درآمدی به داستان نویسی زنان برون مرز
آن هنگام كه منافع و حقوق زنان مطرح شده، مردان (مخالف و موافق) و حكومت، در گره گاه هایی در جبهه ای مشترک بوده اند كه چندان بى‌مورد هم نبوده است. زيرا هردو، با دلایل شاید حتا متضاد، در بیشتر امور از انديشه‌هاى مردسالارانه دفاع كرده اند.
نیازمند اشاره است که این جستار به سال 1995 نوشته‌شده‌و بی‌گمان در همان زمان نیز همه آثار داستانی زنان ایرانی برون مرز را شامل نمی‌شد ؛ چه پس از آن سال‌ها ، بسیار داستان‌ها و داستان نویسان آمدند و شاید بخشی از نویسندگانی که در این جستار اشاره شده‌اند ، همچون بسیاری مشتاقان پرشور اولیه دیگر چندان اثری منتشر نکرده باشند  .  هرچند انتشار یا عدم انتشار یک اثر محک مناسبی برای نویسنده بودن یا نبودن کسی نیست  . به‌طور کلی بیشتر آثار نویسندگان و هنرمندان ایرانی برون مرز مورد سانسور حکومتی قرار گرفته و اجازه پرداختن به این‌ گونه آثار داده نمی‌ شود  . گرفتار شدن در دام نام‌ها و دنباله‌ روی از جو حاصل در ایران ما را بدان ‌جا می‌کشاند که ادبیات و هنرمان را به تدریج خواست و آرزوهای دستگاه سانسور ایران تعیین کند و ما از خود هیچ مهر و نشانی نخواهیم زد  .  روشن گفته باشیم ، بسیاری از نویسندگانی که در شرایط کنونی ایران می‌ نویسند ، خواست سانسور را رعایت می‌‌کنند  .  حریم‌ها برایشان روشن است و پا را از حیطه خود بیرون نمی‌نهند  .  و اگر در شرایطی آزاد می‌‌بودند ، فضای داستانی و انتخاب واژه‌هایشان چیزی نبود ‌که اینک می‌‌نویسند  .  با این وضعیت است که ناخودآگاه آبشخورمان همان چشمه‌ آلوده‌ای است که دستگاه نگارش ایران آن را زهرآلوده کرده است  . با این همه در این بررسی تلاش کرده‌ام به گونه‌ای گذرا به معرفی چند نویسنده‌ زن ایرانی در بیرون کشور بپردازم  .  باید گفت داستان‌ نویسی زنان ایرانی در بیرون کشور به تبع شرایط در کل مشمول همان ویژگی‌‌های داستان ‌نویسی بیرون کشور است ؛ هرچند شاخصها و ویژگی‌های خود را نیز دارا هست  . 1 بیان مشکلات زنان ، یکی از ویژ‌گی‌‌های این ژانر است  .  گفته می‌شود بیشتر این مصائب از ناحیه‌ سنت حاکم بر جامعه و مردان‌ بر آنان تحمیل‌شده‌و مردان به دلیل منافع مشترک با این سنت جامعه ، که مدافعین غریزی وضعیت حاکم هستند ، کمتر به این مسائل پرداخته‌اند  . بیان دردها و مصائب زنانه از سوی زنان در همان دوره‌ نخست داستان‌ نویسی که سیاست حرف اول را در داستان‌ها می‌زد ، نیز مشاهده می‌‌شود ؛ هرچند زیر سایه سنگین مسایل سیاسی روز ، این بیان ، نمودی رنگ باخته داشت  .  اما خود طرح قضیه ، حتا به شکل خام ، نشان از دریافت نویسنده زن از این درد بوده و آنان را واداشته راهشان را دست کم در این زمینه ، از مردان سیاست‌طلب و انقلابی سوا کنند  .  ما به روشنی دیده‌ایم ، آن هنگام که منافع و حقوق زنان مطرح‌شده‌، مردان ( مخالف و موافق ) و حکومت ، در گره گاه‌هایی در جبهه‌ای مشترک بوده‌اند که چندان بی‌ مورد هم نبوده است  .  زیرا هردو ، با دلایل شاید حتا متضاد ، در بیشتر امور از اندیشه‌های مردسالارانه دفاع کرده‌اند  . 2 - مردان داستان‌ نویس در وجه غالب با نگاه بیرونی و اتکا به تحولات اجتماعی فضای داستانی را آفریده‌اند  .  واقعیت این است که زنان هم بسان مردان گرفتار این اندیشه ، پیشرفت بشری را تابعی از تحولات اجتماعی پنداشته ، و دگرگونی اجتماعی را پایه و معیاری برای دگرگونی و تحول فرد دانسته و به تحول فردی در داستان معتقد نبوده‌اند  .  اما مردان به دلیل تسلط خود بر اجتماع ، دگرگونی‌های درونی فرد را با دگرگونیهای اجتماعی پیوند زده ، از دیدگاه بیرونی به رویداد و اشیای نگریسته‌اند  . نویسندگان زن ، به ویژه پس از 1994 میلادی ، شاید به گونه‌ای غریزی با نگاهی درونی به خلق فضای داستانی پرداخته ، حتا آن‌ گاه که خواسته‌اند رویداد‌های اجتماعی را بررسی کنند ، آن را از صافی حس درونی خود گذرانده ، فضا و واژه‌های ویژه‌ خود را یافته‌اند  .  هرچند داستان ‌هایی از زنان نویسنده وجود دارد که اگر نام نویسنده‌اش را حذف کنیم ، شکی باقی نمی‌ ماند که نویسنده‌اش مرد است و صدای مردانه را از فضای داستان حس می‌‌کنیم  . زنانه‌ ترین آوا را اما می‌توان در داستان ‌قارچ‌‌های روی سینه مادر‌ ، نوشته عزت‌السادات گوشه ‌گیر ، شاهد‌بود  .  نویسنده در این کتاب با لطافتی ویژه حس زنانه‌ خود را از پدیده‌ها و اشیا و روابط پیرامون بیان می‌کند و ما را به درون حس خود می‌ کشاند  .  حتا واژه‌های گزینش‌شده‌برای بیان داستان زنانه ‌اند  .  بی‌‌شک این ‌گونه داستان‌از زبان هیچ نویسنده‌ی مردی بیان نمی‌شود  . 3 سوز‌ و ‌گداز دوری از وطن ، غم غربت و زیستن در خاطره‌ها و گذشته‌ها ، سومین ویژگی‌ای است که در بیشتر متون ‌داستانی زنان نویسنده برون ‌مرزی دریافتنی‌ست  .  پرداخت فضای داستانی در ایران و خاطره‌های گذشته ، نوعی خرج کردن از اندوخته حساب پسانداز خاطره‌های تلخ و شیرینی‌ست که نویسنده با خود به خارج کشور آورده است  .  در بیشتر مواقع خاطره‌ها چونان امانتی ، بی‌دگرگونی‌ای به عنوان داستان به ثبت رسیده‌اند  .  نویسندگانشان نیز تا آنجا که توانسته‌اند امکان آمیختگی تخیل را از آن‌ها زدوده‌اند  . گویی این مسئله که زنان ایرانی در وجه غالب ، به دلیل وجود روابط سنتی پیشین نتوانسته‌اند به گونه‌ای مستقل با جامعه‌ کنونی تماس بگیرند ، اثرش را در داستان ‌نویسی برجای گذاشته است  . غم غربت بر داستان زنان بیش از مردان غالب است  .  هرچند اینجا و آنجا پرداخت داستان مربوط به رویدادهای کشور زیستگاه دیده می‌‌شود  .  حس عطوفت و مادری شاید بانی آن‌شده‌تا زنان بیشتر وابسته به خاکشان باشند  . چهارمین ویژگی داستان زنان درتبعید را می‌توان به تبع ویژگی سوم ، پیروی از سبک کلاسیک داستان‌ نویسی دانست  .  نویسندگان زن در تبعید کمتر تلاش کرده‌اند از پیشرفت‌های هنری جهان تاثیر پذیرند و از آن بهره مند شوند  . پای‌بندی صرف به اصول و ساختار داستان کلاسیک ، حفظ و پیروی از زمان خطی مرسوم در ساعت‌های دیواری یا سال‌نماها ، سادگی شخصیت‌های داستانی ، چسبیدن به روایتگری که در هر داستانی امتیاز برتر را نصیب خود نموده ، علت ‌و معلول ‌ها در داستان ، هدفمند بودن اثر ، موید این مدعاست  . اما می‌توان مهم ‌ترین ویژگی داستان زنان را در به سکوت برگزار شدن از سوی منتقدین دانست  .  این مهجور ماندن آثار و عدم معرفی آن توسط نشریات ادبی - هنری خارج کشور شاید بانی آن گردید که تنی چند از این نویسند‌گان نتوانند واکنش اهل کتاب را نسبت به آثار خود دریابند و به تبع آن عدم ارتباط مخاطب با این نوشته‌‌ها ، زمینه ‌ساز دل ‌سردیشان گشته ، دست از نوشتن کشیده‌اند  . برای نمونه شهناز اعلامی ، فائزه عمید ، الهه ، افسانه امیدوار ، پری صابری پروانه علی ‌زاده ، جوانه ، و معصومه ابلاغیان پس از انتشار آثارشان در سال‌های 61 تا 63 تاکنون هیچ‌ اثر دیگری منتشر نکرده‌اند  .  به یقین نیز نمی‌توان نام‌‌هایی هم‌ چون الهه یا جوانه را نام‌هایی واقعی دانست و جست ‌وجو کرد ، و معلوم نیست اینان هم اینک با کدام نام سرگرم کار نوشتن هستند  .  پراکندگی جغرافیایی ، نبود مرجعی برای ثبت این‌ گونه آثار و بسیاری دلایل دیگر به این دشواری دامن زده است  . نخستین آثار به ثبت رسیده در زمینه‌ داستان زنان به سال 1361 باز می‌ گردد ، در واقع نخستین داستان‌های ایرانی منتشر‌شده‌در تبعید ، از آن زنان است  .  شاید هم علتش اشتغال یا تمایل به کار مردان در زمینه فعالیت‌های سیاسی بوده و آنان آفرینش هنری را چندان ضرورت زمانه نمی‌‌دانسته‌اند و زنان بیش از مردان از این فرصت بهره گرفته‌اند  . « عقده‌های زند‌گی » نوشته شهناز اعلامی ، در سال 62 به چاپ دوم رسیده که با توجه به همین چاپ دوم بودنش می‌ توان باور داشت که پیش از 61 به چاپ نخست رسیده باشد  . « ثانیه‌های کال » نوشته الهه ( بدون ذکر نام خانوادگی ) در سال 61 در آلمان به چاپ رسیده که بیشتر داستان‌ واره‌ای رمانتیک و پرخاشی احساسگونه نسبت به وضعیت راوی است  . نمایش نامه « شهری که فقط یک دیوانه داشت ‌ « نوشته فائزه‌عمید در سال 62 ، داستان کودکان « ‌پسرک ‌ « نوشته افسانه امیدوار ، در سال 61 ، در آلمان و نمایشنامه‌ « ‌مرغ باران‌ » ( ‌بازی خنده و گریه‌ ) نوشته پری صابری در آمریکا درسال 63 ، نخستین آثاری هستند که در خارج کشور به ثبت رسمی رسیده‌اند  . چنان می‌ نمایاند که زنان طی سال‌های 60 و 61 آغاز به نوشتن کرده و در همه‌ زمینه ‌های داستان کودکان ، نمایش نامه ، شعر و داستان ، آثاری را منتشر کرده‌اند  .  این واقعیت در تاریخ ادبیات در تبعید دوره‌ی معاصر ثبت‌شده‌که زنان پیشتاز داستان‌ نویسی این دوره بوده‌اند  .  متاسفانه پس از 1363 طی سه چهار سال ، هیچ ‌اثری در زمینه‌ ادبیات داستانی از زنان ثبت‌نشده‌یا منتشر‌نشده‌است  .  شاید بتوان این دوره‌ رکود را دوره بحران ناشی از رشد نامید ؛ زیرا نویسندگان تا پیش از این ، خاطره ‌نویسی‌های خود را به عنوان داستان به چاپ می‌رساندند بی‌آن که در قید و‌بند بررسی آن از سوی مخاطبان یا منتقدان باشند  .  احتمال می‌رود مخاطب و منتقد نیز وابسته به همان جهان بینی یا تجربه نویسنده بوده‌اند  . آن ‌گاه که جدیت کار ادبی مطرح شد و نشریات ادبی رونق یافتند ، داستان نویسان ، حریفی مقتدر در میدان دیدند که به آسانی نمی‌‌شد آن را انکار کرد ، از این رو ، آنان به تامل واداشته شدند  .  پس از این ، چند سال است که ادبیات داستانی جدی و درخور تامل پای به هستی گذاشت  .  به ناچار در این عرصه نویسندگان نخستین ، قلم‌ها را غلاف کرده ، میدان را برای نویسندگانی دیگر خالی کردند  .  کسانی نیز به اتکای تجربه‌های پیشین ، در فضای ملتهب جاری ، با درنگ و تامل نوشته‌های خود را به چاپ سپردند ، که مهشید امیرشاهی ، گلی ترقی ، و شهرنوش پارسی‌ پور از جمله‌ اینانند  . طی دو سه سال ، یعنی سال‌های 1370 تا 1372 داستان‌ نویسان زن به انتشار رمان و داستان‌هایی پرداختند که در مجموع بیش از ده ‌سال پیش از آن منتشر شده‌بود  .  در این سال‌ها ، به دلیل شناخت بیشتر از امکانات پیرامون و انطباق بهتر با شرایط ، از حجم نمایش نامه‌نویسی و داستان کودک ‌نویسی زنان کاسته ، به داستان‌نویسی اهمیت بیشتری داده‌شده‌است  .  شاید نویسندگان زن که تجربه نوشتن در ایران را داشته‌اند ، پس از پایان دوره‌ سردرگمی و یافتن خود در زیستگاه نو ، دوباره خود را نشان دادند  .  این خود نشان از آن داشت که دوران زیستن در سرسرها و اتاق‌های مسافرخانه‌ای برای تبعیدیان ایران رو به پایان است  . تعدادی از نویسندگانی که پس از این دوره آثارشان را منتشر کرده‌اند شامل افراد زیر است : عزت ‌السادات گوشه ‌گیر ، سودابه اشرفی ، فائزه‌ عمید ، پری صابری ، پری منصوری ، فرح آریا ، معصومه نوروزی ، نسرین میرسعیدی ، منیژه کتیرایی ، مهرنوش مزارعی در آمریکا ، جوانه ، الهه ، فهیمه فرسایی ، معصومه ابلاغیان ، افسانه امیدوار ، نسرین رنجبر در آلمان ، مهری یلفانی در کانادا ، ژیلا مساعد ، میترا دولت آبادی در سوئد ، افسانه خاکپور در فرانسه ، ستاره صحرایی در انگلیس ، ثریا رحیمی ، نازگل قره ‌کوهی ، پروانه علی ‌زاده و کسانی که نامشان ثبت‌نشده‌و به داستان ‌نویسی برای نشریه‌های برون‌ مرزی ادامه می‌ دهند  . تاکید من در این بررسی به چند داستان کوتاه یا بلند از این نویسندگان است  .  هرچند این بررسی به خواست معرفی و شناخت بیش تر با آثار آنان بوده است تا نقد مشخص  . در داستان « صدای مرغ تنها » مهشید امیرشاهی می‌‌داند چه می‌نویسد و چه فضایی را خلق می‌ کند  .  او بسان دیگر داستان‌‌هایش به دوران کودکی نقب می‌زند و به استادی از دیدگاه یک کودک ، شیوه زیست طبقه متوسط و مرفه جامعه را به نقد می‌کشد  . دیدگاه کودک چنان طبیعی و ماهرانه بیان می‌شود که خواننده می‌پذیرد با وجود چنین روایتگری ، به نگرش اجتماعی و مهارت نویسنده در پیش‌برد داستان از کانال این راوی پی برد ، بی‌‌آن‌ که نویسنده شعار بدهد یا حرف گنده‌ای را در دهان راوی کوچک بگذارد  .  امیرشاهی در این داستان کوتاه ما را به یاد فصل نخست « خشم و هیاهو » فاکنر می‌اندازد که بنجی عقب‌ مانده راوی داستان است  .  اما این بار امیرشاهی از طریق تداعی خاطره‌ها ، عروسک و آدم‌‌ها را به هم مرتبط می‌ کند  .  با واژه‌ها به درستی بازی می‌ کند و همسانی‌‌ها را از دیدگاه یک کودک با بیهودگی زندگی قشر مرفه در هم می‌ آمیزد  . 1996 شهرنوش پارسی‌ پور با کتاب « خاطرات زندان‌ » که به شیوه‌ای روان نوشته ، فضای دهشتناک زندان‌‌های جمهوری اسلامی را موشکافانه مورد بررسی و نقد قرار می‌‌دهد  .  او برایمان چنان این فلاکت بشری را به تصویر می‌کشد که خواننده ناخودآگاه خود را در آن فضای زهرآلوده احساس می‌کند  .  می‌توان گفت ، تاکنون کمتر کسی توانسته‌بود این چنین خلاقانه فضای زندان‌ها و آدم‌های قربانی نظام خودکامه را به قلم آورد  . او در این کتاب در پی قهرمان ‌پروری از خود نیست و صادقانه هویت انسانی و به ‌دور از قهرمانی خود را به خواننده عیان می‌ کند  .  کاستی‌ها و نیازها و تردیدهای خود را در آن لحظه‌های دشوار زند‌گی ، زندگی‌ای که هرآن از سوی جلادان در معرض نیستی قرار داشت ، بیان می‌کند و درعین حال نشان می‌‌دهد ، آنجا که نیاز بوده تا از شرافت انسانی و حقوق خود دفاع کند ، بی‌ هیچ درنگی پایداری کرده است  . نویسنده به پدیده بسیار جالبی در این کتاب اشاره می‌‌کند : حکومت جوانان  !  چه در جبهه حکومتیان که اکثر گردانندگان و کارگزارانش جوانانی خام و بی‌‌تجربه‌اند ، چه در میان مخالفان ، که بی‌هیچ توشه تجربه و آموزشی به مبارزه علیه رژیم روی آورده ‌و با غلبه احساسات و تندروی‌‌های خام‌ دستانه خود ، حتا رهبران گروه‌های سیاسی را به دنباله‌ روی وادار کرده‌بودند ، حالا در زندان‌‌ها مجبور شده‌اند کاراکتر انسانی با تجربه را داشته باشند ؛ اما از آن محرومند  .  نمونه آن چراغ خوراک‌ پزی است که راوی تنها خریدار این چراغ‌ها از فروشگاه زندان است و بقیه زندانیان به دلیل تجملی بودن آن را تحریم می‌‌کنند ، اما پس از چندی همگی آنان برای بهره‌گیری از مزایای خوراک پزی به راوی متوسل می‌‌شوند  . و نمونه دیگرش : خواندن هفته‌ نامه « زن ‌روز‌ » است که از مدل‌های لباس بوردا‌ استفاده کرده و باز هم جوانان از خرید آن خودداری می‌ کنند  .  این نمودها خود ادله‌ غیرقابل انکاری از این غلبه جوانان بر کشور است  .  پرداخت موشکافانه راوی از نیازهای جنسی جوانان قابل ستایش است ، جوانانی که بنا به جو زندان و نگرش ذهنی شان ، سعی در لاپوشانی این نیازها داشته‌اند و آن دو دختر همجنسگرای به ظاهر توبه ‌کرده ، کالبد شکافی روانی روحیه زندانیانی است که تلاش می‌کنند حیا و شرم کاذب تحمیلی رایج را حفظ و نیازهای انسانی را پوشیده بدارند  . وجود فرد کودن عقب‌افتاده ‌ای به نام ‌حاج داود‌ در راس زندان ، نیز با آن رفتارهای ابلهانه اش ، و نماد هویت کارگزاران رژیم ، بیانگر آن است که تا چه اندازه انسانیت در چنین فضایی بی‌ بها‌شده‌است  . کتاب با ذکر جزییات رفتار حاج داود ، ذهنیت احمقانه‌ این حاکم قلمرو زندان را برای خواننده افشا می‌کند ، بی‌ هیچ شعار یا تحمیل حضور خود بر رویدادها  .  از سویی دیگر تظاهر و ریاکاری حاکم ، وجود اراده بشری و عاطفه و از خودگذشتی ، هم‌ چون کورسویی در تاریکی دهشتناک زندان ، باز هم ما را نسبت به انسانیت امیدوار می‌کند که باور داشت در هیچ شرایطی ، حتا در سیاه‌ چال‌های زندان‌های جمهوری اسلامی ، نمی‌توان انسانیت را از انسانها برای همیشه گرفت  . دست‌یابی پلیس به شعری در رثای مسعود رجوی و تصمیم حاج داود برای تنبیه زندانیان و از خودگذشتگی یک دخترک به ظاهر توبه کرده که برای رهایی سراینده واقعی شعر از مجازات ، گناه نوشتن را به گردن می‌گیرد و به مسلخ می‌رود نمونه‌هایی آشکار از وجود این نور بشری در دل تاریکی‌های زندان است  . ‌ داستان قارچ ‌های روی سینه ‌مادر ، از زبان نرگس روایت می‌شود  .  او از قارچ‌‌هایی که روی سینه‌ مادرش رشد می‌ کنند ، یاد می‌کند و از این طریق به خانواده ‌اش نقب می‌ زند  . پدر از کارافتاده و فرسوده از طبقه سوم به زیرزمین تنزل داده‌شده‌است  .  مادر بیمار است و هم ‌چنان قارچ ‌ها رهایش نمی‌ کنند  .  نرگس شوهری دارد که او را آزار می‌ دهد  .  به همین خاطر ، نرگس به خانه‌ ی مادری آمده است  .  شوهرش ، حمید ، به سراغش آمده و نرگس هنوز دودل است و در همان اتاق روی قالی با حمید باز هم هماغوشی می‌کند  .  کاری تکراری پس از هر دعوا و باز هم سلطه‌ حمید  .  اما این ‌بار نرگس حس می‌کند قارچ‌‌ها روی سینه‌ ی خودش هم در حال روییدن هستند  .  به سوی پدر می‌‌رود و حمید در خیابان تنها به سوی خانه باز می‌ گردد  . می‌شود گفت سلطه ‌مردانه ، به گونه‌ای نمادین ، به قارچ‌های روی سینه‌ مادر تشبیه شده‌اند  .  حس نرگس را که این بار او به همین قارچ‌‌ها گرفتار‌شده‌، در هم آمیختگی خاطره‌‌های کودکی با دوره‌ حال ، پرداخت درست فضای داستان و آشنایی محیط ، نقش تعیین کننده‌ خانه به عنوان پرسوناژی در داستان از ویژگی‌‌های این داستان کوتاه است  . این دخالت و داشتن شخصیت از سوی مکان داستان ، یکی از ویژگی ‌های داستان مدرن است که ویرجینیا وولف در رمان « ‌به سوی فانوس دریایی » خود به درستی از آن بهره گرفته و خانه ، همچون پرسوناژی اساسی در داستان نقش بازی می‌‌کند و بدون وجود مکان فوق ، تصور پیشرفت داستان ناممکن می‌ نمایاند  . در داستان ‌قارچ‌‌های روی سینه مادر‌ نیز خانه با اشکوبه‌‌هایش ، پرسوناژی ضروری در داستان است  .  اشکوبه بالا ، ‌بسان مرتبط اجتماعی و کارآیی آدم‌ها حضور دارد  .  اشکوبه میانی ، جایی که نرگس روی قالی با حمید هماغوشی می‌کند ، مرتبط آغاز مبتلا شدن به سنت قدیمی پذیرش سلطه‌ مرد است و زیرزمین جایی که پدر بدان سقوط کرده ، گوری است که زندگان فرسوده را در آن دفن می‌کنند  . میرسعیدی در این داستان ، روایتی از تقابل دو فرهنگ متفاوت و تلاش برای هم‌ پیوندی در محیط تازه را بازگویی می‌کند  . راوی که پرستاری ایرانی است ، در بیمارستانی در آمریکا کار می‌کند  .  او با همکار تازه‌ای اهل رومانی آشنا می‌شود که در کشور خود جراح بوده و حالا در بخش جراحی به عنوان کارگر مشغول کار است و تلاش دارد خود را با محیط وفق دهد و بتواند در آینده از پس آزمون جراحی برآید  . راوی اما خود زمانی که تازه در بیمارستان استخدام شده‌بود ، تلاش داشته به دیگر همکاران بفهماند او در ایران سرپرستار اتاق عمل بوده  .  به قول خودش همچون خیاط فیلم رگبار که به دیگران می‌‌قبولاند ، پیش از این خیاط بالای شهر بوده ، تا دیگران حس تحقیر نسبت به او نداشته باشند  .  داستان به درستی ویژگی بخش بزرگی از تقابل موقعیت پیشین و کنونی تبعیدیان و مهاجران را بازگویه می‌کند  .  همین موضوع به واقع یک نوع درستیز بودن با محیط زیستگاه از سوی اینان است  . « زندگی من » از معصومه نوروزی ، بیان ساده‌ی زندگی بیوه زنی‌ست که دختر 16 ساله‌اش باردار‌شده‌است  .  این موضوع دست‌ مایه ‌ای می‌شود برای راه بردن به خاطرات گذشته و نوجوانی راوی  . راوی با مقایسه‌ ساده‌ای میان زند‌گی دو نسل از زنان ایران ، نسلی که برخوردار از همه‌ امکانات اجتماعی و به تناسب موقعیت شهری ، بلندپرواز‌بود ، در قیاس با نسلی که چنان قید و بندها و نبود‌ها محدودش کرده‌اند که حتا در شهر تهران خواسته‌‌ای ناچیز و دون دارد : زند‌گی زناشویی ، پخت‌ وپز و شوهرداری  .  خواسته ‌ای که حاکمیت سنت‌ گرا همواره مبلغش بوده است  . معصومه نوروزی در این داستان به روشنی و با بافتی منسجم این روایت تلخ دو سرنوشت را بازگویه می‌‌کند  . « سگ‌ها و آدم‌ها » داستانی کوتاه از پری منصوری چاپ‌شده‌در ماهنامه « ‌پر » چاپ آمریکا ، شماره 74 اسفند 1370 ، از زبان سگ‌ها دنیای انسانی را وارسی و بازبینی می‌ کند و تلاش دارد حس یک سگ را نسبت به اربابانش ، موضوع نجاست و پاکی میان انسان‌ها را به خواننده بنمایاند  . هر چند پری منصوری با داستان‌‌های دیگری که برای نوجوانان نوشته تلاش دارد حس نوع‌ دوستی و بشر دوستی را ترویج دهد  .  در همین راستا زبانی بی‌غل و غش و ساده دارد  . « بیلی » داستانی از سودابه اشرفی است که در نشریه بررسی کتاب شماره 17 سال پنجم ، بهاری 73 به چاپ رسیده است  .  نویسنده در این داستان تلاش کرده ، بی‌ هدفی و بیهودگی زندگی آدم ‌های حاشیه ‌ی اجتماع در آمریکا را به شیوه‌ای مدرن روایت کند  .  خرید از یک رستوران کنار جاده‌ای ، استفاده از کارت اعتباری بدون اعتبار ، خدمتکار ویتنامی ، مدیری که تلاش دارد او را تا رسیدن پلیس‌ها سرگرم کند و خونسردی بیلی ، دوست پسر راوی  .  گرچه نویسنده از فضای سنتی روایت دور‌شده‌، اما نیاز به کار بیش تر در آینده دارد  . پاره‌ی کوچک ، با وجود کوچکی کتاب ، یک داستان و چند تصویر را در خود دارد و با وجود ناشناختگی نویسنده ‌اش که پیش از این نامی از او در داستان‌ نویسی تبعید نبوده ، نشان از خلاقیت و توانمندی ‌اش دارد ، همراه با لغزش‌هایش که چشم‌ پوشیدنی ‌اند  . نویسنده با یک داستان و چند طرح که نام تصویر را بر آن‌‌ها گذاشته ، با سادگی و روانی واژه‌ها را به‌ کار گرفته تا اشیا و روابط پیرامون را به شیوه ‌ای دیگر بازنمایی کند  .  اشیایی که از فرط عادی بودن ، توانا به دیدنشان نبوده‌ایم  . خوگرفتگی ما به محیط پیرامون بنا به نیاز زندگی و آهنگ شتابگونه روند آن در شهر ، ما را به مجرایی کشانده تا آن چیزهایی را ببینیم که به صرفه زمانی و مالی ما در روزمره گی ‌های ما است ، زیرا ما چنان تربیت شده‌ایم که اجتماع برای پیشرفت خود نیاز دارد  . باید آن چیزی را دید که در آن زمان معین از طریق تبلیغات و رسانه‌‌های جمعی به ما القا می‌شود : « بر دیوارهایی که پوسترها روی آن‌ها پوسیده‌بودند و عبارت « ‌لوله ‌بازکنی بدون خرابی » تازه و روشن رویشان نوشته شده‌بود ، ...  بر نئون‌های قدیمی و دودزده اسو دلچسپ و عالی ، زیمنس ، ... » او با به تصویر کشیدن همین اشیا ، نمی‌خواهد آن ‌ها را حیات دهد ، قصد دگرگونی ‌شان را دارد  .  اشیا را به زندگی آدم‌‌ها پیوند می‌‌زند و موجودی زنده از آن‌ها برایمان شکل می‌دهد : « 5 سال گذشته‌بود ، نه در این اتاق ، اما میز و فایل چوبی و وسایل روی میز هم با من جابجا شده‌بودند و صندلی‌ها  ...  اتاق‌های دیگر هم یکجا نمانده‌بودند ، با آدم‌ها چرخیده و جابجا شده‌بودند  .  اتاق ماشین‌ نویس‌ها ، یا کارگاه‌های نقشه‌ کشی که میزهای بلند و صندلی‌های بلند داشتند ، به هرجا که می‌‌رفتند ، هرچقدر بزرگ ، کوچک و تنگ می‌شدند و یک شکل ، شاید به خاطر سرهای خمیده ، هوای فشرده ، حرکت دائم و یکنواخت دست‌ها وپاها ، پچ ‌پچ ، ویزویز ، خش خش کاغذ و سایه سیاه روپوش‌ها و مقنعه‌های دختران و زنان که با هم آهسته حرف می‌زدند و می‌خندیدند ،» دگرگونی اشیا را با واژه‌هایی که صفت اسامی‌‌ای‌شده‌که این سال‌‌ها در ایران سکه رایج است  .  « ‌سرهای خمیده »، « ‌هوای فشرده »، « ‌پچ‌ پچ » و « ‌ویز ویز » ...  به ناچار اشیا هم باید پیروی کنند و می‌‌کنند  . راوی یک خانم کارمند اداره‌ای است که در آخرین روز سال کهنه در حال تعطیل شدن اداره آغاز به بازگویی داستان می‌ کند  .  او قهرمان نیست  .  ضد قهرمان هم نیست  .  آدمی همچون دیگران است که زیر آسمانی از دلهره‌ها و ترسها و دو شخصیتی ‌بودن‌‌ها می‌ زید  .  او در خلال خرید شب جشن نوروز به گذشته خود راه می‌‌گشاید و آن را ساده روایت می‌کند  .  شوهر و یک بچه دارد ، آشنایی ‌اش را با علی ، شوهرش که در مبارزه سیاسی بوده و نخستین هماغوشی ‌اش را با او در یکی از روزهای سرد تهران شرح می‌دهد  . دلواپسی‌‌های سال‌‌های شصت ، کتاب‌ سوزانی‌‌ها ، و دگرگونی‌‌ها را از کاریز بازنمایی اشیا و مکان‌ها صورت می‌ دهد  .  راوی در بازگویی خاطره‌‌ها با صداقت به خواننده برخورد می‌کند  .  او رویداد را نمی‌ شکند و خود را واسطه قرار نمی‌‌دهد  .  خودش بسان سایه ‌ای است بر کناره‌ ی اشیا و آدم‌هایی که در داستان حضور دارند  .  شاید تنها کاری که این سایه می‌‌کند ، گردآوری آدم‌ها ، روابط ، اشیا در زیر یک سقف است تا آن‌‌ها را آزاد بگذارد زیر این سقف نقش خود را بازی کنند  .  پیرامونش را انسان‌‌هایی گرفته‌اند که بویی از قهرمانی و رشادت نبرده‌اند ، آدم‌هایی از طبقه متوسط که هیچ خواسته بزرگی در زند‌گی ندارند ، جز این‌ که بخواهند زندگی کنند  . اما زیر این لایه آرام و بی‌‌حرکت که به قول راوی گردششان حرکت نداشت ، همچون چرخش آتش گردان ، نفرت درونی آدم‌‌ها از نا‌بسامانی‌ها و ریاکاری‌‌های برخاسته از وضعیت خواستمندانه حاکمیت است که چند شخصیتی بودن را در میان آدم‌های جامعه رواج داده است  . در تصویرهایی که نویسنده با واژه‌ها کشیده است ، پوچی و بی‌آرمانی طبقه متوسط را در یک میهمانی عریان می‌ کند  . در تصویر « ‌خانه قدیمی » یک دادسرای انقلاب - واحد خواهران - را به تصویر می‌کشد و بی‌هیچ شعاری ، گنداب پلیدی آزار و حرمان زن را در جامعه ایران به نقد می‌کشد  . ثریا رحیمی با کلامی موجز به رویدادهای بزرگی اشاره می‌کند  .  او از حرافی و نقالی گریزان است و با ذهن خواننده درگیر می‌شود و آن چیزهایی را می‌گوید که ضرورت ایجاب می‌کند  .  و به خواننده امکان گزینش و اندیشیدن داده ، با ذهن خواب ‌رفته خواننده ساده‌انگار کلنجار رفته و آزارش می‌‌دهد  .  پس از پایان داستان است که پرسشهایی به ذهن خواننده هجوم می‌آورند  .  نویسنده دست و دلبازی نشان نداده ، خواننده را واداشته خود به یافتن پاسخ‌ها برخیزد  . نویسنده گرچه در توصیف طبیعت و تشبیه‌‌های خود ، به کاستی‌هایی در داستان گرفتار آمده که همچون لکه‌های ناخوان در یک تابلوی نقاشی برجسته شده‌اند ، اما این تازه آغاز راه است ، با فضایی تازه‌ آفریده‌شده‌ .