دکترعنایت الله رضا، کمونیستی که عاشق ایران بود
دکتر رضا دربازگشت از روسیه اوقات خود را به پژوهش و تالیف کتاب های گوناگون گذراند و درسخنرانی ها و مقالات متعددی که به رشته تحریر در آورد، ایدئولوژی کمونیستی و کارکردهای عملی آن که خود از نزدیک دیده و شناخته بود را مورد بحث و انتقاد قرارداد وهمین مسئله باعث شد تا از سوی رفقای سابق خود به «خیانت» و «همدستی با دشمن» متهم شود
دکتر عنایت الله رضا نویسنده و پژوهشگر تاریخ ایران که یکشنبه گذشته در سن 90 سالگی در داخل کشور درگذشت تا آخرین روزهای حیات به عنوان پژوهشگر در مرکز دائره المعارف بزرگ اسلامی با عنوان مدیر بخش جغرافیا وعضو شورای عالی علمی به کار اشتغال داشت  . دکتررضا در 18 خرداد ماه سال 1299 در یک خانواده روحانی و متنفذ در شهر رشت در استان گیلان به دنیا آمد و نام خانوادگی او منسوب به یکی از مجتهدین این منطقه بوده است  .  تولد او هم زمان با دورانی‌بود که روس‌ها قیام جنگل را تحت فشار قرار داده‌بودند و « میرزا کوچک خان » به کوهستان‌ها پناهده شده‌بود  .  در نتیجه ، خانواده رضا که از حامیان میرزا کوچک خان به شمار می‌رفتند ، مجبور به ترک گیلان شدند و هنگامی که عنایت الله 40 روز بیشتر نداشت به همراه خانواده به تهران آمدند و مدتی در این شهر مستقر شدند اما بعدها یک بار دیگر به رشت بازگشتند  . دکتر رضا پس از پایان تحصیلات ابتدایی و متوسطه خود در شهرهای رشت و تهران در سال 1316 دررشته ادبیات از دبیرستان دارالفنون فارغ التحصیل شد و در همان سال در دانشکده افسری ثبت نام کرد و بعدها با به پایان رساندن دانشکده افسری در نیروی هوایی ارتش پذیرفته شد و در آنجا دوره خلبانی هواپیماهای جنگی را گذراند  . بنا بر گفته خود عنایت الله رضا ، پس از دوران پر التهاب سیاسی اجتماعی ایران در شهریور ماه سال1320 ، « مشکلات کشور سبب شد که به حزب توده رو بیاورد » .  او از پایه‌گذاران حزب افسران توده‌ای بود و به همین جهت در سال 1324 بازداشت و سپس به کرمان تبعید و درآنجا زندانی شد : « در اوایل سال 1325 پس از آزادی از زندان بلافاصله از طرف حزب دستور داده شد که بنده به اتفاق چند نفر به آذربایجان برویم  .  آنجا فرقه دموکرات تشکیل دولت داده‌بود و در راس آن هم پیشه‌ وری قرار داشت و من هم به عنوان معاون نیروی هوایی فرقه دموکرات آذربایجان در آنجا مشغول به کارشدم  . » دکتر رضا از آن پس به سبب بروز اختلاف با سران حکومت دموکرات آذربایجان در مورد تاسیس فرقه در ایران که به اعتقاد او یک خیانت محسوب می‌شد و اعلام رسمی این نظریه در کنفرانس باکو ، از سوی سران دستگاه حاکمه آذربایجان شمالی از جمله رئیس جمهوری وقت و همچنین دبیر اول کمیته مرکزی حزب کمونیست آذربایجان به اتفاق چند نفر دیگر از فرقه اخراج و از کار برکنار شد  .  کمی بعد با حمله ارتش ایران و شکست جنبش آذربایجان در 21 آذر سال 1325 رضا نیز به شوروی پناهنده شد : « آن شب دستور داده شد که به خارج برویم و من به همراه همسر و دو فرزندم تبریز را به قصد شوروی ترک کردیم  . » با اعلام پایان ماموریت عنایت الله رضا توسط کمیته مرکزی حزب توده ، او شوروی را به قصد راه انداختن یک رادیوی فارسی زبان در پکن ترک و به چین عزیمت کرد  .  دو سال پس از تاسیس بخش فارسی رادیو پکن به دلیل برخی تغییرات در شوروی و برکناری سران حکومت آذربایجان و هم چنین به این دلیل که فرزندان او زبان روسی می‌دانستند و به خاطر زبان چینی دچار دشواری‌های تحصیلی شده‌بودند دعوت روسیه مبنی بر بازگشت به این کشور را پذیرفت و در اواخر سال 1959 به مسکو بازگشت و تا سال 1967 در بخش فارسی رادیو مسکو به کار خود ادامه داد  . دکتر رضا سرانجام در سال1347 خواستار بازگشت به ایران شد و در کتابخانه ملی پهلوی که در آن زمان یکی از مهم ترین مراکز ایران شناسی‌بود به کار مشغول شد و هم زمان برای تدریس در مراکز دانشگاهی به همکاری دعوت شد  .  در این دوران دکتر رضا در سمت متصدی کتاب‌های روسی در کتابخانه پهلوی و بعد به عنوان معاون علمی و پژوهشی همین کتابخانه مشغول به کار شد  .  حکومت وقت از بازگشت دکتررضا در تبلیغات ضد کمونیستی آن زمان خود بهره زیادی برد  .  بخش عمده‌ای از تالیفات دکتر رضا نیز در آن زمان در رابطه با نفی سیستم عملی و کارکرد کمونیسم‌بود  . پس از انقلاب و استقرار رژیم اسلامی در ایران ، مسئولیت کتابخانه یک بار دیگر به دکتررضا واگذار شد اما به سبب بیماری و عزیمت شش ماهه به خارج از ایران به منظور معالجه ادامه کار میسر نگردید  .  او به جهت علاقه فراوان به مطالعات ایران‌شناسی ، در بازگشت به ایران بیشتر اوقات خود را به پژوهش و تالیف کتاب‌های گوناگون گذراند  .  اوهم چنین در این زمان در سخنرانی‌ها و مقالات متعددی که به رشته تحریر در آورد ، ایدئولوژی کمونیستی که با زندگی و سرخوردگی‌ها در روسیه به خوبی به جزئیات آن پی برده‌بود را مورد بحث و انتقاد قرار داد  .  این عمل باعث شد که برخی از رفقا و همفکران پیشین او را به « خیانت » و « همدستی با دشمن » متهم کنند  . از مهم ترین آثار پژوهشی به جای مانده از دکتر عنایت الله رضا باید از کتاب « تمدن ایران ساسانی » نوشته لوکونین ، « تحلیلی از تحول جامعه کمونیست » نوشته میلوان جیلاس و « منابع کمونیسم روسی و مفهوم آن » نوشته نیکلای الکساندرویچ بردیایف نام برد که این آخرین ، پس از انقلاب توسط او ترجمه و ویراستاری‌شده‌است  .  هم چنین کتاب‌های دیگری چون « تاریخ سری جنایت‌های استالین »، « اعراب ، حدود مرزهای روم شرقی و ایران در سده‌های چهار تا 6 میلادی  . »