پیشینه روابط سیاسی و بازرگانی و فرهنگی ایران و اسرائیل در دوران قبل از انقلاب از دوستی تا دشمنی
روابط بین دو ملت ایران و یهود، پیشینه ای بسیار طولانی تر از این هفتاد سال دارد و به ۲۵۰۰ سال پیش می رسد. این روابط به هنگامی باز می گردد که کورش بزرگ بر امپراطوری بابل (بین النهرین امروز) تسلط یافت و به یهودیان اسیر در بابل، امکان بازگشت داد.
روابط ایران و اسرائیل پیشینه‌ای پرفراز و نشیب دارد  .  در سه دهه نخست از هنگام استقلال اسرائیل در هفتاد سال پیش ، دو کشور به تدریج به اوج دوستی و همکاری درد همه زمینه‌های سیاسی ، نظامی ، بازرگانی ، همکاریهای صنعتی و حتی دانشگاهی رسیدند و تصور می‌رفت که در خاورمیانه ، هیچ دو دوستی مانند اسرائیل و ایران وجود ندارند  . ولی با برپایی جمهوری اسلامی ایران ، ورق کاملا برگشت و حکومت جدید ایران علنا خواهان نابودی اسرائیل شد و به شعار بسنده نکرد ، بلکه به یک رشته اقدامات عملی نیز دست زد ، در حدی که اکنون با گذشت 39 سال از انقلاب در ایران ، دو کشور در آستانه درگیری جنگی مستقیم قرار گرفته‌اند  . روابط بین دو ملت ایران و یهود ، پیشینه‌ای بسیار طولانی تر از این هفتاد سال دارد و به 2500 سال پیش می‌رسد  .  این روابط به هنگامی باز می‌گردد که کورش بزرگ بر امپراطوری بابل ( بین النهرین امروز ) تسلط یافت و به یهودیان اسیر در بابل ، امکان بازگشت داد  . این واقعیت که در تورات یهودیان ، از کورش با لقب " منجی خداوند " نام برده‌شده‌، در ابعاد روابط مدرن بین ایران و اسرائیل تاثیری بسیار مثبت داشته است  . بی‌تردید ، هنوز همه اسناد و مدارک پیرامون چگونگی و گستردگی روابط دو کشورعلنی‌نشده‌است  .  زیرا بخش عظیمی از این رشته روابط همیشه به صورت غیرعلنی بوده و وزارت خارجه اسرائیل هنوز حاضر به علنی کردن آن‌ها نیست  . پیجیدگی و ویژگی روابط دو کشور ، از جمله به علت آن بوده که ایران یک کشور مسلمان است که اکثریت مردم آن شیعه هستند و چنین ارزیابی می‌شود که آن‌ها در مقایسه با اهل تسنن ، حساسیت بیشتری نسبت به یهودیان ، و طبعا در قبال کشوراسرائیل دارند  . ولی در همان حال ، ایران نه تنها یک کشور عربی نیست ، بلکه در طول تاریخ ، روابط فیمابین بحرانی و ستیزآمیز بوده و ایران همیشه بیم داشته که اعراب ، خواهان تسلط بر بخش‌هایی از خاک ایران و حاکمیت بر خلیج‌فارس هستند  . مناسبات با اسرائیل ، می‌توانست برای ایران تکیه گاهی با ارزش باشد زیرا در همان سال‌ها ، اعراب ، اسرائیل را به نابودی تهدید می‌کردند  . با توجه به این دو نکته ، مایع تعجب نیست که ایران در سال 1947 به طرح تقسیم فلسطین به دو کشور یهودی و عربی رای مخالف داد ، یعنی همگام با اعراب ، برپایی اسرائیل را نفی کرد  . ولی دو سال پس از برپایی اسرائیل ، دولت ایران این کشور را به صورت دوفاکتو ( شناسایی بالفعل ) پذیرفت و حتی ساختمانی در تل آویو برای برپائی دفتر نمایندگی ایران خریداری شد  . ولی ایران درآن دوران نتوانست در برابر اعتراض‌های اعراب و برخی کشورهای جهان اسلام ایستادگی کند و دو سال بعد این دفتر بسته شد و رسیدگی به امور ایران و اسرائیل ، به سفارت سوئیس در تهران و تل آویو تفویض شد  . زمین و ساختمان دفتر نمایندگی دوساله ایران در اسرائیل ، هنوز به نام دولت ایران در تل آویو ثبت است  . ولی قطع روابط بین ایران و اسرائیل یک امر ظاهری‌بود ، و در خفا رفت و آمدهایی بین دو کشور جریان یافت و با مرور زمان رو به گسترش رفت و به مرحله‌ای رسید که دفتر نمایندگی اسرائیل ، زیر عنوان " نمایندگی بازرگانی " در خیابان کاخ تهران گشوده شد و متقابلا دفتر نمایندگی ایران دوباره در تل آویو برقرار شد  . در سال 1979 آیت‌الله خامنه‌ای آن ساختمان را به یاسر عرفات هدیه کرد و به دفتر نمایندگی فلسطین در ایران مبدل شد  . در ده سال نخست استقلال اسرائیل ، ایران و عراق به عنوان دو کشور همسایه ، روابط ویژه‌ای داشتند و هر دو به عضویت پیمان نظامی سنتو ( به سرپرستی ایالات متحده ) در آمدند و ایران نمی‌توانست در برابر همسایه عرب خود که تاج رهبری جهان عرب را می‌طلبید و سیاستی بسیار خصمانه نسبت به موجودیت اسرائیل داشت ، گامی به سوی دولت اورشلیم بردارد  . ولی بروز کودتای نظامی درعراق و به روی کار آمدن یک گروه نظامی ، باعث وخامت روابط بین ایران و عراق شد و سیاست‌های خصمانه‌ای از جانب دولت بغداد اعمال شد که ایران را واداشت به جستجوی دوستان دیگری در منطقه بپردازد  . برای اسرائیل ، گسترش دوستی با ایران یک هدف راهبردی محسوب می‌شد  .  زیرا داوید بن گوریون ، اولین نخست‌وزیر اسرائیل و پایه‌گذار آن کشور ، از سال 1950 این سیاست را پایه‌گذاری کرد که اسرائیل باید برای خنثی کردن خصومت کشورهای عرب که اسرائیل را علنا به نابودی تهدید می‌کردند ، یک محور غیرعرب در منطقه به وجود آورد  . هدف او ایجاد دوستی بین اسرائیل با کشور اتیوپی ، دولت مسلمان ولی غیرعرب ترکیه ، و همچنین ایران‌بود  . در راستای اجرای این هدف‌بود که بن گوریون دیپلمات‌هایی را در پوشش بازرگان به ایران فرستاد که برای ایجاد روابط دوستی اقدام کنند  .  یکی از این افراد دکتر تسوی دوریئل نام داشت که دیپلماتی پر تجربه و متشخص‌بود که راه را به تدریج هموار کرد و روابطی به صورت پنهانی برقرار گردید که در ژانویه سال 1960 منجر به سفر یک تیم بوکس ایرانی به اسرائیل برای انجام مسابقه شد  . با به روی کار آمدن دولت پرزیدنت کندی در واشنگتن ، مناسبات همکاری بین ایران و اسرائیل در مدتی کوتاه ، به سرعت شکوفا شد  . علت آن‌بود که با تشویق و توصیه رئیس جمهوری ایالات متحده ، که از تسلط کمونیسم بر ایران ، در آن اوج جنگ سرد نگران‌بود ، محمد رضا شاه لازم دید که یک رشته تحولات اساسی در زمینه‌های مختلف ، به ویژه کشاورزی ، در ایران اجرا شود  . برنامه اصلاحات به نام " انقلاب شاه و مردم " معروف شد که یکی از هدف‌های آن تقسیم زمین‌های کشاورزی ، و به وجود آوردن یک قشر بزرگ کشاورز مستقل در ایران‌بود که بتواند زمین خود را کشت کند و محصول آن را به فروش برساند  . اسرائیل می‌توانست برای اجرای این برنامه ، یک همکار طبیعی باشد  .  زیرا اسرائیلیان ازیکصد سال پیش که بازگشت به سرزمین تاریخی را آغاز کرده‌بودند ، آبادی‌های کشاورزی مدرن در این سرزمین برپا ساخته و توانسته‌بودند شیوه‌های بسیار پیشرفته‌ای ابداع کنند که نه تنها باعث افزایش محصول می‌شد ، بلکه به کشاورزان امکان می‌داد روی پای خود بایستند و با برپایی شرکت‌های تعاونی ، محصولات خود را به بازار عرضه کنند  . از سال 1962 وزارت خارجه و وزارت کشاورزی اسرائیل به برپایی دوره‌های تخصصی بسیاری برای کارآموزان ایرانی پرداختند و در ظرف ده سال ، حدود چهار هزار نفر از مهندسین و کارمندان ارشد امور کشاورزی و دامداری ایران دوره‌های چند ماهه در اسرائیل گذراندند  . همچنین ، اسرائیل در دهه شصت میلادی ، ده‌ها تن از روشنفکران و چهره‌های مطبوعاتی و نویسندگان را به دیدار از این کشور دعوت کرد  .  جلال آل احمد نویسنده مشهور در شمار آنان‌بود  .  آل احمد با بازگشت به ایران کتابی درباره برداشت‌های خود از اسرائیل نوین نگاشت و برخی از پدیده‌های سوسیالیستی این کشور را ستود  .  ولی سال‌ها بعد ، در پاسخ به انتقادهای شدیدی که از جانب برخی روشنفکران شده‌بود ، مطالبی علیه اسرائیل انتشار داد  . از سال 1960 محمد رضا شاه پهلوی ، شاه ایران شایسته دید که بخشی از روابط با اسرائیل علنی شود و در تهران اعلام شد که دولت قصد برپایی یک نمایندگی سیاسی رسمی در اسرائیل دارد  .  ولی این افشاگری موجب خشم و اعتراض کشورهای عرب شد که ایران را زیر فشار شدید قرار دادند  . در 23 ژوئیه 1960 شاه به این فشارها پاسخ داد و در یک کنفرانس مطبوعاتی یادآوری کرد که شناسائی اسرائیل از جانب ایران امر تازه‌ای نبوده و در سال 1950 صورت گرفته و طبیعی است که دو کشور باید با هم مناسباتی داشته باشند  . در کنار روابط نیمه پنهان دیپلماتیک ، مناسبات نسبتا علنی بازرگانی و مبادلات فرهنگی و دانشگاهی نیز در ابعاد گسترده برقرار شده‌بود  . دادوستد بین دو کشور از پتانسیل بالایی برخوردار‌بود ، زیرا اسرائیل به مواد خام ایران نیاز بسیار داشت و در مقابل ، ایران خریدار کالاهای صنعتی اسرائیل‌بود  . در سال 1972 داد و ستد دو کشور بر 43 میلیون دلار بالغ می‌شد که در آن دوران رقم بالایی‌بود  . ولی بخش اصلی بازرگانی دو کشور به نفت مربوط می‌شد  . اسرائیل بخش چشمگیری از نفت مورد نیاز خود را به صورت غیرعلنی از ایران وارد می‌کرد ، ولی ایران همیشه در واکنش به اعتراض کشورهای عرب ، استدلال می‌کرد که ایران به اسرائیل نفت نمی‌فروشد ، بلکه شرکت‌هایی هستند که از ایران نفت می‌خرند و آن را در بازار جهانی عرضه می‌کنند  . کوتاه مدتی پس از جنگ شش روزه سال 1967 بین اسرائیل و کشورهای اردن ، سوریه و مصر ، که از جمله موجب بسته شدن کانال سوئز شد ، اسرائیل به ایران پیشنهاد کرد که بخشی از نفت ایران از طریق اسرائیل به اروپا برسد و در واقع کانال سوئز را غیرضروری سازد  . در کمتر از دو سال یک شاه لوله نفت از بندر ایالت در جنوب اسرائیل به سوی بندر اشدود در ساحل دریای مدیترانه کشیده شد و کشتی‌های ایرانی از طریق دریای سرخ به ایلات می‌رسیدند و نفت تخلیه‌شده‌به اشدود انتقال می‌یافت و از آن جا به کشورهای اروپایی فرستاده می‌شد  . علیرغم گذشت بیش از چهل سال از آن دوران ، هنوز دولت اسرائیل حاضر به انتشار جزئیات قراردادها و معاملات " شرکت لوله نفت ایلات اشکلون " نیست و آن را از نظر امنیتی بسیار محرمانه تلقی می‌کند  . در سال‌های پس از جنگ یوم کیپور در تابستان 1973 که اسرائیل در جریان آن غافلگیر شده‌بود ، مناسبات ایران با اسرائیل رو به سردی گرائید  . در سال‌های بعد از این جنگ ، پادشاه ایران لازم دانست به کشورهای عرب نزدیک شود و مناسبات خود را با اتحاد جماهیر شوروی بهبود بخشد  . با این همه ، تا هنگام انقلاب اسلامی در سال 1979 روابط ایران با اسرائیل ، در بسیاری از زمینه‌ها ، در سطح پائین تری ادامه یافت  .  ولی از آن تاریخ ببعد ، دوستی‌ها به خصومت و ستیز مبدل شد تا حدی که امروز ، برخی کارشناسان ، احتمال درگیری جنگی بین دو کشور را امری بعید نمی‌دانند  .