برنارد لوئیس،شرق شناسی برجسته یا شهرت طلبی جنگ طلب
دیوید ترسیلیان ،هفته نامه الاهرام در نقد آخرین کتاب برنارد لوئیس، او را به باد انتقاد گرفته است
برنارد لوئیس ،" یادداشت هائی درباره یک قرن : اندیشه‌های یک تاریخ نگار خاورمیانه‌ای "  .  نیویورک : وایکینگ ، 2012 ، 388ص نوشته « برنارد لوئیس » برنارد لوئیس تاریخ نگار انگلیسی - آمریکائی ، در سال 1916 در لندن زاده شد ، و اکنون در سالهای نود عمرش به سر می‌برد  .   .  او در همین اواخر عمر ، هنگامی که کتابش : " چه حسابی غلط از آب درآمد  ؟  برخورد اسلام و مدرنیته در خاور میانه " در سال 2002 ، چند ماه پس از حملات تروریستی سپتامبر 2001 به نیویورک و واشنگتن منتشر شد ، در صدر نویسندگان پرفروش قرار گرفت  . گرچه این کتاب پیش از حمله‌ها نوشته‌شده‌، به نظر می‌رسید که به یک خواست عمومی برای توجیه آن حمله‌های تروریستی ، به ویژه در ایالات متحده ، پاسخ می‌دهد  .  و لوئیس ، که مدتها‌بود به عنوان یک مفسر خود را در کتاب‌های مختلفش تثبیت کرده‌بود ، به چهره‌ای آشنا در میان جماعت گسترده تری ، شهرت یافت  . چند ماه بعد ، در ماه مارس 2003 ، با وجود تظاهرات متعدد در بسیاری از کشورهای اروپائی و کشورهای دیگر ، و علیرغم تهدید وتوی فرانسه در شورای امنیت سازمان ملل متحد ، عراق مورد هجوم نیروهای تحت فرماندهی آمریکا قرار گرفت  .  لوئیس اعتبار تدارک بخشی از منطق روشنفکرانه پشت سر آن هجوم را به خود اختصاص داد  .  به ویژه از طریق ارتباطش با دیک چنی ، معاون وقت رئیس جمهوری آمریکا  .  شهرت لوئیس به عنوان کارشناس خاورمیانه عربی ، در آن زمان آغاز شد  .  بسیاری فراموش کرده‌بودند که او هفده سال پیش از آن از مقام خود به عنوان استاد مطالعات خاورمیانه در دانشگاه پرینستون نیوجرسی بازنشسته شد  .  خیلی‌ها هم فراموش کرده‌بودند که تخصص آکادمیک او در مورد ترکیه ، و به ویژه تاریخ عثمانی بوده است  . لوئیس اکنون یک زندگینامه شخصی ، که به اتفاق بونتزی الیس چرچیل نوشته ، منتشر کرده است  .  در این کتاب او بسیار مشتاقانه از علت موفقیت کتاب هائی چون « چه حسابی غلط از آب در آمد  ؟ » سخن گفته است  .  از نقشی که در مسائل منجر به حمله به عراق به سرکردگی آمریکا بازی کرده ، و فرضیه‌ای که در تکوین آن به اندازه " سامیوئل هانتینگتون " استاد دانشگاه هاروارد ، همکاری داشته است  .  یعنی تئوری " برخورد تمدن‌ها " میان دنیای عرب و غرب  .  کتاب که " یادداشت هائی در مورد یک قرن ، اندیشه‌های یک تاریخ نگار خاور میانه‌ای " نام دارد ، دربرگیرنده حملات سختی در مورد " شارلاتان بازی‌های کینه جویانه " به قول یک نویسنده - چهره دانشگاهی و درگذشته فلسطینی - آمریکائی " ادوارد سعید " ، که لوئیس کتاب سال 1978 او به نام « شرق‌شناسی » ( اوریانتالیسم ) را که در مورد روابط میان اروپا و دنیای عرب است ، " یاوه " و " دقیقا و کاملا غلط " می‌خواند  . شگفت انگیزتر آنکه ، لوئیس در کتابش ایفای هرگونه نقشی در حمله سال 2003 به عراق به سرکردگی آمریکا را ، با وجود همه قرائن زمان ، انکار می‌کند  .  او می‌نویسد :" با وجود تلاش‌ها برای جلوه دادن من به عنوان مسئول سیاست‌های دولت بوش ، و به ویژه در مورد حمله به عراق ، من این حمله را توصیه نکردم  .  بر عکس ، من با آن مخالف‌بودم  .  " او می‌گوید : تهدید اصلی برای منافع آمریکا در آن زمان و بعد از آن از جانب ایران‌بود نه عراق  .  و " نگرانی اصلی من برنامه اتمی ایران‌بود ، نه برانداختن صدام حسین  . " یک انگیزه احتمالی لوئیس برای چاپ این کتاب ، ممکن است تمایل او به روشن کردن و تصحیح برداشت غلطی است که وی می‌پندارد قربانی آن‌شده‌است  .  " یادداشت هائی در مورد یک قرن " را مسلما می‌توان با در نظر گرفتن این موضوع خواند ، و کتاب بی‌تردید دربر گیرنده مطالب بسیاری است که به ویژه می‌تواند برای کسانی که به صورت حرفه‌ای ، در محافل آکادمیک در کشورهای غربی ، در حوزه مطالعات خاورمیانه کار می‌کنند ، جذاب باشد  .  لوئیس می‌پندارد که این وضع ناجور ، در میان دلایل دیگر ، نتیجه نفوذ " سعید " است ، که منجر شد که لوئیس خود را از " از قید و بند‌های دیوانگان ایدئولوژیک ،" جامعه مطالعات خاورمیانه " در آمریکا رها کند و ریاست " جامعه مطالعات خاورمیانه و افریقا " را که از انشعاب کرده‌بود ، به جایش بپذیرد  . به هر حال ، علاوه بر این مطالب ، که برای مخاطبان متخصص است ، مطالب فراوانی برای طیف وسیع خوانندگان معمولی هم هست  .  به خصوص به خاطر پیشینه طولانی خارق العاده او در زمینه کارش  .  نخستین اشتغال دانشگاهی او به سال‌های 1930 باز می‌گردد  .  و از آن رو که به قول خودش :" در طول زندگیم شاهد‌بودم که دنیای اسلام از قلمرو بایگانی‌های کپک زده ، و کنفرانس‌های آکادمیک ، به بخش‌های خبری شب ، اسباب کشی کرد  . " حالا مخاطبان غربی بسیار بیشتری برای کتاب هائی که به جنبه‌های گوناگون خاورمیانه می‌پردازند هست  .  بسیار بیشتر از آن زمان که لوئیس کارش را آغاز کرد  .  و کتاب " یادداشت هائی در مورد یک قرن " ، با آن که به سبکی ، رسمی و حتی قدیمی نوشته‌شده‌، اما به گونه‌ای تحسین انگیز روشن ، بسیاری نکات سرگرم‌کننده و خاطرات جالب را در بر می‌گیرد  .  البته با توجه به جنجال هائی که نام برنار لوئیس را دربر گرفته ، به نظر نمی‌رسد که این‌ها بتواند برای همه جذاب باشد  . نیمه اول " یادداشت هائی در مورد یک قرن " به شرح کودکی لوئیس در لندن ، به درس خواندنش در دانشگاه ، خدمتش در صفوف دستگاه‌های اطلاعاتی بریتانیا و مشاغل نخستین دانشگاهی اش ، به عنوان مربی و و سپس استاد دانشگاه لندن اختصاص دارد  . لوئیس بر این نکته تاکید می‌کند که هنگامی که در سال‌های دهه سی ، آغاز به پژوهش تاریخ خاورمیانه کرد ، معلمانش بیشتر زبان‌شناس و متخصصان تاریخ ادبیات ، و به بیان وسیع تر نویسندگان مسائل زبان و ادبیات‌بودند ، و نه تاریخدانان  .  زیرا در آن زمان اگر هم تاریخدانانی در زمینه منطقه خاور میانه‌بودند ، شمارشان در دانشگاه‌های بریتانیا بسیار اندک‌بود  .  لوئیس پس از آن که دوره هائی را با موضوع مطالعات تاریخی در دانشگاه لندن ، تحت راهنمائی مرحوم پروفسور سر هامیلتون گیب گذراند ، و سپس در پاریس از خاورشناس معروف لوئی ماسینیون آموخت ، به مصر ، سوریه و فلسطین سفر کرد و نخستین کتاب خود را به نام " ریشه‌های اسماعیلیه گرائی " در 1940 منتشر کرد  . در سال 1945 ، لوئیس پس از خدمت در جنگ ، به زندگی دانشگاهی بازگشت و دریافت که " نخستین آموزگار حرفه‌ای تاریخ خاورمیانه در انگلستان " است  .  این بخشی از تحولی‌بود ، که بالاخره منجر به بیرون راندن واژه‌شناسی و تاریخ‌نگاری ادبی سنتی ، از جایگاه پیشینش شد  .  او همچنین فهمید یکی از معدود کسانی است ، " شاید کمتر از صد نفر در سراسر بریتانیا " که عربی می‌دانستند  .  لوئیس می‌گوید : " و از آن پس ، این زبان ناگهان در سال‌های جنگ ، به خاطر موقعیت استراتژیک خاورمیانه اهمیت پیدا کرد  .  کتاب بعدی لوئیس ، که هنوز یکی از مشهورترین آثار اوست ، " اعراب در طول تاریخ " نام داشت  .  این کتاب برای خوانندگان معمولی نوشته شده‌بود ، که اوآن را یکی از نخستین روایت‌های خلاصه ، در نوع خود می‌خواند  .  اما تحول واقعی در سال 1949رخ داد ، هنگامی که او عزم رفتن به استانبول کرد تا آرشیو‌های امپراتوری عثمانی را که تازه گشوده شده‌بود مطالعه کند  .  نتیجه این پژوهش کتابی‌بود به نام " پیدایش ترکیه مدرن " که در سال 1961 منتشر شد  . در نخستین بخش کتاب ، لوئیس به مساله یهودی بودن خود می‌پردازد ، و ادعا می‌کند که به همان دلیل نمی‌توانسته در هیچ کشور اسلامی منطقه ، به جز ترکیه و ایران به پژوهش بپردازد  .  به هر حال ، موضوعات دیگر کتاب او ممکن است خوانندگان را شگفت زده کند  .  از جمله آن‌ها جهشی از علاقه و تخصص او در کتاب اولش ، یعنی شیعه گری قرون وسطائی ( منشائاسماعیلیه گرائی )، به کتاب دومش ترکیه مدرن ، و هوس ایفای نقشی سیاسی  .  در حالی که قابل پذیرش است که یک استاد تاریخ خاورمیانه خودش را وقف مسائل کاملا آکادمیک کند ، در مورد تاریخ قرون وسطا بنویسد ، و گاهی هم توجهی به مخاطبان وسیع تر بکند ، چنان که لوئیس با نوشتن اولین " کتابش " ریشه‌های اسماعیلیه گرائی " و سپس " عرب‌ها در تاریخ " کرد  .  اما به نظر می‌رسد لوئیس همواره می‌خواسته نقشی دیگر بازی کند  .  نقشی که از همکاریش با وزارت امور خارجه انگلیس و درگیر شدن با آنچه که خودش " دیپلماسی فرهنگی " می‌خواند ، آشکار می‌شود  . پس از انتقالش به پرینستون در سال 1974 ، به نظر می‌رسد رویه دوم مشاغل لوئیس درخشان تر می‌شود  .  گرچه حالا دعوت‌ها از سازمان‌های دیگری می‌آید و رسانه‌های گروهی گروهی آمریکابه او موقعیت با نفوذتری می‌دهند  .  به نظر می‌رسد دیگر کمتر وقتی را به کار آرشیوی ، مثل آنچه که در بایگانی‌های عثمانی انجام داد ، اختصاص می‌دهد ، و بیشتر به نوشتن مقاله در مورد مسائل معاصر برای مجله‌ها و روزنامه‌ها می‌پردازد  .  اما آیا یکی از این کارها باید به قیمت کاستن از دیگری ، و شاید تا حد جانشین کردن یکی با دیگری باشد  ؟  لوئیس به این پرسش پاسخ نمی‌دهد ، گرچه ظاهرا اصرار او بر تاریخ " عینی "، که به نظر او به‌وسیله " سعید " و دیگران لطمه دیده ، نشانه آن است که لوئیس هنوز خود را یک تاریخدان برجسته آکادمیک تصور می‌کند ، و نه یک مفسر برجسته وسائط ارتباط جمعی  . با این حال لوئیس در فصل نهم کتابش ، پس از تشریح جریان دریافت جایزه " جورج پالک به خاطر گزارشگری برای وسائل ارتباط جمعی " برای مقاله‌ای که با عنوان " طغیان اسلام " در مجله نیویورکر نوشته‌بود ، می‌گوید :" دانشگاهیان رقابت و همچشمی پنهانی با روزنامه نگاران دارند " که با اشتیاق زیادی برای شناخته شدن " همراه است  . " شصت صفحه بعد ، او اجلاس مشترک " سازمان کنفرانس کشورهای اسلامی " و اتحادیه اروپا را در استانبول شرح می‌دهد که به دعوت دولت ترکیه در آن شرکت کرده‌بود  . " من با اشتیاق آن دعوت را پذیرفتم  . " به ما دو اطاق در یکی از فاخرترین هتل‌های استانبول ، و یک اتومبیل با راننده داده‌بودند  .  اتومبیل ما را از هتل تا محل برگزاری جلسات دو موتورسیکلت پلیس اسکورت می‌کرد  .  ظاهرا " سعید " هم به آن اجلاس دعوت شده‌بود ، ولی دعوت را رد کرده‌بود  .  شاید کارهای دیگری داشت  .  دلیلش هر چه‌بود ، دشوار است که انسان از خود نپرسد آیا شادی لوئیس در این‌گونه موارد و " اشتیاق شناخته شدن " نبوده است که او را به روزنامه نویسی سوق داده ، و احتمالا در دراز مدت به حیثیت آکادمیک او لطمه زده است  . " چنین افکاری با نگاه به شرح حال آکادمیک لوئیس تقویت می‌شود که به صورت ضمیمه در کتاب حاضر چاپ‌شده‌است  .  در این کارنامه ، به نظر می‌رسد که به تدریج از شمار کتاب‌های نوشته‌شده‌بر اساس پژوهش‌های دست اول کاسته‌شده‌، و جای آن‌ها را ده‌ها مقاله و اظهار نظر گرفته است  .  برخی خوانندگان ممکن است تعجب کنند چطور کار کسی که می‌توانست در کتاب‌های آکادمیکش ، مطالبی چنان گیرا در مورد تاریخ خاورمیانه بنویسد ، به جائی برسد که خود را ناگزیر از نوشتن مهملاتی مثل مقاله " ریشه‌های خشم مسلمانان " که در سال 1990 در مجله ماهانه آتلانتیک چاپ شد ، ببیند  .  در آن مقاله لوئیس به خوانندگان آمریکائی خود از " جنگ با مدرنیته " در میان اعراب ، " نفرت و عصبانیت بی‌هدف و بی‌شکل توده‌های مسلمان " می‌گفت و از پوشال روزنامه نگارانه " برخورد تمدن‌ها " .  دو دهه بعد ، و پس از این همه جنگ در خاورمیانه ، آیا این همه یاوه در باره خشم و غضب و نفرت و جنگ ، یقه خود او را نمی‌چسبد  ؟ نگارش " یادداشت هائی درباره یک قرن " احتمالا زودتر از آن به پایان آمده که لوئیس فرصت اظهار نظر درباره بهار عربی را بیابد ، اما آخرین فصل کتاب او چند صفحه‌ای درباره خیزش‌های سال گذشته دارد  .  او می‌پرسد :" دمکراسی در قاموس خاورمیانه چه معنائی دارد  .  این ، مفهومی سیاسی است که هیچ سابقه تاریخی ندارد ، هیچ‌گونه پیشینه‌ای از آن در دنیای عرب و اسلامی نیست  .  " اگر اخوان المسلمین در مصر ، از راه‌های دمکراتیک یا به هر وسیله دیگری به قدرت برسد ، عواقبش می‌تواند برای مصر فاجعه بار باشد  .  " خطر این می‌رود که سازمان هائی چون این ، " به تدریج به منجلاب قرون وسطی سقوط کنند " و منطقه را نیز به همراه خود بکشند  .