طراحان رقص اتحادیه اروپا، نوآوری های خود را در هنر باله مدرن و معاصر به روسیه می آورند
سه مهاجر ارمنی تبار، سرکیس جانبازیان ، مادام یلنا آودیسیان و مادام کرنلی نیز نقش های اصلی و تعیین کننده ای در معرفی هنر باله به جامعه فرهنگی و هنری ایران داشتند.هرچند فعالیت های آنان از لحاظ کیفی قابل مقایسه با فرآورده های هنری این رشته در زمان خود نبود ولی ایجاد مراکز رقص و آموزش رقص باله در شهرهای بزرگ ایران مثل تهران و تبریز، مرهون تلاش و کوشش های این سه نفر است.
گروهی از برجسته ترین طراحان رقص اتحادیه اروپا به روسیه رفته‌اند تا در یک همکاری با رقصندگان روس ، نوآوری‌های خود در این هنر را درجشنواره باله و رقص‌های مدرنی که هم اکنون در این کشور جریان دارد به نمایش بگذارند  . اجرای باله و برنامه‌های رقص در این جشنواره برای رقصندگان روس این امکان را فراهم می‌آورد تا با دستاوردهای طراحان اروپایی و نوآوری‌های مدرن تر هنر رقص آشنا شوند  .  نوآوری‌هایی که گونه‌ای ساختار شکنی در فرم‌های سنتی و شناخته‌شده‌رقص غربی به شمار می‌آیند  . سال گذشته نیز هفت تن از معروف ترین طراحان باله اروپایی و هفت گروه رقصنده روسی برگزیده شدند تا در یک همکاری ، سری برنامه‌های رقصی را برروی صحنه‌های شهرهای مختلف روسیه اجرا کنند  . روسیه که روزگاری پیشتاز نوآوری در هنرهای اجرایی به ویژه باله بوده است امروز در تلاش است تا با ایجاد امکانات آموزشی برای گروه‌های مختلف و اعضای رقصندگان آن‌ها به فرم‌های موجود رقص در این کشور تنوع و تازگی بخشیده و در این زمینه تحولاتی ایجاد کند  .  رقصندگان روس می‌گویند طی دهه‌های گذشته ، محدودیت‌های حکومتی امکان مبادله تجربه‌های هنری میان اروپائیان و روس‌ها را از آنان گرفته‌بود و به همین علت رقصندگان روس نتوانسته‌اند از تحولاتی که رقصندگان باله اروپا از آن متاثر شده‌اند بهره مند شوند و در نتیجه تصوری از امکان نو‌آوری در رقص را نداشته‌اند  . یوری ایوگی ، استاد طراح رقص ساکن شهر آمستردام در هلند هدف از این سفر را کمک به توسعه ساختارهای مدرن رقص در روسیه می‌داند و در این رابطه به استعداد سرشار رقاصان روسی اشاره می‌کند : « ما در زمینه باله آموزش‌های خوبی داشته ایم  .  رقصندگان روس مشکل ویژه‌ای در زمینه رقص معاصر ندارند  .  وقتی ما کار آموزش رقص را شروع کردیم از سرعت فراگیری رقصندگان روس شگفت زده شدیم  .  آن‌ها بدون اغراق از برجسته ترین رقصندگان جهان به شمار می‌روند  . » لنا توپه سوام ، یکی از راهنمایان رقص روسی ، با توجه به فرصت اندک مبادله دستاوردهای رقصندگان اروپایی با همتایان روسی خودمی گوید : « هدف ما متعالی است  .  نمایش ساختارهای نو به گونه‌ای خطر کردن بر روی صحنه نمایش است زیرا گروه‌های رقص مدرن روسی تا کنون با آن‌ها نا آشنا بوده‌اند و فرصت چهار پنج هفته‌ای اندکی هم برای دریافت این ساختارها داشته‌اند  .  با این همه حاصل کار ما عالی‌بود و توانستیم از پس این آموزش‌ها سریعا و به خوبی برآییم  . » استادان طراحی رقص اروپایی پس از آشنایی بیشتر با هنر رقص در روسیه بر این مسئله تاکید کرده‌اند که :« رقصندگان روس ، به ویژه آن دسته از این رقصندگانی که از شهرهای بزرگی چون « پترزبورگ » و « مسکو » آمده‌اند در اجرای فرم‌های سنتی رقص حقیقتا بی‌نظیرند  .  آن‌ها بی‌گمان این ساختارهای نوین در رقص را نیز با مهارت کامل به روی صحنه خواهند برد  . » هنر باله در ایران نیز پس از انقلاب روسیه به‌وسیله شهروندان ارمنی تباری که سرکیس جانبازیان در صدر آنان قرار داشت رواج یافت  .  علاوه بر جانبازیان دو مهاجر ارمنی دیگر ، مادام یلنا آودیسیان و مادام کرنلی نیز نقش‌های اصلی و تعیین کننده‌ای در معرفی هنر باله به جامعه فرهنگی و هنری ایران آن زمان داشتند  .  هرچند فعالیت‌های آنان از لحاظ کیفی قابل مقایسه با فرآورده‌های هنری این رشته در زمان خود نبود ولی ایجاد مراکز رقص و آموزش هنر باله در شهرهای بزرگ ایران مثل تهران و تبریز ، مرهون تلاش و کوشش این سه نفر‌بود  .  به این ترتیب هنر باله از میان تمام کشورهای خاورمیانه ( به استثنای جمهوری آذربایجان که در آن زمان بخشی از روسیه محسوب می‌شد ) برای نخستین بار به ایران راه یافت  . در طول دهه‌های 1930 ، 1940 و 1950 میلادی نوعی از رقص ایرانی شامل حرکات برگرفته‌شده‌از رقص عربی ، فولکلور و رقص‌های دوران قاجار به وجود آمد که بیشتر در محفل ‌های خصوصی و به صورت تکنفره و فی البداهه اجرا می‌‌شد  .  بعد‌ها این نوع از رقص به خاطر توسعه و محبوب شدن سینمای تجاری ایران شناخته و همه گیر شد و زمینه به وجود آمدن ژانرهای مختلف رقص ایرانی را مثل روحوضی ، مطربی ، بابا کرم ، تهرونی و شاطری را فراهم کرد  .  اگر همت و نوع‌آوری تعدادی از کارشناسان و رقص‌پردازان ایرانی و غیر ایرانی مانند آنتونی شی و جمال در سال‌های بعد نبود ، این رقص‌ها به کلی فاقد ارزش هنری ، از لحاظ تکنیکی بسیار فقیر و از منظر حرفه‌ای یک سرگرمی مبتذل و عامیانه محسوب می‌‌شدند  . گونه دیگری از رقص‌های ایرانی نیز در این دوران با توجه و تکیه بیشتری بر روی تکنولوژی رقص باب شد که رقص سنتی ایرانی نام گرفت و تلفیقی است از رقص‌های فولکلر ایرانی و رقص‌های درباری دوران قاجار که همراه با موسیقی سنتی ایرانی اجرا می‌ شود  .  اطلاق اصطلاح رقص سنتی ایرانی و یا رقص ملی ایرانی به این‌گونه رقص در میان کارشناسان و محققان رقص ایرانی هنوز پذیرفته نیست ، چرا که در دوران قبل از انقلاب سال 1357 هیچگاه هیچ برنامه مدون دولتی برای ایجاد یک رقص سنتی ملی ( نظیر آنچه که در آذربایجان ، ارمنستان ، تاجیکستان و غیره وجود داشته ) وجود نداشت و بعد از انقلاب نیز رقصیدن به‌طور کلی مذموم و مردود شد و هیچگونه پشتیبانی دولتی برای آکادمیزه کردن این‌گونه از رقص ایرانی ، ابداع و تدوین تکنیک و ابتذال زدائی صورت نگرفت  . اولین سازمان حرفه‌ای رقص در ایران که ترکیبی از حرکات باله ، رقص سنتی ایرانی و فولکلور را ارائه می‌کرد در دهه 1940 میلادی به وجود آمد و برای اجرای برنامه به ترکیه ، یونان ، ایتالیا ، لبنان و هند سفر کرد  .  این گروه تا سال 1953 فعالیت می‌کرد  .  در سال 1958 و تحت حمایت وزارت فرهنگ و هنر یک گروه جدید به نام گروه ملی موسیقی ، آواز و رقص فولکلور با مدیریت نژاد احمد زاده راه‌اندازی شد که تا دهه 1960 میلادی فعال‌بود و در شوروی ، ژاپن ، کانادا ، کشورهای بلوک شرق و خاور نزدیک برنامه اجرا کرد  . در طول دهه 1960 وزارت فرهنگ و هنر ایران با الهام از کشورهای اروپائی تصمیم به ایجاد یک کمپانی باله در سطح ملی گرفت  .  برای این منظور تعدادی از فعالین این رشته در ایران را برای گذراندن دوره‌های آموزش مدیریت فرهنگی و یا بازدید از تالارهای اپرا به اروپا و آمریکا فرستاد و از تعدادی کارشناسان خارجی برای کمک به پایه‌ریزی باله و اپرای ملی ایران و گشایش تالار رودکی دعوت کرد  .  مادام نینت دو ولوآ که بعدا مسبب پایه‌گذاری کمپانی‌های باله ملی در چند کشور دیگر خاورمیانه مثل ترکیه و مصر شد به دعوت وزارت فرهنگ و هنر به ایران آمد  .  به این ترتیب سازمان باله ملی ایران در سال 1967 در تالار رودکی تهران گشایش یافت که در طول سال‌‌های بعد به یکی از معتبرترین و در سطح بین‌المللی شناخته‌شده‌ترین سازمان‌های هنری ایران تبدیل شد  . این سازمان در طول 12 سال فعالیت خود و با تعداد 46 عضو رقصنده ثابت و تعداد دیگری رقصنده میهمان تا وقوع انقلاب سال 1357 آثار متعددی از رپرتوار کلاسیک و مدرن باله را بر روی صحنه برد  .  صحنه تالار رودکی تهران ، هم به جهت سطح بالای تولیدات و هم به خاطر امکانات ویژه تکنیکی صحنه ، در تمام خاورمیانه جایگاه ویژه‌ای برای اجرای برنامه هنرمندان بین‌المللی باله و اپرا یافت  .  رودلف نوریف و مارگوت فونتین برای اجرای برنامه به ایران آمدند  .  بیرگیت کولبرگ ، الوین ایلی ، مارتا گراهام و موریس بژار آثار خود را در تالار رودکی بر روی صحنه بردند و برای باله ملی ایران باله‌های اختصاصی تولید کردند  .  برگزاری جشنواره‌های مختلف مثل جشن هنر شیراز در خارج از پایتخت در طول دهه 1970 هنر باله و رقص را به قشر وسیع تری از ایرانیان معرفی کرد  .  در کنار فعالیت‌های تولیدی سازمان باله ملی ایران از اوان تاسیس ، هنرستان باله نیز راه‌اندازی شد تا به تربیت هنرمندان جوان ایرانی بپردازد  .  سیستم نوین و مدرن آموزش باله به‌وسیله پرویز کلانتری در مراکز آموزش دولتی باله در ایران نهادینه شد  .  رپرتوار باله عمدتا شامل آثار غربی باله مثل دریاچه قو ، زیبای خفته ، فندق شکن و ژیزل ‌شد ولی به مرور آثار جدیدی با الهام از تاریخ و فرهنگ ایران تولید شد مثل باله بیژن و منیژه ( ساخته حسین دهلوی )، سیمرغ ( ساخته لوریس چکناوریان )، افسانه آفرینش ( ساخته ملیک اصلانیان )، شهرزاد ( ساخته امین الله آندره حسین ) و غیره  . اواخر دهه 1970 گروه‌های رقص دیگری نیز شروع به کار کرد مانند گروه رقص مجموعه فرهنگی نیاوران  .  هر چند که با وقوع انقلاب هیچ یک از آن‌ها فرصت رشد و توسعه نیافتند  .  از سازمان ملی باله ایران و گروه‌های رقص دیگری که با حمایت وزارت فرهنگ و هنر راه‌اندازی شدند مرتبا برای اجرای برنامه در مراسم رسمی دولت ایران و در حضور شخصیت‌های عالی رتبه مانند الیزابت ملکه انگلستان ، ملک حسن پادشاه مراکش ، شارل دو گل رئیس جمهوری فرانسه ، یحیی خان رئیس جمهوری پاکستان ، ریچارد نیکسون رئیس جمهوری آمریکا وغیره استفاده می‌ شد  . با وقوع انقلاب سال 1357 فعالیت این سازمان هنری بین‌المللی متوقف شد و پس از انحلال آن ، رقصندگان و دست اندرکاران ایرانی سازمان بالاجبار یا جذب زمینه‌های دیگر هنرهای نمایشی مانند تئاتر و سینما شدند و یا برای ادامه فعالیت در این رشته به خارج از ایران مهاجرت کردند  .  تعدادی نیز برای همیشه این حرفه را ترک گفتند  .  برخی از این افراد کوشیده‌اند تا باله ملی ایران را در خارج از مرزها زنده نگاه دارند  . پس از انقلاب و در سال‌‌های اخیر ، در داخل کشور ، تعدادی از اعضای پیشین سازمان باله ملی ایران و سازمان رقصندگان محلی فولکلور دست به فعالیت هائی هر چند بسیار محدود و غیر حرفه‌ای در زمینه رقص زده‌اند  .  آموزش تفننی باله برای علاقه مندان بی‌شمار این رشته هنری نیز به صورت زیرزمینی در تهران و شهرهای بزرگ در جریان است  .  هر چند واژه رقص در ادبیات اجتماعی که رسما از طرف حکومت تبلیغ می‌ شود به کار برده نمی‌‌شود ولی هر از چند گاه و به مناسبت‌های شاد مذهبی و اجتماعی نمایش‌های ابتدائی رقص با محدودیت هائی برگزار می‌شود که به آن حرکات موزون می‌گویند  .