ژنرال بی سایه؛ درفراسوی جنگ و دیپلماسی
قاسم سلیمانی، فرمانده نیروی قدس سپاه پاسداران، پس از آیت الله خامنه ای، اصلی ترین تصمیم گیرنده در حکومت ایران درباره عراق است.
آنچنان که می‌گویند ، شبحی هولناک یا سرداری مخوف نیست ؛ شبکه‌های اجتماعی و وبسایت‌های اینترنتی ، پر است از تصاویر و ویدئوهایی از او ؛ از نوجوانی تا به امروز  .  در بسیاری از همین ویدئوهای کوتاه و تصاویر اینترنتی ، یا سربزیر در گوشه‌ای ایستاده یا در حال اشک ریختن برای دوستی است که از دنیا رفته  . نام قاسم سلیمانی ، فرمانده 57 ساله نیروی قدس سپاه پاسداران ایران ، امروز در بیشتر اخبار مربوط خاورمیانه به چشم میخورد  .  یک هفته پیش داعش در اعلامیه‌ای ، سلیمانی و سپاه قدس را مانع تداوم پیروزیهایش خواند ؛ پیش از آن ، مخالفان بشار اسد در سوریه ، او و نیروهایش را عامل موفقیت دمشق در سرکوب مخالفان دانسته‌بودند  .  به نظر بسیاری از ناظران تحولات خاورمیانه ، او تصمیم گیرنده اصلی در ایران درباره روابط با کشورهایی نظیر سوریه ، عراق ، لبنان و افغانستان است  . سرلشگر پاسدار اهل کرمان ، فرماندهی سپاهی با حدود 15 هزار نیرو را به عهده دارد  .  سپاه قدس ، که نیروی برون مرزی سپاه پاسداران ایران محسوب می‌شود ، با فعالیتهایی نظیر کمک به چریکهای کرد برای جنگ با صدام و کمک به جنگجویان افغانستان برای مقابله با نیروهای شوروی کار خودش را آغاز کرد ، اما به مرور دامنه فعالیتش به تمام منطقه خاورمیانه کشیده شد  .  این سپاه که از سال 1997 میلادی ( 1376 خورشیدی ) توسط رهبر ایران به قاسم سلیمانی سپرده شد ، با اتهامات سنگینی مانند انفجار ساختمان نظامیان آمریکایی در لبنان در دهه 80 میلادی و انفجار الخوبر در عربستان سعودی نیز روبرو بوده است ؛ اتهاماتی که ایران همواره آن‌ها را رد کرده است  . سلیمانی یک نظامی عالی رتبه و با سابقه در ایران است ؛ وقتی مجلسی برای درگذشت مادرش برگزار می‌کند ، چهره‌هایی مانند پسر رهبر ایران ، اعضای کابینه دولت حاضر و دولت‌های گذشته ، نمایندگان مجلس و روحانیون برجسته ، فرماندهان حاضر و پیشین سپاه پاسداران و نیروهای نظامی دیگر ، مقامات دستگاه قضایی و حتی بعضی از دیپلمات‌های خارجی نظیر سفیر سوریه در ایران ، برای تسلیت گفتن به او صف میکشند ، آن هم در حالیکه پسر عماد مغنیه ، فرمانده کشته‌شده‌حزب الله لبنان پشت سرش ایستاده است  .  از این رو می‌توان حدس زد که دامنه نفوذ او از ایران گرفته تا لبنان و سوریه تا چه حد وسیع است  .  اما در واقع فعالیتهای او در عراق‌بود که نام قاسم سلیمانی را برای نخستین بار بر سر زبانها انداخت  . اگر چه قاسم سلیمانی فرمانده سپاه قدس ایران سال 1997 به فرماندهی این نیرو رسید ، اما نام او برای نخستین بار پس از حمله آمریکا به عراق در رسانه‌های غربی به میان آمد  .  مخالفان شیعه صدام حسین و چریکهای کرد عراق ، که از زمان جنگ ایران و عراق مورد حمایت سپاه پاسداران ایران‌بودند ، با سرنگونی صدام به عراق بازگشتند تا در سرنوشت آینده آن کشور نقش داشته باشند  .  در این بین سلیمانی یک وجه مشترک با این گروهها داشت ؛ او هم 8 سال در جنگ ایران با عراق ، با نظامیان صدام جنگیده‌بود  . چند سال پس از سرنگونی صدام‌بود که به تدریج مقامهای میانی کردستان عراق و برخی مقامهای حکومت مرکزی در بغداد ، از قاسم سلیمانی به عنوان تصمیم گیرنده شماره دو ایران درباره عراق پس از آیت‌الله علی خامنه‌ای یاد کردند  .  به نوشته روزنامه « کریستین ساینس مانیتور »، سال 2008 که نیروهای عراقی از سرکوب شورش شبه نظامیان شیعه طرفدار مقتدی صدر در بصره ناتوان‌بودند ، میانجیگری سلیمانی‌بود که به مقامهای عراقی کمک کرد تا آرامش را به این شهر برگردانند  .  خبرگزاری‌های رویترز و آسوشیتدپرس از میانجیگری مقامهای عالی ایران برای پایان درگیریها خبر دادند و « گروه روزنامه‌های مک کلاچی » در آمریکا مشخصا نام قاسم سلیمانی را به میان آورد  .  گفته میشد مقتدی صدر ، روحانی جوان شیعه از حمایت ایران بهره می‌برد  . سلیمانی بار دیگر در ناآرامی‌های خونین و طولانی شهرک صدر ، منطقه شیعه نشین تحت نفوذ مقتدی صدر در بغداد وارد صحنه شد  .  سفر هیاتی از عراق به تهران منجر به برقراری یک آتش بس در شهرک صدر شد که نشان از نفوذ ایران در میان گروههای عراقی داشت  .  به نوشته کریستین ساینس مانیتور ، جلال طالبانی ، رئیس جمهوری عراق بهار آن سال باز هم با سلیمانی دیدار کرد که حاصل آن دیدار پیامی برای ژنرال دیوید پترائوس فرمانده نیروهای آمریکایی در عراق‌بود  .  ظاهرا سلیمانی در پیام خود گفته‌بود : « ما همگی عراق ، ایران و آمریکا باید همکاری کنیم تا وضعیت را پایدار کنیم  . » اگر چه این دخالت ایران‌بود که موجب شد درگیری‌های خونین شهرک صدر پایان بگیرد ، اما همین موضوع هم به روشنی ثابت کرد که نیروهای سپاه قدس نقش کلیدی در درگیری‌های فرقه‌ای عراق داشته‌اند  . آمریکا پیش از آن نیز تلاش کرده‌بود تا نیروهای سپاه قدس را از بی‌ثبات کردن عراق باز دارد  .  ژانویه 2007‌بود که نیروهای آمریکایی مستقر در عراق به یک ساختمان متعلق به دولت ایران در شهر اربیل ، مرکز منطقه کردستان عراق ، حمله کرده و 5 شهروند ایرانی را دستگیر کردند  .  منابع آمریکایی در عراق اعلام کردند که افراد بازداشت‌شده‌اعضای دستگاههای اطلاعاتی و نظامی ایران هستند که برای کمک به شورشیان به این کشور اعزام شده‌اند ، اما مقام‌های جمهوری اسلامی ، ساختمان مورد حمله را کنسولگری این کشور در اربیل و بازداشت شدگان را دیپلمات‌های ایرانی نامیدند  .  آن‌ها بعدا با خروج نیروهای آمریکایی از عراق ، آزاد شدند  . در همین سالها‌بود که نام قاسم سلیمانی بارها در میان مذاکرات مقامات عراقی و آمریکایی به میان می‌آمد  .  او بوسیله روابط خود با جلال طالبانی و برخی از چهره‌های برجسته کرد ، به مقامهای آمریکایی پیام می‌فرستاد و حتی گاه خواهان گفتگو با آن‌ها می‌شد ؛ اتفاقی که البته به تایید منابع رسمی ، هیچگاه رخ نداد  .  با این وجود رسانه‌های اروپایی و آمریکایی تنها پس از اوج‌گیری درگیرهای نظامی در سوریه‌بود که به بررسی نقش سلیمانی در منطقه پرداختند  . وال استریت ژورنال در گزارشی که در ماه آوریل 2012 منتشر کرد ، نوشت که سردار سلیمانی در سال 2008 پیامی را بوسیله احمد چلبی ، سیاستمدار عراقی ، برای ژنرال پترائوس ، فرمانده نیروهای نظامی آمریکا در عراق فرستاده‌بود  .  سلیمانی در آن پیام گفته‌بود که شخصا سیاست ایران را در نقاطی مثل عراق ، لبنان ، نوار غزه ، و افغانستان هدایت می‌کند  .  وال استریت ژورنال در این گزارش سلیمانی را مسئول اقدامات مقابله جویانه با آمریکا در منطقه معرفی کرد  . اکتبر 2012 ، در حالیکه سلیمانی به همراه چند تن از مقامهای اطلاعاتی و امنیتی ایران به دلیل دست داشتن در سرکوب مردم سوریه و طراحی ترور سفیر عربستان در آمریکا ، از سوی اتحادیه اروپا و آمریکا تحریم شده‌بود ، سوژه گزارش نیوروک تایمز شد  .  بنابر این گزارش ، ژنرال دیوید پترائوس در نامه‌ای به رابرت گیتس وزیر دفاع وقت ایالات متحده در سال 2008 به میزان نفوذ سلیمانی در عراق اشاره کرد و نوشت : « آنچه این هفته بیش از هر چیز ما را غافلگیر کرد ، حادثه مربوط به دخالت مستقیم ایران در دسیسههای سیاسی در عراق‌بود » . نیویورک تایمزنوشت که ژنرال پترائوس از طریق واسطه‌هایی با سردار سلیمانی تماسهایی داشت ، با این حال حتی دیدار محرمانه با او را مردود دانست ، زیرا تصور می‌کرد موقعیت فرمانده نیروی قدس را تقویت می‌کند  . اگر به این گزارش‌ها ، اسناد وبسایت افشاگر « ویکی لیکس » و اسناد دخالت مستقیم سلیمانی در اوضاع سیاسی کردستان عراق را هم اضافه کنیم ، نقش فرمانده نیروی قدس در عراق بیشتر نمایان می‌شود  .  روزنامه بریتانیایی گاردین و نشریه فرانسوی لوموند ، در ماه ژوئن 2010 اسنادی از ویکی لیکس منتشر کردند که نشان میداد ایران همواره تلاش کرده است به هر نحوی که‌شده‌، در امور داخلی عراق دخالت کند  . تصویری که از سفارت ایران در بغداد در این اسناد ارائه می‌شود مرکزی با « نرمش اعتقادی و لجستیکی » است که می‌تواند در آن واحد از گروه‌هایی با جهت گیری‌های متناقض در عراق پشتیبانی کند ؛ به گونه‌ای که این پشتیبانی‌ها تنها به احزاب شیعه منحصر‌نشده‌بلکه طرف‌های کردی و عربی سنی را نیز دربر گرفته است  .  در این اسناد همچنین به نقش قاسم سلیمانی فرمانده سپاه قدس اشاره‌شده‌و او را « مرد شماره دو ایران در مدیریت پرونده عراق پس از آیت‌الله خامنه‌ای » معرفی می‌کند  . برپایه این سند ، سلیمانی موفق‌شده‌است با برخی از سیاستمداران برجسته عراقی ، تماس‌های نزدیک و شخصی برقرار کند که در این میان نام جلال طالبانی رئیس جمهور عراق ، عادل عبدالمهدی معاون او ، نوری مالکی نخست‌وزیر عراق و ابراهیم جعفری نخست‌وزیر پیشین ذکر‌شده‌است  . اگر چه این اسناد از سیاستمداران ایرانی و قاسم سلیمانی به عنوان بازیگری چیره دست در سیاست عراق یاد می‌کنند ، اما نیویورک تایمز به نقل از ژنرال پترائوس ، سلیمانی را انسانی « شرور » می‌نامد  .  به نوشته نیویورک تایمز پترائوس هیچگاه این حرف سلیمانی را که نیروهای سپاه قدس در عملیات علیه آمریکایی‌ها نقشی ندارند ، باور نکرد  .  سلیمانی این پیام را پس از دستگیری 5 شهروند ایرانی در ساختمان کنسولگری ایران در اربیل به پترائوس داده‌بود  .  در هر حال اسنادی که گاردین و لوموند از فعالیتهای نیروهای ایرانی در عراق منتشر کرده‌اند نشان می‌دهد که آن‌ها با تمام نیروهای عرصه سیاسی عراق ، حتی سنی‌ها ، معامله کرده‌اند و برای تشکیل حکومتی که منافع جمهوری اسلامی را تامین کند ، بین 100 تا 200 میلیون دلار هزینه کرده‌اند  . گزارشها و اسناد پراکنده نشان می‌دهد که بخشی از نفوذ قاسم سلیمانی در عراق به پشتوانه نفوذ در میان چهرههای کرد بوده است  .  ناظم دباغ نماینده حکومت اقلیم کردستان در تهران اخیرا در مصاحبه خود با تلویزیون « رووداو » گفته است از سال 1999 که او نماینده جلال طالبانی و حزب وی در ایران بوده ؛ تمامی ارتباطات گروه‌های کرد از کانال سردار سلیمانی پیش میرفته است  . رسانه‌های کردستان عراق می‌گویند سلیمانی نفوذ زیادی بر رهبران کرد دارد  .  به گفته ، دباغ این فرمانده در سفرهای سابق خود به اربیل ، مهمان مسعود و نچیروان بارزانی ، و در سفرهایش به سلیمانیه مهمان جلال طالبانی بوده است  . به اعتقاد نماینده حکومت اقلیم کردستان در تهران ، قاسم سلیمانی نه ‌تنها مسئول ارتباطات اقلیم کردستان و جمهوری اسلامی بلکه مسئول همه ارتباطات ایران در خاورمیانه است  .  دو سال پیش نچیروان بارزانی ، نخست‌وزیر اقلیم کردستان عراق ، نیز به بی‌بی سی گفت : « واقعیت این است که پرونده عراق در دست قاسم سلیمانی است  .  اگر آمریکا یا هر کشوری بخواهد بر سر عراق با ایران مذاکره کند به نظرم باید با او صحبت کند » . همین نفوذ سلیمانی‌بود که باعث شد تا رسانه‌های کرد به او لقب « ژنرال بی‌سایه » بدهند ؛ کسی که همه جا هست ، اما نیست  .  رویدادهای بعدی کردستان عراق اما نشان داد که وابستگی طالبانی و اتحادیه میهمنی کردستان به فرمانده سپاه قدس ایران ، جایگاه آنان را در این سرزمین متزلزل کرده است  .  در همان روزهایی که رسانه‌ها مدام از حضور سلیمانی در سوریه برای حمایت از اسد سخن میگفتند ، محبوبیت متحدان او در کردستان رو به کاهش‌بود  . بعد از انتخابات سراسری سپامبر 2013 ، اتحادیه میهنی با شرایط جدیدی روبرو شد  .  این حزب از مجموع 100 کرسی پارلمان کردستان ، تنها صاحب 18 کرسی شد و پس از حدود 9 ماه اختلاف بر سر تشکیل کابینه ، چهار حزب از مجموع پنج حزب برنده انتخابات با تشکیل کابینه جدید که در آن اتحادیه میهنی ، دارای کمترین پست از وزرای کلیدی است ، توافق کردند  . این موضوع نشان می‌دهد که سرمایه‌گذاری سلیمانی روی اتحادیه میهنی دیگر منافع ایران در کردستان عراق را تامین نمی‌کند ، آن هم در شرایطی که منطقه کردستان ، چه از نظر امنیتی به خاطر اتصال به سوریه و ترکیه ، و چه از نظر اقتصادی ، اهمیت بسیار بالایی برای ایران دارد  . به نظر میرسد با تغییرات فضای سیاسی کردستان و رویدادهای عراق ، نقش فرمانده سپاه قدس ایران در این کشور در هر مقطع رنگ جدیدی به خود می‌گیرد  .  فرمانده کوتاه قد و کم حرف نیروی قدس ، که حالا دیگر مشغله کمتری در سوریه دارد ، با پیشروی نیروهای داعش در عراق ، روزهای پرکاری را در پیش رو دارد  .