Tha thẩn nơi “rốn” đào
- Cách Hà Nội 200km, bên những đồi chè mướt xanh, những trảng cỏ voi xanh mởn nhủng nhẳng đàn bò sữa gặm cỏ, cao nguyên Mộc Châu ngày xuân bừng tỉnh với sắc đào thắm và mận trắng li ti.
Vào vựa đào lớn nhất Tây Bắc Mộc Châu (Sơn La) được mệnh danh là vựa đào lớn nhất vùng Tây Bắc. Mấy năm gần đây, người dân bản địa còn nhập thêm giống đào từ Pháp, Mỹ có năng suất cao mà lại phù hợp khí hậu, nhưng giống đào Mông vẫn được coi là đặc sản truyền thống của cả vùng. Vài năm trở lại đây, cứ vào dịp Tết, người dưới xuôi tự đi xe hoặc thuê ô tô tải vài triệu đồng mỗi chuyến để chở hàng chục gốc đào rừng về. Chúng tôi tìm đến xã Lóng Luông, vốn được coi như “rốn” đào của Mộc Châu. Toàn xã có 11 bản với hơn 900 hộ và 4.500 nhân khẩu, trong đó người Mông chiếm 87%, còn lại là dân tộc Dao, Thái, Kinh. Đi trên quốc lộ 6, nhìn xuống hai bên đường, có thể thấy bản làng với những mái nhà nhỏ thấp thoáng sau những cụm hoa mận trắng li ti và những cây đào hồng sắc thắm. Theo lời ông Mùa A Chia, Bí thư Đảng ủy xã Lóng Luông, với dân bản, cây đào không phải là nguồn thu nhập chính, kinh tế của bà con chủ yếu dựa vào cây ngô và cây dong riềng. Nhưng cũng như chăn nuôi hay làm thêm các nghề dịch vụ, cây đào không phải không mang lại lợi ích kinh tế. Trước đây, ở Lóng Luông hay cả cao nguyên Mộc Châu chỉ có một giống đào duy nhất gọi là đào Mông (tiếng Mông là hớ chí đụa). Loại đào này thích nghi với gió lạnh và cái rét của vùng cao, vùng núi. Mà thời tiết càng khắc nghiệt sắc hoa càng thắm, quả càng sai. Nhưng mấy năm gần đây, do thời tiết khí hậu thay đổi, đào mất mùa liên tục, lượng quả đã ít lại hay bị sâu nên thu hoạch chẳng được bao nhiêu. Vậy là cây đào giống Mỹ, giống Pháp có cơ hội đứng chân ở đất này với ưu thế là cho thu hoạch trái vụ. Với những cây lượng quả ít, năng suất không cao, người bản địa chuyển sang bán hoa và cành. Cho dân vay tiền để... giữ lại đào Hỏi về chuyện người dưới xuôi lên mua đào ảnh hưởng đến cả vùng trồng đào truyền thống, ông Mùa A Chia cho biết: “Trong xã, hầu như nhà nào cũng có bốn, năm chục gốc đào Mông trồng quanh nhà. Hộ nào nhiều đất, có những nương đào cỡ vài trăm gốc. Nhưng dù thế nào bà con cũng không thể bỏ giống đào Mông vốn gắn với mảnh đất cao nguyên này từ bao đời. Không phải loại gì bà con cũng đem ra để bán đâu!” Bản Co Lóng là một trong những bản trồng nhiều đào nhất của xã Lóng Luông. Cả bản có 7ha diện tích trồng đào. Những cây đào Mông chắc khỏe và uốn lượn giăng mắc cành khắp lối, hoa đào khoe sắc hồng lung linh dưới ánh nắng sớm lọt qua khe núi làm nơi này bừng lên không khí ấm áp của mùa xuân. Trưởng bản Giàng A Sành còn rất trẻ (33 tuổi), tiếp chúng tôi trong căn nhà nhỏ đơn sơ. Anh Sành giới thiệu nhà anh có 40 gốc đào, nhưng khi thăm quan chúng tôi không khỏi ngạc nhiên vì vườn đào rộng mênh mông có khi lên đến hàng trăm gốc. Lúc này, anh mới bảo: “Đó là tính những cây đào cho hoa cho quả. Những cây đào Mông này trồng ít nhất phải 5 năm mới ra hoa!" Theo lời anh Sành, ở bản Co Lóng, có ba loại đào. Loại đào cho quả to (tiếng Mông gọi là cô nhô), bà con trồng để bán quả. Loại đào mơ, quả xấu nhưng cành và hoa đẹp, lại sinh trưởng phát triển nhanh và loại đào quả nhỡ (gọi là chí đụa da) đều bán hoa. 40 gốc đào nhà anh đều là đào cho quả to, mọi năm nhà anh thu hoạch được 4 tạ, năm vừa rồi rét đậm, rét hại sản lượng có giảm đi đáng kể, chỉ còn khoảng 2 tạ. Nhưng với giá bán 15.000 đồng/cân thì lượng thu về cũng không nhỏ đối với gia đình trong một mùa. Một số nhà trong bản có những cây đào mơ hay đào quả nhỡ, đến mùa xuân chặt cành bán hoa cũng thu về số tiền kha khá. Như nhà anh Giàng A Của, Tết vừa rồi cũng có được 5 triệu từ việc bán hoa đào. Anh Sành cho biết, khi người xuôi lên nhìn những cành đào to có thể trả vài triệu một cành, với nhiều bà con, họ sẵn sàng chặt những cây đào đã trồng lâu năm lấy quả này mà không nghĩ đến lợi ích lâu dài. Để giữ được những cây đào lâu năm của địa phương, trưởng bản cũng phải có những biện pháp can thiệp. Cả bản Co Lóng có 117 hộ với 607 nhân khẩu thì có 2.700 cây đào hơn 10 tuổi. Cứ vào tháng 4 và cuối tháng 12, trưởng, phó bản lại đến từng gia đình để đánh dấu những cây đào này, phát thuốc, phân bón cho từng nhà, coi như một giao ước ngầm để bà con không được chặt bán cành. Anh Sành bảo: “Cây trồng nhiều năm mới cho thu hoạch, về sau mỗi năm thu hoạch chắc chắn số tiền nhận về nhiều hơn là bán cành đi. Nhà nào định bán bản sẽ phê bình. Nếu như quá khó khăn, bản sẽ giúp đỡ, cho vay để giữ lại cây.” Đợt vừa rồi, anh Giàng A Chư vì thiếu tiền đã đồng ý bán hoa ngày Tết, anh Chư đã nhận tiền để khi nào có hoa là chặt cành. Biết chuyện, cán bộ bản đã đến nhà cho anh Chư vay tiền trong quỹ của bản để hoàn trả lại tiền đã nhận, giữ lại cành đào. "Nhà tôi không bán đâu!" Đối với người Mông, cây đào bản địa có ý nghĩa riêng, gắn bó với đời sống tinh thần của bà con. Tiếp chuyện chúng tôi, trưởng bản Giàng A Sành say sưa kể về ý nghĩa của hoa đào đối với người dân. Anh bảo, người Mông tổ chức Tết sớm hơn người dưới xuôi một tháng. Ngày Tết, người Mông kiêng mang đào vào trong nhà. Giống đào vốn sống khỏe, lộc ra rất nhiều, chặt khỏi cây, cắm cành mà nhiều khi hoa tàn, quả đào to cỡ ngón tay cái vẫn bám chắc trên cành thi thố với thời gian. Tổ tiên của người Mông quan niệm, như thế làm nương cỏ sẽ mọc nhiều, mất mùa. Nhưng từ ngày người dưới xuôi chuộng chơi đào Tây Bắc, quan niệm ấy cũng nhạt dần. Nay ngày Tết, nhà nào cũng lựa những cành đào Mông đẹp nhất về bày biện, trang trí trong nhà. Anh Sành kể, mùa hoa đào nở, người trong bản chọn ngày đẹp hoa đào rộ nhất tổ chức lễ hội đón hoa đào. “Khi ấy đứng từ trên cao nhìn xuống vườn nhà tôi đẹp lắm. Hoa hồng, hoa đỏ, hoa trắng bát ngát. Chim rừng bay về hút phấn hoa, vui tai lắm!”. Vào một ngày tốt đẹp, buổi sáng dân bản từ già trẻ, gái trai đều tham gia một bữa ăn cộng đồng, mỗi người mang theo một bương rượu chúc mừng. Mổ một con gà trống, một con gà mái để cúng, mọi người múa hát để đón hoa, sau đó về nhà cúng tổ tiên ở nhà! Lễ hội đón hoa đào chỉ có một ngày duy nhất trong năm, nhưng điều đó nhắc nhở những người dân bản giữ gìn vẻ đẹp riêng có của vùng đất mình sinh sống. Chẳng riêng gì người Mông, người Thái ở cao nguyên này cũng giữ gìn đặc sản quê mình như thế. Tiểu khu Trường Ni, thị trấn nông trường Mộc Châu nằm ở mạn trên, cây đào không nhiều như ở Lóng Luông nhưng nhà nào cũng vẫn trồng được vài gốc đào Mông xen với đào Pháp, Mỹ. Nhà ông trưởng bản Hà Cứu có 20 cây đào thì có 4 cây đào Mông. Ông Cứu bảo: “Cây đào này để làm cảnh và lấy quả chứ không bán. Những cây đào to, cây uốn đẹp, cành rộng khắp, hoa dày và bền, trồng càng lâu hoa càng đẹp. Nhà con trai Hà Thanh Tuyền có những cây 20 chục năm tuổi, mùa hoa này nhìn thích mắt lắm!”. Vợ ông, bà Vi Thị Nguyến cùng chị gái ông là Hà Thị Tơm tươm tất trong bộ váy áo truyền thống chuẩn bị đi đám cưới. Bà Nguyến cũng góp lời: “Cũng có một số nhà bán cành nhưng số ấy không nhiều. Năm nào cũng có người hỏi mua cành, gốc, trả nhiều tiền lắm nhưng nhà tôi không bán đâu. Để giữ gìn bản sắc và vẻ đẹp đặc trưng của địa phương từ xưa...”.