ایران برای مقابله با تحریمها به آسیای مرکزی چشم دوخته است
ایران برای کاهش فشار تحریم های اقتصادی و خودکفایی کامل از درآمد حاصل از نفت به بازار آسیای مرکزی توجه ویژه نشان می دهد.
از : آسوشیتدپرس محمود احمدی نژاد ، رئیس جمهوری ایران در دیدارهای خود در چندین اجلاس آسیایی نگاه ویژه‌ای به بازار کشورهای شرق داشته است  . آقای احمدی نژاد در یکی از گردهمایی‌ها در آذربایجان ایده ایجاد خط آهنی را به رئیس جمهوری قراقستان یادآور شد که قلب آسیای مرکزی را به بندرهای گرم جنوب ایران متصل می‌کند  .  رئیس جمهوری ایران در دیدار دیگری در کویت نیز برای ارتقای مناسبات بازرگانی روزافزون کشورش با تاجیکستان ، با همتای تاجیک خود گفتگو کرد  . حتی در شرایطی که حلقه تحریم‌های اقتصادی ایالات متحده و اروپا بر بدنه اقتصاد ایران تنگ تر‌شده‌است ، اما مقامات جمهوری اسلامی قصد دارند با تثبیت مناسبات بازرگانی با بازارهای آسیایی ، شاهراه حیاتی مهمی را برای ادامه بقا بیابند  . ماه هاست که کشورهای غربی عدم خرید نفت ایران توسط کشورهایی همچون هند و چین که نیاز مبرمی به خرید انرژی دارند را در مرکز تلاش‌های جدی خود قرار داده‌اند  .  آن‌ها قصد دارند تا با کاهش میزان واردات نفت این کشورها از ایران و اعمال فشار بر بدنه اقتصادی ایران ، تهران را متقاعد کنند از برنامه بحث برانگیز اتمی خود دست بردارد  . ایران قصد دارد شاهراه‌های اقتصادی در مسیر جاده ابریشم دوران قدیم که چین و خاورمیانه را به هم مرتبط می‌کرد ، بیابد  . با وجودی که مناسبات بازرگانی با این کشورها منافع چندانی برای ایران به همراه ندارند اما در نهایت چندان هم بی‌اهمیت نیستند  .  در شرایطی که سود حاصل از تجارت ایران و پروژه‌های این کشور در آسیای مرکزی در مقایسه با درآمد حاصل از فروش نفت به قدرتهای اقتصادی این قاره قابل مقایسه نیست ، اما توجه ویژه دولتمردان تهران به بازار این کشورها نشان‌دهنده این واقعیت است که ایران در پی یافتن راهبردهای اقتصادی دیگری برای خنثی کردن تاثیر تحریم‌ها در منطقه‌ای است که حضور واشنگتن در آن نسبتا محدود است  . از سویی دیگر ، تقویت مناسبات بازرگانی ایران با کشورهای آسیایی اولین قدم مقامات این کشور برای تلاش در زمینه متنوع تر کردن فعالیت‌های بازرگانی و استقلال نسبی اقتصاد ایران از نفت است که هنوز هشتاد درصد درآمد ارزی کشور را تشکیل می‌دهد  .  برقراری روابط تجاری نزدیک تر ایران با بازارهای کشورهای آسیایی همچنین راه را برای توسعه صنایع ساختمانی و فن‌آوری ایران هموار می‌کند  . محمود احمدی نژاد ، رئیس جمهوری ایران در اجلاس هفته گذشته پان آسیایی در کویت گفت « اقتصاد ایران آنقدر قوی است که می‌تواند بدون اتکا به درآمد نفتی نیز روزگار بگذراند  .  مردم ما می‌توانند به این واقعیت عادت کنند و من فکر می‌کنم که شرایط در آینده نزدیک تغییر خواهد کرد » . رستم قاسمی ، وزیر نفت ایران روز سه شنبه در کنفرانس انرژی در دبی گفت ایران طرح‌هایی در دست برنامه‌ریزی دارد تا کشور را با سرمایه‌گذاری در انرژی خورشیدی و دیگر منابع قابل بازیافت انرژی و بدون اتکای به درآمد نفتی اداره کند  . در شرایطی که ایران برای خودکفایی کامل از درآمد حاصل از فروش نفت کشور مسیر طولانی در پیش دارد و شاید هرگز به آن مرحله نرسد ، اما اظهارات دولتمردان این کشور انعکاس‌دهنده بلندپروازی‌های واقعی تهران برای روی آوردن به بازار آسیای مرکزی و تبدل کردن آن به یکی از بازارهای کلیدی برای کالاها و کارشناسی فنی ایران است و از سویی هم راه برای این کشورهای تحت سلطه جماهیر شوروی پیشین هموار می‌شود تا به آب‌های ایران دسترسی داشته باشند  . شرکت خودروسازی ایران خودرو در ماه اوت اعلام کرد قصد دارد تا میزان صادرات خود به ترکمنستان ، تاجیکستان و قزاقستان را افزایش دهد  .  شرکت‌های ساختمانی ایران نیز از جمله شرکت‌های عمده‌ای هستند که پروژه‌هایی همچون ساخت نیروگاه‌های تولید برق از طریق آب را در دست اجرا دارند  .  شرکت‌های ایرانی همچنین پروژه 39 میلیون دلاری ساخت تونلی که دوشنبه ، پایتخت تاجیکستان را به شمال این کشور مرتبط می‌کند در دست اجرا دارند  . اما مهمترین پروژه جمهوری اسلامی ایران در این زمینه ، ساخت خط راه آهن مستقیمی است که از مسیر آسیای مرکزی عبور می‌کند اما پس از گذشت پانزده سال از ساخت اولین خط آن که بین ایران و ترکمنستان افتتاح شد ، کماکان به دلیل اختلافات و رقابت‌های موجود در زمینه سرمایه‌گذاری در این پروژه معوق مانده است  . قربان علی بردیموخامدوف ، رئیس جمهوری ترکمنستان ماه گذشته به‌طور غیرمترقبه‌ای قرارداد 700 میلیون دلاری کشورش با شرکت « انرژی پارس » ایران برای ادامه ساخت خط آهن به قزاقستان در راستای سواحل دریای خزر را لغو کرد  .  در حالی که دلیل لغو این موافقت‌نامه روشن نیست اما با وجود تشدید تحریم‌های کشورهای غربی علیه ایران ، ترکمنستان مناسبات تجاری گسترده خود با ایران را مورد بازبینی قرار داده است  . از سویی دیگر ، ترکمنستان و ازبکستان نیز برای مشارکت در زمینه یک پروژه خط آهن ابراز علاقه کرده‌اند  .  این خط آهن از سواحل دریای خزر در آذربایجان به مناطق شرقی ترکیه کشیده خواهد شد  .  این خط آهن از ایران عبور خواهد کرد و در عین حال کشورهای آسیای مرکزی نیز به آب‌های دریای خزر دسترسی خواهند داشت  . ساسان فیاض منش ، کارشناس امور اقتصادی و رئیس برنامه مطالعات خاورمیانه در دانشگاه دولتی کالیفرنیا می‌گوید : « ایران به دلیل تحریمها ، جز روی آوردن به بازار آسیا گزینه‌ای پیش روی خود ندارد  .  اما این کار هم مشکل فروش نفت ایران را حل نخواهد کرد چون بیشتر کشورهای آسیای مرکزی به نفت ایران نیاز ندارند  . » اما هدف ایران از برقراری مناسبات بازرگانی گسترده تر با کشورهای آسیای مرکزی ، فراتر از منافع اقتصادی است  . ایران برای کشورهای تحت سلطه اتحاد جماهیر شوروی یک قطب فرهنگی محسوب می‌شود و کتاب ، فیلم و سنت‌های این کشور که به دین زرتشتیان پیش از اسلام بازمی گردد ، اهمیت خاصی برای مردم آسیای مرکزی دارد  .  تاجیکستان که پایگاه اصلی ایران است نیز با ایران زبان مشترک دارد و به همین دلیل نسبت به چین و روسیه ، از اهمیت تجاری بیشتری برای ایران برخوردار است  . با این وجود ، نقطه ضعف مناسبات ایران با کشورهای آسیای مرکزی ، تفاوت‌های مذهبی و اختلافات بین مسلمانان شیعه و سنی است  .  بخش بزرگی از جمعیت کشورهای آسیای مرکزی مسلمانان سنی هستند و دولت‌های این کشورها در قبال هر اقدامی که عامل ایجاد تنش‌های مذهبی با اقلیت‌های شیعه باشد ، پرهیز و احتیاط می‌کنند  .  همین شکاف‌های مذهبی بین سنی و شیعه سبب‌شده‌است تا پایه‌های نفوذ ایران شیعه در عراق و بخش‌هایی از افغانستان محکم تر شود  . فردریک استار ، رئیس « موسسه قفقاز و آسیای مرکزی » دانشگاه جان هاپکینز می‌گوید « این واقعیت که دولت رسمی ایران شیعه است و تقریبا همه جمعیت کشور آسیای مرکزی و بیشتر نقاط افغانستان سنی هستند ، آینده ( فعالیت‌های ) ایران در این کشورها را محدود می‌کند » . وی می‌گوید « ایران و کشورهای این منطقه اندک زمانی پس از فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی سابق سعی کردند درک عملی از این مسئله داشته باشند و همین امر ایران را از پیشروی و اعمال نفوذ در مسائل مذهبی در این منطقه بازداشته است » . از سویی دیگر ، ایران نگران است که واشنگتن پس از عقب‌نشینی نیروهای ناتو از افغانستان تا پایان سال 2014 ، درصدد برآید تا مناسبات خود را با کشورهای آسیای مرکزی مستحکم تر کند  . فرستادگان ویژه ایالات متحده طی سال گذشته میلادی بارها به کشورهای آسیای مرکزی سفر کرده‌اند  .  هیلاری کلینتون ، وزیر امور خارجه ایالات متحده سال پیش به ازبکستان سفر کرد و لئون پانه تا ، وزیر دفاع آمریکا نیز در ماه مارس سفری به قرقیزستان داشت  . ایالات متحده هم اکنون در قرقیزستان پایگاه هوایی دارد که برای ماموریت‌های سوخت‌گیری هوایی و مسیر ترانزیت نیروهای آمریکایی به افغانستان مورد استفاده قرار می‌گیرد  . نیکولای کوژانف ، تحلیلگر امور منطقه‌ای « موسسه خاورمیانه » در مسکو اخیرا نوشته است : « نخبگان حاکم بر ایران متفق القول بر این باور هستند که خروج از پیش تعیین‌شده‌( نیروهای ناتو از افغانستان ) بهانه‌ای است تا مجددا یک یارگیری راهبردی انجام دهند » . او همچنین خاطرنشان کرده است که توجه فزاینده به این منطقه گزینه‌های بیشتری را پیش روی رهبران کشورهای آسیای مرکزی قرار داده است  . او در مقاله ماه اوت خود در نشریه « موسسه واشنگتن برای سیاست خاور نزدیک » نوشت : « این کشورها طی دهه گذشته شاهد تغییرات عمیق و مهمی در زمینه درک توانایی‌های خود بوده‌اند  .  آن‌ها دیگر خود را به عنوان کشورهایی قلمداد نمی‌کنند که در سرزمین‌های محصور در خشکی و منزوی روزگار می‌گذرانند و روابطشان با جهان خارجی به‌طور کامل به روسیه و یا ایران وابسته است » .