کتاب سرگذشت حاجی بابای اصفهانی ٢٠٠ ساله شد
این روزها از معضلات اجتماعی که گریبان کاراکتر «مادام بوواری» را گرفته است کمتر نشانی در فرانسه دیده می شود و ازمسائل و مشکلات «چارلزدیکنزی» در انگلستان امروز اثری باقی نیست امابسیاری از صفحات رمان حاجی بابا از تازگی عجیبی برخورداراست و درقیاس با جامعه امروزی هنوز اثرات تملق گویی ها، عرض ارادت های چاپلوسانه و بسیاری مسائل دیگری که درکتاب به آن ها از دیدگاهی انتقادی نگاه شده به چشم می خورد
درپیشگفتار کتاب سرگذشت حاجی بابای اصفهانی آمده است که حاجی بابا ایلچی شاه قاجاربه دربار بریتانیا در سال 1810 و هنگام اقامت در استانبول این خاطرات را به رشته تحریر درآورده است  .  براین اساس ، امسال برابراست با دویستمین سالگرد کتابی که یکی از تاثیرگذارترین آثار ادبی در رویدادهای ایران به شمار می‌آید  . کتاب « حاجی بابا » هم مثل ماجراهای شخصیت اصلی داستان آن ، دردسرها و گزندهای بی‌شماری را از سر گذرانده  .  در طول دوقرن گذشته بارها گم‌شده‌، پیداشده و حتی دزدیده‌شده‌است وشایعات گوناگونی درباره نویسنده و مترجم آن وجود دارد  .  در اصل این رمان را « جیمزموریه » در لندن نوشته و میرزا حبیب اصفهانی آن را در استانبول ترجمه کرده است  .  درکرمان در آن زمان شایع شده‌بود که « شیخ احمد روحی » آن را نوشته ودر انگلستان این شبهه پیش آمد که امکان دارد این کتاب نوشته « تاماس هوپ » باشد  .  با این وجود متن فارسی کتاب بارها در هندوستان ، لاهورپاکستان و شهرهای مختلف ایران چاپ و یا رونویسی‌شده‌و هربار با آسیب تازه‌ای موجه‌شده‌است و از توهم توطئه و کج فهمی فضا هم در امان نمانده است  . درنهایت اولین ویرایش از روی دست نویس « میرزا حبیب اصفهانی »، الماس صیقل خورده جیمز موریه را در اختیار امروزیان گذاشت و به این صورت حاجی باباهای جعلی ، مخدوش و بدلی برای همیشه از دور خارج شدند  . البته هنوز هم مشخص نیست که آیا واقعا جیمزموریه انگلیسی « حاجی بابا » را نوشته است یا فقط آن را تدوین و ویراستاری کرده است  .  هم چنین این رمان به شدت از رمان مشهور « ژیل بلاس » اثر « رنه لوساژ » فرانسوی تاثیرگرفته است تا جایی که « موریه » درآن زمان متهم به رونویسی از روی این اثر شده‌بود  .  دربرخی موارد کتاب شباهت‌هایی هم با نثر طنزآمیر « لارنس استرن » پیدا می‌کند  .  با این همه میرزا حبیب اصفهانی در آن زمان آگاهانه رمان « ژیل بلاس » را هم به فارسی ترجمه می‌کند  . پژوهش‌ها نشان می‌دهد که ترجمه حاجی بابا توسط میرزا حبیب اصفهانی از روی نسخه فرانسوی این کتاب انجام‌شده‌است  .  نسخه‌ای که دست نویس شیخ احمد روحی از این ترجمه است و نسخه‌ای است که مبنای چاپ 190٥ کلنل فیلات در کلکته نیز به شمار می‌رود  .  تمام چاپ‌های بعدی کتاب « حاجی بابای اصفهانی » از این تاریخ به بعد بر اساس کتاب کلنل فیلات بوده است  . با این همه شواهد نشان می‌دهد که شیخ احمد روحی در نامه‌ای که به محقق معروف انگلیسی « ادوارد براون » نوشته است صریحا « میرزا حبیب اصفهانی » را مترجم اثر معرفی می‌کند  .  اما ابهامات درمورد مترجم حقیقی اثرتا سال 1961 ادامه دارد و در این سال است که « مجتبی مینوی » ادیب ایرانی در کتابخانه دانشگاه استانبول دست نویس اصلی میرزا حبیب اصفهانی را می‌یابد و آن ترجمه نبوغ‌آمیز را روی میکروفیلم ثبت می‌کند و به ایران می‌آورد  . بنا برهمین شواهد و یافته‌ها ، میرزا حبیب در کار ترجمه کتاب « حاجی بابای اصفهانی » تنها نقش یک مترجم را بازی نمی‌کند بلکه هنرترجمه اش کیفیت متن اصلی را چندین برابر ساخته است تاجایی که انگار متن « جیمز موریه » ترجمه‌ای است تحت اللفظی از متنی که میرزا حبیب به فارسی ارائه کرده است  .  او نثر تملق‌آمیز و به بن رسیده و مملو از مبالغه و مغلطه قاجاری را یکسره به کناری نهاده و زبانی ارائه می‌کند که حلقه پیوندی است میان فارسی نویسان برجسته قرن ششم با زبان امروزی عصرما  . محمد تقی بهار در مورد نثر میرزا حبیب می‌نویسد :« گاهی در سلاست و انسجام و لطافت و پختگی مثل گلستان سعدی و گاه در مجسم ساختن داستان‌ها و تحریک نفوس و ایجاد هیجان در خواننده نظیر نثرهای فرنگستان است  .  هم بااصول کهنه کاری استادان نثر موافق و هم بااسلوب تازه و طرز نو هم داستان  .  درجمله از شاهکارهای قرن سیزدهم هجری است  . » درواقع میرزا حبیب درهرفرصتی که به دست آورده زبان « منشیانه » قاجاری را نفی کرده و ادبای متملق درباری را به سخره گرفته و درجایی نام فتحعلی خان صبای کاشی را که در متن « موریه » نامی از او برده‌نشده‌است را به میان کشیده و این همان فتحعلی خانی است که به تقلید از « شاهنامه »، یک « شاهنشاه نامه » برای فتحعلی شاه می‌سراید تا به گفته خودش « روی فردوسی را کم کند » . درنهایت میرزا حبیب اصفهانی دراین کتاب دشواری‌های نثر پرتکلف قاجاری را نمایان کرده است و مجموعه‌ای از کلمات و ترکیبات چاپلوسانه دوره انحطاط قاجار را روی دایره ریخته است  . درکتاب « سرگذشت حاجی بابای اصفهانی » جامعه‌ای به تصویر کشیده می‌شود که به ظاهر هرکس در آن به کاری مشغول است  .  از ملک الشعرایی تا نسقچی باشی ، معتمدالدوله ، زنبورکچی و شیه کچی ، گریه کن ، حمال ، مین باشی و یوزباشی ، میرآخور ، مرده شور ، جامه‌دار ، قلیان‌دار ، دفتردار متعه خانه ، افیون‌دار ، فراش ، قاطرچی و بسیاری دیگر  .  نکته جالب در این است که صاحبان تمامی این مشاغل در 80 گفتار رمان هم با تولید و هم با صنعت بیگانه‌اند  .  در هیچ یک از این مشاغل ثباتی وجود ندارد و حاجی بابا قلیان‌داری و سقایی و طبابت و نیابت نسقچی باشی و در قامت دروایش ظاهرشدن و به هیئت یک دیپلمات درآمدن را می‌آزماید  .  تمام حرفه‌های اشاره‌شده‌در رمان منطبق و همزاد همان نثری هستند که میرزا حبیب در دیار عثمانی به ستیز با هردو برمی آید  .  شخصیت‌ها هم عناوین و اسامی جالبی دارند : نامردخان ، خراب قلی ، میرزا احمق و بسیاری دیگر وهمین مجموعه شخصیت‌ها وقتی در مرز ایران با دو سرباز روسی رویارو می‌شوند از جبهه گریخته و پا به فرار می‌گذارند اما تا خبر به پایتخت برسد ، چنان حماسه‌ای کوک می‌کنند که به فرمان صدراعظم ، فتح نامه می‌نویسند و اعلان ده‌ها هزار کشته خیالی روس را در سراسر مملکت تکثیر می‌کنند  . هرچند امروز 200 سال از چاپ « سرگذشت حاجی بابای اصفهانی » می‌گذرد اما رخدادهای رمان کهنه‌نشده‌است  .  امروزه از معضلات اجتماعی که گریبان کاراکتر « مادام بوواری » را درکتابی به همین نام گرفته است کمتر نشانی در فرانسه دیده می‌شود  .  به همین صورت ازمصائب و دردهایی که « چارلزدیکنز » درکتاب‌های خود از آن‌ها سخن برده است در انگلستان امروز اثری باقی نمانده است و بین اسپانیای « اونامونو »، برزیل « ماشادو » و « آسیس »، مکزیک « رولفو »، ایرلند « ساموئل بکت » و ایتالیای « پیرآندللو » با وضعیت امروزی این کشورها کوچکترین شباهتی وجود ندارد  .  امابسیاری از صفحات رمان حاجی بابا از تازگی عجیبی برخورداراست و درقیاس با جامعه امروزی ایران هنوز اثرات تملق گویی‌ها ، عرض ارادت‌های چاپلوسانه و بسیاری مسائل دیگری که درکتاب به آن‌ها از دیدگاهی انتقادی نگاه‌شده‌محسوس و آشکاراست  . برای مثال صحنه خرید و فروش اسب دست به دست‌شده‌در کتاب داد و ستدی بسیار آشناست ، اسبی که « به روایت دلال این قدر عیب داشت که اگر به مفت می‌دادم ، باز خیلی اندوخته‌بودم »، اسبی تاپوغ زن و سکندری خور که ابلق هم دارد و دندان‌هایش را هم داغ کرده‌اند  .  « به زعم دلال هر صفتی که باید اسب نداشته باشد ، داشت  .  اما چون با این صفات او را با زین و یراق پنج تومان بها سنجید ، من متحیر شدم  .  چون من بی‌درنگ قبول کردم ، او متحیر شد  . » درنهایت میرزا حبیب مترجمی است که زبان به اصطلاح « نزار » قاجاری را که به گفته منتقدین « نثری که حداکثر به کار انشا نویسی می‌آمد » را تبدیل به زبانی زنده و داستان گو کرده است  .  هم چنین میرزاحبیب متواضعانه حسن و قبح و فایده مندی و ضرررسانی اش را یکجا حواله به مولف اصلی یعنی « موریه » کرده و می‌نویسد :« من نه این از جیب و انبان گفته‌ام ، آنچه را گوینده گفت آن گفته‌ام » .  شاید او به همان دلیلی که طاقتش در تحمل استبداد قاجاری طاق شده‌بود به خوبی می‌دانست که این اثر موجب استهزای ایرانیان خواهد شد و هم چنین می‌دانست که سوابق شغلی « جیمز موریه » بهانه‌ای خواهد شد تا منتقدین « حاجی بابای اصفهانی » را بی‌رحمانه سرآغاز ادبیات استعماری بنامند  . یکی از مشکلاتی که برخی از منتقدین با کتاب « سرگذشت حاجی بابای اصفهانی » دارند این است که این کتاب از دیدگاه غربیان آئینه تمام نمای رفتار ایرانیان آن دوران است :« گاه صفاتی که در این کتاب برای ایرانیان ذکر‌شده‌را هنوز به آن‌ها نسبت می‌دهند : دروغ ، ریا ، تظاهر ، ترس وواهمه دربرابر بالادست و زورگویی و ستم در مقابل فرودست ، نامردی در حد اعلا ، سوئ استفاده از زنان برای فرونشاندن میل جنسی و بی‌تفاوتی نسبت به سرنوشت آنان ، زهد و تقوای ظاهری برای رسیدن به مناصب حکومتی ، چشم به مال دیگری داشتن در هر باب و از هر نوع و بالاخره چشم دیدن پیشرفت هم نوع خود را نداشتن  . » این کتاب که در قرن 13 هجری نوشته شد ابتدا در مقیاسی محدود و بدون نام نویسنده انتشار پیدا کرد  .  واز آن جایی که چنین نمونه‌ای برای نخستین بار در ایران پدید آمده‌بود برای ایرانیان بسیار جالب‌بود که یک نفر هموطن این چنین به زیر و رو کردن خلقیات هم میهنان خویش پرداخته و هیچ نکته‌ای را از قلم نکته سنج خود نیانداخته است  .  اما وقتی که نسخه اصلی بانام نویسنده آن که مستشاری انگلیسی‌بود منتشر شد مردم از این که یک « اجنبی » این چنین به تفحص خصوصیاتشان پرداخته است به مذاقشان خوش نیامد و به تکفیر آن پرداختند  .  کما اینکه امروزدر کتاب‌های درسی داخل مملکت تحت نظارت رژیم اسلامی از این کتاب به عنوان توطئه‌ای در جهت تخریب ایرانیان یاد می‌شود  . درمقدمه نسخه‌ای ازکتاب « سرگذشت حاجی بابای اصفهانی » که توسط داستان نویس فقید « محمد علی جمالزاده » ویراستاری‌شده‌است آمده است :«