مردی با اصول، اما دو دل: زندگی ملای مخالف حکومت ایران
کتاب "ملای مخالف" اثر اولریش فون شورین باید بطور مستقل ارزیابی شود؛ اما حضورش در بازار با نزدیک شدن به انتخابات مجلس خبرگان، که وظیفه‌اش انتخاب رهبر است، همزمان شده است.
از گرت اسمیت برای بخش ایران وبسایت روزنامه گاردین زندگینامه جذاب و جدید آیت‌الله حسینعلی منتظری ، که در 87 سالگی در سال 1388 درگذشت ، عملگرایی دنیامحور جمهوری اسلامی را برجسته می‌کند  .  اگر تئوکراسی نظام حکومتی است که در آن خدا حاکم است ، خواست او توسط عوامل انسانی اش تشخیص داده‌شده‌و به اجرا گذاشته می‌شود  . کتاب " ملای مخالف " اثر اولریش فون شورین باید بطور مستقل مورد ارزیابی قرار گیرد ، اما حضورش در بازار با نزدیک شدن به زمان انتخابات اسفند ماه مجلس خبرگان که وظیفه اش انتخاب رهبر است همزمان‌شده‌است  .  با توجه به 76 سال سن آیت‌الله خامنه‌ای و مشکل پروستات او ، امکان منطقی وجود دارد که مجلس خبرگان طی هشت سال آینده جانشینی برای قدرتمندترین مقام در ایران انتخاب کند  . کتاب فون شورین پاسخی به این پرسش نمی‌دهد که چه کسی از مانورهای درون و حول و حوش مجلس خبرگان پیروز بیرون خواهد آمد ، اما یاد‌آوری می‌کند که با توجه به تجربه قبلی باید در مورد پیش فرض‌های مان درباره سیاست در ایران انعطاف‌پذیر باشیم  .  نظریه ولایت فقیه آیت‌الله روح الله خمینی ، از آغاز طرح آن در یک رشته سخنرانی‌ها در نجف در پیش از انقلاب ، در کوران عمل ، حتی پس از تبدیل شدن به سنگ بنای جمهوری اسلامی ، دچار تحول شد  . منتظری در کانون این تحول قرار داشت ؛ نخست به عنوان معمار اصلی قانون اساسی پس از انقلاب 1357 ، دوم در مقام جانشین خمینی ، و سوم به عنوان چهره اپوزیسیون که به شکل گسترده‌ای رهبر معنوی اصلاح‌طلبان و حتی " جنبش سبز " محسوب می‌شد  . منتظری متولد 1301 از خانواده‌ای روستایی در نجف آباد در نزدیکی اصفهان ، پس از درگذشت آیت‌الله حسین طباطبایی بروجردی از روحانیون بلندپایه شیعه که به جدایی دین از سیاست اعتقاد داشت ، در سال 1340 وارد سیاست شد  .  با ظهور بعضی روحانیون به خصوص خمینی به عنوان مخالفان برجسته شاه ، منتظری کم کم درگیر این مخالفت‌ها شد و 12 سال را در تبعید و زندان گذراند  .  اما فون شورین می‌گوید با وجود حمایت منتظری از خمینی ، او علاقه چندانی به سیاست نداشت  . " لهجه غلیظ اصفهانی او ، رفتار ساده و ظاهر روستایی اش موضوع جوک‌های مردم شده‌بود  .  حتی بسیاری از متحدانش او را برای بازی‌های تاکتیکی سیاست مناسب نمی‌دیدند و مخالفانش او را به عنوان فردی خام و ساده لوح تحقیر می‌کردند  .  او با قامت کوتاه و صدای زیرش در واقع نه چهره‌ای کاریزماتیک‌بود و نه سخنوری خیلی متبحر  . " با این وجود ، احترام فراوان خمینی برای منتظری باعث شد او پس از انقلاب ریاست مجلس خبرگان قانون اساسی را در دست بگیرد و نظریه ولایت فقیه که مورد انتقاد بیشتر روحانیون بلندمرتبه قرار داشت را تقدیس کند  .  فون شورین اشاره می‌کند که هر چند کتاب ولایت فقیه خمینی عملا نقشی در مباحثات بازی نکرد ، اما پذیرشی عمومی در مجلس خبرگان وجود داشت که یک روحانی برجسته شیعه باید جمهوری جدید را رهبری کند  .  از این رو ، نتیجه گرفته شد که رهبر باید هم مرجع تقلید و هم مورد تایید مجلسی از روحانیون ارشد منتخب مردم باشد ؛ نه مورد تایید مقلدانی که تصمیم می‌گیرند کدام مرجع را دنبال کنند  . فون شورین در کتابش اشاره می‌کند که دست کم یکی از اعضای مجلس پرسشی مناسب را مطرح کرد : " محمدجواد حجتی کرمانی اعتراض کرد که در اصل 107 قانون اساسی در مورد نحوه انتخاب فقیه ابهام وجود دارد و ممکن است موجب سوئاستفاده قرار گیرد  .  او پرسید ، چه رابطه‌ای بین مراجع تقلید که ممکن است جایگاه دینی بالاتر و مقلدان بیشتری از رهبر انتخابی داشته باشند وجود دارد ؛ رهبری که ممکن است مخالف آن مراجع باشد  .  این پرسش که پس از مرگ خمینی اهمیتی محوری پیدا کرد از سوی علی مشکینی که گفت انشائالله در آینده عنوان مرجع و رهبر یکی خواهد شد رد شد  . " خمینی نه تنها استفتائات را به منتظری ارجاع می‌داد ، بلکه او را مسوول آموزش قضات جدید و نظارت بر سیستم جدید زندان‌ها کرد  .  سال 1362وقتی صحبت‌های جسته و گریخته درباره جانشینی خمینی که به 80 سالگی رسیده‌بود شروع شد منتظری بهترین فرد به نظر می‌رسید  .  اگر چه منتظری به‌طور عمومی در جایگاه مرجعیت دیده نمی‌شد - که یکی از ملزومات رهبریت‌بود - ولی بعد از خمینی بلندپایه ترین روحانی حامی ولایت فقیه‌بود  . اما پس از این که منتظری در سال 1364 به عنوان جانشین خمینی تعیین شد و عکس او در کنار خمینی به چاپ رسید مشکلاتی پدید آمد  .  منتظری نگرانی خود را در مورد نحوه رفتار با زندانیان در سال 1360 به‌طور خصوصی با خمینی در میان گذاشته‌بود ، اما مخالفت‌هایش پس از موج اعدام‌های سال 1367 در پایان جنگ با عراق جدی تر شده‌بود  . فون شورین منتظری را مردی دارای اصول ولی دو دل تصویر می‌کند ، که به اسلام به عنوان نظامی اخلاقی و قضایی متعهد است  .  اما قضاوت منتظری در ارتباطش با مهدی هاشمی ضعیف است : منتظری ابتدا مهدی هاشمی - متهم به کشتن آیت‌الله محمدرضا شمس آبادی از حامیان شاه در سال 1355 - را به ریاست دفتر خود منصوب کرد ؛ بعدتر هم از مهدی هاشمی که در افشای طرح واردات اسلحه از آمریکا در جریان جنگ عراق در ماجرای موسوم به ایران کنترا نقش داشت ، حمایت کرد  . فون شورین ریشه وفاداری منتظری به مهدی هاشمی را در تعهد اصولی اش به صدور انقلاب اسلامی به ویژه به لبنان می‌بیند ، که در نقطه برخورد با عملگرایی اکبر هاشمی رفسنجانی و علی خامنه‌ای - که به منافع ملی ایران در چارچوبی عملگرایانه تر فکر می‌کردند - قرار گرفت  .  تاریک شدن ستاره اقبال منتظری به همان میزان ناشی از انتقاداتش از نحوه برخورد با زندانیان یا تغییر نظرش نسبت به ولی فقیه‌بود ، که به خاطر ارتباطش با مهدی هاشمی  .  اما دیدگاه او درباره نقش و جایگاه رهبر یقینا تغییر کرده‌بود  . " سال 1364 ، اندکی پیش از انتخاب منتظری به عنوان قائم مقام رهبر ، او یک رشته سخنرانی را درباره مبانی نظری و مفاهیم عملی ولایت فقیه ایراد کرد  ...  دوره‌ای موضع او دچار تردید یا تضاد‌بود و به نظر دو دل‌بود که مسائل را با نتایج منطقی اش ببیند  ...  اگر چه تئوری سیاسی او در چند نقطه تا حدی ناپخته به نظر می‌رسید ، اما نیات اش روشن‌بود ؛ افزایش کنترل مردم بر دولت  .  او در حرکتی افراطی از ایده‌های قبلی اش اصرار داشت که فقیه منصوب خداوند نیست بلکه منتخب مردم است و قدرتش باید به اطمینان یافتن از احترام به حقوق مردم محدود باشد  . " آنطور که فون شورین توضیح می‌دهد منتظری " جانشینی نامناسب "‌بود ، اما تا بهار 1368 طول کشید که خمینی او را از جانشینی خود عزل کند و در مقطعی گروه کوچکی را فراخواند و ظاهرا خامنه‌ای را " شایسته " عنوان کرد ؛ هر چند او یک روحانی میان مرتبه در میان آیت‌الله‌ها بود و جایگاهی به عنوان مرجع که در قانون اساسی به عنوان شرط لازم رهبری بر آن تاکید‌شده‌نداشت  .  پس از مرگ خمینی در خرداد 1368 مجلس خبرگان حسب وظیفه خامنه‌ای را انتخاب کرد  . یک تغییر در قانون اساسی شرط لازم مرجعیت برای رهبری را برداشت  .  در عوض ، رهبر تنها لازم‌بود از صلاحیت لازم برای صدور فتوا برخوردار باشد ، یعنی این که حتی نیاز نبود رهبر آیت‌الله باشد  . " برخلاف رییس جمهوری ، فقیه در نظام تنها به‌طور غیرمستقیم با رای مردم مشروعیت می‌یابد و برخلاف مرجع تقلید او دارای اقتدار عالی مذهبی نیست  .  در نتیجه ، نه تنها امکان داشت فتاوی مذهبی او از سوی دیگر مراجع رد شود بلکه رییس جمهوری می‌توانست از مشروعیت مردمی بیشتری از فقیه برخوردار شود  .  تفکیک کارکرد فقیه و مرجع به معنای جدایی دین از سیاست نبود اما برتری سیاست بر مذهب را پایه‌گذاری کرد  .  از این رو ، دولت مشروعیت اش را از فقیه نمی‌گیرد اما فقیه برای مشروعیت اش به دولت وابسته است  . " هر چند مجلس خبرگان لقب آیت‌الله را به خامنه‌ای اعطا کرد ، اما بسیاری از روحانیون هرگز آن را نپذیرفتند  .  حامیان منتظری زود صلاحیت مذهبی خامنه‌ای را به پرسش گرفتند  . با گسترش جنبش اصلاحات در سال 1369 و با هشدارهای عبدالکریم سروش ، محمد مجتهد شبستری ، حسن یوسفی اشکوری و اکبر گنجی ، درباره جهت نادرستی که جمهوری اسلامی طی می‌کند ، منتظری به بخشی از مباحثه درباره رابطه اسلام و دموکراسی بدل شد  .  منتظری در یک رشته سخنرانی استدلال کرد که قدرت فقیه باید محدودتر‌شده‌و مشارکت مردم افزایش یابد ؛ جایگاه والای مذهبی او و طرح احتمال تغییر در نظام موجود ، به حمایتش از جنبش اصلاحاتی منجر شد که انتخاب محمد خاتمی را به عنوان رییس جمهوری در سال 1376 به دنبال داشت  . اما آنطور که فون شورین توضیح می‌دهد ، منتظری همان قدر نگران استقلال مذهب‌بود که نگران حقوق سیاسی ، و صریح ترین چالش علیه قدرت را زمانی وارد کرد که حامیان خامنه‌ای طی سال‌های 1372 تا 1373 بر احترام گذاشتن به رهبر به عنوان مرجع تاکید داشتند  . " از زمان انتخاب خامنه‌ای به عنوان ولی فقیه ، مشروعیت نظام و اقتدار رهبر ضربه خورد  .  ولایت فقیه بر ایده‌ای بنا شده‌بود که دولت توسط صالح ترین حقوقدانان اداره می‌شود تا ماهیت اسلامی آن تضمین شود ، اما به دلایل سیاسی ، مجلس خبرگان در سال 1368 ، یک روحانی میان مرتبه  ...  را انتخاب کرد  ...  بر طبق نسخه اصلی ولایت فقیه ، فقیه نخست قدرت ارشد مذهبی است و بعد از آن قدرت ارشد سیاسی : او تنها به این دلیل حاکم کشور می‌شود که از سوی با صلاحیت ترین حقوقدانان همتای خود به رسمیت شناخته می‌شود  .  این امر متضمن استقلال مذهب از حوزه سیاسی و همچنین تسلط مذهب بر سیاست است  . " خامنه‌ای از حمایت نزدیکان خود مانند آیت‌الله محمد یزدی و آیت‌الله احمد جنتی برخوردار شد ، اما مخالفت‌ها نه تنها از سوی روحانیون سنتی مخالف ولایت فقیه بلکه از سوی بسیاری از روحانیون فعال در سیاست هم دیده شد  .  با توجه به جایگاه مذهبی منتظری ، بسیاری او را رقیب خامنه‌ای می‌دانستند و یک حس عمومی منفی باعث شد خامنه‌ای اعلام کند که هرگز نمی‌خواسته است مرجع محسوب شود ( اگر چه او گفت خوشحال است که از سوی شیعیان خارج از ایران دارای چنین جایگاهی دانسته شود ) . این برای منتظری که سال 1376 رهبر را چنین خطاب کرد کافی نبود : " شما در شان و حد مرجعیت نیستید  . " این پیام به حصر خانگی منتظری منجر شد که تا بهمن 1381 ادامه داشت  .  در مراسم خاکسپاری منتظری در سال 1388 صدها هزار نفر شرکت کردند که بعضی هاشان روسری‌های سبز به سر داشتند ؛ فون شورین می‌نویسد نماز میت بر پیکر منتظری توسط " دوست دیرینش ، آیت‌الله موسی شبیری زنجانی ، ساکت ترین و گوشه گیرترین روحانی " اقامه شد  . حساسیت رهبری در مورد منتظری - حتی در زمان مرگ - حاکی از اهمیت جایگاه مذهبی در سیاست ایران است  .  اهمیت این امر در انتخاب جانشین خامنه‌ای دیده خواهد شد  .