Unread Book Club: Билл Гэйтсийн "How to avoid a climate disaster" номын тухай 
<div class="article-body no-wide-image">
          <h2>"Unread Book Club" найм дахь удагийн хэлэлцүүлгээрээ Билл Гэйтсийн "How to Avoid a Climate Disaster" номыг сонгож, Clubhouse аппликэйшнээр дамжуулан ярилцлаа. "Microsoft" компанийн үүсгэн байгуулагч Билл Гэйтс уур амьсгалын өөрчлөлт, дэлхийн дулааарлыг тойрсон олон ээдрээтэй асуудлыг 15 жил анхааран судалж, энэ чиглэлийн эрдэмтэн судлаачидтай хамтран хэд хэдэн ногоон хөгжлийн төслийг хэрэгжүүлж буйн хувьд сурч мэдсэн бүхнээ цаасан дээр цэгцтэй буулгах сэдэл нь энэхүү ном байв. Уур амьсгалын өөрчлөлтийн тухай А-Я хүртэл цэгцтэй ойлголт өгч, хүн төрөлхтний хязгааргүй хэрэгцээ, хэв маяг юунд хөтөлж буйг хөндөн, шинэ технологи, инновацын шийдлүүдийг шигтгэсэн эл бүтээлийг тоймлон хүргэе. </h2><h3 class="text-uppercase text-blue text-bold">Эрчим хүчний асуудлаас үүдсэн эргэцүүлэл</h3><p></p><p>Уур амьсгалын тухай таны мэдэх ёстой хоёр тоо бий. Нэг нь 50 тэрбум, нөгөөх нь тэг. 50 тэрбум тонн бол хүн төрөлхтний агаар мандалд нэг жилд ялгаруулж буй хүлэмжийн хийн үзүүлэлт. Харин тэг бол бидний зорьж буй тоо.</p><p class="MsoNormal">Уур амьсгалын тухай асуудлыг гүнзгий судалж, олон нийтэд ярьж ойлгуулна гэж бодоогүй явсан Билл Гэйтс 20 жилийн өмнө Төв болон Өмнөд Африк, Өмнөд Азийн хөгжил буурай орнуудаар явж, төрөлт, нас баралт, өвчин зовлон зэрэг асуудлыг судалж явахдаа олон зуун сая иргэн цахилгаан, эрчим хүчний ямар ч эх үүсвэргүй нөхцөлд амьдарч буйг олж харжээ. </p><p class="MsoNormal">Өдгөө дэлхийд 860 сая хүн цахилгаангүй амьдарч буй. Эрчим хүчгүйгээр хүн сурч боловсрох, бүтээмжтэй ажиллах цаашлаад нийгэм, эдийн засгийг хөгжүүлэх тухай ярихад бэрх. Гэвч өдгөө эрчим хүч үйлдвэрлэх ихэнх арга техник үлэмж хэмжээний хүлэмжийн хий ялгаруулж буй тул хүн төрөлхтнийг алхам бүрдээ хариуцлагатай байж ногоон хөгжилд чиглэсэн технологи, инновацыг дэмжих сэдэл, шалтгааныг энэхүү номоор дамжуулан өгөхийг зорьжээ.</p><p class="MsoNormal">Номын агуулгыг нийт дөрвөн хэсэгт хувааж болох ба дэлхийн дулаарал, уур амьсгалын өөрчлөлтийн хор хөнөөл, сорилт бэрхшээл, шийдлийг тойрсон асуудлыг тун цэгцтэй, ойлгомжтой бичжээ. Сэдэвтэй холбоотой сүүлийн үеийн тоо баримт, судалгааг харамгүй хуваалцаж, эрдэмтэн судлаачдын тооцоо, таамгийг хачирлан оруулсан нь танин мэдэхүйн ач холбогдолтой байв. Ээдрээтэй сэдвийг энгийн уншигчдад зориулан тун сонирхолтой бичсэнийг хэлэлцүүлэгт оролцогчид онцолсон. <br><br></p>
<p><img class="uk-width-1-1 lightbox" alt="" src="https://unread.today/files/48/8b58c540a6f88d4287241974a1dfe7dd.jpeg"></p><h3 class="text-uppercase text-blue text-bold"><br>Хүлэмжийн хий хэмээх "хэцүү нэрт"</h3><p></p><p>Цар тахлаас үүдсэн хөл хорио, түр зогсолтын улмаас дэлхий дахинд хүлэмжийн хийн ялгарал таван хувиар буурсан ч олон сая хүний үхэл, ажилгүйдлийн төлөөсөнд ирсэн. Таван тивийн өнцөг булан бүрд олон зуун үйлдвэр түр зогсолт хийж, бүтээн байгуулалтын ажлууд хойшилсон ч ердөө таван хувь буурч байна гэдэг ирээдүйд тэг болгохын тулд маш их зүйл өөрчлөх шаардлагатай байгааг илтгэнэ. Мөн нэгэнт ялгарсан нүүрсхүчлийн хий агаар мандалд маш удаан хугацааны турш байдаг аж. Одоогоор агаар мандалд байгаа нийт хүлэмжийн хийн тавны нэг нь ирэх 10 мянган жил арилахгүй нь. <br></p><p>Манай гариг дээр хүлэмжийн хий 1850 оноос хойш эрчимтэй нэмэгдэх болжээ. Хэрэв энэ хэвээр үргэлжилбэл XXI зууны дунд үед гэхэд агаарын дундаж температур 1.5-3 хэмээр нэмэгдэх магадлалтай. Үүний улмаас ган гачиг, хуурайшилт, байгалийн гамшигт үзэгдлийн тоо давтамж нэмэгдсэний улмаас олон зуун сая хүн ажилгүй болох, цаашилбал амь насыг нь авч одох эрсдэлтэй байна. Ковид-19 халдварын улмаас дэлхий дээр 100 мянган хүн тутмын 14 нь нас барж буй бол энэ зууны дунд гэхэд уур амьсгалын өөрчлөлтийн улмаас 100 мянган хүн тутмын 75 нь нас барах магадлалтай болжээ.<br><br></p>
<p><img class="uk-width-1-1 lightbox" alt="" src="https://unread.today/files/48/860100a81107be40d7d607f7c7d099fa.jpeg"></p><p></p><p><b><br>Хүлэмжийн хий хаанаас ялгарч байна вэ?</b></p><p><i>Үйлдвэрлэл (цемент, ган, хуванцар г.м) - 31%</i></p><p><i>Эрчим хүч - 27%</i></p><p><i>Хөдөө аж ахуй - 19%</i></p><p><i>Тээвэр - 16%</i></p><p><i>Халаах, сэрүүцүүлэх, хөлдөөх төхөөрөмж - 7%</i></p><p>Одоогоор ихэнх улсад байгаль орчны тухай хууль тогтоомж, зохицуулалтуудад уур амьсгалын өөрчлөлтийн эсрэг дорвитой бодлого тусгаагүй, асуудал гарч ирвэл шийдэхээс биш урьтаж бууруулах шийдэл үгүй аж. Яг л 1960 оны компьютер дээр хиймэл оюуныг бүтээх гэж буйтай адил хэмээн Билл Гэйтс харьцуулжээ. АНУ-ын Clean Air Act хуульд ч гэсэн хүлэмжийн хий тухай дорвитой дурдаагүйг онцолсон юм. Энэ хүрээнд номын удаах бүлгүүдэд дээрх таван хэсгийг дэлгэрэнгүй задалж, ямар шинэ технологи, боломж байгааг дурдсан. <br><br></p>
<div class="uk-margin-bottom uk-margin-top"><iframe width="614" height="380" frameborder="0" allowfullscreen src="//www.youtube.com/embed/7A4npk1Deug?rel=0"></iframe>
</div><h3 class="text-uppercase text-blue text-bold"><br>Асуудал ба шийдэл </h3><p></p><p class="MsoNormal">Хүн төрөлхтний түүхийн 99.9 хувьд бид элдэв түлш, шатахуун ашиглахгүйгээр алхаж, морь унаж амьдарч ирсэн. Харин 1800 оноос зүтгүүрийн үйлдвэрлэл эрчтэй хөгжиж, тээврийн хэрэгслүүд гарч ирэх болсноор энэ бүхэн эхэлсэн билээ. Бид нүүрс, газрын тос зэрэг шатах ашигт малтмалыг ашигладаг болоод 200 жил л болж байгаа ч тэдгээргүйгээр амьдралаа явуулахааргүй болтол өдөр тутамд маань нэвтэрчээ. Хөгжиж буй орнуудад нүүрсний хэрэглээ пуужин мэт өссөөр байгаа. Тухайлбал, БНХАУ-д гэхэд 2000-2018 онд нүүрсний хэрэглээ гурав дахин өссөн. Энэ бол АНУ, Канад, Мексикийн хэрэглээг нийлүүлснээс ч их дүн юм. </p><p class="MsoNormal">Сайн мэдээ гэвэл, сүүлийн жилүүдэд сэргээгдэх эрчим хүчний үнэ өртөг буурсаар байна. Нарны эрчим хүч үйлдвэрлэх өртөг гэхэд 2010 онтой харьцуулахад 10 дахин буурсан. Гэвч нарны эрчим хүчний станц байгуулахад нүүрсний станцтай харьцуулахад 5-50 дахин том газар хэрэгтэй. Салхины хувьд нарныхаас 10 дахин том байх хэрэгтэй учир газар болон газрын байршил бол энэ салбарын хамгийн чухал хүчин зүйл ажээ.<br><br></p>
<p><img class="uk-width-1-1 lightbox" alt="" src="https://unread.today/files/48/c37235109ca86e8131a9a24665c6a518.jpeg"></p><p></p><p><br>Дэлхийн хүн ам 40 жилийн дараа гэхэд 10 тэрбум хүрэх тул хөдөө аж ахуй анхаарал тавих учиртай топ салбаруудын нэг яах аргагүй мөн. Энэ хүрээнд номд ургамлын гаралтай мах хэрэглэх, лабораторийн аргаар мах боловсруулах зэрэг сонирхолтой шийдлүүдийг тайлбарлажээ. </p><p>Мөн савтай сүү, ундаанаас ч хямд хэмээн тодотгож буй шатахуун бол тээврийн салбарын хүлэмжийн хийн шалтгаан болж байгаа. БНХАУ-д сүүлийн 10 жилд тээврийн хэрэгслээс ялгарах хүлэмжийн хий хоёр дахин өссөн байх жишээтэй. АНУ-д 2020 онд худалдагдсан нийт автомашины зөвхөн хоёрхон хувийг цахилгаан хөдөлгүүртэй автомашин эзэлж байна. Гол шийдэл нь, цахилгаан хөдөлгүүртэй автомашины хэрэглээг дэмжих хэмээн онцолж байлаа.</p>
<h3 class="text-uppercase text-blue text-bold">Дасан зохицох нь </h3><p></p><p class="MsoNormal">Инновац гэдэг нэг шөнийн дотор бий болдоггүй, олон жилийн туршилт, судалгаагаар бий болдог тул хүн төрөлхтөн уур амьсгалын өөрчлөлтөд дасан зохицох аргуудыг эрэлхийлэх учиртай. Өдгөө орлого багатай, ядуу иргэд хүлэмжийн хийн хариуцлага хүлээх ёстой хүмүүсийн хамгийн сүүлд бичигдэх ч хор хохирлыг нь хамгийн түрүүнд амсаж буй. Кени улсад амьдардаг иргэн АНУ-д амьдардаг хүнээс даруй 55 дахин бага нүүрсхүчлийн хий ялгаруулж байгаа хэр нь уур амьсгалаас үүдэлтэй өөрчлөлтөд америкчуудаас түрүүлж өртөх юм. </p><p class="MsoNormal">Цаашид хөдөө аж ахуйн салбарт ган гачиг, үер зэрэг байгалийн гамшигт үзэгдэл ойр ойрхон нүүрлэж, ургац хураахад хүндрэлтэй болох эрсдэлтэй буй. Тэр бүхнийг тооцож, юун түрүүнд буурай улс орнуудын эрүүл мэндийн салбарын тогтолцоог сайжруулах, халдварт өвчнөөс сэргийлэх, вакцины хүртээмжийг сайжруулах хэрэгтэй гэв. </p>
<p><img class="uk-width-1-1 lightbox" alt="" src="https://unread.today/files/48/64ca95a56bb02939f2c98b2ad788a964.jpeg"></p><p></p><p><br>Мөн гамшигт тэсвэртэй орон сууц, барилга, дэд бүтцийг хөгжүүлэх, үер усны далан барих зэрэг Б төлөвлөгөөг боловсруулах, бэлэн байхыг сануулж байлаа. Энэ чиглэлийн хөрөнгө оруулалтуудыг нэмж, олон нийтэд ач холбогдлыг нь ойлгуулах, байнга ярих хэрэгтэй аж. Төр, хувийн хэвшлийн харилцаа, технологийн дэвшил, инновац нь нэгэн зүгт хандаж, хамтарч ажиллаж чадвал үр дүн гарах нь гарцаагүй. Нэг нь илүү эсвэл дутуу байж болохгүйг олон орны жишээ, түүхээр тайлбарласныг та бүхэн сонирхож үзнэ буй за. Билл Гэйтс "Уур амьсгалын өөрчлөлтөд дасан зохицох, ногоон хөгжлийг бүтээнэ гэдэг амар зүйл огт биш юм. Урт хугацаа, өндөр хөрөнгө оруулалт, бүх нийтийн оролцоо, хүчин зүтгэл шаардана. Гэхдээ эцсийн үр дүн биднийг ирээдүйг бүтээнэ" хэмээн номын сүүлийн хэсэгт өгүүлсэн юм.</p><p>Энэ удаагийн номын хэлэлцүүлэгт банк санхүү, эрчим хүчний салбарын төлөөллүүд оролцож, санал бодлоо хуваалцсан нь онцлог байлаа. Мэргэжилтнүүдийн хувьд тухайн сэдвийн гүнд байгаа олон нуугдсан асуудлыг хөндөөгүй, санхүү, хөрөнгө оруулалт болон улс төрийн асуудлыг тодотгохгүйгээр хэт өөдрөг төсөөллөөр бичсэн гэх шүүмжлэлийг хэлсэн билээ. Гэхдээ уур амьсгалын өөрчлөлтийн талаарх ойлголт тааруу уншигчдад цогц, цэгцтэй ойлголт өгөх бүтээл болсон гэдэгт санал нийлэв.</p>
          </div>

"Unread Book Club" найм дахь удагийн хэлэлцүүлгээрээ Билл Гэйтсийн "How to Avoid a Climate Disaster" номыг сонгож, Clubhouse аппликэйшнээр дамжуулан ярилцлаа. "Microsoft" компанийн үүсгэн байгуулагч Билл Гэйтс уур амьсгалын өөрчлөлт, дэлхийн дулааарлыг тойрсон олон ээдрээтэй асуудлыг 15 жил анхааран судалж, энэ чиглэлийн эрдэмтэн судлаачидтай хамтран хэд хэдэн ногоон хөгжлийн төслийг хэрэгжүүлж буйн хувьд сурч мэдсэн бүхнээ цаасан дээр цэгцтэй буулгах сэдэл нь энэхүү ном байв. Уур амьсгалын өөрчлөлтийн тухай А-Я хүртэл цэгцтэй ойлголт өгч, хүн төрөлхтний хязгааргүй хэрэгцээ, хэв маяг юунд хөтөлж буйг хөндөн, шинэ технологи, инновацын шийдлүүдийг шигтгэсэн эл бүтээлийг тоймлон хүргэе.
Эрчим хүчний асуудлаас үүдсэн эргэцүүлэл
Уур амьсгалын тухай таны мэдэх ёстой хоёр тоо бий. Нэг нь 50 тэрбум, нөгөөх нь тэг. 50 тэрбум тонн бол хүн төрөлхтний агаар мандалд нэг жилд ялгаруулж буй хүлэмжийн хийн үзүүлэлт. Харин тэг бол бидний зорьж буй тоо.
Уур амьсгалын тухай асуудлыг гүнзгий судалж, олон нийтэд ярьж ойлгуулна гэж бодоогүй явсан Билл Гэйтс 20 жилийн өмнө Төв болон Өмнөд Африк, Өмнөд Азийн хөгжил буурай орнуудаар явж, төрөлт, нас баралт, өвчин зовлон зэрэг асуудлыг судалж явахдаа олон зуун сая иргэн цахилгаан, эрчим хүчний ямар ч эх үүсвэргүй нөхцөлд амьдарч буйг олж харжээ.
Өдгөө дэлхийд 860 сая хүн цахилгаангүй амьдарч буй. Эрчим хүчгүйгээр хүн сурч боловсрох, бүтээмжтэй ажиллах цаашлаад нийгэм, эдийн засгийг хөгжүүлэх тухай ярихад бэрх. Гэвч өдгөө эрчим хүч үйлдвэрлэх ихэнх арга техник үлэмж хэмжээний хүлэмжийн хий ялгаруулж буй тул хүн төрөлхтнийг алхам бүрдээ хариуцлагатай байж ногоон хөгжилд чиглэсэн технологи, инновацыг дэмжих сэдэл, шалтгааныг энэхүү номоор дамжуулан өгөхийг зорьжээ.
Номын агуулгыг нийт дөрвөн хэсэгт хувааж болох ба дэлхийн дулаарал, уур амьсгалын өөрчлөлтийн хор хөнөөл, сорилт бэрхшээл, шийдлийг тойрсон асуудлыг тун цэгцтэй, ойлгомжтой бичжээ. Сэдэвтэй холбоотой сүүлийн үеийн тоо баримт, судалгааг харамгүй хуваалцаж, эрдэмтэн судлаачдын тооцоо, таамгийг хачирлан оруулсан нь танин мэдэхүйн ач холбогдолтой байв. Ээдрээтэй сэдвийг энгийн уншигчдад зориулан тун сонирхолтой бичсэнийг хэлэлцүүлэгт оролцогчид онцолсон.

Хүлэмжийн хий хэмээх "хэцүү нэрт"
Цар тахлаас үүдсэн хөл хорио, түр зогсолтын улмаас дэлхий дахинд хүлэмжийн хийн ялгарал таван хувиар буурсан ч олон сая хүний үхэл, ажилгүйдлийн төлөөсөнд ирсэн. Таван тивийн өнцөг булан бүрд олон зуун үйлдвэр түр зогсолт хийж, бүтээн байгуулалтын ажлууд хойшилсон ч ердөө таван хувь буурч байна гэдэг ирээдүйд тэг болгохын тулд маш их зүйл өөрчлөх шаардлагатай байгааг илтгэнэ. Мөн нэгэнт ялгарсан нүүрсхүчлийн хий агаар мандалд маш удаан хугацааны турш байдаг аж. Одоогоор агаар мандалд байгаа нийт хүлэмжийн хийн тавны нэг нь ирэх 10 мянган жил арилахгүй нь.
Манай гариг дээр хүлэмжийн хий 1850 оноос хойш эрчимтэй нэмэгдэх болжээ. Хэрэв энэ хэвээр үргэлжилбэл XXI зууны дунд үед гэхэд агаарын дундаж температур 1.5-3 хэмээр нэмэгдэх магадлалтай. Үүний улмаас ган гачиг, хуурайшилт, байгалийн гамшигт үзэгдлийн тоо давтамж нэмэгдсэний улмаас олон зуун сая хүн ажилгүй болох, цаашилбал амь насыг нь авч одох эрсдэлтэй байна. Ковид-19 халдварын улмаас дэлхий дээр 100 мянган хүн тутмын 14 нь нас барж буй бол энэ зууны дунд гэхэд уур амьсгалын өөрчлөлтийн улмаас 100 мянган хүн тутмын 75 нь нас барах магадлалтай болжээ.

Хүлэмжийн хий хаанаас ялгарч байна вэ?
Үйлдвэрлэл (цемент, ган, хуванцар г.м) - 31%
Эрчим хүч - 27%
Хөдөө аж ахуй - 19%
Тээвэр - 16%
Халаах, сэрүүцүүлэх, хөлдөөх төхөөрөмж - 7%
Одоогоор ихэнх улсад байгаль орчны тухай хууль тогтоомж, зохицуулалтуудад уур амьсгалын өөрчлөлтийн эсрэг дорвитой бодлого тусгаагүй, асуудал гарч ирвэл шийдэхээс биш урьтаж бууруулах шийдэл үгүй аж. Яг л 1960 оны компьютер дээр хиймэл оюуныг бүтээх гэж буйтай адил хэмээн Билл Гэйтс харьцуулжээ. АНУ-ын Clean Air Act хуульд ч гэсэн хүлэмжийн хий тухай дорвитой дурдаагүйг онцолсон юм. Энэ хүрээнд номын удаах бүлгүүдэд дээрх таван хэсгийг дэлгэрэнгүй задалж, ямар шинэ технологи, боломж байгааг дурдсан.


Асуудал ба шийдэл
Хүн төрөлхтний түүхийн 99.9 хувьд бид элдэв түлш, шатахуун ашиглахгүйгээр алхаж, морь унаж амьдарч ирсэн. Харин 1800 оноос зүтгүүрийн үйлдвэрлэл эрчтэй хөгжиж, тээврийн хэрэгслүүд гарч ирэх болсноор энэ бүхэн эхэлсэн билээ. Бид нүүрс, газрын тос зэрэг шатах ашигт малтмалыг ашигладаг болоод 200 жил л болж байгаа ч тэдгээргүйгээр амьдралаа явуулахааргүй болтол өдөр тутамд маань нэвтэрчээ. Хөгжиж буй орнуудад нүүрсний хэрэглээ пуужин мэт өссөөр байгаа. Тухайлбал, БНХАУ-д гэхэд 2000-2018 онд нүүрсний хэрэглээ гурав дахин өссөн. Энэ бол АНУ, Канад, Мексикийн хэрэглээг нийлүүлснээс ч их дүн юм.
Сайн мэдээ гэвэл, сүүлийн жилүүдэд сэргээгдэх эрчим хүчний үнэ өртөг буурсаар байна. Нарны эрчим хүч үйлдвэрлэх өртөг гэхэд 2010 онтой харьцуулахад 10 дахин буурсан. Гэвч нарны эрчим хүчний станц байгуулахад нүүрсний станцтай харьцуулахад 5-50 дахин том газар хэрэгтэй. Салхины хувьд нарныхаас 10 дахин том байх хэрэгтэй учир газар болон газрын байршил бол энэ салбарын хамгийн чухал хүчин зүйл ажээ.

Дэлхийн хүн ам 40 жилийн дараа гэхэд 10 тэрбум хүрэх тул хөдөө аж ахуй анхаарал тавих учиртай топ салбаруудын нэг яах аргагүй мөн. Энэ хүрээнд номд ургамлын гаралтай мах хэрэглэх, лабораторийн аргаар мах боловсруулах зэрэг сонирхолтой шийдлүүдийг тайлбарлажээ.
Мөн савтай сүү, ундаанаас ч хямд хэмээн тодотгож буй шатахуун бол тээврийн салбарын хүлэмжийн хийн шалтгаан болж байгаа. БНХАУ-д сүүлийн 10 жилд тээврийн хэрэгслээс ялгарах хүлэмжийн хий хоёр дахин өссөн байх жишээтэй. АНУ-д 2020 онд худалдагдсан нийт автомашины зөвхөн хоёрхон хувийг цахилгаан хөдөлгүүртэй автомашин эзэлж байна. Гол шийдэл нь, цахилгаан хөдөлгүүртэй автомашины хэрэглээг дэмжих хэмээн онцолж байлаа.

Дасан зохицох нь
Инновац гэдэг нэг шөнийн дотор бий болдоггүй, олон жилийн туршилт, судалгаагаар бий болдог тул хүн төрөлхтөн уур амьсгалын өөрчлөлтөд дасан зохицох аргуудыг эрэлхийлэх учиртай. Өдгөө орлого багатай, ядуу иргэд хүлэмжийн хийн хариуцлага хүлээх ёстой хүмүүсийн хамгийн сүүлд бичигдэх ч хор хохирлыг нь хамгийн түрүүнд амсаж буй. Кени улсад амьдардаг иргэн АНУ-д амьдардаг хүнээс даруй 55 дахин бага нүүрсхүчлийн хий ялгаруулж байгаа хэр нь уур амьсгалаас үүдэлтэй өөрчлөлтөд америкчуудаас түрүүлж өртөх юм.
Цаашид хөдөө аж ахуйн салбарт ган гачиг, үер зэрэг байгалийн гамшигт үзэгдэл ойр ойрхон нүүрлэж, ургац хураахад хүндрэлтэй болох эрсдэлтэй буй. Тэр бүхнийг тооцож, юун түрүүнд буурай улс орнуудын эрүүл мэндийн салбарын тогтолцоог сайжруулах, халдварт өвчнөөс сэргийлэх, вакцины хүртээмжийг сайжруулах хэрэгтэй гэв.

Мөн гамшигт тэсвэртэй орон сууц, барилга, дэд бүтцийг хөгжүүлэх, үер усны далан барих зэрэг Б төлөвлөгөөг боловсруулах, бэлэн байхыг сануулж байлаа. Энэ чиглэлийн хөрөнгө оруулалтуудыг нэмж, олон нийтэд ач холбогдлыг нь ойлгуулах, байнга ярих хэрэгтэй аж. Төр, хувийн хэвшлийн харилцаа, технологийн дэвшил, инновац нь нэгэн зүгт хандаж, хамтарч ажиллаж чадвал үр дүн гарах нь гарцаагүй. Нэг нь илүү эсвэл дутуу байж болохгүйг олон орны жишээ, түүхээр тайлбарласныг та бүхэн сонирхож үзнэ буй за. Билл Гэйтс "Уур амьсгалын өөрчлөлтөд дасан зохицох, ногоон хөгжлийг бүтээнэ гэдэг амар зүйл огт биш юм. Урт хугацаа, өндөр хөрөнгө оруулалт, бүх нийтийн оролцоо, хүчин зүтгэл шаардана. Гэхдээ эцсийн үр дүн биднийг ирээдүйг бүтээнэ" хэмээн номын сүүлийн хэсэгт өгүүлсэн юм.
Энэ удаагийн номын хэлэлцүүлэгт банк санхүү, эрчим хүчний салбарын төлөөллүүд оролцож, санал бодлоо хуваалцсан нь онцлог байлаа. Мэргэжилтнүүдийн хувьд тухайн сэдвийн гүнд байгаа олон нуугдсан асуудлыг хөндөөгүй, санхүү, хөрөнгө оруулалт болон улс төрийн асуудлыг тодотгохгүйгээр хэт өөдрөг төсөөллөөр бичсэн гэх шүүмжлэлийг хэлсэн билээ. Гэхдээ уур амьсгалын өөрчлөлтийн талаарх ойлголт тааруу уншигчдад цогц, цэгцтэй ойлголт өгөх бүтээл болсон гэдэгт санал нийлэв.

"Unread Book Club" найм дахь удагийн хэлэлцүүлгээрээ Билл Гэйтсийн "How to Avoid a Climate Disaster" номыг сонгож, Clubhouse аппликэйшнээр дамжуулан ярилцлаа. "Microsoft" компанийн үүсгэн байгуулагч Билл Гэйтс уур амьсгалын өөрчлөлт, дэлхийн дулааарлыг тойрсон олон ээдрээтэй асуудлыг 15 жил анхааран судалж, энэ чиглэлийн эрдэмтэн судлаачидтай хамтран хэд хэдэн ногоон хөгжлийн төслийг хэрэгжүүлж буйн хувьд сурч мэдсэн бүхнээ цаасан дээр цэгцтэй буулгах сэдэл нь энэхүү ном байв. Уур амьсгалын өөрчлөлтийн тухай А-Я хүртэл цэгцтэй ойлголт өгч, хүн төрөлхтний хязгааргүй хэрэгцээ, хэв маяг юунд хөтөлж буйг хөндөн, шинэ технологи, инновацын шийдлүүдийг шигтгэсэн эл бүтээлийг тоймлон хүргэе.
### Эрчим хүчний асуудлаас үүдсэн эргэцүүлэл
Уур амьсгалын тухай таны мэдэх ёстой хоёр тоо бий. Нэг нь 50 тэрбум, нөгөөх нь тэг. 50 тэрбум тонн бол хүн төрөлхтний агаар мандалд нэг жилд ялгаруулж буй хүлэмжийн хийн үзүүлэлт. Харин тэг бол бидний зорьж буй тоо.
Уур амьсгалын тухай асуудлыг гүнзгий судалж, олон нийтэд ярьж ойлгуулна гэж бодоогүй явсан Билл Гэйтс 20 жилийн өмнө Төв болон Өмнөд Африк, Өмнөд Азийн хөгжил буурай орнуудаар явж, төрөлт, нас баралт, өвчин зовлон зэрэг асуудлыг судалж явахдаа олон зуун сая иргэн цахилгаан, эрчим хүчний ямар ч эх үүсвэргүй нөхцөлд амьдарч буйг олж харжээ.
Өдгөө дэлхийд 860 сая хүн цахилгаангүй амьдарч буй. Эрчим хүчгүйгээр хүн сурч боловсрох, бүтээмжтэй ажиллах цаашлаад нийгэм, эдийн засгийг хөгжүүлэх тухай ярихад бэрх. Гэвч өдгөө эрчим хүч үйлдвэрлэх ихэнх арга техник үлэмж хэмжээний хүлэмжийн хий ялгаруулж буй тул хүн төрөлхтнийг алхам бүрдээ хариуцлагатай байж ногоон хөгжилд чиглэсэн технологи, инновацыг дэмжих сэдэл, шалтгааныг энэхүү номоор дамжуулан өгөхийг зорьжээ.
Номын агуулгыг нийт дөрвөн хэсэгт хувааж болох ба дэлхийн дулаарал, уур амьсгалын өөрчлөлтийн хор хөнөөл, сорилт бэрхшээл, шийдлийг тойрсон асуудлыг тун цэгцтэй, ойлгомжтой бичжээ. Сэдэвтэй холбоотой сүүлийн үеийн тоо баримт, судалгааг харамгүй хуваалцаж, эрдэмтэн судлаачдын тооцоо, таамгийг хачирлан оруулсан нь танин мэдэхүйн ач холбогдолтой байв. Ээдрээтэй сэдвийг энгийн уншигчдад зориулан тун сонирхолтой бичсэнийг хэлэлцүүлэгт оролцогчид онцолсон.
### Хүлэмжийн хий хэмээх "хэцүү нэрт"
Цар тахлаас үүдсэн хөл хорио, түр зогсолтын улмаас дэлхий дахинд хүлэмжийн хийн ялгарал таван хувиар буурсан ч олон сая хүний үхэл, ажилгүйдлийн төлөөсөнд ирсэн. Таван тивийн өнцөг булан бүрд олон зуун үйлдвэр түр зогсолт хийж, бүтээн байгуулалтын ажлууд хойшилсон ч ердөө таван хувь буурч байна гэдэг ирээдүйд тэг болгохын тулд маш их зүйл өөрчлөх шаардлагатай байгааг илтгэнэ. Мөн нэгэнт ялгарсан нүүрсхүчлийн хий агаар мандалд маш удаан хугацааны турш байдаг аж. Одоогоор агаар мандалд байгаа нийт хүлэмжийн хийн тавны нэг нь ирэх 10 мянган жил арилахгүй нь.
Манай гариг дээр хүлэмжийн хий 1850 оноос хойш эрчимтэй нэмэгдэх болжээ. Хэрэв энэ хэвээр үргэлжилбэл XXI зууны дунд үед гэхэд агаарын дундаж температур 1.5-3 хэмээр нэмэгдэх магадлалтай. Үүний улмаас ган гачиг, хуурайшилт, байгалийн гамшигт үзэгдлийн тоо давтамж нэмэгдсэний улмаас олон зуун сая хүн ажилгүй болох, цаашилбал амь насыг нь авч одох эрсдэлтэй байна. Ковид-19 халдварын улмаас дэлхий дээр 100 мянган хүн тутмын 14 нь нас барж буй бол энэ зууны дунд гэхэд уур амьсгалын өөрчлөлтийн улмаас 100 мянган хүн тутмын 75 нь нас барах магадлалтай болжээ.
**Хүлэмжийн хий хаанаас ялгарч байна вэ?**
*Үйлдвэрлэл (цемент, ган, хуванцар г.м) - 31%*
*Эрчим хүч - 27%*
*Хөдөө аж ахуй - 19%*
*Тээвэр - 16%*
*Халаах, сэрүүцүүлэх, хөлдөөх төхөөрөмж - 7%*
Одоогоор ихэнх улсад байгаль орчны тухай хууль тогтоомж, зохицуулалтуудад уур амьсгалын өөрчлөлтийн эсрэг дорвитой бодлого тусгаагүй, асуудал гарч ирвэл шийдэхээс биш урьтаж бууруулах шийдэл үгүй аж. Яг л 1960 оны компьютер дээр хиймэл оюуныг бүтээх гэж буйтай адил хэмээн Билл Гэйтс харьцуулжээ. АНУ-ын Clean Air Act хуульд ч гэсэн хүлэмжийн хий тухай дорвитой дурдаагүйг онцолсон юм. Энэ хүрээнд номын удаах бүлгүүдэд дээрх таван хэсгийг дэлгэрэнгүй задалж, ямар шинэ технологи, боломж байгааг дурдсан.
### Асуудал ба шийдэл
Хүн төрөлхтний түүхийн 99.9 хувьд бид элдэв түлш, шатахуун ашиглахгүйгээр алхаж, морь унаж амьдарч ирсэн. Харин 1800 оноос зүтгүүрийн үйлдвэрлэл эрчтэй хөгжиж, тээврийн хэрэгслүүд гарч ирэх болсноор энэ бүхэн эхэлсэн билээ. Бид нүүрс, газрын тос зэрэг шатах ашигт малтмалыг ашигладаг болоод 200 жил л болж байгаа ч тэдгээргүйгээр амьдралаа явуулахааргүй болтол өдөр тутамд маань нэвтэрчээ. Хөгжиж буй орнуудад нүүрсний хэрэглээ пуужин мэт өссөөр байгаа. Тухайлбал, БНХАУ-д гэхэд 2000-2018 онд нүүрсний хэрэглээ гурав дахин өссөн. Энэ бол АНУ, Канад, Мексикийн хэрэглээг нийлүүлснээс ч их дүн юм.
Сайн мэдээ гэвэл, сүүлийн жилүүдэд сэргээгдэх эрчим хүчний үнэ өртөг буурсаар байна. Нарны эрчим хүч үйлдвэрлэх өртөг гэхэд 2010 онтой харьцуулахад 10 дахин буурсан. Гэвч нарны эрчим хүчний станц байгуулахад нүүрсний станцтай харьцуулахад 5-50 дахин том газар хэрэгтэй. Салхины хувьд нарныхаас 10 дахин том байх хэрэгтэй учир газар болон газрын байршил бол энэ салбарын хамгийн чухал хүчин зүйл ажээ.
Дэлхийн хүн ам 40 жилийн дараа гэхэд 10 тэрбум хүрэх тул хөдөө аж ахуй анхаарал тавих учиртай топ салбаруудын нэг яах аргагүй мөн. Энэ хүрээнд номд ургамлын гаралтай мах хэрэглэх, лабораторийн аргаар мах боловсруулах зэрэг сонирхолтой шийдлүүдийг тайлбарлажээ.
Мөн савтай сүү, ундаанаас ч хямд хэмээн тодотгож буй шатахуун бол тээврийн салбарын хүлэмжийн хийн шалтгаан болж байгаа. БНХАУ-д сүүлийн 10 жилд тээврийн хэрэгслээс ялгарах хүлэмжийн хий хоёр дахин өссөн байх жишээтэй. АНУ-д 2020 онд худалдагдсан нийт автомашины зөвхөн хоёрхон хувийг цахилгаан хөдөлгүүртэй автомашин эзэлж байна. Гол шийдэл нь, цахилгаан хөдөлгүүртэй автомашины хэрэглээг дэмжих хэмээн онцолж байлаа.
### Дасан зохицох нь
Инновац гэдэг нэг шөнийн дотор бий болдоггүй, олон жилийн туршилт, судалгаагаар бий болдог тул хүн төрөлхтөн уур амьсгалын өөрчлөлтөд дасан зохицох аргуудыг эрэлхийлэх учиртай. Өдгөө орлого багатай, ядуу иргэд хүлэмжийн хийн хариуцлага хүлээх ёстой хүмүүсийн хамгийн сүүлд бичигдэх ч хор хохирлыг нь хамгийн түрүүнд амсаж буй. Кени улсад амьдардаг иргэн АНУ-д амьдардаг хүнээс даруй 55 дахин бага нүүрсхүчлийн хий ялгаруулж байгаа хэр нь уур амьсгалаас үүдэлтэй өөрчлөлтөд америкчуудаас түрүүлж өртөх юм.
Цаашид хөдөө аж ахуйн салбарт ган гачиг, үер зэрэг байгалийн гамшигт үзэгдэл ойр ойрхон нүүрлэж, ургац хураахад хүндрэлтэй болох эрсдэлтэй буй. Тэр бүхнийг тооцож, юун түрүүнд буурай улс орнуудын эрүүл мэндийн салбарын тогтолцоог сайжруулах, халдварт өвчнөөс сэргийлэх, вакцины хүртээмжийг сайжруулах хэрэгтэй гэв.
Мөн гамшигт тэсвэртэй орон сууц, барилга, дэд бүтцийг хөгжүүлэх, үер усны далан барих зэрэг Б төлөвлөгөөг боловсруулах, бэлэн байхыг сануулж байлаа. Энэ чиглэлийн хөрөнгө оруулалтуудыг нэмж, олон нийтэд ач холбогдлыг нь ойлгуулах, байнга ярих хэрэгтэй аж. Төр, хувийн хэвшлийн харилцаа, технологийн дэвшил, инновац нь нэгэн зүгт хандаж, хамтарч ажиллаж чадвал үр дүн гарах нь гарцаагүй. Нэг нь илүү эсвэл дутуу байж болохгүйг олон орны жишээ, түүхээр тайлбарласныг та бүхэн сонирхож үзнэ буй за. Билл Гэйтс "Уур амьсгалын өөрчлөлтөд дасан зохицох, ногоон хөгжлийг бүтээнэ гэдэг амар зүйл огт биш юм. Урт хугацаа, өндөр хөрөнгө оруулалт, бүх нийтийн оролцоо, хүчин зүтгэл шаардана. Гэхдээ эцсийн үр дүн биднийг ирээдүйг бүтээнэ" хэмээн номын сүүлийн хэсэгт өгүүлсэн юм.
Энэ удаагийн номын хэлэлцүүлэгт банк санхүү, эрчим хүчний салбарын төлөөллүүд оролцож, санал бодлоо хуваалцсан нь онцлог байлаа. Мэргэжилтнүүдийн хувьд тухайн сэдвийн гүнд байгаа олон нуугдсан асуудлыг хөндөөгүй, санхүү, хөрөнгө оруулалт болон улс төрийн асуудлыг тодотгохгүйгээр хэт өөдрөг төсөөллөөр бичсэн гэх шүүмжлэлийг хэлсэн билээ. Гэхдээ уур амьсгалын өөрчлөлтийн талаарх ойлголт тааруу уншигчдад цогц, цэгцтэй ойлголт өгөх бүтээл болсон гэдэгт санал нийлэв.