طبیعت و جهان بیرونی در آثار صادق هدایت
اگر نوشتن نوعی قرائت جهان باشد، پس هر آن کس که توانا به نوشتن باشد، می تواند انديشه ها و نگرش خود را به ديگران انتقال دهد. با اين وصف، نوشته های صادق هدايت شيوه و نوع نگاهش به جهان پيرامون است.
با وجود آن که نزدیک به شصت سال از مرگ صادق هدایت می‌گذرد ، کتاب‌های وی هنوز در ایران گرفتار سانسورند  .  و با آن که مقالات بیشماری پیرامون آثار و زندگی هدایت نوشته و چاپ‌شده‌و می‌شود ، اما خوانندگان امروزی ایران ، همچنان باید به خواندن نقد و بررسی آثار او بسنده کنند ، پیش از آن که خود اثر را بخوانند  . این حکایت تازه‌ای نیست که خوانندگان فارسی ‌زبان تنها اجازه خواندن نقد آثار ادبی را بیابند بی‌آن که خود اثر را بخوانند  .  برای نمونه رمان « اولیس » جیمز جویس ، در ایران هنوز اجازه چاپ و انتشار نیافته است ، اما خوانندگان فارسی زبان دست کم صدها مقاله در باره این داستان در دسترسشان بوده است  .  پس بازگردیم به نقطه‌ی صفر ، یعنی مکانی که بپذیریم نویسندگانی که در آن موقعیت ، داستان می‌نویسند ، دچار نقصان اساسی هستند چرا که هنوز به دلیل ممنوعیت و سانسور ، بخش بزرگی از آثار ادبی جهان را نخوانده‌اند  .  بورکراسی سانسور تنها مقتل خواننده و نویسنده نیست ؛ مجموعه‌ای از عوامل بهم پیوسته این قدرت و اختیار را به بورکراسی سانسور وانهاده که چنین آشکار و خشن عمل می‌کند  . جهانگیر هدایت ، برادرزاده‌ی صادق ، که پیگیر چاپ و انتشار این آثار است ، در گزارش خود از سانسور کتاب‌های هدایت می‌گوید : « آثار صادق هدایت که در اروپا چنین مورد توجه خارجی‌ها قرار دارد و به زبان‌های خارجی ترجمه می‌شود در ایران ، در کشوری که موطن این آثار است ، اغلب « ممنوع الانتشار » از آب درآمده است  .  برای نمونه نگارنده ، کتاب‌های بوف‌کور ، سه‌قطره خون و ترانه‌های خیام را برای اخذ مجوز چاپ دو سال است که به اداره کتاب فرستاده‌ام و حتی بدون آن که یک نفر پیدا شود توضیح دهد آقا اینجای این نوشته این عیب را دارد و آنجایش آن مشکل را دارد این آثار ارزشمند بزرگترین نویسنده معاصر را در‌بند ممیزی زندانی کرده‌اند  .  حتی اثری مانند سه قطره خون که قبلا اجازه چاپ یافته ، یک مرتبه در غل و زنجیر سانسور گرفتار آمده و البته می‌دانید که مرغ یک پا دارد  .  بهرحال ما به رای ‌العین ملاحظه می‌کنیم که در خارج از این مملکت چگونه از صادق هدایت تجلیل‌شده‌و آثارش را ترویج می‌کنند و ما میلیون‌ها فارسی ‌زبان ایرانی و افغانی و تاجیکی و غیره را از خواندن چنین آثاری محروم می‌کنیم  ... » ( روزنامه نوروز 20 فروردین 1381 ) ماجرا تنها در حد همین داستان‌ها ختم نمی‌شود ، آقای جهانگیر هدایت می‌داند تقاضای کسب مجوز چاپ برای دیگر آثار هدایت ، از جمله « بعثه ‌الاسلامیه الی البلاد الافرنجیه » و « توپ مراوری » شوخی خطرناکی با دستگاه سانسور است  . صادق هدایت از صد سالگی می‌گذرد و سانسور از دویست سالگی  .  گویا سرنوشت است که حکومت‌ها بیایند و بروند ؛ اما اداره‌ی سانسور همچنان به زندگی خود ادامه دهد  . *** اگر نوشتن نوعی قرائت جهان باشد ، پس هر آن کس که توانا به نوشتن باشد ، می‌تواند اندیشه‌ها و نگرش خود را به دیگران انتقال دهد  .  با این وصف ، نوشته‌های صادق هدایت شیوه و نوع نگاهش به جهان پیرامون است  .  اما برای ما ، خوانندگان آثارش ، این مکتوبات ، قرائت قرائتها ( یا خوانش خوانشها ) بشمار می‌آید  .  با همین دید و درک می‌توان به چگونگی دریافتهای صادق هدایت از جهان نزدیک شد ، و برداشتهایش را از همه آن چیزی که « هستی » می‌نامیم به دست آورد  .  هدایت بر چنین بستری می‌نوشته ؛ همچنانکه در بوف کور می‌نویسد ، نوشتن برای او یک ضرورت است  .  نوعی زندگی ، نگریستن و پرسش از جهان  .  کنش نوشتن برای هدایت ، همچون کافکا ، نوعی گریختن از جهان پیرامون ، دریچه‌ای گشوده بر رهایی‌بود  .  قرائتش از جهان همانی نبوده و نیست که عادات و مالوفات به ما آموزانده‌اند  . نظریه دوم را این چنین پیش می‌کشیم که صادق هدایت با مظاهر مدرنیته چندان سر سازش و همگونی نداشت  .  او در نامه‌ای از هندوستان به یکی از دوستانش می‌نویسد : « تنها جای دنیا که قابل دیدن است قسمت هندوچین است که هنوز داخل احمق بازیها و گندکاریهای بین‌المللی‌نشده‌ .  هرکسی برای خودش دنیای جداگانه‌ای است  .  خداها ، آدمها ، حیوانات باهم مخلوط می‌شوند  .  مثلا مردی که جلوی دریا چهارزانو نشسته خمیر نان را گوله گوله می‌کند جلوی ماهیها می‌ریزد  .  گاوی که آزادانه در دکانها گدائی می‌کند ، لباسها همه عجیب غریب ، گاهی به نظرم می‌آید در هزارویکشب زندگی می‌کنم  . » هرچند هدایت در باورش به چنین جهانی پیگیرتر و مصمم تر از آن است که مظاهر مدرنیته نفوذ یافته در هند را هم بنگرد ، اما آن را نادیده بگیرد  .  او نمی‌تواند ببیند افکار مدرنیته و مظاهر آن صورت و سیرت هند را آلوده کند  .  هدایت در نامه دیگری می‌نویسد : « هند یک جور مسخره افکار تازه به دوران رسیده‌ها دوندگی‌ها و احمقی‌های دنیای متمدن است  . » و در نامه دیگری به شهید نورایی می‌نویسد : « من از همه این ترقیات و غیره بیزارم  .  اصلا پایم را در اینجور جاها نمی‌گذارم  .  حالا که از خیلی چیزهای عالی محروم هستم به اصلاح گند و گه هیچ علاقه‌ای ندارم ؛ برعکس باید چکش بدست گرفت و هرچه وجود دارد را سرش خراب کرد  ... » همین باورها را در داستان « تاریکخانه » بازتاب داده  .  ماجرای داستان چنین است که راوی در راه رسیدن به تهران همسفر با مردی می‌شود که از همان برخورد نخست همه حواس روای به اوست  .  اتفاق می‌افتد که سواری در شهر خوانسار متوقف می‌شود تا فردا راهش را به طرف تهران در پیش گیرد  .  همان مسافر بین راهی به راوی پیشنهاد می‌کند شب را در خانه او بگذراند ؛ چرا که در خوانسار مسافرخانه‌ای نیست  . میزبان به راوی می‌گوید : « خونسار را پسندیدم بیشتر برای این که هنوز حالت این کوچه پس کوچه‌ها ، میون جرز این خونه‌های گلی و درختهای بلند ساکتش هوای سابق مونده و میشه انو بو کرد وحالت مهمون نواز خودمونی خودشو از دست نداده  .  اینجا بیشتر دور افتاده و پرته ، همین وضعیتو بیشتر شاعرونه می‌کنه ، روزنومه ، اتوموبیل ، هواپیما و راه آهن از بلایای این قرنه مخصوصا اتوموبیل که با بوق و گرت وخاک ، روحیه شاگرد شوفرو تا دورترین ده کوره‌ها می‌بره ، افکار تازه به درون رسیده سلیقه‌های کج و لوچ تقلید احمقونه رو تو هر سولاخی می‌چپونه  ! » بعد بازهم ادامه می‌دهد : « پنجره‌های منبت کاری ، خونه‌های مجزا داره ، آدم بوی زمینو حس می‌کنه ، بوی یونجه درو‌شده‌، بوی کثافت زندگی رو حس می‌کنه صدای زنجره ، مردم قدیم ساده و موذی همه اینا یه دنیای گمشدیه قدیم رو به یاد می‌آره آدمو از قال و قیل دنیای تازه به دوران رسیده‌ها دور می‌کنه  . » این درست همان حرفهایی‌ست که هدایت بعدها در نامه‌ای به دوست قدیمی اش ، شهید نورائی ، می‌نویسد  .  هدایت در نامه‌ای که دو سال پیش از مرگش نوشته ، این عقاید را تکرار کرده است  .  اینها اعتقاداتی نبوده‌اند که هدایت در دوره‌ای به آن مبتلا‌شده‌باشد و بعد رهایشان کرده باشد  . هدایت شیفته دنیای کهن نیست ؛ نوستالوژی روزگار باستان را هم ندارد ؛ آنچه از آن دوری می‌کند ، جنبه‌های ویرانگرانه جهان مدرن علیه طبیعت و مصرفی شدن زیست بشر است  .  پدیدارهای مدرنیته و ارزشهای آن ، چیزهایی مثل روزنامه ، رادیو ، بعنوان ابزار « آگهی‌رسانی » و « بیداری شهروندان » در دستگاه اندیشگی هدایت جایی ندارند  .  او در نامه‌ای به شهید نورائی در پاسخ به درخواست شهید نورائی مبنی بر دریافت روزنامه‌ها چنین می‌نویسد : « مدتی‌ست برای درمان و تندرستی روان خودم روزنامه نمی‌خوانم  .  تو هم نخوان  !  با این مدت کمی که در پیش دارید : دوره مداوا نخواندن روزنامه بکنید خیلی موثر است در من تاثیر خوبی بخشیده  . » اتفاقا این حرفها را زمانی می‌زند که روزنامه‌ها از آزادی نسبی برخوردار‌بودند  .  ساختمان بوف کور بر همین اندیشه بنا‌شده‌است  .  شما در هیچ جای بوف کور مظاهر مدرنیته را نخواهید یافت  .  به واقع مکان بوف کور مکانی پندارین است گرچه زمان واقعه هم هنگام با زمان نوشته شدن داستان است اما مظاهر مدرنیته یا آگاهانه حذف شده‌اند ، یا به قصد نقد و تمسخر در داستان جای گرفته‌اند  . هدایت گذشته گرا نبود ؛ و برخلاف همه تحلیل منتقدانی که باور دارند وی به روزگار جوانی شیفته دوران ساسانی‌بود ، بازگشت به دوران کهن را به ریشخند می‌گیرد  .  او تنها روایتگر موقعیتهای سخت گذرایی در گذشته ایران بوده است که مردم از آسایش و امنیتی برخوردار بوده‌اند  .  اگر بگوییم در دوران کورش ، داریوش یا انوشیروان ، مردم از آسایش ، آرامش و رفاه برخوردار بوده‌اند ؛ دلیلی بر تمایل به بازگشت ما نیست  .  تنها شرح یک موقعیتی از دست‌شده‌است  . هدایت در سفرش به اصفهان ، شیفته شیوه زیست روستاییان آن ناحیه‌شده‌، در کتاب « اصفهان نصف جهان » می‌نویسد : « به نظرم آمد که اگر مرا آنجا می‌گذاشتند با همان مردمان می‌توانستم یک زندگی تازه و ساده‌ای بکنم  .  عرق بریزم و زمین را شخم بزنم ، زمین درو‌شده‌با بوی گوارا بوی مخصوص به خودش هیچ خسته نمی‌شدم  .  زمستاها زنها کوک می‌ریسیدند و قصه می‌گفتند و از قیمت گندم ، جو ، آب ، زمین و غیره صحبت می‌کردند  . » هدایت باور داشت جهان مدرن فرهنگ زیستی خود را به سرزمینهای شرق کشاند  .  وقتی استعمار به هند پاگشود معیارهای خود را رواج داد  .  گیاهخواری پدیده‌ای ارتجاعی ، از مد افتاده و مذهبی جلوه‌گر شد  .  مردمان طبقه متوسط یا به باور هدایت « تازه به دوران رسیده‌ها » لباس سنتی هندی را کنار گذاشتند ، زبان هندی را فراموش کردند ، و طبیعتا شیوه غذایی خود را هم  .  آنان این بار ، همچون انگلیسی‌ها ، گاو را نه موجودی مقدس و مظهر طبیعت ؛ بلکه منبع غذایی خود می‌دیدند  .  گوشتخواری در هند رواج یافت  .  و گرسنگی در آن سرزمین مفهوم و معنا یافت  .  کم خوری ، لاغری ، روزه ، قناعت و زیستن در کنار سایر موجودات طبیعت جای خود را به پرخوری و چاقی ، ریخت و پاش غذایی و اسیر کردن سایر حیوانات به قصد سیر شدن انسان داد ؛ طبعا مقوله گرسنگی را هم رواج می‌دهد  .  حال آن که در ریگ ودا کتاب مقدس هندیان - به روشنی آمده است : « خدایان گرسنگی را وسیله توجیه کشتار حیوانات قرار نمی‌دهند  .  مرگ بیشتر به سراغ مردان سیر هم می‌رود  . » هدایت در آنجا با این واقعیت روبرو می‌شود که شناخت گذشته و فرهنگ گذشته و به روشنی کشاندن بخشهای تاریک گذشته ، به ما یاری می‌دهد تا امروز از تاریکی‌ها بیرون آییم  .  تاریکی‌هایی که ما قادر به دیدنش نیستیم  .  بوف کور هم بر این بستر نوشته‌شده‌است تا تاریکی‌های گذشته به روشنی درآیند  . هدایت گیاهخوار‌بود  .  این هم زاییده رخداد دوران کودکی اش است که گویا گوسفندی را جلوی چشمان او سر می‌برند  .  از آن پس ، و برای همیشه ، هدایت گوشتخواری را کنار می‌گذارد ، کتاب کوچک « انسان و حیوان » را در سال 1924 انتشار می‌دهد  .  و تا آخر عمر به این باور پایبند مانده هرچه جلوتر می‌رود بر این باور استوارتر می‌شود چرا که می‌بینیم بعدها کتاب « فواید گیاهخواری » را می‌نویسد  .  اگر کسانی از سر کم دانی یا دلایلی بیرون از نقد ادبی ، گیاهخواری هدایت را به عشق و علاقه او به هیتلر منتسب کرده‌اند ، کافی است به تاریخ زندگی هیتلر مراجعه کنند که روشن می‌کند هیتلر به سال 1936درست فردای شبی که معشوقه زیبایش برای رهایی از آزار جسمی و روحی از این موجود باصطلاح « نابغه »، خود را از طبقه سوم ساختمان محل مسکونی به پایین پرتاب کرده و کشته شد ، هیتلر گوشتخواری را کنار گذاشت ، چرا که معشوقه اش گیاهخوار‌بود و هیتلر به قصد جبران گناه قتل معشوقش گیاهخوار شد  . هدایت کشتن حیوان را همچون کشتن انسان ارزیابی می‌کند و تفاوتی برای آن قائل نیست  .  در بوف کور تصویر کشتن حیوان با تصویر کشتن یک انسان یکی‌شده‌است : « سرش را جدا کردم - چکه‌های خون لخته‌شده‌سرد از گلویش بیرون آمد بعد دستهاو پاهاش را بریدم  ... » همان تصویر همیشگی کشتن یک گوسفند که بیشتر ما چنین صحنه‌ای را به چشم دیده ایم  . داستان « سگ ولگرد » استعاره‌ای به زندگی انسانی نیست  .  روایت دردناک یک سگ اسکاتلندی صاحب گم کرده در ورامین است  .  سگ ولگرد روایتگر روحیه و نگاه ما به حیوانات و طبیعت است ، آن هم در زمانی که روشنفکران ما آموخته‌بودند انسان محور همه هستی است و حق اشرف مخلوفات بودنش در ایران زیرپا گذاشته‌شده‌است  . اگر به آثار صادق هدایت دقیق شویم ، می‌توانیم به نکته مهمی برسیم و آن این که صحن رویدادهای بوف کور ، گستره‌ای فراخ و درندشت دارد که باقی داستانهای بلند و کوتاه هدایت ، گوشه‌های دیگری از این صحن را به نمایش گذاشته‌اند ؛ محور اما رویداد بوف کور است  .  انسانی رهیده از مظاهر اجتماع تازه به دوران رسیده‌ها ، رهیده از ارزشهای اجتماعی زیر عنوان تجددبازی‌های بازمانده‌های انقلاب مشروطه و حکومتیان مدعی پیرو دستاوردهای مشروطیت  .  راوی بوف کور از همه این پدیده‌ها به کنج اتاقش رانده‌شده‌، روایتگر فاجعه‌ای است که در حال شدن است : تجدد زیر سایه ی مشتی فرصت‌طلب شیفته قدرت ، انقلابیون خسته و فرسوده مشروطیت که به ادعای خودشان به مشروطیت رسیده‌اند و خیل انبوه مردمانی که بی‌پناه و بی‌یاور علاوه بر این که همچون سابق گرفتار خانها و سلطانها هستند ، گرفتاری و اسارت تازه‌ای بنام قانون و پذیرش مقررات مصوبه مجلس مشروطه هم شده‌اند  .  مجلس مشروطه تصویب می‌کند مردم چه لباسی بپوشند  .  چه کلاهی بر سر نهند ، چه غذایی بخورند ، چگونه حرف بزنند ، یا جماع کنند  . فضای بوف کور آفرینش جهانی بدون مظاهر مدرنیته است  .  در این فضا همه ما همه عناصر در شمار رجاله‌ها هستند ، جز گزمه‌های مست که در کوچه گذشته ، سرمستانه ترانه‌ای تکراری را می‌خوانند : داستان « بن بست » نزدیکترین گوشه این صحن بزرگ بوف کور است  .  همان شخصیتها در فضایی دیگر ، آن گوشه ی تاریک و نانوشته بوف کور حرفهای ناگفته بوف کور را بیان می‌کنند  .  اگر در بوف کور راوی مرد جوان نقاش روی قلمدان در اتاق خود نشسته ، سرگرم کشیدن نقاشی روی قلمدان است و در همان دم ، در باز‌شده‌، یکباره عموی پیرش از مسافرت دورودراز هندوستان بازگشته ، ماجرای بوف کور شکل نهایی بخود می‌گیرد ؛ این بار در داستان « بن بست » شریف ، پیرمردی که بیست و دوسال از عمرش را در مسافرت گذرانده و حالا دوباره به شهرش - آباده - بازگشته ، پشت میز کارش در اداره نشسته که ناگهان در باز می‌شود و مرد جوانی پا به اتاقش می‌گذارد که به واقع پسر محسن دوست یکدل و یکجان شریف است  .  اما در آن دم ، خود محسن است که در آبهای خزر غرق شده‌بود و حالا بدون کوچکترین تغییری ظاهری از پس بیست سال دوری ، در برابر شریف ظاهر‌شده‌تا رویداد بوف کور در وجهی دیگر ادامه یابد  . داستان « تاریکخانه » گوشه دیگری از صحن بزرگ نمایش زندگی از دید صادق هدایت است  .  در داستان « تاریکخانه » راوی بوف کور - همان انسان گریزان از اجتماعی که در اتاقش منزوی‌شده‌و به کار نقاشی روی قلمدان سرگرم است ، این بار اتاقی به شکل رحم مادر درست کرده تا امکان بازگشت به جهان رویایی گذشته برایش فراهم شود  . ناشناس منزوی راوی را نیاز دارد تا شرح روایت رهایی و بازگشت به جهان رویایی را برای دیگران شرح دهد  .  اما چرا بوف کور در گستره بزرگ در دیگر داستانها تکرار می‌شود  ؟  پاسخ آن به شیوه نگرش هدایت به جهان باز می‌گردد : به باورم هدایت همه داستانهای خود را حول محور سه‌گانه « رویا - خواب بیداری » آفریده است  .  همان محوری که در جهان بینی مردمان روزگار باستان نقشی اساسی داشته است  .  زرتشت و بودا مبشران دین‌ها و نگرش‌های تازه در جهان باستانی بر آن باور‌بودند که ما انسانها همانند همه موجودات هستی در روزگار صفر - روزگار اسطوره‌ای - در جهانی رویایی زیست می‌کرده ایم که به علتی نامعلوم از جهان رویایی دور افتاده به دوران خواب و اسارت حس گرفتار‌شده‌ایم  .  ( دوران « کالی یوگا » در بینش هندویسم ، و « تبعید از بهشت » در دین‌های مدرن ) .  در بوف کور می‌بینیم راوی در آغاز به جهان رویایی فرو می‌رود و شاهد پیشامدهای اسطوره‌ای است  .  بخش اول بوف کور حضور روای در جهان رویایی از دست‌شده‌است  . بخش دوم مرحله خواب رفتگی انسانهاست  .  در مرحله خواب رفتگی ، دوران دور افتادگی انسان از مادر طبیعت ، بیگانگی به سراغ انسان می‌آید و ناتوانی در برابر « اجتماع » ی که ظاهرا برای « پیشرفت » و آسایش انسان بوجود آمده است  .  در دوران خواب رفتگی انسان گرته‌ای از جهان رویایی پیشین را در ذهن خود دارد ؛ اما توانا به دستیابی به آن نیست ، مگر به بیداری برسد  .  در بوف کور مرحله واپسین بیداری راوی فرا می‌رسد که به شکل از خواب برخاستن رخ می‌نمایاند  .  در داستان « بن بست » مرحله رویا زمانی است که راوی در دوران خوش زیستن در زادگاه خود شهرستان « آباده » به سر می‌برده است  .  دوران خواب با کوچ به تهران می‌آغازد و تا مرحله کار در اداره ثبت احوال و تن دادن به رخوت و بی‌هویتی در همان شهرستان ادامه دارد ؛ اما بیداری با رها کردن خانه و کاشانه و رفتن به مکانی نامعلوم تکمیل می‌شود  . در داستان « تاریکخانه » مرحله بیداری با مرگ ناشناس در اتاق جنین مانند به وقوع می‌پیوندد  .  در « سگ ولگرد » بیداری به شکل فرورفتن سگ در حالت نیمه جان و در انتظار مرگ بودن است  .  داستان « عروسک پشت پرده » بیداری با مرگ زن حادث‌شده‌و  ...  هدایت خود به خوبی آگاه است که راههای بیداری نسخه‌ای از پیش تعیین‌شده‌و کلان روایت نیست  .  راه رهایی جهانشمول برای رسیدن به بیداری وجود ندارد  . با همه اینها باید گفت ما هنوز از پدیده هدایت گذر نکرده ایم ؛ چرا که تاکنون نویسنده‌ای قدرتمندتر از هدایت ارائه نکرده ایم تا توانسته باشیم از سایه سنگین هدایت بیرون آییم  .  هدایتی که خود می‌گفت « من روشنایی نیستم »، اینک چراغ فروزان ادبیات امروزه روز ما‌شده‌است  .