بهشت محصور؛ تاریخ باغبانی ایرانی
تورج دریایی: ایران براساس اندیشه بهشت روی زمین به گونه باغی محصور با باروها ساخته شد که مردمان نیک در آن می زیستند. اکنون باروها به دیوارهای زندان می ماند که ساکنانش آرزوی فرار از آن را دارند.
تورج دریایی *، پژوهشگر تاریخ در کالیفرنیا ، در مقاله‌ای که بر وب سایت گاردین منتشر‌شده‌ایران را باغی محصور در میان دیوارها توصیف می‌کند  .  او در این مقاله نگاهی دریغناک به « بهشتی » دارد که اکنون بسیاری از ساکنانش آرزوی فرار از آن را دارند  . او می‌نویسد : سابقه وجود باغ و بستان در سرزمین ایران به شش قرن پیش از میلاد مسیح می‌رسد  .  به زمانی که هرودت ، تاریخ نگار یونانی ، از علاقه شاهان پارسی به باغ سخن گفته است ، و از این که در باغ‌های آنان همه گونه گل و گیاه یافت می‌شد و با آب روان ، که گرامی ترین ماده نزد ساکنان فلات ایران‌بود ، آبیاری می‌شد  .  نهرهای آب در باغ در یک نقطه به هم برمی خوردند به طوری که باغ به چهار قطعه سرسبز تقسیم می‌شد  .  که این ، به قول دیوید استروناخ ، باستان‌شناس و ایران‌شناس معروف ، حکایت از نخستین « چهارباغ » در تاریخ جهان دارد  .  این الگوی « چهارباغ » بعدها در اقصا نقاط جهان ، مانند اگرا در هند و اندلس در اسپانیا مورد تقلید قرار گرفت  . پارسیان این باغ‌ها را که بر گردشان دیواری کشیده‌بود ، پاراداییدا می‌نامیدند  .  یونانیان این واژه را گرفتند و به صورت پارادیسوس وارد زبان خود کردند  .  تا زمانی که کتاب مقدس به زبان یونانی ترجمه شد این کلمه به معنای « مکانی بهشتی »، یا پارادیس ،‌بود برای آنان که از فرمان خدا اطاعت می‌کردند  .  در ایران از این « مکان‌های بهشتی » ( پردیس یا فردوس ) بسیار‌بود و پارسیان باستان نه فقط این مکان‌ها را گرامی می‌داشتند ، بلکه این مفهوم بخشی از ایدئولوژی امپراتوری و جهان گشایی آنان‌بود  .  بروس لینگن ، پژوهشگر نامدار تاریخ ادیان ، معتقد است که مراد شاهان هخامنشی از تصرف جهان ، ساختن بهشت بر روی زمین‌بود  . به نوشته نویسنده کتاب « ایران ساسانی »، ایران تا اواخر دوران باستان ، به گونه باغی تصور می‌شد که مردمان نیک در آن می‌زیستند  .  سرزمین نیک و مردمان نیک ، که تمدن از آن برمی آید ، در ایران فراوان‌بود  .  ایرانیان دوران ساسانی دیواری بر گرد ایران کشیدند تا سرزمین خود را از دست اندازی بیگانگانی که گاه آنان را به صورت دیو و شر ترسیم کرده‌اند ، درامان بدارند  .  باروهای عظیم در شمال ایران ، ایرانیان را از تاراج اقوام صحرانورد ، از هون‌ها تا ترک نژادان ، مصون می‌داشت و در جنوب از دسترس عرب‌های بدوی و بیابانی دور می‌داشت  .  دریاها نیز بقیه کشور را از شر بیگانگان حفظ می‌کرد و این‌گونه از سرزمینی که تجسم باغی بزرگ‌بود ، دفاع می‌شد  . در شاهنامه ، خسرو اول انوشیروان ، یکی از بزرگ ترین شاهان ایران ، از ایران به گونه باغی محصور درمیان باروها یاد می‌کند که اگر این باروها یا دیوارها فروریزند این باغ با بیابان یک سان خواهد شد  . آقای دریایی می‌نویسد همه فرمان روایان ایران باید شاهنامه بخوانند - همچنان که تا یک قرن پیش چنین‌بود - و سخنان خسرو انوشیروان را آویزه گوش کنند  .  اما ، دیوارها ویران شدند و عرب‌ها ، ترک‌ها ، مغول‌ها و دیگران وارد باغ شدند  .  اما باز باغ ایران باقی ماند و همه فاتحانی که در آغاز در ویران کردنش دست داشتند خود به ساختنش کوشیدند  .  حتی باروها نیز گردش برآمدند و این سنت تا بعد از دوران میانه نیز تداوم داشت  . ایران یا پارس ، همچنان سرزمین زیبای باغ وشعر و عرفان باقی ماند  .  چهارباغ‌های اصفهان شهر را به دل انگیز ترین شهر جهان تبدیل کرد  .  گویند حافظ نتوانست از شیراز ، شهر محبوب و پر باغ وبستانش ، دل برکند و از آن بیرون رود  .  جامی ، عارف شاعر می‌گوید هر جوان بختی که از این درختان پرشکوفه و سایه سارها و میوه‌ها نصیب می‌یابد ، باید حکم حق را به جا آورد  .  چنین‌بود که باغ ایران به زندگی ادامه داد و ایرانیان در این باغ زندگی کردند ، و جز به حکم ضرورت ، آن را ترک نگفتند  . زمانی‌بود که مردم در این باغ می‌ماندند  .  جوانان ، از زن ومرد ، به خارج می‌رفتند ، اما به خانه باز می‌گشتند و باغشان را آباد می‌کردند  .  برخی از ما اکنون این باغ را رها کرده ایم  .  برای بسیاری از ایرانیان باروهایی که زمانی باغ شان را از دستبرد بیگانه مصون می‌داشت ، اکنون به دیوارهای زندان می‌ماند  .  بسیاری از آنان می‌روند و در خارج وطن می‌کنند و موفق و مشهور و ثروتمند می‌شوند  .  اما باز برای باغی که پشت سر رها کرده‌اند ، دلتنگ می‌شوند  . استاد دانشگاه در کالیفرنیا می‌نویسد : من هم مانند بسیاری از کسانی که از ایران دورند ، برای این باغ آرزوی آبادی دارم  .  ما امیدواریم بار دیگر به این باغ بازگردیم و گیاهانش را ابیاری و پرستاری کنیم  .  اما من اکنون از این باغ بسیار دورم  .  در عوض ، به یاد ایرانی که زمانی باغم‌بود ، در خانه‌ام ، باغچه‌ای ساخته‌ام  . * تورج دریایی استاد دانشگاه در رشته تاریخ ایران و جوامع پارسی زبان در دانشگاه کالیفرنیاست  .  مهم ترین آثار او که به فارسی منتشر شده‌اند ، کتاب‌های « ایران ساسانی »، « شهرستان‌های ایران شهر » و « غروب یک امپراتوری » است  .