Hỏi đáp Y học: Bệnh thấp khớp mạn tính
Trong chương trình Hỏi đáp Y học tuần này, thính giả Trọng Tấn, ở Ðắc Lắc, Việt Nam, gửi tới câu hỏi có nội dung về bệnh thấp khớp mạn tính
Chuyên gia phụ trách giải đáp thắc mắc y học kỳ này là Bác sĩ Hồ Văn Hiền, chuyên khoa nhi và y khoa tổng quát, có phòng mạch và đang làm việc cho các bệnh viện ở Bắc Virginia. Thính giả Trọng Tấn, ở Ðắc Lắc, Việt Nam, có câu hỏi như sau: Bác sĩ Hồ Văn Hiền giải đáp: Tôi xin trả lời trong giới hạn bệnh thấp khớp mạn tính (rheumatoid arthritis, RA). RA là một bệnh trong đó các khớp ngoại biên bị viêm do một cơ chế tự miễn nhiễm (autoimmune disease), làm các cấu trúc khớp từ từ bị phá huỷ, phân phối đối xứng hai bên (symmetrical distribution), và có thể kèm theo những triệu chứng toàn hệ thống (systemic manifestations), nghĩa là trên toàn cơ thể (những bộ phận như da, tim, mạch máu, phổi thận). 1) Nguyên nhân tự miễn nhiễm: Hệ miễn nhiễm chúng ta, bao gồm những tế bào lâm ba (lymphocytes), tế bào đại thực bào (macrophages), tế bào plasma cells sinh ra những kháng thể và những chất gây viêm như cytokines, chemokines, interferon gamma (Tumor Necrosis Factor, hay TNF) tấn công vào bao hoạt dịch (synovium), các mạch máu nuôi dưỡng khớp. Lớp bao hoạt dịch dày ra, mọc thêm những villi (rễ dài ra) ăn mòn lớp sụn bọc trên các đầu xương và ăn mòn các đầu xương trong khớp. Hai đầu xương không còn di chuyển trơn tru, sát với nhau, bên cạnh nhau như trước, mà trở thành hàn gắn lại với nhau, làm khớp cứng lại (ankylosis) không dùng được. Nước rút ra từ khớp có thể đục hơn vì nhiều tế bào viêm (bạch cầu). Tuy nhiên, câu hỏi tại sao cơ thể chúng ta lại tự tấn công như vậy chưa được giải đáp thoả đáng. Di truyền là một yếu tố quan trọng, người bệnh có một số gen làm cho bệnh xuất hiện mà người không bệnh không có. Môi trường cũng có vai trò đáng kể, ví dụ, người hút thuốc lá có thể làm cơ nguy bị viêm thấp khớp tăng gấp đôi. 2) Trung bình tuổi người bệnh thấp khớp mạn tính là khoảng 68 tuổi, tuy nhiên có người bệnh sớm hơn, lúc hai mươi mấy hoặc ba mươi mấy tuổi như trường hợp của thính giả đặt câu hỏi. Trẻ em có thể bị viêm thấp khớp mạn tính gọi là thấp khớp thiếu niên (JRA) nếu xảy ra lúc trẻ dưới 16 tuổi. JRA cũng do hiện tượng tự miễn nhiễm và có nguồn gốc di truyền, ngoài triệu chứng sưng đau khớp xương, có thể gây viêm mắt làm cườm mắt, mờ mắt (viêm màng mạch nho, uveitis) và làm rối loạn tăng trưởng của người bệnh. 3) Theo tôi biết, chưa có biện pháp nào ngăn chặn được bệnh thấp khớp (RA) xảy ra. Tuy nhiên, sau khi đã định bệnh RA, những biện pháp trị liệu nhanh và thích ứng có thể làm chặn đứng lại các triệu chứng của bệnh hay làm chúng tiến triển chậm hơn. 4) Theo hiểu biết hiện nay, không phải vì "thời tiết" ngấm vào xương khớp mà những yếu tố của thời tiết tác dụng trên sinh lý của xương khớp và trên cảm nhận của chúng ta về tình trạng các xương khớp, như ê ẩm, nhức nhối, đau, tê, v..v... Hiện nay, các khảo cứu khoa học có vẻ như xác nhận rằng người bệnh đau khớp lúc trời sắp mưa, bão, v...v... phần lớn do thay đổi áp suất không khí (atmospheric pressure). Những lúc đó, áp suất không khí giảm, do đó khớp có khuynh hướng tăng thể tích (nở to thêm ra, mặc dù chúng ta không thấy) nghĩa là sưng lên và làm đau. Tuy nhiên, không phải ai cũng đau lúc trới sắp mưa. Những khảo cứu không xác nhận vai trò độ ẩm trong không khí, như chúng ta hay nghĩ rằng ở nơi ẩm thấp thì đau khớp hơn. 5) Tiến sĩ Richard Jamison thuộc trường Y đại học Harvard đã nghiên cứu về vấn đề này, và xác nhận phần đông bệnh nhân đau khớp nghĩ rằng họ có thể biết trước những thay đổi thời tiết sắp đến, trong vài giờ hoặc ngày hôm sau. Những bệnh nhân được nghiên cứu ở những vùng khí hậu khác nhau ở nước Mỹ rộng lớn, như Boston ở phía bắc lạnh, nhiều tuyết, khác với San Diego ở California, ấm áp quanh năm, và ít mưa gió bão bùng. Kết quả đáng ngạc nhiên là bệnh nhân ở San Diego than đau nhiều hơn cả, và chỉ một chút thay đổi thời tiết cũng có thể làm họ nhức khớp. Lý do là đau là một cảm giác rất chủ quan, chúng ta dần dần sẽ quen với nơi chúng ta định cư và sau đó "chứng nào tật ấy'. Một nơi mà chúng ta đến nghỉ mát ngắn hạn có thể làm chúng ta ít đau hơn, có thể vì lúc đi nghỉ mát, chúng ta vui hơn, khỏi làm những công việc hàng ngày làm chúng ta đau nhức khớp hơn, chúng ta được thoải mái hơn như đi bộ, được nuông chiều như massage... Nhưng nếu định cư hẳn tại đó thì chưa chắc là cơn đau sẽ khác xưa. Cho nên TS Jamison không khuyên chúng ta ở lại nơi lạnh lẽo đến mức ngồi nhà suốt ngày, ít ra ngoài, nhưng khuyên nên thận trọng lúc quyết định dọn đến nơi ấm áp để bớt đau nhức, vì có khả năng "cơn đau sẽ đi du lịch cùng với mình". (1) 6) Chưa có bằng chứng rõ rệt là nên ăn những gì thì tốt cho người bệnh RA. Tuy nhiên, những biện pháp sau đây có thể có ích: 1. Tránh đừng quá mập. Chúng ta càng nặng thì các khớp xương phải khổ sở thêm để chịu đựng sức nặng quá lố đó. 2. Mỡ loại omega-3 (“fish oil”, omega-3 fats), còn có tác dụng tốt cho tim mạch. Tuy nhiên các khảo cứu cho thấy cần dùng đến 3 gram mỗi ngày (hơn 120 gram cá cá hồi [salmon]/ngày) trong 6 tuần mới có ích đáng kể cho mục đích này. 3. Ăn trái cây, rau cải, ăn dầu olive, tương tự như những người sống quanh vùng Địa Trung Hải (Mediterranean diet). 4. Ăn chay, không có thịt, hoặc giảm thịt, ăn nhiều rau, trái cây, ngũ cốc. 5. Một số vitamin như vitamin E, vitamin D, folic acid, chất selenium có thể có ích. 6. Để ý xem có thức ăn gì làm triệu chứng thấp khớp gia tăng không: một số người ăn tôm, hay thức ăn có sữa, uống sữa thì triệu chứng đau nhức gia tăng. Xem mình có dị ứng với thức ăn gì đó không. (2) Thường các bs chuyên về phong thấp (rheumatologist) chữa những bệnh này. Thuốc vị thính giả uống những viên chứa chất glucosamin và collagen type 2 ( trong JEX) là những thành phần của sụn và những chất này được một số người xem như có ích cho xương khớp. Thuốc chống viêm không phải corticoid (NSAIDs=Non Steroid Anti Inflammatory drugs)). Thông thường nhất là ibuprofen (Motrin, Advil), mua không cần toa ở Mỹ. Indomethacin, Naproxen. Biến chứng có thể gây chảy máu hệ tiêu hoá, loét bao tử, tác dụng phụ trên hệ tim mạch (làm tăng áp huyết, phù) và trên cơ năng thận (do thuốc ức chế tác dụng prostaglandins của thận). ● Thuốc NSAIDs loại COX-2 specific, ít phản ứng phụ trên hệ tiêu hoá hơn loại NSAIDs không chọn lọc: celecoxib (Celebrex (R)), meloxicam (Mobic (R)) (nhưng đắt tiền hơn và dùng lâu dài có thể làm tăng cơ nguy nhồi máu cơ tim, đột quỵ /increased risk of cardiovascular events:myocardial infarction and stroke). ● DMARD (Disease Modifying Anti Rheumatic Drugs) : là những "thuốc chống thấp làm biến đổi bệnh", nghĩa là có thể làm chậm tiến triển bệnh thấp khớp, nhưng chúng không làm giảm đau nhức nhanh chóng được, phải mất nhiều tuần hay tháng mới có kết quả (trong chừng 2/3 trường hợp). Do đó thường phải tiếp tục dùng song song với NSAIDS: ○ Methotrexate: uống hoặc chích dưới da lần / 1 tuần. Cẩn thận vì có thể độc gan, độc tuỷ xương (bone marrow, là bộ phận sinh ra tế bào máu), và rất cẩn thận ở người yếu gan và tiểu đường. ○ Hydroxychloroquine: rẻ tiền, thuốc thường dùng trị sốt rét. Cần được bác sĩ mắt khám thường xuyên vì có thể gây viêm võng mạc (retinitis) làm mù, đục giác mạc (corneal opacity). ○ Sulfasalazine:có thể hại tế bào máu, huyết tán (hemolysis), triệu chứng tiêu hoá. ● Các chất corticoid: uống hoặc chích vào khớp xương. Thuốc uống dùng trong những trường hợp nặng, làm triệu chứng giảm nhanh tuy không ngăn chặn được sự huỷ hoại của khớp xương. Phản ứng có hại gồm ảnh hưởng trên tim mạch (tăng áp huyết), loét, chảy máu đường tiêu hoá, làm bệnh lao tiềm ẩn trỗi dậy. ● Các thuốc ức chế hệ miễn nhiễm, thuốc gây độc tế bào (cytotoxic) như azathioprine, cyclosporine, cyclophosphamide (có thể làm suy tuỷ xương và tăng cơ nguy ung thư). Thuốc độc hơn các thuốc nêu trên, và dùng những trường hợp nặng, phụ với corticoid lúc cần giảm bớt corticoid. ● Một số thuốc mới hơn nữa “immune modulating therapies” can thiệp vào tác dụng những chất trong phản ứng viêm như interleukin (IL-6), TNF (tumor necrosing factor): interleukin-6 inhibitors; TNF inhibitors (vd infliximab [Remicade] =monoclonal antibodies) Xin chú ý, tất cả các nhận xét trên đây đều có tính cách thông tin. Bệnh nhân cần sự săn sóc trực tiếp của bác sĩ của mình và tuyệt đối không nên tự định bệnh và chữa bệnh cho mình. Chúc bệnh nhân may mắn. Bác sĩ Hồ văn Hiền ------------------------------------------- Cảm ơn bác sĩ Hồ Văn Hiền. Chúng tôi cũng xin cảm ơn thính giả đã tham gia chương trình Hỏi Đáp Y Học này. Quý vị có thể nghe lại các bài giải đáp trên mạng Internet ở địa chỉ voatiengviet. com Chúng tôi vẫn dành đường dây điện thoại miễn phí để tiếp nhận các thắc mắc khác của quý thính giả về sức khỏe và y học thường thức. Số điện thoại miễn phí dành cho mục Hỏi Đáp Y học là 202-205-7890, ngày giờ nhận câu hỏi là thứ ba và thứ năm mỗi tuần, từ 8 giờ 30 đến 9 giờ 30 tối, giờ Việt Nam. Quý vị cũng có thể gửi câu hỏi cho chúng tôi qua điện thư ở địa chỉ Vietnamese@voanews.com.