زانایان: دایناسۆرەکانی ئەرجەنتین سوودیان لە باڵەکانیان وەرنەگرتووە
دۆزینه‌وه‌یه‌کی نوێ ده‌ڵێت دایناسۆره‌ گۆشتخۆره‌کان ئه‌وانه‌ی 90 ملێۆن ساڵ له‌مه‌وبه‌ر له‌ ئه‌رجه‌نتین ژیابوون ڕاوچیـیەکی دڕندەبوون و باڵەکانیان سوودێـکی ئەوتۆی بۆیان نەبووە و تەنانەت بۆ گرتنی نێچیرەکانیشیان بەکاریان نەهێناون
دۆزینه وه یه کی نوێ ده ڵێت دایناسۆره گۆشتخۆره کان ئه وانه ی 90 ملێۆن ساڵ له مه وبه ر له ئه رجه نتین ژیابوون ڕاوچیـیەکی دڕندەبوون و باڵەکانیان سوودێـکی ئەوتۆی بۆیان نەبووە و تەنانەت بۆ گرتنی نێچیرەکانیشیان بەکاریان نەهێناون. زاناکان ده ڵێن له ب اکووری پاتاگۆنا له وڵاتی ئه رجه نتین، پاشماوه ی به به ردبووی دایناسۆری دوو پێیان دۆزیوه ته وه له جۆری (گوالیجۆ شه نیا) که درێژیه که ی گه شتوه ته 8 مه تر، باڵی بچووکی هه بوه و درێژیی ته نها 60 سانتیمه تر بوه . به به ردبووی گوالیجۆ له پارێزگای رێۆدیجانیرۆ له ئه رجه نتین دۆزراوه ته وه ، یه کێک بووه له جۆری دایناسۆره دڕنده کانی له سه ر دوو پێ ڕه ویان کردوه و گه وره ترین بوون. وه ک زاناکان ده ڵین، ئه وه ی سه رنج ڕاکێشه له میانه ی ملێۆنه ها ساڵی په ره سه ندنی ئه م گیاندارانه جه سته یان و سه ریان گه وره بوه ، به ڵام باڵیان به بچووکی ماوه ته وه و کاری ئه وتوۆی نه بوه . زانای پاشماوه به به ردبوه کان پیته ر ماکۆڤسکی له مۆزه خانه ی فیڵد له شیکاگۆ ده ڵیت، بوونی دوو په نجه له باڵێکی کوورتدا ته نها له جۆری هه بوه له وانه ش T. rex (تیرێکس) که هه مان شێوه یان هه بوه . ماکۆڤسکی ده شڵێت ئه مجۆره به چیا په ره ی سه ندوه و له گه ڵ تایرانۆسۆردا ڕه چه ڵه کی هاوبه شیان نه بوه و دوو گروپی جیاواز بوون. توێژینه وه یه ک له سه ر ته قینه وه ی ئه ستێره کان بۆ تیگه یشتن له ژیانی ڕابردوو له سه ر زه وه ی. زاناکان زانیاریان هه یه دوو له ئه ستێره گه وره کان 300 ساڵی تیشک دوور له زه ویه وه 10 ملیۆن ساڵ له مه وبه ر ته قیونه ته وه ، یه که م له نێوان 8.7 بۆ 6.5 ملیۆن ساڵی خایاندوه و دووهه م دوای نزیکه ی 3 ملیۆن ساڵ، ئه و ده مه ی شیرەداره گه وره کان له سه ر زه وی ژیاون، وه ک مامووس و ورچه ته مبه ڵه کان ورچ و باوباپیرانی مرۆڤ. له و سه روه خته دا، زه وی به گۆڕانکاری سه ره کی جیۆلۆجی و ژینگه دا تێپه ڕیوه . ته نانه ت هه ندێک حاڵه تی تێجوونی جۆره کانی تێدابوه . زاناکان له مێژه پرسیار له باره ی کاریگه ری ئه و ته قینه وانه و ڕۆڵیان له سه ر گۆڕانکاری له زه ویدا ده که ن. زانای فیزیا برایان تۆماس له زانکۆی واشبۆرن له کینساس له هه وڵێکدا بۆ تێگه یشتن له و گۆڕانکاریانه مۆدێلێکی هاوشێوه ی سووپه ر نۆڤای دروست کردوه. سووپه ر نۆڤا ته قینه وه ی ئه ستێره یه کی مردوی گه وره یه . ئه م ته قینه وه انه له نیوان ئه ستێره کاندا ته نها پرژبوونه وه ی تیشک به هه موو ئاڕاسته کاندا نیه ، به ڵکو بڵاوبوونه وه ی وزه یه کی گه وره یه وه ک تیشکی گاما و ته نی گه وره . له وانیه ئه م پارچانه ی واڵایی زیان به ژینگه ی هه ساره کان و شێوه ی ژیان بگه یەنێت و کاریگه ری له سه ریان هه بێت. تۆماس و هاوڕێکانی ده ڵێن پێده چێت تیشکی یه که م له ئاکامی ته قینه وه که گه شتبێته زه وی، خۆشبه ختانه مه ترسی تیشکی گاما له و کاته دا تاڕاده یه ک بۆ شێوه کانی ژیانی زه وی لاوازبوه . به ڵام تیشکی بینراو وه ک دره وشه دانه وه ی تیشکی مانگ بوه و بۆ چه ند هه فته یه ک به وشیوه یه ماوه ته وه . له سه ر بنه مای توێژینه وه ی پیسبوونی تیشک تۆماس بۆده نگی ئه مریکا ڕوونده کاته وه و له مباره یه وه ده ڵێت، "بینیمان ئه و تیشکه ی له سووپه رنۆڤاوه که وتوه ته وه ، له وانه یه کاریگه ری که می هه بووبێت، به ڵام کاریگه ری گه وره ی نه بوه ". له وانیه کاریگه ری له سه ر خه و وڕاوکردنی شه وانه ی گیان له به ره کان بۆ کاتیی هه بووبێت. هه روه ها ده ڵێت "له میانه ی 20 هه زار ساڵدا هه وره برووسکه به شێوه یه کی له به رچاو زیادیکردوه ". به ڵام تۆماس دڵنیانیه له کاریگه ری ئه م ڕووداوه له سه ر ژینگه و که ش و هه وا، ئه مه ش له داهاتوودا توێژینه وه ی له سه ر ده که ن. په یڕه وکردنی سیسته مه ی خواردنی سه رکه وتوو له وانه یه په یوه ندی به جیناتی تایبه تی که سه کانه وه هه بێت. توێژینه وه ی له به رچاو له سه ر سیستمه ی خواردنی و په یوه ندی به ته ندروستی باشه وه ده کرێت. به ڵام دوا توێژینه وه سیسته می خواردنی ده ریای ناوه ڕاست و سیسته می خۆراکی کایربۆهیدراتی که م و سیسته مه ی خۆراکی ژاپۆن وه ک دوا مۆده ناوده بات و ده ڵێت جیناتی بۆماوه ی مرۆڤ ڕۆڵی گه وره ی له ده ستنیشانکردنی سیسته مه ی خۆراکی تایبه ت به که سه کان هه یه . زاناکان له م تووێژینه وه یه دا چوار گرووپ مشکیان به کار هێناوه به تایبه تی بۆ ئه م مه به سته له دایکبوون، له ڕووی جیناته وه جیاوزیان هه بوه . بۆیان ده رکه وتوه هه ندێک خۆراک بۆته هۆی له ده ستدانی کێش لای هه ندێکیان، به ڵام له ڕووی خراپبوونی ته ندروستیه وه کێشه یان بۆ دروست نه بوه وه ک به شێکی دیکه یان. له سه ر بنه مای ئه م تاقیکردنه وه یه زانای زانستی جینات ولیام بارینگتن له زانکۆی کارۆلاینای باکور به شدار له توێژینه وه که دا ده ڵێت " ئه وه ی به ده ستمان که وت سه رسوورهێنه ر بوو، ئه م سیسته می خۆراکه کاریگه ری خراپی له سه ر ته ندروستی ته نها یه ک جۆر مشک هه بوو .