مه‌شعان جبوری؛ له‌ناو په‌رله‌مانی عیراقه‌وه‌ واژۆ كۆده‌كه‌ینه‌وه‌ بۆ لادانی سه‌رۆك كۆماری عیراق له‌پۆسته‌كه‌ی
"به‌داخه‌وه‌ دامه‌زراوه‌یه‌كی وه‌ك سه‌رۆكایه‌تی كۆمار بۆته‌ شوێنی ئه‌داكردنی حیزبێك كه‌ پۆسته‌كه‌ی پێدراوه‌ وه‌ك پشك، هه‌تا له‌سه‌ر ئاستی فه‌رمانبه‌ران و ڕاوێژكاره‌نی ئه‌و دامه‌زراوه‌یه‌ ئه‌و مۆركه‌ حیزبیه‌ی پێوه‌دیاره‌"
مه شعان جبوری سه رۆكی حیزبی نیشتمان و یه كێك له سه ركرده دیاره عه ره بكانی سوننه و ئه ندامی په رله مانی عیراقی ڕه خنه له سه رۆك كۆماری عیراق ده گرێت و ده ڵێت" له زۆربه ی ڕه فتار و هه ڵوێسته كانیدا لە زۆربه ی بارەی ئەو ڕووداوانه ی لە عێراق ڕوودەدەن، هەمیشە ڕاوبۆچوونی یەکێتی نیشتمانی کوردستان بووە نەک وەک نمونەی سمبوڵی دەستور یان سمبوڵی یەکگرتوویی گەلی عێراق بێت ته نانه ت له ڕاوێژكاران و فه رمانبه رانی سه رۆكایه تیشدا، ده شڵێت نه ده بوو هه ڵه یه كی وا زه ق بكات پرسیار له دادگای فیدراڵی بكات چونكه ده زانێت ئه و كاری ئه و و دادگاش نیه ، هه روه ها ئاشكراشیده كات له ناو په له مانی عیراق هه وڵی كۆكردنه وه ی واژۆ ده درێت بۆ لادانی سه رۆك كۆماری عیراق له پۆسته كه ی، باس له وه ش ده كات ئه گه ر كۆمسیۆن یاسای په رله مان جێ به جێ نه كات هه موو ئه ندامانی ئه نجومه نی كۆمسیاران ده چنه زیندانه وه ." مه شعان جبوری له سه ره تای گفتوگۆكه یدا له گه ڵ ژیار محه مه د له به شی كوردی ده نگی ئه مریكا سه باره ت به گفتوگۆی لیست و لایه نه عیراقیه كان وتی"وای بۆ ده چم ئه و گفتوگۆیانه هه ندێكیان په له ییان پێوه دیاره له به ر ئه وه ی تا ئه م ساته زووه بۆ ده ستپێكردنی گفتوگۆكان، ده شێت گه رده لولێك له ئه نجامه كانی هه ڵبژاردنه وه دروست بێت پێش ئه وه ی دادگای فیدراڵی ئه نجامی كۆتایی هه ڵبژاردنه كان په سه ند بكات، وه ك ده زانرێت چه دین تانه دراوه له و ئه نجامانه ی هه ڵبژاردن." ڕۆژی پێنج شه ممه ی ڕابردوو تاریق حه رب شاره زای یاسای ده ستوری و یاسا گشتیه كان له عیراق له گفتوگۆیه كدا له گه ڵ ده نگی ئه مریكا ڕایگه یاندبوو بڕایره كانی په رله مان ته واو نین، پێویسته هه ڵوه شاندنه وه ی ده نگدانی ده ره وه به یاسا بێت نه ك به بڕیار. لای خۆیه وه ئه ندام په رله مانه كه ی عیراق مه شعان جبوری ئاماژه ی به وه كرد" له په رله مانی عیراق خوێندنه وه ی دووه م بۆ ئه و پڕۆژه یاسایه كرا كه پێشتر به بڕیار په سه ندی كردبوو په رله مان، ڕۆژی چوارشه مه ی ڕابردوش سه باره ت به جیاكردنه وه و ئه ژماركردنی ده نگه كان كۆمسیۆن بڕیاری دا، سه باره ت به هه ڵوه شاننه وه ی ده نگه كانیش وه ك وتم ئێستا له گفتوگۆی په رله مانه كه بكرێته یاسا، بۆیه ئه مه ش گۆڕانكاری به ڕێژه ی گه وره و زۆر بۆ ئه وانه دروست ده كات كه بانگه شه ی بردنه وه یان ده كرد ئه وانه ی كورسی زۆریان به ده ست هێنابوو ئه نجامه كه یان وه ك ئێستا نامێنێته وه ، له به ر ئه وه ئێستا زووه باس له ئه نجامی كۆتایی هه ڵبژاردنه كان بكرێت." جبوری ڕه خنه ی له شێوازی گفتوگۆی لایه نه عیراقیه كان گرت بۆ پێكهێنانی حكومه تی و وتی" ڕێگه م پێبده ئه مه بڵێم به داخه وه له ساڵی ٢٠٠٣وه پۆسته كان له عیراقدا هۆكارێكن بۆ ده سكه وت و ده ستبه سه ردا گرتن، وه هۆكارێكه بۆ ڕزق په یداكردن و گه نده ڵی و گه یشتن به سه روه ت بۆ حیزب و كه سه نزیكه كانیان و خزمه كانیان، به پێچه وانه وه هۆكارێك نه بووه بۆ بنیادنانه وه ی ده وڵه ت یاخود هه ركاروبارێك په یوه ندی به ڕێكخستن و به ڕێوه بردنه وه هه بێت، هه ربۆیه ده بینین ئێستا له هه وڵی دانانی ئه و نه خشه یه ن، له دانوستانه كان هه موی ده بینن باسی پۆست ده كه ن ئه و به وی تریان ده ڵێت ئاماده م بۆ پێدانی هه ر پۆستێكی باڵا هه ربۆیه ده بینین ئاراسته كان به گشتی به و ئاراسته یه ن كه حكومه ت حكومه تی زۆرینه بێت نه ك به شداری ڕاسته قینه ی لایه نه كان هه روه ك چۆن له پێشتر وا ڕۆیشتووه ." هه روه ها باسی لهوه ڵامدانه وه ی كۆمسیۆنی باڵای سه ربه خۆی هه ڵبژاردنه كانی عیراق كرد بۆ بڕیاره كانی په رله مانی عیراق و وتی" ڕێگه م بده بڵێم كۆمسیۆن ئێستا پابه ند نین به و بڕیاره ی په رله مان، به پاساوی ئه وه ی خۆیان وتیان ئه و بڕیاره شیاوی جێ به جێكردن نیه ، بۆیه ئێمه هاتوین بیكه ینه یاسا له قۆناغی بڕیار تێمان په ڕاند وه هه ركه س یاسا جێ به جێ نه كات ئه وا ده چێته زیندان، كۆمسیۆن دامه زراوه یه كه سه ر به په رله مان هه روه ك دامه زراوه كانی تری ده وڵه ت كه به یاسای په رله مان كارده كه ن، ئێمه ده ستمانكرد به هه مواركردنی ئه و یاسایه ، هه تا له ناوه ڕۆكی یاساكه پابه ندییه ك وه بڕگه یه ك دابنێین كه كۆمسیۆن پابه ند بكات به جیاكردنه وه و ئه ژماركردنه وه ی كۆی ده نگه كان به ڕێژه ی له ١٠%، ده ركه وت له ئه نجامی ئه و ئه ژمارردنه وه یه ی ئه و ڕێژه یه پێچه وانه ی ئه و ئه نجامانه بوو كه ڕایانگه یاند، ئه وه ش وا پێویست ده كات جارێكی تر كۆی ده نگه كان به ده ست جیابكرێنه وه و ئه ژماربكرێنه وه له هه موو عیراقدا." سه باره ت به وه ی ئه ی ئه گه ر كۆمسیۆن پابه ند نه بوو به و بڕیاره هه ڵوێستان چی ده بێت؟مه شعان جبوری وتی" كه س ناتوانێت یاسا جێ به جێ نه كات، یاسا به واجبی هه موو كه س و لایه نه كان ده بێت جێ به جێی بكه ن، كۆمسیۆن ناتوانێت یاسا جێ به جێ نه كات، ئه وه په یوه ندی به ده وڵه ته وه نیه ، ده وڵه تی عیراق ده سه ڵاته كانی جیاكردۆته وه هه ستاوه به به دیاریكردنی ئه ركی سه رجه م دامه زراوه كان په رله مانیش مافی یاسادانانی هه یه و پێویسته هه موو دامه زراوه كانی ده وڵه ت پێوه ی پابه ند بن به كۆمسیۆنیشه وه ئه گه رنا هه موو ئه ندامانی ئه نجومه نی كۆمسیۆن ده چنه زیندانه وه ." هه روه ها له باره ی به داوا و پرسیاركردنه كه ی سه رۆك كۆماری عیراق له دادگای ده ستوری، مه شعان جبوری سه رۆك كۆماری عیراقی تۆمه تباركرد به ئه نجامدانی كاری حیزبی و وتی" جارێ یەکەم بە داخەوە، زۆربەی ڕەفتار و هەڵوێستەکانی سەرۆک کۆمار لە بارەی ئەو ڕووداوانه ی لە عێراق ڕوودەدەن، هەمیشە ڕاوبۆچوونی یەکێتی نیشتمانی کوردستان بووە نەک وەک نمونەی سمبوڵی دەستور یان سمبوڵی یەکگرتوویی گەلی عێراق بێت. به داخه وه ده ڵێم، به داخه وه دوباره له زۆربه ی حاڵه ته كاندا وابووه ." جبوری وتیشی"من له گه ڵ دكتۆر فوئاد مه عسومدا زۆركارم كردووه ده یناسم هه ر له كاتی ئه نجومه نی نیشتمانی كاتی و پێشتر سه رده می ئۆپۆزسیۆن بون، توشی موفاجه ئه بوم به م حیزبایه تیه ی، به داخه وه دامه زراوه یه كی وه ك سه رۆكایه تی كۆمار بۆته شوێنی ئه داكردنی حیزبێك كه پۆسته كه ی پێدراوه وه ك پشك، هه تا له سه ر ئاستی فه رمانبه ران و ڕاوێژكاره نی ئه و دامه زراوه یه ئه و مۆركه حیزبیه ی پێوه دیاره . پاشان سه رۆك كۆمار خۆی خستۆته هه ڵه یه كه وه كه هیچ بیانویه ك بۆ ئه و هه ڵه زه قه نیه ، له كاتێكدا ئه و پارێزه ری ده ستوره ، ده زانێت كه له ئه ركه كانی كه ده ستور بۆی دیاریكردووه ، كاری دادگای باڵای عیراق پرسیاركردن نیه لێی ، دادگای باڵا كاری یه كلایی كردنه وه ی كێشه كانه وه چاودێریكردنی ده ستوری بونی یاساكانه كه له په رله مانی عیراقه وه ده رده چێت، نه ك كاری پرسیار ڕاوه رگرتن،سه رۆك كۆمار ده توانێت تانه له ویاسایانه بدات كه له لایه ن ئه نجومه نی نوێنه رانه وه ده رده چێت نه ك داوای شیكردنه وه و پرسیاركردن بكات له دادگای فیدراڵی." مه شعان جبوری به وته ی خۆی ئاماژه ی به هه ڵه یه كی تری ده ستوری كرد كه سه رۆك كۆماری عیراق له نوسراوه كه ی بۆ دادگای فیدراڵی عیراق ئه نجامیداوه ، ده ڵێت"بابه تێكی تر ئه وه یه كه سه رۆك كۆمار به ڕێوه به ری نوسینگه كه ی ڕاسپاردووه ئیمزای نوسراوه كه ی ئه و داوایه بكات كه ئاڕاسته ی دادگای فیدراڵی كردووه كه ئه وه ش پێشێل كردنی یاسایه وه پێشێلكاریه به رامبه ر دادگای فیدراڵی له به ر ئه وه ی دادگای فیداراڵی و سه رۆكی دادگاكه ده سه ڵاته كانیان هاوتایه له گه ڵ ده سه ڵاته كانی سه رۆكایه تی كۆمار بۆیه پێویسته له ئاستێكی باڵادا گفتوگۆی له گه ڵ بكرێت نوسراو و داواكاری ئاڕاسته بكرێت." مه‌شعان جبوری له‌ گفتوگۆكه‌یدا له‌گه‌ڵ ده‌نگی ئه‌مریكا په‌رده‌ی له‌سه‌ر هه‌وڵی چه‌ند په‌رله‌مانتارێكی عیراقی دا بۆ لادانی سه‌رۆك كۆماری عیراق له‌ پۆسته‌كه‌ی و وتی"له‌ناو په‌رله‌مانی عیراق پلانی جدی به‌كردار داده‌نێین كه‌ ئه‌گه‌ر سه‌رۆك كۆمار به‌رده‌وام بوو له‌سه‌ر ڕێزنه‌گرتن له‌ده‌ستور وه‌ جێ به‌جێ نه‌كردنی ئه‌ركه‌ ده‌ستوریه‌كانی وه‌ك سه‌رۆك كۆمار، هه‌ندێك له‌ ئێمه‌ هه‌وڵی ئه‌وه‌ده‌ده‌ین ده‌نگ كۆبكه‌ینه‌وه‌ بۆ لادانی سه‌رۆك كۆماری عیراق له‌ پۆسته‌كه‌ی، ئه‌م هه‌وڵانه‌ش هه‌وڵی ڕاسته‌قینه‌ی چه‌ند ئه‌ندامێكی په‌رله‌مانن به‌مه‌به‌ست و ئاڕاسته‌ی لادانی سه‌رۆك كۆمار له‌پۆسته‌كه‌ی، ڕاسته‌ ئه‌م هه‌وڵانه‌ گه‌وره‌ و فراوان نین به‌ڵام ئه‌وه‌ نیشاندانی ده‌ربڕینی توڕه‌یی و نیگه‌رانی یه‌ له‌لایه‌ن ئه‌ندامانی په‌رله‌مانی عیراقیه‌وه‌ له دژی ئه‌و ڕێگا و شێوازه‌ی سه‌رۆك كۆماری عیراق مامه‌ڵه‌ی پێده‌كات. " له باره ی ئه وه ی ئه و په رله مانتارانه سه ر به كام فراكسیۆنانه جبوری وتی" له هه موو لیسته كان، هه تا لیسته كوردییه كانیش، ئێوه یا هه ركه س له به یاننامه ی سێ حیزبه كه مه به ستم ( بزوتنه وه ی گۆڕان و حیزبه كه ی به سه رۆكایه تی دكتۆر به هه م وه پێده چێت ئیسلامیه كانیش، بینیان ئه و قسانه یان كردبوو به رامبه ر سه رۆك كۆمار كه من ئێستا ده یكه م." هه روه ها ده رباره ی به شداری حیزب و لیسته سوننیه كانی عیراق له گفتوگۆی حیزب و لایه نه سیاسیه عیراقیه كان سه باره ت به پێكهێنانی حكومه تی نوێی عیراق؟مه شعان جبوری كه یه كێكه له سه ركرده سوننه دیاره كانی عیراق و سه رۆكی حیزبی نیشتمان، وتی"له ڕاستیدا ڕۆژی ڕابردوتر كۆبونه وه یه كمان هه بوو ،هه تا ئێستا هه ڵوێستێكمان گه ڵاڵه نه كردووه ، ئێمه هه وڵ ده ده ین بۆ پێكهێنانی به ره یه كی سونه كه ساختكارییه كانی هه ڵبژاردن و ئه نجامه كان ڕه تبكاته وه ، ئه و كه سانه ڕه تده كه ینه وه كه به هۆی ساخته كاریه وه ده نگه كانیان به رز بۆته وه ، یا به هۆی ساخته كاریه وه سودمه ند بوون، ئه وانه هاوپه یمانێتیه كیان پێكهێناوه ئێستا كێ بڕكێ ده كه ن بۆ چونه ناو هاوپه یمانێتیه كانی پێكهێنانی حكومه ته وه ، بۆیه ئێستا وای بۆ ده چم سوننه كان له هه وڵی دروست كردنی ئه و به ره یه بن دژ به و ساخته كاریانه ، چونكه زۆربه ی ساخته كارییه كان له پارێزگا سونییه كانی عیراق و به غداد كراوه ، به بۆچونی من ئه و ساخته كاریانه ی له پارێزگا سوننیه كان كراوه به ڕێژه ی له ٥٠% تا له هه ندێك شوێن گه یشتۆته زیاتر له ٦٠% ، ئه و ئه نجامانه ی هێنراون به وشێوه یه نین له پارێزگا سونییه كان، له پارێزگا سونییه كان چه ك به كارهێنرا، ماڵ و سامان، میلیشیا،به كارهات ساخته كاری له خواست و ویستی خه ڵك كرا له به ر ئه وه ئێمه قسه له سه ر پێكهێنانی حكومه تی نوێ و ڕاسپاردنی سه رۆك وه زیرانی نوێ ناكه ین پێش ئه وه ی كه بڕیار و یاساكانی په رله مانی عیراق جێ به جێ نه كرێت،بۆ به دیهێنان و دڵنیا بونه وه له و ئه نجامانه ی ڕاگه یه نراوه ئایا نوێنه رایه تی خواست و ویستی گه لی عیراق ده كات یاخود نا." جبوری جه‌ختی له‌وه‌كرده‌وه‌ ئه‌و ده‌نگانه‌ی سوننه‌كانی عیراق له‌هه‌ڵبژاردن به‌ده‌ستیان هێناوه‌ ده‌نگی ڕاسته‌قینه‌ی خۆیان نین و وتی" من پێم وایه‌ ئه‌و ده‌نگانه‌ وه‌ ئه‌و ئه‌نجامانه‌ی پشتی پێ به‌ستراوه‌ به‌ته‌نها بۆ ئێمه‌ نا، به‌ڵكو بۆ هه‌موان، ده‌نگی ڕاسته‌قینه‌ی خۆمان نین، هه‌ندێك له‌ ئه‌ندامان هه‌ن ده‌نگیان كڕیوه‌ هه‌ر به‌وشێوه‌یه‌ی له‌ پێشوتر پێی بونه‌ته‌ په‌رله‌مانتار، ئه‌وه‌ له‌كاتێكدا ناچێته‌وه‌ بۆ ناو كه‌سوكار و شاره‌كه‌ی خۆی، هه‌ر بۆ نمونه‌ له‌ پارێزگایه‌كی وه‌ك سه‌ڵاحه‌دین په‌رله‌مانتار هه‌یه‌ چه‌ند ساڵێكه‌ به‌سه‌ردانیش نه‌چۆته‌وه‌ بۆ ئه‌و پارێزگایه‌ ته‌نانه‌ت بۆ ناو خزم و كه‌سی یا بۆ سه‌ردانی دایك و خێزانی نه‌چۆته‌وه‌ باشه‌ چۆن له‌سه‌ر ئاستی ئه‌و پارێزگایه‌ ده‌رچوو؟ئه‌وه‌ش ته‌نها له‌به‌ر ئه‌وه‌ی ده‌نگی له‌ كۆمسیۆنی گه‌نده‌ڵ له‌و پارێزگایه‌ كڕی" له وه ڵامی ئه و پرسیاره ی وه ك سوننه كان ترستان له په راوێزخستنتان هه یه له حكومه تی داهاتووی عیراق؟مه شعان جبوری وتی"نه خێر وای بۆ ناچم، چونكه ئێمه به دوای ئه وه دا ناچین چ پۆستێك ده درێته سوننه ، به ڵكو به دوای ئه وه دا ده چین حكومه تێكی دادپه روه ر و ده ست پاك دروست ببێت ، وه ك خودی خۆم وه زۆر له په رله مانتاره سوننه كان ئه وه ناسه پێنین و نایكه ینه مه رج كه ده بێت ئه و پۆسته بدرێته سوننه یا بدرێته كه سانی تر، ئێمه وه ك سوننه به دوای ئه وه دا ده چین كه كه سانێكی به ویژدان و پاك و دادپه روه ر پۆسته كان وه ربگرن ، له ناو كورد و شیعه دا كه سانی دادپه روه ر و به ویژدان هه بوون كه خزمه تیان به سوننه كان به جۆرێك كردووه زیاتر له كه سێكی سوننه ئه گه ر له و پۆسته دا بوایه ". له دواین به شی گفتوگۆكه دا مه شعان جبوری سه باره ت به ئاینده ی عیراق باسی له وه كرد" له ڕاستیدا دۆخی ئێستا له عیراق خراپه ، به داخه وه له گه ڵ ئه و هه موو توانایه ی وڵات هه یه تی به ڵام گه له كه ی هه ژار و برسین، وڵات له سه ر ئاستی په روه رده و خوێندنی باڵا و ته ندروستی و هه موو بواره كانی ژیان به ره و دواوه چووه ، به بۆچونی من داهاتووی عیراق ناڕوون ده بێت، ئه گه ر ئێمه به ئاڕاسته یه كارنه كه ین كه ئاڕاسته ی بنیادنانه وه ی نوێ و هه مواركردنی ده ستور به جۆرێك ڕێگری بكات له گه نده ڵكاران، وه ئه وانه ی تێوه گلاون له گه نده ڵی، هه روه ها حیزبه ئاینیه كان و تائیفیه كان له به شداریكردن له به ڕێوه بردنی وڵات." د