Залуу мэргэжилтнүүдэд зориулсан цагаан сараа “цомхон” ёслох гарын авлага
<div class="article-body">
          <h2><div>Дэлхий даяар тархан суусан монголчууд, гэр бүлээсээ хол бие даан сурч, ажиллаж яваа залуу мэргэжилтэн, оюутан сурагчид байна уу?  </div><div><br></div><div>Хэрвээ та тэдний нэг бол бид таныг сайн ойлгож байна. Өдөр тутмын амьдралын хэв маяг, ахуйгаас шалтгаалан цагаан сараа өнөөг хүртэл сургаж ирсэн ёс уламжлалын дагуу тэмдэглэхэд ярвигтай байгаа нь мэдээж. Гэр бүлээрээ өнгөрүүлсэн сайхан дурсамжаа санагалзан, байгаа газартаа ёслол төгөлдөр тэмдэглэе гэвч боломж, цаг аль аль нь хүрэлцэхгүй, бүр орхиё гэхээр сэтгэлд нэг л хөндүүртэй санагдаж, ёслоод өнгөрье гэхэд юуг нь зөв, юуг нь буруу хийж байгаагаа ч мэдэхгүй байгаадаа гэмшиж, хаана ч харьяалалгүй мэт тавгүй мэдрэмж төрж байгаа байх.</div><div><br></div><div>Иймд бид төв халх уламжлалыг голч болгон тэмдэглэдэг соёл уламжлал, шашны чиглэлд бүх насаараа ажилласан ахмад настантай уулзаж, сар шинийн баярыг байгаа газартаа “цомхон” тэмдэглэх зөвлөгөө авснаа эмхэтгэн хүргэхээр бэлтгэлээ. Хэрвээ та энэ жил гэр бүлээсээ алс шинэлэх гэж байгаа бол доорх хөтчийг л дагахад хангалттай. Алив юуг ч бололцооноос давуулан гүйцэтгэх гэж хүндрүүлэх хэрэггүй. Гол философио ойлгоод, бэлгэдлээ дагахад л болно. Үүнд нь бид тусалъя.</div><div><br></div></h2><p><img class="uk-width-1-1 lightbox" alt="" src="https://unread.today/files/48/8ea554b1c7cf93287ad3744083f66564.jpg"></p><h3 class="text-uppercase text-blue text-bold"><div>Тавгийн идээгээ засахуй</div></h3><h4>Цагаан идээ</h4><p>Хэрвээ боломжтой бол “тахилын” хэмээх тодотголтой жижиг хэвийн боов худалдан авч гурван үе засаад ёслоорой. Мах гэвэл хонины хаа нь ууцны энтэй тооцогддог ба шинийн 1-ний өглөө хөнгөн бэрээсээр цагаалгаа орлуулж болно.<br>Харин боломжгүй бол өөрийн иддэг, дуртай зүйлсээрээ хөнгөн таваг засахад болох ба заавал санах зүйл нь тухайн идээний дээр ёотон, цагаан самар гэх мэт “цагаан” өнгийн хүнс орох ёстой байдаг юм байна.<br></p>
<h4>Битүү сав</h4><p>Цагаан сарын идээгээ өнгө үзэмжнээс үл шалтгаалан цоорхой, эмтэрсэн, шүүрэн (сагсан) тавганд засдаггүй ёстой.<br></p>
<h3 class="text-uppercase text-blue text-bold"><div>Ёслол хүндэтгэлийн зан үйл</div></h3><h4>Сүү өргөх</h4><p>Сүү өргөх заншлыг шашинтай холбох хандлага элбэг байдаг. Угтаа энэ нь нүүдэлчин ахуйн уламжлалт зан үйл гэдгийг санууштай. Шинийн 1-ний өглөө эртлэн босож боломжит газар очиж сүү өргөн, сайн сайхныг сэтгэлдээ бодож, хайртай хүмүүстээ аз жаргалыг хүсээрэй. <br></p>
<h4><div>Муу үйл хийхгүй, муу үг хэлэхгүй</div></h4><p>“Шинэ он, шинэ би” гэх хандлага зөвхөн аргын тоолол буюу Грегорийн тооллоорх шинэ жил дээр л тохиодог эффект биш юм. Эртнээс нааш хүн төрөлхтөн алив шинэ зүйл эхлэхэд хуучин муу бүхнээ ардаа орхиж, ирж буй цагтаа сайн сайхныг хүсдэг, эрч хүчээр цэнэглэгддэг, түүний төлөө хүсэж тэмүүлсээр иржээ. Тийм ч болохоор цагаан сарын битүүн, шинийн 1-3-ны өдрүүдэд муу үйл хийж, муу үг хэлэхийг цээрлэдэг ба энэ хандлагыг эртний өвөг дээдэс маань соёлынхоо нэг хэсэг болгосон нь энэ аж.</p>
<h4>Архи хэтрүүлэн хэрэглэхээс татгалзах</h4><p></p><p>Цагаан сар бол бүхэлдээ өвөг, дээдэс, ахмад настандаа хүндэтгэл үзүүлж буй баяр юм. Иймд “хүндэтгэл” хэмээх гол философитой баярт мансууруулах идээг хэтрүүлэн хэрэглэхээс татгалзах нь зүй.<br></p><p><br></p>
<p><img class="uk-width-1-1 lightbox" alt="" src="https://unread.today/files/2f1c26d7-6f24-46c8-9307-bbfecc8b41b1/f8c9aa31cebecbdd7c2ee55098102d93.jpg"></p><h3 class="text-uppercase text-blue text-bold"><div><br></div><div>Амар мэнд эрэхүйн золголт</div></h3><h4>Хадаг</h4><p></p><p>Манай орны хувьд нэгдмэл нэг монгол үндэстэн ч гэлээ дотроо 20 гаруй ястантай тул цагаан сарын зарим нэг уламжлал аймаг бүрээс хамаарч харилцан адилгүй байдгийг хүн бүр мэднэ. Түүний дотроос хамгийн маргаантай нь гэр бүлийн настан, хүндэтгэж явдаг хүнтэй золгохдоо судар, торго тэргүүтэй бэлэг барьдаг уламжлал сүүлийн зуунд хэлбэр хөрвөсөн нь мөнгөтэй золгох явдал. Зарим хүмүүс ахмад настантай золгохдоо гар хоосон байхыг “хар ханцуйгаар золгох” хэмээн нэрлэж, үл тэвчдэг бол зарим нутагт харин ч энэ нь соёл болон тогтжээ. Аль алиныг үгүйсгэх, сайшаах боломжгүй ч энэ тохиолдолд бидэнд хүндэтгэлийн нэгдсэн нэг хэл байдаг нь “хадаг” гэдгийг санаарай.</p><p>Хэрвээ мөнгө барих боломжгүй эсвэл тохиромжгүй нөхцөлд байгаа бол хүндэлж буйгаа илэрхийлэн хадаг барих, малгай тавих зэрэг уламжлалыг дагаж болно. Бидний уулзсан настан хадагны урт, богино, том жижгийн ялгаа үгүй ч тайрсан, тастсан хадаг барьдаггүйг анхаарахыг хэрэг болгон захьсан юм. Мөн золгож буй хүндээ хадгаа өгөлгүй, хадагтай гараараа дараагийн хүнтэйгээ золгох байдлаар ч явж болдгийг дурдсан билээ.<br></p>
<h4><div>Шинийн 1-нд айлд зочлох</div></h4><p></p><p>Битүүний өдөр айл хэсэхээс зайлсхийдэг (зарим нутагт цээрлэдэг) бол шинийн 1-нд заавал нэг айлаар зочилдог уламжлалтай гэнэ. Үүний гол утга нь шинийн 1-ндээ багтан айл садантайгаа золгож, амар мэндийн ерөөл тавих явдал аж. Гэр бүлээсээ хол байгаа бол хүндэлж явдаг багш, дотнын найз нөхөд, элэг нэгт монголчуудынхаараа зочлон, золгоорой.</p><p>Сонирхуулахад, урьд цагт малын эрэлд яваад шинэ сардаа багтаж гэртээ ирж чадаагүй бол ойрын овоон дээр гаран байгаль дэлхийдээ хүндлэл үзүүлж, хоёулаа яваа бол хоорондоо, ганцаараа яваа бол малгайгаа тавин золгодог байжээ.<br></p>
<h3 class="text-uppercase text-blue text-bold">Санаад яваарай</h3><h4><div>Ээж аав, өвөг дээдэстээ талархах</div></h4><p>Хаана байгаагаас үл шалтгаалан баярынхаа гол ач холбогдлыг санаж, шинийн 1-ний өглөө ээж аав, эмээ өвөө буюу өвөг дээдэстээ талархахаа мартаж болохгүй. Настны хэлснээр жилдээ огт боддоггүй ч байж болох буюу өөрт өгөгдсөн сайхан бүхэндээ талархан залбирах нь цагаан сарын амин сүнс аж. Эрх чөлөө, ээж аав, эх орон, энэ биедээ гээд тэр бүр боддоггүй сайхан бүхнээ бодож, залбирах нь шинийн 1-ний гол “ажил” шүү. <br></p>
<h4>Гэрээ цэвэрлэх</h4><p></p><p>Дээр дурдсан “Шинэ жил шинэ би” хандлагын нэг хэлбэр. Бүтэн жилд хуримтлагдсан гэрийн тоосоо гөвж, шинэ ондоо цэвэр бөгөөд хөнгөн орохыг бэлгэдсэн энэ уламжлал бидний дунд “Цагаан сарын их цэвэрлэгээ” хэмээх гэр бүл бүрийн “аян” болтлоо хөгжжээ. Энэ нь нөгөө талаараа зөвхөн хоол унд, идээ цагаанаас гадна зочид гийчдээ бүх сэтгэл, үйлээрээ хүндэлж буйн илрэл болдог аж.<br></p><p><br></p>
<p><img class="uk-width-1-1 lightbox" alt="" src="https://unread.today/files/2f1c26d7-6f24-46c8-9307-bbfecc8b41b1/72424a95c347113ab30f4227d6324aea.jpg"></p><h3 class="text-uppercase text-blue text-bold"><div><br></div><div>Хэрвээ сүсэг бишрэлтэй бол…</div></h3><h4><div>Битүүний өдөр</div></h4><p></p><p><b>Лхам бурхны идээ</b></p><p>Аливаа ямар ч улсад домгийн, шашны шинжтэй зан үйл байдаг нь сүсэг гэхээс илүүтэй ихэнх тохиолдолд соёлын онцлог, үндэстний ялгарал болох нь бий. Цагаан сараар мөрдөн дагадаг домгийн шинжтэй нэгэн зан үйл нь битүүний шөнө айл болгоноор ордог Лхам бурхныг хүндлэн хоймортоо идээ будаа тавихаас гадна уналга моринд нь зориулж үүдэндээ мөс, өвс тавьж хонуулдаг уламжлал юм. Энэ төрлийн сонгодог жишээнээс дурдвал өрнө дахинд зул сарын орой ханын пийшингийнхээ ойролцоо бэлэг хийх зориулалт бүхий оймс өлгөдөг соёлыг нэрлэж болно. Иймд та хүсвэл битүүний орой хөнгөн идээ засаад, үүдэндээ мөс, өвс тавьж хонуулах энгийн заншлаас цагаан сарыг мэдэрч болох нь. Мэдээж бас битүүний орой цадтал идэхээ мартахгүй биз дээ?</p>
<h4><div>Шинийн 1-нд</div></h4><p></p><p><b>Зүг гаргах зан үйл</b></p><p>Сонирхолтой нь, бидний ярилцсан настан ч бага залуугаасаа эхлэн жил бүр цагаан сар тэмдэглэж, 73 хаврыг угтахдаа зүг гаргах соёлыг одоо цагтай адилаар буюу цаас хийсгэж, өвс шатаан гүйцэтгэж байгаагүйгээ онцолсон явдал байлаа. Сайн сайхныг бодож, түүнд төвлөрч явахад л хангалттай бөгөөд “Айлын эр хүн өглөө босоод багшдаа очихдоо, эмэгтэй хүн гал тогооруугаа явж гэр бүлийнхэндээ цай чанаж өгөхдөө л сайн зүгээ гаргадаг” хэмээн эцэг эх нь өвлүүлэн ойлгуулж өгчээ. Өөрөөр хэлбэл, эрдэм мэдлэг, эрүүл мэнд, гэр бүлээ эхэнд тавихад сайн зүг өөрөө гарна гэх агуулга энэ үгэнд зангидагдсаныг анзаарч болно.</p><p><i>Жич: Тэрээр одоо мөрдөгддөг зүг гаргах зан үйлийг нэг төрлийн уламжлал гэдгийг хүлээн зөвшөөрдөг ба манай уламжлалын сонирхолтой нэг хэсэг хэмээсэн юм. Хэрвээ тухайн хүн үнэн сүсэг бишрэлтэй ч энэ төрлийн зан үйлд итгэлгүй бол “Бондхорол” хэмээх засал номын дүрслэлийг барин, гэрээ гурав тойроход хангалттай хэмээсэн билээ.</i><br></p><p><b>Шинэ сарын нар харах</b></p><p>Нар мандах болон жаргах үйл явц нь байгалийн хамгийн үзэсгэлэнтэй бөгөөд олон давтамжтай тохиодог үзүүштэй зураглал билээ. Тийм ч болохоор жирийн үед ч энэ үйл явцыг шимтэн харах үе бишгүй олон. Үүний дотроос шинэ тоолол, шинэ ажил эхлэх үед суурин амьдралаас яльгүй холдон, өндөрлөг газарт очиж нар мандах үйл явцыг харах нь ганц манай гэлтгүй олон оронд нийтлэг ажиглагддаг хандлага.<b><br></b></p><p>Энэ нь явцуугаар тайлбарлавал сүсэг бишрэл ч гэлээ өөр талаас нь харвал байгаль дэлхийдээ хүндлэл үзүүлж, шинэ сарыг хөнгөн агаар, үзэмжтэй байгаль харж, оюун бодлоо өөртөө хандуулан, нэг цэгт төвлөрч буй үйл явц гэнэ.</p><p>Жич: Харин нар харах нэрийдлээр уул овоо бохирдуулах, өргөл өргөж байна хэмээн байгальд шингэхгүй хог хаях, олноор нийлэн орилох зэрэг нь мухар сүсэг гэдгийг санууштай.</p><p>Сонирхуулахад, монгол ёсонд хүний баруун мөрөн дээр аав, зүүн мөрөн дээр ээж байдаг гэж үздэг тул гэр бүлээсээ хол, эсхүл ээж аавтайгаа уулзах боломжгүй үедээ үүнийг санан залбирч байхыг настан маань зөвлөсөн юм. “Мөр бүтэн” хэмээх үг нь хэлний хувьд та бидний ойлгож ирснээс хавь илүү утгатай ба сар шинэ бол тэр чигтээ зан үйлээс гадна хүндэтгэн хайрлах сэтгэлийг чухалчилдаг эрхэм баяр болохыг зочин маань онцолсноор бид яриагаа жаргаасан билээ. Залуу хүн танд өгөх настны зөвлөгөө энд хүрээд жаргаж байна.<br></p>
          </div>

Дэлхий даяар тархан суусан монголчууд, гэр бүлээсээ хол бие даан сурч, ажиллаж яваа залуу мэргэжилтэн, оюутан сурагчид байна уу?
Хэрвээ та тэдний нэг бол бид таныг сайн ойлгож байна. Өдөр тутмын амьдралын хэв маяг, ахуйгаас шалтгаалан цагаан сараа өнөөг хүртэл сургаж ирсэн ёс уламжлалын дагуу тэмдэглэхэд ярвигтай байгаа нь мэдээж. Гэр бүлээрээ өнгөрүүлсэн сайхан дурсамжаа санагалзан, байгаа газартаа ёслол төгөлдөр тэмдэглэе гэвч боломж, цаг аль аль нь хүрэлцэхгүй, бүр орхиё гэхээр сэтгэлд нэг л хөндүүртэй санагдаж, ёслоод өнгөрье гэхэд юуг нь зөв, юуг нь буруу хийж байгаагаа ч мэдэхгүй байгаадаа гэмшиж, хаана ч харьяалалгүй мэт тавгүй мэдрэмж төрж байгаа байх.
Иймд бид төв халх уламжлалыг голч болгон тэмдэглэдэг соёл уламжлал, шашны чиглэлд бүх насаараа ажилласан ахмад настантай уулзаж, сар шинийн баярыг байгаа газартаа “цомхон” тэмдэглэх зөвлөгөө авснаа эмхэтгэн хүргэхээр бэлтгэлээ. Хэрвээ та энэ жил гэр бүлээсээ алс шинэлэх гэж байгаа бол доорх хөтчийг л дагахад хангалттай. Алив юуг ч бололцооноос давуулан гүйцэтгэх гэж хүндрүүлэх хэрэггүй. Гол философио ойлгоод, бэлгэдлээ дагахад л болно. Үүнд нь бид тусалъя.
Тавгийн идээгээ засахуй
Цагаан идээ
Хэрвээ боломжтой бол “тахилын” хэмээх тодотголтой жижиг хэвийн боов худалдан авч гурван үе засаад ёслоорой. Мах гэвэл хонины хаа нь ууцны энтэй тооцогддог ба шинийн 1-ний өглөө хөнгөн бэрээсээр цагаалгаа орлуулж болно.
Харин боломжгүй бол өөрийн иддэг, дуртай зүйлсээрээ хөнгөн таваг засахад болох ба заавал санах зүйл нь тухайн идээний дээр ёотон, цагаан самар гэх мэт “цагаан” өнгийн хүнс орох ёстой байдаг юм байна.

Битүү сав
Цагаан сарын идээгээ өнгө үзэмжнээс үл шалтгаалан цоорхой, эмтэрсэн, шүүрэн (сагсан) тавганд засдаггүй ёстой.

Ёслол хүндэтгэлийн зан үйл
Сүү өргөх
Сүү өргөх заншлыг шашинтай холбох хандлага элбэг байдаг. Угтаа энэ нь нүүдэлчин ахуйн уламжлалт зан үйл гэдгийг санууштай. Шинийн 1-ний өглөө эртлэн босож боломжит газар очиж сүү өргөн, сайн сайхныг сэтгэлдээ бодож, хайртай хүмүүстээ аз жаргалыг хүсээрэй.

Муу үйл хийхгүй, муу үг хэлэхгүй
“Шинэ он, шинэ би” гэх хандлага зөвхөн аргын тоолол буюу Грегорийн тооллоорх шинэ жил дээр л тохиодог эффект биш юм. Эртнээс нааш хүн төрөлхтөн алив шинэ зүйл эхлэхэд хуучин муу бүхнээ ардаа орхиж, ирж буй цагтаа сайн сайхныг хүсдэг, эрч хүчээр цэнэглэгддэг, түүний төлөө хүсэж тэмүүлсээр иржээ. Тийм ч болохоор цагаан сарын битүүн, шинийн 1-3-ны өдрүүдэд муу үйл хийж, муу үг хэлэхийг цээрлэдэг ба энэ хандлагыг эртний өвөг дээдэс маань соёлынхоо нэг хэсэг болгосон нь энэ аж.

Архи хэтрүүлэн хэрэглэхээс татгалзах
Цагаан сар бол бүхэлдээ өвөг, дээдэс, ахмад настандаа хүндэтгэл үзүүлж буй баяр юм. Иймд “хүндэтгэл” хэмээх гол философитой баярт мансууруулах идээг хэтрүүлэн хэрэглэхээс татгалзах нь зүй.

Амар мэнд эрэхүйн золголт
Хадаг
Манай орны хувьд нэгдмэл нэг монгол үндэстэн ч гэлээ дотроо 20 гаруй ястантай тул цагаан сарын зарим нэг уламжлал аймаг бүрээс хамаарч харилцан адилгүй байдгийг хүн бүр мэднэ. Түүний дотроос хамгийн маргаантай нь гэр бүлийн настан, хүндэтгэж явдаг хүнтэй золгохдоо судар, торго тэргүүтэй бэлэг барьдаг уламжлал сүүлийн зуунд хэлбэр хөрвөсөн нь мөнгөтэй золгох явдал. Зарим хүмүүс ахмад настантай золгохдоо гар хоосон байхыг “хар ханцуйгаар золгох” хэмээн нэрлэж, үл тэвчдэг бол зарим нутагт харин ч энэ нь соёл болон тогтжээ. Аль алиныг үгүйсгэх, сайшаах боломжгүй ч энэ тохиолдолд бидэнд хүндэтгэлийн нэгдсэн нэг хэл байдаг нь “хадаг” гэдгийг санаарай.
Хэрвээ мөнгө барих боломжгүй эсвэл тохиромжгүй нөхцөлд байгаа бол хүндэлж буйгаа илэрхийлэн хадаг барих, малгай тавих зэрэг уламжлалыг дагаж болно. Бидний уулзсан настан хадагны урт, богино, том жижгийн ялгаа үгүй ч тайрсан, тастсан хадаг барьдаггүйг анхаарахыг хэрэг болгон захьсан юм. Мөн золгож буй хүндээ хадгаа өгөлгүй, хадагтай гараараа дараагийн хүнтэйгээ золгох байдлаар ч явж болдгийг дурдсан билээ.

Шинийн 1-нд айлд зочлох
Битүүний өдөр айл хэсэхээс зайлсхийдэг (зарим нутагт цээрлэдэг) бол шинийн 1-нд заавал нэг айлаар зочилдог уламжлалтай гэнэ. Үүний гол утга нь шинийн 1-ндээ багтан айл садантайгаа золгож, амар мэндийн ерөөл тавих явдал аж. Гэр бүлээсээ хол байгаа бол хүндэлж явдаг багш, дотнын найз нөхөд, элэг нэгт монголчуудынхаараа зочлон, золгоорой.
Сонирхуулахад, урьд цагт малын эрэлд яваад шинэ сардаа багтаж гэртээ ирж чадаагүй бол ойрын овоон дээр гаран байгаль дэлхийдээ хүндлэл үзүүлж, хоёулаа яваа бол хоорондоо, ганцаараа яваа бол малгайгаа тавин золгодог байжээ.

Санаад яваарай
Ээж аав, өвөг дээдэстээ талархах
Хаана байгаагаас үл шалтгаалан баярынхаа гол ач холбогдлыг санаж, шинийн 1-ний өглөө ээж аав, эмээ өвөө буюу өвөг дээдэстээ талархахаа мартаж болохгүй. Настны хэлснээр жилдээ огт боддоггүй ч байж болох буюу өөрт өгөгдсөн сайхан бүхэндээ талархан залбирах нь цагаан сарын амин сүнс аж. Эрх чөлөө, ээж аав, эх орон, энэ биедээ гээд тэр бүр боддоггүй сайхан бүхнээ бодож, залбирах нь шинийн 1-ний гол “ажил” шүү.

Гэрээ цэвэрлэх
Дээр дурдсан “Шинэ жил шинэ би” хандлагын нэг хэлбэр. Бүтэн жилд хуримтлагдсан гэрийн тоосоо гөвж, шинэ ондоо цэвэр бөгөөд хөнгөн орохыг бэлгэдсэн энэ уламжлал бидний дунд “Цагаан сарын их цэвэрлэгээ” хэмээх гэр бүл бүрийн “аян” болтлоо хөгжжээ. Энэ нь нөгөө талаараа зөвхөн хоол унд, идээ цагаанаас гадна зочид гийчдээ бүх сэтгэл, үйлээрээ хүндэлж буйн илрэл болдог аж.

Хэрвээ сүсэг бишрэлтэй бол…
Битүүний өдөр
Лхам бурхны идээ
Аливаа ямар ч улсад домгийн, шашны шинжтэй зан үйл байдаг нь сүсэг гэхээс илүүтэй ихэнх тохиолдолд соёлын онцлог, үндэстний ялгарал болох нь бий. Цагаан сараар мөрдөн дагадаг домгийн шинжтэй нэгэн зан үйл нь битүүний шөнө айл болгоноор ордог Лхам бурхныг хүндлэн хоймортоо идээ будаа тавихаас гадна уналга моринд нь зориулж үүдэндээ мөс, өвс тавьж хонуулдаг уламжлал юм. Энэ төрлийн сонгодог жишээнээс дурдвал өрнө дахинд зул сарын орой ханын пийшингийнхээ ойролцоо бэлэг хийх зориулалт бүхий оймс өлгөдөг соёлыг нэрлэж болно. Иймд та хүсвэл битүүний орой хөнгөн идээ засаад, үүдэндээ мөс, өвс тавьж хонуулах энгийн заншлаас цагаан сарыг мэдэрч болох нь. Мэдээж бас битүүний орой цадтал идэхээ мартахгүй биз дээ?

Шинийн 1-нд
Зүг гаргах зан үйл
Сонирхолтой нь, бидний ярилцсан настан ч бага залуугаасаа эхлэн жил бүр цагаан сар тэмдэглэж, 73 хаврыг угтахдаа зүг гаргах соёлыг одоо цагтай адилаар буюу цаас хийсгэж, өвс шатаан гүйцэтгэж байгаагүйгээ онцолсон явдал байлаа. Сайн сайхныг бодож, түүнд төвлөрч явахад л хангалттай бөгөөд “Айлын эр хүн өглөө босоод багшдаа очихдоо, эмэгтэй хүн гал тогооруугаа явж гэр бүлийнхэндээ цай чанаж өгөхдөө л сайн зүгээ гаргадаг” хэмээн эцэг эх нь өвлүүлэн ойлгуулж өгчээ. Өөрөөр хэлбэл, эрдэм мэдлэг, эрүүл мэнд, гэр бүлээ эхэнд тавихад сайн зүг өөрөө гарна гэх агуулга энэ үгэнд зангидагдсаныг анзаарч болно.
Жич: Тэрээр одоо мөрдөгддөг зүг гаргах зан үйлийг нэг төрлийн уламжлал гэдгийг хүлээн зөвшөөрдөг ба манай уламжлалын сонирхолтой нэг хэсэг хэмээсэн юм. Хэрвээ тухайн хүн үнэн сүсэг бишрэлтэй ч энэ төрлийн зан үйлд итгэлгүй бол “Бондхорол” хэмээх засал номын дүрслэлийг барин, гэрээ гурав тойроход хангалттай хэмээсэн билээ.
Шинэ сарын нар харах
Нар мандах болон жаргах үйл явц нь байгалийн хамгийн үзэсгэлэнтэй бөгөөд олон давтамжтай тохиодог үзүүштэй зураглал билээ. Тийм ч болохоор жирийн үед ч энэ үйл явцыг шимтэн харах үе бишгүй олон. Үүний дотроос шинэ тоолол, шинэ ажил эхлэх үед суурин амьдралаас яльгүй холдон, өндөрлөг газарт очиж нар мандах үйл явцыг харах нь ганц манай гэлтгүй олон оронд нийтлэг ажиглагддаг хандлага.
Энэ нь явцуугаар тайлбарлавал сүсэг бишрэл ч гэлээ өөр талаас нь харвал байгаль дэлхийдээ хүндлэл үзүүлж, шинэ сарыг хөнгөн агаар, үзэмжтэй байгаль харж, оюун бодлоо өөртөө хандуулан, нэг цэгт төвлөрч буй үйл явц гэнэ.
Жич: Харин нар харах нэрийдлээр уул овоо бохирдуулах, өргөл өргөж байна хэмээн байгальд шингэхгүй хог хаях, олноор нийлэн орилох зэрэг нь мухар сүсэг гэдгийг санууштай.
Сонирхуулахад, монгол ёсонд хүний баруун мөрөн дээр аав, зүүн мөрөн дээр ээж байдаг гэж үздэг тул гэр бүлээсээ хол, эсхүл ээж аавтайгаа уулзах боломжгүй үедээ үүнийг санан залбирч байхыг настан маань зөвлөсөн юм. “Мөр бүтэн” хэмээх үг нь хэлний хувьд та бидний ойлгож ирснээс хавь илүү утгатай ба сар шинэ бол тэр чигтээ зан үйлээс гадна хүндэтгэн хайрлах сэтгэлийг чухалчилдаг эрхэм баяр болохыг зочин маань онцолсноор бид яриагаа жаргаасан билээ. Залуу хүн танд өгөх настны зөвлөгөө энд хүрээд жаргаж байна.

Дэлхий даяар тархан суусан монголчууд, гэр бүлээсээ хол бие даан сурч, ажиллаж яваа залуу мэргэжилтэн, оюутан сурагчид байна уу?    Хэрвээ та тэдний нэг бол бид таныг сайн ойлгож байна. Өдөр тутмын амьдралын хэв маяг, ахуйгаас шалтгаалан цагаан сараа өнөөг хүртэл сургаж ирсэн ёс уламжлалын дагуу тэмдэглэхэд ярвигтай байгаа нь мэдээж. Гэр бүлээрээ өнгөрүүлсэн сайхан дурсамжаа санагалзан, байгаа газартаа ёслол төгөлдөр тэмдэглэе гэвч боломж, цаг аль аль нь хүрэлцэхгүй, бүр орхиё гэхээр сэтгэлд нэг л хөндүүртэй санагдаж, ёслоод өнгөрье гэхэд юуг нь зөв, юуг нь буруу хийж байгаагаа ч мэдэхгүй байгаадаа гэмшиж, хаана ч харьяалалгүй мэт тавгүй мэдрэмж төрж байгаа байх.    Иймд бид төв халх уламжлалыг голч болгон тэмдэглэдэг соёл уламжлал, шашны чиглэлд бүх насаараа ажилласан ахмад настантай уулзаж, сар шинийн баярыг байгаа газартаа “цомхон” тэмдэглэх зөвлөгөө авснаа эмхэтгэн хүргэхээр бэлтгэлээ. Хэрвээ та энэ жил гэр бүлээсээ алс шинэлэх гэж байгаа бол доорх хөтчийг л дагахад хангалттай. Алив юуг ч бололцооноос давуулан гүйцэтгэх гэж хүндрүүлэх хэрэггүй. Гол философио ойлгоод, бэлгэдлээ дагахад л болно. Үүнд нь бид тусалъя.
### Тавгийн идээгээ засахуй
#### Цагаан идээ
Хэрвээ боломжтой бол “тахилын” хэмээх тодотголтой жижиг хэвийн боов худалдан авч гурван үе засаад ёслоорой. Мах гэвэл хонины хаа нь ууцны энтэй тооцогддог ба шинийн 1-ний өглөө хөнгөн бэрээсээр цагаалгаа орлуулж болно.
Харин боломжгүй бол өөрийн иддэг, дуртай зүйлсээрээ хөнгөн таваг засахад болох ба заавал санах зүйл нь тухайн идээний дээр ёотон, цагаан самар гэх мэт “цагаан” өнгийн хүнс орох ёстой байдаг юм байна.
#### Битүү сав
Цагаан сарын идээгээ өнгө үзэмжнээс үл шалтгаалан цоорхой, эмтэрсэн, шүүрэн (сагсан) тавганд засдаггүй ёстой.
### Ёслол хүндэтгэлийн зан үйл
#### Сүү өргөх
Сүү өргөх заншлыг шашинтай холбох хандлага элбэг байдаг. Угтаа энэ нь нүүдэлчин ахуйн уламжлалт зан үйл гэдгийг санууштай. Шинийн 1-ний өглөө эртлэн босож боломжит газар очиж сүү өргөн, сайн сайхныг сэтгэлдээ бодож, хайртай хүмүүстээ аз жаргалыг хүсээрэй.
#### Муу үйл хийхгүй, муу үг хэлэхгүй
“Шинэ он, шинэ би” гэх хандлага зөвхөн аргын тоолол буюу Грегорийн тооллоорх шинэ жил дээр л тохиодог эффект биш юм. Эртнээс нааш хүн төрөлхтөн алив шинэ зүйл эхлэхэд хуучин муу бүхнээ ардаа орхиж, ирж буй цагтаа сайн сайхныг хүсдэг, эрч хүчээр цэнэглэгддэг, түүний төлөө хүсэж тэмүүлсээр иржээ. Тийм ч болохоор цагаан сарын битүүн, шинийн 1-3-ны өдрүүдэд муу үйл хийж, муу үг хэлэхийг цээрлэдэг ба энэ хандлагыг эртний өвөг дээдэс маань соёлынхоо нэг хэсэг болгосон нь энэ аж.
#### Архи хэтрүүлэн хэрэглэхээс татгалзах
Цагаан сар бол бүхэлдээ өвөг, дээдэс, ахмад настандаа хүндэтгэл үзүүлж буй баяр юм. Иймд “хүндэтгэл” хэмээх гол философитой баярт мансууруулах идээг хэтрүүлэн хэрэглэхээс татгалзах нь зүй.
### Амар мэнд эрэхүйн золголт
#### Хадаг
Манай орны хувьд нэгдмэл нэг монгол үндэстэн ч гэлээ дотроо 20 гаруй ястантай тул цагаан сарын зарим нэг уламжлал аймаг бүрээс хамаарч харилцан адилгүй байдгийг хүн бүр мэднэ. Түүний дотроос хамгийн маргаантай нь гэр бүлийн настан, хүндэтгэж явдаг хүнтэй золгохдоо судар, торго тэргүүтэй бэлэг барьдаг уламжлал сүүлийн зуунд хэлбэр хөрвөсөн нь мөнгөтэй золгох явдал. Зарим хүмүүс ахмад настантай золгохдоо гар хоосон байхыг “хар ханцуйгаар золгох” хэмээн нэрлэж, үл тэвчдэг бол зарим нутагт харин ч энэ нь соёл болон тогтжээ. Аль алиныг үгүйсгэх, сайшаах боломжгүй ч энэ тохиолдолд бидэнд хүндэтгэлийн нэгдсэн нэг хэл байдаг нь “хадаг” гэдгийг санаарай.
Хэрвээ мөнгө барих боломжгүй эсвэл тохиромжгүй нөхцөлд байгаа бол хүндэлж буйгаа илэрхийлэн хадаг барих, малгай тавих зэрэг уламжлалыг дагаж болно. Бидний уулзсан настан хадагны урт, богино, том жижгийн ялгаа үгүй ч тайрсан, тастсан хадаг барьдаггүйг анхаарахыг хэрэг болгон захьсан юм. Мөн золгож буй хүндээ хадгаа өгөлгүй, хадагтай гараараа дараагийн хүнтэйгээ золгох байдлаар ч явж болдгийг дурдсан билээ.
#### Шинийн 1-нд айлд зочлох
Битүүний өдөр айл хэсэхээс зайлсхийдэг (зарим нутагт цээрлэдэг) бол шинийн 1-нд заавал нэг айлаар зочилдог уламжлалтай гэнэ. Үүний гол утга нь шинийн 1-ндээ багтан айл садантайгаа золгож, амар мэндийн ерөөл тавих явдал аж. Гэр бүлээсээ хол байгаа бол хүндэлж явдаг багш, дотнын найз нөхөд, элэг нэгт монголчуудынхаараа зочлон, золгоорой.
Сонирхуулахад, урьд цагт малын эрэлд яваад шинэ сардаа багтаж гэртээ ирж чадаагүй бол ойрын овоон дээр гаран байгаль дэлхийдээ хүндлэл үзүүлж, хоёулаа яваа бол хоорондоо, ганцаараа яваа бол малгайгаа тавин золгодог байжээ.
### Санаад яваарай
#### Ээж аав, өвөг дээдэстээ талархах
Хаана байгаагаас үл шалтгаалан баярынхаа гол ач холбогдлыг санаж, шинийн 1-ний өглөө ээж аав, эмээ өвөө буюу өвөг дээдэстээ талархахаа мартаж болохгүй. Настны хэлснээр жилдээ огт боддоггүй ч байж болох буюу өөрт өгөгдсөн сайхан бүхэндээ талархан залбирах нь цагаан сарын амин сүнс аж. Эрх чөлөө, ээж аав, эх орон, энэ биедээ гээд тэр бүр боддоггүй сайхан бүхнээ бодож, залбирах нь шинийн 1-ний гол “ажил” шүү.
#### Гэрээ цэвэрлэх
Дээр дурдсан “Шинэ жил шинэ би” хандлагын нэг хэлбэр. Бүтэн жилд хуримтлагдсан гэрийн тоосоо гөвж, шинэ ондоо цэвэр бөгөөд хөнгөн орохыг бэлгэдсэн энэ уламжлал бидний дунд “Цагаан сарын их цэвэрлэгээ” хэмээх гэр бүл бүрийн “аян” болтлоо хөгжжээ. Энэ нь нөгөө талаараа зөвхөн хоол унд, идээ цагаанаас гадна зочид гийчдээ бүх сэтгэл, үйлээрээ хүндэлж буйн илрэл болдог аж.
### Хэрвээ сүсэг бишрэлтэй бол…
#### Битүүний өдөр
**Лхам бурхны идээ**
Аливаа ямар ч улсад домгийн, шашны шинжтэй зан үйл байдаг нь сүсэг гэхээс илүүтэй ихэнх тохиолдолд соёлын онцлог, үндэстний ялгарал болох нь бий. Цагаан сараар мөрдөн дагадаг домгийн шинжтэй нэгэн зан үйл нь битүүний шөнө айл болгоноор ордог Лхам бурхныг хүндлэн хоймортоо идээ будаа тавихаас гадна уналга моринд нь зориулж үүдэндээ мөс, өвс тавьж хонуулдаг уламжлал юм. Энэ төрлийн сонгодог жишээнээс дурдвал өрнө дахинд зул сарын орой ханын пийшингийнхээ ойролцоо бэлэг хийх зориулалт бүхий оймс өлгөдөг соёлыг нэрлэж болно. Иймд та хүсвэл битүүний орой хөнгөн идээ засаад, үүдэндээ мөс, өвс тавьж хонуулах энгийн заншлаас цагаан сарыг мэдэрч болох нь. Мэдээж бас битүүний орой цадтал идэхээ мартахгүй биз дээ?
#### Шинийн 1-нд
**Зүг гаргах зан үйл**
Сонирхолтой нь, бидний ярилцсан настан ч бага залуугаасаа эхлэн жил бүр цагаан сар тэмдэглэж, 73 хаврыг угтахдаа зүг гаргах соёлыг одоо цагтай адилаар буюу цаас хийсгэж, өвс шатаан гүйцэтгэж байгаагүйгээ онцолсон явдал байлаа. Сайн сайхныг бодож, түүнд төвлөрч явахад л хангалттай бөгөөд “Айлын эр хүн өглөө босоод багшдаа очихдоо, эмэгтэй хүн гал тогооруугаа явж гэр бүлийнхэндээ цай чанаж өгөхдөө л сайн зүгээ гаргадаг” хэмээн эцэг эх нь өвлүүлэн ойлгуулж өгчээ. Өөрөөр хэлбэл, эрдэм мэдлэг, эрүүл мэнд, гэр бүлээ эхэнд тавихад сайн зүг өөрөө гарна гэх агуулга энэ үгэнд зангидагдсаныг анзаарч болно.
*Жич: Тэрээр одоо мөрдөгддөг зүг гаргах зан үйлийг нэг төрлийн уламжлал гэдгийг хүлээн зөвшөөрдөг ба манай уламжлалын сонирхолтой нэг хэсэг хэмээсэн юм. Хэрвээ тухайн хүн үнэн сүсэг бишрэлтэй ч энэ төрлийн зан үйлд итгэлгүй бол “Бондхорол” хэмээх засал номын дүрслэлийг барин, гэрээ гурав тойроход хангалттай хэмээсэн билээ.*
**Шинэ сарын нар харах**
Нар мандах болон жаргах үйл явц нь байгалийн хамгийн үзэсгэлэнтэй бөгөөд олон давтамжтай тохиодог үзүүштэй зураглал билээ. Тийм ч болохоор жирийн үед ч энэ үйл явцыг шимтэн харах үе бишгүй олон. Үүний дотроос шинэ тоолол, шинэ ажил эхлэх үед суурин амьдралаас яльгүй холдон, өндөрлөг газарт очиж нар мандах үйл явцыг харах нь ганц манай гэлтгүй олон оронд нийтлэг ажиглагддаг хандлага.
Энэ нь явцуугаар тайлбарлавал сүсэг бишрэл ч гэлээ өөр талаас нь харвал байгаль дэлхийдээ хүндлэл үзүүлж, шинэ сарыг хөнгөн агаар, үзэмжтэй байгаль харж, оюун бодлоо өөртөө хандуулан, нэг цэгт төвлөрч буй үйл явц гэнэ.
Жич: Харин нар харах нэрийдлээр уул овоо бохирдуулах, өргөл өргөж байна хэмээн байгальд шингэхгүй хог хаях, олноор нийлэн орилох зэрэг нь мухар сүсэг гэдгийг санууштай.
Сонирхуулахад, монгол ёсонд хүний баруун мөрөн дээр аав, зүүн мөрөн дээр ээж байдаг гэж үздэг тул гэр бүлээсээ хол, эсхүл ээж аавтайгаа уулзах боломжгүй үедээ үүнийг санан залбирч байхыг настан маань зөвлөсөн юм. “Мөр бүтэн” хэмээх үг нь хэлний хувьд та бидний ойлгож ирснээс хавь илүү утгатай ба сар шинэ бол тэр чигтээ зан үйлээс гадна хүндэтгэн хайрлах сэтгэлийг чухалчилдаг эрхэм баяр болохыг зочин маань онцолсноор бид яриагаа жаргаасан билээ. Залуу хүн танд өгөх настны зөвлөгөө энд хүрээд жаргаж байна.