راهبرد ایران برای کسب امتیاز در مذاکرات اتمی 
باوجودی که اوباما بر بهره گیری از دیپلماسی در قبال ایران تاکید کرده، اما چشم انداز یک راهکار عملی در مذاکرات با ایران هنوز تیره و تار است
باراک اوباما ، رییس جمهوری ایالات متحده ، روز دوشنبه ( 21 ژانویه ) خطاب به مردم آمریکا گفت : « یک دهه حضور در جنگ هم اکنون رو به پایان است » .  او قول داد « در تلاش برای یافتن راهکار مسالمت‌آمیز به منظور حل و فصل اختلافاتمان با کشورهای دیگر شجاعت به خرج دهیم ، نه به این دلیل که در مورد خطراتی که با آن روبرو هستیم ، ساده لوح هستیم بلکه به این دلیل که برای رفع سوئ ظن و ترس و نگرانی ، برقراری ارتباط گزینه بهتر و پایاتری است » . بسیاری از ناظران این اظهارات آقای اوباما را اشاره به ایران تلقی کردند ، در حالی که آقای اوباما تاکید کرده است که برای متوقف کردن ایران از دستیابی به سلاح‌های اتمی ، در صورت ضرورت دستور اقدام نظامی را صادر خواهد کرد  . اما در شرایطی که رئیس جمهوری آمریکا بر ترجیح خود برای بهره‌گیری از دیپلماسی در قبال ایران تاکید کرده ، چشم انداز دستیابی به یک راهکار عملی در مذاکرات با ایران هنوز تیره و تار است  .  در واقع ، دیپلمات‌های غربی از دسامبر سال گذشته تاکنون حتی برای متعهد کردن تهران به زمان و مکانی برای برگزاری دور جدید از مذاکرات اتمی با چالش‌های بسیاری روبرو بوده‌اند  .  آن‌ها امیدوار‌بودند که دور جدید مذاکرات روز 1̷5 ژانویه برگزار شود  . مایکل مان ، سخنگوی کاترین اشتون ، رئیس سیاست خارجی اتحادیه اروپا که مذاکرات بین ایران و قدرت‌های عمده جهان را هماهنگ می‌کند ، به رویترز گفت : « ما در ماه دسامبر تاریخ دقیق و یک مکان مشخص را ( به تهران ) پیشنهاد کردیم  .  جای تعجب و شگفتی است که ایران از آن زمان تاکنون ، بارها و بارها پیش شرط‌های جدیدی را در مورد شیوه برگزاری مذاکرات مطرح کرده است ، در مقام نمونه جواب‌ها را با تاخیر می‌دهند و حتی محل برگزاری گفتگوها را هم تغییر می‌دهند » . در شرایطی که مردم ایران زیر فشار تحریم‌های شدید کشورهای غربی کمر خم کرده‌اند ، اما تحلیلگران معتقدند تهران از دور جدید مذاکرات اتمی با ایالات متحده ، فرانسه ، بریتانیا ، روسیه ، آلمان و چین ، موسوم به پنج به علاوه یک طفره می‌رود چون ادعا می‌کند قدرت‌های غربی از پیشنهادهای گذشته خود فراتر نرفته‌اند و برای ارائه پیشنهادهای اساسی جدید برنامه‌ریزی نمی‌کنند  .  ایران در دور مذاکرات پیشین که ماه ژوئن در مسکو برگزار شد ، پیشنهادهای قدرتهای جهانی را رد کرد  . رضا مرعشی مقام پیشین وزارت امور خارجه ایالات متحده و مدیر پژوهش « شورای ملی آمریکایی ایرانی » است  .  آقای مرعشی می‌گوید : « تا امروز انتظارات طرفین از مذاکرات یک دنیا فاصله و اختلاف داشته است  .  خواسته اولیه ایران این است که تحریم‌ها لغو شوند ، اما مقامات تهران حاضر نیستند روند غنی‌سازی بیست درصدی را متوقف کنند و راه را برای بازرسی از تاسیسات غنی‌سازی زیرزمینی فردو هموار سازند  .  این در حالی است که ایالات متحده از ایران خواسته است تا غنی‌سازی بیست درصدی را متوقف و محموله اورانیوم غنی‌شده‌را از کشور خارج کند ، فعالیت‌ها در تاسیسات فردو را متوقف کند و همه این‌ها در شرایطی است که آمریکا به ازای این شروط ، پیشنهاد اساسی برای کاهش تحریم‌های ایران ارائه نکرده است  .  من در گفتگوهایی که در تهران مطرح شده‌اند نوعی تمایل برای توقف غنی‌سازی اورانیوم بیست درصدی ، خروج محموله اورانیوم غنی‌شده‌از کشور و مهر و موم تاسیسات فردو را احساس می‌کنم ، اما مقامات تهران این کار را فقط به ازای کاهش تحریم‌ها و نیز به رسمیت شناختن حق ایران برای غنی‌سازی سه و نیم درصدی در خاک کشور انجام خواهند داد  . » آقای مرعشی می‌گوید با وجودی که تلاش‌های ایران برای دستیابی به محتوای دور بعدی مذاکرات تهران با پنج به علاوه یک ناکام مانده‌اند اما تهران با توسل به پیام‌هایی که از جانب روسیه و چین ارسال می‌شوند ، متقاعد‌شده‌است که کاهش جدی تحریم‌ها در صدر گفتگوهای آتی نخواهند‌بود  . او می‌گوید : « این که روسیه به‌طور علنی از ایالات متحده خواسته است تا انعطاف بیشتری به خرج دهد از این واقعیت حکایت می‌کند که بسته پیشنهادی پنج به علاوه یک به احتمال بسیار توجه ایران را جلب نخواهد کرد و شاید به همین دلیل باشد که مقامات تهران از ترس این که ایران مسئول ناکامی مذاکرات شناخته شود ، تعهد به شرکت در دور جدید گفتگوها را به تعویق می‌اندازند  .  با این وجود ، ایران نمی‌تواند دیرتر از ماه فوریه و مارس از شرکت در مذاکرات طفره برود چون روسیه و چین با این امر مخالفت می‌کنند و همین تاخیر عامل تشدید فشارها خواهد شد  .  گرچه در صورتی که مواضع اولیه طرفین تغییر نکند ، شاید در نهایت مذاکراتی هم برگزار شود ، فقط به این دلیل که گفتگوهای بیشتری انجام‌شده‌باشد » . بنا به گزارش‌ها ایران به این دلیل از ارائه پاسخ قاطع و تعهد به شرکت در مذاکرات طفره می‌رود که معتقد است هیچ خطر حمله نظامی قریب الوقوعی این کشور را تهدید نمی‌کند و مقامات تهران اطمینان دارند توانایی رویارویی با پیامدهای ناشی از تحریم‌های بیشتر را خواهند داشت  .  به علاوه ، برخی از افراد نزدیک به آیت‌الله علی خامنه‌ای ، رهبر جمهوری اسلامی ادعا کرده‌اند که غرب هرگز پیشنهادی را مطرح نخواهد کرد که حق ایران برای دستیابی به توانایی هسته‌ای را به رسمیت بشناسد و این به آن معنای شکست مذاکرات و تشدید فشارها خواهد‌بود  . مهدی محمدی ، یکی از معماران کلیدی راهبرد جمهوری اسلامی در مذاکرات اتمی اخیرا در یادداشتی در یکی از نشریات ایران به چشم انداز موضع ایران در قبال گفتگوها پرداخته است  .  آقای محمدی در این مقاله نوشته است که ایران اصولا در واکنش نسبت به تشدید تحریم‌ها و یا تهدیدهای نظامی موضع خود را تغییر نخواهد داد ، ( ایران ) فقط بر اساس موضع برابر و فقط در قبال کسب امتیازات اساسی ، امتیاز خواهد داد  . آقای محمدی نوشته است : « ایران خود را برای حضور در یک بازی بلندمدت آماده می‌کند » .  او نسبت به « هرگونه تصور خیالی در مورد احتمال پایان یافتن سریع اختلافات و منازعات راهبردی ایران با ایالات متحده » هشدار داده است  .  او گفته است ایران « خود را برای تحمل فشارهای بلندمدت آماده کرده است ، چون این که ایالات متحده قادر باشد راهبرد دوگانه کنونی خود ( اعمال فشار تحریم‌ها و همراه کردن آن‌ها با مذاکرات ) را در آینده نزدیک از نظر راهبردی تغییر دهد ، بسیار نامحتمل است  .  متعاقبا وقتی ایران می‌داند که بازی برای مدت طولانی ادامه خواهد داشت و این واقعیت هست که ایالات متحده به راحتی راهبرد فشار خود را رها نمی‌کند ، بنابراین فروش همه دارایی‌های ایران به نرخ ارزان ، برای تهران بسیارغیرمنطقی و حتی بچه‌گانه خواهد‌بود » . بر این اساس شاید غنی‌سازی بیست درصدی اورانیوم نوعی دارایی باشد که قابلیت امتیازگیری و معامله داشته باشد ، اما پافشاری آقای محمدی بر این اساس استوار است که دستیابی به توافق با گروه‌های مذاکره‌کننده به دو عامل بستگی خواهد داشت : به رسمیت شناخته شدن حق ایران برای غنی‌سازی اورانیوم با درصد پایین و لغو تحریم‌ها  .  او می‌نویسد : « غیرممکن است که واشنگتن بتواند ایران را بدون ایجاد توازن بین ( امتیازاتی که ) می‌گیرد و ( انعطافی که نشان ) می‌دهد ، پای میز مذاکره بکشاند » . مارک فیتزپاتریک ، یک مقام پیشین اداره منع سلاح‌های کشتار دسته جمعی وزارت امور خارجه آمریکا در مقاله‌ای در المانیتور اظهارات آقای محمدی را تحلیل کرده و نوشته است : « این که ایران در موضع ضعف و استیصال قرار دارد و تحریم‌ها باعث شده‌اند که آن‌ها بر سر میز مذاکره حاضر شوند ، برداشت اشتباهی است  ...  ( ایران ) نمی‌خواهد وجهه‌ای از خود نشان بدهد که شکست خورده است و زیر بار فشار کمر خم کرده است  .  آن‌ها همچنین نمی‌خواهند که خود را برای حضور بر سر میز مذاکره خیلی مشتاق نشان بدهند » .  او می‌افزاید اما امتیازاتی که ایران مطرح کرده است بیشتر و فراتر از امتیازاتی هستند که دولت اوباما تمایل داشته باشد به تهران اعطا کند  .  او نگران است که تردید ایران برای شرکت در مذاکرات به افزایش حمایت از واکنش نظامی منتهی شود  . وضعیت پیچیده و بغرنج کنونی ، بحث و گفتگوهای جدی را در واشنگتن و در مورد رویکرد دولت اوباما در قبال این مسئله مطرح کرده است  .  یکی از مسائلی که مطرح می‌شوند گزینه پیش روی دولت اوباما برای ارائه بسته پیشنهادی بهتر برای کاهش تحریم‌های ایران به ازای محدود شدن فعالیت‌های اتمی ایران است ، محدودیت‌هایی که قابل تایید و تحقیق باشند  .  این گزینه احتمال تمایل ایران برای توافق با گفتگو و پذیرش شروط قدرت‌های جهانی را بیشتر می‌کند ، اما از سویی دیگر این ریسک وجود دارد که اگر تهران چنین پیشنهادی را رد کند ، فشارهای موجود برای پایان دادن به راهکار دیپلماتیک و‌گذار به سمت یک مواجهه نظامی با ایران تشدید خواهد شد  . از سویی دیگر ، فریده فرهی ، کارشناس سیاست داخلی ایران در دانشگاه هاوایی مسئله گفتگوهای عمومی و علنی در بالاترین سطوح سیاستگذاری در تهران را مطرح می‌کند که مقامات کشور در مورد ارزش مذاکرات مستقیم با واشنگتن صحبت می‌کنند  .  وی خاطرنشان می‌کند خامنه‌ای از اکتبر سال 2009 تاکنون اجازه نداده است تا مقامات ایرانی در حاشیه مذاکرات پنج به علاوه یک با مقامات ایالات متحده گفتگو کنند و تا زمانی که ( خامنه‌ای ) نتواند اثبات کند ایالات متحده به‌طور علنی مواضعی را اتخاذ کرده که راه برای حل و فصل اختلافات از راه مذاکره و با شروط قابل پذیرش از سوی ایران همواره‌شده‌است ، حمایت او از مذاکرات مستقیم بعید به نظر می‌رسد  .  این به آن معنا است که دستیابی به پیشرفت در مذاکرات پنج به علاوه یک کماکان بر سیاست تعقیب و گریز متمرکز‌شده‌است ، هر چند که احتمال دارد گفتگوها محدود باقی بمانند  . ری تکیه ، مشاور پیشین امور ایران در وزارت امور خارجه ایالات متحده که هم اکنون در شورای مناسبات خارجی مشغول به فعالیت است ، ماه گذشته در یادداشتی نوشت « خامنه‌ای را با سیاست و چرب زبانی می‌توان به آشتی وا داشت ، موضع آشتی جویانه‌ای که بر اساس تایید جنبه‌هایی از برنامه ( اتمی ایران ) و نه همه جنبه‌های این فعالیت‌ها استوار شده‌اند  .  در برهه کنونی که جمهوری اسلامی به یک نظام ستیزه جو و سرشار از اختلاف و شکاف بدل‌شده‌است ، فقط در سطح محدودی می‌توان تهران را به اتخاذ موضع آشتی جویانه متقاعد کرد و آن موضعی است که فقط به لبه‌های تیز و خطرناک برنامه ( اتمی ) این کشور می‌پردازد  .  خامنه‌ای آنقدر در دشمن تراشی‌ها و خصومت پنداری‌های خود سرمایه‌گذاری کرده و آنچنان به تاسیسات و فعالیت‌های اتمی خود دلبسته و وابسته است که خلع سلاح و برچیدن این برنامه برای او غیرقابل پذیرش خواهد‌بود  .  ( اما ) دستیابی به توافقی که ایران را از غنی‌سازی بیست درصدی اورانیوم باز دارد می‌تواند تنش‌ها را کاهش دهد و به احتمال بسیار راه را برای اتخاذ اقدامات بیشتری برای کنترل تسلیحاتی هموار کند  ...  و مقداری زمان که مسئله بسیار کلیدی است ، بخرد » . تکیه توضیح می‌دهد پرسشی که امروز پیش روی ایالات متحده و متحدان آمریکا قرار دارد این است که « چطور با دستیابی به یک توافق محدود ، هنوز از اهرم قدرت تحریم‌ها استفاده کنند » .  این امر دقیقا برخلاف هدف ایران است که می‌خواهد با دستیابی به یک توافق نسبی و محدود ، تاثیر تحریم‌ها را خنثی کند  .  آقای تکیه می‌گوید « خامنه‌ای نمی‌خواهد با آمریکا توافق کند ، اما شواهد فزاینده‌ای وجود دارند که از این واقعیت حکایت می‌کنند که او بدون دستیابی به یک توافق یارای ادامه مسیر ( فعالیت‌های اتمی ) خود را نخواهد داشت  .  از قضا ، شاید دستیابی به یک توافق محدود که اجازه دهد او ویژگی‌های کلیدی برنامه اتمی کشورش و شعارهای وی در زمینه مقاومت را حفظ می‌کند ، تنها راه خروج او از بحرانی باشد که ساخته و پرداخته خود وی او است » . بازی‌های پیرامون برقراری مذاکرات جدید طرفین گفتگوها را به آستانه خطرناکی سوق داده ، همین امر عامل دیگری است که برای بنیامین نتانیاهو ، نخست‌وزیر اسراییل از اهمیت و ضرورت جدی برخوردار خواهد‌بود  .  آقای نتانیاهو سال گذشته میلادی در سازمان ملل متحد هشدار داده‌بود که ایران تا تابستان آینده به اندازه کافی اورانیوم غنی‌شده‌و مورد نیاز برای ساخت بمب خواهد داشت و از خط قرمز عبور خواهد کرد  .  از سویی دیگر ایران نیز در ماه ژوئن برای انتخاب جانشین محمود احمدی نژاد ، انتخابات ریاست جمهوری برگزار خواهد کرد بنابراین مذاکرات اتمی مهم تهران با کشورهای غربی ، از اواخر بهار تا پایان تابستان با ریسک‌های سیاسی بیشتری روبرو خواهند شد  . آقای مرعشی می‌گوید هم اوباما و هم خامنه‌ای به شرکت در یک بازی بلندمدت و اجتناب از بحران علاقه دارند ، حتی اگر نتوانند در مورد مفاد یک موافقت‌نامه محدود توافق کنند و یا بر سر میز مذاکره بنشینند  .  در مقام نمونه ، تهران سال گذشته بدون سر و صدا و به‌طور یکجانبه بخش عمده محموله اورانیوم غنی‌شده‌بیست درصدی خود را به میله‌های سوختی منتقل کرد که به راحتی نمی‌توان به مواد مورد نیاز برای ساخت بمب تبدیل شوند  .  این اقدام تهران شگفتی جامعه بین‌الملل را برانگیخت و بر نگرانی‌های موجود در مورد رشد ثابت میزان اورانیوم و مواد مورد نیازی افزود که در صورت ضرورت می‌توان از آن‌ها برای ساخت سلاح‌های اتمی استفاده کرد  . بنابراین حتی اگر طرفین مذاکرات نمی‌توانند برای حل و فصل معضل اتمی به یک توافق نامه محدود دست یابند ، اما احتمال دارد هر دو طرف تمایل داشته باشند تا برای پیشگیری از شکست کامل بهره‌گیری از دیپلماسی ، شیوه‌هایی را برای یافتن نقاط مشترک کافی بیابند  . از : مجله تایم ، 24 ژانویه