها یا زیر پنجره‌ اتاق‌های کوچک و بهم چسبیده‌ی آرپاتمان‌ها در محله‌ی چینی‌ها ، زنان جوانی را که گاه سال‌ها در انتظار بازگشت شوهر می‌زیستند به بیرون می‌کشاند  .  آوای « میومیو » ی آنان نشانه‌ی شناخته شده‌ای‌بود از مردان جوان آماده‌ی دلبری‌های پنهانی با این زنان ، بویژه زنان کم‌سن و سالی که به تازگی از چین روانه خانه شوهر شده‌بودند  .  زنان پستی گاه نه تنها هیچ عشق و علاقه‌ای به شوهر خویش نداشتند ؛ بلکه بعلت سرنوشت تلخ جدایی از محیط مالوف پیشین کینه‌ای شدید نیز نسبت به او در دل می‌پروراندند  . خانم الیان کیم پرفسور پژوهشهای آسیایی آمریکایی در این باره می‌نویسد : « چینی - آسیایی‌های آمریکایی در گفتمان نژادی - فرهنگی آمریکا موقعیتی ندارند ، مگر بعنوان مدل مینیاتوری خرده فرهنگ‌ها تا فرهنگ غالب وجوه همه جانبه خویش را بر همه جامعه جاری کند  .  گفتمان شرق و غرب ، آسیا و آمریکا ، زادگاه و زیستگاه ، از جمله مقولاتی‌اند که پدیده جدایی نژادی و آمریکایی و غیر آمریکایی را در گفتمان فرهنگی غالب پیش کشیده‌اند ، چرا که این‌گونه اقلیت‌ها به مرده‌ریگ فرهنگی خود وابسته‌اند  .  اینان یا باید فرهنگ غالب را پذیرا شوند یا به کشور خود بازگردند  . » ( 3 ) بیشتر ادبیات چینی مهاجرت بنا به بررسی‌های پرفسور کیم ، ادبیات تبعید و مبارزه است  .  ادبیاتی درباره مکان و بی‌مکانی - ادبیاتی پیرامون روان و پیکره « زادگاه » و در فرجام « زیستگاه » .  بیشتر این ادبیات روایتگر « غم غربت »، « دردهای تبعید » و دور بودن از طبیعت چین است  .  اندوه و درد آنچه باید از دست بدهند تا حضور خود را در متن کلان فرهنگ تثبیت کنند  .  قانون و دستگاه گردش جامعه که هویت و قدرتش را از فرهنگ جاری گرفته براین ذهنیت است که برای زیستن در پناه قانون ، قرار گرفتن در گردونه چرخشی باید از هویت « ابتدایی »، « آسیایی » و « شرقی » دست شست تا به یک « غربی »، « آمریکایی » و « شهروند در پناه قانون » ارتقائ یافت  .  کلان فرهنگ آمریکایی برآن است تا هویت « چینی - آمریکایی » را از هویت « چینی » تهی سازد  .  آرزوی فرجامین‌اش ، ساختن هویت تازه‌ای است تا چینی آمریکایی به انگلیسی بیندیشد و آمریکایی بزید  .  به همین خاطر است که آمریکایی‌ها شخصیتی خیالی بنام « چارلی چان » را آفریدند تا چینی‌های مقیم آمریکا را به ریشخند بگیرند  .  این شخصیت کلیشه‌ای نخستین بار توسط یک سفید پوست بنام « ارل درر یبگرز » ساخته شد  .  تصویر هالیوودی نژادها و دیگر اقوام غیر سفید در آمریکا ، تصویر ساخته‌ی سینما - که در سده بیستم چونان آفریدگار حقیقت عمل می‌کند - در شخصیت خیالی « چارلی چان » نمونه مرد چینی تجلی یافته است  .  در این « واقعیت‌سازی » چارلی چان مرد کچل و از نظر جنسی ، خنثی‌ ، فاقد هرگونه حس انسانی که خون بچه‌ها را می‌خورد ، و تماشاگر تمایلات سیری‌ناپذیر جنسی زنان چینی‌ژاپنی‌ست ،( همان تصویری از زنان چینی ژاپنی که در غرب بنام « گیشا » شهرت یافته است  . ) این تصویر کلیشه‌ای از زن آسیایی را حتا در رمان « عاشق » مارگریت دوراس می‌توان بچشم دید  .  بیهوده نیست که نویسندگان آسیایی‌آمریکایی در پی کشتن چارلی چان هستند  .  شاید هم چارلی چان سال‌هاست بدست نویسندگان همنژاد خود کشته‌شده‌است  . *** فیلیپینی‌ها نخستین آسیایی‌های مهاجر به آمریکا‌بودند ؛ چرا که اسپانیا به دوران سروری بر آن کشور ، انبوهی از فیلیپینی‌ها را به مکزیک کوچ داد تا ارتش اسپانیا را در جنگ با آمریکا یاری دهند  .  نخستین فیلیپینی‌های مهاجر در جنوب آمریکا در 1781 ، زمانی که « لسآنجلس » تنها پنجاه و شش نفر جمعیت داشت ، در این شهر زندگی می‌کرده‌اند  .  بعدها فیلیپینی‌ها توانستند در کالیفرنیا محله‌های خود را بنا کنند  .  تا پیش از « بحران بزرگ آمریکا » در سال 1930 و تصویب قانون ضد آسیایی مهاجرت که تنها به اروپاییان اجازه مهاجرت به آمریکا را می‌داد ، فیلیپینی‌ها توانسته‌بودند بیش از سی درصد زمین‌های کشاورزی هاوایی را دارا شوند و در خاک اصلی آمریکا بعنوان کارگر کشاورزی در کشتزارهای شمال کالیفرنیا کار کنند  .  تا زمان لغو قانون ضدآسیایی مهاجرت توسط جان کندی ، به سال 1962 ، نه تنها به آسیایی‌ها اجازه مهاجرت به آمریکا داده نشد ، بلکه بسیاری از آشیانه گرفته‌ها هم به بهانه‌های بیکاری آمریکایی‌های سفید ، بحران‌های اقتصادی ، و طرح « عقب افتادگی فرهنگی » این اقوام مهاجر و « حل نشدن در فرهنگ آمریکایی » مورد اذیت و آزار قرار گرفته ، در بدترین شرایط ممکن بدون هیچ پوشش قانونی قرار داشتند  .  تنها پیشامد جنگ دوم و نیاز به سرباز و پشتیبانی‌های پشت جبهه‌بود که فیلیپینی‌ها توانستند همدوش آمریکایی‌ها علیه دشمن مشترک یعنی ژاپن بجنگند و از آن پس در پرتو پشتیبانی‌های قانون آمریکا قرار بگیرند  .  همین رخدادها گشاینده گستره‌هایی‌بود برای نویسندگان فیلیپینی آمریکایی تا به روایت خود بپردازند  .  اینان نیز همچون دیگر نویسندگان مهاجر ، در آغاز تجربه مهاجرت را به داستان آوردند ؛ گرچه هرکدام از اقلیت‌ها تجربه و راه ویژه خود را رفته است  .  برای نمونه « کارلوس بولاسن » ( 1956 - 1913 ) با نوشتن رمان « آمریکا در قلب است » با عنوان فرعی « یک خاطره » به سال 1943توانست به زبان وام‌ گرفته‌اش که آوای شرقی با لهجه ویژه در زبان گفتاری محله‌های فیلیپینی‌ها در آن آشکار‌بود ، این تجربه را داستانی کند  . « بین دنیدیو سانتوز » و « گانزالز » با نخستین مجموعه داستان خود بنام « حس سیب‌ها » که در آمریکا انتشار داد ، به اتکای تجربه زیستن در زبان و فرهنگ بیگانه و فرهنگ گذشته خود که بر اثر چیرگی استعمار اسپانیا رو به نابودی گذاشته‌بود ، توانستند آثار خود را بیافرینند  .  « جسیکا هگدران » و « نیناتچکو رزکا » از زمره‌ی نویسندگانی‌اند که در کلان فرهنگ آمریکایی بزرگ‌شده‌، اما درونمایه‌ی آثارشان بر مبنای ساختار خانواده‌ی فیلیپینی‌های آمریکایی و شیوه زیستی‌شان شکل گرفته است  .  « شرلی گوک لیم کیم » براین باور است که : « دیگرسانی روایت و شخصیت در داستان‌های کامبوجی‌ها ، ویتنامی‌ها ، تایلندی‌ها و برمه‌ای‌ها در چیرگی درونمایه‌های تبعیدی ، مصایب کمپ‌های پناهندگان ، گذشته‌ی از دست‌شده‌در زادگاه ، سایه‌ی سنگین اژدهای چین بر کشورهای کوچک آسیای جنوب شرقی ، و اسکان‌پذیری را می‌توان آشکارا دریافت  . » این گروه از نویسندگان مهاجر دارای شیوه ویژه‌ای از نوشتن به زبان بیگانه‌اند ، زبانی که از یکسو نشانگر دوران تلخ حضور استعمار انگلیس است و از سویی دیگر رهایی‌بخش مهاجران برای یافتن آشیانه‌ای در آمریکا  .  این گروه از نویسندگان که بیشتر از جوامع استعماری پیشین انگلیس آمده‌اند ، آمیختگی زبان انگلیسی انگلستان ، انگلیسی مستعمره و انگلیسی آمریکایی را یکجا باخود دارند و پدیده‌ای تازه در زبان انگلیسی بوجود آورده‌اند که گونه‌ای دگرگونی در زبان بشمار می‌آید  .  به باور زبان‌شناسانی که در این باره پژوهش کرده‌اند ، زبان روزمره مهاجرین ، آخرین زبان آفریده انسان است ، زبانی که آمیختگی فرهنگ‌ها را در خود پرورش می‌دهد و استعداد آن را دارد که درآینده گسترش یابد  .  این گروه از نویسندگان مهاجر توانسته‌اند صدای خود را در ادبیات آمریکا به گوش کلان فرهنگ جاری برسانند  .  توانسته‌اند در هماوردی‌های ادبی ، جایزه‌های بزرگ و ارزشمندی را بدست آورند و این را نه به دلیل مسایل سیاسی ، اجتماعی و بشردوستانه که عموما از سوی نهادهای سیاسی فرهنگی به نویسندگان معترض جهان سوم اعطا می‌شود و فاقد ارزشگذاری‌های ادبی‌ست ؛ بلکه تنها به پاس ارزشهای ادبی آفریده‌اشان دریافت داشته‌اند  .  از جمله برندگان ادبی می‌توان از « لن سامانتا چانگ » Lan Samantha Chang نام برد که بخاطر رمان « گرسنه » ‌اش برنده جایزه Babra Bay Area Reviewers Assaciation شد و علاوه برآن فینالیست جایزه لسآنجلس تایمز شد و همچنین باید از « یوان تسونگ چن » Yuan Tsung Chen نویسنده رمان « دهکده‌ی اژدها » نام برد که در شمار کتاب‌های پرفروش آمریکا در دهه هشتاد قرار داشت  . یکی از نویسندگان تبعیدی ویتنامی در داستان « یک روایت سرراست » آنچنان می‌نویسد که افعال کارکردی جز بودن در زمان حال ندارند  .  - این زبان حال استفاده کردن برای گذشته ، گرچه ظاهرا ناشی از نیاموختن کامل زبان انگلیسی توسط راوی‌ست ؛ - اما در لایه‌ی زیرین داستان ، بیانگر گرایش راوی به گریختن از گذشته‌ی دردناکش است  .  او به ما می‌گوید با همین زبان ، زندگی‌اش را پیش برده و لزومی به تغییرش نمی‌بیند  .  از این رو ، جمله‌ها تا آن‌جا زندگی می‌کنند که مشمول زمان حال ‌شوند ، هرچند داستان در گذشته‌ای نزدیک رخداده است  .  گذشته‌ای که راوی - زن جوان ویتنامی - « رقصنده‌ی کلوب‌های شبانه » باخود به همراه آورده ، رهایش نمی‌کند تا بتواند ، دست کم در تخیل ، خود را چونان کدبانوی خانه‌ای بنگرد که شوهر خسته از کار بازگشته اش ، بر آستانه آشپزخانه از بوی خوش خوراک‌هاش لذت برد  .  او در پی یافتن چنین مردی‌ست ، آرزویی پیش افتاده  .  او هر شب مردان کلوب را ورانداز می‌کند ، با آن‌ها گپی می‌زند ، گاه به خانه‌اشان می‌رود ؛ اما هیچکدام به او پیشنهاد ازدواج نمی‌کنند  . اما داستان « قایق‌نشینان ویتنامی » اثر « جد کوانگ هیون » نمادی دیگر از این گشایش راهی برای زیستن زبان و ادبیات خرده‌فرهنگ‌ها است  .  این داستان که قایق‌های انباشته از ویتنامی‌ها را به تصویر می‌کشد که از ترس حکومت جدید به آب‌ها پناه آورده ، سرگردان و شناور بر اقیانوس ، در برابر موج‌های غول‌آسا ، یکی پس از دیگری از پای در می‌آیند و جهانگردان سوار‌شده‌بر کشتی‌های تفریحی بزرگ این غرق شدن را تماشا می‌کنند  .  با این وجود یکی دو قایق خود را به بدنه کشتی رسانده و نجات می‌یابند  .  در پایان داستان ، نویسنده به گونه‌ای نمادین می‌نویسد : « من یکی از قایق‌نشینان هستم که حالا به کشتی بزرگ ادبیات پیوسته‌ام  .  و شما کشتی‌نشینان ناچارید مرا جای بدهید  . » *** مهاجرین آب‌نشین‌های کارائیب ، بویژه تبعیدی‌های کوبایی جایگاهی بزرگ از نظر آمار سرانه در آمریکا دارند  .  مردمان آب‌نشین‌های کارائیب که خود از سرزمین‌های چین ، هندوستان ، خاورمیانه ، و بخشهایی از اروپا آمده‌بودند ، دارای زبان‌های گوناگون از قبیل چینی ، هندی ، اسپانیایی ، هلندی ، عربی و انگلیسی هستند  .  همین گونه‌گونی زبانی به آنان امکان داد بیش از سایر اقوام با کلان فرهنگ آمریکا سازگاری داشته باشند  .  این همگونی در آثار ادبیات داستانی‌شان آشکار است ؛ چرا که این داستان‌ها همچون آثار مدرن ادبی آمریکایی توانسته مخاطبین جدی و پرشماری را برای خود بیابد و بخشی از این آثار همواره در شمار کتاب‌های پرفروش سال آمریکا قرار دارند  .  از میان اینان نویسندگان کوبایی دارای جایگاه ویژه خود هستند  .  گرچه بیشتر مهاجرین کوبایی در فلوریدا زندگی می‌کنند ؛ اما نویسندگانشان علاوه بر فلوریدا ، در نیویورک و تورنتوی کانادا ساکنند  .  چرا که در این سه منطقه امکان انتشار آثارشان را دارند  .  از میان اینان نویسندگان نسل اول تبعیدی کوبایی که به علت مخالفت با حکومت فیدل کاسترو بیش‌ترین نیروی خود را بر مسایل اجتماعی کوبا متمرکز کرده‌ ، روایتگر مسایل سیاسی و مخالفت‌ها با حکومت وقت خود‌بودند ، چندان موفقیتی از سکوی ادبی نداشتند و شهرت زودگذرشان را وامدار جنگ آمریکا علیه کوبا هستند  .  اما نسل دوم که در آمریکا بزرگ‌شده‌و جهان ادبیات را فراتر از مقابله با حکومت وقت می‌دانستند ، درونمایه‌های اجتماعی سیاسی داستان‌های نویسندگان نسل پیشین را با مقوله‌هایی همچون عشق جایگزین کردند و با برخورداری از سنت ادبی آمریکایی لاتین ، بهره‌مندی از شیوه‌ی شناخته‌شده‌« رئالیزم جادویی »، اتکا به فرهنگ و ادبیات گفتاری ، اسطوره‌های کهن و دستاوردهای غنی ادبی زبان اسپانیایی ، توانسته‌اند گوهر هنری داستان‌های خود را نمایان کنند  .  این نسل از نویسندگان جوان کوبایی‌هایی ساکن آمریکا را کسانی چون : « ادگاردو سانابریا سانتالیز » Edgardo Sanabria Santaliz و « ربرت آنتونی » Robert Antoni نمایندگی می‌کنند که داستان‌های تخیلی و رمانس را رواج داده‌اند  .  شاید این‌گونه جابجایی شتابناک درونمایه‌ی داستان‌ها واکنشی عصبی به افراط در پرداخت مقوله‌هایی همچون تبعید ، استبداد حکومت محلی کوبا در داستان‌های نسل پیش باشد  .  نمی‌توان این مهم را نادیده گرفت که راه‌های گوناگونی که نویسندگان هر قومی دنبال کرده‌اند ، بستگی همه‌جانبه‌ای به شرایط ویژه زادگاه از یکسو و کلنی‌های گردآورنده آنان دارد  .  برای یک نویسنده‌ی هاییتی تبار باوجود سلطه‌ی دیرینه‌ی استبداد در آن کشور ، بازهم نوشتن از سرزمین هاییتی و آداب و رسوم مردمش ، به زبان انگلیسی جذابیت دارد  .  اینان بحران هویت را این‌گونه پاسخگو هستند  .  برای نمونه : « ادویج دانتیکا » Edwige Dantica بیشتر آثار خود را به زبان انگلیسی ، اما با درونمایه‌هایی از تاریخ و فرهنگ بومی خود نوشته است  .  پرسش اینجاست که این نویسنده برای چه کسی داستان‌های خود را می‌نویسد  ؟  آیا این داستان‌ها بخشی از ادبیات هاییتی بشمار می‌آیند یا آوایی دیگر از جهان چندفرهنگی که باید ادبیات مدرن آمریکا را بسازد  ؟  دکتر استوارت براون Stewart Brown استاد ادبیات افریقا - آمریکا و کارائیب ، در دانشگاه بیرمنگام براین دیدگاه است که : « هردوی اینان  .  می‌توان گفت آن تفاوت آشکاری که میان ادبیات بومی یک کشور با ادبیات بومی دیگر کشورها وجود دارد ، در آثار ادبی خرده‌فرهنگ‌ها یا مهاجرین با ادبیات فرهنگ غالب وجود ندارد  . » ( 4 ) برآوردها و داوری‌های بدبینانه نویسندگان بومی کشورهای جهان سوم نسبت به ادبیات مهاجرین همزبان خود ، استوارست بر همان تفاوت تا همگونی  .  درواقع این پیشداوری‌ها متکی بر یکسری نظریه‌های دورادور از شرایط زیستی نویسندگان مهاجر است  . یکی از برجستگی‌های آشکار داستان‌های نویسندگان کارائیب ، ویژگی ناسیونالیستی آن‌ها‌ست  .  چرا که نویسندگان ، همپای مردم ، علیه استعمار انگلیس مبارزه کرده و سپس این مبارزه را علیه حکومت‌های خودکامه‌ی بومی گسترش داده‌اند  .  از همین رو ، پدیده‌ی خشونت چونان پایه‌ای در آثار داستانی این منطقه به چشم می‌خورد  .  عنصر خشونتی که تنها در شیوه‌ی حکومت‌های خودکامه نمایان نمی‌شود ؛ افزون برآن مردم نیز درگیر جنگ‌های محله‌ای و قبیله‌ای بی‌پایانند  .  از دیگر سو ، کسالت زندگی یک روند و کرانه‌مند علاوه بر مسایل اقتصادی سیاسی ، مهاجرت را دامن زده است  .  « آستین کلارک » Austin Clrake زاده کشور « باربادوس »، ساکن کانادا و آمریکا یکی از نویسندگان بنام انگلیسی زبان که در رمان « مردانی که می‌خندیدند » از انتشارات پنگوئن ، از زبان شخصیت داستانی می‌گوید : « این جزیزه داره من رو خفه می‌کنه  ...  گاهی حس می‌کنم مثه یه خرچنگی شدم که توی سوراخش گیرکرده و جلوش تلی از شن و قلوه سنگ ریخته‌شده‌ . » این کسالت را حتا از زبان جلاد بازنشسته دوران استعمار می‌توان دریافت که گیوتین زنگ‌زده‌اش دیگر مصرف ندارد  .  او ابزار هویت خود را رها می‌کند ، چرا که زندگی برایش در این جزیره کوچک پر از خرچنگ بشدت ملال‌آور‌شده‌ .  او با بلم کوچکش ، به تنهایی دل به اقیانوس می‌سپارد تا به سرزمینی برسد که نمی‌داند کجاست ؛ اما یقین دارد کسالت‌بار نخواهد‌بود  . نویسندگان هندی این منطقه به تاسی از « رئالیزم جادویی » و اتکا به اسطوره‌های هندی ، این نگرش را به یاری زبان انگلیسی گسترش دادند  .  « نایپول » بنام‌ترین نویسنده‌ی هندی‌تبار و برنده جایزه نوبل و از اهالی کشور ترینیداد ، نویسنده‌ی رمان‌های پرفروش « خانه‌ای برای آقای بیسواز »، « پرچمی بر فراز آبخست »، و « در کشوری آزاد » برنده‌ی جایزه‌های ادبی بسیار است که افزون بر شناساندن ادبیات کارائیب ، ادبیات داستانی هند را نیز به جهان شناساند  .  صدای نایپول ، صدای مردمی‌ست هندی‌تبار و انگلیسی زبان - البته به لهجه خود - که سلمان رشدی آن را « هنگلیسی » می‌نامد  .  پس از نایپول است که دیگر نویسندگان هندی‌تبار انگلیسی‌زبان همچون « ویکرام چاندرا »، « عصمت خان » و « رشدی » این نگرش را در داستان‌هاشان دنبال کردند  .  ویکرام چاندرای هندی‌تبار مقیم آمریکا با رمان « زمین سرخ ، بارش باران » به شهرتی یکشبه دست یافت  .  او در این رمان ، تاریخ هندوستان را ، به شیوه‌ی روایتی داستان‌های « هزار و یکشب » تا دستیابی ملت هند به « MTV » بازخوانی می‌کند  . *** اما ، ایرانیان نسل اول و دوم نیز طی این بیست سال کوشیده‌اند به زبان انگلیسی داستان ، شعر و خاطره بنویسند  .  سوای آن‌چه در نشریات ادبی آمریکایی آثارشان را به چاپ رسانده‌اند ، یکی دو گاهنامه ادبی به زبان انگلیسی - از جمله « چنته »- انتشار داده و می‌دهند  .  علاوه برآن شماری کتاب‌های داستان و رمان به زبان انگلیسی از اینان به چاپ رسیده که در جامعه ادبی هم بازتاب‌هایی نیز به همراه داشته‌اند  .  چند جنگ ادبی ویژه‌ی ادبیات ایرانی‌تبارها هم طی این سال‌ها انتشار یافته که گام‌هایی جدی در راهیابی بسوی ارتباط بیشتر با جامعه است  .  پرداختن به حضور ادبیات داستانی ایرانیان نیازمند گفتاری جداگانه است که در آینده به آن خواهیم پرداخت  . فرآیند فرجامین این کارها ، به باورم گشایش راهی‌ست بسوی گفتگوهای فرهنگی میان خرده‌فرهنگ ایرانی و کلان فرهنگ آمریکا  .  با این وجود برداشت اولیه‌ام این است که نیاز به زمان داریم تا به صدایی دیگرسان ، نوآوریی شگفت‌انگیز ، خلاقیتی پرجنب و جوش ، جنبشی از سر شوروشیدایی و پشتوانه‌ای محکم از نگاه تلفیق یافته شرق و غرب دست یابیم  . به گمانم ما نه تنها نیاز به ارتباط زبانی با روحیات آمریکایی داریم ، بلکه شیوه‌ی شناساندن خود و فرهنگمان به این جامعه و چگونگی دیدن چهره‌ی واقعیت وجودی‌مان در اینجا نیز از مهمترین ابزار کار ماست  .  اگر گوش بسپاریم به آوا و لهجه‌ی ویتنامی‌ها ، کره‌ای‌ها و چینی‌ها ،- که شاید بعلت تفاوت اصوات بیرون آمده از حنجره ، شاید به دلیل پذیرش تفاوت‌های بنیادین میان دو فرهنگ آسیا و آمریکا ،- لهجه ویژه خود را در زبان گفتاری انگلیسی رواج داده و آن را درداستان هم پژواک داده‌اند ، در می‌یابیم آنان توانسته‌اند ژانری داستانی بیافرینند که توجه خواننده را به خود جلب کرده است ؛ وگرنه آن‌ها هم رخدادهای سیاسی را در داستان‌هاشان بکار گرفته‌اند  .  گرچه ویتنامی‌ها ، فیلیپینی‌ها و چینی‌ها هم آثار نوباوه‌ای داشته و دارند که تنها بستر پدیداری داستان‌هایی شد که اینک راه به روشنایی برده‌اند  .  در داستان‌های چینی‌ها و مکزیکی‌ها و هندی‌ها ، جنبش آرام اسطوره‌های کهن‌ ، فرهنگ توده ، حضور سنگین جنسیت چیرگی آشکاری دارد و همین ویژگی بارز این داستان‌ها را شامل می‌شود که مخاطب عام یافته است  . این‌گونه ادبیات خرده‌فرهنگ‌ها که توانسته‌اند به روشنایی‌هایی برسند ، بی‌گمان ناشی از اتکایشان به ویژگی‌های بدیعی بوده که پایه‌های داستانشان را شکل داده است  .  رنگ‌ها و آواهای گوناگون هریک از اینان بنا به توانمندی‌ها و گرایشهای خود به خواننده ارایه و سلیقه او را به چالش گرفته‌اند  .  در این میان ، کامیابی با آنانی بوده که رنگ و آوای دیگرسان ، برجسته و شگفت‌انگیز از خود پژواک داده‌اند  .  راه ناروشن و پیشنهادها همه بر باد است ، تا هنگام آفرینش آثاری که ویژگی ناب خرده فرهنگ خود را بروز داده ، به پشتوانه توانایی‌های نهفته کلنی ایرانی‌ها توجه کلان فرهنگ آمریکا را بخود جلب کند  . زیرنویسها : 1Geschichte der hebraischen Literatur ( prose von 0881 bis 0891 ) Judischer Verlag im Suhrkamp _ Erste Auflag - Frankfurt ( M ) 2 - An Asian American Erotic Feast / Edited by : Gerald Kudaka / Anchor Book / Daubleday / 5991 NewYork برای نوشتن این جستار از کتاب‌های زیر که تنها بخش اندکی از ادبیات داستانی اقوام مهاجر ساکن آمریکا را شامل می‌شود ، بهره گرفته‌ام  .  بسیارها اثر از دیگر اقوام و نژادهای بیرون از دایره فرهنگ غالب همچون سیاهان ، سرخپوستان ، آلمانی‌ها ، اسپانیایی‌ها ، ایرلندی‌ها ، روسها و  ...  وجود دارند که در این جستار نیامده‌اند  .  گستره‌ی فراخ‌دامنی‌ست و نیازمند توان و زمان  .  دیگر آن که بیشتر ادبیات خرده‌فرهنگ‌های - به باورم - همگون با موقعیت اجتماعی ایرانیان مورد نظرم‌بود ، شاید چشم‌اندازهای تازه‌ای را پیش روی ما قرار دهد  . 4 - Balkan Blues / writing out of Jugaslavia / Joanna Labon / Northwestern University ress / Evanston / Illinois 4991 11 - Hunger / Lan Samantha Chang / enguin Book 0002 12 - The Dragen ` s Village / Yuan Tsung Chen / enguin Book 0891