Би хүүхдээ ингэж өсгөдөг: Аутизмтай охины аав С.Мөнхжаргал
<div class="article-body">
          <h2><div>Дөрөвдүгээр сар бол аутизмын өргөн хүрээний эмгэгийг таниулах сар. Бид ээлжит дугаартаа С.Мөнхжаргалын гэр бүлийг урьсан юм. Тэд ам бүл тавуулаа. Гурван охины эцэг эх. Том охин нь найман жилийн өмнө аутизмын өргөн хүрээний эмгэгээр оношлогдсон бөгөөд одоо 11 настай, дөрөвдүгээр ангийн сурагч. Ингээд манай урилгыг уриалгахан гэгч нь хүлээн авч, гэр бүлийнхээ тухай илэн далангүй хуваалцсан С.Мөнхжаргалын яриаг уншигт тантай хуваалцъя.</div><div><br></div><div>Ташрамд дурдахад,  Аутизм нь тархины үйл ажиллагааны ялгаатай байдлаас үүдэн хүний харилцааны хөгжил, нийгмийн ур чадварт нөлөөлдөг нарийн төвөгтэй эмгэг бөгөөд өвчин биш учраас эдгээж, эмчлэгдэх боломжгүй. Гагцхүү хүүхдийг багаас нь өөрт тохирсон эмчилгээ-засал болон сургалт-заслын хөтөлбөрт хамруулах нь шинж тэмдгийг бууруулж, нөхцөл байдлыг сайжруулдаг аж.</div><div><br></div></h2><p><b>Нэр:</b> С.Мөнхжаргал <br><b>Байршил:</b> Улаанбаатар хот, Монгол улс <br><b>Ам бүл:</b> 5 <br></p>
<h3 class="text-uppercase text-blue text-bold">БИДЭНД ГЭР БҮЛЭЭ ТОВЧ ТАНИЛЦУУЛНА УУ? ГЭР БҮЛИЙН ҮҮРГЭЭ ХЭРХЭН ХУВААРИЛДАГ ВЭ?</h3><p></p><p>Би санхүү, менежментийн чиглэлээр ажиллаад 16 орчим жил болж байна. Харин гэргий маань өнгөрсөн жилээс үл хөдлөх хөрөнгийн салбарт найзуудтайгаа хамтран компани байгуулж, тогтвор суурьшилтай ажиллах болсон. Үндсэндээ сүүлийн найм гаруй жилийн хугацаанд хүүхдүүддээ анхаарлаа хандуулж, ар гэрээ бүрэн хариуцсан хүн бол миний эхнэр.</p><p>Бид цэцэг шиг гурван охины аав ээж. Манай том охин аутизмын өргөн хүрээний эмгэгээр оношлогдоод найман жил болж байгаа. Энэ жил 11 нас хүрнэ. Удаах охидын дундах нь 8, бага нь 5 настай. Гэр бүлийн ажил үүргийн хуваарилалтын тухайд эхнэр тогтвортой ажил хийж эхэлсэнтэй холбоотойгоор сүүлийн нэг жил ар гэрийн ажилд би түлхүү төвлөрөх болсон. Хэдий том охиндоо илүү их анхаарал хандуулах шаардлагатай ч бид гурвууланг нь ижил тэгш халамжлахыг хичээдэг. Миний хувьд хүүхдүүдээ сургууль, цэцэрлэгт нь хүргэж өгөх, хоол ундыг нь бэлтгэх зэрэг ажилд тусална.</p><p>Гэхдээ хэн хүнээс илүү манай дунд охин маш чухал үүрэгтэй. Дөрвөн настайгаасаа эхлээд л эгчийнхээ хаана, юу хийж байгааг мэдэгддэг бидний нүд, чих байсан бол одоо том болоод эгчийнхээ хичээл номыг хийлгэх, хоол ундыг нь идүүлэх, хувцаслах гээд хэчнээн тусд орсон гэж санана. (инээв)<br></p><p><br></p>
<p><img class="uk-width-1-1 lightbox" alt="" src="https://unread.today/files/969a1aed-77a4-45e9-b7b7-3ee2709aaf31/9eb8b6cb894be1158b9c326c4fc9edea.png"></p><h3 class="text-uppercase text-blue text-bold"><div><br></div>ТАНАЙ ГЭРИЙНХНИЙ ӨГЛӨӨ, ОРОЙНЫ ДАДЛУУД ГЭВЭЛ?</h3><p></p><p>Манай гэр бүлийн өглөө ихэвчлэн долоон цагт эхэлдэг. Хамгийн түрүүнд хүүхдүүддээ мөнгөн аяганд ширгээсэн ус уулгана. Том охины хувьд хоол хүнсний тал дээр нэлээн анхаарал шаарддаг учраас заавал өглөөний цай, өдрийн хоолыг нь бэлдэж өгөх хэрэгтэй.</p><p>Өдөр 12 цагийн үед том охин хичээлээсээ тарж ирдэг. Энэ үеэр дунд охин маань эгчтэйгээ үлдэж, хамт хичээлээ давтан, даалгавраа хийдэг юм. Сүүлийн үед манайх оройн хоолондоо байнга шөлтэй хоол идэхийг хичээх болсон. Мөн цаг гаргаж дасгал хөдөлгөөн хийхийг эрмэлзэж байгаа. <br></p>
<h3 class="text-uppercase text-blue text-bold">АНХ ХҮҮХДЭЭ АУТИЗМЫН ЭМГЭГТЭЙ ГЭХ ОНОШИЙГ СОНСООД ЮУ МЭДРЭГДЭЖ БАЙСАН БЭ? ХҮЛЭЭН ЗӨВШӨӨРӨХ ҮЙЛ ЯВЦ ХЭРХЭН ӨНГӨРСӨН БОЛ?</h3><p></p><p>Хоёр настайд нь мэдсэн. Ханиад нь хүндрээд эмчид үзүүлтэл аутизмын шинж тэмдэг ажиглагдаж байгааг хэлж, нарийн шинжилгээ өгөх шаардлагатай гэж зөвлөсөн. Үүнээс өмнө цэцэрлэгийн багш нар нь хүртэл “Энгийн хүүхэд биш байна, үзүүлэх хэрэгтэй юм биш үү?” гэж хэлж байсан удаатай.</p><p>Ингээд 2014 онд эцсийн оношийг нь сонссон. Тухайн үед энэ эмгэгийн талаар тодорхой мэдээлэл хомс байсан төдийгүй “Монголын Аутизмын Холбоо” дөнгөж л байгуулагдаад байсан үе. Ер нь жил орчмын хугацаанд үзүүлж, харуулж болох бүх хүнд хандсан гэж хэлж болно. Лам, бөө гээд л… Энгийн ханиад шиг эм уугаад зүгээр болчих юм шиг, хуруунд орсон өргөс авахтай ижил мэт санаж асуудлаа шийдэх гэж оролдсон. Гэвч эцэст нь цаг хугацаагаараа хохирч үлдсэн дээ.</p><p>Ер нь эргээд бодоход анхны хүүхэд байсан болоод ч тэр үү хүүхдээ нэг их анзаараагүй өсгөсөн юм билээ. Хөлд орохгүй удах, хоол ундаа өөрөө идэхгүй байх, голж шилэх, нэг тоглоомоороо байнга тоглох зэрэг олон шинж тэмдэг илэрч байсныг ажиглаж чадаагүй байгаа юм. <br></p><p><br></p>
<p><img class="uk-width-1-1 lightbox" alt="" src="https://unread.today/files/969a1aed-77a4-45e9-b7b7-3ee2709aaf31/ee22eb2a3bf9e190e92052e9c45c887b.png"></p><h3 class="text-uppercase text-blue text-bold"><div><br></div>АУТИЗМТАЙ ХҮҮХЭД ӨСГӨН ХҮМҮҮЖҮҮЛЭХ, ТЭДЭНТЭЙ ХАРИЛЦАХ АРГААСАА ХУВААЛЦВАЛ?</h3><p></p><p>Хувийн цэцэрлэгт хүмүүжиж байсан охиноо бид таван настайд нь улсын цэцэрлэгт өгсөн. Нийгэмшүүлж чадахгүй юм байна гээд бэргэж шантармаар байсан тэр үед цэцэрлэгийн эрхлэгч нь тун нааштайгаар хүлээн авч, хороонд хандан анх цэцэрлэгтээ элсүүлж авч байлаа. “Хүүхдийг хүүхэд л хүмүүжүүлдэг юм” гэж хэлж байсан эрхлэгчийн үг одоо ч санаанаас гардаггүй. Үнэхээр л хүүхдийг хүүхэд хүмүүжүүлдэг юм билээ.</p><p>Эцэг эхчүүд бид болж өгвөл хүүхдүүдээ яг л өөрийн хүссэнээр хүмүүжүүлэх гээд байдаг. Гэтэл зөвхөн аутизмтай гэлтгүй хүүхэд бүр харилцан адилгүй өөрийн гэсэн онцлогтой юм шүү дээ. Тэгэхээр хүүхдийн тань дотоод ертөнц яг юу вэ гэдгийг эхлээд танин мэдэж, ажиглах хэрэгтэй. Бид аль болох охиныхоо юу хүсэж, юунд дурлаж байгааг ажиглаж, түүгээр нь дамжуулан холбогдохыг хичээдэг. <br></p>
<h3 class="text-uppercase text-blue text-bold">ТАНАЙ ГЭРИЙНХНИЙ ДУРТАЙ ХҮҮХДИЙН БҮТЭЭГДЭХҮҮН, ХҮҮХДИЙН ГЭР БҮЛИЙН КОНТЕНТ?</h3><p>Контентын тухайд ТэнГэр телевизийн <a href="https://www.youtube.com/@gejyuve/videos" target="_blank">“Билиг” шинжлэх ухааны нэвтрүүлгийг</a> үзэх дуртай. YouTube дээр анх сошиал контент болж орохоос нь л шимтэн үзсэн. Энгийн, ойлгомжтой байдлаар сонирхолтой дүрс ашиглан тайлбарладаг нь их үр өгөөжтэй санагддаг юм. Жишээ нь, нарны аймгийн гурав дахь гараг бол Дэлхий гэж уншуулахын оронд видео контентоор үзүүлчихвэл хурдан бөгөөд амархан ойлгох нь мэдээж. </p>
<h3 class="text-uppercase text-blue text-bold">АУТИЗМТАЙ ХҮҮХЭДТЭЙ БОЛСНООР ТАНЫ АЖЛЫН АРГА БАРИЛ, АМЬДРАЛЫН ҮЗЭЛ БОДОЛ ХЭРХЭН ӨӨРЧЛӨГДСӨН БЭ?</h3><p></p><p>Бид хүүхдээ хүмүүжүүлэхээс илүү биднийг хүүхэд хүмүүжүүлдэг юм байна гэж ойлгоод байгаа. Урьд нь “Би”-ээр өвчилсөн, би л бусдын түрүүнд байх ёстой гэх бодол давуу байсан бол үр хүүхэдтэй болоод, амьдралын олон асуудлын ардаас аль болох бусдад төвөг удахгүй юм сан, нийгэмдээ дасан зохицож амьдрах сан гэж хүсэх болсон. Илүү бусдын байр сууринд өөрийгөө тавьж үздэг болсон гэх үү дээ.</p><p><br></p>
<p><img class="uk-width-1-1 lightbox" alt="" src="https://unread.today/files/969a1aed-77a4-45e9-b7b7-3ee2709aaf31/cd8e48ac7706d734b5f67c15e57129c2.png"></p><h3 class="text-uppercase text-blue text-bold"><div><br></div>ЭЦЭГ ЭХИЙН ХУВИАР БУСДЫН ТУСЛАЛЦААГ ХЭР АВДАГ ВЭ?</h3><p><a href="https://autism.mn/" target="_blank">“Монголын Аутизмын Холбоо”</a>-ноосоо маш их туслалцаа авдаг. Анх учраа олохгүй бүдчиж явахдаа холбооныхоо үүсгэн байгуулагчидтай уулзаж, сая нэг буруу аргаар үзээд байгаагаа ойлгож байсан. Бидний хувьд холбоо маань ямагт гэрэл гэгээ, урам зориг болдог учраас зохион байгуулж буй үйл ажиллагаануудад нь идэвхтэй оролцож, бие биедээ туслахыг хичээдэг. Манай холбооны бидэнд өгсөн хамгийн том давуу тал нь нийгмийн харилцаанд тэгш хамруулах боломж олгосон явдал.</p>
<h3 class="text-uppercase text-blue text-bold">ХАМГИЙН ИХ БАЯРЛАЖ, БАХАРХСАН МӨЧ?</h3><p></p><p>Аутизмын өргөн хүрээний эмгэгтэй хүүхдүүд сэтгэл хөдлөл багатай болохоор хийсэн зүйлээсээ кайф авах, баярлаж байгаагаа илэрхийлэх, бусад хүүхэдтэй хамтран зураг зурах, тэдэнтэй тоглох зэрэг амьдралын энгийн дадлаас нь баяр баясал олж авдаг. Өөрөөр хэлбэл, нийгэмд дасан зохицох чадварыг нь илэрхийлэх үйлдлүүдээс бахархах сэтгэл төрдөг гэсэн үг.</p><p>Үүний зэрэгцээ дунд, бага охидоороо бахархахгүй байхын аргагүй. Дунд охиноо сургуульд ороогүй байхад нь тоо зааж, хүрдийг нь цээжлүүлсэн. Ингэхээс ч өөр арга байгаагүй. Дэргэд нь байгаа хэн нэгэн үлгэрлэж харуулбал аутизмтай хүүхэд илүү хурдан суралцдаг болохоор эгчдээ зааж сургахад дэмтэй гэсэндээ үеийнхнээсээ эрт суралцах шаардлагатай болсон юм. Харин бага охины хувьд том эгчийнхээ олохгүй байгаа зүйлсийг нь хайж, олж өгөх, идэж уух зүйлсийг нь дөхүүлж өгөх зэргээр тусалдаг. Ингээд л эгчдээ тус дэм болж байгааг нь харах хамгийн сайхан байдаг даа. <br></p>
<h3 class="text-uppercase text-blue text-bold">АУТИЗМЫН ТУХАЙ НИЙГЭМД БИЙ БОЛСОН ТАШАА ОЙЛГОЛТ, ТОГТСОН ХАНДЛАГУУДААС ДУРДВАЛ?</h3><p></p><p>Манай охиныг улсын аль ч сургуульд авах боломжгүй гээд тусгай хүүхдийн сургуульд хоёр жил суралцсан. Гуравдугаар ангид элсэх жил нь Боловсролын сайдын журам гарч сая нэг юм энгийн сургуульд тэгш хамруулах ёстой гэсэн заалтын дагуу улсын сургуульд орж байлаа. Одоо охин маань дөрөвдүгээр ангийн сурагч.</p><p>Аутизмтай гэхээр гоц ухаантай, авьяас билигтэй гэж бодох нь элбэг байдаг. Гэвч үнэн хэрэгтээ илрэх шинж тэмдэг, илэрхийлэх хэлбэрүүд нь харилцан адилгүй олон хүн бий. Гоц авьяастай нь ч байна, сурахуйн бэрхшээлтэй нэгэн ч байна. Үүнээс гадна нийгмийн дийлэнх нь дэлгэцийн араас л ойлгоод байгаа мэт дүр эсгэдэг ч яг бодит байдал дээр хүүхдийнх нь ангид аутизмтай хүүхэд шилжээд ирэхийн цагт “Наад тэнэг, мангар хүүхдээсээ хол бай” гэсэн хандлага маш олон ажиглагддаг. Өөрөөр хэлбэл, нийгэмд хандаж буй хандлага бодит байдал хоёр нь зөрүүтэй байна гэсэн үг л дээ. Гэхдээ үүлийн үед мэдээ мэдээлэл нэмэгдэж байгаагийн ачаар аутизмтай хүүхдүүдийн талаарх ойлголт харьцангуй зөв болоод байгаа гэж хараад байгаа. <br></p><p><br></p>
<p><img class="uk-width-1-1 lightbox" alt="" src="https://unread.today/files/969a1aed-77a4-45e9-b7b7-3ee2709aaf31/d176ec58fba4d80665649d424213905d.png"></p><h3 class="text-uppercase text-blue text-bold"><div><br></div>ХҮҮХЭД ӨСГӨХТЭЙ ХОЛБООТОЙ ТАНЫ ӨГӨХ ЗӨВЛӨГӨӨ?</h3><p>Сүүлийн үед аутизмыг анхаарал дутмагших, хэт хөдөлгөөнтөх эмгэгтэй (<a href="https://www.cdc.gov/ncbddd/adhd/facts.html#:~:text=ADHD%20is%20one%20of%20the,)%2C%20or%20be%20overly%20active." target="_blank">Attention Deficit Hyperactivity Disorder</a>) андуурах болсон. Залуу эцэг эхчүүд цаг л гарвал хүүхдэдээ гар утсаа өгч, тоглуулж байгаа нь тэдний гаргаж буй түгээмэл алдаа болчхоод байна. Тиймээс үр хүүхдээ сайтар ажиглаж байгаарай. Өрхийн эмнэлгээс хүүхэд бүрд өгдөг “Ягаан дэвтэр”-ийн дагуу сар бүр хянаад явахад л болно. Эрт мэдэх тусам дасан зохицож, дадлагажуулах хугацаа нь нэмэгддэг учраас цаг хугацааа битгий алдаарай. </p>
          </div>

Дөрөвдүгээр сар бол аутизмын өргөн хүрээний эмгэгийг таниулах сар. Бид ээлжит дугаартаа С.Мөнхжаргалын гэр бүлийг урьсан юм. Тэд ам бүл тавуулаа. Гурван охины эцэг эх. Том охин нь найман жилийн өмнө аутизмын өргөн хүрээний эмгэгээр оношлогдсон бөгөөд одоо 11 настай, дөрөвдүгээр ангийн сурагч. Ингээд манай урилгыг уриалгахан гэгч нь хүлээн авч, гэр бүлийнхээ тухай илэн далангүй хуваалцсан С.Мөнхжаргалын яриаг уншигт тантай хуваалцъя.
Ташрамд дурдахад,  Аутизм нь тархины үйл ажиллагааны ялгаатай байдлаас үүдэн хүний харилцааны хөгжил, нийгмийн ур чадварт нөлөөлдөг нарийн төвөгтэй эмгэг бөгөөд өвчин биш учраас эдгээж, эмчлэгдэх боломжгүй. Гагцхүү хүүхдийг багаас нь өөрт тохирсон эмчилгээ-засал болон сургалт-заслын хөтөлбөрт хамруулах нь шинж тэмдгийг бууруулж, нөхцөл байдлыг сайжруулдаг аж.
Нэр:
С.Мөнхжаргал
Байршил:
Улаанбаатар хот, Монгол улс
Ам бүл:
5

БИДЭНД ГЭР БҮЛЭЭ ТОВЧ ТАНИЛЦУУЛНА УУ? ГЭР БҮЛИЙН ҮҮРГЭЭ ХЭРХЭН ХУВААРИЛДАГ ВЭ?
Би санхүү, менежментийн чиглэлээр ажиллаад 16 орчим жил болж байна. Харин гэргий маань өнгөрсөн жилээс үл хөдлөх хөрөнгийн салбарт найзуудтайгаа хамтран компани байгуулж, тогтвор суурьшилтай ажиллах болсон. Үндсэндээ сүүлийн найм гаруй жилийн хугацаанд хүүхдүүддээ анхаарлаа хандуулж, ар гэрээ бүрэн хариуцсан хүн бол миний эхнэр.
Бид цэцэг шиг гурван охины аав ээж. Манай том охин аутизмын өргөн хүрээний эмгэгээр оношлогдоод найман жил болж байгаа. Энэ жил 11 нас хүрнэ. Удаах охидын дундах нь 8, бага нь 5 настай. Гэр бүлийн ажил үүргийн хуваарилалтын тухайд эхнэр тогтвортой ажил хийж эхэлсэнтэй холбоотойгоор сүүлийн нэг жил ар гэрийн ажилд би түлхүү төвлөрөх болсон. Хэдий том охиндоо илүү их анхаарал хандуулах шаардлагатай ч бид гурвууланг нь ижил тэгш халамжлахыг хичээдэг. Миний хувьд хүүхдүүдээ сургууль, цэцэрлэгт нь хүргэж өгөх, хоол ундыг нь бэлтгэх зэрэг ажилд тусална.
Гэхдээ хэн хүнээс илүү манай дунд охин маш чухал үүрэгтэй. Дөрвөн настайгаасаа эхлээд л эгчийнхээ хаана, юу хийж байгааг мэдэгддэг бидний нүд, чих байсан бол одоо том болоод эгчийнхээ хичээл номыг хийлгэх, хоол ундыг нь идүүлэх, хувцаслах гээд хэчнээн тусд орсон гэж санана. (инээв)

ТАНАЙ ГЭРИЙНХНИЙ ӨГЛӨӨ, ОРОЙНЫ ДАДЛУУД ГЭВЭЛ?
Манай гэр бүлийн өглөө ихэвчлэн долоон цагт эхэлдэг. Хамгийн түрүүнд хүүхдүүддээ мөнгөн аяганд ширгээсэн ус уулгана. Том охины хувьд хоол хүнсний тал дээр нэлээн анхаарал шаарддаг учраас заавал өглөөний цай, өдрийн хоолыг нь бэлдэж өгөх хэрэгтэй.
Өдөр 12 цагийн үед том охин хичээлээсээ тарж ирдэг. Энэ үеэр дунд охин маань эгчтэйгээ үлдэж, хамт хичээлээ давтан, даалгавраа хийдэг юм. Сүүлийн үед манайх оройн хоолондоо байнга шөлтэй хоол идэхийг хичээх болсон. Мөн цаг гаргаж дасгал хөдөлгөөн хийхийг эрмэлзэж байгаа.

АНХ ХҮҮХДЭЭ АУТИЗМЫН ЭМГЭГТЭЙ ГЭХ ОНОШИЙГ СОНСООД ЮУ МЭДРЭГДЭЖ БАЙСАН БЭ? ХҮЛЭЭН ЗӨВШӨӨРӨХ ҮЙЛ ЯВЦ ХЭРХЭН ӨНГӨРСӨН БОЛ?
Хоёр настайд нь мэдсэн. Ханиад нь хүндрээд эмчид үзүүлтэл аутизмын шинж тэмдэг ажиглагдаж байгааг хэлж, нарийн шинжилгээ өгөх шаардлагатай гэж зөвлөсөн. Үүнээс өмнө цэцэрлэгийн багш нар нь хүртэл “Энгийн хүүхэд биш байна, үзүүлэх хэрэгтэй юм биш үү?” гэж хэлж байсан удаатай.
Ингээд 2014 онд эцсийн оношийг нь сонссон. Тухайн үед энэ эмгэгийн талаар тодорхой мэдээлэл хомс байсан төдийгүй “Монголын Аутизмын Холбоо” дөнгөж л байгуулагдаад байсан үе. Ер нь жил орчмын хугацаанд үзүүлж, харуулж болох бүх хүнд хандсан гэж хэлж болно. Лам, бөө гээд л… Энгийн ханиад шиг эм уугаад зүгээр болчих юм шиг, хуруунд орсон өргөс авахтай ижил мэт санаж асуудлаа шийдэх гэж оролдсон. Гэвч эцэст нь цаг хугацаагаараа хохирч үлдсэн дээ.
Ер нь эргээд бодоход анхны хүүхэд байсан болоод ч тэр үү хүүхдээ нэг их анзаараагүй өсгөсөн юм билээ. Хөлд орохгүй удах, хоол ундаа өөрөө идэхгүй байх, голж шилэх, нэг тоглоомоороо байнга тоглох зэрэг олон шинж тэмдэг илэрч байсныг ажиглаж чадаагүй байгаа юм.

АУТИЗМТАЙ ХҮҮХЭД ӨСГӨН ХҮМҮҮЖҮҮЛЭХ, ТЭДЭНТЭЙ ХАРИЛЦАХ АРГААСАА ХУВААЛЦВАЛ?
Хувийн цэцэрлэгт хүмүүжиж байсан охиноо бид таван настайд нь улсын цэцэрлэгт өгсөн. Нийгэмшүүлж чадахгүй юм байна гээд бэргэж шантармаар байсан тэр үед цэцэрлэгийн эрхлэгч нь тун нааштайгаар хүлээн авч, хороонд хандан анх цэцэрлэгтээ элсүүлж авч байлаа. “Хүүхдийг хүүхэд л хүмүүжүүлдэг юм” гэж хэлж байсан эрхлэгчийн үг одоо ч санаанаас гардаггүй. Үнэхээр л хүүхдийг хүүхэд хүмүүжүүлдэг юм билээ.
Эцэг эхчүүд бид болж өгвөл хүүхдүүдээ яг л өөрийн хүссэнээр хүмүүжүүлэх гээд байдаг. Гэтэл зөвхөн аутизмтай гэлтгүй хүүхэд бүр харилцан адилгүй өөрийн гэсэн онцлогтой юм шүү дээ. Тэгэхээр хүүхдийн тань дотоод ертөнц яг юу вэ гэдгийг эхлээд танин мэдэж, ажиглах хэрэгтэй. Бид аль болох охиныхоо юу хүсэж, юунд дурлаж байгааг ажиглаж, түүгээр нь дамжуулан холбогдохыг хичээдэг.

ТАНАЙ ГЭРИЙНХНИЙ ДУРТАЙ ХҮҮХДИЙН БҮТЭЭГДЭХҮҮН, ХҮҮХДИЙН ГЭР БҮЛИЙН КОНТЕНТ?
Контентын тухайд ТэнГэр телевизийн
“Билиг” шинжлэх ухааны нэвтрүүлгийг
үзэх дуртай. YouTube дээр анх сошиал контент болж орохоос нь л шимтэн үзсэн. Энгийн, ойлгомжтой байдлаар сонирхолтой дүрс ашиглан тайлбарладаг нь их үр өгөөжтэй санагддаг юм. Жишээ нь, нарны аймгийн гурав дахь гараг бол Дэлхий гэж уншуулахын оронд видео контентоор үзүүлчихвэл хурдан бөгөөд амархан ойлгох нь мэдээж.

АУТИЗМТАЙ ХҮҮХЭДТЭЙ БОЛСНООР ТАНЫ АЖЛЫН АРГА БАРИЛ, АМЬДРАЛЫН ҮЗЭЛ БОДОЛ ХЭРХЭН ӨӨРЧЛӨГДСӨН БЭ?
Бид хүүхдээ хүмүүжүүлэхээс илүү биднийг хүүхэд хүмүүжүүлдэг юм байна гэж ойлгоод байгаа. Урьд нь “Би”-ээр өвчилсөн, би л бусдын түрүүнд байх ёстой гэх бодол давуу байсан бол үр хүүхэдтэй болоод, амьдралын олон асуудлын ардаас аль болох бусдад төвөг удахгүй юм сан, нийгэмдээ дасан зохицож амьдрах сан гэж хүсэх болсон. Илүү бусдын байр сууринд өөрийгөө тавьж үздэг болсон гэх үү дээ.

ЭЦЭГ ЭХИЙН ХУВИАР БУСДЫН ТУСЛАЛЦААГ ХЭР АВДАГ ВЭ?
“Монголын Аутизмын Холбоо”
-ноосоо маш их туслалцаа авдаг. Анх учраа олохгүй бүдчиж явахдаа холбооныхоо үүсгэн байгуулагчидтай уулзаж, сая нэг буруу аргаар үзээд байгаагаа ойлгож байсан. Бидний хувьд холбоо маань ямагт гэрэл гэгээ, урам зориг болдог учраас зохион байгуулж буй үйл ажиллагаануудад нь идэвхтэй оролцож, бие биедээ туслахыг хичээдэг. Манай холбооны бидэнд өгсөн хамгийн том давуу тал нь нийгмийн харилцаанд тэгш хамруулах боломж олгосон явдал.

ХАМГИЙН ИХ БАЯРЛАЖ, БАХАРХСАН МӨЧ?
Аутизмын өргөн хүрээний эмгэгтэй хүүхдүүд сэтгэл хөдлөл багатай болохоор хийсэн зүйлээсээ кайф авах, баярлаж байгаагаа илэрхийлэх, бусад хүүхэдтэй хамтран зураг зурах, тэдэнтэй тоглох зэрэг амьдралын энгийн дадлаас нь баяр баясал олж авдаг. Өөрөөр хэлбэл, нийгэмд дасан зохицох чадварыг нь илэрхийлэх үйлдлүүдээс бахархах сэтгэл төрдөг гэсэн үг.
Үүний зэрэгцээ дунд, бага охидоороо бахархахгүй байхын аргагүй. Дунд охиноо сургуульд ороогүй байхад нь тоо зааж, хүрдийг нь цээжлүүлсэн. Ингэхээс ч өөр арга байгаагүй. Дэргэд нь байгаа хэн нэгэн үлгэрлэж харуулбал аутизмтай хүүхэд илүү хурдан суралцдаг болохоор эгчдээ зааж сургахад дэмтэй гэсэндээ үеийнхнээсээ эрт суралцах шаардлагатай болсон юм. Харин бага охины хувьд том эгчийнхээ олохгүй байгаа зүйлсийг нь хайж, олж өгөх, идэж уух зүйлсийг нь дөхүүлж өгөх зэргээр тусалдаг. Ингээд л эгчдээ тус дэм болж байгааг нь харах хамгийн сайхан байдаг даа.

АУТИЗМЫН ТУХАЙ НИЙГЭМД БИЙ БОЛСОН ТАШАА ОЙЛГОЛТ, ТОГТСОН ХАНДЛАГУУДААС ДУРДВАЛ?
Манай охиныг улсын аль ч сургуульд авах боломжгүй гээд тусгай хүүхдийн сургуульд хоёр жил суралцсан. Гуравдугаар ангид элсэх жил нь Боловсролын сайдын журам гарч сая нэг юм энгийн сургуульд тэгш хамруулах ёстой гэсэн заалтын дагуу улсын сургуульд орж байлаа. Одоо охин маань дөрөвдүгээр ангийн сурагч.
Аутизмтай гэхээр гоц ухаантай, авьяас билигтэй гэж бодох нь элбэг байдаг. Гэвч үнэн хэрэгтээ илрэх шинж тэмдэг, илэрхийлэх хэлбэрүүд нь харилцан адилгүй олон хүн бий. Гоц авьяастай нь ч байна, сурахуйн бэрхшээлтэй нэгэн ч байна. Үүнээс гадна нийгмийн дийлэнх нь дэлгэцийн араас л ойлгоод байгаа мэт дүр эсгэдэг ч яг бодит байдал дээр хүүхдийнх нь ангид аутизмтай хүүхэд шилжээд ирэхийн цагт “Наад тэнэг, мангар хүүхдээсээ хол бай” гэсэн хандлага маш олон ажиглагддаг. Өөрөөр хэлбэл, нийгэмд хандаж буй хандлага бодит байдал хоёр нь зөрүүтэй байна гэсэн үг л дээ. Гэхдээ үүлийн үед мэдээ мэдээлэл нэмэгдэж байгаагийн ачаар аутизмтай хүүхдүүдийн талаарх ойлголт харьцангуй зөв болоод байгаа гэж хараад байгаа.

ХҮҮХЭД ӨСГӨХТЭЙ ХОЛБООТОЙ ТАНЫ ӨГӨХ ЗӨВЛӨГӨӨ?
Сүүлийн үед аутизмыг анхаарал дутмагших, хэт хөдөлгөөнтөх эмгэгтэй (
Attention Deficit Hyperactivity Disorder
) андуурах болсон. Залуу эцэг эхчүүд цаг л гарвал хүүхдэдээ гар утсаа өгч, тоглуулж байгаа нь тэдний гаргаж буй түгээмэл алдаа болчхоод байна. Тиймээс үр хүүхдээ сайтар ажиглаж байгаарай. Өрхийн эмнэлгээс хүүхэд бүрд өгдөг “Ягаан дэвтэр”-ийн дагуу сар бүр хянаад явахад л болно. Эрт мэдэх тусам дасан зохицож, дадлагажуулах хугацаа нь нэмэгддэг учраас цаг хугацааа битгий алдаарай.

Дөрөвдүгээр сар бол аутизмын өргөн хүрээний эмгэгийг таниулах сар. Бид ээлжит дугаартаа С.Мөнхжаргалын гэр бүлийг урьсан юм. Тэд ам бүл тавуулаа. Гурван охины эцэг эх. Том охин нь найман жилийн өмнө аутизмын өргөн хүрээний эмгэгээр оношлогдсон бөгөөд одоо 11 настай, дөрөвдүгээр ангийн сурагч. Ингээд манай урилгыг уриалгахан гэгч нь хүлээн авч, гэр бүлийнхээ тухай илэн далангүй хуваалцсан С.Мөнхжаргалын яриаг уншигт тантай хуваалцъя.    Ташрамд дурдахад,  Аутизм нь тархины үйл ажиллагааны ялгаатай байдлаас үүдэн хүний харилцааны хөгжил, нийгмийн ур чадварт нөлөөлдөг нарийн төвөгтэй эмгэг бөгөөд өвчин биш учраас эдгээж, эмчлэгдэх боломжгүй. Гагцхүү хүүхдийг багаас нь өөрт тохирсон эмчилгээ-засал болон сургалт-заслын хөтөлбөрт хамруулах нь шинж тэмдгийг бууруулж, нөхцөл байдлыг сайжруулдаг аж.
**Нэр:** С.Мөнхжаргал
**Байршил:** Улаанбаатар хот, Монгол улс
**Ам бүл:** 5
### БИДЭНД ГЭР БҮЛЭЭ ТОВЧ ТАНИЛЦУУЛНА УУ? ГЭР БҮЛИЙН ҮҮРГЭЭ ХЭРХЭН ХУВААРИЛДАГ ВЭ?
Би санхүү, менежментийн чиглэлээр ажиллаад 16 орчим жил болж байна. Харин гэргий маань өнгөрсөн жилээс үл хөдлөх хөрөнгийн салбарт найзуудтайгаа хамтран компани байгуулж, тогтвор суурьшилтай ажиллах болсон. Үндсэндээ сүүлийн найм гаруй жилийн хугацаанд хүүхдүүддээ анхаарлаа хандуулж, ар гэрээ бүрэн хариуцсан хүн бол миний эхнэр.
Бид цэцэг шиг гурван охины аав ээж. Манай том охин аутизмын өргөн хүрээний эмгэгээр оношлогдоод найман жил болж байгаа. Энэ жил 11 нас хүрнэ. Удаах охидын дундах нь 8, бага нь 5 настай. Гэр бүлийн ажил үүргийн хуваарилалтын тухайд эхнэр тогтвортой ажил хийж эхэлсэнтэй холбоотойгоор сүүлийн нэг жил ар гэрийн ажилд би түлхүү төвлөрөх болсон. Хэдий том охиндоо илүү их анхаарал хандуулах шаардлагатай ч бид гурвууланг нь ижил тэгш халамжлахыг хичээдэг. Миний хувьд хүүхдүүдээ сургууль, цэцэрлэгт нь хүргэж өгөх, хоол ундыг нь бэлтгэх зэрэг ажилд тусална.
Гэхдээ хэн хүнээс илүү манай дунд охин маш чухал үүрэгтэй. Дөрвөн настайгаасаа эхлээд л эгчийнхээ хаана, юу хийж байгааг мэдэгддэг бидний нүд, чих байсан бол одоо том болоод эгчийнхээ хичээл номыг хийлгэх, хоол ундыг нь идүүлэх, хувцаслах гээд хэчнээн тусд орсон гэж санана. (инээв)
### ТАНАЙ ГЭРИЙНХНИЙ ӨГЛӨӨ, ОРОЙНЫ ДАДЛУУД ГЭВЭЛ?
Манай гэр бүлийн өглөө ихэвчлэн долоон цагт эхэлдэг. Хамгийн түрүүнд хүүхдүүддээ мөнгөн аяганд ширгээсэн ус уулгана. Том охины хувьд хоол хүнсний тал дээр нэлээн анхаарал шаарддаг учраас заавал өглөөний цай, өдрийн хоолыг нь бэлдэж өгөх хэрэгтэй.
Өдөр 12 цагийн үед том охин хичээлээсээ тарж ирдэг. Энэ үеэр дунд охин маань эгчтэйгээ үлдэж, хамт хичээлээ давтан, даалгавраа хийдэг юм. Сүүлийн үед манайх оройн хоолондоо байнга шөлтэй хоол идэхийг хичээх болсон. Мөн цаг гаргаж дасгал хөдөлгөөн хийхийг эрмэлзэж байгаа.
### АНХ ХҮҮХДЭЭ АУТИЗМЫН ЭМГЭГТЭЙ ГЭХ ОНОШИЙГ СОНСООД ЮУ МЭДРЭГДЭЖ БАЙСАН БЭ? ХҮЛЭЭН ЗӨВШӨӨРӨХ ҮЙЛ ЯВЦ ХЭРХЭН ӨНГӨРСӨН БОЛ?
Хоёр настайд нь мэдсэн. Ханиад нь хүндрээд эмчид үзүүлтэл аутизмын шинж тэмдэг ажиглагдаж байгааг хэлж, нарийн шинжилгээ өгөх шаардлагатай гэж зөвлөсөн. Үүнээс өмнө цэцэрлэгийн багш нар нь хүртэл “Энгийн хүүхэд биш байна, үзүүлэх хэрэгтэй юм биш үү?” гэж хэлж байсан удаатай.
Ингээд 2014 онд эцсийн оношийг нь сонссон. Тухайн үед энэ эмгэгийн талаар тодорхой мэдээлэл хомс байсан төдийгүй “Монголын Аутизмын Холбоо” дөнгөж л байгуулагдаад байсан үе. Ер нь жил орчмын хугацаанд үзүүлж, харуулж болох бүх хүнд хандсан гэж хэлж болно. Лам, бөө гээд л… Энгийн ханиад шиг эм уугаад зүгээр болчих юм шиг, хуруунд орсон өргөс авахтай ижил мэт санаж асуудлаа шийдэх гэж оролдсон. Гэвч эцэст нь цаг хугацаагаараа хохирч үлдсэн дээ.
Ер нь эргээд бодоход анхны хүүхэд байсан болоод ч тэр үү хүүхдээ нэг их анзаараагүй өсгөсөн юм билээ. Хөлд орохгүй удах, хоол ундаа өөрөө идэхгүй байх, голж шилэх, нэг тоглоомоороо байнга тоглох зэрэг олон шинж тэмдэг илэрч байсныг ажиглаж чадаагүй байгаа юм.
### АУТИЗМТАЙ ХҮҮХЭД ӨСГӨН ХҮМҮҮЖҮҮЛЭХ, ТЭДЭНТЭЙ ХАРИЛЦАХ АРГААСАА ХУВААЛЦВАЛ?
Хувийн цэцэрлэгт хүмүүжиж байсан охиноо бид таван настайд нь улсын цэцэрлэгт өгсөн. Нийгэмшүүлж чадахгүй юм байна гээд бэргэж шантармаар байсан тэр үед цэцэрлэгийн эрхлэгч нь тун нааштайгаар хүлээн авч, хороонд хандан анх цэцэрлэгтээ элсүүлж авч байлаа. “Хүүхдийг хүүхэд л хүмүүжүүлдэг юм” гэж хэлж байсан эрхлэгчийн үг одоо ч санаанаас гардаггүй. Үнэхээр л хүүхдийг хүүхэд хүмүүжүүлдэг юм билээ.
Эцэг эхчүүд бид болж өгвөл хүүхдүүдээ яг л өөрийн хүссэнээр хүмүүжүүлэх гээд байдаг. Гэтэл зөвхөн аутизмтай гэлтгүй хүүхэд бүр харилцан адилгүй өөрийн гэсэн онцлогтой юм шүү дээ. Тэгэхээр хүүхдийн тань дотоод ертөнц яг юу вэ гэдгийг эхлээд танин мэдэж, ажиглах хэрэгтэй. Бид аль болох охиныхоо юу хүсэж, юунд дурлаж байгааг ажиглаж, түүгээр нь дамжуулан холбогдохыг хичээдэг.
### ТАНАЙ ГЭРИЙНХНИЙ ДУРТАЙ ХҮҮХДИЙН БҮТЭЭГДЭХҮҮН, ХҮҮХДИЙН ГЭР БҮЛИЙН КОНТЕНТ?
Контентын тухайд ТэнГэр телевизийн “Билиг” шинжлэх ухааны нэвтрүүлгийг үзэх дуртай. YouTube дээр анх сошиал контент болж орохоос нь л шимтэн үзсэн. Энгийн, ойлгомжтой байдлаар сонирхолтой дүрс ашиглан тайлбарладаг нь их үр өгөөжтэй санагддаг юм. Жишээ нь, нарны аймгийн гурав дахь гараг бол Дэлхий гэж уншуулахын оронд видео контентоор үзүүлчихвэл хурдан бөгөөд амархан ойлгох нь мэдээж.
### АУТИЗМТАЙ ХҮҮХЭДТЭЙ БОЛСНООР ТАНЫ АЖЛЫН АРГА БАРИЛ, АМЬДРАЛЫН ҮЗЭЛ БОДОЛ ХЭРХЭН ӨӨРЧЛӨГДСӨН БЭ?
Бид хүүхдээ хүмүүжүүлэхээс илүү биднийг хүүхэд хүмүүжүүлдэг юм байна гэж ойлгоод байгаа. Урьд нь “Би”-ээр өвчилсөн, би л бусдын түрүүнд байх ёстой гэх бодол давуу байсан бол үр хүүхэдтэй болоод, амьдралын олон асуудлын ардаас аль болох бусдад төвөг удахгүй юм сан, нийгэмдээ дасан зохицож амьдрах сан гэж хүсэх болсон. Илүү бусдын байр сууринд өөрийгөө тавьж үздэг болсон гэх үү дээ.
### ЭЦЭГ ЭХИЙН ХУВИАР БУСДЫН ТУСЛАЛЦААГ ХЭР АВДАГ ВЭ?
“Монголын Аутизмын Холбоо”-ноосоо маш их туслалцаа авдаг. Анх учраа олохгүй бүдчиж явахдаа холбооныхоо үүсгэн байгуулагчидтай уулзаж, сая нэг буруу аргаар үзээд байгаагаа ойлгож байсан. Бидний хувьд холбоо маань ямагт гэрэл гэгээ, урам зориг болдог учраас зохион байгуулж буй үйл ажиллагаануудад нь идэвхтэй оролцож, бие биедээ туслахыг хичээдэг. Манай холбооны бидэнд өгсөн хамгийн том давуу тал нь нийгмийн харилцаанд тэгш хамруулах боломж олгосон явдал.
### ХАМГИЙН ИХ БАЯРЛАЖ, БАХАРХСАН МӨЧ?
Аутизмын өргөн хүрээний эмгэгтэй хүүхдүүд сэтгэл хөдлөл багатай болохоор хийсэн зүйлээсээ кайф авах, баярлаж байгаагаа илэрхийлэх, бусад хүүхэдтэй хамтран зураг зурах, тэдэнтэй тоглох зэрэг амьдралын энгийн дадлаас нь баяр баясал олж авдаг. Өөрөөр хэлбэл, нийгэмд дасан зохицох чадварыг нь илэрхийлэх үйлдлүүдээс бахархах сэтгэл төрдөг гэсэн үг.
Үүний зэрэгцээ дунд, бага охидоороо бахархахгүй байхын аргагүй. Дунд охиноо сургуульд ороогүй байхад нь тоо зааж, хүрдийг нь цээжлүүлсэн. Ингэхээс ч өөр арга байгаагүй. Дэргэд нь байгаа хэн нэгэн үлгэрлэж харуулбал аутизмтай хүүхэд илүү хурдан суралцдаг болохоор эгчдээ зааж сургахад дэмтэй гэсэндээ үеийнхнээсээ эрт суралцах шаардлагатай болсон юм. Харин бага охины хувьд том эгчийнхээ олохгүй байгаа зүйлсийг нь хайж, олж өгөх, идэж уух зүйлсийг нь дөхүүлж өгөх зэргээр тусалдаг. Ингээд л эгчдээ тус дэм болж байгааг нь харах хамгийн сайхан байдаг даа.
### АУТИЗМЫН ТУХАЙ НИЙГЭМД БИЙ БОЛСОН ТАШАА ОЙЛГОЛТ, ТОГТСОН ХАНДЛАГУУДААС ДУРДВАЛ?
Манай охиныг улсын аль ч сургуульд авах боломжгүй гээд тусгай хүүхдийн сургуульд хоёр жил суралцсан. Гуравдугаар ангид элсэх жил нь Боловсролын сайдын журам гарч сая нэг юм энгийн сургуульд тэгш хамруулах ёстой гэсэн заалтын дагуу улсын сургуульд орж байлаа. Одоо охин маань дөрөвдүгээр ангийн сурагч.
Аутизмтай гэхээр гоц ухаантай, авьяас билигтэй гэж бодох нь элбэг байдаг. Гэвч үнэн хэрэгтээ илрэх шинж тэмдэг, илэрхийлэх хэлбэрүүд нь харилцан адилгүй олон хүн бий. Гоц авьяастай нь ч байна, сурахуйн бэрхшээлтэй нэгэн ч байна. Үүнээс гадна нийгмийн дийлэнх нь дэлгэцийн араас л ойлгоод байгаа мэт дүр эсгэдэг ч яг бодит байдал дээр хүүхдийнх нь ангид аутизмтай хүүхэд шилжээд ирэхийн цагт “Наад тэнэг, мангар хүүхдээсээ хол бай” гэсэн хандлага маш олон ажиглагддаг. Өөрөөр хэлбэл, нийгэмд хандаж буй хандлага бодит байдал хоёр нь зөрүүтэй байна гэсэн үг л дээ. Гэхдээ үүлийн үед мэдээ мэдээлэл нэмэгдэж байгаагийн ачаар аутизмтай хүүхдүүдийн талаарх ойлголт харьцангуй зөв болоод байгаа гэж хараад байгаа.
### ХҮҮХЭД ӨСГӨХТЭЙ ХОЛБООТОЙ ТАНЫ ӨГӨХ ЗӨВЛӨГӨӨ?
Сүүлийн үед аутизмыг анхаарал дутмагших, хэт хөдөлгөөнтөх эмгэгтэй (Attention Deficit Hyperactivity Disorder%2C%20or%20be%20overly%20active.)) андуурах болсон. Залуу эцэг эхчүүд цаг л гарвал хүүхдэдээ гар утсаа өгч, тоглуулж байгаа нь тэдний гаргаж буй түгээмэл алдаа болчхоод байна. Тиймээс үр хүүхдээ сайтар ажиглаж байгаарай. Өрхийн эмнэлгээс хүүхэд бүрд өгдөг “Ягаан дэвтэр”-ийн дагуу сар бүр хянаад явахад л болно. Эрт мэдэх тусам дасан зохицож, дадлагажуулах хугацаа нь нэмэгддэг учраас цаг хугацааа битгий алдаарай.