از باسکرویل تا اوباما، نگاهی دیگر به ۱۵۰ سال رابطه بین ایران و آمریکا
نگاهی دیگر به ۱۵۰ سال رابطه بین ایران و آمریکا
از تشییع‌جنازه « هوارد کانکلین باسکرویل » آزادیخواهی که جان در دفاع از انقلاب مشروطه فدا کرد ، در تبریز آتش و خون صد سال پیش از این ، تا بالارفتن جوانانی که خود را پیرو خط امام می‌خواندند ، از دیوار سفارت آمریکا در تهران درسال نخست انقلاب ، و از دیدار روزولت از تهران در سالهای جنگ جهانگیر دوم تا پرتاب کفش به تندیس مقوایی رییس جمهوری آمریکا توسط کودکان معصومی که ملعبه دست بزرگترها شده‌بودند ، رابطه ایران با کمتر دولتی چنان رابطه اش با آمریکا سرشار از فصول عشق و نفرت و فراز و فرود بوده است  . آن روزی که حسینقلی خان صدرالسلطنه نخستین سفیر ایران در آمریکا به علت آبروریزی ناشی از ذبح گوسفندی در بالکن هتل والدرف آستوریای نیویورک ، در روز عید قربان به تهران احضار شد ناصرالدین شاه خطاب به او گفته‌بود : ما را نزد جوانترین دولت دنیا بی‌آبرو کردی و ملت چندین هزار ساله ما سخره عالمیان شد  .  خدا از تو نگذرد  . پرزیدنت چستر آلن آرتور ( 1881 تا 1885 ) رییس جمهوری جوانترین دولت دنیا پس از دیدار سفرایش در لندن و استانبول با سفرای ایران دریافته‌بود آنجا در شرق مردمانی هستند که چشمه تمدن انسانی از خاستگاهشان سرزده است  .  مردمانی که قرنها پیش از آنکه بشریت معنای عدالت و حقوق انسانی را درک کند رهبری به نام کوروش داشته‌اند که منشور حقوق‌بشر را به رعایایش عرضه کرده است  .  چنین‌بود که نخستین ایلچی ینگه دنیا ساموئل گرین ویلر بنجامین به دربار سلطان صاحبقران اعزام شد  . بریتانیا ، فرانسه ، آلمان و روسیه که بسیار پیشتر ایران را با تاریخ و فرهنگش شناخته‌بودند هرگز چنان اهالی ینگه دنیا صاف و صادق دلبستگی خود را به این تاریخ و فرهنگ عظیم ایران بروز ندادند  .  در واقع می‌توان با قاطعیت گفت مهر و دلبستگی بین دو ملت از نوع عشق با اولین نگاه‌بود  . امروز پس از سی سال فریاد مرگ بر آمریکا و نمایش آزاردهنده آتش زدن پرچم ملتی که هرگز پرچمی را به آتش نکشیده است و در روزهای اخیر « واداشتن کودکان معصوم به پرتاب کردن کفش به سوی تصاویر و تند یسهای پرزیدنت بوش » باز هم آقای توماس فریدمان روزنامه نگار سرشناس آمریکایی با شگفتی در سفر به ایران از ادامه یافتن قصه عشق دو ملت یاد می‌کند « تنها کسی که از آمریکا بد می‌گفت یک جهانگرد هلندی‌بود که در چایخانه‌ای در اصفهان بوش را به باد انتقاد گرفته‌بود » . قهر ملیون ایران از آمریکا بیشتر از آنکه ریشه در تراژدی 28 مرداد داشته باشد ناشی از آن‌بود که چرا آمریکا آن‌ها را گذاشت و شاه را برگزید  .  البته تا کنون تمایلی هم نشان نداده‌اند که به این سوال پاسخ دهند « اگر نمایش قدرت توده ایها روز ورود آخرین فرستاده آمریکا به تهران برای دادن آخرین پیشنهادها به دکتر مصدق نبود آیا باز هم واشنگتن با لندن همصدا میشد  ؟ » اگر با نگاهی خالی از رسوبات عقیدتی و پیشداوری‌ها به فصلهای رنگارنگ روابط ایران و آمریکا بنگریم یک واقعیت را همه سو میبینیم « آمریکا در همه لایه‌های اجتماعی ایران حضوری چشمگیر داشته و دارد « در مقابل آمریکا نسبت به هیچ ملتی این‌گونه با مهر و گذشت برخورد نکرده است  .  فقط تصور کنید مردمانی 30 سال پرچم شما را آتش زنند  .  444 روز 52 دیپلمات شما را با خفت و آزار به گروگان گیرند  .  با منفجر کردن مقر نظامیان و سفارت شما در بیروت و به گروگان گرفتن شهروندان شما در لبنان توسط عوامل دستاموزشان علاوه بر قتل نزدیک به 300 تن از هموطنان شما و آزار و رنج دادن شماری دیگر لطمه‌های سنگینی را به شما بزنند  ...  در عراق با بمب‌های هوشمند کنار جاده‌ای فرزندان نظامی شما را بکشند و یا مجروح کنند  .  با چنین مردمی شما چگونه برخورد خواهید کرد  ؟ ( یادمان باشد که آمریکا با همه پیوندهای دیرو دورش با همسایه کوبایی خود که هیچگاه در دشمنی یک صدم آنچه را جمهوری اسلامی به صورت عملی بر علیه منافع و شهروندانش مرتکب‌شده‌انجام نداده است چندان میل و رغبتی به جلب و جذب کوبایی‌ها نداشته است ) طبیعی است مخالفان آمریکا در ایران منهای چپهایی که عداوتشان رنگ ایدئولوژیک دارد بیش از آنکه مخالف آمریکا باشند از مخالفت آمریکا وحشت دارند  .  آیت‌الله خمینی که حضورش بر سریر قدرت تا حدود زیادی مدیون الویت یافتن موضوع حقوق‌بشر در استراتژی آمریکا در برخورد با حکومتهای مستبد‌بود با این وهم بی‌اساس که آمریکا با راه دادن پادشاه بیمار از تخت فرو افتاده ایران به خاکش ، در صدد تکرار ماجرای مرداد 32 است بر گروگانگیری که طرح نخستینش در پس پرده کی جی بی‌ریخته شده‌بود صحه گذاشت ، و با آنکه منظومه موشکی هاوک ساخت آمریکا جماران را در مقابل موشکها و جنگنده بمب افکن‌های عراقی حمایت می‌کرد ( منظومه‌ای که تعدادی از آن‌ها بعد از سفر هیات آمریکایی / اسراییلی به سرپرستی رابرت مک فارلن به ایران تحویل داده شد ) اما آیت‌الله خمینی تا پایان عمر گمان داشت که از دریای مهر آمریکاییها ، به او حتی قطره‌ای سهم نداده‌اند  . جانشین او اما به قول نماینده پیشین ایران در سازمان ملل سعید رجایی خراسانی بازگشت روابط ایران و آمریکا را موکول به محال کرد به و یژه زمانی که خبردار شد رییس جمهوری وقت ایالات متحده پرزیدنت بیل کلینتون به احترام همتای ایرانیش محمد خاتمی از جای برخاسته و دقایقی ابراز احساسات کرده است  .  در نگاه رهبر جمهوری اسلامی خرد و کلان در واشنگتن از بام تا شام مشغول توطئه علیه ولایت فقیه هستند  . آیا همین توهم خود دلیل دیگری بر حضور پر رنگ آمریکا در اندیشه و تصورات ایرانیها نیست  ؟ هنوز هم یک فیلم آمریکایی هرچند قدیمی سه نسل پدر بزرگ ، پدر و پسر را کنار هم می‌نشاند  .  صدای باب دیلان و الویس و فرانک سیناترا همچنان تین ایجرها را با دو نسل پیش از خود هم زمزمه می‌کند  .  راه دور نرویم رانندگان کادیلاکهای کهنه‌ای که پیش از انقلاب در ایران مونتاژ می‌شد هنوز هم نگاه پر تحسین مردم را حس می‌کنند و آرزوی ملیونها جوان ایرانی دیدار از سرزمینی است که نادیده هر یک تصویرهای روشنی از شهرها و خیابانهایش در دل و اندیشه دارند  . ملیاردها دلار خرید نظامی از روسیه و چین و ماچین ، هنوز نتوانسته ذره‌ای از قدر و اعتبار اف 4 و 5 و 14 که همچنان پاسداران آسمان ایران زمینند بکاهد ، چنانکه‌ام 60‌ها وچیفتین‌ها هنوز در نیروی زمینی حرف اول را می‌زنند  .  در خلیج همیشه فارس اگر نیروی دریایی ایران هنوز هم از اعتبار و توان بالا برخوردار است به خاطر زیر دریایی طارق روسی و قایق‌های تندرو چینی نیست بلکه ناوهای قدیمی آمریکایی ستونهای اصلی ناوگان دفاعی ایران را تشکیل می‌دهند  . در کتاب روابط دو کشور سایه سنگین سرنگون کردن هواپیمای ارباس هما همچنان پایدار است اما سنگین تر از آن حکایت ملتی است که روز فاجعه تلخ 11 سپتامبر شمع در دست و اشک بر دیده ، یگانه ملتی در شرق‌بود که با مردم آمریکا ابراز همدردی کرد  . این فقط البته غیر خودیها و جوانان به قول رهبر خود باخته نیستند که نظر پر لطفشان به سوی آمریکا است ، حتی فرزند نماینده ولی فقیه در مشهد ناصر خان واعظ طبسی با هزار ترفند همسر پا به ماهش را به آمریکا می‌برد تا مگر در مایو کلینیک فارغ شود و فرزندش با گذرنامه و شناسنامه آمریکایی بتواند روزگاری رویای پدرش را برای رسیدن به بالاترین مقام در ولایت استکبار تحقق بخشد  . ناصر خا ن می‌داند چنین رویایی در مملکت ولی فقیه تحقق ناپذیر است  .  11 سال پیش زمانی که محمد خاتمی رییس جمهوری ایران در پیامی به ملت آمریکا از پیوریتن‌ها گفت و گفتگوی تمدن‌ها را چراغی کرد که دهلیز سرد جدایی را روشن و گرم کند این همتای آمریکایی او ، بیل کلینتون ،‌بود که از گرمای چراغ ستایش کرد و در مجمع عمومی سازمان ملل دقایقی بی‌محابا به تشویق خاتمی پرداخت  . شگفتا که خاتمی با آنچه وزیر خارجه اش کمال خرازی در گوشش زمزمه کرد ( آقا هرگونه تماسی را با کلینتون ممنوع کرده‌اند ) از در پشتی مجمع عمومی سازمان ملل گریخت تا مبادا چشمش به چشم همتای آمریکایی اش بیفتد  . نه اصلاح‌طلبان خاتمی را بر این خطا بخشیدند و نه ملت ایران این فرصت سوزی را از یاد خواهد برد  . ***************** روزولت استقلال ایران را در تهران در برابر طمع استالین و حیله‌های چرچیل - نماد هزار ساله استعمار - تضمین کرد  . تصویر او بر صندلی چرخدار با شاه ، همواره ساکنان کاخ کرملین را یادآور می‌شد که بلعیدن گربه نشسته به دیوار آسیا بسیار سخت خواهد‌بود ، چنانکه اخطار ترومن به کرملین در کنار ترفند احمد قوام ، آذربایجان را به آغوش وطن بازگرداند  . با جان کندی ایران کوتاه زمانی با جلوه‌هایی از دمکراسی دیدار داشت  .  دوران ریچارد نیکسون و جرالد فورد آمریکا متحدی در شرق نزدیکتر از ایران نداشت  . زمزمه حقوق‌بشر جیمی کارتر می‌توانست همسفری با دمکراسی را ابدی کند اما شاه بیمار و تصمیم‌هایی که دیر گرفته شد ولایت فقیه را به ارمغان آورد  . رونالد ریگان انجیل و کیک را با موشکهایی که از اسراییل به ایران فرستاده شد همراه کرد  .  جورج بوش پدر ، کمر سردار قادسیه دوم را شکست تا انتقام دختران شوشتری را که عساکر تکریتی خونخوار خلوتشان را خونین کرده‌بودند ، گرفته شود  .  بیل کلینتون صفحه‌ای ازدوستی را در کتاب روابط واشنگتن و تهران گشود و وزیر خارجه اش از خطاهای پیشین که او و رییس جمهوری هیچ نقشی در آن نداشتند عذر خواست بی‌آنکه خاتمی واژه‌ای در این صفحه گشوده بنویسد  . جورج بوش پسر اما ، شر دو دشمن قسم خورده ملت ایران ملا عمر طالبان و صدام حسین بعثی عفلقی را از سر ما کم کرد  .  به پادافره این خدمت به دستور ولی فقیه تصویرش را آتش زدند به این خیال که ، پس از جورج بوش ، جانشینش « او » با ما‌ست  .  او اما می‌آید با هویجی که ، به تعبیر اصلاح‌طلبان سختی اش با دندان اهل ولایت فقیه سازگار نیست همراه با گرزی گران که سر می‌شکند  .