جشن هنر میعادگاه «شمال» و «جنوب»
غفاری می گفت جشن هنر انگار یک رویا بود، مثل یک خواب حیرت آور، که آن همه تماشاگر و هنرمند را از سراسر دنیا به ایران آورد
در حاشیه نمایشگاه بزرگ انجمن آسیایی از برگزیده‌های هنر مدرن ایران در دهه‌های 1330 ، 1340 و 1350 هجری شمسی ، انجمن آسیا در نیویورک شنبه این هفته سمپوزیومی برگزار کرد درباره جشن هنر شیراز ، با شرکت جمعی از دست اندرکاران و هنرمندان ، از جمله شهبانو فرح پهلوی ، بنیان‌گذار جشن هنر  . آخرین جشن هنر شیراز 37 سال پیش برگزار شد ، در حالی که اکثریت جمعیت ایران را جوانها تشکیل می‌دهند که آن موقع هنوز به دنیا نیامده‌بودند و طبعا چیز زیادی در باره آن نمی‌دانند  .  ولی جالب این‌بود که در میان صدها نفری که برای شرکت در این سمپوزیوم به انجمن آسیا در نیویورک آمده‌بودند ، جوانهای زیادی را می‌دیدی که با علاقه می‌خواستند در باره جشن هنر بیشتر بدانند و حرف همه این‌بود که در دهه‌های بعد از انقلاب سال 1357 ، حرف و حدیث چندانی در این باره نه در داخل ایران مطرح می‌شد و می‌شود و طبعا نه در خارج از کشور  .  مسئولان انجمن آسیا هم روز شنبه بارها به محدودیت دسترسی به فیلم و عکس و ویدیو از 11 سال جشن هنر اشاره می‌کردند  . مرحوم فرخ غفاری ، فیلمساز ، منتقد و هنرشناس برجسته ، و مدیر جشن هنر ، که 11 سال جشن هنر شیراز از جمله دستاوردهای او برای فرهنگ و هنر در ایران‌بود ، در دهه‌های بعد همیشه می‌گفت شگفت زده است که چنین جشنواره‌ای 11 سال در ایران توانست برگزار شود  .  غفاری می‌گفت جشن هنر انگار یک رویا‌بود ، مثل یک خواب حیرت آور ، که آن همه تماشاگر و هنرمند را از سراسر ایران و سراسر دنیا آورد به ویرانه‌های باستانی وسط بیابان ، زیر آن آسمان پرستاره و زیر آن همه نور درخشان ، که سهیم بشوند در خلاقیتی بی‌سابقه  .  برای آن‌ها که تماشاگر این شگفتی‌بودند ، و جوان تر‌بودند و دنیا را ندیده‌بودند ، تصور اینکه شاهد رویدادی یگانه و بی‌سابقه و غیرممکن هستند ، آن موقع میسر نبود ، ولی حالا بعد از سی و چند سال ، بهتر می‌توانند پی ببرند به حقیقتی که مرحوم فرخ غفاری ، که جهان دیده تر و با تجربه تر‌بود ، همان موقع می‌دانست و از آن انرژی و نیرو می‌گرفت  .  همین دسترسی محدود و ناممکن به صدها ساعت فیلم و برنامه تلویزیونی و هزاران عکس و مطلب که در آن سالها در باره جشنواره هنر و از جشن هنر تهیه شد هم ، این تعبیر رویائی بودن آن را تقویت می‌کند  . راوی شانکار 43 سال پیش در تخت جمشید ، طنین موسیقی کلاسیک هند با سی تار راوی شانکار زیر ستون‌های بازمانده از قصر باشکوه پادشاهان هخامنشی -- همزمان با نمایش نوین کا مانتین و گاردنیا از رابرت ویلسون ، 7 شبانه روز در کوهستان مشرف بر شیراز  ...  و همراه با آن ، آثاری از موسیقیدانان پیشتاز دیگر غرب ، جان کیج ، کارلهاینز اشتوکهاوزن و زناکیس  .. یادآوری و بررسی جشن هنر شیراز ، برنامه‌ای جانبی‌بود از نمایشگاه « ایران مدرن » در انجمن آسیا  ...  که آثار برگزیده نقاشان و مجسمه سازان ایرانی دهه‌های 50 و 60 و 70 میلادی را کنار هم آورده‌بود  .  سمپوزیوم جشن هنر روز شنبه 4 اکتبر ، جمعی از دست اندرکاران این جشنواره بین‌المللی ایران قبل از انقلاب را برای نخستین بار گرد هم آورده‌بود تا با یادآوری و بررسی ، خاطره 11 سال برگزاری جشن هنر را سی و چند سال بعد ، زنده کنند آنچه به این جلسه خودمانی ، اعتبار تاریخی می‌بخشید ، حضوربی تکلف شهبانوی ایران ، فرح پهلوی‌بود به عنوان بنیانگزار و منبع الهام جشن هنر  .  جشن هنر ، تنها یک جشنواره نبود ، بلکه سازمانی گسترده‌بود برای تشویق و رونق بخشیدن به نیروی خلاقه هنرمندان ایرانی در نمایش و موسیقی ، و در عین حال ، بخشی‌بود از تلاشی همه جانبه برای گسترش فرهنگ و هنر  . شهبانو در سخنان خود در آغاز سمپوزیوم ، زمینه اجتماعی و اقتصادی و فرهنگی برگزاری این جشنواره را تشریح کرد ، حاصل دوران‌گذار از سنتی و کشاورزی ، به مدرن و صنعتی  .  جامعه‌ای که در آن زنها تازه حق رای یافتند و شمار کثیرتری از جوانها به تحصیل رایگان دانشگاهی دست پیدا می‌کردند و کارخانجات و کسب و کارهای تازه ، بر شمار طبقه متوسط و نسبتا مرفه شهری می‌افزود  . شهبانو گفت تغییرات ، طیف بزرگی از جامعه را تحت تاثیر قرار داده‌بود از جمله هنرمندان ایران که دستاوردهای بسیار داشتند و بیشتر می‌خواستند  .  جشن هنر ، به این تعبیر ، فرزند زمانه خود‌بود و نمی‌توانست باشد اگر ملت به آن پیشرفت دست نیافته‌بود وبه آن تمایل و دانشی که آن را میسر ساخت ، نرسیده‌بود  . جشن هنر در طول 11 سال فعالیت خود ، میزبان برخی از برجسته ترین هنرمندان موسیقی کلاسیک و سنتی شرق‌بود  .  و چهارراه شرق و غرب و سنتی و مدرن نامیده می‌شود  .  « ولی مهلوجی » هنرشناس و محقق در مصاحبه با صدای آمریکا می‌گوید اهمیت جشن هنر در این‌بود که برای اولین در دوران پسا استعماری ، هنرمندان سنتی و پیشتاز کشورهای آفریقا و آسیا ، سرزمین‌های به اصطلاح جهان سومی ، در یک برنامه عظیم بین‌المللی در کنار هنرمندان جهان اول قرار گرفتند  .  محلوجی می‌گوید از دید او ، جشن هنر معیادگاه « شمال » و « جنوب » هم‌بود  .  محلوجی جوان تر از آن است که در زمان اجرای جشن هنر ، حضور داشته باشد ، اما پنج سال اخیر عمر خود را به تحقیق و گردآوری عکس و فیلم واسناد این رویداد تاریخی آن اختصاص داده ، و سال آینده در نمایشگاهی در موزه هنر مدرن شهر پاریس ، نمایشگاه بزرگی از دستاوردهای جشن هنر برپا خواهد کرد  . جشن هنر به بسیاری از هنرمندان نوآمده جهان ، از جمله پیتر بروک ، تادئوس کانتور ، آندره سربان ، شوجی ترایاما ، تریبون بخشید برای عرضه کارهای تازه شان در مقیاس‌های بزرگتر  .  هنگامی که گروتوفسکی با همیشه شاهزاده و تئوری‌های تئاتر آزمایشگاهی به جشن هنر شیراز آمد ، خارج از تئاتری‌های پیشرو در ورشوی لهستان ، و چند مرکز تجربی در لندن و پاریس ، کمتر کسی اسمی از او شنیده‌بود  .  سه‌گانه یونانی آندره سربان که به زبان باستان در لاماما ، تئاتر کوچک تجربی‌ای در محله فقیرنشین نیویورک توسط الن استیوارت تهیه شده‌بود ، در کاخ‌های تخت جمشید ، به گستره‌ای دست یافت که در نیویورک امکان اش را نداشت  .  سربان در جلسه‌ای همراه با Valda Setterfield رقصنده گروه مرس کانینگهام و همچنین Angela Pietropinto بازیگر گروه آندره گرگوری ، خاطرات خود را تعریف کردند از نخستین برخورد خود با شهر شیراز و شور و و شوق جشن هنر  .  در همین جلسه نویسنده و منتقد برجسته Margaret Croyden فصل‌هایی از کتاب خود از 30 سال گفتگو با پیتر بروک ، را بازخوانی کرد در باره اجرای اورگاست تجربه تئاتری پیتر بروک در تخت جمشید ، براساس افسانه پرومتوس ، براساس نوشته‌ای از تد هیوز  . از آغاز جشن هنر ، آثار جدید موسیقیدانان ایرانی در فضاهای باشکوه باستانی و تاریخی برای نخستین بار اجرا شدند  .  برای اولین بار ارکستر مجلسی سازمان رادیوتلویزیون در کنسرت هائی به رهبری فرهاد مشکوه ، آثاری از مرتضی حنانه و علیرضا مشایخی را اجرا کرد  .  اساتید موسیقی ایرانی در تخت جمشید و حافظیه به اجرای قطعات اصیل پرداختند ، از جمله علی اکبر شهنازی ، حسن تهرانی ، فرامرز پایور ، حسین قوامی ، محمود کریمی و نصراله زرین پنجه  . یکی از پانل‌های عمده جلسه انجمن آسیا به سمپوزیوم بزرگی اختصاص داشت که جشن هنر شیراز برای عرضه مطالعات محققان معتبر بین‌المللی در باره نمایش تعزیه ترتیب داد در کنار اجرای هفت نمایش تعزیه برای دهها هزار تماشاگر شهری و روستائی  .  در این جلسه ، استاد پیتر چلکوفسکی ، برگزار‌کننده سمپوزیوم تعزیه در جشن هنر و ویراستار انتولوژی بزرگی از تحقیقات تعزیه ، به تشریح تعزیه پرداخت به عنوان تئاتر اصیل ایرانی  .  در همین جلسه ، پروفسور ویلیام بیمن ، رئیس دپارتمان مردمشناسی دانشگاه مینه سوتا و محمد باقر غفاری از تجربه‌های خود در جشن هنر سخن گفتند  . ویلیام بیمن و محمدباقر غفاری در مصاحبه با صدای آمریکا در باره سمپوزیوم تعزیه در جشن هنر و گردآوری گروه 75 نفری از برجسته ترین تعزیه خوانان از گوشه و کنار ایران سخن می‌گوید  . در کنار آثار هنرمندان غرب ، جشن هنر ، با تهیه « شهر قصه » بیژن مفید ، طرحی نو در تئاتر مردمی ایرانی در انداخت و همان سال ، پژوهشی ژرف و سترگ ونو در سنگواره‌های دوره بیست و پنجم زمین‌شناسی ، نخستین نوشته یک روزنامه فروش گمنام تهرانی به نام عباس نعلبندیان را برصحنه آورد ، به کارگردانی آربی آوانسیان ، هنرمند بیست و پنج ساله‌ای که تازه از انگلیس برگشته‌بود  .  اوانسیان ، همراه با دو هنرمند دیگر تئاتر تجربی آن دوران ، خسرو شایسته و محمد باقر غفاری و همچنین مهستی افشار در پنل جداگانه‌ای به نقش کارگاه نمایش پرداخت در الهام بخشیدن به نسل تازه‌ای از هنرمندان تئاتر  . خسرو شایسته در مصاحبه با صدای آمریکا می‌گوید بخشی از سخنان آربی که او را تحت تاثیر قرار داد ، رنج و دلتنگی‌بود که اوانسیان در باره اش سخن گفت در پیامد تعطیل شدن جشن هنر و کارگاه نمایش و همه زمینه‌های کاری خودش  . نیمه شب‌ها در حافظیه ، موسیقیدانان جوان ایرانی ، برداشت‌های نوینی از موسیقی سنتی ایران عرضه کردند ، پریسا ، هنرمند مرکز حفظ و اشاعه موسیقی سنتی ایران ، کنسرتی اصالت گرا از دستگاه نوا و چهارگاه عرضه کرد ، همراه با هنرمندان جوانی چون داریوش طلائی و حسین علیزاده ، در حالیکه برداشت نوگراتری از موسیقی سنتی از سوی محمدرضا لطفی و محمدرضا شجریان عرضه شد از دستگاه نوا و راست پنجگاه  . جشن هنر چه در زمان خودش و چه در سالهای بعد ، مخالفانی هم داشت ، به خصوص در میان گروههای چپگرا در آمریکا که با تبلیغات سعی می‌کردند هنرمندان آمریکائی را از رفتن به ایران و شرکت در جشنواره هنری که از طریق شهبانو به دربار شاه ایران مربوط‌بود ، برحذر بدارند  .  در سمپوزیوم انجمن آسیا ، حمید دباشی ، استاد دانشگاه کلمبیا که در زمان جشن هنر در تهران دانشجو‌بود ، در گفتگویی به همراه فرهاد مشکوه رهبر ارکستر ، به برخی از این مخالفت‌ها اشاره کرد  .  فرهاد مشکوه که بعد از بردن مدال طلا در رقابت رهبران جوان ارکستر در نیویورک در 29 سالگی به جشن هنر دعوت شده‌بود ، گفت از مخالفت‌های فعالان سیاسی آگاه‌بود ولی آن‌ها نتوانستند او را از بازگشت به میهن منصرف کنند  . فرهاد مشکوه در مصاحبه با صدای آمریکا می‌گوید یکی از خاطرات او از جشن هنر ، آشنائی با نوازنده چیره دست شهنای ، استاد بسم الله خان‌بود که دید هنرمندان گروه او هنگام کوک کردن ، فقط سازهای خود را کوک نمی‌کردند ، بلکه در واقع خود را کوک می‌کردند  . سازمان جشن هنر ، به تدریج مراکز متعددی به وجود آورد ، از جمله کارگاه نمایش و تئاتر شهر  .  جشن هنر کلا بخشی از یک فعالیت همه جانبه فرهنگی‌بود در سراسر ایران ، که کارش از یکسو حفظ و تقویت سنت‌های ایرانی‌بود و از سوی دیگر ، زمینه‌سازی برای شکوفایی استعدادها ، در همه رشته‌ها ، از موسیقی گرفته تا تئاتر و سینما و نقاشی ، از طریق موسسات تازه ، مثل مرکز حفظ واشاعه موسیقی سنتی ، موزه‌های مختلف از جمله موزه فرش و موزه هنر معاصر ، فرهنگسراها و کتابخانه‌های سراسری از جمله مراکز وابسته به کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان  .  در انجمن آسیا فرصت پیش آمد که از شهبانو در این باره سئوال کنم که بعد از سی و چند سال ، نگاهش به این دستاورد‌ها که بالاخره خیلی هاش به خاطر علاقه و نفوذ خود او ممکن شده‌بود ، چیست  .