له‌ ئوسترالیا 150 نه‌هه‌نگ ڕوو ده‌که‌نه‌ که‌نار و گیان له‌ده‌ست ده‌ده‌ن
کارمه‌ندانی ده‌سه‌ڵات وپزیشکه‌کانی گیانداران و دانیشتوانی ناوچه‌که‌ هه‌وڵیانداوه‌ 15 له‌و نه‌هه‌نگانه‌ له‌ ته‌نکه‌ ئاودا بۆ ده‌ریا بگێڕنه‌وه‌ به‌ڵام توانیویانه‌ ته‌نها 7 بگه‌ڕیننه‌وه‌.
مالبۆرن (ڕۆیته‌رز) له ئوسترالیا به رپرسان رایانگه یاند زیاتر له 150 نه هه نگ له وجۆره ی ناسراوه به (پایلۆت) ئه وه ی په ره ی پشتیان کوورته له وڵایه تی ئوسترالیای ڕۆژئاوا چوونه ته که نار ده ریا. له گه ڵ هه وڵی زۆری کارمه ندان و خۆبه خشان ئه وانه ی له که ناره که بوون، له و 150 نه هه نگه ته نها 6 دانه ڕزگار کراوه . نه هه نگه کان ڕوویان کردۆته که ناری که ندوای هامڵن له دوری 315 کیلۆمه تر له باشووری بێرث پایته ختی ولایه ته که له ڕۆژانی 22 و 23 مانگی 3دا. کارمه ندانی ده سه ڵات وپزیشکه کانی گیانداران و دانیشتوانی ناوچه که هه وڵیانداوه 15 له و نه هه نگانه له ته نکه ئاودا بۆ ده ریا بگێڕنه وه به ڵام ته نها 7ی بۆ گه ڕاوه ته وه . ووته بێژی به رێوبه رایه تی هه مه جۆره ی باێۆڵۆجی و پارێزگاری له سروشت له ولایه تی ئوسترالیای ڕۆژئاوا خاتوو ملیسا لای ووتی " نه هه نگێک له و حه وته دووباره ڕووی کردۆته که نار دواتر گیانی له ده ستداوه ". هه روه ها خاتوو لای ووتی " نه هه نگی جۆری (پایلۆت) که جۆرێکه له دۆلفین وه ک دۆلفین له کاتی ڕۆشتندا له ئاو ده ره چێت و باز ده دات". له به ر زۆری ژماره ی نه هه نگه کان وزۆری کێشیان، که له نێوان 1بۆ 4 ته ن ده بێت، دوورخستنه وه ی جه سته یان ئاسته نگێکی گه وره بوو، بۆیه به رێوبه رایه تی ناوچه که دوایان له خه ڵکی کردوه خۆیان له وناوچه یه به دوور بگرن، ئه گه ری زۆری هه یه ماسی جۆری قرش بۆ خواردنی جه سته کان له ناوچه که دا زۆربن. ده سه ڵات که ناره که ی داخست به مه به ستی شاردنه وه ی نه هه نگه مردوه کان له ژێر لمی که ناره که دا یاخود گواستنه وه ی بۆ ناوچی دورتر که هاتوچۆ و سه ردانی مرۆڤی بۆ که متره . گه وره ترین ڕووکردنی به کۆمه ڵ نه هه نگ بۆ که نار له ساڵی 1996دا بووه کاتێک 320 نه هه نگ ڕویان کرده که نداوی هامڵلن و دواتر گیانیان له ده ستدا. مه یمونێک مه ترسی له ناوچوونی له سه ر له ئۆرشه لیم له دایک ده بێت. باخچه ی ئاژه ڵانی ئۆرشه لیم له ئیسرائیل ڕایگه یاند جۆرێکی مه یموونی ته ماری که ناسراوه به "شێری ئاڵتوونی" و له لیستی جۆره کا ندایه مه ترسی له ناوچونیان له سه ره ، له وباخچه یه له دایک بوه . باخچه ی ئاژه ڵانی بایبلیکاڵی ئۆرشه لیم ووتیشی "مه یموونه که به ر له 2 هه فته له دایک بووه ، له دایکێک به ناوی "بلبی" و له باوکێک به ناوی "زۆهار"، میمونه که ی تائێشتا ناوی ئاشکرا نه کراوه ، بینراوه به بشتی دایکیه وه خۆی هه ڵواسیوه . به پێی سنوقی جیهانی ژیانی ئاژه ڵانی کێوی، مه یموونی جۆری "شێری ئاڵتوونی" له سه ره وه ی لیستی گیاندارانه له جیهاندا مه ترسی له ناوچوونیان له سه ره ، هه روه ها له لیستی یه کێتی نێوده ڵه تی پارێزگاری له سرووشت تۆمارکراوه وه ک بێ وێنه . باخچه ی ئاژه ڵانی ئۆرشه لیم ده ڵێت له هه شتاکانی سه ده ی ڕابردوودا ئه م جۆره مه یموونه له لیستی بێوێنه دانراوه دوای ئه وه ی ته نها 100 دانه له ناوچه ی ژیانیان له به رازیل تۆمارکراوه . به ڵام به رنامه ی په روه رده کردنی گیانداران له سه رانسه ری جیهاندا که مبوونه وه ی ڕاگرتوه ، له ئیستادا سه دان له وم جۆره مه یمونه له دارستانه کان و باخچه کانی ئاژه ڵ له سه رانسه ری جیهاندا هه یه . توێژینه‌وه‌یه‌ک که‌می ته‌مه‌ن به‌ قه‌ڵه‌وی ده‌به‌ستێته‌وه‌ توێژینه وه یه که ی نوێ له ئه مریکا که له گۆڤاری (جاما کاردێۆلۆگی) بڵاوکراوه ته وه ده ڵێت، په یوه ندی له نێوان قه ڵه وی و کورتیی ته مه ندا هه یه ، له مباره یه وه ده ڵێت " کێش قورسه کان ساڵانێکی زیاتر به سه رده به ن له گه ڵ کێشه و نه خۆشی دڵ به راوه رد به وکه سانه ی کێشیان ئاسایی یه ". توێژه ره وان ئاماری70 ساڵی ڕابردوویان بۆ 190 هه زار که س له وڵاتیه کگرتوه کانی ئه مریکادا پشکنیوه ، 10 جۆری جیاواز توێژینه وه یان له سه ر کردوه . توێژینه و ه کان ده رباره ی کێش و هۆکاره کانی کاریگه ری له سه ر تووشبوون به نه خۆشیه کانی دڵه وه بوه ". له سه ره تای توێژینه وه که دا هیچ که سێک له به شداربوان نه خۆشی دڵیان نه بوه ، به ڵام %70 به لانی که مه وه له پیاوان و 60% خانمان له ته مه نی 40 ساڵیدا به لانیكه مه وه کێشیان زیاتربوه . توێژینه وه که گه شتۆته ئه و ده ره نجامه ی مه ترسی له سه ر پیاوان ئه وانه ی ته مه نیان له نێوان 40 بۆ 59 ساڵ بوه ، به ڕێژه ی 21% زیاتربوه بۆ تووشبوون به جه ڵته و کێشه کانی دڵ و ته نانه ت مردنیش په یوه ندیدار به و که سانه ی کێشیان زیاتربوه به راورد به و که سانه ی کێشیان ئاسایی بوه . ده رباره ی خانمان توێژینه وه که ده ڵێت بۆ هه مان قۆناغی ته مه ن مه ترسیه کان به ڕێژه ی 32% به رزتر بوه . ئگه ریش کێش له وه رزیاتر بێت و بچێته قۆناغی قه ڵه ویه وه ئه وا مه ترسی به ڕێژه ی 67% له نێوان پیاوان و 85% له نێوان خانماندا به رزده بێته وه به راورد به کێشی ئاسایی.