آوازه خوان نه آواز
نگاهی به برنامه افق در باره ساواک و سخنان پرویز ثابتی
امید حبیبی نیا روزنامه نگار و پژوهشگر ارتباطات برنامه افق یکی از برنامه‌های روزانه گفتگو ( Talk Show ) در صدای آمریکا است که اغلب به صورت گفتگوی زنده مجری با مهمانان خارج از استودیوی پخش و از طریق ماهواره صورت می‌گیرد  . یکی از ویژگی‌های اساسی این‌گونه برنامه‌ها چالش و بازخوردهایی‌ست که بین میزبان و مهمانان رخ می‌دهد امری که با ارتباط با واسطه و نه حضورفیزیکی مهمانان در استودیو تا حدودی جذابیت خود را برای مخاطب از کف می‌دهد اما در عین حال می‌تواند به تنوع و سرعت در تدارک برنامه روتین هم منجر شود و دقیقا همین خصیصه یعنی تنوع آراهاست که در چنین برنامه‌هایی در صدای آمریکا گاه و بیگاه با پرسش‌های منتقدان روبرو‌شده‌است  . به گمان برخی از منتقدان ، تلویزیون فارسی صدای آمریکا به ویژه در دو سال و نیم پس از نمایش انتخابات سال 1388 با دعوت از برخی چهره‌های خاص و نادیده گرفتن آرا دیگر به نوعی به « تریبون حزبی » بدل‌شده‌است  .  این منتقدان معتقدند که اگرچه در میان نیروهای اپوزیسیون ، صاحب نظران ، روشنفکران ، هنرمندان و روزنامه نگاران ایرانی که از مدتها قبل در خارج از کشور حضور داشته‌اند گفتمان اصلاحات درون رژیم جمهوری اسلامی طرفداران چندانی ندارد ، تلویزیون فارسی صدای آمریکا به‌طور یک جانبه به پخش مصاحبه‌های مکرر با برخی چهره‌های معدود اصلاح‌طلب و انتشار آرا و نظرات آن‌ها در رادیو و تارنمای خود ، نقش خود را به « رسانه‌ای حزبی » نازل داده است  .... به نظر می‌رسد که این امر نه تنها در سیاست رسانه‌ای صدای آمریکا به ویژه در سه سال گذشته به طرزی بارز خود را نمایان ساخته است بلکه همچون اغلب رسانه‌های فارسی زبان دیگر که با بودجه دولتی اداره می‌شوند ( بی‌بی سی ، دویچه وله ، رادیو فرانسه ، زمانه ، یورونیوز ، رادیو فردا و  ... ) ترکیب تحریریه و معیار گزینش برای انتخاب روزنامه نگاران نیز گرایش‌های سیاسی آن‌ها و تعلق خاطر آن‌ها به جناح اصلاح‌طلب رژیم بوده است  .... به این ترتیب « انحصار رسانه‌ای » که توسط این رسانه‌ها در داخل و خارج از کشور ایجاد می‌کنند در نهایت سبب انفعال و عدم رشد گفتمان انتقادی و یا رشد آرا متفاوت ، تکثر و تنوع نظریه‌ها و در نهایت ادامه سیکل معیوب قدرت - رسانه - انبوه خلق می‌شود  ... در شرایطی که مطبوعات و رسانه‌ها در کشور زیرتیغ عریان سانسور قرار دارند و اغلب روزنامه نگاران مخالف دولت یا زندانی هستند یا پنهان و یا به خارج از کشور گریخته‌اند ، رسانه‌های جریان اصلی فارسی در خارج از کشور که حداقل بخش وسیعی از طبقه متوسط شهری به آن‌ها دسترسی دارند نقشی تاثیرگذار در روند انتقال اطلاعات و آرا آلترناتیو دارند اما به نظر می‌رسد به دلیل همین سیاست رسانه‌ای و نوع گزینش آن‌ها در دروازه بانی خبری تقریبا همگی این رسانه‌ها بدل به بلندگوی جناح دیگر جمهوری اسلامی در خارج از کشور شده‌اند  . بدیهی است که بررسی و مطالعه این گرایش عمومی رسانه‌های جریان اصلی فارسی زبان دولتی در خارج از کشور نیازمند ارزیابی دوره‌ای برون داده‌های آن‌ها ، تحلیل محتوا و بررسی شیوه‌های برجسته‌سازی و همچنین نحوه گزینش کارکنان است ، اما می‌توان با مطالعه موردی نیز به شواهد ونمونه‌هایی از این امر دست یافت  .  به عنوان نمونه یکی از قسمتهای برنامه افق از تلویزیون فارسی صدای آمریکا را می‌توان از این منظر مورد بررسی قرار داد  . برنامه سه شنبه هجدهم بهمن ( هفتم فوریه ) افق به « علل و عوامل فروپاشی حکومت پهلوی و نقش ساواک » می‌پردازد  .  در این برنامه برای نخستین بار سخنان پرویز ثابتی ( مدیرکل امنیت داخلی ساواک ) مهم ترین مهره کلیدی سازمان امنیت رژیم گذشته در کنار عرفان قانعی فرد ( پژوهشگر تاریخ معاصر )، نادر انتصار ( استاد علوم سیاسی ) و مهدی فتاپور ( زندانی سیاسی در رژیم گذشته و عضو سابق سازمان چریکهای فدایی خلق ایران ) پخش می‌شود  . در بررسی مختصر این برنامه به چند مشخصه می‌توان اشاره کرد و به طرح سوال پرداخت : الف - ساختار : نحوه انتخاب فرمت برنامه ، نحوه انتخاب مهمانان ، شیوه اجرای برنامه و زمان‌بندی آن ب - محتوا : برجسته‌سازی ، توزیع داده‌ها ، گرایش آشکار و پنهان در بخش نخست می‌توان این پرسش‌ها را مطرح ساخت که سناریوی اولیه تهیه‌کننده برنامه برای پرداختن به این موضوع چه بوده است و آیا نحوه چینش ، گزینش و ارائه اطلاعات وی براساس رهیافت‌های روزنامه نگاری بوده است  ؟ ) دسته بندی‌شده‌است  . مجری در این برنامه ( و اغلب برنامه‌های صدای آمریکا ) احتمالا ناخودآگاهانه از منطق روایی القایی بهره می‌گیرد  ...  ] و [ تلاش نمی‌کند تا فاصله خود را به عنوان روزنامه نگار با سوژه مورد بحث حفظ کند  .  و از همان ابتدا ناخودآگاه  ...  در نقش راوی روایت تک ساحتی ظاهر می‌شود و دقیقا روایت خود را از جایی شروع می‌کند که شائبه حزبی بودن آن بیشتر رخ می‌نماید  . موضوع برنامه در باره نقش ساواک در حکومت گذشته است اما مجری برنامه برای کورنولوژی خود به گونه‌ای سوال برانگیز خرداد 1342 را به عنوان مبدائ بررسی خود در نظر می‌گیرد حال آنکه پیش و پس از وقایع خرداد 42 رخدادهای مهم دیگری به وجود داشته‌اند  . به عبارت دیگر در همین مقدمه روشن می‌شود که برای تهیه‌کننده برنامه همانگونه که جمهوری اسلامی وانمود می‌کند نقطه شروع انقلاب 57 از خرداد 42 بوده است ، حال آنکه علل و عوامل رخدادهای سال 42 با علل و عوامل شکل‌گیری انقلاب 57 به کلی متفاوت بوده است  ...  به رخدادهای مهمی که اساسا برنامه‌ای با موضوعیت ساواک می‌توانست به آن‌ها بپردازد نظیر واقعه سیاهکل ، آغاز جنبش چریکی ، تاثیر جنبش چریکی در دانشگاه‌ها و دهها مورد ترور مخالفان از جمله تیرباران بیژن جزنی و برخی از کادرهای سازمان چریکهای فدایی خلق و مجاهدین ، ترور سرلشگر فرسیو رئیس سازمان قضایی نیروهای مسلح و دهها مورد دیگر از جمله محاکمه خسروگلسرخی و کرامت دانشیان به اتهام توطئه برای ربودن اعضای خاندان سلطنتی و یا حتی تصویب لایحه انحلال ساواک در بهمن ماه 1357 هیچ اشاره‌ای نمی‌شود  . در مورد زمان‌بندی گفتگو با مهمانان نیز تهیه‌کننده برنامه توازن را نادیده می‌گیرد و تماس با مهدی فتاپور را بعد از پایان ارتباط زنده با دو شرکت‌کننده دیگر برنامه برقرار می‌کند و به عبارت دیگر وی را در بحث قبلی شرکت نمی‌دهد که این امر ناخودآگاه درجه اهمیت این گفتگو را در ذهن مخاطب کمتر از دو مهمان دیگر جلوه می‌دهد  . سوالاتی هم که مجری از پرویز ثابتی می‌پرسد برمحور همین پیش فرض یعنی برجسته‌سازی نقش نیروهای مذهبی و خمینی در سیر وقایع تاریخی است ، مثلا به جای مرگ پسر خمینی که رخدادی است با درجه اهمیت به مراتب کمتر می‌شد از نقش ساواک در پرونده‌سازی برای خسرو گلسرخی و بسیاری از هنرمندان و روشنفکران دیگر ، موضوع حزب رستاخیر و سایر رخدادهای مهم تاریخ معاصر از زمان تاسیس ساواک تا قیام 22 بهمن 57 پرس و جو کرد  . در جای دیگری مجری از عرفان قانعی فرد می‌پرسد که روشنفکران آن دوران چه تصویری در کتابش داشته‌اند و مشخصا از سه نفر نام می‌برد که هر سه نفر مذهبی قلمداد می‌شوند و نفر سوم اساسا پیش از انقلاب محلی از اعراب به عنوان روشنفکر نداشت ( که اتفاقا توسط قانعی فرد نیز امر گوشزد می‌شود ) .  نکته عجیب اینجاست که با وجود صدها روشنفکری که سروکارشان با ساواک افتاد و اغلب آن‌ها روشنفکران لائیک یا مخالف مذهب نظیر جزنی ، گلسرخی ، ساعدی ، براهنی ، سلطانپور‌بودند ، تنها به سه نفر که جناح رقیب در جمهوری اسلامی به آن‌ها گرایش دارد ، اشاره می‌شود  . در بخش بررسی محتوایی می‌توان به مشخصه‌های دیگری در این برنامه اشاره کرد که با توجه به ارائه و توزیع اطلاعات ، گرایش و تبلیغ مستقیم و پنهان برنامه را آشکار کند ، مواردی چون تاثیر پیش نویس‌ها و گرایشات سیاسی تهیه‌کننده برنامه در تولید آن و همچنین نوع مخاطب‌سازی و رویکردش به « واقعیت عینی » نیز از جمله مواردی هستند که برای تحلیل محتوای این برنامه با توجه به پراکنش مشخصه‌های کلیدی در تولید این برنامه تلویزیونی به کار می‌آیند  .... -- این نوشته کوتاه‌شده‌است  .