پاش سه‌ده‌یه‌ک له‌ کۆمه‌ڵ کوژی ئه‌رمه‌نه‌کاندا
زۆربه‌ی ئه‌وانه‌ی ئاماده‌ی ڕێوڕه‌سمی ڕۆژی هه‌سـتانه‌وه‌ بوون له‌ کڵێسای سانتا کایریاکۆس و ژۆلیتای‌‌ سه‌ر له‌ نوێ بنیادنراوه‌ته‌وه‌ له‌و شاره‌ کوردیـیه‌ی قه‌راغ ڕووباری دیجله‌، مه‌سیحی نه‌بوون، به‌ڵکو موسڵمان بوون
زۆربه ی ئه وانه ی ئاماده ی ڕێوڕه سمی ڕۆژی هه سـتانه وه بوون له کڵێسای سانتا کایریاکۆس و ژۆلیتای سه ر له نوێ بنیادنراوه ته وه له و شاره کوردیـیه ی قه راغ ڕووباری دیجله ، مه سیحی نه بوون، به ڵکو موسڵمان بوون. غه فور تورکی که ئه رمه نه ، له نێو ئه و چه ند مه سیحیـیه یه دا بوو که له وێ ئاماده بوون. پـێنج سـاڵ له مه وبه ر ده ستبه رداری ئاینی ئیسلام بوو که له سه ری په روه رده کرابوو و که وته په یڕه وکردنی ئاینی باوپاپـیرانی. وه کو خۆی ده ڵێت زیاتر له به ر ئه رمه نێـکه یه وه ک له وه ی له به ر مه سیحیـیه ت بێت. هه روه ها ده ڵێت بۆ ڕێزلێنانه له باپیری که ملیان قرتانبوو له میانه ی کوشـتنکاریـیه کانی سـاڵی 1915 ، ئه وانه ی زۆربه ی ئه رمه نه کانیان له نه خشه ی ئه و خاکه دا سڕیـیه وه که ئه مڕۆ به ئه ناتۆلیا ناسراوه . غه فور تورکی گوتی" بۆ باپـیرم، بۆ ئه و کوشـتنکاریـیه ی له به رامبه ر ئه رمه نه کاندا کراوه ، بۆ ئه وان من ئه مه م کردووه ." گوتیشی ئه و نازناوه تورکه شی به بنه ماڵه که یه وه یه تی، ئه وه ش به زۆر به سه ریاندا سه پێندراوه . پاشان گوتی " من موسڵمانێـکه م باش نه بوو و ته نانه ت مه سحیـیه تێـکه شم باش نیـیه ، به ڵام ئه رمه نێـکی باشم." سه دان هه زار ئه رمه ن له و کوشـتنکاریـیانه ی سه د سـاڵ له مه وبه ر کوژران که له 24 ی مانگی چواری سـاڵی 1915 ده ستیانپـێکرد. زۆرێک له میژووناسان ده ڵێن ژماره ی کوژراوان زیاتر له ملیۆنێـکیشه . هه روه ها زۆرێـک له شاره زایان و توێژه ره وان و ئه رمه نه کان له سه رانسه ری جیهان به یه که م جینۆسایدی سه ده ی بیست ناودێری ده که ن. بۆ تورکه کان، ناوبردنی ئه و کوشتنکاریـیانه به جینۆساید هه ڵه یه و سووکایه تی پـێکردنیشه . حکومه تی تورکیا ئه مڕۆ ده ڵێت ڕاسته کاتی خۆی ئه رمه نه کان و مه سیحیـیه کانی دیکه به کۆمه ڵ کوژراون ، به ڵام به فه رمانی حکومه ت نه کراوه و ئه وه ی که ڕوویداوه له شه ڕێـکی دڕندانه دا بووه که تیایدا تورک و خه ڵکی دیکه ش بووبوونه قوربانی. پاش سه د سـاڵ له و ڕووداوانه که هه تا ئه مڕۆ ئه رمه ن و تورکه کانی زۆر به قوڵی دابه شکردووه ، هه وڵه کانی غه فور تورکی بۆ گرێدانه وه بووه به ڕه چه ڵه کی خۆی. ئه مه ش نمونه یه که بۆ ئاشتبوونه وه ی سستی نێوانیان. ئه و ئاشتبوونه وه مانای ئه وه یه بتوانرێت به ڕاشکاوانه قسه بکرێت له باره ی ڕاوبۆچوون و ئاین له و کڵێسا دێرینه ی ئه رمه ن که سه رله نوی بنیادنراوه ته وه و له ئامه د به دێرا سۆرپ گیرگۆس ناسراوه . له نێوه ندی خاوی ساڕێژبوونی برینه کان کورد هه یه ، ئه و نه ته وه یه ی له ئامه د و ئه م به شه ی باشوری تورکیادا زاڵه و له پـێناو دانپـیادانان به بوونیدا خه باتی کردووه . کورده کان دان به وه دا ده نێن له م به شه ی ئه ناتۆلیا هه ندێـک له باوباپـیرانیان به شـداریـیان له کوشتنی ئه رمه نه کاندا کردبوو ، به ڵام سوورن له سه ر ئه وه ی بۆ حکومه تی تورکیایان کردبوو . له هه مان کاتیشدا کوردیش هه بوون یارمه تی ئه رمه نه ڕزگاربووه کانیان دابوو. غه فور تورکی که ئێسـتا ته مه نی 49 سـاڵه و له ئامه د کارداری ده کات ده ڵێت په نجا سـاڵ له مه وبه ر بۆ کوردێـک جێی شانازی بوو بڵێت " من قاره مانم، زۆر ئه رمه نم کوشتووه " . ده شڵێت به ڵام ئێسـتا ده ڵێن" داوای لێبوردن ده که ین که باپـیری تۆمان کوشتبوو ." ئه مه به شێـکه له کێشه ی سیاسه تی ناسنامه که له م سووچه بچوکه ی ڕۆژهه ڵاتی ناوه ڕاستی پـڕ کێشه یه دا بۆ سه ده یه که به نێو یه کدا چوون. به سه رهاته کان ده ڵێن تورک ئه رمه نی کوشتووه ، کورد ئه رمه نی کوشتووه ، تورک کوردی کوشتووه ، کورد تورکی کوشتووه . به ڵام ئه م کێشه یه وا ورده ورده نامێنێت. له م ڕۆژانه کورد پـێش ئه رمه نه کان قه ره بوو ده کرێنه وه . تورکیا مه خابنی خۆی ده رده بڕێت. ئه رمه نه کان که بۆ چه ندان نه وه خۆیان شاردبۆوه وا ئێستا سه ریان هه ڵداوه ته وه . گێڕانه‌وه‌ی ڕابردوو ئه و توندوتیژیه تایفیـیه ی 100 سـاڵ له مه وبه ر و به درێژایی سه ده یه ک ناوچه که ی گرتبۆوه له م هه ینیـیه دا به دی نه کرا. ئه وه ی دیاربوو ئاست و توندی و ڕێکخسـتنی کوشتنکاریـیه که بوو بۆ ئیمپراتۆریه تێـکی ته مه ن 700 سـاڵ له دوا هه ناسه کانی سه ره مه رگیدا و هه روه ها هه ناسه پـڕ ئازاره کانی دروستبوونی وڵاتێـکی نوێدا. له سه ده ی نۆزده دا له زۆربه ی ئاناتۆلیای عوسمانیدا، ئه رمه نه کان له گه ڵ کۆمه ڵێـک نه ته وه و ئایندا پـێکه وه ژیاون. کورده کان له پاڵ تورکه کان، یۆنانیـیه کان له پاڵ کلدان و ئاشوریـیه کان ، موسڵمان له گه ڵ جووه کان و مه سحیـیه کان و ئێزیدیـیه کان. زۆرێـک له کورده کان له ئامه د، ئه و شاره قه ڵایه ی 1400 کیلۆمه تر له باشوری ڕۆژهه ڵاتی ئه سته نبوڵه وه دوره ، ده ڵێن کاتی خۆی ئه رمه نه کان به ته نها ڕاپه ین له به ر ژماره یان و پـێـکه کۆمه ڵایه تیـیه که یان و ئاینه که یان و ناوبانگیان وه کو پـیشه زان. ئه رمه نه کان به کاری ئاسنگه ری ناسرابوون و ده رگا و په رژینیان دروست ده کرد له گه ڵ شتی له و جۆرانه . له کۆتایـیه کانی سه ده ی هه ژده مه سیحیـیه تی ڕووسیا کاریگه ری له ناوچه که دا هه بوو. ئه رمه نه کان وه کو مه ترسیـیه ک له لایه ن عوسمانیـیه کانه وه لێـیان ده ڕوانرا به هۆی خواستیان بۆ جیابوونه وه له خاکی ئیمـپـراتۆریـیه ته لاوازه که یان. کۆمه ڵێـک که به فیدراسیۆنی شۆڕشگێڕی ئه رمه ن ناسرابوو، سه رکردایه تی به رهه ڵستی سیاسی له دژی عوسمانیـیه کان ده کرد و ته نانه ت هه وڵی کوشتنی یه ک له سوڵتانه کانیشی دا. له کوشـتنکاریـیه کانی سـاڵی 1895 له ئامه د زۆرێـک له ماڵ و حاڵی ئه رمه نه کان به تاڵان بران و مه زه نده ده کرێت به هه زاران که سیش گیانیان له ده سـتدابێت. له سـاڵی 1908 ، کۆمه ڵه ی ئیتیحاد و ته ره قی له ئیسته نبوڵ که به گه نجانی تورک ناسرابوون، هێزیان بۆخۆیان په یداکرد له نێو ڕێبه رایه تیـیه کی کۆنه په رستی عوسمانیدا. له گه ڵ هه ڵگیرساندنی شه ڕی جیهانی یه که م له سـاڵی 1914 و دروسـتبوونی مه ترسی ڕووسیا، دانیشـتوانه مه سحیـیه که ی نێو ئیمپـراتۆریه تی عوسمانی وه کو مه ترسیـیه ک بۆ سه ر ئیمپـراتۆریـیه ته که داده نران. له 24 ی مانگی چواری سـاڵی 1915 ده سـتکرا به ده سـتگیرکردنی زیاتر له 200 ڕۆشنبیری ئه رمه ن و پاشان له ئسته نبوڵ کۆکرانه وه و زیندانی کران و دواتر ئیعدام کران. به درێژایی چه ندان مانگ و ته نانه ت چه ندان سـاڵ دوابه دوای ئه و ڕووداوه ، زۆربه ی ئه رمه ن و مه سحیـیه ئاشوریـیه کان له گه ڵ ئه وانی دیکه ، به پـێ به ره و وڵاتی لوبنان به ڕێکه وتن و له ڕێگه دا له بیابانی سوریا ژماره یه کی زۆریان گیانیان له ده سـتدا. هه روه ها به شێـکیشیان به بێ دادگایی کردن ئیعدام کران. ئه وانه شی زۆر به خته وه ربوون له لوبنانه وه به ره و ئه وروپا و ئه مه ریکا کۆچیان کرد و له زۆر حاڵه تیشدا یه ک پاره شیان پـێ نه بووه . مێژووناسانی ئه رمه ن و ڕۆژئاوایی و هه ندێـک تورک ده ڵێن له و کوشـتنکاریـیانه زیاتر له یه ک ملیۆن که س گیانیان له ده سـتداوه . ئه رمه نه کان به "مه دز یه گهه رن" ناودێری ده که ن واته تاوانی گه وره و کوردیش به " فه رمانی فه له یه ن" و تورکیش به "1915 ئۆلایلاری" واته ڕووداوه کانی 1915. له ئامه د و به شێکی گه وره ی ناوچه کانی ڕۆژهه ڵاتی تورکیا، چه ند سـاڵێـک به ر له کوشـتنکاریـیه که له لایه ن چه ند خێڵێـکی کورد هێزی سواره ی حه میدیـیه دامه زرا بۆ پشـتگیریکردن له ده وڵه تی عوسمانی. زۆربه ی چه کدارانی ئه و هێزه پـێـیان گوترابوو ئه گه ربێت و ئه رمه نه کان وه ها بمێننه وه ، ئه وا ڕووسیا ده ستبه سه ر ناوچه که ده گرێت و کوردی لێ ده رده کات. ئه حمه د پاموک چوو که پـیاوێـکی ته مه ن 95 سـاڵه و باپـیری له و سه رده مه شێخی یه ک له خێڵه کوردیـیه کان بوو ده ڵێت " کورد خۆش باوه ڕبوون و بڕوایان به و قسه یه کردبوو و به وه ش کورد و ئه رمه ن بوون به دوژمنی یه کتر، ئه مه ش ئامانجی ده وڵه تی تورک بوو و توانی تیایدا سه رکه وتوو ببێت." هه ندێـک له خێڵ و بنه ماڵه کورده کان، وه کو بنه ماڵه که ی ئه حمه د پاموک چوو خێزانه ئه رمه نه کانیان له خۆیان گرتووه و یارمه تیـیان دابوون هه ڵبێن. ئه حمه د پاموک چوو ده شڵێت " پاشان کورد په شیمان بوو و مه خابنی ده ده بڕی، به ڵام پاش چی هه موو شتێـک کۆتایی پـێهات." ده وڵه تی عوسمانی که له ساڵی 1923 ڕێی بۆ کۆماری تورکیا خۆشکرد، نه ته وه په ره سته کانی تورک ئینجا سه نگیـیان خسته سه ر کورده کان وه ک به شێـک له سیاسه تی ناسراو به تورککردن. عه بدوڵڵا ده میرباش سه رۆکی پـێشووی شاره وانی ئامه د که چالاکانه پشـتیوانی له بیناکردنه وه ی کڵێسای سۆرپ گرێگۆس کرد ده ڵێت "سه رهه ڵدان که له سـاڵی 1923 له ئامه د هه ڵگیرسا و بوو به مایه ی کوژرانی هه زاران کورد، ئه وه تا ئه مڕۆ بووه ته ده سـته واژه یه ک له ناوچه کوردیـیه کاندا به کارده هێنرێت." ده شڵێت" ئه وان (تورکه کان) بۆ نانی به یانی ئه رمه نیان هه بوو و بۆ نیوه ڕۆ کورد." پاشماوه‌کانی مێژوو هێشـتا ئاسه واری کۆنی چه ند شوێنێـکی ئه رمه نه کان له ناوچه گوندنشینه کانی ده وروبه ری ئامه د به دی ده کرێن. له گوندێـکی ڕۆژهه ڵاتی ئامه د که به کوردی ناوی دێرخسته ، ڕۆژێـک له ڕۆژان کڵێسایه ک له به رزایی گردێـکیدا هه بوو که ده یڕوانیـیه سه ر ڕێـگایه کی گڵ و کۆمه ڵێـک باخ و بێسـتاندا. هه ندێـک له گێلی گۆڕه کانی نزیک کڵێساکه هێشـتا له شوێنی خۆیان ماوه ن، به ڵام زۆربه یان شکێنراون. له سه ر هه ندێـکیشیان نووسینه ئه رمه نیـیه کان به جوانی دیاره . گوندنشینێـک گوتی ده یان سـاڵ پـێش ئێسـتا گوندنشینه کورده کان به ردی کڵێسـاکه یان بۆ دروسـتکردنی ماڵه کانی خۆیان بردووه . کڵێسای سۆرپ گرێگۆسی ئامه د که ئێسـتا بیناکراوه ته وه و هه ندێـک جار به قه ڵا ناوی ده بن، بۆ سه دان سـاڵ بوو هه بوو پـێش ئه وه ی له سه رده می عوسمانیـیه کاندا وێرانبکرێت. پـێشتر به ته واوی جارێـک سوتێنرابوو، پاشان له سـاڵی 1880 بیناکرایه وه . له ساڵی 1913 قولـله ی زه نگه که ی به هه وروبروسه که تێـکشکا. پاشان له مانگی پـێنجی سـاڵی 1915 ئه و قولـله گۆتیکه ی له شوێنیدا له گه ڵ کاتژمێرێـکدا دروسـتکرابوو به گولـله تۆپی عوسمانیـیه کان تێـکشکێنرا به و پـێـیه ی نابێت کڵێسـایه ک قولـله که ی له مناره ی مزگه وته کانی شاره که به رزتربێت. له سه ره تای نه وده کاندا سه ربانه که ی که له ته خته دروسـتکرابوو به هۆی بارینی به فرێـکی زۆره وه داڕما. ئه مڕۆ کۆڵانه کانی ده وروبه ری کڵێسای سۆرپ گرێگۆس هه ر وه کو ده یان سـاڵی ڕابردوو ماونه ته وه و هه مووی کۆڵانی پـێچاوپـێچن و به ڕۆژ ماڵان جلی شۆراویان لێ هه ڵده خه ن تاوه کو وشک بـبنه وه و منداڵانیش یاری به تۆپ ده که ن و ده یکێشن به دیواره کاندا و ده نگی که وچک و پـیاڵه ی چا له چاخانه کاندا دێن. هه رچی دیواره کانه به بۆیاخ له سه ریان نووسراوه و تیایدا سـتایشی پارتی کرێکارانی کوردسـتان ( په که که ) ده که ن له گه ڵ یه کینه کانی پاراستنی گه ل (یه په گه ). له سـاڵانی هه شـتا و نه وه ده کاندا، کورده نه ته وه یـیه کان که وتنه فشارخستنه سه ر حکومه تی تورکیا به مه به سه تی به ده سـتهێنانی مافی ئۆتۆنۆمی، ئه مه ش وه های له حکومه تی تورکیا کرد هه ڵمه تێـکی توندی سه رکوتکردن پیاده بکات. هێزه کانی تورکیا هێرشیان کرده سه ر په که که ، ئه مه ش زۆر کوردی ناچارکرد هه وڵی دۆزینه وه ی شوێنێـکی سه لامه ت بۆخۆیان له چیاکاندا بده ن. ئه وانی دیکه ڕوویان له شاری ئامه د کرد و به مه ش ئێسـتا ژماره ی دانیشـتوانی ئه و شاره زۆر زیادی کردووه . ئه مڕۆ، شه ڕی چه کداری کورد له تورکیا به گشتی وه ستاوه و هه وڵێـکی ئاشتی له ئارادایه بۆ چاره سه رکردنی مه سه له ی کورد له و وڵاته . ئه مه بۆخۆی گۆڕانێـکی گه وره یه به راورد به جاران که کورد وه کو نه ته وه یه ک له لایه ن حکومه ته وه دانی پـیادانه ده نرا. ئه وان بۆ چه ندان سـاڵ به تورکه شاخاویـیه کان ناویان ده بردن و چاوه ڕوان ده کرا بکرێن به تورک و له نێو کۆمه ڵگای تورکدا بیانتوێنـنه وه . ئۆهاننێس کیلچداغی شاره زای بواری کۆمه ڵایه تی مه سه له ی ئه رمه نه کان له سه رده می ده وڵه تی عوسـمانی له زانکۆی بێلگی ئسته نبوڵ ده ڵێت " له بری ئه وه ، ئێسـتا کورد 20% ی کۆی دانیشـتوانی تورکیا پـێکده هێنن و هه نگاوێـکی باشیان ناوه له بواری ئابوریدا و نیمچه ده سه ڵاتێـکیشیان بۆ خۆیان په یداکردووه ، ئه مه ش هه ر ئه وه بوو که ئه رمه نه کان پـێش سـاڵی 1915 خوازیاربوون به ده سـتی بهێنن." گوتیشی " من نازانم ئایه گه لی کورد یان چالاکوانه سیاسیـیه کانی کورد به باشی به مه ده زانن یان نا، به ڵام پـێموایه هۆکارێـکه که وه ها له کورد ده کات هاوسۆزیان بۆ ئه رمه نی ئه و کاته هه بێت." بێگومان کۆمه ڵگای تورک له ماوه ی 20 سـاڵی ڕابردوو چه ند هه ژاندنێـکی به خۆوه بینیوه . خه ڵکی به ئاشکرایی له ڕۆژنامه کان و ته له فیزیۆن و شوێنه گشـتیـیه کاندا مشتومڕ له سه ر ئه وه ده که ن ئایا ڕووداوه کانی سـاڵی 1915 جینۆساید بوون یان نا. پـێشتر له سه ر مشتومڕێکی له و جۆره بۆی هه بوو سـکاڵا له سه ر خه ڵکی تۆماربکرێت و بخرێنه زیندانه وه . سـاڵی ڕابردوو ڕه جه ب ته یب ئه ردۆغان که ئه و ده مه سه رۆک وه زیر بوو، له به یانـنامه یه کی بێ وێنه دا ماته مینی خۆی له به رامبه ر ئه و کوشـتنکاریـیانه بۆ ئه رمه نه کان ده ربڕی و به "نامرۆڤانه " ناودێری کرد. ئه م مانگه ش پاپای ڤاتیکان فرانسیس کوشـتنکاریـیه کانی به جینۆساید ناودێرکرد، ئه مه ش حکومه تی تورکیا توڕه کرد. ڕۆژێـک پاش ئه وه بان کی مون سـکرتێری گشـتی نه ته وه یه کگرتووه کان به تاوانی دڕندانه ناودێریکرد نه ک جینۆساید. ئه‌مه‌ریکاش ده‌سته‌واژه‌ی جینۆساید به‌کارناهێنێت، به‌ڵام ده‌ڵێت کوشـتنکاری گه‌وره‌ کراون. ماری هارف خانمه کوته بێژی وه زاره تی ده ره وه گوتی " سه رۆک و کاربه ده سـتانی باڵای به ڕێوه به رایه تی ئه مه ریکا جه ندان جار دانیان به و ڕاستیـیه ناوه که له دوا ساته کانی ئیمپـراتۆریـیه تی عوسمانی 1.5 ملیۆن ئه رمه نی کۆمه ڵ کوژکراون یان به پـێی خۆیان به ره و مه رگ چوون." کورد و ئه رمه ن هه ردووکیان ده ڵێن ئه و گۆڕانه ی له نێو کۆمه ڵگای تورکدا هاتووه و بوارێـک بۆ قسه کردن له سه ر مێژووی سه ده ی 20 ی تورکیا دروسـتبووه ، به شێـکی ده گه ڕێته وه بۆ خه باتی کورد. ئه رمه نه کانی ئامه د ده ڵێن خه باتی کورد وایکردووه تورکیا زیاتر دیموکرات بێت و ئه مه ش یارمه تی ئێمه ی ئه رمه نی داوه ئێسـتا به ئاسانی باس له ناسـنامه ی خۆمان بکه ین. هه رچه نده بوار به قسه کردن وه کو ئه وه نیـیه دانی پـیادابنرێت. زۆر له ئه رمه نه کان، به تایبه تی ئه وانه ی له تاراوگه ن و به شێوه یه کی سه ره کی ئه وانه ی ئه مه ریکا و فه ڕه نسا و ڕووسیا که له ئێسـتادا ژماره یان زیاتره له دانیشـتوانی ئه رمینیا و زۆربه یان ده وڵه مه ندن، ده ڵێن هه تا ئه نکه ره نه ڵێت " به ڵی ئه وه ی ڕوویدابوو جینۆسایده " هیچ شتێـکی دیکه مانای نابێت. ڕه نگه یه کێـک له کۆسپه هه ره گه وره کانی به رده م ئه م دان پـیادانانه مه سه له ی قه ره بووکردنه وه بێت. مارک گێره کۆس که پارێزه رێـکی ناوداری شاری لۆس ئه نجلسی ویلایه تی کالیفۆرنیایه ده ڵێت تورکیا به رپرسه له و زیانانه ی به ئه رمه نه کان که وتووه که قه ره بووکردنه وه که ی به ملیاران دۆلار مه زه نده ده کرێت، ده شڵێت هه روه ها تورکیا به رپـرسه له گه ڕاندنه وه ی ئه و موڵک و ماڵانه ی له سه ره تای سـاڵی 1915 وه له ئه رمه نه کان زه وتکراون و ده سـتیان به سه ردا گیراوه ، هاوشێوه ی ئه وه ی به سه ر جووه کاندا هاتبوو به ده سـتی ئه ڵمانه نازیـیه کاندا. مارک گێره کۆس که بۆخۆشی سه باره ت به داوای ملیۆنه ها دۆلار وتووێژی له گه ڵ کۆمپانیاکانی بیمه ی ئه وروپا کردووه بۆ قه ره بووکردنه وه ی نه وه ی ئه رمه نه لێقه وماوه کان، گوتی " سبه ینێ، تورکیا ده توانێت به چرکه یه ک بڵێت ' ئێمه دان ده نێـین به وه ی جینۆساید بووه ' ، ئه وه گرنگ نیـیه ." گوتیشی " تۆ پـێویستت به قه ره بووکردنه وه و گه ڕانه وه ی مافه کان هه یه ، ئه مانه شتی سه ره کی و گه وره ن نه ک ته نها به جینۆساید ناسین که کۆمه ڵێـک تاوانی قێزه وه ن بوون که له سه ده ی20 دا ئه نجام درابوون، هه روه ها هه رگیز چاره سه ر نه کراون به گه ڕانه وه ی مافه کان یان له ڕوانگه ی قوربانیـیه کانه وه . ئه ردۆغان ماته مینی خۆی ده ربڕی، به ڵام وشه ی جینۆسایدی به کار نه هێنا. جه ماله دین هاشمی گه وره ڕاوێژکاری ئه حمه د داوود ئۆغڵو سه رۆک وه زیری ئێسـتای تورکیا، گوتی کوشتنکاریـیه کانی سـاڵی 1915 تراژیدیایه ک بووه که خه سڵه تی فره کولتوری له وڵاته که نه هێشت. به ڵام گوتیشی" له ڕووی مێژوویـی یه وه به ڕاستی هه ڵه یه به جینۆساید ناودێربکرێت." گوتی " ئێمه مه ینه تیـیه کان پشتگوێ ناخه ین، مه ینه تی کۆمه ڵگای ئه رمه ن، مه ینه تی ناسنامه ی تورکی. ئێمه نامانه وێت ڕه هه نده جیاوازه کان پشتگوێ بخه ین. کاتێـک ئه وه ده که یت، کاتێـک وه کو خولیایه کی سیاسی سووربێت له سه ر ئه وه ی به جینۆساید ناودێربکرێت، ئه وا تۆ سوود به په یوه ندی نێوان کۆمه ڵگای تورکی و ئه رمه نه کان ناگه یه نیت، به ڵکو په یوه ندیـیه که یان ئاڵۆز ده که یت." جه م تووزوون چالاکوانی کۆمه ڵایه تی له ئسته نبوڵ ده ڵێت " ئه وه هه روه ها تێڕوانینێـکی وه ها له نێو کۆمه ڵگای تورکدا دروستده کات که ئه و فشاره ی ده کرێت بۆ ناودێرکردنی کوشتنکاریـیه کان به ده سته واژه ی جینۆساید مه به ستی سیاسی له پشـته وه یه ." گوتیشی " ئه م ده سته واژه یه ... له لایه ن ئه و کۆمه ڵ و وڵاتانه وروژێندراوه که هه وڵ ده ده ن نه خشه ی ڕۆژهه ڵاتی ناوه ڕاست دابڕێژنه وه و ناکۆکی له نێوان ئاین و نه ته وه کاندا دروستبکه ن." پاشان گوتی " ته نانه ت ئه گه ر جینۆسایدیش بووبێت، ده بێت مێژووناسان له پاش توێژینه وه یه کی ورد به نێو ڕاستیـیه مێژوویـیه کاندا ئه و بڕیاره بده ن. نابێت له لایه ن سیاسیـیه کانه وه بڕیاری له سه ر بدرێت که ئه جیندای تایبه تی خۆیان هه یه ." ئاکین ئونڤه ر، پـرۆفیسۆری په یوه ندیـیه نێوده وڵه تیـیه کان له زانکۆی قادر هاس له ئسته نبوڵ ده ڵێت " ڕه نگه کۆسپـی هه ره دوایی بۆ کۆماری تورکیا ئه و دان پـیادانانه بێت." گوتیشی " تورکیا ناتوانێت به و کرده وانه بڵێت جینۆساید به بێ ئه وه ی داموده زگاکانی ده وڵه تی تورکیا نه هژێت و چیرۆک و به سه رهاتی باوپاپیره دامه زرێنه کانی نه گۆڕێت." پاشان گوتی " ئه مه پـێش هه موو شتێـک هه ڕه شه یه بۆ سه ر ناسنامه ی ده وڵه تی تورکیا و مانه وه ی له تێڕوانینێـکی ئایدیۆلۆجیـیه وه ." زیندووکردنه‌وه‌ی ئه‌رمه‌نه‌کان سۆرپ گیرگۆس که به یه کێـک له کڵێسـا گه وره کانی ئه رمه ن له ڕۆژهه ڵاتی ناوه ڕاست داده نرێت، له سـاڵی 2009 سه رله نوێ بیناکردنه وه ی ده سـتیپـێـکردووه به پشـتیوانی که سانێـکی نێو کۆمه ڵگای ئه رمه نی له ئسته نبوڵ و کۆمه کی دارایی له سه رانسه ری جیهانه وه . به فه رمانی عه بدوڵڵا ده میرباش، شاره که 20% ی ئه و 2.5 ملیۆن دۆلاره ی داوه که بۆ بیناکردنه وه ی کڵێساکه خه رجکرابوو . له سـاڵی 2011 ده رگاکانی کڵێساکه به ڕووی خه ڵکی کرایه وه و سـاڵێـک به دوایدا و له پاش نزیکه ی یه ک سه ده یه که م نزای ڕۆژی هه سـتانه وه ی تیادا به ڕێوه چوو. نزیکه ی سێ هه فته به ر له 24 ی مانگی چوار که سـاڵیادی کوشـتنکاریـیه که ، مه راسیمی ڕۆژی هه سـتانه وه له کڵێسای سۆرپ گیر گۆس به ڕێوه چوو به به شداری زیاتر له 100 که س و ئاماده بوونی په یامنێران و که سانێـک که پـێان خۆشبوو له نزیکه وه مه راسیمه که بـبینن. ژماره یه ک قه شه له ئسته نبوڵه وه هاتبوون که مه زه نده ده کرێت له وێ 40 هه زار ئه رمه ن نیشته جێ بووبن که هه ندێـکیان به ڕه چه ڵه ک خه ڵکی ئامه دن. له ساڵه کانی سه ره تای کۆماری تورکیا، ئه و ئه رمه نانه ی که مابوونه وه زۆربه یان ناچارکرابوون بـبنه موسڵمان و ناوه کانیشیان بگۆڕن. هه ندێـکیان هاوسه رگیریـیان له گه ڵ که سانی نائه رمه نیش کردووه و منداڵه کانیشیان وه کو موسڵمان گه وره کردووه تاوه کو خۆیان و خێزانه کانیان بـپارێزن. ئێسـتا ئه وانه به شێوه یه کی گشتی به "ئه رمه نه خۆشاردووه کان" ناسراون. ئه رگون ئایک سه رۆکی ئه و دامه زراوه یه ی هه ستاوه به بیناکردنه وه ی کڵێسـای سۆرپ گیر گۆس، ده ڵێت له ماوه ی دوو سـاڵی ڕابردوو 10 که س له و کڵێسایه بوونه ته وه به مه سیحی. هێشـتا وه کو پـێویست خه ڵکی له مه راسیـمه ئاینیـیه ئاسایـیه کاندا ئاماده ی کڵێساکه نابن، به ڵام به بۆچوونی ئه رگون ئایک له داهاتوودا ئه رمه نی زیاتر دێن بۆ کڵێساکه وه کو ڕێزگرتن، نه ک له به ر ئاینه که ، به ڵکو له به ر ئه وه ی سمبوڵێـکی دێرینی ئه رمه نه کانه . پاشان ئه رگون ئایک ده ڵێت بۆ ئه رمه نه کان نه ته وه زۆر له ئاین گرنگتره . ده شڵێت " تۆ ده توانیت ئاینی خۆت بگۆڕیت، به ڵام ناتوانیت ئه و خوێنه بگۆڕیت که به ده ماره کانتدا ده ڕوات. پاش ته واوبوونی مه راسیمه ئاینیـیه که خه ڵکه که له حه وشه ی کڵێسـاکه له به رده م تیشـکی خۆردا کۆبوونه وه و که وتنه جگه ره کێشـان و چۆره ک خواردن به چاوه . ئێسـتا قوله ی زه نگی کڵێساکه بۆ ئاستی سه د سـاڵ له مه وبه ری به رزکراوه ته وه به ر له وه ی تێـکبشکێنرێت. هاوکات و له دوری چه ند کۆڵانێـک له کڵێسـاکه ده نگی بانگی نوێژی نیوه ڕۆ له بڵندگۆی سه ر مناری مزگه وته کانه وه ده هات.