‌هەڵەبجە لە نێوان قەیرانی هەرێم و بەغدا
لە یادی 30 ساڵەی کیمابارانی هەڵەبجەدا پرسێکی تریش بۆتە هۆی ناڕەزایی ژمارەیەک لە هەڵەبجەییەکان ئەوەیش بانگهێشت نەکردنی نوێنەرانی قوربانیانی هەڵەبجەیە لەلایەن نوێنەرایەتیەکانی حەکومەتی هەرێمی کوردستانەوە لە وڵاتانی جیهاندا
30 ساڵ پاش کیمیاباران کردنی شاری هەڵەبجە، هێشتاش دانیشتوانی ئەم شارەی هەرێمی کوردستان نیگەرانن لەوەی بەشێکی زۆری پێداویستییە هەنوکەییەکانی شارەکەیان بەجێنەگەیەندراوە لەگەڵ ئەوەشدا کە زیاتر لە 26 ساڵە کورد خۆی فەرمانڕەوایە لە هەرێمی کوردستان. لە پاش ساڵی 1988 ەوە وەک ڕزگاربووان لەو هێرشە کیمیاییە دەڵێن هەموو ساڵێک یاد دەکرێتەوە بەڵام بەبێ ئەوەی هیچ یەکێک لە داواکانی خەڵک جێبەجێبکرێن و دەشڵێن دووابەدوای ئەو هەموو پەیمان و بەڵێنانەی دەدرێن لە ساڵیادەکاندا دەبێت خەڵک ساڵێکی تریش چاوەڕوان بێتەوە تا بزانن لە ساڵیادی ئایندەدا چ پەیمانێکی تریان پێ دەدرێت. حکومەتی هەرێمی کوردستان لە مانگی شەشی ساڵی 2013 بە پارێزگا کردنی هەڵەبجەی پەسەندکرد و ئەنجومەنەی وەزیرانی عێراقیش لە 31 ی مانگی دوازدەی هەمان ساڵ پـرۆژە بڕیارەکەی پەسەندی کرد و ناردیە پەرلەمانی عێراق. لە 13 ی مانگی سێی ساڵی 2014 سەرۆک وەزیری هەرێمی کوردستان نێچیرڤان بارزانی ئەو بڕیارەی مۆر کرد کە هەڵەبجە ببێت بە چوارەمین پارێزگای هەرێمی کوردستان و سێ ڕۆژ پاش ئەوە لە یادی 26 هەمین ساڵی کیمیابارانی شارەکەدا، مەسعود بارزانی وەک سەرۆکی هەرێم بڕیارەکەی پەسەند کرد. سەرۆکایەتی پەرلەمانی عێراق لە 3 ی مانگی چواری ساڵی 2014 بەیاننامەیەکی دەرکرد و تیایدا هاتووە ئوسامە نوجەیفی سەرۆکی پەرلەمان و عارف تەیفور جیگری سەرۆکی پەرلەمان پـێشوازی لەم بڕیارەی حکومەتی هەرێمی کوردستان دەکەن و دەڵێن بە پـێی ماددەی 115 ی دەستوری عێراق پـێکهێنانی پارێزگای نوێ لە هەرێم لە نێو دەسەڵاتەکانی هەرێمدایە. لە مانگی دووی ساڵی 2015 پەرلەمانی هەرێمی کوردستان بڕیاری بە پارێزگاکردنی هەڵەبجەی پەسەندکرد، بەڵام لەو کاتەوە هەتا ئێستا وەک کاوە عەلی کەریم جێگری پارێزگاری هەڵەبجە دەڵێت هەنگاوی زۆر کەم نراون بۆ جێبەجێکردنی خاڵەکان " بەنموونە لە پرۆژەیاساکەی پەرلەمانی کوردستان کە کۆمەڵێک مادەیە تەنها بڕگەی دەستبەکاربوونی پارێزگارو دوو جێگر لەیەک مادەیدا جێبەجێکراوە. مادەکانی تر پشتگوێخراون و بەدوواداچوونیش لەلایەن پەرلەمانەوە نییە. ئەنجومەنی وەزیرانی هەرێم فەرمانی پێکهێنانی سەرجەم فەرمانگەکانی بەوەزارەتەکان و لایەنە پەیوەندیدارەکان کردووە، بەڵام فەرمانەکە جێبەجێ نەکراوە. لەکۆی سیانزە بەڕێوەبەرایەتی گشتی تەنها هەشتیان پێکهێنراون بەبێ دامەزراندن و بوونی میلاکی پێویست. لەکۆی نزیکەی چل بەڕێوەبەرایەتی نزیکەی بیست و پێنج پێکهێنراون و ئەتوانم بڵێم لەسەدا نەوەدو پێنجی پێش بەپارێزگابوون هەبوون." کاوە عەلی کەریم پێی وایە تەنها لە کاتی یادەکاندا هەڵەبجە دەکەوێتە بیری بەرپرسەکان و دەڵێت " ." هەڵەبجەییەکان لەوبڕوایەدان هەموو ئەو تەگەرانەی لەبەردەم تەواوبوونی پرۆسەکانی بە پارێزگابوونی هەڵەبجەدا هەن، بریتین لە ڕنگدانەوەی قەیرانی سیاسی نێوان کورد و بەغدا. جێگری پارێزگاری هەڵەبجەش هاوڕایە و دەڵێت "." بەڵام بە پێچەوانەی ئەو بۆچوونە ." یەریڤان سەعید یەکێکە لە قوربانیانی هەڵەبجە و دانیشتوی واشنتۆن دی سییە، بەشداری کردنی لە یادی 30 ساڵەی کیمیابارانی هەڵەبجە بایکۆت کردووە هەرچەندە بە فەرمی لەلایەن نوێنەرایەتی حکومەتی هەرێم لە واشنتۆن بانگهێشت کرابوو بۆ ئەو مەڕاسیمە. لە وەڵامی پرسیارێکی دەنگی ئەمەریکادا گوتی " له ده مێکدا 30 ساڵ به سه ر کۆمەڵکوژی هەڵەبجەدا ڕه ت ده بێت، وەک زۆرێک لە کورد دەڵێن هیچی که متر نییه له ژینۆسایدی ئه رمینیاییه کان و جوله که کانیش، به ڵام هه تا ئێستا نه توانراوه هاوشێوەی هه وڵه کانی جوله که کان که داویانه بۆ ناساندنی هۆلۆکۆست و به زیندوویی هێشتنه وه ی له ویژدانی مرۆڤایه تیدا، کارێکی وه ها بکرێت به رده وام کارەسات و کۆمەڵکوژییەکانی ئه نفال و هه ڵه بجه و کاره ساته کانی تریش له هزری مرۆڤی کورددا بمێننه وه به شێوه یه ک که مێژویه کی پڕ له سه ره وه ری و هەڵسانەوە بێت بۆی نه ک مێژوویه ک تەنها هه ناسه ی سارد و حه سره ت له گه ڵ خۆیدا بێنێت. مەسەلەیەکی تریش کە شارەزایانی دەروونی ئاماژەی پێ دەکەن نەبوونی ناوەندێکی تایبەتی دەروونییە لە شارەکەدا. هەتا ئێستاش نەخۆشەکان دەبێت سەردانی ناوەندی دەروونی سلێمانی بکەن کە نزیکەی یەک کاتژمیر بە ئۆتۆمبێل دوورە لێیانەوە. دەروونناس فریشتە کەوە، باس لە گرنگی ناوەندێکی دەروونی دەکات لە هەڵەبجە کە هەتا ئێستا و پاش 30 ساڵ لەو کارەساتە ناوەندیکی دەروونی ئەوتۆ لە ناو شارەکە دا نییە. خاتو کەوە دەڵێت "." فریشتە کەوە لە وەڵامی پرسیارەکانی دەنگی ئەمەریکادا گوتیشی " ." فریشەتە کەوە سەبارەت بە کاریگەرییە دەروونیەکانی ئەو کارەساتە لە پاش 30 ساڵ بەسەر خەڵکی هەڵەبجەوە باس لەوە دەکات بە شێوەیەکی گشتی و هەر لە مێژووشەوە خەڵکی هەڵەبجە خەڵکانێکی بەهێزن، نمونەی زۆر جوانیش هەن کە چۆن خۆیان بوون بە دەروونناسی خۆیان و زۆر سەرکەوتوو بوون، بەڵام نکوڵی لەوەش ناکات کە باری دەروونی باوکەکان کاربکاتە سەر نەوەی داهاتووش " ." ڕۆژی 16 ی مانگی سێی ساڵی 1988 لە کاتێژمێر نزیکەی 11 ی بەیانی فڕۆکە جەنگییەکانی عێراق بە گازی خەردەل، سارین و دەمار هێرشێکی گەورەیان کردە سەر شاری کوردنشینی هەڵەبجە. نزیکەی 5 هەزار لەو ڕۆژەدا کوژران کە زۆربەیان ژن و منداڵ بوون وە مەزەندەدەکرێت 10 هەزار کەسی تریش بەهۆی کاریگەرییەکانی هێرشەکەوە زیانی تەندروستیـیان پـێگەیشت، لەوانە بەرزبوونەوەی ڕێژەی شێرپەنجە، لە دەستدانی بینین، هەوکردنی سییەکان و نەزۆکی.