خاتمی؛ اصلاحاتی که به احمدی نژاد ختم شد
محمد خاتمی با شعار توسعه سیاسی پیروز انتخابات سال ۷۶ شد اما سال ۸۴، بعد از برگزاری یک انتخابات جنجالی، قدرت را به محمود احمدی نژاد واگذار کرد.
محمد خاتمی با شعار توسعه سیاسی و جامعه مدنی در انتخاباتی حماسی در سال 1376پیروز شد اما بعد از هشت سال که در ادبیات سیاسی ایران به دوره اصلاحات مشهور شد ، او قدرت را به محمود احمدی نژاد تحویل داد که از نسل جدید محافظه کاران مورد حمایت سپاه و نهادهای امنیتی‌بود  . محمد خاتمی متولد 1321 در اردکان در استان یزد است  .  در خانواده‌ای مذهبی به دنیا آمد  .  پدرش ، روح الله خاتمی از روحانیان بنام منطقه‌بود  .  محمد خاتمی از جمله روحانیانی ا‌ست که در کنار تحصیل در مدارس مذهبی مشهور به حوزه علمیه ، در دانشگاه نیز تحصیل کرد  .  او اواخر دهه چهل ، بعد از تحصیل در رشته فلسفه در دانشگاه اصفهان ، به دانشگاه تهران رفت و در مقطع کارشناسی ارشد رشته علوم تربیتی تحصیل کرد  . محمد خاتمی دو برادر و چهار خواهر دارد  .  در سال 1353 با خانم زهره صادقی ازدواج کرد و سه فرزند به نام‌های لیلا ( 1354 )، نرگس ( 1360 ) و سید عمادالدین ( 1367 ) دارد  . با اینکه اغلب مقام‌های جمهوری اسلامی سابقه زندان و مبارزه علیه حکومت محمدرضا شاه پهلوی را دارند اما در سابقه محمد خاتمی مورد برجسته‌ای از زندان یا برخورد با او بخاطر ضدیت با نظام شاهنشاهی دیده‌نشده‌است هر چند که او در دهه پنجاه عمدتا در حوزه علمیه قم حضور داشته و عملا بسیاری از اعضای این نهاد مذهبی بخشی از مخالفت‌ها علیه حکومت وقت را مدیریت می‌کردند  . در حوزه علمیه قم شاگرد مرتضی حائری یزدی ، مرتضی مطهری و عبدالله جوادی آملی‌بود  . محمد خاتمی را با محمد بهشتی از چهره‌های مشهور انقلاب اسلامی ایران شبیه می‌دانند چون مانند او تحصیل دانشگاهی داشت و مدتی هم امامت مرکز اسلامی هامبورگ در آلمان را برعهده داشت  . در آستانه انقلاب سال 57 ، محمد بهشتی ، محمد خاتمی را بجای خود برای حضور در مرکز اسلامی هامبورگ معرفی کرد  .  به همین دلیل محمد خاتمی در روزهای بعد از انقلاب درایران حضور نداشت  .  تا اواخر سال 58 که برای نامزدی در انتخابات به ایران بازگشت  . در انتخابات اولین دوره مجلس شورای ملی بعد از انقلاب که اسفند سال 58 برگزار شد ، محمد خاتمی از حوزه اردکان و میبد نامزد شد و به مجلس راه یافت  . هنوز چند ماه از حضور محمد خاتمی در مجلس نگذشته‌بود که با حکمی از سوی آیت‌الله خمینی ، به عنوان سرپرست روزنامه کیهان منصوب شد  .  کمی بعد هم وارد دولت شد  . محمد خاتمی در شرایطی خاص به وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی جمهوری اسلامی ایران رسید  .  پیش از او ، عبدالمجید میعادیخواه ، وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی‌بود  . میعادیخواه نزد آیت‌الله خمینی جایگاه خوبی داشت و پیش از آن قاضی شرع دادگاه انقلاب‌بود  .  اما ناگهان عزل شد  .  هرگز ابعاد عزل یا استعفای احتمالی او مشخص نشد اما تخلفی از سوی او با واکنش تند آیت‌الله خمینی مواجه شد طوریکه میعادیخواه بعد از کنار رفتن از وزارت ارشاد ، هرگز به قدرت باز نگشت  . محمد خاتمی راه سختی برای کسب رای اعتماد نداشت  .  مجلس اول به او رای اعتماد داد تا بعد از ناصر میناچی ، عباس دوزدوزانی و عبدالمجید معادیخواه چهارمین وزیر فرهنگ و ارشاد جمهوری اسلامی باشد  . محمد خاتمی حدود یک دهه در این سمت ماند  .  بخش اصلی حضور او به عنوان متولی فرهنگ در جمهوری اسلامی با دوران هشت ساله جنگ عراق و ایران همزمان‌بود  . مانند فضای سیاسی کشور در آن سالها ، وزارت فرهنگ و ارشاد هم سیاست انقباضی در مواجه با منتقدان و مخالفان نظام را پیش گرفت بطوریکه جز چند روزنامه رسمی و حکومتی ، نشریات دیگر اجازه فعالیت نداشتند و فعالیت هنرمندان محدود شد  . با این حال ، فعالیت‌های مثبتی هم در زمان وزارت محمد خاتمی شکل گرفت  .  از جمله جشنواره فیلم فجر در سال 61 راه‌اندازی شد که تا اکنون ادامه دارد  . با پایان جنگ و آغاز دولت هاشمی رفسنجانی ، محمد خاتمی باز به عنوان وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی انتخاب شد اما این دوره چندان طولانی نبود  . علی خامنه‌ای که بعد از مرگ آیت‌الله خمینی به رهبری رسیده‌بود ، از وضعیت فرهنگی دولت هاشمی رفسنجانی راضی نبود  .  خامنه‌ای اعتقاد داشت بعد از پایان جنگ دشمن در صدد « شبیخون فرهنگی » است و به همین دلیل از مسولان فرهنگی می‌خواست تا در مقابل آنچه او « تهاجم فرهنگی غرب » می‌نامید ، مقاومت کنند  . تا مدتی وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی در مقابل انتقادات مقاومت کرد اما در نهایت ، خاتمی استعفا داد و علی لاریجانی جانشین او شد  .  لاریجانی قائم مقام سپاه و داماد خانواده مرتضی مطهری‌بود  .  او هم زمان زیادی در این سمت نماند و در دولت بعد هاشمی ، جای خود را به مصطفی میرسلیم داد  . با کناره‌گیری محمد خاتمی ، او به سمت تشریفاتی مشاور رییس جمهوری منصوب شد و کمی بعد به عنوان رییس کتابخانه ملی ایران منصوب شد  . محمد خاتمی تا سال 1375 ، کمتر فعالیت سیاسی داشت و تنها با گروهی کارکنان خود در دوران وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی ارتباط داشت ؛ گروهی که بعد به عنوان حامیان او در انتخابات ریاست جمهوری سال 76 نقشی اساسی بازی کردند  . قبل از اینکه محمد خاتمی به انتخابات بیاندیشد ، آذر سال 75 ، از سوی آیت‌الله خامنه‌ای ، در به عنوان عضو شورایعالی انقلاب فرهنگی منصوب شد  . کمی بعد ، طیف چپ اسلامی که در هفت سال بعد از مرگ آیت‌الله خمینی از قدرت کنار زده شده‌بودند ، ابتدا به سراغ میرحسین موسوی برای شرکت در انتخابات رفتند اما پاسخ موسوی منفی‌بود  .  بعد از آن ، نام محمد خاتمی مطرح شد  . نیروهای سیاسی مشوق محمد خاتمی در ابتدا ، امید چندانی به پیروزی در انتخابات نداشتند بخصوص که رقیب را قدرتمند می‌دیدند  . علی اکبر ناطق نوری رییس مجلس از جمله نامزد‌های آن انتخابات‌بود و اظهار نظر‌های مقام‌های حکومتی گواهی می‌داد که آیت‌الله خامنه‌ای با ریاست جمهوری او موافق است  . بهار سال 76 تحت تاثیر رقابت محمد خاتمی با ناطق نوری‌بود  .  ناطق نوری به عنوان نامزد مورد تایید حکومت تبدیل شد و منتقدان نظام از خاتمی حمایت کردند  . استعفای سال 71 خاتمی به امتیاز مثبتی برای او تبدیل شد طوریکه برخی نخبگان سیاسی ، فعالان مدنی و هنرمندان ، به جمع حامیان خاتمی اضافه شدند  . انتخابات جمعه دوم خرداد 76 یکی از انتخابات مهم در تاریخ جمهوری اسلامی شد که براساس آن محمد خاتمی توانست با بیست میلیون رای ، رقیب خود ناطق نوری را شکست دهد  . پیروزی محمد خاتمی برای خیلی از منتقدان نظام جمهوری اسلامی امیدبخش‌بود بخصوص وعده‌های محمد خاتمی برای توسعه سیاسی و اصلاحات در ایران  . هرچند در همان زمان برخی ، بدبینانه ، مطرح کردند که خاتمی تنها برای بقای حکومت آمده است اما مساله این‌بود که نظام جمهوری اسلامی در شرایط سقوط نبود که خاتمی برای بقای آن آمده باشد و وقایع سالهای بعد نشان داد چندان هم حکومت با او موافق نبود هرچند که محمد خاتمی هم هرگز خود را مخالف جمهوری اسلامی ندانست و سعی کرد در چارچوب مقررات باشد  . اولین قدم دولت محمد خاتمی انتخاب اعضای دولت‌بود  .  او باید با مجلسی روبرو می‌شد که رقیب انتخاباتی اش ، رییس مجلس‌بود و بدنه مجلس نیز از اکثریت محافظه کاران نزدیک به خامنه‌ای تشکیل شده‌بود  . محمد خاتمی تغییر زیادی به کابینه قبل خود از زمان اکبر هاشمی نداد  .  مهره‌ها را تغییر داد و چند نفر جدید به کابینه آورد  .  عبدالله نوری را برای وزارت کشور و عطاالله مهاجرانی برای وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی  .  دو وزیری که به پایان دوره ریاست جمهوری نرسیدند  .  نوری از سوی مجلس استیضاح شد و مهاجرانی هرچند از استیضاح جان به در برد اما خود کنار کشید ، آن هم بار دیگر بعد از اعتراض آیت‌الله خامنه‌ای به سیاست‌های فرهنگی دولت  . با پیروزی محمد خاتمی فضای مناسبی برای فعالیت‌های سیاسی و فرهنگی فراهم شد  .  نشست‌های سیاسی در شهرها و پایتخت رونق گرفت و روزنامه‌ای جدید بنام جامعه تاسیس شد که موسسان آن ، از همفکران محمد خاتمی‌بودند  . محافظه کاران که به جناح راست مشهور شده‌بودند ، تا مدت‌ها از شکست در دوم خرداد حیران‌بودند اما کم کم انرژی خود را باز یافتند  .  هنوز نهادهای مهمی دست حامیان رهبر‌بود  . یکسال از پیروزی محمد خاتمی گذشته‌بود که وقوع قتل‌هایی ، جامعه ایران را با ترس و وحشت مواجه کرد  .  قربانیان این قتل‌ها سیاستمداران قدیمی یا فعالان فرهنگی‌بودند  .  داریوش فروهر از چهره‌های جبهه ملی و همسرش پرستو فروهر ، به طرز دردناکی در منزل شان به قتل رسیدند  .  همچنین محمد جعفر پوینده و محمد مختاری دو نویسنده عضو کانون نویسندگان ایران که نهادی منتقد سانسور در جمهوری اسلامی‌بود ، بقتل رسیدند  . زمزمه‌هایی از لیست ترور روشنفکران شنیده می‌شد اما ناگهان دولت خاتمی اعلام کرد که این قتل‌ها کار گروهی « خودسر » در وزارت اطلاعات است  . افشای این پرونده مهم‌بود چون تا پیش از آن ، با اینکه وزارت اطلاعات در حذف مخالفان جمهوری اسلامی در داخل و خارج ایران دست داشت ، اما همیشه بر روی این موارد سرپوش گذاشته می‌شد  .  در پرونده قتل‌های پاییز 1377 ، که به پرونده قتل‌های زنجیره‌ای موسوم شد ، اینبار اراده بر برخورد با متخلفان‌بود  . با اینکه عده‌ای از مسولان وزارت اطلاعات دستگیر شدند اما با خودکشی مشکوک سعید امامی ( اسلامی ) از مسولان بازداشت‌شده‌، عملا هرگز عامل اصلی این قتل‌ها مشخص نشد  . پس‌لرزه‌های افشاگری علیه عوامل قتل‌های زنجیره‌ای ، به یکی از مهمترین اعتراضات سیاسی در دهه دوم انقلاب انجامید  . محافظه کاران نزدیک به خامنه‌ای که توسعه مطبوعات را با راه‌اندازی روزنامه جامعه لمس کرده‌بود ، سعی کردند در اواخر فعالیت مجلس پنجم ، قانون مطبوعات را اصلاح کند  . روزنامه سلام ، ارگان مطبوعاتی چپ سنتی ، در خبری که روز پنجشنبه منتشر کرد ، نوشت که تغییر قانون مطبوعات در جهت سیاستی است که سعید امامی آن را پایه گذارد  .  افشای این خبر در حالی که امامی بتازگی بطرز مشکوکی فوت کرد ، به خشم محافظه کاران انجامید  .  آن‌ها روزنامه سلام را توقیف کردند  . کوی دانشگاه - 1378 پنجشنبه شب ، دانشجویان معترض به توقیف سلام تجمع کردند اما یک روز بعد نیروهای بسیج و گروهی که به انصار حزب الله مشهور‌بود ، به کوی دانشگاه تهران حمله کرد  .  حمله‌ای که به مرگ حداقل یک دانشجو و مجروحیت ده‌ها نفر منجر شد  . حمله به کوی دانشگاه خشم عمومی را به همراه داشت  .  تا چند روز دانشجویان تجمع خود را ادامه دادند و حتی شعار‌های تندی علیه رهبر جمهوری اسلامی از سوی دانشجویان داده شد  .  در این بین ، چهره‌های دولتی مثل مصطفی تاجزاده سعی در آرام کردن معترضان داشتند  . دولت محمد خاتمی سعی در مدیریت بحران بوجود آمده داشت  .  در نهایت هم چنین شد  .  مخالفان نظام انتظار داشتند از این فرصت برای ضربه به نظام استفاده کنند اما محمد خاتمی که همواره خود را در جهت حفظ نظام می‌دانست ، اجازه به مخالفان نداد  . یکبار دیگر در سال 82 ، فعالیت‌های دانشجویان موجب تجمعاتی در تهران شد اما اینبار دولت محمد خاتمی خود نقش سرکوب دانشجویان را داشت  . محمد خاتمی برگزار‌کننده اولین دوره انتخابات شوراها‌بود  .  با اینکه در قانون اساسی جمهوری اسلامی از سال 58 نقش مهمی به شوراها داده شده‌بود اما تا بیست سال بعد از انقلاب ، تشکیل این شوراها به تعویق افتاده‌بود  . خاتمی در اسفند 1377 اولین دوره انتخابات را برگزار کرد  .  نظارت بر این انتخابات بر عهده نمایندگان مجلس پنجم‌بود اما برغم رد صلاحیت‌ها ، حدود دویست هزار نفر به عنوان اعضای شوراهای اسلامی شهر و روستا انتخاب شدند  . همزمان با دولت اول خاتمی ، اصلاح‌طلبان حامی او اکثریت مجلس ششم را بدست آوردند  . در انتخابات مجلس ششم که بهمن 1378 برگزار شد ، حامیان محمد خاتمی به پیروزی رسیدند و حدود هفتاد درصد کرسی‌های مجلس را از آن خود کردند  . این پیروزی آسان نبود  .  محافظه کاران که بعد از انتخابات دوم خرداد 76 ، انتخابات مجلس را باخت ، سعی کرد در نتیجه انتخابات تهران دخالت کند  .  شورای نگهبان تا چند ماه حاضر نشد نتیجه انتخابات در شهر تهران را تایید کند  .  در نهایت بعد از چهار ماه ، احمد جنتی با ابطال حدود هفتصد هزار رای مردم تهران را باطل کرد  .  به این ترتیب موقعیت هاشمی رفسنجانی در نتایج کمی تغییر کرد و غلامعلی حدادعادل بجای علیرضا رجایی به مجلس رسید  . مجلس شورای اسلامی دوره ششم ، با اینکه با دولت خاتمی هماهنگ‌بود اما گاهی محافظه کاری محمد خاتمی او را در پیش‌برد اصلاحات در ایران ناکام کرد  . مجلس ششم در همان ابتدای کار سعی کرد قانون انتخاباتی که مجلس پنجم تغییر داده‌بود را اصلاح کند اما آیت‌الله خامنه‌ای در یک نامه ، اینکار مجلس را به صلاح ندانست  .  این نامه که به حکم حکومتی مشهور شد اصلاح‌طلبان را به دو دسته تقسیم کرد ؛ گروهی که معتقد‌بودند باید در مقابل این اقدام خامنه‌ای ایستاد و به آن تن نداد و گروهی دیگر که می‌گفتند بجای ایجاد تنش ، بهتر است مجلس به امور دیگر بپردازد  .  محمد خاتمی از گروه دوم حمایت می‌کرد  .  او که تمایلی به درگیری مستقیم با رهبر نداشت ، مجلس را به آرامش دعوت کرد  . محمد خاتمی مانند دو رییس جمهوری قبل از خود ، در دوره دوم هم به پیروزی رسید  . محمد خاتمی با اکراه پای به این انتخابات گذاشت  .  یک دوره ریاست جمهوری او را خسته کرده‌بود  .  از یکسو رای‌دهندگان از او انتظار داشتند که اصلاحات وعده داده‌شده‌را اجرا کند اما از سوی دیگر ، در مقابل آیت‌الله خامنه‌ای نمی‌توانست کاری از پیش ببرد  .  به همین دلیل در آخرین روز ثبت نام نامزدهای انتخابات ثبت نام کرد و حتی در مقابل دوربین خبرنگاران اشک ریخت  . برای اولین بار بعد از انتخابات ریاست جمهوری دوره اول ، شورای نگهبان صلاحیت ده نامزد را تایید کرد  . غیر از خاتمی در انتخابات احمد توکلی ، علی شمخانی ، عبدالله جاسبی ، حسن غفوری فرد ، منصور رضوی ، شهاب الدین صدر ، علی فلاحیان ، مصطفی هاشمی طبا و محمود کاشانی از دیگر نامزدهای این دوره از انتخابات‌بودند  . دوره قبل محمد خاتمی 20 میلیون رای کسب کرده‌بود و تعدد نامزدها در دوره هشتم ریاست جمهوری می‌توانست به کاهش آرای او بیانجامد  . چنین نشد  .  محمد خاتمی 21 میلیون از مجموع 28 میلیون رای را کسب کرد و نزدیک ترین رقیب او ، احمد توکلی تنها حدود پنج میلیون رای کسب کرد  . چهارسال دوم ریاست جمهوری محمد خاتمی به افول اصلاح طلبی منجر شد  . آیت‌الله خامنه‌ای و محافظه کاران حامی او که سال 76 با پیروزی محمد خاتمی شوکه شده‌بودند کم کم نهادهای از دست رفته را به دست خودی‌ها سپردند  . گام اول انتخابات شوراهای دوم‌بود  .  رسانه‌های حکومتی مثل صدا و سیما با برجسته کردن اختلافات اعضای شورای اول تهران ، عملا بر جو بی‌انگیزگی مردم برای مشارکت در این انتخابات دامن زدند  . در چنین شرایطی ، گروهی از محافظه کاران نو با عنوان آباد گران در تهران و شهرهای بزرگ با کسب رای سنتی محافظه کاران ، اکثریت شوراها را از آن خود کردند  .  در تهران آن‌ها چهره گمنامی بنام محمود احمدی نژاد را شهردار کردند  . گام بزرگتر محافظه کاران ، مجلس‌بود  .  مجلس ششم بقول احمد جنتی ، خون به دل محافظه کاران کرده‌بود  . در انتخابات مجلس ، شورای نگهبان سختگیری بیشتری را آغاز کرد و از نمایندگان مجلس ششم ، بیش از یکصد نفر را رد صلاحیت کرد  . با اینکه محمد خاتمی این رد صلاحیت‌ها را غیر قانونی می‌دانست اما در نهایت انتخابات مجلس را برگزار کرد  .  او تهدید شده‌بود که اگر انتخابات را برگزار نکند ، سپاه انتخابات را مجلس برگزار می‌کند پس به برگزاری آن تن داد  . نمایندگان رد صلاحیت‌شده‌مجلس ششم به اعتراض در فاصله باقی مانده تا پایان دوره شان در مجلس تحصن کردند و بعد استعفا دادند اما شرایط تغییری نکرد و محافظه کاران بعد از شوراها ، مجلس را هم از آن خود کرد  . محمد خاتمی در اواسط دوره دوم خود پیشنهاد دو لایحه مهم را مطرح کرد  . خاتمی خواستار اصلاح قانون انتخابات‌بود و همچنین پیشنهاد برای افزایش اختیارات ریاست جمهوری داشت  .  به عقیده او ، با اینکه رییس جمهوری مسوول اجرای قانون اساسی است اما اختیار چندانی در این باره ندارد  . با اینکه مجلس ششم از این لوایح استقبال می‌کرد اما سد بزرگ شورای نگهبان‌بود  .  از سویی جایگزینی مجلس محافظه کار هفتم ، عملا محمد خاتمی را در تصویب این دو لایحه که به لوایح دوقلوی خاتمی مشهور شد ، ناکام کرد  . در دوره هشت ساله ریاست جمهوری محمد خاتمی بحران‌های زیادی علیه دولت او روی داد  . محافظه کاران نزدیک به آیت‌الله خامنه‌ای به مناسبت‌های مختلف علیه خاتمی موضع‌گیری می‌کردند  .  از جمله این مانع تراشی‌ها ، حمله به عبدالله نوری و عطائالله مهاجرانی وزرای وقت دولت در حاشیه نماز جمعه تهران‌بود  . بارها گروه‌های موسوم به انصار حزب الله به نشست‌های سیاسی و سخنرانی‌ها حمل کردند  . پدیده کفن پوشان در دوره محمد خاتمی عملا به مانع تراشی علیه دولت او مشغول‌بود  .  بعد از هر واقعه سیاسی جمعی از نیروهای سیاسی حامی خامنه‌ای با پوشیدن کفن ، تجمع‌های اعتراضی علیه خاتمی و حامیانش راه می‌انداختند  .  زمانی که کنفرانس برلین با حضور جمعی از فعالان سیاسی نزدیک به دولت در آلمان برگزار شد ، این کفن پوشان‌بودند که با تجمع و اعتراض ، خواستار برخورد با دولت شدند  . یکی دیگر از وقایع مهم داخلی در زمان دولت خاتمی ، تعطیلی مطبوعات‌بود که به اردیبهشت سیاه موسوم شد  .  آیت‌الله خامنه‌ای که دل پری از مطبوعات نزدیک به دولت داشت ، در یک سخنرانی در ابتدای اردیبهشت 1379 ، برخی مطبوعات را پایگاه دشمن نامید و پس از آن‌بود که قوه قضاییه ده‌ها روزنامه را توقیف کرد  . در زمان دولت محمد خاتمی ده‌ها فعال سیاسی ، روزنامه نگار و فعال مدنی توسط قوه قضاییه و نهادهای نظامی وامنیتی همچون سپاه بازداشت و زندانی شدند  .  هرچند او با این برخورد‌ها موافق نبود اما کمتر نسبت به این برخورد‌ها بطور مشخص اعتراض کرد  . در اواخر دولت خاتمی ، فیلترینگ و سانسور اینترنت در دولت او تصویب شد  .  هرچند ابتدا این محدودیت اینترنت برای جلوگیری از رواج سایت‌های غیر اخلاقی‌بود اما کم کم به سانسور منتقدان سیاسی و اجتماعی انجامید  . برغم ناکامی‌های محمد خاتمی در حوزه سیاسی ، در حوزه اقتصاد ، دولت او کارنامه مناسب تری داشت  . یکی از مهمترین مشکلات جمهوری اسلامی در زمان روی کار آمدن خاتمی ، کاهش شدید قیمت نفت‌بود  .  دولت خاتمی بودجه کشور را بر روی درآمد حاصل از فروش نفت بشکه‌ای پانزده تا بیست دلار بسته‌بودند اما در مقاطعی دولت او تنها ده دلار به ازای هر بشکه نفت درآمد داشت  .  با این شرایط وضعیت اقتصادی در دولت او به نسبت دولت‌های قبل و بعدش ، ثبات بیشتری داشت  . بعدها که قیمت نفت افزایش زیادی داشت ، دولت خاتمی صندوق ذخیره ارزی را تاسیس کرد که این اندوخته دولت او در دولت بعد خرج دولت احمدی نژاد شد  . محمد خاتمی در حوزه سیاست خارجی ، تجربه موفقی داشت  .  در حالیکه در اواخر دولت هاشمی رفسنجانی بخاطر دست داشتن جمهوری اسلامی در کشتار رستوران میکونوس ، اکثر کشورهای اروپایی سفرای خود را از تهران فراخوانده‌بودند ، اما در زمان خاتمی روابط ایران و اروپا گرم شد  . پیشنهاد محمد خاتمی برای نامیدن سال 2001 به عنوان سال گفت و گوی تمدنها مورد استقبال قرار گرفت  . حضور محمد خاتمی در آمریکا و در مقر سازمان ملل روزنه‌های امید برای از سرگیری رابطه دو کشور را بعد از بیش از دو دهه گشود اما چون محمد خاتمی در این مورد اختیار چندانی نداشت و آیت‌الله خامنه‌ای مخالف‌بود ، توفیقی نصیب خاتمی نشد  . از سوی دیگر ، این فرصت با روی کارآمدن جمهوریخواهان در آمریکا ، کاملا از دست رفت  .  بعد از حملات یازده سپتامبر 2001 ، با اینکه محمد خاتمی در پیامی این حمله را محکوم کرد اما این پیام هم مانع سخنرانی معروف جورج بوش علیه جمهوری اسلامی ایران نشد  . محمد خاتمی با اینکه با شعار توسعه سیاسی آمد اما در آخر کار ، یک انتخابات جنجالی برگزار کرد  . در انتخابات سال 84 ، با اینکه تا آخرین ساعات اعلام نتایج ، مهدی کروبی و اکبر هاشمی رفسنجانی به دور دوم می‌رفتند اما ناگهان اعلام شد که محمود احمدی نژاد و هاشمی به دور دوم رفته‌اند  . مهدی کروبی به آب و آتش زد تا حق خود را بستاند حتی شکایت به رهبر جمهوری اسلامی برد  .  اما آیت‌الله خامنه‌ای اعتراض او را نپذیرفت چون محمد خاتمی تاکید داشت انتخابات سال 84 ، پاک ترین انتخابات در تاریخ جمهوری اسلامی‌بود  . محمد خاتمی بعد از آن نقش پر رنگی در فضای سیاسی ایران داشت  . بعد از ریاست جمهوری مدتی به سفرهای خارج از کشور رفت  . در سال 86 سعی کرد از ائتلافی برای حضور در مجلس حمایت کند اما نامزدهای این ائتلاف یا رد صلاحیت شدند یا از راهیابی به مجلس بازماندند  . در سال 87 ، او ابتدا اعلام نامزدی برای انتخابات کرد اما بعد به نفع میرحسین موسوی کناره‌گیری کرد  .  او از اصلی ترین حامیان موسوی در انتخابات سال 88 شد اما انتخابات 88 به جنجالی تبدیل شد که در نهایت به ریاست جمهوری مجدد احمدی نژاد انجامید  . در ماه‌های اخیر زمزمه نامزدی دوباره محمد خاتمی مطرح‌بود اما در نهایت او با اعلام اینکه شرایط برای نامزدی اش از سوی رهبر مهیا نیست ، قید حضور در انتخابات را زد  .