Эртний Грекийн домогт туульсын өвөг болох Хомэрын "Илиада" номын тухай
<div class="article-body">
          <h2><div><div><div><div><div>2700 гаруй жилийн өмнө амьдарч асан, туульч Хомэроор овоглосон өрнөдийн утга зохиолын тэргүүн “Илиада”, “Одиссэй” хэмээх хүн төрөлхтний сод туурвилыг монголчууд саяхнаас л эх хэл дээрээ унших боломжтой болсон билээ. Энэхүү сонгодог бүтээлийг МУСГЗ, ахмад дипломатч, орчуулагч Д.Цахилгаан бүрэн эхээр нь хөрвүүлсэн нь уншигч олныг дэлхийн утга зохиолын түүхтэй танилцуулж, яруу сайханд хөтлөхөөс гадна, сургалт судалгааны салбарт онцгой ач холбогдолтой ажил болсон юм. </div><div>Өмнө бидний тоймлон хүргэж байсан "Одиссэй" номоос хойш ердөө жил гаруйхны дараа нээлтээ хийж, уншигч олныг баярлуулсан "Илиада" номын талаар энэ удаа өгүүлье.</div></div></div></div></div><div><br></div></h2><p><img class="uk-width-1-1 lightbox" alt="" src="https://unread.today/files/2f1c26d7-6f24-46c8-9307-bbfecc8b41b1/4eebdbe68a1e17d4942cc91797439cce.jpeg"></p><h3 class="text-uppercase text-blue text-bold"><div><br></div>Илиада ба одиссэй</h3><p></p><p>Орчуулагч Д.Цахилгаан уг хоёр туульсыг "Хүн төрөлхтний бүтээсэн утга соёлын яндашгүй арвин сан хөмрөгийн дотор сор, сод, сонгодог гарамгай туурвил" хэмээсэн нь их хөлгөн туульсын эхний мөртүүдийг уншиж эхлэхээс мэдэгдэх ажээ. Хекзаметр буюу зургаан цохилтот шүлэгчилсэн хэлбэрээр бичигдсэн нь бага ахуй наснаасаа Д.Нацагдорж, Д.Пүрэвдорж, Б.Лхагвасүрэн тэргүүтэй туульсын бүтээл туурвигч яруу найрагчдын зохиолтэй ойр дотно өссөн бидний хувьд тун ч ойр санагдахуйц. Нөгөө талаас бид өмнө нь "Одиссэй" туульстай урьдчилан танилцсан байсан нь "Илиада"-г уншихад ихэд дөхөм, ойлгомжтой болгож байлаа.</p><p>Хэдийгээр "Одиссэй" уншигчдын гар дээр түрүүлж ирсэн ч цаг хугацааны хувьд "Илиада"-гаас хойшх үеийн үйл явдлыг өгүүлдэг. Иймд хоёуланг нь уншиж амжаагүй байгаа хүмүүст эхлээд "Илиада"-г, дараа нь "Одиссэй"-г уншихыг зөвлөх байна. "Одиссэй"-н хувьд төрсөн гэртээ тэмүүлэх Итака нутгийн цэрэг эрсийн урт холын аян, Одиссэй баатрын Тройн дайны дараах амьдрал болон нутагтаа үлдсэн түүний гэр бүлийнхний ахуй амьдралыг дүрслэн харуулж байсан. Харин "Илиада"-д Тройн дайн, Ахилл баатрын уур хилэн, баатар эрсийн тулаан, дайны хор уршиг, хагацал салалтыг голчлон өгүүлсэн нь эмгэнэлт зохиолын ангилалд оруулдаг ажээ.</p><p>Хоёр туульсын сонирхолтой үйл явдал, төвөггүй хөврөн уншигдах чамбай орчуулгад хөтлөгдөн хуудас дамжин аялсаар нэг л мэдэхэд тэртээ эрин зууны өмнөх хүн төрөлхтний оюун санааны онцлог, зан заншил, аж ахуйтай ядах нурших зүйлгүйгээр танилцсанаа уншигч та номоо хаах үед ойлгох болно. Өрнийн гүн ухаан, сэтгэлгээний ялгаралтай шууд холбогдох уг зохиолуудтай танилцалгүйгээр дэлхийн түүхийг ойлгон мэдэрч үл чадна гэдгийг судлаач эрдэмтэд сануулсаар байдаг нь үүнээс улбаатай.</p><p>Өрнө дахины уран сайхны сэтгэлгээний гол төв нь Бага ази, Газар дундын тэнгисийг тойрон оршин тогтнож асан хот улсуудын түүх, тэдний хэлэлцэж байсан домгууд юм. Нарийн системтэй Эртний Грек домгуудыг уран зохиолын тусгай зохиомж бүхий бүтээл болгон зангидсанаараа "Илиада", "Одиссэй" хоёр тууль онцгой. Яг энэ зохиомжийн зангилаан дээрээс Грекийн эмгэнэлт жүжгүүд, өнөөгийн хүүрнэл зохиолын хэв маяг төлөвшин тогтсон юм. <br></p>
<blockquote><p>Санал болгох: <a href="https://unread.today/c/book-odyssey" target="_blank">Эртний Грекийн домогт туульсын нэг "Одиссэй" номын тухай</a></p>
<cite><p>Unread</p>
</cite></blockquote><h3 class="text-uppercase text-blue text-bold">илиада: Трой хотын дайн</h3><p></p><p>Арав гаруй жил үргэлжилсэн Трой хотын дайны сүүлийн жилд болсон 51 өдрийн үйл явдлыг нийт 24 дуулал, 15693 бадгаар энэ номд өгүүлжээ. Илиада гэх нэрийн утга нь Трой хотын түүхэн нэршил буюу эртний Илион хоттой холбогддог бөгөөд туульсд өгүүлж буй гол үйл явдлаас нэлээд өмнө үед хамаарах ойлголт ч гэлээ энэ нэрээрээ өнөө үед уламжлагдан иржээ. Бурхан, дархи, лус савдаг, хөрстийн хүмүүнийг нэгэн дүрслэлд багтааж, бурхан ч бай, хүн ч бай хүсэл шунал, хэрүүл тэмцэл, хайр дурлал, халамж энэрэлтэй болохыг харуулснаараа онцлог.</p><p>Үйл явдлын хувьд Трой хот улсын ханхүү Парис өөрийн дур хүсэлдээ автагдан Менелай хааны үзэсгэлэнт хатан Еленаг хулгайлан өөрийн нутагт авч ирснээс үүдсэн хэрүүл тэмцэл олон зуун үндэстэн, улс гүрэн тэр байтугай дээд бурхдын орныг хамарсан нэгэн арваны настай их дайн болон хувирчээ. Дайны үүсэл шалтгаан, болон төгсгөл үйл явдал уг номд гардаггүй нь анх уншиж буй хүнд нэг л дутуу дулимаг мэдрэмж төрүүлж магадгүй ч ойлгоход төвөгтэй бишээс гадна цаашид энэ сэдвээр сонирхон судлахад дөмөгхөн сэдэл өгөх нь эргэлзээгүй.</p><p>Ингээд хүсээгүй дайнд хоморгологдон орж, харь арал дээр олон жилийн турш цэрэг эрсийн хамт хашигдан тулалдсан хаад жанжид сайтар хэлэлцсэний дүнд урт дайныг нэгмөр өндөрлүүлэхээр тулааны явцыг хурдасгаж, цэрэг зэвсгээ ахин зузаатгаж эхэлнэ. Нөгөө талд тус дайны гол хүч, ахей түмний (эртний Грекчүүд) эр зоригийн бэлгэ тэмдэг Ахилл баатрын таалсан бүсгүйг өөрийнх нь талын Агамемнон хаан авснаас үүсэх хорсол хилэн, дотоод зөрчил "Илиада"-ийн түүхийн гол цөм болох аж.</p><p>Энэ мэтээр үзэсгэлэнт хатнаас эхлэлтэй улс гүрний дайн, дурласан бүсгүйгээс үүдсэн дотоод хагарал тэмцэл, хувь хувийн шалтгаанаар ахей, болон тройчуудын талд хоёр хуваагдан зогссон бурхад дархидын үл ойлголцол, атаа жөтөөрхлийн төлөөсөнд олон баатар эрсийн цус урсаж, дээдсийн зарлигыг амиараа хаах буй. Баатар эр Пелей, далайн дархи (лусын дагина) Фетида нарын дундаас төрсөн ганц хүү Ахилл баатар өөрийн өндөр дээд бурхдын удмаа ашиглан Зевс бурхны тусламжийг авахын сацуу түүний буюу ахейчүүдийн талд далай тэнгисийн бурхан Посейдон, Зевсийн охин Афина, Зевсийн авааль гэргий Гера, бурханлаг дархан Гефест нар зогссон нь дайны үр дүнд ихээхэн нөлөөлнө. Харин Тройчуудын талд хайрын бурхан Афродита, уран мэргэн Апполон, дайны бурхан Арей нар зогсож үнэнчээр хамгаалдаг. Хагарал тэмцлээр эхэлж, үхэл хагацалаар өндөрлөх уг домог туульс эр зориг, үнэнч байдал, хайр энэрэл, нөхөрлөл гээд хүний орчлонгийн олон өнгийг нэг дор, уран яруугаар нэгтгэн өгүүлэх болно.<br></p><p><br></p>
<p><img class="uk-width-1-1 lightbox" alt="" src="https://unread.today/files/2f1c26d7-6f24-46c8-9307-bbfecc8b41b1/980390966c74d7d9d0e61114f67a0c93.jpeg"></p><h3 class="text-uppercase text-blue text-bold"><div><br></div>номын бүтэц</h3><ul><li><i>Эхэн хайлаан: </i>"Үхэл, зүхэл, үл хүлцэл"</li><li><i>Хоёр дахь тайлаан:</i> "Зүүд зөн, хүн хүч, хөлөг онгоцны тоо бай- Бурхад ба хүмүүс, сүйхтэй дайчид"</li><li><i>Гутгаар хайлаан: </i>"Андгай. Цэргийн сүрийг хэрмэн дээрээс ажихад. Парис, Менелай хоёрын халз тулаан"</li><li><i>Дөтгөөр хайлаан: </i>"Андгай алдрав. Агамемнон цэргээ эргэв"</li><li><i>Тав дахь хайлаан:</i> "Диомедын гавьяа"</li><li><i>Зургаа дахь хайлаан:</i> "Хектор жанжин хатан Андромахатай хагацах ёс үйлдэв"</li><li><i>Долоо дахь хайлаан:</i> "Хектор, Аякс хоёр халз тулалдсан нь"</li><li><i>Найм дахь хайлаан:</i> "Тулалдаан тасалдсан нь"</li><li><i>Ес дэх хайлаан:</i> "Ахилл баатарт элч илгээж, аврал эрэв"</li><li><i>Арав дахь хайлаан: </i>"Долон гэдэг холион"</li><li><i>Арван нэг дэх хайлаан:</i> "Агамемнон хаан баатарласан нь"</li><li><i>Арван хоёр дахь хайлаан:</i> "Хэрмэн хананы хажууд болсон тулалдаан"</li><li><i>Арван гурав дахь хайлаан:</i> "Хөлөг онгоцны зогсоолд болсон тулалдаан"</li><li><i>Арван дөрөв дэх хайлаан:</i> "Зевс бурхныг унтуулсан нь"</li><li><i>Арван тав дахь хайлаан:</i> "Хөөгдөж туугдсан нь"</li><li><i>Арван зургаа дахь хайлаан: </i>"Патрокл баатар эрдэж эрсэдсэн нь"</li><li><i>Арван долоо дахь хайлаан: </i>"Менелай хаан баатарласан нь"</li><li><i>Арван найм дахь хайлаан: </i>"Зэр зэвсгээ зэхсэн нь"</li><li><i>Арван ес дэх хайлаан: </i>"Уур хилэнгийн тайлал"</li><li><i>Хорь дахь хайлаан: </i>"Бурхдын тулаан"</li><li><i>Хорин нэг дэх хайлаан:</i> "Мөрөн гол дээр болсон мөргөлдөөн"</li><li><i>Хорин хоёр дахь хайлаан:</i> "Хекторыг тонилгосон нь"</li><li><i>Хорин гурав дахь хайлаан:</i> "Патроклын нэрэмжит уралдаан тэмцээн"</li><li><i>Хорин дөрөв дэх хайлаан:</i> "Хекторын цогцсыг буцааж өгсөн нь"</li></ul><p> <br></p>
<p><img class="uk-width-1-1 lightbox" alt="" src="https://unread.today/files/2f1c26d7-6f24-46c8-9307-bbfecc8b41b1/7e127ac95e4aecf84b4d5ff97b457b75.jpeg"></p><blockquote><p>Хүн төрөлхтний түүхэн дэх уг сод бүтээлүүдийг миний бие монгол уншигчдад хөрвүүлэн хүргэхдээ гагц монгол хэлэнд бус монгол сэтгэхүйд буулгахыг унхиадан оролдсон нь энэ билээ.<br></p>
<cite><p>Д.Цахилгаан</p>
</cite></blockquote><p>Санал болгох: <a href="https://unread.today/c/booktalk-tsahilgaand" target="_blank">Номтой яриа #15: Соёлын гавьяат зүтгэлтэн, түүхийн ухааны доктор Д.Цахилгаан</a><br><br></p>
<h3 class="text-uppercase text-blue text-bold">номын хэсгээс:</h3><p>... Зовох жаргах нас энэ хорвоод хязгаартай<br>Зуурдаар ирсэн зовлон гунигийг хүү минь чи<br>Туулаад гарахаас өөр яах ч билээ дээ?!<br>Жамын ийм л хорвоод чамайг би төрүүлсэн шүү дээ ...<br><br>... Эмзэглэл, өөчлөл яваандаа эвгүйцэл дургүйцэл болоод<br>Эцэстээ даамжирч нэг нэгнээсээ айж, сэрдэхэд хүрээд <br>Эвдрэлцэл дайсагналцал үүсэж, дайн байлдаан болоод<br>Эсрэгцсэн хоёр талын цэрэг хэн хэнээ үзэн ядаж<br>Эрсэлж, улайран алалдах нь энэ дэлхийн жам гэж үү?! ...<br><br>... Намуун налгар нугад наран өөд тэмүүлж<br>Навч нахиагаа дэлгэн ургаж байсан улиасыг <br>Сүх барьсан мужаан гэнэтхэн ирж<br>Сүйх тэргэнд мөөр хийхээр цавчиж унагаад <br>Хатааж бөхжүүлэхээр хаяад явсан шиг<br>Хайран хонгор нас дайны золиос болжээ<br>Анфемион-ы ганц хүү Симоисий ингэж<br>Аякс-ын гарт эрсэдсэн энэлэн ийм билээ ...<br><br>... Хоттой хонь руу нь дайрсан арсланг малчин эр<br>Хоёрын хооронд шархдуулж, догшруулаад<br>Урж тасчихаар урдаас нь архиран дайрахад<br>Урт пүнзэндээ орж нуугдаад, айн чичирч, <br>Хашаатай мал нь хаашаа ч гарцгүй<br>Хуйрч, шахцалдан овооролдон дагжиж, харин<br>Хонзонтой араатан хол хол харайн дүүлж ойртох шиг. <br>Уур нь шатаж улангассан Диомед<br>Трой-н толгойн цэрэг рүү дайрч ороод<br>Ахар жадаа элгэнд нь шааж Астиной-г алав<br>Ахлан захирагч Гиперон-ыг эгмээр нь <br>Цуу цавчиж, мөрийг нь санжуулав ...<br><br>... Афина дархи үгэнд нь орж, "тэгье" гэв. <br>Хатан дархи Гера аян замд бэлдүүлэв. <br>Халамжит дархи Геба шаламгайлж, алтан жуузны<br>Төмөр тэнхлэгт аранжин зэс хоёр дугуйг нь угсруулав<br>Алтан нууханд татмалсан найм, найсан хигээстэй аж<br>Зэсэн бүрүүлтэй гадуур цагариг зохимж төгөлдөр<br>Дугуйны голыг хоёр талаас нь чагталж<br>Дугариг мөнгөн таглаа хийж бөхөлжээ<br>Бүхээг нь алт мөнгөн тулуур хийцтэй <br>Бүрээстэй налуу суудал нь хагас дугуй түшүүртэй<br>Жуузны арал нь мөнгө, хударга хөмөлдрөг, <br>Жолоо цулбуур нь цул алтан тоног чимэгтэй<br>Ийм жууз бэлэн болоход Гера дархи<br>Эрдэмт хурдан морьдыг хөтөлж ирээд хөллүүлэв...<br><br>... Эдлэх насны эцэс төгсгөл дөхөөд ирэхээр эцэг хүн<br>Элгэн үр хүүхдээ л гэх цаг ирдэг юм байна ...<br><br></p>
<p><img class="uk-width-1-1 lightbox" alt="" src="https://unread.today/files/2f1c26d7-6f24-46c8-9307-bbfecc8b41b1/887810f26a099fe6937eed66182a6aab.jpeg"></p><blockquote><p>Санал болгох: <a href="https://unread.today/c/unread-book-club-odyssey" target="_blank">Unread Book Club: "Одиссэй” номын хэлэлцүүлгээс</a><br></p>
<cite><p>Unread</p>
</cite></blockquote>          </div>

2700 гаруй жилийн өмнө амьдарч асан, туульч Хомэроор овоглосон өрнөдийн утга зохиолын тэргүүн “Илиада”, “Одиссэй” хэмээх хүн төрөлхтний сод туурвилыг монголчууд саяхнаас л эх хэл дээрээ унших боломжтой болсон билээ. Энэхүү сонгодог бүтээлийг МУСГЗ, ахмад дипломатч, орчуулагч Д.Цахилгаан бүрэн эхээр нь хөрвүүлсэн нь уншигч олныг дэлхийн утга зохиолын түүхтэй танилцуулж, яруу сайханд хөтлөхөөс гадна, сургалт судалгааны салбарт онцгой ач холбогдолтой ажил болсон юм.
Өмнө бидний тоймлон хүргэж байсан "Одиссэй" номоос хойш ердөө жил гаруйхны дараа нээлтээ хийж, уншигч олныг баярлуулсан "Илиада" номын талаар энэ удаа өгүүлье.
Илиада ба одиссэй
Орчуулагч Д.Цахилгаан уг хоёр туульсыг "Хүн төрөлхтний бүтээсэн утга соёлын яндашгүй арвин сан хөмрөгийн дотор сор, сод, сонгодог гарамгай туурвил" хэмээсэн нь их хөлгөн туульсын эхний мөртүүдийг уншиж эхлэхээс мэдэгдэх ажээ. Хекзаметр буюу зургаан цохилтот шүлэгчилсэн хэлбэрээр бичигдсэн нь бага ахуй наснаасаа Д.Нацагдорж, Д.Пүрэвдорж, Б.Лхагвасүрэн тэргүүтэй туульсын бүтээл туурвигч яруу найрагчдын зохиолтэй ойр дотно өссөн бидний хувьд тун ч ойр санагдахуйц. Нөгөө талаас бид өмнө нь "Одиссэй" туульстай урьдчилан танилцсан байсан нь "Илиада"-г уншихад ихэд дөхөм, ойлгомжтой болгож байлаа.
Хэдийгээр "Одиссэй" уншигчдын гар дээр түрүүлж ирсэн ч цаг хугацааны хувьд "Илиада"-гаас хойшх үеийн үйл явдлыг өгүүлдэг. Иймд хоёуланг нь уншиж амжаагүй байгаа хүмүүст эхлээд "Илиада"-г, дараа нь "Одиссэй"-г уншихыг зөвлөх байна. "Одиссэй"-н хувьд төрсөн гэртээ тэмүүлэх Итака нутгийн цэрэг эрсийн урт холын аян, Одиссэй баатрын Тройн дайны дараах амьдрал болон нутагтаа үлдсэн түүний гэр бүлийнхний ахуй амьдралыг дүрслэн харуулж байсан. Харин "Илиада"-д Тройн дайн, Ахилл баатрын уур хилэн, баатар эрсийн тулаан, дайны хор уршиг, хагацал салалтыг голчлон өгүүлсэн нь эмгэнэлт зохиолын ангилалд оруулдаг ажээ.
Хоёр туульсын сонирхолтой үйл явдал, төвөггүй хөврөн уншигдах чамбай орчуулгад хөтлөгдөн хуудас дамжин аялсаар нэг л мэдэхэд тэртээ эрин зууны өмнөх хүн төрөлхтний оюун санааны онцлог, зан заншил, аж ахуйтай ядах нурших зүйлгүйгээр танилцсанаа уншигч та номоо хаах үед ойлгох болно. Өрнийн гүн ухаан, сэтгэлгээний ялгаралтай шууд холбогдох уг зохиолуудтай танилцалгүйгээр дэлхийн түүхийг ойлгон мэдэрч үл чадна гэдгийг судлаач эрдэмтэд сануулсаар байдаг нь үүнээс улбаатай.
Өрнө дахины уран сайхны сэтгэлгээний гол төв нь Бага ази, Газар дундын тэнгисийг тойрон оршин тогтнож асан хот улсуудын түүх, тэдний хэлэлцэж байсан домгууд юм. Нарийн системтэй Эртний Грек домгуудыг уран зохиолын тусгай зохиомж бүхий бүтээл болгон зангидсанаараа "Илиада", "Одиссэй" хоёр тууль онцгой. Яг энэ зохиомжийн зангилаан дээрээс Грекийн эмгэнэлт жүжгүүд, өнөөгийн хүүрнэл зохиолын хэв маяг төлөвшин тогтсон юм.

Санал болгох:
Эртний Грекийн домогт туульсын нэг "Одиссэй" номын тухай

Unread

илиада: Трой хотын дайн
Арав гаруй жил үргэлжилсэн Трой хотын дайны сүүлийн жилд болсон 51 өдрийн үйл явдлыг нийт 24 дуулал, 15693 бадгаар энэ номд өгүүлжээ. Илиада гэх нэрийн утга нь Трой хотын түүхэн нэршил буюу эртний Илион хоттой холбогддог бөгөөд туульсд өгүүлж буй гол үйл явдлаас нэлээд өмнө үед хамаарах ойлголт ч гэлээ энэ нэрээрээ өнөө үед уламжлагдан иржээ. Бурхан, дархи, лус савдаг, хөрстийн хүмүүнийг нэгэн дүрслэлд багтааж, бурхан ч бай, хүн ч бай хүсэл шунал, хэрүүл тэмцэл, хайр дурлал, халамж энэрэлтэй болохыг харуулснаараа онцлог.
Үйл явдлын хувьд Трой хот улсын ханхүү Парис өөрийн дур хүсэлдээ автагдан Менелай хааны үзэсгэлэнт хатан Еленаг хулгайлан өөрийн нутагт авч ирснээс үүдсэн хэрүүл тэмцэл олон зуун үндэстэн, улс гүрэн тэр байтугай дээд бурхдын орныг хамарсан нэгэн арваны настай их дайн болон хувирчээ. Дайны үүсэл шалтгаан, болон төгсгөл үйл явдал уг номд гардаггүй нь анх уншиж буй хүнд нэг л дутуу дулимаг мэдрэмж төрүүлж магадгүй ч ойлгоход төвөгтэй бишээс гадна цаашид энэ сэдвээр сонирхон судлахад дөмөгхөн сэдэл өгөх нь эргэлзээгүй.
Ингээд хүсээгүй дайнд хоморгологдон орж, харь арал дээр олон жилийн турш цэрэг эрсийн хамт хашигдан тулалдсан хаад жанжид сайтар хэлэлцсэний дүнд урт дайныг нэгмөр өндөрлүүлэхээр тулааны явцыг хурдасгаж, цэрэг зэвсгээ ахин зузаатгаж эхэлнэ. Нөгөө талд тус дайны гол хүч, ахей түмний (эртний Грекчүүд) эр зоригийн бэлгэ тэмдэг Ахилл баатрын таалсан бүсгүйг өөрийнх нь талын Агамемнон хаан авснаас үүсэх хорсол хилэн, дотоод зөрчил "Илиада"-ийн түүхийн гол цөм болох аж.
Энэ мэтээр үзэсгэлэнт хатнаас эхлэлтэй улс гүрний дайн, дурласан бүсгүйгээс үүдсэн дотоод хагарал тэмцэл, хувь хувийн шалтгаанаар ахей, болон тройчуудын талд хоёр хуваагдан зогссон бурхад дархидын үл ойлголцол, атаа жөтөөрхлийн төлөөсөнд олон баатар эрсийн цус урсаж, дээдсийн зарлигыг амиараа хаах буй. Баатар эр Пелей, далайн дархи (лусын дагина) Фетида нарын дундаас төрсөн ганц хүү Ахилл баатар өөрийн өндөр дээд бурхдын удмаа ашиглан Зевс бурхны тусламжийг авахын сацуу түүний буюу ахейчүүдийн талд далай тэнгисийн бурхан Посейдон, Зевсийн охин Афина, Зевсийн авааль гэргий Гера, бурханлаг дархан Гефест нар зогссон нь дайны үр дүнд ихээхэн нөлөөлнө. Харин Тройчуудын талд хайрын бурхан Афродита, уран мэргэн Апполон, дайны бурхан Арей нар зогсож үнэнчээр хамгаалдаг. Хагарал тэмцлээр эхэлж, үхэл хагацалаар өндөрлөх уг домог туульс эр зориг, үнэнч байдал, хайр энэрэл, нөхөрлөл гээд хүний орчлонгийн олон өнгийг нэг дор, уран яруугаар нэгтгэн өгүүлэх болно.

номын бүтэц
Эхэн хайлаан:
"Үхэл, зүхэл, үл хүлцэл"
Хоёр дахь тайлаан:
"Зүүд зөн, хүн хүч, хөлөг онгоцны тоо бай- Бурхад ба хүмүүс, сүйхтэй дайчид"
Гутгаар хайлаан:
"Андгай. Цэргийн сүрийг хэрмэн дээрээс ажихад. Парис, Менелай хоёрын халз тулаан"
Дөтгөөр хайлаан:
"Андгай алдрав. Агамемнон цэргээ эргэв"
Тав дахь хайлаан:
"Диомедын гавьяа"
Зургаа дахь хайлаан:
"Хектор жанжин хатан Андромахатай хагацах ёс үйлдэв"
Долоо дахь хайлаан:
"Хектор, Аякс хоёр халз тулалдсан нь"
Найм дахь хайлаан:
"Тулалдаан тасалдсан нь"
Ес дэх хайлаан:
"Ахилл баатарт элч илгээж, аврал эрэв"
Арав дахь хайлаан:
"Долон гэдэг холион"
Арван нэг дэх хайлаан:
"Агамемнон хаан баатарласан нь"
Арван хоёр дахь хайлаан:
"Хэрмэн хананы хажууд болсон тулалдаан"
Арван гурав дахь хайлаан:
"Хөлөг онгоцны зогсоолд болсон тулалдаан"
Арван дөрөв дэх хайлаан:
"Зевс бурхныг унтуулсан нь"
Арван тав дахь хайлаан:
"Хөөгдөж туугдсан нь"
Арван зургаа дахь хайлаан:
"Патрокл баатар эрдэж эрсэдсэн нь"
Арван долоо дахь хайлаан:
"Менелай хаан баатарласан нь"
Арван найм дахь хайлаан:
"Зэр зэвсгээ зэхсэн нь"
Арван ес дэх хайлаан:
"Уур хилэнгийн тайлал"
Хорь дахь хайлаан:
"Бурхдын тулаан"
Хорин нэг дэх хайлаан:
"Мөрөн гол дээр болсон мөргөлдөөн"
Хорин хоёр дахь хайлаан:
"Хекторыг тонилгосон нь"
Хорин гурав дахь хайлаан:
"Патроклын нэрэмжит уралдаан тэмцээн"
Хорин дөрөв дэх хайлаан:
"Хекторын цогцсыг буцааж өгсөн нь"


Хүн төрөлхтний түүхэн дэх уг сод бүтээлүүдийг миний бие монгол уншигчдад хөрвүүлэн хүргэхдээ гагц монгол хэлэнд бус монгол сэтгэхүйд буулгахыг унхиадан оролдсон нь энэ билээ.

Д.Цахилгаан

Санал болгох:
Номтой яриа #15: Соёлын гавьяат зүтгэлтэн, түүхийн ухааны доктор Д.Цахилгаан

номын хэсгээс:
... Зовох жаргах нас энэ хорвоод хязгаартай
Зуурдаар ирсэн зовлон гунигийг хүү минь чи
Туулаад гарахаас өөр яах ч билээ дээ?!
Жамын ийм л хорвоод чамайг би төрүүлсэн шүү дээ ...
... Эмзэглэл, өөчлөл яваандаа эвгүйцэл дургүйцэл болоод
Эцэстээ даамжирч нэг нэгнээсээ айж, сэрдэхэд хүрээд
Эвдрэлцэл дайсагналцал үүсэж, дайн байлдаан болоод
Эсрэгцсэн хоёр талын цэрэг хэн хэнээ үзэн ядаж
Эрсэлж, улайран алалдах нь энэ дэлхийн жам гэж үү?! ...
... Намуун налгар нугад наран өөд тэмүүлж
Навч нахиагаа дэлгэн ургаж байсан улиасыг
Сүх барьсан мужаан гэнэтхэн ирж
Сүйх тэргэнд мөөр хийхээр цавчиж унагаад
Хатааж бөхжүүлэхээр хаяад явсан шиг
Хайран хонгор нас дайны золиос болжээ
Анфемион-ы ганц хүү Симоисий ингэж
Аякс-ын гарт эрсэдсэн энэлэн ийм билээ ...
... Хоттой хонь руу нь дайрсан арсланг малчин эр
Хоёрын хооронд шархдуулж, догшруулаад
Урж тасчихаар урдаас нь архиран дайрахад
Урт пүнзэндээ орж нуугдаад, айн чичирч,
Хашаатай мал нь хаашаа ч гарцгүй
Хуйрч, шахцалдан овооролдон дагжиж, харин
Хонзонтой араатан хол хол харайн дүүлж ойртох шиг.
Уур нь шатаж улангассан Диомед
Трой-н толгойн цэрэг рүү дайрч ороод
Ахар жадаа элгэнд нь шааж Астиной-г алав
Ахлан захирагч Гиперон-ыг эгмээр нь
Цуу цавчиж, мөрийг нь санжуулав ...
... Афина дархи үгэнд нь орж, "тэгье" гэв.
Хатан дархи Гера аян замд бэлдүүлэв.
Халамжит дархи Геба шаламгайлж, алтан жуузны
Төмөр тэнхлэгт аранжин зэс хоёр дугуйг нь угсруулав
Алтан нууханд татмалсан найм, найсан хигээстэй аж
Зэсэн бүрүүлтэй гадуур цагариг зохимж төгөлдөр
Дугуйны голыг хоёр талаас нь чагталж
Дугариг мөнгөн таглаа хийж бөхөлжээ
Бүхээг нь алт мөнгөн тулуур хийцтэй
Бүрээстэй налуу суудал нь хагас дугуй түшүүртэй
Жуузны арал нь мөнгө, хударга хөмөлдрөг,
Жолоо цулбуур нь цул алтан тоног чимэгтэй
Ийм жууз бэлэн болоход Гера дархи
Эрдэмт хурдан морьдыг хөтөлж ирээд хөллүүлэв...
... Эдлэх насны эцэс төгсгөл дөхөөд ирэхээр эцэг хүн
Элгэн үр хүүхдээ л гэх цаг ирдэг юм байна ...

Санал болгох:
Unread Book Club: "Одиссэй” номын хэлэлцүүлгээс

Unread


2700 гаруй жилийн өмнө амьдарч асан, туульч Хомэроор овоглосон өрнөдийн утга зохиолын тэргүүн “Илиада”, “Одиссэй” хэмээх хүн төрөлхтний сод туурвилыг монголчууд саяхнаас л эх хэл дээрээ унших боломжтой болсон билээ. Энэхүү сонгодог бүтээлийг МУСГЗ, ахмад дипломатч, орчуулагч Д.Цахилгаан бүрэн эхээр нь хөрвүүлсэн нь уншигч олныг дэлхийн утга зохиолын түүхтэй танилцуулж, яруу сайханд хөтлөхөөс гадна, сургалт судалгааны салбарт онцгой ач холбогдолтой ажил болсон юм.  Өмнө бидний тоймлон хүргэж байсан "Одиссэй" номоос хойш ердөө жил гаруйхны дараа нээлтээ хийж, уншигч олныг баярлуулсан "Илиада" номын талаар энэ удаа өгүүлье.
### Илиада ба одиссэй
Орчуулагч Д.Цахилгаан уг хоёр туульсыг "Хүн төрөлхтний бүтээсэн утга соёлын яндашгүй арвин сан хөмрөгийн дотор сор, сод, сонгодог гарамгай туурвил" хэмээсэн нь их хөлгөн туульсын эхний мөртүүдийг уншиж эхлэхээс мэдэгдэх ажээ. Хекзаметр буюу зургаан цохилтот шүлэгчилсэн хэлбэрээр бичигдсэн нь бага ахуй наснаасаа Д.Нацагдорж, Д.Пүрэвдорж, Б.Лхагвасүрэн тэргүүтэй туульсын бүтээл туурвигч яруу найрагчдын зохиолтэй ойр дотно өссөн бидний хувьд тун ч ойр санагдахуйц. Нөгөө талаас бид өмнө нь "Одиссэй" туульстай урьдчилан танилцсан байсан нь "Илиада"-г уншихад ихэд дөхөм, ойлгомжтой болгож байлаа.
Хэдийгээр "Одиссэй" уншигчдын гар дээр түрүүлж ирсэн ч цаг хугацааны хувьд "Илиада"-гаас хойшх үеийн үйл явдлыг өгүүлдэг. Иймд хоёуланг нь уншиж амжаагүй байгаа хүмүүст эхлээд "Илиада"-г, дараа нь "Одиссэй"-г уншихыг зөвлөх байна. "Одиссэй"-н хувьд төрсөн гэртээ тэмүүлэх Итака нутгийн цэрэг эрсийн урт холын аян, Одиссэй баатрын Тройн дайны дараах амьдрал болон нутагтаа үлдсэн түүний гэр бүлийнхний ахуй амьдралыг дүрслэн харуулж байсан. Харин "Илиада"-д Тройн дайн, Ахилл баатрын уур хилэн, баатар эрсийн тулаан, дайны хор уршиг, хагацал салалтыг голчлон өгүүлсэн нь эмгэнэлт зохиолын ангилалд оруулдаг ажээ.
Хоёр туульсын сонирхолтой үйл явдал, төвөггүй хөврөн уншигдах чамбай орчуулгад хөтлөгдөн хуудас дамжин аялсаар нэг л мэдэхэд тэртээ эрин зууны өмнөх хүн төрөлхтний оюун санааны онцлог, зан заншил, аж ахуйтай ядах нурших зүйлгүйгээр танилцсанаа уншигч та номоо хаах үед ойлгох болно. Өрнийн гүн ухаан, сэтгэлгээний ялгаралтай шууд холбогдох уг зохиолуудтай танилцалгүйгээр дэлхийн түүхийг ойлгон мэдэрч үл чадна гэдгийг судлаач эрдэмтэд сануулсаар байдаг нь үүнээс улбаатай.
Өрнө дахины уран сайхны сэтгэлгээний гол төв нь Бага ази, Газар дундын тэнгисийг тойрон оршин тогтнож асан хот улсуудын түүх, тэдний хэлэлцэж байсан домгууд юм. Нарийн системтэй Эртний Грек домгуудыг уран зохиолын тусгай зохиомж бүхий бүтээл болгон зангидсанаараа "Илиада", "Одиссэй" хоёр тууль онцгой. Яг энэ зохиомжийн зангилаан дээрээс Грекийн эмгэнэлт жүжгүүд, өнөөгийн хүүрнэл зохиолын хэв маяг төлөвшин тогтсон юм.
> Санал болгох: Эртний Грекийн домогт туульсын нэг "Одиссэй" номын тухай
>
> Unread
### илиада: Трой хотын дайн
Арав гаруй жил үргэлжилсэн Трой хотын дайны сүүлийн жилд болсон 51 өдрийн үйл явдлыг нийт 24 дуулал, 15693 бадгаар энэ номд өгүүлжээ. Илиада гэх нэрийн утга нь Трой хотын түүхэн нэршил буюу эртний Илион хоттой холбогддог бөгөөд туульсд өгүүлж буй гол үйл явдлаас нэлээд өмнө үед хамаарах ойлголт ч гэлээ энэ нэрээрээ өнөө үед уламжлагдан иржээ. Бурхан, дархи, лус савдаг, хөрстийн хүмүүнийг нэгэн дүрслэлд багтааж, бурхан ч бай, хүн ч бай хүсэл шунал, хэрүүл тэмцэл, хайр дурлал, халамж энэрэлтэй болохыг харуулснаараа онцлог.
Үйл явдлын хувьд Трой хот улсын ханхүү Парис өөрийн дур хүсэлдээ автагдан Менелай хааны үзэсгэлэнт хатан Еленаг хулгайлан өөрийн нутагт авч ирснээс үүдсэн хэрүүл тэмцэл олон зуун үндэстэн, улс гүрэн тэр байтугай дээд бурхдын орныг хамарсан нэгэн арваны настай их дайн болон хувирчээ. Дайны үүсэл шалтгаан, болон төгсгөл үйл явдал уг номд гардаггүй нь анх уншиж буй хүнд нэг л дутуу дулимаг мэдрэмж төрүүлж магадгүй ч ойлгоход төвөгтэй бишээс гадна цаашид энэ сэдвээр сонирхон судлахад дөмөгхөн сэдэл өгөх нь эргэлзээгүй.
Ингээд хүсээгүй дайнд хоморгологдон орж, харь арал дээр олон жилийн турш цэрэг эрсийн хамт хашигдан тулалдсан хаад жанжид сайтар хэлэлцсэний дүнд урт дайныг нэгмөр өндөрлүүлэхээр тулааны явцыг хурдасгаж, цэрэг зэвсгээ ахин зузаатгаж эхэлнэ. Нөгөө талд тус дайны гол хүч, ахей түмний (эртний Грекчүүд) эр зоригийн бэлгэ тэмдэг Ахилл баатрын таалсан бүсгүйг өөрийнх нь талын Агамемнон хаан авснаас үүсэх хорсол хилэн, дотоод зөрчил "Илиада"-ийн түүхийн гол цөм болох аж.
Энэ мэтээр үзэсгэлэнт хатнаас эхлэлтэй улс гүрний дайн, дурласан бүсгүйгээс үүдсэн дотоод хагарал тэмцэл, хувь хувийн шалтгаанаар ахей, болон тройчуудын талд хоёр хуваагдан зогссон бурхад дархидын үл ойлголцол, атаа жөтөөрхлийн төлөөсөнд олон баатар эрсийн цус урсаж, дээдсийн зарлигыг амиараа хаах буй. Баатар эр Пелей, далайн дархи (лусын дагина) Фетида нарын дундаас төрсөн ганц хүү Ахилл баатар өөрийн өндөр дээд бурхдын удмаа ашиглан Зевс бурхны тусламжийг авахын сацуу түүний буюу ахейчүүдийн талд далай тэнгисийн бурхан Посейдон, Зевсийн охин Афина, Зевсийн авааль гэргий Гера, бурханлаг дархан Гефест нар зогссон нь дайны үр дүнд ихээхэн нөлөөлнө. Харин Тройчуудын талд хайрын бурхан Афродита, уран мэргэн Апполон, дайны бурхан Арей нар зогсож үнэнчээр хамгаалдаг. Хагарал тэмцлээр эхэлж, үхэл хагацалаар өндөрлөх уг домог туульс эр зориг, үнэнч байдал, хайр энэрэл, нөхөрлөл гээд хүний орчлонгийн олон өнгийг нэг дор, уран яруугаар нэгтгэн өгүүлэх болно.
### номын бүтэц
* *Эхэн хайлаан:* "Үхэл, зүхэл, үл хүлцэл"
* *Хоёр дахь тайлаан:* "Зүүд зөн, хүн хүч, хөлөг онгоцны тоо бай- Бурхад ба хүмүүс, сүйхтэй дайчид"
* *Гутгаар хайлаан:* "Андгай. Цэргийн сүрийг хэрмэн дээрээс ажихад. Парис, Менелай хоёрын халз тулаан"
* *Дөтгөөр хайлаан:* "Андгай алдрав. Агамемнон цэргээ эргэв"
* *Тав дахь хайлаан:* "Диомедын гавьяа"
* *Зургаа дахь хайлаан:* "Хектор жанжин хатан Андромахатай хагацах ёс үйлдэв"
* *Долоо дахь хайлаан:* "Хектор, Аякс хоёр халз тулалдсан нь"
* *Найм дахь хайлаан:* "Тулалдаан тасалдсан нь"
* *Ес дэх хайлаан:* "Ахилл баатарт элч илгээж, аврал эрэв"
* *Арав дахь хайлаан:* "Долон гэдэг холион"
* *Арван нэг дэх хайлаан:* "Агамемнон хаан баатарласан нь"
* *Арван хоёр дахь хайлаан:* "Хэрмэн хананы хажууд болсон тулалдаан"
* *Арван гурав дахь хайлаан:* "Хөлөг онгоцны зогсоолд болсон тулалдаан"
* *Арван дөрөв дэх хайлаан:* "Зевс бурхныг унтуулсан нь"
* *Арван тав дахь хайлаан:* "Хөөгдөж туугдсан нь"
* *Арван зургаа дахь хайлаан:* "Патрокл баатар эрдэж эрсэдсэн нь"
* *Арван долоо дахь хайлаан:* "Менелай хаан баатарласан нь"
* *Арван найм дахь хайлаан:* "Зэр зэвсгээ зэхсэн нь"
* *Арван ес дэх хайлаан:* "Уур хилэнгийн тайлал"
* *Хорь дахь хайлаан:* "Бурхдын тулаан"
* *Хорин нэг дэх хайлаан:* "Мөрөн гол дээр болсон мөргөлдөөн"
* *Хорин хоёр дахь хайлаан:* "Хекторыг тонилгосон нь"
* *Хорин гурав дахь хайлаан:* "Патроклын нэрэмжит уралдаан тэмцээн"
* *Хорин дөрөв дэх хайлаан:* "Хекторын цогцсыг буцааж өгсөн нь"
> Хүн төрөлхтний түүхэн дэх уг сод бүтээлүүдийг миний бие монгол уншигчдад хөрвүүлэн хүргэхдээ гагц монгол хэлэнд бус монгол сэтгэхүйд буулгахыг унхиадан оролдсон нь энэ билээ.
>
> Д.Цахилгаан
Санал болгох: Номтой яриа #15: Соёлын гавьяат зүтгэлтэн, түүхийн ухааны доктор Д.Цахилгаан
### номын хэсгээс:
... Зовох жаргах нас энэ хорвоод хязгаартай
Зуурдаар ирсэн зовлон гунигийг хүү минь чи
Туулаад гарахаас өөр яах ч билээ дээ?!
Жамын ийм л хорвоод чамайг би төрүүлсэн шүү дээ ...
... Эмзэглэл, өөчлөл яваандаа эвгүйцэл дургүйцэл болоод
Эцэстээ даамжирч нэг нэгнээсээ айж, сэрдэхэд хүрээд
Эвдрэлцэл дайсагналцал үүсэж, дайн байлдаан болоод
Эсрэгцсэн хоёр талын цэрэг хэн хэнээ үзэн ядаж
Эрсэлж, улайран алалдах нь энэ дэлхийн жам гэж үү?! ...
... Намуун налгар нугад наран өөд тэмүүлж
Навч нахиагаа дэлгэн ургаж байсан улиасыг
Сүх барьсан мужаан гэнэтхэн ирж
Сүйх тэргэнд мөөр хийхээр цавчиж унагаад
Хатааж бөхжүүлэхээр хаяад явсан шиг
Хайран хонгор нас дайны золиос болжээ
Анфемион-ы ганц хүү Симоисий ингэж
Аякс-ын гарт эрсэдсэн энэлэн ийм билээ ...
... Хоттой хонь руу нь дайрсан арсланг малчин эр
Хоёрын хооронд шархдуулж, догшруулаад
Урж тасчихаар урдаас нь архиран дайрахад
Урт пүнзэндээ орж нуугдаад, айн чичирч,
Хашаатай мал нь хаашаа ч гарцгүй
Хуйрч, шахцалдан овооролдон дагжиж, харин
Хонзонтой араатан хол хол харайн дүүлж ойртох шиг.
Уур нь шатаж улангассан Диомед
Трой-н толгойн цэрэг рүү дайрч ороод
Ахар жадаа элгэнд нь шааж Астиной-г алав
Ахлан захирагч Гиперон-ыг эгмээр нь
Цуу цавчиж, мөрийг нь санжуулав ...
... Афина дархи үгэнд нь орж, "тэгье" гэв.
Хатан дархи Гера аян замд бэлдүүлэв.
Халамжит дархи Геба шаламгайлж, алтан жуузны
Төмөр тэнхлэгт аранжин зэс хоёр дугуйг нь угсруулав
Алтан нууханд татмалсан найм, найсан хигээстэй аж
Зэсэн бүрүүлтэй гадуур цагариг зохимж төгөлдөр
Дугуйны голыг хоёр талаас нь чагталж
Дугариг мөнгөн таглаа хийж бөхөлжээ
Бүхээг нь алт мөнгөн тулуур хийцтэй
Бүрээстэй налуу суудал нь хагас дугуй түшүүртэй
Жуузны арал нь мөнгө, хударга хөмөлдрөг,
Жолоо цулбуур нь цул алтан тоног чимэгтэй
Ийм жууз бэлэн болоход Гера дархи
Эрдэмт хурдан морьдыг хөтөлж ирээд хөллүүлэв...
... Эдлэх насны эцэс төгсгөл дөхөөд ирэхээр эцэг хүн
Элгэн үр хүүхдээ л гэх цаг ирдэг юм байна ...
> Санал болгох: Unread Book Club: "Одиссэй” номын хэлэлцүүлгээс
>
> Unread