د.زانیار ئاغال :زۆر گرنگە لە ناو سەنتەرەکانی کۆرۆنا پـزیشکی دەروونی هەبن
" ته‌نانه‌ت ئه‌و نه‌خۆشانه‌ی که‌ چاکده‌بنه‌وه‌ زۆرجار وه‌رەقه‌یان بۆ ده‌که‌ین پزیشکی ده‌روونی بیان بینن له‌ڕاوێژکارانی ده‌روونی چونکه‌ ئه‌ویش به‌شێکی گه‌وره‌یه‌ له‌ چاره‌سه‌ره‌که‌یه‌"
د.زانیار ئاغال پزیشکی پسپۆڕی هەناوی دەڵێت" یه کێک له و شتانه ی که نه خۆشه کان وا لێده کات بارودۆخیان تێکبچێت باری ده روونییه که یە زۆر گرنگه له ناو سه نته ره کانی کۆرۆنا پزیشکی ده روونی هه بێت به داخه وه ئێمه نیمانه کە ده وامیان نییه له و سەنتەرانە، به ڕاستی پزیشکان و کارمه نده کانیش پێویستیان پێیه ئه مه خۆ مانای ئه وه نییه که ئه م که سه ده سه ڵات و کۆنتڕۆڵی هه ناوی له ده ستدابێت تاوه کو پزیشکی ده روونی ببینێت وانییه هه موومان پێویستمان به وه ده بێت له ئه نجامی ئه و ئیشه زۆره ی له سه ر ئه و پزیشک و کارمه نده یه ، دەشڵێت" ته نانه ت ئه و نه خۆشانه ی که چاکده بنه وه زۆرجار وه رەقه یان بۆ ده که ین پزیشکی ده روونی بیان بینن له ڕاوێژکارانی ده روونی چونکه ئه ویش به شێکی گه وره یه له چاره سه ره که یه ، د.زانیار ئەوەشی وت" لەشەپۆلی سێیەمداین شەپۆلەکە زۆر زۆر قورسە نه خۆشخانه کان جێگه یان نه ماوه زۆربه ی زۆری نه خۆشه کان ده بێت ڕابگیرێت هه تا جێگه یه ک په یدا ده بێت." لەسەرەتای وتووێژەکەدا د.زانیار ئاغال ئاماژەی بەوەکرد" ئه مه شه پۆلی سێیه مه له شاری سلێمانی بۆ نه خۆشی کۆرۆنا یه که م شه پۆل ئه گه ر به شێوه یه کی گشتی باسی بکه ین ئه وه بوو که له مانگی چواردا هات، دووه میان ئه وه ی مانگی هه شت و نۆ بوو مه به ستمان شه پۆلی ساڵی پار، ئه م شه پۆله ش له ئێستادا هاتووه ده توانیین بڵێین له مانگی سێ له نه ورۆزه وه دروست بوو تاوه کو ئێستا، ئێمه له شاری سلێمانی نه خۆشخانه یه کی گه وره مان هه یه پێی ده وترێت (جمهوری کۆن) ئێستا ناوی نه خۆشخانه ی هه ناوی گشتییه ، ئه و نه خۆشخانه یه به ته واوه تی کراوه به سه نته ری چاره سه رکردنی کۆرۆنا ئه و نه خۆشانه ی لێ داخل ده کرا له سه ره تادا که (mild) بوون واته به شێوه یه کی سوک گرتبویان یاخود به مامناوه ند گرتبویان، وه ئه وانه ش که بارودۆخیان خراپبوو ده چووه قۆناغی(severe ) ئه وه ی پێویستی به ئامێری هه ناسه ی ده ستکردبوو ده نێردران بۆ هه ندێک سه نته ری تر له وانه وه کو نه خۆشخانه ی (شه هید ئاسۆ)." د.زانیار وتیشی" سه ره تا وه کو وتم به وشێوه یه بوو به ڵام ئێستا وامان لێهاتووه ته نها ئه و نه خۆشانه بتوانرێت داخل بکرێت که پێویستیان به ئۆکسجینه له به رئه وه ی جێگا نییه له ناو نه خۆشخانه که ، ڕاسته بێده کانی خۆی نزیکه ی 100 بێد ده بێت به ڵام به تەواوه تی گیراوه و پڕبۆته وه له نه خۆش، ئێمه ش وه کو ده وامکردنمان له وێ به ڕاستی لۆدێکی زۆر زۆرمان له سه ره به کارمه نده کان و به پزیشکه کانیش، ڕاسته ده واممان وای لێکراوه باڕاستیه ک بدرکێنم که قورسایی بابڵێن لۆدی ئیشه که نه که وێته سه رشانمان هه ر لۆدی چاره سه رکردنه که بکه وێته سه رشانمان له به رئه وه ی ده واممه کانمان بۆشاییه کی بۆ دانراوه بۆئه وه ی مه جالی پشوودانی تێدا هه بێت له نێوان ڕۆژه کاندا به ڵام که یه ک ڕۆژ له وێ ده وام ده که ین به ڕاستی ئه وه نده قورس و ئه سته مه له به رئه وه ی مامه ڵه له گه ڵ بارودۆخێکی زۆر زۆر ناخۆشدا ده که ین بۆ نه خۆشه کان و بۆ ئه و بارودۆخه ش که له شاره که دا هه یه ." د.زانیار ئاغال کەلەنەخۆشخانەیەکی تایبەت بەتووشبووانی کۆرۆنا وەک پزیشکێک چارەسەری تووشبووانی کۆرۆنا دەکات باس لەو دیمەنانە دەکات کە تووشبووانی کۆرۆنا پێوەی دەناڵێنن و ناتوانێت لەبیری بکات، لەو ڕووەوە وتی" به ڕاستی ئێمه هه موو ده وامێک که ده یکه ین دیمه نی ناخۆش ده بینیین، چه ندجار هه بووه که دیمه نی زۆر باشمان بینیووه بابڵێن یاده وه ری زۆرخۆشمان هه یه له گه ڵ ئه و نه خۆشانه ی که له خوا به زیادبێت چاکده بنه وه ، ڕێژه ی چاکبوونه وه ش هه ر زیاتره له نه خۆش که وتن یان خوانه خواسته مردن به ڵام دیمه نه کان ده مێنێته وه که ناخۆشیش بن، یه کێک له و حاڵه تانه ی که من بینیم بنه ماڵه یه ک بوون سێ که سیان داخل کرابوون هه رسێکیشیان باری ته ندروستیان ناجێگربوو، هه رسێکیان له ژێر ئۆکسجین و چاره سه ری گرانبه هادا بوون چونکه به شێک له ده رمانه کان ده بێت له ده ره وه بیکڕن هه ندێکجار هه یه و هه ندێکجار نییه ، ناخۆشترین دیمه ن ئه وه بوو بینیم که پێویستیان به وه بوو هه ردووکیان بنێردرێن بۆ ئه و جێگه یەی مابوو به تاڵ بوو بۆ پێدانی ئامێری ئۆکسجین و ئه وانه به ڵام جێگه نه بوو بۆ ئه وان تاجێگه یه ک دۆزرایه وه زۆر ناخۆش بوو له بنه ماڵه که دایکه که ده یوت باکوڕه که م بچێت به ڵام کوڕه که ئاگای لێنه بوو به ڕاستی دیمه نێکی زۆر زۆر ناخۆش بوو ئه وه له مانگی هه شتدا ڕوویدا، زۆری تر ڕوویداوه ته وه به ڵام ئه وه م هه ر له بیرماوه ته وه ." د.ئاغال دەشڵێت" به ڕاستی شتێکی تاقه ت پڕوکێنه ، که سێک که ده بێت به پزیشک به تایبه تی وه کو پزیشکی نه شته رگه ری گشتی بێت یان پزیشکی هه ناوی، ئێمه ژیانمان له ناو ئه و نه خۆش و حاڵه تی له ناکاو ئه وانه دا بووه بۆ چه نده ها ساڵه جاری واهه بوو ڕێژه ی نه خۆشمان زۆر زیاتر هه بووه له م ڕێژه یه ی ئێستا هه یه به ڵام ئه م جیاوازییه ی که له م حاڵه ته ی کۆرۆنایه دا هه یه ئه وه یه که هه میشه شتێک له ڕووی زانستیه وه له خه یاڵدا هه یه ده کرا ئه م شته نه قه ومێت به مشێوه یه ، هه میشه له بیرمانه که ده چین نه خۆشه که چاره سه ر ده که ین ده کرا وانه بێت، واته ده کرا ژماره ی نه خۆشمان زۆر زۆر که م بێت له م شاره و نه گاته ئه م ڕێژه زۆره ، جاری واهه بووه وه ڵامان پێ نییه بۆ هه ندێک له پرسیاره کانی نه خۆشه کان له وانه (ئه وه که ی ده رده چم دکتۆر؟ من بیست و پێنج ڕۆژه له نه خۆشخانه م!) نازانرێت که ی ده بێت بڕوات له به رئه وه ی له ده ره وه ی نه خۆشخانه دابینکردنی ئه و ئۆکسجینه نییه به شێکی زۆر زۆر له نه خۆشه کان که مده رامه تن که هه ر ناتوانێت ئامێره ساده کانی ئۆکسجینیش بکڕێت له به رئه وه هه میشه بیر له وه ده کرێته وه ده کرا وانه بێت ئه م بارودۆخه ." واتە چۆن دەکرا بارودۆخەکە بەم جۆرە نەبێت و ژمارەی نەخۆش هێندە زۆر نەبێت؟ لەوەڵامدا ئەو پزیشکە پسپۆڕە وتی" واته ده کرا به خۆپاراستنێکی توندوتۆڵی خه ڵک به وه ی که گوێ بگرن بۆ ڕێنماییه کان به وه ی که ته نها دکتۆر نه خۆشی چاره سه ر بکردایه نه ک خه ڵکی تر ده ستی بۆ ببردایه شتێکی وا ده رنه ده چوو وه کو ئه م هه موو لێشاوه به هێزه ڕووبدات." دەربارەی دابینکردنی پێداویستی خۆپارێزی بۆ پزیشکان و کارمەندانی تەندروستی لەنەخۆشخانەکانی تووشبووانی کۆرۆنا د.زانیار ئاغال دەڵێت" به ڕاستی یه کێک له شته باشه کان سه ره تا وانه بوو له مانگی سێ وابزانم هه موو جیهان توشی ئه و که موکورتیه بوون له سه ره تادا به ڵام لێره ئه وه ی باشه ئه ده واته کان هه یه به هه موو شێوازی خۆپاراستنه وه له ماسک و (gown) بابڵێن شتێک له به ری ده کرێت بۆ پێشی جله کانن، بوونی ماسکی 95 و ده ستکێش هه موو شتێک به رده سته بۆ کارمه ند و پزیشکه کان له مکاته دا که موکوڕیمان نییه ." لەوەڵامی ئەو پرسیارەی ئایا وەک پزیشکان هیچ ئەزمونێکتان وەرگرتووە بۆ چارەسەرکردنی تووشبووانی کۆرۆنا؟ لەوەڵامدا د.زانیار ئاغال وتی" وه کو ده زانین بۆ وڵاتێکی بچووکی وه ک ئێمه به و توانا خراپه ئابورییه وه زه حمه ته بڵێین شتێکی نوێمان دۆزیوه ته وه به ڵام پلانێک له چاره سه ردا خه ریکه ده ڵه مه ده بێت خۆی ده گرێت ئه ویش ئه وه یه ئه و نه خۆشانه ی که به ساده یی و به سوکی ده یگرن پێویستیان به چاره سه ری قورس نییه ، ئه وانه ی که مامناوه ندن زوو فریایان بکه وین بۆئه وه ی نه چێته قۆناغه خراپه که وه ، به کارهێنانی هه ندێک ئه نتی بایۆتیک و دژه میکرۆب ده رکه وت یه ک سوودی نییه بێجگه له حاڵه تێکدا نه بێت که گومان بکرێت به کتریایشی هه بێت له گه ڵ نه خۆشی کۆرۆناکه دا وه به کارهێنانی ئه و ده رمانانه ی که بۆ ڤایڕه سه که دروستکراوه خۆشبه ختانه (favipiravir)هه یه له سه نته ری کۆرۆنا به خۆڕایی، هەروەها (remdesivir) جارجار هه یه ئه م ده رمانانه گرنگه له ژێرچاودێری پزیشکدا به کاربێن، وه زوو فریای نه خۆشه که بکه ون نه خۆشه که په کی نه که وێت ئه وه زۆر زۆر گرنگه ." بەشی کوردی دەنگی ئەمریکا پرسیاری ئەوەی لەو پزیشکە پسپۆڕەی هەناوی کرد کە ئایا چ جۆرە هاوکارییەکی دەروونی هەم بۆ تووشبووانی کۆرۆنا وە هەم بۆ پزیشکان و کارمەندانی تەندروستی هەیە تا کاریگەری درێژخایەن نەبێت لەسەرییان؟ لەوەڵامدا د.زانیار ئاغال دەڵێت" ئه وه بابه تێکی زۆر زۆر گرنگه چونکه یه کێک له و شتانه ی که نه خۆشه کان وا لێده کات بارودۆخیان تێکبچێت باری ده روونییه که یە زۆر گرنگه له ناو سه نته ره کانی کۆرۆنا پزیشکی ده روونی هه بێت به داخه وه ئێمه نیمانه ، ده وامیان نییه له و شوێنه به ڕاستی پزیشکان و کارمه نده کانیش پێویستیان پێیه ئه مه خۆ مانای ئه وه نییه که ئه م که سه ده سه ڵات و کۆنتڕۆڵی هه ناوی له ده ستدابێت تاوه کو پزیشکی ده روونی ببینێت وانییه هه موومان پێویستمان به وه ده بێت به تایبه تی له ئه نجامی ئه و ئیشه زۆره ی له سه ر ئه و پزیشک و کارمه نده یه ، ئه م هه موو پرسیاره ی که وه ڵام نییه بۆیان، ئه م هه موو موعاناته ی ده بینرێت که س وه ستاوه بۆ جێگه یه ک ده بێت ئه وی تر بمرێت ئینجا ئه م بچێته شوێنی به ڕاستی ئه وه شتێکی زۆر ناخۆشه ." د.زانیار ئاغال دەشڵێت" له شارێکی یه ک ملیۆن که سیدا ئه وه نده قه ڕه باڵغ نییه ئێمه وه کو شاره کانی هیندستان نیین 15-20 ملیۆن که س بین به ڵام ئه م دیمه نانه که ده بینرێت به ڕاستی بوونی پزیشکی ده روونی بۆ نه خۆشه کان به تایبه ت زۆر زۆر گرنگه ، نه خۆشمان هه یه 30 ڕۆژه نه ڕۆیشتۆته ماڵه وه و ئاوێکی نه کردووه به خۆیدا ئه وه نده ی بێتاقه تی ئه و بارودۆخه یه و دوری له مناڵی و ئه وانه ئه وه نده بێتاقه تی کۆرۆناکه نییه له به رئه وه بوونی پزیشکی ده روونی زۆر زۆر گرنگه له سه نته ره که دا هه بێت." ئایا وەک پزیشکانی پسپۆڕ ئەو پێشنیارەتان بۆ لایەنی تەندروستی نەکردووە بۆ دابین کردنی پسپۆڕی دەروونی بۆ سەنتەرەکانی چارەسەرکردنی کۆرۆنا؟ لەوەڵامدا د.زانیار وتی" به دڵنیاییه وه پێشنیاری ئه وه مان کردووه بابڵێن ئیشیشی له سه رکراوه له لایه ن به ڕێوه به رایه تیه کانه وه به ڵام بارودۆخێکی قورس له شاره که دا هه یه نه خۆشخانه کان پارچه پارچه ن له شاری سلێمانیدا وه کو ئه وه نییه سه نته رێکی گه وره هه بێت وه کو ئه وه ی شاری پزیشکی له به غداد یان ئه و نه خۆشخانه گه ورانه ی که له شاره کانی تردا هه یه کۆکراوه ی هه موو به شه کان بێت به یه که وه ، ئه م پارچه پارچه یه وایلێکردووه ناتوانرێت له ڕووی ئیدارییه وه هه موو شتێک له ژێر ده ستی خۆماندا بێت به ڵام به هه رشێوه یه ک بێت ئیشکردن له سه ر ئه و بواره زۆر گرنگه ته نانه ت ئه و نه خۆشانه ی که چاکده بنه وه زۆرجار وه رەقه یان بۆ ده که ین پزیشکی ده روونی بیان بینن له ڕاوێژکارانی ده روونی چونکه ئه ویش به شێکی گه وره یه له چاره سه ره که یه ." د.زانیار ئاغال باسی لەدۆخی ئێستا شاری سلێمانی کرد لەڕووی بڵاوبونەوەی کۆرۆناوە لەوڕووەوە وتی"حه زده که م له ڕادیۆ به ڕێزه که ی ئێوه وه ئه و زانیاریه بگه یه نم به گوێگره به ڕێزانه ی که ئاگایان لێمانه ، ئێمه له شاری سلێمانی له شه پۆلی سێیه مداین، شه پۆلی سێیه م زۆر زۆر به قورسی هاتووه ، له نه ورۆزه وه هاتووه ، وه ژماره ی ئه م ڤایڕه سه بڵاوبوونه وه ی زۆرخێرایه ، نه خۆشخانه کان جێگه یان نه ماوه که ناڵه کان پیشانی خه ڵکیان داوه گرنگترین شوێن که جێگه بمێنێت چاودێرییه ورده کانه ، چاودێری وردی ئه هلییه کان نه ماوه له سلێمانییدا بۆ نه خۆش وه رگرتن واته هیچ شوێن و جێگه نه ماوه بۆ ئامێری ئۆکسجینی ده ستکرد جگه له وه ئێمه له بارودۆخێکداین که خه ڵک خۆپاراستن ناکات، له زۆربه ی وڵاتان خه ڵک هه یه دژی بابه تی ماسک و قه ده غه ی هاتوچۆ و ڤاکسین و ئه مانه یه به ڵام ئه و له سه ر ئازادی که سی دژایه تی نه ک وه کو ئه وه ی له لای ئێمه هه یه زۆری خه ڵک ده ڵێت کۆرۆنا بوونی نییه واته ئێمه له دوای ساڵێک له به رهه ڵستکاریداین به رامبه ر به وه ی خه ڵک بڕوابکات که هه یه خۆزگه ئێستا له و قۆناغه دا بووینایه بڵێین با موناقه شه ی ڤاکسین بکه ین، موناقه شه ی ئه وه بکه ین چ که سێک داخل بکه ین و کێ داخل نه که ین به ڵام جارێ ئێمه له قۆناغه سه ره تایه که داین ئه وه ی خه ڵک قه ناعه ت بکات که کۆرۆنا هه یه ، هه رکات قه ناعه تی کرد خۆی ده پارێزێت که خۆشی پاراست ئه م حاڵه ته ته واو ده بێت، ئه گه ر وانه بێت به داخه وه به دڵنیاییه وه دوباره ده بێته وه شه پۆلێکی تریش چونکه ئه م ڤایڕه سه ئه وه ئیشیه تی هه مووجارێک خۆی مت ده کات و جارێکی تر سه رهه ڵده داته وه له ڕێی خه ڵکه وه ." د.زانیار جەختی لەوەکردەوە" به دڵنیاییه وه بەوجۆرەیە، له چاودێری ورده کان جێگه نه ماوه ، زۆربه ی زۆری نه خۆشه کان ده بێت ڕابگیرێت هه تا جێگه یه ک په یدا ده بێت." ئەی کەواتە چی دەکەن بۆ نەخۆشێک کە پێویستی بەچاودێری چڕ بێت وەک خۆت دەڵێی شوێن نەماوە؟ لەوەڵامدا د.زانیار وتی" ئه وه پرسیارێکی قورسه چونکه ده که وێته سه ر که سه که ئه و نه خۆشه ی له به رده ستدایه به ڵام ئێستا له م قۆناغه ئه وه یه نه خۆشه که ڕابگرین هه تا جێگه یه ک چۆڵ ده بێت به ڵام که ژماره کان زۆر زۆر بوون له جیاتی یه ک دانه و دوو دانه هه بێت، 20-30 دانه هه یه پێویستی به ئامێری ده ستکرد ده بێت ئه و کاته خوانه خواسته کاره ساتی گه وره تری لێده بێته وه ."