Sách khoa học cũng cần theo hướng giải trí
- Cho rằng sách khoa học không thể tách rời nền khoa học, và để "kích cầu" sách khoa học hiện nay, Ngô Minh Toàn và Mai Hiên, hai dịch giả trẻ về sách khoa học quan niệm người dịch còn cần biết tìm cách khơi gợi ý tìm hiểu của độc giả bằng cách mở ra tất cả ý tưởng có thể, và sách khoa học cũng cần theo hướng giải trí.
Trong cuộc tìm kiếm dịch giả trẻ của tủ sách Khoa học và Khám phá mới được ra đời gần đây, có thể kể ra “sản phẩm” cụ thể gần đây nhất là cuốn “Bảy nàng con gái của Eva” (tác giả là giáo sư di truyền học nổi tiếng trên thế giới Bryan Sykes) do Ngô Minh Toàn và Mai Hiên, hai bạn trẻ đang làm việc tại Mỹ dịch. Xuất bản tháng 7/2008, cuốn sách đã tạo được sự quan tâm nhất định cho bạn đọc yêu thích khoa học. - Chào hai bạn. Các bạn có thể cho biết mình đã đến với công việc dịch sách khi nào? N.M.Toàn: Chúng tôi đi theo "tiếng gọi" của các chú sáng lập ra tủ sách Khoa học và Khám phá, lúc còn làm nghiên cứu sinh năm cuối ở SISSA, Italy, vì nhận thấy điều này cũng đúng với niềm mong mỏi bản thân từ lâu là được sử dụng kiến thức của mình làm điều gì đó cho quê hương. Sự tham gia của Hiên với khả năng viết văn và ngôn ngữ từ nhỏ đã làm cho cuốn sách dịch trở nên mượt mà hơn (hy vọng là thế - cười). - Không đơn giản tí nào để dịch được một cuốn sách trọn vẹn nhất. Theo hai bạn, công việc dịch sách thường gặp những khó khăn gì? Khó khăn nhất là gì? N.M.Toàn : Bạn nói đúng, không đơn giản tí nào cả! Nếu ai đã từng làm qua công việc dịch sách, hoặc đọc những bài viết của những người dịch sách, sẽ biết được rằng công việc dịch sách đôi khi khó khăn hơn cả viết sáng tạo. Nó đòi hỏi thông thạo và nắm vững cả hai ngôn ngữ và văn hóa, bảo đảm trí tưởng tượng và sáng tạo, nhưng lại phải luôn bám sát nguyên bản (đó là cách tôn trọng tác giả, tác quyền và cũng là tôn trọng người đọc). Chính vì phải thỏa mãn quá nhiều điều kiện cùng lúc nên việc dịch thuật đôi khi phải cân nhắc từng chữ. Cho nên, khó khăn lớn nhất có lẽ là còn quá mới mẻ trong công việc dịch thuật. Đôi khi, cái khao khát làm cho từng câu chữ trở nên hoàn hảo, mong muốn mang tất cả cái hay, cái rộng của cuốn sách làm cho mình thấy mệt với chính công việc này. Nếu để ý, quý vị sẽ thấy rất nhiều chú thích là của dịch giả, đó chính là mong muốn của chúng tôi đem đến cho quý vị tất cả những kiến thức mà cuốn sách này có thể mở ra. Một khó khăn khác nữa là về mặt thời gian. Việc dịch sách không chuyên khiến mình phải tranh thủ thời gian vào ban đêm hay cuối tuần, cũng có khi là vào lúc việc chính có thể gác lại chút ít. Vì thế phải rất nhiều tháng, có khi là cả một năm trời, mới dịch ra một cuốn sách vào cỡ 350 trang. Điều này khiến mình nhiều khi cũng nản chí, nghĩ là không thể tiếp tục được. Có khi dịch được một đoạn rồi để đó, vài tuần sau, có khi cả tháng sau mới có dịp dịch tiếp, nên lại phải lấy lại cảm hứng từ đầu, khiến mình dễ chán. Thế nên phải rất cố gắng. Tuy nhiên, có thử thách thì có niềm vui. Nhiều khi đọc lại cũng thấy thích, (nói nhỏ: tự thán phục mình cũng có, mà tự chê mình sao chỗ này dịch ngớ ngẩn cũng có). Khi sách gần xong rồi thì thích lắm, làm đêm làm ngày... - Làm cách nào hai bạn khắc phục được những khó khăn đó? N.M.Toàn: Hiện giờ cũng chưa biết thế nào bạn ạ. Tôi nghĩ phải cố gắng thôi. Có lẽ là sẽ ưu tiên thời gian nhiều hơn, và thay vì chia nhỏ ra để làm, tôi sẽ dịch dồn lại theo những phân đoạn. M.Hiên : Kinh nghiệm là người thầy vĩ đại mà, dịch quen rồi thì mình sẽ tìm từ nhanh hơn, cũng ước lượng để tìm được điểm cân đối giữa hai ngôn ngữ nhanh hơn. Nhưng thực ra, chính những khó khăn về ngôn ngữ lại là điểm lý thú nhất của công việc dịch thuật, mình nghĩ vậy. - Bận vậy, hai bạn phải phối hợp với nhau như thế nào để việc dịch sách được trọn vẹn và hiệu quả nhất? M.Hiên: Nhiều khi Toàn đọc mình chép (gõ), mình đọc Toàn gõ. Toàn dịch nước một, mình đi nước hai, Toàn coi lại nước 3, mình chưa ưng ý đòi coi lại nước 4... và lần cuối cùng. Thế là gửi bản dịch cho tòa soạn. - Khi tham gia công việc dịch sách, mong muốn của hai bạn là gì trong công việc này? N.M.Toàn: Đương nhiên là muốn sách được nhiều người quan tâm rồi (cười). Quan trọng không kém là mong muốn được học hỏi thêm nhiều kiến thức. Nhiều lúc đọc một cuốn sách chỉ nắm được ý hời hợt, nhưng khi dịch rồi, mình phải nghiền ngẫm kĩ nhiều chỗ, cả về khoa học, cả về văn phong và tiếng Anh nên phát hiện thêm ra nhiều điều thú vị lắm! Mong muốn nữa là mình có thể thực sự tham gia vào bước quan trọng mang kiến thức đến cho nhiều người đọc không chuyên. Bạn đã từng muốn biết mấy mươi ngàn năm trước con người đã sống ra sao, đã ăn ở, yêu thương, ghen ghét, hờn giận, sinh nôi nẩy nở, lễ bái và phát minh ra công cụ và nghệ thuật như thế nào? Cuốn sách bán chạy nhất nước Mỹ này mang đến câu trả lời cho bạn. Cuốn sách phác ra bức tranh châu Âu cổ đại, từ những lãnh nguyên mênh mông đầy các loài thú rừng đến các dãy núi cao hùng vĩ, mà nổi bật trên đó là những bầy người nguyên thủy săn bắt hái lượm. Nó cũng vẽ ra cho ta một Thái Bình Dương rộng lớn với những bước chân của con người lần đầu tiên khai phá nơi đây. Nhưng trên hết, cuốn sách mang đến cho ta kiến thức khoa học thực sự. Tất cả các hình ảnh và sự kiện đều được dựa trên cơ sở chắc chắn của nhiều ngành, nổi bật là khảo cổ học và di truyền học. Chủ đạo là một khám phá làm thay đổi nhiều kiến thức cơ bản về tiền sử nhân loại và nhân chủng học, giúp tri thức con người tiến thêm một bước nữa. Đó là sự phát hiện ra đặc tính di truyền độc đáo của một chất liệu di truyền gọi là ADN ti thể. (Trích lời dịch giả) M.Hiên : Mình thì hơi mơ mộng một chút. Mình nghĩ rằng giá như mà sau khi đọc xong cuốn sách này (Bảy nàng con gái của Eva – PV), niềm cảm hứng về khoa học dâng cao trong các bạn trẻ, đặc biệt là khoa học về di truyền học, sinh học, khảo cổ học, biết đâu mình sẽ có hẳn một phòng nghiên cứu gen, lấy gen để tìm hiểu nguồn gốc người Việt chúng ta có từ đâu. Vừa rồi mình và Toàn nhận được một email của một bác cựu dân biểu, tuy lớn tuổi nhưng bác rất hăng hái và quan tâm tới khoa học. Bác có ý tìm cách nào để tìm hiểu xem nguồn gốc của người Việt chúng ta từ đâu ra. Có lẽ mình sẽ tìm cách kết nối người Việt với công nghệ gen hiện đại của giáo sư Sykes xem, biết đâu chúng ta lại biết thêm về lịch sử nước mình. Mình cũng muốn cuốn sách được phổ biến trong trường học, trường đại học, vì như đã nói, mình cho rằng nó đặc biệt truyền cảm hứng khoa học cho thế hệ trẻ. - Có thể chia sẻ thêm những dự định của hai bạn trong việc dịch sách thời gian tới? N.M.Toàn: Dự định à? Thế nào nhỉ? Chúng tôi đang muốn gọi là "tuyển mộ" hay đúng hơn là "kêu gọi" thêm người để dịch sách. Một người làm sẽ dễ nản chí, nhưng nhiều người làm thì sẽ giúp công việc trôi chảy hơn, khích lệ tinh thần hơn. Hiện tại có 3-4 cuốn sách nữa rất hay mà bọn mình muốn dịch tiếp và cũng đang cố gắng về thời gian. Về lâu dài, lâu thật lâu, tôi muốn tự viết sách về ngành của mình, hay những gì mình biết được (cười). - Hai bạn cũng đã đọc không ít sách khoa học được dịch ở VN hiện nay. Hai bạn thấy chất lượng sách dịch như thế nào? M.Hiên: Mình thấy rất nhiều các dịch giả đi trước luôn chuyên nghiệp hơn và có nhiều kinh nghiệm hơn, nhưng mình và Toàn có phong cách dịch hơi khác, nhất là việc chuyển tải tối đa những ý nghĩa khoa học của sách, đặc biệt là tìm cách khơi gợi ý tìm hiểu của độc giả bằng cách mở ra tất cả những ý tưởng có thể. Ví dụ nếu bạn đọc đến đoạn về người Băng, lập tức mình và Toàn chú thích thêm thông tin và nói rõ quý vị có thể tìm hiểu thêm trên internet. Như vậy, nếu bạn nào không đủ kiên nhẫn (mà người trẻ thì hay ít kiên nhẫn) đọc hết từng chi tiết cuốn sách, thì một vài chương, vài ý nhỏ trong sách cũng đủ làm bạn thấy cả một thế giới thông tin kiến thức rộng lớn đang hé ra. Mình nghĩ sách khoa học không thể tách rời nền khoa học. Người Việt mình không có thói quen xem sách khoa học là sách giải trí, cứ nhắc đến khoa học là nhắc đến cái gì đó nhức đầu. Khác với thị trường sách ở đây xem khoa học là một đề tài như mọi đề tài khác. Nếu bạn đọc sách bọn mình dịch, bạn có thể thấy nó giống như một bộ phim giải trí: cũng có cao trào, cũng có người tốt kẻ xấu… Chừng nào người đọc chưa có ý niệm coi sách khoa học có thể giải trí được thì sách còn khó phát triển. Nhưng như vậy, người dịch, người viết sách khoa học cũng phải làm theo hướng giải trí, làm cho mọi người thấy khoa học cũng dễ chịu, cũng gần gũi với cuộc sống. - Cám ơn hai bạn. Mong sẽ sớm đọc được thêm nhiều cuốn sách dịch hay của hai bạn và của nhiều bạn trẻ khác! Lê Quỳnh (thực hiện)