"Шидэт хүнс" номын тухай 
<div class="article-body">
          <p></p><p><b>Анагаах ухааны эцэг гэгддэг Гиппократ нэгэнтээ хоолыг эм болгож, эмийг хоол болгох хэрэгтэй гэжээ. Бидний идэж буй хоол хүнс аманд орж, шулуун гэдэс хүртэл хоол боловсруулах урт зам туулах явцдаа бие физиологи болоод сэтгэл санаанд нөлөөлдөг аж. Энгийндээ өдөр тутамдаа сонгон, хэрэглэж буй тэдгээр хоол хүнс бол сэтгэл тэнүүн, эрүүл аж төрөхийн жор гэсэн үг. </b></p><p><b>Уламжлалт анагаах ухааны их эмч Ө. Уянга, шим тэжээл судлаач Б.Алтантариа нарын эмхэтгэн туурвисан "Шидэт хүнс" номд монголчууд бидний тэр бүр хэрэглэдэггүй, олон төрлийн жимс, хүнсний ногоо, мах махан бүтээгдэхүүнийг хэрхэн яаж, зохицуулах, хадгалах, ямар нөхцөлд хэрэглэж болохгүй тухай зэрэг арвин мэдээллийг багтаажээ. Номын тухай булангийн шинэ дугаартаа залуу мэргэжилтнүүдийн туурвисан “Шидэт хүнс” номыг тоймлон хүргэж байна. </b><br></p><p><b><br></b></p>
<p><img class="uk-width-1-1 lightbox" alt="" src="https://unread.today/files/3d642b1c-cb78-4ea8-9fbe-ef518fc6d379/e1b237b0ba36991de5cb6b956a71dbbb.jpg"></p><p><img class="uk-width-1-1 lightbox" alt="" src="https://unread.today/files/3d642b1c-cb78-4ea8-9fbe-ef518fc6d379/fb3b4e8f9a9e84a20a449e8d9dff237f.png"></p><p></p><p><br></p><p>Гурил, будаа, мах төмсхөнөөр хязгаарлагддаг монгол хоолны орц нэгэнтээ ард хоцорч бид дэлхийн хаанаас ч аль ч улсын бүтээгдэхүүнээс сонгон хэрэглэх боломжтой болсон. Харин чухамдаа юу идвэл биед шим тэжээлтэй байх, ямар бүтээгдэхүүн хүнс хоорондоо зохицох, эсвэл харшлах, бидний бие махбодын онцлогт ямар хүнс таарах бол зэрэг хүнстэй холбоотой олон асуултад хариултаа эрсээр буй. <br></p><p> Махан хоол идсэний дараа алкохол эсвэл газтай ундаа хэрэглэвэл хурдан шингэнэ гэж ярьдаг ч үхрийн мах, цагаан архи нь хоорондоо зохицохгүй ба элэгний халуун ихдэж, шар дээш хөөрч, буйл үрэвсдэг байна. </p><p>Харин үхрийн махыг мөөг, шар хулуу, цагаан гаатай зохицуулж хэрэглэснээр ходоодны үйл ажиллагааг дэмжиж, биеийн хүйтнийг хөөж, тамир сэргээх ач тустай. Энэ мэт зохицож нийцэх хоол хүнсний тухай бид хэр мэдлэг, мэдээлэлтэй билээ?</p>
<h3 class="text-uppercase text-blue text-bold">Уургийн хаан мах</h3><p>Мах, өндөг, үр тариа, жимс зэрэг нийтдээ 13 бүлгээс бүтэх уг номд бүтээгдэхүүн бүрийн ач тус, агуулагдах уураг, эрдэм бодис, биед ашигтай элементүүдийг агууламж зэргийг тодорхой дурджээ. Бид өдөр тутмын хоол хүнсээрээ дамжуулан уураг, өөх тос, нүүрс ус, амин дэм, эрдэс бодис, ус гэх зургаан шимт тэжээлийг заавал авах ёстой гэж мэргэжилтнүүд зөвлөдөг. Тухайлбал, уураг нь мах, загас, тахиа, өндөг, сүү, сүүн бүтээгдэхүүнд элбэг байх ба бие махбодод дараах үүргийг гүйцэтгэдэг. </p>
<ul><li>Эд эрхтний бүтэц болон өсөлт, нөхөн төлжилтөд оролцоно</li><li>Биохимийн урвалд оролцоно</li><li>Даавар хэлбэрээр эс хооронд мэдээлэл дамжуулна</li><li>Биеийн шингэн, хүчил шүтлэгийг тэнцвэржүүлнэ</li><li>Дархлаа дэмжиж халдвараас сэргийлнэ</li><li>Энерги үйлдвэрлэнэ </li></ul><p><img class="uk-width-1-1 lightbox" alt="" src="https://unread.today/files/3d642b1c-cb78-4ea8-9fbe-ef518fc6d379/cdcd2472d4f950a561948a35db140d4b.png"></p><p><br>Нугасны мах + ям төмс = Уушгийг тэжээлээр тэтгэнэ<br>Тахианы мах + улаан чавга = Цус төлжүүлнэ <br>Хонины мах + цагаан гаа = Бөөр нуруугаар чилж өвдөх, үе мөч өвдөхөд сайн <br>Гахайн мах + саримс = Цусны эргэлтийг сайжруулж, ядаргаа тайлж, биеийн тамир тэнхээг сэргээнэ.<br></p>
<p><b>Үхрийн мах</b>ыг хуурахдаа бага зэргийн элсэн чихэр нэмбэл махны жинхэнэ амт сэргэж илүү сайхан амттай болдог. <b>Гахайн мах</b>ыг ялз болгож чанахын өмнө халуун усанд буцалгаж, усыг нь дахин солиод удаан чанавал үнэр нь арилна. Уураг, төмрийн агууламж өндөр тул цус багадалттай хүмүүст нэн тохиромжтой. Мөн халуун чанартай өвчинд сайн ба хуурай ханиалга, өтгөн хатах зэрэгт эерэг нөлөөтэй. <br><br><b>Хонины мах</b> нь ходоодны бадган арвидсан, тамир муутай, ядарч сульдсан, ясны сийрэгжилттэй хүмүүст илүүтэй тохирох ба бөөрний хүйтнийг хөөж, тамир тэнхээ тэтгэх сайн талтай. Харин цусны даралт өндөр, гэдэсний үрэвсэлтэй, гүйлгэж байгаа хүмүүст тийм ч зохимжгүй. Тахианы махыг эмийн ургамалтай хамт битүү чанавал шим тэжээл, үр нөлөө сайтай бөгөөд шим тэжээлээр дутагдсан, нялх биетэй, хөхний сүү багатай эмэгтэйчүүд болон цус багадалттай хүмүүс идэхэд нэн тохиромжтой гэдгийг онцолжээ.</p>
<h3 class="text-uppercase text-blue text-bold">Хоолны тавгаа ногооруулах нь </h3><p><b>Цэцэгт байцай</b>г чанах, жигнэх, шарах, хуурах зэргээр бүх төрлийн хоолонд хэрэглэх боломжтой. Хоолонд хэрэглэхийн өмнө давстай болон алимын цуутай усанд байлгаж жижиг хорхойг устгана. Байцайг сонгохдоо нэгэн жигд ногоон өнгөтэй, хатуувтар иштэйг авах нь зүйтэй ба байцайнд агуулагддаг глюкорафанин гэх бодис нь хоол шингэх явцад хувирч хорт хавдраас сэргийлж, хөгшрөлтийг удаашруулдаг байна. Мөн хөхний булчирхай, шулуун гэдэсний ходоодны хорт хавдар, зүрхний өвчин цус харвалтаас сэргийлэх чухал ач холбогдолтой хүнс юм. <br> <br><b>Бууцай </b>ургаж боловсроход нэг жилийн хугацаа шаардагддаг боловч жилийн турш ургацаа өгдөг онцлогтой ургамал. Буцалгаж болгоход зөөлөрч, ходоод гэдсэнд амархан шингэх ба хөгшид, хүүхэд, өвчтэй, бие сул хүнд онцгойлон тохиромжтой. Чихрийн шижинтэй хүмүүс тогтмол хэрэглэснээр цусан дахь чихрийн хэмжээг тогтвортой байлгахад тусалдаг. Бууцайнд хүний биед зайлшгүй шаардлагатай төмрийн агууламж их тул өдөр тутамдаа хэрэглэснээр царай гэрэлтэж, өнгө үзэмж нэмэх ба шахсан шүүсээр долоо хоногт хоёр удаа нүүрээ угааснаар арьс үрчлээтэх, нөсөө толбо үүсэхээс хамгаалдаг байна.<br><br></p>
<p><img class="uk-width-1-1 lightbox" alt="" src="https://unread.today/files/3d642b1c-cb78-4ea8-9fbe-ef518fc6d379/43ef060386a57b3a0fb4120eafaccf92.png"></p><p><b>Цоохор майлз</b>ны навч нь ишнээсээ илүү шим тэжээлтэй тул навчтай нь идэх хэрэгтэй. Цусны даралтаас үүдэлтэй зүрх, бөөр, тархины судасны хатууралтай, мэдрэлийн өвчинтэй хүмүүс тогтмол хэрэглэхэд нэн тохиромжтой. Үхрийн мах болон хатаасан дүюүтэй нийцүүлж хэрэглэвэл дотор халуун арилгах, цусны даралт бууруулж, цусан дахь холестерины хэмжээг багасгаж, жин хасахад ихээхэн нөлөөлдөг. <br> <br><b>Жууцай</b>г хүнсэнд хэрэглэхээс гадна шанз бэлтгэхэд тохиромжтой. Бөөрний үйл ажиллагааг дэмжиж, биеийг халуунаар тэтгэхээс гадна, үрэвсэл намдааж, бактери устгадаг үйлчилгээтэй ногоо юм. Халуун чанартай тул зуны улиралд хэтрүүлэн хэрэглэх нь зохисгүй ба ходоодны үрэвсэл, шархлаа, улаан хоолойн сөөргөө өвчтэй хүмүүс идэхэд тохиромжгүй.</p>
<h3 class="text-uppercase text-blue text-bold">Амтат жимсгэнээс онцлох нь </h3><p><b>Инжир</b> нь дулаан орны ялмын овгийн олон наст жимс. Амт нь чихэрлэг, хуурай, бусдыг бодвол амархан муудаж ялзардаггүй. Ходоод эрүүлжүүлж, гэдэсний гүрвэлзэх хөдөлгөөнийг дэмжиж, хоолойн үрэвслийг намдааж, хорт хавдраас урьдчилан сэргийлдэг бөгөөд хөхний сүүг нэмэгдүүлдэг. Мөн бодисын солилцоог идэвхжүүлснээр биеийн дархлааг дэмжиж, хөгшрөлтөөс урьдчилан сэргийлдгээс гадна хорт хавдрын химийн эмчилгээний гаж нөлөөг багасгадаг. <br><br><b>Илжгэн чих</b> нь хүйтэн чанартай, чихэрлэг амттай, уушги чийгшүүлж хуурай ханиалгыг намдаах, цусны даралт бууруулах, цус тогтоох үйлдэлтэй. Иод ихээр агуулдаг тул иодын дутагдлаас үүдэлтэй бамбай булчирхайн томролтой хүн идэхэд тохиромжтой. Харин хүйтэн чанартай жимс тул дөнгөж төрсөн, сарын тэмдэг ирсэн, ханиадтай, хоолны шингэц муутай хүмүүс идэхэд зохисгүй. <br><br><br></p>
<p><img class="uk-width-1-1 lightbox" alt="" src="https://unread.today/files/3d642b1c-cb78-4ea8-9fbe-ef518fc6d379/c71df546fe5b1e272797b57350dd555b.png"></p><p><b><br></b><b>Шинэхэн личи нь</b> биеийн шингэнийг нөхөж цангаа тайлах, ходоодыг тайвшруулж хэхрүүлгийг намдаадаг. Хатаасан личиг буцалгах, зутан шөлөнд хийх зэргээр хэрэглэвэл элэг бөөрийг тэтгэж, дэлүү ходоодыг эрүүлжүүлж, биеийн тамир тэнхээг нөхнө. Өвчнөөс тэнхэрч байгаа, өндөр настай, тамир тэнхээ муутай, цус багадалттай, зүрх дэлсдэг, нойр муутай хүмүүс идэхэд эмчилгээний зохистой үйлчилгээ үзүүлнэ. <br> <br><b>Жимсний хаан дурианыг</b> 10 тахиатай эн тэнцүү гэж зүйрлэдэг. Зүүн Өмнөд Азиас гаралтай шим тэжээлээр маш баялаг уг жимс нь хүнд өвчний дараах тамир тэнхээгээ сэргээх хэрэгтэй хүмүүс болон амаржсан эмэгтэйчүүд хэрэглэхэд биеийг шим тэжээлээр тэтгэж хурдан тэнхрэхэд тустай зэргээр дэлгэрэнгүй арвин мэдээллийг багтаажээ. </p>
          </div>

Анагаах ухааны эцэг гэгддэг Гиппократ нэгэнтээ хоолыг эм болгож, эмийг хоол болгох хэрэгтэй гэжээ. Бидний идэж буй хоол хүнс аманд орж, шулуун гэдэс хүртэл хоол боловсруулах урт зам туулах явцдаа бие физиологи болоод сэтгэл санаанд нөлөөлдөг аж. Энгийндээ өдөр тутамдаа сонгон, хэрэглэж буй тэдгээр хоол хүнс бол сэтгэл тэнүүн, эрүүл аж төрөхийн жор гэсэн үг.
Уламжлалт анагаах ухааны их эмч Ө. Уянга, шим тэжээл судлаач Б.Алтантариа нарын эмхэтгэн туурвисан "Шидэт хүнс" номд монголчууд бидний тэр бүр хэрэглэдэггүй, олон төрлийн жимс, хүнсний ногоо, мах махан бүтээгдэхүүнийг хэрхэн яаж, зохицуулах, хадгалах, ямар нөхцөлд хэрэглэж болохгүй тухай зэрэг арвин мэдээллийг багтаажээ. Номын тухай булангийн шинэ дугаартаа залуу мэргэжилтнүүдийн туурвисан “Шидэт хүнс” номыг тоймлон хүргэж байна.

Гурил, будаа, мах төмсхөнөөр хязгаарлагддаг монгол хоолны орц нэгэнтээ ард хоцорч бид дэлхийн хаанаас ч аль ч улсын бүтээгдэхүүнээс сонгон хэрэглэх боломжтой болсон. Харин чухамдаа юу идвэл биед шим тэжээлтэй байх, ямар бүтээгдэхүүн хүнс хоорондоо зохицох, эсвэл харшлах, бидний бие махбодын онцлогт ямар хүнс таарах бол зэрэг хүнстэй холбоотой олон асуултад хариултаа эрсээр буй.
Махан хоол идсэний дараа алкохол эсвэл газтай ундаа хэрэглэвэл хурдан шингэнэ гэж ярьдаг ч үхрийн мах, цагаан архи нь хоорондоо зохицохгүй ба элэгний халуун ихдэж, шар дээш хөөрч, буйл үрэвсдэг байна.
Харин үхрийн махыг мөөг, шар хулуу, цагаан гаатай зохицуулж хэрэглэснээр ходоодны үйл ажиллагааг дэмжиж, биеийн хүйтнийг хөөж, тамир сэргээх ач тустай. Энэ мэт зохицож нийцэх хоол хүнсний тухай бид хэр мэдлэг, мэдээлэлтэй билээ?

Уургийн хаан мах
Мах, өндөг, үр тариа, жимс зэрэг нийтдээ 13 бүлгээс бүтэх уг номд бүтээгдэхүүн бүрийн ач тус, агуулагдах уураг, эрдэм бодис, биед ашигтай элементүүдийг агууламж зэргийг тодорхой дурджээ. Бид өдөр тутмын хоол хүнсээрээ дамжуулан уураг, өөх тос, нүүрс ус, амин дэм, эрдэс бодис, ус гэх зургаан шимт тэжээлийг заавал авах ёстой гэж мэргэжилтнүүд зөвлөдөг. Тухайлбал, уураг нь мах, загас, тахиа, өндөг, сүү, сүүн бүтээгдэхүүнд элбэг байх ба бие махбодод дараах үүргийг гүйцэтгэдэг.

Эд эрхтний бүтэц болон өсөлт, нөхөн төлжилтөд оролцоно
Биохимийн урвалд оролцоно
Даавар хэлбэрээр эс хооронд мэдээлэл дамжуулна
Биеийн шингэн, хүчил шүтлэгийг тэнцвэржүүлнэ
Дархлаа дэмжиж халдвараас сэргийлнэ
Энерги үйлдвэрлэнэ
Нугасны мах + ям төмс = Уушгийг тэжээлээр тэтгэнэ
Тахианы мах + улаан чавга = Цус төлжүүлнэ
Хонины мах + цагаан гаа = Бөөр нуруугаар чилж өвдөх, үе мөч өвдөхөд сайн
Гахайн мах + саримс = Цусны эргэлтийг сайжруулж, ядаргаа тайлж, биеийн тамир тэнхээг сэргээнэ.

Үхрийн мах
ыг хуурахдаа бага зэргийн элсэн чихэр нэмбэл махны жинхэнэ амт сэргэж илүү сайхан амттай болдог.
Гахайн мах
ыг ялз болгож чанахын өмнө халуун усанд буцалгаж, усыг нь дахин солиод удаан чанавал үнэр нь арилна. Уураг, төмрийн агууламж өндөр тул цус багадалттай хүмүүст нэн тохиромжтой. Мөн халуун чанартай өвчинд сайн ба хуурай ханиалга, өтгөн хатах зэрэгт эерэг нөлөөтэй.
Хонины мах
нь ходоодны бадган арвидсан, тамир муутай, ядарч сульдсан, ясны сийрэгжилттэй хүмүүст илүүтэй тохирох ба бөөрний хүйтнийг хөөж, тамир тэнхээ тэтгэх сайн талтай. Харин цусны даралт өндөр, гэдэсний үрэвсэлтэй, гүйлгэж байгаа хүмүүст тийм ч зохимжгүй. Тахианы махыг эмийн ургамалтай хамт битүү чанавал шим тэжээл, үр нөлөө сайтай бөгөөд шим тэжээлээр дутагдсан, нялх биетэй, хөхний сүү багатай эмэгтэйчүүд болон цус багадалттай хүмүүс идэхэд нэн тохиромжтой гэдгийг онцолжээ.

Хоолны тавгаа ногооруулах нь
Цэцэгт байцай
г чанах, жигнэх, шарах, хуурах зэргээр бүх төрлийн хоолонд хэрэглэх боломжтой. Хоолонд хэрэглэхийн өмнө давстай болон алимын цуутай усанд байлгаж жижиг хорхойг устгана. Байцайг сонгохдоо нэгэн жигд ногоон өнгөтэй, хатуувтар иштэйг авах нь зүйтэй ба байцайнд агуулагддаг глюкорафанин гэх бодис нь хоол шингэх явцад хувирч хорт хавдраас сэргийлж, хөгшрөлтийг удаашруулдаг байна. Мөн хөхний булчирхай, шулуун гэдэсний ходоодны хорт хавдар, зүрхний өвчин цус харвалтаас сэргийлэх чухал ач холбогдолтой хүнс юм.

Бууцай
ургаж боловсроход нэг жилийн хугацаа шаардагддаг боловч жилийн турш ургацаа өгдөг онцлогтой ургамал. Буцалгаж болгоход зөөлөрч, ходоод гэдсэнд амархан шингэх ба хөгшид, хүүхэд, өвчтэй, бие сул хүнд онцгойлон тохиромжтой. Чихрийн шижинтэй хүмүүс тогтмол хэрэглэснээр цусан дахь чихрийн хэмжээг тогтвортой байлгахад тусалдаг. Бууцайнд хүний биед зайлшгүй шаардлагатай төмрийн агууламж их тул өдөр тутамдаа хэрэглэснээр царай гэрэлтэж, өнгө үзэмж нэмэх ба шахсан шүүсээр долоо хоногт хоёр удаа нүүрээ угааснаар арьс үрчлээтэх, нөсөө толбо үүсэхээс хамгаалдаг байна.

Цоохор майлз
ны навч нь ишнээсээ илүү шим тэжээлтэй тул навчтай нь идэх хэрэгтэй. Цусны даралтаас үүдэлтэй зүрх, бөөр, тархины судасны хатууралтай, мэдрэлийн өвчинтэй хүмүүс тогтмол хэрэглэхэд нэн тохиромжтой. Үхрийн мах болон хатаасан дүюүтэй нийцүүлж хэрэглэвэл дотор халуун арилгах, цусны даралт бууруулж, цусан дахь холестерины хэмжээг багасгаж, жин хасахад ихээхэн нөлөөлдөг.

Жууцай
г хүнсэнд хэрэглэхээс гадна шанз бэлтгэхэд тохиромжтой. Бөөрний үйл ажиллагааг дэмжиж, биеийг халуунаар тэтгэхээс гадна, үрэвсэл намдааж, бактери устгадаг үйлчилгээтэй ногоо юм. Халуун чанартай тул зуны улиралд хэтрүүлэн хэрэглэх нь зохисгүй ба ходоодны үрэвсэл, шархлаа, улаан хоолойн сөөргөө өвчтэй хүмүүс идэхэд тохиромжгүй.

Амтат жимсгэнээс онцлох нь
Инжир
нь дулаан орны ялмын овгийн олон наст жимс. Амт нь чихэрлэг, хуурай, бусдыг бодвол амархан муудаж ялзардаггүй. Ходоод эрүүлжүүлж, гэдэсний гүрвэлзэх хөдөлгөөнийг дэмжиж, хоолойн үрэвслийг намдааж, хорт хавдраас урьдчилан сэргийлдэг бөгөөд хөхний сүүг нэмэгдүүлдэг. Мөн бодисын солилцоог идэвхжүүлснээр биеийн дархлааг дэмжиж, хөгшрөлтөөс урьдчилан сэргийлдгээс гадна хорт хавдрын химийн эмчилгээний гаж нөлөөг багасгадаг.
Илжгэн чих
нь хүйтэн чанартай, чихэрлэг амттай, уушги чийгшүүлж хуурай ханиалгыг намдаах, цусны даралт бууруулах, цус тогтоох үйлдэлтэй. Иод ихээр агуулдаг тул иодын дутагдлаас үүдэлтэй бамбай булчирхайн томролтой хүн идэхэд тохиромжтой. Харин хүйтэн чанартай жимс тул дөнгөж төрсөн, сарын тэмдэг ирсэн, ханиадтай, хоолны шингэц муутай хүмүүс идэхэд зохисгүй.

Шинэхэн личи нь
биеийн шингэнийг нөхөж цангаа тайлах, ходоодыг тайвшруулж хэхрүүлгийг намдаадаг. Хатаасан личиг буцалгах, зутан шөлөнд хийх зэргээр хэрэглэвэл элэг бөөрийг тэтгэж, дэлүү ходоодыг эрүүлжүүлж, биеийн тамир тэнхээг нөхнө. Өвчнөөс тэнхэрч байгаа, өндөр настай, тамир тэнхээ муутай, цус багадалттай, зүрх дэлсдэг, нойр муутай хүмүүс идэхэд эмчилгээний зохистой үйлчилгээ үзүүлнэ.

Жимсний хаан дурианыг
10 тахиатай эн тэнцүү гэж зүйрлэдэг. Зүүн Өмнөд Азиас гаралтай шим тэжээлээр маш баялаг уг жимс нь хүнд өвчний дараах тамир тэнхээгээ сэргээх хэрэгтэй хүмүүс болон амаржсан эмэгтэйчүүд хэрэглэхэд биеийг шим тэжээлээр тэтгэж хурдан тэнхрэхэд тустай зэргээр дэлгэрэнгүй арвин мэдээллийг багтаажээ.

**Анагаах ухааны эцэг гэгддэг Гиппократ нэгэнтээ хоолыг эм болгож, эмийг хоол болгох хэрэгтэй гэжээ. Бидний идэж буй хоол хүнс аманд орж, шулуун гэдэс хүртэл хоол боловсруулах урт зам туулах явцдаа бие физиологи болоод сэтгэл санаанд нөлөөлдөг аж. Энгийндээ өдөр тутамдаа сонгон, хэрэглэж буй тэдгээр хоол хүнс бол сэтгэл тэнүүн, эрүүл аж төрөхийн жор гэсэн үг.**
**Уламжлалт анагаах ухааны их эмч Ө. Уянга, шим тэжээл судлаач Б.Алтантариа нарын эмхэтгэн туурвисан "Шидэт хүнс" номд монголчууд бидний тэр бүр хэрэглэдэггүй, олон төрлийн жимс, хүнсний ногоо, мах махан бүтээгдэхүүнийг хэрхэн яаж, зохицуулах, хадгалах, ямар нөхцөлд хэрэглэж болохгүй тухай зэрэг арвин мэдээллийг багтаажээ. Номын тухай булангийн шинэ дугаартаа залуу мэргэжилтнүүдийн туурвисан “Шидэт хүнс” номыг тоймлон хүргэж байна.**
Гурил, будаа, мах төмсхөнөөр хязгаарлагддаг монгол хоолны орц нэгэнтээ ард хоцорч бид дэлхийн хаанаас ч аль ч улсын бүтээгдэхүүнээс сонгон хэрэглэх боломжтой болсон. Харин чухамдаа юу идвэл биед шим тэжээлтэй байх, ямар бүтээгдэхүүн хүнс хоорондоо зохицох, эсвэл харшлах, бидний бие махбодын онцлогт ямар хүнс таарах бол зэрэг хүнстэй холбоотой олон асуултад хариултаа эрсээр буй.
Махан хоол идсэний дараа алкохол эсвэл газтай ундаа хэрэглэвэл хурдан шингэнэ гэж ярьдаг ч үхрийн мах, цагаан архи нь хоорондоо зохицохгүй ба элэгний халуун ихдэж, шар дээш хөөрч, буйл үрэвсдэг байна.
Харин үхрийн махыг мөөг, шар хулуу, цагаан гаатай зохицуулж хэрэглэснээр ходоодны үйл ажиллагааг дэмжиж, биеийн хүйтнийг хөөж, тамир сэргээх ач тустай. Энэ мэт зохицож нийцэх хоол хүнсний тухай бид хэр мэдлэг, мэдээлэлтэй билээ?
### Уургийн хаан мах
Мах, өндөг, үр тариа, жимс зэрэг нийтдээ 13 бүлгээс бүтэх уг номд бүтээгдэхүүн бүрийн ач тус, агуулагдах уураг, эрдэм бодис, биед ашигтай элементүүдийг агууламж зэргийг тодорхой дурджээ. Бид өдөр тутмын хоол хүнсээрээ дамжуулан уураг, өөх тос, нүүрс ус, амин дэм, эрдэс бодис, ус гэх зургаан шимт тэжээлийг заавал авах ёстой гэж мэргэжилтнүүд зөвлөдөг. Тухайлбал, уураг нь мах, загас, тахиа, өндөг, сүү, сүүн бүтээгдэхүүнд элбэг байх ба бие махбодод дараах үүргийг гүйцэтгэдэг.
* Эд эрхтний бүтэц болон өсөлт, нөхөн төлжилтөд оролцоно
* Биохимийн урвалд оролцоно
* Даавар хэлбэрээр эс хооронд мэдээлэл дамжуулна
* Биеийн шингэн, хүчил шүтлэгийг тэнцвэржүүлнэ
* Дархлаа дэмжиж халдвараас сэргийлнэ
* Энерги үйлдвэрлэнэ
Нугасны мах + ям төмс = Уушгийг тэжээлээр тэтгэнэ
Тахианы мах + улаан чавга = Цус төлжүүлнэ
Хонины мах + цагаан гаа = Бөөр нуруугаар чилж өвдөх, үе мөч өвдөхөд сайн
Гахайн мах + саримс = Цусны эргэлтийг сайжруулж, ядаргаа тайлж, биеийн тамир тэнхээг сэргээнэ.
**Үхрийн мах**ыг хуурахдаа бага зэргийн элсэн чихэр нэмбэл махны жинхэнэ амт сэргэж илүү сайхан амттай болдог. **Гахайн мах**ыг ялз болгож чанахын өмнө халуун усанд буцалгаж, усыг нь дахин солиод удаан чанавал үнэр нь арилна. Уураг, төмрийн агууламж өндөр тул цус багадалттай хүмүүст нэн тохиромжтой. Мөн халуун чанартай өвчинд сайн ба хуурай ханиалга, өтгөн хатах зэрэгт эерэг нөлөөтэй.
**Хонины мах** нь ходоодны бадган арвидсан, тамир муутай, ядарч сульдсан, ясны сийрэгжилттэй хүмүүст илүүтэй тохирох ба бөөрний хүйтнийг хөөж, тамир тэнхээ тэтгэх сайн талтай. Харин цусны даралт өндөр, гэдэсний үрэвсэлтэй, гүйлгэж байгаа хүмүүст тийм ч зохимжгүй. Тахианы махыг эмийн ургамалтай хамт битүү чанавал шим тэжээл, үр нөлөө сайтай бөгөөд шим тэжээлээр дутагдсан, нялх биетэй, хөхний сүү багатай эмэгтэйчүүд болон цус багадалттай хүмүүс идэхэд нэн тохиромжтой гэдгийг онцолжээ.
### Хоолны тавгаа ногооруулах нь
**Цэцэгт байцай**г чанах, жигнэх, шарах, хуурах зэргээр бүх төрлийн хоолонд хэрэглэх боломжтой. Хоолонд хэрэглэхийн өмнө давстай болон алимын цуутай усанд байлгаж жижиг хорхойг устгана. Байцайг сонгохдоо нэгэн жигд ногоон өнгөтэй, хатуувтар иштэйг авах нь зүйтэй ба байцайнд агуулагддаг глюкорафанин гэх бодис нь хоол шингэх явцад хувирч хорт хавдраас сэргийлж, хөгшрөлтийг удаашруулдаг байна. Мөн хөхний булчирхай, шулуун гэдэсний ходоодны хорт хавдар, зүрхний өвчин цус харвалтаас сэргийлэх чухал ач холбогдолтой хүнс юм.
**Бууцай** ургаж боловсроход нэг жилийн хугацаа шаардагддаг боловч жилийн турш ургацаа өгдөг онцлогтой ургамал. Буцалгаж болгоход зөөлөрч, ходоод гэдсэнд амархан шингэх ба хөгшид, хүүхэд, өвчтэй, бие сул хүнд онцгойлон тохиромжтой. Чихрийн шижинтэй хүмүүс тогтмол хэрэглэснээр цусан дахь чихрийн хэмжээг тогтвортой байлгахад тусалдаг. Бууцайнд хүний биед зайлшгүй шаардлагатай төмрийн агууламж их тул өдөр тутамдаа хэрэглэснээр царай гэрэлтэж, өнгө үзэмж нэмэх ба шахсан шүүсээр долоо хоногт хоёр удаа нүүрээ угааснаар арьс үрчлээтэх, нөсөө толбо үүсэхээс хамгаалдаг байна.
**Цоохор майлз**ны навч нь ишнээсээ илүү шим тэжээлтэй тул навчтай нь идэх хэрэгтэй. Цусны даралтаас үүдэлтэй зүрх, бөөр, тархины судасны хатууралтай, мэдрэлийн өвчинтэй хүмүүс тогтмол хэрэглэхэд нэн тохиромжтой. Үхрийн мах болон хатаасан дүюүтэй нийцүүлж хэрэглэвэл дотор халуун арилгах, цусны даралт бууруулж, цусан дахь холестерины хэмжээг багасгаж, жин хасахад ихээхэн нөлөөлдөг.
**Жууцай**г хүнсэнд хэрэглэхээс гадна шанз бэлтгэхэд тохиромжтой. Бөөрний үйл ажиллагааг дэмжиж, биеийг халуунаар тэтгэхээс гадна, үрэвсэл намдааж, бактери устгадаг үйлчилгээтэй ногоо юм. Халуун чанартай тул зуны улиралд хэтрүүлэн хэрэглэх нь зохисгүй ба ходоодны үрэвсэл, шархлаа, улаан хоолойн сөөргөө өвчтэй хүмүүс идэхэд тохиромжгүй.
### Амтат жимсгэнээс онцлох нь
**Инжир** нь дулаан орны ялмын овгийн олон наст жимс. Амт нь чихэрлэг, хуурай, бусдыг бодвол амархан муудаж ялзардаггүй. Ходоод эрүүлжүүлж, гэдэсний гүрвэлзэх хөдөлгөөнийг дэмжиж, хоолойн үрэвслийг намдааж, хорт хавдраас урьдчилан сэргийлдэг бөгөөд хөхний сүүг нэмэгдүүлдэг. Мөн бодисын солилцоог идэвхжүүлснээр биеийн дархлааг дэмжиж, хөгшрөлтөөс урьдчилан сэргийлдгээс гадна хорт хавдрын химийн эмчилгээний гаж нөлөөг багасгадаг.
**Илжгэн чих** нь хүйтэн чанартай, чихэрлэг амттай, уушги чийгшүүлж хуурай ханиалгыг намдаах, цусны даралт бууруулах, цус тогтоох үйлдэлтэй. Иод ихээр агуулдаг тул иодын дутагдлаас үүдэлтэй бамбай булчирхайн томролтой хүн идэхэд тохиромжтой. Харин хүйтэн чанартай жимс тул дөнгөж төрсөн, сарын тэмдэг ирсэн, ханиадтай, хоолны шингэц муутай хүмүүс идэхэд зохисгүй.
**Шинэхэн личи нь** биеийн шингэнийг нөхөж цангаа тайлах, ходоодыг тайвшруулж хэхрүүлгийг намдаадаг. Хатаасан личиг буцалгах, зутан шөлөнд хийх зэргээр хэрэглэвэл элэг бөөрийг тэтгэж, дэлүү ходоодыг эрүүлжүүлж, биеийн тамир тэнхээг нөхнө. Өвчнөөс тэнхэрч байгаа, өндөр настай, тамир тэнхээ муутай, цус багадалттай, зүрх дэлсдэг, нойр муутай хүмүүс идэхэд эмчилгээний зохистой үйлчилгээ үзүүлнэ.
**Жимсний хаан дурианыг** 10 тахиатай эн тэнцүү гэж зүйрлэдэг. Зүүн Өмнөд Азиас гаралтай шим тэжээлээр маш баялаг уг жимс нь хүнд өвчний дараах тамир тэнхээгээ сэргээх хэрэгтэй хүмүүс болон амаржсан эмэгтэйчүүд хэрэглэхэд биеийг шим тэжээлээр тэтгэж хурдан тэнхрэхэд тустай зэргээр дэлгэрэнгүй арвин мэдээллийг багтаажээ.