Бид юу мартсан бэ? - Сонгуулийн бус жилүүд дэх иргэдийн оролцоо
<div class="article-body">
          <h2><div>Сонгууль болоход нэг жил 216 өдөр үлджээ. Өдгөө УИХ-д нэг нам Засгийн газраа бүрдүүлэн, МАН, АН, Зөв хүн Электорат эвсэл гэх гурван намын төлөөлөл, нэг бие даагч ажиллаж байна. Тэгвэл бидний сонгож, итгэл хүлээлгэсэн нам бүлэг, улстөрчид юу хийж, бүтээж, шийдэж өгөхөөр амласныг, амлалтууд нь бодитой ажил хэрэг болж буй эсэхийг та мэдэх үү? </div><div><br></div><div>Хэрэв сонгууль бүрийн амлалт, бодлого, хөтөлбөрүүд хэрэгждэг сэн бол бид хэдийн цэнгэлийн манлайд хүрэх билээ. Гэхдээ энэ зөвхөн тэднээс хамаарах асуудал биш юм. Энэ удаагийн нийтлэлээрээ хэрэгждэггүй, биелдэггүй мөрийн хөтөлбөрүүдэд хяналт, шаардлага тавихад иргэд бидний оролцоо ямар чухал болохыг иргэний нийгмийн сүлжээгээр жишээлэн тайлбарлалаа.</div></h2><h3 class="text-uppercase text-blue text-bold">Амлалт + Ам тангараг</h3><p></p><p>Улстөрчид амлалтаа биелүүлж чадахгүй байх нь дэлхий улс төрийн тавцанд тун нийтлэг үзэгдэл ч ардчилал хөгжсөн орнуудад эсрэгээрээ гэнэ. </p><p>Сонгуулийн амлалт, бодлого хөтөлбөр хоорондын уялдааг харуулсан 2017 оны нэгэн судалгаанд <a href="https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1111/ajps.12313" target="_blank">12 орны 57 сонгуулийн кампанит ажлын 20,000 гаруй амлалтыг</a> шинжилжээ. Сонирхолтой нь судалгаанд хамрагдсан улс орнуудад <b>намууд амлалтаа зөрчдөггүй </b>гэх дүгнэлт гарсан байна. Тэр дундаа Их Британи улсын эрх баригч намууд судалгааны жилүүдэд амлалтынхаа 85 гаруй хувийг бодитоор биелүүлжээ.</p><p>Манайд УИХ-ын найм дахь удаагийн ээлжит сонгуулиар улс төрийн 15 нам, дөрвөн эвсэл, 121 бие даагч оролцож, нийт 606 нэр дэвшигчтэй сонгуульд эрх баригч МАН үнэмлэхүй ялж, хоёр жил дараалан Засгийн эрх барьж буй. Бүр дэлгэрүүлбэл МАН 62, АН 11 суудал, МАХН, ИЗНН, МУНН-ын хамтарсан “Та бидний эвсэл” нэг, Зөв хүн Электорат эвсэл нэг суудал авч, бие даан нэр дэвшсэн Н.Алтанхуяг 76 дахь гишүүн болсон.</p><p>Улс төрийн намын туйлын гол зорилго нь төрийн эрх мэдлийг гартаа авах бөгөөд энэ боломжийг зөвхөн сонгуульд оролцож олж авдаг. Тиймээс сонгуульд нэр дэвшигч нам, улстөрчдийн хувьд мөрийн хөтөлбөр гэдэг дайтах зэвсэг гэлтэй. Хэдий чинээ хурц иртэй байна, төдий чинээ ялалт байгуулах нь лавтай. Жишээ нь, эрх баригч МАН-ын 2020 сонгуулийн <a href="https://montsame.mn/mn/read/227291" target="_blank">мөрийн хөтөлбөр </a>таван бүлэг 34 дэд бүлэг 742 дэд заалттай. Мөрийн хөтөлбөрөөс онцолбол:</p>
<ul><li>Агаарын бохирдлыг 70-80 хувь бууруулна</li><li>Цалин тэтгэврийн бодит өсөлт</li><li>Уул уурхайн ашиг иргэн бүрд</li><li>150 мянган ажлын байр бий болгоно</li><li>Импортлогч улсаас экспортлогч улс</li><li>Хүүхдийн төлөө цогц бодлогыг сайжруулна</li><li>Газрын тосны үйлдвэр ашиглалтад оруулна гэжээ. Ийнхүү амласнаас хойших өнгөрсөн хугацаанд хэд нь биеллээ олсон бэ?</li></ul><h3 class="text-uppercase text-blue text-bold">Бидний оролцоо + ИРгэний нийгмийн сүлжээ</h3><p> Ардчиллын амин сүнс нь төрийн үйл ажиллагаанд иргэдийн оролцоог хангах явдал. Үүнийгээ ч Үндсэн хуульдаа баттай тусгаж “… ард түмэн төрийн үйл хэрэгт шууд оролцож, мөнхүү эрхээ сонгож байгуулсан төрийн эрх барих төлөөлөгчдийн байгууллагаар уламжлан эдэлнэ” хэмээсэн. Сонгуульд санал өгөх нь төрийн хэрэгт оролцох иргэний оролцооны хамгийн тод хэлбэр бөгөөд <a href="https://ikon.mn/elections/2020" target="_blank">2020 оны УИХ-ын сонгуульд</a> 18-24 насныхан 14.8 хувь, 25-40 насныхан 36 хувийн ирцтэй оролцов.<br><br>Иргэд бид сонгуульд санал өгөх, нэр дэвших, төрийн албан хаагчидтай холбоо тогтоох, жагсаал цуглаан хийх, сайн дурын ажил хийх зэргээр улс төрд оролцох олон сонголт бий. Харин орчин үед зөвхөн сонгуульд санал өгөхөөс гадна иргэний нийгмийн байгууллагад элсэх, өргөдөлд гарын үсэг цуглуулах, онлайнаар санал бодлоо илэрхийлэх зэрэг оролцооны шинэ хэлбэрүүд бий болжээ. <br><br>Өөрөөр хэлбэл, сошиал дээр лайк эсвэл шэйр дарах төдийд улс төрд тодорхой хэмжээгээр нөлөөлөх боломжтой болсон сонирхолтой цаг үед бид амьдарч байна хэмээн улс төр судлаач С.Болдсайхан <a href="https://ikon.mn/opinion/249k" target="_blank">онцолсон</a>. Зөвхөн манайд ч биш АНУ-д гэхэд насанд хүрэгчдийн дөрвөн хүн тутмын нэг нь Twitter идэвхтэй ашигладаг ба<a href="https://www.pewresearch.org/politics/2022/06/16/politics-on-twitter-one-third-of-tweets-from-u-s-adults-are-political/pdl_06-16-22_twitter-and-politics_0_0/" target="_blank"> жиргээний гуравны нэг хэсэг нь</a> улс төрийн талаар байр сууриа илэрхийлж, санал санаачилга дэвшүүлдэг байна.<br><br>Ардчилсан нийгэмд иргэд ганц нэгээрээ улс төрийн шийдвэрт нөлөөлөх боломжгүй байдгаас нийтлэг сонирхлын үндсэн дээр эвлэлдэн нэгддэг. Төрийн бус байгууллага (ТББ)-ын<a href="https://legalinfo.mn/mn/detail/494" target="_blank"> тухай хууль</a> 1997 онд батлагдсанаас хойш иргэдийн оролцоог нэмэгдүүлэх, төрийн үйл ажиллагаанд хяналт тавих, хүний эрхийг хангахад ТББ-ууд үнэ цэнтэй үүрэг гүйцэтгэж ирсэн. Түүний бодитой жишээ нь Бодлогод Залуусын Хяналт ТББ юм. </p>
<h3 class="text-uppercase text-blue text-bold">Залуус сонгуулийн амлалтыг хянах нь</h3><p>Бодлогод залуусын хяналт ТББ-аас “Залуус сонгуулийн амлалтыг хянах нь” төслийг хоёр дахь жилдээ хэрэгжүүлж буй. Төслийн хүрээнд тэд:</p>
<ul><li>Сонгуулийн амлалтын ДатаБанк,</li><li>Залуучуудын иргэний нийгмийн сүлжээ,</li><li>Залуучуудын зөвлөх хороо,</li><li>Сар тутмын цахим сонин </li></ul><p>зэрэг үндсэн дөрвөн үйл ажиллагааг 2020-2024 оны хугацаанд ажиллах Засгийн газрын мөрийн хөтөлбөрийн хэрэгжилтэд хяналт тавих, хэрэгжилтийг сайжруулахад дэмжлэг үзүүлэх, залуу сонгогчдын боловсролыг дээшлүүлэх зорилгоор хэрэгжүүлжээ. <br><br>Сонгуулийн амлалтын хэрэгжилтийг хэмжихийн тулд үндэсний хэмжээний нээлттэй статистик датануудыг цуглуулан, интерактив 28 дүрслэлийг бэлтгэж, эх сурвалж, дүн шинжилгээ, нэр томьёоны тайлбартайгаар цогцоор нь байршуулсан байна. Энэ нь дараагийн сонгуульд эерэг, сөрөг ямар өөрчлөлт гарсныг харуулах төвийг сахисан дүн шинжилгээ эх сурвалж болгон хөгжүүлэхээр ажиллаж буй юм.<br><br>Улс төрийн намуудын иргэдэд санал болгож буй бодлогын шийдэл, мөрийн хөтөлбөрийн амлалтуудаа нэн түрүүнд “ХҮНИЙ ХӨГЖИЛ”-ийн асуудалтай холбосон юм. Тэдний зүгээс 2016 онд НҮБ-ын Хөгжлийн хөтөлбөрөөс гаргасан “Залуучуудын хүний хөгжил”-ийн үндэсний илтгэлд тулгуурлан, улс төрийн намуудын мөрийн хөтөлбөрийн амлалтуудыг гурван асуудлын хүрээнд түүвэрлэн:<br><a href="https://www.policywatch.mn/educationcampaignpromises.html" target="_blank">Дээд болон мэргэжлийн боловсролын амлалт</a><br><a href="https://www.policywatch.mn/labourcampaignpromises.html" target="_blank">Хөдөлмөр эрхлэлтийг дэмжих амлалт</a><br><a href="https://www.policywatch.mn/humansecuritypromises.html" target="_blank">Хүний аюулгүй байдлын амлалт </a>агуулгыг интерактив хэлбэрээр бэлджээ. <br><br></p>
<p><img class="uk-width-1-1 lightbox" alt="" src="https://unread.today/files/3d642b1c-cb78-4ea8-9fbe-ef518fc6d379/b949ecb51cee3d8f5fa7dcca3c0c38aa.png"></p><blockquote><p> “Сонгуулийн амлалтын хэрэгжилтийг хэрхэн хянах вэ?” гэсэн асуултад хариулт өгөх анхны оролдлого бол тэдний бүтээсэн <a href="https://www.policywatch.mn/databankgeneral.html" target="_blank">ДАТАБАНК</a> юм. </p>
<cite>
</cite></blockquote><p><img class="uk-width-1-1 lightbox" alt="" src="https://unread.today/files/3d642b1c-cb78-4ea8-9fbe-ef518fc6d379/ca9bd4df7d5d46cd5ab4d8974b535368.png"></p><p><br><b>Иргэний нийгмийн сүлжээ</b> бол орон нутаг, нийслэлийн иргэний нийгмийн залуусын бүрдэл бөгөөд “Сонгуулийн амлалтын хянах сүлжээ” болон хоёр дахь жилдээ ажиллаж байна. Сүлжээний 2022-2023 оны гишүүдээр Баянхонгор, Өвөрхангай, Баян-Өлгий, Дорноговь аймгуудаас болон Улаанбаатар хотын нийт есөн ТББ ажиллаж буй юм. Тэд үргэлжлүүлэн сонгуулийн амлалтын хяналтыг иргэний нийгмийн сүлжээний нөлөөллийн ажлын үр дүнгээр баяжуулж, бусад орон нутгийн залуус сонгуулийн амлалтыг хэрхэн хянах боломжтой вэ гэдэг аргачлалыг боловсруулан, таниулахаар төлөвлөжээ. Ингэснээр бусад орон нутагт сонгуулийн амлалтыг хянах сайн дурын үйл ажиллагаанууд идэвхжиж хөгжих юм. <br> <br>Эцэст нь дахин сануулахад сонгууль болоход нэг жил 216 өдөр үлджээ. Сонгуульд оролцож саналаа өгөх нь бүтэн дөрвөн жилийн турш, нэг сонгуулиас дараагийн сонгууль хүртэл үргэлжлэх хариуцлагатай оролцоо учир энэ хугацаанд та сонгосон төлөөлөгч тань хуулиар хүлээсэн үүргээ биелүүлж байгаа эсэхийг хянах, тэдэнд асуулт тавьж, хариу авах, биечлэн уулзах, захидал, утсаар харилцах зэргээр санал бодлоо чөлөөтэй илэрхийлэх, хяналт тавих бүрэн эрхтэй билээ.</p>
<p><img class="uk-width-1-1 lightbox" alt="" src="https://unread.today/files/3d642b1c-cb78-4ea8-9fbe-ef518fc6d379/32717dc237065ebde8b03cdd1277de0e.jpeg"></p><blockquote><p>Алдалгүй сонго</p>
<cite>
</cite></blockquote>          </div>

Сонгууль болоход нэг жил 216 өдөр үлджээ. Өдгөө УИХ-д нэг нам Засгийн газраа бүрдүүлэн, МАН, АН, Зөв хүн Электорат эвсэл гэх гурван намын төлөөлөл, нэг бие даагч ажиллаж байна. Тэгвэл бидний сонгож, итгэл хүлээлгэсэн нам бүлэг, улстөрчид юу хийж, бүтээж, шийдэж өгөхөөр амласныг, амлалтууд нь бодитой ажил хэрэг болж буй эсэхийг та мэдэх үү?
Хэрэв сонгууль бүрийн амлалт, бодлого, хөтөлбөрүүд хэрэгждэг сэн бол бид хэдийн цэнгэлийн манлайд хүрэх билээ. Гэхдээ энэ зөвхөн тэднээс хамаарах асуудал биш юм. Энэ удаагийн нийтлэлээрээ хэрэгждэггүй, биелдэггүй мөрийн хөтөлбөрүүдэд хяналт, шаардлага тавихад иргэд бидний оролцоо ямар чухал болохыг иргэний нийгмийн сүлжээгээр жишээлэн тайлбарлалаа.
Амлалт + Ам тангараг
Улстөрчид амлалтаа биелүүлж чадахгүй байх нь дэлхий улс төрийн тавцанд тун нийтлэг үзэгдэл ч ардчилал хөгжсөн орнуудад эсрэгээрээ гэнэ.
Сонгуулийн амлалт, бодлого хөтөлбөр хоорондын уялдааг харуулсан 2017 оны нэгэн судалгаанд
12 орны 57 сонгуулийн кампанит ажлын 20,000 гаруй амлалтыг
шинжилжээ. Сонирхолтой нь судалгаанд хамрагдсан улс орнуудад
намууд амлалтаа зөрчдөггүй
гэх дүгнэлт гарсан байна. Тэр дундаа Их Британи улсын эрх баригч намууд судалгааны жилүүдэд амлалтынхаа 85 гаруй хувийг бодитоор биелүүлжээ.
Манайд УИХ-ын найм дахь удаагийн ээлжит сонгуулиар улс төрийн 15 нам, дөрвөн эвсэл, 121 бие даагч оролцож, нийт 606 нэр дэвшигчтэй сонгуульд эрх баригч МАН үнэмлэхүй ялж, хоёр жил дараалан Засгийн эрх барьж буй. Бүр дэлгэрүүлбэл МАН 62, АН 11 суудал, МАХН, ИЗНН, МУНН-ын хамтарсан “Та бидний эвсэл” нэг, Зөв хүн Электорат эвсэл нэг суудал авч, бие даан нэр дэвшсэн Н.Алтанхуяг 76 дахь гишүүн болсон.
Улс төрийн намын туйлын гол зорилго нь төрийн эрх мэдлийг гартаа авах бөгөөд энэ боломжийг зөвхөн сонгуульд оролцож олж авдаг. Тиймээс сонгуульд нэр дэвшигч нам, улстөрчдийн хувьд мөрийн хөтөлбөр гэдэг дайтах зэвсэг гэлтэй. Хэдий чинээ хурц иртэй байна, төдий чинээ ялалт байгуулах нь лавтай. Жишээ нь, эрх баригч МАН-ын 2020 сонгуулийн
мөрийн хөтөлбөр
таван бүлэг 34 дэд бүлэг 742 дэд заалттай. Мөрийн хөтөлбөрөөс онцолбол:

Агаарын бохирдлыг 70-80 хувь бууруулна
Цалин тэтгэврийн бодит өсөлт
Уул уурхайн ашиг иргэн бүрд
150 мянган ажлын байр бий болгоно
Импортлогч улсаас экспортлогч улс
Хүүхдийн төлөө цогц бодлогыг сайжруулна
Газрын тосны үйлдвэр ашиглалтад оруулна гэжээ. Ийнхүү амласнаас хойших өнгөрсөн хугацаанд хэд нь биеллээ олсон бэ?
Бидний оролцоо + ИРгэний нийгмийн сүлжээ
Ардчиллын амин сүнс нь төрийн үйл ажиллагаанд иргэдийн оролцоог хангах явдал. Үүнийгээ ч Үндсэн хуульдаа баттай тусгаж “… ард түмэн төрийн үйл хэрэгт шууд оролцож, мөнхүү эрхээ сонгож байгуулсан төрийн эрх барих төлөөлөгчдийн байгууллагаар уламжлан эдэлнэ” хэмээсэн. Сонгуульд санал өгөх нь төрийн хэрэгт оролцох иргэний оролцооны хамгийн тод хэлбэр бөгөөд
2020 оны УИХ-ын сонгуульд
18-24 насныхан 14.8 хувь, 25-40 насныхан 36 хувийн ирцтэй оролцов.
Иргэд бид сонгуульд санал өгөх, нэр дэвших, төрийн албан хаагчидтай холбоо тогтоох, жагсаал цуглаан хийх, сайн дурын ажил хийх зэргээр улс төрд оролцох олон сонголт бий. Харин орчин үед зөвхөн сонгуульд санал өгөхөөс гадна иргэний нийгмийн байгууллагад элсэх, өргөдөлд гарын үсэг цуглуулах, онлайнаар санал бодлоо илэрхийлэх зэрэг оролцооны шинэ хэлбэрүүд бий болжээ.
Өөрөөр хэлбэл, сошиал дээр лайк эсвэл шэйр дарах төдийд улс төрд тодорхой хэмжээгээр нөлөөлөх боломжтой болсон сонирхолтой цаг үед бид амьдарч байна хэмээн улс төр судлаач С.Болдсайхан
онцолсон
. Зөвхөн манайд ч биш АНУ-д гэхэд насанд хүрэгчдийн дөрвөн хүн тутмын нэг нь Twitter идэвхтэй ашигладаг ба
жиргээний гуравны нэг хэсэг нь
улс төрийн талаар байр сууриа илэрхийлж, санал санаачилга дэвшүүлдэг байна.
Ардчилсан нийгэмд иргэд ганц нэгээрээ улс төрийн шийдвэрт нөлөөлөх боломжгүй байдгаас нийтлэг сонирхлын үндсэн дээр эвлэлдэн нэгддэг. Төрийн бус байгууллага (ТББ)-ын
тухай хууль
1997 онд батлагдсанаас хойш иргэдийн оролцоог нэмэгдүүлэх, төрийн үйл ажиллагаанд хяналт тавих, хүний эрхийг хангахад ТББ-ууд үнэ цэнтэй үүрэг гүйцэтгэж ирсэн. Түүний бодитой жишээ нь Бодлогод Залуусын Хяналт ТББ юм.

Залуус сонгуулийн амлалтыг хянах нь
Бодлогод залуусын хяналт ТББ-аас “Залуус сонгуулийн амлалтыг хянах нь” төслийг хоёр дахь жилдээ хэрэгжүүлж буй. Төслийн хүрээнд тэд:

Сонгуулийн амлалтын ДатаБанк,
Залуучуудын иргэний нийгмийн сүлжээ,
Залуучуудын зөвлөх хороо,
Сар тутмын цахим сонин
зэрэг үндсэн дөрвөн үйл ажиллагааг 2020-2024 оны хугацаанд ажиллах Засгийн газрын мөрийн хөтөлбөрийн хэрэгжилтэд хяналт тавих, хэрэгжилтийг сайжруулахад дэмжлэг үзүүлэх, залуу сонгогчдын боловсролыг дээшлүүлэх зорилгоор хэрэгжүүлжээ.
Сонгуулийн амлалтын хэрэгжилтийг хэмжихийн тулд үндэсний хэмжээний нээлттэй статистик датануудыг цуглуулан, интерактив 28 дүрслэлийг бэлтгэж, эх сурвалж, дүн шинжилгээ, нэр томьёоны тайлбартайгаар цогцоор нь байршуулсан байна. Энэ нь дараагийн сонгуульд эерэг, сөрөг ямар өөрчлөлт гарсныг харуулах төвийг сахисан дүн шинжилгээ эх сурвалж болгон хөгжүүлэхээр ажиллаж буй юм.
Улс төрийн намуудын иргэдэд санал болгож буй бодлогын шийдэл, мөрийн хөтөлбөрийн амлалтуудаа нэн түрүүнд “ХҮНИЙ ХӨГЖИЛ”-ийн асуудалтай холбосон юм. Тэдний зүгээс 2016 онд НҮБ-ын Хөгжлийн хөтөлбөрөөс гаргасан “Залуучуудын хүний хөгжил”-ийн үндэсний илтгэлд тулгуурлан, улс төрийн намуудын мөрийн хөтөлбөрийн амлалтуудыг гурван асуудлын хүрээнд түүвэрлэн:
Дээд болон мэргэжлийн боловсролын амлалт
Хөдөлмөр эрхлэлтийг дэмжих амлалт
Хүний аюулгүй байдлын амлалт
агуулгыг интерактив хэлбэрээр бэлджээ.

“Сонгуулийн амлалтын хэрэгжилтийг хэрхэн хянах вэ?” гэсэн асуултад хариулт өгөх анхны оролдлого бол тэдний бүтээсэн
ДАТАБАНК
юм.


Иргэний нийгмийн сүлжээ
бол орон нутаг, нийслэлийн иргэний нийгмийн залуусын бүрдэл бөгөөд “Сонгуулийн амлалтын хянах сүлжээ” болон хоёр дахь жилдээ ажиллаж байна. Сүлжээний 2022-2023 оны гишүүдээр Баянхонгор, Өвөрхангай, Баян-Өлгий, Дорноговь аймгуудаас болон Улаанбаатар хотын нийт есөн ТББ ажиллаж буй юм. Тэд үргэлжлүүлэн сонгуулийн амлалтын хяналтыг иргэний нийгмийн сүлжээний нөлөөллийн ажлын үр дүнгээр баяжуулж, бусад орон нутгийн залуус сонгуулийн амлалтыг хэрхэн хянах боломжтой вэ гэдэг аргачлалыг боловсруулан, таниулахаар төлөвлөжээ. Ингэснээр бусад орон нутагт сонгуулийн амлалтыг хянах сайн дурын үйл ажиллагаанууд идэвхжиж хөгжих юм.

Эцэст нь дахин сануулахад сонгууль болоход нэг жил 216 өдөр үлджээ. Сонгуульд оролцож саналаа өгөх нь бүтэн дөрвөн жилийн турш, нэг сонгуулиас дараагийн сонгууль хүртэл үргэлжлэх хариуцлагатай оролцоо учир энэ хугацаанд та сонгосон төлөөлөгч тань хуулиар хүлээсэн үүргээ биелүүлж байгаа эсэхийг хянах, тэдэнд асуулт тавьж, хариу авах, биечлэн уулзах, захидал, утсаар харилцах зэргээр санал бодлоо чөлөөтэй илэрхийлэх, хяналт тавих бүрэн эрхтэй билээ.

Алдалгүй сонго



Сонгууль болоход нэг жил 216 өдөр үлджээ. Өдгөө УИХ-д нэг нам Засгийн газраа бүрдүүлэн, МАН, АН, Зөв хүн Электорат эвсэл гэх гурван намын төлөөлөл, нэг бие даагч ажиллаж байна. Тэгвэл бидний сонгож, итгэл хүлээлгэсэн нам бүлэг, улстөрчид юу хийж, бүтээж, шийдэж өгөхөөр амласныг, амлалтууд нь бодитой ажил хэрэг болж буй эсэхийг та мэдэх үү?    Хэрэв сонгууль бүрийн амлалт, бодлого, хөтөлбөрүүд хэрэгждэг сэн бол бид хэдийн цэнгэлийн манлайд хүрэх билээ. Гэхдээ энэ зөвхөн тэднээс хамаарах асуудал биш юм. Энэ удаагийн нийтлэлээрээ хэрэгждэггүй, биелдэггүй мөрийн хөтөлбөрүүдэд хяналт, шаардлага тавихад иргэд бидний оролцоо ямар чухал болохыг иргэний нийгмийн сүлжээгээр жишээлэн тайлбарлалаа.
### Амлалт + Ам тангараг
Улстөрчид амлалтаа биелүүлж чадахгүй байх нь дэлхий улс төрийн тавцанд тун нийтлэг үзэгдэл ч ардчилал хөгжсөн орнуудад эсрэгээрээ гэнэ.
Сонгуулийн амлалт, бодлого хөтөлбөр хоорондын уялдааг харуулсан 2017 оны нэгэн судалгаанд 12 орны 57 сонгуулийн кампанит ажлын 20,000 гаруй амлалтыг шинжилжээ. Сонирхолтой нь судалгаанд хамрагдсан улс орнуудад **намууд амлалтаа зөрчдөггүй** гэх дүгнэлт гарсан байна. Тэр дундаа Их Британи улсын эрх баригч намууд судалгааны жилүүдэд амлалтынхаа 85 гаруй хувийг бодитоор биелүүлжээ.
Манайд УИХ-ын найм дахь удаагийн ээлжит сонгуулиар улс төрийн 15 нам, дөрвөн эвсэл, 121 бие даагч оролцож, нийт 606 нэр дэвшигчтэй сонгуульд эрх баригч МАН үнэмлэхүй ялж, хоёр жил дараалан Засгийн эрх барьж буй. Бүр дэлгэрүүлбэл МАН 62, АН 11 суудал, МАХН, ИЗНН, МУНН-ын хамтарсан “Та бидний эвсэл” нэг, Зөв хүн Электорат эвсэл нэг суудал авч, бие даан нэр дэвшсэн Н.Алтанхуяг 76 дахь гишүүн болсон.
Улс төрийн намын туйлын гол зорилго нь төрийн эрх мэдлийг гартаа авах бөгөөд энэ боломжийг зөвхөн сонгуульд оролцож олж авдаг. Тиймээс сонгуульд нэр дэвшигч нам, улстөрчдийн хувьд мөрийн хөтөлбөр гэдэг дайтах зэвсэг гэлтэй. Хэдий чинээ хурц иртэй байна, төдий чинээ ялалт байгуулах нь лавтай. Жишээ нь, эрх баригч МАН-ын 2020 сонгуулийн мөрийн хөтөлбөр таван бүлэг 34 дэд бүлэг 742 дэд заалттай. Мөрийн хөтөлбөрөөс онцолбол:
* Агаарын бохирдлыг 70-80 хувь бууруулна
* Цалин тэтгэврийн бодит өсөлт
* Уул уурхайн ашиг иргэн бүрд
* 150 мянган ажлын байр бий болгоно
* Импортлогч улсаас экспортлогч улс
* Хүүхдийн төлөө цогц бодлогыг сайжруулна
* Газрын тосны үйлдвэр ашиглалтад оруулна гэжээ. Ийнхүү амласнаас хойших өнгөрсөн хугацаанд хэд нь биеллээ олсон бэ?
### Бидний оролцоо + ИРгэний нийгмийн сүлжээ
Ардчиллын амин сүнс нь төрийн үйл ажиллагаанд иргэдийн оролцоог хангах явдал. Үүнийгээ ч Үндсэн хуульдаа баттай тусгаж “… ард түмэн төрийн үйл хэрэгт шууд оролцож, мөнхүү эрхээ сонгож байгуулсан төрийн эрх барих төлөөлөгчдийн байгууллагаар уламжлан эдэлнэ” хэмээсэн. Сонгуульд санал өгөх нь төрийн хэрэгт оролцох иргэний оролцооны хамгийн тод хэлбэр бөгөөд 2020 оны УИХ-ын сонгуульд 18-24 насныхан 14.8 хувь, 25-40 насныхан 36 хувийн ирцтэй оролцов.
Иргэд бид сонгуульд санал өгөх, нэр дэвших, төрийн албан хаагчидтай холбоо тогтоох, жагсаал цуглаан хийх, сайн дурын ажил хийх зэргээр улс төрд оролцох олон сонголт бий. Харин орчин үед зөвхөн сонгуульд санал өгөхөөс гадна иргэний нийгмийн байгууллагад элсэх, өргөдөлд гарын үсэг цуглуулах, онлайнаар санал бодлоо илэрхийлэх зэрэг оролцооны шинэ хэлбэрүүд бий болжээ.
Өөрөөр хэлбэл, сошиал дээр лайк эсвэл шэйр дарах төдийд улс төрд тодорхой хэмжээгээр нөлөөлөх боломжтой болсон сонирхолтой цаг үед бид амьдарч байна хэмээн улс төр судлаач С.Болдсайхан онцолсон. Зөвхөн манайд ч биш АНУ-д гэхэд насанд хүрэгчдийн дөрвөн хүн тутмын нэг нь Twitter идэвхтэй ашигладаг ба жиргээний гуравны нэг хэсэг нь улс төрийн талаар байр сууриа илэрхийлж, санал санаачилга дэвшүүлдэг байна.
Ардчилсан нийгэмд иргэд ганц нэгээрээ улс төрийн шийдвэрт нөлөөлөх боломжгүй байдгаас нийтлэг сонирхлын үндсэн дээр эвлэлдэн нэгддэг. Төрийн бус байгууллага (ТББ)-ын тухай хууль 1997 онд батлагдсанаас хойш иргэдийн оролцоог нэмэгдүүлэх, төрийн үйл ажиллагаанд хяналт тавих, хүний эрхийг хангахад ТББ-ууд үнэ цэнтэй үүрэг гүйцэтгэж ирсэн. Түүний бодитой жишээ нь Бодлогод Залуусын Хяналт ТББ юм.
### Залуус сонгуулийн амлалтыг хянах нь
Бодлогод залуусын хяналт ТББ-аас “Залуус сонгуулийн амлалтыг хянах нь” төслийг хоёр дахь жилдээ хэрэгжүүлж буй. Төслийн хүрээнд тэд:
* Сонгуулийн амлалтын ДатаБанк,
* Залуучуудын иргэний нийгмийн сүлжээ,
* Залуучуудын зөвлөх хороо,
* Сар тутмын цахим сонин
зэрэг үндсэн дөрвөн үйл ажиллагааг 2020-2024 оны хугацаанд ажиллах Засгийн газрын мөрийн хөтөлбөрийн хэрэгжилтэд хяналт тавих, хэрэгжилтийг сайжруулахад дэмжлэг үзүүлэх, залуу сонгогчдын боловсролыг дээшлүүлэх зорилгоор хэрэгжүүлжээ.
Сонгуулийн амлалтын хэрэгжилтийг хэмжихийн тулд үндэсний хэмжээний нээлттэй статистик датануудыг цуглуулан, интерактив 28 дүрслэлийг бэлтгэж, эх сурвалж, дүн шинжилгээ, нэр томьёоны тайлбартайгаар цогцоор нь байршуулсан байна. Энэ нь дараагийн сонгуульд эерэг, сөрөг ямар өөрчлөлт гарсныг харуулах төвийг сахисан дүн шинжилгээ эх сурвалж болгон хөгжүүлэхээр ажиллаж буй юм.
Улс төрийн намуудын иргэдэд санал болгож буй бодлогын шийдэл, мөрийн хөтөлбөрийн амлалтуудаа нэн түрүүнд “ХҮНИЙ ХӨГЖИЛ”-ийн асуудалтай холбосон юм. Тэдний зүгээс 2016 онд НҮБ-ын Хөгжлийн хөтөлбөрөөс гаргасан “Залуучуудын хүний хөгжил”-ийн үндэсний илтгэлд тулгуурлан, улс төрийн намуудын мөрийн хөтөлбөрийн амлалтуудыг гурван асуудлын хүрээнд түүвэрлэн:
Дээд болон мэргэжлийн боловсролын амлалт
Хөдөлмөр эрхлэлтийг дэмжих амлалт
Хүний аюулгүй байдлын амлалт агуулгыг интерактив хэлбэрээр бэлджээ.
> “Сонгуулийн амлалтын хэрэгжилтийг хэрхэн хянах вэ?” гэсэн асуултад хариулт өгөх анхны оролдлого бол тэдний бүтээсэн ДАТАБАНК юм.
**Иргэний нийгмийн сүлжээ** бол орон нутаг, нийслэлийн иргэний нийгмийн залуусын бүрдэл бөгөөд “Сонгуулийн амлалтын хянах сүлжээ” болон хоёр дахь жилдээ ажиллаж байна. Сүлжээний 2022-2023 оны гишүүдээр Баянхонгор, Өвөрхангай, Баян-Өлгий, Дорноговь аймгуудаас болон Улаанбаатар хотын нийт есөн ТББ ажиллаж буй юм. Тэд үргэлжлүүлэн сонгуулийн амлалтын хяналтыг иргэний нийгмийн сүлжээний нөлөөллийн ажлын үр дүнгээр баяжуулж, бусад орон нутгийн залуус сонгуулийн амлалтыг хэрхэн хянах боломжтой вэ гэдэг аргачлалыг боловсруулан, таниулахаар төлөвлөжээ. Ингэснээр бусад орон нутагт сонгуулийн амлалтыг хянах сайн дурын үйл ажиллагаанууд идэвхжиж хөгжих юм.
Эцэст нь дахин сануулахад сонгууль болоход нэг жил 216 өдөр үлджээ. Сонгуульд оролцож саналаа өгөх нь бүтэн дөрвөн жилийн турш, нэг сонгуулиас дараагийн сонгууль хүртэл үргэлжлэх хариуцлагатай оролцоо учир энэ хугацаанд та сонгосон төлөөлөгч тань хуулиар хүлээсэн үүргээ биелүүлж байгаа эсэхийг хянах, тэдэнд асуулт тавьж, хариу авах, биечлэн уулзах, захидал, утсаар харилцах зэргээр санал бодлоо чөлөөтэй илэрхийлэх, хяналт тавих бүрэн эрхтэй билээ.
> Алдалгүй сонго