Майнбаярын Тулгат - Эрин үеэ эрэн хайхуй
<div class="article-body">
          <h2><div>Unread-ийн “20 х 20” шинэ төсөлд тавтай морил.</div><div><br></div><div>Энэхүү төсөл нь Монголын шинэ үеийн нийгмийн лидер, зүтгэлтнүүдийг танилцуулах зорилготой билээ. Үүнийг санаачилсан учир гэвээс өдгөө монголчууд, тэр дундаа залуучууд үлгэр дууриал авах лидерүүдийн дутагдалд орчихоод байна. Нийгэмдээ өөрчлөлт хийх чинхүү тэмүүлэлтэй, гол нь түүндээ хоосон үгс, башир залиар бус үзэл санаа, ёс зүй, шинэ цагийн боловсролоор гишгүүр хийн хүрэх, туулсан замнал болоод тэмүүлэх ирээдүйгээрээ итгэл үнэмшил төрүүлэх тийм нийгмийн зүтгэлтнүүдийг цаг үе нэхэн шаардаж байна. Цаг үеийн энэ дуудлагын нэгээхэн хариу болгож бид өөрсдийн зүгээс итгэл найдвар тавьж буй лидерүүдийг нам, бүлэг үл харгалзан танилцуулахаар зорьсон юм. </div><div><br></div><div>Текст, гэрэл зураг, видео, гар бичмэл бүхий энэхүү интерактив контентоороо бид зочдоо нэвт зураглан танилцуулах бөгөөд ажил, амьдралынх нь хамгийн онцлууштай зүйлс, үзэл санаа, үнэт зүйлс, мөрөөдөл зорилгыг нь дэлгэн тавих болно. Эхний арван асуулт нь зочны сонголт байх бол сүүлийн арав нь зочин бүрийн хариулах учиртай асуултууд байна гэдгийг онцлон дурдъя.</div></h2><h2>Төслийн эхний зочноор сонгосон эрхэм бол Майнбаярын Тулгат юм. 2000-аад оны эхэн, дунд үеийн интернэт хэрэглэгчид, блогчид түүнийг “Эрин Тулгат” нэрээр нь андахгүй. Тэрээр Азидаа төдийгүй дэлхийн топ гэгдэх их сургуулиас, компаниас ажил амьдралын гараагаа эхэлж, бизнесийн талбарт өндөр үр бүтээлтэйгээр 15 жил ажилласан юм. Японы Мэйжигийн хувьсгал, АНУ-ын тусгаар тогтнол зэрэг улс үндэстэнээ шинэчлэн мандуулсан түүхээс урам зориг авч, үзэл санаагаа төлөвшүүлсэн тэрээр “Эмос” зэрэг олон клуб, залуусын нэгдлийг үүсгэн, ердөө 26 настайдаа нийтлэлийн номоо гаргаж байв. Ийнхүү даруу бөгөөд дайчин чанарыг хослуулсан, аажим бөгөөд итгэлтэй урагшилж буй М.Тулгаттай танилцана уу.</h2><div class="uk-margin-bottom uk-margin-top"><iframe width="614" height="380" frameborder="0" allowfullscreen src="//www.youtube.com/embed/y2kZc62l1JI?rel=0"></iframe>
</div><h1>1. Хайр</h1><p>Миний хань япон бүсгүй бий. Би түүнтэйгээ Японд ажиллаж байхдаа нэгэн арга хэмжээн дээр танилцсан юм. Анх хараад л ямар хөөрхөн охин бэ гээд шууд дурласан. Хайр сэтгэлийн хувьд миний аз болоход хаягдаж, хагацаж, янз бүрийн драм үзэлгүй таалагдсан тэр охинтойгоо үерхэж, гэр бүл болоод гурван сайхан хүүхдийн эцэг эх болжээ. Харь орноос намайг дагаад ирснийг нь бодохлээр хайр хүрч, юун дээр ч бууж өгөхөд бэлэн байдаг. Хэрэлдэх нь битгий хэл, чангахан ч дуугарч үзээгүй. Хүүхдүүд маань гэр бүлийн ийм таатай орчинд өсөж хүмүүжиж байгаад баярладаг. Япон эмэгтэйчүүдийн хүүхдээ хүмүүжүүлэх арга барил нэлээн өөр шүү. Уйгагүй ярьж, ойлгуулах байдлаар тулж ажиллаж байгаа харагддаг. Хүүхдүүдийн маань ангийн багш нар, аав ээжүүд ч “туршлага судлах” байдлаар арга барилыг нь асууж сонирхож байдаг. <br> <br>Хамтын амьдралд хэрэгжүүлж болох нэг аргаас хуваалцахад, бид хоёр үерхээд удаагүй байхдаа нэг номыг дундаа барьж байгаад чанга дуудаж хамтдаа уншдаг байсан. Энэ дадал бид хоёрыг нийтлэг үнэт зүйлтэй болоход, бие биеэ илүү ойлгодог болоход тусалсан гэж боддог юм. Залуучуудыг туршаад үзээрэй гэж санал болгоё.</p>
<h1>2. Софтбанк</h1><p>Японы хамгийн том компаниудын нэг Softbank-нд ажилласан таван жил бол миний амьдралын чухал цаг мөч байсан. Алдарт бизнесмен Масаёоши Соны удирддаг тус компанид ажилласан анхны монгол хүн болж байлаа. Одоо бол арваад монгол байдаг гэнэ лээ. Би тус компанийн Бизнес төлөвлөлтийн хэлтэст компанийн төсөв, эдийн засгийн тооцоолол дээр ажилладаг байв. Бүх л гэрээ төсөвтэй учраас манай хэлтсээр дамжина. Ажлын онцлогоос шалтгаалж дандаа хэлтсийн дарга буюу түүнээс албатай хүмүүстэй харилцдаг байсан нь ажилд шинээр орсон бусад залуустай харьцуулахад азтай хэрэг. Тайлан тооцоо гаргах, бичиг баримт бэлдэх ажилд таван жил нухлуулсан минь надад асар ихийг сургасан. Тухайн үед дандаа л илүү цагаар, маш их ажилладаг байв. <a href="https://www.softbank.jp/en//" target="_blank">Softbank</a>-нд ажилласан минь Монголдоо ирээд бизнесийн менежерээр ажиллах үндэс суурь болж өгсөн. Компанийн менежмент яаж явах ёстой вэ, төсөв санхүүг хэрхэн тооцон гаргаж, түүнд хяналт тавих ёстой вэ гээд л олон зүйл нь хожим хойно их хэрэг болсон. Тэнд тогтвортой сайн ажиллаж байсан ч монголчуудын адилаар эх орныхоо хөгжил цэцэглэлтэд хувь нэмэр оруулахаар буцаад ирсэн дээ.</p>
<p><img class="uk-width-1-1 lightbox" alt="" src="https://unread.today/files/48/05ce05f9b4fd7f899f4467793f314814.png"></p><h1>3. Киотогийн оюутан</h1><p>Би нийслэлийн 33-р сургуульд сурч байгаад 8-р ангидаа 1-р сургуульд шилжин суралцаж, төгссөн. Шинээр орсон ангийнхан маань тооны гүнзгий сургалтаар нэг жил явчихсан тул би хичээлдээ асар хойно хаягдсан байлаа. Тэгээд маш их хичээллэж, биеэ дайчилсны хүчинд хоцрогдлоо арилгаж билээ. Ахлах ангидаа Мэдээлэл зүйн улсын олимпиадаас хүрэл медаль аван, урилгаар МУИС-ийн МКС-д элсэж нэг жил суралцсан. Тэгээд Японы засгийн газрын тэтгэлэгт шалгалт өгч тэнцээд Япон улсыг зорьсон доо. Тэнд<a href="https://www.kyoto-u.ac.jp/en" target="_blank"> Киотогийн их сургуульд</a> эдийн засагч мэргэжлээр бакалавр хамгаалж, үргэлжлүүлэн сургуульдаа магистрт суралцаж төгссөн юм. <br> <br>Мэдээж өнөөгийн боловсролын чанарт их санаа зовж явдаг. Багшийн цалин хангамжийг нэмэгдүүлж, сургуулийн багш, захирлуудыг өөр, өөр сургуулиудад сэлгэн ажиллуулж, сургуулиудын чанарын ялгааг багасгасан жишээ улс орнуудад цөөнгүй байдаг юм билээ. Би Ардчилсан намын Боловсрол, хөдөлмөр эрхлэлтийн бодлогын зөвлөлд харьяалагддаг. Өнөөгийн боловсрол хөдөлмөр эрхлэлттэй нягт уялдах ёстой гэж үздэг юм.</p>
<h1>4. Гэр бүл</h1><p>Би Улаанбаатарт, хуучнаар Сансарын “Микрт” багш аав, эмч ээжийн хүү болж төрсөн. Дээрээ нэг эгчтэй. Өвөө, эмээ нар маань Булганы Тэшиг, Хутаг-Өндөр, Гурванбулаг гээд хангай, хээр хосолсон, байгалийн үзэсгэлэн бүрдсэн сум, орон нутгийн угшилтай. Аавын минь талд багш, зохиолч, сэтгүүлч, ээжийн минь талд санхүү эдийн засагч, соёлын яамны удирдах албан тушаалын хүмүүс байлаа. Одоо би эхнэр, 3 хүүхдийн хамт Баянзүрх дүүрэгт амьдарч байна.</p>
<p><img class="uk-width-1-1 lightbox" alt="" src="https://unread.today/files/48/6b0c1b0cdfb2af4428bb4ffb6045068c.jpg"></p><p><img class="uk-width-1-1 lightbox" alt="" src="https://unread.today/files/48/0eb08dec60db6c75fe22313d0deea606.jpg"></p><p><img class="uk-width-1-1 lightbox" alt="" src="https://unread.today/files/48/3a80d06374fbc92cfcaed784528a86bc.jpg"></p><p><img class="uk-width-1-1 lightbox" alt="" src="https://unread.today/files/48/5808d5e38467c5a92a5eed4d4b19dc78.jpg"></p><h1>5. Микрийн хүүхэд</h1><p>Хүүхэд нас минь социализмын жилүүд, 90-ээд онд өнгөрсөн. Даруухан томоотой ч, тэрүүхэндээ бизнес хийчихдэг хүүхэд байсан. Касет аваад дуу бичээд хоёр нугалж “тохиролцооны” дэлгүүрүүдэд тавина. Вокзалаас сүү, ногоо бөөндөж аваад гэрийнхээ орчимд зардаг байв. Ахлах ангидаа найзтайгаа “Эрдэм төв” гэж байгуулаад айлын хүүхдүүдэд давтлага өгдөг байв. Үүний хүчинд аав ээжээсээ барагтай мөнгө авдаггүй, өөрийгөө болгоод явдаг байжээ. Гэртээ анхны тоос сорогчийг нь авч, тухайн үед бидэндээ л үнэтэй байсан кабелийн ТВ тавиулж, төлбөрийг нь сар бүр хийдэг сэн. Гэр бүлийнхний нөлөөгөөр нийгэм, улс төрийн асуудалд сонирхолтой, чих тавьдаг, ангийнхандаа ардчилал энэ тэр гээд л ярьдаг байлаа. Ханын сонин гаргаад л, энд тэнд яриа, уулзалтад очоод л нийгмийн идэвхтэй хүүхэд байсан.</p>
<h1>6. Өөдрөг үзэлтэн</h1><p>Би ерөнхийдөө өөдрөг үзэлтэй, ямар ч хэцүү зүйл тохиолдсон энэ бол бурхан намайг сорьж байна гэдэг ч юм уу, сайн талаас нь авч үздэг. Бас хүмүүсийг аль болох сайн талаас нь харж, хүнд итгэл өгдөг. Ер нь тас хар, эсвэл цав цагаан хүн гэж байдаггүй. Тухайн орон зай, цаг хугацаанаас, сэтгэл санааны байдлаас хамаарч хүн харилцан өөр үйл хөдлөл хийнэ, шийдвэр гаргана. Харин хүнд итгэж, сайн талаас нь харж, хүндэлж харьцсанаар эргээд ихэнх тохиолдолд хүний сайн чанарыг уудлан гаргаж болдог юм шиг санагддаг. <br> <br>Мөн “хариуцлагаас хэзээ ч зугтахгүй, бодит үнэнтэй нүүр тулна” гэдэг зарчмыг баримталдаг. Ачааны хүндийг үүрэх, асуудалтай улаан нүүрээрээ тулах амаргүй ч урагшилъя гэсэн хүн бүрийн хийх л ёстой зүйл. Алдаа гаргачихаад “уучлаарай” гээд хэлчихэж чаддаггүй хүн манайд олон байдаг нь харамсалтай.</p>
<p><img class="uk-width-1-1 lightbox" alt="" src="https://unread.today/files/48/8a084631e8a4a1d646c44eef71dc7197.png"></p><h1>7. Аялгуунд уярагч</h1><p>Би хөгжимд дуртай. Бүх л төрөл жанрын дуу хөгжмийг сонсдог. Одоо хүүхдүүд маань хийл, төгөлдөр хуурт суралцаж, багаасаа хөгжмийн боловсрол эзэмшиж байна. Охин маань ноднин Чех улсад болсон Косианы нэрэмжит өсвөрийн хийлчдийн олон улсын уралдаанд 2-р байр эзэлсэн. Том хүү ч бас янз бүрийн тэмцээнд оролцож, биднийгээ баярлуулна. Одоо гуравтай бага хүү маань үнэн гайхмаар, ноот хараад төгөлдөр хуур дардаг болчихлоо. Хамаатан садныхаар явахдаа зөөврийн хөгжмөө чирч очоод “тоглолт хийж” өхөөрдүүлнэ шүү дээ. Бид тав өнгөрсөн жил <a href="https://www.youtube.com/watch?v=m_OsoP54Wm0" target="_blank">"We’re The World" дууг дуулж </a>нэг клип хийлгэсэн нь дурсамжтай сайхан зүйл болсон. Бас нэг хөгжилтэй эвлүүлэг видео хийсэн. Иймэрхүү гэр бүлийн дурсамж үлдээх зүйлийг боломжоороо үргэлжлүүлээд явахыг бодож байна. Хүүхдүүд маань энэ бичлэгээ найзууддаа үзүүлээд их баяртай байдаг, бид өөрсдөө ч гэр бүлээрээ хааяа дахин тавьж үзнэ.</p>
<h1>8. Ном бүтээгч</h1><p> Одоо цаг зав муутай болсон ч зав гарвал хийдэг цөөн зүйлсийн нэг нь ном унших. Өнгөрсөн хугацаанд цөөнгүй ном бүтээхэд хувь нэмрээ оруулжээ. Японд 26 настай байхдаа өөрийн нийтлэлүүдийн эмхэтгэл “Бусгаар тогтносон Монгол” номоо гаргаж байлаа. <a href="https://www.facebook.com/profile.php?id=100079466094533" target="_blank">ЭМОС клуб</a>ийг санаачлан байгуулж, гишүүдийнхээ хамтаар Монголд сурч буй хүүхэд залуучуудад зориулан “Өөрийгөө хөгжүүлье”, “Мэргэжлээ хэрхэн зөв сонгох вэ?” зэрэг номыг бүтээж, Мобикомын япон хөрөнгө оруулагч KDDI-ийн үүсгэн байгуулсан Инамори Казүогийн "Passion for Success" номыг “<a href="https://unread.today/c/1558" target="_blank">Амжилтад хүрэх гал эрмэлзэл” нэрээр орчуулж </a>байв. Клуб маань үүнээс хойш дахиад хэд хэдэн ном гаргасан. Хамгийн сүүлд энэ сард аавынхаа эмхэтгэсэн “С.Цогтсайхан: Амьдрал, тэмцэл, уран бүтээл” номын редактороор ажиллалаа.<br><br>Заримдаа би бэрхшээл, сорил тулгарсан үед оюутан байсан үедээ уншиж, үзэл бодлоо төлөвшүүлж, эрч хүч авч байсан номуудаа эргүүлж харах дуртай. Тэр үеийн мэдрэмж сэргэх шиг болдог юм. </p>
<h1>9. Бахархал</h1><p> Би сүүлийн 7 жил "<a href="https://www.facebook.com/khishigarvin.mn/" target="_blank">Хишиг Арвин Индустриал</a>" компанийн ерөнхий менежерээс эхлээд дэд захирлаар ажилласан. Манай хамаатны үүсгэн байгуулсан энэ компани намайг ажлаа авахад 350 гаруй ажилтантай компани байсан. Энэ хугацаанд манай компани Эрдэнэс Таван Толгой, Саусгоби Сэндс зэрэг уул уурхайн томоохон төслүүдэд гүйцэтгэгч оператороор ажиласан. Том төслүүдийг монголчуудыг өөрсдөө гүйцэтгэж чадахгүй гэсэн ойлголтыг арилгаж буй цөөхөн компанийн нэг.<br><br>"Эрдэнэс Таван Толгой" нь олон жилийн өмнө Чалкогоос 350 сая доллар зээлж аваад, түүнийг нь засгийн газар хүний хөгжлийн мөнгө гэж тараасныг хүмүүс мэднэ. Ингэхдээ Чалкотой нүүрсээ зах зээлийн үнээс доогуур зарах гэрээ хийж, бас гадны өндөр үнэтэй компаниар олборлолтоо хийлгэж их алдагдал хүлээсэн. Манай компани Эрдэнэс Таван Толгойн төслийн тендерт ялж, 3 дахин хямдаар олборлолт хийх болсон. Улмаар Эрдэнэс Таван Толгой компани 2017 онд Чалкогийн өрийг барагдуулаад, 2018 онд Монголын банкуудын өрөө төлөөд, 2019 онд нэг их наядын цэвэр ашигтай ажилласан. Түүнээсээ одоо иргэдэд хувь хүртээх гэж байна. Миний хувьд өнгөрсөн хугацаанд компанийн менежментэд сэтгэл зүрхээ зориулан ажиллаж, хариуцлагатай төслүүдийг амжилттай авч явахад анхаарч ирсэн. Одоо "Хишиг Арвин" 2000 гаруй ажилтантай, хүлээн зөвшөөрөгдсөн үндэсний томоохон бүтээн байгуулагч компани болоод байна. Улс орны хөгжилд чухал нөлөөтэй төслүүдэд хувь нэмэр оруулсан компаниараа, түүний нэг хэсэг болж ажилласан өөрөөрөө бахархдаг. </p>
<h1>10. Дуртай үг</h1><p>Япончуудын "Зөв бөгөөд түүндээ итгэлтэй, тайван яв” (正々堂々と生きる) гэсэн үгийг өөртөө хэлэх дуртай. Хүн зөвийг үйлдэж, зөв амьдарч байгаа бол хэн ч юу ч гэж хэлж байсан, өөртөө итгэлтэй, зоригтой, уужуу тайван яв гэсэн санаа юм.<br><br>Мөн "Хүн хамгийн том тулалдаанд ялахын тулд олон жижиг тулаанд ялагдал хүлээдэг" гэж гоё үг бий. Дунд сургууль төгсөөд их сургуулийн элсэлтийн шалгалт өгөх үедээ би гэдэг хүн чинь мэдээлэл зүйн улсын олимпиадын медальтай, онц сурлагатай, өөртөө бардсан, итгэлтэй хүн байлаа шүү дээ. Гэтэл МУИС-ийн Эдийн засгийн факультетэд шалгалт өгөөд улаан шугамнаас доогуур орчихсон. Зунжингаа сэтгэлээр уначихаж билээ. Тэгээд олимпиадад амжилт гаргасан гэдгээрээ урилгаар МУИС-ийн МКС-д элсэж, нэгдүгээр курстээ өөрийгөө их дайчилсан даа. Ер нь л гадагшаа явж суръя гэж шийдсэн. Тэгсээр 1-р курс төгсөх зунаа<a href="https://www.studyinjapan.go.jp/en/planning/scholarships/mext-scholarships/examination.html" target="_blank"> Японы засгийн газрын тэтгэлэгт шалгалт өгөөд </a>тэнцсэн. Хэрвээ би МУИС-ийн эдийн засагт төвөггүй орсон бол Япон явж чадахгүй л байсан. </p>
<p><img class="uk-width-1-1 lightbox" alt="" src="https://unread.today/files/48/f47f3c5ce2106821d7becd7e1489138a.jpg"></p><h1>11. Өнөөг хүртэл</h1><p>Сүүлийн 7 жил хоёр зүйл дээр төвлөрч ажиллалаа. Нэг нь компанийн менежмент. Миний үндсэн ажил. Нөгөөх нь дүүрэг болон нийслэлийн иргэдийн хурал. Энэ нь сонгуульт ажил. <br> <br>Сүүлийнхээс нь эхэлж ярихад, нийслэл, дүүрэгт янз бүрийн журам, хөтөлбөр зэрэгт санал, санаачилга гаргах зэргээр иргэдийн өмнө тулгамдсан асуудлыг шийдэхээр ажиллаж ирсэн боловч, ер нь асуудлыг үндсээр нь шийдэх эсэх нь хууль дээр очоод л гацаж байна. Орон нутгийн хурлын эрх хэмжээ бага, бие дааж хөгжүүлэх боломж дутагдалтай байна. Дүүргийн, нийслэлийн гэсэн давхардсан олон хурал хэрэггүй. Нэг л хурал байдаг, харин тэрний төлөөлөгч нар нь өөр давхар ажил хийхгүй, УИХ шиг төлөөлөх, бодлого хэрэгжүүлэх ажилдаа төвлөрдөг болгох хэрэгтэй. <br> <br>Нөгөө асуудал. Мянга, хоёр мянган хүнтэй аж ахуйг авч явна гэдэг хэцүү. Манай эдийн засаг жижиг, савлагаатай. Хэзээ ч дампуурч болзошгүй. Нэг л алдаа гаргахад хорвоогоор нэг юм болно. Дээр нь төрийн байгууллага шат шатандаа дарамтлаастай. Бизнес хийж, баялаг бүтээгээд явж байгаа цөөн хүмүүсээ ад үзнэ. Тэднийг тойроод баахан паразитууд. <br> <br>Манайд хувийн хэвшил үнэхээр шоовдор хүүхэд шиг л байх юм. Хувийн хэвшлийнхэн өөрөө өөрсдийнхөө төлөө нэгдэж, дуугарч чадахгүй байгаагийн ч буруу. Монгол орон зүйрлэвэл “хэлдэг гурав, хийдэг ганц” болчихоод байна. Тиймээс би хувийн хэвшлийг хамгаалж дуугарах дуу хоолой нь болъё гэж бодох болсон.</p>
<h1></h1><p>Бага байхад минь Монгол оронд Ардчилсан хувьсгал өрнөсөн. Авга ах “Хонхын” С.Цогтсайхан, аав болон тэдний найз нар тэргүүн эгнээнд нь явсан. Хэдийгээр жаахан хүүхэд байсан ч надад маш том ирээдүй, сайн сайхан цаг ирж байгаа мэт санагддаг байлаа. Аав минь сургууль дээрээ МоАХ-ын салбар зөвлөлийг байгуулаад ажлаасаа халагдаж, ид залуу насандаа энд тэнд ад үзэгдэж явсан. Одоо гучин жил өнгөрөхөд ардчилалын ахмадууд “бид ийм ардчилалыг хүсээгүй” гээд л явж байна. Амжилт, ололт ч байгааг үгүйсгэхгүй. Гэхдээ л монголчуудын чин сэтгэлээсээ хүсэн хүлээсэн тэр ардчилсан, эрүүл шударга нийгмийг бий болгоход дараа үеийн залуус бид хувь нэмрээ оруулах ёстой гэж боддог. Өвөө эмээ маань ч тэгж захисан. Багаасаа л нийгмийн идэвхтэй явсан даа.<br></p>
<h1>13. Үзэл баримтлал</h1><p>Хүний амьдралыг утга учиртай болгодог зүйл юу вэ? Эрх чөлөө. Хүн өөрийнхөө хүссэн ажлыг хийж, хэлье гэсэн үгээ хэлж, бүтээе гэсэн бүтээлээ туурвиж, хариуцлагаа өөрөө хүлээж, амьдралдаа эзэн байх явдал. Хүний амьдралд хөндлөнгөөс оролцож, хэний ч юм зохиосон нийгэм журам, эсвэл үлгэрийн фантазын төлөө хэн нэгний амьдралыг золиосолдог, багаж зэвсэг болгодог нийгмийг монголчууд өмнө нь үзсэн. Хувь хүний эрх чөлөө гэдэг бол дураараа байхын нэр биш. Эрх тэгш, хүндэтгэлтэй, бие даасан байдлаар амьдрахын нэр. <br> <br>Хүний нийгэмд хөгжил авчирдаг зүйл юу вэ? Бас л эрх чөлөө. Хувь хүний санаачилга, хувийн хэвшлийн менежмент, олон янзын үзэл бодол, итгэл бишрэл, амьдралын хэв маяг, олон өнгө бүрдэх нь хөгжлийн үндэс болдог. Төр бол хамгийн багаар л оролцох ёстой. Ер нь “төр” гэдгийн цаана хэдэн дарга нар л сууж байгаа шүү дээ. Тиймээс миний улс төрийн хувьд миний үзэл баримтлал бол “либерал”, баруун төвийн. Зарим хүмүүс либерализмыг Америкийнхаар ойлгоод байдаг. Тэр бол бүр зүүний, огт өөр ойлголт. Зүүний үзэл баримтлалтай улс төрчид өөрсдийгөө мундаг, ухаантай гэж, бусдыг өөрийгөө авч явах чадамжгүй, халамжлах ёстой гэж, түүний үр дүнд нэг их сайхан нийгмийг бий болгох багаж зэвсэг мэтээр харах гээд байдаг (paternalism). Үгүй. Хүн бүрийн амьдрал нандин. Хүн ганц л төрнө.</p>
<h1>14. Үнэт зүйлс</h1><p>Би хувь заяагаараа бахархдаг. Надад заяасан удам угшил, аав, ээж, бурханаас хайрласан гэр бүл, үр хүүхэд. Эх орон, сайхан түүх. Нөхөрлөж ирсэн найз нөхөд, хамт олон. Өнөөдрийг хүртэл явж ирсэн амьдрал, сэтгэл зүрхээ зориулсан бүхэн, олж авсан нэр төр. Би боломжтой байсан ч гэсэн энэ амьдралаа өөр ямар ч амьдралаар солихгүй байсан. Тийм л үнэ цэнтэй. Өөрийгөө хямд байх уу, үнэтэй байх уу гэдгийг хүн өөрөө л шийддэг. Жаахан ч гэсэн худал хэлэх, хулгай хийхэд л хүний үнэ цэн навс унадаг. Юунд ч худалдагдахгүй, ам бардам, үнэ цэнтэй амьдрах л хамгийн сайхан. <br> <br>Өдөр тутам баримталдаг зарчим гэвэл амиа бодох биш, бусдыгаа бодох, нийтлэг эрх ашгаа бодох байдлаар аливаад ханддаг. Тиймээс ч бусадтай зөрчилдөөд байх нь бага байдаг болов уу. Ер нь бизнест ч тэр, нийгэм-улс төрийн амьдралд ч тэр хүмүүс шалихгүй юмнаас болж зөрчилдөх, үл ойлголцох, тэр жижиг юм нь том үр дагавар авчирч, ажил унаж, төсөл дампуурч байгаа нь харагддаг. Нэг дарга ирнэ. Миний хүмүүс, тэрний хүмүүс, манай танай тал гэнэ. Тэгээд багаа бүрдүүлнэ гээд хуугаар нь хална. Утгагүй. Би лав өнөөдрийг хүртэл бизнесийн байгууллагад ч, улс төрийн хүрээнд ч, очсон газраа, байгаа хүмүүстэй нь учраа олоод, сайхан баг хамт олон болоод л ажиллаж ирсэн. Энэ миний нэг онцлог байх.</p>
<p><img class="uk-width-1-1 lightbox" alt="" src="https://unread.today/files/48/61de8a41776d3bf46c22998b65b1f4ed.jpg"></p><h1>15. Нийгмийн ажил</h1><p>Би оюутан байхын л нийгмийн ажилд идэвхтэй оролцдог байсан. Япон дахь монголчуудын холбоог байгуулан тэргүүнээр нь ажиллаж байсан. Бүх Японы их дээд сургуулиудын хоршооллын (University Co-op) гадаад оюутны зөвлөл гэж байдаг. Түүний дэргэдэх гадаад оюутнуудын зөвлөлийн тэргүүнээр хоёр ажил ажиллаж байв. “Вимо” гэдэг сошиал платформ үүсгэн байгуулж хэсэг ажиллуулж байсныг тэнд амьдарч байсан залуус санаж байгаа байх. Мөн найз нөхдийн хамт “ЭМОС” клубийг үүсгэн байгуулсан нь амжилттай үйл ажиллагаа явуулсаар, саяхан 15 жилийнхээ ойг тэмдэглэсэн. Одоо Японд төгсөгчдийн холбооны Удирдах зөвлөлд байна. JCI Nomadic байгууллагын ажилд бас бага зэрэг оролцдог. Гэхдээ сүүлийн жилүүдэд компанийн ажил, нийслэлийн ИТХ-ын төлөөлөгчийн ажлаа давхар хийж ирсэн болохоор өөр бусад ажил, холбоодод цаг зарцуулах боломж хомс байлаа.</p>
<h1>16. Мөрөөдөл</h1><p>Монгол орон дэлхийн өндөр хөгжилтэй 30 орны нэг болохыг харах юм сан гэж мөрөөддөг. Хөгжил гэдгийг олон янзаар хэмжиж болно л доо. Тэр дунд “Хүний хөгжил” бол дэлхий нийтийн хамгийн түгээмэл хэмжүүр юм. Хүний хөгжлийн индексээр эхний 30 орны нэг болохыг харах юм сан гэж оюутан байхаасаа боддог байлаа. Одоо манай улс энэ үзүүлэлтээр 92 дугаарт явж байна. Дэлхий дээр 200-аад орон байдгаас бид ер нь олон үзүүлэлтээр тэхий дунд нь буюу 100 орчимд эрэмбэлэгддэг. Эхний 30-д орно гэдэг бол бас хүршгүй хол зорилго биш л дээ. Цөөн хүн амтай улсыг зөв бодлогоор жолоодвол хурдан хөгжих боломжтой. Үүний тулд авлигыг бууруулах ёстой. Хүний хөгжлөөр тэргүүлж буй улсуудын авлигын индекс бас маш бага байдаг.</p>
<p><img class="uk-width-1-1 lightbox" alt="" src="https://unread.today/files/48/f9e776d44f996b202736d0d5777dc937.png"></p><p><img class="uk-width-1-1 lightbox" alt="" src="https://unread.today/files/48/5bfd5cf25cb9ed95909c45c1608eabc1.jpg"></p><h1>17. Амлалт</h1><p>Манай гэрийнхний хувьд ардчилал гэдэг нандигнан хайрладаг үнэ цэнтэй зүйл. 30 настай Монголын ардчилалд ололт ч бий, алдаа ч бий. Зарим хүмүүсийн туйлшраад байдаг шиг бүх л юм болохгүй бүтэхгүй байгаа юм биш. Гэхдээ мэдээж энэ систем өөрөө эмзэг, сайн тордож арчлахгүй бол буруугаар эргэж уруудах ч аюултай. Ийм ийм шалтгаанаар би өөрийгөө ардчиллын манаанд зогсох ёстой гэж боддог. Ардчиллыг зөв утгаар нь, зөв гольдролоор нь хөгжүүлэхийг зорино. Үүний тулд нам, улс төрийн байгууллагуудыг эрүүлжүүлэх, зөв дүр төрхтэй болгохын төлөө ажиллах учиртай. Энэ институцууд эрүүлжиж байж төр эрүүлжинэ. Сонгууль явуулах арга барилд ч мөн өөрчлөлт оруулах ёстой гэж үздэг. Энэ бол хамгийн суурь асуудал гэж бодож байна.</p>
<h1>18. Санаа зовдог зүйл</h1><p>Улс төрийн тогтолцоо маань ямар нэг байдлаар дарангуйлал юм уу их гажуудсан хэлбэр лүү орчих вий гэж битүүхэн санаа зовж явдаг юм. Одоо бол бид ардчилсан тогтолцоон дотроо сайнтай муутай ч хэрэлдээд л явж байна. Өмнө нь том хүч үүсэж байсныг сааруулсан ч эргээд шинэ хүч үүсэж байна, бас хэтэрхий популист улс төрчид олширч байна. Парламентын нэр хүнд унаж байгаа нь өөр тогтолцоо, чанга гар хүсэх байдлыг өөгшүүлж байна. <br> <br>Өнгөрсөн жил Үндсэн Хуулийн нэмэлт өөрчлөлт батлагдсан явдалд би их баярласан. Хэдийгээр зарим зүйл дээр ухарсан заалтууд орсон ч, урагшилсан нь олон. Ерөнхий сайд кабинетаа өөрөө бүрдүүлдэг, хариуцлагаа хүлээдэг байх “Кабинетийн зарчим”-ыг суулгаж өгсөн, Ерөнхийлөгчийн эрх мэдлийг тодорхой болгосон, нутгийн өөрөө удирдах, бие дааж хөгжих боломжийг зарчмын хувьд нээж өгсөн гэх мэт. Гэхдээ парламентын ардчилал цаашид яах вэ гэдэг нь Үндсэн хуулиас ургаж гарах органик хуулиудаас хамаарна. Өөрөөр хэлбэл 2020 онд бүрэлдэх шинэ УИХ түүхэн үүрэг хариуцлага хүлээнэ.<br></p>
<p><img class="uk-width-1-1 lightbox" alt="" src="https://unread.today/files/48/8cc5ed886fccbf0546d0880ad6fb3493.png"></p><h1>19. Шийдээсэй гэж хүсдэг зүйл</h1><p>Санаанд шууд орж байгаа, шийдэгдээсэй гэж хүсэж явдаг нийслэлийн 2 асуудал дээр ярья. Хайлааст, Таван буудлаас Долоон буудал зэрэг гэр хорооллын айлуудыг өөр шинэ суурьшлын бүс, орон сууцны хорооллуудад шууд оруулах замаар (өмнө нь түр оруулж байгаад хашаа байшин байсан газарт нь шинэ орон сууц барих төсөл хэрэгжсэн) Улаанбаатар хотын хойд хэсгийг томоор нь чөлөөлж, тэнд цэцэрлэгт хүрээлэн, их дээд сургуулиуд, музей зэрэг том талбай эзлэх барилга, байгууламжуудыг байгуулбал дэд бүтцийн хувьд үнэ өртөг багатай, хурдан шийдэх боломжтой санагдаад байдаг юм. Ингэвэл хотод хойноос орж ирдэг агаарын, хөрсний, усны бохирдол үгүй болно. <br> <br>Хоёр дахь нь түгжрэл байна. Зам, гүүр нэмж бариад үр дүнгүй. Ерөөсөө нийтийн тээврийг хөгжүүлж байж түгжрэлийг шийднэ гэдгийг хэн хүнгүй мэддэг. Өнөөдөр УБ хотод 1000 орчим автобус явж байна. Эд нар нийт зорчигч хөдөлгөөний тал хувийн ачааллыг өөр дээрээ авч байгаа. Дахиад 500 автобус авлаа гэхэд 100 тэрбум төгрөг. Гэтэл саяын Замын цагдаагийн шинэ гүүрэн гарцын өртөг 120 тэрбум. Гүүр барилаа гээд түгжрэл буураагүй. Харин автобусны тоог олшруулж, үйлчилгээг нь сайжруулан тав тухтай болгож, богино рейст оруулбал хүмүүс заавал хувийн тэрэг унана гэхгүй, үр дүнд нь түгжрэл богино хугацаанд шийдэгдэх боломжтой гэж хардаг даа.</p>
<h1>20. Монгол улс цаашдаа</h1><p>Одоо нэн яаралтайгаар, эргэлзэлгүйгээр боловсролын салбарт, тэнд ажиллаж байгаа хүмүүст хөрөнгө хүч хаямаар байна. Дэлхий нийт аж үйлдвэрийн 4-р хувьсгалын эрин үед ирчихлээ. 2030 он гэхэд одоо байгаа ажил мэргэжлүүдийн тал нь байхгүй болно гэж ярьж байна. Шинэ нөхцөл байдал хүнээс өөр чадвар шаардаж байна. Бүтээлч, сониуч, харилцааны чадвартай, гоо зүйн мэдрэмжтэй гэх мэт. Түүнээс мэдлэг, мэдээлэл, механик ур чадваруудыг хиймэл оюун ухаан, технологийн хөгжил, робот орлох болно. Шинэ иргэдийг бэлдэхийн тулд цаасан дээр бичсэн хөтөлбөрөөр бүтэхгүй. Багш нарын амьд харилцаа, тулсан харилцаагаар л тийм иргэдийг бэлтгэнэ. Тэгтэл багш нарын маань цалин ямар билээ? Орон байр, нийгмийн баталгаа нь ямар билээ? Боловсрол руугаа бүх хүчээ хаях үндэсний хэмжээний зөвшилцөл хэрэгтэй байна.</p>
<p><b>М.Тулгатын сошиал хуудсууд: </b><br> <br>Фэйсбүүк:<a href="https://www.facebook.com/Tulgatm/" target="_blank"> М.Тулгат </a><br>Твиттер: @tulgatmn <br>Инстаграм: <a href="https://www.instagram.com/tulgatmainbayar/" target="_blank">@tulgatmainbayar</a></p>
<p><img class="uk-width-1-1 lightbox" alt="" src="https://unread.today/files/48/24afb7430c50c860b2c368cec0186166.JPG"></p>          </div>

Unread-ийн “20 х 20” шинэ төсөлд тавтай морил.
Энэхүү төсөл нь Монголын шинэ үеийн нийгмийн лидер, зүтгэлтнүүдийг танилцуулах зорилготой билээ. Үүнийг санаачилсан учир гэвээс өдгөө монголчууд, тэр дундаа залуучууд үлгэр дууриал авах лидерүүдийн дутагдалд орчихоод байна. Нийгэмдээ өөрчлөлт хийх чинхүү тэмүүлэлтэй, гол нь түүндээ хоосон үгс, башир залиар бус үзэл санаа, ёс зүй, шинэ цагийн боловсролоор гишгүүр хийн хүрэх, туулсан замнал болоод тэмүүлэх ирээдүйгээрээ итгэл үнэмшил төрүүлэх тийм нийгмийн зүтгэлтнүүдийг цаг үе нэхэн шаардаж байна. Цаг үеийн энэ дуудлагын нэгээхэн хариу болгож бид өөрсдийн зүгээс итгэл найдвар тавьж буй лидерүүдийг нам, бүлэг үл харгалзан танилцуулахаар зорьсон юм.
Текст, гэрэл зураг, видео, гар бичмэл бүхий энэхүү интерактив контентоороо бид зочдоо нэвт зураглан танилцуулах бөгөөд ажил, амьдралынх нь хамгийн онцлууштай зүйлс, үзэл санаа, үнэт зүйлс, мөрөөдөл зорилгыг нь дэлгэн тавих болно. Эхний арван асуулт нь зочны сонголт байх бол сүүлийн арав нь зочин бүрийн хариулах учиртай асуултууд байна гэдгийг онцлон дурдъя.
Төслийн эхний зочноор сонгосон эрхэм бол Майнбаярын Тулгат юм. 2000-аад оны эхэн, дунд үеийн интернэт хэрэглэгчид, блогчид түүнийг “Эрин Тулгат” нэрээр нь андахгүй. Тэрээр Азидаа төдийгүй дэлхийн топ гэгдэх их сургуулиас, компаниас ажил амьдралын гараагаа эхэлж, бизнесийн талбарт өндөр үр бүтээлтэйгээр 15 жил ажилласан юм. Японы Мэйжигийн хувьсгал, АНУ-ын тусгаар тогтнол зэрэг улс үндэстэнээ шинэчлэн мандуулсан түүхээс урам зориг авч, үзэл санаагаа төлөвшүүлсэн тэрээр “Эмос” зэрэг олон клуб, залуусын нэгдлийг үүсгэн, ердөө 26 настайдаа нийтлэлийн номоо гаргаж байв. Ийнхүү даруу бөгөөд дайчин чанарыг хослуулсан, аажим бөгөөд итгэлтэй урагшилж буй М.Тулгаттай танилцана уу.

1. Хайр
Миний хань япон бүсгүй бий. Би түүнтэйгээ Японд ажиллаж байхдаа нэгэн арга хэмжээн дээр танилцсан юм. Анх хараад л ямар хөөрхөн охин бэ гээд шууд дурласан. Хайр сэтгэлийн хувьд миний аз болоход хаягдаж, хагацаж, янз бүрийн драм үзэлгүй таалагдсан тэр охинтойгоо үерхэж, гэр бүл болоод гурван сайхан хүүхдийн эцэг эх болжээ. Харь орноос намайг дагаад ирснийг нь бодохлээр хайр хүрч, юун дээр ч бууж өгөхөд бэлэн байдаг. Хэрэлдэх нь битгий хэл, чангахан ч дуугарч үзээгүй. Хүүхдүүд маань гэр бүлийн ийм таатай орчинд өсөж хүмүүжиж байгаад баярладаг. Япон эмэгтэйчүүдийн хүүхдээ хүмүүжүүлэх арга барил нэлээн өөр шүү. Уйгагүй ярьж, ойлгуулах байдлаар тулж ажиллаж байгаа харагддаг. Хүүхдүүдийн маань ангийн багш нар, аав ээжүүд ч “туршлага судлах” байдлаар арга барилыг нь асууж сонирхож байдаг.

Хамтын амьдралд хэрэгжүүлж болох нэг аргаас хуваалцахад, бид хоёр үерхээд удаагүй байхдаа нэг номыг дундаа барьж байгаад чанга дуудаж хамтдаа уншдаг байсан. Энэ дадал бид хоёрыг нийтлэг үнэт зүйлтэй болоход, бие биеэ илүү ойлгодог болоход тусалсан гэж боддог юм. Залуучуудыг туршаад үзээрэй гэж санал болгоё.

2. Софтбанк
Японы хамгийн том компаниудын нэг Softbank-нд ажилласан таван жил бол миний амьдралын чухал цаг мөч байсан. Алдарт бизнесмен Масаёоши Соны удирддаг тус компанид ажилласан анхны монгол хүн болж байлаа. Одоо бол арваад монгол байдаг гэнэ лээ. Би тус компанийн Бизнес төлөвлөлтийн хэлтэст компанийн төсөв, эдийн засгийн тооцоолол дээр ажилладаг байв. Бүх л гэрээ төсөвтэй учраас манай хэлтсээр дамжина. Ажлын онцлогоос шалтгаалж дандаа хэлтсийн дарга буюу түүнээс албатай хүмүүстэй харилцдаг байсан нь ажилд шинээр орсон бусад залуустай харьцуулахад азтай хэрэг. Тайлан тооцоо гаргах, бичиг баримт бэлдэх ажилд таван жил нухлуулсан минь надад асар ихийг сургасан. Тухайн үед дандаа л илүү цагаар, маш их ажилладаг байв.
Softbank
-нд ажилласан минь Монголдоо ирээд бизнесийн менежерээр ажиллах үндэс суурь болж өгсөн. Компанийн менежмент яаж явах ёстой вэ, төсөв санхүүг хэрхэн тооцон гаргаж, түүнд хяналт тавих ёстой вэ гээд л олон зүйл нь хожим хойно их хэрэг болсон. Тэнд тогтвортой сайн ажиллаж байсан ч монголчуудын адилаар эх орныхоо хөгжил цэцэглэлтэд хувь нэмэр оруулахаар буцаад ирсэн дээ.

3. Киотогийн оюутан
Би нийслэлийн 33-р сургуульд сурч байгаад 8-р ангидаа 1-р сургуульд шилжин суралцаж, төгссөн. Шинээр орсон ангийнхан маань тооны гүнзгий сургалтаар нэг жил явчихсан тул би хичээлдээ асар хойно хаягдсан байлаа. Тэгээд маш их хичээллэж, биеэ дайчилсны хүчинд хоцрогдлоо арилгаж билээ. Ахлах ангидаа Мэдээлэл зүйн улсын олимпиадаас хүрэл медаль аван, урилгаар МУИС-ийн МКС-д элсэж нэг жил суралцсан. Тэгээд Японы засгийн газрын тэтгэлэгт шалгалт өгч тэнцээд Япон улсыг зорьсон доо. Тэнд
Киотогийн их сургуульд
эдийн засагч мэргэжлээр бакалавр хамгаалж, үргэлжлүүлэн сургуульдаа магистрт суралцаж төгссөн юм.

Мэдээж өнөөгийн боловсролын чанарт их санаа зовж явдаг. Багшийн цалин хангамжийг нэмэгдүүлж, сургуулийн багш, захирлуудыг өөр, өөр сургуулиудад сэлгэн ажиллуулж, сургуулиудын чанарын ялгааг багасгасан жишээ улс орнуудад цөөнгүй байдаг юм билээ. Би Ардчилсан намын Боловсрол, хөдөлмөр эрхлэлтийн бодлогын зөвлөлд харьяалагддаг. Өнөөгийн боловсрол хөдөлмөр эрхлэлттэй нягт уялдах ёстой гэж үздэг юм.

4. Гэр бүл
Би Улаанбаатарт, хуучнаар Сансарын “Микрт” багш аав, эмч ээжийн хүү болж төрсөн. Дээрээ нэг эгчтэй. Өвөө, эмээ нар маань Булганы Тэшиг, Хутаг-Өндөр, Гурванбулаг гээд хангай, хээр хосолсон, байгалийн үзэсгэлэн бүрдсэн сум, орон нутгийн угшилтай. Аавын минь талд багш, зохиолч, сэтгүүлч, ээжийн минь талд санхүү эдийн засагч, соёлын яамны удирдах албан тушаалын хүмүүс байлаа. Одоо би эхнэр, 3 хүүхдийн хамт Баянзүрх дүүрэгт амьдарч байна.

5. Микрийн хүүхэд
Хүүхэд нас минь социализмын жилүүд, 90-ээд онд өнгөрсөн. Даруухан томоотой ч, тэрүүхэндээ бизнес хийчихдэг хүүхэд байсан. Касет аваад дуу бичээд хоёр нугалж “тохиролцооны” дэлгүүрүүдэд тавина. Вокзалаас сүү, ногоо бөөндөж аваад гэрийнхээ орчимд зардаг байв. Ахлах ангидаа найзтайгаа “Эрдэм төв” гэж байгуулаад айлын хүүхдүүдэд давтлага өгдөг байв. Үүний хүчинд аав ээжээсээ барагтай мөнгө авдаггүй, өөрийгөө болгоод явдаг байжээ. Гэртээ анхны тоос сорогчийг нь авч, тухайн үед бидэндээ л үнэтэй байсан кабелийн ТВ тавиулж, төлбөрийг нь сар бүр хийдэг сэн. Гэр бүлийнхний нөлөөгөөр нийгэм, улс төрийн асуудалд сонирхолтой, чих тавьдаг, ангийнхандаа ардчилал энэ тэр гээд л ярьдаг байлаа. Ханын сонин гаргаад л, энд тэнд яриа, уулзалтад очоод л нийгмийн идэвхтэй хүүхэд байсан.

6. Өөдрөг үзэлтэн
Би ерөнхийдөө өөдрөг үзэлтэй, ямар ч хэцүү зүйл тохиолдсон энэ бол бурхан намайг сорьж байна гэдэг ч юм уу, сайн талаас нь авч үздэг. Бас хүмүүсийг аль болох сайн талаас нь харж, хүнд итгэл өгдөг. Ер нь тас хар, эсвэл цав цагаан хүн гэж байдаггүй. Тухайн орон зай, цаг хугацаанаас, сэтгэл санааны байдлаас хамаарч хүн харилцан өөр үйл хөдлөл хийнэ, шийдвэр гаргана. Харин хүнд итгэж, сайн талаас нь харж, хүндэлж харьцсанаар эргээд ихэнх тохиолдолд хүний сайн чанарыг уудлан гаргаж болдог юм шиг санагддаг.

Мөн “хариуцлагаас хэзээ ч зугтахгүй, бодит үнэнтэй нүүр тулна” гэдэг зарчмыг баримталдаг. Ачааны хүндийг үүрэх, асуудалтай улаан нүүрээрээ тулах амаргүй ч урагшилъя гэсэн хүн бүрийн хийх л ёстой зүйл. Алдаа гаргачихаад “уучлаарай” гээд хэлчихэж чаддаггүй хүн манайд олон байдаг нь харамсалтай.

7. Аялгуунд уярагч
Би хөгжимд дуртай. Бүх л төрөл жанрын дуу хөгжмийг сонсдог. Одоо хүүхдүүд маань хийл, төгөлдөр хуурт суралцаж, багаасаа хөгжмийн боловсрол эзэмшиж байна. Охин маань ноднин Чех улсад болсон Косианы нэрэмжит өсвөрийн хийлчдийн олон улсын уралдаанд 2-р байр эзэлсэн. Том хүү ч бас янз бүрийн тэмцээнд оролцож, биднийгээ баярлуулна. Одоо гуравтай бага хүү маань үнэн гайхмаар, ноот хараад төгөлдөр хуур дардаг болчихлоо. Хамаатан садныхаар явахдаа зөөврийн хөгжмөө чирч очоод “тоглолт хийж” өхөөрдүүлнэ шүү дээ. Бид тав өнгөрсөн жил
"We’re The World" дууг дуулж
нэг клип хийлгэсэн нь дурсамжтай сайхан зүйл болсон. Бас нэг хөгжилтэй эвлүүлэг видео хийсэн. Иймэрхүү гэр бүлийн дурсамж үлдээх зүйлийг боломжоороо үргэлжлүүлээд явахыг бодож байна. Хүүхдүүд маань энэ бичлэгээ найзууддаа үзүүлээд их баяртай байдаг, бид өөрсдөө ч гэр бүлээрээ хааяа дахин тавьж үзнэ.

8. Ном бүтээгч
Одоо цаг зав муутай болсон ч зав гарвал хийдэг цөөн зүйлсийн нэг нь ном унших. Өнгөрсөн хугацаанд цөөнгүй ном бүтээхэд хувь нэмрээ оруулжээ. Японд 26 настай байхдаа өөрийн нийтлэлүүдийн эмхэтгэл “Бусгаар тогтносон Монгол” номоо гаргаж байлаа.
ЭМОС клуб
ийг санаачлан байгуулж, гишүүдийнхээ хамтаар Монголд сурч буй хүүхэд залуучуудад зориулан “Өөрийгөө хөгжүүлье”, “Мэргэжлээ хэрхэн зөв сонгох вэ?” зэрэг номыг бүтээж, Мобикомын япон хөрөнгө оруулагч KDDI-ийн үүсгэн байгуулсан Инамори Казүогийн "Passion for Success" номыг “
Амжилтад хүрэх гал эрмэлзэл” нэрээр орчуулж
байв. Клуб маань үүнээс хойш дахиад хэд хэдэн ном гаргасан. Хамгийн сүүлд энэ сард аавынхаа эмхэтгэсэн “С.Цогтсайхан: Амьдрал, тэмцэл, уран бүтээл” номын редактороор ажиллалаа.
Заримдаа би бэрхшээл, сорил тулгарсан үед оюутан байсан үедээ уншиж, үзэл бодлоо төлөвшүүлж, эрч хүч авч байсан номуудаа эргүүлж харах дуртай. Тэр үеийн мэдрэмж сэргэх шиг болдог юм.

9. Бахархал
Би сүүлийн 7 жил "
Хишиг Арвин Индустриал
" компанийн ерөнхий менежерээс эхлээд дэд захирлаар ажилласан. Манай хамаатны үүсгэн байгуулсан энэ компани намайг ажлаа авахад 350 гаруй ажилтантай компани байсан. Энэ хугацаанд манай компани Эрдэнэс Таван Толгой, Саусгоби Сэндс зэрэг уул уурхайн томоохон төслүүдэд гүйцэтгэгч оператороор ажиласан. Том төслүүдийг монголчуудыг өөрсдөө гүйцэтгэж чадахгүй гэсэн ойлголтыг арилгаж буй цөөхөн компанийн нэг.
"Эрдэнэс Таван Толгой" нь олон жилийн өмнө Чалкогоос 350 сая доллар зээлж аваад, түүнийг нь засгийн газар хүний хөгжлийн мөнгө гэж тараасныг хүмүүс мэднэ. Ингэхдээ Чалкотой нүүрсээ зах зээлийн үнээс доогуур зарах гэрээ хийж, бас гадны өндөр үнэтэй компаниар олборлолтоо хийлгэж их алдагдал хүлээсэн. Манай компани Эрдэнэс Таван Толгойн төслийн тендерт ялж, 3 дахин хямдаар олборлолт хийх болсон. Улмаар Эрдэнэс Таван Толгой компани 2017 онд Чалкогийн өрийг барагдуулаад, 2018 онд Монголын банкуудын өрөө төлөөд, 2019 онд нэг их наядын цэвэр ашигтай ажилласан. Түүнээсээ одоо иргэдэд хувь хүртээх гэж байна. Миний хувьд өнгөрсөн хугацаанд компанийн менежментэд сэтгэл зүрхээ зориулан ажиллаж, хариуцлагатай төслүүдийг амжилттай авч явахад анхаарч ирсэн. Одоо "Хишиг Арвин" 2000 гаруй ажилтантай, хүлээн зөвшөөрөгдсөн үндэсний томоохон бүтээн байгуулагч компани болоод байна. Улс орны хөгжилд чухал нөлөөтэй төслүүдэд хувь нэмэр оруулсан компаниараа, түүний нэг хэсэг болж ажилласан өөрөөрөө бахархдаг.

10. Дуртай үг
Япончуудын "Зөв бөгөөд түүндээ итгэлтэй, тайван яв” (正々堂々と生きる) гэсэн үгийг өөртөө хэлэх дуртай. Хүн зөвийг үйлдэж, зөв амьдарч байгаа бол хэн ч юу ч гэж хэлж байсан, өөртөө итгэлтэй, зоригтой, уужуу тайван яв гэсэн санаа юм.
Мөн "Хүн хамгийн том тулалдаанд ялахын тулд олон жижиг тулаанд ялагдал хүлээдэг" гэж гоё үг бий. Дунд сургууль төгсөөд их сургуулийн элсэлтийн шалгалт өгөх үедээ би гэдэг хүн чинь мэдээлэл зүйн улсын олимпиадын медальтай, онц сурлагатай, өөртөө бардсан, итгэлтэй хүн байлаа шүү дээ. Гэтэл МУИС-ийн Эдийн засгийн факультетэд шалгалт өгөөд улаан шугамнаас доогуур орчихсон. Зунжингаа сэтгэлээр уначихаж билээ. Тэгээд олимпиадад амжилт гаргасан гэдгээрээ урилгаар МУИС-ийн МКС-д элсэж, нэгдүгээр курстээ өөрийгөө их дайчилсан даа. Ер нь л гадагшаа явж суръя гэж шийдсэн. Тэгсээр 1-р курс төгсөх зунаа
Японы засгийн газрын тэтгэлэгт шалгалт өгөөд
тэнцсэн. Хэрвээ би МУИС-ийн эдийн засагт төвөггүй орсон бол Япон явж чадахгүй л байсан.

11. Өнөөг хүртэл
Сүүлийн 7 жил хоёр зүйл дээр төвлөрч ажиллалаа. Нэг нь компанийн менежмент. Миний үндсэн ажил. Нөгөөх нь дүүрэг болон нийслэлийн иргэдийн хурал. Энэ нь сонгуульт ажил.

Сүүлийнхээс нь эхэлж ярихад, нийслэл, дүүрэгт янз бүрийн журам, хөтөлбөр зэрэгт санал, санаачилга гаргах зэргээр иргэдийн өмнө тулгамдсан асуудлыг шийдэхээр ажиллаж ирсэн боловч, ер нь асуудлыг үндсээр нь шийдэх эсэх нь хууль дээр очоод л гацаж байна. Орон нутгийн хурлын эрх хэмжээ бага, бие дааж хөгжүүлэх боломж дутагдалтай байна. Дүүргийн, нийслэлийн гэсэн давхардсан олон хурал хэрэггүй. Нэг л хурал байдаг, харин тэрний төлөөлөгч нар нь өөр давхар ажил хийхгүй, УИХ шиг төлөөлөх, бодлого хэрэгжүүлэх ажилдаа төвлөрдөг болгох хэрэгтэй.

Нөгөө асуудал. Мянга, хоёр мянган хүнтэй аж ахуйг авч явна гэдэг хэцүү. Манай эдийн засаг жижиг, савлагаатай. Хэзээ ч дампуурч болзошгүй. Нэг л алдаа гаргахад хорвоогоор нэг юм болно. Дээр нь төрийн байгууллага шат шатандаа дарамтлаастай. Бизнес хийж, баялаг бүтээгээд явж байгаа цөөн хүмүүсээ ад үзнэ. Тэднийг тойроод баахан паразитууд.

Манайд хувийн хэвшил үнэхээр шоовдор хүүхэд шиг л байх юм. Хувийн хэвшлийнхэн өөрөө өөрсдийнхөө төлөө нэгдэж, дуугарч чадахгүй байгаагийн ч буруу. Монгол орон зүйрлэвэл “хэлдэг гурав, хийдэг ганц” болчихоод байна. Тиймээс би хувийн хэвшлийг хамгаалж дуугарах дуу хоолой нь болъё гэж бодох болсон.

Бага байхад минь Монгол оронд Ардчилсан хувьсгал өрнөсөн. Авга ах “Хонхын” С.Цогтсайхан, аав болон тэдний найз нар тэргүүн эгнээнд нь явсан. Хэдийгээр жаахан хүүхэд байсан ч надад маш том ирээдүй, сайн сайхан цаг ирж байгаа мэт санагддаг байлаа. Аав минь сургууль дээрээ МоАХ-ын салбар зөвлөлийг байгуулаад ажлаасаа халагдаж, ид залуу насандаа энд тэнд ад үзэгдэж явсан. Одоо гучин жил өнгөрөхөд ардчилалын ахмадууд “бид ийм ардчилалыг хүсээгүй” гээд л явж байна. Амжилт, ололт ч байгааг үгүйсгэхгүй. Гэхдээ л монголчуудын чин сэтгэлээсээ хүсэн хүлээсэн тэр ардчилсан, эрүүл шударга нийгмийг бий болгоход дараа үеийн залуус бид хувь нэмрээ оруулах ёстой гэж боддог. Өвөө эмээ маань ч тэгж захисан. Багаасаа л нийгмийн идэвхтэй явсан даа.

13. Үзэл баримтлал
Хүний амьдралыг утга учиртай болгодог зүйл юу вэ? Эрх чөлөө. Хүн өөрийнхөө хүссэн ажлыг хийж, хэлье гэсэн үгээ хэлж, бүтээе гэсэн бүтээлээ туурвиж, хариуцлагаа өөрөө хүлээж, амьдралдаа эзэн байх явдал. Хүний амьдралд хөндлөнгөөс оролцож, хэний ч юм зохиосон нийгэм журам, эсвэл үлгэрийн фантазын төлөө хэн нэгний амьдралыг золиосолдог, багаж зэвсэг болгодог нийгмийг монголчууд өмнө нь үзсэн. Хувь хүний эрх чөлөө гэдэг бол дураараа байхын нэр биш. Эрх тэгш, хүндэтгэлтэй, бие даасан байдлаар амьдрахын нэр.

Хүний нийгэмд хөгжил авчирдаг зүйл юу вэ? Бас л эрх чөлөө. Хувь хүний санаачилга, хувийн хэвшлийн менежмент, олон янзын үзэл бодол, итгэл бишрэл, амьдралын хэв маяг, олон өнгө бүрдэх нь хөгжлийн үндэс болдог. Төр бол хамгийн багаар л оролцох ёстой. Ер нь “төр” гэдгийн цаана хэдэн дарга нар л сууж байгаа шүү дээ. Тиймээс миний улс төрийн хувьд миний үзэл баримтлал бол “либерал”, баруун төвийн. Зарим хүмүүс либерализмыг Америкийнхаар ойлгоод байдаг. Тэр бол бүр зүүний, огт өөр ойлголт. Зүүний үзэл баримтлалтай улс төрчид өөрсдийгөө мундаг, ухаантай гэж, бусдыг өөрийгөө авч явах чадамжгүй, халамжлах ёстой гэж, түүний үр дүнд нэг их сайхан нийгмийг бий болгох багаж зэвсэг мэтээр харах гээд байдаг (paternalism). Үгүй. Хүн бүрийн амьдрал нандин. Хүн ганц л төрнө.

14. Үнэт зүйлс
Би хувь заяагаараа бахархдаг. Надад заяасан удам угшил, аав, ээж, бурханаас хайрласан гэр бүл, үр хүүхэд. Эх орон, сайхан түүх. Нөхөрлөж ирсэн найз нөхөд, хамт олон. Өнөөдрийг хүртэл явж ирсэн амьдрал, сэтгэл зүрхээ зориулсан бүхэн, олж авсан нэр төр. Би боломжтой байсан ч гэсэн энэ амьдралаа өөр ямар ч амьдралаар солихгүй байсан. Тийм л үнэ цэнтэй. Өөрийгөө хямд байх уу, үнэтэй байх уу гэдгийг хүн өөрөө л шийддэг. Жаахан ч гэсэн худал хэлэх, хулгай хийхэд л хүний үнэ цэн навс унадаг. Юунд ч худалдагдахгүй, ам бардам, үнэ цэнтэй амьдрах л хамгийн сайхан.

Өдөр тутам баримталдаг зарчим гэвэл амиа бодох биш, бусдыгаа бодох, нийтлэг эрх ашгаа бодох байдлаар аливаад ханддаг. Тиймээс ч бусадтай зөрчилдөөд байх нь бага байдаг болов уу. Ер нь бизнест ч тэр, нийгэм-улс төрийн амьдралд ч тэр хүмүүс шалихгүй юмнаас болж зөрчилдөх, үл ойлголцох, тэр жижиг юм нь том үр дагавар авчирч, ажил унаж, төсөл дампуурч байгаа нь харагддаг. Нэг дарга ирнэ. Миний хүмүүс, тэрний хүмүүс, манай танай тал гэнэ. Тэгээд багаа бүрдүүлнэ гээд хуугаар нь хална. Утгагүй. Би лав өнөөдрийг хүртэл бизнесийн байгууллагад ч, улс төрийн хүрээнд ч, очсон газраа, байгаа хүмүүстэй нь учраа олоод, сайхан баг хамт олон болоод л ажиллаж ирсэн. Энэ миний нэг онцлог байх.

15. Нийгмийн ажил
Би оюутан байхын л нийгмийн ажилд идэвхтэй оролцдог байсан. Япон дахь монголчуудын холбоог байгуулан тэргүүнээр нь ажиллаж байсан. Бүх Японы их дээд сургуулиудын хоршооллын (University Co-op) гадаад оюутны зөвлөл гэж байдаг. Түүний дэргэдэх гадаад оюутнуудын зөвлөлийн тэргүүнээр хоёр ажил ажиллаж байв. “Вимо” гэдэг сошиал платформ үүсгэн байгуулж хэсэг ажиллуулж байсныг тэнд амьдарч байсан залуус санаж байгаа байх. Мөн найз нөхдийн хамт “ЭМОС” клубийг үүсгэн байгуулсан нь амжилттай үйл ажиллагаа явуулсаар, саяхан 15 жилийнхээ ойг тэмдэглэсэн. Одоо Японд төгсөгчдийн холбооны Удирдах зөвлөлд байна. JCI Nomadic байгууллагын ажилд бас бага зэрэг оролцдог. Гэхдээ сүүлийн жилүүдэд компанийн ажил, нийслэлийн ИТХ-ын төлөөлөгчийн ажлаа давхар хийж ирсэн болохоор өөр бусад ажил, холбоодод цаг зарцуулах боломж хомс байлаа.

16. Мөрөөдөл
Монгол орон дэлхийн өндөр хөгжилтэй 30 орны нэг болохыг харах юм сан гэж мөрөөддөг. Хөгжил гэдгийг олон янзаар хэмжиж болно л доо. Тэр дунд “Хүний хөгжил” бол дэлхий нийтийн хамгийн түгээмэл хэмжүүр юм. Хүний хөгжлийн индексээр эхний 30 орны нэг болохыг харах юм сан гэж оюутан байхаасаа боддог байлаа. Одоо манай улс энэ үзүүлэлтээр 92 дугаарт явж байна. Дэлхий дээр 200-аад орон байдгаас бид ер нь олон үзүүлэлтээр тэхий дунд нь буюу 100 орчимд эрэмбэлэгддэг. Эхний 30-д орно гэдэг бол бас хүршгүй хол зорилго биш л дээ. Цөөн хүн амтай улсыг зөв бодлогоор жолоодвол хурдан хөгжих боломжтой. Үүний тулд авлигыг бууруулах ёстой. Хүний хөгжлөөр тэргүүлж буй улсуудын авлигын индекс бас маш бага байдаг.

17. Амлалт
Манай гэрийнхний хувьд ардчилал гэдэг нандигнан хайрладаг үнэ цэнтэй зүйл. 30 настай Монголын ардчилалд ололт ч бий, алдаа ч бий. Зарим хүмүүсийн туйлшраад байдаг шиг бүх л юм болохгүй бүтэхгүй байгаа юм биш. Гэхдээ мэдээж энэ систем өөрөө эмзэг, сайн тордож арчлахгүй бол буруугаар эргэж уруудах ч аюултай. Ийм ийм шалтгаанаар би өөрийгөө ардчиллын манаанд зогсох ёстой гэж боддог. Ардчиллыг зөв утгаар нь, зөв гольдролоор нь хөгжүүлэхийг зорино. Үүний тулд нам, улс төрийн байгууллагуудыг эрүүлжүүлэх, зөв дүр төрхтэй болгохын төлөө ажиллах учиртай. Энэ институцууд эрүүлжиж байж төр эрүүлжинэ. Сонгууль явуулах арга барилд ч мөн өөрчлөлт оруулах ёстой гэж үздэг. Энэ бол хамгийн суурь асуудал гэж бодож байна.

18. Санаа зовдог зүйл
Улс төрийн тогтолцоо маань ямар нэг байдлаар дарангуйлал юм уу их гажуудсан хэлбэр лүү орчих вий гэж битүүхэн санаа зовж явдаг юм. Одоо бол бид ардчилсан тогтолцоон дотроо сайнтай муутай ч хэрэлдээд л явж байна. Өмнө нь том хүч үүсэж байсныг сааруулсан ч эргээд шинэ хүч үүсэж байна, бас хэтэрхий популист улс төрчид олширч байна. Парламентын нэр хүнд унаж байгаа нь өөр тогтолцоо, чанга гар хүсэх байдлыг өөгшүүлж байна.

Өнгөрсөн жил Үндсэн Хуулийн нэмэлт өөрчлөлт батлагдсан явдалд би их баярласан. Хэдийгээр зарим зүйл дээр ухарсан заалтууд орсон ч, урагшилсан нь олон. Ерөнхий сайд кабинетаа өөрөө бүрдүүлдэг, хариуцлагаа хүлээдэг байх “Кабинетийн зарчим”-ыг суулгаж өгсөн, Ерөнхийлөгчийн эрх мэдлийг тодорхой болгосон, нутгийн өөрөө удирдах, бие дааж хөгжих боломжийг зарчмын хувьд нээж өгсөн гэх мэт. Гэхдээ парламентын ардчилал цаашид яах вэ гэдэг нь Үндсэн хуулиас ургаж гарах органик хуулиудаас хамаарна. Өөрөөр хэлбэл 2020 онд бүрэлдэх шинэ УИХ түүхэн үүрэг хариуцлага хүлээнэ.

19. Шийдээсэй гэж хүсдэг зүйл
Санаанд шууд орж байгаа, шийдэгдээсэй гэж хүсэж явдаг нийслэлийн 2 асуудал дээр ярья. Хайлааст, Таван буудлаас Долоон буудал зэрэг гэр хорооллын айлуудыг өөр шинэ суурьшлын бүс, орон сууцны хорооллуудад шууд оруулах замаар (өмнө нь түр оруулж байгаад хашаа байшин байсан газарт нь шинэ орон сууц барих төсөл хэрэгжсэн) Улаанбаатар хотын хойд хэсгийг томоор нь чөлөөлж, тэнд цэцэрлэгт хүрээлэн, их дээд сургуулиуд, музей зэрэг том талбай эзлэх барилга, байгууламжуудыг байгуулбал дэд бүтцийн хувьд үнэ өртөг багатай, хурдан шийдэх боломжтой санагдаад байдаг юм. Ингэвэл хотод хойноос орж ирдэг агаарын, хөрсний, усны бохирдол үгүй болно.

Хоёр дахь нь түгжрэл байна. Зам, гүүр нэмж бариад үр дүнгүй. Ерөөсөө нийтийн тээврийг хөгжүүлж байж түгжрэлийг шийднэ гэдгийг хэн хүнгүй мэддэг. Өнөөдөр УБ хотод 1000 орчим автобус явж байна. Эд нар нийт зорчигч хөдөлгөөний тал хувийн ачааллыг өөр дээрээ авч байгаа. Дахиад 500 автобус авлаа гэхэд 100 тэрбум төгрөг. Гэтэл саяын Замын цагдаагийн шинэ гүүрэн гарцын өртөг 120 тэрбум. Гүүр барилаа гээд түгжрэл буураагүй. Харин автобусны тоог олшруулж, үйлчилгээг нь сайжруулан тав тухтай болгож, богино рейст оруулбал хүмүүс заавал хувийн тэрэг унана гэхгүй, үр дүнд нь түгжрэл богино хугацаанд шийдэгдэх боломжтой гэж хардаг даа.

20. Монгол улс цаашдаа
Одоо нэн яаралтайгаар, эргэлзэлгүйгээр боловсролын салбарт, тэнд ажиллаж байгаа хүмүүст хөрөнгө хүч хаямаар байна. Дэлхий нийт аж үйлдвэрийн 4-р хувьсгалын эрин үед ирчихлээ. 2030 он гэхэд одоо байгаа ажил мэргэжлүүдийн тал нь байхгүй болно гэж ярьж байна. Шинэ нөхцөл байдал хүнээс өөр чадвар шаардаж байна. Бүтээлч, сониуч, харилцааны чадвартай, гоо зүйн мэдрэмжтэй гэх мэт. Түүнээс мэдлэг, мэдээлэл, механик ур чадваруудыг хиймэл оюун ухаан, технологийн хөгжил, робот орлох болно. Шинэ иргэдийг бэлдэхийн тулд цаасан дээр бичсэн хөтөлбөрөөр бүтэхгүй. Багш нарын амьд харилцаа, тулсан харилцаагаар л тийм иргэдийг бэлтгэнэ. Тэгтэл багш нарын маань цалин ямар билээ? Орон байр, нийгмийн баталгаа нь ямар билээ? Боловсрол руугаа бүх хүчээ хаях үндэсний хэмжээний зөвшилцөл хэрэгтэй байна.

М.Тулгатын сошиал хуудсууд:

Фэйсбүүк:
М.Тулгат
Твиттер: @tulgatmn
Инстаграм:
@tulgatmainbayar


Unread-ийн “20 х 20” шинэ төсөлд тавтай морил.    Энэхүү төсөл нь Монголын шинэ үеийн нийгмийн лидер, зүтгэлтнүүдийг танилцуулах зорилготой билээ. Үүнийг санаачилсан учир гэвээс өдгөө монголчууд, тэр дундаа залуучууд үлгэр дууриал авах лидерүүдийн дутагдалд орчихоод байна. Нийгэмдээ өөрчлөлт хийх чинхүү тэмүүлэлтэй, гол нь түүндээ хоосон үгс, башир залиар бус үзэл санаа, ёс зүй, шинэ цагийн боловсролоор гишгүүр хийн хүрэх, туулсан замнал болоод тэмүүлэх ирээдүйгээрээ итгэл үнэмшил төрүүлэх тийм нийгмийн зүтгэлтнүүдийг цаг үе нэхэн шаардаж байна. Цаг үеийн энэ дуудлагын нэгээхэн хариу болгож бид өөрсдийн зүгээс итгэл найдвар тавьж буй лидерүүдийг нам, бүлэг үл харгалзан танилцуулахаар зорьсон юм.    Текст, гэрэл зураг, видео, гар бичмэл бүхий энэхүү интерактив контентоороо бид зочдоо нэвт зураглан танилцуулах бөгөөд ажил, амьдралынх нь хамгийн онцлууштай зүйлс, үзэл санаа, үнэт зүйлс, мөрөөдөл зорилгыг нь дэлгэн тавих болно. Эхний арван асуулт нь зочны сонголт байх бол сүүлийн арав нь зочин бүрийн хариулах учиртай асуултууд байна гэдгийг онцлон дурдъя.
Төслийн эхний зочноор сонгосон эрхэм бол Майнбаярын Тулгат юм. 2000-аад оны эхэн, дунд үеийн интернэт хэрэглэгчид, блогчид түүнийг “Эрин Тулгат” нэрээр нь андахгүй. Тэрээр Азидаа төдийгүй дэлхийн топ гэгдэх их сургуулиас, компаниас ажил амьдралын гараагаа эхэлж, бизнесийн талбарт өндөр үр бүтээлтэйгээр 15 жил ажилласан юм. Японы Мэйжигийн хувьсгал, АНУ-ын тусгаар тогтнол зэрэг улс үндэстэнээ шинэчлэн мандуулсан түүхээс урам зориг авч, үзэл санаагаа төлөвшүүлсэн тэрээр “Эмос” зэрэг олон клуб, залуусын нэгдлийг үүсгэн, ердөө 26 настайдаа нийтлэлийн номоо гаргаж байв. Ийнхүү даруу бөгөөд дайчин чанарыг хослуулсан, аажим бөгөөд итгэлтэй урагшилж буй М.Тулгаттай танилцана уу.
1. Хайр
Миний хань япон бүсгүй бий. Би түүнтэйгээ Японд ажиллаж байхдаа нэгэн арга хэмжээн дээр танилцсан юм. Анх хараад л ямар хөөрхөн охин бэ гээд шууд дурласан. Хайр сэтгэлийн хувьд миний аз болоход хаягдаж, хагацаж, янз бүрийн драм үзэлгүй таалагдсан тэр охинтойгоо үерхэж, гэр бүл болоод гурван сайхан хүүхдийн эцэг эх болжээ. Харь орноос намайг дагаад ирснийг нь бодохлээр хайр хүрч, юун дээр ч бууж өгөхөд бэлэн байдаг. Хэрэлдэх нь битгий хэл, чангахан ч дуугарч үзээгүй. Хүүхдүүд маань гэр бүлийн ийм таатай орчинд өсөж хүмүүжиж байгаад баярладаг. Япон эмэгтэйчүүдийн хүүхдээ хүмүүжүүлэх арга барил нэлээн өөр шүү. Уйгагүй ярьж, ойлгуулах байдлаар тулж ажиллаж байгаа харагддаг. Хүүхдүүдийн маань ангийн багш нар, аав ээжүүд ч “туршлага судлах” байдлаар арга барилыг нь асууж сонирхож байдаг.
Хамтын амьдралд хэрэгжүүлж болох нэг аргаас хуваалцахад, бид хоёр үерхээд удаагүй байхдаа нэг номыг дундаа барьж байгаад чанга дуудаж хамтдаа уншдаг байсан. Энэ дадал бид хоёрыг нийтлэг үнэт зүйлтэй болоход, бие биеэ илүү ойлгодог болоход тусалсан гэж боддог юм. Залуучуудыг туршаад үзээрэй гэж санал болгоё.
2. Софтбанк
Японы хамгийн том компаниудын нэг Softbank-нд ажилласан таван жил бол миний амьдралын чухал цаг мөч байсан. Алдарт бизнесмен Масаёоши Соны удирддаг тус компанид ажилласан анхны монгол хүн болж байлаа. Одоо бол арваад монгол байдаг гэнэ лээ. Би тус компанийн Бизнес төлөвлөлтийн хэлтэст компанийн төсөв, эдийн засгийн тооцоолол дээр ажилладаг байв. Бүх л гэрээ төсөвтэй учраас манай хэлтсээр дамжина. Ажлын онцлогоос шалтгаалж дандаа хэлтсийн дарга буюу түүнээс албатай хүмүүстэй харилцдаг байсан нь ажилд шинээр орсон бусад залуустай харьцуулахад азтай хэрэг. Тайлан тооцоо гаргах, бичиг баримт бэлдэх ажилд таван жил нухлуулсан минь надад асар ихийг сургасан. Тухайн үед дандаа л илүү цагаар, маш их ажилладаг байв. Softbank-нд ажилласан минь Монголдоо ирээд бизнесийн менежерээр ажиллах үндэс суурь болж өгсөн. Компанийн менежмент яаж явах ёстой вэ, төсөв санхүүг хэрхэн тооцон гаргаж, түүнд хяналт тавих ёстой вэ гээд л олон зүйл нь хожим хойно их хэрэг болсон. Тэнд тогтвортой сайн ажиллаж байсан ч монголчуудын адилаар эх орныхоо хөгжил цэцэглэлтэд хувь нэмэр оруулахаар буцаад ирсэн дээ.
3. Киотогийн оюутан
Би нийслэлийн 33-р сургуульд сурч байгаад 8-р ангидаа 1-р сургуульд шилжин суралцаж, төгссөн. Шинээр орсон ангийнхан маань тооны гүнзгий сургалтаар нэг жил явчихсан тул би хичээлдээ асар хойно хаягдсан байлаа. Тэгээд маш их хичээллэж, биеэ дайчилсны хүчинд хоцрогдлоо арилгаж билээ. Ахлах ангидаа Мэдээлэл зүйн улсын олимпиадаас хүрэл медаль аван, урилгаар МУИС-ийн МКС-д элсэж нэг жил суралцсан. Тэгээд Японы засгийн газрын тэтгэлэгт шалгалт өгч тэнцээд Япон улсыг зорьсон доо. Тэнд Киотогийн их сургуульд эдийн засагч мэргэжлээр бакалавр хамгаалж, үргэлжлүүлэн сургуульдаа магистрт суралцаж төгссөн юм.
Мэдээж өнөөгийн боловсролын чанарт их санаа зовж явдаг. Багшийн цалин хангамжийг нэмэгдүүлж, сургуулийн багш, захирлуудыг өөр, өөр сургуулиудад сэлгэн ажиллуулж, сургуулиудын чанарын ялгааг багасгасан жишээ улс орнуудад цөөнгүй байдаг юм билээ. Би Ардчилсан намын Боловсрол, хөдөлмөр эрхлэлтийн бодлогын зөвлөлд харьяалагддаг. Өнөөгийн боловсрол хөдөлмөр эрхлэлттэй нягт уялдах ёстой гэж үздэг юм.
4. Гэр бүл
Би Улаанбаатарт, хуучнаар Сансарын “Микрт” багш аав, эмч ээжийн хүү болж төрсөн. Дээрээ нэг эгчтэй. Өвөө, эмээ нар маань Булганы Тэшиг, Хутаг-Өндөр, Гурванбулаг гээд хангай, хээр хосолсон, байгалийн үзэсгэлэн бүрдсэн сум, орон нутгийн угшилтай. Аавын минь талд багш, зохиолч, сэтгүүлч, ээжийн минь талд санхүү эдийн засагч, соёлын яамны удирдах албан тушаалын хүмүүс байлаа. Одоо би эхнэр, 3 хүүхдийн хамт Баянзүрх дүүрэгт амьдарч байна.
5. Микрийн хүүхэд
Хүүхэд нас минь социализмын жилүүд, 90-ээд онд өнгөрсөн. Даруухан томоотой ч, тэрүүхэндээ бизнес хийчихдэг хүүхэд байсан. Касет аваад дуу бичээд хоёр нугалж “тохиролцооны” дэлгүүрүүдэд тавина. Вокзалаас сүү, ногоо бөөндөж аваад гэрийнхээ орчимд зардаг байв. Ахлах ангидаа найзтайгаа “Эрдэм төв” гэж байгуулаад айлын хүүхдүүдэд давтлага өгдөг байв. Үүний хүчинд аав ээжээсээ барагтай мөнгө авдаггүй, өөрийгөө болгоод явдаг байжээ. Гэртээ анхны тоос сорогчийг нь авч, тухайн үед бидэндээ л үнэтэй байсан кабелийн ТВ тавиулж, төлбөрийг нь сар бүр хийдэг сэн. Гэр бүлийнхний нөлөөгөөр нийгэм, улс төрийн асуудалд сонирхолтой, чих тавьдаг, ангийнхандаа ардчилал энэ тэр гээд л ярьдаг байлаа. Ханын сонин гаргаад л, энд тэнд яриа, уулзалтад очоод л нийгмийн идэвхтэй хүүхэд байсан.
6. Өөдрөг үзэлтэн
Би ерөнхийдөө өөдрөг үзэлтэй, ямар ч хэцүү зүйл тохиолдсон энэ бол бурхан намайг сорьж байна гэдэг ч юм уу, сайн талаас нь авч үздэг. Бас хүмүүсийг аль болох сайн талаас нь харж, хүнд итгэл өгдөг. Ер нь тас хар, эсвэл цав цагаан хүн гэж байдаггүй. Тухайн орон зай, цаг хугацаанаас, сэтгэл санааны байдлаас хамаарч хүн харилцан өөр үйл хөдлөл хийнэ, шийдвэр гаргана. Харин хүнд итгэж, сайн талаас нь харж, хүндэлж харьцсанаар эргээд ихэнх тохиолдолд хүний сайн чанарыг уудлан гаргаж болдог юм шиг санагддаг.
Мөн “хариуцлагаас хэзээ ч зугтахгүй, бодит үнэнтэй нүүр тулна” гэдэг зарчмыг баримталдаг. Ачааны хүндийг үүрэх, асуудалтай улаан нүүрээрээ тулах амаргүй ч урагшилъя гэсэн хүн бүрийн хийх л ёстой зүйл. Алдаа гаргачихаад “уучлаарай” гээд хэлчихэж чаддаггүй хүн манайд олон байдаг нь харамсалтай.
7. Аялгуунд уярагч
Би хөгжимд дуртай. Бүх л төрөл жанрын дуу хөгжмийг сонсдог. Одоо хүүхдүүд маань хийл, төгөлдөр хуурт суралцаж, багаасаа хөгжмийн боловсрол эзэмшиж байна. Охин маань ноднин Чех улсад болсон Косианы нэрэмжит өсвөрийн хийлчдийн олон улсын уралдаанд 2-р байр эзэлсэн. Том хүү ч бас янз бүрийн тэмцээнд оролцож, биднийгээ баярлуулна. Одоо гуравтай бага хүү маань үнэн гайхмаар, ноот хараад төгөлдөр хуур дардаг болчихлоо. Хамаатан садныхаар явахдаа зөөврийн хөгжмөө чирч очоод “тоглолт хийж” өхөөрдүүлнэ шүү дээ. Бид тав өнгөрсөн жил "We’re The World" дууг дуулж нэг клип хийлгэсэн нь дурсамжтай сайхан зүйл болсон. Бас нэг хөгжилтэй эвлүүлэг видео хийсэн. Иймэрхүү гэр бүлийн дурсамж үлдээх зүйлийг боломжоороо үргэлжлүүлээд явахыг бодож байна. Хүүхдүүд маань энэ бичлэгээ найзууддаа үзүүлээд их баяртай байдаг, бид өөрсдөө ч гэр бүлээрээ хааяа дахин тавьж үзнэ.
8. Ном бүтээгч
Одоо цаг зав муутай болсон ч зав гарвал хийдэг цөөн зүйлсийн нэг нь ном унших. Өнгөрсөн хугацаанд цөөнгүй ном бүтээхэд хувь нэмрээ оруулжээ. Японд 26 настай байхдаа өөрийн нийтлэлүүдийн эмхэтгэл “Бусгаар тогтносон Монгол” номоо гаргаж байлаа. ЭМОС клубийг санаачлан байгуулж, гишүүдийнхээ хамтаар Монголд сурч буй хүүхэд залуучуудад зориулан “Өөрийгөө хөгжүүлье”, “Мэргэжлээ хэрхэн зөв сонгох вэ?” зэрэг номыг бүтээж, Мобикомын япон хөрөнгө оруулагч KDDI-ийн үүсгэн байгуулсан Инамори Казүогийн "Passion for Success" номыг “Амжилтад хүрэх гал эрмэлзэл” нэрээр орчуулж байв. Клуб маань үүнээс хойш дахиад хэд хэдэн ном гаргасан. Хамгийн сүүлд энэ сард аавынхаа эмхэтгэсэн “С.Цогтсайхан: Амьдрал, тэмцэл, уран бүтээл” номын редактороор ажиллалаа.
Заримдаа би бэрхшээл, сорил тулгарсан үед оюутан байсан үедээ уншиж, үзэл бодлоо төлөвшүүлж, эрч хүч авч байсан номуудаа эргүүлж харах дуртай. Тэр үеийн мэдрэмж сэргэх шиг болдог юм.
9. Бахархал
Би сүүлийн 7 жил "Хишиг Арвин Индустриал" компанийн ерөнхий менежерээс эхлээд дэд захирлаар ажилласан. Манай хамаатны үүсгэн байгуулсан энэ компани намайг ажлаа авахад 350 гаруй ажилтантай компани байсан. Энэ хугацаанд манай компани Эрдэнэс Таван Толгой, Саусгоби Сэндс зэрэг уул уурхайн томоохон төслүүдэд гүйцэтгэгч оператороор ажиласан. Том төслүүдийг монголчуудыг өөрсдөө гүйцэтгэж чадахгүй гэсэн ойлголтыг арилгаж буй цөөхөн компанийн нэг.
"Эрдэнэс Таван Толгой" нь олон жилийн өмнө Чалкогоос 350 сая доллар зээлж аваад, түүнийг нь засгийн газар хүний хөгжлийн мөнгө гэж тараасныг хүмүүс мэднэ. Ингэхдээ Чалкотой нүүрсээ зах зээлийн үнээс доогуур зарах гэрээ хийж, бас гадны өндөр үнэтэй компаниар олборлолтоо хийлгэж их алдагдал хүлээсэн. Манай компани Эрдэнэс Таван Толгойн төслийн тендерт ялж, 3 дахин хямдаар олборлолт хийх болсон. Улмаар Эрдэнэс Таван Толгой компани 2017 онд Чалкогийн өрийг барагдуулаад, 2018 онд Монголын банкуудын өрөө төлөөд, 2019 онд нэг их наядын цэвэр ашигтай ажилласан. Түүнээсээ одоо иргэдэд хувь хүртээх гэж байна. Миний хувьд өнгөрсөн хугацаанд компанийн менежментэд сэтгэл зүрхээ зориулан ажиллаж, хариуцлагатай төслүүдийг амжилттай авч явахад анхаарч ирсэн. Одоо "Хишиг Арвин" 2000 гаруй ажилтантай, хүлээн зөвшөөрөгдсөн үндэсний томоохон бүтээн байгуулагч компани болоод байна. Улс орны хөгжилд чухал нөлөөтэй төслүүдэд хувь нэмэр оруулсан компаниараа, түүний нэг хэсэг болж ажилласан өөрөөрөө бахархдаг.
10. Дуртай үг
Япончуудын "Зөв бөгөөд түүндээ итгэлтэй, тайван яв” (正々堂々と生きる) гэсэн үгийг өөртөө хэлэх дуртай. Хүн зөвийг үйлдэж, зөв амьдарч байгаа бол хэн ч юу ч гэж хэлж байсан, өөртөө итгэлтэй, зоригтой, уужуу тайван яв гэсэн санаа юм.
Мөн "Хүн хамгийн том тулалдаанд ялахын тулд олон жижиг тулаанд ялагдал хүлээдэг" гэж гоё үг бий. Дунд сургууль төгсөөд их сургуулийн элсэлтийн шалгалт өгөх үедээ би гэдэг хүн чинь мэдээлэл зүйн улсын олимпиадын медальтай, онц сурлагатай, өөртөө бардсан, итгэлтэй хүн байлаа шүү дээ. Гэтэл МУИС-ийн Эдийн засгийн факультетэд шалгалт өгөөд улаан шугамнаас доогуур орчихсон. Зунжингаа сэтгэлээр уначихаж билээ. Тэгээд олимпиадад амжилт гаргасан гэдгээрээ урилгаар МУИС-ийн МКС-д элсэж, нэгдүгээр курстээ өөрийгөө их дайчилсан даа. Ер нь л гадагшаа явж суръя гэж шийдсэн. Тэгсээр 1-р курс төгсөх зунаа Японы засгийн газрын тэтгэлэгт шалгалт өгөөд тэнцсэн. Хэрвээ би МУИС-ийн эдийн засагт төвөггүй орсон бол Япон явж чадахгүй л байсан.
11. Өнөөг хүртэл
Сүүлийн 7 жил хоёр зүйл дээр төвлөрч ажиллалаа. Нэг нь компанийн менежмент. Миний үндсэн ажил. Нөгөөх нь дүүрэг болон нийслэлийн иргэдийн хурал. Энэ нь сонгуульт ажил.
Сүүлийнхээс нь эхэлж ярихад, нийслэл, дүүрэгт янз бүрийн журам, хөтөлбөр зэрэгт санал, санаачилга гаргах зэргээр иргэдийн өмнө тулгамдсан асуудлыг шийдэхээр ажиллаж ирсэн боловч, ер нь асуудлыг үндсээр нь шийдэх эсэх нь хууль дээр очоод л гацаж байна. Орон нутгийн хурлын эрх хэмжээ бага, бие дааж хөгжүүлэх боломж дутагдалтай байна. Дүүргийн, нийслэлийн гэсэн давхардсан олон хурал хэрэггүй. Нэг л хурал байдаг, харин тэрний төлөөлөгч нар нь өөр давхар ажил хийхгүй, УИХ шиг төлөөлөх, бодлого хэрэгжүүлэх ажилдаа төвлөрдөг болгох хэрэгтэй.
Нөгөө асуудал. Мянга, хоёр мянган хүнтэй аж ахуйг авч явна гэдэг хэцүү. Манай эдийн засаг жижиг, савлагаатай. Хэзээ ч дампуурч болзошгүй. Нэг л алдаа гаргахад хорвоогоор нэг юм болно. Дээр нь төрийн байгууллага шат шатандаа дарамтлаастай. Бизнес хийж, баялаг бүтээгээд явж байгаа цөөн хүмүүсээ ад үзнэ. Тэднийг тойроод баахан паразитууд.
Манайд хувийн хэвшил үнэхээр шоовдор хүүхэд шиг л байх юм. Хувийн хэвшлийнхэн өөрөө өөрсдийнхөө төлөө нэгдэж, дуугарч чадахгүй байгаагийн ч буруу. Монгол орон зүйрлэвэл “хэлдэг гурав, хийдэг ганц” болчихоод байна. Тиймээс би хувийн хэвшлийг хамгаалж дуугарах дуу хоолой нь болъё гэж бодох болсон.
Бага байхад минь Монгол оронд Ардчилсан хувьсгал өрнөсөн. Авга ах “Хонхын” С.Цогтсайхан, аав болон тэдний найз нар тэргүүн эгнээнд нь явсан. Хэдийгээр жаахан хүүхэд байсан ч надад маш том ирээдүй, сайн сайхан цаг ирж байгаа мэт санагддаг байлаа. Аав минь сургууль дээрээ МоАХ-ын салбар зөвлөлийг байгуулаад ажлаасаа халагдаж, ид залуу насандаа энд тэнд ад үзэгдэж явсан. Одоо гучин жил өнгөрөхөд ардчилалын ахмадууд “бид ийм ардчилалыг хүсээгүй” гээд л явж байна. Амжилт, ололт ч байгааг үгүйсгэхгүй. Гэхдээ л монголчуудын чин сэтгэлээсээ хүсэн хүлээсэн тэр ардчилсан, эрүүл шударга нийгмийг бий болгоход дараа үеийн залуус бид хувь нэмрээ оруулах ёстой гэж боддог. Өвөө эмээ маань ч тэгж захисан. Багаасаа л нийгмийн идэвхтэй явсан даа.
13. Үзэл баримтлал
Хүний амьдралыг утга учиртай болгодог зүйл юу вэ? Эрх чөлөө. Хүн өөрийнхөө хүссэн ажлыг хийж, хэлье гэсэн үгээ хэлж, бүтээе гэсэн бүтээлээ туурвиж, хариуцлагаа өөрөө хүлээж, амьдралдаа эзэн байх явдал. Хүний амьдралд хөндлөнгөөс оролцож, хэний ч юм зохиосон нийгэм журам, эсвэл үлгэрийн фантазын төлөө хэн нэгний амьдралыг золиосолдог, багаж зэвсэг болгодог нийгмийг монголчууд өмнө нь үзсэн. Хувь хүний эрх чөлөө гэдэг бол дураараа байхын нэр биш. Эрх тэгш, хүндэтгэлтэй, бие даасан байдлаар амьдрахын нэр.
Хүний нийгэмд хөгжил авчирдаг зүйл юу вэ? Бас л эрх чөлөө. Хувь хүний санаачилга, хувийн хэвшлийн менежмент, олон янзын үзэл бодол, итгэл бишрэл, амьдралын хэв маяг, олон өнгө бүрдэх нь хөгжлийн үндэс болдог. Төр бол хамгийн багаар л оролцох ёстой. Ер нь “төр” гэдгийн цаана хэдэн дарга нар л сууж байгаа шүү дээ. Тиймээс миний улс төрийн хувьд миний үзэл баримтлал бол “либерал”, баруун төвийн. Зарим хүмүүс либерализмыг Америкийнхаар ойлгоод байдаг. Тэр бол бүр зүүний, огт өөр ойлголт. Зүүний үзэл баримтлалтай улс төрчид өөрсдийгөө мундаг, ухаантай гэж, бусдыг өөрийгөө авч явах чадамжгүй, халамжлах ёстой гэж, түүний үр дүнд нэг их сайхан нийгмийг бий болгох багаж зэвсэг мэтээр харах гээд байдаг (paternalism). Үгүй. Хүн бүрийн амьдрал нандин. Хүн ганц л төрнө.
14. Үнэт зүйлс
Би хувь заяагаараа бахархдаг. Надад заяасан удам угшил, аав, ээж, бурханаас хайрласан гэр бүл, үр хүүхэд. Эх орон, сайхан түүх. Нөхөрлөж ирсэн найз нөхөд, хамт олон. Өнөөдрийг хүртэл явж ирсэн амьдрал, сэтгэл зүрхээ зориулсан бүхэн, олж авсан нэр төр. Би боломжтой байсан ч гэсэн энэ амьдралаа өөр ямар ч амьдралаар солихгүй байсан. Тийм л үнэ цэнтэй. Өөрийгөө хямд байх уу, үнэтэй байх уу гэдгийг хүн өөрөө л шийддэг. Жаахан ч гэсэн худал хэлэх, хулгай хийхэд л хүний үнэ цэн навс унадаг. Юунд ч худалдагдахгүй, ам бардам, үнэ цэнтэй амьдрах л хамгийн сайхан.
Өдөр тутам баримталдаг зарчим гэвэл амиа бодох биш, бусдыгаа бодох, нийтлэг эрх ашгаа бодох байдлаар аливаад ханддаг. Тиймээс ч бусадтай зөрчилдөөд байх нь бага байдаг болов уу. Ер нь бизнест ч тэр, нийгэм-улс төрийн амьдралд ч тэр хүмүүс шалихгүй юмнаас болж зөрчилдөх, үл ойлголцох, тэр жижиг юм нь том үр дагавар авчирч, ажил унаж, төсөл дампуурч байгаа нь харагддаг. Нэг дарга ирнэ. Миний хүмүүс, тэрний хүмүүс, манай танай тал гэнэ. Тэгээд багаа бүрдүүлнэ гээд хуугаар нь хална. Утгагүй. Би лав өнөөдрийг хүртэл бизнесийн байгууллагад ч, улс төрийн хүрээнд ч, очсон газраа, байгаа хүмүүстэй нь учраа олоод, сайхан баг хамт олон болоод л ажиллаж ирсэн. Энэ миний нэг онцлог байх.
15. Нийгмийн ажил
Би оюутан байхын л нийгмийн ажилд идэвхтэй оролцдог байсан. Япон дахь монголчуудын холбоог байгуулан тэргүүнээр нь ажиллаж байсан. Бүх Японы их дээд сургуулиудын хоршооллын (University Co-op) гадаад оюутны зөвлөл гэж байдаг. Түүний дэргэдэх гадаад оюутнуудын зөвлөлийн тэргүүнээр хоёр ажил ажиллаж байв. “Вимо” гэдэг сошиал платформ үүсгэн байгуулж хэсэг ажиллуулж байсныг тэнд амьдарч байсан залуус санаж байгаа байх. Мөн найз нөхдийн хамт “ЭМОС” клубийг үүсгэн байгуулсан нь амжилттай үйл ажиллагаа явуулсаар, саяхан 15 жилийнхээ ойг тэмдэглэсэн. Одоо Японд төгсөгчдийн холбооны Удирдах зөвлөлд байна. JCI Nomadic байгууллагын ажилд бас бага зэрэг оролцдог. Гэхдээ сүүлийн жилүүдэд компанийн ажил, нийслэлийн ИТХ-ын төлөөлөгчийн ажлаа давхар хийж ирсэн болохоор өөр бусад ажил, холбоодод цаг зарцуулах боломж хомс байлаа.
16. Мөрөөдөл
Монгол орон дэлхийн өндөр хөгжилтэй 30 орны нэг болохыг харах юм сан гэж мөрөөддөг. Хөгжил гэдгийг олон янзаар хэмжиж болно л доо. Тэр дунд “Хүний хөгжил” бол дэлхий нийтийн хамгийн түгээмэл хэмжүүр юм. Хүний хөгжлийн индексээр эхний 30 орны нэг болохыг харах юм сан гэж оюутан байхаасаа боддог байлаа. Одоо манай улс энэ үзүүлэлтээр 92 дугаарт явж байна. Дэлхий дээр 200-аад орон байдгаас бид ер нь олон үзүүлэлтээр тэхий дунд нь буюу 100 орчимд эрэмбэлэгддэг. Эхний 30-д орно гэдэг бол бас хүршгүй хол зорилго биш л дээ. Цөөн хүн амтай улсыг зөв бодлогоор жолоодвол хурдан хөгжих боломжтой. Үүний тулд авлигыг бууруулах ёстой. Хүний хөгжлөөр тэргүүлж буй улсуудын авлигын индекс бас маш бага байдаг.
17. Амлалт
Манай гэрийнхний хувьд ардчилал гэдэг нандигнан хайрладаг үнэ цэнтэй зүйл. 30 настай Монголын ардчилалд ололт ч бий, алдаа ч бий. Зарим хүмүүсийн туйлшраад байдаг шиг бүх л юм болохгүй бүтэхгүй байгаа юм биш. Гэхдээ мэдээж энэ систем өөрөө эмзэг, сайн тордож арчлахгүй бол буруугаар эргэж уруудах ч аюултай. Ийм ийм шалтгаанаар би өөрийгөө ардчиллын манаанд зогсох ёстой гэж боддог. Ардчиллыг зөв утгаар нь, зөв гольдролоор нь хөгжүүлэхийг зорино. Үүний тулд нам, улс төрийн байгууллагуудыг эрүүлжүүлэх, зөв дүр төрхтэй болгохын төлөө ажиллах учиртай. Энэ институцууд эрүүлжиж байж төр эрүүлжинэ. Сонгууль явуулах арга барилд ч мөн өөрчлөлт оруулах ёстой гэж үздэг. Энэ бол хамгийн суурь асуудал гэж бодож байна.
18. Санаа зовдог зүйл
Улс төрийн тогтолцоо маань ямар нэг байдлаар дарангуйлал юм уу их гажуудсан хэлбэр лүү орчих вий гэж битүүхэн санаа зовж явдаг юм. Одоо бол бид ардчилсан тогтолцоон дотроо сайнтай муутай ч хэрэлдээд л явж байна. Өмнө нь том хүч үүсэж байсныг сааруулсан ч эргээд шинэ хүч үүсэж байна, бас хэтэрхий популист улс төрчид олширч байна. Парламентын нэр хүнд унаж байгаа нь өөр тогтолцоо, чанга гар хүсэх байдлыг өөгшүүлж байна.
Өнгөрсөн жил Үндсэн Хуулийн нэмэлт өөрчлөлт батлагдсан явдалд би их баярласан. Хэдийгээр зарим зүйл дээр ухарсан заалтууд орсон ч, урагшилсан нь олон. Ерөнхий сайд кабинетаа өөрөө бүрдүүлдэг, хариуцлагаа хүлээдэг байх “Кабинетийн зарчим”-ыг суулгаж өгсөн, Ерөнхийлөгчийн эрх мэдлийг тодорхой болгосон, нутгийн өөрөө удирдах, бие дааж хөгжих боломжийг зарчмын хувьд нээж өгсөн гэх мэт. Гэхдээ парламентын ардчилал цаашид яах вэ гэдэг нь Үндсэн хуулиас ургаж гарах органик хуулиудаас хамаарна. Өөрөөр хэлбэл 2020 онд бүрэлдэх шинэ УИХ түүхэн үүрэг хариуцлага хүлээнэ.
19. Шийдээсэй гэж хүсдэг зүйл
Санаанд шууд орж байгаа, шийдэгдээсэй гэж хүсэж явдаг нийслэлийн 2 асуудал дээр ярья. Хайлааст, Таван буудлаас Долоон буудал зэрэг гэр хорооллын айлуудыг өөр шинэ суурьшлын бүс, орон сууцны хорооллуудад шууд оруулах замаар (өмнө нь түр оруулж байгаад хашаа байшин байсан газарт нь шинэ орон сууц барих төсөл хэрэгжсэн) Улаанбаатар хотын хойд хэсгийг томоор нь чөлөөлж, тэнд цэцэрлэгт хүрээлэн, их дээд сургуулиуд, музей зэрэг том талбай эзлэх барилга, байгууламжуудыг байгуулбал дэд бүтцийн хувьд үнэ өртөг багатай, хурдан шийдэх боломжтой санагдаад байдаг юм. Ингэвэл хотод хойноос орж ирдэг агаарын, хөрсний, усны бохирдол үгүй болно.
Хоёр дахь нь түгжрэл байна. Зам, гүүр нэмж бариад үр дүнгүй. Ерөөсөө нийтийн тээврийг хөгжүүлж байж түгжрэлийг шийднэ гэдгийг хэн хүнгүй мэддэг. Өнөөдөр УБ хотод 1000 орчим автобус явж байна. Эд нар нийт зорчигч хөдөлгөөний тал хувийн ачааллыг өөр дээрээ авч байгаа. Дахиад 500 автобус авлаа гэхэд 100 тэрбум төгрөг. Гэтэл саяын Замын цагдаагийн шинэ гүүрэн гарцын өртөг 120 тэрбум. Гүүр барилаа гээд түгжрэл буураагүй. Харин автобусны тоог олшруулж, үйлчилгээг нь сайжруулан тав тухтай болгож, богино рейст оруулбал хүмүүс заавал хувийн тэрэг унана гэхгүй, үр дүнд нь түгжрэл богино хугацаанд шийдэгдэх боломжтой гэж хардаг даа.
20. Монгол улс цаашдаа
Одоо нэн яаралтайгаар, эргэлзэлгүйгээр боловсролын салбарт, тэнд ажиллаж байгаа хүмүүст хөрөнгө хүч хаямаар байна. Дэлхий нийт аж үйлдвэрийн 4-р хувьсгалын эрин үед ирчихлээ. 2030 он гэхэд одоо байгаа ажил мэргэжлүүдийн тал нь байхгүй болно гэж ярьж байна. Шинэ нөхцөл байдал хүнээс өөр чадвар шаардаж байна. Бүтээлч, сониуч, харилцааны чадвартай, гоо зүйн мэдрэмжтэй гэх мэт. Түүнээс мэдлэг, мэдээлэл, механик ур чадваруудыг хиймэл оюун ухаан, технологийн хөгжил, робот орлох болно. Шинэ иргэдийг бэлдэхийн тулд цаасан дээр бичсэн хөтөлбөрөөр бүтэхгүй. Багш нарын амьд харилцаа, тулсан харилцаагаар л тийм иргэдийг бэлтгэнэ. Тэгтэл багш нарын маань цалин ямар билээ? Орон байр, нийгмийн баталгаа нь ямар билээ? Боловсрол руугаа бүх хүчээ хаях үндэсний хэмжээний зөвшилцөл хэрэгтэй байна.
**М.Тулгатын сошиал хуудсууд:**
Фэйсбүүк: М.Тулгат
Твиттер: @tulgatmn
Инстаграм: @tulgatmainbayar