اجرای طرح هدفمندی یارانه ها و خط فقر در ایران
قرار بود اجرای برنامه هدفمندی یارانه ها عاملی برای تامین رفاه نسبی خانواده های ایران باشد، اما سوء مدیریت ها و اجرای ناکارآمد این برنامه باعث افزایش فشار اقتصادی بر خانواده های ایرانی شد
ایده هدفمند کردن یارانه‌ها و اجرای آن طرح ابتکار دوران دولت محمود احمدی نژاد ، رئیس جمهوری پیشین ایران‌بود که بنا به گفته وزیر اقتصاد ایران پیامدهای مثبت و منفی بسیاری به همراه داشته است  . دولت حسن روحانی با کوهی از مشکلات اقتصادی روبرو است که برخی از آن‌ها ثمره سوئ مدیریت ، رانت خواری و ناکارآمدی زیرساخت‌های اقتصادی و اجتماعی و در نهایت سیاست‌های خلق الساعه دولت محمود احمدی نژاد بوده‌اند  .  یکی از مشکلات دولت کنونی ادامه اجرای قانون هدفمندی یارانه‌ها و تامین منابع مورد نیاز برای پرداخت یارانه‌های نقدی خانواده است  . علی طیب نیا ، وزیر اقتصاد ایران گفته است در فاز دوم قانون هدفمندی یارانه‌ها فقط اقشار متوسط و فقیر جامعه یارانه نقدی می‌گیرند و دولت معتقد است پرداخت یارانه نقدی در فاز دوم مساوی و با عدالت سازگار نیست  .  وی گفته است پرداخت‌های نقدی ادامه پیدا خواهند کرد و در مرحله دوم قانون هدفمند کردن یارانه نیز پرداخت نقدی انجام می‌شود  . برخی از ناظران معتقدند پرداخت یارانه نقدی یکسان به تمام افراد جامعه ، همه منابع حاصل از اصلاح قیمت‌های انرژی را می‌بلعد و حتی باید برای تامین آن از منابع بانکی هم استفاده کرد  . بر اساس ارزیابی کارشناسان اقتصادی ایران ، قرار‌بود که ٥0 درصد منابع حاصل از هدفمندی یارانه‌ها و اصلاح قیمت حامل‌های انرژی صرف حمایت از تولید در داخل کشور شود ، اما این ٥0 درصد به واقعیت بدل نشد و افزایش هزینه تولید و افزایش قیمت‌ها و در نهایت صعود نرخ تورم اندک تاثیر پرداخت یارانه‌های نقدی بر زندگی مردم را از بین برد  . شعار دولت احمدی نژاد برای توزیع یارانه‌ها و اجرای عدالت و برابری کمترین تاثیری بر زندگی ایرانیان نداشته و در نهایت به فقر ، تورم و خشم عمومی نسبت به افزایش قیمت‌ها و نابسامانی در بازار و ساختار اقتصاد کشور دامن زد  . عبدالرضا مصری ، نماینده کرمانشاه و عضو کمیسیون اجتماعی مجلس به شیوه اجرای هدفمندی یارانه‌ها انتقاد کرده و گفته است این قانون و شیوه اجرای آن ، « نقدی کردن یارانه‌ها است » .  وی تاکید کرده است شیوه اجرای هدفمندی یارانه‌ها عدالت را در بین اقشار مختلف کشور اجرا نکرده و بلکه با دهک‌بندی اشتباه و نامناسب اقشار مختلف جامعه « فاصله بین قشر غنی و ضعیف هر روز بیشتر شد »، در صورتی که هدف اجرای هدفمندی یارانه‌ها ، کم کردن شکاف‌های طبقاتی و بهبود وضعیت معیشتی اقشار متوسط‌بود  . برخی رسانه‌های ایران از ارسال نامه‌ای از سوی دولت به مجلس خبر داده‌اند که حاکی از آن است که با افزایش قیمت حامل‌های انرژی فقط ٥8 درصد منابع یارانه نقدی تامین شده‌اند و بقیه از بودجه عمومی و استقراض از بانک مرکزی و صندوق توسعه ملی تامین‌شده‌است  .  گفته می‌شود دولت و مجلس قصد دارند تا گام اول قانون هدفمندی یارانه‌ها را اصلاح کنند و کسری منابع یارانه‌های نقدی را جبران کنند  .  اما فاز دوم هدفمندی یارانه‌ها نیز با مشکلات جدی روبرو خواهند‌بود  . وزیر اقتصاد گفته است هدفمند کردن یارانه‌ها در کوتاه مدت باعث افزایش قیمت حامل‌های انرژی و کاهش مصرف شد اما تامین مالی آن به شیوه‌های نادرستی انجام شد  . وزیر اقتصاد ایران طرح‌هایی همچون طرح مسکن مهر اشاره کرده و آن‌ها را باعث افزایش تورم ، کاهش ارزش پول ملی و افزایش نرخ ارز در کشور خوانده است  . برخی رسانه‌ها و ناظران اقتصادی ایران گمانه زنی‌هایی در مورد سوئ استفاده از طرح‌ها و برنامه‌های توزیع یارانه‌ها و پیامدهای ناشی از آن و تاثیر آن بر بهره وری و بهبود وضعیت زندگی معیشتی مردم ایران را مطرح کرده‌اند  . عضو کمیسیون اجتماعی مجلس ایران در مورد این سوئ استفاده‌ها به نشریه « خورشیدپرس » گفته است « روال نادرست پرداخت یارانه‌ها سبب شد که در مواردی یارانه‌ها به عنوان یک درآمد مطمئن در سبد درآمد برخی خانواده‌ها باشد و برخی به دلیل زیاد بودن تعداد فرزندان با گرفتن مبلغ یارانه از مشغول شدن به کار منصرف و خانه نشین می‌شدند » .  وی افزوده است « در شرایطی که کوچکترین تغییری در روال پرداخت رایانه‌ها عاملی برای نابودی و از بین رفتن زندگی بعضی مردم می‌شود » . روزنامه دنیای اقتصاد مهر ماه سال جاری پرداخت یارانه‌ها را عاملی برای افزایش فقر در کشور خوانده‌بود  . با وجودی که قرار‌بود اجرای برنامه هدفمندی یارانه‌ها عاملی برای تامین رفاه نسبی خانواده‌های ایران باشد ، اما سوئ مدیریت‌ها و اجرای ناکارآمد این برنامه سبب نوعی نابسامانی ، بی‌برنامگی و سردرگمی مردم از شیوه توزیع یارانه‌ها و در نهایت افزایش فشار اقتصادی بر خانواده‌های ایرانی شد  . محمد مهدی پورفاطمی ، یکی از اعضای کمیسیون اجتماعی مجلس گفته است « زمانی پرداخت یارانه‌ها مثبت ارزیابی می‌شود که بتوان با پرداخت آن به اقشار آسیب‌پذیر جامعه کمک کنیم اما با وضعیت کنونی اقتصادی پرداخت یارانه‌ها نه تنها کمکی به این افراد نیست بلکه هر روز بر مشکلات آن‌ها افزوده می‌شود » . مسعود پزشکیان ، عضو کمیسیون بهداشت مجلس فروردین ماه سال 1389 به « آفتاب نیوز » هشدار داده‌بود « مردم از آثار و تبعات هدفمند کردن یارانه‌ها مطلع نیستند و به آن‌ها آگاهی کافی در این مورد داده‌نشده‌است ، اگر قانون هدفمند کردن یارانه‌ها صحیح اجرا نشود ، رانت خواری ، فساد و فقر افزایش خواهد یافت » . ناظران اقتصادی سیاست‌های دولت ایران در مورد پرداخت یارانه‌ها را مورد پرسش قرار می‌دهند و معتقدند دولت به مردم یارانه می‌پردازد اما باید به تاثیر یارانه‌های دریافتی خود بر وضعیت معیشت مردم کشور و در نهایت نرخ فقر شهروندان نیز اذعان کند  . در تعریف کلی فقر ، فقیر کسی است که قادر به تامین نیازهای مصرفی اولیه ( خوراکی و غیرخوراکی ) نباشد  .  بنا به آمار و ارقامی که در ایران منتشر می‌شوند ، حداقل دستمزد اقشار آسب‌پذیر به ویژه کارگران و خانوارهای کم درآمد نمی‌تواند تامین‌کننده نیازهای جسمی ، مواد غذایی اولیه و ابتدایی ترین نیازهای خود و خانواده‌های آن‌ها باشد  . در بسیاری از خانواده‌های فقیر چند عضو خانواده برای تامین معیشت در بیش از دو شیفت کار می‌کنند و اضافه‌کاری ، عدم دسترسی به مواد غذایی و کاهش بهره وری فشارهای مضاعفی بر روح و جسم اعضای جامعه ایران وارد می‌کند  . در شرایطی که جامعه‌ای همچون ایران که لایه‌های اجتماعی و فرهنگی بسیار متعدد و درهم تنیده‌ای دارد تعیین و تعریف خط فقر و رفاه امر دشواری خواهد‌بود و آمار و ارقام دقیقی در مورد نرخ فقر در اقشار مختلف شهری و روستایی ایران در دسترس نیست ، اما پژوهشگران اجتماعی و کارشناسان اقتصادی نسبت به فقر عمیق و ریشه‌دار بین خانواده‌های ایرانی ، به ویژه در مناطق شهرنشین هشدار داده‌اند  . بنا به گزارش « خبرآنلاین »، جمشید پژویان ، رئیس شورای رقابت و پژوهشگر اقتصادی مقیم ایران خطر فقر خانوار شهری در سال 1389 را 946 هزار تومان و خانوارهای روستایی را معادل ٥80 هزار تومان ارزیابی کرده و گفته‌بود 27 میلیون ایرانی شهرنشین زیرخطر فقر زندگی می‌کنند  . دکتر داود سوری ، مدرس اقتصاد دانشگاه شریف و موسسه عالی بانکداری روز 13 آذر سال جاری در یادداشتی در روزنامه اقتصاد به بررسی طرح هدفمندی یارانه‌ها و ارتباط آن با خط فقر در استان‌های ایران پرداخته و اجرای طرح هدفمندی یارانه‌ها بعد از گذشت دو سال را عاملی برای روند نزولی شرایط رفاهی خانواده‌های ایرانی خوانده است  . برپایه تحلیل این کارشناس ، بهبود وضعیت توزیع درآمد هنگامی حاصل می‌شود که « افزایش هزینه خانوارهای کم درآمد کمتر از یارانه دریافتی باشد اما با توجه به اینکه انرژی به عنوان عامل تولید ، نقش اساسی در به حرکت درآوردن چرخ بخش‌های تولیدی ، کشاورزی و خدمات دارد و هرگونه خلل در فعالیت این بخش‌ها به بیکاری و کاهش درآمد خانوارهای کم درآمد منتهی می‌شود ، نمی‌توان به سادگی اثر همزمان افزایش قیمت انرژی و پرداخت یارانه را بر رفاه خانوارهای کم‌درآمد اندازه‌گیری کرد » . وی موفقیت طرح هدفمندی یارانه‌ها را با اصلاح بازار انرژی مترادف می‌بیند اما « دولت با اعمال قدرت انحصاری در قانونگذاری و به عنوان بزرگترین متقاضی نیروی کار ، قیمت نیروی انسانی و سرمایه را به سود خود کنترل می‌کند و نیروی کار و سرمایه تنها کالاهایی هستند که خانوارها برای کسب درآمد به بازار عرصه می‌کنند و قیمت این دو عامل تعیین‌کننده سطح رفاه خانوارهاست » .