ئەمنستی: تورکیا تاوانی جەنگی لە باکوری ڕۆژهەڵاتی سوریا ئەنجامداوە
ئه‌و ڕێکخراوه‌ هەینی‌ 18ی مانگی 10ی 2019 ڕاپۆرتێکی سه‌باره‌ت به‌ پێشێلکارییه‌کانی له‌شکری تورکیا و تاقمه‌کانی چه‌کداری سه‌ر به‌ ئه‌و وڵاته‌ له‌ سوریا، بڵاوکرده‌وه‌ که‌ ئه‌مه‌ به‌شێک له‌‌و ڕاپۆرته‌یه‌
ڕێکخراوی لێخۆشبوونی نێونه ته وه یی Amnesty International ده ڵیت تورکیا له باکووری خۆرهه ڵاتی سوریا تاوانه کانی شه ڕی ئه نجامداوه . ئه و ڕێکخراوه هەینی 18ی مانگی 10ی 2019 سه باره ت به پێشێلکارییه کانی له شکری تورکیا و تاقمه کانی چه کداری سه ر به ئه و وڵاته له سوریا، بڵاوکرده وه که ئه مه به شێک له و ڕاپۆرته یه . هێزه کانی له شکری تورکیا و هاوبه ندی گرووپه کانی چه کداری سوریا که تورکیا پشتیوانیان لێده کات ڕه فتارێکی جێگای شه رمیان به رامبه ر به ژیانی مه ده نێکان نیشان داوه ، وه ک چه ندین پێشێلکاری جیدی و تاوانه کانی شه ڕ که کوشتنی هه ڕه مه کی و هێرشه کانی نایاسایی ده گرنه وه ، و له ئه نجام دا خه ڵکی مه ده نیان کوشتووه و بریندار کردوون، له ماوه ی ئه و هێرشه ی که بۆ باکووری خۆرهه ڵاتی سوریا کردوویانه ، وه ک هه ینی ڕێکخراوی لێخۆشبوونی نێونه ته وه یی له ڕاپۆرته که ی دا ده نووسێت. ئه و ڕێکخراوه به پشت به ستن به گه واهیدانی ئه و که سانه ی ڕووداوه کانیان به چاوی خۆیان دیوه و هه روه ها گه واهیدانی کارمه ندانی پزشکی و فریاکه وتن، مه ده نێکانی ئاواره ، ڕۆژنامه نووسان، کارمه ندانی خۆجێی و نێونه ته وه یی به شی مرۆڤایه تی، هه روه ها توژینه وه و پشتڕاستکردنی گرته ڤیدئۆیه کان وپێداهاتنه وه به ڕاپۆرته کانی پزشکی و به ڵگه کانی تر ئه و ڕاپۆرته یان نووسیوه . ئه و زانیاریه کۆکراوه یه به ڵگه ی حاشا هه ڵنه گر سه باره ت به هێرشه کانی هه ڕه مه کی له ناوچه کانی دانیشتوان، هێرشه کان بۆ سه ر مالان، بۆ سه ر نانه واخانه و قوتابخانه یه ک دابین ده کات، که له لایه ن تورکیا و تاقمه کانی چه کداری هاوپه یمانی ئه نجامدران. ئه و زانیارییه هه روه ها زانیاری دڵته زێن سه باره ت به کوشتنی هه ڕه مه کی خانمێکی سیاسه توانی کوردی سوریا، هه ڤڕین خه له ف ده خاته ڕوو که له لایه ن تاقمی 'ئه حرارئه لشه رقیه ' واتا به شێک له له شکری نیشتمانی سوریاوه کوژرا. واتا ئه و هاوبه ندییه ی تاقمی چه کدارانی سوریا له لایه ن تورکیاوه پڕچه ک کراو و پشتیوانیان لێده کرێت. به رپرسی گشتی ڕێکخراوی لێخۆشبوونی نێونه ته وه یی کوومی نه یدوو گوتی: "هێرشی له شکری تورکیا بۆ نێو سوریا ژیانی خه ڵکی سوریای تووشی وێڕانی کردووه ئه وانه ی که جارێکی دیکه زۆریان بۆ هێنراوه ماڵه کانیان جێ بهێڵن و له نێو بۆمبارانی هه ڕه مه کی، ڕفاندن و کوشتنه کانی هه ڕه مه کی دا ده ژین. هێزه کانی له شکری تورکیا و هاوده سته کانیان هیچ نرخیان بۆ ژیانی مه ده نێکان دانه ناوه ، هێرشی مه رگهێنه رانه یان له ناوچه کانی دانیشتوان ئه نجامداوه که خه ڵکیان کوشتون و بریندارکردوون." ناوبراو هه روه ها جه ختی کرد: "تورکیا به رپرسیاری کرداره کانی تاقمه کانی چه کداری سوریایه که پشتیوانیان لێده کات، ته یاریان ده کات و ڕێنوێنیان پێده دات. تا ئێستا، تورکیا پێشی ئه و گرووپه چه کدارانه ی ئازاد کردوه که پێشێلکارییه کانی جیدی له عه فرین و شوێنی تر ئه نجام بده ن. ئێمه جارێکی دیکه داوا له تورکیا ده که ین کۆتایی به پێشێلکارییه کان بهێنێت، که سانی تاوانبار به به رپرسیاربزانیت، و پشتیوانی له ژیانی ئه و خه ڵکه بکات که له ژێر ده سه ڵاتی تورکیا دان. تورکیا ناتوانێت به ئه سپاردنی تاوانه کانی جه نگ به گرووپه کانی چه کدار خۆ له به رپرسایه تی لابدات." کاربه ده ستانی به شی ته ندروستی به ڕێوه به رایه تی به پێشه نگی کورد له باکووری خۆرهه ڵاتی سوریا 17 ئوکتوبر گوتیان که له وه تا ده ستپێکردنی هێرشه که لانی که م 218 مه ده نی کوژراون که 18 منداڵیش له نێویاندان. له یه کێک له هه ره ترسناکترین هێرشه کانی که پشت به به لگه ده به ستێت، کارمه ندێکی کورد له ڕێکخراوی خاچی سوور ئه و ڕووداوه ده گێڕیته وه که خۆی چه ندین ته رمی له نێو وێرانه یه ک هێنایه ده ر، ئه و که سانه ی که له ئه نجامی هێرشێکی ئاسمانی تورکیا له 12ی ئوکتوبر له ده وری 7ی سه رله به یانی به کاتی خۆجێێ قوتابخانه یه ک له ساڵحیه ی کرده ئامانج، شوێنێک خه ڵکی ئاواره له ترسی شه ڕ خۆیان تێدا حه شاردابوو. ئه و کارمه نده گوتی: "هه مووشێک زۆر به خێرایی ڕوویدا. سه رجه م، شه ش که س برینداربوون و چوار که س کوژران، که منداڵیشیان له نێودابوون. نه مزانی داخوا کوڕن یان کچن چونکه ته رمه کانیان ڕه ش هه ڵگه ڕابوون. ئه وان وه ک خه ڵووزی به رد ده چوون. دوو که سه که کوژراوه که ی تر ته مه نیان سه رووتر بوو، ئه وان وێده چوو ته مه نیان له 50 بۆ سه روو بێت. به ڕاستی، ئێستاش هه ر حه په ساوم." ئه و گوتیشی نزیکترین به ره ی شه ڕ زیاتر له کیلومێترێک دوور بوو که له کاتی هێرشه که دا هیچ شه ڕه فان یان شوێنی له شکری له ئه و نزیکانه نه بوو." کارمه ندێکی دیکه ی کورد سه ر به ڕێکخراوی مانگی سوور بۆ ڕێکخراوی نێونه ته وه یی گێڕایه وه که چۆن هه وڵی دا کوڕێکی 11 ساڵانه و کچێکی 8 ساڵانه ی بریندار ڕزگار بکات کاتێک له ده ره وه ی ماله که یان له نزیک مزگه وتی ئه ل ساڵحیه کایه یان ده کرد. ئه و گوتی که له وه تا 10ی ئوکتوبره وه شاری قامیشلی که وتبووه به ر هێرشه کانی توندی به رهه ڕه مه کی و ماڵێکی خه ڵک، نانه واخانه یه ک و چێشخانه یه ک که وتنه به ر هێرشه کانی ئاسمانی. کارمه نده کورده که ی مانگی سوور گوتی: "کوڕه که به سنگ بریندار بوو. برێنه که ی زۆر کاری بوو. برینه که ی کراوه بوو.... و نه یده توانی هه ناسه بدات. وێده چوو تیکه یه کی هاوه نه که سنگی ئاواڵاکردبۆوه ." پاشان کوڕه که به هۆی برینه کانی گیانی له ده ستدا. خوشکه که شی له هێرشه که دا تیکه یه کی به رکه وتبوو و دوکتوران ناچاربوون لاقێکی له ژێر ئه ژنۆڕا ببڕنه وه . کارمه نده که ی فریاگوزاری گوتی هیچ بنکه یه کی له شکری یان خاڵی پشکنین له هیچ کۆیه کی نزیکی هێرشه که نه بوو. له ڕووداوێکی جیاواز له 13ی ئوکتۆبر، به گوێره ی چاودێرانی سه ربه خۆی نێونه ته وه یی، هێرشێکی ئاسمانی تورکیا بۆ سه ر بازاڕێک کاروانێکی مه ده نی کرده ئامانج که هه ڵگری چه ندین ڕۆژنامه نووس بوو ئه وانه ی له نێوان قامیشلی و سه رێ کانی له سه فه ردابوون. به گوێره ی کارمه ندی کوردی مانگی سوور شه ش مه ده نی، له نێویان دا ڕۆژنامه نووسێکیش له رووداوه که دا کوژران و 59 که سیش برینداربوون. ڕۆژنامه نووسێک که له شوێنی رووداوه که دا بوو و هێرشه که ی به چاوی خۆی بینی ئه و رووداوه ی وه ک "کوشتارێکی بێ ئه م لا و ئه و لا" وه سف کرد. ئه و گوتی کاروانه که له 400 ئوتوموبیلی مه ده نی پێکهاتبوو و هیچ شه ڕه ڤانێک له ئه و شوێنه نه بوو، ته نیا چه ند پاسه وانێکی چه کدار که پارێزگارییان له کاروانه که ده کرد. به رپرسی رێکخراوی نێونه ته وه یی لێخۆشبوون گوتی: "هه موو لایه نه کانی شه ڕ ده بێت ڕێز له یاسای نێونه ته وه یی بۆ مرۆڤایه تی بگرن، که وه ک ئه رکێک داوا ده کات بۆ پێشگرتن یان بۆ لانی هه ره که می زیان پێگه یاندن به مه ده نێکان هه موو هه نگاوی پێویست بگرنه به ر. هێرش بۆ سه ر کاروانێکی مه ده نی پاساوهه ڵنه گره ." ئه مه ریکا هه ره گه وره ترین وڵاتێکه چه کان بۆ تورکیا هه نارده ده کات. وڵاتانی دیکه ش ئیتالیا، ئاڵمان، برازیل و هندوستانیش ده گرنه وه . ڕێکخراوی لێخۆشبوونی نێونه ته وه یی داوا له وڵاته کان ده کات ناردنی هه موو چه که کان به تورکیا و لایه نه کانی دیکه ی نێو شه ڕ له سوریا ڕابگرن که هێزه کانی کوردیش ده گرنه وه . ڕێکخراوی لێخۆشبوونی نێونه ته وه یی هه روه ها پشتی به گه واهیدان به ست، پشتڕاستی گرته ڤیدئۆیه کی کرد و پێداهاتنه وه ی به سه ر ڕاپۆرتێکی پزشکیدا کرد بۆ ئه وه ی تیشک بخاته سه ر چلۆنایه تی کوژرانی هه ڤڕین خه له ف، خانمێکی سیاسه توانی کورد و سکرتێری گشتی پارتی سیاسی داهاتووی سوریا، که له 12ی ئوکتوبر له سه ر ڕێگای نێونه ته وه یی که شاره کانی ڕه قه و قامیشلی پێکه وه ده به ستێته وه که وته نێو که مین. چه کدارانی ئه حرائه لشه رقیه ئه و خانمه یان له ئوتوموبیله که ی به ڕاکێشان هێنایه ده ر، لێیان دا و کوشتیان. ئه وان هه روه ها پاسه وانه که شیان کوشت. له هه مان ڕۆژ و له هه مان شوێندا، ئه و چه کدارانه لانی که م دوو شه ڕه ڤانی کوردیان به دیل گرت و کوشتیانن. ئه وان هه روه ها دوو مه ده نیان گرت که هه ر دووکیان بۆ ڕێکخراوه کانی خۆجێی کاریان ده کرد و له ئه و کاته دا که ده رمانیان ڕاده گوێزت گرتیانن. ئه ندامانی بنه ماڵه بۆ ئه و ڕێکخراوه یان پشتڕاست کرد که هیچ ئاگاداری چاره نووسی ئه و ئه ندامانه نین. ڕێکخراوی لێخۆشبوونی نێونه ته وه یی کات و شوێنی ئه و گرته ڤیدئۆیه ی پشتڕاست کرد که تێیدا دوو مه ده نی له پاش نێوه ڕۆی 12ی ئوکتوبر گیران و به ر هه ڕه مه کی کوژران. سکرتێری گشتی ڕێکخراوی لێخۆشبوون، کوومی نایدوو گوتی، کوژرانی خه ڵکی بێدیفاع بۆ سزادان ده بێت و به تاوانی شه ڕ ده ژمێردرێت. هه ڤاڵی نزێکی هه ڤرین خه له ف به ڕێکخراوی لێخۆشبوونی گوت که کاتێک هه وڵی دا ته له فۆن بۆ هه ڤرین بکات، پیاوێک که خۆی به چه کداری ئوپوزسیونی سوریای ناساند، به عه ڕه بی پێی گوتم: "ئێوه کورده کان خائینن. هه مووتان بۆ پارتی [پ ک ک] کار ده که ن" و ئاگاداری کردم که هه ڤرین کوژراوه . ڕاپۆرتێکی پزشکی که ڕێکخراوی لێخۆشبوون چاوی پێکه وتوه زانیاری وردی تێدا که هه ڤرین خه له ف شوینی چه ندین برینی پێوه دیاربوو له نێویان دا ده سترێژی له سه ری، و شوینی شکان له سه ر ڕووخسار و ده م و چاو و پشت و کاسه ڵه ی سه ری هه بوو. به ر له ئه مه ش پێستی له کاسه ڵه ی سه ری جیاکرابۆوه و مووی سه ری وه ریبوو، ئه وه ش کاتێک روویدا که له نێو ئوتوموبیله که ی به پرچی سه ری و به ڕاکێشان هێنابوویانه ده ر. به رپرسی ئه و ڕێکخراوه گوتی، که "کوژرانی هه ڤرین خه له ف و که سانی دیکه له لایه ن چه کدارانی ئه حرار ئه لشه رقیه ده بیت سه ربه خۆیانه لێکۆڵینه وه ی له سه ر بکریت و تاوانبارانی بخرێنه به ر ده م داد. تورکیا به رپرسیاره تی هه یه تاوانه کانی شه ڕ و ئه و پێشێلکارییانه ی له لایه ن هێزه کانی ژێر ده سه ڵاتی ئه نجام دراون ڕابگرێت..." کارمه‌ندانی مرۆڤایه‌تی خۆجێی و نێونه‌ته‌وه‌یی به‌ ڕێکخراوی لێخۆشبوونیان گوت که‌ کێشانه‌وه‌ی سه‌ربازانی ئه‌مه‌ریکا، هێرشی له‌شکری تورکیا و به‌شداری کردنی حکومه‌تی سوریا له‌ ئه‌و کێشه‌یه‌ هه‌موویان وایکردووه‌ که‌ نه‌کاو هه‌ره‌ دۆخی خراپ ڕووبدات. ئه و ترسه هه یه که داخوا ئه و 100،000 ئاوارانه خوارده مه نی پێویست، ئاوی خاوێن و که ره سه ی پزشکیان پێده گات و به چ شێوه یه ک له درێژخایه ن دا خه ڵکی پێویست به یارمه تی، کۆمه گیان پێده گات. له که مپه کانی ئاواره کانی نێوخۆیی، وه ک ئه لحول، جه ماوه ره که به ته واوی به ستراونه ته وه به یارمه تی مرۆڤایه تی. گرووپێک له 14 ڕێکخراوی نێونه ته وه یی مرۆڤایه تی له 10ی ئوکتۆبر هوشداریان دا که هێرشه که بۆی هه یه پێشی یارمه تی کردن به جه ماوه ره که بگرێت، له ده مێکدا ڕێکخراوی نێونه ته وه یی خاچی سور چه ند رۆژ داوتر هوشداری دا که شه ره که ده کرێت ببێته هۆی ئاواره یی 300،000 که س، و نیگه رانی جیدیشی بۆ که مبوونی ئاوی خواردنه وه ده ربڕی. گه لێک نیگه رانی ده رده بڕن که دۆخی ئاسایش واده کات ژماه یه کی زیاتری کارمه ندانی نێونه ته وه یی ناوچه که چۆل بکه ن که پێشڕه وی هێزه کانی حکومه تی سوریا بۆی هه یه مه ترسی بۆ سه ر کارمه ندانی عه ڕه ب و کورد، و ئه و ئاوارانه پێک بێنیت که بۆ به شه کانی دیکه ی سوریا هه ڵاتوون. هه روه ها به رپرسی ڕێکخراوی نێونه ته وه یی لێخۆشبوون گوتی: "هێرشی به رده وامی تورکیا وای کردووه هه زاران که س ئاواره بن. کرداره کانی تورکیا مه ترسی ده خاته سه ر کومه ک بۆ ڕزگارکردنی گیانی مرۆڤه کان و یارمه تی ده رمانی. ئه وه ش واده کات کاره ساتی مرۆڤایه تی له وڵاتێکدا پێک بێت که هه ر پێشتر به شه ڕ کاول بووه .