عبور از معمای گذشته هسته‌ای ایران
مشاوران باراک اوباما می‌گویند او مدتها پیش به نتیجه رسید جلوگیری از دسترسی ایران به سلاح اتمی، مهمتر از وادار کردن ایران به اعتراف به برنامه ای است که ادعا می کند دیگر وجود ندارد.
بحران هسته‌ای ایران یک دهه پیش و زمانی آغاز شد که رهبران جمهوری اسلامی از پاسخ دادن به بازرسان آژانس بین‌المللی انرژی اتمی درباره شواهدی سرباز زدند که از کار پنهانی گروهی از دانشمندان در سازمانی پیچیده در گستره‌ای از آزمایشگاه‌های نظامی و دانشگاهی بر روی تکنولوژی تولید بمب اتم حکایت داشت  . پیامد آن عدم پاسخ‌گویی ، ده سال رو در رویی ، تحریم ، حملات سایبری ، و مذاکرات‌بود  . اینک ، فضای سیاسی تغییر کرده است و آمریکا و متحدانش در تلاش برای گشودن فصل جدیدی با تهران هستند  .  امید آن‌ها این است که همچنان بر مسیر توافق هسته‌ای تیر ماه ( برجام )، که هدفش محدود کردن تولید سوخت هسته‌ای در ایران است ، حرکت کنند  . حالا حتی صحبت از " هماهنگی "، اگر نه همکاری حقیقی ، در جنگ با داعش است  . آنطور که گزارش نهایی آژانس بین‌المللی انرژی اتمی از " ابعاد نظامی احتمالی " برنامه هسته‌ای روشن کرد ، رهبران ایران تمایلی به ارائه اطلاعاتی بیشتر از آنچه پیش از توافق هسته‌ای درباره آزمایش‌های هسته‌ای گذشته شان دادند ندارند  .  دست کم در حال حاضر ، دولت اوباما نیاز چندانی نمی‌بیند که تهران را بیش از این برای دادن پاسخ به آن پرسش‌ها زیر فشار بگذارد  .  دولت بوش پیشتر گفته‌بود آن پرسش‌ها نمی‌توانند بی‌پاسخ بمانند  . استدلال جان کری وزیر امور خارجه آمریکا و دیگر مقام‌های رسمی ، این است که توضیح علنی کامل از گذشته دیگر اهمیت چندانی ندارد  .  اگر برجام به‌طور کامل به اجرا گذاشته شود ، ایران باید تاسیساتی را که برای تولید سوخت هسته‌ای مورد نیاز در ساخت بمب لازم است دست کم برای 15 سال تعطیل کند  .  حتی پیچیده ترین طراحی‌های ساخت بمب اتم بدون سوخت هسته‌ای بی‌فایده هستند  . مشاوران رییس جمهوری آمریکا می‌گویند باراک اوباما مدت‌ها پیش به این نتیجه رسید که جلوگیری از دسترسی ایران به جنگ افزار هسته‌ای در آینده ، مهم تر از این است که ایران را مجبور به اعتراف به برنامه‌ای کرد که ادعا می‌کند دیگر وجود ندارد  .  آژانس بین‌المللی انرژی اتمی در این راستا فشار زیادی آورد و ادعاهای ایران مبنی بر این که این پروژه‌ها ارتباطی به برنامه هسته‌ای نداشت را غیرمحتمل می‌دانست  . نتیجه‌گیری آژانس در جدیدترین گزارش اش در این باره که ایران تا سال 2009 به مدل‌سازی کامپیوتری انفجارهای هسته‌ای ادامه داده است کمی تعجب برانگیز‌بود : بسیاری انتظار داشتند عدم پاسخ‌گویی ایران به کل مانع پیشرفت در تحقیقات شود  . تصمیم به بسته شدن پرونده هسته‌ای ایران که با رضایت دولت اوباما انتظار می‌رود در نشست بعدی هیئت مدیره آژانس بین‌المللی انرژی اتمی در ماه جاری میلادی گرفته شود ، پرسش‌هایی را درباره از دست رفتن قابلیت آژانس در کنترل کشورهایی که مخفیانه در پی بمب اتم هستند به همراه داشته است  .  اگر ایران بتواند از پاسخ‌گویی کامل به بسیاری از پرسش‌ها درباره 12 تکنولوژی متفاوتی که پیگیری می‌کرده طفره برود ، آیا در جلوگیری از فعالیت بازرسان آژانس برای اجرای توافق هسته‌ای جسورانه تر عمل نخواهد کرد  ؟  و این رویه برای کشورهایی چون عربستان سعودی و ژاپن که ممکن است تمایل به تولید بمب اتم داشته باشند چه معنایی خواهد داشت  ؟ یک مقام آژانس می‌گوید : " من از این که مبنای بسیار بدی برای آینده گذاشته باشیم نگرانم  .  ما هیچ راهی برای تحت فشار گذاشتن کشورها برای ارائه تمام اطلاعات نداریم و هرگز هم نخواهیم داشت  .  ما فقط قدرتی اخلاقی داریم که ریشه در اطمینان از عمل آن‌ها دارد  . " حتی پس از یک دهه فعالیت ، معماهای مهمی باقی مانده است  .  هشت سال پیش ، نهادهای اطلاعاتی آمریکا ارزیابی را منتشر کردند که بر مبنای آن ایران تا سال 2003 پروژه کاملی برای ساخت بمب اتم داشت و باور بر این‌بود که برخی فعالیت‌ها حتی بعد از آن هم ادامه پیدا کرد  . جان کری چندی پیش گفت اعتراف کامل ایران با توجه به " اطلاع کامل " آژانس‌های اطلاعاتی آمریکا از فعالیت‌های گذشته هسته‌ای ایران غیر ضروری است  .  البته این اظهار نظر از دید نهادهای اطلاعاتی کمی دست و دل بازانه‌بود  .  اما سی آی‌ای و وزارت انرژی آمریکا در ارزیابی‌های خصوصی که به رییس جمهوری ارائه می‌دهند مدعی هستند اطلاعات فراوانی دارند که در صورت فریبکاری ایران و دستیابی به پلوتونیوم یا اورانیوم غنی‌شده‌در سطح بالا ، می‌تواند مبنایی برای ارزیابی توان ایران در تولید بمب اتم باشد  . رابرت آینهورن مقام پیشین وزارت خارجه آمریکا که از جمله مذاکره‌کنندگان با ایران‌بود ، در مقاله‌ای برای این شماره " نشنال اینترست " نوشته است : " شماری از ناظران از این که به نظر می‌رسد ایران برای دروغ بزرگش مجازات نمی‌شود و در حالی که جلوی تحقیقات آژانس سنگ اندازی می‌کند از منافع لغو تحریم‌ها برخوردار خواهد شد مضطرب هستند  . " اما آینهورن می‌گوید زیاد نگران نیست ، زیرا توافق هسته‌ای با ایران " ابزارهای مهمی را برای جلوگیری از ساخت جنگ افزار هسته‌ای در آینده در اختیار می‌گذارد " که از جمله منحصرا ممنوعیت مدل‌سازی انفجار هسته‌ای ، پژوهش بر روی سیستم‌های واکنش زنجیره‌ای هسته‌ای ، و تبدیل اورانیوم به فلز را در بر می‌گیرد  .  به عبارت دیگر ، گام‌های به سوی تولید بمب که آژانس بیش از همه نگران آن‌ها است منحصرا ممنوع شده‌اند  . دیگر مقام‌های آمریکایی می‌گویند آن‌ها از سر احتیاط با این پیش فرض کار را جلو برده‌اند که اگر ایران به سوخت هسته‌ای لازم برای تولید بمب دست پیدا کند ، برای تولید آن مشکلی نخواهد داشت  .  آینهورن می‌گوید : " بعید است هر چه ایرانی‌ها در باره فعالیت‌های گذشته شان بگویند تاثیری بر برنامه آمریکا برای متوقف کردن زمان گریز هسته‌ای ایران داشته باشد  .  خصوصا که هر چه آن‌ها بگویند به سختی جدی گرفته خواهد شد  . " ایران نخستین کشوری نیست که به تمام فعالیت‌های گذشته اش اعتراف نکرده است  .  آفریقای جنوبی که سال‌ها پیش برنامه جنگ افزار هسته‌ای اش را جمع‌‌آوری کرد ، هرگز درباره پروژه‌های پنهانی اش چیز زیادی فاش نکرد  .  کره جنوبی هم که چند دهه پیش مچ اش توسط آمریکا گرفته شد و ظاهرا در پی قابلیت تولید بمب اتم در رقابت با کره شمالی‌بود ، چیز زیادی نگفت  . اما ایران پرونده‌ای ویژه و مشخصا پیچیده است  .  دولت اوباما تاکید دارد که فعالیت‌های ایران بدون مجازات نماند ؛ اقتصادش از سال‌ها تحریم و از دست دادن میلیاردها دلار درآمد نفتی آسیب دید ؛ در جهان به عنوان کشوری یاغی از آن نام برده می‌شد و نهایتا با جمع کردن بخش عمده‌ای از ظرفیتش برای غنی‌سازی اورانیوم و تولید پلوتونیوم موافقت کرد ؛ ایران در عین حال طی 15 سال آینده را زیر نظارت‌ها و محدودیت‌های شدیدی خواهد‌بود  . همان‌طور که کالین پاول وزیر امور خارجه پیشین آمریکا گفته‌بود : " شما نمی‌توانید دانش را بمباران کنید  . " یک دهه بعد ، یکی از معماهای برنامه‌های ایران برای آینده عمق دانش ایران درباره ساخت جنگ افزار هسته‌ای خواهد‌بود  .