سەفین دزەیی: سه‌ردانه‌كه‌ی سه‌رۆكی هه‌رێم له‌سه‌ر بانگهێشتی فه‌رمی سه‌رۆک كۆماری توركیا بوو
ڕاسته‌وخۆ له‌لایه‌ن سه‌رۆك كۆماری توركیاوه‌ بانگهێشتكرابوو، باوه‌ڕ ناكه‌م نه‌ فه‌ڕه‌نسا و نه‌وڵاتێكی تر چاوه‌ڕوانی ئه‌وه‌ بكات ئه‌گه‌ر كێشه‌یه‌ك له‌نێوان فه‌ڕه‌نسا و توركیا هه‌بێت، هه‌رێمی كوردستان یه‌كێكیان هه‌ڵبژێرێت "
سه فین دزه یی به رپرسی فه رمانگه ی په یوه ندییه كانیی ده ره وه ی هه رێمی كوردستان باس له ئامانجی سه ردانه كه ی سه رۆكی هه رێم و شانده كه ی ده كات بۆ توركیا هه روه ها ته وه ری گفتوگۆكانی نێوان سه رۆكی هه رێمی كوردستان و هه ریه كه له سه رۆك كۆماری توركیا و وه زیری ده ره وه ی توركیا باس ده كات، سه باره ت به نه بوونی هه ردوو جێگره كه ی سه رۆكی هه رێم له پێكهاته ی شئنده كه ی سه رۆكی هه رێم سه فین دزه یی ده ڵێت"له ڕاستیدا ئه وه بۆچونێكی هه ڵه یه ، له كه شوهه وای سیاسی ناوخۆی عێراق وه ئه و دیداره ی كه له به غداد هه بوو، چه ندین دیدار هه بوو له گه ڵ سه رۆك كۆماری عێراق و سه رۆك وه زیران، دواتریش كۆبوونه وه یه كی فراوانیش له گه ڵ لایه نه سیاسیه كانیش هه بوو، بۆ به شداریكردانی هه ردوو جێگری سه رۆكی هه رێم كه له یه كێتی و گۆڕان-دان پێویست بوو كه بوونیان هه بێت به ڵام له ئاستی دیداره نێوده وڵه تیه كان عورفێك یاخود یاسایه ك و ڕێنماییه ك نه بووه كه ئه و هاوسه نگیه هه بێت، وه نێچیرڤان بارزانی كه به شداری له و كۆبوونه وه یه دا ده كات وه كو سه رۆكی هه رێمی كوردستان به شداری كردووه نه ك وه كو جێگری سه رۆكی پارتی دیموكراتی كوردستان، له به ر ئه وه ئه و نوێنه رایه تی هه رێمی كردووه نه ك لایه نێكی سیاسی." له سه ره تای وتووێژه كه دا به رپرسی فه رمانگه ی په یوه ندییه كانی ده ره وه ی حكومه تی هه رێمی كوردستان ده ڵێت" سه ردانی نێچره ڤان بارزانی بۆ توركیا یه كه م سه ردانی نییه ، وه له ڕابردووش به سیفه تی سه رۆكی ئه نجومه نی وه زیران یاخود ئه م ساڵانه ی دوایش به تایبه تی ئێستاش به سیفه تی سه رۆكی هه رێمی كوردستان بانگهێشتكرابوو، وه دیداری له گه ڵ وه زیری ده ره وه و سه رۆك كۆماری توركیا هه بووه ." سه فین دزه یی ڕونیكرده وه " ڕاسته خۆ له لایه ن سه رۆك كۆماره وه بانگهێشتكرابوو بۆ دیدارێك وه ڕاسته وخۆش دوای ئه و دیدارانه ی كه له به غداد ئه نجامی دابوو له گه ڵ سه رۆك ماكرۆن سه رۆكی فه ڕه نسا و سه رۆك كۆماری عێراق و سه رۆك وه زیرانی عێراق." له وه ڵامی ئه و پرسیاره ی سه ردانه كه ی سه رۆكی هه رێم بۆ توركیا چه نده كاریگه ری ده بێت له سه ر پشتگیری فه ره نسا له كورد وه ك هه ندێك پێیان وایه كاریگه ری نێگه تیڤی ده بێت ؟ له وه ڵامدا سه فین دزه یی وتی" هه رێمی كوردستان له ناوچه یه كه كه ڕاگرتنی هاوسه نگی و باڵانسی سیاسی له گه ڵ دراوسێكان شتێكی پێویسته ، باوه ڕ ناكه م نه فه ڕه نسا و نه وڵاتێكی تر چاوه ڕوانی ئه وه بكات ئه گه ر كێشه یه ك له نێوان فه ڕه نسا و توركیا هه بێت، هه رێمی كوردستان یه كێكیان هه ڵبژێرێت، به پێچه وانه وه هه موو لایه ك پاڵپشتی ئه وه بوون كه هه رێمی كوردستان په یوه ندی دۆستانه ی له گه ڵ وڵاتانی ده وروبه ر و به تایبه تی دیالۆگێكی جددی له نێوان هه ولێر و به غداد هه بێت ئه وه هه ڵوێستی فه ڕه نسا بووه ." سه باره ت به ڕه خنه ی هه ندێك كه س له پێكهاته ی شانده كه ی هه رێمی كوردستان و نه بوونی هه ردوو جێگره كه ی له ناو ئه ندامانی شانده كه كه به ته نها له پارتی دیموكراتی كوردستان بوون؟ سه فین دزه یی به مجۆره وه ڵامی دایه وه و وتی" له ڕاستیدا ئه وه بۆچونێكی هه ڵه یه ، له كه شوهه وای سیاسی ناوخۆی عێراق وه ئه و دیداره ی كه له به غداد هه بوو، چه ندین دیدار هه بوو له گه ڵ سه رۆك كۆماری عێراق و سه رۆك وه زیران، دواتریش كۆبوونه وه یه كی فراوانیش له گه ڵ لایه نه سیاسیه كانیش هه بوو، بۆ به شداریكردانی هه ردوو جێگری سه رۆكی هه رێم كه له یه كێتی و گۆڕان-دان پێویست بوو كه بوونیان هه بێت به ڵام له ئاستی دیداره نێوده وڵه تیه كان عورفێك یاخود یاسایه ك و ڕێنماییه ك نه بووه كه ئه و هاوسه نگیه هه بێت، وه نێچیرڤان بارزانی كه به شداری له و كۆبوونه وه یه دا ده كات وه كو سه رۆكی هه رێمی كوردستان به شداری كردووه نه ك وه كو جێگری سه رۆكی پارتی دیموكراتی كوردستان، له به ر ئه وه ئه و نوێنه رایه تی هه رێمی كردووه نه ك لایه نێكی سیاسی." دزه‌یی ئاماژه‌ی به‌ته‌وه‌ری كۆبونه‌وه‌كان كرد و ڕایگه‌یاند " ته‌وه‌ره‌كان ڕوون و ئاشكرابوون به‌ڵام بێگومان توركیا له‌ "ئان و ساتێكدا" بابه‌تی سه‌ره‌كی ئه‌مڕۆ یاخود ئه‌و فشاره‌ی كه‌ له‌سه‌ریه‌تی مه‌سه‌له‌ی په‌كه‌كه‌یه‌ كردیانه‌ مانشێت به‌ڵام كۆمه‌ڵێك ته‌وه‌ر باسكرا هه‌موویان به‌بۆچوونی من یه‌ك له‌یه‌ك گرنگترن، سه‌باره‌ت به‌ ته‌وه‌ره‌كان كه‌ له‌گه‌ڵ وه‌زیری ده‌ره‌وه‌ و خودی سه‌رۆك كۆمار باسكرا ، یه‌كه‌م بابه‌تی سه‌ره‌كی كه‌باسكرا بابه‌تی كۆرۆنا بووه‌ كه‌ نه‌خۆشیه‌كه‌ سه‌رتاسه‌ری جیهانی گرته‌وه‌ باسی بارودۆخی عێراق به‌گشتی له‌و په‌تایه‌ و هه‌رێمی كوردستان به‌تایبه‌تی و ئاماده‌یی خۆیان ده‌ربڕی به‌ پێشكه‌شكردنی هاوكاری ته‌ندروستی، بابه‌تی تر ناوچه‌ سنورییه‌كان و هه‌بوونی په‌كه‌كه‌ و ئه‌و ئۆپراسیۆنانه‌ی ئه‌و دواییه‌ بووه‌ هه‌روه‌ها ناوچه‌ی شه‌نگال و بوونی هه‌ندێك هێزی سه‌ر به‌ په‌كه‌كه‌، وه‌ له‌هه‌مان كاتیشدا په‌یوه‌ندی هه‌رێم و به‌غداد و چاره‌سه‌ركردنی كێشه‌كان و سه‌ردانی "به‌ڕێز ماكرۆن "وه‌ سه‌رهه‌ڵدانه‌وه‌ی داعش هه‌روه‌ها لایه‌نی ئابوری و فراوانكردنی ئاڵوگۆڕی بازرگانی و فراوانكردنی سنوری ئیبراهیم خه‌لیل و خابور ئه‌وانه‌ بابه‌تی سه‌ره‌كی گفتوگۆكان بوون. " كام له و ته وه رانه ی ئاماژه ت پێیكرد بابه تی سه ره كی بانگهێشته كه بوو؟ له وه ڵامدا سه فین دزه یی وتی " كه سه رۆكی هه رێمی كوردستان بانگهێشتكراوه به فه رمی بۆ توركیا مه به ست ئه وه نییه بڵێن فه رموو له سه ر ئه و بابه ته قسه تان له گه ڵ ده كه ین ، مه به ست له وه یه كه ئه و گۆڕانكارییانه كه گۆڕانكاریه كی به رچاو و خێرا له ناوچه كه دا هه یه نه ك ته نها له عێراق به ڵكو له و سوریا هه یه له لوبنان هه یه كۆمه ڵێك گرفت و كێشه له ئارادایه له ده ریای ناوه ڕاستدا ئه وانه هه موو كۆمه ڵێك كێشه ن ئه وانه ش قسه وباسیان له سه ركرا. " هه روه ها ئه وه شی وت " قسه و باس له سه ر ئه وه نه كراوه كه چی بكرێت یاخود وه كو "مینۆیه كی ڕیستۆراتێك " له پێشت دابنرێت و هه ڵبژێریت، هه موو ئه و بابه تانه به لای ئێمه وه و وڵاتان و ئارامی و ئاسایشی ناوچه كه گرنگه هه رلایه ك بۆچونی خۆی هه بێت له سه ر مامه ڵه كردنی ئه و گرفتانه وه ئه و بابه تانه ." "ئه‌و جۆره‌ دیدارانه‌ له‌ ڕابردوودا هه‌بوون و شتێكی تازه‌ و نامۆ نییه‌ به‌تایبه‌تیش له‌كاتێك هه‌ندێك گۆڕانكاری له‌ ناوچه‌كه‌ پێشبینی ده‌كرێن بارودۆخی ناوچه‌كه‌ مه‌سه‌له‌ی وزه‌یه‌ ، مه‌سه‌له‌ی ئابوری و ئاسایش و سه‌قامگیرییه‌ ئه‌وانه‌ هه‌موو بابه‌ت كه‌ زیاتر به‌مه‌به‌ستی ئاڵوگۆڕكردنی بیروڕا، وه‌ هه‌وڵ بدرێت كه‌ ئه‌گه‌ر هاتوو پێشهاتی چاوه‌ڕواننه‌كراو بێته‌ پێش به‌لایه‌نی كه‌مه‌وه‌ ئاسایشی ناوچه‌كه‌ بپارێزرێت ، وه‌ له‌بواری ئابوریشه‌وه‌ ده‌رفه‌ت هه‌یه‌ كه‌ زیاتر ئه‌و بواره‌ به‌ره‌و پێشه‌وه‌ ببه‌ین ، وه‌ بێگومان دیدارو گفتوگۆی زیاتر له‌ئاستی خواره‌وه‌ به‌مه‌به‌ستی گفتوگۆكردنی هه‌ندێك له‌و بیروڕایانه‌ی كه‌ له‌وێ ئاڵوگۆڕ كران."سه‌فین دزه‌یی وای وت" سه فین دزه یی سه باره ت به هه واڵی میدیاكانی توركیا كه ئاماژه یان به وه كرد بابه تی سه ره كی كۆبونه وه كانی شاندی هه رێم و توركیا باسكردن بووه له ڕوبه ڕووبونه وه ی چه كدارانی پارتی كرێكارانی كوردستان (په كه كه ) بۆچوونی هه رێمی كوردستان له و باره یه وه دزه یی وتی " ئێمه له و باوه ڕه داین كه په كه كه له ناوه ڕاستی هه شتاكانه وه بوونی له و ناوچانه هه بووه هه رئه وه شه بۆته مایه ی ده رده سه ری بۆ خه ڵكی "سیڤیل " به تایبه تی له دوای ساڵی 1991، كۆچڕه ویه كه كه خه ڵكه كان ویستییان بگه ڕێنه وه شوێنه كانی خۆیان و له و ناوچانه ڕێگه یان پێ نه درا به هۆی هه بوونی په كه كه كه بۆته مایه ی له شكركێشی و بۆمبارانكردنی ناوچه كان، بگره ناوچه ی شه نگالیش كه له ناوچه ی سنوری توركیا یه كجار دووره به ڵام به هه بوونی هه ندێك هێزی سه ر به په كه كه وایكردووه كه ئه وێش ببێته ئامانج بۆیه په كه كه ده بێت پێداچوونه وه یه ك به خۆیدا بكاته وه ." دزه‌یی ئاماژه‌ی به‌وه‌شكرد " ئه‌و بانگه‌شه‌یه‌ی په‌كه‌كه‌ بۆ به‌رژه‌وه‌ندی كورد و كوردستان ده‌كات زیاتر زیان به‌و ناوچانه‌ ده‌گه‌یه‌نێت، وه‌ مه‌یدانی خه‌باتی په‌كه‌كه‌ هه‌رێمی كوردستانی عێراق نییه‌، هه‌رێمی كوردستانی عێراق هه‌ڵبژاردنی هه‌بوو له‌ساڵی 1992 و په‌رله‌مانیشی هه‌بووه‌ و حكومه‌تێكی هه‌ڵبژێردراوی هه‌یه‌، بۆ ئه‌وان نییه‌ بێن ده‌ستێوه‌ردان له‌ خاكی هه‌رێمی كوردستان بكه‌ن و خۆیان به‌ "ئه‌ڵته‌رناتیڤ " بزانن، له‌بری حكومه‌تی هه‌رێمی كوردستان، ناوچه‌كانیان به‌ ده‌ڤه‌ری ئازادكراوی میدیا ناو ده‌به‌ن، ئازادكردنی ئه‌و ناوچانه‌ له‌ده‌ستی كێ؟ خه‌ڵكی ئه‌و ناوچانه‌ن كه‌ ئێستا دوچاری ده‌ربه‌ده‌ری و ماڵ وێرانی بوون، له‌به‌رئه‌وه‌ هه‌ڵوێستی حكومه‌تی هه‌رێمی كوردستان ڕوون و ئاشكرایه‌ به‌رامبه‌ر به‌ په‌كه‌كه‌ به‌ڵام ئه‌وه‌ به‌مانای ئه‌وه‌ ناگه‌یه‌نێت كه‌ ئه‌و گرفته‌ به‌ توندی و تیژی یاخود به‌ ڕووبه‌ڕووبوونه‌وه‌ چاره‌سه‌ربێت. " له باره ی ئه وه ی ئایا ڕووبه ڕووی په كه كه ده بنه وه وه ك هه رێمی كوردستان؟ سه فین دزه یی وتی" ئه وه حكومه تی هه رێمی كوردستان، لایه نه سیاسیه كان به دیراسه یه كی ورد بڕیاری له سه ر ده ده ن بێگومان ئێمه لایه نگری توندوتیژی و شه ڕو پێكدادان و ڕووبه ڕووبوونه وه ی سه ربازی نین، له ڕابردوو ئه و ئه زموون كراوه به ڵام له هه مانكاتیش ناكرێت خاكی هه رێمی كوردستان به كاربێت له لایه ن هێزێك دژی دراوسێیه ك، نه عورف و نه سیاسه ت و نه دیبلۆماسیه ت و ڕێسا نێوده وڵه تیه كان ڕێگه نادات جابه رامبه ر توركیا بێت یان به رامبه ر ئێران بێت." ئه ی به نیازن وه ك هه رێمی كوردستان ببنه نێوانگیری توركیا و په كه كه ؟ له وه ڵامدا به رپرسی فه رمانگه ی ده ره وه ی په یوه ندییه كانی هه رێم وتی" له ڕابردوو هه وڵ له ئارادابوو، پرۆسه ی ئاشتی ده ستی پێكرد به ڕاده یه كی باشیش سه ركه وتوو بوو به داخه وه دوایی هه ندێك ئاسته نگ هاته پێش. له سه ره نجامدا ئێمه باوه ڕمان به وه هه بووه كه هه میشه پێویسته به دیالۆگ و به ڕێگای ئاشتیانه گرفته كان چاره سه ر ببێت به ڵام كه شوهه وای ئێستا له وانه یه گونجاو نه بێت بۆ پرۆسه یه كی له وجۆره ده ست پێبكات به ڵام له داهاتوو چی ده بێت هیوادارین كه كه شوهه وایه كی وه ها بێته كایه وه كه دوور له گرژی و توندو تیژی و گرفته كان چاره سه ر بكرێت." له دواین به شی وتووێژه كه ی ده نگی ئه مریكا دزه یی باسی داخستنی ئاسمانی توركیا و عیراق به ڕووی یه كتردا كرد و ده ڵێت" ئه وه بابه تێكی دوولایه نه یه ، هه ردوو لایان پێویسته به غداد و ئه نقه ره پێویسته بگه نه بڕیار، له ساڵی 2008 عێراق و توركیا ڕێكه وتنێكیان هه بوو كه هاوڵاتیانی هه ردوو وڵات به بێ ڤیزا بتوانن سه ردانی وڵاته كان واته هاوڵاتی توركی كه دێته فڕۆكه خانه كانی به غداد یان هه ولێر و سلێمانی یاخود ده روازه كانی سنوری ڕاسته خۆ داخل بێت و ڤیزای پێ بدرێت به هه مان شێوه ش بۆ هاوڵاتیانی عێراقی به ڵام له ساڵی 2016 ، توركیا سیسته می ڤیزای گۆڕی، كه پێویستبوو هاوڵاتیانی عێراقی به ڤیزا داخلی توركیابن چوار ساڵ به سه ر ئه و بڕیاره تێپه ڕ بوو تازه عێراق به و بڕیاردا چۆته وه كه بڕیاره كه ده بووایه دوولایه نه بێت مادام هاوڵاتی عێراقی ڤیزایان لێ داوه پێویسته هاوڵاتی توركیش به ڤیزا داخل بێت، ئه وه گرفتێكی له نێوان هه ردوولا دروست كرد به ڵام له و باوه ڕه دام له داهاتوویه كی نزیكدا هه ندێك گفتوگۆ له نێوانیاندا دروست ده بێت بۆ چاره سه ركردنی ئه و كێشه یه ."