صفحه آخر؛ رفراندم بر سر استقلال کردستان عراق 
برنامه صفحه آخر جمعه سوم اردیبهشت به موضوع تلاش کردها برای استقلال کردستان عراق از حکومت مرکزی این کشور اختصاص داشته است.
دستکم سه سال است که مسعود بارزانی ، رئیس جمهوری خودمختار کردستان عراق و بقیه مسئولان آن خطه با صراحت می‌گویند برای استقلال کردستان عراق باید رفراندومی برگزار شود  .  کمیته‌ای تشکیل‌شده‌و از سوی آقای بارزانی مامور‌شده‌برای برگزاری همه پرسی تا قبل از انتخابات ریاست جمهوری آمریکا یعنی تا نوامبر 2016 برنامه‌ریزی کند  . این رفراندوم خواهی نخواهی مسیر استقلال کردستان عراق را دنبال می‌کند یعنی شکل‌گیری یک کشور جدید در منطقه که کار ساده‌ای هم نیست  .  برنامه صفحه آخر سوم اردیبهشت نگاهی دارد به مشکلات ، موانع ، و پیچیدگی‌های استقلال کردستان و تاثیراتش بر پاره‌های دیگر کردستان یعنی مناطق کردنشین ایران ، ترکیه ، و سوریه ، و اصولا عملی بودن یا نبودن چنین حرکتی  . رحیم رشیدی روزنامه نگار کرد ، در باب زمینه‌های طرح رفراندوم استقلال کردستان عراق می‌گوید : « می‌دانید که کردها بعد از دهه 90 در واقع دکمه استارت سرنگونی دولت مرکزی عراق را زدند  .  در سال 1991 یک قیام مردمی صورت گرفت که پایه اصلی اش کردستان‌بود چون کردها دارای احزاب تاریخی و ریشه‌ای‌بودند  .  کردها محور اتحاد اوپوزیسیون علیه صدام‌بودند در اربیل و در لندن  . » « بعد از تحولات 2003 و در سال‌های بعد از سرنگونی صدام ، غرب و آمریکا پشتیبان کردستان‌بودند و کردستان را تقویت کردند  .  فراموش نکنیم که آن‌ها مدار 36 درجه برای منطقه پرواز ممنوع ایجاد کردند ، و با این کمک‌ها بود که کردها پاگرفتند و در ده ، پانزده سال گذشته کردستان رشد اقتصادی چشمگیری داشت  . » « یکی از دلایلی که آقای بارزانی مدام این نظر را تکرار می‌کند این است که استقلال را حق خودشان می‌دانند و فکر می‌کنند تعیین سرنوشت و استقلال کردستان ، راه نهایی حل مساله ملی در عراق است  .  آقای بارزانی می‌خواهد این حق را هم به دولتمردان و هم به مردم کردستان یادآوری کند  . » آقای رشیدی ضمن اشاره به عوامل بالا می‌گوید این که چرا مسعود بارزانی در دو سه سال گذشته پافشاری چشمگیرتری می‌کندو می‌گوید قصد داریم از عراق جدا شویم ، برمی گردد به تحولاتی که میان اربیل و بغداد رخ می‌دهد : « کردها همواره تلاش کرده‌اند که عراق دموکراتیکی ایجاد شود ، در رفراندوم و تصویب قانون اساسی عراق نقشی قوی ایفا کردند  .  آن زمان رئیس جمهوری عراق آقای طالبانی ، و رئیس اقلیم خودمختار کردستان آقای بارزانی‌بود که آقای بارزانی هنوز هم هست  .  آن‌ها می‌خواستند در یک دموکراسی توافقی با عراق بمانند و در واقع عراق را دموکراتیزه کنند ؛ عراقی که سالیان سال از 1921 نامتحد‌بود به قول ملک فیصل « ملت متحدی در عراق وجود ندارد ، و ما باید با سرکوب و خونریزی ملت‌سازی بکنیم  . » می‌بینیم که در صد سال گذشته چنین ملت واحدی شکل نگرفت  .  و بعد هم اقدامات آقای مالکی به عنوان نخست‌وزیر ، آقای بارزانی را بیشتر مصمم به استقلال کرد  . » « منظور از ملت واحد در عراق این است که همه مردم عراق خودشان را عراقی قلمداد کنند ؛ این اتفاق هرگز نیفتاد و امروز عراق عملا تجزیه‌شده‌: کردستان از سوی مردم کردستان و پیشمرگان کرد اداره می‌شود ، جنوب توسط شیعیان و امروز میلیشیای " حشد شعبی "، یا همان بسیج عمومی عراق و مناطق سنی‌نشین هم اساسا از طرف داعش کنترل می‌شود  .  پس در عمل عراق تبدیل‌شده‌به سه کشور مستقل ، وبا سه دیدگاه و ایدئولوژی مستقل و متفاوت اداره می‌شود  .  این همه می‌تواند در تشدید روند استقلال کردستان عراق نقش داشته باشد  . » « نوری المالکی که تهران هم شدیدا از او پشتیبانی می‌کرد ، بعد از سال‌های 2006 و 2007 اقداماتی کرد از جمله این که بعضی از سنیان را مسلح کرد برای شکست دادن و بیرون راندن القاعده از عراق  .  ولی بلافاصله بعد از آن ارتشی ایجاد کرد که آقای بارزانی همیشه از آن با عنوان " ارتش مالکی " یاد می‌کرد نه ارتش عراق ، چون تمام سنی‌ها را از ارتش حذف کردند  .  سنی‌ها در زمان صدام و بعد از او قدرت زیادی داشتند  .  وحشت مالکی از این‌بود که اگر سنی‌ها با تجربه زیادی که دارند در ارتش حضور داشته باشند ، ممکن است کودتا کنند و بر اریکه قدرت تکیه بزنند  .  همین فکر باعث حذف مطلق سنیان ، و رشد و گسترش داعش شد  . » « کار دیگری که آقای مالکی کرد این‌بود که حقوق کرد‌ها و بودجه شان را که طبق قانون اساسی 17 % از کل بودجه عراق‌بود به‌طور کامل قطع کرد  .  می‌خواست از این طریق به کردستان فشار بیاورد و کردها را به زانو درآورد  . » ماده 140 قانون اساسی عراق ، که ناظر بر حقوق اقلیت هاست ، اجازه داده که در شهرهای مورد اختلاف یعنی جاهایی که ترکیب جمعیتی اش روشن نیست که مثلا سنی ، شیعه ، ترکمن یا کردها در اکثریت هستند ، مثل کرکوک رفراندومی برگزار شود تا مشخص شود که آن شهر به اربیل ( منطقه خودمختار کردستان عراق ) متعلق است یا بغداد ( دولت مرکزی عراق ) . رئیس دفتر مسعود بارزانی و مسئول روابط خارجی حکومت اقلیم کردستان ، آمده‌بودند واشینگتن و با مقامات دولت آمریکا دیدار داشتند  .  دکتر فواد حسین ، رئیس دفتر مسعود بارزانی در سخنرانی در انستیتو واشنگتن گفت : « ما ده سال سعی کردیم یکپارچگی عراق را حفظ کنیم ولی دیگران در حال تخریب یکپارچگی عراق‌بودند  .  سعی کردیم دموکراسی در عراق به وجود آید ولی دیگران مخالف دموکراسی در عراق‌بودند  .  سعی کردیم به همه بگوییم راه حل عراق ساختار فدراتیو است که در آن سنی‌ها ، شیعه‌ها و کردها می‌توانند منطقه خودشان را داشته باشند ، و بغداد می‌تواند برای همه ما باشد ولی آن‌ها رد کردند و به جای دموکراسی به سمت دیکتاتوری حرکت کردند  .  به جای فدرالیسم به سمت مرکزگرایی رفتند  . » دکتر کمال کرکوکی ، رئیس پیشین پارلمان اقلیم خودمختار کردستان عراق و از فرماندهان پیشمرگه‌ی کرد در جنگ با داعش ، که از اربیل به برنامه صفحه آخر پیوسته‌بود ، در پاسخ به این سوآل که " دیگران " مورد نظر فواد حسین کیانند ، گفت : « قبل از جنگ جهانی اول و تشکیل کشور عراق ، هیچگاه کردستان بخشی از عراق نبوده  .  کردها می‌خواستند مثل اقوام و ملل دیگر مستقل و آزاد باشند  .  اما بعد از جنگ جهانی ، صدای کردها را نادیده گرفتند و آن‌ها را مجبور کردند حکومت کشوری را بپذیرند که اکنون هر بخشی از آن جهنمی‌شده‌ .  عراق از روز اول موحد نبوده و نیست  .  الآن می‌خواهند با وصله و پینه کردن ، بخش‌های متفرق کشور را به هم بچسبانند  . » « در سی سال اخیر ، پنج بار نسل کشی کردها صورت گرفته ، و هشت بار کوچ اجباری داده شده‌اند  .  182 هزار پیر و جوان و خردسال و مرد و زن کرد را آواره کرده و 4 ، 500 شهر و ده کردستان را با خاک یکسان کردند  .  برای کردها ادامه زندگی در این شرایط مایه شرمساری است  . » « نسل کشی‌هایی که در حلبچه و در شنگال ( سنجار ) انجام شد ، نتیجه‌ی قطع بودجه کردستان‌بود ؛ نتیجه این‌بود که اجازه اجرای ماده 140 را نمی‌دادند تا آن سرزمین‌هایی که به حکم تاریخ متعلق به کردستان است ، به کردها برگشت داده شود  .  سعی کردند کاری کنند که پیشمرگه‌ها نیرویشان تحلیل برود و نتوانند از خود دفاع کنند  .  الآن کردستان مستقل عملا است بدون این که رسما استقلالش به رسمیت شناخته‌شده‌باشد  . » « از وحدت و استقلال عراق حرف می‌زنند ولی در عمل خبری از آن نیست : سرزمین عراق همه ‌اش در دست عراق نیست  .  بخشی از آن در دست داعش است ، مرز عراق ، آسمان ، زمین و زیر زمینش هم در دستشان نیست ، دیپلماسی اش هم در دست عراق نیست  .  عراق در اصل شکست خورده و تما‌شده‌است  .  عراق باید سه کشور بشود  .  اگر سه کشور برای اعراب شیعه ، اعراب سنی و کردها ایجاد شود ، می‌توانند سه همسایه خوب باشند برای هم و به یکدیگر کمک کنند  .  اما به ترتیبی که فعلا هسیت ، از روزی که تشکیل‌شده‌این سوم قوم دارند همدیگر را می‌کشند و این طور نمی‌تواند ادامه پیدا کند  .  برای همین تصمیم به برگزاری رفراندوم گرفتیم  . » فلاح مصطفی بکر ، وزیرخارجه حکومت اقلیم کردستان عراق که همراه با دکتر فوآد حسین در انستیتوی واشنگتن حضور داشت در گوشه‌ای از سخنانش گفت : « ما نمی‌خواهیم تجربه‌های شکست خورده گذشته را تکرار کنیم ، یا به سمت وعده‌های انجام‌نشده‌عقبگرد کنیم  .  عراق قانون اساسی‌ای دارد که به تایید اکثریت مردم رسیده ؛ ولی متاسفانه این قانون اجرا‌نشده‌ .  ما بیش از آنچه در قانون اساسی آمده نمی‌خواهیم  .  می‌خواهیم به شخصیت و هویت ما احترام گذاشته شود تا منطقه کردستان را بازسازی کنیم  . » در اردیبهشت سال گذشته ، شپول عباسی خبرنگار بخش فارسی صدای آمریکا در گفتگو با مسعود بارزانی از او پرسید که آیا در مورد هنوز بر سر نظر سال 1393 خود در مورد استقلال کردستان هست  ؟  پاسخ آقای بارزانی این‌بود : « پروسه استقلال چیزی است که هیچ رخدادی مانع آن نخواهد شد  .  این پروسه‌ای است که در جریان است  .  من همیشه گفته‌ام که این پروسه با درک متقابل طرفین به نتیجه خواهد رسید نه با جنگ و خشونت  . » و محمد حاجی محمود ، دبیرکل حزب سوسیال دموکرات کردستان عراق هم گفته « در این رفراندوم از مردم سوآل خواهد شد که آیا با ماندن در چارچوب عراق یا جدایی از عراق موافق هستند یا نه  . » دکتر کمال کرکوکی در پاسخ به این پرسش که آیا همه پرسی برای استقلال کردستان ، در قانون اساسی عراق آمده یا خیر  ؟  چنین گفت : « اولا در مقدمه قانون اساسی آمده که اتحاد عراق ، یک اتحاد اختیاری است و اجباری نیست  .  دوم این که در هیچ کجای قانون اساسی عراق حتی یک ماده نیست که بگوید رفراندوم مربوط به حکومت اتحادی در عراق هست  .  به خاطر همین این رفراندوم به کردستان مربوط است کردستان پارلمان دارد ، حکومت دارد ، قوه قضائیه دارد ، و می‌تواند این کار را انجام بدهد  .  این یک رفراندوم قانونی خواهد‌بود  .  این حق مردم ماست ولی نمی‌خواهیم به زور به آن برسیم  . » اما در خود عراق ، همه رهبران سیاسی طرفدار همه پرسی برای استقلال کردستان نیستند  .  نمونه‌اش فواد معصوم ، رئیس جمهور کرد عراق ، که در اردیبهشت سال گذشته گفت : « عراق تا به امروز در هر شرایطی یکپارچگی اش را حفظ کرده  .  حکومت اقلیم کردستان و حکومت فدرال عراق اختلافاتی بر سر مساله نفت دارند  .  بعضی وقتها خوانش‌های مختلفی از قانون اساسی وجود دارد که طبیعی است  .  ولی امروز در شرایطی نیستیم که صحبت از تجزیه عراق شودو هر کس کار خود را بکند  .  بدون شک ، فقط داعش از این جریان سود خواهد جست  .  امروز وظیفه ما اتحاد و یکصدایی علیه داعش است تا ریشه کن شود  .  بعد می‌شود نظرات مختلف را شنید و هر اتفاقی با توافق و قراردادهای چندجانبه باید عملی شود نه با جنگ و درگیری  . » با این همه ، آقای کرکوکی بر این باور است که رفراندوم حق مردم کرد و کردستان عراق است  .  این حق شناخته‌شده‌است از طرف سازمان ملل و قوانین بین‌المللی  .  هیچکس حق ندارد حق تعیین سرنوشت را از مردم کرد بگیرد  . حسن شرفی ، جانشین دبیرکل و سخنگوی رسمی حزب دموطظکرات کردستان ایران از اربیل به برنامه پیوست  .  ابتداد نظر یکی از بینندگان ، که روی فیسبوک برنامه منتشر شده‌بود ، مطرح شد ، که کردهای ایران را جدا از کردهای عراق و دیگر کشورها می‌داند و با نظر دادن کردهای ایران درباره استقلال کردستان عراق مخالف است  . از آقای شرفی سوآل شد که آیا از سوی اقلیم کردستان عراق با حزب کردستان ایران مشورت‌شده‌در مورد استقلال کردستان عراق  ؟  و نظر حزب کردستان ایران درباره استقلال کردستان عراق چیست  ؟  آقای شرفی در پاسخ گفت : « اولا لزومی ندارد که با احزاب کرد در بخش‌های د یگر کردستان مشورت شود  .  این مساله مربوط به خواهران و برادران کرد در اقلیم کردستان عراق است که درباره سرنوشت خودشان تصمیم بگیرند که آیا در چارچوب عراق خواهند ماند یا استقلال خود را اعلام می‌کنند  .  دوم این که بعضی‌ها وقتی پای استقلال کردها به میان می‌آیند کنار می‌کشند و می‌گویند مساله به ما مربوط نیست  ؟  چرا به جمهوری اسلامی ایران مربوط است که از مردم فلسطین ، مردم سوریه ، حوثی‌های یمن و غیره دفاع کند ، ولی کردهای هم‌نژاد که دارای یک تاریخ ، یک زمین و یک زبان هستند ، نمی‌توانند برای سرنوشت همدیگر ابراز احساسات کنند  ؟ » « تنگ نظری‌هایی مشابه نظری که در فیسبوک مطرح‌شده‌، در عراق هم وجود داشت و باعث شد که کار به اینجا بکشد  .  کردهای عراق بیش‌ترین مبارزه را علیه صدام حسین کردند  .  کوچ اجباری برآنها تحمیل شد ، بارها کشتار جمعی علیه کردها صورت گرفته و در گورهای جمعی دفن شده‌اند  . » « بعد از سقوط صدام هم کردها اقدامات بسیار موثری در ایجاد حکومت تازه عراق برداشتند  .  حسن نیت نشان دادند و شعارشان همزیستی مسالمت‌آمیز همه مردم عراق‌بود  .  ولی نیروهایی که با حمایت کردها بر عراق مسلط شدند حالا می‌خواهند حقوقی را که در قانون اساسی برای کردها مشخص و معلوم‌شده‌، نادیده بگیرند ، و روز به روز از وسعت جغرافیایی اقلیم کردستان بکاهند ، و وضعیت و موقعیت اقلیم کردستان در بغداد را هر چه بیشتر تضعیف کنند  . » « همه این‌ها در حالی انجام می‌شود که خواهران و برادران کرد شجاعانه در برابر داعش می‌جنگند و این همه آواره را پذیرا هستند  .  حکومت مرکزی عراق به دستور جمهوری اسلامی هم می‌خواهد هم بر سنیان و هم بر اقلیم کردستان عراق فشار بیاورد تا در نهایت عراقی صددرصد تحت تسلط و نفوذ خود داشته باشند  . » اما درباره این که آیا رفراندوم برای استقلال کردستان عراق راه حل درستی است ، آقای شرفی اعتقاد دارد که اگر قانون اساسی عراق به درستی رعایت می‌شد ، حقوق مردم از سنی و شیعه و کرد را مدنظر قرار می‌داد ، این مسائل پیش نمی‌آمد  .  ولی با شرایط و فشارها و تبعیض‌های کنونی ، که برای صدام هم آبرو می‌تراشد ، مردم کردستان گزینه‌ای جز این ندارند که راه خود را جدا کنند  . سال گذشته در سفر مسعود بارزانی به واشنگتن ، باراک اوباما رئیس جمهور آمریکا بر حمایت آمریکا از مردم کرد و منطقه ی کردستان عراق تاکید کرد و گفت : « آمریکا به توافق راهبردی که تاکید می‌کند بر عراق متحد ، فدرال ، و دمکراتیک ؛ به نحوی که در قانون اساسی عراق هم آمده پایبند است  .  کاخ سفید در واکنش به درخواست استقلال کردستان عراق بیانیه‌ای داد و اعلام کرد « باراک اوباما و جو بایدن در دیدار با مسعود بارزانی بر همکاری اربیل و بغداد برای حفظ عراق متحد ، فدرال و دموکراتیک تاکید کرده‌اند  . » در روز 24 فروردین امسال هم « جو بایدن » معاون رئیس جمهور آمریکا دو تماس تلفنی داشت با حیدر العبادی نخست‌وزیر عراق و مسعود بارزانی رییس اقلیم کردستان ؛ و در هر دو تماس ، تاکید کرد که آمریکا از فدرالیسم و اصلاحات سیاسی دولت عراق ، حمایت می‌کند  . در ایران ، حسین امیرعبداللهیان ، معاون عربی آفریقایی وزارت خارجه ایران ، گفته جمهوری اسلامی هرگز اجازه تجزیه عراق را نمی‌دهد و این موضوع را " به صراحت " به دولت اقلیم کردستان اعلام کرده است  .  وی همچنین گفته « نگاه راهبردی ترکیه به استقلال کردستان عراق نیز همانند نگاه راهبردی جمهوری اسلامی ایران است » . آقای رشیدی بر این باور است که حتی بدون برگزاری همه پرسی هم ممکن است کردستان عراق استقلال خود را اعلام کند  .  شاید برای حل این مساله به راه دیگری غیر از رفراندوم رو بیاورد ؛ مثلا در پارلمان حکومت اقلیم کردستان این مساله را به رای بگذارد و استقلال خود را به دست آورد  .  کردها در چند سال گذشته فاکتور ناامنی را در ذهنیت منطقه و جهان تغییر دادند و امروز به فاکتور ثبات تبدیل شده‌اند  .  امروز اقلیم کردستان تنها منطقه‌ای است که آغوش بازکرده برای خوشآمد گویی به سنی‌ها ، شیعیان ، مسیحیان ، یزیدیان ، ترکمن‌ها و تمام اقلیت‌هایی که از حشد شعبی و داعش و غیره فرار می‌کنند  .  این اعتبار بزرگی است برای منطقه‌ای که در خون و آتش می‌سوزد  .