فرار مغزها از ایران همچنان ادامه دارد؛ چرا دانشجویان آرزوی سفر به خارج دارند؟
برخی آمارها حکایت از افزایش فرار مغزها از ایران، حتی بعد از روی کار آمدن دولت روحانی و توافق هسته ای دارد. در این گزارش برای آسیب شناسی پدیده افزایش فرار مغزها در ایران، با یک پژوهشگر ارشد علمی، یک جامعه شناس و دو دانشجویی که مهاجرت کرده اند یا قصد آن را دارند، درباره فرار مغزها گفت و گو کرده ایم.
فرار مغزها پدیده‌ای است که در دهه‌های گذشته به صورت وسیع و چشمگیر گریبان کشور‌های زیادی را گرفته است  .  برخی کشورهای توسعه یافته نیز شامل این فرار مغزها هستند اما بسیاری هم مقصد فرار این مغزها هستند  . در فرار مغزها ، نیروی انسانی نخبه ، از کشور خود به کشورهای دیگر مهاجرت می‌کند ، در نتیجه به عقیده برخی ، ضررهای علمی ، اجتماعی ، و اقتصادی بسیاری را به این کشورها وارد می‌کند  . برخی نیز معتقد هستند که فرار مغزها آنطور‌ها هم زیان آور نیست چون نفع آن به کشور مبدا می‌رسد  .  مثلا برخی از افرادی نخبه‌ای که به خارج مهاجرت می‌کنند ، بعدها با دولت‌ها و کارشناسان کشور شان ارتباط برقرار و به آن‌ها کمک می‌کنند یا اینکه این افراد به مقام‌های کشور مبدا خود مشاوره می‌دهند و یا به کشورهایشان پول می‌فرستند و سرمایه‌گذاری می‌کنند  . در پی وقایع بعد از سال 88 بارها رسانه‌ها از افزایش فرار مغزها در ایران خبر دادند اما بعد از روی کار آمدن دولت حسن روحانی و با توافق هسته‌ای ، انتظار می‌رفت این روند کاهش بیابد اما یک مقام ایرانی می‌گوید این روند همچنان رو به رشد است  . مهدی سیدی ، رئیس کارگروه نخبگان شورای عالی انقلاب فرهنگی ایران می‌گوید فرار مغزها در دولت روحانی افزایش چشمگیری داشته است  . مهدی سیدی روز دوشنبه ، به خبرگزاری تسنیم گفت : آمار رسمی از مهاجرت نخبگان کشور ، 11 هزار و سیصد نفر در یکسال گذشته ، 16 درصد رشد داشته است  . به گفته آقای سیدی این آمار در سال 1393 - 1394 رقمی نزدیک به 10 هزار نفر بوده است  . این ادعا در حالی است که سال گذشته حسن روحانی رئیس جمهوری ایران گفته‌بود روند فرار مغز‌ها معکوس‌شده‌است  . او تیرماه 1394 گفته‌بود با ایجاد شرکت‌های " دانش بنیان " و " جذب ایرانیان خارج از کشور " ما شاهد حضور متخصصان خارج از کشور هستیم و در واقع با این‌گونه اقدامات روند فرار مغزها معکوس‌شده‌است بر اساس گزارش‌ها اولین مقصد نخبگان ایرانی برای ادامه تحصیل دانشگاه‌های آمریکا و سپس کانادا است  . در سال 1394 حسن قشقاوی معاون کنسولی ، امور مجلس و ایرانیان وزیر امور خارجه ایران در نشست مسائل کنسولی که در محل وزارت خارجه برگزار شد گفته‌بود : میزان مهاجرت ایرانیان اعم از نخبگان یا غیر نخبگان به خارج از کشور 30 درصد کاهش یافته است  . به گفته حسن قشقاوی در سال 1393 حدود 700 هزار سند مربوط به مسافرت به خارج از کشور صادر‌شده‌است که این تعداد در سال 1394 حدود 500 هزار سند‌بود و حدس زده می‌شود این آمار در سال جاری هم کاهش یابد  . اگرچه شمار ایرانیان مقیم خارج از کشور به دقت معلوم نیست اما در سال 1393 ، سید جواد قوام شهیدی ، دبیر شورای عالی امور ایرانیان خارج از کشور ، اعلام کرد که پنج تا شش میلیون ایرانی ، خارج از کشور زندگی می‌کنند که هفت درصد از جمعیت کل کشور را شامل می‌شود  . با این حال بانک جهانی می‌گوید بین سال‌های 2009 تا 2013 مهاجرت خالص از ایران 300 هزار مورد بوده است  . داریوش فرهود ، که از او به عنوان پدر علم ژنتیک انسان در دانشگاه علوم پزشکی تهران یاد می‌شود در مصاحبه با صدای آمریکا گفت : با مهاجرت نخبگان کشور تهی خواهد شد و افراد که شایستگی لازم را ندارند جایگزین می‌شوند و این در بلند مدت آسیب‌های بدی به کشور وارد می‌کند  . داریوش فرهود فرار مغزها را " فرار ژن‌ها " می‌داند چرا که معتقد است زمانی که یک جوان نخبه از کشور می‌شود در واقع آن‌ها ژن نخبگی را با خود برده‌اند و با ماندگاری نخبگان در خارج از کشور این ژن به آن‌ها اضافه خواهد شد  . " شاخص رقابت‌پذیری " مجمع جهانی اقتصاد در سال 2013 ونزوئلا و میانمار را جز کشورهایی می‌داند که بدترین وضعیت فرار مغزها را دارند  . بر اساس این شاخص ایران و مصر هر دو به خاطر بی‌ثباتی سیاسی از نظر حفظ مغزها در پایین جدول هستند و در رتبه‌های 131 و 133 قرار دارند  . به عقیده برخی کارشناسان عواملی چون کیفیت مراکز دانشگاهی ، کمبود آزادی‌های فردی و اجتماعی و کیفیت سطح زندگی در کنار مشکلات یافتن فرصت شغلی مناسب و تبعیض قومی و دینی ، از دلایلی است که نخبگان و تحصیل‌کردگان ایرانی را به خارج از کشور می‌کشاند  . مهرداد درویش پور ، جامعه‌شناس در گفتگو با صدای آمریکا با اشاره به مشکل بیکاری گسترده در سطح جامعه و عدم جذب نخبگان ، نا امیدی را اصلی‌ترین دلیل مهاجرت نخبگان دانست  . درویش پور معتقد است اگر شرایط مناسب برای دانشمندان ، صاحبان اندیشه و نخبگان فکری فراهم نشود نه تنها این مهاجرت‌ها کم نمی‌شود بلکه سرعت بیشتری هم به خود خواهد گرفت و این کشور را با مشکلات بسیار جدی تری روبرو خواهد کرد  . موج مهاجرت در بین دانشجویان ایرانی در دو دوره است  .  دوره اول ، زمانی است که دانشجویان بعد از فارغ التحصیلی از دانشگاه با مدرک لیسانس ایران را ترک می‌کنند  .  اما موج دوم زمانی است که دانشجویان بعد از لیسانس ، فوق لیسانس خود را گرفته‌اند  .  آن‌ها برای دکترا خارج می‌شوند  . هفته نامه برنامه ، که از سوی سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی ایران منتشر می‌شود به نقل از دکتر شهرام یزدانی استاد دانشگاه شهید بهشتی نوشته است : 90 نفر از 125 نفر دانش آموزی که در سه سال گذشته در المپیادهای جهانی رتبه کسب کرده‌اند هم اکنون در دانشگاههای آمریکا تحصیل می‌کنند و و از هر 96 دانشجوی اعزامی به خارج ، تنها 30 نفر به ایران باز گردند  . اعظم بهرامی ، فعال حقوق زنان که به تازگی از دانشگاه تورین ایتالیا فارغ التحصیل‌شده‌است در مصاحبه با صدای آمریکا از تجربه خود می‌گوید  .  او گفت : تبعیض‌ها و محدودیت‌های در فضای دانشگاه‌ها نقش بسیاری در مهاجرت دانشجویان دارد  . به گفته خانم بهرامی محدودیت ظرفیت پذیرش یا حذف خانم‌ها در برخی رشته‌ها ، اجرای طرح بومی‌سازی دانشگاه‌ها ، مبنا قرار دادن نوع پوشش ( چادر ) در برخی دانشگاه‌ها بخشی از تبعیض‌هایی است که خانم‌ها در ایران برای ادامه تحصیل با آن مواجه هستند  . این فعال حقوق زنان اضافه کرد بازار کار ایران بستر لازم برای فارغ التحصیلان برخی رشته‌ها را ندارد از این رو دانشجویانی که فارغ التحصیل می‌شوند تمام تلاش خود را می‌کنند تا در همان کشور یا کشور‌های دیگر مشغول شوند  . برخی کارشناسان سیاست‌های دولت احمدی نژاد در ارتباط با " اقدام به بازنشسته‌سازی اجباری بسیاری از اساتید و هیات‌های علمی دانشگاه‌ها " را از عوامل مستقیم افزایش فرار مغز‌ها دانسته‌اند  . محمود احمدی‌نژاد ، رئیس جمهور پیشین ایران معتقد‌بود ایران سرچشمه جوشش نخبگان است و نباید نگران خروج تعداد معدودی از آن‌ها شد  . او گفته‌بود : " اگر در کشور ما مهندس و متخصص بیشتر از نیاز کشور است به نظر من اشکال ندارد که اینها به خارج از کشور بروند  .  من برداشت منفی از این امر نمی‌کنم  .  برخی رفتن مهندسان را نگران‌کننده می‌دانند در حالی که در دنیا نیروی انسانی جابه جا می‌شود و این کار در صورتی که به کار ما لطمه نزند ، به نظر من حسن است  . " حمید ، یک دانشجوی ایرانی ساکن تهران است که تصمیم دارد برای ادامه تحصیل به کانادا برود  .  او که فوق لیسانس ارتباطات دارد محدودیت‌های موجود را دلیل تصمیمش برای سفر به کانادا عنوان کرد  . حمید کانادا را انتخاب کرده است چرا که به نظر او وجود بسترهای زیرساختی تحقیقاتی برای امور پژوهشی ، حمایت‌های مالی و علمی دانشگاه و دولت کانادا شرایط مناسبی برای تحصیل او فراهم می‌کند  . او در پاسخ به اینکه آیا پس از اتمام تحصیلش به کشور باز خواهد گشت گفت : فکر نمی‌کنم زمینه‌ای فراهم باشد که بعد تحصیل بخواهم به ایران برگردم  . دلیل اینکه نخبگان حاضر به بازگشت نیستند ، چیست  ؟  مهرداد درویش پور ، جامعه‌شناس به صدای آمریکا می‌گوید نبود امکانات بیشتر ، فقیر تر شدن جامعه ، گسترش محرومیت و کاهش شرایط توسعه اقتصادی تنها بخشی از پیامدهای فرار مغز‌ها است  . نشریه هافینگتون پست در سال 1393 مقاله‌ای را به قلم چند تن از استادان داتشگاه منتشر کرد که در آن " فشارهای امنیتی " عامل اصلی فرار مغزها عنوان شده‌بود  . این گزارش به برخورد با شهروندانی نظیر امید کوکبی دانشجوی فیزیک کوانتوم در دانشگاه آستین که برای دیدار خانواده‌اش به ایران سفر کرد و بازداشت شد ، اشاره کرد  . این دانشمند جوان ایرانی 4 سال پیش به اتهام جاسوسی و همکاری با دولت متخاصم به زندان محکوم شد  .  با وجود این آقای کوکبی اتهامات خود را رد کرد و گفت که به دلیل سرباز زدن از همکاری با برنامه هسته‌ای ایران ، زندانی‌شده‌است  . شاید به همین دلیل است که داریوش فرهود پژوهشگر حوزه ژنتیک ، روان‌شناسی ، انسان‌شناسی و اخلاق می‌گوید ، ایجاد یک محیط امن ، اعم از امنیت‌های اجتماعی ، علمی و اقتصادی و حفظ احترام نخبگان کشور می‌تواند موجب کاهش مهاجرت نخبگان شود  .