ماسیه‌کانی سه‌رده‌می دیناسۆره‌کان بۆ ئاوه‌کانی ولایه‌تی ئیلینۆی ده‌گه‌ڕێنه‌وه
به‌رێوبه‌رایه‌تی سه‌رچاوه‌ سروشتیه‌کان له‌ ولایه‌تی ئیلنۆی جۆرێک له‌و ماسیانه‌ی له‌سه‌رده‌می دایناسۆره‌کانه‌وه‌ تائێستا زیندون و له‌ بۆماوه‌ به‌ردینه‌کاندا دۆزراونه‌ته‌وه‌ بۆ ڕوباره‌ ده‌گه‌ڕێنرێنه‌وه‌.
به رێوبه رایه تی سه رچاوه سروشتیه کان له ولایه تی ئیلنۆی جۆرێک له و ماسیانه ی له سه رده می دایناسۆره کانه وه تائێستا زیندون و له بۆماوه به ردینه کاندا دۆزراونه ته وه بۆ ڕوباره ده گه ڕێنرێنه وه ، ماسی جۆره ی گارتیمساح ماسیه که ی زۆر کۆنه و بڕوا هه یه له سه ره تای سه رده می Cretaceous (کریتاسی)ـه وه زیاتر له 100 ملێۆن ساڵ له مه وبه رپه ره ی سه ندبێت. گارتیمساح دووهه م گه وره ماسی ئاوه شیرینه کانه له ئه مریکای باکوور، زانای زینده وه رزانی راندی ساویر له ناوه ندی ڕاوکردنی ماسی له ئیلنۆی ده ڵێت "له ساڵانی نه وه ته کانه له ڕێڕه وه ئاویه کانی ولایه ته که نه ماون، هه رچه نده له ڕوباره کانی باشور گه شه یان کردوه و ماون" . ده شڵێت " ئێمه ده مانه وێت سیسته مه ی ئیکۆلۆجی به ده ستبێنینه وه ، به هۆی ئه وه ی گرنگه بۆ گیانداره کانی دیکه تا بتوانن زیاتر هاوسه نگیان هه بێت له ڕاوکردنی جۆره کان بۆ مانه وه یان". سه رباری ئه مش، گارتیمساح به هۆی گه وره یی و بوونی پوله که ی پرشنگداری پێستی، بۆهه وادارانی ڕاوکردن جێژێکی تایبه ت ده به خشێت، ده شتوانێت له هه مانکاتدا له ئاویش و هه واشدا هه ناسه بدات، بۆ 136 کیلۆگرام و به درێژی 2.7 مه تر گه ورده بێت. سوێر ده ڵێت "گارتیمساح هه مووجۆره خۆراکێک ده خوات، وه ک کیسه ڵ و مراوی و جۆره ماسیه کانی له ئاوه کاندا هه ن. ده شلێت "به هیوایه ئه م به رنامه یه ی دوباره ژیانه یارمه تی هه وڵه کانی ده وڵه ت بدات بۆ کۆنترۆڵکردنی، به هۆی ئه وه ی گارتیمساح بۆ 60 ساڵ ده ژی، ئه م به رنامیه ده یان ساڵی ده وێت تا په ره بسه نێت، مێی ماسیه که له ته مه نی 11 ساڵیدا بۆ زاووزێ ده توانێت گه را دانێت، به ڵام نێره کانی له ته مه ی 6 بۆ 7ساڵی پێده گه ن، بۆیه له 10 بۆ 20 ساڵی سه ره تای به رنامه که به هیواین ئه م ماسیه نه یه ک بدۆزنه وه و کاری سروشتی خۆیان بکه ن. تائێستا 7 هه زار له م ماسیانه به چپی بچووک که په یوه ندی به سه ته لایته وه ده کات به قه باره ی ده نکه برنجێکی گه وره ئامده کراون بۆئه وه ی بتوانرێت له کاتی به ردانیان له ئاوه کاندا چاودێری هاتووچۆیان بکرێت. زاناکان پێشبینی ده که ن له گه ڵ زۆربوونی باران و به رزبوونه وه ی ئاستی ئاو، ئه م ماسیانه بگه نه ڕووباره بچووکه کان و گۆمه کان له ناوچه کانی لویزیاناو تکساس. حکومه تی ئه مریکا پێشنایر ده کات نیکۆتین له چگه ره دا که مبکرێته وه . بۆیه که م جاره حکومه تی ئه مریکا له مێژوودا پێشنیار ده کات ڕێژه ی نیکۆتینی جگه ره که م بکرێته وه. به رێوبه رایه تی خۆراک و ده رمان له ئه مریکا داوای له کارمه ندانی به ڕێوبه رایه تیه که ی کردوه ڕێنمایی نوێ دانین بۆ ئه وه ی ئه لووده بوون به جگه ره کێشان که متربێته وه . سکات گۆتلیب کارمه ندی به ڕێوبه رایه تیه که ده ڵێت به ڕێوبه رایه تیه که به نیازه ڕێگایه ک بدۆزێته وه ڕێژه ی نیکۆتین له جگه ره دا که مبێته وه . له ووتارێکی دا بۆ کارمه ندان له ولایه تی میریلاند گۆتلیب ووتی "سه نگی ده خه ینه سه ر که مکردنه وه ی نیکۆتین، له وانه یه یارمه تی بدات جیهانێک بێته پێشه نه وه کانی داهاتوی ئالوده ی جگه ره نه بن". هاوکاتی که مکردنه وه ی نیکۆتین به رێوبه رایه تیه که پلانی هه یه زیانی جۆر ی جگه ره ی ئه لکترۆنی که مکاته وه . جگه ره ی ئه لکترۆنی نیکۆتین له خۆده گرێت به ڵام قه تران و هه ندێک ماده ی دیکه ی تیدا نیه له تووتنی جگه ره ی دروستکراودا هه یه ، بۆیه کووشنده یه . گۆتلیب ده ڵێت " نیکۆتین هۆکاری شێرپه نجه و نه خۆشیه کانی سی و دڵ نیه که هه زاران ئه مریکایی به هۆیه وه ساڵانه ده مرن، به ڵکوو ئه وه ماده کیمیاوه یه کانه له تووتندا هه ن و له ئاکامی سوتانی له دووکه ڵدا دروستده بن و ده بنه هۆکری نه خۆشی و مردن. زاناکان به‌سه‌رکه‌وتویی گۆڕانکاریان له‌جیناتی مرۆڤدا کردوه زاناکانی زانکۆی ئۆریگن بۆ ته ندره ستی و زانست ده ڵین " سه رکه وتووبون له ئه نجامدانی گۆڕانکاری DNA مرۆڤدا و یه کم هه وڵ له مبا ره یه وه له ووڵاته یکگرتوه کاندا ئه نجامدراوه . پێشتر ڕاگه ێندراوه ته نها زاناکای چین تاقیکردنه وه ی هاوشێوه ئه نجام داوه . DNA مرۆڤ له‌ قۆناغی ئه‌وڵه‌مه‌دا، ڕێگاو توانا ده‌کاته‌وه‌ بۆ جاکردنی ئه‌وبه‌شانه‌ی گرفت دروست ده‌کدن و نه‌خۆشی بۆماوه‌ بۆ نه‌وه‌ی دوای خۆیان ده‌گوازنه‌وه‌. ئه م کرداره مشتوومڕی له سه ر، له به ر ئه وه ی زۆر گوومانیان هه یه بۆ کاری دیکه به کاربێت، وه ک دره وستکردنی منداڵ له داهاتوودا به توانای سنوورداره وه یاخود به تایبه تمه ندێتی جیاوه ازه وه . زاناکانی ولایه تی ئۆرگن به ڕابه رایتی شووخرات میتالیبۆف که له دایکبووی کازاخستانه ، به سه رکه وتویی تاقیکردنه وه ی به رده وامیان له سه ر ئاوڵه مه ی له به خشینی سپێرم به رهه م هاتوه بۆ مه به ستی زانستی کردوه ، وگۆڕانکاریان له بازدانه بۆماوه کانیان کردوه . گۆڕانکاریه که له قۆناغی پیتاندنی هێلکه وه بوه ، بۆ دلنیابوون له وه ی گۆڕانکاریه کان له هه موو خانه کانی ئاوله مه دا دووباره ده بێته وه . پێشتر زاناکان بۆ ماوه یه که ی زۆر چاوه ڕوانیان ده کرد تا گۆڕانکاری ڕووبدات، به ڵام به هۆی ته کنه لۆجیایه کی نوێوه به ناوی کریسپه ر، که ووردبینی و توانای هه یه له ڕێگه یه وه ده توانرێت هه ندێک به شی زنجیره ی DNA ده ستکاری بکرێت و گۆڕانکاری تێدا بکرێت. کۆنگریسی ئه مریکا له مباره یه وه بڕیاری ده رکردوه له به ر هۆکاری په یوه ندی به مۆڕاڵه وه هه یه ، یاسایانه ڕێگا نادات DNA منداڵ ده ستکاری بکرێت، ئه م بڕیاره له وڵاتانی دیکه دا هاوشێوه ی سیسته می ڕۆژئاوا نیه .