Cəmil Həsənli: 21 Azər Hərəkatının mahiyyətini milli ideya təşkil edirdi
Cənab Həsənli deyir ki, Güney Azərbaycanda azərbaycanlıların taleyi dünyanın qarşı-qarşı duran güclərinin əsas məsələlərindən birinə çe
Tarixçialim, Azərbaycan Milli Məclisinin deputatı Cəmil Həsənli 21 Azərdən danışarkəndeyir ki, 20-ci əsrin əvvəllərindən Güney Azərbaycanında inqilabi prosesgedirdi. Məşrutə və Xiyabani hərəkatlarının məntiqi davamı kimi 21 Azərhərəkatı baş verdi. Onun sözlərinə görə, həm Məşrutə hərəkatında, həm də ŞeyxMəhəmməd Xiyabani hərəkatında söhbət Azərbaycanda baş verən hadisələrin İranmüstəvisində izahından gedirdisə, 21 Azər hərəkatında bir qədər fərqli prosesinşahidi oluruq: bu, əvvəllərindən fərli olaraq milli hərəkat idi və millətinbütün təbəqələri burada iştirak edirdi. "Məsələn, Təbrizdə olan ingilis konsuluLondona yazdığı gizli raporların birində qeyd edirdi ki, Tude partiyasına qarşımübarizə aparmaq asandır, çünki hər kəs bilir ki, bu partiya sinfi əsaslarüzərində qurulub. Amma Azərbaycan Demokrat Firqəsinə qarşı mübarizə aparmaqhəddindən artıq çətindir, ona görə ki, bu firqə sinfi əsaslar üzərində deyil,milli əsaslar üzərində qurulmuşdur"-deyə millət vəkili bildirir. İrandaAzərbaycan Demokrat hökumətininyaranmasında və fəaliyyətində xarici qüvvələrin, xüsusilə Sovetlərin roluolması barədə sualın cavabında Tarixçi professor deyir ki, 21 Azər millətindirilik nümunəsi idi ancaq 20-ci əsrdə bir xarici qüvvənin rolu, himayəsi olmadanhansısa bir hərəkat olmayıb, bir dövlətyaranmayıb. O, Polşa, Belerus, Ukraynavə Rusiya sərhədlərində Stalin dövründəki dəyişiklikləri xatırladır və soruşurki, indi bu dəyişikliklərdə bir xariciqüvvənin ya da Stalinin rolundan kimdanışır. Cənab Həsənli deyir ki, Güney Azərbaycanda azərbaycanlıların taleyiilə dünyanın gücləri arasındakı nisbət pozulduğundan və azərbaycanlılarıntaleyi dünyanın qarşı-qarşı duran güclərinin əsas məsələlərindən birinəçevrildiyindən bu hərəkat məğlubiyyətə uğradı. Hərəkatınmahiyyətini Güney Azərbaycanındakı milli ideya təşkil edirdi. Tarixçi bildirirki, milli hökumətin ilk addımlarında biri türk dilinin dövlət dili elanedilməsi idi. 21 Azərdə qurulmuş Azərbaycan Milli hökuməti bir il ərzində eləböyük işlər gördü ki, məğlub olmasına baxmayaraq, Güney Azərbaycanında 40-60 ildə sonra hansısa bir qalxınma baş verirsə, çıxış nöqtəsi kimi 21 Azərgötürülür. CəmilHəsənli hesab edir ki, bir il hansısa siyasi planların həyata keçirilməsiüçün müstəsna dərəcədə az bir vaxt idi. "BMT-də isə Azərbaycan məsələsinin müzakirəsihələ baş qərargah Nyu-Yorka köçməzdən əvvəl başlanmışdı.1946-cı ilin yanvarındaLondonda açılan sessiya da bu məsələ qaldırılmışdı və həmin ilin yazındanNyu-Yorkda bu müzakirələr davam etdirilib. Azərbaycan məsələsi İkinci DünyaMüharibəsindən sonra başlayan Soyuqmüharibənin ilk qarşıdurması idi"-deyə cənab Həsənli bildirir. Onun sözləringörə, pərdəarxası yazışmalarda, gizli raporlarda görürür ki, Birləşmiş Ştatlarvə İngiltərə çox maraqlı idi ki, bu məsələ BMT-nin müzakirəsinə çıxarılsın. CəmilHəsənli söyləyir ki, insafən deməliyikki, Birləşmiş Ştatların dövlət katibi Ceyms Birnis 1945-ci ilin payızında – 21Azər ərəfəsində - Tehranda olan Amerika səfiri Mörreyə göndərdiyi şifrəliteleqramda belə bir məsələyə toxunurdu ki, İran baş nazirinə deyin ki, azərbaycanlıların milli haqlarını, dil haqlarınıversinlər. Əgər bu haqlar verilməsə və bu məsələ beynəlxalq müzakirəyəçıxarılsa, o zaman azərbaycanlılar bu məsələdə haqlı tərəf kimi görünəcək. CəmilHəsənlinin sözlərinə görə, sonra bu hərəkatın məğlubiyyəti insan talelərinin çoxacı bir sonluğu ilə qurtardı çoxlu . O iddia edir ki, 46-cı ilin Azər ayında 30minə qədər adam öldürüldü.