گزارش فیلم «پرده بسته» از جعفر پناهی: واکنش منتقدان
منتقدهای آمریکایی با «پرده بسته» آنطور که واقعاً هست برخورد کرده‌اند، یعنی فیلم تمثیلی و سربسته‌ای که در ضمن بیانیه ای است در باره شرایط زندگی یک هنرمند مجبور به سکوت.
فیلم « پرده بسته » از جعفر پناهی که اکران سراسری آن در ایالات متحده آمریکا از هفته گذشته در چهار شهر بزرگ شروع‌شده‌و از جمعه این هفته در چهار شهر دیگر ، از جمله واشنگتن پایتخت آمریکا اکران آن شروع می‌شود ، از سوی منتقدان در رسانه‌های آمریکا با استقبال نسبتا پرسروصدایی همراه شد ، شبیه واکنشی که نمایش آن در سال گذشته در جشنواره برلین به همراه داشت  . برلیناله ، برای برای کامبوزیا پرتوی ، همکار پناهی در فیلمنامه‌نویسی و بازیگر فیلم و همچنین برای مریم مقدم ، بازیگر دیگر فیلم ، که مقیم سوئد است ، فرش قرمز پهن کرد و جایزه خرس نقره‌ای بهترین سناریو را به « پرده بسته » داد  .  دو ماه بعد از آن ، در جشنواره کن برای پناهی یک صندلی خالی در هیات داوران قرار دادند به عنوان داور غایب ، به نشانه اعتراض به حکم 6 سال حبس تعزیری و 20 سال محرومیت از فیلمسازی ، که یک دادگاه قوه قضائیه جمهوری اسلامی برای پناهی صادر کرده‌بود  . فیلم « پرده بسته » دومین فیلمی است که پناهی بعد از صدور حکم دادگاه ساخته است  .  نخستین فیلم او که مخفیانه از ایران به جشنواره کن سال 2010 راه یافت ، « این فیلم نیست » نام دارد که اعتراضی‌بود هنرمندانه به محدودیت هائی که به این فیلمساز تحمیل‌شده‌ . منتقدهای آمریکایی با « پرده بسته » آنطور که واقعا هست ، برخورد کرده‌اند ، یعنی فیلم تمثیلی و سربسته‌ای که ضمنا یک بیانیه هم هست در باره شرایط زندگی یک هنرمند مجبور به سکوت و انزوا  .  از دید خانم « دبرا یانگ » منتقد « هالیوود ریپورتر »، پرده ، فیلمی است در تاکید بر نیاز به بازگوکردن واقعیت  . کامبوزیا پرتوی و مریم مقدم ، در مصاحبه مطبوعاتی هنگام نمایش فیلم در جشنواره برلین ، شرایط خاص ساخته شدن فیلم را تشریح کردند  . آقای پرتوی گفت « همانقدر که کار کردن سخت است ، کار نکردن سخت تر است  .  وقتی به آدم می‌گویند کار نکن ، خوب خیلی سخت است ؛ آن هم زمانی که آدم در اوج است  .  خوب آدم افسردگی می‌گیرد ، که امیدوارم در فیلم به این اشاره‌شده‌باشد و این را دیده باشید و این را دریافت کرده باشید  .  خوب برای ایشان هم سخت‌بود که فقط بنشینند توی خانه  . » پرتوی افزود « در این مدت صحبت‌هایی با هم داشتیم  .  گفتیم می‌توانی برای خودت بنویسی ، و نشست و نوشت و وقتی آدم می‌نویسد ، هیجان این را دارد که ببیند در تصویر چه می‌شود  .  این‌بود که گفتم باز کاری ندارد  .  این ( فیلم ) که توی ویلا می‌گذرد  .  پس بهتر است که خودت هم کار کنی ، تا ببینیم چی می‌شود  .  نه برای ارائه ، بلکه فعلا برای نفس کارکردن ، که سرگرم باشد و بتواند این روزها را ، این دوران را تحمل کند  .  وقتی تمام شد ، ایشان گفت نوشتن تمام شد  .  گفتیم چه بهتر ، حالا آیا می‌توانیم اجرایش کنیم  ؟  خوب ، می‌دانیم اجرای سناریو سخت است ، ولی در یک ویلا با یک دوربین و دو تا آدم ، سه تا آدم شروع کردیم و تمام شد و بعد هیجان دیدنش را داشتیم و دلمان می‌خواست ببینند و رسید به اینجا و بازهم نمی‌دانیم چه خواهد شد  .  ولی خوشحالیم که جعفر توانست یک کار تمام کند  .  آقای پناهی توانست یک کار انجام بدهد در این روزها  . زمستان سال گذشته در برلیناله ، نمایش فیلم « پرده » با تظاهراتی همراه شد در حمایت از پناهی  .  کارگردانان سینما و مسئولان جشنواره خواستار لغو حکم دادگاه علیه او شدند  .  صندلی خالی در هیات داوران جشنواره کن نیز ، نشان اعتراض دیگری‌بود به حکم عجیبی که در ایران صادر شده‌بود  . کامبوزیا پرتوی گفت : به خاطر همین حکم ، وقتی آقای پناهی درگیر انتخاب بازیگر‌بود و هیچ کس نمی‌آمد چون ریسک داشت ، من گفتم من که بازیگر نیستم ، من بازی می‌کنم  . » حکم علیه پناهی بعد از آن صادر شده‌بود که او یک سال بعد از انتخابات سال 1388 ، ساختن فیلمی را با شرکت گروهی بازیگر در منزل شخصی‌اش در تهران شروع کرده‌بود ؛ فیلمی که اجازه اتمام نیافت  . تمام صحنه‌های فیلم « پرده بسته » در درون ویلای پناهی در شمال فیلم‌برداری‌شده‌ .  فیلم با یک فیلمنامه‌نویس آغاز می‌شود با بازی پرتوی ، که به ویلای خود در شمال می‌آید و پرده سیاه جلوی پرده‌ها می‌کشد که سگ کوچکش را از دست ماموران که سگ‌ها را شکار می‌کنند ، حراست کند  . ورود زن و مردی به ویلا ، خلوت فیلمنامه‌نویس را بر هم می‌زند  .  بعد از دستبردی به ویلا ، خود پناهی جلوی دوربین حاضر می‌شود  .  معلوم نیست که صحنه‌هایی که دیده‌ایم و زن و مردی که آمده‌اند ، واقعی‌بود یا در رویای فیلمنامه‌نویس  .  تصویری می‌بینیم از پناهی در حال فیلم‌برداری زنی که در دریا دور می‌شود ، با دوربین « آیفون  . » بازیگر فیلم ، خانم مریم مقدم می‌گوید فیلم‌برداری خیلی سریع در ده دوازده روز انجام شد و تمام مدت داخل آن‌ها ویلا‌بودند و هر گز بیرون نرفتند  .  پرده‌ها مدام کشیده‌بود ، چون نمی‌خواستند مردم بیرون بدانند که آن‌ها در داخل ویلا چه می‌کنند  . « پرده بسته » در اسم فیلم ، اشاره به پرده‌های ویلا دارد که خانم مقدم گفت همیشه بسته‌بود  .  ولی اشاره به خیلی چیزهای دیگر هم می‌تواند باشد ، از جمله پرده‌های سیاهی که در اتاق‌های ویلا هست  . در خود فیلم ، سئوال می‌شود پشت پرده‌ها چیست ، این سئوال کمی غلط انداز است ، چون پشت پرده‌های سیاه ، پوسترهای بزرگ فیلم‌های قبلی جعفر پناهی است ، فیلم‌هایی مثل « آفساید » و « طلای سرخ » و « دایره » که نمایش جهانی داشته‌اند  . از دید « دبرا یانگ »، منتقد هالیوود ریپورتر که این فیلم را در برلیناله دیده ، پرده بسته ، تمثیل سینمای ایران است ، زیر سانسور  . در مقالاتی که در باره پرده این روزها در روزنامه‌های آمریکا منتشر می‌شود هم شاهد اظهار تعجب منتقدها هستیم ، هم از حکم دادگاه ، و هم این که در میان فیلمسازان مستقل ایرانی ، چنین حکمی فقط برای پناهی صادر‌شده‌، در حالی که خیلی‌های دیگر از همکاران او در سینمای مستقل ایران ، به هرحال به کارشان مشغول هستند  .  البته سینمای مستقل در کشوری که همه وسائل تولید فیلم در دست دولت است ، خودش یک عنوان نسبی است  . نقدهای خیلی زیادی در باره فیلم پرده بسته منتشر شد ، هم بعد از جشنواره برلین ، و هم حالا که فیلم در آمریکا اکران می‌شود  . نکته مهم در باره پرده بسته این است که یک اثر سینمایی است که در آن عناصری از سینمای هیجانی ، با کمدی خانوادگی و واقع‌گرایی مستندگونه در آمیخته و تصویری است از جامعه عادی ایران ، جامعه‌ای که علیرغم محدودیت‌ها ، دارد به زندگی شبیه معمولی ادامه می‌دهد  . منتقد هالیوود ریپورتر از زاویه‌های سنجیده و نورپردازی حرفه‌ای فیلم تعریف کرده  .  جی وایزبرگ ، در هفته نامه تخصصی « ورایتی » آن را به اندازه فیلم‌های دیگر پناهی راضی‌کننده نمی‌داند ، اما در هرحال فیلمی می‌داند جسورانه و اندوهگین  . پال جانسون در « سنفرنسیسکو کرانیکل » هم این فیلم را مثل « این فیلم نیست » یک « نافیلم » می‌داند ، موشکافی هنرمندانه در باره خلاقیت و فقدان آزادی و اسارت روانی  . مارک جنکینز در شبکه رادیوئی «‌ان پی آر » می‌گوید این ویلا تمثیل کل جامعه ایران است در تناسخ روحی  . نکته‌ای که اندرو اوهیر ، نویسنده مجله وزین سالون ، در مقاله اش به آن اشاره کرده ، این است که این فیلم اساسا ساخته‌شده‌برای این که هنرمندی خواسته علیرغم حاشیه‌ها ، به کار اصلی‌اش باز گردد  .  چون حاشیه‌های این فیلم و موضوع حکم دادگاه و ممنوعیت کار کردن پناهی خود فیلم را تحت‌الشعاع قرار داده  . این را در باره سایر هنرمندان و نویسندگانی که دادگاهی می‌شوند یا به زندان می‌افتند و آثارشان سانسور می‌شود هم می‌بینیم  .  گزارش‌ها معمولا می‌رود به طرف ماجراهای دستگیری و حبس و شکنجه و حکم دادگاه ، و حاشیه‌ها اجازه نمی‌دهند که کار هنرمند بررسی شود و مورد نقد قرار بگیرد  . « اندرو اوهیر » می‌نویسد جایزه ساخاروف پارلمان اروپا به پناهی ، قرار گرفتن نام او و صندلی خالی‌اش در کنار داوران جشنواره کن ، و حتی تبدیل شدن پناهی به موضوعی در یکی از سخنرانی‌های باراک اوباما ، رئیس جمهوری آمریکا ، البته تعجبی ندارد که به تغییر ذهنیت مقامات نظام ایران در باره پناهی کمکی نکرده ، اما باعث‌شده‌که پناهی و کار او ، به جای هنرمند و اثر هنری ، تبدیل به سوژه شوند  . اوهیر معتقد است که فیلم « پرده بسته » اصلا تلاشی است از سوی هنرمند برای بازگرفتن این قلمرو ، و تغییر این گفتمان  . فیلمی است هر چند بدون بودجه و با فقط یک بازیگر حرفه‌ای ، ولی به مراتب « واقعی » ‌تر است از فیلم قبلی پناهی ، یعنی « این فیلم نیست » که حکم مقاله‌ای اعتراض‌آمیز داشت در باره شرایطی که به این هنرمند تحمیل‌شده‌ . وقتی در میانه‌های فیلم ، خود پناهی جلوی دوربین قرار می‌گیرد ، تماشاگر متوجه‌شده‌که در این فیلم با یک رویا روبروست ، رویایی که اوهیر آن را به کشتی فضایی فیلم « سولاریس » از « آندره ئی تارکوفسکی » تشبیه کرده  .  اما این منتقد به تماشاگرهای آمریکایی هشدار داده که « پرده بسته » فیلمی با قصه و شخصیت‌پردازی متعارف نیست ، بلکه فیلمی است برای آن‌ها که اهل تماشای تنهایی ، اندوه عظیم و ابهامی باشند که در این حکایت ظریف در باره زندگی و هنر در محدودیت‌های غریب مطرح می‌شود  .