Жендэрийн тухай таны мэдэх ёстой бүхнийг А-Я үсгэнд
<div class="article-body">
          <h2>Олон улсын эмэгтэйчүүдийн эрхийг хамгаалах өдөр, "Монгол цэргийн өдөр" (бидний нэрлэж заншсанаар Цэргийн баяр) хэдхэн өдрийн зайтай тохиодог энэ сард бид хүйсийн тэнцвэрт байдал, хүний эрхийн тухай асуудлуудад жилийн аль ч үеэс илүү анхаарал хандуулан авч үздэг билээ. Гуравдугаар сарын 18 хэдий Зэвсэгт хүчний ойн баярын өдөр боловч албан бусаар, бүгд л ойр тойрны эрчүүдээ баярлуулдаг нь нууц биш. Иймд манай багийнхан ээлжит А-Я контентоороо дамжуулан жендэрийн тухай цогц ойлголтыг уншигчдадаа танилцуулахаар шийдсэн юм. Хүйс, жендэр хэмээх хоёр ойлголтын ялгаа, тойрсон олон асуудлаас заавал яригдах ёстой гэснийг энд онцоллоо. Хүн бүхэнд ээлтэй нийгмийг бүтээх нь бид бүгдийн хамтын үйл хэрэг билээ. <div><br></div></h2><p></p><p>Хүйс жендэрийн ойлголтыг хооронд нь хольж хутгах тохиолдол олонтоо. Хүйс гэдэг нь бидний байгалийн өгөгдлийг хэлэх бол түүнийг нийгмийн тогтсон ойлголт, хүн хоорондын харилцаанаас үүдэлтэй сэтгэлгээний онцлогоор хүлээн авах харьцангуй ойлголтыг жендэр хэмээн ойлгоно.</p><p><br></p>
<p><img class="uk-width-1-1 lightbox" alt="" src="https://unread.today/files/2f1c26d7-6f24-46c8-9307-bbfecc8b41b1/dc06a0f65a0e1987e4df0e3d62979ea7.jpg"></p><h3 class="text-uppercase text-blue text-bold"><div><br></div>А бол ажил эрхлэлт ба жендер</h3><p>Жендэртэй холбогдох ажил хөдөлмөрийн асуудал нь мэргэжил сонголтоос өгсүүлээд ажлын байран дахь жендэрийн эрх тэгш байдал хүртэл олон ойлголтыг хамарсан маш том сэдэв гэж хэлж болно. Тэр дундаа ажил хөдөлмөр дэх жендэрийн хуваарь гэж нэг ойлголт бий. Гэр бүлийн өмнө хүлээсэн үүрэг хариуцлага болон ажлын шаардлагын хооронд үүсдэг зөрчил нь хөдөлмөрийн зах зээлд эмэгтэйчүүдийг ашиггүй байдалд оруулдаг. Улмаар цалин багатай, баталгаагүй, хагас цагийн ажил сонгох нь түгээмэл бол эрчүүдийн хувьд карьерын шахалтаас шалтгаалж гэр бүлийнхээ амьдралд хангалтгүй оролцоход хүрэх нь бий. Энэ нь өрх гэрийн асуудал юм шиг харагдавч нийгэмд охид хөвгүүдийн сурч боловсрох, ажил мэргэжлээ сонгох, эрхэлсэн ажилдаа өсөж дэвшихэд ялгаатай байдлыг үүсгэдэг байна. Мөн ажил хөдөлмөр дэх жендэрийн хуваарь нь хүмүүсийн нийгэмд эзлэх байр суурь, гүйцэтгэх үүргийн талаарх хэвшмэл ойлголтыг бэхжүүлэхэд ихэд нөлөөлж байдаг ажээ.</p>
<h3 class="text-uppercase text-blue text-bold"><div><br></div>б бол бэлгийн дарамт</h3><p><a href="https://www.legalinfo.mn/law/details/253" target="_blank">Жендэрийн эрх тэгш байдлыг хангах тухай хуульд </a>“Бэлгийн дарамт гэж бусдыг хүсээгүй байхад бэлгийн сэдлээ үг хэлээр, биеэр буюу өөр хэлбэрээр илэрхийлсэн, эсхүл хурьцал үйлдэхээс аргагүй байдалд оруулсан, мөн бэлгийн сэдлийн улмаас ажил, албан тушаал, эд материал, сэтгэл санааны болон бусад байдлаар хохироох үр дагавар бүхий тэвчишгүй орчин үүсгэх, айлган сүрдүүлэх, тулган шаардах зэрэг үйлдэл, эс үйлдэхүйг” хэлнэ гэж заажээ. Бэлгийн сэдэлтэйгээр хэн нэгний хувийн орон зайд халдаж, сэтгэлзүйд нь нөлөөлөх нь бүхий л талаараа хүний эрхийг зөрчиж буй ноцтой асуудал юм. Ялангуяа эмэгтэй хүнийг давчуухан хүрээнд хайрцаглаж үзэх, медиа, контентоор эмэгтэй хүнийг хэт бэлгийн сэдэлтэйгээр харуулах гэх мэт нь тэднийг түлхүү бэлгийн дарамтанд өртөх хандлагыг бий болгосоор байна. Үүний эсрэг тэмцэх нь дан ганц хувь хүний асуудал биш цаашлаад хүний эрхийг дээдэлсэн нийгмийг цогцлоохтой холбоотой чухал асуудал юм. <br></p>
<h3 class="text-uppercase text-blue text-bold"><div><br></div>в бол виржиниа вүүлф</h3><p></p><p>Английн нэрт зохиолч, модернизмийн гол төлөөлөгчдийн нэг <a href="https://en.wikipedia.org/wiki/Virginia_Woolf" target="_blank">Виржиниа Вүүлф</a> (1882-1941) нь “Эмэгтэйчүүд ба уран зохиол” сэдвээр Ньюнхэм болон Гиртоны охидын коллежид лекц уншиж, тус илтгэлдээ тулгуурлан уран зохиол дахь эмэгтэйчүүдийн үүргийг судлан, маш сонирхолтой дүн шинжилгээ хийсэн нь феминизмийн судалгааны чухал сурвалж болсон гэдэг. Түүний бүтээлүүд эмэгтэй хүний мэдрэмж, нийгэм дэх үүрэг, сэтгэлзүй, бэлгийн болон хүйсийн чиг баримжааг тусган илэрхийлж чадсанаараа тухайн үеийн зохиол бүтээлүүдтэй харьцуулахад цоо шинэ үзэгдэл болж, улмаар модернист зохиолчдын том төлөөлөл болж үлдсэн билээ.<br></p><p><br></p>
<p><img class="uk-width-1-1 lightbox" alt="" src="https://unread.today/files/2f1c26d7-6f24-46c8-9307-bbfecc8b41b1/09a2caf1b64fab5bbd63c90270707f2f.jpeg"></p><p> <br></p>
<p><img class="uk-width-1-1 lightbox" alt="" src="https://unread.today/files/2f1c26d7-6f24-46c8-9307-bbfecc8b41b1/0aebfe1e98c501640d397489b50586f1.jpg"></p><h3 class="text-uppercase text-blue text-bold"><div><br></div>г бол гэр бүл</h3><p>Гэр бүл нь хүн жендэрийн ямар ойлголттой болж өсөхөд нэн түрүүнд нөлөөлөх, чухал орон зай билээ. Гэр бүл нь олон янз байх бөгөөд зөвхөн эр, эм хоёрын дундаас үүссэн гэр бүл буюу аав, ээж, хүүхэд гэсэн сонгомол гэр бүлийн ойлголтоор хязгаарлаж болохгүй. Жишээ нь, ээж, хүүхэд; эмээ, өвөө, ач зээ; аав хүүхэд; ээж, нагац, хүүхэд гэх мэт. Саяхан БШУ-ы сайд “Ээждээ захидал бичдэг, аавын тухай зохион бичлэг хийдэг аянуудыг зогсооё, ядаж нэрийг нь өөрчлөх ёстой юм шиг санагддаг” хэмээснийг нь олон хүн зөв зүйтэй хэмээн сайшаасан. <br></p>
<h3 class="text-uppercase text-blue text-bold"><div><br></div>д бол дарамт биш дэмжлэг</h3><p>Д үсгэн дээр “Дэмжлэг“, “Дарамт” гэсэн үгүүдийн алийг нь ч оруулсан болохоор. Дарамт гэдэг үгийг жендэртэй байнга холбогдоод байдаг нь дарамттай. Гэхдээ байнга тийм байх албагүй ээ. Хүмүүнлэг, иргэний, ардчилсан нийгмийг цогцлооно хэмээн Үндсэн хуулиндаа тунхагласан учраас бид нэг нэгнээ хүйсээс үл хамааран хүнийх нь хувьд дэмждэг болохын төлөө явах нь зүй билээ. Үүний тулд хүн бүр өөрөөсөө эхлэн би ойр дотнын хүмүүс, эргэн тойрныхноо дэмждэг билүү хэмээн асууцгаая.<br></p>
<h3 class="text-uppercase text-blue text-bold"><div><br></div>е бол ерөнхий боловсрол</h3><p></p><p>Жендэрийн боловсролыг мэдээж багаас нь олгож, жендэрийн мэдрэмжтэй болгон өсгөх нь үр дүнтэй. Манай улсын хувьд ерөнхий боловсролын сургуулийн сурагчдад “Эрүүл мэнд” хичээлийн дотор тодорхой хүрээнд бэлгийн боловсрол олгож буй нь жендэртэй шууд бусаар холбогдох юм. Эрүүл мэнд хичээлийг 4-12 дугаар ангийн сурагчид долоо хоногт хичээлийн нэг цаг буюу 40 минут үздэг. Монгол Улсын болон дэлхийн хэмжээнд жендэрийн боловсролыг олгох ажлын голыг ТББ-ууд "нугалсан" хэвээр байна. <br></p><p><br></p>
<p><img class="uk-width-1-1 lightbox" alt="" src="https://unread.today/files/2f1c26d7-6f24-46c8-9307-bbfecc8b41b1/e1add41702732ba19e872a91c3b466a2.jpg"></p><h3 class="text-uppercase text-blue text-bold"><div><br></div>ё Бол ёс уламжлал, хэвшмэл ойлголтууд</h3><p>Жендэрийн талаарх хэвшмэл ойлголтууд нь ёс заншил, түүх уламжлалаас ихээхэн хамаардаг. Ардчилсан нийгэмд шилжээд ердөө 30 жил болж буй манай улсад хүний эрхэд ээлтэй бус ёс уламжлал цөөнгүй. “Оргүйгээс охинтой нь дээр” гэх мэт бурангуй үг хэллэг бол үүний жишээ. Тиймээс ёс уламжлалд авах гээхийн ухаанаар хандаж, олны дунд тогтсон хэвшмэл ойлголтуудыг эргэн харж байх нь орчин үеийн нийгэмд амьдрахад, цаг үетэйгээ хөл нийлүүлэн алхахад нэн чухал билээ. </p>
<h3 class="text-uppercase text-blue text-bold"><div><br></div>ж бол жендэрийн эрх тэгш байдлыг хангах тухай хууль</h3><p>Эрэгтэй, эмэгтэй хүмүүс улс төр, эдийн засаг, нийгэм, соёл, гэр бүлийн болон бусад харилцаанд тэгш эрхтэй оролцож, хөгжлийн үр шим, нийгмийн баялгаас тэнцүү ашиг хүртэх боломж, нөхцөлийг хангах, жендерт суурилсан ялгаварлан гадуурхалтыг зогсооход чиглэгдсэн <a href="https://www.legalinfo.mn/law/details/253" target="_blank">эл хуулийг</a> Улсын Их Хурал 2011 онд баталсан билээ. Энэ дагуу, жендерийн эрх тэгш байдлыг хангах асуудал Монгол Улсын Ерөнхий сайдын эрхлэх ажлын хүрээнд хамаардаг. </p>
<h3 class="text-uppercase text-blue text-bold"><div><br></div>з бол зүгээр биш ээ</h3><p></p><p>Эр хүн юм чинь, хөөрхөн хүүхэн юм чинь, эзэгтэй юм чинь гэхчлэн хайрцаглаж, эрхийг нь зөрчиж, бие биедээ халдсаныгаа “зүгээр шдээ”, "энийг бол ингэхэд яадаг юм" хэмээн хаацайлж, үл тоомсорлох нь ялгаваран гадуурхалтыг дэвэргэж улмаар бэлгийн хүчирхийллийг бий болгож байдаг. Жендэрийн мэдрэмжгүй нэгний бодлогогүй, бүдүүлэг үйлдлийн улмаас бие махбодь, сэтгэл санаагаараа хохирсон олон хүмүүс байдаг. Зүгээр биш шүү.</p><p><br></p>
<p><img class="uk-width-1-1 lightbox" alt="" src="https://unread.today/files/2f1c26d7-6f24-46c8-9307-bbfecc8b41b1/57ed43452f8137f7b73e77fb3576c96b.jpg"></p><h3 class="text-uppercase text-blue text-bold"><div><br></div>и бол иргэний нийгэм</h3><p>1990-ээд онд Либерал эмэгтэйчүүдийн оюуны сан, Нийгмийн дэвшил эмэгтэйчүүдийн хөдөлгөөн, Эмэгтэй хуульчдийн холбоо хамтран жендэрт суурилсан хүчирхийлэлтэй тэмцэх үйл ажиллагааг эхлүүлж, Хүчирхийллийн эсрэг төвийг үүсгэн байгуулсан нь Хүчирхийллийн эсрэг үндэсний төв хэмээх бие даасан ТББ болон хөгжсөн түүхтэй. Өдгөө Өөрчлөлтийн төлөөх эмэгтэйчүүд ТББ тэргүүтэй, иргэний нийгмийн төлөөлөл байгууллагууд идэвхтэй үйл ажиллагаа явуулж байгаа ч ихэвчлэн дан эмэгтэйчүүдийн эрхийг хамгаалах, оролцоог нэмэгдүүлэхэд чиглэгдэж буй.</p>
<h3 class="text-uppercase text-blue text-bold"><div><br></div>к бол контент</h3><p>Жендэрийн асуудлыг хөндсөн баримтат болон уран сайхны бүтээлүүдийг үзвээс ойлгоход тустай биз ээ. Нийгмийн амьдралд оролцоход эмэгтэйчүүдэд тулгардаг саад бэрхшээлийг тод томруун харуулсан “<a href="https://www.imdb.com/title/tt3077214/" target="_blank">Suffragette</a>”, “<a href="https://www.imdb.com/title/tt4669788/" target="_blank">On the Basis of Sex</a>”, “<a href="https://www.imdb.com/title/tt1784538/" target="_blank">Miss Representation</a>”, жендерийн тухайд нэгийг бодогдуулах “<a href="https://shop.mediaed.org/red-moon-p132.aspx" target="_blank">Red Moon: Menstruation, Culture &amp; the Politics of Gender</a>”, “<a href="https://www.imdb.com/showtimes/title/tt6314864/UK/E61DE" target="_blank">Seahorse: The Dad Who Gave Birth</a>” бүтээлүүдийг үзээрэй. Мөн баялаг агуулга бүхий “<a href="https://ikon.mn/opinion/18uo" target="_blank">Хүйсийн дарангуйлал</a>” гарчигт нийтлэлийг заавал уншаарай гэж зөвлөе. </p>
<h3 class="text-uppercase text-blue text-bold"><div><br></div>л бол лгтбтик байдал</h3><p></p><p>Жендерийн тухайд заавал ярих ёстой зүйл бол <a href="https://lgbtcentre.mn/2019/03/28/%D0%B1%D1%8D%D0%BB%D0%B3%D0%B8%D0%B9%D0%BD-%D1%86%D3%A9%D3%A9%D0%BD%D1%85%D0%B8%D0%B9%D0%BD-%D1%82%D1%83%D1%85%D0%B0%D0%B9-%D1%82%D2%AF%D0%B3%D1%8D%D1%8D%D0%BC%D1%8D%D0%BB-%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%83/" target="_blank">ЛГБТИК </a>(лесбиян, гей, бисексуал, трансжендэр, интерсекс, күийр) байдлын тухай ойлголт юм. Энэ тухай мэдлэг, мэдээлэлтэй байж, хүний эрх, олон янз байдлыг дээдлэх нь XXI зууны иргэний хувьд зайлшгүй анхаарах зүйл мөн. ЛГБТИК гэлтгүй хүн бүрийн бэлгийн болон нөхөн үржихүйн эрхийг хүндлэх нь чухал. ЛГБТИК нь аль ч орны хүн амын 10 хувь нь байдаг гэсэн нийтлэг тоо бий. Гагцхүү тухайн улсын хууль зүйн орчин, нийгмийн хандлагаас хамааран ЛГБТИК хүмүүс ил, далд, нууцлагдмал байдалтайгаар амьдардаг байна. </p><p>Монголд энэ чиглэлээр үйл ажиллагаа явуулж эхэлсэн анхны байгууллага болох “<a href="https://lgbtcentre.mn/" target="_blank">ЛГБТ Төв</a>” ТББ нь 2009 оноос хойш бэлгийн цөөнхийн эрхийг хамгаалах чиглэлд дагнан ажиллаж буй. Тэд жил бүрийн наймдугаар сарын сүүлийн баасан гарагаас есдүгээр сарын эхний ням гарагийг дуустал 10 хоногийн хугацаанд урлаг, соёл, нийгэм, олон нийтийн үйл ажиллагаа болох "<a href="https://lgbtcentre.mn/services/%D1%82%D1%8D%D0%B3%D1%88-%D1%8D%D1%80%D1%85-%D0%B1%D0%B0%D1%85%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BB/" target="_blank">Тэгш эрх, бахархлын өдрүүд</a>"-ийг уламжлал болгон зохион байгуулдаг.</p><p><br></p>
<p><img class="uk-width-1-1 lightbox" alt="" src="https://unread.today/files/2f1c26d7-6f24-46c8-9307-bbfecc8b41b1/14e4411e6c6600631e36c25a13782bf3.jpg"></p><p> <br></p>
<p><img class="uk-width-1-1 lightbox" alt="" src="https://unread.today/files/2f1c26d7-6f24-46c8-9307-bbfecc8b41b1/85a570e3baa0a19cca82a5cd60890622.jpg"></p><h3 class="text-uppercase text-blue text-bold"><div><br></div>м бол мэдрэмжтэй байх</h3><p><a href="https://www.legalinfo.mn/law/details/253" target="_blank">Жендэрийн эрх тэгш байдлыг хангах тухай хуулинд</a> жендэрийн мэдрэмжтэй бодлогын зарчим гэдгийг хууль тогтоомж, төрийн бодлого, хөтөлбөр, төлөвлөгөөнд жендэрийн үзэл баримтлалыг тусгах замаар хөгжлийн бодлогыг жендэрийн агуулгатай болгох хэмээн тодорхойлсон байдаг. Гэхдээ мэдрэмжтэй байх гэдэг нь төрийн бодлогоор тогтохгүй, та бид бүгдэд хамаатай зүйл юм. Жендэрийн үндэсний хорооноос жендэрийн хэвшмэл ойлголтод шүүмжтэй хандаж, цахим орчинд мэдрэмжтэй, хүндлэлтэй харилцааны соёлыг түгээн дэлгэрүүлэх тал дээр үлгэр дуурайл үзүүлж буй хүмүүсийг <a href="https://gogo.mn/r/qm1yo" target="_blank">шалгаруулсныг</a> та бүхэн санаж буй биз ээ.</p>
<h3 class="text-uppercase text-blue text-bold"><div><br></div>н бол найм &gt; ес (8&gt;9) жагсаал</h3><p>Ерөнхий сайд Л.Оюун-Эрдэнэ энэ сарын эхээр болсон Жендэрийн үндэсний хорооны хурлын үеэр "Хөдөлмөр эрхлэлтийн тэгш бус байдал хэт ихсэж, гэрлэлт залуужсаар байвал эмэгтэйчүүдийг цэрэгт явуулах гарц байна" хэмээсэн нь иргэд “8&gt;9” гэсэн бичиг барин жагсахын үүтгэл болсон. “8&gt;9” гэдэг нь “эмэгтэйчүүд&gt;ЕС (Ерөнхий сайд)” гэсэн утгатай. </p>
<h3 class="text-uppercase text-blue text-bold"><div><br></div>о бол олон янзат байдал</h3><p></p><p>Жендэрийн тухай ярихдаа бэлгийн болон хүйсийн чиг баримжаа гэх ялгаатай ойлголтуудыг авч үзэх нь зүй. Бэлгийн чиг баримжаа гэдэг нь төрөлхийн, хүн хүндээ татагдах, дурлах мөн чанарыг хэлдэг ойлголт юм. Дотор нь эсрэг хүйсийнхээ хүнд татагддаг (стрэйт), ижил хүйсийнхээ хүнд татагддаг (гей, лесбиян), аль аль хүйсийн хүнд татагддаг (бисексуал) гэж ерөнхийлөн гурав ангилдаг.</p><p>Харин хүйсийн баримжаа нь хүн бүрийн өөрийн хүйс, биеэ мэдрэх төрөлх мэдрэмжийн тухай ойлголт юм. Задалж авч үзвэл, өөрийгөө төрмөл хүйстэйгээ ижлээр мэдэрдэг, түүгээрээ нийгэмшдэг хүнийг сизжендэр гэдэг бол төрсөн хүйсээсээ өөрөөр эсвэл эсрэгээр хүйсээ мэдэрдэг хүнийг трансжендэр хэмээдэг. Өөрийгөө эрэгтэй, эмэгтэй аль ч хүйсээр хязгаарладаггүй хүнийг нонбайнари гэдэг бол даавар болон мэс заслын аргаар хүйсийн шилжилтэд орсон хүнийг транссексуал хэмээнэ. </p><p><br></p>
<p><img class="uk-width-1-1 lightbox" alt="" src="https://unread.today/files/2f1c26d7-6f24-46c8-9307-bbfecc8b41b1/194107c96f8d8c0b6c38c09ad11d755e.jpg"></p><h3 class="text-uppercase text-blue text-bold"><div><br></div>ө бол өөдөө тэмүүл</h3><p>Опра Уинфри, Эмма Уотсон, Мишель Обама тэргүүтэй нөлөө бүхий эмэгтэйчүүд карьерынхаа хажуугаар бүсгүйчүүдийн нийгмийн асуудал, хүйсийн тэгш эрхийн төлөө дуу хоолойгоо нэгтгэсээр ирсэн нь дэлхийн өнцөг булан бүрд суугаа олон мянган охид эмэгтэйчүүдэд урам зориг, итгэл найдвар болдог. Тэдний нэг болох, "Facebook"-ийн үйл ажиллагаа эрхэлсэн захирал, энтрепренер Шэрил Сандбэрг 2013 онд гаргасан "Өөдөө тэмүүл" номдоо эмэгтэйчүүдийн нийгмийн байр суурь, карьер төлөвлөлтийн асуудлыг тун оновчтой, тэнцвэртэйгээр хөндсөн нь утга агуулгын хувьд өнөө ч байр суурь, үнэ цэнээ алдаагүй. </p>
<blockquote><p></p><p>Санал болгох: </p><p>- <a href="https://unread.today/c/349" target="_blank">"Өөдөө тэмүүл" номын хэсгээс: Ширээнд ойртон суу</a></p><p>- <a href="https://unread.today/c/452" target="_blank">"Өөдөө тэмүүл" номын шүүмж</a></p>
<cite><p>Unread</p>
</cite></blockquote><h3 class="text-uppercase text-blue text-bold"><div><br></div>п бол патриархат</h3><p></p><p>Соёл иргэншил түгэн дэлгэрэхээс өмнөх үед хүн төрөлхтний амьд үлдэхийн төлөөх тэмцэлд эрчүүд голлох үүрэгтэй байсан нь эцгийн эрхэт ёс буюу <a href="https://en.wikipedia.org/wiki/Patriarchy" target="_blank">патриархат үзлийг</a> бий болгожээ. Патриархи гэдэг үг нь латин хэлний патриархалис буюу "эцэг эхийн засгийн газар" гэх үгнээс гаралтай бөгөөд гэр бүл, нийгмийн байгууламжийн хувьд МЭӨ 300 оны үеэс үүсэлтэйг антропологи, социологи, улс төрийн гэх мэт судалгаагаар тогтоосон байдаг. Патриархын гол шинж тэмдэг нь эр хүн өөрийн хүсэл зориг, хүч чадал, давуу байдлаа эмэгтэй хүнд тулгах, хоол хүнс цуглуулах, гэр бүл арчлах гэх мэт ахуйн болон нөхөр үржихүйн эрх чөлөөг боогдуулах гэх мэт хүний эрхийг зөрчиж буйгаар тодорхойлогддог. </p><p>ХХI зуунд дэлхий дахин хөгжил дэвшлийн дараагийн эринд хөл тавьж, мэдээллийн хүртээмж сайжирч, боловсролыг дээдлэх болсноор бяр чадал дангаар давуу байдал үүсгэхээ больсон гэж үзэж болох ч энэ бугшсан үзэл өнөө ч зарим улс үндэстэнд хүчтэй байр суурь эзэлсээр байгаа нь хүний эрх, хүйсийн тэгш боломжийг хязгаарлах гол саадын нэг. Манай үндэстний хувьд ч “Эр муу ч эмийн дээр”, “Эмэгтэй хүний үс нь урт, ухаан нь богино” мэт үгс нь уг үзлийн төгс гэрч болдог. Мөн "Эмэгтэй хүн, цагаан зээр хоёр нутаггүй" гэх мэт үгс нь өнгөрсөн нийгэмд жендэрийн харьцангуй хуваарилалттай явж ирснийг шууд илтгэх аж.</p><p><br></p>
<h3 class="text-uppercase text-blue text-bold"><div><br></div>р бол романс</h3><p></p><p>Хайр бол сонголт биш хувь заяа юм. Түүнээс хайрыг төлөвлөж, тохируулж эсвэл удирдаж болдог гэж үү? Хэн бүхэн хайрлах, хайрлуулах эрхтэй билээ. Одоогоор ижил хүйстний гэрлэлт 30 орчим улсад хуулиар зөвшөөрөгдсөн бөгөөд байгалийн өгөгдлөөс үл хамааран тэдэнд хайрын амьдралаа өөрсдөө шийдэх боломжийг олгох нь соёлт нийгмийн нэгэн том шинж чанар гэж үздэг. Харин нөгөө талд нийгмийн хамгийн чухал нэгж болох гэр бүлийн ойлголтыг уламжлалт байдлаар хадгалах ёстой гэж үзэх хүмүүс олон бий. Ёс уламжлал, амьдралыг үзэх үзэл харилцан адилгүй дэлхий дээрх долоон тэрбум хүн амыг нэгэн үзэл санаанд нэгтгэнэ гэдэг боломжгүй ч бие биеэ байгаагаар нь хүлээн авах, хүндлэх үзэлд уриалах ажлууд хэзээд үл зогсох нь гарцаагүй биз ээ.</p><p><br></p>
<p><img class="uk-width-1-1 lightbox" alt="" src="https://unread.today/files/2f1c26d7-6f24-46c8-9307-bbfecc8b41b1/53628cb44db40a7468cea3b5050a359a.jpg"></p><h3 class="text-uppercase text-blue text-bold"><div><br></div>с бол сэтгэл зүйн эрүүл мэнд</h3><p>Манай улсад жил бүр 470-500 хүн амиа егүүтгэдэг гэсэн <a href="https://amjilt.news/31755" target="_blank">статистик</a> бий. Энэ нь хүн амтайгаа харьцуулахад тун өндөр тоо болох нь сүүлийн жилүүдэд амиа хорлолтын түвшингээр Монгол Улс дэлхийд дээгүүр жагсаж байгаагаас бэлхнээ харагдана. Ихэвчлэн 18-29 насны, нэн залуу хүмүүс амиа хорлосон бөгөөд голцуу нийгмийн стрессээс шалтгаалсан гэжээ. Иймээс хэн бүхэн хүний эрх, хувийн орон зай, жендэрийн асуудалд онцгой мэдрэмжтэй хандахын хамт өөрсдийнхөө сэтгэлзүйн эрүүл мэндэд сайтар анхаарч байхыг уриалъя.<br></p>
<h3 class="text-uppercase text-blue text-bold"><div><br></div>т бол тэгш байдал</h3><p></p><p>Нэг талаас нийгмийн цөөнх байна гэдэг, нөгөө талаас уламжлалт нийгэмд өсөж төрсөн нэгний хувьд жендэрийн тухай нээлттэй үзэл бодолтой байна гэдэг аль аль талаас амаргүй нь ойлгомжтой. Гэвч эдгээр зөрчил маргаан ихэнх тохиолдолд сайн гэхээсээ таагүй үр дүнг дагуулах нь олонтоо. </p><p>АНУ-д хийсэн үндэсний судалгаагаар насанд хүрсэн трансжендер хүмүүсийн 40 хувь нь амиа хорлох оролдлого хийж байсан бөгөөд тэдний 92 хувь нь үүнийг хийхдээ 25 нас хүрээгүй байсан гэжээ. Мөн ЛГБТ хүмүүсийг бие махбодь болон хэл амаар доромжлох, хүчирхийлэх нь тэдний амиа хорлох магадлалыг дунджаар 2.5 дахин нэмэгдүүлдэг гэсэн тооцоо ч байдаг. Эрэгтэй, эмэгтэй, шашин шүтлэг, бие махбод, үзэл санааны ялгаатай байдлаас үл хамааран ижил тэгш эрх, үүрэг бүхий нийгмийг бүрдүүлэх нь ардчиллын гол зарчмын нэг билээ. </p>
<h3 class="text-uppercase text-blue text-bold"><div><br></div>у бол улс төр ба жендэр</h3><p></p><p>Дэлхийн Эдийн Засгийн Форумаас жил бүр эрхлэн гаргадаг "<a href="https://www.weforum.org/reports/gender-gap-2020-report-100-years-pay-equality" target="_blank">Жендэрийн тэгш бус байдлын индекс</a>" нь дөрвөн бүлгээс бүрддэг бөгөөд тэдний нэг нь улс төрийн тэгш бус байдлын индекс байдаг. Монгол Улс энэ үзүүлэлтэд 2020 оны байдлаар 153 орноос 120 дугаарт эрэмбэлэгдэж байна. </p><p>Манай орон 1992 оны анхны парламентын сонгуулиараа УИХ-д дөрвөн эмэгтэй гишүүн, 72 эрэгтэй гишүүнийг сонгож байсан бол сүүлийн хоёр ч сонгуулиар 13 эмэгтэй гишүүн, 63 эрэгтэй гишүүн болж өөрчлөгдсөн. Тоогоор нь аваад үзэхэд ахицтай мэт боловч 30 шахам жилийн үр дүн гэхэд чамлалттай гэдэг нь олон улсын харьцуулсан судалгаануудаас харагддаг. </p>
<blockquote><p>Санал болгох: <a href="https://unread.today/c/gender-equality-politics-mongolia" target="_blank">Эмэгтэйчүүдийн улс төрийн оролцоог 5 минутад тайлбарлах нь</a></p>
<cite><p>Unread</p>
</cite></blockquote><p><img class="uk-width-1-1 lightbox" alt="" src="https://unread.today/files/2f1c26d7-6f24-46c8-9307-bbfecc8b41b1/3aa2cf845f27b7edb7484be0c3f6bdda.jpg"></p><h3 class="text-uppercase text-blue text-bold"><div><br></div>ү бол үндэсний хороо</h3><p>Жендэрийн эрх тэгш байдлыг хангах бодлогыг хэрэгжүүлэхэд голлох үүрэгтэй оролцдог төрийн байгууллага болох <a href="https://www.gender.gov.mn/" target="_blank">Жендэрийн үндэсний хороо</a> 1995 онд байгуулагдсан түүхтэй. Тус хороо нь орон нутагт салбар хороо, төрийн захиргааны төв байгууллагад салбар зөвлөлтэй бөгөөд жендэрийн эрх тэгш байдлыг хангах бодлогыг хэрэгжүүлэхэд төр, олон нийтийн оролцоог тэнцүү хангаж, тогтвортой ажиллах баталгааг бүрдүүлсэн, Ерөнхий сайд, Засгийн газраас удирдлагаар хангагддаг орон тооны бус байгууллага юм.</p>
<h3 class="text-uppercase text-blue text-bold"><div><br></div>ф бол феминизм</h3><p></p><p>Феминизм хэмээх ойлголтыг одоог хүртэл та эрчүүдийг үгүйсгэх үзэл, эмэгтэйчүүдийн манлайлал гэж хардаг юм биш биз? </p><p>Товчхондоо феминизм бол эрэгтэй, эмэгтэй гэх хоёр хүйсийн тухай асуудал бус, нийгмийн хамгийн эмзэг, дуу хоолойгоо бусдад хүргэх боломжгүй нийтлэг хэсгийг судлан, ил гаргаж ирэх тухай ойлголт юм. Эмэгтэй хүн гэх тодорхойлолт зөвхөн иргэний үнэмлэх дээр бичигдсэн хүйсээр хязгаарлагдахгүй, ЛГБТК хүмүүсийг ч хамааруулах болсон энэ цаг үед феминизмийг зөвхөн нэг хүйсийн эрх ашгийн төлөө тэмцэх үзэл гэж ойлгох нь учир дутагдалтай. Нийгмийн ялгаатай анги давхаргын бүх гишүүд нийгэм, улс төр, эдийн засгийн харилцаанд адил тэгш эрхтэй гэж боддог бол та феминист үзэлтэн гэсэн үг.<br></p>
<h3 class="text-uppercase text-blue text-bold"><div><br></div>х бол хувийн орон зай</h3><p></p><p>Хэдхэн жилийн өмнө төрийн өндөр албан тушаалтан эрхэм ажил үүргээ гүйцэтгэж явсан онгоцны үйлчлэгчийн хувийн орон зайд халдсан хэрэг Монгол төдийгүй Солонгос даяар шуугиан тарьсныг санаж байна уу? Тэрхүү хэргээс үүдэн нийгмийн дунд хувь хүний орон зай, ажлын байрны бэлгийн дарамтын асуудал бүр ч хүчтэй яригдах болсон юм.</p><p>Ширтэх, зөвшөөлгүй биеийн аль нэг хэсэгт хүрэх, шалиг завхай үгс ашиглан доромжлох гэх мэтчлэн хувь хүний орон зайд бүдүүлгээр халдах нь “сүртэй шдээ “ гэх үгээр хаацайлаад өнгөрч болох үйлдэл хэрхэвч биш бөгөөд бэлгийн дарамтын нэг хэлбэр гэдгийг бид сайтар ойлгох хэрэгтэй. Ажлын байрны бэлгийн дарамт, гэр бүлийн болон бэлгийн хүчирхийлэл бүгд бидний хувийн орон зайн хязгаарыг давсан үйлдлүүдээс эхлэлтэй байдаг. Тиймдээ ч таныг хүсээгүй байхад хэн нэгэн орон зай, нэр төр, аюулгүй байдалд тань халдсан үйлдэл гаргавал хуулийн дагуу та өөрийгөө хамгаалуулах бүрэн эрхтэй гэдгээ хэрхэвч мартаж болохгүй шүү.</p><p><br></p>
<p><img class="uk-width-1-1 lightbox" alt="" src="https://unread.today/files/2f1c26d7-6f24-46c8-9307-bbfecc8b41b1/d8bc2f8bb965273bf92da82baa04e01c.jpg"></p><h3 class="text-uppercase text-blue text-bold"><div><br></div>ц бол цуйванг хэн дуртай нь сэгсэрье</h3><p>Гэр орны ажил зөвхөн эмэгтэй хүмүүст харьяалагддаг гэдэг нь хэдийн хуучирсан ойлголт гэдгийг бүгд хүлээн зөвшөөрцгөөе. Ажил мэргэжлийн талбарт хүйсийн ялгаагүйгээр эн тэнцүү хөдөлмөрлөх болчихсон байхад зөвхөн эмэгтэй хүн хүүхдээ асарч, хоолоо хийн, гэрээ цэвэрлэх ёстой гэж тулгах нь шударга бус. Нэгэн дээвэр дор амьдарч, нэг зорилгын төлөө тэмүүлж байгаа л бол гэрийн ажлыг хувааж хийн, ачааллаа тэнцүү хуваарилах нь гэр бүлийн болоод хувь хувийн эрүүл мэндэд ашигтай өөрчлөлт гэдгийг харуулах судалгаа олон бий. Цуйванг заавал эхнэр биш, хэн дуртай, хэн завтай нь сэгсэрдэг болчихвол амар биш гэж үү? </p>
<h3 class="text-uppercase text-blue text-bold"><div><br></div>ч бол чанартай өнгөрүүлье</h3><p></p><p>Баярын өдрөөр бэлгэнд ирэх баглаа цэцэг, амтат бялуу хайртай бүсгүйчүүдээ баярлуулах гэсэн эрчүүдийн зүтгэл хэдий сайхан ч эмэгтэйчүүдийн эрхийг хамгаалах өдрөөр бид хүний эрх, тэгш боломжийн тухай хэлэлцүүлэгт илүүтэй анхаарах, ач холбогдол өгөх шаардлагатай байгаа юм. </p><p>Анх 1908 онд 15 мянга орчим эмэгтэйчүүд Нью-Йорк хотноо эрчүүдтэй адил хөдөлмөрийн хөлс авах, сонгуульд оролцох эрхийнхээ төлөө жагссан түүхтэй. Үүнээс жилийн дараа албан ёсоор эмэгтэйчүүдийн эрхийг хамгаалах өдрийг тэмдэглэж эхэлжээ. Эмэгтэйчүүдийн эрх гэдэг нь зөвхөн нэг хүйсэд хамаарах бус, хүний эрхийн тухай цогц асуудал юм. Хүн бүр үзэл бодлоо чөлөөтэй илэрхийлэн, ажиллаж хөдөлмөрлөх боломжтой нийгмийг бүтээхийн төлөө дуу хоолойгоо өргөх нь “Мартын 8” буюу гуравдугаар сарын 8 өдрийн гол утга учир гэдгийг санаж явууштай.</p>
<h3 class="text-uppercase text-blue text-bold"><div><br></div>ш бол шийдвэр гаргах процесс</h3><p></p><p>Монгол бүсгүйчүүдийн боловсрол эзэмших хувь эрчүүдээсээ өндөр байдаг ч ажил эрхлэлт, шийдвэр гаргах түвшинд эрчүүддээ "дарагддаг" нь харамсалтай. Шийдвэр гаргах түвшинд нэг хүйсийнхэн давамгайлж байгаа цагт нийгмийн бүх бүлэгт ээлтэй, хүртээмжтэй шийдвэр гаргаж чадахгүй нь ойлгомжтой. Иргэддээ ээлтэй нийгмийг бүтээхийг хүсэж байвал өрх толгойлсон эхчүүд, хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэд, бэлгийн цөөнх, залуу үе гээд нийгмийн бүх төлөөлөл шийдвэр гаргах түвшинд оролцох шаардлагатай. </p><p><br></p>
<p><img class="uk-width-1-1 lightbox" alt="" src="https://unread.today/files/2f1c26d7-6f24-46c8-9307-bbfecc8b41b1/b0f5eb14cdc119bdca6f1150486a605e.jpg"></p><h3 class="text-uppercase text-blue text-bold"><div><br></div>э бол эр хүн ч уйлах эрхтэй</h3><p>Жендэрийн тэгш эрхийн ойлголт зөвхөн эмэгтэй хүнд хамаарахгүй гэдгийг дахин дахин сануулмаар байна. Эрчүүд ч мөн хүйсээсээ шалтгаалан дарамтад өртдөг. Хөвгүүдэд бага байхаас нь л “эр хүн зоригтой байх ёстой, эр юм байж битгий уйлаад бай, охин шиг шалчигнахаа боль” гэхчлэн эр хүний талаарх нийгмийн тогтсон ойлголтыг хүчээр тулгадаг шүү дээ. Харин энэ бүхний үр дагавар юу вэ? Манай улсын хэмжээнд нийт амиа хорлосон зургаан хүн тутмын тав нь, гэмт хэрэгт холбогдож эрхээ хязгаарлуулсан хүмүүсийн <a href="https://ikon.mn/n/17lx" target="_blank">90 орчим хувь нь эрчүүд </a>гэсэн судалгаа бий. Эрчүүдийн талаарх хэвшмэл ойлголтыг арилгаж, бусдын мэдрэмжийг хянаж цагдахаа больсон цагт энэ тоо буурах боломжтой. Амьдрал бол хамтын бүтээл. Нэгнээ байгаагаар нь хүлээж авч, хүлээн зөвшөөрч сурцгаая. Эр хүн ч уйлах эрхтэй. </p>
<h3 class="text-uppercase text-blue text-bold"><div><br></div>ю бол юуны төлөө?</h3><p>Жендэрийн асуудал бол нийгмийн зүтгэлтнүүдийн гагц өөрсдийнхөө төлөө хийж буй ажил биш юм. Үүнийг эмэгтэйчүүд эмэгтэйчүүдийнхээ л төлөө хийж буй ажил гэж харах нь хэт өрөөсгөл. Охид бүсгүйчүүдийн төлөө, нийгмийн цөөнхийн төлөө дуугарч тэмцэж буй олон мянган аав, эрчүүд, залуус бий. Өөрөөр хэлбэл, үе үеийн хүний эрхийн тэмцэгчид, тэгш байдлын төлөө дуу хоолойгоо өргөгчид зөвхөн өөрсдийнхөө, энэ цаг үеийн төлөө бус харин ирээдүй, ирээдүйн үр хойчийнхоо амьдрах сайн сайхан нийгмийг бий болгохыг хүсэж буй нь тэр билээ. </p>
<h3 class="text-uppercase text-blue text-bold"><div><br></div>я бол ялгаварлан гадуурхалт</h3><p><a href="https://www.legalinfo.mn/law/details/11634" target="_blank">Монгол Улсын Эрүүгийн хуулийн шинэчилсэн найруулгад</a> үзэн ядалтаас үүдэлтэй гэмт хэрэг болох ялгаварлан гадуурхалтыг гэмт хэрэгт тооцохоор хуульчилсан ба энэ зүйл заалт нь 2017 оны долоодугаар сарын 1-ний өдрөөс хэрэгжжээ. Үүнд, хүнийг үндэс угсаа, хэл, арьсны өнгө, нас, хүйс, нийгмийн гарал, байдал, хөрөнгө чинээ, эрхэлсэн ажил, албан тушаал, шашин шүтлэг, үзэл бодол, боловсрол, <b>бэлгийн, хүйсийн чиг баримжаа,</b> эрүүл мэндийн нөхцөл байдлаар ялгаварлан гадуурхаж эрх, эрх чөлөөг нь хязгаарласан бол торгууль оногдуулах, нийгэмд тустай ажил хийлгэх, зорчих эрхийг хязгаарлах, хорих зэрэг арга хэмжээг авахаар тусгагдсан. </p>
          </div>

Олон улсын эмэгтэйчүүдийн эрхийг хамгаалах өдөр, "Монгол цэргийн өдөр" (бидний нэрлэж заншсанаар Цэргийн баяр) хэдхэн өдрийн зайтай тохиодог энэ сард бид хүйсийн тэнцвэрт байдал, хүний эрхийн тухай асуудлуудад жилийн аль ч үеэс илүү анхаарал хандуулан авч үздэг билээ. Гуравдугаар сарын 18 хэдий Зэвсэгт хүчний ойн баярын өдөр боловч албан бусаар, бүгд л ойр тойрны эрчүүдээ баярлуулдаг нь нууц биш. Иймд манай багийнхан ээлжит А-Я контентоороо дамжуулан жендэрийн тухай цогц ойлголтыг уншигчдадаа танилцуулахаар шийдсэн юм. Хүйс, жендэр хэмээх хоёр ойлголтын ялгаа, тойрсон олон асуудлаас заавал яригдах ёстой гэснийг энд онцоллоо. Хүн бүхэнд ээлтэй нийгмийг бүтээх нь бид бүгдийн хамтын үйл хэрэг билээ.
Хүйс жендэрийн ойлголтыг хооронд нь хольж хутгах тохиолдол олонтоо. Хүйс гэдэг нь бидний байгалийн өгөгдлийг хэлэх бол түүнийг нийгмийн тогтсон ойлголт, хүн хоорондын харилцаанаас үүдэлтэй сэтгэлгээний онцлогоор хүлээн авах харьцангуй ойлголтыг жендэр хэмээн ойлгоно.

А бол ажил эрхлэлт ба жендер
Жендэртэй холбогдох ажил хөдөлмөрийн асуудал нь мэргэжил сонголтоос өгсүүлээд ажлын байран дахь жендэрийн эрх тэгш байдал хүртэл олон ойлголтыг хамарсан маш том сэдэв гэж хэлж болно. Тэр дундаа ажил хөдөлмөр дэх жендэрийн хуваарь гэж нэг ойлголт бий. Гэр бүлийн өмнө хүлээсэн үүрэг хариуцлага болон ажлын шаардлагын хооронд үүсдэг зөрчил нь хөдөлмөрийн зах зээлд эмэгтэйчүүдийг ашиггүй байдалд оруулдаг. Улмаар цалин багатай, баталгаагүй, хагас цагийн ажил сонгох нь түгээмэл бол эрчүүдийн хувьд карьерын шахалтаас шалтгаалж гэр бүлийнхээ амьдралд хангалтгүй оролцоход хүрэх нь бий. Энэ нь өрх гэрийн асуудал юм шиг харагдавч нийгэмд охид хөвгүүдийн сурч боловсрох, ажил мэргэжлээ сонгох, эрхэлсэн ажилдаа өсөж дэвшихэд ялгаатай байдлыг үүсгэдэг байна. Мөн ажил хөдөлмөр дэх жендэрийн хуваарь нь хүмүүсийн нийгэмд эзлэх байр суурь, гүйцэтгэх үүргийн талаарх хэвшмэл ойлголтыг бэхжүүлэхэд ихэд нөлөөлж байдаг ажээ.

б бол бэлгийн дарамт
Жендэрийн эрх тэгш байдлыг хангах тухай хуульд
“Бэлгийн дарамт гэж бусдыг хүсээгүй байхад бэлгийн сэдлээ үг хэлээр, биеэр буюу өөр хэлбэрээр илэрхийлсэн, эсхүл хурьцал үйлдэхээс аргагүй байдалд оруулсан, мөн бэлгийн сэдлийн улмаас ажил, албан тушаал, эд материал, сэтгэл санааны болон бусад байдлаар хохироох үр дагавар бүхий тэвчишгүй орчин үүсгэх, айлган сүрдүүлэх, тулган шаардах зэрэг үйлдэл, эс үйлдэхүйг” хэлнэ гэж заажээ. Бэлгийн сэдэлтэйгээр хэн нэгний хувийн орон зайд халдаж, сэтгэлзүйд нь нөлөөлөх нь бүхий л талаараа хүний эрхийг зөрчиж буй ноцтой асуудал юм. Ялангуяа эмэгтэй хүнийг давчуухан хүрээнд хайрцаглаж үзэх, медиа, контентоор эмэгтэй хүнийг хэт бэлгийн сэдэлтэйгээр харуулах гэх мэт нь тэднийг түлхүү бэлгийн дарамтанд өртөх хандлагыг бий болгосоор байна. Үүний эсрэг тэмцэх нь дан ганц хувь хүний асуудал биш цаашлаад хүний эрхийг дээдэлсэн нийгмийг цогцлоохтой холбоотой чухал асуудал юм.

в бол виржиниа вүүлф
Английн нэрт зохиолч, модернизмийн гол төлөөлөгчдийн нэг
Виржиниа Вүүлф
(1882-1941) нь “Эмэгтэйчүүд ба уран зохиол” сэдвээр Ньюнхэм болон Гиртоны охидын коллежид лекц уншиж, тус илтгэлдээ тулгуурлан уран зохиол дахь эмэгтэйчүүдийн үүргийг судлан, маш сонирхолтой дүн шинжилгээ хийсэн нь феминизмийн судалгааны чухал сурвалж болсон гэдэг. Түүний бүтээлүүд эмэгтэй хүний мэдрэмж, нийгэм дэх үүрэг, сэтгэлзүй, бэлгийн болон хүйсийн чиг баримжааг тусган илэрхийлж чадсанаараа тухайн үеийн зохиол бүтээлүүдтэй харьцуулахад цоо шинэ үзэгдэл болж, улмаар модернист зохиолчдын том төлөөлөл болж үлдсэн билээ.



г бол гэр бүл
Гэр бүл нь хүн жендэрийн ямар ойлголттой болж өсөхөд нэн түрүүнд нөлөөлөх, чухал орон зай билээ. Гэр бүл нь олон янз байх бөгөөд зөвхөн эр, эм хоёрын дундаас үүссэн гэр бүл буюу аав, ээж, хүүхэд гэсэн сонгомол гэр бүлийн ойлголтоор хязгаарлаж болохгүй. Жишээ нь, ээж, хүүхэд; эмээ, өвөө, ач зээ; аав хүүхэд; ээж, нагац, хүүхэд гэх мэт. Саяхан БШУ-ы сайд “Ээждээ захидал бичдэг, аавын тухай зохион бичлэг хийдэг аянуудыг зогсооё, ядаж нэрийг нь өөрчлөх ёстой юм шиг санагддаг” хэмээснийг нь олон хүн зөв зүйтэй хэмээн сайшаасан.

д бол дарамт биш дэмжлэг
Д үсгэн дээр “Дэмжлэг“, “Дарамт” гэсэн үгүүдийн алийг нь ч оруулсан болохоор. Дарамт гэдэг үгийг жендэртэй байнга холбогдоод байдаг нь дарамттай. Гэхдээ байнга тийм байх албагүй ээ. Хүмүүнлэг, иргэний, ардчилсан нийгмийг цогцлооно хэмээн Үндсэн хуулиндаа тунхагласан учраас бид нэг нэгнээ хүйсээс үл хамааран хүнийх нь хувьд дэмждэг болохын төлөө явах нь зүй билээ. Үүний тулд хүн бүр өөрөөсөө эхлэн би ойр дотнын хүмүүс, эргэн тойрныхноо дэмждэг билүү хэмээн асууцгаая.

е бол ерөнхий боловсрол
Жендэрийн боловсролыг мэдээж багаас нь олгож, жендэрийн мэдрэмжтэй болгон өсгөх нь үр дүнтэй. Манай улсын хувьд ерөнхий боловсролын сургуулийн сурагчдад “Эрүүл мэнд” хичээлийн дотор тодорхой хүрээнд бэлгийн боловсрол олгож буй нь жендэртэй шууд бусаар холбогдох юм. Эрүүл мэнд хичээлийг 4-12 дугаар ангийн сурагчид долоо хоногт хичээлийн нэг цаг буюу 40 минут үздэг. Монгол Улсын болон дэлхийн хэмжээнд жендэрийн боловсролыг олгох ажлын голыг ТББ-ууд "нугалсан" хэвээр байна.

ё Бол ёс уламжлал, хэвшмэл ойлголтууд
Жендэрийн талаарх хэвшмэл ойлголтууд нь ёс заншил, түүх уламжлалаас ихээхэн хамаардаг. Ардчилсан нийгэмд шилжээд ердөө 30 жил болж буй манай улсад хүний эрхэд ээлтэй бус ёс уламжлал цөөнгүй. “Оргүйгээс охинтой нь дээр” гэх мэт бурангуй үг хэллэг бол үүний жишээ. Тиймээс ёс уламжлалд авах гээхийн ухаанаар хандаж, олны дунд тогтсон хэвшмэл ойлголтуудыг эргэн харж байх нь орчин үеийн нийгэмд амьдрахад, цаг үетэйгээ хөл нийлүүлэн алхахад нэн чухал билээ.

ж бол жендэрийн эрх тэгш байдлыг хангах тухай хууль
Эрэгтэй, эмэгтэй хүмүүс улс төр, эдийн засаг, нийгэм, соёл, гэр бүлийн болон бусад харилцаанд тэгш эрхтэй оролцож, хөгжлийн үр шим, нийгмийн баялгаас тэнцүү ашиг хүртэх боломж, нөхцөлийг хангах, жендерт суурилсан ялгаварлан гадуурхалтыг зогсооход чиглэгдсэн
эл хуулийг
Улсын Их Хурал 2011 онд баталсан билээ. Энэ дагуу, жендерийн эрх тэгш байдлыг хангах асуудал Монгол Улсын Ерөнхий сайдын эрхлэх ажлын хүрээнд хамаардаг.

з бол зүгээр биш ээ
Эр хүн юм чинь, хөөрхөн хүүхэн юм чинь, эзэгтэй юм чинь гэхчлэн хайрцаглаж, эрхийг нь зөрчиж, бие биедээ халдсаныгаа “зүгээр шдээ”, "энийг бол ингэхэд яадаг юм" хэмээн хаацайлж, үл тоомсорлох нь ялгаваран гадуурхалтыг дэвэргэж улмаар бэлгийн хүчирхийллийг бий болгож байдаг. Жендэрийн мэдрэмжгүй нэгний бодлогогүй, бүдүүлэг үйлдлийн улмаас бие махбодь, сэтгэл санаагаараа хохирсон олон хүмүүс байдаг. Зүгээр биш шүү.

и бол иргэний нийгэм
1990-ээд онд Либерал эмэгтэйчүүдийн оюуны сан, Нийгмийн дэвшил эмэгтэйчүүдийн хөдөлгөөн, Эмэгтэй хуульчдийн холбоо хамтран жендэрт суурилсан хүчирхийлэлтэй тэмцэх үйл ажиллагааг эхлүүлж, Хүчирхийллийн эсрэг төвийг үүсгэн байгуулсан нь Хүчирхийллийн эсрэг үндэсний төв хэмээх бие даасан ТББ болон хөгжсөн түүхтэй. Өдгөө Өөрчлөлтийн төлөөх эмэгтэйчүүд ТББ тэргүүтэй, иргэний нийгмийн төлөөлөл байгууллагууд идэвхтэй үйл ажиллагаа явуулж байгаа ч ихэвчлэн дан эмэгтэйчүүдийн эрхийг хамгаалах, оролцоог нэмэгдүүлэхэд чиглэгдэж буй.

к бол контент
Жендэрийн асуудлыг хөндсөн баримтат болон уран сайхны бүтээлүүдийг үзвээс ойлгоход тустай биз ээ. Нийгмийн амьдралд оролцоход эмэгтэйчүүдэд тулгардаг саад бэрхшээлийг тод томруун харуулсан “
Suffragette
”, “
On the Basis of Sex
”, “
Miss Representation
”, жендерийн тухайд нэгийг бодогдуулах “
Red Moon: Menstruation, Culture & the Politics of Gender
”, “
Seahorse: The Dad Who Gave Birth
” бүтээлүүдийг үзээрэй. Мөн баялаг агуулга бүхий “
Хүйсийн дарангуйлал
” гарчигт нийтлэлийг заавал уншаарай гэж зөвлөе.

л бол лгтбтик байдал
Жендерийн тухайд заавал ярих ёстой зүйл бол
ЛГБТИК
(лесбиян, гей, бисексуал, трансжендэр, интерсекс, күийр) байдлын тухай ойлголт юм. Энэ тухай мэдлэг, мэдээлэлтэй байж, хүний эрх, олон янз байдлыг дээдлэх нь XXI зууны иргэний хувьд зайлшгүй анхаарах зүйл мөн. ЛГБТИК гэлтгүй хүн бүрийн бэлгийн болон нөхөн үржихүйн эрхийг хүндлэх нь чухал. ЛГБТИК нь аль ч орны хүн амын 10 хувь нь байдаг гэсэн нийтлэг тоо бий. Гагцхүү тухайн улсын хууль зүйн орчин, нийгмийн хандлагаас хамааран ЛГБТИК хүмүүс ил, далд, нууцлагдмал байдалтайгаар амьдардаг байна.
Монголд энэ чиглэлээр үйл ажиллагаа явуулж эхэлсэн анхны байгууллага болох “
ЛГБТ Төв
” ТББ нь 2009 оноос хойш бэлгийн цөөнхийн эрхийг хамгаалах чиглэлд дагнан ажиллаж буй. Тэд жил бүрийн наймдугаар сарын сүүлийн баасан гарагаас есдүгээр сарын эхний ням гарагийг дуустал 10 хоногийн хугацаанд урлаг, соёл, нийгэм, олон нийтийн үйл ажиллагаа болох "
Тэгш эрх, бахархлын өдрүүд
"-ийг уламжлал болгон зохион байгуулдаг.



м бол мэдрэмжтэй байх
Жендэрийн эрх тэгш байдлыг хангах тухай хуулинд
жендэрийн мэдрэмжтэй бодлогын зарчим гэдгийг хууль тогтоомж, төрийн бодлого, хөтөлбөр, төлөвлөгөөнд жендэрийн үзэл баримтлалыг тусгах замаар хөгжлийн бодлогыг жендэрийн агуулгатай болгох хэмээн тодорхойлсон байдаг. Гэхдээ мэдрэмжтэй байх гэдэг нь төрийн бодлогоор тогтохгүй, та бид бүгдэд хамаатай зүйл юм. Жендэрийн үндэсний хорооноос жендэрийн хэвшмэл ойлголтод шүүмжтэй хандаж, цахим орчинд мэдрэмжтэй, хүндлэлтэй харилцааны соёлыг түгээн дэлгэрүүлэх тал дээр үлгэр дуурайл үзүүлж буй хүмүүсийг
шалгаруулсныг
та бүхэн санаж буй биз ээ.

н бол найм > ес (8>9) жагсаал
Ерөнхий сайд Л.Оюун-Эрдэнэ энэ сарын эхээр болсон Жендэрийн үндэсний хорооны хурлын үеэр "Хөдөлмөр эрхлэлтийн тэгш бус байдал хэт ихсэж, гэрлэлт залуужсаар байвал эмэгтэйчүүдийг цэрэгт явуулах гарц байна" хэмээсэн нь иргэд “8>9” гэсэн бичиг барин жагсахын үүтгэл болсон. “8>9” гэдэг нь “эмэгтэйчүүд>ЕС (Ерөнхий сайд)” гэсэн утгатай.

о бол олон янзат байдал
Жендэрийн тухай ярихдаа бэлгийн болон хүйсийн чиг баримжаа гэх ялгаатай ойлголтуудыг авч үзэх нь зүй. Бэлгийн чиг баримжаа гэдэг нь төрөлхийн, хүн хүндээ татагдах, дурлах мөн чанарыг хэлдэг ойлголт юм. Дотор нь эсрэг хүйсийнхээ хүнд татагддаг (стрэйт), ижил хүйсийнхээ хүнд татагддаг (гей, лесбиян), аль аль хүйсийн хүнд татагддаг (бисексуал) гэж ерөнхийлөн гурав ангилдаг.
Харин хүйсийн баримжаа нь хүн бүрийн өөрийн хүйс, биеэ мэдрэх төрөлх мэдрэмжийн тухай ойлголт юм. Задалж авч үзвэл, өөрийгөө төрмөл хүйстэйгээ ижлээр мэдэрдэг, түүгээрээ нийгэмшдэг хүнийг сизжендэр гэдэг бол төрсөн хүйсээсээ өөрөөр эсвэл эсрэгээр хүйсээ мэдэрдэг хүнийг трансжендэр хэмээдэг. Өөрийгөө эрэгтэй, эмэгтэй аль ч хүйсээр хязгаарладаггүй хүнийг нонбайнари гэдэг бол даавар болон мэс заслын аргаар хүйсийн шилжилтэд орсон хүнийг транссексуал хэмээнэ.

ө бол өөдөө тэмүүл
Опра Уинфри, Эмма Уотсон, Мишель Обама тэргүүтэй нөлөө бүхий эмэгтэйчүүд карьерынхаа хажуугаар бүсгүйчүүдийн нийгмийн асуудал, хүйсийн тэгш эрхийн төлөө дуу хоолойгоо нэгтгэсээр ирсэн нь дэлхийн өнцөг булан бүрд суугаа олон мянган охид эмэгтэйчүүдэд урам зориг, итгэл найдвар болдог. Тэдний нэг болох, "Facebook"-ийн үйл ажиллагаа эрхэлсэн захирал, энтрепренер Шэрил Сандбэрг 2013 онд гаргасан "Өөдөө тэмүүл" номдоо эмэгтэйчүүдийн нийгмийн байр суурь, карьер төлөвлөлтийн асуудлыг тун оновчтой, тэнцвэртэйгээр хөндсөн нь утга агуулгын хувьд өнөө ч байр суурь, үнэ цэнээ алдаагүй.

Санал болгох:
-
"Өөдөө тэмүүл" номын хэсгээс: Ширээнд ойртон суу
-
"Өөдөө тэмүүл" номын шүүмж

Unread

п бол патриархат
Соёл иргэншил түгэн дэлгэрэхээс өмнөх үед хүн төрөлхтний амьд үлдэхийн төлөөх тэмцэлд эрчүүд голлох үүрэгтэй байсан нь эцгийн эрхэт ёс буюу
патриархат үзлийг
бий болгожээ. Патриархи гэдэг үг нь латин хэлний патриархалис буюу "эцэг эхийн засгийн газар" гэх үгнээс гаралтай бөгөөд гэр бүл, нийгмийн байгууламжийн хувьд МЭӨ 300 оны үеэс үүсэлтэйг антропологи, социологи, улс төрийн гэх мэт судалгаагаар тогтоосон байдаг. Патриархын гол шинж тэмдэг нь эр хүн өөрийн хүсэл зориг, хүч чадал, давуу байдлаа эмэгтэй хүнд тулгах, хоол хүнс цуглуулах, гэр бүл арчлах гэх мэт ахуйн болон нөхөр үржихүйн эрх чөлөөг боогдуулах гэх мэт хүний эрхийг зөрчиж буйгаар тодорхойлогддог.
ХХI зуунд дэлхий дахин хөгжил дэвшлийн дараагийн эринд хөл тавьж, мэдээллийн хүртээмж сайжирч, боловсролыг дээдлэх болсноор бяр чадал дангаар давуу байдал үүсгэхээ больсон гэж үзэж болох ч энэ бугшсан үзэл өнөө ч зарим улс үндэстэнд хүчтэй байр суурь эзэлсээр байгаа нь хүний эрх, хүйсийн тэгш боломжийг хязгаарлах гол саадын нэг. Манай үндэстний хувьд ч “Эр муу ч эмийн дээр”, “Эмэгтэй хүний үс нь урт, ухаан нь богино” мэт үгс нь уг үзлийн төгс гэрч болдог. Мөн "Эмэгтэй хүн, цагаан зээр хоёр нутаггүй" гэх мэт үгс нь өнгөрсөн нийгэмд жендэрийн харьцангуй хуваарилалттай явж ирснийг шууд илтгэх аж.

р бол романс
Хайр бол сонголт биш хувь заяа юм. Түүнээс хайрыг төлөвлөж, тохируулж эсвэл удирдаж болдог гэж үү? Хэн бүхэн хайрлах, хайрлуулах эрхтэй билээ. Одоогоор ижил хүйстний гэрлэлт 30 орчим улсад хуулиар зөвшөөрөгдсөн бөгөөд байгалийн өгөгдлөөс үл хамааран тэдэнд хайрын амьдралаа өөрсдөө шийдэх боломжийг олгох нь соёлт нийгмийн нэгэн том шинж чанар гэж үздэг. Харин нөгөө талд нийгмийн хамгийн чухал нэгж болох гэр бүлийн ойлголтыг уламжлалт байдлаар хадгалах ёстой гэж үзэх хүмүүс олон бий. Ёс уламжлал, амьдралыг үзэх үзэл харилцан адилгүй дэлхий дээрх долоон тэрбум хүн амыг нэгэн үзэл санаанд нэгтгэнэ гэдэг боломжгүй ч бие биеэ байгаагаар нь хүлээн авах, хүндлэх үзэлд уриалах ажлууд хэзээд үл зогсох нь гарцаагүй биз ээ.

с бол сэтгэл зүйн эрүүл мэнд
Манай улсад жил бүр 470-500 хүн амиа егүүтгэдэг гэсэн
статистик
бий. Энэ нь хүн амтайгаа харьцуулахад тун өндөр тоо болох нь сүүлийн жилүүдэд амиа хорлолтын түвшингээр Монгол Улс дэлхийд дээгүүр жагсаж байгаагаас бэлхнээ харагдана. Ихэвчлэн 18-29 насны, нэн залуу хүмүүс амиа хорлосон бөгөөд голцуу нийгмийн стрессээс шалтгаалсан гэжээ. Иймээс хэн бүхэн хүний эрх, хувийн орон зай, жендэрийн асуудалд онцгой мэдрэмжтэй хандахын хамт өөрсдийнхөө сэтгэлзүйн эрүүл мэндэд сайтар анхаарч байхыг уриалъя.

т бол тэгш байдал
Нэг талаас нийгмийн цөөнх байна гэдэг, нөгөө талаас уламжлалт нийгэмд өсөж төрсөн нэгний хувьд жендэрийн тухай нээлттэй үзэл бодолтой байна гэдэг аль аль талаас амаргүй нь ойлгомжтой. Гэвч эдгээр зөрчил маргаан ихэнх тохиолдолд сайн гэхээсээ таагүй үр дүнг дагуулах нь олонтоо.
АНУ-д хийсэн үндэсний судалгаагаар насанд хүрсэн трансжендер хүмүүсийн 40 хувь нь амиа хорлох оролдлого хийж байсан бөгөөд тэдний 92 хувь нь үүнийг хийхдээ 25 нас хүрээгүй байсан гэжээ. Мөн ЛГБТ хүмүүсийг бие махбодь болон хэл амаар доромжлох, хүчирхийлэх нь тэдний амиа хорлох магадлалыг дунджаар 2.5 дахин нэмэгдүүлдэг гэсэн тооцоо ч байдаг. Эрэгтэй, эмэгтэй, шашин шүтлэг, бие махбод, үзэл санааны ялгаатай байдлаас үл хамааран ижил тэгш эрх, үүрэг бүхий нийгмийг бүрдүүлэх нь ардчиллын гол зарчмын нэг билээ.

у бол улс төр ба жендэр
Дэлхийн Эдийн Засгийн Форумаас жил бүр эрхлэн гаргадаг "
Жендэрийн тэгш бус байдлын индекс
" нь дөрвөн бүлгээс бүрддэг бөгөөд тэдний нэг нь улс төрийн тэгш бус байдлын индекс байдаг. Монгол Улс энэ үзүүлэлтэд 2020 оны байдлаар 153 орноос 120 дугаарт эрэмбэлэгдэж байна.
Манай орон 1992 оны анхны парламентын сонгуулиараа УИХ-д дөрвөн эмэгтэй гишүүн, 72 эрэгтэй гишүүнийг сонгож байсан бол сүүлийн хоёр ч сонгуулиар 13 эмэгтэй гишүүн, 63 эрэгтэй гишүүн болж өөрчлөгдсөн. Тоогоор нь аваад үзэхэд ахицтай мэт боловч 30 шахам жилийн үр дүн гэхэд чамлалттай гэдэг нь олон улсын харьцуулсан судалгаануудаас харагддаг.

Санал болгох:
Эмэгтэйчүүдийн улс төрийн оролцоог 5 минутад тайлбарлах нь

Unread

ү бол үндэсний хороо
Жендэрийн эрх тэгш байдлыг хангах бодлогыг хэрэгжүүлэхэд голлох үүрэгтэй оролцдог төрийн байгууллага болох
Жендэрийн үндэсний хороо
1995 онд байгуулагдсан түүхтэй. Тус хороо нь орон нутагт салбар хороо, төрийн захиргааны төв байгууллагад салбар зөвлөлтэй бөгөөд жендэрийн эрх тэгш байдлыг хангах бодлогыг хэрэгжүүлэхэд төр, олон нийтийн оролцоог тэнцүү хангаж, тогтвортой ажиллах баталгааг бүрдүүлсэн, Ерөнхий сайд, Засгийн газраас удирдлагаар хангагддаг орон тооны бус байгууллага юм.

ф бол феминизм
Феминизм хэмээх ойлголтыг одоог хүртэл та эрчүүдийг үгүйсгэх үзэл, эмэгтэйчүүдийн манлайлал гэж хардаг юм биш биз?
Товчхондоо феминизм бол эрэгтэй, эмэгтэй гэх хоёр хүйсийн тухай асуудал бус, нийгмийн хамгийн эмзэг, дуу хоолойгоо бусдад хүргэх боломжгүй нийтлэг хэсгийг судлан, ил гаргаж ирэх тухай ойлголт юм. Эмэгтэй хүн гэх тодорхойлолт зөвхөн иргэний үнэмлэх дээр бичигдсэн хүйсээр хязгаарлагдахгүй, ЛГБТК хүмүүсийг ч хамааруулах болсон энэ цаг үед феминизмийг зөвхөн нэг хүйсийн эрх ашгийн төлөө тэмцэх үзэл гэж ойлгох нь учир дутагдалтай. Нийгмийн ялгаатай анги давхаргын бүх гишүүд нийгэм, улс төр, эдийн засгийн харилцаанд адил тэгш эрхтэй гэж боддог бол та феминист үзэлтэн гэсэн үг.

х бол хувийн орон зай
Хэдхэн жилийн өмнө төрийн өндөр албан тушаалтан эрхэм ажил үүргээ гүйцэтгэж явсан онгоцны үйлчлэгчийн хувийн орон зайд халдсан хэрэг Монгол төдийгүй Солонгос даяар шуугиан тарьсныг санаж байна уу? Тэрхүү хэргээс үүдэн нийгмийн дунд хувь хүний орон зай, ажлын байрны бэлгийн дарамтын асуудал бүр ч хүчтэй яригдах болсон юм.
Ширтэх, зөвшөөлгүй биеийн аль нэг хэсэгт хүрэх, шалиг завхай үгс ашиглан доромжлох гэх мэтчлэн хувь хүний орон зайд бүдүүлгээр халдах нь “сүртэй шдээ “ гэх үгээр хаацайлаад өнгөрч болох үйлдэл хэрхэвч биш бөгөөд бэлгийн дарамтын нэг хэлбэр гэдгийг бид сайтар ойлгох хэрэгтэй. Ажлын байрны бэлгийн дарамт, гэр бүлийн болон бэлгийн хүчирхийлэл бүгд бидний хувийн орон зайн хязгаарыг давсан үйлдлүүдээс эхлэлтэй байдаг. Тиймдээ ч таныг хүсээгүй байхад хэн нэгэн орон зай, нэр төр, аюулгүй байдалд тань халдсан үйлдэл гаргавал хуулийн дагуу та өөрийгөө хамгаалуулах бүрэн эрхтэй гэдгээ хэрхэвч мартаж болохгүй шүү.

ц бол цуйванг хэн дуртай нь сэгсэрье
Гэр орны ажил зөвхөн эмэгтэй хүмүүст харьяалагддаг гэдэг нь хэдийн хуучирсан ойлголт гэдгийг бүгд хүлээн зөвшөөрцгөөе. Ажил мэргэжлийн талбарт хүйсийн ялгаагүйгээр эн тэнцүү хөдөлмөрлөх болчихсон байхад зөвхөн эмэгтэй хүн хүүхдээ асарч, хоолоо хийн, гэрээ цэвэрлэх ёстой гэж тулгах нь шударга бус. Нэгэн дээвэр дор амьдарч, нэг зорилгын төлөө тэмүүлж байгаа л бол гэрийн ажлыг хувааж хийн, ачааллаа тэнцүү хуваарилах нь гэр бүлийн болоод хувь хувийн эрүүл мэндэд ашигтай өөрчлөлт гэдгийг харуулах судалгаа олон бий. Цуйванг заавал эхнэр биш, хэн дуртай, хэн завтай нь сэгсэрдэг болчихвол амар биш гэж үү?

ч бол чанартай өнгөрүүлье
Баярын өдрөөр бэлгэнд ирэх баглаа цэцэг, амтат бялуу хайртай бүсгүйчүүдээ баярлуулах гэсэн эрчүүдийн зүтгэл хэдий сайхан ч эмэгтэйчүүдийн эрхийг хамгаалах өдрөөр бид хүний эрх, тэгш боломжийн тухай хэлэлцүүлэгт илүүтэй анхаарах, ач холбогдол өгөх шаардлагатай байгаа юм.
Анх 1908 онд 15 мянга орчим эмэгтэйчүүд Нью-Йорк хотноо эрчүүдтэй адил хөдөлмөрийн хөлс авах, сонгуульд оролцох эрхийнхээ төлөө жагссан түүхтэй. Үүнээс жилийн дараа албан ёсоор эмэгтэйчүүдийн эрхийг хамгаалах өдрийг тэмдэглэж эхэлжээ. Эмэгтэйчүүдийн эрх гэдэг нь зөвхөн нэг хүйсэд хамаарах бус, хүний эрхийн тухай цогц асуудал юм. Хүн бүр үзэл бодлоо чөлөөтэй илэрхийлэн, ажиллаж хөдөлмөрлөх боломжтой нийгмийг бүтээхийн төлөө дуу хоолойгоо өргөх нь “Мартын 8” буюу гуравдугаар сарын 8 өдрийн гол утга учир гэдгийг санаж явууштай.

ш бол шийдвэр гаргах процесс
Монгол бүсгүйчүүдийн боловсрол эзэмших хувь эрчүүдээсээ өндөр байдаг ч ажил эрхлэлт, шийдвэр гаргах түвшинд эрчүүддээ "дарагддаг" нь харамсалтай. Шийдвэр гаргах түвшинд нэг хүйсийнхэн давамгайлж байгаа цагт нийгмийн бүх бүлэгт ээлтэй, хүртээмжтэй шийдвэр гаргаж чадахгүй нь ойлгомжтой. Иргэддээ ээлтэй нийгмийг бүтээхийг хүсэж байвал өрх толгойлсон эхчүүд, хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэд, бэлгийн цөөнх, залуу үе гээд нийгмийн бүх төлөөлөл шийдвэр гаргах түвшинд оролцох шаардлагатай.

э бол эр хүн ч уйлах эрхтэй
Жендэрийн тэгш эрхийн ойлголт зөвхөн эмэгтэй хүнд хамаарахгүй гэдгийг дахин дахин сануулмаар байна. Эрчүүд ч мөн хүйсээсээ шалтгаалан дарамтад өртдөг. Хөвгүүдэд бага байхаас нь л “эр хүн зоригтой байх ёстой, эр юм байж битгий уйлаад бай, охин шиг шалчигнахаа боль” гэхчлэн эр хүний талаарх нийгмийн тогтсон ойлголтыг хүчээр тулгадаг шүү дээ. Харин энэ бүхний үр дагавар юу вэ? Манай улсын хэмжээнд нийт амиа хорлосон зургаан хүн тутмын тав нь, гэмт хэрэгт холбогдож эрхээ хязгаарлуулсан хүмүүсийн
90 орчим хувь нь эрчүүд
гэсэн судалгаа бий. Эрчүүдийн талаарх хэвшмэл ойлголтыг арилгаж, бусдын мэдрэмжийг хянаж цагдахаа больсон цагт энэ тоо буурах боломжтой. Амьдрал бол хамтын бүтээл. Нэгнээ байгаагаар нь хүлээж авч, хүлээн зөвшөөрч сурцгаая. Эр хүн ч уйлах эрхтэй.

ю бол юуны төлөө?
Жендэрийн асуудал бол нийгмийн зүтгэлтнүүдийн гагц өөрсдийнхөө төлөө хийж буй ажил биш юм. Үүнийг эмэгтэйчүүд эмэгтэйчүүдийнхээ л төлөө хийж буй ажил гэж харах нь хэт өрөөсгөл. Охид бүсгүйчүүдийн төлөө, нийгмийн цөөнхийн төлөө дуугарч тэмцэж буй олон мянган аав, эрчүүд, залуус бий. Өөрөөр хэлбэл, үе үеийн хүний эрхийн тэмцэгчид, тэгш байдлын төлөө дуу хоолойгоо өргөгчид зөвхөн өөрсдийнхөө, энэ цаг үеийн төлөө бус харин ирээдүй, ирээдүйн үр хойчийнхоо амьдрах сайн сайхан нийгмийг бий болгохыг хүсэж буй нь тэр билээ.

я бол ялгаварлан гадуурхалт
Монгол Улсын Эрүүгийн хуулийн шинэчилсэн найруулгад
үзэн ядалтаас үүдэлтэй гэмт хэрэг болох ялгаварлан гадуурхалтыг гэмт хэрэгт тооцохоор хуульчилсан ба энэ зүйл заалт нь 2017 оны долоодугаар сарын 1-ний өдрөөс хэрэгжжээ. Үүнд, хүнийг үндэс угсаа, хэл, арьсны өнгө, нас, хүйс, нийгмийн гарал, байдал, хөрөнгө чинээ, эрхэлсэн ажил, албан тушаал, шашин шүтлэг, үзэл бодол, боловсрол,
бэлгийн, хүйсийн чиг баримжаа,
эрүүл мэндийн нөхцөл байдлаар ялгаварлан гадуурхаж эрх, эрх чөлөөг нь хязгаарласан бол торгууль оногдуулах, нийгэмд тустай ажил хийлгэх, зорчих эрхийг хязгаарлах, хорих зэрэг арга хэмжээг авахаар тусгагдсан.

Олон улсын эмэгтэйчүүдийн эрхийг хамгаалах өдөр, "Монгол цэргийн өдөр" (бидний нэрлэж заншсанаар Цэргийн баяр) хэдхэн өдрийн зайтай тохиодог энэ сард бид хүйсийн тэнцвэрт байдал, хүний эрхийн тухай асуудлуудад жилийн аль ч үеэс илүү анхаарал хандуулан авч үздэг билээ. Гуравдугаар сарын 18 хэдий Зэвсэгт хүчний ойн баярын өдөр боловч албан бусаар, бүгд л ойр тойрны эрчүүдээ баярлуулдаг нь нууц биш. Иймд манай багийнхан ээлжит А-Я контентоороо дамжуулан жендэрийн тухай цогц ойлголтыг уншигчдадаа танилцуулахаар шийдсэн юм. Хүйс, жендэр хэмээх хоёр ойлголтын ялгаа, тойрсон олон асуудлаас заавал яригдах ёстой гэснийг энд онцоллоо. Хүн бүхэнд ээлтэй нийгмийг бүтээх нь бид бүгдийн хамтын үйл хэрэг билээ.
Хүйс жендэрийн ойлголтыг хооронд нь хольж хутгах тохиолдол олонтоо. Хүйс гэдэг нь бидний байгалийн өгөгдлийг хэлэх бол түүнийг нийгмийн тогтсон ойлголт, хүн хоорондын харилцаанаас үүдэлтэй сэтгэлгээний онцлогоор хүлээн авах харьцангуй ойлголтыг жендэр хэмээн ойлгоно.
### А бол ажил эрхлэлт ба жендер
Жендэртэй холбогдох ажил хөдөлмөрийн асуудал нь мэргэжил сонголтоос өгсүүлээд ажлын байран дахь жендэрийн эрх тэгш байдал хүртэл олон ойлголтыг хамарсан маш том сэдэв гэж хэлж болно. Тэр дундаа ажил хөдөлмөр дэх жендэрийн хуваарь гэж нэг ойлголт бий. Гэр бүлийн өмнө хүлээсэн үүрэг хариуцлага болон ажлын шаардлагын хооронд үүсдэг зөрчил нь хөдөлмөрийн зах зээлд эмэгтэйчүүдийг ашиггүй байдалд оруулдаг. Улмаар цалин багатай, баталгаагүй, хагас цагийн ажил сонгох нь түгээмэл бол эрчүүдийн хувьд карьерын шахалтаас шалтгаалж гэр бүлийнхээ амьдралд хангалтгүй оролцоход хүрэх нь бий. Энэ нь өрх гэрийн асуудал юм шиг харагдавч нийгэмд охид хөвгүүдийн сурч боловсрох, ажил мэргэжлээ сонгох, эрхэлсэн ажилдаа өсөж дэвшихэд ялгаатай байдлыг үүсгэдэг байна. Мөн ажил хөдөлмөр дэх жендэрийн хуваарь нь хүмүүсийн нийгэмд эзлэх байр суурь, гүйцэтгэх үүргийн талаарх хэвшмэл ойлголтыг бэхжүүлэхэд ихэд нөлөөлж байдаг ажээ.
### б бол бэлгийн дарамт
Жендэрийн эрх тэгш байдлыг хангах тухай хуульд “Бэлгийн дарамт гэж бусдыг хүсээгүй байхад бэлгийн сэдлээ үг хэлээр, биеэр буюу өөр хэлбэрээр илэрхийлсэн, эсхүл хурьцал үйлдэхээс аргагүй байдалд оруулсан, мөн бэлгийн сэдлийн улмаас ажил, албан тушаал, эд материал, сэтгэл санааны болон бусад байдлаар хохироох үр дагавар бүхий тэвчишгүй орчин үүсгэх, айлган сүрдүүлэх, тулган шаардах зэрэг үйлдэл, эс үйлдэхүйг” хэлнэ гэж заажээ. Бэлгийн сэдэлтэйгээр хэн нэгний хувийн орон зайд халдаж, сэтгэлзүйд нь нөлөөлөх нь бүхий л талаараа хүний эрхийг зөрчиж буй ноцтой асуудал юм. Ялангуяа эмэгтэй хүнийг давчуухан хүрээнд хайрцаглаж үзэх, медиа, контентоор эмэгтэй хүнийг хэт бэлгийн сэдэлтэйгээр харуулах гэх мэт нь тэднийг түлхүү бэлгийн дарамтанд өртөх хандлагыг бий болгосоор байна. Үүний эсрэг тэмцэх нь дан ганц хувь хүний асуудал биш цаашлаад хүний эрхийг дээдэлсэн нийгмийг цогцлоохтой холбоотой чухал асуудал юм.
### в бол виржиниа вүүлф
Английн нэрт зохиолч, модернизмийн гол төлөөлөгчдийн нэг Виржиниа Вүүлф (1882-1941) нь “Эмэгтэйчүүд ба уран зохиол” сэдвээр Ньюнхэм болон Гиртоны охидын коллежид лекц уншиж, тус илтгэлдээ тулгуурлан уран зохиол дахь эмэгтэйчүүдийн үүргийг судлан, маш сонирхолтой дүн шинжилгээ хийсэн нь феминизмийн судалгааны чухал сурвалж болсон гэдэг. Түүний бүтээлүүд эмэгтэй хүний мэдрэмж, нийгэм дэх үүрэг, сэтгэлзүй, бэлгийн болон хүйсийн чиг баримжааг тусган илэрхийлж чадсанаараа тухайн үеийн зохиол бүтээлүүдтэй харьцуулахад цоо шинэ үзэгдэл болж, улмаар модернист зохиолчдын том төлөөлөл болж үлдсэн билээ.
### г бол гэр бүл
Гэр бүл нь хүн жендэрийн ямар ойлголттой болж өсөхөд нэн түрүүнд нөлөөлөх, чухал орон зай билээ. Гэр бүл нь олон янз байх бөгөөд зөвхөн эр, эм хоёрын дундаас үүссэн гэр бүл буюу аав, ээж, хүүхэд гэсэн сонгомол гэр бүлийн ойлголтоор хязгаарлаж болохгүй. Жишээ нь, ээж, хүүхэд; эмээ, өвөө, ач зээ; аав хүүхэд; ээж, нагац, хүүхэд гэх мэт. Саяхан БШУ-ы сайд “Ээждээ захидал бичдэг, аавын тухай зохион бичлэг хийдэг аянуудыг зогсооё, ядаж нэрийг нь өөрчлөх ёстой юм шиг санагддаг” хэмээснийг нь олон хүн зөв зүйтэй хэмээн сайшаасан.
### д бол дарамт биш дэмжлэг
Д үсгэн дээр “Дэмжлэг“, “Дарамт” гэсэн үгүүдийн алийг нь ч оруулсан болохоор. Дарамт гэдэг үгийг жендэртэй байнга холбогдоод байдаг нь дарамттай. Гэхдээ байнга тийм байх албагүй ээ. Хүмүүнлэг, иргэний, ардчилсан нийгмийг цогцлооно хэмээн Үндсэн хуулиндаа тунхагласан учраас бид нэг нэгнээ хүйсээс үл хамааран хүнийх нь хувьд дэмждэг болохын төлөө явах нь зүй билээ. Үүний тулд хүн бүр өөрөөсөө эхлэн би ойр дотнын хүмүүс, эргэн тойрныхноо дэмждэг билүү хэмээн асууцгаая.
### е бол ерөнхий боловсрол
Жендэрийн боловсролыг мэдээж багаас нь олгож, жендэрийн мэдрэмжтэй болгон өсгөх нь үр дүнтэй. Манай улсын хувьд ерөнхий боловсролын сургуулийн сурагчдад “Эрүүл мэнд” хичээлийн дотор тодорхой хүрээнд бэлгийн боловсрол олгож буй нь жендэртэй шууд бусаар холбогдох юм. Эрүүл мэнд хичээлийг 4-12 дугаар ангийн сурагчид долоо хоногт хичээлийн нэг цаг буюу 40 минут үздэг. Монгол Улсын болон дэлхийн хэмжээнд жендэрийн боловсролыг олгох ажлын голыг ТББ-ууд "нугалсан" хэвээр байна.
### ё Бол ёс уламжлал, хэвшмэл ойлголтууд
Жендэрийн талаарх хэвшмэл ойлголтууд нь ёс заншил, түүх уламжлалаас ихээхэн хамаардаг. Ардчилсан нийгэмд шилжээд ердөө 30 жил болж буй манай улсад хүний эрхэд ээлтэй бус ёс уламжлал цөөнгүй. “Оргүйгээс охинтой нь дээр” гэх мэт бурангуй үг хэллэг бол үүний жишээ. Тиймээс ёс уламжлалд авах гээхийн ухаанаар хандаж, олны дунд тогтсон хэвшмэл ойлголтуудыг эргэн харж байх нь орчин үеийн нийгэмд амьдрахад, цаг үетэйгээ хөл нийлүүлэн алхахад нэн чухал билээ.
### ж бол жендэрийн эрх тэгш байдлыг хангах тухай хууль
Эрэгтэй, эмэгтэй хүмүүс улс төр, эдийн засаг, нийгэм, соёл, гэр бүлийн болон бусад харилцаанд тэгш эрхтэй оролцож, хөгжлийн үр шим, нийгмийн баялгаас тэнцүү ашиг хүртэх боломж, нөхцөлийг хангах, жендерт суурилсан ялгаварлан гадуурхалтыг зогсооход чиглэгдсэн эл хуулийг Улсын Их Хурал 2011 онд баталсан билээ. Энэ дагуу, жендерийн эрх тэгш байдлыг хангах асуудал Монгол Улсын Ерөнхий сайдын эрхлэх ажлын хүрээнд хамаардаг.
### з бол зүгээр биш ээ
Эр хүн юм чинь, хөөрхөн хүүхэн юм чинь, эзэгтэй юм чинь гэхчлэн хайрцаглаж, эрхийг нь зөрчиж, бие биедээ халдсаныгаа “зүгээр шдээ”, "энийг бол ингэхэд яадаг юм" хэмээн хаацайлж, үл тоомсорлох нь ялгаваран гадуурхалтыг дэвэргэж улмаар бэлгийн хүчирхийллийг бий болгож байдаг. Жендэрийн мэдрэмжгүй нэгний бодлогогүй, бүдүүлэг үйлдлийн улмаас бие махбодь, сэтгэл санаагаараа хохирсон олон хүмүүс байдаг. Зүгээр биш шүү.
### и бол иргэний нийгэм
1990-ээд онд Либерал эмэгтэйчүүдийн оюуны сан, Нийгмийн дэвшил эмэгтэйчүүдийн хөдөлгөөн, Эмэгтэй хуульчдийн холбоо хамтран жендэрт суурилсан хүчирхийлэлтэй тэмцэх үйл ажиллагааг эхлүүлж, Хүчирхийллийн эсрэг төвийг үүсгэн байгуулсан нь Хүчирхийллийн эсрэг үндэсний төв хэмээх бие даасан ТББ болон хөгжсөн түүхтэй. Өдгөө Өөрчлөлтийн төлөөх эмэгтэйчүүд ТББ тэргүүтэй, иргэний нийгмийн төлөөлөл байгууллагууд идэвхтэй үйл ажиллагаа явуулж байгаа ч ихэвчлэн дан эмэгтэйчүүдийн эрхийг хамгаалах, оролцоог нэмэгдүүлэхэд чиглэгдэж буй.
### к бол контент
Жендэрийн асуудлыг хөндсөн баримтат болон уран сайхны бүтээлүүдийг үзвээс ойлгоход тустай биз ээ. Нийгмийн амьдралд оролцоход эмэгтэйчүүдэд тулгардаг саад бэрхшээлийг тод томруун харуулсан “Suffragette”, “On the Basis of Sex”, “Miss Representation”, жендерийн тухайд нэгийг бодогдуулах “Red Moon: Menstruation, Culture & the Politics of Gender”, “Seahorse: The Dad Who Gave Birth” бүтээлүүдийг үзээрэй. Мөн баялаг агуулга бүхий “Хүйсийн дарангуйлал” гарчигт нийтлэлийг заавал уншаарай гэж зөвлөе.
### л бол лгтбтик байдал
Жендерийн тухайд заавал ярих ёстой зүйл бол ЛГБТИК (лесбиян, гей, бисексуал, трансжендэр, интерсекс, күийр) байдлын тухай ойлголт юм. Энэ тухай мэдлэг, мэдээлэлтэй байж, хүний эрх, олон янз байдлыг дээдлэх нь XXI зууны иргэний хувьд зайлшгүй анхаарах зүйл мөн. ЛГБТИК гэлтгүй хүн бүрийн бэлгийн болон нөхөн үржихүйн эрхийг хүндлэх нь чухал. ЛГБТИК нь аль ч орны хүн амын 10 хувь нь байдаг гэсэн нийтлэг тоо бий. Гагцхүү тухайн улсын хууль зүйн орчин, нийгмийн хандлагаас хамааран ЛГБТИК хүмүүс ил, далд, нууцлагдмал байдалтайгаар амьдардаг байна.
Монголд энэ чиглэлээр үйл ажиллагаа явуулж эхэлсэн анхны байгууллага болох “ЛГБТ Төв” ТББ нь 2009 оноос хойш бэлгийн цөөнхийн эрхийг хамгаалах чиглэлд дагнан ажиллаж буй. Тэд жил бүрийн наймдугаар сарын сүүлийн баасан гарагаас есдүгээр сарын эхний ням гарагийг дуустал 10 хоногийн хугацаанд урлаг, соёл, нийгэм, олон нийтийн үйл ажиллагаа болох "Тэгш эрх, бахархлын өдрүүд"-ийг уламжлал болгон зохион байгуулдаг.
### м бол мэдрэмжтэй байх
Жендэрийн эрх тэгш байдлыг хангах тухай хуулинд жендэрийн мэдрэмжтэй бодлогын зарчим гэдгийг хууль тогтоомж, төрийн бодлого, хөтөлбөр, төлөвлөгөөнд жендэрийн үзэл баримтлалыг тусгах замаар хөгжлийн бодлогыг жендэрийн агуулгатай болгох хэмээн тодорхойлсон байдаг. Гэхдээ мэдрэмжтэй байх гэдэг нь төрийн бодлогоор тогтохгүй, та бид бүгдэд хамаатай зүйл юм. Жендэрийн үндэсний хорооноос жендэрийн хэвшмэл ойлголтод шүүмжтэй хандаж, цахим орчинд мэдрэмжтэй, хүндлэлтэй харилцааны соёлыг түгээн дэлгэрүүлэх тал дээр үлгэр дуурайл үзүүлж буй хүмүүсийг шалгаруулсныг та бүхэн санаж буй биз ээ.
### н бол найм > ес (8>9) жагсаал
Ерөнхий сайд Л.Оюун-Эрдэнэ энэ сарын эхээр болсон Жендэрийн үндэсний хорооны хурлын үеэр "Хөдөлмөр эрхлэлтийн тэгш бус байдал хэт ихсэж, гэрлэлт залуужсаар байвал эмэгтэйчүүдийг цэрэгт явуулах гарц байна" хэмээсэн нь иргэд “8>9” гэсэн бичиг барин жагсахын үүтгэл болсон. “8>9” гэдэг нь “эмэгтэйчүүд>ЕС (Ерөнхий сайд)” гэсэн утгатай.
### о бол олон янзат байдал
Жендэрийн тухай ярихдаа бэлгийн болон хүйсийн чиг баримжаа гэх ялгаатай ойлголтуудыг авч үзэх нь зүй. Бэлгийн чиг баримжаа гэдэг нь төрөлхийн, хүн хүндээ татагдах, дурлах мөн чанарыг хэлдэг ойлголт юм. Дотор нь эсрэг хүйсийнхээ хүнд татагддаг (стрэйт), ижил хүйсийнхээ хүнд татагддаг (гей, лесбиян), аль аль хүйсийн хүнд татагддаг (бисексуал) гэж ерөнхийлөн гурав ангилдаг.
Харин хүйсийн баримжаа нь хүн бүрийн өөрийн хүйс, биеэ мэдрэх төрөлх мэдрэмжийн тухай ойлголт юм. Задалж авч үзвэл, өөрийгөө төрмөл хүйстэйгээ ижлээр мэдэрдэг, түүгээрээ нийгэмшдэг хүнийг сизжендэр гэдэг бол төрсөн хүйсээсээ өөрөөр эсвэл эсрэгээр хүйсээ мэдэрдэг хүнийг трансжендэр хэмээдэг. Өөрийгөө эрэгтэй, эмэгтэй аль ч хүйсээр хязгаарладаггүй хүнийг нонбайнари гэдэг бол даавар болон мэс заслын аргаар хүйсийн шилжилтэд орсон хүнийг транссексуал хэмээнэ.
### ө бол өөдөө тэмүүл
Опра Уинфри, Эмма Уотсон, Мишель Обама тэргүүтэй нөлөө бүхий эмэгтэйчүүд карьерынхаа хажуугаар бүсгүйчүүдийн нийгмийн асуудал, хүйсийн тэгш эрхийн төлөө дуу хоолойгоо нэгтгэсээр ирсэн нь дэлхийн өнцөг булан бүрд суугаа олон мянган охид эмэгтэйчүүдэд урам зориг, итгэл найдвар болдог. Тэдний нэг болох, "Facebook"-ийн үйл ажиллагаа эрхэлсэн захирал, энтрепренер Шэрил Сандбэрг 2013 онд гаргасан "Өөдөө тэмүүл" номдоо эмэгтэйчүүдийн нийгмийн байр суурь, карьер төлөвлөлтийн асуудлыг тун оновчтой, тэнцвэртэйгээр хөндсөн нь утга агуулгын хувьд өнөө ч байр суурь, үнэ цэнээ алдаагүй.
> Санал болгох:
>
> - "Өөдөө тэмүүл" номын хэсгээс: Ширээнд ойртон суу
>
> - "Өөдөө тэмүүл" номын шүүмж
>
> Unread
### п бол патриархат
Соёл иргэншил түгэн дэлгэрэхээс өмнөх үед хүн төрөлхтний амьд үлдэхийн төлөөх тэмцэлд эрчүүд голлох үүрэгтэй байсан нь эцгийн эрхэт ёс буюу патриархат үзлийг бий болгожээ. Патриархи гэдэг үг нь латин хэлний патриархалис буюу "эцэг эхийн засгийн газар" гэх үгнээс гаралтай бөгөөд гэр бүл, нийгмийн байгууламжийн хувьд МЭӨ 300 оны үеэс үүсэлтэйг антропологи, социологи, улс төрийн гэх мэт судалгаагаар тогтоосон байдаг. Патриархын гол шинж тэмдэг нь эр хүн өөрийн хүсэл зориг, хүч чадал, давуу байдлаа эмэгтэй хүнд тулгах, хоол хүнс цуглуулах, гэр бүл арчлах гэх мэт ахуйн болон нөхөр үржихүйн эрх чөлөөг боогдуулах гэх мэт хүний эрхийг зөрчиж буйгаар тодорхойлогддог.
ХХI зуунд дэлхий дахин хөгжил дэвшлийн дараагийн эринд хөл тавьж, мэдээллийн хүртээмж сайжирч, боловсролыг дээдлэх болсноор бяр чадал дангаар давуу байдал үүсгэхээ больсон гэж үзэж болох ч энэ бугшсан үзэл өнөө ч зарим улс үндэстэнд хүчтэй байр суурь эзэлсээр байгаа нь хүний эрх, хүйсийн тэгш боломжийг хязгаарлах гол саадын нэг. Манай үндэстний хувьд ч “Эр муу ч эмийн дээр”, “Эмэгтэй хүний үс нь урт, ухаан нь богино” мэт үгс нь уг үзлийн төгс гэрч болдог. Мөн "Эмэгтэй хүн, цагаан зээр хоёр нутаггүй" гэх мэт үгс нь өнгөрсөн нийгэмд жендэрийн харьцангуй хуваарилалттай явж ирснийг шууд илтгэх аж.
### р бол романс
Хайр бол сонголт биш хувь заяа юм. Түүнээс хайрыг төлөвлөж, тохируулж эсвэл удирдаж болдог гэж үү? Хэн бүхэн хайрлах, хайрлуулах эрхтэй билээ. Одоогоор ижил хүйстний гэрлэлт 30 орчим улсад хуулиар зөвшөөрөгдсөн бөгөөд байгалийн өгөгдлөөс үл хамааран тэдэнд хайрын амьдралаа өөрсдөө шийдэх боломжийг олгох нь соёлт нийгмийн нэгэн том шинж чанар гэж үздэг. Харин нөгөө талд нийгмийн хамгийн чухал нэгж болох гэр бүлийн ойлголтыг уламжлалт байдлаар хадгалах ёстой гэж үзэх хүмүүс олон бий. Ёс уламжлал, амьдралыг үзэх үзэл харилцан адилгүй дэлхий дээрх долоон тэрбум хүн амыг нэгэн үзэл санаанд нэгтгэнэ гэдэг боломжгүй ч бие биеэ байгаагаар нь хүлээн авах, хүндлэх үзэлд уриалах ажлууд хэзээд үл зогсох нь гарцаагүй биз ээ.
### с бол сэтгэл зүйн эрүүл мэнд
Манай улсад жил бүр 470-500 хүн амиа егүүтгэдэг гэсэн статистик бий. Энэ нь хүн амтайгаа харьцуулахад тун өндөр тоо болох нь сүүлийн жилүүдэд амиа хорлолтын түвшингээр Монгол Улс дэлхийд дээгүүр жагсаж байгаагаас бэлхнээ харагдана. Ихэвчлэн 18-29 насны, нэн залуу хүмүүс амиа хорлосон бөгөөд голцуу нийгмийн стрессээс шалтгаалсан гэжээ. Иймээс хэн бүхэн хүний эрх, хувийн орон зай, жендэрийн асуудалд онцгой мэдрэмжтэй хандахын хамт өөрсдийнхөө сэтгэлзүйн эрүүл мэндэд сайтар анхаарч байхыг уриалъя.
### т бол тэгш байдал
Нэг талаас нийгмийн цөөнх байна гэдэг, нөгөө талаас уламжлалт нийгэмд өсөж төрсөн нэгний хувьд жендэрийн тухай нээлттэй үзэл бодолтой байна гэдэг аль аль талаас амаргүй нь ойлгомжтой. Гэвч эдгээр зөрчил маргаан ихэнх тохиолдолд сайн гэхээсээ таагүй үр дүнг дагуулах нь олонтоо.
АНУ-д хийсэн үндэсний судалгаагаар насанд хүрсэн трансжендер хүмүүсийн 40 хувь нь амиа хорлох оролдлого хийж байсан бөгөөд тэдний 92 хувь нь үүнийг хийхдээ 25 нас хүрээгүй байсан гэжээ. Мөн ЛГБТ хүмүүсийг бие махбодь болон хэл амаар доромжлох, хүчирхийлэх нь тэдний амиа хорлох магадлалыг дунджаар 2.5 дахин нэмэгдүүлдэг гэсэн тооцоо ч байдаг. Эрэгтэй, эмэгтэй, шашин шүтлэг, бие махбод, үзэл санааны ялгаатай байдлаас үл хамааран ижил тэгш эрх, үүрэг бүхий нийгмийг бүрдүүлэх нь ардчиллын гол зарчмын нэг билээ.
### у бол улс төр ба жендэр
Дэлхийн Эдийн Засгийн Форумаас жил бүр эрхлэн гаргадаг "Жендэрийн тэгш бус байдлын индекс" нь дөрвөн бүлгээс бүрддэг бөгөөд тэдний нэг нь улс төрийн тэгш бус байдлын индекс байдаг. Монгол Улс энэ үзүүлэлтэд 2020 оны байдлаар 153 орноос 120 дугаарт эрэмбэлэгдэж байна.
Манай орон 1992 оны анхны парламентын сонгуулиараа УИХ-д дөрвөн эмэгтэй гишүүн, 72 эрэгтэй гишүүнийг сонгож байсан бол сүүлийн хоёр ч сонгуулиар 13 эмэгтэй гишүүн, 63 эрэгтэй гишүүн болж өөрчлөгдсөн. Тоогоор нь аваад үзэхэд ахицтай мэт боловч 30 шахам жилийн үр дүн гэхэд чамлалттай гэдэг нь олон улсын харьцуулсан судалгаануудаас харагддаг.
> Санал болгох: Эмэгтэйчүүдийн улс төрийн оролцоог 5 минутад тайлбарлах нь
>
> Unread
### ү бол үндэсний хороо
Жендэрийн эрх тэгш байдлыг хангах бодлогыг хэрэгжүүлэхэд голлох үүрэгтэй оролцдог төрийн байгууллага болох Жендэрийн үндэсний хороо 1995 онд байгуулагдсан түүхтэй. Тус хороо нь орон нутагт салбар хороо, төрийн захиргааны төв байгууллагад салбар зөвлөлтэй бөгөөд жендэрийн эрх тэгш байдлыг хангах бодлогыг хэрэгжүүлэхэд төр, олон нийтийн оролцоог тэнцүү хангаж, тогтвортой ажиллах баталгааг бүрдүүлсэн, Ерөнхий сайд, Засгийн газраас удирдлагаар хангагддаг орон тооны бус байгууллага юм.
### ф бол феминизм
Феминизм хэмээх ойлголтыг одоог хүртэл та эрчүүдийг үгүйсгэх үзэл, эмэгтэйчүүдийн манлайлал гэж хардаг юм биш биз?
Товчхондоо феминизм бол эрэгтэй, эмэгтэй гэх хоёр хүйсийн тухай асуудал бус, нийгмийн хамгийн эмзэг, дуу хоолойгоо бусдад хүргэх боломжгүй нийтлэг хэсгийг судлан, ил гаргаж ирэх тухай ойлголт юм. Эмэгтэй хүн гэх тодорхойлолт зөвхөн иргэний үнэмлэх дээр бичигдсэн хүйсээр хязгаарлагдахгүй, ЛГБТК хүмүүсийг ч хамааруулах болсон энэ цаг үед феминизмийг зөвхөн нэг хүйсийн эрх ашгийн төлөө тэмцэх үзэл гэж ойлгох нь учир дутагдалтай. Нийгмийн ялгаатай анги давхаргын бүх гишүүд нийгэм, улс төр, эдийн засгийн харилцаанд адил тэгш эрхтэй гэж боддог бол та феминист үзэлтэн гэсэн үг.
### х бол хувийн орон зай
Хэдхэн жилийн өмнө төрийн өндөр албан тушаалтан эрхэм ажил үүргээ гүйцэтгэж явсан онгоцны үйлчлэгчийн хувийн орон зайд халдсан хэрэг Монгол төдийгүй Солонгос даяар шуугиан тарьсныг санаж байна уу? Тэрхүү хэргээс үүдэн нийгмийн дунд хувь хүний орон зай, ажлын байрны бэлгийн дарамтын асуудал бүр ч хүчтэй яригдах болсон юм.
Ширтэх, зөвшөөлгүй биеийн аль нэг хэсэгт хүрэх, шалиг завхай үгс ашиглан доромжлох гэх мэтчлэн хувь хүний орон зайд бүдүүлгээр халдах нь “сүртэй шдээ “ гэх үгээр хаацайлаад өнгөрч болох үйлдэл хэрхэвч биш бөгөөд бэлгийн дарамтын нэг хэлбэр гэдгийг бид сайтар ойлгох хэрэгтэй. Ажлын байрны бэлгийн дарамт, гэр бүлийн болон бэлгийн хүчирхийлэл бүгд бидний хувийн орон зайн хязгаарыг давсан үйлдлүүдээс эхлэлтэй байдаг. Тиймдээ ч таныг хүсээгүй байхад хэн нэгэн орон зай, нэр төр, аюулгүй байдалд тань халдсан үйлдэл гаргавал хуулийн дагуу та өөрийгөө хамгаалуулах бүрэн эрхтэй гэдгээ хэрхэвч мартаж болохгүй шүү.
### ц бол цуйванг хэн дуртай нь сэгсэрье
Гэр орны ажил зөвхөн эмэгтэй хүмүүст харьяалагддаг гэдэг нь хэдийн хуучирсан ойлголт гэдгийг бүгд хүлээн зөвшөөрцгөөе. Ажил мэргэжлийн талбарт хүйсийн ялгаагүйгээр эн тэнцүү хөдөлмөрлөх болчихсон байхад зөвхөн эмэгтэй хүн хүүхдээ асарч, хоолоо хийн, гэрээ цэвэрлэх ёстой гэж тулгах нь шударга бус. Нэгэн дээвэр дор амьдарч, нэг зорилгын төлөө тэмүүлж байгаа л бол гэрийн ажлыг хувааж хийн, ачааллаа тэнцүү хуваарилах нь гэр бүлийн болоод хувь хувийн эрүүл мэндэд ашигтай өөрчлөлт гэдгийг харуулах судалгаа олон бий. Цуйванг заавал эхнэр биш, хэн дуртай, хэн завтай нь сэгсэрдэг болчихвол амар биш гэж үү?
### ч бол чанартай өнгөрүүлье
Баярын өдрөөр бэлгэнд ирэх баглаа цэцэг, амтат бялуу хайртай бүсгүйчүүдээ баярлуулах гэсэн эрчүүдийн зүтгэл хэдий сайхан ч эмэгтэйчүүдийн эрхийг хамгаалах өдрөөр бид хүний эрх, тэгш боломжийн тухай хэлэлцүүлэгт илүүтэй анхаарах, ач холбогдол өгөх шаардлагатай байгаа юм.
Анх 1908 онд 15 мянга орчим эмэгтэйчүүд Нью-Йорк хотноо эрчүүдтэй адил хөдөлмөрийн хөлс авах, сонгуульд оролцох эрхийнхээ төлөө жагссан түүхтэй. Үүнээс жилийн дараа албан ёсоор эмэгтэйчүүдийн эрхийг хамгаалах өдрийг тэмдэглэж эхэлжээ. Эмэгтэйчүүдийн эрх гэдэг нь зөвхөн нэг хүйсэд хамаарах бус, хүний эрхийн тухай цогц асуудал юм. Хүн бүр үзэл бодлоо чөлөөтэй илэрхийлэн, ажиллаж хөдөлмөрлөх боломжтой нийгмийг бүтээхийн төлөө дуу хоолойгоо өргөх нь “Мартын 8” буюу гуравдугаар сарын 8 өдрийн гол утга учир гэдгийг санаж явууштай.
### ш бол шийдвэр гаргах процесс
Монгол бүсгүйчүүдийн боловсрол эзэмших хувь эрчүүдээсээ өндөр байдаг ч ажил эрхлэлт, шийдвэр гаргах түвшинд эрчүүддээ "дарагддаг" нь харамсалтай. Шийдвэр гаргах түвшинд нэг хүйсийнхэн давамгайлж байгаа цагт нийгмийн бүх бүлэгт ээлтэй, хүртээмжтэй шийдвэр гаргаж чадахгүй нь ойлгомжтой. Иргэддээ ээлтэй нийгмийг бүтээхийг хүсэж байвал өрх толгойлсон эхчүүд, хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэд, бэлгийн цөөнх, залуу үе гээд нийгмийн бүх төлөөлөл шийдвэр гаргах түвшинд оролцох шаардлагатай.
### э бол эр хүн ч уйлах эрхтэй
Жендэрийн тэгш эрхийн ойлголт зөвхөн эмэгтэй хүнд хамаарахгүй гэдгийг дахин дахин сануулмаар байна. Эрчүүд ч мөн хүйсээсээ шалтгаалан дарамтад өртдөг. Хөвгүүдэд бага байхаас нь л “эр хүн зоригтой байх ёстой, эр юм байж битгий уйлаад бай, охин шиг шалчигнахаа боль” гэхчлэн эр хүний талаарх нийгмийн тогтсон ойлголтыг хүчээр тулгадаг шүү дээ. Харин энэ бүхний үр дагавар юу вэ? Манай улсын хэмжээнд нийт амиа хорлосон зургаан хүн тутмын тав нь, гэмт хэрэгт холбогдож эрхээ хязгаарлуулсан хүмүүсийн 90 орчим хувь нь эрчүүд гэсэн судалгаа бий. Эрчүүдийн талаарх хэвшмэл ойлголтыг арилгаж, бусдын мэдрэмжийг хянаж цагдахаа больсон цагт энэ тоо буурах боломжтой. Амьдрал бол хамтын бүтээл. Нэгнээ байгаагаар нь хүлээж авч, хүлээн зөвшөөрч сурцгаая. Эр хүн ч уйлах эрхтэй.
### ю бол юуны төлөө?
Жендэрийн асуудал бол нийгмийн зүтгэлтнүүдийн гагц өөрсдийнхөө төлөө хийж буй ажил биш юм. Үүнийг эмэгтэйчүүд эмэгтэйчүүдийнхээ л төлөө хийж буй ажил гэж харах нь хэт өрөөсгөл. Охид бүсгүйчүүдийн төлөө, нийгмийн цөөнхийн төлөө дуугарч тэмцэж буй олон мянган аав, эрчүүд, залуус бий. Өөрөөр хэлбэл, үе үеийн хүний эрхийн тэмцэгчид, тэгш байдлын төлөө дуу хоолойгоо өргөгчид зөвхөн өөрсдийнхөө, энэ цаг үеийн төлөө бус харин ирээдүй, ирээдүйн үр хойчийнхоо амьдрах сайн сайхан нийгмийг бий болгохыг хүсэж буй нь тэр билээ.
### я бол ялгаварлан гадуурхалт
Монгол Улсын Эрүүгийн хуулийн шинэчилсэн найруулгад үзэн ядалтаас үүдэлтэй гэмт хэрэг болох ялгаварлан гадуурхалтыг гэмт хэрэгт тооцохоор хуульчилсан ба энэ зүйл заалт нь 2017 оны долоодугаар сарын 1-ний өдрөөс хэрэгжжээ. Үүнд, хүнийг үндэс угсаа, хэл, арьсны өнгө, нас, хүйс, нийгмийн гарал, байдал, хөрөнгө чинээ, эрхэлсэн ажил, албан тушаал, шашин шүтлэг, үзэл бодол, боловсрол, **бэлгийн, хүйсийн чиг баримжаа,** эрүүл мэндийн нөхцөл байдлаар ялгаварлан гадуурхаж эрх, эрх чөлөөг нь хязгаарласан бол торгууль оногдуулах, нийгэмд тустай ажил хийлгэх, зорчих эрхийг хязгаарлах, хорих зэрэг арга хэмжээг авахаар тусгагдсан.