ته‌ندروستی جیهانی ئامۆژگاری ده‌دات به‌که‌مکردنه‌وه‌ی خواردنی چه‌وری
ڕێکخراوی ته‌ندروستی جیهانی ڕایگه‌یاند، بۆ تووشنه‌بوون به‌ نه‌خۆشیه‌کانی دڵ، که‌سانی به‌ته‌مه‌ن و منداڵ نابێت ڕۆژانه‌ زیاتر له‌ 10%ی کالۆری بخۆن
جنێف (رۆیته رز) – ڕێکخراوی ته ندروستی جیهانی ڕایگه یاند، بۆ تووشنه بوون به نه خۆشیه کانی دڵ، که سانی گه وره و منداڵ نابێت ڕۆژانه زیاتر له 10%ی کالۆری بخۆن، وه ک ئه وه ی له گۆشت و که ره دا هه یه . هه روه ها 1%ی ڕۆن. ئامۆژگاری ڕێکخراوه که یه که مه له وه تای ساڵی 2002ه وه ، بۆ تووشنه بوون به به نه خۆشی دڵ، که باوه ڕ ده کرێت به رپرسه له 72%ی گیان له ده ستدان ساڵانه له جیهاندا، که ده گاته 54.7 ملێۆن حاڵه تی مردن، زۆرینه ی پێش ته مه ی 70 ساڵی. فرانسیسکۆ برانکا به رێوه ربه ری به ڕیوبه رایه تی خۆراک له پێناو ته ندروستی و گه شه پێدان له ڕێکخراوی ته ندروستی جیهانی ووتی "سیسته می خۆراکی ترشی چه وری چر له خۆی ده گرێت، سه رچاوه ی نیگه رانی تایبه ته ، له به رئه وه ی خواردنی به ڕێژه ی زۆر په یوه ندی به به رزبوونه وه ی ئاستی مه ترسیه به نه خۆشی دڵ و ده ماره کانی خۆێن". هه روه ها فرانسیسکۆ ووتی "ئامۆژگاریه کان له سه ر بنه مای به ڵگه ی زانستیه ، دوای توێژینه وه بۆ 15 ساڵ پێی گه یشتوون". ڕۆنی چڕ له خواردندا هه یه سه رچاوه که ی ئاژه ل بێت وه ک ، که ره ، شیر، گۆشت، ماسی جۆری سه له مۆن و زه ردێنه وه ی هێلکه ، هه روه ها به رهه مه کانی له ڕوه ک دروست ده کرێت وه ک چالکڵێت، چه وری کاکاو، چه وری گوێزی هه ندستان و چه وری خورما. ناسا ڕۆبۆرێک بۆ پشکنین له ژێر زه وه ی بۆ هه ساره ی بارام ده نێرێت. بنکه‌ی سه‌ربازیی ڤاندینبێرگ - کاڵفۆرنیا زوانێکی ڕۆژی شه ممه ی ڕابردوو له بنکه ی ڤاندینبێرگی ئاسمانی له کالفۆرنیا مووشه کی ئه تڵه س5 بۆ ئاسمان هه ڵدار، ئه م مووشه که یه که م ڕۆبۆتی ئاژانسی ناسای هه ڵگرتوه بۆ هه ڵکه نین و پشکنین له ژێر خاکی هه ساره ی بارامدا. بڕیاربوو مووشه که که له مانگی 3ی ڕابردوودا له که ناری کالفۆرنیاوه کاتژمێر 4:05 ده قه ی به ره به یان به کاتی ئۆقیانووسی ئارام به ره وئاسمان ده رچێت. ئه م مووشه که ی ناسا که 58.3 مه تر درێژه له به رهه می هه ردوو کۆمپانیای لۆکهید مارتن و بۆینگه ، له به شی پێشه وه ی تاقیگه یه ک هه ڵده گرێت له جۆری GPL. دوای گه یشتنی مووشه که که به وڵایی جیاده بێته وه و ڕۆبۆتی ئینسایت له واڵایی دا 484 ملێۆن کیلۆمه تر به ره و هه ساره ی بارام ده بڕێت، بڕیاره له ماوی 6 مانگدا بگاته ئامانجی و له سه ر هه ساره که له دۆڵیکی فراواندا ناسراو به (ئه لیسێۆم پلاتینیا) نزیک له که مه ری هه ساره که بنیشێته وه . ڕۆپۆته که ی ناسا بۆ ماوه ی 2ساڵ به و زه ی خۆر کارده کات له سه ر هه ڵکه ندنی خاکی بارام و شیکه ردنه وه ی زانیاری و ناردنی بۆ زه وه ی. مه به ست له م ناردنه تێگه یشتنی زیاتره له هه ساری بارام و چۆنێتی دره ستبوونی و ئه مه ش هاریکار ده بێت له تێگه یشتن له دروستبوونی گه ردون و هه ساره کانی دی. توێژینه‌وه‌یه‌ک: ماسک له‌وانه‌یه‌ کاریگه‌ری نه‌بێت به‌رامبه‌ر به‌ پیسبوونی هه‌وا (ڕۆیته رز ) – توێژینه وه کی نوێ ده ڵێت ماسکی ڕووپۆش ئه وه ی بۆ کڕیار له به رده ستدایه بۆ پاراستنیان له پیسبوونی هه وا، پله ی جیاوازیان هه یه بۆ ئه نجامدانی ئه و کاره . توێژه ره وان له گۆڤاری (ئۆکیپه یشناڵ ئاند ئینڤایرمێنتاڵ میدسن) بڵاویانکرده وه "سه رباری ئه و ڕووپۆشانه ڕێگری له وردیله ی بچووک ده کات، به ڵام قه باره ی ده مووچاو و شێوه که ی و جووڵه ی له وانیه ببێته هۆی ده ربازبوونی ڕێژه ی 68%دا له و ووردیلانه . میراندا لوه ، سه رپه رشتیاری تیمی توێژینه وه و شاره زا له په یمانگای پزیشکی پیشه یی له ئه دنبیره له سکوتلاند ووتی "ئه گه ر ڕووپۆشه که توانی زۆری پاکردنه وه ی هه وای هه بێت و ڕووپۆشه که بۆ ده مووچاوی که سه که بگوونجێت، ئه وا ئه و ڕووپۆشه وه ک خۆی نامێنێته وه کاتێک که سه کاری ڕۆژانه ئه نجام ده دات". سه رباری ئه مه ش ده ڵێت "پێویسته هه مووکه س ئه وه بزانێت ئه وه ی په یوه ندی به که مکردنه وه ی تێپه ڕبوونی وردیله ی هه وا هه بێت هه موو ماسکێک کاریگه ر و به توانا نیه ، هیچ ڕووپۆشێکیش چڕیی گازی وه ک دووهه م ئۆکسیدی نایترۆجینی که م نه کردۆته وه ". تیمی توێژینه وه ،له چوارچێوه ی پرۆژه یه کی گه وره ئه نجومه نی توێژینه وه ی بریتانیا پشتیوانی ده کات ده رباره ی پیسبوونی هه وا له پایته ختی چین و زیانه ته ندروستیه کانی، تاقیکردنه وه ی له سه ر زۆر جۆر له ڕووپۆشه کان کردوه له چین. توێژینه وه که ئاماژه ی به وه دا به هۆی پیسبوونی هه واوه ساڵا نه 1.6 ملێۆن که س له چین گیان له ده ست ده ده ن. ده شڵێت ئه و وردیلانه ئه وه ی له ئکزۆستی ئۆتۆمۆبیل و کارگه کانه وه بڵاوده بنه وه و به (BM 2.5) ناسراوه ده چێته سیه کان و له وێشه وه بۆ خوێن. تاقیکردنه وه له سه ر 9 جۆری جیاواز له ماسک ده ریخستوه ڕێژه ی وردیله کان و کاربۆن له نێوان 0.26% و 29 % بوه به پێی جۆری ماسکه که .