ابولا، سفر ویروس از خفاش تا انسان 
هفده سال جنگ داخلی و خشونت، فرار مغزها و از جمله پزشکان و پرستاران به دلیل جنگ، فقر ناشی از نابسامانی سیاسی و اقتصادی، و خصومت های داخلی به گسترش بیماری در لیبریا دامن زد.
وزیر بهداشت و درمان جمهوری اسلامی ایران می‌گوید ایران از آلودگی به ویروس ابولا در امان نیست  .  حسن قاضی زاده هاشمی روز پنجشنبه اول آبان ، در حاشیه اجلاس روسای دانشگاه‌های علوم پزشکی در وزارت بهداشت به خبرنگاران گفت « ابولا بیماری‌ای است که بسیاری از دولت‌ها را به چالش انداخته است و هیچگاه برای یک بیماری به این شکل شرایط اضطراری اعلام نشده‌بود  . » وزیر بهداشت در عین حال از « آمادگی نسبی » ایران برای جلوگیری از این بیماری سخن گفت و افزود با آن که در ایران تاکنون هیچ موردی از ابولا وجود نداشته اما تدبیرهایی مانند یک آزمایشگاه ویژه و « تعداد محدودی بخش مراقبت‌های ویژه آی سی یو » تعبیه‌شده‌است  .  او گفت ، « می‌توانیم از این آزمایشگاه در شرایط اضطراری استفاده کنیم  .  هرچند اتاق ایزوله برای این بیماری در کشور وجود ندارد  . » ابولا بیماری مهلکی‌ست که در غرب آفریقا جان پنج هزار تن را گرفته است  .  این ویروس کشنده که جان 50 تا 90 درصد از مبتلایان خود را می‌گیرد اکنون سه کشور آفریقای غربی ، لیبریا ، گینه و سییرالئون را مرکز تاخت و تاز خود قرار داده ، اما به این سه کشور محدود‌نشده‌و در هفته‌های اخیر به سنگال ، نیجریه ، کنگو ، اسپانیا و آمریکا نیز دست انداخته است  . علت مهلک بودن شدید این بیماری آنست که ویروس عامل آن به دامنه متعدی از سلول‌های بدن انسان حمله می‌کند  .  کبد ، جدار رگ‌ها ، بافت‌ها و مخاط‌های داخلی و حتی مغز هدف حمله این ویروس قرار می‌گیرند که با بروز تب نشانه‌های دیگر بیماری - اسهال ، استفراغ ، از دست دادن آب بدن و حالت شوک - نیز نمایان می‌شود و در نهایت به مرگ می‌رسد  . با آن که دکترآنتونی فاوچی ، مدیر مرکز بیماری‌های آلرژی و عفونی آمریکا ، گفته است « اگر با ترشحات و مایعات خارج‌شده‌از بدن بیمار تماس مستقیم نداشته باشید ، ابولا نمی‌گیرید » اما مراقبت از بیماران مبتلا به دلیل ظرفیت واگیری شدید آن کاری خطرناک است  .  تاکنون بیش از 200 نفر از امدادگران و پزشکانی که به کمک به مبتلایان مشغول‌بودند جان خود را از دست داده‌اند  .  همچنین دو پرستاری که درآمریکا به مداوای توماس اریک دانکن ، پرداخته‌بودند به این بیماری مبتلا شدند  .  توماس دانکن بیماری‌بود که از لیبریا به آمریکا آمده‌بود  .  او در بیمارستانی در تگزاس درگذشت  . یکی از این دو پرستار به هنگام سفر از تکزاس به اوهایو از بیماری خود خبر نداشت  .  از همین رو بازرسان بهداشتی آمریکا سرگرم ردیابی افرادی هستند که احتمالا با او تماس داشته‌اند  . از آنجا که درمان این بیماری به دلیل پیچیدگی‌های آن ، و از جمله این که بیماری در مراحل اولیه که امکان درمان بیشتر است در حالت کمون است و نشانه‌ای از خود بروز نمی‌دهد ، کارشناسان بهداشت در جهان برای پیشگیری اهمیت ویژه‌ای قائلند  . جواد امان ، مدیر شرکت بیوتکنولوژیکی آی بی‌تی که 14 سال است ، از سال 2000 تاکنون ، درباره ویروس ابولا تحقیق می‌کند ، روز پنجشنبه در برنامه افق به تلویزیون بخش فارسی صدای آمریکا گفت این بیماری چهل سال پیش به صورت اپیدمی برای اولین بار در آفریقا مشاهده شد و از آن پس به صورت محدود و در روستاهای دورافتاده رواج می‌یافت که با قرنطینه کردن جوامع کوچک از توسعه آن جلوگیری می‌شد  . ویروس ابولا در سال 1976 برای نخستین بار به صورت اپیدمی دیده شد که از 318 مبتلا 80 درصد جان خود را ازدست دادند  . اما از ده ماه پیش شیوع این بیماری به نحوی گسترده آغاز‌شده‌است به گونه‌ای که به گفته جان کری ، وزیر خارجه امریکا « اگر هم اکنون به اندازه کافی به [ مقابله با ] شیوع ابولا نپردازیم ، بیماری به بلایی مانند اچ آی وی یا فلج اطفال تبدیل خواهد شد و همه مارا ده‌ها سال گرفتار خواهد کرد  . » جان کری ابولا را تهدیدی برای تک تک افراد و کشورها شمرد  . پیشتر هشدار داده شده‌بود که در صورت انجام نشدن اقدامی جدی علیه ابولا ، امکان دارد هفته‌ای ده هزار نفر به آن مبتلا شوند  . سازمان امداد بین‌المللی آکسفام نیز در 18 اکتبر اعلام کرده‌بود که تنها فرصتی دوماهه برای محدود و کنترل کردن ویروس کشنده ابولا در پیش روست  . جواد امان دراین باره می‌گوید احتمال انتقال بیماری به دیگر مناطق جهان نسبت مستقیم با پیشرفت آن در آفریقا دارد  .  به گفته او در حالی که از 2 تا 3 هزار بیمار میتلا به ابولا در لیبربا تنها یک مورد از طریق سفر وارد آمریکا‌شده‌، بی‌تردید هرچه این رقم افزایش یابد تعداد انتقال‌ها نیز گسترش می‌یابد  .  او با تاکید بر این که پیش‌بینی گسترش بیماری در دوماه آینده کار مشکلی است ، گفت با این حال اگر پیشرفت بیماری با سرعتی که در ماه‌های ژوئیه و اوت صورت گرفت ، روی می‌داد ، می‌شد از احتمال چند صد هزار یا یک میلیون مبتلا سخن گفت  . برای پیش‌گیری از ابتلا به این بیماری در سطح فردی بر نظافت فردی و دور ماندن از افراد آلوده تاکید می‌شود  .  اما در سطح جمعی و برای جلوگیری از تبدیل آن به اپیدمی جهانی ، بر کنترل مرزها ودر نهایت تولید واکسن و استفاده از آن ، درکنار همکاری جامعه بین‌المللی برای مقابله با گسترش ویروس در مبادی آن تاکید می‌شود  . نگرانی از گسترش ویروس کشنده ابولا سبب‌شده‌است که امریکا و بریتانیا نظارت‌های ویژه‌ای برای مرزهای هوایی خود درنظر گیرند و به ویژه بر شدت سختگیری درمورد مسافرانی که از کشورهای غرب آفریقا وارد می‌شوند ، بیفزایند  .  از روز دوشنبه 30 اکتبر ( 28 مهر ) مسافرانی که از سه کشور غرب آفریقا وارد ایالات متحده می‌شوند به مدت بیست و یک روز باید هر روز در مراکز درمانی حاضر شوند تا هرگونه نشانه احتمالی بروز بیماری در آنان به سرعت شناسایی شود  . از زمان ابتلا به بیماری ابولا تا بروز نشانه‌های آن بین 8 تا 10 روز و حداکثر تا 21 روز فاصله وجود دارد  . همچنین بنا به تصمیم دولت آمریکا ، وزارت امنیت داخلی آمریکا اعلام کرد همه مسافرانی که از سه کشور بحران زده عازم آمریکا هستند باید تنها از پنج فرودگاه بزرگ این کشور که دارای تجهیزات پیش رفته برای بازرسی بیماری ابولاست ، وارد کشور شوند  . در بریتانیا از روز سه شنبه 31 اکتبر ، مسافرانی که از غرب آفریقا و به ویژه سه کشور اصلی ابولا زده راهی این کشورند باید در فروگاه گت ویک لندن مورد معاینه قرار گیرند و از جمله حرارت بدن آنان اندازه‌گیری می‌شود  . هرچند که به دلیل طولانی بودن مدت پنهان بودن بیماری این اقدام به تنهایی کافی نیست و آزمایش‌های دیگری نیز باید در محل انجام شود  . در ایران نیز مقام‌های مسئول از اتخاذ تدبیرهای لازم در فرودگاه‌ها خبر داده‌اند  .  هر روز از غرب آفریقا مسافرانی وارد ایران می‌شوند و یا برعکس از ایران به این منطقه می‌روند  .  پاکستان نیز تدبیرهای مشابهی را برای فرودگاه‌های خود اندیشیده است  . سازمان بهداشت جهانی روز پنج شنبه 24 مهر گفت شمار قربانیان ابولا در این هفته از 4500 تن فراتر خواهد رفت  . سازمان بهداشت جهانی ابراز امیدواری کرده است که دو داروی آزمایشی علیه ابولا از ماه ژانویه ، در غرب آفریقا مورد استفاده قرار گیرد ؛ در اروپا ، آمریکا ، کانادا و آفریقا واکسن‌های جدیدی در مرحله آزمایش قرار دارد  . بهنام روحی ، فعال سازمان‌های مردم نهاد که برای کمک‌رسانی به مردم همراه با همسرش به لیبریا رفته است ، از شهر مونرووا در لیبریا به سیامک دهقان پور مجری برنامه افق گفت با آن که چندین دهه از دیده شدن نخستین نمونه ابولا می‌گذرد ، اما از آنجا که به صورت اپیدمی‌های خفیف و در روستاهای دورافتاده روی می‌داد ، واکسنی برای آن تولید‌نشده‌است  . به گفته جواد امان کار تهیه واکسن ابولا از بیست سال پیش آغاز‌شده‌است  .  جواد امان می‌گوید شرکت‌ای بی‌تی توانسته است واکسنی تهیه کند که نتیجه آزمایش آن بر میمون مثبت بوده است  .  اما هنوز این واکسن برای انسان آزمایش‌نشده‌است  .  او می‌گوید واکسن‌ها بر حیوانات نتیجه مثبت داشته‌اند اما از آنجا که انسان سالم را هدف می‌گیرند ، هنوز خطرها و عواقب آن‌ها برای انسان ناشناخته است  . به گفته اوشرکت دارویی گلاکسو نیز با همکاری موسسه ملی بهداشت آمریکا در بتسدا در ایالت مریلندآمریکا موفق به تهیه واکسنی‌شده‌که قرار است به زودی آن را به آفریقا ببرند  .  این واکسن از مهندسی نوعی ویروس سرماخوردگی تهیه‌شده‌است  . به گفته او همه شرکت‌هایی که درحال تهیه این واکسن هستند آن را در واحدهای حدود 20 هزار تولید می‌کنند و پس از اطمینان از درستی آن‌ها وارد تولید انبوه خواهند شد  . ‌بان کی مون دبیر کل سازمان ملل متحد مقابله با ویروس کشنده ابولا را یک مشکل عظیم و فوری جهانی شمرد که به واکنشی فوری و گسترده نیاز دارد  . دبیر کل سازمان ملل متحد هفته گذشته خواستار تامین یک میلیارد دلار برای هزینه‌های مبارزه با ابولا و جلوگیری از گسترش آن در افریقا و جهان شده‌بود  .  اما به گفته او صندوقی که او برای این منظور راه‌اندازی کرده فقط 100 هزار دلار در بانک دارد  . او گفت تاکنون ده‌ها کشور همبستگی خود را نشان داده‌اند ، اما حال زمان آن است که کشورهایی که قادر هستند ، از کوشش‌هایی که جریان دارد حمایت کنند  . آمریکا تا کنون 258 میلیون دلاربرای کمک به مبارزه با ابولا در اختیار کشورهای غرب آفریقا قرار داده و بالغ بر یک میلیارد دلار دیگر برای پشتیبانی از حدود 4 هزار پرسنل نظامی اختصاص داده است که بسیاری از آن‌ها هم اکنون در منطقه حضور دارند  . رهبران اتحادیه اروپا نیز روز جمعه اعلام کردند یک میلیارد و 250 میلیون دلار برای کمک به نبرد با بحران ابولا در آفریقای غربی تامین کرده‌اند  . بهنام روحی به برنامه افق می‌گوید کمک‌های بین‌المللی علاوه بر جنبه کارشناسی و بهداشتی در جلوگیری از گسترش بیماری ، از جنبه روانی نیز بر مردم لیبریا تاثیر مثبت داشته است  .  به گفته او از یک ماه و نیم پیش که نیروهای آمریکایی وارد لیبریا شده‌اند مردم که همه امید خود را ازدست داده‌بودند ، اعتماد به نفس بیشتری یافته‌اند و از ترس و دلهره و نومیدی حاکم بر فضای کشور کاسته‌شده‌است  .  ؟ درمورد بیماری‌هایی که از حیوانات به انسان منتقل می‌شوند ، عده‌ای از کارشناسان دست اندازی انسان به محیط زیست طبیعی جانوران را ، که به خاطر گسترش شهرها و توسعه صنعتی و اقتصادی پیش می‌آید ، علت گسترش این بیماری می‌دانند  .  اما پیتر والش ، اکولوژیست در دانشگاه کمبریج بریتانیا ، که او نیز درباره ابولا تحقیق می‌کند ، به برنامه افق در تلویزیون بخش فارسی صدای آمریکا می‌گوید رفتار انسان و دستکاری اش در طبیعت تاثیر مهمی بر پیشرفت این بیماری در آفریقای غربی نداشته است  .  او می‌گوید خفاش‌های میوه خوار آفریقا میزبان ویروس ابولاهستند و این ویروس خطری برای این حیوان ندارد  .  اما از آنجا که خوراک خفاش‌ها با میمون‌ها ، گوریل‌ها و شامپانزه‌های آفریقا همسان است ، وشامپانزه‌ها و میمون‌ها از میوه‌هایی که غذای خفاش‌ها نیز هست تغذیه می‌کنند ، بر اثر تماس با آن‌ها بر درختان میوه آلوده می‌شوند  .  به گفته او نخستین بار این بیماری در منطقه کم جمعیتی در آفریقای مرکزی که بیشتر محل زندگی گوریل‌ها و شامپانزه‌ها بود پیدا شد و گه گاه نیز در روستاهای دورافتاده خودنمایی کرد که با قرنطینه برطرف می‌شد  . جواد امان می‌گوید خطر ابولا برای میمون‌ها شدید تر از انسان است  .  در حالی که در انسان‌ها پس از مشاهده علائم بیماری 50 تا 90 درصد احتمال مرگ می‌رود ، در میمون‌ها این نسبت صد درصد است  .  از همین رو یکی از خطرهای این ویروس ، انقراض نسل میمون‌ها و شامپانزه‌ها در آفریقای مرکزی و غربی است که سیستم اکولوژیکی منطقه را بر هم می‌زند  . بهنام روحی مهم ترین عامل گسترش ابولا در لیبریا را فقر شدید این کشور می‌داند  . او می‌گوید انتقال ابولا به انسان از راه خوردن گوشت خفاش‌ها و میمون‌های آلوده ، یا گوشت جنگلی ، به دلیل آنست که این گوشت بسیار ارزان است و برای مردمی که در جنگل‌ها زندگی می‌کنند و دست‌یابی به منابع غذایی ندارند گرفتن و کباب کردن خفاش‌ها تنها راه ادامه زندگی‌ست  . به گفته او هفده سال جنگ داخلی و خشونتی که « به قطعه قطعه کردن چهار رئیس جمهوری این کشور منجر شد »، فرار مغزها و از جمله پزشکان و پرستاران به دلیل جنگ از کشور و مهاجرت آنان به کشورهای دیگر جهان ، همراه با فقر شدید ناشی از بی‌ثباتی سیاسی و اقتصادی و ناامنی اجتماعی ، در کنار خصومت‌های داخلی و کارشکنی‌های احزاب سیاسی مخالف دربرابر دولت دست به دست هم داد و به گسترش بیماری در لیبریا دامن زد  . او می‌گوید وقتی اولین بار در دسامبر گذشته نخستین نمونه‌های بروز تپیدمی در شهر مرزی لوسا بین گینه و لیبریا دیده شد ، وزیر بهداشت خواستار قرنطینه کردن این استان شد  .  اما احزاب مخالف دولت به بهانه‌هایی چون تضعیف اقتصاد این استان ، که بیشتر از راه فروش تولیدات کشاورزی به شهرهای دیگر تامین می‌شود ، از آن جلوگیری کردند  .  وقتی خانم سیرلیف ، رئیس جمهوری لیبریا این تصمیم را به پارلمان برد ، حزب‌های مخالف به جای تصمیم‌گیری فوری به بحث و جدل بر سر آن پرداختند تا آن که درماه مارس ، پس از دوماه بحث در مجلس ، افراد خانواده‌ای که همگی به بیماری آلوده‌بودند برای شرکت در یک جشن عروسی از لوسا به پایتخت رفتند و در آنجا با دست دادن‌ها و بوسه‌ها و تماس‌های دیگر با خویشاوندان خود ، آنان را مبتلا کردند و از این راه بیماری گسترش یافت  .  به گفته او از آنجا که بیش از تعداد انگشت شماری پزشک در کشور باقی نمانده‌بود و پرستاران نیز از این بیماری و روش‌های حفاظت از خود دربرابر آن آگاهی نداشتند ، آنان نیز به بیماری آلوده شدند تا جایی که خود پرستاران عامل آلوده شدن بیماران دیگری‌بودند که به دلایل دیگر در بیمارستان بستری‌بودند  .  و به این ترتیب 200 مبارز خط اول نبرد با ابولا یعنی پزشکان و پرستاران ازپادرآمدند  . به گفته بهنام روحی تا ماه ژوئیه و درحالی که ییماری هرچه سریع تر گسترش می‌یافت ، مقام‌ها و مسئولان مخالف دولت در حال « انکار » مسئله‌بودند  .  اما از دوماه گذشته به این سو که دولت در مغازه‌ها وخانه‌ها و دیگر اماکن عمومی سطل‌های کلر توزیع می‌کند و مردم را به شستن دست با کلر تشویق می‌کند از سرعت گسترش بیماری کاسته‌شده‌است  . بهنام روحی می‌گوید از آنجا که همه پرستاران در لیبریا بر اثر بیماری مرده‌اند ، نیروهای نظامی آمریکایی که برای کمک به محل اعزام شده‌اند می‌کوشند از میان مبتلایانی که جان سالم از بیماری به دربرده‌اند برای نجات بیماران استفاده کنند  .  این افراد که دربرابر بیماری مصونیت یافته‌اند با وعده دستمزدهای بالا به استخدام نیروهای مبارزه با ابولا در لیبریا در می‌آیند  . وزیر بهداشت ایران روز پنج شنبه گفته است از شش ماه پیش اقدام‌های لازم برای مقابله با ابولا در ایران آغاز‌شده‌است  .  با این حال او تاکید کرده است که با آن که عربستان سعودی ورود زائران حج از مناطق آلوده را ممنوع کرده ، اما احتمال ورود آن [ به عربستان و از آنجا ] به ایران منتفی نیست  . جواد امان در این باره می‌گوید از آنجا که در امارات متحد عربی یک مورد مشکوک ابتلا به ابولا مشاهده‌شده‌، احتمال ضعیفی برای ورود بیماری به ایران وجود دارد  .  او قرنطینه را بهترین راه برای جلوگیری از ورود بیماری به کشور می‌داند که در اتاق‌های ایزوله‌سازی انجام می‌گیرد  .  به گفته این متخصص بیو ژنتیک ، سیستم بهداشتی ایران 170 اتاق برای ایزوله‌سازی دارد هرچند که این اتاق‌ها فاقد استانداردهای ایزولاسیون برای ابولا هستند  .  او این رقم را با تعداد پزشکان در لیبریا مقایسه می‌کند که « تا سال گذشته تعداد پزشکان به 170 نفر هم نمی‌رسید » . او احتمال انتقال بیماری به ایران و کشورهای خاورمیانه را ، در صورت ادامه پیشرفت سریع آن در آفریقا ، امری قابل پیش‌بینی شمرد و رسیدگی و کنترل فوری بیماری را برای سرایت نکردن آن به کشورهای خاورمیانه ضروری دانست  .