Các tổ chức văn học dưới chế độ Cộng sản 1945-1990
Thời gian đầu, phải dồn hết tâm sức vào cuộc tranh đấu gay gắt để tồn tại, đảng Cộng sản hoàn toàn không có 1 chính sách nào về văn học
Lời tác giả: Năm 1990, lúc mới rời Việt Nam được 5 năm và còn đang sống tại Pháp, tôi viết cuốn Văn Học Việt Nam Dưới Chế Độ Cộng Sản 1945-1990, được nhà Văn Nghệ tại California xuất bản vào giữa năm 1991 và tái bản vào năm 1996. Hiện nay, nhiều người liên lạc với tôi đề nghị in lại. Tuy nhiên, thay vì in lại trong tình hình xuất bản và phát hành khá tiêu điều ở hải ngoại, tôi sẽ cho đăng một số phần chính trên blog như một cách cung cấp thông tin cho quý bạn đọc về một nền văn học cho đến nay vẫn chưa được nghiên cứu một cách nghiêm túc này. Chỉ xin lưu ý quý bạn đọc hai điểm; một, đối tượng được nghiên cứu và phê bình trong cuốn sách này chỉ dừng lại ở năm 1990; và hai, được viết trong tình hình tài liệu hiếm hoi ở hải ngoại vào những năm 1989-1990, cuốn sách này không thể tránh khỏi một số những thiếu sót nhất định. NHQ Chính thức thành lập ngày 3.2.1930, thời gian đầu, phải dồn hết tâm sức vào cuộc tranh đấu gay gắt để tồn tại, đảng Cộng sản hoàn toàn không có một chính sách nào về văn học, hoặc văn hoá nói chung. Nghị quyết của Hội nghị Trung ương đảng lần thứ nhất vào tháng 10.1930 chỉ đặt nặng vấn đề tuyên truyền: (1). Chỉ từ năm 1936, lợi dụng sự rộng rãi của chế độ kiểm duyệt do Mặt trận Bình dân tại Pháp mang lại, một số cán bộ cộng sản len lỏi vào hàng ngũ cầm bút, dấy lên cuộc tranh luận khá ồn ào và cũng khá ấu trĩ về vấn đề “duy tâm và duy vật”, vấn đề “nghệ thuật vị nghệ thuật hay nghệ thuật vị nhân sinh”. Chưa đạt được thành quả gì cụ thể, tình hình chính trị đã thay đổi càng ngày càng bất lợi, đảng Cộng sản lại phải rút vào hoạt động bí mật. Lãnh vực văn học, một lần nữa, lại bị bỏ quên. Tại Hội nghị Trung ương đảng lần thứ 8 họp giữa năm 1941, để dễ tập họp lực lượng, cộng sản quyết định tạm gác vấn đề đấu tranh giai cấp, chỉ nêu cao chiêu bài giải phóng dân tộc. Thực hiện chủ trương ấy, đảng Cộng sản thành lập tổ chức Việt Nam Độc lập Đồng minh hội, gọi tắt là Việt Minh, trong đó bao gồm nhiều tổ chức xã hội khác nhau tuỳ theo nghề nghiệp, giới tính và tuổi tác: Hội Nông dân Cứu quốc, Hội Công nhân Cứu quốc, Hội Phụ nữ Cứu quốc, Hội Thanh niên Cứu quốc… Vấn đề một tổ chức riêng cho văn nghệ sĩ và trí thức cũng được đặt ra, tuy nhiên, thời gian này, họ chưa thực hiện được. Mãi đến năm 1943, trong Hội nghị thường vụ Trung ương đảng ngày 25 tháng 2, cộng sản mới ghi vào Nghị quyết: Mấy tháng sau, cộng sản tung ra bản để làm cơ sở lý luận cho mọi hoạt động. Dựa theo bản Đề cương này, một số cán bộ cộng sản như Lê Quang Đạo, Trần Độ, Vũ Quốc Uy… dưới sự chỉ đạo của Trường Chinh bắt đầu liên lạc với giới cầm bút để đưa đến sự ra đời của Hội Văn hoá Cứu quốc. Trong nội bộ đảng Cộng sản, mãi đến tháng 10 năm 1947, người ta mới thực sự cắt cử ra một số cán bộ chuyên trách về công tác văn hoá, văn nghệ do Tố Hữu đứng đầu, trực thuộc vào Tiểu ban Tuyên truyền do Trường Chinh nắm giữ. Sự kiện này có hai ý nghĩa: một là, trước đó, việc lãnh đạo văn hoá văn nghệ của cộng sản được thực hiện một cách tuỳ tiện, ngẫu nhiên, không có một người nào phụ trách chính thức; hai là, ngay từ lúc mới khai sinh, văn hoá văn nghệ đã bị coi như là một công cụ của việc tuyên truyền. Sau này, chúng ta sẽ thấy, cộng sản nhiều lần thay đổi về tổ chức cũng như danh xưng, tuy nhiên, quan điểm trên vẫn kéo dài mãi. Để thấy rõ quá trình tập hợp rồi sau đó câu thúc giới văn nghệ sĩ của cộng sản, có lẽ nên theo dõi các lời phát biểu chính thức của Hồ Chí Minh. Trong lá thư gửi giới trí thức và văn nghệ sĩ Nam bộ ngày 25.5.1947, Hồ Chí Minh chỉ kêu gọi mọi người hãy sử dụng ngòi bút như “Một năm sau, ngày 15.7.1948, trong lá thư gửi cho Hội nghị văn hoá toàn quốc lần thứ hai do Mặt trận Việt Minh triệu tập và chủ trì, Hồ Chí Minh tiến xa hơn một bước, yêu cầu Ba năm sau, trong lá thư gửi các hoạ sĩ ngày 10.12.1951, Hồ Chí Minh công khai bày tỏ lập trường của mình: (2). Từ năm 1954, đặc biệt, từ năm 1958, sau vụ Nhân Văn - Giai Phẩm, cộng sản càng lúc càng chỉ đạo và kiểm soát giới văn nghệ sĩ một cách cực kỳ gắt gao. Năm 1962, tại Đại hội văn nghệ toàn quốc lần thứ ba, thay mặt Trung ương đảng và Bộ Chính trị, Trường Chinh đọc bản báo cáo “trong đó, lần đầu tiên, đảng Cộng sản công khai và chính thức đặt ra vấn đề “tính đảng” với bốn nội dung chính: (3). Về phương diện tổ chức, từ những năm cuối cuộc kháng chiến chống Pháp, cộng sản đã biến Tiểu ban Tuyên truyền thành Ban Tuyên huấn trung ương, giao cho Tố Hữu nắm giữ, có nhiệm vụ trực tiếp lãnh đạo cũng như kiểm soát giới văn nghệ sĩ và mọi hoạt động sáng tạo của họ. Sau này, cộng sản thành lập Ban Văn hoá Văn nghệ Trung ương để chuyên trách về các vấn đề văn hoá văn nghệ. Cả Ban Tuyên huấn lẫn Ban Văn hoá Văn nghệ đều trực thuộc Trung ương đảng Cộng sản, tuy nhiên vị trí của Ban Tuyên huấn bao giờ cũng lớn hơn Ban Văn hoá Văn nghệ. Lớn hơn ở phạm vi hoạt động và do đó, ở quyền hạn: Ban Tuyên huấn lo về vấn đề tư tưởng và vấn đề giáo dục tư tưởng chính trị nói chung. Ban Văn hoá Văn nghệ chỉ lo về vấn đề sinh hoạt nghệ thuật. Sinh hoạt nghệ thuật bao gồm sáng tác và biểu diễn nghệ thuật, theo quan điểm của cộng sản, chỉ là một trong những phương thức để giáo dục tư tưởng chính trị. Trong quyển do nhà xuất bản thành phố Hồ Chí Minh xuất bản năm 1988, Trần Độ, nguyên là trưởng Ban Văn hoá Văn nghệ Trung ương, xác định: “(tr. 202-203). Ban Văn hoá Văn nghệ ra đời một cách muộn màng sau năm 1975. Trước đây, một thời gian rất dài, trong giai đoạn kháng chiến chống Pháp cũng như trong giai đoạn “xây dựng chủ nghĩa xã hội” ở miền Bắc, nó chỉ là một tiểu ban, một bộ phận của Ban Tuyên huấn: Tiểu ban Văn hoá Văn nghệ. Ngay cả khi Ban Văn hoá Văn nghệ Trung ương đã được thành lập, ở các địa phương, trừ Hà Nội và thành phố Hồ Chí Minh, công việc lãnh đạo và kiểm soát văn hoá văn nghệ vẫn nằm trong tay Ban Tuyên huấn. Trần Độ, trong quyển sách dẫn trên cho biết: (tr. 202). Trong cơ chế tổ chức như vậy, Ban Văn hoá Văn nghệ Trung ương, dù trên danh nghĩa là một ban, cũng giống như Ban Tuyên huấn, nhưng trên thực tế nó vẫn là một bộ phận của Ban Tuyên huấn, nó lệ thuộc Ban Tuyên huấn về quan điểm chỉ đạo công tác tư tưởng; nhân viên, cán bộ ở cấp địa phương của nó lại nằm trong biên chế của Ban Tuyên huấn. Từ tháng 5 năm 1989, trong chiến dịch cải tổ guồng máy tổ chức của đảng, cộng sản gộp chung Ban Tuyên huấn và Ban Văn hoá Văn nghệ Trung ương vào thành một tổ chức mới, gọi là Ban Tư tưởng - Văn hoá Trung ương. Trưởng Ban Tư tưởng - Văn hoá Trung ương là Trần Trọng Tân, nguyên là trưởng Ban Tuyên huấn cũ. Cả Ban Tuyên huấn lẫn Ban Văn hoá Văn nghệ trước đây cũng như Ban Tư tưởng - Văn hoá hiện nay đều không có chức năng quản lý văn nghệ sĩ. Công việc quản lý văn nghệ sĩ thuộc một tổ chức chuyên môn khác: Ủy ban Trung ương Liên hiệp Văn học Nghệ thuật Việt Nam. (Trích từ cuốn , Văn Nghệ xuất bản lần đầu tại California, 1991) *** Chú thích: 1. Dẫn theo Đặng Thai Mai, tập 2, nxb Văn Học, HN, 1969, tr. 12 2. Cả ba lá thư này đều được đăng lại trong quyển tập 1, nxb Tác Phẩm Mới, HN, 1985, từ trang 6 đến trang 8. 3. Trích lại từ  nhiều tác giả, nxb Văn Học, HN, 1978, tr. 303-304. * Blog của Tiến sĩ Nguyễn Hưng Quốc là blog cá nhân. Các bài viết trên blog được đăng tải với sự đồng ý của Ðài VOA nhưng không phản ánh quan điểm hay lập trường của Chính phủ Hoa Kỳ.