بررسی نشریات ادبی ایران – بخش دوم
از ابداعات ادبی دوران مشروطیت یکی نیز «طنز تلگرافی» ست (چیزی شبیه متون پیامکهای تلفن همراه امروزی) که در زمانه خود انقلابی به پا کرده، مهر ابطالی بر میراث ادبی پوسیده و مغلق اشرافیت و روحانیت ایرانی بود
به روایت تاریخ ادبیات معاصر ایران ، مجله « دانشکده » به مدیریت محمدتقی بهار معروف به ملک الشعرا ، نخستین مجله ادبی هنری ایران بشمار می‌آید ؛ هرچند بررسی‌های دیگری واقعیت تاریخی این حکم را کم رنگ می‌کند ؛ زیرا اگر از چند روزنامه دولتی آغازگر نشر روزنامه در ایران از جمله « کاغذ اخبار »، « وقایع الاتفاقیه » و  ...  بگذریم ، تقریبا همه نشریات و روزنامه‌های فارسی زبان متاثر از خلاقیت‌های ادبی زمانه و متاثر از پرتوافشانی ادبیات فارسی بوده‌اند که پسند مخاطبان ایرانی نیز افتاده‌بود  . چه کسی می‌تواند بگوید روزنامه نسیم شمال که مطالبش همه به شعر‌بود ، مجله‌ای ادبی نیست  ؟  گرچه شعر ساده و روان سیداشرف الدین قزوینی ( گیلانی ) معروف به نسیم شمال برای طرح انتقادات اجتماعی و ستمکاری طبقه حاکمه و گرفتاری عامه در زندان سنتهای پوسیده و خرافات رایج بوده ؛ با این همه بی‌تردید می‌توان گفت نسیم شمال نشریه‌ای ادبی اجتماعی بوده است  .  نشریه‌ای که مردم کوچه و بازار باسواد و بیسواد با اشتیاق خواهان خواندن یا شنیدن مطالبش‌بودند  . روزنامه برونمرزی « اختر » نیز یکی از آغازگران بهره‌گیری از ادبیات فارسی برای پیش‌برد اهداف اجتماعی و روشنگرانه خود‌بود که با همکاری مالی سفیر ایران در ترکیه عثمانی از سال 1254خورشیدی در استانبول آغاز به کار کرد  .  « اختر » یکی از تاثیرگذارترین روزنامه‌های فارسی زبان دوران پیشامشروطیت بهره مند از همکاری ادیبان و روشنفکران انقلابی زمانه ، کسانی همچون : شیخ احمد روحی و میرزاآقاخان کرمانی‌بود که در واقعیت بیش از آن که روزنامه نگار به معنای متعارف آن باشند ، نویسندگانی اجتماعی بوده‌اند که خلاقیت ادبی خود را در راه طرح مشکلات اجتماعی روز جامعه اشان بکار گرفته‌بودند  . به گفته یحیی آرین پور نویسنده کتاب « از صبا تا نیما » با آغاز مشروطیت دوره اول ، شمار انبوهی از روزنامه و نشریات ظهور کردند که بیشترشان دیرپا نبوده همچون گل‌های بهاری زودهنگام پژمرده شدند  .  روزنامه‌هایی که شمار آنان بیش از چهل عدد گزارش‌شده‌است  .  با این همه ، تنوع نشریات برآمده از فضای آزادی و انقلابی پس از مشروطیت ، این امکان را فراهم آورد تا رابطه مردم با مطبوعات به یک نیاز فرهنگی و از واجبات زندگی روزمره تبدیل شود ، پدیده‌ای که در نفس خود مبشر آگاهی اجتماعی و امکانی برای رهیدن از قیود استبداد حکومتی و مذهبی زمانه‌بود  . پس از فروکش کردن توفان انقلاب ، تخصص و جزیی نگریی به این نورسانه‌ها راه یافت  .  این جزیی نگریی و نگرش‌های کارشناسانه در امور ، زمینه ساز جدایی ادبیات خلاقه از سلطه رویدادهای سیاسی‌شده‌و کمک کرد تا ادبیات خلاقه زبان و ساختار مستقل خود را بیابد  . با این همه ، گرچه ادبیات خلاقه ایران گرچه امکان مناسبی برای پیشرفت یافته‌بود ؛ اما از درون گرفتار و بنده قیود تحمیلی اصول گاه جعلی راه یافته به ادبیات کلاسیک فارسی‌بود  .  نخستین واکنش ساختارشکنانه و انقلابی ادیبان جوان و نوآور به سنت فرتوت ادبی ایران را در گسترش یکباره ترانه و اشعار کوچه بازار و طنزهای تلگرافی در نشریات زمانه می‌توان دید که پس از مشروطیت رواجی سخت یافت  . غیر از مجله دوهفتگی تئاتر که در حوزه درام نویسی کار می‌کرد ، هفته نامه « صوراسرافیل » معتبرترین نشریه پس از انقلاب مشروطیت بشمار می‌آید که به قطع روزنامه و به همت میرزاجهانگیرخان شیرازی و میرزاقاسم خان تبریزی ، هردو معروف به صوراسرافیل ، همراه با علی اکبرخان قزوینی ، معروف به دهخدا ، بنیانگذاری شد  . شیوه طنزپردازی مدرن فارسی که با طنزهای کوتاه و گزنده علی اکبرخان دهخدا « دخو » در صوراسرافیل پایه‌ریزی شد ، و الهام گرفته از ابتکارات طنزی مجله ملانصرالدین و طنزهای میرزا علی اکبر طاهرزاده صابر‌بود ، در بیداری ایرانیان پس از انقلاب مشروطه موثر افتاده‌بود  . همه این نشریات و روزنامه‌ها زمینه ساز آن شدند تا پدیده « رسانه کتبی » در میان ایرانیان آن روزگار جایگاهی ویژه یابد  .  در چنین فضایی مجله « بهار » یوسف اعتصام الملک پدیدار می‌شود  .  مجله‌ای که می‌توان آن را نخستین مجله ادبی ایران نامید که به ترجمه آثار ادبی اروپایی به واسطه زبان عربی همت کرده‌بود  .  مجله بهار در نخستین روز اردیبهشت 1289 منتشر شد  . یوسف اعتصام الملک ( پدر پروین اعتصامی ) بنیان‌گذار مجله بهار در سرمقاله شماره یکم سال اول هدف از انتشار مجله بهار را چنین نوشته است : « مقصود از تاسیس مجموعه بهار این است که مطالب سودمند علمی و ادبی و تاریخی اقتصادی و فنون متنوعه را که امروز دانستن آن‌ها دارای اهمیت بیشمار است به طرزی نیکو و اسلوبی مرغوب به انظار ارباب دانش عرضه بدارد و تعمیم معارف را که اکسیر نیکبختی و مصدر زندگی جاوید ملل متمدنه است برعهده گرفته و افکار عمومی را با معلومات مفیده آشنا نماید  .. » دکتر خانلری که خود بعدها مجله ادبی سخن را انتشار داد ، در بررسی مجله بهار می‌گوید : « مجله بهار بعنوان نخستین مجله ادبی ایران آغازگر روشمند آشناکردن مخاطبان فارسی زبان با ادبیات اروپایی‌بود که با انتشار قطعاتی از شاعران آلمانی از جمله شیللر و شاعران فرانسوی مانند ویکتور هوگو کار خود را آغاز کرد  . » یحیی آرین پور مولف کتاب « از صبا تا نیما » که همه دوازده شماره آن در نخستین دوره انتشار را بررسی کرده در این باره می‌نویسد : « سبک و روش مجله بهار در سال دوم نیز همان است جز اینکه در این سال بخصوص به ترجمه آثار نویسندگانی از قبیل ژان ژاک روسو ، ویکتور هوگو و سایر بزرگان ادب فرانسه بیشتر توجه‌شده‌است  .  اساسا بیشتر مندرجات اوراق دوساله مجله بهار عبارت از ترجمه هایست و به گمان من تمام یا اکثر این ترجمه‌ها از مجرای زبان ترکی استانبولی و عربی که اعتصام الملک در هردو متبحر بوده به فارسی نقل‌شده‌است  . » ملک الشعرای بهار ، بنیان‌گذار مجله دانشکده ، دومین نشریه ادبی و در واقعیت نخستین مجله ادبیات خلاقه فارسی زبان دوران معاصر درسنجش میان دانشکده و بهار می‌نویسد : « مجله ما در عالم فضیلت تقدم مرهون مجله بهار ، اثر فاضل دانشمند اعتصام الملک است که گذشته از منفرد بودن مجله مزبور در محیط تقدم ، یک دریچه مخصوص را از بوستان ادبیات جدیده به روی عالم ایرانیت گشوده و مثل هرگل نورسی که قبل از فصل بهار بشکفد ، فقط خبر روحبخشی از وصول فروردین داده  .. » یوسف اعتصام الملک مدیر مجله بهار به نیکی دریافته‌بود برای رهایی از اسارت سنت پوسیده حاکم بر زبان فارسی که آن را به فرتوتی و مرگ کشانده‌بود ، راهی ساده تر و درمانی عاجل تر از ترجمه آثار ادبی اروپایی نیست  .  او دریافته‌بود با بهره‌گیری از ترجمه این آثار و به بهانه غیرفارسی بودن آن‌ها می‌توان از سلطه مغلق گویی‌های امثال « دره النادره » یا « حبیب السیر » که تسمه از گرده زبان فارسی کشیده‌بودند ، رهایی یافت ، بی‌دغدغه از اتهام بیسوادی در ادبیات  .  ادبیاتی که در بهترین حالت آن نسخه دست چندم بوستان و گلستان‌بود  . میرزاآقاخان کرمانی ، نویسنده و مصلح اجتماعی و از آغازگران بحث نوسازی زبان فارسی بعنوان یکی از ضروریات نوسازی جامعه ، معتقد است نخستین کسی که زبان به انتقاد از کهنگی ادبیات فارسی گشوده و خواهان نوسازی ادبیات فارسی شده‌بود سیدجمال الدین اسدآبادی‌ست  . سیدجمال الدین اسدآبادی که به روایت میرزاآقاخان تنها نکوهنده کتاب « رضوان » اثر میرزای جوان است ، در نقد کتاب رضوان می‌نویسد : « تاکنون به خاطر هیچکدام از ادیبان فارسی خطور نکرده که این بساط کهنه را برچیده طرحی نو بسازند  . » همین سخن ، میرزاآقاخان را به نگارش اثری ساده و روان و امروزی برای مردم زمانه خود تحریض می‌کند  . در واقع می‌توان گفت میرزاآقاخان کرمانی از آن رو مبشر تازگی و نوآوری در ادبیات فارسی شد که از یکسو باروری زبان فارسی برای پیش‌برد خواسته‌های آزادیخواهانه مشروطه خواهان‌بود ، مشروطه خواهانی که بدون نوآوری ادبیات سیاسی نمی‌توانستند خواسته‌های نو خود را به میان مردم برند و از دیگرسو پیشگام تحولی در ادبیات مدرن ایران شد که نخستین شکوفه‌های آن در نشریه صوراسرافیل بازتاب یافت که مرید و همکیش سابق میرزاآقاخان کرمانی یعنی میرزاجهانگیرخان شیرازی آن را پی گرفت  . شیوه نگارش و زبان ادبی روزنامه « صوراسرافیل » که نویسنده و طنزپردازی همچون علی اکبر دهخدا را با خود داشت ، پایه‌ای برای شکل‌گیری ادبیات روزنامه‌ای و صفحات ادبی مجلات آن روزگار تا پیش از انتشار نشریه « بهار » شد  . از ابداعات ادبی دوران مشروطیت یکی نیز « طنز تلگرافی »‌ست ( چیزی شبیه متون پیامکهای تلفن همراه امروزی ) که مبتکر آن نیز روزنامه ملانصرالدین به مدیریت میرزا جلیل محمدقلی زاده‌بود که در تفلیس بنیانگذاری شد  .  طنز تلگرافی الزاما ساده ، رها از حشو و زوائد و مردم فهم‌بود که در زمانه خود انقلابی به پا کرده و با سیداشرف الدین قزوینی در روزنامه نسیم شمال و علی اکبر دهخدا در صوراسرافیل دنبال شد  .  این‌گونه نثر نویسی و یا طنزنویسی مهر ابطالی بر میراث ادبی پوسیده و مغلق اشرافیت و روحانیت ایرانی‌بود  . این روایت ادامه دارد  ... منابع مورد استفاده در این بخش : تاریخ ادبیات در ایران اثر دکتر ذبیح الله صفا - انتشارات فردوس - دوره هشت جلدی - جاپ پانزدهم تهران 1378 از صبا تا نیما اثر یحیی آرین پور - دوره سه جلدی - انتشارات زوار - چاپ پنجم - 1372 مروری بر ادبیات امروز ایران محمد حقوقی - چاپ چهارم - نشر قطره - تهران 1379 صدسال داستان نویسی حسن عابدینی - دوره سه جلدی - نشر چشمه - تهران - چاپ دوم نشر چشمه 1380 هفتاد سخن مجموعه مقالات دکتر پرویز ناتل خانلری - انتشارات توس - جلداول شعر و هنر - چاپ اول 1367 تاریخ تحلیلی شعر نو اثر شمس لنگرودی - دوره چهارجلدی - نشر مرکز - چاپ اول1370 - تهران اندیشه‌های میرزاآقاخان کرمانی - اثر فریدون آدمیت - چاپ  ؟ - نشر نارنجستان - لس آنجلس آمریکا شمیم نسیم - زندگی و شعر سیداشرف الدین حسینی گیلانی ( نسیم شمال ) اثر دکتر فریده کریمی موغاری - نشر ثالث تهران - چاپ اول 1382