شب یلدا
بنا به شواهد تاریخی، گوسان های روزگار باستان که بعدها به نقالان معروف شدند، به روستاها و شهرهای کوچک می رفته اند تا شب های سرد بلند زمستانی مردم را با قصه خوانی گرم و نورانی کنند.
شب اورمزد یا شب یلدا به معنای شب تولد ، شب زایش مهر یا خورشید ، یکی از جشن‌های بزرگ ساکنان فلات ایران در آغاز زمستان است  .  این جشن با سفره‌های رنگین ، رقص ، میخواری و شادمانی همراه بوده است  . قصه خوانی یکی از پایه‌های اصلی این جشن زمستانی بوده است ، چرا که داستان نماد روشنایی بخشیدن به شب‌های تاریک و سرد زمستان بوده است  .  از این رو داستانسرایان یا گوسان‌ها از جایگاه ویژه‌ای در میان مردم و حکومت‌ها برخوردار بوده‌اند  . تاریخ نویسان یونانی درباره مادها می‌گویند گوسان‌ها و داستانسرایان از محبوبترین رده‌های اجتماعی در میان مردم ایران باستان بوده‌اند  .  داستان عشق رزیادرس برادر پادشاه ماد به اوادتیس دختر پادشاه روم که به صورت داستان عشق گشتاسب به کتایون دختر پادشاه روم در شاهنامه تجلی یافته یکی از داستان‌های محبوب و مردمی دوران مادها بوده است  . اشکانیان به گوسان‌ها حقوق و مزایا پرداخت می‌کرده‌اند تا آنان همزمان با آغاز زمستان به روستاها و شهرها رفته و برای مردم به قصه گویی بپردازند  .  خداینامه خوانی یکی از سنت‌های رایج در دوران ساسانیان بوده که بعدها به شاهنامه خوانی تغییر نام داد  .  بهرام گور پادشاه ساسانی به دلیل کمبود گوسان‌ها ده هزار نوازنده و خواننده از هند به ایران آورد تا همگی مردم از نعمت داستان خوانی و نوازندگی بهره مند شوند  . نقالی که شکلی از هنر نمایش ایرانی بوده با نمایش‌های روحوضی ، تعزیه و سیاه بازی در بهار و تابستان تا دوران صفویه نیز ادامه یافته است و به شاخه‌های گوناگون تقسیم شد و حتا روضه خوانی نوشاخه این درخت کهنسال‌بود  . صفویان آخرین خاندان پادشاهی در ایران بوده‌اند که صنف نقیبان یا داستانسرایان بخشی از ساختار حکومتی و حقوق بگیران آن بوده‌اند  .  ورود تبلیغات حکومتی به سنت نقالی و وصف صفات شاه عباس و تحریف داستان‌های کهن و نسبت دادن قهرمانی‌های پادشاهان باستانی به حاکم وقت ، عملا زوال صنف نقیبان و نقالان و فروپاشی سنت قصه خوانی را رقم زد  . امروزه روز ، قصه خوانی شب یلدا در روستاها و شهرهای کوچک و سنتی ایران دوام یافته و هنوز این سنت باستانی که رسالت نور و گرما بخشیدن به شبهای درازدامن زمستان را برعهده دارد را در این مناطق شاهد‌بود  .  پدیده که رهاورد زایش مهر بوده است  .