Tuổi thanh niên thơm nức như rừng nho
- Không còn cái thời mà nghệ sỹ phải cắt tai để trở thành Van Gogh nữa, cái thời mà một nghệ sỹ chết trong nghèo đói để sau này tranh bán đắt như tôm tươi và nổi tiếng như cồn. Các nghệ sỹ bây giờ trưởng thành và tàn lụi mau lẹ chỉ trong vài năm và cũng chỉ trong vài năm, nghệ thuật của họ trở nên cũ, lại được thay thế bởi một lớp nghệ sỹ khác.
Trong nhiều nghiên cứu về nghệ thuật trẻ đương đại, chúng tôi đã đưa ra bốn đặc điểm xã hội có ảnh hưởng tới các nghệ sỹ trung niên, sinh khoảng những năm 1960 đổ về trước. Đó là: văn hóa truyền thống, chiến tranh, kinh tế bao cấp và chủ nghĩa hiện đại (Modern art). Nếu như bốn mặt đó đã trở thành nội dung tinh thần của nhiều thế hệ nghệ sỹ đi trước ở Việt Nam, thì đối với những thế hệ nghệ sỹ trẻ ngày nay, không còn bao nhiêu giá trị, nếu như không muốn nói, họ không hay biết gì về chiến tranh, bao cấp, không quan tâm đến văn hóa truyền thống và không hứng thú với nghệ thuật của chủ nghĩa hiện đại nữa. Hai mặt đầu là đương nhiên, vì khi thế hệ sinh những năm 1980 lớn lên thì chiến tranh đã qua từ lâu, và kinh tế bao cấp chấm dứt ngay cuối những năm 1980, khi họ còn thơ bé. Cuộc đổi mới và mở cửa nếu như đem lại rất nhiều thay đổi tích cực cho đời sống Việt Nam, thì cũng tạo ra nhiều thách thức xã hội. Nông thôn cổ truyền bị phá vỡ gần như hoàn toàn trong hai mươi năm qua, đồng ruộng bị thu hẹp, các nhà máy, xí nghiệp tràn về nông thôn, nhiều làng xã biến thành đô thị. Như vậy cái nôi văn hóa truyền thống không còn là hình ảnh hấp dẫn và trữ tình như bao năm trước, thay vào đó là một khung cảnh bụi bặm, nông thôn chẳng ra nông thôn, thành thị chẳng ra thành thị. Các di tích cổ như đình đền chùa bị tu sửa lòe loẹt, nếu văn hóa truyền thống là như thế thì chẳng có gì đáng học hỏi nữa. Cái quan trọng hơn là đời sống văn hóa truyền thống, nếu như các thế hệ trước tiếp nhận được qua trò chơi, ca dao dân ca, hát ru, đền chùa, tượng Phật, lễ hội, tập tục...thì tất cả những mặt đó, hoặc đã biến mất, hoặc bị pha tạp, hoặc trở thành rào cản với nhu cầu của lớp trẻ. Chủ nghĩa Hiện đại phương Tây, từng hấp dẫn bao thế hệ nghệ sỹ Việt Nam, như Bùi Xuân Phái, Nguyễn Sáng, cho đến những nghệ sỹ hiện tại như Đặng Xuân Hòa, Lê Quảng Hà, thì giờ đây, lớp nghệ sỹ trẻ chán phè. Họ không còn thích thú ngay cả với Nguyễn Sáng và Bùi Xuân Phái, không phải vì không khâm phục tài năng của các ông, mà vì ngôn ngữ hội họa đó không còn giải quyết được nhu cầu biểu hiện trực tiếp và thô mạnh của con người hôm nay. Hội họa cũng không còn quan trọng nữa, tính đặc thù dân tộc trong nghệ thuật trở nên hẹp hòi, thay vào đó là những nghệ thuật mới Sắp đặt, Trình diễn, Video art với tính chất là tiếng nói nghệ thuật toàn cầu và phi dân tộc tính. Nếu như những thế hệ sinh ra trong thời chiến và bao cấp không thường đòi hỏi xã hội và gia đình đáp ứng những nhu cầu này kia cho mình, trái lại tìm mọi cách thích ứng với hoàn cảnh khó khăn, lấy việc vươn lên trong khó khăn làm niềm vui thích thành công, thì những lớp trẻ sinh sau chiến tranh và bao cấp lại đặt lên vai gia đình và xã hội những trách nhiệm đối với họ. Cũng có thể họ quá được nuông chiều, chưa bao giờ biết đói, biết ăn cơm độn ngô khoai, biết xếp hàng cả ngày là như thế nào. Họ sinh ra cha mẹ đã có sẵn tất cả, tivi, tủ lạnh, vi tính, xe máy, ô tô, nhà đẹp, và thậm chí cả rất nhiều tiền để đi học các trường học nước ngoài. Cũng có thể vì cuộc sống mà mình trải qua quá vất vả nên những người lớn tuổi muốn dành mọi thứ tốt đẹp cho con cháu. Kết quả thật không như mong muốn, để có nhiều tiền và phương tiện tốt, trong khi đồng lương không có giá trị thực tế như thế, mọi người lao vào làm ăn, móc ngoặc, nhận phong bì, hối lộ, tham nhũng. Thời gian ở ngoài đường nhiều hơn ở nhà. Chính những nghệ sỹ trẻ đã kết luận: Cha mẹ chỉ biết lao vào kiếm tiền, ngoài đường lúc nào cũng lộn xộn như vừa bị ném bom, tất cả phải làm lại từ đầu. (Hà Mạnh Thắng). Thực ra đối với một con người, môi trường xã hội và gia đình đều quan trọng như nhau, không thể tốt một cái mà cái kia cũng tốt. Nhưng môi trường xã hội luôn là bất khả kháng đối với mọi cá nhân, từng người tưởng mình không thể làm gì để khỏi bụi, tắc xe, rác rưởi, ăn cắp, hút chích, đĩ điếm...nên tất cả xây dựng ngôi nhà mình như một cái lô cốt, miễn sao bên trong bền vững, bên ngoài thế nào mặc kệ, rồi từ đó tha hồ vứt rác ra đường, đổ nước thải ra sông, tha hồ cướp đường đi cho nhanh, vượt đèn đỏ, và đổ lỗi tất cả cho nhà nước. Ý thức công dân đang xuống đến mức thấp nhất, nhân cách cũng thế, học thức cũng thế, thái độ lao động và năng xuất lao động cũng thế. Những điều này phản xạ vào trong tâm trạng thế hệ trẻ một nỗi hoài nghi và cô đơn, đến mức không thể thông cảm cho các bậc cha anh của mình. Còn các bậc cha mẹ, nếu thật nhiều tiền thì cho con ra nước ngoài học, nhiều tiền thì cho học trường chuyên, trường chọn, trường điểm, ít tiền và không có tiền thì đành trường nào cũng được, sự lựa chọn cũng thay đổi tùy theo cấp học và tiền, tạo ra một cuộc đào tẩu và sơ tán toàn diện về giáo dục cho con trẻ. Và thế là những cuộc phe phẩy ngoạn mục đã diễn ra ở mọi trường từ phổ thông đến đại học, cũng như các mức độ của bệnh viện. Đứng về mặt ngôn ngữ nghệ thuật thì toàn bộ ngôn ngữ của chủ nghĩa Hiện đại rõ ràng không còn khả năng thổ lộ tâm trạng của giới trẻ nữa. Nó quá tinh tế và hàm súc. Bây giờ người ta cần tiếng nói trực tiếp và trực diện, cần bộc bạch những khát vọng bên trong dù tầm thường hay cao quý, không cần giấu diếm. Công khai những xúc cảm tình dục trở thành một thủ pháp nghệ thuật, cả ở phim ảnh, văn thơ, và tất nhiên là hội họa. Gần đây thôi, tôi vừa đọc, một lời nhắn nhủ trên mạng rằng cần đứng vào chỗ của thanh niên để hiểu họ, và lớp trẻ bây giờ không sống nhạt, mà sống phức tạp. Đối với nghệ thuật, thì thước đo không phải là những gì mà nghệ sỹ phát biểu ra hay muốn nói một nội dung thế này hay thế khác, mà thước đo vẫn là giá trị của sáng tạo nghệ thuật. Khi nghệ thuật Sắp đặt, Trình diễn và Video art du nhập vào nước ta, hầu như toàn bộ giới nghệ sỹ tỏ ra thất vọng, vì họ không biết đấy có phải là nghệ thuật không nữa. Một vài người từng ra nước ngoài, vài người muốn ủng hộ sự thay đổi trong nghệ thuật có thể thấy thông cảm và khó khăn nhất là những cơ quan quản lý văn hóa không biết thẩm định những nghệ thuật mới như thế nào. Nghệ sỹ Việt Nam coi Sắp đặt giống như một dạng điêu khắc, và thậm chí trình bầy các phương án Sắp đặt như dạng hội họa và điêu khắc. Tuy nhiên điều này làm cho nghệ thuật Sắp đặt nhanh chóng được chấp nhận và đến tháng 3/2007 đã có triển lãm Sắp đặt toàn quốc cho các nghệ sỹ trẻ do Cục Mỹ thuật, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch tổ chức. Người ta chấp nhận một cách nghĩ và làm mới dù chúng không truyền thống lắm, thậm chí còn tìm thấy những cội nguồn Sắp đặt từ các nghi lễ tôn giáo phương Đông. Nhưng còn Trình diễn và Video art cho đến nay thực chất vẫn phải đứng ngoài cuộc, được trình bầy lẻ tẻ có tính thử nghiệm, hơn là những cuộc triển lãm chính thức. Những nhà văn hóa và ngôn ngữ nước ngoài ở Việt Nam có xu hướng khuyến khích nhưng biểu hiện văn hóa mới như vậy, do đó nghiễm nhiên, các nghệ sỹ trẻ tìm thấy những sân chơi mới, hào hiệp và lịch thiệp. Nghệ thuật đã được xuất khẩu tại chỗ theo cách thức rất thơ ngây như vậy khiến nền văn hóa nội tại mất đi rất nhiều tiềm năng, mà đơn giản chúng chỉ là những hình thức nghệ thuật mới mà thôi. Và các nghệ sỹ trẻ tại sao không hiểu rằng những nhà văn hóa nước ngoài không đóng vai trò gì đối với nghệ thuật cả, trên bản đồ nghệ thuật thế giới không có dấu son nào cho các nhà văn hóa. Dù thành công ở rất nhiều mặt so với tình hình nghệ thuật chung trong nước, như thành quả của các nhóm nghệ sỹ Trương Tân, Nguyễn Minh Thành. Gallery Ryllega của Nguyễn Minh Phước cùng các hoạt động ở đó, nhóm Sắp đặt và Trình diễn của họa sỹ Trần Lương, các hoạt động trình diễn của Đào Anh Khánh ở miền Bắc, Ly Hoàng Ly và Châu Giang ở miền Nam, nhưng so với mặt bằng chung quốc tế, những biểu hiện mới mẻ này của chúng ta ở tầm cỡ khá là khiêm tốn, cả về chất lượng lẫn quy mô, ý tưởng và khả năng truyền đạt. Có thể nói rất nhiều nghệ sỹ già và trung niên đã làm bệ đỡ không tiếc mình cho các nghệ sỹ trẻ, như Trần Lương, Đào Anh Khánh, Trương Tân, nhà thơ Dương Tường, Hoàng Hưng, các họa sỹ lớn tuổi như Đặng Thị Khuê, Nguyễn Bảo Toàn, Lê Quảng Hà, Lê Thiết Cương. Kết quả là một thế hệ nghệ sỹ mới hoàn toàn ra đời, phần lớn sinh từ 1978 đến nay, trong đó thế hệ 8X đã có những cuộc bứt phá ngoạn mục. Đặc biệt nhóm điêu khắc trẻ gần gũi với nhà điêu khắc Đào Châu Hải, như Khổng Đỗ Tuyền, Nguyễn Ngọc Lâm, Lê Lạng Lương và những họa sỹ với những kiến giải bất ngờ về hội họa, như Lý Trần Quỳnh Giang, Lê Quốc Việt, Lê Quý Tông, Hà Mạnh Thắng, Dương Thùy Dương, Đào Minh Trí... Các vấn đề xã hội bằng cách này hay cách khác đều bị lật xới, môi trường ô nhiễm, sự tụt hậu về văn hóa, những bất trắc trong đời thường và cả vẻ đẹp của cái buồn, cái hỗn loạn và cái lộn xộn, cái đa cực về văn hóa. Những vấn đề mới đã nẩy sinh. Không còn cái thời mà nghệ sỹ phải cắt tai để trở thành Van Gogh nữa, cái thời mà một nghệ sỹ chết trong nghèo đói để sau nay tranh bán đắt như tôm tươi và nổi tiếng như cồn. Các nghệ sỹ bây giờ trưởng thành và tàn lụi mau lẹ chỉ trong vài năm và cũng chỉ trong vài năm, nghệ thuật của họ trở nên cũ, lại được thay thế bởi một lớp nghệ sỹ khác. Sắp đặt không thể lưu lại tác phẩm, Trình diễn thì mau chóng qua đi, Video art chỉ nhưng cuốn phim thời sự lắm điều, được bố trí theo nhứng ý tưởng nhất định cũng không thể dùng mãi. Ba nghệ thuật mới, chỉ rất ít, được lưu giữ trong các bảo tàng, tất nhiên không phải ở nước ta, các dự án cũng kết thúc sau triển lãm. Và một kiểu nghệ sỹ mới với tư cách phi dân tộc tính hình thành ở khắp các nơi. Họ nói tiếng Anh, tiêu đô la, trình bầy ý tưởng, lập dự án, kết nối hòa đồng, bằng rất nhiều hình thức không đóng khuôn trong một ngôn ngữ nghệ thuật nào, đặc thù dân tộc tính không còn là vấn đề được đặt ra nữa, thế giới với họ là một ngôi nhà chung. Và đấy là câu chuyện chúng ta phải nói dài dài ở hồi sau. Phan Cẩm Thượng