 دزه‌یی: هەڵسەنگاندنی ورد لەلایەن ئه‌نجومه‌نی وه‌زیرانەوە کراوە بۆ هاوکاریکردنی كاسبكاران و كۆمه‌ڵێك خه‌ڵكی تر كه‌ بژێوی ژیانیان ڕۆژانه‌یه‌
"ئه‌و دبلۆماتكارانه‌ی كه‌ له‌هه‌رێمی كوردستاندا هه‌ن له‌وانه‌یه‌ له‌سه‌ره‌تادا به‌و ڕێكارانه‌ی حكومه‌تی هه‌رێمی كوردستان نیگه‌ران بووبن " 
سه فین دزه یی به رپرسی فه رمانگه ی په یوه ندییه كانی ده ره وه ی حكومه تی هه رێمی كوردستان له وتووێژێكی تایبه تدا له گه ڵ به شی كوردی ده نگی ئه مریكا باس له چه ند پرسێكی گه رم ده كات، له وانه پرسی ئه و هاوڵاتیانه ی ئێستا له وڵاتانی ده ره ه وه گیرییان خواردووه و ناتوانن بگه ڕێنه وه هه رێمی كوردستان و هه ماهه نگی هه رێم له گه ڵ حكومه تی ناوه ندی عیراق له وباره یه وه ،هه روه ها سه باره ت به كاریگه ری كۆرۆنا له سه ر په یوه ندییه كان ده ڵێت" ئه و كونسڵ و دبلۆماتكارانه ی كه له هه رێمی كوردستاندا هه ن له وانه یه له سه ره تادا به و ڕێكارانه ی حكومه تی هه رێمی كوردستان نیگه ران بووبن چونكه خودی دبلۆماتكاره كان كاروبارو هاتوچۆكانیان سنوردار كرابوون، به ڵام دواتر ستایش و ده ستخۆشییان له حكومه تی هه رێمی كوردستان كرد بۆ ڕێكاره پێش وه خته كان بۆ ڕوبه ڕوبونه وه ی كۆرۆنا." دزه یی كه ئه ندامی لیژنه ی باڵای ڕوبه ڕووبونه وه ی كۆرۆنایه له هه رێمی كوردستان ئاشكرایده كات"دراسه یه كی ورد كراوه له ئه نجومه نی وه زیران بۆ ئه وه ی هاوكاری ئه و خه ڵكانه بكرێت كه كاسبكارن و دوكاندارن و كۆمه ڵێك خه ڵكی تر كه بژێوی ژیانیان ڕۆژانه یه ." وه ڵامی ئه و پرسیاره ش ده داته وه ، ئایا حكومه ت به نیازه له كرێی موڵكه كانی خۆی خۆش ببێت تا بتوانێت داوا له هاوڵاتیان بكات له كرێی خانو و دوكانه كانیان خۆش ببن؟" له سه ره تای وتووێژه كه دا به رپرسی فه رمانگه ی په یوه ندییه كانی ده ره وه ی حكومه تی هه رێمی كوردستان سه باره ت به گه ڕانه وه ی هاوڵاتیانی هه رێمی كوردستان كه به مه به ستێك له مه به سته كان سه ردانی ده ره وه ی هه رێمیان كردبوو به ڵام به هۆی قه ده غه ی هاتوچۆوه ناتوانن بگه ڕێنه وه هه رێمی كوردستان وتی" ڕاگه یه نرا كه تا 17/3 ئه و هاوڵاتیانه ی له ئێران و وڵاتانی ده وروبه رن ده توانن بگه ڕێنه وه ، دوای ئه وه سنوره كان داده خرێن و ڕێنماییه ته ندروستیه كانیش ده گرنه به ر به مه به ستی كواره نتین كردنیان هه ندێك قوتابی و خوێندكار له و وڵاتانه به تایبه تی له توركیا و قوبرس و له ئه وروپاش خوێندنیان به رده وام بوو چونكه ئه و وڵاتانه تا ئه و كاته ڕێكاری ته ندروستی و ڕێنماییان نه گرتبووه به ر، له به رئه وه نه یان توانی بگه ڕێنه وه ." سه فین دزه یی وتیشی" تا 17/3 به شێكی زۆر له و هاوڵاتیانه ی كه له ئێران بوون گه ڕانه وه ، وه له توركیاش به هه مان شێوه به ڕێگه ی وشكانی نزیكه ی 600 بۆ 700 كه س گه ڕانه وه . نزیكه ی 325 قوتابی له "قوبرسی شمالی" توركی بوون، دوای ئه و بڕیاره ی حكومه تی هه رێمی كوردستان، دواتر توركیا بڕیاریدا كه خوێندن ئۆن لاین بێت، ئیتر ئه وه بوو ئه و خوێندكار و قوتابیانه بڕیاریاندا بگه ڕێنه وه كوردستان وه به بڕیاری سه رۆكی ئه نجومه نی وه زیران به فڕۆكه یه كی تایبه ت به دوو قۆناغ ئه و قوتابی و هاوڵاتیانه ی كه له قوبرس بوون گه ڕێنرانه وه بۆ كوردستان تا ئێستاش ژماره یه كی تر له توركیا هه ن به ڕێگای وشكانی كه م كه م ده گه ڕێنه وه ." هه روه ها دزه یی ئاماژه ی به وه كرد" له هیندستان-یش نزیكه ی 97 هاوڵاتی هه بوون كه به مه به ستی خوێندن و چاره سه ری پزیشكی چووبوونه هیندستان، به ڕێگه ی هێڵی ئاسمانی عێراق گه یه نرانه به غداد و له وێشه وه به پاس گه ڕانه وه كوردستان، جگه له مه له وڵاتانی ئه وروپا ، له به ریتانیا، ئێمه ڕێنماییه كانماندا به نوێنه رایه تی حكومه تی هه رێمی كوردستان كه ئه و هاوڵاتیانه ی مه به ستیانه بگه ڕێنه وه هه رێمی كوردستان خۆیان ناونوس بكه ن وه له هه مان كاتیشدا په یوه ندیمان له گه ڵ وه زاره تی ده ره وه ی عێراق و به ڕێز وه زیری ده ره وه ی فیدڕاڵی كرد كه له هه ر شوێنێك هێڵی ئاسمانی عێراقی بچێت هاوڵاتیانی عێراقی بهێنێته وه پێویسته خه ڵكی كوردستان بێ به ش نه بن ، ئه وانیش ئاماده كاری و هاوكاری خۆیان ده ربڕی به ڵام له و كاته دا حكومه تی عێراقی هێڵه ئاسمانیه كانی خۆی ڕاگرت به مه ستی ئاماده كاری درێژخایه نی كواره نتین له به شه كانی تری عێراق بكرێت، خۆشبه ختانه دوێنێ بڕیاردرا كه هێڵه ئاسمانیه كان ده ست پێ بكه نه وه ، وه ئێستاش له سه روبه ندی ئه وه دان كه بۆ چه ند وڵاتێكی وه كو ئۆردن و چه ند وڵاتێكی ئه وروپی ئه گه ر هێڵی ئاسمانی عێراقی بچێته ئه و وڵاتانه ، هاوڵاتیانی هه رێمی كوردستانیش ده توانن خۆیان ناونوس بكه ن له ڕێگه ی كونسوڵخانه یان باڵوێزخانه كانی عێراقی به مه به ستی ئه وه ی كه بتوانن بگه ڕێنه وه كوردستان." لێپرسراوی فه رمانگه ی په یوه ندییه كانی ده ه ره وه ی حكومه تی هه رێمی كوردستان ڕاشیگه یاند" به پێی ئه و ڕێنماییانه ی كه بۆ نوێنه رایه تیه كانمان ناردووه ، وه زاره تی ده ره وه ی عێراقیش بۆ كونسڵ و سه فاره تخانه كانی ده ره وه ی عێراقی ناردووه ، "ئه وله ویات" ده درێته ئه وانه ی كه قوتابین ئێستا ناتوانن بمێننه وه یاخود گه شتیاره به مه به ستی پزیشكی و بازرگانی چونه ته ئه و وڵاتانه و فیزه یان به سه رچووه یان ئیقامه یان نیه ، ئه وانه "ئه وله ویاتی" گه ڕانه وه یان پێ ده درێت به ڵام ناتوانیین ڕه وه ندی عێراق به گشتی یان ڕه وه ندی كوردستان هه موو ئه وانه ی كه مه به ستی بێت، بێته وه كوردستان چونكه ئه گه ر ئه و هه موو ڕه وه نده بێته وه له وانه یه به هه زاران كه س بن، ژێرخانی ئێمه ش یان عێراق به شێوه یه كی گشتی له و ئاسته دا نیه كه بتوانێ ئه و هه موو خه ڵكه كواره نتین بكه ین بۆیه هه وڵمانداوه ئه وانه ی كه بارودۆخیان ناجێگره له ڕووی مانه وه و له ڕووی خه رجییه وه ، ئه وانه "ئه وله ویاتیان" پێ بدرێت." دزه یی ڕه تكرده وه حكومه تی عیراقی جیاوازی بكات له نێوان هاوڵاتیانی كورد و عیراقی بۆ گه ڕانه وه له و ڕوه وه وتی"تا ئێستا جیاوازی نه كراوه . له ئینگلته را باڵوێزی عێراقی له گه ڵ نوێنه رایه تی هه رێم هاوكارو هه ماهه نگن ، وه له هیندستان نزیكه ی 200 كه س گه ڕێنراونه ته وه له وانه ش 97 یان خه ڵكی هه رێمی كوردستان بوون." ده رباره ی ئاماری ئه و هاوڵاتیانه ی ده یانه وێت بگه ڕێنه وه ؟ سه فین دزه یی وتی" ئه وانه ی كه خۆیان ناونووس كردووه له به ریتانیا نزیكه ی 220 كه سن و له ئه رمه نستان نزیكه ی 190 كه سن و له ئۆردن 150 كه سن،وه له توركیاش 100 كه سی تر هه یه ، به بۆچونی من ئه و ئامارانه ی كه له به ر ده ستدایه ئه گه ر كۆی بكه یته وه ، له وانه یه ده وروبه ری 1000 تا 1500 كه س بن." هه روه ها وتی" ئێمه له هه ماهه نگیدا ده بین له گه ڵ به غدا چونكه هه رێمی كوردستان ناتوانێت فڕۆكه بنێرێت و بێته وه ، بۆیه ئێمه پشت ئه به ستین به هێڵی ئاسمانی عێراق وه هه ماهه نگیشمان هه یه له گه ڵ وه زاره تی ده ره وه و وه زاره تی ته ندروستی فیدڕاڵی و به رده وام ئه بین." له وه ڵامی ئه و پرسیاره ی ئایا حكومه تی هه رێم به نیاز نیه هاوكارییه كی كاتی مادی پێشكه ش به و قوتابی و كه سانه بكه ن كه له ده ره وه گیرییان خواردووه بۆ به ڕێكردنی ژیانیان؟ سه فین دزه یی ده ڵێت" ئێستا كێشه یه كی تر هه یه كه ئه ویش ته حویلی بانكی یه ، وه زاره تی ده ره وه ی عێراق باسی له وه كردووه كه هاوڵاتیانی عێراقی ده توانن بچنه سه فاره ته كان ئه و بڕه پاره یه ی كه كه س و كاریان بۆیان ده نێرن وه ری بگرن، به داخه وه كه توانای هه رێمی كوردستان له و ئاسته دا نیه به ڵام ئه وه ی كه ده كرێت هه وڵ بده ین به زووترین كات ئه و خه ڵكانه بگه ڕێنینه وه ، وه ئه گه ر كه س و كاریان ویستیان هاوكاریان بۆ بنێرن ئاسانكاریان بۆ بكرێت له لایه ن حكومه تی هه رێمی كوردستانه وه ." دزه یی وتیشی" به دڵنیاییه وه حكومه ت هاوكار ده بێت وه هه وڵ ده دات ئه و هاوڵاتیانه ی كه له ده ره وه ن ڕه چاوی بارودۆخیان بكرێت ناخۆش بوو ئه و بڕیارانه بدرێت به رامبه ر ده وڵه تێكی دراوسێ ی وه كو ئێران به ڵام ناچار بووین خه ڵكی خۆمان له ودیو سنور بپارێزین." هه روه ها ده ڵێت" ته نها ئه و بودجه یه هه یه كه له لایه ن وه زاره تی دارایی یه وه ته رخان كراوه بۆ ڕووبه ڕوونه وه ی ئه و په تایه ی كه له هه رێمی كوردستانه ." سه باره ت به كاریگه ری كۆرۆنا له سه ر په یوه ندییه دیبلۆماسیه كان؟ لێپرسراوی فه رمانگه ی په یوه ندییه كانی ده ره وه ی حكومه ت هه رێمی كوردستان ده ڵێث " ئه و په تایه كاریگه ری له سه ر زۆر بوار هه بووه ، له بواری سیاسی و ئابوری و هه تا دیبلۆماسی، ماوه ی مانگێكه من له ماڵه وه كارده كه م نه متوانیوه په یوه ندی ڕاسته خۆی ڕووبه ڕوو له گه ڵ دبلۆماتكارو كونسوڵگه ڕه كان بكه ین، ناچار به ته له فون و ڤیدیۆ كۆنفڕانس كاره كان بكه ین، بێگومان دیداری ڕووبه ڕوو كاریگه ری زۆر زیاتره له وه ی په یامی خۆت بگه یه نیت یان په یامی به رامبه ر وه ربگریت، ئه و كونسڵ و دبلۆماتكارانه ی كه له هه رێمی كوردستاندا هه ن له وانه یه له سه ره تادا به و ڕێكارانه ی حكومه تی هه رێمی كوردستان نیگه ران بووبن چونكه خودی دبلۆماتكاره كان كاروبارو هاتوچۆكانیان سنوردار كرابوون، به ڵام دواتر ستایش و ده ستخۆشییان له حكومه تی هه رێمی كوردستان كرد بۆ ڕێكاره پێش وه خته كان بۆ ڕوبه ڕوبونه وه ی كۆرۆنا، به بۆچونی ئێمه من ئه گه ر ئه و ڕێكارانه له سه ره تای مانگی سێ نه بوایه له وانه بوو وه زعی كوردستان خراپتر ده بوو له وه ی ئێستا كه هه یه . " سه فین دزه یی ئاماژه ی به هاوكاری وڵاتان بۆ هه رێمی كوردستان كرد له مكاته دا، له و ڕوه وه ده ڵێت " له ڕووی پێشكه شكردنی هاوكاریه وه ، چین و ئه مریكا هاوكار بوون، وه هه ندێك وڵاتانی تر وه كو كونسوڵیه كان لێره هه ندێك هاوكاریان پێشكه ش كردووه ، وه تیمێكی پسپۆڕی چینی پێش هه فته یه ك له هه رێمی كوردستان بوون بۆ هه ڵسه نگاندنی بارودۆخه كه و پێشكه شكردنی ڕاوبۆچوونی خۆیان و ئه وانیش ستایشی هه رێمی كوردستان و ڕێكاره كانیان كرد، له ڕووی پێشكه شكردنی زانستیه وه هاوكاری حكومه ت ده كه ن به ڵام هاوكاریه كانیان سنورداره". له به شێكی تری وتووێژه كه دا سه فین دزه یی كه هاوكات ئه ندامی لیژنه ی باڵای ڕوبه ڕوبوونه وه ی كۆرۆنایه له هه رێمی كوردستان ده ڵێت" دراسه یه كی ورد كراوه له ئه نجومه نی وه زیران بۆ ئه وه ی هاوكاری ئه و خه ڵكانه بكرێت كه كاسبكارن و دوكاندارن و كۆمه ڵێك خه ڵكی تر كه بژێوی ژیانیان ڕۆژانه یه ، هه ندێك ڕێكخراوی خێرخوازیش هه ن كه هاوكاری ئازووقه پێشكه ش ده كه ن." سه فین دزه یی ده شڵێت" هه روه ها له وه زاره تی كاروباری كۆمه ڵایه تی و وه زاره ته كانی په یوه ندیدار، كۆمه ڵێك پێشنیار پێشكه ش كراون بۆ نمونه مۆڵ و بازاڕ و دوكان و ئه وانه ی كه كارو كاسبیان ناسوڕێت، دوا له خاوه نه كانیان كراوه كه لێخۆش بوون هه بێت له كرێیه كانیان یاخود شتێكی كه میان لێ وه ربگرن وه ئه و موڵكانه ی حكومه ت به كرێ ی داون به دوكان و هه ندێك شوێنی تر به هه مان شێوه یه ." سه‌باره‌ت به‌شێواز و بڕی هاوكاری كردنی هاوڵاتیان كه‌ بژێوی ژیانیان له‌سه‌ر كاری ڕۆژانه‌یه‌؟ سه فین دزه یی ده ڵێت" ئه گه ر بێتو ئه و بارودۆخه درێژه بخایه نێت، بیگومان حكومه ت له به رنامه یه یدایه كه هاوكاری پێویست پێشكه ش بكات، هاوكاریه كه له ژێر "دراسه ت" دایه به پێ ی توانای خودی حكومه ،. ئه وه لیاتی حكومه ت ئه وه یه كه ڕووبه ڕووی ئه و په تایه ببێته وه ، وه هه موو ئه ركه سه ره كیه كه ی ئه وه یه كه كۆنتڕۆڵی ئه و په تایه بكات له هه رێمی كوردستان وه له هه مان كاتیشدا ژیانی هاوڵاتیانش به شێوه یه ك له شێوه كان به رده وام بێت." جه ختیشیكرده وه " ئه و بارودۆخه دراسه تكراوه و قسه ی له سه ر كراوه ، ئالیه ته كه ی بۆ قۆناغی داهاتوو ده بێت." سه فین دزه یی وتی" هه ندێك سه رمایه دار وخاوه ن موڵك خۆیان ده ستپێشخه ریان كرد له لێخۆش بوونی كرێَی موڵكه كانیان وه كو یه كه ی نیشته جێ و دوكان و بازاڕه كان." ئه و موڵكانه ش كه حكومین جا بازرگانی بێت یان نیشته جێ بێ، به دڵنیایه وه ده بێت ڕه چاوی ئه وانه بكرێت كه توانایان نیه و ناتوانن كرێی خۆیان بده ن، حكومه ت ئه وه به هه ند وه رده گرێ و دراسه تی وردی ده كات، ئێستا لیژنه ی فه رعی هه یه كه دراسه ی ئه و بابه ته ده كه ن له وه زاره تی دارایی بۆ ئه وه ی به باشترین شێوه هاوكاری هاوڵاتیان بكه ن كه به كه مترینزه ره ر له و بارودۆخه تێپه ڕ بێت."