اشتباه محاسبه حماس در حمله به اسراییل
«دو عامل سبب شد حماس به بمباران خود شدت ببخشد: رقابت با گروه های سلفی و این تصور که بهار عربی، جایگاه راهبردی این جنبش را مستحکم تر کرده است»
تشدید درگیری بین اسراییل و حماس بسیاری از ناظران را شگفت زده کرده است  .  در پی « عملیات سرب مذاب » سال 2008 اسراییل علیه حماس ، نوعی آرامش توام با اضطراب بین طرفین مخاصمه حکمفرما‌بود  . آزادی سال گذشته گیلعاد شالیت ، ( سرباز اسراییلی که سال 2006 به دست شبه نظامیان ربوده شده‌بود ) به ازای آزادی زندانیان فلسطینی ، به ناظران امید بخشیده‌بود که اسراییل و حماس برای مدیریت درگیری راهکاری یافته‌اند  . اما حماس روز 10 نوامبر به نیروهای گشت اسراییلی در داخل خاک این کشور حمله کرد و اسراییل نیز با ترور احمد جباری ، فرمانده نظامی ارشد حماس دست به تلافی زد  .  این بار ، خشونت‌ها با سرعت گذشته کاهش نیافتند و درگیری‌ها هنوز در حال افزایش هستند  . با توجه به تخریب و ویرانی حاصل از آخرین درگیری عمده بین اسراییل و حماس ، محاسبات حماس در این دور از درگیری به‌طور ویژه‌ای باعث شگفتی است  .  توضیح معمول این است که حماس در اوایل سال جاری با هدف شکستن حصر اسراییل بر نوار غزه ، به کارزار راکت پراکنی خود شدت بخشید  .  اسراییل هم که مورد حمله قرار گرفته‌بود ، به ناچار اقدام تلافی جویانه اتخاذ کرد  . با این وجود ، این پاسخ قانع‌کننده نیست  .  حصر از بسیاری جهات شکسته شده‌بود  .  درست است که نوار غزه منطقه‌ای بسیار کوچک و با تراکم جمعیت بسیار است که در فضایی بسیار کوچک بین اسراییل و مصر قرار گرفته است و تردد مردم و کالا به هر دو کشور بستگی خواهد داشت  .  این ویژگی‌ها غزه را به یک فضای تنگ و بسته بدل می‌کند  .  با این وجود ، تلاش‌های اسراییل برای اعمال کنترل شدید بر مرزهای این منطقه به تدریج کاهش یافته‌بود  .  تلاش اسراییل برای کنترل مرزها پس از پیروزی حماس در انتخابات سال 2006 آغاز شد  . پس از جنجال‌های خبری که پس از اقدام سال 2010 اسراییل در مورد کشتی ترکیه که حامل کالاهایی برای مردم غزه‌بود ، پدید آمد ، حجم انتقال کالا به غزه از مرز اسراییل به‌طور قابل‌توجهی افزایش یافت  .  به علاوه ، انتقال کالا از تونل‌های زیرزمینی مرز مصر و غزه آنچنان آشکارا انجام می‌شوند که بیشتر به یک گذرگاه مرزی رسمی بدل شده‌اند  .  بیشتر کالاهایی که از مصر به غزه منتقل می‌شوند ، قاچاق هستند  .  در واقع ، ارزش تبادلات بازرگانی که از مسیر این تونل‌ها انجام می‌شوند ، به نزدیک هفتصد میلیون دلار در سال رسیده‌اند  . حماس به نوعی برای تداوم ایده حصر به منفعت سیاسی خود فکر می‌کرد که می‌توانست آن را به حربه‌ای برای دامن زدن به خشم علیه اسراییل و جلب افکار عمومی بدل کند  .  علاوه بر آن ، تداوم بخشی از محدودیت‌ها برای انتقال کالا به غزه به نوعی برای جنبش حماس منطقی‌بود چون این جنبش می‌توانست از درآمد حاصل از قاچاق کالا خزانه خود را پربارتر کند  .  بنابراین ، با وجودی که زندگی در غزه برای مردم این منطقه خوشایند و راحت نیست ، اما خواست حماس برای شکستن حصر توضیح قانع کننده‌ای برای از سرگیری خشونت علیه اسراییل نیست  . در واقع ، دو عامل حماس را واداشت تا به کارزار موشک باران خود شدت بخشد : رقابت با گروه‌های سلفی و تصور حماس از این که همزمان با بهار عربی ، جایگاه راهبردی این جنبش در غزه مستحکم تر‌شده‌است  .  حماس از زمان پیروزی در انتخابات تاکنون برای مدیریت و کنترل گروه‌های سلفی غزه که در مقام رقبای مشکل آفرین این جنبش ظهور کرده‌اند ، با چالش‌های جدی روبرو بوده است  . پیش از سال 2006 فتح ، رقیب اصلی حماس‌بود اما هیچگاه چنین چالش جدی را برای حماس پدید نیاورده‌بود و در نهایت نیز به بیرون از این منطقه رانده شد  .  طرح صلح اسلو از اعتبار ساقط شده‌بود و عقب‌نشینی اسراییل از نوار غزه ( حداقل در ذهن مردم غزه ) به فعالیت‌های شبه نظامی حماس نسبت داده می‌شد و نیروهای بازمانده از فتح دیگر یارای رقابت نداشتند  .  اما گروه‌های جهادی کوچک تر تجسم روحیه جنگجویی داشتند و برخلاف حماس ، از محدودیت‌هایی که حکومت‌داری بر راسخ بودن دیدگاه‌های عقیدتی اعمال می‌کند ، رها‌بودند  . حماس که تحت فشار قرار داشت ، به کرات سعی کرده‌بود تا تهدید گروه‌های سلفی را خنثی کند و حتی برای سرکوب آن‌ها از اعمال زور و بهره‌گیری از خشونت نیز خودداری نکرد  .  یکی از بهترین نمونه‌های رویکرد حماس در قبال این گروه‌ها این‌بود که حماس در اوت سال 2009 رهبر جند انصارالله ، یک گروه سلفی را که به‌طور آشکارا حاکمیت حماس و اعضای آن را به چالش کشیده‌بود ، به قتل رساند  .  اما حماس از بهره‌گیری بیش از حد از خشونت علیه گروه‌های سلفی در غزه خودداری کرد چرا که سرکوب شدید آن‌ها برای حماس گران تمام می‌شد و این جنبش نتوانست چالش گروه‌های سلفی را به‌طور کامل ریشه کن کند  .  حماس با نگرانی شاهد‌بود که گروه‌های سلفی در نوار غزه ظهور کردند و توانمند شدند  . در آستانه قیام‌های مردمی کشورهای عرب در سال 2011 فشار روی حماس افزایش یافت  .  انقلاب مصر و آشوب و ناآرامی پس از آن در شبه جزیره سینا ، بادی‌بود که بر بادبان‌های سلفی‌های غزه می‌وزید  .  سرنگونی حکومت‌های مستبد در شمال آفریقا سیلی از سلاح و ستیزه جو را به منطقه گسیل کرد که گروه‌های سلفی آن‌ها را به شبه جزیره سینا منتقل کردند  .  ناتوانی ارتش مصر برای کنترل منطقه سبب شد که گروه‌های سلفی غزه به این شبه جزیره روی بیاورند و آن را به عرصه‌ای برای حمله به اسراییل بدل کنند  .  آن‌ها ( به درستی ) باور داشتند اسراییل که مصمم و نگران است تا پیمان صلح خود با مصر را نقض نکند ، جرات واکنش مستقیم ( به حمله ) نخواهد داشت  . در واقع ، اولویت اسراییل ممانعت از ورود مردم غزه به شبه جزیره سینا‌بود و بنابراین نهایت توان خود را به کار برد تا حمله‌هایی را که از سینا و نوار غزه انجام می‌شدند ، خنثی کند  .  در برخی موارد ، اسراییل در اقدامی پیشگیرانه رهبران سلفی در غزه را هدف حمله‌های خود قرار داد  .  گروه‌های سلفی هم با پرتاب راکت به شهرهای جنوبی اسراییل تلافی کردند  .  دوره‌های به دور از خشونت و زمانی که در منطقه آرامش برقرار‌بود ، کوتاه تر و کمیاب تر شدند  . نظم منطقه‌ای جدیدی که حکمفرما شده‌بود ، حماس را با بحرانی جدی روبرو کرد  .  حماس ، به عنوان حاکم غزه نمی‌توانست در حاشیه بنشیند و اجازه دهد تا اسراییل به قلمروهای تحت کنترل آن حمله کند  .  اما حماس برای این که یک بار و برای همیشه اثبات کند که دیگر یک جنبش مقاومت نیست ، نمی‌توانست به‌طور کامل بر گروه‌های سلفی حکومت کند و آن‌ها را تحت کنترل خود در بیاورد  .  بنابراین تحمل حمله‌ها تنها گزینه پیش روی حماس‌بود  .  حماس در داخل غزه از این حمله‌ها استفاده می‌کند تا برای تداوم مبارزه علیه اسراییل بهانه‌ای داشته باشد  .  در خارج از غزه ، از اذعان به ایفای هر گونه نقشی در این حمله‌ها خودداری می‌کرد تا احتمال انتقاد و سرزنش بین‌المللی از خود را کاهش دهد  .  به مرور زمان ، فشار مقامات نظامی حماس سبب شد تا این سازمان در هر دور خشونت ، نقش فعال تری ایفا کند  . با این وجود ، اشتباه منطق حماس این‌بود که تصور کرده‌بود اسراییل همکاری خواهد کرد و دست به اقدام تلافی جویانه نمی‌زند  .  اسراییل اجازه نخواهد داد که حماس از زیر بار مسئولیت شانه خالی کند و از حماس خواست تا از قدرت خود برای کنترل جناح‌ها و فرقه‌های افراطی بهره بجوید  .  اسراییل برای این که این پیام را با قدرت بیشتری ارسال کند ، به تعدادی از اهداف حماس حمله کرد  .  حماس هم که خود را هدف حمله‌های اسراییل دید ، دیگر یارای خویشتنداری نداشت  .  در نهایت حمله‌های راکتی خود به اسراییل را از سر گرفت ، اقدامی که ستایش مقامات نظامی و فرماندهان حماس را به همراه داشت ، چرا که در غیر این صورت احتمال جدا شدن از واحدهای نظامی و پیوستن آن‌ها به گروه‌های افراطی تر وجود داشت  . یکی دیگر از محاسبات اشتباه حماس این‌بود که انتظار داشت مصر از اقدامات آن حمایت کند و این تصور و نیز هراس اسراییل از منزوی کردن حکومت قاهره سبب خواهد شد تا حماس بتواند بدون نگرانی از این که درگیری‌ها از کنترل خارج شوند ، کارزار را ( به نفع خود ) تشدید کند  .  این امید چندان بی‌پایه و اساس نبود  .  محمد مرسی ، رئیس جمهوری مصر از مدارج عالی ارتش بازنشسته شده‌بود و کنترل کامل پلیس امنیتی و خارجی مصر را به دست گرفته‌بود  .  این امر از آن جنبه مهم و قابل توجه‌بود که « شورای عالی نظامی » که مناسبات نزدیکی با ایالات متحده داشت ، علاقه چندانی به کمک به حماس نداشت  .  اما این گروه باز هم در محاسبات خود به خطا رفته‌بود  .  مناسبات نزدیک تر حماس با مصر ، اسراییل را از شدت بخشیدن به درگیری باز نداشت  . فضای راهبردی حماس آنگونه که مقامات این گروه تصور کرده‌بودند ، مساعد نبود  .  زمانی که حماس سعی کرد تا مرزهای اسراییل را به عقب براند ، اسراییل مقاومت کرد  .  این گروه هم اکنون محصور‌شده‌است  .  ( حماس ) باید با حفظ وجهه و آبرو خود برای این درگیری راهکاری بیابد ، راهکاری که حماس بتواند با توسل به آن ادعا کند این درگیری ارزش تخریب و ویرانی که غزه طی ماه جاری متحمل شد را داشته است  .  حتی در این شرایط نیز حماس هنوز با تنش‌های دیرینه ایدئولوژی مقاومت و مسئولیت حاکمیت بر غزه روبرو خواهد‌بود  .  از سویی دیگر ، گروه‌های سلفی برای حماس کمین خواهند کرد و تعهد این جنبش برای مبارزه علیه اسراییل را به چالش خواهند کشید  .  اگر هدف حماس این است که از تشدید درگیری‌ها در آینده اجتناب کند ، باید این گروه‌ها را سرکوب کند  . اما برای این کار باید بهایی را بپردازد و آن مشروعیت و محبوبیت است و به نظر می‌رسد حماس به پرداخت این هزینه تمایلی ندارد  .  حماس همچنین باید در نهایت از جنبش مقاومت به یک حزب سیاسی‌گذار داشته باشد  .  قاهره احتمالا برای اعمال این تغییر موثر خواهد‌بود  .  ائتلاف حماس با اخوان المسلمین مصر برای این گروه فرصتی پدید می‌آورد تا با حفظ نسبی وجهه خود ، این‌گذار ضروری را انجام دهد  .  اخوان المسلمین نمونه خوبی است که حماس می‌تواند از عمل‌کرد آن پیروی کند  .  فقدان تحول سیاسی حماس و عدم آتش بس با اسراییل برای سالیان طولانی ماندگار خواهد‌بود  .  دور جدید خشونت در افق است و در آینده نزدیک به وقوع خواهد پیوست  . از : فارین افرز