Оксфордын Их сургуулийн докторант, COP28 хурлаас шагнал хүртсэн Маралаагийн журнал
<div class="article-body no-wide-image">
          <h2><div>Журналынхаа шинэхэн дугаараар уулзаж буйдаа таатай байна. Энэ удаа бид Оксфордын Их сургуульд Сансрын зайны тандан судалгаа-хиймэл оюун ухааны инженерийн докторантаар суралцаж буй Б.Маралын нэг өдөр хэрхэн өрнөдөг талаар уншигч тантай хуваалцахаар бэлдлээ. Та бүхэн түүнийг өнгөрсөн онд зохион байгуулагдсан COP28 буюу уур амьсгалын өөрчлөлтийн асуудлаарх НҮБ-ын бага хурлаас шагнал хүртсэн гэдгээр нь санаж буй биз ээ. Тодруулбал, тус хурлын хүрээнд өрнөсөн Дубайн гүнж Шейха Латифагийн нэрэмжит "Prototypes for Humanity" технологийн тэмцээнд “Digital Twins 4 Tailing Dams” төслөөрөө багийн амжилт үзүүлж, 100 мянган ам.доллар хүртсэн таван багийн нэг болсон юм.</div><div><br></div><div>Түүний хувьд Оксфордын Их сургуульд суралцахын зэрэгцээ Их Британийн Засгийн газрын Инновацын төвд зайны тандан судалгааны ахлах зөвлөхөөр ажилладаг. Тэрээр уг төвд сансраас ирсэн өгөгдлийг хиймэл оюун ухааны тусламжтайгаар боловсруулах, улмаар томоохон уул уурхайн дэд бүтцийн үйл ажиллагаанд хяналт тавих системийг бүтээлцэж байгаа аж.</div><div><br></div><div>Ингээд нисгэгч болон усан онгоцны ахмадуудын цаг тутам байршил, техникийн үзүүлэлт, болсон үйл явдлуудаа тэмдэглэн үлдээдэг logbook-ээс санаа авсан эл контентын эхний дэвтрийн дөрөв дэх журналыг хүлээн авна уу.</div></h2><h1><div><br></div><div>06:00</div><div><br></div></h1><p></p><p>Сайн байна уу? Өнөөдөр бол нэгдүгээр сарын 15. Одоо өглөөний 06:00 цаг болж байна. Уг нь би цаг гаруйн өмнө босоод сургуулийнхантайгаа хамт сэлүүрт завиар явдаг дадалтай ч одоогоор Оксфордод бороо хур ихтэй, бүрхэг өдрүүд үргэлжилсээр байгаа тул өглөөг бясалгалаар эхлүүлж буй нь энэ. Өглөөг өөртөө зориулснаар бие махбод болоод сэтгэлзүйд эерэг нөлөөтэй гэж олон номоос уншсандаа ч тэр үү бясалгал хийх, ном унших, нэмээд өнөөдрийн журналаа бичих зэрэг хэд хэдэн ажил амжуулахыг хичээж байна. Бясалгалын тухайд өөрт дадал болсон нэг бясалгалаа өглөө бүр дагаж хийдэг.</p><p><br></p>
<p><img class="uk-width-1-1 lightbox" alt="" src="https://unread.today/files/969a1aed-77a4-45e9-b7b7-3ee2709aaf31/509a0e61853d438383365139995a49a0.jpg"></p><p><img class="uk-width-1-1 lightbox" alt="" src="https://unread.today/files/969a1aed-77a4-45e9-b7b7-3ee2709aaf31/395f3976e168493f43b8c291f737090c.jpg"></p><h1><div><br></div><div>07:30</div><div><br></div></h1><p></p><p>Бясалгалаа ч хийгээд, өглөөний кофегоо ч уугаад, өөртөө ч чанартай цаг гаргаад өнөө өглөө үр бүтээлтэй эхэллээ. Одоо сургуулийн зүг гарах гэж байна. Манай гэрээс сургууль хүртэл унадаг дугуйгаар 15 минут орчим явж хүрэх зайтай. Энд хотын төвөөр автомашин явах нь ховор болохоор унадаг дугуй гол тээврийн хэрэгсэл нь болдог.</p><p>Түрүүн хэлсэнчлэн Оксфордод бороо ихтэй байгаа учраас бүүдгэр цаг агаар сэтгэлзүйд нөлөөлөх нь элбэг. Нартай үед цаанаасаа л сэтгэл санаа гэгэлзээд хөнгөн догдлолтой байдаг бол бүрхэг өдрүүдэд яг эсрэгээрээ. Гэхдээ иймэрхүү цаг агаар төвлөрч суухад дэм болох нь ч бий. <br></p>
<h1><div><br></div>08:00<div><br></div></h1><p></p><p>Докторантын оффис дээрээ ирлээ. Манай сургуулиас докторантын судлаачдадаа өрөө, лаборатори, номын сан тусгайлан гаргаж өгдөг болохоор элдэв зүйл сатааралгүйгээр гүн төвлөрч сууж чаддаг. Оффистоо ирээд юун түрүүнд календарьтайгаа нөхөрлөнө. Үр дүнтэй ажиллахын тулд төлөвлөлт тэр хэрээр чухал шүү дээ. </p><p>Үдээс өмнөх цаг миний хувьд гүн үйлд төвлөрдөг онцгой үе (Deep hours). Ойролцоогоор 60-90 минутын хугацаатайгаар код бичих, засах, тест хийх зэрэг тухайн өдрийн хамгийн чухал ажлуудаа толгой сэргэг байгаа дээр хийдэг. Жишээ нь, одоогоор докторын судалгааны ажлынхаа гурав дахь шинжлэх ухааны хэвлэл дээр ажиллаж байгаа бөгөөд үүний эцсийг үзэхийн тулд өгөгдлийн шинжлэх ухааны маш олон туршилт, судалгааны баталгаа баримт гаргах хэрэгтэй. Үүгээр миний докторын ажлын судалгаа дуусаж, ирэх намар албан ёсоор хамгаална. <br></p><p><br></p>
<p><img class="uk-width-1-1 lightbox" alt="" src="https://unread.today/files/969a1aed-77a4-45e9-b7b7-3ee2709aaf31/302e0483c457e7f3df513419c29a17ed.jpg"></p><h1><div><br></div>12:30<div><br></div></h1><p></p><p>Өдрийн хоолны цаг болж байна. Миний хувьд ихэвчлэн өчигдөр орой үлдсэн хоолноосоо савлаж авчирдаг. Аль болох гэрийн хоол идэхийг хичээдэг гэх үү дээ. </p><p>Хоолоо идэж дууссаны дараа гэр бүлийнхэнтэйгээ ойр зуурын сонин хачнаа ярилцана. Монголд оройн 20 цаг өнгөрч байгаа болохоор тухтай ярихад тун тохиромжтой үе таарч байна.</p>
<h1><div><br></div>13:45<div><br></div></h1><p></p><p>Хэсэг амарч авсан тул товлосон уулзалт хүртлээ төвлөрөх, гүн үйлийн ажлаа эхлүүлэх гэж байна. Ажлын өдрүүдэд хэр олон гүн үйлийн цаг гаргаж чадсанаас шалтгаалаад амралтын өдөр бүтэн амрах уу, эсвэл зарим ажлаа амжуулах уу гэдгээ шийддэг. </p><p><br></p>
<p><img class="uk-width-1-1 lightbox" alt="" src="https://unread.today/files/969a1aed-77a4-45e9-b7b7-3ee2709aaf31/58acc6d967d6cf447aa85befc0c2e683.jpg"></p><h1><div><br></div>15:00<div><br></div></h1><p></p><p>Би үдээс өмнөх цагийг гүн төвлөрч хийх ажлууддаа зориулдаг бол үдээс хойш, оройн цагаар уулзалт, хурал товлохыг хичээдэг. Гэхдээ тийм ч олныг биш. Үнэнийг хэлэхэд өөрийн биеэр зайлшгүй байх шаардлагатай биш л бол хурал, уулзалтаас зугтахыг хичээдэг. Ялангуяа намайг төлөөлөх багийн гишүүд байгаа тохиолдолд дараа нь хэрэгцээт мэдээллээ товчхон авчихдаг юм. Хэт олон шаардлагагүй уулзалт тухайн өдрийн эрч хүчийг тэр чигт нь сорчих гээд байдаг талтай. </p><p>Жишээ нь өнөөдөр товлосон уулзалтуудаас зайлшгүй очих шаардлагатай хоёрт нь очно. Яг одоо эхний уулзалтын эзэн, Catapult-ийн ажлаар танилцсан дэлхийн шилдэг хиймэл оюун ухааны мэргэжилтэн, зөвлөхтэй уулзахаар явж байна. Миний хувьд Инновацын төвийн хурдасгуур хөтөлбөрийн хүрээнд сансрын датаг ашиглаж болох эсэхийг туршиж буй стартап компанид урьдал загвар боловсруулж өгч байгаа юм л даа. Үүнтэй холбоотойгоор чадварлаг хиймэл оюуны зөвлөхтэй санал солилцох, хиймэл оюуны туршилтуудын тайлангаа хуваалцах, зөвлөгөө авах гэж буй нь энэ. Мэдээж завсар зайгаар нь докторын ажлынхаа зарим зүйлсийг ч асуух боломжтой.</p><p>Сонин дуулгахад Англи дахь монголчууд маань жил бүрийн хоёрдугаар сард хорт хавдрын эсрэг судалгаанд хандив цуглуулах зорилготой гүйлтэд оролцдог. </p><p><br></p>
<p><img class="uk-width-1-1 lightbox" alt="" src="https://unread.today/files/969a1aed-77a4-45e9-b7b7-3ee2709aaf31/18abd03134b5a7f3ad30e00b10c2fa89.jpg"></p><h1><div><br></div>16:30<div><br></div></h1><p></p><p>Уулзалтаасаа эргэн ирээд байна. Одоо цахим шуудандаа хариу өгөх, маргаашийн ажлуудаа хуваарилж төлөвлөх зэрэг ажлаа амжуулна.</p><p>Энэ ташрамд гоё мэдээ хуваалцмаар санагдлаа. Хэрэв та бүхэн Харри Поттер киног үзэж байсан бол зоог барьдаг урт ширээнүүдийг санаж буй байх. Тэрхүү орчин жинхэнэ хувилбараараа Оксфордын коллежуудад бий бөгөөд өнөө орой тэнд ээжийнхээ хамтаар оройн зоог барина. Бүр багш нарын суудаг ширээн дээр гээч. Өнгөрсөн онд би коллежийнхоо нэрэмжит шагнал хүртээд багш нарын ширээнд долоо хоногт нэг удаа суух эрхээр шагнуулсан юм. Чухал оройн зоог хүлээж байгаа учраас түргэхэн шиг ажлуудаа цэгцэлж дуусгачхаад өөрийгөө бэлдье. <br></p>
<h1><div><br></div>19:00<div><br></div></h1><p></p><p>Оксфорд нийт 36 коллежтой. Тэдний нэг Wadham коллежид би суралцдаг. Үүнийг ярьж буйн учир нь тэртээх 1650-иад онд Оксфордын Royal Society байгууллага анхлан манай коллежид бий болж, өнөөг хүртэл үйл ажиллагаагаа тасралтгүй явуулсаар байгаа юм. Тухайн үед Европын шинжлэх ухааны чухал төвүүдийн нэг байсан юм билээ. Бахархмаар биш гэж үү? Үе үеийн Оксфордын алдарт төгсөгчид нэгэн цагт энд суугаад тус тусын шинжлэх ухааны салбарт юу өрнөж байгаа тухай ярилцдаг байж. Өнөөдөр харин би энд коллежийнхонтойгоо хөөрөлдөхийн сацуу дэргэдээ ээжийгээ суулгачхаад дарс шимсэн шигээ сууж байна.</p><p>Ижил талбарт ажиллаж байгаа нөхөдтэйгөө сонин сайхнаа хуваалцаж байх зуур өнгөрсөн онд зохион байгуулагдсан COP28 хурлын үеэр шагнал хүртсэн талаар минь асуулаа. Та бүхэнд ч бас тэр үед төрсөн мэдрэмж, сэтгэгдлээ хуваалцах нь зүйтэй болов уу. Товчхондоо манай баг сансрын технологийг хиймэл оюун ухаантай холбон ашиглаж, дэлхийн байгаль орчин тэр дундаа уул уурхайн үйл ажиллагаанд хяналт тавих жишиг судалгаа хийсэн юм. Хүн төрөлхтөн дэлхий дээрх өвчин эмгэгийн эх үүсвэрийг судлахын тулд микроскоп зохион бүтээсний адилаар уул уурхай тэргүүтэй олон салбарыг судлах макроскопууд хэрэгтэй. Жишээлбэл, Антарктидын мөсөн бүрхүүл хайлж эхэлснийг анх сансраас олж харан сөрөг нөлөөллийг тооцоолж, үүний эсрэг арга хэмжээ авах шаардлагатайг тодорхойлж байсан шүү дээ. Мэдээж хийсэн ажлынхаа үр дүнг үнэлүүлж, үг хэлэх боломжийг атгана гэдэг туйлын таатай байсан. <br></p><p><br></p>
<p><img class="uk-width-1-1 lightbox" alt="" src="https://unread.today/files/969a1aed-77a4-45e9-b7b7-3ee2709aaf31/e5fb572d20ca7fc61827ae3f803c8bed.jpg"></p><h1><div><br></div><div>22:00<br></div><div><br></div></h1><p></p><p>Гайхалтай орой өндөрлөж, гэртээ ирээд байна. Уг нь орой бүр эхлүүлсэн зургаа зурах, эсвэл гитар дээрээ сурч буй дуугаа үргэлжлүүлж сурдаг ч цаг хожуу болсон тул уншиж байгаа номоо нэг хоёр хуудас ахиулчхаад унтлаа. </p><p>Биеийн булчин дасгал хийсээр байвал дасдагийн адилаар төвлөрөл гэдэг нэг төрлийн дасгалын үр дүн болохыг өнөөгийн шинжлэх ухаан нотлоод байгаа шүү дээ. Миний хувьд өөрийн гэсэн хоббитой байх нь гүн төвлөрч сурахад их дэмтэй гэж боддог юм. Хүсвэл <a href="https://www.facebook.com/Maralalaa" target="_blank">миний хуудсаар</a> зочлоорой.</p><p>Журналаа дуусгахын өмнө нэгэн хүслээ хуваалцъя гэж бодлоо. Гадаадад олон жил ажиллаж, амьдрахын хэрээр би эх нутгаа илүү судлах болсон. Монголын түүхтэй холбоотой ном зохиол унших тусам "Манай өвөг дээдсийн ухаан маш агуу байжээ" гэх бодол эрхгүй төрдөг. Чин үнэндээ орчин цагт барууны эрдэмтдийн судалж буй менежмент, социологийн онолуудыг бидний өвөг дээдэс аль хэдийн амьдралдаа хэрэгжүүлж, хэв маягтаа нэвт шингээсэн юм билээ. Үүнийг уншиж мэдэх тусам хурдхан шиг л эх орондоо буцаж, улсынхаа хөгжилд чадах хэмжээнд хувь нэмрээ оруулахыг хүсэж байна.</p><p>Энэ хүртэл Англи улсын Оксфорд хотоос Баяраагийн Марал бичлээ. <br></p><p><br></p>
<p><img class="uk-width-1-1 lightbox" alt="" src="https://unread.today/files/969a1aed-77a4-45e9-b7b7-3ee2709aaf31/19d3c5979f05bdad5371b854a428acce.jpg"></p>          </div>

Журналынхаа шинэхэн дугаараар уулзаж буйдаа таатай байна. Энэ удаа бид Оксфордын Их сургуульд Сансрын зайны тандан судалгаа-хиймэл оюун ухааны инженерийн докторантаар суралцаж буй Б.Маралын нэг өдөр хэрхэн өрнөдөг талаар уншигч тантай хуваалцахаар бэлдлээ. Та бүхэн түүнийг өнгөрсөн онд зохион байгуулагдсан COP28 буюу уур амьсгалын өөрчлөлтийн асуудлаарх НҮБ-ын бага хурлаас шагнал хүртсэн гэдгээр нь санаж буй биз ээ. Тодруулбал, тус хурлын хүрээнд өрнөсөн Дубайн гүнж Шейха Латифагийн нэрэмжит "Prototypes for Humanity" технологийн тэмцээнд “Digital Twins 4 Tailing Dams” төслөөрөө багийн амжилт үзүүлж, 100 мянган ам.доллар хүртсэн таван багийн нэг болсон юм.
Түүний хувьд Оксфордын Их сургуульд суралцахын зэрэгцээ Их Британийн Засгийн газрын Инновацын төвд зайны тандан судалгааны ахлах зөвлөхөөр ажилладаг. Тэрээр уг төвд сансраас ирсэн өгөгдлийг хиймэл оюун ухааны тусламжтайгаар боловсруулах, улмаар томоохон уул уурхайн дэд бүтцийн үйл ажиллагаанд хяналт тавих системийг бүтээлцэж байгаа аж.
Ингээд нисгэгч болон усан онгоцны ахмадуудын цаг тутам байршил, техникийн үзүүлэлт, болсон үйл явдлуудаа тэмдэглэн үлдээдэг logbook-ээс санаа авсан эл контентын эхний дэвтрийн дөрөв дэх журналыг хүлээн авна уу.
06:00
Сайн байна уу? Өнөөдөр бол нэгдүгээр сарын 15. Одоо өглөөний 06:00 цаг болж байна. Уг нь би цаг гаруйн өмнө босоод сургуулийнхантайгаа хамт сэлүүрт завиар явдаг дадалтай ч одоогоор Оксфордод бороо хур ихтэй, бүрхэг өдрүүд үргэлжилсээр байгаа тул өглөөг бясалгалаар эхлүүлж буй нь энэ. Өглөөг өөртөө зориулснаар бие махбод болоод сэтгэлзүйд эерэг нөлөөтэй гэж олон номоос уншсандаа ч тэр үү бясалгал хийх, ном унших, нэмээд өнөөдрийн журналаа бичих зэрэг хэд хэдэн ажил амжуулахыг хичээж байна. Бясалгалын тухайд өөрт дадал болсон нэг бясалгалаа өглөө бүр дагаж хийдэг.

07:30
Бясалгалаа ч хийгээд, өглөөний кофегоо ч уугаад, өөртөө ч чанартай цаг гаргаад өнөө өглөө үр бүтээлтэй эхэллээ. Одоо сургуулийн зүг гарах гэж байна. Манай гэрээс сургууль хүртэл унадаг дугуйгаар 15 минут орчим явж хүрэх зайтай. Энд хотын төвөөр автомашин явах нь ховор болохоор унадаг дугуй гол тээврийн хэрэгсэл нь болдог.
Түрүүн хэлсэнчлэн Оксфордод бороо ихтэй байгаа учраас бүүдгэр цаг агаар сэтгэлзүйд нөлөөлөх нь элбэг. Нартай үед цаанаасаа л сэтгэл санаа гэгэлзээд хөнгөн догдлолтой байдаг бол бүрхэг өдрүүдэд яг эсрэгээрээ. Гэхдээ иймэрхүү цаг агаар төвлөрч суухад дэм болох нь ч бий.

08:00
Докторантын оффис дээрээ ирлээ. Манай сургуулиас докторантын судлаачдадаа өрөө, лаборатори, номын сан тусгайлан гаргаж өгдөг болохоор элдэв зүйл сатааралгүйгээр гүн төвлөрч сууж чаддаг. Оффистоо ирээд юун түрүүнд календарьтайгаа нөхөрлөнө. Үр дүнтэй ажиллахын тулд төлөвлөлт тэр хэрээр чухал шүү дээ.
Үдээс өмнөх цаг миний хувьд гүн үйлд төвлөрдөг онцгой үе (Deep hours). Ойролцоогоор 60-90 минутын хугацаатайгаар код бичих, засах, тест хийх зэрэг тухайн өдрийн хамгийн чухал ажлуудаа толгой сэргэг байгаа дээр хийдэг. Жишээ нь, одоогоор докторын судалгааны ажлынхаа гурав дахь шинжлэх ухааны хэвлэл дээр ажиллаж байгаа бөгөөд үүний эцсийг үзэхийн тулд өгөгдлийн шинжлэх ухааны маш олон туршилт, судалгааны баталгаа баримт гаргах хэрэгтэй. Үүгээр миний докторын ажлын судалгаа дуусаж, ирэх намар албан ёсоор хамгаална.

12:30
Өдрийн хоолны цаг болж байна. Миний хувьд ихэвчлэн өчигдөр орой үлдсэн хоолноосоо савлаж авчирдаг. Аль болох гэрийн хоол идэхийг хичээдэг гэх үү дээ.
Хоолоо идэж дууссаны дараа гэр бүлийнхэнтэйгээ ойр зуурын сонин хачнаа ярилцана. Монголд оройн 20 цаг өнгөрч байгаа болохоор тухтай ярихад тун тохиромжтой үе таарч байна.

13:45
Хэсэг амарч авсан тул товлосон уулзалт хүртлээ төвлөрөх, гүн үйлийн ажлаа эхлүүлэх гэж байна. Ажлын өдрүүдэд хэр олон гүн үйлийн цаг гаргаж чадсанаас шалтгаалаад амралтын өдөр бүтэн амрах уу, эсвэл зарим ажлаа амжуулах уу гэдгээ шийддэг.

15:00
Би үдээс өмнөх цагийг гүн төвлөрч хийх ажлууддаа зориулдаг бол үдээс хойш, оройн цагаар уулзалт, хурал товлохыг хичээдэг. Гэхдээ тийм ч олныг биш. Үнэнийг хэлэхэд өөрийн биеэр зайлшгүй байх шаардлагатай биш л бол хурал, уулзалтаас зугтахыг хичээдэг. Ялангуяа намайг төлөөлөх багийн гишүүд байгаа тохиолдолд дараа нь хэрэгцээт мэдээллээ товчхон авчихдаг юм. Хэт олон шаардлагагүй уулзалт тухайн өдрийн эрч хүчийг тэр чигт нь сорчих гээд байдаг талтай.
Жишээ нь өнөөдөр товлосон уулзалтуудаас зайлшгүй очих шаардлагатай хоёрт нь очно. Яг одоо эхний уулзалтын эзэн, Catapult-ийн ажлаар танилцсан дэлхийн шилдэг хиймэл оюун ухааны мэргэжилтэн, зөвлөхтэй уулзахаар явж байна. Миний хувьд Инновацын төвийн хурдасгуур хөтөлбөрийн хүрээнд сансрын датаг ашиглаж болох эсэхийг туршиж буй стартап компанид урьдал загвар боловсруулж өгч байгаа юм л даа. Үүнтэй холбоотойгоор чадварлаг хиймэл оюуны зөвлөхтэй санал солилцох, хиймэл оюуны туршилтуудын тайлангаа хуваалцах, зөвлөгөө авах гэж буй нь энэ. Мэдээж завсар зайгаар нь докторын ажлынхаа зарим зүйлсийг ч асуух боломжтой.
Сонин дуулгахад Англи дахь монголчууд маань жил бүрийн хоёрдугаар сард хорт хавдрын эсрэг судалгаанд хандив цуглуулах зорилготой гүйлтэд оролцдог.

16:30
Уулзалтаасаа эргэн ирээд байна. Одоо цахим шуудандаа хариу өгөх, маргаашийн ажлуудаа хуваарилж төлөвлөх зэрэг ажлаа амжуулна.
Энэ ташрамд гоё мэдээ хуваалцмаар санагдлаа. Хэрэв та бүхэн Харри Поттер киног үзэж байсан бол зоог барьдаг урт ширээнүүдийг санаж буй байх. Тэрхүү орчин жинхэнэ хувилбараараа Оксфордын коллежуудад бий бөгөөд өнөө орой тэнд ээжийнхээ хамтаар оройн зоог барина. Бүр багш нарын суудаг ширээн дээр гээч. Өнгөрсөн онд би коллежийнхоо нэрэмжит шагнал хүртээд багш нарын ширээнд долоо хоногт нэг удаа суух эрхээр шагнуулсан юм. Чухал оройн зоог хүлээж байгаа учраас түргэхэн шиг ажлуудаа цэгцэлж дуусгачхаад өөрийгөө бэлдье.

19:00
Оксфорд нийт 36 коллежтой. Тэдний нэг Wadham коллежид би суралцдаг. Үүнийг ярьж буйн учир нь тэртээх 1650-иад онд Оксфордын Royal Society байгууллага анхлан манай коллежид бий болж, өнөөг хүртэл үйл ажиллагаагаа тасралтгүй явуулсаар байгаа юм. Тухайн үед Европын шинжлэх ухааны чухал төвүүдийн нэг байсан юм билээ. Бахархмаар биш гэж үү? Үе үеийн Оксфордын алдарт төгсөгчид нэгэн цагт энд суугаад тус тусын шинжлэх ухааны салбарт юу өрнөж байгаа тухай ярилцдаг байж. Өнөөдөр харин би энд коллежийнхонтойгоо хөөрөлдөхийн сацуу дэргэдээ ээжийгээ суулгачхаад дарс шимсэн шигээ сууж байна.
Ижил талбарт ажиллаж байгаа нөхөдтэйгөө сонин сайхнаа хуваалцаж байх зуур өнгөрсөн онд зохион байгуулагдсан COP28 хурлын үеэр шагнал хүртсэн талаар минь асуулаа. Та бүхэнд ч бас тэр үед төрсөн мэдрэмж, сэтгэгдлээ хуваалцах нь зүйтэй болов уу. Товчхондоо манай баг сансрын технологийг хиймэл оюун ухаантай холбон ашиглаж, дэлхийн байгаль орчин тэр дундаа уул уурхайн үйл ажиллагаанд хяналт тавих жишиг судалгаа хийсэн юм. Хүн төрөлхтөн дэлхий дээрх өвчин эмгэгийн эх үүсвэрийг судлахын тулд микроскоп зохион бүтээсний адилаар уул уурхай тэргүүтэй олон салбарыг судлах макроскопууд хэрэгтэй. Жишээлбэл, Антарктидын мөсөн бүрхүүл хайлж эхэлснийг анх сансраас олж харан сөрөг нөлөөллийг тооцоолж, үүний эсрэг арга хэмжээ авах шаардлагатайг тодорхойлж байсан шүү дээ. Мэдээж хийсэн ажлынхаа үр дүнг үнэлүүлж, үг хэлэх боломжийг атгана гэдэг туйлын таатай байсан.

22:00
Гайхалтай орой өндөрлөж, гэртээ ирээд байна. Уг нь орой бүр эхлүүлсэн зургаа зурах, эсвэл гитар дээрээ сурч буй дуугаа үргэлжлүүлж сурдаг ч цаг хожуу болсон тул уншиж байгаа номоо нэг хоёр хуудас ахиулчхаад унтлаа.
Биеийн булчин дасгал хийсээр байвал дасдагийн адилаар төвлөрөл гэдэг нэг төрлийн дасгалын үр дүн болохыг өнөөгийн шинжлэх ухаан нотлоод байгаа шүү дээ. Миний хувьд өөрийн гэсэн хоббитой байх нь гүн төвлөрч сурахад их дэмтэй гэж боддог юм. Хүсвэл
миний хуудсаар
зочлоорой.
Журналаа дуусгахын өмнө нэгэн хүслээ хуваалцъя гэж бодлоо. Гадаадад олон жил ажиллаж, амьдрахын хэрээр би эх нутгаа илүү судлах болсон. Монголын түүхтэй холбоотой ном зохиол унших тусам "Манай өвөг дээдсийн ухаан маш агуу байжээ" гэх бодол эрхгүй төрдөг. Чин үнэндээ орчин цагт барууны эрдэмтдийн судалж буй менежмент, социологийн онолуудыг бидний өвөг дээдэс аль хэдийн амьдралдаа хэрэгжүүлж, хэв маягтаа нэвт шингээсэн юм билээ. Үүнийг уншиж мэдэх тусам хурдхан шиг л эх орондоо буцаж, улсынхаа хөгжилд чадах хэмжээнд хувь нэмрээ оруулахыг хүсэж байна.
Энэ хүртэл Англи улсын Оксфорд хотоос Баяраагийн Марал бичлээ.


Журналынхаа шинэхэн дугаараар уулзаж буйдаа таатай байна. Энэ удаа бид Оксфордын Их сургуульд Сансрын зайны тандан судалгаа-хиймэл оюун ухааны инженерийн докторантаар суралцаж буй Б.Маралын нэг өдөр хэрхэн өрнөдөг талаар уншигч тантай хуваалцахаар бэлдлээ. Та бүхэн түүнийг өнгөрсөн онд зохион байгуулагдсан COP28 буюу уур амьсгалын өөрчлөлтийн асуудлаарх НҮБ-ын бага хурлаас шагнал хүртсэн гэдгээр нь санаж буй биз ээ. Тодруулбал, тус хурлын хүрээнд өрнөсөн Дубайн гүнж Шейха Латифагийн нэрэмжит "Prototypes for Humanity" технологийн тэмцээнд “Digital Twins 4 Tailing Dams” төслөөрөө багийн амжилт үзүүлж, 100 мянган ам.доллар хүртсэн таван багийн нэг болсон юм.    Түүний хувьд Оксфордын Их сургуульд суралцахын зэрэгцээ Их Британийн Засгийн газрын Инновацын төвд зайны тандан судалгааны ахлах зөвлөхөөр ажилладаг. Тэрээр уг төвд сансраас ирсэн өгөгдлийг хиймэл оюун ухааны тусламжтайгаар боловсруулах, улмаар томоохон уул уурхайн дэд бүтцийн үйл ажиллагаанд хяналт тавих системийг бүтээлцэж байгаа аж.    Ингээд нисгэгч болон усан онгоцны ахмадуудын цаг тутам байршил, техникийн үзүүлэлт, болсон үйл явдлуудаа тэмдэглэн үлдээдэг logbook-ээс санаа авсан эл контентын эхний дэвтрийн дөрөв дэх журналыг хүлээн авна уу.
06:00
Сайн байна уу? Өнөөдөр бол нэгдүгээр сарын 15. Одоо өглөөний 06:00 цаг болж байна. Уг нь би цаг гаруйн өмнө босоод сургуулийнхантайгаа хамт сэлүүрт завиар явдаг дадалтай ч одоогоор Оксфордод бороо хур ихтэй, бүрхэг өдрүүд үргэлжилсээр байгаа тул өглөөг бясалгалаар эхлүүлж буй нь энэ. Өглөөг өөртөө зориулснаар бие махбод болоод сэтгэлзүйд эерэг нөлөөтэй гэж олон номоос уншсандаа ч тэр үү бясалгал хийх, ном унших, нэмээд өнөөдрийн журналаа бичих зэрэг хэд хэдэн ажил амжуулахыг хичээж байна. Бясалгалын тухайд өөрт дадал болсон нэг бясалгалаа өглөө бүр дагаж хийдэг.
07:30
Бясалгалаа ч хийгээд, өглөөний кофегоо ч уугаад, өөртөө ч чанартай цаг гаргаад өнөө өглөө үр бүтээлтэй эхэллээ. Одоо сургуулийн зүг гарах гэж байна. Манай гэрээс сургууль хүртэл унадаг дугуйгаар 15 минут орчим явж хүрэх зайтай. Энд хотын төвөөр автомашин явах нь ховор болохоор унадаг дугуй гол тээврийн хэрэгсэл нь болдог.
Түрүүн хэлсэнчлэн Оксфордод бороо ихтэй байгаа учраас бүүдгэр цаг агаар сэтгэлзүйд нөлөөлөх нь элбэг. Нартай үед цаанаасаа л сэтгэл санаа гэгэлзээд хөнгөн догдлолтой байдаг бол бүрхэг өдрүүдэд яг эсрэгээрээ. Гэхдээ иймэрхүү цаг агаар төвлөрч суухад дэм болох нь ч бий.
08:00
Докторантын оффис дээрээ ирлээ. Манай сургуулиас докторантын судлаачдадаа өрөө, лаборатори, номын сан тусгайлан гаргаж өгдөг болохоор элдэв зүйл сатааралгүйгээр гүн төвлөрч сууж чаддаг. Оффистоо ирээд юун түрүүнд календарьтайгаа нөхөрлөнө. Үр дүнтэй ажиллахын тулд төлөвлөлт тэр хэрээр чухал шүү дээ.
Үдээс өмнөх цаг миний хувьд гүн үйлд төвлөрдөг онцгой үе (Deep hours). Ойролцоогоор 60-90 минутын хугацаатайгаар код бичих, засах, тест хийх зэрэг тухайн өдрийн хамгийн чухал ажлуудаа толгой сэргэг байгаа дээр хийдэг. Жишээ нь, одоогоор докторын судалгааны ажлынхаа гурав дахь шинжлэх ухааны хэвлэл дээр ажиллаж байгаа бөгөөд үүний эцсийг үзэхийн тулд өгөгдлийн шинжлэх ухааны маш олон туршилт, судалгааны баталгаа баримт гаргах хэрэгтэй. Үүгээр миний докторын ажлын судалгаа дуусаж, ирэх намар албан ёсоор хамгаална.
12:30
Өдрийн хоолны цаг болж байна. Миний хувьд ихэвчлэн өчигдөр орой үлдсэн хоолноосоо савлаж авчирдаг. Аль болох гэрийн хоол идэхийг хичээдэг гэх үү дээ.
Хоолоо идэж дууссаны дараа гэр бүлийнхэнтэйгээ ойр зуурын сонин хачнаа ярилцана. Монголд оройн 20 цаг өнгөрч байгаа болохоор тухтай ярихад тун тохиромжтой үе таарч байна.
13:45
Хэсэг амарч авсан тул товлосон уулзалт хүртлээ төвлөрөх, гүн үйлийн ажлаа эхлүүлэх гэж байна. Ажлын өдрүүдэд хэр олон гүн үйлийн цаг гаргаж чадсанаас шалтгаалаад амралтын өдөр бүтэн амрах уу, эсвэл зарим ажлаа амжуулах уу гэдгээ шийддэг.
15:00
Би үдээс өмнөх цагийг гүн төвлөрч хийх ажлууддаа зориулдаг бол үдээс хойш, оройн цагаар уулзалт, хурал товлохыг хичээдэг. Гэхдээ тийм ч олныг биш. Үнэнийг хэлэхэд өөрийн биеэр зайлшгүй байх шаардлагатай биш л бол хурал, уулзалтаас зугтахыг хичээдэг. Ялангуяа намайг төлөөлөх багийн гишүүд байгаа тохиолдолд дараа нь хэрэгцээт мэдээллээ товчхон авчихдаг юм. Хэт олон шаардлагагүй уулзалт тухайн өдрийн эрч хүчийг тэр чигт нь сорчих гээд байдаг талтай.
Жишээ нь өнөөдөр товлосон уулзалтуудаас зайлшгүй очих шаардлагатай хоёрт нь очно. Яг одоо эхний уулзалтын эзэн, Catapult-ийн ажлаар танилцсан дэлхийн шилдэг хиймэл оюун ухааны мэргэжилтэн, зөвлөхтэй уулзахаар явж байна. Миний хувьд Инновацын төвийн хурдасгуур хөтөлбөрийн хүрээнд сансрын датаг ашиглаж болох эсэхийг туршиж буй стартап компанид урьдал загвар боловсруулж өгч байгаа юм л даа. Үүнтэй холбоотойгоор чадварлаг хиймэл оюуны зөвлөхтэй санал солилцох, хиймэл оюуны туршилтуудын тайлангаа хуваалцах, зөвлөгөө авах гэж буй нь энэ. Мэдээж завсар зайгаар нь докторын ажлынхаа зарим зүйлсийг ч асуух боломжтой.
Сонин дуулгахад Англи дахь монголчууд маань жил бүрийн хоёрдугаар сард хорт хавдрын эсрэг судалгаанд хандив цуглуулах зорилготой гүйлтэд оролцдог.
16:30
Уулзалтаасаа эргэн ирээд байна. Одоо цахим шуудандаа хариу өгөх, маргаашийн ажлуудаа хуваарилж төлөвлөх зэрэг ажлаа амжуулна.
Энэ ташрамд гоё мэдээ хуваалцмаар санагдлаа. Хэрэв та бүхэн Харри Поттер киног үзэж байсан бол зоог барьдаг урт ширээнүүдийг санаж буй байх. Тэрхүү орчин жинхэнэ хувилбараараа Оксфордын коллежуудад бий бөгөөд өнөө орой тэнд ээжийнхээ хамтаар оройн зоог барина. Бүр багш нарын суудаг ширээн дээр гээч. Өнгөрсөн онд би коллежийнхоо нэрэмжит шагнал хүртээд багш нарын ширээнд долоо хоногт нэг удаа суух эрхээр шагнуулсан юм. Чухал оройн зоог хүлээж байгаа учраас түргэхэн шиг ажлуудаа цэгцэлж дуусгачхаад өөрийгөө бэлдье.
19:00
Оксфорд нийт 36 коллежтой. Тэдний нэг Wadham коллежид би суралцдаг. Үүнийг ярьж буйн учир нь тэртээх 1650-иад онд Оксфордын Royal Society байгууллага анхлан манай коллежид бий болж, өнөөг хүртэл үйл ажиллагаагаа тасралтгүй явуулсаар байгаа юм. Тухайн үед Европын шинжлэх ухааны чухал төвүүдийн нэг байсан юм билээ. Бахархмаар биш гэж үү? Үе үеийн Оксфордын алдарт төгсөгчид нэгэн цагт энд суугаад тус тусын шинжлэх ухааны салбарт юу өрнөж байгаа тухай ярилцдаг байж. Өнөөдөр харин би энд коллежийнхонтойгоо хөөрөлдөхийн сацуу дэргэдээ ээжийгээ суулгачхаад дарс шимсэн шигээ сууж байна.
Ижил талбарт ажиллаж байгаа нөхөдтэйгөө сонин сайхнаа хуваалцаж байх зуур өнгөрсөн онд зохион байгуулагдсан COP28 хурлын үеэр шагнал хүртсэн талаар минь асуулаа. Та бүхэнд ч бас тэр үед төрсөн мэдрэмж, сэтгэгдлээ хуваалцах нь зүйтэй болов уу. Товчхондоо манай баг сансрын технологийг хиймэл оюун ухаантай холбон ашиглаж, дэлхийн байгаль орчин тэр дундаа уул уурхайн үйл ажиллагаанд хяналт тавих жишиг судалгаа хийсэн юм. Хүн төрөлхтөн дэлхий дээрх өвчин эмгэгийн эх үүсвэрийг судлахын тулд микроскоп зохион бүтээсний адилаар уул уурхай тэргүүтэй олон салбарыг судлах макроскопууд хэрэгтэй. Жишээлбэл, Антарктидын мөсөн бүрхүүл хайлж эхэлснийг анх сансраас олж харан сөрөг нөлөөллийг тооцоолж, үүний эсрэг арга хэмжээ авах шаардлагатайг тодорхойлж байсан шүү дээ. Мэдээж хийсэн ажлынхаа үр дүнг үнэлүүлж, үг хэлэх боломжийг атгана гэдэг туйлын таатай байсан.
22:00
Гайхалтай орой өндөрлөж, гэртээ ирээд байна. Уг нь орой бүр эхлүүлсэн зургаа зурах, эсвэл гитар дээрээ сурч буй дуугаа үргэлжлүүлж сурдаг ч цаг хожуу болсон тул уншиж байгаа номоо нэг хоёр хуудас ахиулчхаад унтлаа.
Биеийн булчин дасгал хийсээр байвал дасдагийн адилаар төвлөрөл гэдэг нэг төрлийн дасгалын үр дүн болохыг өнөөгийн шинжлэх ухаан нотлоод байгаа шүү дээ. Миний хувьд өөрийн гэсэн хоббитой байх нь гүн төвлөрч сурахад их дэмтэй гэж боддог юм. Хүсвэл миний хуудсаар зочлоорой.
Журналаа дуусгахын өмнө нэгэн хүслээ хуваалцъя гэж бодлоо. Гадаадад олон жил ажиллаж, амьдрахын хэрээр би эх нутгаа илүү судлах болсон. Монголын түүхтэй холбоотой ном зохиол унших тусам "Манай өвөг дээдсийн ухаан маш агуу байжээ" гэх бодол эрхгүй төрдөг. Чин үнэндээ орчин цагт барууны эрдэмтдийн судалж буй менежмент, социологийн онолуудыг бидний өвөг дээдэс аль хэдийн амьдралдаа хэрэгжүүлж, хэв маягтаа нэвт шингээсэн юм билээ. Үүнийг уншиж мэдэх тусам хурдхан шиг л эх орондоо буцаж, улсынхаа хөгжилд чадах хэмжээнд хувь нэмрээ оруулахыг хүсэж байна.
Энэ хүртэл Англи улсын Оксфорд хотоос Баяраагийн Марал бичлээ.