ده‌قی چاوپـێـکه‌وتنی ده‌نگی ئه‌مه‌ریکا له‌گه‌ڵ جێـگری سه‌رۆکی عێراق
تاریق هاشمی: سێ گرفتی سه‌ره‌کیـمان له‌گه‌ڵ مالیکی هه‌یه‌، یه‌که‌میان زۆرداری، ئه‌و پـیاوه‌ ورده‌ ورده‌ عێراق به‌ره‌و زۆرداری ده‌بات و دیموکراسی له‌ دوای خۆیه‌وه‌ جێده‌هێڵێت
سه باره ت به قه یرانی سیاسی ناوخۆی عێراق و کێشه کانی ئه م دوایـیه ی نێوان حکومه تی سه رۆک وه زیر نوری ئه لمالیکی و کاربه ده سته سـووننه کانی عێراق، عه لی جه وانمه ردی له به شی فارسی ده نگی ئه مه ریکا چاوپـێـکه وتنێـکی له گه ڵ تاریق هاشمی جێـگری سه رۆکی عێراق سـازداوه و ئه مه ش ده قی وه رگێڕاوه که ی بۆ کوردیـیه . عه لی جه وانمه ردی: به ڕێز تاریق هاشمی سوپاس بۆ به شـداریتان له م چاوپـێـکه وتنه . ئه مڕۆ چۆن عێراق ده بینن له پاش کشـانه وه ی هێزه کانی ئه مه ریکا؟ تاریق هاشمی: بسم الله‌ الرحمن الرحیم له ڕاستیدا من بڕوام وایه ئه م مه سه له یه له زنجیره ی ئه و سیاسه ت و ڕێوشـوێنانه دێت که به ڕێز مالیکی به درێژایی سـاڵانی ڕابردووه وه گرتوویه ته به ر له پـێناو قۆرغکردنی ده سه ڵات، به تایبه تی له ڕووی ئاسایشـیـیه وه . ئه مڕۆ هێزه کانی هه ردوو وه زاره تی به رگری و ناوخۆ و هه روه ها موخابه رات و ئاسایشی نیشـتیمانی له ژێر ده سه ڵاتی ئه ودان و بۆخۆی سه رپه رشـتی مه له فی ئاسایشی ده کات و ڕێـگه به هیچ ڕێبه رێـکی قه واره سیاسیـیه کان نادات قسه ی تیادا بکه ن و ته نانه ت بزانێت چی له ناو ئه و مه له فه ده گوزه رێت. ئه وه ی ڕوویدا زۆر به سـانایی ڕێـکخسـتنه وه ی بارودۆخه که یه له پاش کشـانه وه ی هێزه کانی ئه مه ریکا. ئه م پـیاوه (مالیکی) له ڕاستیدا نیگه رانه و ئه و نیگه رانیـیه ش پاساوی بۆ نیـیه و بێ بنه مایه ، وه ئه وه ی له ماوه ی چه ند هه فته ی ڕابردوودا باسی لێوه کرا گوایه هه وڵی کۆده تا له ئارادایه و وڵاتانی عه ره بی ده ست له کاروباری ناوخۆی عێراق ده ده ن، بۆ یه سه ر ئه نجام له ڕێـگه ی زوو ده ست وه شـاندنێـکدا په نجه ی تاوانی بۆ جێـگری سه رۆک کۆمار درێژبکات له سه ر بنه مای ئه و و پاسه وانه کانی په یوه ندیـیان به کاری دژ به یاسا و تێرۆره وه هه یه . ئه مه ش له ڕوانگه ی شـکاندنی سیاسیـیه وه یه و هه روه ها له ڕوانگه ی چۆڵکردنی عێراق له ڕێبه ره ڕکه به ره کانی و پاشـان له ئاینده گۆڕه پانه که بۆخۆی چۆڵبێت، ته نانه ت به بێ ده نگێـکی ناڕه زایـی یان هاوبه شێـکی پاک و دڵسۆز، بۆیه ئه وه ی ڕوویدا له ڕاستیدا زوو ده ست وه شـاندنێـک بوو بۆ ڕێـکخسـتنی دۆخی ناو عێراق له سـاڵی داهاتوو، واته له پاش کشـانه وه ی هێزه کانی ئه مه ریکا. عه لی جه وانمه ردی: باشه دوێنی شه و هه ردوو که ناڵی عالم و پـرێس TV ئێران سه نگیان خسته سه ر ئه و دانپـیادانانه ی له لایه ن ئه ندامانی ئۆفیسه که ت درابوونن ئایا ئه وه ڕێـکه وت بووه یان به مه به ست؟ تاریق هاشمی: نه خێر به ڕێـکه وت نه بووه و له ڕاستیدا ئاماژه ی زۆر به هێزم هه یه ، ئه ویش دوو وڵاتی دراوسێ له هه ڵوێسـتم به رامبه ر به هاری عه ره ب بێزارن و له سه ر ئه وه ئه و دوو وڵاته که ئه مڕۆ له خاوه نی بڕیار له عێراق نزیکشن له پشت هه موو ئه و سیناریۆیانه ن که هه ڵبه سـتراون. ئه وانیشن له ڕێـگای ڕاگه یاندنه وه له ماوه ی چه ند ڕۆژی ڕابردوودا په ره یان به هه ڵمه تی دژی خودی خۆم و پاسه وانه کانم داوه و ناویان زڕاندوم. له ڕاستیدا کۆمه ڵێـک که ناڵی ڕاگه یاندن هه بوون پـێشی هه موو که ناڵه کانی دیکه یان له م مه سه له یه دایه وه ، وه ئه و که ناڵانه ش له ڕاستیدا هی ئه و وڵاتانه ن که له هه ڵوێسـته نیشـتیمانپه روه ریـیه کانم بێزارن که سه ربه خۆی عێراق و نه هێشـتنی ده سـتوه ردانی ئه و وڵاتانه له کاروباری ناوخۆی عێراق. عه لی جه وانمه ردی: سه باره ت به ده سـتێوه ردانی وڵاتانی دراوسێ و به تایبه تی ئێران هه ڵوێسـتان چیـیه ؟ تاریق هاشمی: جێی مه خابنه بڵێم به ڕێوه به رایه تی ئه مه ریکا له عێراق ده رچوو و کاره که ی ته واو نه کرد. به ڵی به دوای خۆیدا یه کێـک له به ره نگاریـیه هه ره گه وره کانی جێـهێشـتووه که له سه روو توانای عێراقیـیه کانه وه یه مامه ڵه ی له گه ڵدا بکه ن، ئه ویش ده سـتێوه ردانی ئێرانه له کاروباری ناوخۆی عێراق. پـێم ناخۆشه بڵێم که سه رۆکی ئه مه ریکا وه سفێـکی نادوروسـتی بۆ ڕه وشی ئه مڕۆی عێراق دا و باسی له ئاسـتی ده ستێوه ردانی ئێرانی له کاروباری ناوخۆی عێراق نه کرد. ئێمه زۆر نیگه رانین که وڵاته یه کگرتووه کانی ئه مه ریکا عێراق جێده هێڵێت و له پاش خۆی به و ئاشـکرایـیه له سه ر خاکی عێراق ده ست ده خرێته ناو کاروباری ناوخۆی وڵاته که له لایه ن ئێرانی دراوسێوه . عه لی جه وانمه ردی: باشه ئێوه چاوه ڕێی چیتان له ئه مه ریکایـیه کان ده کرد؟ تاریق هاشمی: من ئاواته خوازبووم به ڕێوه به رایه تی ئه مه ریکا له کۆتایی سـاڵی 2011 به سه ربه رزیـیه وه کاره که ته واوبکات و سه رۆکی ئه مه ریکا و به ڕێوه به رایه تی ئه مه ریکا پاساویان بۆ گه لی ئه مه ریکا هه بووایه که بۆچی له عێراق 5 هه زار سه رباز کوژران و هه زاره هاش برینداربوون و هه زاران ملیار دۆلاریش خه رج کران. حکومه تی ئه مه ریکا له سه ر شـانی بوو شتێـک پـێشـکه شی گه لی ئه مه ریکا بکات، ئه ویش ئه و هه موو ئه و قوربانیـیه گیانی و ماڵیـیه دران پاساوی هه بوو له پـێناو دروسـتکردنی نموونه یه کی دیموکراسی له ڕۆژهه ڵاتی ناوه ڕاسـتدا، به ڵام به داخه وه وڵاته یه کگرتووه کانی ئه مه ریکا شکسـتێـکی گه وره ی هێنا و جگه له پـێشـکه شـکردنی نموونه یه کی خواروخێچ و پـرۆسه یه کی دیموکراسی و سیاسی ئیفلیج و حکومه تێـکی گه نده ڵ و به رتیل خۆر و سیسـتمێـکی داد که سه ربه خۆ نیـیه ، به ڵـکو سیسـتمێـکی دادی به سیاسه تکراو و سه ر به ده سه ڵات و تۆمارنامه یه کی قێزه وه ن له مافه کانی مرۆڤ و ڕێژه ی هه ژاری که زیاتره له 25% له گه لی عێراق له خوارووی هێڵی هه ژاریـن . باشه ئه مه چ عێراقێـکه به ڕێوه به رایه تی ئه مه ریکا له پاش خۆی جێـیهێشـتووه و کاتێـک بڕیاری کشـانه وه ده دات و سه رۆکی ئه مه ریکا ئۆباما مژده به گه لی ئه مه ریکا ده دات که وا وڵاته یه کگرتووه کانی ئه مه ریکا کاره که ی خۆی به ئه نجام گه یاندووه و ئه و خۆشـحاڵه به گه ڕاندنه وه ی سه ربازه کان که ئه مڕۆ به بۆنه ی چه ژنه کانی کرسمسه وه له ئه مه ریکا ئاهه نگ ده گێڕن. ئێمه خۆشـحاڵین که له شـکری ئه مه ریکا له عێراق کشـایه وه و عێراق سه روه ری بۆ گه ڕایه وه ، به ڵام ئایا باجده ری ئه مه ریکایی به به ڕێوه به رایه تی ئه مه ریکا ناڵێت و ناپـرسێت به شی پاره ی من بۆ خزمه تگوزاری ته ندروسـتی و خوێندن که له پـێناو عێراق خه رج کرا، ئایا ئێوه کاره که تان به ئه نجام گه یاند؟ وه ڵامه که ده ڵێن به ڵی، به ڵام من وه ک عێراقیـیه ک و به پـێی پـۆسته که م له ده وڵه تی عێراق ده ڵێم به داخێـکی گرانه وه به ڕێوه به رایه تی ئه مه ریکا شـکستی هێنا له به ئه نجام گه یاندنی کاره که و به دوای خۆیدا بارودۆخێـکی نائارامی جێـهێشـتووه که هێشـتا ئاینزایی سیاسی باڵی به سه ر وڵاته که دا کێشـاوه . عه لی جه وانمه ردی: کێشه که کانتان له گه ڵ حکومه تی سه رۆک وه زیری نوری ئه لمالیکی چین؟ تاریق هاشمی: سێ گرفتی سه ره کیـمان له گه ڵ مالیکی هه یه ، یه که میان زۆرداری، ئه و پـیاوه ورده ورده عێراق به ره و زۆرداری ده بات و دیموکراسی له دوای خۆیه وه جێده هێڵێت. ئه مڕۆ ئه و پـیاوه ده سـتیگرتووه به سه ر پاره و هێزه کانی ئاسایش و ڕاگه یاندندا. ئه و پـیاوه ڕێـگه به هیچ هاوبه شیـیه کی ڕاسته قینه نادات بۆ ده رکردنی بڕیاره کان. ئه مه له لایه که وه . له لایه کی دیکه وه زۆربه ی ئه و گرێبه سـتانه ی حکومه ت مۆریکردوون پـرسیاری گه وره یان له سه ره سه باره ت به و به رتیلانه ی به فه رمانبارانی ده وڵه ت ده درێن له سه ر ئاسته هه ره باڵاکاندا. ده سته ی ده سـتپاکیش به دوای فه رمانبه ره پـۆست نزمه کاندا ده ڕوات، به ڵام به دوای گه وره کاندا ناکه وێت. مه سه له ی گرنگی سێـیه م، خراپـی به ڕێوه بردنه . دواکه وتوویی زۆرمان له به ڕێوه بردنی ده وڵه تی عێراق هه یه و ئه وه ش بووه ته مایه ی گرفت له نێوان ناوه ند و هه رێمی کوردسـتان و ئه مڕۆش گرفت له نێوان ناوه ند و پارێزگاکاندا هه یه له سه ر ده سه ڵاته کانیان، وه ئه وه ش پارێزگای سه ڵاحه دین و پارێزگای دیاله ی ناچارکرد داوای هه رێم بکه ن. تێبینیـیه کانمان له سه ر به ڕێوه به رایه تی به ڕێز مالیکی، تاکڕه وی له ده رکردنی بڕیاره کان، مه سه له ی گه نده ڵی ئیداری و دارایی، ئه و سته مه ی مرۆڤی عێراقی به ده سـتیـیه وه ده ناڵێنێت و ئه و پـێشێلکاریـیانه ی له به رامبه ر مافه کانی مرۆڤ ده کرێن که شه رمه زاری بۆ عێراق هێناوه له ڕێـگای ئه و ڕاپـۆرتانه ی HRW ده ریکردوون و هه روه ها ئه و ڕاپـۆرتانه ی له لایه ن ڕێـکخراوه تایبه ته کانه وه له نه ته وه یه کگرتووه کان ده رچوون . ئه مه جگه له خراپـی به ڕێوه بردن و ئه و بێ سه روبه ریـیه ی له ته واوی دۆخی عێراقدا هه یه . بۆیه حکومه تی عێراق به به رپـرسیار ده زانین و به تایبه تی مالیکی هه موو ئه و ئاکامانه ی ئه مڕۆ له عێراقدا ڕووده ده ن. عه لی جه وانمه ردی: هیچ به رنامه یه کتان هه یه بۆ چاره سه رکردنی ئه م قه یرانه ؟ تاریق هاشمی: سه رۆکایه تی کۆمار ده سـتپـێشـخه ریـیه کی کردووه و ناوی لێناوه ده سـتپـێشـخه ری چاکردنه وه ی بارودۆخی عێراق له پاش کشـانه وه ی هێزه کانی ئه مه ریکا. ئه م ده سـتپـێشـخه ریـیه بریتیـیه له کۆنگره یه کی فراوان بۆ ڕێبه رانی هه موو قه واره سیاسیـیه کان ئه وانه ی ئه مڕۆ له ده سه ڵاتدان و ئه وانه شی له ده ره وه ی ده سه ڵاتن و کاتی خۆی به شـداریـیان له ئه نجومه نی حوکمی سـاڵی 2003 دا کردبوو . ئه مه ش له پـێناو پـیاداچوونه وه به پـرۆسه ی سیاسی له وه تای سـاڵی 2003 وه و ده سـتنیشـانکردنی هه ڵه کان و پاشـان ڕاستکردنه وه ی پـرۆسه ی سیاسی که ڕه نگه به ڕێـکه وتنێـکی نیشـتیمانی ده سـتپـێـبکه ین وه ک مه گنا کارتا واته له سه ر بنه مای مه گنا کارتا ئه وه ی هاوبه شـی نیشـتیمانی قوڵ ده کات، و دوای ئه وه به ره و هه موارکردنی ده سـتور هه نگاو ده نێن و پاشـان به هێزکردنی هاوبه شی نیشـتیمانی و ده سـنیشـانکردنی په یوه ندی و ده سه ڵاته کان له نێوان ناوه ند و پارێزگاکان و هه رێم و هه روه ها دانانی پـلانی هیوابه خش و شیانی جێبه جێـکردنی هه بێت بۆ ڕزگارکردنی عێراق له دیارده ی گه نده ڵی دارایی و ئیداری که ئه مڕۆ زیانی به هه موو به رنامه کانی بنیاتنانه وه و گه شه پـێدان گه یاندووه ، ئه مه بێ له مه سه له ی ئاینزایی سیاسی. له ڕاسـتیدا ئاینزایی سیاسی ئه مڕۆ وه ک گه ڕانه وه مانه بۆ سـاڵانی پـڕ غه می 2005 و 2006 و 2007 ، ئه مڕۆ زۆربه ی وه زاره ته کانی ده وڵه ت و به تایبه تی وه زاره ته ئاسایشیـیه کان بۆ پـێـکهاته یه ک قۆرغ کراوه ، به ڵکو ته نانه ت بۆ پارتێـک له و پـێـکهاته یه ، وه ئه مه ش هه رگیز قبوڵی ناکه ین. هه موو عێراقیـیه کان به پـێی ده سـتور و به تیابه تی به پـێی به ندی دووه می ده سـتور ئه وان له م وڵاته دا هاوبه شن و هه مان ماف و به رپـرسیارێتیان هه یه ، به مه ش مافی هه موو هاوڵاتیـیه کی به توانا و خاوه ن ئه زموونه هه ر پـۆستێـک له ده وڵه تدا بگرێته ده ست به بێ به رچاوگرتنی نه ته وه که ی و ئاینه که ی و هه ڵوێسته سیاسیـیه که ی، به ڵام ئه وه ی له عێراقدا ده بێت وه ها نیـیه ، به ڵـکو کاربه ده سـتان له سه ر بنه مای ئاینزایی و حزبی بیر ته سه ک داده نرێنن، به وه ش که سانی به توانا بێ به ش ده کرێن له وه ی ئه و پـۆستانه له ده وڵه تدا بگرنه ده ست و له سه ر بنچینه ی ئه مه شـکسـتێـکی گه وره بووه . نه ته وه یه کگرتووه کان که ئه مڕۆ عێراق به وڵاتێـکی شـکستخواردوو ناوده بات ڕاست ده کات، چونکه حکومه ت شـکستی هێنا پـیاو و ژنی شیاو بخاته شوێنی گونجاوی خۆیان. عه‌لی جه‌وانمه‌ردی: ئایا ئه‌م سه‌ردانه‌ی ئێوه‌ بۆ هه‌ولێر بۆ په‌نابه‌رێتیـیه‌ یان بۆ ڕاوێژکردنی سیاسیـیه‌؟ تاریق هاشمی: نه خێر من له سه ر ده عوه تی سه رۆک کۆمار هاتووم، ئێمه نزیکه ی بۆ دوو هه فته له به غدا له گه ڵ سه رۆک کۆماردا کۆنه بووینه ته وه . عه لی جه وانمه ردی: ئایا په یوه ندیت به سه رۆک جه لال تاڵه بانی کردووه ؟ تاریق هاشمی: به ڵێ، من به رده وام په یوه ندیم له گه ڵیدا هه یه و به ئیزنی خوا سبه ی یان دوو سبه ی به ره و سلێمانی ده ڕۆم و چاوم به سه رۆک کۆمار ده که وێت و ماوه یه ک له گه ڵیدا ده مێنمه وه و من بۆ په نابه ری لێره نیم، به ڵـکو له سه ر داوایه کی فه رمی سه رۆک کۆمار که زۆر به ڕاشـکاوانه پـێی گوتووم ئه مڕۆ پاش ئه وه ی له ئۆفیسه که ت ڕوویدا باشـتره بێـیت بۆ هه ولێر و سلێمانی تاوه کو بتوانێت ڕۆڵی خۆت وه ک جێـگری سه رۆک کۆمار بـبینیت. عه لی جه وانمه ردی: به ڕێز تاریق هاشمی جێـگری سه رۆک کۆماری عێراق زۆر سوپاس. تاریق هاشمی: سوپاس بۆ ئێوه‌ش، خوا ئاگای لێـتان بێت.