Những ký ức đầy bóng hình... trâu
- Làng Giang Xá (thị trấn Trạm Trôi, huyện Hoài Đức, Hà Nội) đã được bê tông hóa, vẫn yên ả, thanh bình với cây đa, mái đình cổ kính. Trên cánh đồng làng, chỉ có máy cày, xe cải tiến. Năm nay là năm Kỷ Sửu, cả làng chỉ còn duy nhất một con trâu.
Nhớ... trâu Với nhiều gia đình nông dân ở làng quê này, câu nói “con trâu là đầu cơ nghiệp” không còn chính xác nữa. Từng gắn bó với con trâu trên thửa ruộng nhà mình, không ít người dân ở đây nhắc đến con trâu như một hoài niệm, dù rằng sự đô thị hóa cũng chỉ đang đến gần. Ông Đỗ Phú Khoa, sinh năm 1954, người trong làng vẫn gọi là Khoa “trâu” vì tài khéo tay hay làm. Không nuôi trâu đã mười mấy năm nay, nhưng đối với ông Khoa, một nông dân gắn bó với con trâu từ nhỏ, chuyện về con trâu cái cày vẫn là cả một câu chuyện dài, đầy ắp kí ức. Ngày trước mới có hợp tác xã, khi ông còn bé tí tẹo, con trâu chỉ có mấy hào một con. Khi ông lớn hơn một chút, biết đi cấy, giá con trâu lên đến mấy chục nghìn. Đến ngày không còn chế độ bao cấp, giá con trâu trên dưới một trăm nghìn đồng. Ông Khoa bảo: “Khi hợp tác xã giải thể, để cày cấy gia đình tôi mua lại một con trâu giá bằng 150 cân thóc, phải trả dần mới đủ. Ngày ấy, cả gia tài mới mua được con trâu nên quý giá lắm!”. Nói đoạn, ông ngậm ngùi: “Thời gian gần đây, trâu đắt hơn, mua trâu dùng sức kéo ít mà lấy thịt thì nhiều. Mua một con trâu cày giá cũng ngót trăm triệu, một con trâu lấy thịt tầm bảy, tám chục triệu”. Rít xong điếu thuốc lào, ông Khoa bồi hồi nhớ chuyện các cụ truyền lại khi nuôi trâu, đó cũng là những kinh nghiệm chính ông từng trải nghiệm và đúc rút. Như lời ông: “Nuôi trâu không phải là dễ, nhất là có những chuyện kiêng kị phải tránh. Nuôi trâu cũng phải có sự hợp của nó". Những con trâu có ba khoang, tam tinh, hai khoang hay đốm đuôi rất khó nuôi. Nuôi những con trâu này, có gia đình thất bát cả năm, hoặc vợ chồng bỗng mâu thuẫn cãi cọ. Sợ nhất là trâu bò cái có 5 vú – con này gọi là "ngũ quỷ", nuôi khổ lắm. Nhà nào sinh ra nó ít nhất một năm mới bán đi được thì một năm đấy gia đình gặp xui xẻo, qua năm đó mọi chuyện mới yên ổn”. Cách đây 20 năm, ông Khoa được ông ngoại mua cho một con trâu tam tinh (có mắt ở giữa trán), ông ngoại dặn thế nào ông Khoa còn nhớ rõ: “Con này cày kéo tốt nhưng khó nuôi, nó dễ bỏ về nhà chủ cũ. Nếu bắt được nó về sau lần ấy thì mới nuôi được”. Y như rằng, ngày ấy, ông Khoa đi cấy ngoài đồng, để trâu ăn cỏ một mình, đến chiều trâu tuột dây tìm về nhà chủ cũ. Nhớ lời ông dặn, ông Khoa tìm đến nhà chủ dắt trâu về, từ đó trâu ngoan, làm lụng chịu khó hơn. Con trâu là tài sản quý giá nhất của mỗi gia đình ở nông thôn, nói chuyện con trâu ông Khoa lại hồi tưởng những ngày chăm bẵm con trâu chu đáo và vất vả như thế nào. Ông bảo: “Người nông dân mình chăm bẵm trâu còn hơn cả người thân!”. Rồi ông đưa ra kinh nghiệm... Miền Bắc có bốn mùa. Đầu mùa xuân cỏ lên xanh tốt, hàng ngày đi thả trâu, trâu gặm cỏ non có mưa phùn nên lớn nhanh, phổng phao, béo tốt. Mùa hè nắng nóng, có những đợt nắng chảng rất nguy hiểm, phải mua mía, cám để bồi dưỡng thêm. Mùa đông, thức ăn cho trâu phải tích lũy từ trước, nào là cỏ cắt phơi khô, ủ rơm, mua thêm cám, đến khi rét đậm còn phải đốt lửa sưởi ấm. Chuồng trại lúc nào cũng phải dọn dẹp sạch sẽ. Ông Khoa kể lại: “Nhiều khi đi làm nó mệt, nó ỳ. Phải "động viên": “Mày cố làm nốt, tao và mày cùng cố” rồi tháo vai, dắt trâu đi gặm cỏ, tắm táp rồi mới lại dắt nó làm tiếp”. Đời cha chú ông Khoa, cả làng Giang Xá có khoảng 20 con trâu. Năm ông còn chưa biết nói, làng có hơn 30 con. Lúc ông 15 tuổi con số ấy tăng lên hơn 60 con. Ông đi bộ đội về, nghĩa là sau bảy năm, thì làng quê đã có hơn 70 con. Thế rồi từ khi cơ giới hóa nông nghiệp, máy móc được đưa vào sản xuất, ông Khoa có yêu con trâu đến mấy cũng phải theo phong trào mới. Bán con trâu đi với giá vài triệu, ông đầu tư hơn 14 triệu mua một cái máy cày. Ông tính, “trâu một ngày cày được 10 sào bằng một mẫu. Máy cày được 20 sào/ngày tức là hai mẫu. Máy cày, năng suất gấp đôi gấp ba lần nuôi trâu mà không phải bỏ công chăm sóc!” “Ai bảo chăn trâu là khổ đâu!” Cũng như ông Khoa, anh Nguyễn Văn Tuyên (45 tuổi) ở gần đình Giang Xá bán con trâu giá hơn 3 triệu để mua máy cày hơn 9 triệu từ năm 2000. Nói về chuyện con trâu ngày trước, trong đôi mắt hiền lành của anh thấy rưng rưng: “Bây giờ không nuôi trâu nữa, nhưng mà tiếc lắm!”. Từ những năm 70 cho đến bây giờ, gia đình anh đã nuôi tổng cộng 4 con trâu. “Nuôi trâu rồi trâu lại nuôi mình” - anh Tuyên bảo thế, rồi nhẩn nha tính: “Mỗi vụ mất 3 mẫu rưỡi rơm cho trâu cày 3 sào ruộng. Trâu đi cày cho ra sản phẩm là thóc. Một vụ được 5,6 tạ”. Dù năng suất không bằng máy móc, nhưng anh Tuyên vẫn thấy tiếc vì con trâu ngoan, làm khỏe, lại gần gũi với con người, có những tình cảm đặc biệt mà làm việc với máy móc không bao giờ có được. Ngày nhỏ, sáng đi học, chiều đi chăn trâu, anh cùng chúng bạn vừa chăn trâu vừa thổi sáo, thả diều. Cả một cánh đồng rất nhiều trẻ con chăn trâu, nô nức đùa vui với đủ các trò chơi. Lớn hơn một chút, biết dắt trâu đi cày bừa. Con trâu với nhà nông không khác gì người bạn, có những con trâu ngoan còn kéo xe, kéo lúa cho gia đình. Thi thoảng trâu nhà bị ốm đau, anh Tuyên lại lấy lá thuốc nam chữa. Cả nhà lúc ấy mất ăn mất ngủ dăm bữa chăm bẵm trâu từng tí một để nó khỏe lại đi cấy theo người. Anh Tuyên đã không nuôi trâu 8 năm nay, nhưng vẫn giữ lại vai cày, cái bừa trong góc nhà. Giữ lại đồ vật ấy làm kỉ niệm của một thời, anh ngậm ngùi: “Ai bảo chăn trâu là khổ đâu!” Con trâu duy nhất của làng Làng Giang Xá giờ đây chỉ còn duy nhất một con trâu. Hầu hết người làng đều bán trâu mua máy cày, nhưng ông nông dân Nguyễn Văn Dũng (46 tuổi) vẫn giữ cung cách làm việc thuần nông nhất. Dù máy móc có hiện đại mấy, nhưng có những chuyện không thế thay thế được con trâu, ông Dũng bảo thế. Trên những thửa ruộng nhỏ, hay ở những góc cua chỉ có trâu mới làm việc được một cách hiệu quả nhất. Con trâu này được ông mua cách đây hơn hai tháng với giá hơn 10 triệu. So với hai mươi năm trước thì giá tăng lên gấp mười lần. Ông từng nuôi hơn 20 con trâu tất cả. Ông cho biết, con trâu này sẽ nuôi khoảng 4, 5 tháng để lấy sức kéo, khi nào trâu béo ông bán đi cũng được tầm mười bốn triệu rồi mua con khác. Thì từ trước, vốn không có, ông vay mượn mua được con trâu cày bừa lấy thóc lúa, đến khi trâu béo, người ta hỏi mua lấy thịt, ông bán đi lấy lãi. Ông bảo, con trâu vừa cho sức kéo vừa bán buôn nên nhà ông không còn khó khăn như trước nữa. Trước đây người ta kiêng trâu có một khoáy ở gáy, hay trâu sừng lệch, nhưng giờ thì không kiêng vì cũng chỉ nuôi vài ba tháng rồi bán đi thôi… Trà My