چهره امروز ایران؛ قدمت روی چشم
نگاهی به کتاب «قدمت روی چشم» نوشته سرژ میشل و پائولو وودز. این کتاب روایتی دارد از ایرانیان امروز.
عنوان فرانسوی کتاب : marche sur mes yeux انتشارات برنارد گراسه ، پائیز 2010 ، نسخه آنلاین فارسی ، خرداد 1390 ، ژوئن 2011 ، نقد و بررسی این کتاب را در صفحه « ایران » و « فرهنگ و هنر » هم میتوانید بخوانید  . در دنیای کم حوصله امروز که بیشتر سفرنامه‌ها انگار از روی هم کپی شده‌اند ، و منحصر شده‌اند به دیدار مسافران از مکانهایی که قبل از آن‌ها صدها نفر درباره زیبایی یا عظمت و تاریخی بودن آن‌ها چیزی نوشته‌اند ، خواندن سفرنامه‌ای چون « قدمت روی چشم » نعمتی است ؛ اگرچه این جا و آنجا برخی اظهار نظرهای عجیب یا بی‌فایده و بی‌ماخذ هم وجود داشته باشد  . ترجمه فارسی کتاب در 444 صفحه منتشر‌شده‌است و عدد 444 برای نسل من عددی است که بلافاصله ذهن را متوجه گروگانگیری دیپلماتهای امریکایی در تهران و اسارت 444 روزه آنان می‌کند  . چندین سال پیش از دوستی که 444 روز را در اسارت و گروگان دولت ایران اسلامی گذرانده‌بود پرسیدم ، شما چرا با این همه اطلاعات و تسلطی که به زبان و فرهنگ ایران دارید چیزی نمی‌نویسید  ؟  به ویژه دراین روزگار که هر کسی دو سه هفته‌ای از ایران دیدار می‌کند و کتابی سیصد چهارصد صفحه‌ای می‌نویسد و در آن درباره همه ابعاد آن مملکت و مردم آن اظهار نظرهای قطعی می‌کند ، در حالی که نمی‌توانسته در فاصله چند هفته یا چند ماه کمترین آشنایی با مردم آن جا ، تفکرات ، نوع زندگی ، خواسته‌ها و آرزوهایشان داشته باشد ، جای نوشته‌ای از شما خالی است  .  گفت : دقیقا به همین علت  !  برای این که خواننده معمولی غربی دلش می‌خواهد اظهارنظرهای قطعی و مسلم بخواند در حالی که من هر چه بنویسم می‌دانم که خلاف آن هم در جامعه ایران وجود دارد  .  وی افزود : ایران جامعه‌ای است سهل و ممتنع که به راحتی نمی‌توان درباره آن اظهارنظر کرد و اندکی بعد از چنان اظهار نظری پشیمان نشد  ! سرژ میشل ازاین نظر تکلیف خود را با خوانندگانش روشن کرده و می‌گوید که هدفش نشان دادن « یک سری چهره از ایرانی‌های خوشبخت » ( ص 75 ) است  .  این که چه کسی خوشبخت است یا خود را خوشبخت می‌داند و معیار خوشبختی کدام است ، البته بر عهده خواننده است : « می‌خواستیم ثابت کنیم که ایران در یک گروه آیت‌الله قرون وسطایی که مردم ویژه ] شاید منظور نخبه است [ و آزادیخواه خود را سرکوب می‌کند خلاصه نمی‌شود  ... » ( ص 76 ) می‌خواستیم بگوییم که جریان پیچیده تر از آن چیزی‌ست که رژیم و اپوزیسیون تبعیدی با قاطعیت کامل ادعا می‌کنند  .  در واقع می‌خواستیم از برخورد عمر خیام الهام بگیریم : مائیم که اصل شادی و کان غمیم سرمایه دادیم و نهاد ستمیم پستیم و بلندیم و کمالیم و کمیم آئینه زنگ خورده و جام جمیم من و پائولو به همه جای ایران سفر کرده ایم  ...  در حقیقت تنها یک مکان است که ما از آن بازدید نکرده ایم ، و آن جایی نیست جز زندان اوین که به قول شما « خدا از آن حفظتان کند  ! » البته حق با شماست و این جای چندان ایده آلی برای گذراندن تعطیلات نیست  .  با این حال جای این پرسش باقی است که آیا واقعا شناخت همه جانبه ایران بی‌آن که انسان اوین را تجربه کند ، میسر است  ؟  زندانی که بسیاری از بزرگان ایران امروز را ساخته ، و بی‌شک بسیاری از بزرگان ایران فردا را می‌سازد  ... » *** سرژ میشل در دوران موسوم به اصلاحات و ریاست جمهوری محمد خاتمی ( 1999 تا 2002 ) در ایران بوده است و شاهد حوادثی بوده است که در آن دوران روی داد ، از جمله تظاهرات و قیام دانشجویان در سال 1999 در دانشگاه تهران ، تبریز ، اصفهان و چند شهر دیگر  .  سرژ میشل بعد از بازگشت به ایران ، درباره تغییراتی که در نهضت دانشجویی در ایران در این فاصله روی داده چنین می‌نویسد : « وقتی بعد از چهار سال به ایران برگشتم ، دیگر خبری از دانشجویان شورشی سال 1999 نبود که می‌گفتند حاضرند جان خود را فدای آزادی کشور کنند  .  دانشجویانی را که من شخصا می‌شناختم یا ازدواج کرده‌بودند و حالا نگران پرداخت به موقع اقساط وام مسکنشان‌بودند یا به امریکا و کانادا مهاجرت کرده‌بودند  ...  من با نوع جدیدی از جوانان ایرانی آشنا شدم : مخالفان خوش پوش تجمل گرا  !  آن‌ها به ملاها ناسزا می‌گفتند ولی ابایی از نشان دادن ناز و نعمت خانوادگی خود نداشتند  .  آن‌ها به موسیقی سیاسی و رپ زیرزمینی گوش می‌کردند ، و تعطیلات آخر هفته را در پیست اسکی می‌گذراندند و  ...  درواقع آن‌ها نعمتی را در اختیار داشتند که جوانان غربی از سال 1968 به بعد از دست داده‌بودند : آن‌ها دشمنی داشتند که در برابرش مقاومت کنند  .  نظام سختگیری که علیه آن بجنگند  .  از طرفی آن‌ها از بعضی از شرایط نیز بسیار راضی‌بودند  .  مثلا این جوانان مرفه می‌دانستند که برای حفظ ثروت خانوادگیشان احتیاج به انجام کارهای کمر شکن ندارند زیرا اقتصاد رانتی و رخوت زده ایران ، آن‌ها را از بار رقابت کاری و تحصیلی معاف کرده است » ( ص 83 - 84 ) ساناز ، 32 ساله ، دندانپزشک در مطبش در جلالیه تهران این درست که اقتصاد رخوت زده و رانتی فرزندان ثروتمندان را از هرگونه رقابت واقعی در زندگی معاف کرده است ، اما نویسنده وارد این بحث‌نشده‌که اندیشه آرمانگرایی دانشجویان ، چگونه در مقابل واقعیتهای سخت زندگی رنگ باخته است  ؟  و اندیشه روی آوردن به تجمل و رفاه چگونه می‌تواند ابراز مخالف با یک « نظام سختگیر » باشد ، در حالی که اکثریت بزرگی از مردم از چنین رفاه و تجملی محرومند  ؟ *** کتاب 47 فصل دارد و نویسندگان در هر فصل به یک شهروند یا در مواردی به یک خانواده یا مقام دولتی و غیر دولتی و فعالیتهای آنان در شهرهای مختلف پرداخته‌اند که مطالب و موضوعهای متنوعی را دربرگرفته است  .  بعضی ازاین موضوعها و فصلها از این قرارند : یکی از جالبترین موضوعهایی که در چند جای کتاب و در فصلهای مختلف به آن اشاره‌شده‌، موفقیت ازدواجهایی است که توسط خانواده‌ها ترتیب داده می‌شوند  .  در میان نظرات ارائه‌شده‌در این کتاب از زبان آدمهای متفاوت ، تحلیل خسرو حسن زاده نقاش سرشناس ایران که فصلی از کتاب به زندگی او اختصاص یافته ، شنیدنی است : « من عاشق ازدواجهایی هستم که پدر و مادرها برای آدم ترتیب می‌دهند  .  تو یکدفعه با کسی روبرو می‌شی که هیچ چیزی ازش نمی‌دونی  .  خودت هیچ تصمیمی نگرفتی ، مادرت همه کارها را به جای تو کرده و حالا باید بری زنتو کشف کنی  ....  » ( ص 279 ) صاحب یک سالن ازدواج و عروسی نیز درهمین زمینه می‌گوید : « در عشق و ازدواج دو مرحله وجود دارد  ....  اول به عروس به‌طور منطقی نگاه کنید  .  ] دوم [ وضعیت مالی و اعتقادی خانواده‌هایتان را بسنجید  .  وقتی قرار و مدارها گذاشته شد و با رجوع به عقل و منطق خود شرایط را پذیرفتید از همان موقع ازدواجتان موفق خواهد‌بود  .  بعد از این مرحله شما اگر خواستید می‌توانید عاشق شوید  . » ( ص 235 ) اگر این استدلال که چند نمونه آن از قول اشخاص مختلف در کتاب آمده درست باشد ، سوال این است که آیا می‌توان آن را به همه سطوح جامعه تسری دارد و به آن عمومیت بخشید  ؟ * فصلی از این کتاب به یک مدرسه عالی ازدواج در مشهد اختصاص یافته است همراه با گفتگو با سعید صدر که مسئول روابط عمومی این مدرسه است و در ضمن تاکسی هم می‌راند  .  او می‌گوید توجهش بیشتر معطوف دختران ایران است : « او آن‌ها را خوب می‌شناسد  .  بیست نفرشان در پیاده روهای مشهد برای او کار می‌کنند  ....  چه با صیغه و چه بی‌صیغه  .  البته با صیغه گرانتر است  .  او یک نفر را به ما پیشنهاد می‌کند که 47 سال دارد ولی 35 ساله به نظر می‌رسد و آن قدر خوب عشق بازی می‌کند که بعد از اتمام کار ما باید امام رضا را شکر کنیم  ! » ( ص252 ) مدیران و مدرسان مدرسه عبارتند از پرفسور محمد سرمدی و هادی هادیان که از قبل از انقلاب در زمان حضور آقای خامنه‌ای ( رهبر فعلی انقلاب اسلامی ) در مشهد و به همراه او و سعید صدر مبارزه انقلابی می‌کرده‌اند و امروز در خدمت نظام و فعالیتهای راهبردی آن هستند  . رضا و امین صاحب یک مغازه تابلو فرش فروشی در شرق تهران می‌باشند این مدرسه تا زمان انجام مصاحبه حدود 600 « دانش آموخته » داشته که دو سومشان دختربوده‌اند  .  کلاسهای این مدرسه بر دو نوع است کلاسهای فشرده برای 18 تا 25 ساله‌ها ، که 20 ساعت است و ساعتی 5 هزار تومان شهریه آن است و دیگر کلاسی برای جوانترها از 12 سال به بالا که 120 هزار تومان شهریه مقطوع دارد  .  البته مسئولان مدرسه می‌گویند که هدف این مدرسه کسب درآمد نیست  .  به گفته آقای صدر : « روزهای جمعه کلاسهایی داریم که پدران و فرزندانشان می‌توانند با هم در آن‌ها شرکت کنند  .  در کنار مدرسه یک آژانس همسریابی هم داریم که از طریق آن به اولیائ شاگردانمان زن و شوهر برای فرزندانشان معرفی می‌کنیم و فقط روی مهریه یک کمیسیون می‌گیریم  .  بدین سان تا به حال 130 ازدواج ترتیب داده ایم که هیچ کدام تا به امروز به طلاق نینجامیده است  .  این خیلی کار می‌برد و سود زیادی در آن نیست  .  در هر حال ما یک بنیاد مذهبی هستیم ، هدف ما پول نیست  .  ما همه این کارها را در راه خدا می‌کنیم  ... » اما ، دانشجویان دختر که نمی‌توانند شوهر پیدا کنند چه می‌شوند  ؟  آقای صدر می‌گوید : « آن‌ها را به پیاده روها هدایت می‌کنیم که کسب درآمد کنند  . » !  و می‌افزاید : « حداقل 30 هزار فاحشه در مشهد زندگی می‌کنند » ( ص 252 ) آیا از این نوع مدارس « حرفه‌ای » در دیگر نقاط ایران هم وجود دارد  ؟ مولف در مقدمه مفصل خود هم اشاره‌ای به مشهد ، و مشخصه‌های آن شهر از جمله بازار صیغه در آن کرده و آن را « دیزنی لند شیعیان » و پایتخت لذتهای ایرانی می‌خواند : « بهترین کباب گوسفند را در رستوران شاندیز آن می‌خورند ، بنجل ترین سوقاتیها را در مغازه‌های دور حرمی آن می‌خرند و در آتلیه‌ها ، عجیبترین ژستهای مذهبی با پیش زمینه حرم از خود عکس می‌گیرند  ...  شهر مشهد مملو از واسطه برای یافتن همسر موقت است  .  شغل اصلی برخی از این واسطه‌ها ، رانندگی یا تامین مشروبات الکلی و یا حتی مواد مخدر برای مشتریان ثروتمند خود می‌باشد  ....  جالب این جاست که این افراد شدیدا خدا ترس هستند و این یک هفته سفر ما به مشهد جزئ شادترین و به یادماندنی ترین ایام سفرمان درایران باقی خواهد ماند  . » ( ص 86 - 88 ) نویسنده معتقد است همجسنگرایی یکی دیگر از موضوعاتی است که در برخورد و نفی آن بین رژیم و مردم تفاهم وجود دارد : « از نظر سیاسی هم‌جنس‌گرایی به عنوان یک انحراف وارداتی غربی تلقی می‌شود  ...  خشم انقلابی مردم ] در سال 1357 [ با این فکر که همجسنگرایی در دربار شاه رایج بوده ، بیشتر شعله ور‌شده‌ ...  زیرا همجسنگرایی یک تابوی مطلق و منفور در جامعه است  .  گاه اتفاق افتاده که در برخی خانواده‌های سنت گرا ، پدران و مادران فرزندان همجسنگرای خود را به مقامات معرفی کرده‌اند ، زیرا به نظر آن‌ها ، اعدام فرزندان بهتر از بی‌آبرویی آنهاست  .  این درحالی است که جوکهای بیشماری درباره قزوینی‌ها دهان به دهان می‌گردد  ...  ( ص 222 ) نویسنده با اشاره به اظهارات آقای احمدی نژاد در دانشگاه کلمبیا در نیویورک در این باره می‌گوید : « این همگرایی میان مردم و حکومت درباره وارداتی بودن همجنسگرایی بر پایه یک دروغ تاریخی استوار است ، زیرا نه همجنسگرایی ، بلکه مجازات آن از غرب وارد‌شده‌است  . » ( ص 222 ) اگرچه بدوا این اظهار نظر نویسنده کمی دور از ذهن به نظر می‌رسد ، ولی واقعیت دارد  .  دکتر سیروس شمیسا از استادان سرشناس ادبیات در دانشگاه تهران چند سال پیش کتابی تحقیقی منتشر کرد درباره این موضوع با عنوان « شاهد بازی در ادبیات فارسی » .  دراین کتاب می‌توان عمق همجسنگرایی را در اقشار مختلف جامعه ( از جمله در میان رهبران مذهبی جامعه ) با نمونه‌های غیر قابل انکار در متون ادبی مشاهده کرد  .  بر اساس همین تحقیق مراکزی در شهرهای مختلف ایران وجود داشته که پسران و مردان جوان را در اختیار خواهان قرار می‌داده  .  فعالیت این مراکز در دوران رضاشاه ممنوع شد  .  علاوه بر این نویسنده به تصریح می‌گوید کارل مارکس از جمله واضعان نظرات همجنسگرا ستیزانه در غرب است  ! اما لذتهای مردم ایران از دید نویسندگان کتاب تنها به خوردن غذاهای لذیذ و صیغه کردن محدود نمی‌شود  .  گریه کردن و احترام به مردگان از دیگر لذائذ ایرانیان است  . محسن صداقت 29 ساله ، و همسر موقتش زهرا 31 ساله ، مقابل حرم امام رضا در مشهد نویسندگان در فصلی با عنوان « شهوت گریه » با شرح یکی از مجالس روضه خوانی که در آن شرکت کرده‌اند ، چنین نوشته‌اند : « معین البکائ ] صاحب یا گردانندّ مجلس عزا [ شاید همان عامل استمنائ روان باشد و اشک ایرانی‌ها نوعی انزال مطول و نمایشی در این عشق ، ] در این نوع گریستن‌ها [ میل قبل از نوازش حضور دارد و نزدیکی مقدماتی پیش از هم آغوشی عرفانی در ملکوت روی می‌دهد  .  سپس هنگامی که با امام حسین ، مردی بلند پیشانی و شریف ، باچشمانی روشن و محاسنی خوشبو در درد یکی می‌شوند خلسه پدید می‌آید  .  دراین لحظه دیگر نه ثروتمندی وجود دارد و نه فقیری ، نه زنی و نه مردی ، نه بازیگری و نه تماشاگری  .  اینجا ایرانیان در مقابل فاجعه مقدس شکوه و نگونبختی خود ایستاده‌اند : ایرانیان این قربانیان ابدی بی‌عدالتی ، و هجوم جنگ آوران غربی و شرقی همیشه بی‌گناه در برابر یزدیان ایستاده‌اند ، درست همانند امام حسین  . در این کشور گریستن یک لذت و یک فضیلت است  . ‌طلب رستگاری است و هنری نمایشی است  .  در این هنر زیبایی‌شناسی و اخلاق به یکدیگر پیوند می‌خورند  .  مردان ریشو و قوی هیکل هر چه بیشتر ناله و گریه کنند فروتنی معنوی و زیبایی درونی شان با تاکید بیشتری بیان می‌شود  . » ( ص 295 - 296 ) و بلافاصله افزوده : « گریستن را ایرانیان در سن بلوغ ، هنگامی که اولین هیجانات جنسی را تجربه می‌کنند ، یاد می‌گیرند  . » که باید ترجمه غیر فصیحی باشد از آنچه مقصود نویسنده بوده ، شاید منظور این باشدکه ایرانیان لذت بردن از گریستن را به موازات اولین هیجانات بلوغ یاد می‌گیرند  .  بعیداست منظور این باشد که هیجانات بلوغ در لذت بردن از گریستن نقشی و اثری داشته باشد  !  اگرچه به نظرم میشل سرژ با اعتقاد به شیزوفرنیک بودن ایرانیان ، در سراسر کتاب شواهد و اشاراتی در تایید این موضوع ارائه می‌کند  . انبوه مردم در مسجد قم جمع شده‌اند و با یادآوری سربریده امام حسین ، شاه شهیدان ، میگریند در همین راستا ، نویسنده مرگ را هم دارای احترام و اهمیتی به سزا در میان ایرانیان می‌دانند : « اگر بگوییم ایرانیان مرگ را دوست دارند غلو نکرده ایم  .  ایران نسبت به مرگ احترامی استثنایی قائل است تا جایی که گاه حتی آن را با مذهب اشتباه می‌گیرند  .  در تقویم رسمی دو ماه عزاداری ثبت‌شده‌است و در بین بیست روز تعطیلی رسمی دولت ، اغلب روزها به وفات مربوط می‌شوند  ... » ( ص 314 - 315 ) در جای جای این کتاب به‌طور مستقیم و غیر مستقیم به مسائل سیاسی ایران اشاره رفته است ، چه سیاست داخلی و چه سیاست خارجی  .  میشل با یک بسیجی که از طرفداران سرسخت نظام است به دیدار یک بازاری رفته که از منتقدان نظام به شمار می‌رود و این است آنچه این بازاری به میشل گفته : آیت‌الله علی خامنه‌ای ، 70 ساله ، رهبر جمهوری اسلامی ، هنگام سخنرانی در آرامگاه آیت‌الله خمینی در جنوب تهران « جمهوری اسلامی شکست وحشتناکی خورده است  .  ما یک قرن شاید بیشتر از اروپا عقب هستیم  .  در دیار شما ، بعد از گالیله کلیسا از سیاست جدا شد تا شما به موفقیت نائل آیید  .  ما تازه اول کاریم  .  دین زیبای ما هنوز به شیوه فاشیستی پیاده می‌شود  .  ولی به جمع کسانی که فکرمی کنند ملاها باید از قدرت کنار بروند روز به روز افزوده می‌شود  ....  من در صف اول انقلابیون‌بودم  .  دستگیر شدم ، تنم از ضربات باتوم سیاه شده‌بود  .  امروز از این کارم واقعا پشیمانم و از جوانان این مملکت پوزش می‌خواهم که به استقرار چنین حکومت منفوری کمک کردم » وقتی بیرون آمدیم سجاد ] جوان بسیجی راهنما [ شانه‌هایش را بالا انداخت و گفت به حق مزخرفات نشنیده  ! » ( ص 122 - 123 ) نویسنده با ژرف بینی خاصی وضع اقتصادی ایران را با تمثیل اتومبیل ملی یعنی پیکان توصیف می‌کند : « یک مسافر خارجی که به فرودگاه تهران رسیده و سوار یک پیکان - تاکسی می‌شود ، بدون آن که بداند ، وارد اعماق دائره المعارف اقتصاد ایران‌شده‌است  .  واقعیت این است که بدنه قر‌شده‌، موتور بی‌نفس ، دستگیره‌های درآمده و صندلی فنر دررفته پیکان که مسافر را به سوی هتلش می‌برد ، بهتر از دهها گزارش کارشناسی ، نابسامانی نظام اقتصاد دولتی ایران پس ازانقلاب را بیان می‌کند  . » ( ص 178 - 179 ) « روزی یک مقام وزارت صنایع با لحنی اندوهبار به من گفت پیکان بیشتر از یک اتومبیل است : « پیکان یک بانک است  !  پیکان یک شاخص اقتصادی مثل بهای طلا است و این یک فاجعه است  .  یک نکبت است  .  ما محاسبه کردیم که اگر دولت مجانی به هر پیکان سوار یک اتومبیل نو هدیه کند ، از محل صرفه‌جویی مصرف بنزین ، پولش را سه ساله دوباره به دست می‌آورد  .  بیست و پنج سال است که با دنیا قطع رابطه کرده ایم ، به همین دلیل است که ما پیکان تولید می‌کنیم  .  ولی ما تنها نیستیم  .  در این کشور ، بانکها ، تلویزیون ، ادارات ، گمرکات ، بنیادهای انقلابی ، همه مثل پیکان کار می‌کنند  ! » ( ص 181 ) مولف در فصل سرمایه داران نوکیسه به شیوه زندگی آنان می‌پردازد  .  برخی از یافته‌های نویسنده بسیار قابل تامل است  .  آنهایی که ثروتشان را از طریق املاکی تثبیت کرده‌اند که از قبل ازانقلاب صاحب بوده‌اند و بهای آن‌ها به صورتی نجومی بالا رفته ، هیچ کاری نمی‌کنند و فقط مشغول گذران زندگی ، خوردن و خوابیدن و تفریح کردن هستند ، « روزنامه نمی‌خوانند و علاقه‌ای به اخبار سیاسی نداشتند  .  آن‌ها از زندگیشان در این حباب پر زرق و برق که در بطالت می‌گذشت ، کاملا راضی‌بودند  .  تنها چیزی که مطرح‌بود پول‌بود که آن هم در جیبشان فراوان‌بود  .... » ( 186 - 187 ) همین قشر ازجامعه است که از نویسنده می‌خواهند ایران را آن طوری که آن‌ها دلشان می‌خواهد ببیند و مثلا از رفتن به جنوب شهر و رفت و آمد و گفتگو با مردم « فقیر و متعصب » خودداری کند و خلاصه هر چیزی را که هویت ایرانی دارد « حقارت بار » بدانند ، اما بلافاصله از آن طرف بام می‌افتند و عقده خود بزرگ بینی شان را نشان دهند که « ما » مخترع موسیقی و آشپزی و شعر و سینما  ...  بوده ایم  !  و روشن نیست که منظورشان از « هویت ایرانی » کدام هویت است  ؟  و آیا اینان بخش بزرگی از مردمی را که درآن سرزمین هستند ایرانی نمی‌دانند  ؟ فرشته ، 22 ساله ، هر جمعه به بهشت زهرا می‌آید و قبور شهدای گمنام را غبارروبی می‌کند به این ترتیب است که نویسنده به برداشتی از این بخش از بورژوازی ایران می‌رسد که گرچه به نظر اندکی افراطی می‌آید ، اما حاوی حقیقتی است : « می‌توان بورژاوزی ایران را از طریق رنج این هویت شیزوفرنیک و دوگانه تعریف کرد : عقده حقارت و عقده خود بزرگ بینی  ! » در آن واحد  !  آیا این تناقضات فقط در میان بورژوازی ایران وجود دارد یا عام تر است  ؟  نویسنده به این موضوع نپرداخته است  .  اما بعد می‌پردازد به رواج تئوری توطئه در میان مردم ایران و این دیگر فقط بورژوازی ایران نیست - که همه چیز را از چشم خارجی می‌بینند  .  می‌گوید ایران مستعدترین کشور جهان در پذیرش تئوری توطئه است تا جایی که رانندگان تاکسی فحش به زمین و زمان می‌دهند برای راه بندان و آن را حاصل توطئه موساد و سیا می‌پندارند که روحیه ایرانیان را ضعیف و جلوی پیشرفت آنان را بگیرند  ! نمونه شیزوفرنیک بودن را در فصلی با عنوان « از یهودیان برحذر باش  ! » می‌بینیم  .  این فصل اختصاص دارد به خانواده محمد علی آرسین و مصاحبه‌ای که با او در خانه 800 متری اش در لواسان انجام‌شده‌ .  آقای آرسین قالی فروش است و می‌گوید از 14 سالگی در باراز تهران کار کرده و قالی به در مغازه‌ها می‌برده و « هر بار که برای قالی فروشان یهودی قالی می‌بردم ، نمی‌گذاشتند داخل مغازه شوم  .  باید قالی را جلوی در مغازه می‌گذاشتم  .  آن‌ها با غرور با من حرف می‌زدند و مزدم را هم بعد از دو سه هفته می‌دادند  .  سیزده سال بعد ، وقتی ما ایرانیها در حال تدارک انقلاب‌بودیم نمی‌توانستیم درباره فعالیتهای انقلابیمان حتی با زنمان صحبت کنیم چون ممکن‌بود او برود و آنچه شنیده‌بود به یک یهودی بگوید  .  آن وقتها ، اگر من در کوچه با یک یهودی گلاویز می‌شدیم و او شکایت می‌کرد ، اغلب اوقات دادگستری به نفع او حکم می‌داد  .  پلیس‌های شاه مخفیانه به من گفته‌بودند که نباید به یهودیان اعتماد کنم و باید کلاهم را دودستی بچسبم » ؟!  ( ص 386 ) آقای آرسین می‌گوید هفتاد هزار امریکایی در ایران‌بودند و هر کدام ماهی ده هزار دلار می‌گرفتند  !  یا می‌گوید که امریکایی‌ها ایرانیها را مجبور کرده‌بودند که به جای آفتابه از دستمال توالت استفاده کنند و بازار کاغذ توالت دست یهودیها‌بود  !  و می‌گوید کازینوها و قمارخانه‌های ایران هم در دست یهودیان‌بود ( ص 387 ) و اکنون دیگر « نیازی هم به وارد کردن ویسکی و ریختن پولش به جیب یهودیها نداریم  .  ما خودمان شراب درست می‌کنیم  . » ( ص 388 ) « یهودیها در طول تاریخ در جاهایی سکنی می‌گزیدند که مردمش ابله‌اند ، و بهتر می‌شود استثمارشان کرد  .  چرا درتبریز هیچ یهودی پیدا نمی‌شود ، برای این که مردم انجا باهوشند  . » ( ص 387 ) ( نویسنده در پاورقی توضیح داده که علت غیبت یهودیان از تبریز قتل عام ایشان است در سال 1830 به تحریم روحانی شهر و در نتیجه فرار یهودیان از آن شهر  . ) « آن وقتها ، امریکایی‌ها به افریقا رفتند و هزاران برده را اسیر کردند  .  امروز یهودیها همین کار را می‌کنند  .  آن‌ها دنیا را به بردگی کشیده‌اند  .  چگونه  ؟  با کنترل کارتهای بانکی  ...  من از کارت بانکی استفاده نمی‌کنم چون دشمنانم را می‌شناسم  ...  من به عنوان کارشناس با شما حرف می‌زنم  .  من به بیست و یک کشور دنیا سفر کرده‌ام  .  هیچ جا مشروب نخوردم و حتی فکرش را هم نکردم  .  همه چیز را خوب مطالعه کردم و به عمق مسائل پی بردم  .  همه جا قالی فروختم که بتوانم برای خودم زن بگیرم و عشق بازی کنم  .  من دو تخصص دارم ، قالی و زن  . » ( ص 389 ) « هر کاری مربوط به تکنولوژی پیشرفته باشد ، مخصوص یهودیهاست  . » ( ص 389 - 390 ) البته آقای آرسین گفتنی‌های دیگری هم دارد که برای فایده بیشتر به اصل کتاب باید مراجعه کرد که از قدیم گفته‌اند : چند‌ریزی بحر را در کوزه‌ای  ! اگرچه هیچ فصلی در این کتاب مشخصا به هنر اختصاص نیافته ، اما از جمله در فصل « خسرو » که به زندگی هنرمندی به نام خسرو حسن زاده پرداخته ، این موضوع نیز به‌طور اجمالی مورد بحث قرار گرفته است  . خسرو هنرمندی است که از اقشار پایین اجتماع برخاسته ، تفرعن و تکبری ندارد و علاقه مند به گفتگو درباره هنر به‌طور عام یا نقاشی نیست  .  عشق و علاقه او بیشتر به گفتگو درباره زنان است  .  اولین ازدواجش با دختری که خانواده اش برای او یافته‌بودند شکست خورده و خود را در این امر مقصر می‌داند : « ...  من این ازدواج رو خراب کردم  .  تقصیر هنر من‌بود  .  من از هنرم متنفرم  .  هشت سال زندگی با اون زن و موزهایی که می‌فروختم خیلی واقعی تر‌بود  .  از این زندگی هنری ، هنرمند بودن چیز وحشتناکیه  .  آدم هیچوقت نمی‌دونه خودشو چطوری ببینه : مثل یک کالای فروشی ، یک آگهی تبلیغاتی ، من کی هستم  ؟  روشنفکران می‌خوان به جای من جواب بدن ولی هیچ کس بهتر از روشنفکرا نمی‌تونه گند بزنه به زندگی آدم  ..  من از هنرمند بودن متنفرم  . » ( ص 278 - 279 ) بهمن اکبری باصری ، 45ساله ، عضو سپاه پاسداران در مقابل پرنده صلح پارک آزادی شیراز هنر ، به‌طور کلی ، یک نیاز باطنی و نوعی اضطرار طبیعی برای بیان منویات و مکنونات قلبی و ذهنی انسان به شمار می‌رود  .  ولی علاوه بر اینها ، سرژ میشل آفرینش هنری در ایران را ناشی از یک نوع مکانیزم دفاعی در برابر جمهوری اسلامی نیز می‌داند و این را خلاف وضع هنر در غرب ارزیابی می‌کند : « مشکل هنر در غرب این است که گاه هیچ دلیلی برای موجودیت خود نمی‌یابد و در بن بست پوچی و بی‌هدفی گیر می‌افتد  ... » ( ص 79 ) .  شاید بارزترین مقاومت هنری در ایران را بتوان در موسیقی زیرزمینی کنونی دید ، ولی در این کتاب اشاره‌ای به آن‌نشده‌است  . * در فصل « مسعود » نیز که به مسعود جعفری جوزانی فیلمساز تلویزیون ایران پرداخته اشاراتی به « هنر » وجود دارد  .  جوزانی که در رشته سیمنا در امریکا تحصیل کرده و در سال 1984 به ایران بازگشته فیلمهایی مستند - دراما درباره جنگهای ایران ساخته ، از قیام جنگل و میرزا کوچک خان تا اشغال ایران در جنگ دوم جهانی و جنگ عراق با ایران ، « با این حال او همیشه این رویا را در سر می‌پرورانده که روزی فیلم آشتی میان ایران و امریکا را پس از جدایی ناشی از فیلم « بدون دخترم هرگز » بسازد  .  از بیست سال پیش جوزانی می‌کوشد فیلم بلندی با الهام از سرنوشت هوارد باسکرویل بسازد  ...  قرار‌بود برد پیت در این فیلم نقش باسکرویل را بازی کند ولی این پروژه هرگز تحقق نیافت  .  تولید کنندگانی حاضر شده‌بودند بودجه فیلم را تامین کنند ولی هیچ دولتی ، حتی دولت محمد خاتمی ، مجوز تهیه این فیلم را نداده است  . پس جوزانی به این بسنده کرد که آخرین بخش فیلم « در چشم باد » ( ساخته تلویزیون ملی ایران ) را در امریکا فیلم‌برداری کند  .  در سال 2009 او اولین کارگردان ایرانی‌بود که با گروهی شامل دهها هنرپیشه و تکنسین ایرانی در خاک امریکا فیلم می‌ساخت  .  او ویزای افراد تیم خود را به موهبت سیاست تسامح باراک اوباما به دست آورد  .... » ( ص 284 285 ) اما چگونه یک فیلمساز مستقل می‌تواند با تلویزیون ملی ایران کار کند  ؟  به گفته نویسنده کتاب « این کاردشواری است چرا که این رسانه ابزاری‌ست درجهت تبلیغ برای رژیم و این در حالی‌ست که آثار سینماگران دیگر به راحتی سانسور می‌شوند  ... » ( ص 286 ) هنگام فیلم‌برداری سریال یوسف ، یکی از هنرپیشه‌ها که نقش یک مصری را بازی می‌کند جوزانی که خود پنج سال از فعالیت سینمایی ممنوع بوده است برای ساختن فیلم « در چشم باد » با امکانات تلویزیون ملی ایران از خود دفاع می‌کند : « فیلم من سفارش تلویزیون نبود بلکه طرحی‌بود شخصی که از سالها پیش رویش کار می‌کردم  .  این فیلم ، اگر نگوییم یک اثر ملی گراست ، دست کم یک کار ملی است  ...  داستان ایرانی‌ها و تمام ایران است حتی آن ایرانی‌هایی که در تمام جهان پراکنده‌اند  .  ایران کشوری است که حسادت دیگران را بر می‌انگیز  .  کشوری است که مثل درخت سپیدار سرش را خم می‌کند ولی سرانجام قامت راست خود را باز می‌یابد  . » ( ص 286 ) در سالهای آغاز انقلاب که برخی از کمبود لوازم و مایحتاج زندگی در ایران گله می‌کردند ، رهبر انقلاب در یکی از سخنرانیهایش گفت : الحمدالله همه چیز در بازار هست ، لیکن قدری گران است گیر مستضعفین نمی‌آید  !  به راستی که همه چیز در بازار یافت می‌شود و نمونه‌ای از آن را در کتاب سرژ میشل می‌بینیم : یک روزنامه نگار ایرانی که راهنمای نویسنده بوده و پس از وقایع پس از انتخابات اخیر ناپدید‌شده‌، نویسنده را به بازار فرش فروشهای تهران برده و دیدن قالیچه‌های « پورن » !  میشل می‌گوید : « تعداد زیادی از این دست قالیچه‌ها را در بازار فرش فروشها پیدا می‌کنیم  .  قیمت این قالیها بین هزار تا سه هزار دلار است اما فقط یکی از فروشنده‌ها حاضر می‌شود که ما از فرشهای غیرقانونی اش عکس برداریم ، و تازه نه در مغازه خودش  ... » ( ص 97 ) . 3 صفحه از کتاب به روابط ایران و امریکا پرداخته ، بدون این که جایگاه این روابط را در « خوشبختی مردم ایران » تعیین کند  .  نویسنده چهار حرکت دولت جرج واکر بوش در سالهای 2002 تا 2006 را اشتباه دانسته است : * « روز 22 ژانویه 2002 ، جرج بوش در سخنرانی خود درباره وضعیت ایالات متحده ، ایران را با عراق و کره شمالی « محور شرارت » خود جای داد  .  این امر نزدیکی آشکاری را که بین ایران و امریکا در پی سوئ قصدهای یازدهم سپتامبر پیش آمده‌بود ، محو و نابود ساخت  ... محمود احمدی نژاد ، در میان دو تن از نزدیکانش پیش از انتخابات دهم ریاست جمهوری * چهارم ماه مه 2003 ، کاخ سفید پیشنهاد ایران را مبنی بر حل جامع اختلافات میان دو کشور رد کرد  .  این پیشنهاد که جسورانه ترین پیشنهاد پس از انقلاب و مورد توافق رهبر و رئیس جمهور خاتمی‌بود ، توسط سفیر سویس درتهران و صادق خرازی سفیر ایران در پاریس ، تدوین شده‌بود  .  ایرانی‌ها قبول کرده‌بودند از حمایت از حماس و حزب الله دست بردارند ، دولت اسرائیل را به رسمیت بشناسند و کلیه برنامه‌های اتمی خود را به بازرسی بگذارند و در ازای آن امریکا تحریمها را لغو کند ، گزینه « تغییر رژیم » را از دستور کار خود خارج سازد و اعضای مجاهدین خلق درعراق را به ایران مسترد نماید  .  کاخ سفید به جای آن که این پیشنهاد را جدی بگیرد به سفیر سویس انتقاد کرد که از اختیارات خود فراتر رفته است  .  چهار سال بعد روزنامه واشنگتن پست یک نسخه از این پیشنهاد فوق العاده را به دست آورد  .  این روزنامه در این باره از کاندولیزا رایس وزیر امور خارجه وقت امریکا سوال کرد  .  رایس گفت که به یاد نمی‌آورد چنین سندی را دیده باشد و تام کیسی ، سخنگوی وزارت امور خارجه اظهار داشت که سند مزبور اعتباری ندارد و یک « کار دستی تخیلی سفیر سویس است  . » * حرکت سوم به قول نویسنده به ماه مه 2005 بر می‌گردد که امریکا ، فعالانه در جهت تاخیر « بسته پیشنهادی » به ایران به منظور متوقف ساختن فعالیتهای غنی‌سازی وارد عمل شد و اکثر امتیازات موجود در پیشنهادات را حذف کرد  ....  در نتیجه « چند هفته بعد محمود احمدی نژاد رئیس جمهوری شد  ... » * و حرکت چهارم نادیده گرفتن دو پیشنهاد ایران به کاح سفید در اوائل سال 2006 ، در جهت حل مناقشات میان دو کشور‌بود  .... میشل می‌نویسد : « به هر حال بی‌شک ا یران سرانجام تاوان اشتباهات خود را خواهد پرداخت  .  این در صورتی است که دولت بوش ، گلیم خود را نسبتا خوب از آب بیرون کشید  ....  ( ص 368 - 369 ) بررسی موجز این کتاب را با مکالمه میان نویسنده با چند جوان ایرانی به پایان می‌برم  .  این مکالمه به خودی خود بیانگر نوعی از حالات و رفتار و اندیشه‌های جمعی از ایرانیان متنعم و متمول جامعه است : - یاشار :  ...  مشکل [ ازدواج ] این جاست که امروزه سخته یک دختر شانزده ساله باکره پیدا کنی  . - « باکرگی برای شما مهم است  ؟ - یاشار : برای خوشگذرانی مهم نیست ولی اگر آدم بخواهد روزی ازدواج کند ، من ترجیح می‌دهم زنم باکره باشد  ... - « روزه می‌گیرید  ؟ - مهسان : بله من دوست دارم روزه بگیرم  .  ماه رمضان درایران ماه شادی است و من مخصوصا غذاهای افطاری را خیلی دوست دارم  . - یاشار : من وقتی سنم کمتر‌بود روزه می‌گرفتم ولی حالا دیگر نه  .  ولی بااین که روزه نمی‌گیرم در ما رمضان لب به مشروب نمی‌زنم  . - « در سینه زنی عاشورا شرکت می‌کنید و زنجیر می‌زنید  ؟ - الهام : بله عزاداری امام حسین توی خون ماست  ...  ما به حجاب اعتقادی نداریم و لی خوب توی دوران عزاداری بیکینی رو هم دوست نداریم  ! - « انتخابات چی  ؟  شرکت می‌کنید  ؟ - الهام : نه - مهریار : ما به خدا اعتقاد داریم مشکلمان این رژیم است  . - مهسان : پدرم به من گفته اگر بروم رای بدهم دیگر نباید به خانه برگردم  .  ( ص 228 - 230 ) *** من فرانسه نمی‌خوانم  .  و بنابراین این بررسی بر اساس نسخه فارسی کتاب است که به‌طور رایگان بر روی اینترنت گذاشته‌شده‌ .  نثر فارسی ترجمه کتاب روی هم رفته روان و خوب است ، اگرچه برخی از دست اندازها در عبارات نشان از آن دارد که مترجم در برگردان عبارتها به فارسی مشکلاتی داشته است و احیانا در مواردی نتوانسته از پس ترجمه برآید و از آن گذشته است  .  در ضمن با توجه به محتوی کتاب به نظرم می‌رسد متن کتاب باید با نوعی طنز همراه بوده باشد ، که جای آن در اکثر موارد در ترجمه فارسی خالی است  .  اما صرف نظر از غلطهای املایی که این جا و آن جا و نه به ندرت - به چشم می‌خورد ، چند مورد وجود دارد که مترجم به جای مراجعه به متن اصلی و نقل آن ، به ترجمه ترجمه پرداخته است  .  از جمله در صفحه 223 آنچه از قابوسنامه نقل‌شده‌: « ارضائ امیالت را فقط به زنان یا پسران جوان محدود نکن بدون آن که خود را پایبند یک جنس کنی باید لذت را در هر دو طرف جستجو کنی در تابستان عنان هوس را به سوی پسران جوان متمایل کن و در زمستان لذت را در نزد زنانت بجوی  . » ! آنچه از نصایح قابوس بن وشمگیر به پسرش نقل‌شده‌، نثر قرن پنجم نیست و واژگان و نحو عبارت جدید است  .  خوب می‌بود که مترجم به قابوسنامه مراجعه می‌کرد و آن را عینا نقل می‌کرد  . سید باقر خسروشاهی ، 60ساله ، در حوزه بازار تهران تدریس می‌کند  .  در 2005 به احمدی نژاد رای داد چون فکر میکرد او طرفدار فقرا‌ست  .  در 2009 به صف مخالفان پیوست در صفحه 215 کتاب آمده که لاله زار محل کاباره‌ها و روسپی خانه‌ها بوده است  .  به نظرم نادرست است ، لاله زار در اواخر رژیم گذشته محل کافه‌ها و کاباره‌ها بود ولی محل روسپی خانه‌ها نبود  .  در آن زمان روسپی خانه‌های شهرتهران توسط شهرداری در یک محل ( خیابان سیمتری ، کوچه سرور اعظم ) مجتمع شده‌بود ، که بعداز انقلاب توسط انقلابیون به آتش کشیده شد  . در اشاره به موضوع امام زمان و بازگشت او برای رفع ظلم می‌نویسد در سال 1979 ، عنوان « رهبر » به آیت‌الله خمینی داده‌شده‌که وی را جانشین یا خود امام زمان معرفی کنند « ولی این کوشش به جایی نرسید  . » ( ص 302 ) .  این نیز نادرست است ، لقبی که به این منظور به آیت‌الله خمینی داده شد « امام »‌بود نه « رهبر » و این که این کوشش به جایی نرسید هم قابل تردید است ، زیرا در بخشهایی ازجامعه امروز صحبت از « شیعه دوازده امامی ولایی » می‌شود که منظور همان ولایت فقیه آقای خمینی است  .