پاراستنی کۆمپـیوته‌ر له‌ ڤایرۆس و هاککردن
ڤایرۆسی کۆمپـیوته‌ر یه‌کێـکه‌ له‌و فایله‌ زیان به‌خشانه‌ی که‌ ڕۆژانه‌ کێشه‌ بۆ به‌کارهێنه‌رانی کۆمپـیوته‌ر دروسـتده‌کات و به‌ تایبه‌تی بۆ ئه‌و که‌سانه‌ی شاره‌زایـیه‌کی باشیان له‌ بواری کۆمپـیوته‌ردا نیـیه‌
ڤایرۆسی کۆمپـیوته ر یه کێـکه له و فایله زیان به خشانه ی که ڕۆژانه کێشه بۆ به کارهێنه رانی کۆمپـیوته ر دروسـتده کات و به تایبه تی بۆ ئه و که سانه ی شاره زایـیه کی باشیان له بواری کۆمپـیوته ردا نیـیه . بیست سـاڵ له مه وبه ر که هێشتا تۆڕی ئنته رنێت نه گه یشتبووه زۆر شوێنی ئه م جیهانه ، ڤایرۆسه کان زیاتر له ڕێگه ی فلۆپی دیسک و سی دیـیه وه بڵاو ده بوونه وه ، به ڵام ئه مڕۆ ئنته رنێت بووه ته سه رچاوه ی سه ره کی نه ک ته نها ڤایرۆس، به ڵـکو وۆرم و ترۆجان و ڕووتکیت که ئه مانه هه ر هه موویان به جۆرێـک زیان به کۆمپـیوته ر و زانیاریـیه تایبه ته کانی خه ڵکی ده گه یه نن. بۆیه ده بێت ئیمه ش لای خۆمانه وه هه ر هیچ نه بێت که مێـک زانیاریـیه کی سه ره تایـیمان له سه ر ئه م فایله زیان به خشانه هه بێت و بزانین چۆن کۆمپـیوته ر لێـیان پارێزراو ده بێت. بۆ ئه‌م مه‌به‌سته‌ میوانداری ئه‌م دوو به‌ڕێزه‌مان کردووه‌: ئاراس نوری، ئەندازیار و پەرەپـێدەری نەرمەواڵە (Software) له‌ ئه‌ڵمانیا، ماستەر لە زانستی کۆمپـیوتەر. ئه‌ندامی هه‌رسێ کۆمه‌ڵی: کورد ئای تی گرووپ www.kurditgroup.org زانستپه‌روه‌رانی کورد www.zkurd.org چاوگ www.chawg.org خاوەنی پرۆژەکانی دۆتکورد dotku.org و کۆسک kosc.org هونه ر قادر، ئه ندازیاری کۆمپـیوته ر و پاراستنی زانیاریـیه کان له تۆڕه کانی کۆمپـیوته ر له ئه مه ریکا. ماسته ر له م بواره له زانکۆی جۆرج مه یسن له ئه مه ریکا. هه ردوو شاره زا کۆکن له سه ر گرنگی بوونی دژه ڤایرۆس له کۆمپـیوته ره کانماندا و به رده وام نوێ بکرێنه وه ، چونکه ڕۆژانه فایلی زیان به خشی نوێ دێته نێو تۆڕی ئنته رنێته وه . به‌ڵام له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا ده‌ڵێن به‌ بوونی دژه‌ ڤایرۆس و نوێکردنه‌وه‌ی مانای ئه‌وه‌ نیـیه‌ ئیدی کۆمپـیوته‌ره‌کانمان 100% له‌و فایله‌ زیان به‌خشانه‌ پارێزراو ده‌بن، بۆیه‌ هه‌میشه‌ ده‌بێت وریا بین کاتێـک ئنته‌رنێت به‌کارده‌هێنین، له‌وانه‌: پاراستنی کۆمپـیوته‌ر له‌ هاککردن به شێـک له و فایله زیان به خشانه بۆ هاککردنی کۆمپـیوته ر به کارده هێنرێن، واته که سێـک له ڕێگه ی هێڵی ئنته رنێته که ته وه زانیاری له کۆمپـیوته ره که ت ده بات. بۆ ڕێگه گرتن له هاککردن به رنامه کانی دیواری ئاگرین (FireWall) به کارده هێنرێن. ئه م به رنامانه وه کو خاڵێـکی پشـکنین له کۆمپـیوته ردا کارده کات. داتای دۆست و دوژمن له یه ک جیاده کاته وه ، به ڵام ئه م به رنامانه ش وه کو دژه ڤایرۆس وان 100% کۆمپـیوته ر ناپارێزن. بۆیه باشتر وایه ئه گه ر کۆمپـیوته رێـک زانیاری زۆر گرنگی تێدابێت هێڵی ئنته رنێت لێ نه به سـترێت یان نه خرێته نێو تۆڕێـکی کۆمپـیوته ره وه . پاراستنی ڕاوته‌ر (Router) ڕاوته ر ئه و ئامێره یه که له هێڵی ئنته رنێت ده به سترێت چ له ماڵ یان شوێنی کار تاوه کو به شێوه یه کی بێ ته لی ئنته رنێت به لاپـتۆپ و مۆبایل و ئامێره کانی دیکه بدات. زۆر گرنگه ئه م ئامێره وشه ی نهێنی (Password) له سه ربێت. بۆچی؟ بۆیه باشتره ڕاوێژ له گه ڵ که سانی شاره زا بکرێت بۆ دانانی ڕاوته ر و له گه ڵ ئه وه شدا وشه نهێنیـیه که هه ر به نهێنی بهێڵرێته وه . وشه‌ی نهێنی (Password) گرنگه له په راوێزی ئه م بابه ته باسی وشه ی نهێنیش بکه ین، چونکه زۆر که س هه ن وشه ی نهێنی ئاسان داده نێن تاوه کو له بیریان نه چێته وه ، بۆ نمونه ده چن ژماره ته له فون یان ناوی منداڵه کانیان ده که ن به وشه ی نهێنی، ئه مه ش وه ها ده کات زۆر به ئاسانی له لایه ن خه ڵـکیـیه وه بدۆزرێته وه ، بۆیه باشتره وشه ی نهێنی له چه ند پـیتێک و ژماره یه ک و هێمایه ک پـێـکبهێنرێت، بۆ نمونه (QHtb9401@_&). پـرسیاری نهێنی زۆر له و کۆمپانیایانه ی خزمه تگوزاری ئیمه یڵیان هه یه وه کو یاهو و جی مه یڵ، له کاتی دانانی وشه ی نهێنی کۆمه ڵێـک پـرسیار ده خه نه به رده م ئه و که سه ی ده یه وێت حسابێـکی ئیمه یڵ بکاته وه و ده ڵێت دووانیان هه ڵبژێره و وه ڵامیان بده ره وه ، ئه مه ش بۆ ئه وه یه ئه گه ر هاتوو ڕۆژێـک وشه نهێنیه که ی له بیرچۆوه هه مان ئه و پـرسیارانه ی لێ بکات، ئه گه ر وه ڵامه کانی ڕاستبوون، ئه وا ئیمه یڵه که ی بۆ ده کاته وه و ده ڵێت وشه یه کی نهێنی نوێ دابنێ. ئه مه ش مه ترسی هه یه به ئاسانی له لایه ن که سانی ناسیاوه وه وه ڵامی ئه و پـرسیارانه بدۆزرێنه وه ، بۆ نمونه یه ک له پـرسیاره کان ده ڵێت یه که م کارت چی بوو؟ یان خوێندنی ئاماده ییت له کوێ ته واو کردووه ؟، وه ڵامی ئه م پـرسیارانه زۆر که س ده یزانن به تایبه تی له کۆمه ڵگای کوردیدا. بۆ ئه مه ش باشتر وایه جۆره پـرسیارێـک هه ڵبـبژێردرێن که دۆزینه وه ی وه ڵامه که ی له لایه ن که سانی دیکه وه قورس بێت.