Bloq: Despotizmə Səyahət
Fransız səyahətçi Astolf de Küstin hələ 1839-cu ildə ustalıqla rus cəmiyyətinin portretini çəkmişdi
Astolf de Küstinin əsərini oxumuş Qərbli müsafirlər üçün Sovet İttifaqında təəccüb doğuracaq az şey var idi. Müsair fransız tarixçisi Alain Besancon hesab edirdi ki, Sovet Rusiyası konspirasiya dövlətidir – yeganə dövlət ki, orada idarəçilik büsbütün casusluq, informantlıq üzərində qurulub. Çuğulluq rus cəmiyyətinin unikal xüsusiyyəti deyil, həm də onun mahiyyətidir. Bunu isə Astolf de Küstin artıq 19-cu əsrin əvvəlində özü üçün müəyyən etmişdi. Fransızlarda belə bir məsəl var: “Vəziyyət nə qədər dəyişirsə bir o qədər də eyni qalır” (Plus ça change, plus c’est la même chose). Çar Rusiyasını devirən inqilabçılar hesab edirdilər ki, onlar yeni dünya quracaqlar. Amma Rusiya öz keçmişinin əsiri idi – tarixin yükündən qurtulmaq o qədər də asan deyildi. Təsadüfi deyil ki, hətta Sovet İttifaqı dağıldıqdan sonra da Rusiyada hakimiyyətə gələn şəxs – Vladimir Putin – casus şəbəkəsinin nümayəndəsi idi. Və təkcə Rusiyada yox, Rusiyanın koloniyaları olmuş ölkələrdə də sabiq casus şəbəkəsinin təmsilçiləri öz təcrübələrinə uyğun olaraq çuğulluğa əsaslanan idarəçilik mexanizmini bərpa etdilər. Daha çox Markiz de Küstin kimi tanınan zadəgan əsilli fransız əslində Rusiyaya gedəndə məramı tamam başqa idi. Babasını və atasını 1789-cu il inqilabı zamanı gilyotində itirmiş de Küstin istəyirdi ki, mühafizəkar Çar Rusiyasını nümunəvi dövlət kimi inqilabi Fransa ilə müqayisə etsin. Amma despotizmin reallıqları onu o dərəcədə dəhşətə gətirmişdi ki, de Küstinin qələmə aldığı xatirələr tiraniyanın izahlı tərifinə çevrildi. Səyahətinin əksər hissəsini müəllif Rusiyanın yüksək təbəqəsinin üzvləri ilə keçirmiş, çox yerə getməmiş və statistikaya qətiyyən məhəl qoymamışdı. Amma “pokazuxa” mədəniyyətininin arxasındakı həqiqəti sezən de Küstin aşkar etmişdi ki, cəmiyyəti şikəst edən tiraniya heç zaman azadlığın və liberalizmin alternativi ola bilməz. Bu baxımdan de Küstin təkcə Rusiyanı deyil, Rusiyanın timsalında bütün diktatorial dövlətlərin portretini çəkmişdi. De Küstinin Rusiya haqda yazdıqlarını rədd edən tənqidçiləri onun həmin ölkədə cəmi üç ay vaxt keçirdiyini deyərək istehza edirdilər. De Küstinin belə adamlara cavabı sadə idi: “Il est vrai, j’ai mal vu, mais j’ai bien déviné.” “Bəli, mən az görmüşəm, amma çox şeyi anlamışam.”