Bloq: Yüz il öncə
Qlobal siyasi düzən Birinci Dünya Müharibəsini şərtləndirən mühitdən necə fərqlənir?
Evans hesab edir ki, 1900-cü illərin əvvəllərində Britaniya dünyann hegemon qüvvəsi, Almaniya isə onun meydana çıxan yeni rəqibi idi. Britaniya-Almaniya münasibətlərini 21-ci əsrdə ABŞ-Çin münsaibətlərinə bənzədən tarixçi hesab edir ki, iki dövlətin siyasi-ideoloji quruluşları arasında da kəskin fərqlər mövcuddur. “O vaxt Britaniya kimi Amerika da öz demokratik sistemi ilə hökumətin vətəndaşlara cavabdeh olduğu siyasi sistemi tərənnüm edirdi. Çin isə o vaxtkı Almaniya kimi tənqidçiləri həbsə atan polis rejimidir,” Evans yazır. Millətçiliyin gücləndiyi Çin o vaxtkı Almaniya kimi qonşuları ilə ərazi mübahisələrinə girişib, addımbaşı harasa iddia qoyur. Oxşar dərəcədə Çin sürətli iqtisadi artıma yenicə qədəm qoymuş, və iqtisadi uğurlarını siyasi dividentlərə çevirməyə can atan Almaniyanı xatırladır. Hazırda Yaxın Şərqdə mübarizə aparan tərəflər heç regional qüdrət də sayıla bilməz. Amma nəzərə almaq lazımdır ki, böyük qüdrətlərin onların üzərindəki təsir mexanizmləri olduqca zəifdir. Təsəvvür edin ki, artıq bir neçə ildir Suriyada qan su yerinə axır, yüz mindən çox adam həlak olub, amma ABŞ, Rusiya və Çin kimi fövqəldövlətlər qan-qadanı dayandırmaqda acizdirlər. “Bu cür düşüncə bir əsr sonra anlaşılmaz görünür. Nüvə əsrinin siyasi liderləri çox gözəl başa düşürlər ki, dünya düzəni nə dərəcədə zərifdir. Primitiv əzələ nümayişi indi məsxərəyə tuş gəlir. Nasizmin dəhşətləri, elitalar arasında bir vaxtlar hörmətli yerə sahib sosial Darvinizm düşüncəsi 1939-45-ci illərdə büsbütün iflasa uğradı,” deyə Evans 21-ci əsrdə millətlərin müharibəyə çox elə meyl göstərməməsinin səbəblərini izah edir. Bundan əlavə münaqişənin başlıca amillərindən olan kolonializm artıq dəbdən düşüb. Heç bir ölkə hətta avtoritar Çin də güman etmir ki, hansısa hərbi qələbə ona Veytnam yaxud Filippin üzərində hökmranlıq etməyə şərait yaradacaq.