İranda Azərbaycan milli hökumətinin qurulmasının 64-cü ildönümüdür
Milli hökumət 1946-cı ilin dekabrında sükuta uğrayıb.Hələ də hökumətin yaranması, gördüyü işlər, Sovet İttifaqı, xüsusiylə Sovet Azərba
İranda Azərbaycanmilli hökumətinin qurulmasından 64 il keçir. 1945-ci il dekabrın 12, yəni 21 Azər günü yaranması elan edilən Azərbaycan Milli Hökuməti bir illik fəaliyyəti müddətində əhalinin həyatına mühüm təsirləri olan işlər gördü. Onların siyahısına ana dilində təhsil, savatsızlıqla mübarizə, Təbriz Universitetinin yaranması, torpaq islahatları, fəhlələrin hüquqlarının qorunması və qadınların kişilərlə eyni haqlara malik olması istiqamətində işlər daxildir. Seyid CəfərPişəvərinin rəhbərlik etdiyi milli hökumət 1946-cı ilin dekabrında sükutauğrayıb. Belə ki, İran ordusu milli hökumətin paytaxtı Təbriz şəhərini ələkeçirib və hökumətin çoxsaylı üzvləri güllələnib. On minlərlə insan mühacirətəgedib. İrandasiyasi fəaliyyətləri qadağan edilən azərbaycanlılar və başqa millətlərin siyasifəallarının həbs olunduğu Rza şahın iyirmi illik hakimiyyətindən sonra siyasi fəaliyyətlərüçün şərait yarandı. Beləliklə o zaman başqa siyasi məhbuslarla bir yerdə Azərbaycanziyalısı, ictimai-siyasi lider Seyid Cəfər Pişəvəri də azadlığa buraxıldı. Seyid CəfərPişəvəri həbsdən azad edilən kommunistlərlə bir yerdə Tudə partiyasının təsisi ilə bağlıbirinci iclasda iştirak etsə də sonralar partiyanın təşkili ilə bağlı fəaliyyətlərəqatılmadı. Rza şahhakimiyyətinə son qoyulduqdan sonra uzun illər mədəni, ictimai, öz dillərində təhsilhüququndan məhrum edilən azərbaycanlılara rəhbərlik edənlərdən biri də Pişəvərioldu. Pişəvərininrəhbərliyi altında 1945-ci ilin senyabr ayının üçündə Azərbaycan Demokrat Firqəsiyarandı. Pişəvəri və İran Azərbaycanının digər liderləri əhalinin müxtəlif təbəqələriniİranda Azərbaycan milli hərəkatı ətrafında birləşdirə bildi. AzərbaycanDemokrat Firqəsinin proqramı 12 Şəhrivar bəyannaməsi ilə elan olundu. Firqənin həmin ilin oktyabr ayı proqramında Pişəvəri MərkəziKomitənin Sədri seçildi və onun rəhbərliyi ilə 21 Azər hərəkatının planlarıüçün hazırlıqlara başlandı. 1945-ciil dekabr ayının 12-də, yəni Azər ayının21-də Azərbaycan Milli Məclisinin qərarı ilə Seyid Cəfər Pişəvəri AzərbaycanMilli Hökumətinin baş naziri təyin edildi. Təbrizdəazərbaycanlılar milli hökumət yaratsalar da bu hökumət İran Azərbaycanının müstəqilliyinielan etmədi. Pişəvəri hökuməti İran daxilində azərbaycanlıların muxtariyyəthüquqlarını bərpa edərək, ana dilində təhsil və digər mədəni fəaliyyətlərəimkan yaratdı. Ana dili məsələsi savadsızlıqla mübarizə Pişəvəri hökumətinin ənçox əhəmmiyyət verdiyi məsələlər arasında idi. Birillik hakimiyyəti dövründə Azərbaycan Milli Hökuməti qadın hüquqları sahəsindəişlər gördü, fəhlələrin hüquqlarının müdafiəsi üçün qanun qəbul etdi, kəndlilərintorpaqla təmin olunması üçün islahatlara başladı. PişəvərininTudə partiyasına qoşulmamasına görə Sovetlərin onun rəhbərlik hərəkata əvvəllərdə şübhə ilə yanaşmasına baxmayaraq, Sovet Azərbaycanın Pişəvəri hökumətinə köməketdiyini o dövrün tarixçiləri qəbul edirlər. Bəzilərimilli hökumətin qondarma bir hökumət olduğunu irəli sürsə də, Cəmil Həsənli kimi həmin dövrü geniş şəkildəaraşdırmış tarixçilər Sovetlərdən yardım alsa da Pişəvərinin müstəqil birlider olduğunu, 21 Azər hərəkatının milli hərəkatın bütün atributlarını özündə əks etdirdiyinideyir.