Natiq Məmmədli: İranda yaşayan azərbaycanlılar daim Bakının diqqətində olub
Tarixçi alim Azərbaycan Cümhuriyyəti dövründə Azərbaycan-İran münasibətlərindən danışıb
. Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti dövründə Azərbaycan-İranmünasibətləri necə olub? Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti elan edildiyi dövrdə birinci dünyamüharibəsi davam edirdi. Müharibənin siyasi, hərbi və sosial təsirləri həmQafqazda, həm də İranda özünü göstərməkdə idi. Türkiyə və Rusiya Qafqazda möhkəmlənməküçün çalışırdı və bu da iki dövlət arasında hərbi qarşıdurmaya səbəb olmuşdu.Eyni zamanda, ingilislər Xəzər neftinə görə Bakıda möhkəmlənməyə çalışırdı.İran ərazisində də Antanta blokunun aparıcı üzvü olan İngiltərə möhkəmlənirdi.Belə, böyük dövlətlərin rəqabəti müstəvisində, ağır tarixi şəraitdə Azərbaycanmüstəqilliyini elan etdi. Azərbaycanın müstəqilliyini elan etməsiisə İran tərəfindən mənfi qarşılandı. İranın mövqeyinə görə, Azərbaycan İranıntarixi ərazisidir. Eyni zamanda, müstəqil Azərbaycan Respublikasının yaranmasıİran üçün siyasi cəhətdən məqbul deyildi. Hətta Versal sülh konfransında daİran Azərbaycan diplomatlarına həqarətlə yanaşıb. Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin xarici siyasətində İrandayaşayan azərbaycanlıların hüquqlarının müdafiəsi baxımından münasibət necə olubvə ya İrandakı azərbaycanlılar İranın Azərbaycanla bağlı siyasətinə təsirediblərmi? İranda yaşayanazərbaycanlılar daim Arazdan şimalda yaşayan azərbaycanlıların diqqətmərkəzində olub. Bakı İrandakı siyasi proseslərə təsir edib. Xüsusən Bakımilyonçuları və maarifçiləri məşrutə hərəkatında çox yaxından iştirakedib. Məmməd Əmin Rəsulzadə, CəlilMəmmədquluzadə, Mirzə Ələkbər Sabir hətta gedib, Tehranda fəaliyyət göstərib vəİran Demokrat partiyasının görkəmli nümayəndələrinə çevrilib. Eyni zamanda,Azərbaycan milyonçuları daim İranda məşrutə inqilabına yaxından dəstəkgöstərib. Buna görə, hətta İran şahı Rusiya çarına Zeynalabdin Tağıyevin vədigər Bakı milyonçularının İranın daxili işlərinə qarışması ilə bağlı şikayətedib. Buna baxmayaraq, Xalq Cümhuriyyətidövründə vəziyyət fərqli olub. Cənubi Azərbaycanda Şeyx Məhəmməd Xiyabanininbaşçılığı ilə Azadistan Respublikası və Şimali Azərbaycanda isə Azərbaycan XalqCümhuriyyəti elan edilmişdi. Bu respublikaların arasındakı münasibətlər müəyyənmənada gərgin idi. Gərginlik isə, ondan yaranmışdı ki, Xiyabani ilə XalqCümhuriyyətinin yaradıcıları arasında fikir ayrılığı var idi. Yəni onlar vahidplatformadan çıxış etmirdilər. Ancaq bu o demək deyil ki, Cümhuriyyət dövründəİrana biganə qalıblar. Əslində İranda yaşayan azərbaycanlılar daim Cümhuriyyətrəhbərlərinin diqqətində olub. Şimali Azərbaycan da Cənubi Azərbaycanda yaşayanazərbaycanlıların diqqətində olub. 1918-ci ilin mart qırğınları zamanı cənublusoydaşlarımız şimalın köməyinə gəlib, Təbrizdə etiraz aksiyaları keçirilib,cənubdakı proseslər də bir qayda olaraq şimalda müdafiə edilib. Həm də həmin dövrdə Cənubi Azərbaycandançoxsaylı miqrantlar Bakıya gəlmişdi və onlar əlaqələrin dinamikliyində fəal roloynayırdı. Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin İranla bağlı xarici siyasətininfəlsəfəsi necə idi? Bu fəlsəfəyə oradakı azərbaycanlıların sosial, siyasi vəmədəniyyətinin gücləndirilməsi daxil idimi? Xalq Cümhuriyyəti cəmi 23ay fəaliyyət göstərib. Bu dövr ərzində Cümhuriyyətin xarici siyasətinin əsasmahiyyətini Azərbaycanın dünyada tanıdılması təşkil edib. 1920-ci il yanvarın12-də bu siyasət nəticəsində Atlanta İttifaqınadaxil olan dövlətlər Azərbaycanınmüstəqilliyini de-fakto tanıyıb. Bu çox böyük diplomatik uğur idi. Çünki, həmindövrdə Rusiyanın təcavüzü artırdı, Denikinin orduları Dağıstandamöhkəmlənmişdi. Yalnız Azərbaycan Gürcüstanla hərbi İttifaq yaradıb bir-birinimüdafiə edirdi. Ermənistan Qarabağ və Zəngəzurda Azərbaycan üçün probleməçevrilmişdi. Cümhuriyyət o qədər qısa müddət yaşadıvə bu dövr o qədər ağır tarixi sınaqlardövrü idi ki, onun xarici siyasət kursunda Cənubi Azərbaycana xüsusi yerayırdığını deyə bilmərik. Həmçinin 23 ayda hökumətdə 6 kabinet dəyişib və hərkabinetdə xarici siyasət kursuna fərqli fikirli nazirlər rəhbərlik edib.