هه‌ڵه‌بجه‌ و چاره‌نووسی بکوژانی
چاره‌نووسی هانده‌ری شاڵاوی ئه‌نفال و بکوژی هاوڵاتیانی هه‌ڵه‌بجه‌ هوشیاریکه‌ره‌وه‌یه‌که‌ بۆ که‌سـانی دیکه‌ تاوه‌کو جێ پـێـی ئه‌و دیکتاتۆرانه‌ هه‌ڵنه‌گرن
له ده مێـکی زووی ئێواره ی 16 ی مانگی سێی سـاڵی 1988 دا هێرشه کانی هێزه کانی حکومه تی عێراقی بۆ سه ر شـاری هه ڵه بجه له ناکاودا گۆڕان. بۆ ماوه ی دوو ڕۆژ شاری هه ڵه بجه ی نزیکه 50 هه زار که سی که زۆربه یان هاوڵاتی سیڤیلی کورد بوون که وتنه به ر هێرشی موشه کی، به ڵام پاشـان هێرشی فڕۆکه ده سـتیپـێـکرد و چه کی کیمیاوی به سه ر شـاره که دا باران، له وانه گازی خه رده ل و گازی سارین و تابون و هه روه ها VX. ده رئه نجامی ئه مه ، له و ڕۆژه دا نزیکه ی 5 هه زار که س له ماوه ی چه ند خوله کێـکدا گیانیان سـپارد و هه روه ها نزیکه ی 7 هه زار که سیش به گازی کیمیاوی جه سـته یان سووتا و ئیفلیج بوون یان دووچاری کێشه کانی ته ندروسـتی درێژده م بوون. ئه مڕۆ 24 سـاڵ به سه ر ڕووداوی کیمیابارانی هه ڵه بجه دا تێده په ڕێت. کیمیابارانی هه ڵه بجه ئه وپه ڕی شـاڵاوی ئه نفالی سه رۆکی عێراقی سه دام حسێن بوو. که هه ڵمه تێـکی جینۆساید بوو له دژی کورده کان و هه روه ها گرووپه ئتنیـیه کانی دیکه له باکوری عێراق. له نێوان سـاڵانی 1986 و 1989 دا له پـێناو له ناوبردنی دانیشـتوانێـکی کێشه خولقێنه ر، بۆ ئه و مه به سته سه دام حسێن فه رمانی دایه هێزه چه کداره کانی عێراقی لووله ی چه که کانیان بکه نه هاوڵاتیانی عێراقی به ڕابه رایه تی عه لی حه سه ن مه جیدی ئامۆزای دیکتاتۆر سه دام حسێن، سوپای عێراق به شێوه یه کی پـلان داڕێژراو گونده کانیان وێرانکرد و گوندنشینه کانیان له نێو که مپه کانی ده سـتبه سه راگرتندا به ندکرد و برسی کرد و هه روه ها به هه زاران خه ڵکیان کوشت. هه ڵه بجه ته نها شـارۆچکه نه بوو که دووچاری په لاماری چه کی کیمیاوی بێت. له سه ره تای سـاڵی 1987 دا سه دام حسێن ڕێگه ی دا چه کی کیمیاوی به کاربهێنرێت له هێرشکردنه سه ر 24 گوندی کوردی. به هۆی ڕۆڵی له م هێرشه دڕه ندانه دا عه لی حه سه ن مه جید نازناوی عه لی کیمیاوی به سه ردا دابڕا. شاڵاوی ئه نفال زنجیره یه ک تاوانی ترسـناک بوو، ئه وه ی به فه رمانی ڕابه رایه تی وڵاتی خۆیان له دژی دانیشـتوانی سیڤیلی کوردی ئه نجام درا و کیمیابارانی دانیشـتوانی هه ڵه بجه دڕنده ترین تاوانکاری هه ڵمه تی ئه نفال بوو. به هۆی ڕۆڵی له شـاڵاوی ئه نفال و هه روه ها تاوانه کانی دیکه دا عه لی کیمیاوی له سێداره درا. سه دام حسێن ئه ویش به چه ندان تاوان دادگایی کرا، له وانه ئه و تاوانانه ی به فه رمانی خۆی له دژی هاوڵاتیانی عێراقی ئه نجام دران و سه دام حسێنیش له سێداره درا. سه رۆکی حکومه ت به رپـرسیارێتی وڵاته که ی و هاوڵاتیانی له ئه سـتۆدایه و ده بێت له ئه وپه ڕی به رژه وه ندیاندا کاربکات. له کۆتاییدا چه ند دیکتاتۆرێـک له نێو پێخه فدا گیان ده سپـێرن یان به ڕێـک و ڕه وانی له شـانۆی تاوانه کانیان ده رباز ده بن. چاره نووسی هانده ری شاڵاوی ئه نفال و بکوژی هاوڵاتیانی هه ڵه بجه هوشیاریکه ره وه یه که بۆ ئه وانه ی جێ پـێـی کوشـنده یی ئه و دیکتاتۆرانه هه ڵنه گرن.