فستیوال هنری «شوبک» ، نمایشی از هویت تازه مردم عرب
وقوع خیزش های زنجیروار و انقلاب های مردمی در کشورهای مختلف عربی، جامعه جهانی را بیش از هر زمان دیگری به فرهنگ و هنر عرب علاقمند ساخته وامروز هنرشناسان غربی درصددند تا هنرهای جهان عرب را به هنردوستان معرفی کنند
با گسترش جنبش‌های آزادیخواهی درکشورهای عربی در ماه‌های گذشته ، فستیوال هنری « شوبک » Shubbak که به همت شهردار لندن دراین شهر برگزار شد ، دیدارکنندگان را تشویق می‌کند تا با نگاهی تازه به فرهنگ ، هنر و هنرمندان عرب نگاه کنند  . خیزش‌های مردمی اخیر درخاورمیانه و شمال آفریقا ، نه تنها جلوه‌های تازه‌ای به شرایط سیاسی و اجتماعی جهان عرب بخشیده است ، بلکه اثرات جدی و عمیقی بر انظار عمومی و دیدگاه‌های جهانی در رابطه با فرهنگ و هنر عرب داشته وتوجه و علاقه جهانیان را نسبت به آن برانگیخته است  . وقایع چند ماه اخیر باعث‌شده‌است تا امروزه تصویری کاملا متفاوت با آنچه تاکنون از اعراب درانظار عمومی نقش‌شده‌است بوجود بیاید  .  وقوع خیزش‌های زنجیروار و انقلاب‌های مردمی در کشورهای مختلف عربی ، جامعه جهانی را بیش از هر زمان دیگری به فرهنگ و هنر عرب علاقمند ساخته واین روزها هنرشناسان غربی درصددند تا هنرهای جهان عرب را به هنردوستان در سراسر جهان معرفی کنند  . جشنواره « شوبک » که در ماه جولای درلندن برگزار شد ، پنجره کوچکی‌بود برای نمایش گوشه‌هایی از فرهنگ عرب و همایشی متشکل از بیش از 100 هنرمند ، نویسنده ، روزنامه نگار و شخصیت‌های فرهنگی و آکادمیکی که در بیش از 30 محل مختلف شهر به معرفی فرهنگ و هنر عرب پرداختند  . طرح برگزاری این جشنواره از دوسال پیش آغاز شد اما درماه‌های اخیر و با گسترش خیزش‌های مردمی در کشورهای مختلف عربی ، دست اندرکاران فستیوال با سرعت عملی بیشتر آن را آماده برگزاری کردند  . قوه محرکه و حامی اصلی جشنواره « شوبک »، شهردار لندن ، بوریس جانسون‌بود که با کمک یک مرکزمالی ، موزه و کتابخانه ملی « تیت » Tate و با همکاری ده‌ها مرکز فرهنگی عرب و گالری‌های مختلف در شهر لندن چهره تازه‌ای از هویت عربی قرن بیست و یکم را در بریتانیا به نمایش گذاشتند  . همان‌طور که « پیتر آسپدن » روزنامه نگار نشریه « فایننشیال تایمز » نوشته است :« این جشنواره بازگو کنند احساسات جوامعی است بی‌قرار که هویت خود را زیر سئوال برده‌اند  .  اما در عین حال نمایشی است از روحیه جوانانی که با خلاقیت و حس نویافته آزادی می‌خواهند خود را از انزوایی که دچار آن بوده‌اند رها ساخته و از طریق شبکه‌های اجتماعی به سرعت وارد جریان اصلی ارتباط‌های جهانی شوند  . » یکی از برنامه‌های جشنواره به نام « اینترفیرنس » شامل یک سری کلاس‌های آموزشی‌بود که با همکاری « موزه هنرهای مدرن عرب » در « دوها » و انستیتوی هنرهای معاصر در بریتانیا برگزار می‌شد  .  در این کارگاه آموزشی ، رابطه میان هنر ، سراسیمگی و هیجانات مورد بحث و بررسی قرار گرفت  .  شرکت‌کنندگان در این کلاس‌ها نیز بجای تمرکز بر روی « هنر » و تجسم مادی و خارجی آن به بررسی پروسه ذهنی ، درونی و عقلانی آن پرداختند  . در بخش دیگری به نام « هنرمند در نقش برانگیزنده »، نقاش مصری « والد شاوکی » توضیح می‌دهد که چگونه استودیوی نقاشی خود را تبدیل به محلی برای آموزش رایگان به هنرمندان و نقاش‌های جوان کرده است :« ما درسیستم آموزشی خود به شیوه‌های تازه و جریان‌هایی نوین و متناوب نیازمندیم  . » یک برنامه پرطرفدار دیگر در « شوبک »، « شبی در میدان تحریر » - میدانی که به محل گردهم آیی آزادیخواهان مصری تبدیل شد‌بود - نام دارد  .  این رویداد در محوطه سرباز « باربیکان » با شرکت هنرمندانی که در طول وقایع انقلاب مصر در میدان تحریر برای مردم برنامه اجرا کردند برگزار شد و این خوانندگان و نوازندگان یک بار دیگر و این بار برای تماشاگران جشنواره « شوبک » کنسرتی اجرا کردند  . نمایشگاهی به نام « کتابخانه بیدون » در گالری « سرپنتاین » در طول دوران فستیوال به مکانی برای به نمایش گذاشتن مجموعه‌ای از کتاب‌ها ، نشریات و اسناد و مدارک مربوط به خیزش‌ها و نهایتا انقلاب مصر تبدیل شده‌بود  .  بنا برگفته مسئولان این نمایشگاه ، کلمه « خاورمیانه » که نخستین بار از طریق یک روزنامه بریتانیایی از آن استفاده‌شده‌است ، در طول چند دهه گذشته بیشتر جنبه یک « مباحثه » را داشته است تا یک منطقه جغرافیایی  ! برگزاری فستیوال « شوبک » در لندن این پرسش مهم را مطرح می‌سازد که به راستی هنرهای جهان عرب را چگونه بایستی اداره و عرضه کرد  ؟  آیا این هنرمندان همگی از ایده‌هایی همگون ، ثابت و ماندنی برخوردارند و یا این که آن‌ها هم ساختارها و دیدگاه‌های هنری گوناگونی دارند که می‌تواند به عنوان مجموعه‌ای از هنرهای معاصر عربی ارائه شود  ؟ جسیکا وینگار ، استاد علوم انسان‌شناسی و نویسنده کتاب « سیاست‌های هنر و فرهنگ در مصرامروز » معتقد است :« منتقدین و نگهدارندگان آثار هنری و نیز شخصیت‌های آکادمیک در موسسات غربی غالبا از دیدگاه « همه چیز از غرب شروع‌شده‌و به همانجا ختم می‌شود » و « غرب سرآمد همه هنرهاست » به هنر و هنرمندان مشرق زمین نگاه می‌کنند  . « مونیرا میرزا » - مسئول و مشاور « موسسه جانسون » ویکی از برگزارکنندگان جشنواره « شوبک » با « جسیکا وینگار » موافق است  .  با این همه وقتی درباره هنر در « خاورمیانه » صحبت می‌کند برروی اهمیت مسئله « شوک‌آوری » و « سنت شکنی » تاکید دارد :« من از تجربه شخصی خودم صحبت می‌کنم و از زمانی که در گالری تیت در لندن مشغول به کار‌بودم  .  این مسئله بخوبی مشهود‌بود که مردم بیش از پیش از خاورمیانه و تحولاتی که در زمینه‌های هنری در این منطقه بوجود آمده صحبت می‌کنند  .  من واقعا از این موضوع شگفت زده شده‌بودم  . » مونیرا میرزا در جلسه رسمی فستیوال « شوبک » یک قدم جلوتر گذاشت و در یک سخنرانی کوتاه به حاضران گفت :« در این دوران درخشان تغییرات سیاسی و اجتماعی در میان مردم خاورمیانه و آفریقای شمالی ، جشنواره شوبک چون زنجیری نامرئی هنرمندان جهان عرب را به هم پیوند داده است  . » میرزا می‌گویدشوبک این مسئله که عرب بودن دردنیای امروز چه معنایی دارد را یک بار دیگر به مسئله‌ای محوری تبدیل کرده است :« من فکر می‌کنم در بریتانیا ما به جهان از یک دریچه مذهبی نگاه می‌کنیم  .  درحالی که بیشتر این هنرمندان عرب « سکولار » هستند و حاضر نیستند هویت مذهبی که برای آن‌ها تعیین‌شده‌را به راحتی قبول کنند  . » در گوشه دیگری از شهر لندن ، در یکی از گالری‌های موزه معروف « آلبرت و ویکتوریا » مجموعه‌ای از آثار نقاشی و مجسمه‌سازی نامزدهای دریافت جایزه هنری « جمیل » به نمایش گذاشته شده‌بود  .  این جایزه بین‌المللی به هنرمندانی اهدا می‌شود که با هنرخود توانسته‌اند روابط میان هنرهای سنتی اسلامی از جمله طرح‌ها و صنایع‌دستی آن را با هنرهای مدرن و امروزی به نمایش بگذارند  . یک چیدمان از آثار « حسن حجاج » به نام « سالن » در گالری ، یک کافه مراکشی را نشان می‌دهد که علیرغم جهانی شدن هنوز سنت‌های اسلامی خود را حفظ کرده است  .  این چیدمان جزو نامزدهای دریافت جایزه « جمیل » است  . هرچند بسیاری از هنرمندان شرکت‌کننده در فستیوال « شوبک » دوست ندارند تنها به عنوان یک « هنرمند عرب » شناخته شوند اما بیشتر آثار هنری به نمایش گذاشته‌شده‌در این جشنواره از زبانی مشترک و رنگ و بوی ملی‌گرایی عربی برخوردار است  . با این همه وجود جشنواره‌ای چون « شوبک » و نمایش آثار هنری ، فیلم وادبیات جهان عرب در لندن قدم بزرگ ومثبتی است برای درک هرچه بیشتر تغییر و تحولات اخیر در منطقه خاورمیانه و شمال آفریقا و هویت تازه مردم جهان عرب  .