Hương Tết Việt xưa trong cảm nhận một người Mỹ
“Tôi không thể hiểu được đất nước con người Việt Nam, đặc biệt là văn hóa, nếu tôi không tham dự Tết cổ truyền Việt Nam”, Dana Sachs - nhà báo tự do, dịch giả người Mỹ từng có thời gian sống ở Hà Nội đầu những năm 1990 cảm nhận.
Tôi đã có dịp sống ở Hà Nội hồi đầu những năm 1990 và đã được “nếm trải” đủ những kiểu thời tiết khác nhau của bốn mùa, từ những ngày giá lạnh nhất của mùa đông đến những ngày oi ả, nóng nực nhất của mùa hè. Tôi cũng có cơ hội tham gia những lễ hội quan trọng của Việt Nam như Ngày Quốc tế Phụ nữ 8/3, Nhà giáo Việt Nam 20/11… đặc biệt là Tết. Ý nghĩa đặc biệt Đối với người Việt Nam, từ “Tết” gợi lên nhiều ý nghĩa khác nhau. Tết là lễ hội mừng năm mới của người Việt, là khoảng thời gian quan trọng nhất trong một năm, là dịp để mọi người nghỉ ngơi, quây quần cùng gia đình, thăm viếng lẫn nhau. Ngày Tết giống như lễ Tạ ơn hay Giáng sinh vậy. Thời gian một năm sống ở Việt Nam, tôi đã làm quen được với rất nhiều bạn bè người Việt, và đương nhiên, họ rất muốn tôi ở lại Việt Nam ăn Tết. Lúc đó, những gì tôi có thể mường tượng về Tết là một quãng thời gian mưa dầm ẩm ướt, lạnh, nhà nhà đốt pháo tưng bừng, những bữa tiệc triền miên… hoàn toàn không có gì hấp dẫn. Tôi đã hỏi một bà cụ người Hà Nội là: “Tại sao Tết lại có ý nghĩa quan trọng với người Việt như vậy?”. Cụ trả lời: “Những ngày đầu năm đánh dấu sự bắt đầu cho 12 tháng trong năm mới. Người Việt quan niệm, nếu ai có một kì nghỉ Tết vui vẻ thì họ cũng sẽ có một năm mới hạnh phúc và may mắn. Ngược lại, nếu ai có một cái Tết buồn bã thì người đó cũng sẽ có một năm mới không mấy thành công”. Tôi hoang mang lắm. Tôi sinh ra và lớn lên ở Mỹ với một nền văn hóa khác, và tôi không tin là thành quả của 12 tháng lại được quyết định chỉ trong vòng một tuần lễ đầu năm. Tôi đã định về nước thì một người bạn Việt Nam nói với tôi rằng: “Bạn sẽ không bao giờ hiểu được đất nước, con người Việt Nam nếu như không đón Tết ở Việt Nam”. Và tôi đã quyết định ở lại. Theo truyền thống, vào những ngày giáp Tết, mọi người thường mang những món quà đến tặng cho bạn bè, hàng xóm và người thân. Để đáp ứng nhu cầu quà Tết trong những ngày này, có rất nhiều cửa hàng mọc lên trên khắp các nẻo đường, những băng rôn đỏ với những câu chúc mọi người một năm mới hạnh phúc, an lành, hay đơn giản là quảng cáo cho các sản phẩm họ bày bán, được chăng lên ở khắp nơi. Tôi đã đi tham quan một trong những khu chợ Tết lớn nhất Hà Nội, gần khách sạn Metropole. Ở các gian hàng của khu chợ này, người ta bày bán rất nhiều loại mứt. Một phụ nữ bán hàng đang cặm cụi cân nửa cân mứt mơ cho một người khách, một ít mứt dừa cho một người khác và một ít mứt gừng cho một người khác nữa. Hạt dưa và hạt hướng dương cũng là những dấu hiệu báo Tết đến. Người Việt Nam có thể ăn hạt dưa và hạt hướng dương quanh năm, nhưng khi Tết đến gần thì họ mua nhiều hơn. Đây là những loại hạt phổ biến nhất trong ngày Tết, nhà nào cũng có, ăn rất bùi. Tôi để ý thấy ở một khu khác trong khu chợ này bày bán những món hàng khác như: rượu mơ, vodka, xúc xích rán, và những hộp bánh quy đường hiệu Danish. Sắc màu mùa xuân Vài tuần trước Tết, trên mọi nẻo đường của thành phố xuất hiện ngày càng nhiều những người bán hàng rong. Họ bán những cây cam, cây quất và những cây hoa đào nhỏ, một loại cây có hoa nhỏ màu hồng nở rộ vào mùa xuân rất đẹp. Hoa đào là một phần quan trọng trong ngày Tết của người Hà Nội, cũng giống như cây thông Noel vậy. Đi lang thang trên phố với những chậu cây được treo xung quanh khung xe, những người bán hàng đưa ra giá, mặc cả, còn những người mua hàng thì kiểm tra những chậu cây rất cẩn thận, tìm kiếm và loại ngay những cây có khuyết điểm ở cành, nụ hay ở hoa. Tuy nhiên, nếu ai muốn chọn được một cây hoa Tết ưng ý và đẹp thật sự thì họ phải đến chợ hoa ngày Tết ở trung tâm phố cổ. Tôi đã đạp xe qua khu chợ đó và thích thú dừng lại giữa một rừng cây cảnh và hoa. Những người bán cây đứng co ro, mặc những cái áo rét dày cộm. Khi những cơn gió rít qua, tôi cũng phải cài lại tất cả các khuy áo ở trước ngực. Chiếc khăn hồng thêu những bông hoa đào nở rộ quàng quanh cổ không thể cản được cái lạnh run người của những ngày cuối đông, nhưng chính cái lạnh đó báo hiệu của một mùa xuân đang đến gần. Nhìn quanh thành phố, tôi cảm nhận được không khí mọi người chuẩn bị Tết thật nhộn nhịp. Người người bắt đầu đi chợ mua sắm Tết. Trẻ em được bố mẹ đưa đi cắt tóc, mua sắm quần áo mới. Mọi người lau chùi, dọn dẹp nhà cửa và rửa xe máy, xe đạp cho đến khi chúng sáng ra như mới. Những cây hoa đào nhỏ được đặt trang trọng trong phòng khách, trước cửa hàng hay các văn phòng. Ai cũng háo hức chờ đón Tết. Trong suốt cả năm, người Việt Nam dùng lịch dương để tính ngày làm việc, nhưng đến Tết, họ lại chuyển sang dùng lịch âm. Người Việt Nam gọi đêm bắt đầu chuyển sang năm mới là “Đêm ba mươi”, hay “Đêm giao thừa”. Người Việt có một phong tục rất hay và lạ, đó là tục mời một người nào đó là người đầu tiên đặt chân đến nhà họ vào năm mới. Người ta gọi đó là tục “xông đất”. Người “xông đất” phải là người đã và đang gặt hái được rất nhiều thành công hoặc được chủ nhà tin là sẽ mang lại may mắn. Là người nước ngoài, không biết mình có mang lại may mắn cho ai hay không, nhưng tôi vẫn được nhiều gia đình người Việt mời “xông đất”. Thế rồi ngày 30 Tết cũng đến, tôi đã hoàn thành lịch đi thăm bạn bè, một chương trình dày đặc. Những ngày này, đi đến đâu tôi cũng được thưởng thức những món ăn rất ngon và đặc biệt. Thành ngữ Việt Nam có câu “đói giỗ cha, no ba ngày tết” là như vậy. Ở một khía cạnh nào đó, ngày Tết ở Việt Nam giống với lễ Tạ ơn ở các nước phương Tây, nhưng lễ Tạ ơn sơ sài hơn vì người Việt Nam tổ chức Tết liên tục trong ít nhất ba ngày. Những món ăn thường có trong dịp này là nem, giò, dưa hành và quan trọng nhất là bánh chưng, một loại bánh làm bằng gạo nếp có nhân đậu xanh và thịt lợn rất thơm ngon. Bánh chưng là món ăn không thể thiếu trong ngày Tết của người Việt Nam. Họ còn dùng bánh chưng để trang trí bàn thờ tổ tiên. Trời đất giao hòa Tôi đến nhà một người bạn, tên Cầm, để giúp cô chuẩn bị đồ cúng cho đêm giao thừa. Gia đình Cầm đã chuẩn bị bánh chưng từ trước nhưng vẫn còn khá nhiều việc phải làm. Tôi ngồi trên sàn nhà cuốn nem với hai mẹ con Cầm, còn chị gái cô thì lo bày biện các món ăn để cúng tổ tiên. Khi chúng tôi chuẩn bị xong các món ăn thì thời khắc giao thừa cũng đến, hai chị em Cầm đặt tất cả các món ăn lên trên bàn thờ gia đình, thắp hương và khấn gì đó nho nhỏ. Theo truyền thống, chỉ khi hương tàn thì người ta mới được ăn các món ăn đó nên chúng tôi vừa làm những việc lặt vặt dưới bếp vừa chờ đợi. Hương đã cháy xong, thức ăn được bày ra bàn ăn để mọi người trong gia đình cùng thưởng thức. Chúng tôi ăn bữa ăn đầu tiên của năm mới trong im lặng, không phải ngày lễ này có truyền thống như thế mà vì ai cũng đã khá mệt mỏi. Những người phụ nữ trong gia đình đã phải trải qua một tuần cuối cùng của năm với hàng núi công việc, lau dọn nhà cửa, nấu nướng chuẩn bị cho Tết... Sau khi ăn xong, tôi và Cầm đi vào trung tâm thành phố, đến bờ hồ Hoàn Kiếm để hòa mình vào không khí Tết cùng mọi người. Trên khắp mọi nẻo đường và lối đi lúc này, tôi hoàn toàn có thể cảm nhận được những người đang đứng cạnh tôi lúc đó đang rất vui vẻ và hạnh phúc. Họ quay sang chúc nhau có một năm mới tốt đẹp hơn. Chính tại thời điểm đó, tôi biết rằng, những gì mà người bạn Việt Nam của tôi nói là rất đúng. Tôi không thể hiểu được đất nước, con người và đặc biệt là văn hóa Việt Nam nếu như tôi không tham dự Tết cổ truyền Việt Nam. Thời tiết có thể rất lạnh, tôi sẽ phải ăn quá nhiều nhưng tôi cảm thấy rất vui, suy nghĩ có nhiều thay đổi sau Tết và người tôi tràn đầy hi vọng, hi vọng về một tương lai tốt đẹp hơn. Pháo có thể rất ồn ào. Tôi có thể cảm thấy hơi mệt, đầu tôi có thể rất đau, nhưng tôi vẫn sống, phổi của tôi vẫn hít thở không khí trong lành, tai tôi vẫn có thể nghe thấy, và quan trọng nhất sự hiểu biết về một nền văn hóa mới, sự ý thức được sức mạnh của những gì đang diễn ra xung quanh mình. Là một người ngoại quốc, tôi không bao giờ có thể hiểu được một cách đầy đủ nhất về ý nghĩa của ngày Tết cổ truyền ở Việt Nam nhưng tôi biết rằng tôi đã được trải qua một trong những ngày lễ kì lạ nhất – Tết của người Việt. Nhật Anh (Theo Adopt Vietnam)