تغییر پایتخت: از هگمتانه تا تهران، و بعد؟
بسیاری از کشورها در گذر روزگار پایتخت عوض کرده اند، اما شاید هیچ کشوری در طول تاریخ خود به اندازه ایران دست به تغییر پایتخت نزده باشد!
ایران با بیش از پنجاه بار پایتخت عوض کردن ، به احتمال قریب به یقین ، در این زمینه رکورد‌دار تاریخ است : هگمتانه ، همدان امروز ، و به گفته یونانی‌ها « اکباتانا »، شوش ، تخت جمشید ، آمل ، نیشابور و ده‌ها شهر دیگر  . در روزگار ما شماری از این پایتخت‌ها ، مثل مرو ، که امروز با نام « ماری » در جمهوری ترکمنستان واقع‌شده‌است ، یا غزنین و هرات ، در افغانستان ، لاهور در پاکستان ، و تیسفون در حوزه فرمانداری بغداد در عراق ، در بیرون از مرزهای امروز ایران جای دارند  .  در میان این پایتخت‌ها ، دوران پایتخت بودن تبریز ، مرکز استان آذربایجان ، بیش از هر شهر دیگر ایران بوده است  . تهران چندان پیشینه کهنی به عنوان پایتخت ندارد ، این قاجار‌ها بودند که در پی مدتی کوتاه ، پایتخت شان را در تهران برپا کردند ؛ چون هم شهری کم جمعیت و امن‌بود ، و دور از دسترسی اقوام مهاجم ، و هم نزدیک به تیره ترکمنی قاجارها  . پیش از قاجارها ، کریم خان زند در پی پایتخت کردن تهران‌بود و حتی در آنجا ، روی ساختمان معروف به ارگ از دوران شاه طهماسپ صفوی ، پایه‌های قصری را ریخت که امروز با نام کاخ گلستان کهن ترین بنا در سراسر تهران است  .  کریم خان اما سرانجام شیراز را که سابقه پایتختی هم داشت ، به تهران ترجیح داد  .  همچنان که آقا محمدشاه قاجار ، تهران را به ساری ترجیح داد  .  و از آن زمان تا امروز ، دویست و هژده سال است که تهران به پایتختی خود می‌نازد  . غلامحسین کرباسچی شهردار خبرساز تهران از نخستین کسانی در جمهوری اسلامی‌بود که از تغییر پایتخت ایران یاد کرد  .  او می‌گفت : هیچ معنایی ندارد که همه کالاها را از هزاران کیلومتر دورتر به بازار تهران بیاوریم و از آنجا به سراسر ایران بازپخش کنیم  . بسیاری ، در همان زمان ، استدلال می‌کردند که تهران ، اگر مشکلاتی دارد ، که دارد ، باید آن‌ها را حل کرد وگرنه بردن پایتخت به شهری دیگر ، نه مشکلات تهران را حل خواهد کرد و نه مانع بروز مشکلات در پایتخت جدید خواهد شد  .  بحث بر سر این قضیه تا امروز ادامه دارد  .  به هر حال ، پایتخت‌ها ، به گفته غلامحسین کرباسچی ، آیات الهی نیستند که شهر دیگری را نتوان جانشین آن‌ها کرد ، شاهدش هم خود ایران  . کشورهای دیگر هم البته نه به اندازه ایران ، در گذر روزگار ، بارها پایتخت عوض کرده‌اند  .  در این میان آتن پایتخت یونان که زمانی مستعمره امپراطوری عثمانی‌بود ، بی‌گمان کهن ترین است ، به گفته‌ای با هفت هزار سال آثار بر جای مانده از روزگار و زندگی رفتگان و درگذشتگان  . قدیمی ترین پایتخت در جهان اسلام هم قاهره در مصر است با یک هزار و چهل و اندی سال پیشینه پایتختی  . در اروپای غربی هم ، از رم پایتخت ایتالیا که بگذریم ، لندن ، با نزدیک به یک هزار سال قدمت ، کهن ترین پایتخت است  . بیشتر این پایتخت‌های غربی ، و حتی بیشتر پایتخت‌های جهان را معمولا در کنار یا نزدیک به رودخانه می‌سازند  .  مثل لندن که رودخانه « ثیمس » یا به قول خودمانی « تایمز » از میان آن می‌گذرد یا پاریس که به رودخانه پر آبش « سن » می‌نازد ، همین طور واشنگتن دی سی که رودخانه پهناورش « پوتومک » برای ما ایرانی‌ها یک پا دریا به چشم می‌آید  . واشنگتن دی سی که امروز نزدیک به ششصد و چهل هزار تن جمعیت دارد ، از سال 1800 تا امروز پایتخت ایالات متحده آمریکاست  .  در مدت بنای واشنگتن ، فیلادلفیا در پنسیلوانیا به صورت موقت پایتخت این کشور‌بود  . زمین‌های این شهر را که بخش عمده اش مرداب‌بود ، دو ایالت مریلند و ویرجینیا به دولت مرکزی آمریکا واگذار کردند تا برای خود پایتختی آبرومند بسازد  . تغییر پایتخت‌ها تنها به تاریخ و گذشته مربوط نمی‌شود  .  در همین دوران خودمان ، پاکستانی‌ها اسلام آباد را آباد کردند تا جای کراچی را بگیرد  .  در قزاقستان ، « آستانه » جای « آلماتی » را گرفته است  . در برمه که چندی است اسمش را هم عوض کرده و گذاشته « میانمار »، پایتخت را از « رانگون »، « یانگون » امروز ، به « نی پایی تائو »، منتقل کرده‌اند ، در نیجریه « ابوجا » را جانشین لاگوس کرده‌اند  . چینی‌ها هم چندی است به پایتخت شان پکن ، می‌گویند « بیجینگ »، که همان شهر « خانبالغ » در تاریخ ما ایرانی هاست ، و از مرغوبیت کاغذ ساخت آن جا بسیار خوانده ایم  . از این‌ها که بگذریم ، شماری از کشورها رسما دو پایتخت دارند  .  مثل هلند که « لاهه » اش مرکز دولتی است و بندر « آمستردام » آن پایتخت بازرگانی ، یا بولیوی که پایتخت دولتی اش « لاپاس » یا « لاپاز » است و پایتخت قضایی اش « سوکری » . شماری از کشورها هم در عمل ، نه به‌طور رسمی ، دو یا چند پایتخته‌اند  .  مثل آلمان که پایتخت بازرگانی اش هامبورگ است ، پایتخت بانکی اش فرانکفورت ، و پایتخت سیاسی اش ، برلین  .  یا خود آمریکا که پایتخت رسمی اش واشنگتن است اما پایتخت مالی اش نیویورک  . در واقع ، در جهان غرب ، در عمل ، بیشتر کوشیده‌اند تا کارها را در میان شهرهای گوناگون بخش کنند تا بار پایتخت چندان سنگین نشود که نتوانش کشید  .  ازقدیم هم گفته‌اند همه تخم مرغ‌هایتان را توی یک سبد نگذارید  !