زانایان سیسته‌مێکی نوێ بۆ پێشبینی کردنی وه‌زری بڵاوبونه‌وه‌ی نه‌خۆشی مه‌لاریا به‌کار ده‌هێنن
مه‌لاریا له ڕێگه‌ی ئه‌و مێش و مه‌گه‌زانه‌وه‌ کۆده‌بێته‌وه‌ که له گۆم و زه‌لکاواندا ‌په‌یدا ده‌بن.
ئایا وه رزی نه خۆشی مه لاریا تا چ ڕاده یه ک خراپ ده بێت؟ له وانه یه سیسته مێکی نوێیکۆمپیوته ر له م بواره دا یارمه تیمان بدات. زانایان ده ڵێن سیسته مێکی نوێی باشترییان هه یه که پێش له وه خت ئاگاهی به ئه گه ری بڵاوبونه وه ی نه خۆشی مه لاریا ده دات. ئه م سیسته مه توێژینه وه له بارودۆخه کانی ژینگه بۆ گه یشتن به دۆزینه وه کانی به کارده هێنێت. گۆڕانکاری که ش و هه وا و ڕاده ی باران بارین کار له سه ر بڵاوبونه وه ی مه لاریا ده کات. ئه مه ش به وه ی مه ترسی بڵاوبونه وه که زیاتر ده بێت ئه گه ر هاتوو بارانێکی زۆر له ناوچه یه کدا ببارێت. مه لاریا به هۆی مشه خۆرێکه وه بڵاوده بێته وه که مێشوله هه ڵیده گرێت. ئه م مێشولانه ش هێلکه کانیان له ناو ئاودا داده نێن. له به ر ئه وه چه ند ئاوی زیاتر له شوێنێکدا کۆببێته وه ، ئه وا ده بێته هۆی دروست بوونی جێگای زیاتر بۆ مێشومه گه ز و زاوزێ کردنیان زیاتر ده بێت. ڕێکخراوی ته ندروستی جیهانی ده ڵێت ساڵانه سه ده ها ملیۆن که س تووشی ئه م نه خۆشیه ده بن . هه روه ها زیاتر له یه ک ملیۆن که س به مه لاریا گیان له ده ست ده ده ن که زۆربه یان منداڵی بچووکی ئه فه ریقین. ئه م سیسته مه نوێیه به " دیمیته ر" ناوده برێت و توانای ده ست نیشانکردنی ئه و وڵاتانه ی هه یه که مه لاریا تیایدا بڵاوده بێته وه و ئه مه ش له ڕێگه ی زانیارییه کانی ئاووهه وای ئه و وڵاتانه . ئه م سیسته مه گه رمای ئۆقیانوسه کان و پله ی گه رمای ئاستی ڕووکه شی سه ر ده ریاکان و ئاستی با و باران بارین ده پێوێت. گۆڤاری " Nature " یاخود سروشت ڕاپۆرتێکی ده رباره ی تاقیکردنه وه ی ئه م ده زگایه بڵاوکردۆته وه و ده ڵێت زانیارییان ده رباره ی که شوهه وای وڵاتی بۆستوانا له نێوان ساڵانی 1982 و 2002 دا کۆکردۆته وه و بۆیان ده رکه وتووه زۆربه ی پێشبینیه کان له سه دا 85 یان ڕاست بوون به تایبه تی له نیشاندانی ئه و ساڵانه ی مه لاریا به شێوه یه کی زۆر که م بڵاوده بێته وه . له م تاقیکردنه وه یه شدا، زانایانی به ریتانی وئه مریکی و بۆستوانی به شدارییان تیادا کردووه . تم پاڵمه ر سه رۆکی تیمی ئینگه لته را له ناوه ندی ئه وروپیه کان بۆ ڕاگه یاندنی که ش و هه وا ده ڵێت ئه م سیسته مه کاتی زیاتر به کاربه ده ستانی ته ندروستی ده دات بۆ ئه وه ی ڕاده ی بڵاوبونه وه ی مه لاریا دیاری بکه ن و که می بکه نه وه . سیسته مه هاوشێوه کانی دیکه که له هه ندێ له به شه کانی ئه فریقا به کارهێنراون، توانیویانه ته نها پێش چه ند هه فته یه ک له بڵاوبونه وه ی نه خۆشیه که ئاگاداری به رپرسان بکه نه وه و ئه مه ش مانای وایه که کاتی که مترییان بۆ خۆ ئاماده کردن هه بووه . کاتێکیش کاتی زیاتر بۆ خۆئاماده کردن ده بێت ئه وا مانای وایه کاتی زیاتر بۆ دابین کردنی که لوپه له پێویسته کانی وه ک ده رمانه کانی دژ به مه لاریا و په شمه کی هه ڵگری ده رمانی ژه هراوی دژ به مێشو مه گه ز ده بێت. هه روه ها مانای وایه کاتی زیاتر بۆ داپۆشینی سه رچاوه ئاوییه کان و گۆم و زه لکاوه کانیان ده بێت که تیایدا ئاو کۆده بێته وه. ئێستاکه ده زگای دیمیته ر "Demeter" له ووڵاتانی باشوری ئه فریقاش به کارده هێنرێت. سیمیان مه یسن له په یمانگای زه وی زانکۆی کۆڵه مبیا له نیۆرک به شداری ئه م پرۆژه یه ده کات و ده ڵێت زانیارییه کان نیشانی ده ده ن که وا وه رزی داهاتووی بڵاوبونه وه ی نه خۆشی مه لاریا به ڕاده یه کی گه وره خراپ نابێت، هه رچه ندێکه پێشبینی باران بارینی زیاتر له ئاستی ئاسایی ده کرێت.