Rüstəm Məmmədov: `İran Türkmənistanı yoldan çıxarmağa çalışır`
Politoloq Xəzərdə enerji rəqabətinin son vəziyyətini “Amerikanın səsi”nə şərh etdi
İranTürkmənistanla enerji əməkdaşlığı istiqamətində yüksək səviyyəli danışıqlarahazırlaşır. Bu barədə İranın Aşqabaddakı səfiri Məhəmməd Rza Furqani Mehr xəbəragentliyinə bildirib.Odeyib ki, danışıqların gündəliyinə əsasən iki məsələ - İranın Türmənistandanaldığı qazın yeni tariflərinin müəyyənləşdirilməsi və Xəzərin statusu istiqamətindəiki ölkənin mövqelərini uzlaşdırmaq olacaq. Səfir deyib ki, İran bu proseslərdəfəal diskussiyalara hazırdır. Hazırdaİranla Türkmənistan arasında 1,8 milyard dollarlıq ticarət dövriyyəsinin 1,4milyardı Türkmənistandan idxal edilən qaz və neft hesabınadır. İran isə əvəzindəAşqabada 400 milyon dollar dəyərində ərzaq məhsulları ixrac edir. Birsıra ekspertlər İranın Türkmənistanla Xəzərdə enerji dialoqlarını bərpa etməsininMərkəzi Asiya qazının Avropaya nəqli istiqamətində son beynəlxalq səylərə təhlükəyarada biləcəyindən ehtiyatlanırlar. “Amerikanınsəsi”nə müsahibə verən Azərbaycanın Prezident Aparatınını sabiq sektor müdiri,politoloq Rüstəm Məmmədov Xəzərdə enerjirəqabətinin son vəziyyətini şərh edib: 2001-ci ildən başlayaraq Xəzər dəniziregionunda 3+1 formatında danışıqlar gedir. Yəni 3 dövlət – Rusiya, Qazağıstanvə Azərbaycan bir mövqedə dayanıb, Türkmənistan bir başqa mövqedə, İran isətamamilə fərqli mövqedə dayanıb. Yəni danışıqlar bu formatda neçə illərdir kidavam edir və bu da özü özlüyündə Xəzərdənizinin statusu üzrə konvensiyanın qəbul olunmasına böyük maneçilik törədir.Bu günə qədər bu məsələdə bir yenilik yox idi. Amma Azərbaycanla Türkmənistanarasında son danışıqlar ondan xəbər verir ki, Aşqabad öz mövqeyində çox ciddi dəyişikliketmək fikrindədir və bilavasitə türkmən qazının Avropaya istiqamətlənməsindəmaraqlıdır. Bu isə yeni bir situasiya yaratdı və bu situasiyaya görə format 4+1formatına çevrilə bilər. Bu isə əslində Xəzərin statusununun müəyyənləşməsindəçox böyük şans yaradır. Çünki İranın dənizdəki mövcud payı və onun statusu hələ 1940-cı ildə İranlao vaxtki SSRİ araslnda müəyyənləşdirilib. Ancaq bu 4 dövlət Sovetdən qalma paylarını öz aralarında bölməkləyeni statusa rəvac verilə bilərdi. 2002-ci ildə prezident Putin bunu təklifetmişdi ancaq o zaman İranın etirazları və o zamankı İran prezidentinin Moskvaya səfərindən sonra mövqeyindən çəkildi.Bu gün isə bu məsələ yenidən gündəmdə durur. İran isə öz növbəsində Qərblə yenidanışıqlar aparmaq niyyətini gizlətmir.Eyni zamanda Amerikanı qıcıqlandırmaq naminə Rusiya ilə münabisibətlərini gücləndirir.Bunları deməkdə məqsədim odur ki, İran bu gün özünə yol yolçusu axtarır və bunagörə də Tehranın hazırkı məramı kifayət qədər qəlizdir. Yəni əgər İran ABŞ-ladil tapa bilmirsə, Türkmənistanımaksimum dərəcədə təsiri altında saxlamağa çalışacaq. Son 15 il ərzində bu iki dövlət arasında 70-dənartıq rəsmi görüş olub və bu görüşlər nəticəsində İran Aşqabada kifayət qədərmaddi yardım edib, kreditlər verib və sair və ilaxır. Buna görə də hazırda İranTürkmənistana müəyyən təsir gücünə malikdir. Lakin digər tərəfdən Türkmənistanınbugünkü məramı tələb edir ki ABŞ-ın qəbul etdiyi strateji layihəyə uyğunolaraq, xəzəryanı dövlətlərin əməkdaşlığına rəvac versin. Bu gün TürkmənistanınAzərbaycanla danışıqlarının da real imkanları bununla ölçülür. Əlbəttə bu, təsirsiz qalmayacaq. Artıqmövcud qaz kəməri ilə İrana qazın verilməsi – özü də dünya bazarı qiymətləri ilə- bu, Türkmənistanı Nabukkodan yayındıra bilər və digər tərəfdən isə ümumiyyətlə,yaxın gələcəkdə proseslərin başqa istiqamətdə gedəcəyinə rəvac verə bilər. Əgər biz köhnə təcrübəni nəzərə alsaq, belə qənaətə gəlmək olar ki, İran birmənalısürətdə Türkmənistanı yolundan çıxarmağa çalışır...