سفیر پیشین بریتانیا: دلایل عدم گسترش دموکراسی غرب در خاورمیانه
برای این که در منطقه کارآمد باشیم و امنیت خود را تأمین کنیم، باید از گذشته درس بگیریم و مطمئن شویم که در سیاستگذاری‌های خود، تحولات داخلی کشورهای منطقه را مد نظر قرار دهیم.
روزنامه بریتانیایی دیلی تلگراف در به قلم سر اندرو گرین ، سفیر پیشین بریتانیا در سوریه و عربستان سعودی ، به بررسی دلایل عدم تحقق دموکراسی غربی در خاورمیانه می‌پردازد ، و می‌گوید کشورهای عربی کمتر از طریق حکومت قانون ، و بیشتر از راه لطف و مرحمت اداره می‌شوند  . آقای گرین مقاله خود را چنین آغاز می‌کند ، در حالی که مشغول نوشتن این سطور هستم ، به نظر می‌رسد که بحران در کوه شنگال حل‌شده‌، اما صحنه‌های وحشتناکی که در هفته‌های اخیر صفحه‌های تلویزیون‌ها را به تسخیر در آورده‌بود و نیز گزارش‌های مصور روزنامه‌ها از آن بحران ، افکار عمومی را برانگیختند  . مردم از ما می‌خواستند که با قدرت تمام به ایزدی‌ها و مسیحی‌هایی که با شیوه‌های ظالمانه تحت تعقیب قرار گرفتند ، کمک کنیم ؛ آن‌ها حق دارند که چنین درخواستی کنند  .  این مشکلی است که از بین نمی‌رود  .  از زمانی که پیکارجویان افراطی بخشهایی از شمال عراق را تصرف کردند ، یک میلیون نفر از خانه و کاشانه خود رانده و آواره شدند  .  دیروز ، استاندار دوهک ، که صدها هزار نفر در جستجوی پناهگاه به آن استان گریخته‌اند ، درباره « نسل‌کشی » هشدار داد  . دقیقا ما ازچه قدرتی برخورداریم  ؟  این مستلزم ارزیابی واقع‌بینانه شرایط در آنجا و توانایی‌های ما برای ایجاد تغییر است  .  مطمئنا ، در حال حاضر ، شرایط در خاورمیانه خطرناکتر و آشفته‌تر از نیم قرن گذشته است  . شوق و هیجان سال گذشته در مورد « بهار عربی »، ثابت شد کاملا گمراه‌کننده‌بود  .  این موج در مصر و لیبی به هرج و مرج کشیده شد  .  آنهایی که مصمم‌بودند در « سمت درست و برحق تاریخ » باشند ، حالا خود را در سوی اشتباه و نادرست این بحث و جدل می‌بینند  . دموکراسی از نظر فکری ، بخ خودی خود یک راه حل برای جوامع بسیار پیچیده نیست و دخالت غربی‌ها ، وضعیت را بطور غیرقابل محاسبه‌ای وخیم‌تر خواهد کرد  . این دیپلمات پیشین بریتانیا در ادامه می‌گوید ، دلیل بنیادی و اصلی شکست غرب این است که دموکراسی مورد نظر ما ، چیری نیست که در کشورهای خاورمیانه که روابط خانوادگی ، قبیله‌ای ، فرقه‌ای و دوستی‌های شخصی بر نهادها و دستگاه‌های دولتی برتری دارد کارآ مد و موثر باشد  .  این‌ها مطمنئا جوامع تحت حکومت قانون نیستند  .  برعکس ، آن‌ها در بهترین وجه می‌توانند به عنوان جوامعی بر پایه « لطف در برابر لطف » توصیف شوند  . به عبارت دیگر ، در این جوامع ، وقتی شما با مشکلی برمی خورید ، از طریق خانواده ، قبیله و یا محل سکونت‌تان دنبال کسی می‌گردید که به کمک شما بشتابد و تقریبا محال به نظر می‌رسد که درخواست شما مورد توجه قرار نگیرد ، زیرا این نوع ارتباطات خاص بسیار قوی هستند  .  در کشورهایی که خدمات امنیت اجتماعی کارآمدی در آن‌ها وجود ندارد ، امنیت آینده شما فقط به سیستم خانواده‌های گسترده و بزرگ وابسته است  . پشت چنین ساختار به ظاهر شکننده ، نیروهای مسلح و پلیس مخفی قرار دارند که زیر سایه سلطان ، رئیس جمهوری و یا هر کس دیگری که در راس هرم قدرت قرار دارد ، کشور را متفق نگاه می‌دارد  .  آن رهبر ، با دادن امتیازات گوناگون به گروه‌های مختلف در جامعه ، آن‌ها را با هم نگه می‌دارد ، اما در عین یک مشت آهنین دارد که وقتی لازم باشد ، از آن استفاده می‌کند و مردم هم آن را می‌فهمند  . مبارک در مصر ، اسد در سوریه و صدام در عراق نمونه‌هایی از آن هستند  .  سلاطین و امیران اردن ، بحرین و عربستان سعودی متفاوتند  .  در گروه دوم کشورها ، قساوت کمتری وجود دارد ، ولی هر وقت نیاز باشد از مشت آهنین استفاده می‌شود  . شکست تحقیرآمیز غرب در درک طرز کار داخلی این کشورها ، پیامدهای فاجعه‌آمیزی در بر داشت  .  من با حمله به عراق مخالف‌بودم ، نه این که دلباخته صدام‌بودم ، بلکه باور داشتم که جایگزین او بدتر خواهد‌بود  .  من نگران‌بودم که حمله ما ثبات را در منطقه خلیج ( فارس ) بر هم می‌زند ، منطقه‌ای که از زمان سقوط شاه در ایران ، بر سه محور ایران ، عراق و عربستان سعودی ، این کشور متحد غرب ، وابسته‌بود  .  این دقیقا چیزی است که روی داد و حالا ایرانی‌ها بر منطقه خلیج‌فارس تسلط دارند  . از نظر داخلی ، نتیجه حتی بدتر از این‌بود  .  ارتش عراق بهم ریخت ، هرچند برخی می‌گویند که ارتش خودش ، خود را منحل کرد  .  آمریکایی‌ها در گام بعدی حزب بعث ، تنها سازمان سیاسی کشور ، را تعطیل کردند  .  مطمئنا ، حزب بعث ابزاری در دست صدام‌بود ، ولی در کل بد نبود  .  مثل هر کسی در اتحاد جماهیر شوروی سابق که مقامی داشت ، مکلف به عضویت در حزب کمونیست‌بود ، در عراق هم مقامات ارشد باید عضو حزب بعث می‌بودند  .  نتیجه اما ، خرد کردن ساختار سیاسی و اجتماعی عراق‌بود  .  سیستم « لطف در برابر لطف » متوقف شد و به همراه آن سازوکار اداره امور نیز دچار از هم گسیختگی شد  . کمی بعد انتخابات برای کسب تحسین واشنگتن برگزار شد ؛ با شرکت عظیم اکثریت شیعه در انتخابات که از بی‌تجربگی و سادگی اشغالگران مبهوت شده‌بودند  . نوری المالکی سرانجام مجبور به کناره‌گیری از نخست وزیری شد که حداقل از دید سنی‌ها یک نسخه شیعی صدام‌بود  .  در واقع ، ناخشنودی عمیق قبایل سنی در شمال عراق‌بود که این فرصت را به داعش داد تا چنان سریع آن میزان از خاک عراق را تصرف کند که دولتهای غربی و نیز عربی را مات و مبهوت کرد  . در غرب ، ما تصور محدودی از تنفر و تحقیر متقابل دو گروه اسلامی شیعه و سنی نسبت به هم داریم  .  به تنفر بین کاتولیک‌ها و پروتسان‌ها در گذشته بیاندیشید و آن را چند برابر کنید  .  سپس نبرد قدرت درمنطقه را هم به آن بیفزائید  .  ما اکنون عربستان سعودی را به عنوان قدرت برتر سنی ، و در مقابل ، ایران شیعه را داریم که نفوذش را در لبنان و سوریه گسترش و تحکیم می‌بخشد ؛ هلالی شیعی که عربستان مصمم به مقابله با آن است  . سر اندرو گرین در ادامه مقاله خود در روزنامه دیلی تلگراف ، با مطرح کردن این پرسش که « حالا ، منافع ما در کجا قرار دارد  ؟ » می‌نویسد ، ما یک تکلیف انسانی در کمک موثر به نجات صدها هزار پناهجویی داریم که از خشونت‌های خونین پیکارجویان اسلامگرا گریخته‌اند  .  حفاظت از آن‌ها مستلزم خط مقدم جبهه کردها برای ایجاد عراق با ثبات است  .  این کار فقط از عهده کردها بر می‌آید  .  ایالات متحده آمریکا و بیشتر اروپایی‌ها در جلسه اضطراری وزیران امور خارجه اتحادیه اروپا در بروکسل برای بحث درباره این موضوع ، قبول کردند که باید مهمات ، تجهیزات و اطلاعات مورد نیاز را در اختیار کردها قرار دهند  . دست کم حمایت هوایی برای چند ماه لازم است ، اما هر نوع مشارکت و دخالت نیروی‌های زمینی یک اشتباه جدی خواهد‌بود  . در حالی که شاید لازم باشد که تعداد خیلی اندکی از نیروها‌ی ویژه در موضع مدیریت حملات هوایی در آنجا داشته باشیم ، اما نمی‌توانیم اجازه ماموریت خزنده برای تحت کنترل در آوردن آن‌ها را بدهیم  .  زمان درازی طول نمی‌کشد که حضور نیروهای غربی ، خود به خصومت و نارضایتی بیانجامد  . وقتی بحران آرام گرفت ، ما باید از توسعه و گسترش « دولت اسلامی » ( داعش ) جلوگیری کنیم  .  امری که نیاز به یک دولت کارآمد در بغداد دارد که بتواند گام‌هایی برای کسب رضایت ، اگر نه وفاداری ، قبایل شمال عراق بردارد ، که البته سنی هستند و در صورتی که بخواهند ممکن است طرف افراطیون اسلامی را بگیرند  . علاوه بر این ، ما باید شیوه برخوردمان با حکومت‌های تهران و دمشق را بازنگری کنیم ؛ جز این نمی‌توانیم بکنیم  .  یک خلافت اسلامی می‌تواند تهدید عمده‌ای برای ثبات کل منطقه خاورمیانه باشد  .  علاوه بر آن ، چنان خلافت اسلامی ، منطقه‌ای را تحت کنترل می‌گیرد که برای بریتانیا هم می‌تواند خطرناک شود  . سرویس امنیتی از این موضوع آگاه است که آن جوانانی که برای جنگ به خاورمیانه می‌روند ، وقتی به بریتانیا برگردند ، با روحیه خصمانه‌ای که دارند ، می‌توانند باعث انفجار شوند  .  چنین خطری می‌تواند با هر نوع پیروزی « دولت اسلامی » شتاب بگیرد ، که از سوی حامیانش می‌تواند به عنوان نشانه عنایت الهی به آرمان آن‌ها باشد  . برای این که در منطقه کارآمد باشیم و امنیت خود را تامین کنیم ، باید برای یک دفعه هم که‌شده‌، از گذشته درس بگیریم و مطمئن شویم که در روند سیاستگذاری‌های خود ، تحرکات و تحولات داخلی کشورهای منطقه را مد نظر قرار دهیم  . ما توان ارتکاب اشتباهات بیشتری را نداریم  .  هرج و مرج رو به گسترش در خاورمینه ، تهدیدی واقعی برای اقتصاد و آرامش جامعه ما است و در واقع خطری است برای جهان بزرگتر  .