Hỏi đáp Y học: Triệu chứng bệnh tâm thần của người thân
Trong chương trình Hỏi đáp Y học tuần này, thính giả của đài VOA Tôn Đăng ở Michigan, gửi câu hỏi thắc mắc về triệu chứng bệnh tâm thần của người thân
Thính giả Tôn Đăng ở Michigan hỏi như sau: Bác sĩ Hồ Văn Hiền: Tôi xin phép không trả lời cho một số câu hỏi có tính cách cá nhân. Tôi chỉ xin đưa ra một số nhận xét tổng quát: I. Những người bị bệnh tâm thần nặng phần lớn là người mắc bệnh tâm thần phân liệt (schizophrenia) và gần một nửa mắc chứng ghiền thuốc (substance abuse). Trong các rối loạn ảo tưởng (delusional disorders) người bệnh có những ảo tưởng dai dẳng mà họ vẫn hoạt động bình thường trong đời sống hàng ngày về trí thức cũng như về nghề nghiệp. Tuy nhiên đời sống gia đình, vợ chồng, giao tiếp ngoài xã hội có thể bị rối loạn nhiều. Những ảo tưởng thường gặp là mình bị theo dõi để hãm hại (paranoid delusions of persecution), dạng cho rằng mình được một nhân vật nổi tiếng mê (erotomaniac) và đi theo dõi người đó (stalking behavior), hay nghĩ rằng vợ hay chồng ngoại tình (ghen). II. Bác sĩ cần phỏng vấn, khám, dùng test tâm lý, và căn cứ trên các triệu chứng, thái độ và hành vi (behavior) của bệnh nhân để định bệnh. Có khi cần dùng một số thử nghiệm như CT scan, MRI nếu cần. Bác sĩ có thể dùng thuốc trị bệnh tâm thần, thuốc an thần, thuốc chống trầm uất (antipsychotic medicines e.g. Thorazine, Haldol, Zyprexa, tranquilizers, antidepressants) để làm giảm các triệu chứng như quá hoạt động, chống đối (hostility), hung hãn (aggression), ảo tưởng (delusions), ảo giác (hallucinations), mất ngủ và cáu kỉnh, băng hăng khó chịu (irritability) chừng >50% và nếu tiếp tục dùng thuốc có thể ngăn chặn 50% các cơn tái hồi. Những thuốc này có thể gây ra nhiều phản ứng phụ. Tâm lý trị liệu (psychotherapy) giúp bệnh nhân hiểu về tình trạng "méo mó" trong suy nghĩ của mình (distorted thinking) cũng như giúp gia đình hiểu cũng như đối phó với những vấn đề người bệnh gây ra (family therapy). III. Y khoa bệnh tâm thần nói về quan niệm "phục hồi" hơn là chữa dứt bệnh. Phục hồi người bệnh nhắm vào hai mặt. Thứ nhất tập trung vào người bệnh, giúp người bệnh cải thiện kỹ năng của mình để thích ứng với các stress của cuộc sống. Thứ hai là tác dụng lên môi trường sống của người bệnh để giảm các yếu tố gây stress trên người bệnh. Nói một cách khác, cho người bệnh uống thuốc, chích thuốc chỉ là một trong nhiều can thiệp mà người chữa bệnh có thể thực hiện để giúp cho người bệnh. Hồi phục cơ năng (functional recovery) nghĩa là sống một cuộc sống bình thường. (1) Ví dụ người di dân không hiểu tiếng Anh, mắt mờ, tai kém có thể dễ có triệu chứng rối loạn ảo tưởng hơn là một người thích ứng dễ dàng với xã hội. IV. Nói về di truyền, chúng ta cũng thường nhận xét một số gia đình có nhiều trường hợp bệnh tâm thần hơn gia đình khác. Tuy nhiên, nên chú ý phải xem di truyền như một yếu tố cơ nguy (risk factor) để gây bệnh, và không phải cứ có cái gen nào đó trên nhiễm thể thì sẽ mắc bệnh. Một khảo cứu gần đây nghiên cứu 33.000 trường hợp mắc 5 loại bệnh tâm thần phổ biến: tâm thần phân liệt (schizophrenia), thiếu chú ý và tăng hoạt động (attention deficit and hyperactivity disorder), bệnh lưỡng cực (bipolar disorder), bệnh trầm uất (depression) và bệnh tự kỷ (autism). Người ta thấy vai trò của 2 gen phụ trách việc Calcium đi vào tế bào thần kinh và vai trò đặc biệt của một số vùng trên nhiễm sắc thể số 3 và số 10 (2). Tuy nhiên, đấy chỉ là những kết quả rất tổng quát về khoa học căn bản, chưa áp dụng được vào định bệnh hay chữa bệnh. V. Dù là người thân thuộc, chúng ta không thể định bệnh tâm thần cho bất cứ ai khác chỉ vì chúng ta không đồng ý với hành vi hay suy nghĩ của họ. Hơn nữa, đối với những người mắc bệnh tâm thần kinh niên, tự ái bị tổn thương và lòng tự trọng kém là một vấn đề quan trọng. Người thân định bệnh một cách vô căn cứ sẽ làm bệnh trầm trọng thêm. Quyết định về định bệnh và có cần chữa trị hay không đòi hỏi khả năng những bác sĩ có thẩm quyền và chỉ thực hiện với sự chấp thuận của đương sự vì chúng ta sống trong một xã hội tự do với những quyền tự do dân sự của mỗi người theo luật định. VI. Tuy nhiên, người mắc bệnh tâm thần luôn luôn cần sự thông cảm và giúp đỡ của người chung quanh. Nếu có những dấu hiệu báo động: ● Cho đương sự biết- một cách thân thiện- là mình quan tâm. ● Nên nhờ những người gần gũi, hiểu bệnh nhân, hay giúp đỡ được bệnh nhân, với sự đồng ý của đương sự (bạn, người trong gia đình, nhà tu hành, coach đội bóng). ● Giới thiệu bác sĩ, chở đi khám bác sĩ, cùng bệnh nhân tham gia các nhóm hỗ trợ (support group) của những người đồng cảnh ngộ. ● Nhớ mời người đó tham gia vào các sinh hoạt của mình, đừng lơ vì thường mời mà họ không đến. ● Thăm hỏi thường xuyên để xem tình hình tiến triển ra sao. ● Khuyến khích và tích cực giúp đỡ, tránh những lời phê phán gắt gao, hoặc lối nói coi thường hoàn cảnh, nổi khổ tâm của bệnh nhân ("vd: có gì đâu, ráng một chút nữa là xong, là qua hết, vv) (theo National Alliance on Mental Illness [NAMI]; website: www.nami.org) VII. Trong những trường hợp tội phạm và tự huỷ hoại thân thể, hay những người bệnh tâm thần nặng đến nỗi họ không thể tự quyết định cho bản thân được, nhập viện hay điều trị bệnh nhân ngoài ý muốn của người đó được quy định theo luật của mỗi tiểu bang. Lý luận về luật dân sự cho rằng các quyền tự do dân sự của bệnh nhân bị bệnh tâm thần giới hạn và chữa trị bệnh tâm thần giúp họ khả năng sử dụng những quyền tự do đó, tránh cho họ khỏi bị mất tự do vì bị bắt bỏ tù nếu phạm tội, bị nhốt, bị bạo hành hay tránh họ tự huỷ hoại thân thể, tự sát. Những trường hợp 'khủng hoảng tâm thần’ (psychiatric crisis) là: ● Ý định tự tử, ý định giết người (suicidal, homicidal thoughts). ● Cơn điên loạn (psychosis): mất khả năng phân biệt thực tế và tưởng tượng: ảo giác, (hallucinations), ảo tưởng (delusions), paranoia. ● Mất khả năng tự săn sóc về những nhu cầu căn bản (inability to provide basic self-care). VIII. Nói chung có 3 loại chữa bệnh (điều trị) cưỡng bách (involuntary treatment): 1) Nhập viện khẩn cấp để đánh giá tâm thần (emergency hospitalization for evaluation, psychiatric hold), ngắn hạn, ví dụ 72 giờ đồng hồ. 2) Nhập viện theo lệnh của một thẩm phán (quan toà) (civil commitment-inpatient). 3) Chữa trị theo lệnh của thẩm phán, trong lúc người bệnh vẫn sống trong cộng đồng của mình (civil commitment-outpatient, mandatory outpatient treatment, involuntary outpatient treatment). Tóm lại, chúng ta không nên định bệnh tâm thần trên người khác. Cần liên lạc với social worker, cơ quan bảo vệ trẻ em (Child Protective Service) nếu thấy sức khoẻ, an sinh của các cháu bị đe doạ, bác sĩ gia đình để bàn bạc, hỏi ý kiến nếu chúng ta thấy người thân có những hành vi làm chúng ta e ngại và chúng ta thấy cần phải giúp đỡ họ để họ được chữa trị. Tình huống nguy hiểm gọi 911, phòng cấp cứu, cảnh sát, trung tâm ngừa tự tử (suicide prevention center), department of mental health. IX. Về vấn đề ảnh hưởng của nghề làm móng tay, một số ít khảo cứu cho thấy tác dụng xấu của các hoá chất trên sức khoẻ của những người bị phơi nhiễm, tuy nhiên tôi chưa tìm được bằng chứng nào cho thấy tác dụng các chất này trên sức khoẻ tâm thần của những người hành nghề trong lãnh vực này. Bác sĩ Hồ Văn Hiền ------------------------------------- Cảm ơn bác sĩ Hồ Văn Hiền. Chúng tôi cũng xin cảm ơn thính giả đã tham gia chương trình Hỏi đáp Y học này. Quý vị có thể nghe lại các bài giải đáp trên mạng Internet ở địa chỉ voatiengviet. com Qúy vị muốn được giải đáp các thắc mắc về những vấn đề y học thường thức, xin gọi đến số (202) 205-7890, hoặc E-mail đến địa chỉ <vietnamese@voanews.com> để sắp xếp hẹn trả lời cho buổi phát thanh kế tiếp. Các bác sĩ của chuyên mục Hỏi đáp Y học Trực tiếp của đài VOA sẽ cố gắng giải đáp các thắc mắc về y học của qúy vị.