چگونه شرکت نفتی آمریکایی به اقلیم کردستان عراق کمک کرد
در گزارش رویترز به قرارداد شرکت نفتی اکسان با کردستان عراق اشاره شده است، که داستان آن، چگونگی تقویت و ثبات بیشتر اقلیم کردستان را آشکار می‌کند.
دیمیتری ژدانیکوف ، ایزابل کلز و ند پارکر در که روز سوم دسامبر توسط خبرگزاری رویترز منتشر شد ، به این موضوع که چطور اکسان موبیل ، بزرگترین شرکت نفتی آمریکا ، با استخدام و مشاورت با یک آمریکایی عراقی‌تبار ، به تقویت ، ثبات ، و بقای دولت خودمختار اقلیم کردستان عراق کمک کرد  . شرکت اکسان موبیل ( Exxon Mobil ) در ماه ژانویه سال 2011 ( زمستان 1390 ) علی خدری ، یک شهروند عراقی - آمریکایی که از افراد پرنفوذ در عراق به شمار می‌رفت ، را به استخدام خود در آورد  .  وی پیش از آن دستیار ویژه پنج سفیر آمریکا در بغداد و نیز مشاور ژنرال‌های آمریکایی در عراق‌بود  . پس از چند ماه ، او در نشستی با مدیران ارشد اکسان موبیل ، که برای تجزیه و تحلیل آینده عراق برگزار شده‌بود ، نظرات خود را ابراز داشت  .  وی در این نشست به مقامات اکسان گفت عراق تحت نخست وزیری نوری المالکی در مسیر یک حکومت دیکتاتوری و جنگ داخلی حرکت می‌کند و افزود « ما شاهد گسترش خشونت و آشوب در بغداد خواهیم‌بود  . » به گفته آقای خدری عراق احتمالا با ایران روابط تنگاتنگی برقرار خواهد نمود ، که به باور او تاثیر منفی بر منافع شرکت‌های آمریکایی خواهد گذاشت  . اظهارات و برآوردهای او نظر مدیران ارشد اکسان موبیل را به خود جلب کرد ؛ زیرا ، دوسال پیش آن‌ها قراردادی به ارزش 25 میلیارد دلار با دولت عراق به امضا رسانده‌بودند تا از یک میدان نفتی در غرب بصره که با دخیره 43 میلیارد بشکه نفت خام به عنوان یکی از بزرگترین میادین نفتی عراق محسوب می‌شود نفت استخراج کند  . با این حال آقای خدری می‌گوید شنیدن نظریات او برای مدیران اکسان بسیار تلخ و نگران کننده‌بود ؛ چرا که آن‌ها در حال مذاکره بر سر یک قرارداد چند میلیارد دلاری دیگر با کشوری‌بودند که به زودی از داخل منفجر خواهد شد  . او برای نخستین بار ، در گفتگو با خبرگزاری رویترز ، به تشریح جزئیات آن نشست و رویدادهای پس از آن پرداخت  . علی خدری به مدیران اکسان ، سرمایه‌گذاری در شمال عراق ، یعنی در اقلیم کردستان ، را به عنوان طرح جایگزین پیشنهاد کرد ، که از نظر سیاسی به مراتب باثبات‌تر از جنوب بوده و بیش از 45 میلیون بشکه ذخائر نفتی را در خود جای داده است  . حدود یک سال بعد ، شرکت نفتی اکسان قراردادی با کردستان عراق به امضا رساند  .  داستان امضای آن قرارداد ، جریان به قدرت رسیدن بیشتر اقلیم خودمختار کردستان عراق را آشکار می‌کند  . در سال 2011 میلادی ، مذاکرات سری با مقامات ارشد کردستان عراق مذاکراتی که نه تنها قرار داد با اکسان ، بلکه قراردادنفتی با شرکت نفتی رویال داچ شل ( Royal Dutch Shell ) را نیز در بر می‌گرفت نشان می‌دهد که تصمیم به سرمایه‌گذاری اکسان در منطقه کردستان ، چطور واشنگتن و بغداد را به خشم آورد و به کردستان کمک کرد تا به هدف دیرینه خود ، یعنی استقلال ، نزدیک‌تر شود  . به باور نویسندگان این گزارش ، کردها دوست دارند که بگویند بزرگترین قوم بدون دولت در جهان هستند  .  حدود 35 میلیون نفر از کردها در بخش‌هایی از سوریه ، جنوب ترکیه ، شمال عراق و غرب ایران سکونت دارند ، که اکثرا سنی‌مذهب بوده و به زبان کردی صحبت می‌کنند  . قرارداد نفتی اکسان با کردستان عراق اعتماد به نفس کردهای آن منطقه را بالا برد ؛ در واقع حضور بزرگترین شرکت نفتی آمریکا ، نه تنها از نظر مالی ، بلکه همچنین از نظر سیاسی و روانی به شهروندان و مقامات محلی اقلیم کردستان کمک کرد  . فواد حسین مسئول ویژه دفتر رئیس دولت خودمختار اقلیم کردستان عراق ، به خبرگزاری رویترز می‌گوید البته بخش عمده‌ای از روند سازندگی منطقه کردستان ، در حوزه نفت ، قراردادهای نفتی و مذاکره با کشورهای مختلف بوده است  . به گفته او قرارداد با شرکت نفتی اکسان ، به قراردادهای کوچکتری که اقلیم کردستان با شرکت‌های کوچک‌تر نفتی به امضا رسانده‌بود ، اعتبار خاصی بخشید ، که برای مقامات کرد یک پیروزی بزرگ به شمار می‌رود  . اکسان موبیل از هرگونه اظهار نظری در این زمینه خودداری کرده است  . در ادامه این گزارش آمده است ، با وجود امضای این قرارداد نفتی ، اما برای تشکیل یک کشور کاملا مستقل کردستان ، هنوز راه دراز و دشواری در پیش است  . واشنگتن ، بغداد ، آنکارا و تهران همگی مخالف استقلال کردستان هستند و با توجه به بروز ناآرامی‌ها در منطقه ، معلوم نیست آیا اقلیم کردستان قادر است به تنهایی و به عنوان یک کشور مستقل ، تمامیت ارضی و استقلال خود را حفظ کند  . پیشروی‌های گروه موسوم به « دولت اسلامی » ( داعش ) در بخش‌هایی از عراق در تابستان گذشته و از هم پاشیدن ارتش عراق ، رزمندگان کرد موسوم به پیشمرگه‌ها را بر آن داشت تا برای جلوگیری از اشغال کردستان ، به مقابله با پیکارجویان داعش بپردازند ؛ و زمانی که آن گروه افراطی تهدید کرد که در نظر دارد شهر اربیل ، مرکز اقلیم کردستان را اشغال کند ، ایالات متحده آمریکا ، با بمباران مواضع داعش ، به حمایت از کردها برخاست  . به دنبال توافق موقت بغداد و اقلیم کردستان در روز چهارم آذر ماه به منظور پایان دادن به اختلافات بر سر صادرات نفت ، دست کم در ظاهر ، به نظر می‌رسد که دولت مرکزی عراق بار دیگر اقلیم کردستان را تحت کنترل خود در آورده است  . اما به باور نویسندگان گزارش رویترز ، این توافق موقت نه تنها هیچ راهکاری برای حل مشکلات بین اربیل و بغداد ارائه نمی‌دهد ، بلکه بغداد را مجبور می‌کند تا به مشروعیت بهره‌برداری اقلیم کردستان از منابع نفتی در منطقه خود اعتراف کند و در همین رابطه ، قراداد نفتی کردستان با شرکت اکسان ، و شرکت‌های نفتی دیگر تن در دهد  .  درست است که اربیل حاضر به مصالحه با بغداد شد ، ولی باید توجه کرد که اقلیم کردستان در عین حال توانست پیشرفت‌ها و دستاوردهایی که در طول سه سال گذشته بدست آورده‌بود ، را حفظ کند  . شرکت‌های نفتی سالهاست که علاقمند به توسعه منابع نفتی در کردستان هستند ؛ اما پس از آن که آمریکا در سال 2003 میلادی ( 1382 خورشیدی ) حکومت صدام حسین در عراق را سرنگون کرد ، تمام دولت‌هایی که بعد از او روی کار آمدند ، آشکارا به شرکت‌های نفتی هشدار دادند تگر علاقمند به توسعه میادین بزرگ نفتی در جنوب عراق هستند ، نباید قرارداد نفتی جداگانه‌ای با اقلیم کردستان منعقد کنند  . چرا که مقامات دولت مرکزی بغداد بخوبی آگاه‌بودند چنانچه به کردستان اجازه دهند تا میادین نفتی خود را کنترل کند ، میلیاردها دلار از درآمد نفتی بغداد کاسته خواهد شد و جدایی کردستان از عراق و استقلال آن منطقه را تسریع خواهد کرد  . اما در سال 2007 میلادی ( 1386 خورشیدی ) و زمانی که کردستان ، با توجه به منافع شرکت‌های نفتی قوانین متناسبی را به تصویب رساند ، این امر بار دیگر توجه شرکت‌های نفتی را به منطقه کردستان جلب کرد  .  شرکت‌های متوسط نفتی شروع به سرمایه‌گذاری در منابع نفتی کردستان کردند ، در حالی که شرکت‌های بزرگ نفتی در حاشیه تحولات در منطقه کردستان را از نزدیک پیگیری می‌کردند  . در سال‌های 2009 و 2010 میلادی ، زمانی که سرانجام بغداد انحصار نفت جنوب را به مناقصه گذاشت ، شرکت‌های بزرگ برای امضای قرارداد به عراق سرازیر شدند ؛ اما شرایط مناقصه بسیار سخت‌بود و بسیاری از شرکت‌های نفتی ، از جمله اکسان ، را به سرعت ناامید کرد  . فواد حسین رئیس دفتر ویژه رئیس دولت اقلیم کردستان می‌گوید ، شرکت اکسان در اواخر سال 2010 بطور محرمانه ، چگونگی ارتباط با اقلیم کردستان را مورد بررسی قرار داد ، تا این که در سال 2011 اکسان رسما گفتگوهای نفتی خود با مقامات کردستان عراق را آغاز کرد  . یک سال پیش از آغاز مذاکرات ، علی خدری در اعتراض به سیاست‌های آمریکا در عراق ، از سمت خود در دولت ایالات متحده استعفا داده‌بود  .  وی معتقد‌بود آن سیاست‌ها ، به منافع واشنگتن در منطقه آسیب خواهد زد  . با این حال آقای خدری توانست در جهان نفت ، که مملو از کارشناسان نفتی تگزاسی و نظامیان سابق است ، بطور چشم‌گیری خود را نشان دهد و در این زمینه اظهار وجود کند  .  وی جوانی لاغر اندام‌بود که ریش پروفسوری داشت و از نفوذ و اعتماد به نفس خاصی برخوردار‌بود  .  از سال 2003 میلادی محرم اسرار بسیاری از توافق‌های سیاسی‌بود که پشت درهای بسته صورت می‌گرفت و ارتباط مستقیم با رئیس دولت اقلیم کردستان عراق داشت  . فواد حسین ، که به اتفاق علی خدری سابقا مشاور مقامات آمریکایی در عراق‌بود ، می‌گوید « خدری تقریبا با تمام مقامات آمریکایی در بغداد و کلیه رهبران عراق در ارتباط بوده است  . » در بهار سال 2011 میلادی ( 1390 خورشیدی )، چندین بار مقامات برخی از شرکت‌های کوچک با رکس تیلرسون ، که سال‌هاست مدیر عامل شرکت اکسان است ، و نیز با معاون اودیدار کردند ، که این دیدارها در نهایت باعث تغییر استراتژی اکسان شد  . نخستین نشست در دفتر مرکزی شرکت اکسان در شهر دالاس تگزاس برگزار شد و در تالار بزرگ کنفرانس ، مدیر عامل و تعدادی از کارمندان آن شرکت ، با ارائه گزارش‌های کوتاهی ، تیلرسون را در جریان فعالیت‌های شرکت قرار دادند  . مدیر عامل اکسان نیز با دقت به حرف‌های آن‌ها گوش می‌کرد ، حرف‌هایی که عمدتا درباره فناوری ، زمین‌شناسی ، و کمی هم در مورد تحولات و مسائل سیاسی عراق‌بود  .  اما پس از پایان گزارش‌ها ، اکثر پرسش‌های تیلرسون درباره مسائل سیاسی‌بود ؛ و اینجا‌بود که خدری شروع به صحبت کردن نمود  . آقای خدری گفت « تمام چیزهایی که فکر می‌کردم احتمالا در عراق اتفاق خواهد افتاد را به او گفتم  .  از جمله ، گفتم اگر بخواهید از خطرات احتمالی بپرهیزید ، بنابراین ، بغداد و جنوب عراق ، آخرین مکانی خواهد‌بود که شاید شما بخواهید در آن سرمایه‌گذاری کنید  . » وی همچنین هشدار داد که این مناطق پر از تروریست‌های القاعده ، افراد وابسته به سپاه پاسداران ایران ، شورشیان بعثی و شبه‌نظامیان شیعه است که هزاران نفر از نیروهای نظامی آمریکا را کشته و یا زخمی کرده‌اند  . علی خدری در عوض به کردستان اشاره کرد ، که به مراتب آرام‌تر و اکثر شهروندانش از طرفداران آمریکا هستند  . به گفته فواد حسین پس از مذاکرات تلفنی خدری با وی ، مذاکرات رسمی اکسان و مقامات اقلیم کردستان عراق آغاز شد و طرفین ، بطور سری در لندن ، دوبی و اربیل با یکدیگر دیدار کردند  . مذاکره‌کننده ارشد کردستان ، آشتی هورامی وزیر منابع طبیعی اقلیم کردستان عراق ، و سرپرست هیات مذاکره‌کننده اکسان نیز رئیس آن شرکت در تگزاس‌بود  .  اما فواد حسین و گاهی مسعود بارزانی ، رئیس دولت خودمختار اقلیم کردستان نیز در مذاکرات شرکت می‌کردند  . فواد حسین می‌گوید آن مذاکرات منحصر به اکسان و مقام‌های اقلیم کردستان نبود ، بلکه نمایندگان شرکت نفتی اروپایی شل نیز در آن‌ها شرکت می‌کردند  .  شل با سهمی کمتر شریک اکسان در میدان نفتی قرنه در غرب عراق‌بود ، ولی قرارداد جداگانه‌ای با بغداد امضا کرده‌بود تا 10 میلیارد دلار در میدان نفتی مجنون در جنوب آن کشور سرمایه‌گذاری کند  . اکسان و شل معتقد‌بودند چنانچه یک قرارداد نفتی با کردستان عراق امضا کنند ، با توجه به بیش از 600 میلیارد دلار سرمایه‌گذاری مشترک در عراق ، بغداد قادر نخواهد‌بود فعالیت‌های آن‌ها را در جنوب متوقف کند  . نخستین نشست در اربیل‌بود  . مذاکره‌کنندگان اکسان نگران روابط کردستان با عراق و ثبات بلندمدت در منطقه‌بودند  .  به گفته فواد حسین « آن‌ها می‌خواستند با افکار رئیس جمهوری عراق آشنایی بیشتری پیدا کنند  .  مسعود بارزانی سیاست‌های نوری المالکی ( نخست‌وزیر وقت ) را برای عراق « زیان‌آور » خوانده‌بود  . با ادامه مذاکرات ، در تابستان 2011 ، کردستان دو میدان نفتی را به شرکت نفتی آمریکایی « هس » فروخت ، که اکسان و شل تمایل به خرید آن‌ها داشتند  .  فواد حسین می‌گوید این اقدام شگفت‌آور کردستان باعث شد تا گفتگوهای اکسان و شل با کردستان متوقف شود  . آقایان حسین و خدری می‌گویند مسعود بارزانی برای آن که نشان دهد کردستان آماده بستن قرارداد نفتی با اکسان نیز هست ، متعهد شد تا تسهیلات و شرایط بهتری فراهم آورد  .  سرانجام قرار شد در اواسط ماه اکتبر ، طی مراسمی ، قرار داد نفتی بین اقلیم کردستان و شرکت‌های اکسان و شل به امضا برسد ؛ ولی مشکل دیگری پدید آمد  . شرکت شل در مراحل نهایی مذاکرات با بغداد‌بود تا امتیاز تولید گاز طبیعی در جنوب عراق را بدست آورد ، قراردادی که ارزش آن بیش از 17 میلیارد‌بود  .  بنابراین امضای قرار داد نفتی با کردستان می‌توانست قرارداد گاز طبیعی با بغداد را به خطر اندازد  . اکسان در هتل امپریال وین ، محلی که بارزانی تعطیلات خود را در آنجا می‌گذاراند ، با برگزاری نشستی به وی گفت که آماده است تا قرارداد نفتی با کردستان را به امضا برساند ، در حالی که به نظر می‌رسید که شل هنوز تردید دارد  . آقای بارزانی و مقام‌های اکسان نمی‌دانستند که « پیتر ووزر » مدیر عامل شرکت شل ، سه روز پس از آن که قرارداد با کردستان به امضا برسد ، با نوری المالکی دیدار کرده‌بود تا امتیاز تولید گاز طبیعی در جنوب عراق را بدست آورد  .  از این رو شل به اکسان گفت که دیگر مایل نیست با کردستان عراق قراردادی منعقد کند  . سخنگوی شل از هر گونه اظهار نظر در مورد قرارداد نفتی با کردستان خودداری کرد و گفت امروز توجه ما انجام پروژه شرکت گاز بصره و میدان نفتی مجنون است ، که هر دو پروژه‌ برای نوسازی و توسعه اقتصادی عراق بسیار حائز اهمیت هستند  . شرکت نفتی اکسان دست به کار شد ، و معتقد‌بود که شرکت‌های رقیب مانند شورون ( Chevron ) و توتال ( Total ) نیز از آن‌ها پیروی خواهند کرد  .  در حالی که تیلرسون در دالاس حضور داشت ، نماینده اکسان بی‌سر و صدا برای امضای قرارداد به اربیل رفت  . بر اساس این قرارداد ، اکسان موفق شد امتیاز توسعه شش میدان نفتی که در مناطق مختلف اقلیم کردستان قرار داشتند را بدست آورد  .  یکی از میادین در مناطق مرزی با ترکیه و یکی دیگر در نزدیکی مرزهای مشترک با ایران قرار دارند  .  سه میدان نفتی نیز در نزدیکی مرز اقلیم کردستان و سرزمین اصلی عراق‌بود ، که کنترل این میادین همواره مورد بحث بین بغداد و اربیل بوده است  . به اعتقاد برخی از تحلیلگران ، در واقع کردستان با استفاده از قرارداد نفتی با اکسان خطوط مرزی خود را مستحکم‌تر کرد  . حسین می‌گوید اکنون مناطق مورد بحث تحت کنترل کردستان است و نیازی به مشروعیت آن‌ها از سوی شرکت‌های نفتی ندارد  .  اما پس از امضا قرارداد بارزانی حضور شرکت‌های نفتی مانند اکسان در منطقه را نوع بیمه امنیتی برای کردستان توصیف کرده است  . در اوائل ماه نوامبر سال 2011 ، خبر قرارداد بغداد و واشنگتن را سخت خشمگین کرد  .  مالکی نامه‌ای به باراک اوباما رئیس جمهوری آمریکا نوشت از وی خواست تا اکسان را تحت فشار بگذارد تا قرارداد را لغو کند  .  معاون نخست‌وزیر عراق در امور انرژی مدیران اکسان را احضار کرد تا در این مورد توضیح دهند  . به نوشته گزارشگران رویترز ، این قرارداد برای واشنگتن « خجالت‌آور »‌بود  .  استراتژی آمریکا بر اساس حمایت از مالکی ، و پشتیبانی از تمامیت ارضی عراق تحت یک دولت مرکزی مقتدر و واحد طراحی شده‌بود ؛ ولی اکنون ، یکی از شرکت‌های قدرتمند آمریکا سیاست خارجی آمریکا را نادیده گرفته‌بود  . یکی از دیپلمات‌های پیشین آمریکا به رویترز گفت دولت ایالات متحده از قرارداد نفتی اکسان با کردستان ، یک روز پیش از امضا قرارداد ، آگاه شد  .  این دیپلمات پیشین آمریکایی همچنین می‌گوید « با شنیدن این خبر ، رنگ از رخسار جیمز جفری سفیر آمریکا در عراق پرید و به استنباط من ، وی الفاظ رکیکی هم نثار اکسان کرد ، و از چنین اقدامی متحیر مانده‌بود  . » حسین همچنین به خاطر می‌آورد که مدت کوتاهی پس از امضا قرارداد ، آشتی هورامی وزیر منابع طبیعی اقلیم کردستان عراق دیدار پرتنشی در بغداد با جیمز جفری داشتند  .  به گفته او « جفری خیلی خشمگین‌بود ؛ و ما تلاش می‌کردیم که او را متقاعد کنیم که کاری که ما انجام می‌دهیم ، قانونی و در جهت منافع عراق و کردستان است  . » آقای هورامی از هر گونه اظهارنظری در این زمینه خودداری کرده است  . پس از این رویداد جفری نیز از وزارت خارجه استعفا داد و گفت که مشاور شرکت اکسان‌شده‌است ؛ ولی او نیز در این مورد از هرگونه اظهار نظری خودداری نمود  . این قرارداد یک پیروزی سیاسی برای کردها‌بود  .  اکسان نشان داد که اربیل قادر است با شرکت‌های بزرگ نفتی بطور مستقل قرارداد ببندد ، صرف نظر از آنک ه بغداد چه واکنشی نشان دهد  . هورامی در اواخر سال 2011 ، در یک نشست خبری ، قرارداد با اکسان را فاش کرد  .  او گفت کردستان با شرکت‌های کوچک نفتی قراردادهایی به امضا رسانده است ، ولی اکنون با شرکت‌های نفتی غول‌آسای آمریکایی همکاری می‌کند  . طی چند ماه ، شرکت نفتی توتال فرانسه و شورون نیز با اقلیم کردستان قراردادهای نفتی بسته‌اند ، و توانمندی و موقعیت سیاسی و اقتصادی کردستان را تحکیم کردند  . پس از آن ، اقلیم کردستان عراق قرارداد دیگری با شرکت روسی گازپروم به امضا رساند  . رابرت فورد ، سفیر پیشین آمریکا در سوریه ، که از سوی وزارت خارجه آمریکا در سه ماموریت در عراق شرکت داشت ، می‌گوید « چیزی که کردستان را به بغداد وابسته کرده است پول است  .  بنابراین کردها هرچه بیشتر منابع مالی مستقل ، بویژه از نفت ، داشته باشند ، این امر آن‌ها را به هدف نهایی خود ، حتی اگر استقلال کامل نیز نباشد ، به خودمختاری بیشتر نزدیک‌تر می‌کند  . » در ژانویه سال 2013 ( زمستان 1392 )، تیلرسون مدیرعامل شرکت اکسان موبیل ، برای ترمیم و بهبود رابط با دولت عراق ، برای نخستین بار به بغداد رفت و این دیدار باعث شد که دولت مرکزی قراردادهای نفتی خود با شرکت اکسان را لغو نکند  . اربیل حتی برای آسان کردن صادرات نفت خود خط لوله‌ای به ترکیه احداث کرد ، که بغداد را بیش از پیش به خشم آورد  . اما ، رویدادهای اخیر به نفع اکسان تمام شد  .  در انتخابات امسال ، منتقدان عمده اکسان ، مانند مالکی و دو نفر دیگر از سیاستمداران ارشد ، از قدرت برکنار شدند  .  در این حال ، موافقت هفته گذشته اربیل با بغداد نشان داد کسانی که جانشین آن‌ها شدند ، بیشتر اهل مصالحه هستند  . خبر توافق بغداد و اربیل علی خدری را ، که شرکت مشاورتی خود را تاسیس کرده است ، شگفت‌زده نکرد  .  او می‌گوید با توجه به قدمت و تجربه 125 ساله شرکت اکسان ، مخالفت از سوی مالکی جریانی قابل‌کنترل و در نهایت قابل حل‌بود  .