Nguyễn Trọng Khôi và những viên đá cuội
Tôi biết vì sao anh vẽ ly thủy tinh, vẽ những viên cuội như có linh hồn
Là lời ghi khi nghe khúc réquiem buồn anh làm khóc bạn, nhà thơ Nguyễn Tôn Nhan, mất vào một ngày giáp tết, cũng là thời gian anh vẽ những phác họa chân dung bạn bè bằng bút chì rất tới. Rồi tháng vừa qua chúng tôi có cuộc bày tranh chung (phòng tranh mùa xuân Đinh Cường - Nguyễn Trọng Khôi- Trương Vũ tại Arlington Gallery, Virginia từ 1 đến 24-4-2011 ) có thời gian gần gũi nhau hơn, ôn lại nhiều kỷ niệm và hiểu thêm nhiều tâm tư khi vẽ tranh...tôi đặc biệt yêu thích những viên đá cuội trong tranh anh. Trước bức tranh, dù chỉ là những viên đá cuội vô tri, có thể gọi là tĩnh vật, yếu tố nghệ thuật là trên hết trong đó có sự xúc động. Mỗi người đều có xúc động riêng, riêng xúc động thẩm mỹ đòi hỏi ở chuyên môn, những kinh nghiệm gần gũi với thế giới nghệ thuật tạo hình, như người sành về đồ cổ có thể sờ mó vào chất men mà nghiệm ra đồ giả hay đồ thật. Và như vậy tôi nhìn ra những viên đá cuội là thật trong cảm xúc nghệ thuật, như mang một linh hồn trong tranh Khôi. Bức tranh tự nó hoàn chỉnh với tất cả ý tưởng… “ Répine đã phát biểu như vậy (Thái Bá Vân- Rêpin 1884-1930, Hội hoạ sĩ triển lãm lưu động Nga, Nhà xuất bản mỹ thuật Hà Nội 1988, trang 75). Khôi kể có hai ý kiến mà Khôi nhớ mãi, một của Nguyễn Trung nhận xét về tranh anh: từ khi anh quen Nguyễn Trung vào năm 1967 và một của Văn Cao:  khi Văn Cao đứng trước tranh anh trong cuộc triển lãm mỹ thuật toàn quốc ở Hà Nội sau năm 1975. Cái không khí trong tranh Nguyễn Trung thấp thoáng trong tranh Nguyễn Trọng Khôi ở những năm đầu sáng tác của anh để rồi… “(Đối diện với họa sĩ Nguyễn trọng Khôi: Vẽ là hạnh phúc - Hoa Thịnh Đốn Việt Báo số 874, ngày 31 tháng 5 năm 2002 ). Ý kiến của Văn Cao cũng rất chính xác, làm nhớ câu phát biểu của Tô Thùy Yên: “ …” (Thảo luận - Ngôn ngữ mới trong hội họa - trang 84, nhà xuất bản Sáng Tạo 1965) Kể từ sơn dầu trên bố 33x39 in, 1983 tham dự triển lãm Mỹ thuật đương đại Việt Nam ở Hoa Kỳ ở Việt Nam, cuộc triển lãm lớn qua nhiều tiểu bang trên nước Mỹ mang tên An Ocean Apart (Nghìn trùng xa cách) Nguyễn Trọng Khôi đã có nhiều tìm tòi mới trong đề tài và bút pháp, những uớc lệ thời cũ đã mất dần để đến gần với hội họa thế giới hiện đại hơn. Hỏi Khôi về những suy nghiệm mới, Khôi nói là sáng tác thấy dễ dàng hơn xưa, không còn băn khoăn quá lắm, vì như anh đã chợt tìm ra cho mình một hướng đi: “Những viên cuội, những quyển sách cũ, ly thuỷ tinh, những lọ gốm Lý Trần… từ vật vô tri đã được Nguyễn Trọng Khôi phà lên hơi ấm nồng nàn cũng như Cézanne (hoạ sĩ Pháp 1839-1906) đã làm cho những quả táo, những tách trà trở nên bất tử trong tranh tĩnh vật như ông đã nhìn thấy chúng từ bên trong. Và còn gì mê hoặc hơn khi nhìn những tranh tĩnh vật của Giorgio Morandi (họa sĩ Ý 1890-1964) tưởng chừng như rất giản dị với chai lọ, những chiếc phễu, những viên gạch quanh ông nơi gian bếp, mà rất thơ mộng, rất mới … , Khôi hay nói vậy, có nghĩa là loay hoay làm việc này việc khác không ngưng nghỉ trong ngày, không kể những ngày đi làm. Khôi nhiều tài, viết nhiều ca khúc, hát hay, rành về computer …và là người ngoan đạo cùng chị Mai, người vợ mà Khôi yêu quý. Biết đâu, Boston, cái thành phố cổ kính có nhiều tượng đồng của nhà điêu khắc người Anh nổi tiếng Henry Moore, sẽ nuôi dưỡng người họa sĩ Việt Nam bền gan trì chí làm việc, sau này sẽ được nhắc nhở tới như Yves Tanguy, họa sĩ Pháp, đã lang bạt qua đất Mỹ, cũng trôi dạt về vùng này, thành công dân Mỹ những năm 1940, sống biệt lập trong một nông trại tại Connecticut, trở thành một họa sĩ siêu thực có tên trong lịch sử hội họa thế giới hiện đại. Với Nguyễn Trọng Khôi vẽ là hạnh phúc, trong đó có những viên cuội anh tìm thấy, mà khi ngắm nhìn chúng, tôi như nhớ lại cả tuổi ấu thơ tôi, ngồi lượm chơi những viên sỏi trắng trong sân nhà thờ. ĐINH CƯỜNG