مشکلات نشر ایران- روایت سوم: نشر زیرزمینی
نشر زيرزمينی يا «ساميزدات» که در ايران به «جلد سفيد»ها معروف است، امروزه کسب و کاری پررونق در بازار چاپ و نشر در تهران است. ناشران «جلدسفيد» تهرانی سروکاری با نويسنده يا مولف اثر ندارند. آنان توليدکنندگان کالايی اند که سودسرشاری نصيبشان می کند. فروشندگان خرده پای «جلدسفيد»ها شايد تنها دست اندرکاران اين حرفه اند که با نام نويسندگان آثار در معرض فروش کمابيش آشنايی دارند.
اگر در گذشته فعالیتهای زیرزمینی در ایران تنها محدود به فعالیتهای احزاب و گروههای سیاسی‌بود ، امروزه روز ما در ایران در همه عرصه‌های امور اجتماعی و اقتصادی شاهد اقدامات زیرزمینی هستیم از سیاست گرفته تا اقتصاد ، تولید دین ، فرهنگ و هنر  .  گویا امروزه روز تلاشهای اجتماعی در ایران ماهیتی دوگانه دارد : قانونی و غیرقانونی - به واقع - زمینی و زیرزمینی  .  از اقتصاد زیرزمینی گرفته که به گفته کارشناسان ارزش سالیانه مبادله کالای ممنوعه و قانونی را از طریق شبکه زیرزمینی ، بانک زیرزمینی تا بنادر غیررسمی ؛ اما بازرگانان زمینی ، بیش از صدوپنجاه میلیارد دلار است  .  امروزه نمایشگاههای مد زیرزمینی برگزار می‌شود که طراحان برجسته لباس تهران و بعضی شهرهای بزرگ از جمله اصفهان و شیراز با بهره‌گیری از مدلهای کارآزموده و شیفته این حرفه در خانه‌ها و سالنهای اجاره‌ای آثار و ساخته‌های خود را به نمایش می‌گذارند  .  صنعت زیرزمینی نیز در اقتصاد امروز ایران بیش از صنعت رسمی با رشد و شکوفایی روبروست : تولید آنتن‌های بشقابی ، تولید لباسهای مارک‌دار ، تولید مشروبات الکلی ، و بسیار تولیدات دیگر در زمره صنعت رو به رشد زیرزمینی امروز ایران بشمار می‌آیند ؛ اما محور این گزارش نشر زیرزمینی‌ست که در سایر کشورها نیز از پیشینه‌ای قوی برخوردار و پدیده‌ای شناخته‌شده‌در جهان است  .  روزگارانی نه چندان دور ، حتا در فرانسه نیز ناشرانی بوده‌اند که با انتشار آثار تحریمی یا تکفیری نویسندگانی همچون مارکی دوساد ، یا گوستاو فلوبر ، سود سرشاری نصیبشان می‌شد ؛ گرچه گرفتار داغ و درفش ماموران سانسور نیر می‌شدند  .  نشر زیرزمینی دارای دو وجه گوناگون ، اما بهم پیوسته است  .  نخست ، مبارزه با سانسور دولتی ، و دوم ، سود سرشار ناشی از اشتیاق خریداران آثار غیرقانونی  .  چنانچه کتاب مقدس نیز بر تمایل شدید انسانها به چشیدن میوه ممنوعه مهر تایید زده و در این باره هشدار داده است  . نشر زیرزمینی زیر سایه حکومتهایی پدید می‌آید که به دلایل ایدئولوژیک یا سیاسی ، گاه به اتکای قانون ، رسالت ارزش‌گذاری کتاب و تعیین سلیقه مردم را در حوزه اختیارات « خیرخواهانه » خود بشمار می‌آورند تا مانع « بد نوشتن » نویسندگان شوند  .  نمونه بی‌بدیل آن « سامیزدات » یا پدیده نشر زیرزمینی در اتحادشوروی و بلوک شرق پیشین است  . اما نشر زیرزمینی یا « سامیزدات » که در ایران به « جلد سفید »‌ها معروف است ، امروزه کسب و کاری پررونق در بازار چاپ و نشر در تهران است  .  ناشران « جلدسفید » تهرانی سروکاری با نویسنده یا مولف اثر ندارند  .  آنان تولیدکنندگان کالایی‌اند که سودسرشاری نصیبشان می‌کند  .  فروشندگان خرده پای « جلدسفید »‌ها شاید تنها دست اندرکاران این حرفه‌اند که با نام نویسندگان آثار در معرض فروش کمابیش آشنایی دارند  . چرخه تولید به این شکل است که مسافران خارج کشور که سفارش خرید یک نسخه از کتابهای منتشر‌شده‌خارج کشور را از ناشران دارند با آن کتاب را فراهم کرده و در تهران به دست ناشر می‌سپارند  .  کتاب در چاپخانه‌ها در تیراژی گاه تا دهها هزار نسخه به سراسر شهرستانها ارسال می‌شود  . در حالی که ناشران تهرانی دارای مجوز از پخش‌کنندگان کتاب گله گزاری می‌کنند ، که حاضر به توزیع حتا صد نسخه از کتابهایشان در شهرستانها نمی‌شوند ، این موضوع را مورد تایید قرار می‌دهند که کتابهای « جلد سفید » در رقمهای سرسام آور صد و هفتاد هزار نسخه‌ای در شهرستانها توزیع می‌شوند  .  بنا به یک ارزیابی تخمینی و روایت چندین توزیع‌کننده آثار « جلد سفید » به شهرستانها ، کتاب « کهن دیارا » خاطرات فرح پهلوی توانسته‌بود به این رقم دست یابد  . گفته می‌شود نسخه بدون سانسور « بوف کور » صادق هدایت تا یک صدوپنجاه هزار نسخه بصورت غیرقانونی فروش رفته است ؛ اما چاپ کتاب تنها محدود به این آثار نیست  .  مقالات یا پژوهش‌های سیاسی و اجتماعی ، بویژه کتابهای « شجاع الدین شفا » محبوب عامه مردم ناخشنود از حاکمانی‌ست که به نام اسلام و حکومت اسلامی تسمه بر گرده ملت کشیده‌اند  .  چنین پیداست که مردم با خواندن این آثار در پی نادیده گرفتن قرائت دولتی از اسلام و مقابله با تلقینات ایدئولوژیک رسمی حکومتی هستند ، همان‌طور که سامیزدات در شوروی پیشین چاپ کتابهای محبوب و عامه پسندانه برای مردمی‌بود که از تبلیغات رسمی وایدئولوژیکی حکومت خسته شده‌بودند  . به هنگام روی کار آمدن دولت محمود احمدی نژاد ، مرکز پژوهش مجلس شورای اسلامی اعلام کرد 86 درصد کتابهای دارای مجوز وزرات ارشاد اسلامی که در زمان خاتمی منتشر شده‌اند ، ضاله و غیرقابل انتشار بوده‌اند  .  صفارهرندی ، وزیر ارشاد ، نیز قول داد با ولنگاری فرهنگی مقابله کند  .  و این خود ، به رونق کسب و کار انتشارات غیرقانونی افزود  . در چنین هنگامه‌ای ، نشر کتاب در شرایطی نابسامان بسر می‌برد  .  کسب و کاری رو به اضمحلال و سردرگم که چندان آینده‌ای برای آن پیش‌بینی نمی‌شود  .  تلاشهای ناشران قانونی نیز برای قانونمند کردن ضوابط چاپ و نشر فرای این یا آن دولت وقت ، تاکنون بجایی نرسیده و هر وزیر تازه برآمده‌ای از ترس طلبه‌ای در قم یا تهدید بازجویی سلطه یافته بر روزنامه‌ای ، حکم به سخت کردن شرایط نشر می‌دهند  .  چنانچه نامه اتحادیه ناشران و کتابفروشان تهران به وزیر ارشاد اسلامی برای چاره جویی وضعیت نشر نیز بجایی نرسید  .  حسن کیاییان ، رئیس اتحادیه و مدیر نشر چشمه ، و جلال فهیم هاشمی ، عضو هیئت مدیره اتحادیه و مدیر نشر روزبهان ، بی‌اثر بودن نامه به وزیر را تایید کردند  .  اگر شرایط بازگشت سرمایه برای ناشران قانونی خطرپذیر می‌شود ، اما این امر رونق بیشتر نشر زیرزمینی را در پی داشته است  .  ناشران زیرزمینی ، برای تضمین کسب و کار خود ، نیازی به نامه نگاری و خواهش و تمنا از مقامات عالیه نظام ندارند  .  سختگیری بیشتر ، درآمد بیشتر  .  بنا به گزارش یک پژوهش که در آستانه برگزاری نمایشگاه کتاب تهران از سوی دانشجویان دانشکده علوم اجتماعی دانشگاه تهران صورت گرفته ، اگر کتابهای دینی ، آموزش کنکور ، ادبیات حوزه هنرهای اسلامی و دستگاههای وابسته به دولت را نادیده بگیریم ، تعداد عناوین کتابهای منتشر‌شده‌از سوی ناشران زیرزمینی در زمینه ادبیات ، هنر و علوم اجتماعی بیش از تعداد عناوین کتابهای قانونی منتشر‌شده‌در ایران بوده است  . رواج کتابهای غیرقانونی همراه با تکثیر فیلمها و موسیقی غیر رسمی و رواج تازه ترین نسخه فیلمها و موسیقی‌های جهان در ایران ، نمادی از دوگانگی متضاد میان فرهنگ دولتیان با فرهنگ مردمی‌ست که خسته از قرائتهای دولتی و رسمی حکومتیان هستند  .