ايرج افشار، سالک واصل عشق ايران
او شاید یکی از آخرین بازماندگان نسلی بود که معتقد بودند باید برای ایران کار کرد و زحمت کشید. عشق شان به سرزمین شان واقعی بود، بیدریغ و بی چشم داشت، بی ادعا، بی خودنمایی، بی منت و حتی بی آن که دیده شوند
ایرج افشار روز چهارشنبه هجدهم اسفند 1389 در بیمارستان جم در تهران درگذشت  . ایرج افشار ایران‌شناس ، نسخه‌شناس ، کتابدار ، پژوهشگر ، روزنامه نگار و نویسنده‌ای بود که بیش از سیصد کتاب وهزاران مقاله در باره ایران نوشته و هزاران کتاب و مقاله از پژوهشگران و ایران‌شناسان دیگر به چاپ رسانده‌بود  . ایرج افشار سراسر عمر خود را بر سر کشف و شناخت و حفظ میراث معنوی و فرهنگی سرزمینی گذاشت که به آن عشق می‌ورزید ، و به نوبه خود از این سیر و سلوک میراثی عظیم و گرانقدر برای فرزندان ایران زمین برجا نهاد  .  او شاید یکی از آخرین بازماندگان نسلی‌بود که معتقد‌بودند باید برای ایران کار کرد و زحمت کشید  .  عشق شان به سرزمین شان واقعی‌بود ، بیدریغ و بی‌چشم داشت ، بی‌ادعا ، بی‌خودنمایی ، بی‌منت و حتی بی‌آن که دیده شوند  . ایرج افشار متولد 16 مهرماه 1304 ، فرزند خانم نصرت برازنده و دکتر محمود افشار بنیان‌گذار موقوفات دکتر محمود افشار یزدی و استاد دارالفنون‌بود  . او که چندین ماه‌بود با بیماری خونی مبارزه می‌کرد ، از صبح روز چهارشنبه هجدهم اسفند 1389 به وضعیت وخیم تنفسی دچار شد و سرانجام در ساعت دو بعد از ظهر آن روز چشم بر جهان بست  . کامران فانی ، نویسنده ، مترجم ، کتابدار و سرویراستار ""، که با ایرج افشار آشنایی و همکاری نزدیک داشت ، می‌گوید : " ایرج افشار رئیس کتابخانه دانشکده حقوق ، و سال‌ها رئیس کتابخانه مرکزی دانشگاه تهران‌بود  .  او در ضمن استاد نسخه‌شناسی و کتاب‌های مرجع در رشته کتابداری دانشگاه تهران ، احیا‌کننده نسخه‌های خطی در ایران ، مصحح متون قدیمی از دیوان‌ها و تاریخ‌ها ، مولف و گرد آورنده بیش از ده‌ها جلد فهرست نسخه‌های خطی‌بود  .  گرد آورنده و و‌بود  .  او همچنین در دورانی که رئیس کتابخانه ملی‌بود را بنیان گذاشت که مجموعه کتاب‌های چاپ‌شده‌در هر سال ، از سال 1333 به بعد است و کتاب‌های مربوط به ایران و ایران‌شناسی را به صورت موضوعی و همراه با توضیح و توصیف آن گرد‌آوری و منتشر می‌کرد  .  پس از او کتابخانه ملی ایران همچنان به تهیه این کتابشناسی ادامه داد  . ایرج افشار همچنین را در هفت جلد منتشر کرد که در واقع نمایه مقاله‌های فارسی از آغاز صنعت چاپ تا سال 1385 است  .  این فهرست مقالات را به صورت موضوعی تنظیم می‌کند و از ابزارهای مهم تحقیق در ایران و درباره ایران است  .  در این فهرست مقاله‌هایی که در خارج از ایران به زبان فارسی نوشته‌شده‌نیز قرار دارد  . کامران فانی در عین حال او را احیائ‌کننده تالیفات دیگران نیز می‌داند  .  تالیفاتی چون ، که از مهم ترین منابع تاریخی و اجتماعی دوره قاجار است ( 10 جلد )، ( 10 جلد ) . " زیرنظر و به همت ایرج افشار یک صد کتاب از آثار پیشینیان در زمینه تاریخ و دیوان و ادب ایران تصحیح و چاپ شد و در دسترس مردم ایران قرار گرفت  . نامه نگاری از جمله شیوه‌های نوشتاری‌ست که در کنار تاریخ‌نگاری و وقایع نگاری و خاطره نویسی و زندگی - نامه نگاری ، می‌تواند آیینه‌ای از اوضاع سیاسی ، اجتماعی ، ادبی ، و فرهنگی باشد و به کار محققان و تاریخ پژوهان بیاید  .  اگرچه در غرب انتشار نامه‌های چهره‌های نامی رواج و اهمیت بسیار دارد ، اما در ایران خواندن نامه‌های دیگری امری نامقبول‌بود و انتشار آن بی‌سابقه  .  کامران فانی می‌گوید ایرج افشار از نخستین کسانی‌ست که اهمیت این ژانر تحقیقی را دریافت و با بهره مندی از آرشیوی گران‌بها توانست چندین جلد اثر ارزنده به مجموعه آگاهی‌های ایرانیان بیفزاید : ، ، ، ، ، از این جمله‌اند  . کامران فانی درباره چگونگی دسترسی ایرج افشار به این گنجینه گران بهای اسناد می‌گوید :" پدر ایرج افشار ، محمود افشار ، صاحب موقوفات دکتر محمود افشار یزدی و خود از بزرگان فرهنگی و سیاسی ایران‌بود  .  لغت نامه دهخدا از محل این موقوفات چاپ و منتشر می‌شد  .  منزل پدری ایرج محفل و محل آمد و شد بزرگانی چون تقی زاده و علامه محمد قزوینی و مجتبی مینوی و دهخدا و دیگران‌بود  .  ایرج افشار از همان کودکی با همه چهره‌های سیاسی و فرهنگی و ادبی ایران آشنا می‌شد و حرف‌های آنان را به دل می‌سپرد  .  این‌ها همه سبب شد که مورد وثوق و اعتماد آنان باشد  .  پس از فوت علامه قزوینی ، که همسری فرانسوی داشت ، سید حسن تقی زاده همه اسناد و نوشته‌های علمی و تاریخی او را در اختیار ایرج افشار قرار داد  .  اعتماد تقی زاده به شایستگی ایرج افشار به حدی‌بود که همه اسناد و آثار خود را نیز در اختیار او گذاشت  . " آرشیو او گنجینه بیش از 20 هزار نامه است که به او نوشته یا در اختیارش گذاشته‌اند  . سرویراستار دانشنامه دانش گستر ایرج افشار را " بی‌تردید یکی از برجسته ترین کتاب‌شناسان و نسخه‌شناسان و ایران‌شناسان " می‌داند  .  کامران فانی می‌گوید زندگی و کارنامه علمی و ادبی ایرج افشار چندان پربار است که کمتر کسی در ایران به اندازه او کتاب و مقاله دارد  .  او نزدیک به شصت سال تمام در همه حوزه‌های مربوط به ایران و ایران‌شناسی حضوری مستمر داشت  .  کامران فانی می‌گوید :" ایرج افشار معتقد به کار‌بود و پس از انقلاب که از کار دولتی بازنشسته شد ، همه توان خود را یک سره برسر کار انتشار مجله آینده و تالیف و نشر گذاشت  . " به گفته فانی برخی از تالیفات او مانند دانشگاه تهران و مجموعه و و او برنامه‌هایی هستند که معمولا در موسسات و بنیادهای ویژه وبا بودجه‌ها و کمک‌های دولتی و توسط گروه متخصصان و کارشناسان انجام می‌گیرند ، اما ایرج افشار همه این آثار را یک تنه و به تنهایی انجام می‌داد  .  کتابدار و دانشنامه نگار برجسته ایران امیدوار است که پس از مرگ ایرج افشار نهاد یا موسسه‌ای کارهای ناتمام او را ادامه دهد  . کامران فانی می‌گوید ایرج افشار روزنامه نگاری برجسته نیز‌بود : سال‌ها مجله را منتشر می‌کرد که مهم ترین منبع ایران شناسی‌بود  .  پس از آن به انتشار مجله آینده دست زد که تاچندی پیش ، تاسال 1385 ادامه داشت  .  او همچنین سال‌ها بخش ویژه " تازه‌های ایرانشناسی " را در نشریه " کلک " و سپس " بخارا " ی علی دهباشی می‌نوشت و اداره می‌کرد  .  در مجموعه ، که آثار و مقاله‌های او را گرد آورده و دانشگاه کالیفرنیا آن را چاپ و منتشر کرده است ، بیش از 300 عنوان کتاب و یک هزار مقاله از او گرد آمده است  . به گفته آقای فانی کمتر کسی چون ایرج افشار با ایران‌شناسان و خاورشناسان جهان آشنا‌بود  .  با همه آن‌ها مکاتبه داشت و به تبادل معلومات و فرهنگ می‌پرداخت و حاصل آن‌ها را در مجله به نظر همگان می‌رساند  .  عضو بسیاری از موسسه‌ها و نهادهای فرهنگی‌بود  .  عضویت درهیئت ناظران دانشنامه بریتانیکا ، عضویت در هیئت مدیره دائره المعارف بزرگ اسلامی ، ریاست هیئت امنای کتابخانه مجتبی مینوی ، برخی از آن‌ها‌بود  . ایران‌شناسی برایش چون ایران‌شناسان و شرق‌شناسان غربی از مقوله تخصص و حرفه و یا موضوع تحقیق‌های سرد و خشک آکادمیک نبود  .  ایران‌شناسی او از سر عشقش به ایران‌بود و شاهد این عشق ، سوای کارهایش ، کتابخانه بی‌نظیر اوست که بیش از بیست هزار جلد کتاب مربوط به ایران و ایران‌شناسی را در آن گرد آورده‌بود و به گفته کامران فانی یکی از بهترین و تخصصی ترین کتابخانه هادر نوع خود به شمار می‌رفت  .  او این کتابخانه را با گشاده دستی تمام به مرکز دائره المعارف بزرگ اسلامی هدیه کرد  . عشق با معرفت همراه است و عشق او به ایران در " او به تالیف و انتشار کتاب‌های مربوط به ایران تمام نمی‌شد  .  ایرج افشار نه فقط به احیائ و شناسایی و شناساندن میراث معنوی این سرزمین همت می‌گماشت ، بلکه عاشقانه می‌کوشید ذره ذره و وجب به وجب این خاک را بشناسد و بشناساند  .  در سفرهای بی‌شمار و دور و درازش همراه با دکتر منوچهر ستوده ، در آفتاب سوزان و شب‌های برفین به دور افتاده ترین اقصای ایران می‌رفت ، روستا و صحرا و دشت و دره و کوه و کویررا زیر پا می‌گذاشت  .  سوغاتش از این سفرها نوشته‌هایی بود که از دیده‌ها و شنیده‌هایش به صورت کتاب و مقاله منتشر می‌کرد و به خوانندگانش تقدیم می‌کرد و آنان را با فرهنگ و سنت‌های مادی این سرزمین نیز ، سوای فرهنگ معنوی آن ، آشنا می‌کرد  .  درسفرهایش می‌کوشید از راه‌های ناپیموده و نرفته ، از بیراهه‌ها و جاده‌های خاکی و آسفالت‌نشده‌و در بسیاری از موارد پیاده و بدون اتومبیل بگذرد  .  ترجیح می‌داد در کاروان سرایی کهنه یا در کلبه‌ای روستایی شب را به سر آورد تا به هتلی لوکس برود  .  دوست داشت از گرمای روز در سایه سار آلاچیقی بیارامد تا در پناه باد کولر بیارمد  .  از ظواهر تجملی و زرق و برق‌های ظاهری بیزار و عاشق زلالی و اصالت‌بود ، ساده و نا آراسته  . ایرج افشار حلقه‌ای کوچک از دوستان جانی داشت  .  کامران فانی که خود با ایرج افشار از نزدیک آشنا‌بود در این باره می‌گوید : " سوای ارادتش به کسانی چون تقی زاده و مجتبی مینوی و اللهیار صالح که دوستان پدری اش‌بودند ، محمد تقی دانش پژوه ، دکتر منوچهر ستوده ، دکتر زریاب خویی از جمله یاران گرمابه و گلستانش‌بودند  .  با آن که کتابداری مدرن را نمی‌پسندید و از نسل کتابداران سنتی‌بود برای پوری سلطانی احترام و علاقه‌ای عمیق داشت  .  مرتضی کیوان از دوستان نزدیک جوانی اش‌بود که یادش را گرامی می‌داشت  .  چند مقاله درباره این دوستی که از کوه گردی‌هایشان آغاز‌شده‌، دارد  .  سیاسی نبود ، اما از ملیون‌بود و از طرفداران دکتر مصدق  .  چنان که اسناد مربوط به او را چاپ می‌کرد  .  بویژه به اللهیار صالح علاقه داشت و پس از فوت او درباره اش بسیار نوشت  . " ایرج افشار از بازماندگان نسلی‌بود که معتقد‌بودند باید برای ایران کار کرد  .  طلبکار نبودند ، منت و مزد نمی‌خواستند و ادعایی نداشتند  .  راه به " بازار خودفروشی " نمی‌بردند و در کوی " شکسته دلی " منزل داشتند  .  ایرج افشار در پشت ظاهر بسیار جدی و حتی خشک خود عواطفی عمیق پنهان داشت که در کار بی‌امان و پشتکار بی‌نظیرش جلوه‌گر است  .  زندگی‌ای ساده داشت در خانه‌ای وسیع در کامرانیه با باغی قدیمی و عمارتی بسیار کهنه که اصالتش از روزگاران رونقش حکایت می‌کرد  .  خانه را عینا حفظ کرده و نخواسته‌بود با فروش آن به قیمتی گزاف آن را به برج سازان واگذارد  . همسر ایرج افشار ، خانم شایسته افشاریه در سال 1374 فوت کرد  .  حاصل این ازدواج چهار پسر ، بابک ، بهرام ، کوشیار و آرش‌اند  .  از میان آنان بابک راه پدر را درپیش گرفت و در کار تالیف و نشر دستیار پدر‌بود  .  مرگ ناگهانی اش به سکته قلبی ضربه‌ای سهمگین بر پدر‌بود که او را ادامه‌دهنده راهش و همراه و یارش می‌دانست  .  کامران فانی می‌گوید :" همه ما فکر می‌کردیم که این ضربه او را از پا می‌اندازد و افسردگی و دلسردی دل و دماغ برایش نخواهد گذاشت  .  اما او در عین دل شکستگی سرپا ماند و کمر راست کرد و خود را بیش از پیش در کار غرق کرد  . آنان که او را در پایان عمرش دیده‌اند می‌گویند همیشه برای کار شتاب داشت و هیچگاه بیماری را به رسمیت نشناخت  .  به رغم ناتوانی ناشی از بیماری همچنان با شتاب کار می‌کرد و با هشیاری همیشگی به کارهایش ادامه می‌داد  .  با آن که نماد سلامت و تندرستی‌بود اما نشانه‌های تعجیل که در او پیداشده‌بود ، حکایت از آن داشت که می‌داند فرصت کم دارد  .  با آن که دیگر زود خسته می‌شد  .  اما حتی در بیمارستان همچنان به کار ادامه می‌داد  .  عشق به کار او را زنده نگاه می‌داشت  . به گفته کامران فانی " سه سال پیش زمین خورد و شکستگی استخوان داشت اما همچنان سرپا‌بود  .  تا چند ماه پیش حتی بسیار سالم‌بود  . " فانی که روزهای آخر در بیمارستان به دیدار او رفته‌بود ، می‌گوید " مرگش غیر منتظره‌بود  .  بناگهان در یک ماه اخیر بکلی عوض شد و نشاط و حضور همیشگی اش را از دست داد  .  در چند روز آخر که در بیمارستان‌بود دیگر امیدها از او قطع شده‌بود  . " از جمله کارهای ناتمامش که به پایان دادنشان تعجیل داشت ، جلد دوم سفرنامه‌هایش بود به نام "" و خاطراتش با عنوان " که تکه‌هایی از آن را در بخارا چاپ کرده‌بود  . آخرین مقاله او تازه‌های ایرانشناسی‌بود که دو روز پیش از مرگش در مجله منتشر شد  .  همزمان با روز مرگش ، چهارشنبه ، کتاب "" با تالیف او توسط نشر سخن به بازار آمد  .  نماند که بری تازه از باغ آثارش را به چشم ببیند  .