نگاهی به نمایشنامه «یک ایرانی در بهشت»
مقاله ای به نقل از کیهان لندن، نوشته جمشید چالنگی
علیرغم پیش‌بینی‌ام ، نوشتن درباره « یک ایرانی در بهشت » پس از سالها دوری از تئاتر ایران ، چندان مشکل نیفتاد  . این نه به خاطر علاقه پایان ناپذیر من به تئاتر ، بلکه مربوط می‌شود به ارزشهای فراوانی که این نمایش دارد و بیش از هر چیز بازی شگفت‌انگیز و شوق برانگیز هوشنگ توزیع و شهره آغداشلو  . آخرین کاری که از این دو دیده‌ام « بوی خوش عشق »‌بود  .  همان زمان درباره آن نوشتم از جمله با این تاکید که هوشنگ توزیع نوع تازه‌ای از کمدی را در تئاتر ما عرضه می‌کند  . کمدی هوشنگ توزیع به اعتبار جغرافیای آن « غربت » است و نیز روابط برآمده از این جغرافیا که زندگی روزمره غربت نشینان است ، دارای این تازگی است و فراتر از آن نگاه اوست به هر دوی اینها و چگونگی پرداختن به آن و در نهایت چگونگی نمایش ساختن همه آنچه از زندگی روزمره پیرامون برگرفته است  . آقای توزیع ، کاری کم مانند در تاریخ تئاتر ایران انجام می‌دهد اینکه ، نویسنده متن است ، کارگردان و یکی از بازیگران اصلی آن  .  نوعی تئاتر مولف  .  می‌دانم این ترکیب را ما بیشتر برای سینما و فیلمسازانی چون چارلی چاپلین ، اورسن ولز و  ...  به کار می‌بریم تا برای تئاتر و دست اندرکاران آن  .  اما در این مورد استثنائی ، تنها ترکیبی است که می‌تواند ارزش کار هوشنگ توزیع را بنمایاند و از این بابت به کار بردن آن مجاز  . « یک ایرانی در بهشت » مثل همه کارهای هوشنگ توزیع موضوعی ساده دارد  .  یک ایرانی در اثر تصادفی به « کوما » می‌رود و موقتا سر از بهشت در می‌آورد  .  فرشته‌ای ( یا کارمندی از کارمندان بهشت ) را می‌بیند و در گفت و گوی آن‌ها با هم ، در می‌یابیم فرشته نیز پیش از این انسانی چون او بوده است  . بهشت هم مانند زندگی خاکیان ، اداره بازی خودش را دارد که این نیز می‌شود یکی دیگر از دستمایه‌های کمدی نمایش  .  گفت و گوی آن‌ها بیشتر مرور زندگی زمینی مرد آمده از زمین است که جمشید نام دارد و سرانجام به او فهمانده می‌شود که او نمرده بلکه در « کوما »‌ست و می‌تواند به زندگی زمینی اش بازگردد  . آنچه اتفاق می‌افتد این است که در این فاصله نگاه جمشید به زندگی و به همسرش که از لحظه نخست از او شاکی بوده فرق می‌کند و عیب خویش می‌یابد و این دریافت نیز که همه گناهان از دیگری نیست  . نمایش با ترانه « پایان » از نات کینگ کول تمام می‌شود  .  ترانه‌ای نوستالژیک برای جوانان دهه چهل خودمان  . یک « ایرانی در بهشت » برخلاف بسیاری از نمایش‌ها یا نمایشنامه‌های ایرانی در پی راهنمایی تماشاگران برای نجات بشریت یا انسان نیست  .  پیامی ساده دارد اینکه در زندگی از جمله در رابطه زناشویی همه مشکل ، طرف مقابل نیست ، ما نیز مشکل داریم  . هوشنگ توزیع از این دستمایه ساده ، نمایشی جذاب می‌سازد  .  پیشتر اشاره کردم که نمایش کردن سادگی زندگی کار ساده‌ای نیست و صحنه‌ای ساختن گفت و گوهای روزمره نیز  . گفت و گوهای « یک ایرانی در بهشت » یک ویژگی اساسی نمایشی و برخوردار از منطق نمایشی دارد اینکه روانی این گفت و گوها بر صحنه به گونه‌ای است که انگار نه از متن که فی البداهه عرضه می‌شود  . این ویژگی در تلفیق متن با بازی هر دو بازیگر به دست می‌آید و نهایتا ضرب آهنگ نمایش را می‌سازد  .  هوشنگ توزیع بر صحنه ، پرتحرک است  .  فی البداهه جلوه کردن گفت و گوهای نمایش مدیون این تحرک در موقع لازم و توقف او در موقع لازم است و نیز هماهنگی حرکت دستان و چهره در زمانی که در موقعیتی جدید در برابر پرسش یا سخنی از فرشته یا کارمند بهشت قرار می‌گیرد و ریزه کاری‌های بسیار دیگر در این ردیف  .  اینها عمده ترین اجزای بازی هوشنگ توزیع بر صحنه است که ترکیب نهایی شان یکی از درخشان ترین بازی‌هایی را می‌سازد که من در بیش از چهل سال تماشای تئاترهای ایرانی و غیرایرانی دیده‌ام  . فی البداهه جلوه کردن گفت و گوهای نمایش به ویژه در وجهه هوشنگ توزیع یادآور کارهای بی‌مانند بزرگانی چون ارحام صدر و هنرمندانی چون سیدحسین یوسفی و سعدی افشار در تئاتر سنتی ایران است  . همزمان ، شهره آغداشلو نیز چنین می‌کند  .  درنگ چهره اش در پی طرح پرسش‌ها یا ادای سخنی تا واکنش طرف را دریابد  .  زیر و زبر دادن به صدا در مواقعی که کلام می‌طلبد  .  راه رفتنش بر صحنه آن گونه که بنمایاند  .  او نه فرشته که انسانی است از ابواب جمعی بهشت و روزگاری درگیر زندگی زمینی  .  بازی شهره آغداشلو سرشار از ریزه کاری‌هایی است که ویژه بازیگری خود اوست  .  ریزه کاری‌هایی که به فراخور هر نقش ، از بازی‌هایش در کارگاه نمایش تا بر پرده سینما در هالیوود تغییر می‌کند و در رنگین کمان نقش‌های حتی گاه متضاد ، مثل همین نقش در « یک ایرانی در بهشت » و نقش ساجده همسر صدام حسین در سریال تلویزیونی ، اثر مطلوب کارگردان را بر تماشاگر می‌نهد  . به ویژگی دیگر « یک ایرانی در بهشت » که در واقع ویژگی همه کارهای خارج از ایران هوشنگ توزیع است ، باید بیشتر پرداخت  .  اینکه ، طنز او طنز ساده و در عین حال طنز عمیقی است  .  بهشت او جلال و جبروتی ندارد بلکه جلوه‌ای است از زندگی دور و برمان  .  همان اداره بازی‌های رایج در اینجا و آنجای جهان در آن جاری است  .  نوعی یادآوری « صورتی در زیر دارد آنچه در بالاستی » و بالعکس  . این طنز ، جدای از زندگی روزمره تماشاگر نیست بلکه هنرش در اینست که به زندگی میانگین تماشاگران نزدیک است و ریشه در آن دارد  .  در تئاتر ما ، طنز هوشنگ توزیع اگر نه بی‌سابقه که در این حد از روانی متن و بازی و صحنه آرایی و ترکیب این سه ، کم سابقه است  . اصراری به استفاده از سمبل‌ها ( نمادها ) ندارد  .  بی‌پیرایه و آرایش است  .  مثل تعریف یک رویداد واقعی است برای مهمانانی که به خانه ما آمده‌اند  .  گنده گویی نمی‌کند و در عین حال هدفش خنداندن تماشاگر به هر قیمتی نیست  .  حرف شخصی نویسنده و کارگردان را نیز بر صحنه می‌تاباند به همان شکلی که هر تماشاگر نیز حرفی برای گفتن دارد  .  از بالا با تماشاگران سخن نمی‌گوید ، همدوش آنان است  .  دلنشینی کار توزیع ریشه در همین همدوشی با تماشاگرانش دارد  . اگر ارزش بازیگر را بر این زمینه جستجو کنیم که در درجه نخست مهم نیست که چه می‌گوید ، راه برای دریافت ارزش بازیگری هوشنگ توزیع و شهره آغداشلو هموارتر خواهد شد  .