شوێنه‌واری شاراوه‌ی شارستانی مایا له‌ دارستانه‌کانی گۆتیمالا ده‌دۆزرێته‌وه‌
دوای به‌کارهێنانی ڕووپێوی و توانای به‌رزی وێنه‌ گرتنی ئاسمانی، توێژه‌ره‌وان ده‌یان هه‌زار پێگه‌ی شوێنه‌واری خانووبه‌ره‌ی شارستانی "مایا"ی کۆنیان دۆزیوه‌ته‌وه‌ ئه‌وه‌ی بۆ ده‌یان سه‌ده‌ له‌ژێر دارستان و جه‌نگه‌ڵه‌ چڕه‌کانی گواتیمالدا داپۆشرابوون
دوای به کارهێنانی ڕووپێوی و توانای به رزی وێنه گرتنی ئاسمانی، توێژه ره وان ده یان هه زار پێگه ی شوێنه واری خانووبه ره ی شارستانی "مایا"ی کۆنیان دۆزیوه ته وه ئه وه ی بۆ ده یان سه ده له ژێر دارستان و جه نگه ڵه چڕه کانی گواتیمالدا داپۆشرابوون. ئه وه ی دۆزراونته وه 60 هه زار له خانووبه ره و ڕێگاوبانی خێرا و ناوه ندی شارستانی و شۆسته و پلیکانه وه کێلگه ی کشتوکاڵ و که ناڵی ئاودێری و گۆڕه پان و ناوه ندی ئاهه نگ و هه ره می به رز و قه ڵا و سه نگه ره کانه به رزی 30 مه تر. سیتڤین هیوستن پرۆفیسۆری زانستی ئه نثرۆپۆلۆجیا له زانکۆی براون، به BBC ڕاگه یاندوه ، "ئه م دۆزینه وه یه ده رباره ی شارستانێتی ئه مریکا ناوه ڕاست به هۆی گه وره یی و بڵاوبوونه وه ی جێگای سه رسوورمانه". پتر له 1500 ساڵ شارستانی مایا له ئه وپه ڕی پێشکه وتنیدابوه ، ئاسه واری له باشووری مه کسیک و گواتیمالا و به شێک له سلڤادۆر و هندۆراس هه ن. مارسیلۆ کانۆتۆ زانای شوێنه وار له زانکۆی تولان و یه کێک له ڵێکۆڵه ره وانی پرۆژه که ووتی "دۆزینه وه کان شۆرشێکه له زانستی شوێنه واردا له مایا". زانیاریه نوێکان ده رده خات به ملێۆنه ها که س له و ناوچه یه ژیاون که له ئیستادا به ناوچه ی پیتان ناسراو له گواتیمالا. زاناکان له ڕێگه ی به کارهێنای سکانی تیشک و گه ڕانه وه ی و دوباره پێوانه که رندی توانیویانه جیاوازی نیوان خاک و به رد و هێڵه کان به دیکه ن. پانتایی ناوچه که 2100 کیلۆمه تر دووجا بوه . چاودێری ورچی په‌سته‌ڵه‌ک ده‌رده‌خات به‌هۆی که‌مبوونه‌وه‌ی به‌سته‌ڵه‌ک ژماره‌یان که‌م ده‌بێته‌و دوای دانانی کامیره ی چاودێری له ملی 9 ووڕچی سپی ناوچه کانی به سته ڵه کی باکور بۆ لێکۆڵینه وه ، توێژه ره وان له سه روه ختی ئه وپه ڕی وه رزی ڕاوکردندا له ده ریادا له ناوچه ی ده ریای بۆفۆرت له سه روی ئه لاسکا بۆهه فته یه ک ڕۆژانه چاودێری چالاکیان کردون. 5 له 9 وورچه که له و ماوه یه دا کێشیان که می کردوه ، له کاتی گه ران به دوای نیچێر و خواردندا زیاتر چه وری و کالۆریان سووتاندوه . توێژینه وه که له گۆڤاری زانستیدا بڵاوکراوه ته وه ، ئاماژه به و پرسیارانه ده دات ده رباره ی داهاتوی ئه و گیان له به ره گه ورانه ده کرین، له گه ڵ گۆڕانکاری که ش و هه وا و توانه وه ی به سته ڵه کی ناوچه ی سه ره کی ڕاو، زاناکان پێشبینی ده که ن وورچی ناوچه ی به سته ڵه ک له دۆزینه وه ی نیچیردا گرفتیان ده بێت. ورچ زۆرترین کات له سه ر به سته ڵه که کان به سه ر ده بات، بۆیان ئاسنتره ڕاوی ئه و گیان له به رانه بکه ن لایان په سه نده و چه وریان هه یه و وزه ی زیاتریان پێده به خشێت. به ڵام که مبوونه وه ی به سته ڵه کی ده ریا به ڕێژه ی 14% له م 10 ساڵی ڕابردوودا و به رزبوونه وه ی پله ی گه رمای هه ساره ی زه وی، ده بێته هۆی تێشکانی به سته ڵه ک له سه ره تای به هاردا و به ستنی دره نگانێکی پایز. که مبوونه وه ی خۆراک ده بێته هۆکاری که مبوونه وه ی ژماره ی ورچی به ستڵه ک، تائیستا مه ترسی له ناوچوونیان له سه ر نیه ، به ڵام یه کێتی پاراستنی سروشتی نێوده ڵيتی به مه ترسی ده زانێت، ئه مه ش ئه وه ده گه ێنێت پیشبینی ده کرێت له 3 نه وه ی داهاتوودا ژماره یان به ڕێژه ی 30% یاخود زیاتر که مبێته وه . زاناکان دوای هه فته یک، له ڕێگای (GPS)ی کامیره کانه وه پێگه ی وه رچه کانیان ده ستنیشانکردوه ، دوای به کارهێنانی گووله ی سڕکردن ده ستگیریان کردون و پێوانه ی کێشان کردون، خوێنیان لێده رهێناون بۆ پێوانه ی گۆڕانکاری کیمیاویان کردوه . ژماره ی شای په پووله به ره و که مبوون ده چێت. ڕۆیته رز - نوێترین ڕاپۆرتی کۆمه ڵه ی زێرسیس بۆ پاراستنی زینده وه ران ده ڵێت دوا توێژینه وه سه باره ت به شای په پووله ده رده خات ژماره یان 200 هه زار بوه له ناوچه ی دارستانه کانی که ناری ناوه راستی کالفۆرنیا، ئه مه ش که مبوونه وه یه کی له به رچاوه به راورد به 20 ساڵی ڕابردوو که ژماره یان 1.2 ملێۆن بوه . سارینا گیبسن به رێوه ربه ری به شی جۆره کانی مه ترسی له ناوچوونیان له سه ره له کۆمه ڵه ی زێرسیس ده ڵێت "ئه مه جێگای نیگه رانیه ". شای په پووله له سه روه ختی ده رچونیان له قۆزاخه وه له ناوچه ی ئه ریزۆنا و ئایداهۆ و یوتا و ولایه تی واشنتن ده بن، له وێ له کۆتای وه رزی پایزدا کۆچ بۆ کالفۆرنیا ده که ن. خاتوو گیبسن ووتیشی، ئاماری ساڵانه ی هه ژمارکردنی په پوله له کالفۆرنیا له کۆتایی پایزدا ده بێت، به به شداری ده یان خۆبه خش و زانا، پێشتر به م شیوه یه که مبوونی پێو دیار نه بوه ، له ساڵی 2012دا نه بێت کاتێک له 136 پێگه دا ژماره یان 144812 په پووله بوه . ووتیشی چاودێری ساڵی 2017 له 262 پێگه کراوه ، ئه مه ش جێگای نیگه رانیه . ده شڵێت گه رمی نائاسایی له و سه روه خته دا له جیهاندا و که وتنه وه ی ئاگر له دارستانه کان و داڕمانی زه ویه کان له هۆکاره کانه بۆ که مبوونه وه ی ژماره ی په پووله کان و که مبوونه وه ی کۆچکردنیان له کاتی خۆیدا. دامه زراوه ی پاراستنی ژینگه ی ئه مریکا به نیازه شای په پووله له لیستی ئه و گیان له به رانه دا دانێت مه ترسی له ناوچونیان له سه ره .