Bloq: İranın Qorbaçovu?
Sabiq dissident Natan Şaranski İslam Respublikasından islahat gözləntilərini təhlil edir
“1987-ci ildə Qorbaçovun Vaşinqtona ilk səfəri ərəfəsində mən və başqa amerikalı yəhudilər etiraz aksiyası planlaşdıranda bizə deyirdilər ki, bu addım Qorbaçovu və Sovet cəmiyyətini narazı salacaq, onları təhqir edcəcək. Həmin vaxt akademik Andrey Saxarovu və mənim kimi bir çoxlarını azadlığa buraxmış Qorbaçov o qədər popuyar idi ki, ona qarşı hər hansı bir protest tənqid olunurdu,” deyə Şaranski xatırlayır. Amma o vaxt buna yaxşı münasibət bəsləyənlər də var idi. Onlardan biri Ağ Evin sahibi idi. Etiraz aksiyası ABŞ prezidenti Ronald Reyqana Qorbaçova mühüm bir məqamı anlatmağa zəmin yaratmışdı. Prezident Reyqan Qorbaçova deyə bilərdi: “Bax görürsən, mənim xalqım səndən bundan az tələb etməyimə razı deyil. Ona görə də dəmir pərdələri açmalısan!” Yaxşı yadımdadır, 1980-ci illərdə “insan sifətli sosializm” şüarı yaman populyarlaşmışdı. Mixail Qorbaçovun gətirdiyi aşkarlıq cəmiyyətin mənfi aspektlərinin tənqidini dəbə salmışdı. Qəzet və jurnallar Stalin repressiyalarının dəhşətlərini şövqlə oxucularla paylaşırdılar. Amma nədənsə məqalənin ya əvvəlində, ya ortasında, ya da sonunda, müəllif bütün baş verənlərə baxmayaraq özünün mətin kommunist qaldığını bəyan edərdi. Bu pafoslu bəyanatla təsvir edilən situasiya arasında koqnitiv dissonans, rabitəsizlik, qeyri-səmimilik aydın sezilirdi. Hiss olunurdu ki, müəllif bir-birinə daban-dabana zidd ideyaları – kommunizmin ən ideal cəmiyyət olması ilə başına gələn reallıqları birləşdirib ortaya qeyri-mümkün bir hekayə xətti qoymağa çalışır, amma heç cür alınmır. Qorbaçovun yenidən qurmağa çalışdığı sistem heç nəyə yaramırdı. Marksizim-Leninizmin ortaya qoyduğu cəmiyyət fəlsəfəsi sadəcə insanları ac-yalavac qul toplumuna çevirmək funksiyası daşıyırdı. Oradan yaxşı heç nə baş vura bilməzdi. Ona görə də vurmurdu. Bütün bunlara baxmyaraq Mixail Qorbaçov həmin o yazıların müəllifləri kimi cidd-cəhdlə kommunizm ideyasının aktuallığını sübut etməyə çalışırdı. “Görəsən, Azad Dünya medianın tərif atəşinə tutduğu diktatura ilə qısa müddətli razılığa o qədər aludə olub ki, məqamın yetişdirdiyi həqiqi imkanı əldən qaçıracaq?” Şaranski sual edir. “Görəsən Ruhani yeni Qorbaçov olacaq? Çətin. Amma əgər bu, baş tutsa, ona görə baş tutacaq ki, biz Qorbaçova olan kimi Ruhaniyə yardım edəcəyik – öz prinsiplərimizə sadiq qalmaqla və qətiyyətlə ona özünü və təmsil etdiyi rejimi məhv etməyə, öz insanlarına və bütövlükdə bəşəriyyətə uzun illər divan tumuş bu qəddar siyasi quruluşa son qoymağa yardım etməklə.” Azərbaycan türkcəsində isə belə situasiyanı təsvir etmək üçün daha lakonik ifadə var: “Qozbeli qəbir düzəldər.”