هاوڕێ تۆفیق: دوای ئەم هەڵبژاردنە به‌دووری نازانم جارێکی تر خه‌ڵک بێنه‌وه‌ سه‌ر شه‌قامه‌کان و داوای هه‌ڵبژاردنێکی تری پێش وەختە بکه‌ن
 " ئه‌نجامدانی هه‌ڵبژاردن زۆر زۆر ئه‌گه‌رێکی به‌هێزتره‌ وه‌ک له‌ ئه‌گه‌ری دواخستن "
هاوڕێ تۆفیق چاودێر و پسپۆڕی بواری هەڵبژاردنەکان لەموتووێژەدا باس لە هەڵبژاردنی پێش وەختە لە عێراق و چەند پرسێک لەوبارەیەوە دەکات. لەسەرەتای وتووێژەکەدا هاوڕێ تۆفیق وتی" ئه م یاسا تازه یه ی که ده رچووه چه ند گۆڕانکاریه کی جه وهه ری له ژیانی هه ڵبژاردندا له عێراقدا ڕوویداوه یه که مجاره ئه م گۆڕانکارییه له یاسای هه ڵبژاردندا له عێراقدا ڕووبدات ئه ویش بریتیه له وه ی که تاکه که س چ وه کو که سی سه ربه خۆ که کاندید ده بێت، وه هه روه ها تاکه که س وه کو کاندیدی حیزبی بووه به سه روه ر، بووه به خاڵی جه وهه ری له م یاسایه دا، جاران لیستی حیزبی هه بوو که حیزبه کان ده نگه کانیان بۆ کۆده کرایه وه ، وه حیزبه کان خۆیان ڕیزبه ندیان ده دا به کاندیده کانیان ده توانم بڵێم ئه م یاسا تازه یه لامه رکه زیه تێکی گه وره ی تێدایه لامه رکه زیه تیه که ئه وه یه که ته نانه ت حیزبه کانیش کاتێک کاندید داده نێن کاندیده کان له گه ڵ کاندیده کانی تردا کێبڕکێ ده که ن ئه مه ده بێته هۆی ئه وه ی که ڕۆڵی کاندید، ڕۆڵی تاکه که س وه ک سه ربه خۆ وه کو حیزبی ڕۆڵێکی جه وهه ری بێت که ئه وه ش گۆڕانکاریه کی گه وره یه ." هاوڕێ تۆفیق ئەوەشی وت" کێشه جه وهه رییه کانی هه ڵبژاردنه کان له عێراقدا ده توانم بڵێم په یوه ندیان هه یه به ده ستێوه ردانی ده ره کی په یوه ندیان هه یه به بوونی هێزی چه کداری حیزبی، په یوه ندیان هه یه به نه بوونی دادپه روه ری هه ڵبژاردن هه ربۆیه ده بینیین له گه ڵ ئه وه ی ئه م گۆڕانکاریه که له ڕووی تیوه ریه وه سه یری ده کرێت له یاساکه دا چه ند گۆڕانکاریه کی گرنگ و جه وهه ریه به ڵام نه بۆته مایه ی دڵخۆشکردنی ده نگده رانی عێراقی، ئه گه ر ئێستا ته ماشای شه قامی عێراقی بکه ین به پێچه وانه وه هه ست به جۆرێک له بایکۆتکردنی ده نگدان ده که ین به تایبه ت دوای ئه و ده ستدرێژیانه ی کرایه سه ر ژماره یه ک له چالاکوانی خۆپیشاندانه کان له شاری که ربه لا و چه ندین شاری تر، وه ده ستدرێژیه کان به رده وامن، وه شه پۆلێکی بایکۆتکردنی کاندید و حیزب له هه ڵبژاردنه کاندا ده ستپێکردووه ئه مانه ش ئاماژه ن بۆئه وه ی که ده نگده ری عێراقی و ده نگده ری کوردستانیش کێشه که ی ده گه ڕێته وه بۆ ده ره وه ی یاسا، ده ره وه ی سیسته می هه ڵبژاردن که په یوه ندی هه یه به بوونی هێزی چه کداری حیزبه کان و ده ستێوه ردانی ده ره کی تائێستا ئه م دووشته ماون به داخه وه ." لە وەڵامی ئەو پرسیارەی ئایا کەمی بەشداری کردنی هاوڵاتییان لە پڕۆسەی هەڵبژاردن کاردەکاتە سەر هەڵبژاردنەکان؟ لەوەڵامدا هاوڕێ تۆفیق وتی" به داخه وه له ده ستوری عێراقدا کاتی خۆی کاتێک که کورد و شیعه ده ستوره که یان نوسیه وه له به رئه وه ی سونه کانی عێراق بایکۆتیان کردبوو، وه مه ترسیه ک هه بوو له وه ی که ئه گه ر ڕێژه یه ک دابنێن بۆنموونه ئه گه ر بڵێن هه ر پرۆسه یه کی هه ڵبژاردن ئه گه ر لە 50% ی خه ڵک که متر به شداریکرد ئه و هه ڵبژاردنه ڕه وایه تی نییه و ده بێت دوباره بکرێته وه له به ر ترسی بایکۆتی سونه له ده ستووردا مادده یه کیان جێگیر کردووه که به گوێره ی ئه و مادده یه ڕێژه ی به شداری خه ڵک له ڕووی ده ستورییه وه به های نییه واته بۆنموونه ئه گه ر لە 25% ی هه موو خه ڵکی عێراق له وانه ی که مافی ده نگدانیان هه یه بڕۆن بۆ ده نگدان، وه لە 75% که زۆرینه ی ڕه هایه بایکۆتی بکه ن له باری ده ستورییه وه هه ر په رله مان پێکده هێنرێت و سه رۆک کۆمار هه ڵده بژێردرێت، حکومه ت دروست ده بێت ڕه نگه ئه وکاته قه یرانه که وه کو قه یرانی ڕه وشتی و سیاسی ته ماشا بکرێت بۆیه له باری ده ستورییه وه ڕێژه ی چوونی خه ڵک و نه چوونی خه ڵک بۆ هه ڵبژاردن له ناو سیسته می سیاسی له عێراقدا به گۆێره ی ده ستوری عێراق به های نییه چونکه ده ستوره که ڕێگه ی داوه به وه ی که گرنگ نییه له سه دا چه ندی خه ڵک ده چێت ڕێژه یه کی دیارینه کردووه ." هاوڕێ تۆفیق ئەوەشی وت " ئه‌وه‌ی که‌ ده‌بێت به‌مایه‌ی لێکدانه‌وه‌ و هه‌ڵسه‌نگاندن ئه‌ویش ئه‌وه‌یه‌ که‌ هه‌ڵبژاردنه‌ پێشوه‌خته‌ بۆ کراوه‌، بۆ ئه‌وه‌کراوه‌ که‌ به‌شێک له‌وکێشانه‌ی له‌ناو شانۆی سیاسی عێراقدا هه‌ن چاکبکرێته‌وه‌ خه‌ڵکه‌که‌ له‌به‌شێک له‌شانۆکاره‌کانی سه‌ر شانۆکه‌ ڕازی نیین، ده‌یانه‌وێت کاره‌کته‌ری تازه‌ بێته‌ سه‌ر شانۆکه‌ بۆئه‌وه‌ی شانۆیه‌کی تازه‌یه‌ ببینن ئه‌مه‌ جه‌وهه‌ری داواکاری خۆپیشانده‌ران و هه‌ڵبژاردنی پێشوه‌خته‌یه‌ به‌ڵام پێده‌چێت ئه‌م خه‌ونه‌ ئه‌م هیوایه‌ ئاماژه‌کانی به‌ده‌ستهێنانی له‌ئێستادا دووربن دوباره‌ به‌جۆرێک له‌جۆره‌کانی تر ئه‌و ئه‌کته‌رانه‌ی که‌ هه‌ن له‌سه‌ر شانۆکه‌ به‌جلوبه‌رگێگی تر و به‌ده‌موچاوێکی تر دووباره‌ ده‌بنه‌وه‌ و گۆڕانکاری جه‌وهه‌ری ڕوونادات ئه‌مه‌ ده‌رگا ده‌کاته‌وه‌ بۆ کێشه‌یه‌کی تر ده‌توانیین بڵێن له‌باری سیاسیه‌وه‌ عێراق به‌ره‌و دوباره‌ دیارده‌یه‌کی تر ده‌ڕوات که‌ پێی ده‌ڵێن هه‌ڵبژاردنه‌وه‌یه‌کی تری پێشوه‌خت. " "من زۆرم به‌لاوه‌ گرنگه‌ به‌کورتی ئاماژه‌ به‌خاڵێکی جه‌وهه‌ری بکه‌م له‌مێژووی ده‌وڵه‌تی تازه‌ی عێراقدا له‌سه‌رده‌می پاشایه‌تی له‌ساڵه‌کانی بیسته‌وه‌ تاساڵی 1958 شانزه‌جار هه‌ڵبژاردن له‌عێراقدا کراوه‌ که‌ نزیکه‌ی ده‌ جاریان هه‌ڵبژاردنی پێشوه‌خت بووه‌ ڕاسته‌ به‌گوێره‌ی ئه‌و سه‌رده‌مه‌ هه‌ڵبژاردنه‌کان ته‌واو ڕێکوپێک و دادپه‌روه‌رو به‌پێی پێوه‌ره‌کان نه‌بوون به‌ڵام مه‌به‌ستی من ئه‌وه‌یه‌ که‌ بڵێم خه‌ڵکی عێراق، شه‌قامی عێراقی پێشووتر ئه‌زموونی له‌گه‌ڵ هه‌ڵبژاردنی پێشوه‌ختدا نه‌بوو، ئه‌زموونی له‌گه‌ڵ خۆپیشانداندا هه‌بووه‌ چاوه‌ڕێی ده‌کرد چوارساڵ ئه‌م حکومه‌ت و داموده‌زگایه‌ی به‌هه‌ڵبژاردن هاتوون ئه‌و چوارساڵه‌ چوارساڵی پیرۆزه‌ نابێت ئه‌م پیرۆزه‌یه‌ پشکێنرێت هه‌رگیزاو هه‌رگیز ته‌نات کاتی خۆیشی که‌ خۆپیشاندانی جۆراوجۆر ده‌کرا ئه‌م داوایه‌ نه‌ده‌کرا به‌ڵام ئێستا عێراقیه‌کان ئه‌زموونیان په‌یدا کردووه‌ ئه‌زموونه‌که‌ش ئه‌وه‌یه‌ که‌ زۆر به‌ئاسانی له‌هه‌رشتێک توڕه‌بن ده‌ڵێن با ئه‌م حکومه‌ته‌ بڕوات و هه‌ڵبژاردنێکی پێشوه‌خته‌ ئەنجامبدرێت. "هاورێ تۆفیق شارەزای بواری هەڵبژاردنەکان وایوت " بەبڕوای ئەو شارەزایەی هەڵبژاردن، هەڵبژاردنی پێش وەختە لە عێراقدا هیچ لەدۆخەکە ناگۆڕێت، لەو ڕووەوە وتی" من به ش به حاڵی خۆم پێموایه هه ر حکومه تێکی تریش له دوای ئه مه پێکده هێنرێت به هۆی ئه وه ی گۆڕانکاری گه وره له عێراقدا ڕوونادات به دووری مه زانه جارێکی تر خه ڵک بێنه وه سه ر شه قامه کان و دوباره داوای هه ڵبژاردنێکی تر بکه ن ده توانم بڵێم سیسته می سیاسی عێراق به شێوه یه کی گشتی ئه م هه ڵبژاردنه ده یخاته به رده م تاقیکردنه وه ی کۆتایی ئه وه نزیکه ی بیست ساڵێک زیاتره سیسته مه که تاقیده کرێته وه هیوایه کی ئه وتۆی بۆ گه لانی عێراق نه هێناوه ته پێشه وه خه ڵک به لایه وه گرنگه کاره بای هه بێت ئاوی هه بێت ڕێگاوبانی هه بێت خزمه تگوزاری هه بێت ڕۆژ به ڕۆژ ئه م شتانه له کۆمه ڵگه ی عێراقیدا که مده بنه وه له جیاتی ده وڵه تێکی به هێز گروپی چه کداری به هێز هاتونه ته شوێنی له جیاتی دادگایه کی به هێز هێزی چه کدار بوون به شوێنگره وه ی دادگاکان له عێراقدا له جیاتی سه روه ری نیشتیمانی ده ستێوه ردانی ده ره کی هه یه ." هاوڕێ تۆفیق ئەوەشی وت" لە ئێستادا جۆرێک له بێهیوایی له ناو شه قامی عێراقیدا ده بینرێت به ڵام ئێستا بێجگه له سیناریۆی هه ڵبژاردن سیناریۆیه کی تر له به رده م عێراقیه کاندا نییه تاقی بکه نه وه ده توانم وابڵێم به پێی هه ڵسه نگاندنی خاکیانەی به نده ئه مه دواهه مین به ختی عێراقیه کانه له گه ڵ هه ڵبژاردن به و مانایه ی که وه کو باسمکرد ئه وان هه ڵبژاردنی پێشوه ختەیان داواکردووه بۆئه وه ی کێشه کانیان له ڕێگه ی حکومه تێکی نوێوه چاره سه ربێت ئاماژه کانیش بۆئه وه ن که چاره سه رنه بن که واته ئیتر عێراقیه کان بیر له ڕێگه ی تر ده که نه وه ، بیر له سیناریۆی تر ده که نه وه ، گۆڕینی ده ستور یه کێکه له و سیناریۆیانه که کۆی سیسته مه سیاسیه که هه مووی هه مواربکرێته وه ." ئەو چاودێرەی هەڵبژاردنەکان پێشبینی چەند گریمانەیەکی تر دەکات بۆ داهاتوو، لەو ڕووەوە وتی" گریمانه ی تری زۆر هه یه که له داهاتوودا ئه و گریمانانه به به هێزی ئیشی له سه رده کرێت ڕه نگه ئه و گریمانانه له ئێستادا ئه گه ر که سێک باسی بکات عێراقیه کان جارێ له باری سایکۆلۆژییه وه ئاماده نه بن بیبیستن پێی توڕه بن پێی نیگه ران بن، بۆنموونه عه ره بی سونه ی عێراق له کاتی خۆیدا زۆر دژی فیدڕاڵی بوون ئه وان ده یانوت ده بێت عێراقێکی مه رکه زی یه کجار به هێز هه بێت، عێراق پیرۆزه ، فیدڕاڵی بۆ عێراق کاره سات دروستده کات هه رگیز نابێت ئه م ناپاکیه بکرێت به ناپاکی ته ماشایان ده کرد به ڵام ئێستا که ئه زموونی هه رێمی کوردستانیان بینیووه و خۆشیان له ماوه ی ئه م بیست ساڵه ی ڕابردوو باجی مه رکه زێتیان داوه ، ئێستا یه کێک له و شتانه ی که سوننه کانی عێراق له هه ڵبژاردندا کردویانه به گره و له گه ڵ ده نگده ره کانی خۆیان ده ڵێن ده بێت کاربکه ین بۆ هه رێمی سونه ، هه رێمێک بۆ سونه کان دروستبکه ین هه رێمێکی تایبه ت به خۆمان هه بێت ئه و نموونه یه بۆ ئه وه یه جاران زۆر به لایانه وه قورس بوو به ناپاکیان ده زانی که چی ئێستا خۆیان داوای ده که ن بۆیه دوای هه ڵبژاردنه کان سیناریۆی تریش هه یه که ئێستا ئاره زوو ناکه م بیڵێم چونکه ده بێته هۆی توڕه بوونی کۆمه ڵێک خه ڵک دڵنیام له کاتی خۆیدا زۆر به ئاسانی هاوشێوه ی ئه و سیناریۆی که باسمکرد سیناریۆکانی تریش ڕوودەدەن." لەوەڵامی ئەو پرسیارەی ئایا دەکرێت هەڵبژاردنی پێش وەختە لە عێراق دوابخرێت وەک دەوترێت هەندێک گروپ و لایەن کاری بۆ دەکەن؟ لەوەڵامدا هاورێ تۆفیق وتی" بێگومان وه کو ده ڵێن پاسه وانی کۆن من باسی شانۆ سیاسیه که م کرد پاسه وانی کۆن مه به ستم له و سه رکرده و گروپانه یه له ماوه ی 25-30 ساڵی ڕابردوو له عێراقدا جومگه گرنگه کانی به ڕێوه بردنی عێراقیان به ده سته وه بووه که پێده چێت له م هه ڵبژاردنه هه ندێک له وانه ترسی ئه وه یان هه بێت زیانمه ندبن بۆیه به دوای سیناریۆی جۆراوجۆردا ده گه ڕێن بۆئه وه ی که هه ڵبژاردنه که دا نه کرێت یان لانی که م دوابخرێت به ڵام له ئێستادا ئه گه ری دواخستنی هه ڵبژاردن ئه گه رێکی یه کجار لاوازه له به ر چه ند هۆیه ک، هۆی یه که م یاسای هه ڵبژاردن ده رچووه ، هۆی دووه م دادگای ده ستوری پێکهێنراوه که ئه وه مه رجێکی گرنگ بوو بۆ ئه نجامدانی هه ڵبژاردن، خاڵی سێیه م بودجه یه کی باش بۆیاسای بودجه ی هه ڵبژاردن ده رچووه ، پاره بۆ کۆمیسۆن دانراوه ئێستا حیزبه کان و خه ڵکه کان لیستی پاڵێوراوانیشیان پێشکه ش کردووه ، وه له داهاتوویه کی نزیکدا کۆمیسۆن په سه ندی پاڵێوراوانی هه ڵبژاردنه کان ده کات، وه ئێمه کاتێکی زۆر که ممان به ده سته وه ماوه بۆئه وه ی بکه وینه ناو کامپینی هه ڵبژاردن و پرۆپاگه نده ی هه ڵبژاردن بۆیه من ئه و گریمانه یه به دوور ده زانم." ئایا پشێوی دۆخی ئەمنی کاریگەری نابێت لەسەر بەڕێوەچوونی پڕۆسەی هەڵبژاردن؟ وەڵامەکەی هاوڕێ تۆفیق بەمجۆرە بوو " ده بێت ئه و ڕاستیه بزانیین که له عێراقدا عێراقیه کان له گه ڵ ته قینه وه و خراپی دۆخی ئه منی دا زۆر زۆر ڕاهاتوون، له هه ڵبژاردنی ئه نجوومه نی پارێزگاکان سه رده می سه رۆک وه زیران "به ڕێز مالکی" که ئه وکاته سه رۆک وه زیران بوو پارێزگای ئه نبار له به ر بارودۆخی خراپی ئه منی هه ر به شداری هه ڵبژاردنه که شی نه کرد، هه ڵبژاردنی تێدا نه کرا له کاتێکدا هه موو ئاماده کارییه ک کرابوو له ماوه یه کی زۆر که م پێش واده ی ڕۆژی ده نگدان هه ڵبژاردنه که له و پارێزگایه دواخرا بۆ سێ مانگ دواتر جارێکی تر هه ڵبژاردن کرا، خراپی بارودۆخی ئه منی له ناوچه یه ک بۆ ناوچه یه کی تر شتێکی پێشبینی کراوه به ڵام وه کو باسمکرد عێراقیه کان له گه ڵ بارودۆخی ئه منی ڕاهاتوون له گه ڵ هه موو ئه وانه دا ئه گه ر ئه نجامدانی هه ڵبژاردن زۆر زۆر ئه گه رێکی به هێزتره وه ک له ئه گه ری دواخستن." دەربارەی پێگەی کورد لە دوای ئەنجامدانی هەڵبژاردنی پێش وەختە لەئەمساڵدا؟ هاوڕێ تۆفیق وتی" ژماره ی کورسیه کان له په رله مانی عێراقدا به سه ر پارێزگاکاندا به پێی ژماره ی دانیشتوان دابه شکراوه ، پارێزگای سلێمانی و هه ڵه بجه و گه رمیان و ڕاپه رین 18 پارێزگای هه ولێر 16 پارێزگای دهۆک 13 هه رسێکیشیان کۆده کرێته وه 43 کورسیه واته هه موو حیزبه کان له کوردستاندا به جیاوازیانه وه به هه موو کاندیده سه ربه خۆکانیشه وه ئه م سێ پارێزگایه 43 کورسی خۆی هه یه له په رله مانی عێراق واته ئه وه ی که په یوه ندی هه یه به پێگه ی کورد به پێچه وانه وه له به رئه وه ی ئه مجاره بووه به فره بازنه یی و بازنه کان له سه ر بنه مای دیموگرافی جیاکراونه ته وه به دیاریکراوی باسی پارێزگای که رکوک ده که م دابه شی سێ بازنه کراوه ، ئه و سێ ناوچه یه له سه ر بنه مای دیموگرافی نه ته وه یی دابه شکراوه ، باشوری شاره که که زۆرینه ی ڕه های کوردییه 5 کورسی بۆدانراوه پێشوه خت کورد له پارێزگای که رکوک 5 کورسی به ده ستده هێنێت به هه مان شێوه بازنه ی دیاله ، خانه قین و سه عدیه و جه باره که زۆرینه ی ڕه های کورده سێ کورسی بۆ دانراوه واته ئه گه ر بڕوانین ژماره ی کورسیه کانی کورد به دڵنیاییه وه که م ناکاته وه به ڵکو ئه گه ری ئه وه ی هه یه که نوێنه رایه تی کورد فره بازنه یی له ناوچه ی مادده ی 140 دیموگرافی بووه بۆیه ئه م بنه ما دیموگرافیه له به رژه وه ندی کورده ، کورد وه کو نه ته وه ی کورد له ناو په رله مانی عێراق ژماره ی کورسیه کانی ئه گه ر زیاد نه کات به دڵنیاییه وه که م ناکات."