ڕۆژی بـیـره‌وه‌ری
ئه‌مڕۆ 28 ی مانگی پـێـنج ڕۆژی بیره‌وه‌ریـیه‌ له‌ وڵاته‌ یه‌كگرتووه‌كانی ئه‌مریكا، ئه‌و ڕۆژه‌ی كه‌ خه‌ڵـكی ئه‌مریكا ڕێز له‌و كه‌سـانه‌ د
ئه مڕۆ 28 ی مانگی پـێـنج ڕۆژی بیره وه ریـیه له وڵاته یه كگرتووه كانی ئه مریكا، ئه و ڕۆژه ی كه خه ڵـكی ئه مریكا ڕێز له و كه سـانه ده گرن كه له پـێناو ئازادیدا خۆیان گیان فیدا كردووه . له سـاڵی 1775 دا خه ڵـكی ئه مریكا جه نگیان كرد له پـێناو به ده ستهێنانی سه ربه خۆیی له به ریتانیا. شۆڕشی ئه مریكی ئه و ڕاسـتیـیه سه لماندووه ی هێنایه كایه وه كه " هه موو كه س به یه كسـانی له دایـكبوون، ئه و مافه ی له لایه ن یه زدانه وه پـێـیان به خشـێنراوه له گه ڵ مافه چه سـپاوه كاندا له ناویاندا مافی ژیان و ئازادی و به دیهێنانی ئاسوده یی." ئه و وشـانه له ڕاگه یاندنی سه ربه خۆیی ئه مریكادا هاتووه . به ڵام ئه زمونی ئه مریكی خه ریـكبوو له سـاڵی 1861 دا شـكست بهێنێت كاتێـك سـتانه كانی باشور له سه ر كێشه ی كۆیلایه تی یاخیبوون. دوابه دوای ئه وه چوار سـاڵی ناخۆش له شه ڕی ناوخۆ ڕوویدا. له كۆتایـیدا یه كێتی خوازه كان سه ركه وتنیان له و ناكۆكیـیه دا به ده ستهێنا كه وه كو سه رۆك ئه براهام لینكن گوتبووی، ئه وه ی مسـۆگه ر كرد كه "حكومه تی گه ل له لایه ن گه له وه و بۆ گه ل هه رگیز له سه ر زه مین له ناوناچێت." له سه ده ی بیسـتدا وڵاته یه كگرتووه كانی ئه مریكا چووه شه ڕی جیهانی یه كه مه وه له به رپه رچدانه وه ی كرده وه دوژمنكاریـیه كانی ئه ڵمانیای ئمپـریالی و هاوپه یمانه كانی. جارێـكی دی دیموكراسی كه وته مه ترسـیـیه وه له شه ڕی جیهانی دووهه مدا له لایه ن ئه ڵمانیای نازی و ئیتاڵیای فاشست و هه روه ها ژاپـۆنی ئمپـریالیـیه وه . پـتر له 300 هه زار خه ڵكی ئه مریكا له به زاندنی ئه و دوژمنكارانه دا گیانیان له ده ستدا. هێزه كانی ئه مریكا سه رله نوێ كه وتنه شه ڕه وه بۆ به ره نگاربوونه وه ی كۆمۆنیسته دوژمنكاره كان له كۆریادا له سـاڵانی په نجاكاندا و هه روه ها له ڤێـتنام له سـاڵانی شه سته كاندا. له سـاڵی 1991 دا ڕۆڵێـكی كاریگه ریان بینی له به زاندنی كرده وه دوژمنكاریـیه كانی عێراق له كوه یت و له سـاڵی 1999 شدا به شـداری هه ڵمه تی ئاسـمانی ناتۆیان كرد بۆ ڕاگرتنی ئه و كرده وه دڕندانه یه ی كه له لایه ن هێزه كانی یوغۆزلاڤـیـاوه دژی ڕه گه زی ئه لبانی ئه نجام ده درا له كۆسۆڤۆ . له مانگی دوانزه ی سـاڵی 2001 دا هێزی هاوپه یمانان به ڕابه رایه تی وڵاته یه كگرتووه كانی ئه مریكا له گه ڵ هێزه به رهه ڵـسـتیـیه ئه فغانیـیه كاندا ڕژێمی تاڵیبانیان له ئه فغانسـتان لابرد. له مانگی سێی سـاڵی 2003 دا هێزی هاوپه یمانان به ڕابه رایه تی وڵاته یه كگرتووه كانی ئه مریكا كۆتایی یان به ڕژێمی دڕندانه ی سه دام حسێن له عێراق هێنا. سه ربازه كانی ئه مریكا به رده وامن له خزمه تدا له ئه فغانسـتان و عێراق له گه ڵ سه ربازانی زۆر وڵاتانی تردا بۆ به ره نگاربوونه وه ی هه ڕه شه ی توندڕه وان و تێرۆریسـتان. له گوتاره كه یدا به بۆنه ی ڕۆژی بیره وه ریـیه وه سه رۆك جۆرج ده بلیو بوش ده ڵێت " له كاتی ته نگانه دا خه ڵكی ئه مریكا له هه موو سوچـێـكی وڵاته كه مانه وه چه كیان گرتۆته ده ست له پـێـناو پاراسـتنی ئه و بیروباوه ڕانه ی كه وا له وڵاته كه مان ده كات ببێت به كانگایه كی هیوا و ئازادی بۆ سه رجه م جیهان."