Яг одоо танай хөргөгчинд хэдэн өнгийн хүнс байна вэ?
<div class="article-body no-wide-image">
          <p><img class="uk-width-1-1 lightbox" alt="" src="https://unread.today/files/ab36d712-71ff-4ad9-896e-6ebb29ee892b/3baa8e9197419c347328e71622089613.jpg"></p><p></p><p>Насанд хүрсэн хүн өдөрт хамгийн багадаа <a href="https://www.who.int/data/gho/indicator-metadata-registry/imr-details/3417" target="_blank">400 гр</a> жимс, ногоог хэрэглэх нь зохистой хэмээн ДЭМБ-аас хийсэн судалгаагаар тогтоожээ. Энэхүү зөвлөгөөн дээр үндэслэн “Өдөрт тавыг идэж бай” гэсэн тун энгийн зааварчилгааг ч эрүүл мэндийн байгууллагууд гаргасан. Өөрөөр хэлбэл, өдрийн турш хэрэгцээт шим тэжээлээ авахын тулд та ойролцоогоор 80 гр жинтэй таван ширхэг, цардууллагаас бусад бүх төрлийн жимс, хүнсний ногоо хэрэглэхэд хангалттай гэсэн үг. Маш энгийн дэглэм байгаа биз?</p><p>Гэвч махны хэрэглээ өндөртэй монголчуудын хувьд эрүүл, тэнцвэрт хооллолтын амин чухал хэсэг болсон хүнсний ногоо, жимс жимсгэнийн хэрэглээ харьцангуй бага. Уур амьсгалын нөхцөл, газар зүйн онцлог, цаашлаад хүнсний ногоо тариалах хугацаа богино зэрэг олон хүчин зүйлийн улмаас бид хэрэглээнийхээ ердөө <a href="https://www.adb.org/sites/default/files/publication/674011/vegetable-production-value-chains-mongolia-mn.pdf" target="_blank">60 орчим хувийг</a> дотоодоос хангаж буй бөгөөд жилдээ <a href="https://www.adb.org/sites/default/files/publication/674011/vegetable-production-value-chains-mongolia-mn.pdf" target="_blank">500 сая орчим ам.долларыг </a>хүнсний бүтээгдэхүүний импортод зарцуулж байгаа юм.</p><p>2030 он гэхэд бид үр тариа, төмс, хүнсний ногооны дотоодын хэрэгцээг хангахаар газар тариалан эрчимжүүлэн хөгжүүлнэ гэж Монгол Улсын Тогтвортой хөгжлийн зорилгодоо тусгасан. Тэгвэл амлалтаа биелүүлэхийн тулд найман жилийн дотор иргэдийнхээ витамин, эрдэс, эслэгийн хэрэгцээг хангахуйц хүнсний ногоог дотооддоо тариалдаг болж чадах уу? Зорилгодоо хүрэхийн тулд бидний өмнө ямар саад бэрхшээл тулгарч байгаа вэ?</p><p>Тогтвортой хөгжлийг дэмжигч <a href="https://www.khanbank.com/mn/personal" target="_blank">ХААН Банктай </a>хамтран бэлтгэдэг цахим товхимлын ээлжит дугаартаа бид эдгээр асуултын хариуг эрж, Монгол Улсын хүнсний ногооны тариалан эрхлэлтийн асуудлыг хөндлөө.</p><p><br></p>
<p><img class="uk-width-1-1 lightbox" alt="" src="https://unread.today/files/ab36d712-71ff-4ad9-896e-6ebb29ee892b/522eca0336c5c039b41f72cf7bd65109.jpg"></p><h3 class="text-uppercase text-blue text-bold"><div>хүнсний ногоо, жимс жимсгэнийн хэрэгцээг дотоодоосоо хангах боломжтой юу?</div></h3><p></p><p dir="ltr">Цар тахлаас үүдэн сүүлийн хоёр жилийн турш манай улсын зах зээлд хүнсний ногоо, жимс жимсгэнэ хомсдож, үнэ нь эрс өссөн зэрэг олон асуудал тулгарсныг хэн хүнгүй мэдэх биз ээ. </p><p dir="ltr">Монгол Улсын хувьд хүнсний ногооны тариалан бол харьцангуй шинэ салбар. Мал аж ахуй дагнан эрхэлдэг нүүдэлчин монголчуудын хувьд олон зуун жилийн турш хүнсний гол нэрийн бүтээгдэхүүн нь мах, сүү, гурил болон байгалийн ургамал, жимсний гаралтай цөөн бүтээгдэхүүн байсаар ирсэн. Одоогоос 100 хүрэхгүй жилийн өмнө буюу өнгөрсөн зууны дунд үеэс манай улсад ногооны аж ахуй үүсэж, улмаар төмс, сонгино, лууван, байцаа зэрэг түгээмэл тариалдаг ногоонууд аажмаар бидний хооллох соёлын салшгүй нэгэн хэсэг болсон билээ. </p><p dir="ltr">Өнөөдрийн байдлаар монголчууд гурил, гурилан бүтээгдэхүүн болон мах, төмсний хэрэглээгээ дотоодоо бүрэн хангаж байгаа бол хүнсний ногооныхоо<a href="https://www.adb.org/sites/default/files/publication/674011/vegetable-production-value-chains-mongolia-mn.pdf" target="_blank"> 40 гаруй хувийг</a> импортоор худалдан авч байгаа юм. Түүнчлэн жимс, жимсгэнийн хэрэглээнийхээ ердөө <a href="https://www.adb.org/sites/default/files/publication/674011/vegetable-production-value-chains-mongolia-mn.pdf" target="_blank">14 хувийг л</a> дотооддоо тариалж чадаж байна. Эх орондоо тариалсан жимсний <a href="https://www.adb.org/sites/default/files/publication/674011/vegetable-production-value-chains-mongolia-mn.pdf" target="_blank">80 гаруй хувийг </a>чацаргана дангаараа эзэлж буйг мөн онцлууштай.</p><p dir="ltr">Монгол орны уур амьсгалын нөхцөлөөс үүдэн хүнсний ногоо тариалах хугацаа маш богино байдаг нь асуудлын гол шалтгаан. Өөрөөр хэлбэл, ногоо зах зээлд гарах оргил үе нь шинэ ургацын дараа буюу наймдугаар сарын эцсээс арванхоёрдугаар сарын эцэс хүртэл жилийн ганцхан улирал. Өвөл, хаврын улирал дуусахад зах дээр Монголд ургуулан цэцэгт байцай, өргөст хэмх, шанцай, вандуй, чинжүү, улаан лооль зэрэг түргэн мууддаг эсвэл шинэхэн ногооны нийлүүлэлт хомсддог жамтай. Тийм ч учраас өнгөрсөн онд л гэхэд манай улс <a href="https://mofa.gov.mn/exp/ckfinder/userfiles/files/jims01.pdf" target="_blank">51.6 мянган тонн хүнсний ногоо, 22 мянган тонн жимс, </a>жимсгэнийг гаднын улс орнуудаас худалдан авчээ.</p><p dir="ltr"><br></p>
<p><img class="uk-width-1-1 lightbox" alt="" src="https://unread.today/files/ab36d712-71ff-4ad9-896e-6ebb29ee892b/c5b443e261dbde2621e405f95aeeb15e.jpg"></p><h3 class="text-uppercase text-blue text-bold"><div><br></div><div>бидний экспортлох боломжтой жимс жимсгэнэ, хүнс юу вэ?</div></h3><p></p><p>2030 он гэхэд бид чацаргана жимсийг одоогийнхоос даруй <a href="https://mofa.gov.mn/exp/ckfinder/userfiles/files/jims01.pdf" target="_blank">хоёр дахин их га</a> талбайд тариалах зорилготой. Хэрвээ энэхүү зорилгоо биелүүлж чадваас чацаргана жимсийг өөрсдийн нэгэн брэнд болгох бололцоо бүрэн дүүрэн бий. Үүний тулд тариалан эрхлэх боломжтой газар нутагт томоохон аж ахуй байгуулах, суулгац үржүүлгийн нэгдсэн төв бий болгох, тариаланчдад урт хугацааны зээл олгох, үр жимсээ өгсөн модонд урамшуулал олгох зэрэг бодлогыг төрөөс хэрэгжүүлэхээр төлөвлөж буй. </p><p><br></p>
<p><img class="uk-width-1-1 lightbox" alt="" src="https://unread.today/files/ab36d712-71ff-4ad9-896e-6ebb29ee892b/e4f4c3830eac81d9f58ca4784a4db58b.jpeg"></p><h3 class="text-uppercase text-blue text-bold"><div><br></div><div>"GOOGLE"-ДЭХЭЭС ЗАЛХУУРСАН АСУУЛТ </div></h3><p></p><p dir="ltr"><em><strong>Тариалан эрхлэлтийн улмаас үүсэх хөрсний доройтол, нөхөн сэргээлтийн асуудал ямар түвшинд байна вэ?</strong></em></p><p dir="ltr">НҮБ-ын судалгаагаар хэрэв бид цөлжилтийн эсрэг ямар нэгэн арга хэмжээ авахгүй бол <a href="http://content.page.mn/uploads/users/45/files/combinepdf%20(1)(1).pdf" target="_blank">60 жилийн дараа гэхэд</a> Хэнтий, Хөвсгөл аймгуудаас бусад Монгол орны бүх газар нутаг цөлжинө гэсэн харамсалтай тооцоолол бий. Бэлчээрийн даац хэтэрч буй нь цөлжилтийн тэргүүн шалтгаануудын нэг. Гэхдээ газар тариалангаас үүдэх хөрсний доройтлын асуудлыг анзаарахгүй орхиж болохгүй.</p><p dir="ltr">Тариалангийн хөрсөнд ямар нэгэн шим тэжээлийн бордоо хэрэглэхгүй, удаан хугацаагаар ашиглахад хөрсний үржил шим муудаж улмаар ургац багасдаг. Мөн нэг төрлийн таримлыг удаан хугацаанд дагнан тариалахад хөрсөнд шим тэжээлийн тодорхой бодисын агууламж бууран үржил шим нь мууддаг талтай. Тариалан эрхэлж эхэлсэн 1960-аад оноос хойш Монгол орны тариалангийн хөрсний үржил шимийн түвшин тасралтгүй буурч байгааг судлаачид <a href="http://content.page.mn/uploads/users/45/files/combinepdf%20(1)(1).pdf" target="_blank">анхааруулсаар байгаа юм.</a></p><p dir="ltr">Нэгэнт үржил шим нь муудаж доройтсон хөрсийг нөхөн сэргээх тун ярвигтай тул хөрсийг эхнээс нь шим бордоогоор бордох, элэгдэл эвдрэлээс хамгаалах зэргээр байнга тордох нь илүү үр дүнтэй шийдэл нь ойлгомжтой. Дэлхий нийтийн хувьд тариалангийн хөрсийг элэгдлээс хамгаалах хамгийн шилдэг аргыг ойн зурвас гэж үздэг аж. Манай оронд тариалангийн талбайн ойн зурвас бараг байхгүй тул байгуулах ажлыг эрчимжүүлэх нэн шаардлагатай байна.</p><p dir="ltr"><br></p>
<p><img class="uk-width-1-1 lightbox" alt="" src="https://unread.today/files/ab36d712-71ff-4ad9-896e-6ebb29ee892b/b99cb682250661bf155f515070b60153.jpg"></p><p></p><p><em><strong><br></strong></em></p><p><em><strong>Тариалан эрхлэгчдийг дэмжиж, үндэсний үйлдвэрлэлээ хөгжүүлэх боломжууд юу байна вэ?</strong></em></p><p dir="ltr">Шатахуун болон хилийн хязгаарлалт, Орос-Укрианы дайн гэх мэт олон хүчин зүйл үүнд нөлөөлж буй. Импортын хүнснээс хараат манай улсын хувьд сүүлийн нэг жилийн дотор хүнсний ногооны дундаж үнэ <a href="http://eagle.mn/r/103767" target="_blank">82.4 хувиар</a> өсчээ. Дэлхий дахинд ч ажиллах хүч, эрчим хүчний зардал нэмэгдэж, нийлүүлэлтийн сүлжээтэй холбоотой асуудлаас үүдэн өнгөрсөн сард хүнсний бүтээгдэхүүний үнэ сүүлийн <a href="https://newspress.mn/v1/%D0%94%D1%8D%D0%BB%D1%85%D0%B8%D0%B9%D0%BD-%D0%BC%D1%8D%D0%B4%D1%8D%D1%8D/news/29797" target="_blank">40 жилд</a> хамгийн өндөр хувиар нэмэгдэж. </p><p dir="ltr">Сонирхуулахад, нийслэл хотод оршин суугаа дундаж орлоготой өрхийн сарын орлогын <a href="https://www.1212.mn/tables.aspx?tbl_id=DT_NSO_1900_018V1&amp;RESIDENT1_select_all=0&amp;RESIDENT1SingleSelect=&amp;HSES1_select_all=0&amp;HSES1SingleSelect=_1111_111&amp;YearQ_select_all=0&amp;YearQSingleSelect=_202201&amp;viewtype=table" target="_blank">27 хувийг </a>хүнсний зардал дангаараа эзэлдэг бол Америкийн хувьд энэ үзүүлэлт дөнгөж <a href="https://migration.ucdavis.edu/rmn/more.php?id=2492" target="_blank">13 хувьтай</a> байна. Үүнээс харахад, бид хүнсний хэрэгцээгээ дотоодоосоо нэн даруй хангаж эхлэхгүй бол хэт үнэтэй жимс, ногоо хэрэглэх боломжтой өрхийн тоо жил ирэх тусам цөөрч, улмаар шим тэжээлийн дутагдал, эрүүл мэндийн олон асуудал үүсэх магадлал өндөртэй.</p><p dir="ltr"><br></p>
<p><img class="uk-width-1-1 lightbox" alt="" src="https://unread.today/files/ab36d712-71ff-4ad9-896e-6ebb29ee892b/72cf64e65b89f5f9b9273b18560231cb.jpg"></p><p></p><p><em><strong><br></strong></em></p><p><em><strong>Зөвлөгөө:</strong></em><br><br>Төрөл бүрийн өнгө алагласан жимс, ногоог өдөр тутамдаа түлхүү хэрэглэх гол шалтгаан нь байгалийн антиоксидантаар баялаг, фото химийн бодис агуулдагт оршиж буй. Өнгө, өнгийн ногоонууд таны биед ямар ач тустайг товчхон дурдвал:<br></p><p><br></p>
<p><img class="uk-width-1-1 lightbox" alt="" src="https://unread.today/files/ab36d712-71ff-4ad9-896e-6ebb29ee892b/aad97ba361ae8d5d28c703b8840e4fbc.jpg"></p><h3 class="text-uppercase text-blue text-bold"><div><br></div><div>САЛБАРЫН ОНЦЛОХ МЭДЭЭ</div></h3><p></p><p>- Өнгөрсөн 70 жилийн хугацаанд газар тариалангийн салбар дахь усалгаа, бордоо, ургац хураах аргууд өөрчлөгдсөний улмаас бидний идэж буй хүнсэн дэх уураг, кальци, төмөр, витамин C, B2 бага багаар буурч буйг судлаачид <a href="https://www.nationalgeographic.com/magazine/article/fruits-and-vegetables-are-less-nutritious-than-they-used-to-be" target="_blank">сануулж эхэллээ.</a></p><p>- Хятадын эрдэмтэд ган гачигт тэсвэртэй, төрөл бүрийн ургамлын өвчлөлийг эсэргүүцэх чадвар сайтай шинэ сортын буудайн үрийг дэлхийн тойрог зам дахь сансрын станцдаа амжилттай <a href="https://www.bbc.com/future/article/20220708-how-china-is-creating-new-foods-in-space%20" target="_blank">гарган авчээ.</a></p><p>- Атрын IV аяны хүрээнд ХХААХҮЯ <a href="https://www.arslan.mn/636138/item" target="_blank">2025 он гэхэд </a>687 мянган га талбайд тариалалт хийж, 313 мянган га талбайг уриншлан, нийт үйлдвэрлэх бүтээгдэхүүний төсвийг 1.4 их наяд төгрөгт хүргэх зорилттой ажиллаж байна.</p><p>- Эрдэнэт үйлдвэр, ШУА хамтран ойн генетик нөөцийн төв, хөрс ба бордоо боловсруулах биотехнологийн үйлдвэр, автомат мод үржүүлгийн цогцолбор зэрэг гурван үндсэн бүтцээс бүрдэх "Ойн инновацын эрдэнэт парк"-ыг <a href="https://ac.mn/c/r?content=3014174" target="_blank">ирэх онд</a> ашиглалтанд оруулахаар төлөвлөж байна.</p><p><br></p>
<p><img class="uk-width-1-1 lightbox" alt="" src="https://unread.today/files/ab36d712-71ff-4ad9-896e-6ebb29ee892b/48654d2539850a6154eb3b85d543e399.jpg"></p><h3 class="text-uppercase text-blue text-bold"><div><br></div><div>САНАЛ БОЛГОХ НЬ</div></h3><p></p><p><strong>ВИДЕО:</strong></p><p dir="ltr">Жолоочгүй трактор, дрон, робот гээд дижитал технологи хөгжихийн хэрээр хөдөө аж ахуйн салбар хэрхэн өөрчлөгдөж, хувьсах вэ? Газар тариалангийн ирээдүйн тухай тун сонирхолтой таамаглалуудыг энэхүү видеоноос үзээрэй. <br><br></p><p><strong style='caret-color: rgb(0, 0, 0); color: rgb(0, 0, 0); font-family: "open sans", "helvetica neue", helvetica, arial, sans-serif; font-size: 15px;'> <a href="https://www.youtube.com/watch?v=qwNVNE83Udo" target="_blank">THE FUTURE OF FARMING</a></strong><br><br><strong>КИНО: </strong>BBC мэдээллийн агентлагаас бэлтгэсэн “Follow the food” гурван бүлэг бүхий баримтат бүтээл нь бидний идэж буй хоол хүнс хаана ургаж эцэстээ хөргөгчид залардаг тухай хийгээд ирээдүйн шинэ технологиуд хөдөө аж ахуйн салбарыг хэрхэн өөрчилж болох тухай маш гайхалтай олон санааг дэвшүүлснээрээ онцлог. Хэрэв танд цаг зав хомс байгаа бол ерөнхий санааг нь базсан нийтлэлүүдийг ч унших боломжтой. <br><br><strong style='caret-color: rgb(0, 0, 0); color: rgb(0, 0, 0); font-family: "open sans", "helvetica neue", helvetica, arial, sans-serif; font-size: 15px;'><a href="https://www.bbc.com/future/bespoke/follow-the-food/" target="_blank">FOLLOW THE FOOD</a></strong><br><br><strong>ПОДКАСТ: </strong>Чухам яагаад ургамлын гаралтай хүнсийг өдөр тутмын хооллолтдоо түлхүү хэрэглэвэл зохистой тухай энэхүү подкастаас дэлгэрэнгүй мэдээлэл аваарай.<br><br><a href="https://www.youtube.com/watch?v=ZYx0oHNt41k" target="_blank"><strong>МАХ ИДЭХГҮЙ АМЬДРАХ ШАЛТГААН: Д.БУМ-ЭРДЭНЭ </strong></a><br><br><strong>НОМ</strong>: "Хүнс" гэдэг нэг талдаа амьдралын үндэс харин нөгөө талаасаа асар их мөнгө эргэлдэж буй, хамгийн ашигтай бизнесийн салбар. Тиймдээ ч бизнес эрхлэгчид бидэнд өдөр бүхэн бие махбодод ямар нэгэн байдлаар ашигтай гэх шошго зүүсэн уул овоо мэт их бүтээгдэхүүнийг санал болгодог. Харин энэхүү бүтээл нь хамгийн энгийн хүнсийг ч зүй зохистой хэрэглэж чадваас хүн хангалттай эрүүл, аз жаргалтай амьдарч чадах тухай өгүүлэх юм.<br><br><strong><a href="https://www.goodreads.com/book/show/315425.In_Defense_of_Food" target="_blank">IN DEFENSE OF FOOD</a></strong><strong><a href="https://www.goodreads.com/book/show/315425.In_Defense_of_Food">: AN EATERS MANIFESTO</a></strong></p><p><br></p>
<p><img class="uk-width-1-1 lightbox" alt="" src="https://unread.today/files/ab36d712-71ff-4ad9-896e-6ebb29ee892b/9e551671c8a22173242f297c731eb582.jpeg"></p><p></p><p><br></p><p><i style='caret-color: rgb(28, 28, 28); color: rgb(28, 28, 28); font-family: "SF Display", Helvetica, Arial, sans-serif; font-size: 14.399999618530273px; letter-spacing: 0.15000000596046448px;'>Бид тогтвортой хөгжлийн тухай сэдвийг хүн бүрийн ой тоонд шингээж, алхам бүрдээ хариуцлагатай байх дадал хэвшил, эх дэлхийгээ хайрлах ухамсрыг бүтээхийн тулд Тогтвортой хөгжлийг дэмжигч ХААН Банктай хамтран "Тогтвортой хөгжил-2030" цахим товхимлыг бэлтгэн хүргэдэг билээ.</i><i>Хүн төрөлхтний гэрийн даалгавар гэгдэж буй "Тогтвортой хөгжлийн 17 зорилго"-той холбоотой мэдээллүүд, үйл явдлууд, сайн жишээнүүдийг энгийн үгээр, сонирхолтойгоор тайлбарлан давхар блог нийтлэл болгон хүргэж байна.</i></p>
<blockquote><p>Цахим товхимолд бүртгүүлэх <a href="https://2030.mn/" target="_blank">2030.mn</a></p>
<cite><p>Unread media&amp;Khan Bank </p>
</cite></blockquote>          </div>

Насанд хүрсэн хүн өдөрт хамгийн багадаа
400 гр
жимс, ногоог хэрэглэх нь зохистой хэмээн ДЭМБ-аас хийсэн судалгаагаар тогтоожээ. Энэхүү зөвлөгөөн дээр үндэслэн “Өдөрт тавыг идэж бай” гэсэн тун энгийн зааварчилгааг ч эрүүл мэндийн байгууллагууд гаргасан. Өөрөөр хэлбэл, өдрийн турш хэрэгцээт шим тэжээлээ авахын тулд та ойролцоогоор 80 гр жинтэй таван ширхэг, цардууллагаас бусад бүх төрлийн жимс, хүнсний ногоо хэрэглэхэд хангалттай гэсэн үг. Маш энгийн дэглэм байгаа биз?
Гэвч махны хэрэглээ өндөртэй монголчуудын хувьд эрүүл, тэнцвэрт хооллолтын амин чухал хэсэг болсон хүнсний ногоо, жимс жимсгэнийн хэрэглээ харьцангуй бага. Уур амьсгалын нөхцөл, газар зүйн онцлог, цаашлаад хүнсний ногоо тариалах хугацаа богино зэрэг олон хүчин зүйлийн улмаас бид хэрэглээнийхээ ердөө
60 орчим хувийг
дотоодоос хангаж буй бөгөөд жилдээ
500 сая орчим ам.долларыг
хүнсний бүтээгдэхүүний импортод зарцуулж байгаа юм.
2030 он гэхэд бид үр тариа, төмс, хүнсний ногооны дотоодын хэрэгцээг хангахаар газар тариалан эрчимжүүлэн хөгжүүлнэ гэж Монгол Улсын Тогтвортой хөгжлийн зорилгодоо тусгасан. Тэгвэл амлалтаа биелүүлэхийн тулд найман жилийн дотор иргэдийнхээ витамин, эрдэс, эслэгийн хэрэгцээг хангахуйц хүнсний ногоог дотооддоо тариалдаг болж чадах уу? Зорилгодоо хүрэхийн тулд бидний өмнө ямар саад бэрхшээл тулгарч байгаа вэ?
Тогтвортой хөгжлийг дэмжигч
ХААН Банктай
хамтран бэлтгэдэг цахим товхимлын ээлжит дугаартаа бид эдгээр асуултын хариуг эрж, Монгол Улсын хүнсний ногооны тариалан эрхлэлтийн асуудлыг хөндлөө.

хүнсний ногоо, жимс жимсгэнийн хэрэгцээг дотоодоосоо хангах боломжтой юу?
Цар тахлаас үүдэн сүүлийн хоёр жилийн турш манай улсын зах зээлд хүнсний ногоо, жимс жимсгэнэ хомсдож, үнэ нь эрс өссөн зэрэг олон асуудал тулгарсныг хэн хүнгүй мэдэх биз ээ.
Монгол Улсын хувьд хүнсний ногооны тариалан бол харьцангуй шинэ салбар. Мал аж ахуй дагнан эрхэлдэг нүүдэлчин монголчуудын хувьд олон зуун жилийн турш хүнсний гол нэрийн бүтээгдэхүүн нь мах, сүү, гурил болон байгалийн ургамал, жимсний гаралтай цөөн бүтээгдэхүүн байсаар ирсэн. Одоогоос 100 хүрэхгүй жилийн өмнө буюу өнгөрсөн зууны дунд үеэс манай улсад ногооны аж ахуй үүсэж, улмаар төмс, сонгино, лууван, байцаа зэрэг түгээмэл тариалдаг ногоонууд аажмаар бидний хооллох соёлын салшгүй нэгэн хэсэг болсон билээ.
Өнөөдрийн байдлаар монголчууд гурил, гурилан бүтээгдэхүүн болон мах, төмсний хэрэглээгээ дотоодоо бүрэн хангаж байгаа бол хүнсний ногооныхоо
40 гаруй хувийг
импортоор худалдан авч байгаа юм. Түүнчлэн жимс, жимсгэнийн хэрэглээнийхээ ердөө
14 хувийг л
дотооддоо тариалж чадаж байна. Эх орондоо тариалсан жимсний
80 гаруй хувийг
чацаргана дангаараа эзэлж буйг мөн онцлууштай.
Монгол орны уур амьсгалын нөхцөлөөс үүдэн хүнсний ногоо тариалах хугацаа маш богино байдаг нь асуудлын гол шалтгаан. Өөрөөр хэлбэл, ногоо зах зээлд гарах оргил үе нь шинэ ургацын дараа буюу наймдугаар сарын эцсээс арванхоёрдугаар сарын эцэс хүртэл жилийн ганцхан улирал. Өвөл, хаврын улирал дуусахад зах дээр Монголд ургуулан цэцэгт байцай, өргөст хэмх, шанцай, вандуй, чинжүү, улаан лооль зэрэг түргэн мууддаг эсвэл шинэхэн ногооны нийлүүлэлт хомсддог жамтай. Тийм ч учраас өнгөрсөн онд л гэхэд манай улс
51.6 мянган тонн хүнсний ногоо, 22 мянган тонн жимс,
жимсгэнийг гаднын улс орнуудаас худалдан авчээ.

бидний экспортлох боломжтой жимс жимсгэнэ, хүнс юу вэ?
2030 он гэхэд бид чацаргана жимсийг одоогийнхоос даруй
хоёр дахин их га
талбайд тариалах зорилготой. Хэрвээ энэхүү зорилгоо биелүүлж чадваас чацаргана жимсийг өөрсдийн нэгэн брэнд болгох бололцоо бүрэн дүүрэн бий. Үүний тулд тариалан эрхлэх боломжтой газар нутагт томоохон аж ахуй байгуулах, суулгац үржүүлгийн нэгдсэн төв бий болгох, тариаланчдад урт хугацааны зээл олгох, үр жимсээ өгсөн модонд урамшуулал олгох зэрэг бодлогыг төрөөс хэрэгжүүлэхээр төлөвлөж буй.

"GOOGLE"-ДЭХЭЭС ЗАЛХУУРСАН АСУУЛТ
Тариалан эрхлэлтийн улмаас үүсэх хөрсний доройтол, нөхөн сэргээлтийн асуудал ямар түвшинд байна вэ?
НҮБ-ын судалгаагаар хэрэв бид цөлжилтийн эсрэг ямар нэгэн арга хэмжээ авахгүй бол
60 жилийн дараа гэхэд
Хэнтий, Хөвсгөл аймгуудаас бусад Монгол орны бүх газар нутаг цөлжинө гэсэн харамсалтай тооцоолол бий. Бэлчээрийн даац хэтэрч буй нь цөлжилтийн тэргүүн шалтгаануудын нэг. Гэхдээ газар тариалангаас үүдэх хөрсний доройтлын асуудлыг анзаарахгүй орхиж болохгүй.
Тариалангийн хөрсөнд ямар нэгэн шим тэжээлийн бордоо хэрэглэхгүй, удаан хугацаагаар ашиглахад хөрсний үржил шим муудаж улмаар ургац багасдаг. Мөн нэг төрлийн таримлыг удаан хугацаанд дагнан тариалахад хөрсөнд шим тэжээлийн тодорхой бодисын агууламж бууран үржил шим нь мууддаг талтай. Тариалан эрхэлж эхэлсэн 1960-аад оноос хойш Монгол орны тариалангийн хөрсний үржил шимийн түвшин тасралтгүй буурч байгааг судлаачид
анхааруулсаар байгаа юм.
Нэгэнт үржил шим нь муудаж доройтсон хөрсийг нөхөн сэргээх тун ярвигтай тул хөрсийг эхнээс нь шим бордоогоор бордох, элэгдэл эвдрэлээс хамгаалах зэргээр байнга тордох нь илүү үр дүнтэй шийдэл нь ойлгомжтой. Дэлхий нийтийн хувьд тариалангийн хөрсийг элэгдлээс хамгаалах хамгийн шилдэг аргыг ойн зурвас гэж үздэг аж. Манай оронд тариалангийн талбайн ойн зурвас бараг байхгүй тул байгуулах ажлыг эрчимжүүлэх нэн шаардлагатай байна.

Тариалан эрхлэгчдийг дэмжиж, үндэсний үйлдвэрлэлээ хөгжүүлэх боломжууд юу байна вэ?
Шатахуун болон хилийн хязгаарлалт, Орос-Укрианы дайн гэх мэт олон хүчин зүйл үүнд нөлөөлж буй. Импортын хүнснээс хараат манай улсын хувьд сүүлийн нэг жилийн дотор хүнсний ногооны дундаж үнэ
82.4 хувиар
өсчээ. Дэлхий дахинд ч ажиллах хүч, эрчим хүчний зардал нэмэгдэж, нийлүүлэлтийн сүлжээтэй холбоотой асуудлаас үүдэн өнгөрсөн сард хүнсний бүтээгдэхүүний үнэ сүүлийн
40 жилд
хамгийн өндөр хувиар нэмэгдэж.
Сонирхуулахад, нийслэл хотод оршин суугаа дундаж орлоготой өрхийн сарын орлогын
27 хувийг
хүнсний зардал дангаараа эзэлдэг бол Америкийн хувьд энэ үзүүлэлт дөнгөж
13 хувьтай
байна. Үүнээс харахад, бид хүнсний хэрэгцээгээ дотоодоосоо нэн даруй хангаж эхлэхгүй бол хэт үнэтэй жимс, ногоо хэрэглэх боломжтой өрхийн тоо жил ирэх тусам цөөрч, улмаар шим тэжээлийн дутагдал, эрүүл мэндийн олон асуудал үүсэх магадлал өндөртэй.

Зөвлөгөө:
Төрөл бүрийн өнгө алагласан жимс, ногоог өдөр тутамдаа түлхүү хэрэглэх гол шалтгаан нь байгалийн антиоксидантаар баялаг, фото химийн бодис агуулдагт оршиж буй. Өнгө, өнгийн ногоонууд таны биед ямар ач тустайг товчхон дурдвал:

САЛБАРЫН ОНЦЛОХ МЭДЭЭ
- Өнгөрсөн 70 жилийн хугацаанд газар тариалангийн салбар дахь усалгаа, бордоо, ургац хураах аргууд өөрчлөгдсөний улмаас бидний идэж буй хүнсэн дэх уураг, кальци, төмөр, витамин C, B2 бага багаар буурч буйг судлаачид
сануулж эхэллээ.
- Хятадын эрдэмтэд ган гачигт тэсвэртэй, төрөл бүрийн ургамлын өвчлөлийг эсэргүүцэх чадвар сайтай шинэ сортын буудайн үрийг дэлхийн тойрог зам дахь сансрын станцдаа амжилттай
гарган авчээ.
- Атрын IV аяны хүрээнд ХХААХҮЯ
2025 он гэхэд
687 мянган га талбайд тариалалт хийж, 313 мянган га талбайг уриншлан, нийт үйлдвэрлэх бүтээгдэхүүний төсвийг 1.4 их наяд төгрөгт хүргэх зорилттой ажиллаж байна.
- Эрдэнэт үйлдвэр, ШУА хамтран ойн генетик нөөцийн төв, хөрс ба бордоо боловсруулах биотехнологийн үйлдвэр, автомат мод үржүүлгийн цогцолбор зэрэг гурван үндсэн бүтцээс бүрдэх "Ойн инновацын эрдэнэт парк"-ыг
ирэх онд
ашиглалтанд оруулахаар төлөвлөж байна.

САНАЛ БОЛГОХ НЬ
ВИДЕО:
Жолоочгүй трактор, дрон, робот гээд дижитал технологи хөгжихийн хэрээр хөдөө аж ахуйн салбар хэрхэн өөрчлөгдөж, хувьсах вэ? Газар тариалангийн ирээдүйн тухай тун сонирхолтой таамаглалуудыг энэхүү видеоноос үзээрэй.

THE FUTURE OF FARMING
КИНО:
BBC мэдээллийн агентлагаас бэлтгэсэн “Follow the food” гурван бүлэг бүхий баримтат бүтээл нь бидний идэж буй хоол хүнс хаана ургаж эцэстээ хөргөгчид залардаг тухай хийгээд ирээдүйн шинэ технологиуд хөдөө аж ахуйн салбарыг хэрхэн өөрчилж болох тухай маш гайхалтай олон санааг дэвшүүлснээрээ онцлог. Хэрэв танд цаг зав хомс байгаа бол ерөнхий санааг нь базсан нийтлэлүүдийг ч унших боломжтой.
FOLLOW THE FOOD
ПОДКАСТ:
Чухам яагаад ургамлын гаралтай хүнсийг өдөр тутмын хооллолтдоо түлхүү хэрэглэвэл зохистой тухай энэхүү подкастаас дэлгэрэнгүй мэдээлэл аваарай.
МАХ ИДЭХГҮЙ АМЬДРАХ ШАЛТГААН: Д.БУМ-ЭРДЭНЭ
НОМ
: "Хүнс" гэдэг нэг талдаа амьдралын үндэс харин нөгөө талаасаа асар их мөнгө эргэлдэж буй, хамгийн ашигтай бизнесийн салбар. Тиймдээ ч бизнес эрхлэгчид бидэнд өдөр бүхэн бие махбодод ямар нэгэн байдлаар ашигтай гэх шошго зүүсэн уул овоо мэт их бүтээгдэхүүнийг санал болгодог. Харин энэхүү бүтээл нь хамгийн энгийн хүнсийг ч зүй зохистой хэрэглэж чадваас хүн хангалттай эрүүл, аз жаргалтай амьдарч чадах тухай өгүүлэх юм.
IN DEFENSE OF FOOD
: AN EATERS MANIFESTO

Бид тогтвортой хөгжлийн тухай сэдвийг хүн бүрийн ой тоонд шингээж, алхам бүрдээ хариуцлагатай байх дадал хэвшил, эх дэлхийгээ хайрлах ухамсрыг бүтээхийн тулд Тогтвортой хөгжлийг дэмжигч ХААН Банктай хамтран "Тогтвортой хөгжил-2030" цахим товхимлыг бэлтгэн хүргэдэг билээ.
Хүн төрөлхтний гэрийн даалгавар гэгдэж буй "Тогтвортой хөгжлийн 17 зорилго"-той холбоотой мэдээллүүд, үйл явдлууд, сайн жишээнүүдийг энгийн үгээр, сонирхолтойгоор тайлбарлан давхар блог нийтлэл болгон хүргэж байна.

Цахим товхимолд бүртгүүлэх
2030.mn

Unread media&Khan Bank


Насанд хүрсэн хүн өдөрт хамгийн багадаа 400 гр жимс, ногоог хэрэглэх нь зохистой хэмээн ДЭМБ-аас хийсэн судалгаагаар тогтоожээ. Энэхүү зөвлөгөөн дээр үндэслэн “Өдөрт тавыг идэж бай” гэсэн тун энгийн зааварчилгааг ч эрүүл мэндийн байгууллагууд гаргасан. Өөрөөр хэлбэл, өдрийн турш хэрэгцээт шим тэжээлээ авахын тулд та ойролцоогоор 80 гр жинтэй таван ширхэг, цардууллагаас бусад бүх төрлийн жимс, хүнсний ногоо хэрэглэхэд хангалттай гэсэн үг. Маш энгийн дэглэм байгаа биз?
Гэвч махны хэрэглээ өндөртэй монголчуудын хувьд эрүүл, тэнцвэрт хооллолтын амин чухал хэсэг болсон хүнсний ногоо, жимс жимсгэнийн хэрэглээ харьцангуй бага. Уур амьсгалын нөхцөл, газар зүйн онцлог, цаашлаад хүнсний ногоо тариалах хугацаа богино зэрэг олон хүчин зүйлийн улмаас бид хэрэглээнийхээ ердөө 60 орчим хувийг дотоодоос хангаж буй бөгөөд жилдээ 500 сая орчим ам.долларыг хүнсний бүтээгдэхүүний импортод зарцуулж байгаа юм.
2030 он гэхэд бид үр тариа, төмс, хүнсний ногооны дотоодын хэрэгцээг хангахаар газар тариалан эрчимжүүлэн хөгжүүлнэ гэж Монгол Улсын Тогтвортой хөгжлийн зорилгодоо тусгасан. Тэгвэл амлалтаа биелүүлэхийн тулд найман жилийн дотор иргэдийнхээ витамин, эрдэс, эслэгийн хэрэгцээг хангахуйц хүнсний ногоог дотооддоо тариалдаг болж чадах уу? Зорилгодоо хүрэхийн тулд бидний өмнө ямар саад бэрхшээл тулгарч байгаа вэ?
Тогтвортой хөгжлийг дэмжигч ХААН Банктай хамтран бэлтгэдэг цахим товхимлын ээлжит дугаартаа бид эдгээр асуултын хариуг эрж, Монгол Улсын хүнсний ногооны тариалан эрхлэлтийн асуудлыг хөндлөө.
### хүнсний ногоо, жимс жимсгэнийн хэрэгцээг дотоодоосоо хангах боломжтой юу?
Цар тахлаас үүдэн сүүлийн хоёр жилийн турш манай улсын зах зээлд хүнсний ногоо, жимс жимсгэнэ хомсдож, үнэ нь эрс өссөн зэрэг олон асуудал тулгарсныг хэн хүнгүй мэдэх биз ээ.
Монгол Улсын хувьд хүнсний ногооны тариалан бол харьцангуй шинэ салбар. Мал аж ахуй дагнан эрхэлдэг нүүдэлчин монголчуудын хувьд олон зуун жилийн турш хүнсний гол нэрийн бүтээгдэхүүн нь мах, сүү, гурил болон байгалийн ургамал, жимсний гаралтай цөөн бүтээгдэхүүн байсаар ирсэн. Одоогоос 100 хүрэхгүй жилийн өмнө буюу өнгөрсөн зууны дунд үеэс манай улсад ногооны аж ахуй үүсэж, улмаар төмс, сонгино, лууван, байцаа зэрэг түгээмэл тариалдаг ногоонууд аажмаар бидний хооллох соёлын салшгүй нэгэн хэсэг болсон билээ.
Өнөөдрийн байдлаар монголчууд гурил, гурилан бүтээгдэхүүн болон мах, төмсний хэрэглээгээ дотоодоо бүрэн хангаж байгаа бол хүнсний ногооныхоо 40 гаруй хувийг импортоор худалдан авч байгаа юм. Түүнчлэн жимс, жимсгэнийн хэрэглээнийхээ ердөө 14 хувийг л дотооддоо тариалж чадаж байна. Эх орондоо тариалсан жимсний 80 гаруй хувийг чацаргана дангаараа эзэлж буйг мөн онцлууштай.
Монгол орны уур амьсгалын нөхцөлөөс үүдэн хүнсний ногоо тариалах хугацаа маш богино байдаг нь асуудлын гол шалтгаан. Өөрөөр хэлбэл, ногоо зах зээлд гарах оргил үе нь шинэ ургацын дараа буюу наймдугаар сарын эцсээс арванхоёрдугаар сарын эцэс хүртэл жилийн ганцхан улирал. Өвөл, хаврын улирал дуусахад зах дээр Монголд ургуулан цэцэгт байцай, өргөст хэмх, шанцай, вандуй, чинжүү, улаан лооль зэрэг түргэн мууддаг эсвэл шинэхэн ногооны нийлүүлэлт хомсддог жамтай. Тийм ч учраас өнгөрсөн онд л гэхэд манай улс 51.6 мянган тонн хүнсний ногоо, 22 мянган тонн жимс, жимсгэнийг гаднын улс орнуудаас худалдан авчээ.
### бидний экспортлох боломжтой жимс жимсгэнэ, хүнс юу вэ?
2030 он гэхэд бид чацаргана жимсийг одоогийнхоос даруй хоёр дахин их га талбайд тариалах зорилготой. Хэрвээ энэхүү зорилгоо биелүүлж чадваас чацаргана жимсийг өөрсдийн нэгэн брэнд болгох бололцоо бүрэн дүүрэн бий. Үүний тулд тариалан эрхлэх боломжтой газар нутагт томоохон аж ахуй байгуулах, суулгац үржүүлгийн нэгдсэн төв бий болгох, тариаланчдад урт хугацааны зээл олгох, үр жимсээ өгсөн модонд урамшуулал олгох зэрэг бодлогыг төрөөс хэрэгжүүлэхээр төлөвлөж буй.
### "GOOGLE"-ДЭХЭЭС ЗАЛХУУРСАН АСУУЛТ
***Тариалан эрхлэлтийн улмаас үүсэх хөрсний доройтол, нөхөн сэргээлтийн асуудал ямар түвшинд байна вэ?***
НҮБ-ын судалгаагаар хэрэв бид цөлжилтийн эсрэг ямар нэгэн арга хэмжээ авахгүй бол 60 жилийн дараа гэхэд(1).pdf) Хэнтий, Хөвсгөл аймгуудаас бусад Монгол орны бүх газар нутаг цөлжинө гэсэн харамсалтай тооцоолол бий. Бэлчээрийн даац хэтэрч буй нь цөлжилтийн тэргүүн шалтгаануудын нэг. Гэхдээ газар тариалангаас үүдэх хөрсний доройтлын асуудлыг анзаарахгүй орхиж болохгүй.
Тариалангийн хөрсөнд ямар нэгэн шим тэжээлийн бордоо хэрэглэхгүй, удаан хугацаагаар ашиглахад хөрсний үржил шим муудаж улмаар ургац багасдаг. Мөн нэг төрлийн таримлыг удаан хугацаанд дагнан тариалахад хөрсөнд шим тэжээлийн тодорхой бодисын агууламж бууран үржил шим нь мууддаг талтай. Тариалан эрхэлж эхэлсэн 1960-аад оноос хойш Монгол орны тариалангийн хөрсний үржил шимийн түвшин тасралтгүй буурч байгааг судлаачид анхааруулсаар байгаа юм.(1).pdf)
Нэгэнт үржил шим нь муудаж доройтсон хөрсийг нөхөн сэргээх тун ярвигтай тул хөрсийг эхнээс нь шим бордоогоор бордох, элэгдэл эвдрэлээс хамгаалах зэргээр байнга тордох нь илүү үр дүнтэй шийдэл нь ойлгомжтой. Дэлхий нийтийн хувьд тариалангийн хөрсийг элэгдлээс хамгаалах хамгийн шилдэг аргыг ойн зурвас гэж үздэг аж. Манай оронд тариалангийн талбайн ойн зурвас бараг байхгүй тул байгуулах ажлыг эрчимжүүлэх нэн шаардлагатай байна.
***Тариалан эрхлэгчдийг дэмжиж, үндэсний үйлдвэрлэлээ хөгжүүлэх боломжууд юу байна вэ?***
Шатахуун болон хилийн хязгаарлалт, Орос-Укрианы дайн гэх мэт олон хүчин зүйл үүнд нөлөөлж буй. Импортын хүнснээс хараат манай улсын хувьд сүүлийн нэг жилийн дотор хүнсний ногооны дундаж үнэ 82.4 хувиар өсчээ. Дэлхий дахинд ч ажиллах хүч, эрчим хүчний зардал нэмэгдэж, нийлүүлэлтийн сүлжээтэй холбоотой асуудлаас үүдэн өнгөрсөн сард хүнсний бүтээгдэхүүний үнэ сүүлийн 40 жилд хамгийн өндөр хувиар нэмэгдэж.
Сонирхуулахад, нийслэл хотод оршин суугаа дундаж орлоготой өрхийн сарын орлогын 27 хувийг хүнсний зардал дангаараа эзэлдэг бол Америкийн хувьд энэ үзүүлэлт дөнгөж 13 хувьтай байна. Үүнээс харахад, бид хүнсний хэрэгцээгээ дотоодоосоо нэн даруй хангаж эхлэхгүй бол хэт үнэтэй жимс, ногоо хэрэглэх боломжтой өрхийн тоо жил ирэх тусам цөөрч, улмаар шим тэжээлийн дутагдал, эрүүл мэндийн олон асуудал үүсэх магадлал өндөртэй.
***Зөвлөгөө:***
Төрөл бүрийн өнгө алагласан жимс, ногоог өдөр тутамдаа түлхүү хэрэглэх гол шалтгаан нь байгалийн антиоксидантаар баялаг, фото химийн бодис агуулдагт оршиж буй. Өнгө, өнгийн ногоонууд таны биед ямар ач тустайг товчхон дурдвал:
### САЛБАРЫН ОНЦЛОХ МЭДЭЭ
- Өнгөрсөн 70 жилийн хугацаанд газар тариалангийн салбар дахь усалгаа, бордоо, ургац хураах аргууд өөрчлөгдсөний улмаас бидний идэж буй хүнсэн дэх уураг, кальци, төмөр, витамин C, B2 бага багаар буурч буйг судлаачид сануулж эхэллээ.
- Хятадын эрдэмтэд ган гачигт тэсвэртэй, төрөл бүрийн ургамлын өвчлөлийг эсэргүүцэх чадвар сайтай шинэ сортын буудайн үрийг дэлхийн тойрог зам дахь сансрын станцдаа амжилттай гарган авчээ.
- Атрын IV аяны хүрээнд ХХААХҮЯ 2025 он гэхэд 687 мянган га талбайд тариалалт хийж, 313 мянган га талбайг уриншлан, нийт үйлдвэрлэх бүтээгдэхүүний төсвийг 1.4 их наяд төгрөгт хүргэх зорилттой ажиллаж байна.
- Эрдэнэт үйлдвэр, ШУА хамтран ойн генетик нөөцийн төв, хөрс ба бордоо боловсруулах биотехнологийн үйлдвэр, автомат мод үржүүлгийн цогцолбор зэрэг гурван үндсэн бүтцээс бүрдэх "Ойн инновацын эрдэнэт парк"-ыг ирэх онд ашиглалтанд оруулахаар төлөвлөж байна.
### САНАЛ БОЛГОХ НЬ
**ВИДЕО:**
Жолоочгүй трактор, дрон, робот гээд дижитал технологи хөгжихийн хэрээр хөдөө аж ахуйн салбар хэрхэн өөрчлөгдөж, хувьсах вэ? Газар тариалангийн ирээдүйн тухай тун сонирхолтой таамаглалуудыг энэхүү видеоноос үзээрэй.
**THE FUTURE OF FARMING**
**КИНО:** BBC мэдээллийн агентлагаас бэлтгэсэн “Follow the food” гурван бүлэг бүхий баримтат бүтээл нь бидний идэж буй хоол хүнс хаана ургаж эцэстээ хөргөгчид залардаг тухай хийгээд ирээдүйн шинэ технологиуд хөдөө аж ахуйн салбарыг хэрхэн өөрчилж болох тухай маш гайхалтай олон санааг дэвшүүлснээрээ онцлог. Хэрэв танд цаг зав хомс байгаа бол ерөнхий санааг нь базсан нийтлэлүүдийг ч унших боломжтой.
**FOLLOW THE FOOD**
**ПОДКАСТ:** Чухам яагаад ургамлын гаралтай хүнсийг өдөр тутмын хооллолтдоо түлхүү хэрэглэвэл зохистой тухай энэхүү подкастаас дэлгэрэнгүй мэдээлэл аваарай.
**МАХ ИДЭХГҮЙ АМЬДРАХ ШАЛТГААН: Д.БУМ-ЭРДЭНЭ**
**НОМ**: "Хүнс" гэдэг нэг талдаа амьдралын үндэс харин нөгөө талаасаа асар их мөнгө эргэлдэж буй, хамгийн ашигтай бизнесийн салбар. Тиймдээ ч бизнес эрхлэгчид бидэнд өдөр бүхэн бие махбодод ямар нэгэн байдлаар ашигтай гэх шошго зүүсэн уул овоо мэт их бүтээгдэхүүнийг санал болгодог. Харин энэхүү бүтээл нь хамгийн энгийн хүнсийг ч зүй зохистой хэрэглэж чадваас хүн хангалттай эрүүл, аз жаргалтай амьдарч чадах тухай өгүүлэх юм.
**IN DEFENSE OF FOOD****: AN EATERS MANIFESTO**
*Бид тогтвортой хөгжлийн тухай сэдвийг хүн бүрийн ой тоонд шингээж, алхам бүрдээ хариуцлагатай байх дадал хэвшил, эх дэлхийгээ хайрлах ухамсрыг бүтээхийн тулд Тогтвортой хөгжлийг дэмжигч ХААН Банктай хамтран "Тогтвортой хөгжил-2030" цахим товхимлыг бэлтгэн хүргэдэг билээ.**Хүн төрөлхтний гэрийн даалгавар гэгдэж буй "Тогтвортой хөгжлийн 17 зорилго"-той холбоотой мэдээллүүд, үйл явдлууд, сайн жишээнүүдийг энгийн үгээр, сонирхолтойгоор тайлбарлан давхар блог нийтлэл болгон хүргэж байна.*
> Цахим товхимолд бүртгүүлэх 2030.mn
>
> Unread media&Khan Bank