Үндэсний аудитын газрын хамт олны төлөөлөл
<div class="article-body">
          <p></p><p dir="ltr">Тэртээ 1922 онд Ардын хувьсгалт Засгийн газрын дэргэдэх Хянан байцаах хэлтэс нэртэйгээр байгуулагдсан Төрийн хяналтын дээд байгууллага буюу Монгол Улсын Үндэсний Аудитын газрын түүхт 100 жилийн ой энэ жил тохиож буй.</p><p dir="ltr">Улсын салбарт харьяалагдах бүхий л байгууллага, нэгжийн санхүүгийн тайлан, үйл ажиллагааг хянан шалгах, зөвлөн туслах үүрэгтэй тус хамт олон хэдий цомхон бүтэцтэй ч, чадварлаг хийгээд туршлагатай мэргэжилтнүүдийнхээ тусламжтай маш богино хугацаанд нөр их ажлын ард гарч чаддагаараа тэд бусдаас онцгой.</p><p dir="ltr">Ингээд улс, орон нутгийн төсвийн орлого, зарлагын гүйцэтгэл, төсвийн байгууллага, төрийн болон орон нутгийн өмчит, тэдгээрийн өмчийн оролцоотой хуулийн этгээд, төсвөөс санхүүгийн дэмжлэг авсан төсөл, хөтөлбөрийн санхүүгийн тайлан, үйл ажиллагааны гүйцэтгэлд аудит хийж, дүгнэлт, зөвлөмж гаргадаг чадварлаг хамт олны ажлын арга барилтай танилцана уу.</p>
<p></p><p><b>Байршил:</b> Засгийн газрын IV байр, Бага тойруу-3, Чингэлтэй дүүрэг</p><p><b>Сошиал хуудсууд:</b><a href="https://www.facebook.com/riotintogroup" target="_blank"> </a><a href="https://www.facebook.com/undesniiauditingazar" target="_blank">Үндэсний Аудитын газар</a> (Фэйсбүүк), <a href="https://twitter.com/NAO_Mongolia" target="_blank">Nao_mongolia</a> (Твиттер)</p>
<h3 class="text-uppercase text-blue text-bold"><span style='font-family: "SF Display", sans-serif; font-size: 21.600000381469727px; letter-spacing: 0.5px; background-color: rgb(250, 250, 250);'>1. ТАНЫ КАРЬЕРААС БИД ЮУ, ЮУГ МЭДЭХ ЁСТОЙ ВЭ?</span><div><br><div><span style='font-family: "SF Display", sans-serif; font-size: 21.600000381469727px; letter-spacing: 0.5px; background-color: rgb(250, 250, 250);'><br></span></div></div></h3><p><img class="uk-width-1-1 lightbox" alt="" src="https://unread.today/files/ab36d712-71ff-4ad9-896e-6ebb29ee892b/2f089bdebc9cc97ff0da9dcf60f094be.jpg"></p><blockquote><p>Ц.Хосжаргал</p>
<cite><p>Аудитын хоёрдугаар газар: Аудитын менежер </p>
</cite></blockquote><p></p><p dir="ltr">Би нийслэлийн 1 дүгээр сургуулийг төгсөөд тухайн үеийн ЗХУ-ын Ленинград хотын Техникийн их сургуульд элсэн орж суралцсан. Төгсөх жил маань Монгол Улсад ардчилсан хувьсгал гарч, улс орон зах зээлийн нийгэмд шилжсэн тул шинэхэн төгсөгч миний бие бизнесийн байгууллагаас хөдөлмөрийн гараагаа эхлүүлсэн түүхтэй. Хувийн компанид ажиллахын сацуу Санхүү Эдийн Засгийн Их Сургуульд оройгоор нягтлан бодогч, эдийн засагч мэргэжил эзэмшсэн явдал минь харин ирээдүйд аудитын байгууллагад ажиллах суурь болж өгсөн юм.</p><p dir="ltr">Хамгийн анх би Нийслэлийн аудитын газарт шинжээчээр жил гаран ажилласны эцэст төрийн жинхэнэ албан хаагч болж байлаа. Ер нь төрийн байгууллага, тэр тусмаа улсын төсөвтэй холбогдох санхүүгийн тайланг нэг бүрчлэн хянан шалгадаг Аудитын газарт мерит зарчим тун чухал. Миний хувьд, таван жилийн турш аудитор хийснийхээ дараа ахлах аудитор, аудитын менежер гэх ажлын байруудад хөрвөн ажиллажээ.</p><p dir="ltr">Аудит гэдэг өөрөө тун онцгой, нарийн салбар. Бакалаврын дипломтой шинэхэн төгсөгч байтугай мэргэшсэн нягтлан бодогч хүртэл туршлагагүй л бол санхүүгийн тайланд аудит хийхэд хүндрэл учирна. Тиймдээ ч цаг ямагт ажлынхаа явцаас туршлагажиж, тэр хэрээрээ аудитор хүний ур чадварыг эзэмшиж байдаг. Аудитын менежер гэдэг нь өөрийн доор ажиллаж буй хүмүүсийг арга зүйгээр хангах, гүйцэтгэсэн аудитын ажилд нь үе шатны хяналт болох чанарын хяналтыг хэрэгжүүлж, тэдний ажлыг удирдан чиглүүлэх учиртай нэгэн юм.</p><p dir="ltr">Арга зүйгээр хангаж байгаа тул мэдлэг чадвар хийгээд ажлын туршлага арвин байх шаардлага тавигдана. Түүнчлэн аудит гэдэг тэр чигтээ багийн ажиллагаа байдаг тул багаа сайтар удирдаж, тэдний ажлыг зөв зохион байгуулах нь аудитын менежерийн гол үүрэг.</p>
<h3 class="text-uppercase text-blue text-bold"><div><span style='font-size: 2.16rem; font-family: "SF Display", sans-serif; letter-spacing: 0.5px;'>2. </span><span style='font-size: 2.16rem; font-family: "SF Display", sans-serif; letter-spacing: 0.5px;'>АШИГЛАХГҮЙ БАЙЖ ЧАДДАГГҮЙ АПП, ХЭРЭГСЛҮҮД ЮУ ВЭ?</span></div><div><span style='font-size: 2.16rem; font-family: "SF Display", sans-serif; letter-spacing: 0.5px;'><br></span></div></h3><p><img class="uk-width-1-1 lightbox" alt="" src="https://unread.today/files/ab36d712-71ff-4ad9-896e-6ebb29ee892b/456aa7788818cef3dffd859c6defd239.jpg"></p><blockquote><p>Э.Энхбаатар</p>
<cite><p>Аудитын хоёрдугаар газар: Аудитор </p>
</cite></blockquote><p></p><p dir="ltr">Үндэсний аудитын газар байгууллагынхаа хэмжээнд Able программ, Office-365-ыг ашигладаг. Өдөр тутамдаа тоон мэдээлэл дээр боловсруулалт хийдэг тул хэрэглээний программ хангамжаас Excel-ийг түлхүү ашигладаг бол хууль эрхзүйн мэдээлэл агуулсан Legalinfo сайт бидний ажлын тун чухал хэрэглүүр.</p><p>Хувь хүний зүгээс статистик мэдээлэл дээр ажиллах 1212.mn, хөрөнгийн зах зээлтэй холбоотой мэдээллийг хуваалцдаг <a href="https://unread.today/c/spotlight-coinhub">Coinhub</a>, Markethub аппыг тогтмол хэрэглэнэ.</p>
<h3 class="text-uppercase text-blue text-bold">3.  <span class="text-uppercase text-blue text-bold" style='margin: 3rem 0px 2rem; font-family: "SF Display", sans-serif; font-size: 2.16rem; line-height: 2.6rem; letter-spacing: 0.5px;'><span class="text-uppercase text-blue text-bold" style="margin: 3rem 0px 2rem; font-size: 2.16rem; line-height: 2.6rem;">ЦАГ ХЭМНЭХ ХАМГИЙН САЙН АРГА ТАНЬ ЮУ ВЭ?</span></span><div><span class="text-uppercase text-blue text-bold" style='margin: 3rem 0px 2rem; font-family: "SF Display", sans-serif; font-size: 2.16rem; line-height: 2.6rem; letter-spacing: 0.5px;'><span class="text-uppercase text-blue text-bold" style="margin: 3rem 0px 2rem; font-size: 2.16rem; line-height: 2.6rem;"><br></span></span></div></h3><p><img class="uk-width-1-1 lightbox" alt="" src="https://unread.today/files/ab36d712-71ff-4ad9-896e-6ebb29ee892b/ea5b5e687a9168028800b11ccc8dc854.jpg"></p><blockquote><p>Б.Энхжин</p>
<cite><p>Аудитын хоёрдугаар газар: Ахлах аудитор </p>
</cite></blockquote><p></p><p dir="ltr">Аудит гэдэг тэр чигтээ багийн ажиллагаа. Ялангуяа гүйцэтгэлийн аудитын баг тухайн хариуцаж авсан байгууллага дээрээ маш богино хугацаанд, цомхон бүрэлдэхүүнтэйгээр аудит хийх шаардлагатай нүүр тулна. Тэгэхээр цаг хэмнэхийн төлөө ажиллах нь зайлшгүй. Миний хувьд цаг хэмнэх шалгарсан арга бол мэдээллээ нээлттэй хуваалцах, асуудлаа тухай бүрд нь шийдэж ярилцах явдал. </p><p>Манай багийн тухайд Teams программ ашиглан тухайн аудиттай холбоотой нэгдсэн цахим файлыг бүх талаасаа зэрэг хянаж, үзэх боломжтой байдаг. Өөрөөр хэлбэл, нэг файл дээр дөрвөөс таван хүн зэрэг уншиж судлаад ажилладаг учраас жигд хурдаар урагшилж чаддаг юм болов уу.<br></p><p>Дээрээс нь хамт олон маань долоо хоногтоо нэг удаа ажлынхаа үйл явц, тухайн аудиттай холбоотой ямар горимыг хэрэгжүүлж байна, яг аль хэсэг дээр гацчихаад байгаа тухайгаа хоорондоо чөлөөтэй ярилцдаг. Энэ энгийн хурал асуудлыг томрохоос өмнө учрыг нь олоход тун дөхөмтэй байдаг шүү.</p><p><br></p>
<p><img class="uk-width-1-1 lightbox" alt="" src="https://unread.today/files/ab36d712-71ff-4ad9-896e-6ebb29ee892b/3c1feb8887c6280824bb6502ff2d08c4.jpg"></p><div class="image-caption">Аудитын хоёрдугаар газрын хамт олон</div><h3 class="text-uppercase text-blue text-bold"><div><span class="text-uppercase text-blue text-bold" style="margin: 3rem 0px 2rem; line-height: 2.6rem;"><span class="text-uppercase text-blue text-bold" style="margin: 3rem 0px 2rem; line-height: 2.6rem;"><br></span></span></div><span class="text-uppercase text-blue text-bold" style="margin: 3rem 0px 2rem; line-height: 2.6rem;"><span class="text-uppercase text-blue text-bold" style="margin: 3rem 0px 2rem; line-height: 2.6rem;">4. </span><span class="text-uppercase text-blue text-bold" style='font-family: "SF Display", sans-serif; font-size: 2.16rem; letter-spacing: 0.5px; margin: 3rem 0px 2rem; line-height: 2.6rem;'>ТАНЫ АЖЛЫН ДУНДАЖ НЭГ ӨДӨР ХЭРХЭН ӨНГӨРДӨГ ВЭ?</span></span><div><span class="text-uppercase text-blue text-bold" style="margin: 3rem 0px 2rem; line-height: 2.6rem;"><span class="text-uppercase text-blue text-bold" style='font-family: "SF Display", sans-serif; font-size: 2.16rem; letter-spacing: 0.5px; margin: 3rem 0px 2rem; line-height: 2.6rem;'><br></span></span></div></h3><p><img class="uk-width-1-1 lightbox" alt="" src="https://unread.today/files/ab36d712-71ff-4ad9-896e-6ebb29ee892b/c3548a0f4e61e77114cef3f3d6bed653.jpg"></p><blockquote><p>Ч.Бумдарь</p>
<cite><p>Аудитын гуравдугаар газар: Аудитор </p>
</cite></blockquote><p></p><p> Ажил дээрээ ирээд юун түрүүнд Able программ дээр ирсэн удирдлагын үүрэг даалгавартай танилцана, хариу өгөх шаардлагатай албан бичгүүд болон имэйлээ шалгасаар өглөөг эхлүүлнэ дээ. Аудиттай холбоотой шалгагдагч байгууллагын хүмүүстэй холбогдож тодруулга авах, харилцах ажил мөн багагүй цаг хугацаа шаарддаг. Манай газрын тухайд уул уурхай, барилга, эрүүл мэнд гээд бүх төрлийн салбарт ажиллаж буй байгууллагуудын тайланг үнэлж, дүгнэдэг учраас өдөр бүхэн цоо шинэ туршлага хуримтлуулдаг гэхэд хилсдэхгүй. Тиймдээ ч Able программ дээр шинэ тутам орж байгаа хууль тогтоомжийн тухай мэдээллийг цаг алдалгүй авч, уншиж суралцаж байх нь бидний ажлын салшгүй нэг хэсэг. </p><p>Олон төрлийн байгууллагатай холбогддог учраас хийх ажлуудаа нэг бүрчлэн тэмдэглэлийн дэвтэртээ бичих дадалтай. Түүнчлэн манай байгууллага ажилтнуудаа чадавхжуулах үүднээс байнгын сургалт зохион байгуулдаг тул зарим өдрүүдэд тухайн улиралд хамрагдах ёстой кредит цагийн сургалтдаа сууна.</p>
<h3 class="text-uppercase text-blue text-bold"><span style='font-family: "SF Display", sans-serif; font-size: 21.600000381469727px; letter-spacing: 0.5px; background-color: rgb(250, 250, 250);'>5. ажлЫНХАА ХАЖУУГААР ДУРЛАЖ ХИЙДЭГ ТӨСӨЛ/АЖИЛ ЮУ ВЭ?</span><div><span style='font-family: "SF Display", sans-serif; font-size: 21.600000381469727px; letter-spacing: 0.5px; background-color: rgb(250, 250, 250);'><br></span></div></h3><p><img class="uk-width-1-1 lightbox" alt="" src="https://unread.today/files/ab36d712-71ff-4ad9-896e-6ebb29ee892b/f0fd253e551b8b8236634a3a54f6192e.jpg"></p><blockquote><p>М.Сангижанцан</p>
<cite><p>Аудитын гуравдугаар газар: Аудитор </p>
</cite></blockquote><p>Миний хувьд ажлынхаа хажуугаар хөрөнгө оруулалтын чиглэлээр судалгаа хийх дуртай. Санхүүгийн зах зээл дээрх шинэ бүтээгдэхүүн, үйлчилгээг судлах явцад тухайн компанийн санхүүгийн тайлан, үйл ажиллагаа гэх мэт бүх мэдээллийг цогцоор нь судлах шаардлага гарна. Энэ судалгааг тогтмол хийгээд ирэхээр эргээд албан ажилд ч дэм болох нь бий.</p>
<h3 class="text-uppercase text-blue text-bold"><span class="heading14 text-blue text-bold" id="js-heading-6" style="margin: 0px; line-height: 24px;">6. <span class="text-uppercase text-blue text-bold" style='margin: 3rem 0px 2rem; font-family: "SF Display", sans-serif; font-size: 2.16rem; line-height: 2.6rem; letter-spacing: 0.5px;'><span class="text-uppercase text-blue text-bold" style="margin: 3rem 0px 2rem; font-size: 2.16rem; line-height: 2.6rem;">САНАЛ БОЛГОХ НОМ, КИНО, ХӨГЖИМ?</span></span></span><div><br><div><div><span class="heading14 text-blue text-bold" style="margin: 0px; line-height: 24px;"><span class="text-uppercase text-blue text-bold" style='margin: 3rem 0px 2rem; font-family: "SF Display", sans-serif; font-size: 2.16rem; line-height: 2.6rem; letter-spacing: 0.5px;'><span class="text-uppercase text-blue text-bold" style="margin: 3rem 0px 2rem; font-size: 2.16rem; line-height: 2.6rem;"><br></span></span></span></div></div></div></h3><p><img class="uk-width-1-1 lightbox" alt="" src="https://unread.today/files/ab36d712-71ff-4ad9-896e-6ebb29ee892b/d527e6fa4ac37ce801078f30c08f0f78.jpg"></p><blockquote><p>Б.Сандуйжав</p>
<cite><p>Аудитын гуравдугаар газар: Ахлах аудитор </p>
</cite></blockquote><p></p><p>Сүүлийн үед уншиж буй номуудаас онцлох гэвэл Даниэл Канэманы <a href="http://%20https://unread.today/c/2039" target="_blank">“Тунгаан бодох уу? Түргэн шийдэх үү?”</a> бүтээл байна. Хүмүүс эрсдэл дунд шийдвэр гаргахдаа логикоор бус сэтгэл хөдлөл дээрээ үндэслэн иррациональ шийдвэр гаргадаг төдийгүй дүгнэлт хийхдээ тухайн асуудалд хамааралгүй мэдээлэл ашигладаг зэрэг хүний сэтгэхүйн алдааны талаарх тун сонирхолтой судалгааны ажил байгаа юм. </p><p>Түүнчлэн энэ номыг унших тусам бидний хийж буй ажилтай их уялдаатай мэт санагдсан шүү. Манай мэргэжлийн тухайд алхам тутамдаа гаргасан шийдвэрийнхээ цаад талын үр дагавар, учир шалтгааны талаар бодож байдаг учраас энэ номыг сайтар мөлжиж байгаа даа.</p>
<h3 class="text-uppercase text-blue text-bold">7. <span class="text-uppercase text-blue text-bold" style='margin: 3rem 0px 2rem; font-family: "SF Display", sans-serif; font-size: 2.16rem; line-height: 2.6rem; letter-spacing: 0.5px;'><span class="text-uppercase text-blue text-bold" style="margin: 3rem 0px 2rem; font-size: 2.16rem; line-height: 2.6rem;">АВЧ БАЙСАН ХАМГИЙН САЙН ЗӨВЛӨГӨӨ?</span></span><div><br><div><span class="heading14 text-blue text-bold" style="margin: 0px; line-height: 24px;"><span style='font-family: "SF Display", sans-serif; font-size: 21.600000381469727px; letter-spacing: 0.5px; background-color: rgb(250, 250, 250);'><br></span></span></div></div></h3><p><img class="uk-width-1-1 lightbox" alt="" src="https://unread.today/files/ab36d712-71ff-4ad9-896e-6ebb29ee892b/e5a6bc53c7e5cc5d4024df618bb77bd3.jpg"></p><blockquote><p>Б.Батчимэг</p>
<cite><p>Аудитын гуравдугаар газар: Ахлах аудитор </p>
</cite></blockquote><p></p><p dir="ltr">Анх ажилд орж байхад хэлж байсан удирдлагынхаа “Аливаа байгууллагын үйл ажиллагааг зөвхөн өөрийн өнцгөөс биш олон талаас нь харж байгаарай, байгууллагынхаа гүнд нь ортол таньж мэдээрэй, тэр дундаа гүйцэтгэлийн аудит гэдгийг сайтар ойлгож хичээж ажиллаарай” гэх зөвлөгөөг байнга бодож явдаг.</p><p dir="ltr">Харин хувийн амьдралын тухайд ээж аавынхаа хэлсэн “Ажил, амьдралынхаа тэнцвэртэй байдлыг хадгалж байж амьдралдаа сэтгэл хангалуун байж чадна шүү” гэх захиасыг биелүүлэх гэж хичээдэг дээ. Ялангуяа манай мэргэжлийн онцлог маань олон цагаар сууж ажиллахыг шаарддаг учраас хэдий их ажилтай байсан ч хайртай дотнын хүмүүстээ хангалттай цаг зарцуулж, ар гэрээ орхигдуулахгүй байхыг эрмэлздэг.</p>
<h3 class="text-uppercase text-blue text-bold"><div>8. бУСДАД ШИДЭХ САНАА?</div><div><br></div></h3><p><img class="uk-width-1-1 lightbox" alt="" src="https://unread.today/files/ab36d712-71ff-4ad9-896e-6ebb29ee892b/b1277244e2ca9fa5cb68e0066d247dbb.jpg"></p><blockquote><p>М.Наранжаргал</p>
<cite><p>Аудитын гуравдугаар газар: Ахлах аудитор </p>
</cite></blockquote><p></p><p dir="ltr">Төрийн аудитын байгууллагад тасралтгүй 25 жил ажилласан мэргэжилтний үүднээс хамтран ажиллаж буй залуустаа хийж буй ажил болон хувь хүний зүгээс<br>байнга зөвлөдөг. Одоогоор би дан шинэ залуу үеийнхэнтэй гар нийлэн ажиллаж байна. Гадаадад мэргэжлээрээ их дээд сургууль амжилттай дүүргэсэн хэдий ч аудитор хүний эзэмших ёстой зарчмыг ажлын байран дээрээс л залуус маань сурах боломжтой тул олон жил ажилласан аудитор хүний хувьд тэдэндээ цаг ямагт үлгэр дуурайл болохыг хичээдэг.</p><p dir="ltr">Жишээлбэл, шалгагдагч байгууллага дээр очоод биеэ хэрхэн зөв авч явах, хүнтэй яаж ярилцах, өөрийнхөө шалгах гэж байгаа асуудлын мөн чанарыг нь ойлгож байж тухайн шалгагдагч байгууллагатай харилцах зэргээс авхуулаад харилцааны соёл, өөрийгөө илэрхийлэх чадвар гээд аудитор хүний зайлшгүй эзэмших ёстой маш олон ур чадварууд бий.</p><p dir="ltr"><br></p>
<p><img class="uk-width-1-1 lightbox" alt="" src="https://unread.today/files/ab36d712-71ff-4ad9-896e-6ebb29ee892b/ff7d7c0efca26fa43918652ec7fb3206.jpg"></p><div class="image-caption">Аудитын гуравдугаар газрын хамт олон </div><h3 class="text-uppercase text-blue text-bold"><div><br></div>9. та одоо юун дээр төвлөрч байгаа вэ? ойрын төлөвлөгөө?<div><br></div></h3><p><img class="uk-width-1-1 lightbox" alt="" src="https://unread.today/files/ab36d712-71ff-4ad9-896e-6ebb29ee892b/05fbc94cac3bdf9fdfb597e07f11bcb5.jpg"></p><blockquote><p>Л.Хонгорзул</p>
<cite><p>Аудитын дөрөвдүгээр газар: Аудитын менежер </p>
</cite></blockquote><p></p><p>Коронавирустэй тэмцэх, урьдчилан сэргийлэх, нийгэм эдийнзасагт нөлөөлөх сөрөг нөлөөллийг бууруулах тухай хуульд хуулийн хэрэгжилт, үр дүн, үр нөлөө гэсэн аудит хийж, хяналтын шатандаа явж байна. Бид Улсын Их Хурлын Төсвийн Байнгын хорооноос баталсан 2022 онд гүйцэтгэх аудитын сэдэв болон Монгол Улсын Ерөнхий аудиторын тушаалаар баталсан Төрийн аудитын байгууллагын 2022 оны гүйцэтгэлийн төлөвлөгөөнд тусгагдсан аудитуудыг цаг хугацаанд нь чанартай гүйцэтгэх үүрэгтэй. </p><p>Ийм учраас сүүлийн хагас жилд гүйцэтгэх аудитын төлөвлөгөө, судалгааны ажлаа эхлүүлсэн. Мөн энэ жил байгууллагын маань түүхт 100 жилийн ой тохиох учир 100 жилийн ойд зориулсан Хараат бус Төрийн хяналтын байгууллагын түүхэн замнал номын редакцийн зөвлөл, Онол практикийн бага хуралд ирүүлсэн бүтээлийн үнэлгээний комисст ажиллаж байна.</p>
<h3 class="text-uppercase text-blue text-bold">10. ТАНЫ АЖЛЫН НӨҮ-ХАУ?<div><br></div></h3><p><img class="uk-width-1-1 lightbox" alt="" src="https://unread.today/files/ab36d712-71ff-4ad9-896e-6ebb29ee892b/ee279520f656e83e018c58bbd6975162.jpg"></p><blockquote><p> Д.Цэрэндорж </p>
<cite><p>Аудитын дөрөвдүгээр газар: Аудитын менежер </p>
</cite></blockquote><p></p><p>Аудит амжилттай үр өгөөжтэй болохын үндэс нь төлөвлөгөөг стандартын дагуу, үндэслэл тооцоолол сайтай боловсруулахын хажуугаар тухай байгууллагын үйл ажиллагааг урьдчилж сайтар судалсан эсэхтэй нягт холбоотой. </p><p>Аудитын үндсэн ажлаас өмнө шалгах асуудлынхаа гол онцлог, хамрах хүрээ, шалгах арга хэлбэр, зохион байгуулалтыг зөв тодорхойлохын тулд урьдчилан олон хүнтэй уулзахын сацуу их уншиж, салбарын тухай судалгаа хийнэ гээд нэгэн ёсондоо өөрийгөө цэнэглэхэд багагүй цаг зарцуулна. Биеэ чилээхүйц удаан хугацаагаар сууж гэмээнэ шалгах асуудлынхаа зорилго, утга учир, сайн муу тал болон үр дагаврыг цэгнэж, бодитой дүгнэлт хийнэ шүү дээ. </p><p>Миний баримталдаг зарчмуудын нэг нь аудит бүрэн дуусаагүй байх үед яаран дүгнэлт хийхгүй, шалгуулагчаа сайтар сонсож, ойлгох хэрэгтэй. Шалгагдаж байгаа хүмүүс бол биднээс илүү тухайн салбартаа мэргэшсэн, мэдлэг зузаантай нэгэн. Тиймээс ажил мэргэжлийн болон ёс зүйн хувьд өөрийгөө давхар шалгуулж байна гэдгээ алхам тутамдаа санаж, ур чадвараа байнга дээшлүүлэн шинэ зүйлсийг соргогоор мэдэрч ажиллахыг хичээдэг. </p><p>Ерөөс миний гардаж гүйцэтгэсэн аудитын ажлын дараа шалгуулсан хүн маань нэг боловч зүйл сурч аван, тэр нь эргээд ажил амьдралд нь тустай байх аваас ажлаасаа урам зориг, эрч хүч мэдэрнэ. Энэ мэдрэмж тун сайхан шүү.</p>
<h3 class="text-uppercase text-blue text-bold">11. <span class="text-uppercase text-blue text-bold" style='margin: 3rem 0px 2rem; font-family: "SF Display", sans-serif; font-size: 2.16rem; line-height: 2.6rem; letter-spacing: 0.5px;'><span class="text-uppercase text-blue text-bold" style="margin: 3rem 0px 2rem; font-size: 2.16rem; line-height: 2.6rem;">ТА ӨӨРИЙГӨӨ ХЭРХЭН ХӨГЖҮҮЛЖ, СУРАЛЦДАГ ВЭ?</span></span><div><span class="text-uppercase text-blue text-bold" style='margin: 3rem 0px 2rem; font-family: "SF Display", sans-serif; font-size: 2.16rem; line-height: 2.6rem; letter-spacing: 0.5px;'><span class="text-uppercase text-blue text-bold" style="margin: 3rem 0px 2rem; font-size: 2.16rem; line-height: 2.6rem;"><br></span></span></div></h3><p><img class="uk-width-1-1 lightbox" alt="" src="https://unread.today/files/ab36d712-71ff-4ad9-896e-6ebb29ee892b/aa4a36bd949639ac5737a2e13e2207dd.jpg"></p><blockquote><p>Д.Цэгмиддорж</p>
<cite><p>Аудитын дөрөвдүгээр газар: Ахлах аудитор </p>
</cite></blockquote><p>Аудит, стандарттай холбоотой дотоод сургалтуудад хамрагддаг. Мөн Азийн хөгжлийн банк, Дэлхийн банк, Аудитын дээд байгууллагуудын олон улсын байгууллагаас зохион байгуулдаг сургалтуудад тогтмол хамрагддаг. Хөгжлийн бодлого, төлөвлөлтийн газраас цахим хичээлүүдийг мөн онлайнд байршуулдаг. Багаараа аль нэг байгууллага дээр ажиллахад олон янзын алдаа дутагдал, зөрчил гарах нь бий. Тэдгээр практик нөхцөл байдлаас их зүйл сурдаг даа.</p>
<h3 class="text-uppercase text-blue text-bold"><span class="heading14 text-blue text-bold" id="js-heading-10" style="margin: 0px; line-height: 24px;"><span style='font-family: "SF Display", sans-serif; font-size: 21.600000381469727px; letter-spacing: 0.5px; background-color: rgb(250, 250, 250);'>12. ХИЙХ АЖЛАА ХЭРХЭН ТӨЛӨВЛӨДӨГ ВЭ?</span></span><div><br><div><span class="heading14 text-blue text-bold" style="margin: 0px; line-height: 24px;"><span style='font-family: "SF Display", sans-serif; font-size: 21.600000381469727px; letter-spacing: 0.5px; background-color: rgb(250, 250, 250);'><br></span></span></div></div></h3><p><img class="uk-width-1-1 lightbox" alt="" src="https://unread.today/files/ab36d712-71ff-4ad9-896e-6ebb29ee892b/41024ffb4e5ef61d4b3c6dc21b3c0b97.jpg"></p><blockquote><p>В.Эрдэнэцогт</p>
<cite><p>Аудитын дөрөвдүгээр газар: Аудитор </p>
</cite></blockquote><p></p><p dir="ltr">Бидний хувьд нэг өдрийн ажил гэхээс илүү урт хугацаанд төлөвлөдөг. Санхүүгийн тайлангийн аудитын дүгнэлт гаргах хугацааг хуульчилсан байдаг тул цаг хугацаатай уралдаж ажиллана. Хөдөлмөрийн хуульд ажлын найман цаг гэж заасан боловч бидний хувьд хамгийн эртдээ 20, 21 цагт гэрийн бараа харах жишээтэй. Манай газрын хувьд санхүүгийн тайлангийн аудит болон гүйцэтгэлийн тайлангийн аудит гэх зэрэг нууцын зэрэглэлд багтах аудит хийдгээрээ онцлогтой. Тиймээс олон нийтийн өмнө тэр бүр ил гарах нь ховор. Мөн төлөвлөгөөт бус аудит хийдэг учир гэнэтийн ажлуудыг ч гүйцэтгэх шаардлага тулгарна.</p><p dir="ltr">Аудитын ажлын 60 хувийг төлөвлөлтийн үед нь гүйцэтгэдэг. Манай ажлыг барилгатай зүйрлэвэл барилгын суурь нь зөв төлөвлөлт юм. Суурь сайн байвал чанартай, стандартын дагуу барилга босох учиртай. Түүнтэй адил аудитын ажлыг оновчтой, зөв төлөвлөж гүйцэтгэвээс тэрхүү тайлан нь хэрэглэгчдийг үнэн зөв мэдээллээр хангахуйц цаг үеэ олсон байж чадах.</p><p dir="ltr">Аудитын төрөл бүр өөрийн өөрийн онцлогтой. Тиймээс тухайн байгууллагын санхүүгээс гадна үйл ажиллагааг бүхэлд нь судлах шаардлагатай. Манай газрын хувьд санхүү, гүйцэтгэл, нийцэл, эрсдэл зэрэг олон төрлийн аудит руу хөрвөх чадвар шаарддаг. Тухайн салбарын болон байгууллагын инженерүүдээс илүү хэмжээний мэдлэгтэй байж бид бусдын үйл ажиллагаанд үнэлэлт, дүгнэлт өгнө. Тиймдээ ч шинэ аудит бүр дээр цахим орчноос мэдээлэл хайх, тухайн байгууллагын талаар мэдээлэл цуглуулах, хамрах хүрээ, хууль эрх зүйн орчин, гадаад дотоод нөлөөллийг нэгд нэгэнгүй судлах гээд ажил тун их шүү.</p>
<h3 class="text-uppercase text-blue text-bold"><span style='font-family: "SF Display", sans-serif; font-size: 21.600000381469727px; letter-spacing: 0.5px; background-color: rgb(250, 250, 250);'>13. ЭРЧ ХҮЧЭЭ ХЭРХЭН СЭЛБЭДЭГ ВЭ?</span><div><span style='font-family: "SF Display", sans-serif; font-size: 21.600000381469727px; letter-spacing: 0.5px; background-color: rgb(250, 250, 250);'><br></span></div></h3><p><img class="uk-width-1-1 lightbox" alt="" src="https://unread.today/files/ab36d712-71ff-4ad9-896e-6ebb29ee892b/8e0e1484d6c57c26071d2501d181ea0d.jpg"></p><div class="image-caption">Аудитын дөрөвдүгээр газрын хамт олон </div><p></p><p><br></p><p>Бидний хийсэн аудитын үр дүн болон байгууллагад өгч байсан зөвлөмж бодит амьдрал дээр хэрэгжиж, үр нөлөө нь гарч буйг хараад түүнээс эрч хүч авдаг даа. <br></p>
<h3 class="text-uppercase text-blue text-bold"><span class="heading14 text-blue text-bold" id="js-heading-14" style="margin: 0px; line-height: 24px;"><span class="heading14 text-blue text-bold" id="js-heading-13" style="margin: 0px; line-height: 24px;"><span style='font-family: "SF Display", sans-serif; font-size: 21.600000381469727px; letter-spacing: 0.5px; background-color: rgb(250, 250, 250);'>14. ХИЙЖ БУЙ АЖЛЫН ОНЦЛОГ Ю</span></span><span style='font-family: "SF Display", sans-serif; font-size: 21.600000381469727px; letter-spacing: 0.5px; background-color: rgb(250, 250, 250);'>У ВЭ? ЭЕРЭГ САЙН БА ХЭЦҮҮ БЭРХШЭЭЛТЭЙ ТАЛУУД?</span></span><div><span class="heading14 text-blue text-bold" style="margin: 0px; line-height: 24px;"><span style='font-family: "SF Display", sans-serif; font-size: 21.600000381469727px; letter-spacing: 0.5px; background-color: rgb(250, 250, 250);'><br></span></span></div></h3><p><img class="uk-width-1-1 lightbox" alt="" src="https://unread.today/files/ab36d712-71ff-4ad9-896e-6ebb29ee892b/b2c92e41f9a27007189f9c79a5ffa5b5.jpg"></p><div class="image-caption">Үндэсний Аудитын газрын хамт олон </div><p></p><p><br></p><p><b>Аудитын хоёрдугаар газар:</b></p><p dir="ltr"> Төрийн аудит гэдэг бол товчхондоо төрийн өмч хөрөнгийн зарцуулалтад хяналт тавьж ажилладаг байгууллага гэсэн үг. Бодлогын түвшинд шийдвэр гаргаж буй албан тушаалтнуудад санхүүгийн тайлан дээрх тоон мэдээллийг баталгаажуулж өгч буй тул алдаа гаргах эрхгүй хүмүүс юм.</p><p dir="ltr">Мөн төрийн санхүүгийн аудит нь тухайн байгууллагын санхүүгийн үйл ажиллагаанд юу болохгүй байгаа болон эрсдэлтэй асуудлуудыг нь илрүүлж, эрсдэлийг бууруулах дотоод хяналт нь хэр зэрэг байна гэдгийг үнэлдэг учраас аудит хийсний дараа зөвлөмж өгөх үүрэгтэй. Байгууллагын санхүүгийн үйл ажиллагааг сайжруулах зорилгоор зөвлөгөө өгснөөр хариуцлагыг нь ч нэмэгдүүлдэг. Тиймдээ ч төсвийн байгууллагуудын мөнгөний зарцуулалт үнэн зөв байгаа эсэх, хэрхэн зарцуулж байгаа дүгнэлт өгч буйгаараа хариуцлагатай, бахархмаар ажил. Хэцүү тал гэвэл байгууллага дээр очиж, байнгын хяналт шалгалт хийх явцад харилцагч талын харилцааны хандлагаас шалтгаалан бухимдах үе цөөнгүй. Уг нь шалгагдагч этгээд маань хяналт шалгалт гэхээсээ илүү алдаа дутагдлыг минь илрүүлж, зөвлөн туслах гэж байна гэж хүлээж авах нь чухал юм </p><p><b>Аудитын гуравдугаар газар: </b></p><p dir="ltr">Гүйцэтгэлийн аудит нь нийгмийн бүхий л салбарыг хамарч өргөн хүрээтэй хийгддэгээрээ онцлогтой. Үүнээс аудит төлөвлөлтийн үе нь хамгийн чухал. Энэ үе шатад цаг хугацааныхаа талаас илүү хувийг ч зарцуулах үе тохионо. Төлөвлөлтөө зөв хийж чадвал аудитын ажлын талыг нь гүйцэтгэсэнтэй дүйцэхүйц үр дүн гардаг. Аудитор хүн тухайн салбарын мэргэжилтнээс илүү мэдлэг мэдээлэлтэй байх шаардлагатай тул төлөвлөлт, судалгааны үе шатанд салбарын гүнзгий судалгаа хийж, хангалттай мэдлэг мэдээлэл цуглуулан дүн шинжилгээ хийж ажилладаг. Энэ нь өөрийгөө байнга сорьж, сурч хөгжих боломжийг олгодог давуу талтай. Нөгөө талаараа нарийн мэргэжил шаардсан аудит дээр тухайн мэргэжлийг бүрэн дүүрэн ойлгосны дүнд дүгнэлт бичиж тайлан гаргана гэдэг байнга шинэ сорилттой тулгарч, хүндрэл бэрхшээлтэй байх тал бий.</p><p><b>Аудитын дөрөвдүгээр газар:</b></p><p>Монгол улсын төсөв санхүүг нэгтгэн дүгнэлт гаргаж, түүндээ тайлан бичнэ гэдэг тун бахархалтай ажил. Нөгөө талаар энэ дүгнэлт, тайланг бичихэд маш их цаг хугацаа зарцуулж, цаг наргүй ажиллана гэдэг нь хэцүү бэрхшээлтэй зүйл нь юм. Тайлангийн хугацаанд хаашаа ч хөдлөхгүй сууна. Зарим өдрүүдэд 16-20 цагаар ажиллах ч тохиолдол бий. Тиймээс гэр бүлийн амьдрал гээгддэг сөрөг талтай.</p>
          </div>

Тэртээ 1922 онд Ардын хувьсгалт Засгийн газрын дэргэдэх Хянан байцаах хэлтэс нэртэйгээр байгуулагдсан Төрийн хяналтын дээд байгууллага буюу Монгол Улсын Үндэсний Аудитын газрын түүхт 100 жилийн ой энэ жил тохиож буй.
Улсын салбарт харьяалагдах бүхий л байгууллага, нэгжийн санхүүгийн тайлан, үйл ажиллагааг хянан шалгах, зөвлөн туслах үүрэгтэй тус хамт олон хэдий цомхон бүтэцтэй ч, чадварлаг хийгээд туршлагатай мэргэжилтнүүдийнхээ тусламжтай маш богино хугацаанд нөр их ажлын ард гарч чаддагаараа тэд бусдаас онцгой.
Ингээд улс, орон нутгийн төсвийн орлого, зарлагын гүйцэтгэл, төсвийн байгууллага, төрийн болон орон нутгийн өмчит, тэдгээрийн өмчийн оролцоотой хуулийн этгээд, төсвөөс санхүүгийн дэмжлэг авсан төсөл, хөтөлбөрийн санхүүгийн тайлан, үйл ажиллагааны гүйцэтгэлд аудит хийж, дүгнэлт, зөвлөмж гаргадаг чадварлаг хамт олны ажлын арга барилтай танилцана уу.

Байршил:
Засгийн газрын IV байр, Бага тойруу-3, Чингэлтэй дүүрэг
Сошиал хуудсууд:

Үндэсний Аудитын газар
(Фэйсбүүк),
Nao_mongolia
(Твиттер)

1. ТАНЫ КАРЬЕРААС БИД ЮУ, ЮУГ МЭДЭХ ЁСТОЙ ВЭ?
Ц.Хосжаргал

Аудитын хоёрдугаар газар: Аудитын менежер

Би нийслэлийн 1 дүгээр сургуулийг төгсөөд тухайн үеийн ЗХУ-ын Ленинград хотын Техникийн их сургуульд элсэн орж суралцсан. Төгсөх жил маань Монгол Улсад ардчилсан хувьсгал гарч, улс орон зах зээлийн нийгэмд шилжсэн тул шинэхэн төгсөгч миний бие бизнесийн байгууллагаас хөдөлмөрийн гараагаа эхлүүлсэн түүхтэй. Хувийн компанид ажиллахын сацуу Санхүү Эдийн Засгийн Их Сургуульд оройгоор нягтлан бодогч, эдийн засагч мэргэжил эзэмшсэн явдал минь харин ирээдүйд аудитын байгууллагад ажиллах суурь болж өгсөн юм.
Хамгийн анх би Нийслэлийн аудитын газарт шинжээчээр жил гаран ажилласны эцэст төрийн жинхэнэ албан хаагч болж байлаа. Ер нь төрийн байгууллага, тэр тусмаа улсын төсөвтэй холбогдох санхүүгийн тайланг нэг бүрчлэн хянан шалгадаг Аудитын газарт мерит зарчим тун чухал. Миний хувьд, таван жилийн турш аудитор хийснийхээ дараа ахлах аудитор, аудитын менежер гэх ажлын байруудад хөрвөн ажиллажээ.
Аудит гэдэг өөрөө тун онцгой, нарийн салбар. Бакалаврын дипломтой шинэхэн төгсөгч байтугай мэргэшсэн нягтлан бодогч хүртэл туршлагагүй л бол санхүүгийн тайланд аудит хийхэд хүндрэл учирна. Тиймдээ ч цаг ямагт ажлынхаа явцаас туршлагажиж, тэр хэрээрээ аудитор хүний ур чадварыг эзэмшиж байдаг. Аудитын менежер гэдэг нь өөрийн доор ажиллаж буй хүмүүсийг арга зүйгээр хангах, гүйцэтгэсэн аудитын ажилд нь үе шатны хяналт болох чанарын хяналтыг хэрэгжүүлж, тэдний ажлыг удирдан чиглүүлэх учиртай нэгэн юм.
Арга зүйгээр хангаж байгаа тул мэдлэг чадвар хийгээд ажлын туршлага арвин байх шаардлага тавигдана. Түүнчлэн аудит гэдэг тэр чигтээ багийн ажиллагаа байдаг тул багаа сайтар удирдаж, тэдний ажлыг зөв зохион байгуулах нь аудитын менежерийн гол үүрэг.

2.
АШИГЛАХГҮЙ БАЙЖ ЧАДДАГГҮЙ АПП, ХЭРЭГСЛҮҮД ЮУ ВЭ?
Э.Энхбаатар

Аудитын хоёрдугаар газар: Аудитор

Үндэсний аудитын газар байгууллагынхаа хэмжээнд Able программ, Office-365-ыг ашигладаг. Өдөр тутамдаа тоон мэдээлэл дээр боловсруулалт хийдэг тул хэрэглээний программ хангамжаас Excel-ийг түлхүү ашигладаг бол хууль эрхзүйн мэдээлэл агуулсан Legalinfo сайт бидний ажлын тун чухал хэрэглүүр.
Хувь хүний зүгээс статистик мэдээлэл дээр ажиллах 1212.mn, хөрөнгийн зах зээлтэй холбоотой мэдээллийг хуваалцдаг
Coinhub
, Markethub аппыг тогтмол хэрэглэнэ.

3.
ЦАГ ХЭМНЭХ ХАМГИЙН САЙН АРГА ТАНЬ ЮУ ВЭ?
Б.Энхжин

Аудитын хоёрдугаар газар: Ахлах аудитор

Аудит гэдэг тэр чигтээ багийн ажиллагаа. Ялангуяа гүйцэтгэлийн аудитын баг тухайн хариуцаж авсан байгууллага дээрээ маш богино хугацаанд, цомхон бүрэлдэхүүнтэйгээр аудит хийх шаардлагатай нүүр тулна. Тэгэхээр цаг хэмнэхийн төлөө ажиллах нь зайлшгүй. Миний хувьд цаг хэмнэх шалгарсан арга бол мэдээллээ нээлттэй хуваалцах, асуудлаа тухай бүрд нь шийдэж ярилцах явдал.
Манай багийн тухайд Teams программ ашиглан тухайн аудиттай холбоотой нэгдсэн цахим файлыг бүх талаасаа зэрэг хянаж, үзэх боломжтой байдаг. Өөрөөр хэлбэл, нэг файл дээр дөрвөөс таван хүн зэрэг уншиж судлаад ажилладаг учраас жигд хурдаар урагшилж чаддаг юм болов уу.
Дээрээс нь хамт олон маань долоо хоногтоо нэг удаа ажлынхаа үйл явц, тухайн аудиттай холбоотой ямар горимыг хэрэгжүүлж байна, яг аль хэсэг дээр гацчихаад байгаа тухайгаа хоорондоо чөлөөтэй ярилцдаг. Энэ энгийн хурал асуудлыг томрохоос өмнө учрыг нь олоход тун дөхөмтэй байдаг шүү.

Аудитын хоёрдугаар газрын хамт олон
4.
ТАНЫ АЖЛЫН ДУНДАЖ НЭГ ӨДӨР ХЭРХЭН ӨНГӨРДӨГ ВЭ?
Ч.Бумдарь

Аудитын гуравдугаар газар: Аудитор

Ажил дээрээ ирээд юун түрүүнд Able программ дээр ирсэн удирдлагын үүрэг даалгавартай танилцана, хариу өгөх шаардлагатай албан бичгүүд болон имэйлээ шалгасаар өглөөг эхлүүлнэ дээ. Аудиттай холбоотой шалгагдагч байгууллагын хүмүүстэй холбогдож тодруулга авах, харилцах ажил мөн багагүй цаг хугацаа шаарддаг. Манай газрын тухайд уул уурхай, барилга, эрүүл мэнд гээд бүх төрлийн салбарт ажиллаж буй байгууллагуудын тайланг үнэлж, дүгнэдэг учраас өдөр бүхэн цоо шинэ туршлага хуримтлуулдаг гэхэд хилсдэхгүй. Тиймдээ ч Able программ дээр шинэ тутам орж байгаа хууль тогтоомжийн тухай мэдээллийг цаг алдалгүй авч, уншиж суралцаж байх нь бидний ажлын салшгүй нэг хэсэг.
Олон төрлийн байгууллагатай холбогддог учраас хийх ажлуудаа нэг бүрчлэн тэмдэглэлийн дэвтэртээ бичих дадалтай. Түүнчлэн манай байгууллага ажилтнуудаа чадавхжуулах үүднээс байнгын сургалт зохион байгуулдаг тул зарим өдрүүдэд тухайн улиралд хамрагдах ёстой кредит цагийн сургалтдаа сууна.

5. ажлЫНХАА ХАЖУУГААР ДУРЛАЖ ХИЙДЭГ ТӨСӨЛ/АЖИЛ ЮУ ВЭ?
М.Сангижанцан

Аудитын гуравдугаар газар: Аудитор

Миний хувьд ажлынхаа хажуугаар хөрөнгө оруулалтын чиглэлээр судалгаа хийх дуртай. Санхүүгийн зах зээл дээрх шинэ бүтээгдэхүүн, үйлчилгээг судлах явцад тухайн компанийн санхүүгийн тайлан, үйл ажиллагаа гэх мэт бүх мэдээллийг цогцоор нь судлах шаардлага гарна. Энэ судалгааг тогтмол хийгээд ирэхээр эргээд албан ажилд ч дэм болох нь бий.

6.
САНАЛ БОЛГОХ НОМ, КИНО, ХӨГЖИМ?
Б.Сандуйжав

Аудитын гуравдугаар газар: Ахлах аудитор

Сүүлийн үед уншиж буй номуудаас онцлох гэвэл Даниэл Канэманы
“Тунгаан бодох уу? Түргэн шийдэх үү?”
бүтээл байна. Хүмүүс эрсдэл дунд шийдвэр гаргахдаа логикоор бус сэтгэл хөдлөл дээрээ үндэслэн иррациональ шийдвэр гаргадаг төдийгүй дүгнэлт хийхдээ тухайн асуудалд хамааралгүй мэдээлэл ашигладаг зэрэг хүний сэтгэхүйн алдааны талаарх тун сонирхолтой судалгааны ажил байгаа юм.
Түүнчлэн энэ номыг унших тусам бидний хийж буй ажилтай их уялдаатай мэт санагдсан шүү. Манай мэргэжлийн тухайд алхам тутамдаа гаргасан шийдвэрийнхээ цаад талын үр дагавар, учир шалтгааны талаар бодож байдаг учраас энэ номыг сайтар мөлжиж байгаа даа.

7.
АВЧ БАЙСАН ХАМГИЙН САЙН ЗӨВЛӨГӨӨ?
Б.Батчимэг

Аудитын гуравдугаар газар: Ахлах аудитор

Анх ажилд орж байхад хэлж байсан удирдлагынхаа “Аливаа байгууллагын үйл ажиллагааг зөвхөн өөрийн өнцгөөс биш олон талаас нь харж байгаарай, байгууллагынхаа гүнд нь ортол таньж мэдээрэй, тэр дундаа гүйцэтгэлийн аудит гэдгийг сайтар ойлгож хичээж ажиллаарай” гэх зөвлөгөөг байнга бодож явдаг.
Харин хувийн амьдралын тухайд ээж аавынхаа хэлсэн “Ажил, амьдралынхаа тэнцвэртэй байдлыг хадгалж байж амьдралдаа сэтгэл хангалуун байж чадна шүү” гэх захиасыг биелүүлэх гэж хичээдэг дээ. Ялангуяа манай мэргэжлийн онцлог маань олон цагаар сууж ажиллахыг шаарддаг учраас хэдий их ажилтай байсан ч хайртай дотнын хүмүүстээ хангалттай цаг зарцуулж, ар гэрээ орхигдуулахгүй байхыг эрмэлздэг.

8. бУСДАД ШИДЭХ САНАА?
М.Наранжаргал

Аудитын гуравдугаар газар: Ахлах аудитор

Төрийн аудитын байгууллагад тасралтгүй 25 жил ажилласан мэргэжилтний үүднээс хамтран ажиллаж буй залуустаа хийж буй ажил болон хувь хүний зүгээс
байнга зөвлөдөг. Одоогоор би дан шинэ залуу үеийнхэнтэй гар нийлэн ажиллаж байна. Гадаадад мэргэжлээрээ их дээд сургууль амжилттай дүүргэсэн хэдий ч аудитор хүний эзэмших ёстой зарчмыг ажлын байран дээрээс л залуус маань сурах боломжтой тул олон жил ажилласан аудитор хүний хувьд тэдэндээ цаг ямагт үлгэр дуурайл болохыг хичээдэг.
Жишээлбэл, шалгагдагч байгууллага дээр очоод биеэ хэрхэн зөв авч явах, хүнтэй яаж ярилцах, өөрийнхөө шалгах гэж байгаа асуудлын мөн чанарыг нь ойлгож байж тухайн шалгагдагч байгууллагатай харилцах зэргээс авхуулаад харилцааны соёл, өөрийгөө илэрхийлэх чадвар гээд аудитор хүний зайлшгүй эзэмших ёстой маш олон ур чадварууд бий.

Аудитын гуравдугаар газрын хамт олон
9. та одоо юун дээр төвлөрч байгаа вэ? ойрын төлөвлөгөө?
Л.Хонгорзул

Аудитын дөрөвдүгээр газар: Аудитын менежер

Коронавирустэй тэмцэх, урьдчилан сэргийлэх, нийгэм эдийнзасагт нөлөөлөх сөрөг нөлөөллийг бууруулах тухай хуульд хуулийн хэрэгжилт, үр дүн, үр нөлөө гэсэн аудит хийж, хяналтын шатандаа явж байна. Бид Улсын Их Хурлын Төсвийн Байнгын хорооноос баталсан 2022 онд гүйцэтгэх аудитын сэдэв болон Монгол Улсын Ерөнхий аудиторын тушаалаар баталсан Төрийн аудитын байгууллагын 2022 оны гүйцэтгэлийн төлөвлөгөөнд тусгагдсан аудитуудыг цаг хугацаанд нь чанартай гүйцэтгэх үүрэгтэй.
Ийм учраас сүүлийн хагас жилд гүйцэтгэх аудитын төлөвлөгөө, судалгааны ажлаа эхлүүлсэн. Мөн энэ жил байгууллагын маань түүхт 100 жилийн ой тохиох учир 100 жилийн ойд зориулсан Хараат бус Төрийн хяналтын байгууллагын түүхэн замнал номын редакцийн зөвлөл, Онол практикийн бага хуралд ирүүлсэн бүтээлийн үнэлгээний комисст ажиллаж байна.

10. ТАНЫ АЖЛЫН НӨҮ-ХАУ?
Д.Цэрэндорж

Аудитын дөрөвдүгээр газар: Аудитын менежер

Аудит амжилттай үр өгөөжтэй болохын үндэс нь төлөвлөгөөг стандартын дагуу, үндэслэл тооцоолол сайтай боловсруулахын хажуугаар тухай байгууллагын үйл ажиллагааг урьдчилж сайтар судалсан эсэхтэй нягт холбоотой.
Аудитын үндсэн ажлаас өмнө шалгах асуудлынхаа гол онцлог, хамрах хүрээ, шалгах арга хэлбэр, зохион байгуулалтыг зөв тодорхойлохын тулд урьдчилан олон хүнтэй уулзахын сацуу их уншиж, салбарын тухай судалгаа хийнэ гээд нэгэн ёсондоо өөрийгөө цэнэглэхэд багагүй цаг зарцуулна. Биеэ чилээхүйц удаан хугацаагаар сууж гэмээнэ шалгах асуудлынхаа зорилго, утга учир, сайн муу тал болон үр дагаврыг цэгнэж, бодитой дүгнэлт хийнэ шүү дээ.
Миний баримталдаг зарчмуудын нэг нь аудит бүрэн дуусаагүй байх үед яаран дүгнэлт хийхгүй, шалгуулагчаа сайтар сонсож, ойлгох хэрэгтэй. Шалгагдаж байгаа хүмүүс бол биднээс илүү тухайн салбартаа мэргэшсэн, мэдлэг зузаантай нэгэн. Тиймээс ажил мэргэжлийн болон ёс зүйн хувьд өөрийгөө давхар шалгуулж байна гэдгээ алхам тутамдаа санаж, ур чадвараа байнга дээшлүүлэн шинэ зүйлсийг соргогоор мэдэрч ажиллахыг хичээдэг.
Ерөөс миний гардаж гүйцэтгэсэн аудитын ажлын дараа шалгуулсан хүн маань нэг боловч зүйл сурч аван, тэр нь эргээд ажил амьдралд нь тустай байх аваас ажлаасаа урам зориг, эрч хүч мэдэрнэ. Энэ мэдрэмж тун сайхан шүү.

11.
ТА ӨӨРИЙГӨӨ ХЭРХЭН ХӨГЖҮҮЛЖ, СУРАЛЦДАГ ВЭ?
Д.Цэгмиддорж

Аудитын дөрөвдүгээр газар: Ахлах аудитор

Аудит, стандарттай холбоотой дотоод сургалтуудад хамрагддаг. Мөн Азийн хөгжлийн банк, Дэлхийн банк, Аудитын дээд байгууллагуудын олон улсын байгууллагаас зохион байгуулдаг сургалтуудад тогтмол хамрагддаг. Хөгжлийн бодлого, төлөвлөлтийн газраас цахим хичээлүүдийг мөн онлайнд байршуулдаг. Багаараа аль нэг байгууллага дээр ажиллахад олон янзын алдаа дутагдал, зөрчил гарах нь бий. Тэдгээр практик нөхцөл байдлаас их зүйл сурдаг даа.

12. ХИЙХ АЖЛАА ХЭРХЭН ТӨЛӨВЛӨДӨГ ВЭ?
В.Эрдэнэцогт

Аудитын дөрөвдүгээр газар: Аудитор

Бидний хувьд нэг өдрийн ажил гэхээс илүү урт хугацаанд төлөвлөдөг. Санхүүгийн тайлангийн аудитын дүгнэлт гаргах хугацааг хуульчилсан байдаг тул цаг хугацаатай уралдаж ажиллана. Хөдөлмөрийн хуульд ажлын найман цаг гэж заасан боловч бидний хувьд хамгийн эртдээ 20, 21 цагт гэрийн бараа харах жишээтэй. Манай газрын хувьд санхүүгийн тайлангийн аудит болон гүйцэтгэлийн тайлангийн аудит гэх зэрэг нууцын зэрэглэлд багтах аудит хийдгээрээ онцлогтой. Тиймээс олон нийтийн өмнө тэр бүр ил гарах нь ховор. Мөн төлөвлөгөөт бус аудит хийдэг учир гэнэтийн ажлуудыг ч гүйцэтгэх шаардлага тулгарна.
Аудитын ажлын 60 хувийг төлөвлөлтийн үед нь гүйцэтгэдэг. Манай ажлыг барилгатай зүйрлэвэл барилгын суурь нь зөв төлөвлөлт юм. Суурь сайн байвал чанартай, стандартын дагуу барилга босох учиртай. Түүнтэй адил аудитын ажлыг оновчтой, зөв төлөвлөж гүйцэтгэвээс тэрхүү тайлан нь хэрэглэгчдийг үнэн зөв мэдээллээр хангахуйц цаг үеэ олсон байж чадах.
Аудитын төрөл бүр өөрийн өөрийн онцлогтой. Тиймээс тухайн байгууллагын санхүүгээс гадна үйл ажиллагааг бүхэлд нь судлах шаардлагатай. Манай газрын хувьд санхүү, гүйцэтгэл, нийцэл, эрсдэл зэрэг олон төрлийн аудит руу хөрвөх чадвар шаарддаг. Тухайн салбарын болон байгууллагын инженерүүдээс илүү хэмжээний мэдлэгтэй байж бид бусдын үйл ажиллагаанд үнэлэлт, дүгнэлт өгнө. Тиймдээ ч шинэ аудит бүр дээр цахим орчноос мэдээлэл хайх, тухайн байгууллагын талаар мэдээлэл цуглуулах, хамрах хүрээ, хууль эрх зүйн орчин, гадаад дотоод нөлөөллийг нэгд нэгэнгүй судлах гээд ажил тун их шүү.

13. ЭРЧ ХҮЧЭЭ ХЭРХЭН СЭЛБЭДЭГ ВЭ?
Аудитын дөрөвдүгээр газрын хамт олон
Бидний хийсэн аудитын үр дүн болон байгууллагад өгч байсан зөвлөмж бодит амьдрал дээр хэрэгжиж, үр нөлөө нь гарч буйг хараад түүнээс эрч хүч авдаг даа.

14. ХИЙЖ БУЙ АЖЛЫН ОНЦЛОГ Ю
У ВЭ? ЭЕРЭГ САЙН БА ХЭЦҮҮ БЭРХШЭЭЛТЭЙ ТАЛУУД?
Үндэсний Аудитын газрын хамт олон
Аудитын хоёрдугаар газар:
Төрийн аудит гэдэг бол товчхондоо төрийн өмч хөрөнгийн зарцуулалтад хяналт тавьж ажилладаг байгууллага гэсэн үг. Бодлогын түвшинд шийдвэр гаргаж буй албан тушаалтнуудад санхүүгийн тайлан дээрх тоон мэдээллийг баталгаажуулж өгч буй тул алдаа гаргах эрхгүй хүмүүс юм.
Мөн төрийн санхүүгийн аудит нь тухайн байгууллагын санхүүгийн үйл ажиллагаанд юу болохгүй байгаа болон эрсдэлтэй асуудлуудыг нь илрүүлж, эрсдэлийг бууруулах дотоод хяналт нь хэр зэрэг байна гэдгийг үнэлдэг учраас аудит хийсний дараа зөвлөмж өгөх үүрэгтэй. Байгууллагын санхүүгийн үйл ажиллагааг сайжруулах зорилгоор зөвлөгөө өгснөөр хариуцлагыг нь ч нэмэгдүүлдэг. Тиймдээ ч төсвийн байгууллагуудын мөнгөний зарцуулалт үнэн зөв байгаа эсэх, хэрхэн зарцуулж байгаа дүгнэлт өгч буйгаараа хариуцлагатай, бахархмаар ажил. Хэцүү тал гэвэл байгууллага дээр очиж, байнгын хяналт шалгалт хийх явцад харилцагч талын харилцааны хандлагаас шалтгаалан бухимдах үе цөөнгүй. Уг нь шалгагдагч этгээд маань хяналт шалгалт гэхээсээ илүү алдаа дутагдлыг минь илрүүлж, зөвлөн туслах гэж байна гэж хүлээж авах нь чухал юм
Аудитын гуравдугаар газар:
Гүйцэтгэлийн аудит нь нийгмийн бүхий л салбарыг хамарч өргөн хүрээтэй хийгддэгээрээ онцлогтой. Үүнээс аудит төлөвлөлтийн үе нь хамгийн чухал. Энэ үе шатад цаг хугацааныхаа талаас илүү хувийг ч зарцуулах үе тохионо. Төлөвлөлтөө зөв хийж чадвал аудитын ажлын талыг нь гүйцэтгэсэнтэй дүйцэхүйц үр дүн гардаг. Аудитор хүн тухайн салбарын мэргэжилтнээс илүү мэдлэг мэдээлэлтэй байх шаардлагатай тул төлөвлөлт, судалгааны үе шатанд салбарын гүнзгий судалгаа хийж, хангалттай мэдлэг мэдээлэл цуглуулан дүн шинжилгээ хийж ажилладаг. Энэ нь өөрийгөө байнга сорьж, сурч хөгжих боломжийг олгодог давуу талтай. Нөгөө талаараа нарийн мэргэжил шаардсан аудит дээр тухайн мэргэжлийг бүрэн дүүрэн ойлгосны дүнд дүгнэлт бичиж тайлан гаргана гэдэг байнга шинэ сорилттой тулгарч, хүндрэл бэрхшээлтэй байх тал бий.
Аудитын дөрөвдүгээр газар:
Монгол улсын төсөв санхүүг нэгтгэн дүгнэлт гаргаж, түүндээ тайлан бичнэ гэдэг тун бахархалтай ажил. Нөгөө талаар энэ дүгнэлт, тайланг бичихэд маш их цаг хугацаа зарцуулж, цаг наргүй ажиллана гэдэг нь хэцүү бэрхшээлтэй зүйл нь юм. Тайлангийн хугацаанд хаашаа ч хөдлөхгүй сууна. Зарим өдрүүдэд 16-20 цагаар ажиллах ч тохиолдол бий. Тиймээс гэр бүлийн амьдрал гээгддэг сөрөг талтай.

Тэртээ 1922 онд Ардын хувьсгалт Засгийн газрын дэргэдэх Хянан байцаах хэлтэс нэртэйгээр байгуулагдсан Төрийн хяналтын дээд байгууллага буюу Монгол Улсын Үндэсний Аудитын газрын түүхт 100 жилийн ой энэ жил тохиож буй.
Улсын салбарт харьяалагдах бүхий л байгууллага, нэгжийн санхүүгийн тайлан, үйл ажиллагааг хянан шалгах, зөвлөн туслах үүрэгтэй тус хамт олон хэдий цомхон бүтэцтэй ч, чадварлаг хийгээд туршлагатай мэргэжилтнүүдийнхээ тусламжтай маш богино хугацаанд нөр их ажлын ард гарч чаддагаараа тэд бусдаас онцгой.
Ингээд улс, орон нутгийн төсвийн орлого, зарлагын гүйцэтгэл, төсвийн байгууллага, төрийн болон орон нутгийн өмчит, тэдгээрийн өмчийн оролцоотой хуулийн этгээд, төсвөөс санхүүгийн дэмжлэг авсан төсөл, хөтөлбөрийн санхүүгийн тайлан, үйл ажиллагааны гүйцэтгэлд аудит хийж, дүгнэлт, зөвлөмж гаргадаг чадварлаг хамт олны ажлын арга барилтай танилцана уу.
**Байршил:** Засгийн газрын IV байр, Бага тойруу-3, Чингэлтэй дүүрэг
**Сошиал хуудсууд:**Үндэсний Аудитын газар (Фэйсбүүк), Nao\_mongolia (Твиттер)
### 1. ТАНЫ КАРЬЕРААС БИД ЮУ, ЮУГ МЭДЭХ ЁСТОЙ ВЭ?
> Ц.Хосжаргал
>
> Аудитын хоёрдугаар газар: Аудитын менежер
Би нийслэлийн 1 дүгээр сургуулийг төгсөөд тухайн үеийн ЗХУ-ын Ленинград хотын Техникийн их сургуульд элсэн орж суралцсан. Төгсөх жил маань Монгол Улсад ардчилсан хувьсгал гарч, улс орон зах зээлийн нийгэмд шилжсэн тул шинэхэн төгсөгч миний бие бизнесийн байгууллагаас хөдөлмөрийн гараагаа эхлүүлсэн түүхтэй. Хувийн компанид ажиллахын сацуу Санхүү Эдийн Засгийн Их Сургуульд оройгоор нягтлан бодогч, эдийн засагч мэргэжил эзэмшсэн явдал минь харин ирээдүйд аудитын байгууллагад ажиллах суурь болж өгсөн юм.
Хамгийн анх би Нийслэлийн аудитын газарт шинжээчээр жил гаран ажилласны эцэст төрийн жинхэнэ албан хаагч болж байлаа. Ер нь төрийн байгууллага, тэр тусмаа улсын төсөвтэй холбогдох санхүүгийн тайланг нэг бүрчлэн хянан шалгадаг Аудитын газарт мерит зарчим тун чухал. Миний хувьд, таван жилийн турш аудитор хийснийхээ дараа ахлах аудитор, аудитын менежер гэх ажлын байруудад хөрвөн ажиллажээ.
Аудит гэдэг өөрөө тун онцгой, нарийн салбар. Бакалаврын дипломтой шинэхэн төгсөгч байтугай мэргэшсэн нягтлан бодогч хүртэл туршлагагүй л бол санхүүгийн тайланд аудит хийхэд хүндрэл учирна. Тиймдээ ч цаг ямагт ажлынхаа явцаас туршлагажиж, тэр хэрээрээ аудитор хүний ур чадварыг эзэмшиж байдаг. Аудитын менежер гэдэг нь өөрийн доор ажиллаж буй хүмүүсийг арга зүйгээр хангах, гүйцэтгэсэн аудитын ажилд нь үе шатны хяналт болох чанарын хяналтыг хэрэгжүүлж, тэдний ажлыг удирдан чиглүүлэх учиртай нэгэн юм.
Арга зүйгээр хангаж байгаа тул мэдлэг чадвар хийгээд ажлын туршлага арвин байх шаардлага тавигдана. Түүнчлэн аудит гэдэг тэр чигтээ багийн ажиллагаа байдаг тул багаа сайтар удирдаж, тэдний ажлыг зөв зохион байгуулах нь аудитын менежерийн гол үүрэг.
### 2. АШИГЛАХГҮЙ БАЙЖ ЧАДДАГГҮЙ АПП, ХЭРЭГСЛҮҮД ЮУ ВЭ?
> Э.Энхбаатар
>
> Аудитын хоёрдугаар газар: Аудитор
Үндэсний аудитын газар байгууллагынхаа хэмжээнд Able программ, Office-365-ыг ашигладаг. Өдөр тутамдаа тоон мэдээлэл дээр боловсруулалт хийдэг тул хэрэглээний программ хангамжаас Excel-ийг түлхүү ашигладаг бол хууль эрхзүйн мэдээлэл агуулсан Legalinfo сайт бидний ажлын тун чухал хэрэглүүр.
Хувь хүний зүгээс статистик мэдээлэл дээр ажиллах 1212.mn, хөрөнгийн зах зээлтэй холбоотой мэдээллийг хуваалцдаг Coinhub, Markethub аппыг тогтмол хэрэглэнэ.
### 3.  ЦАГ ХЭМНЭХ ХАМГИЙН САЙН АРГА ТАНЬ ЮУ ВЭ?
> Б.Энхжин
>
> Аудитын хоёрдугаар газар: Ахлах аудитор
Аудит гэдэг тэр чигтээ багийн ажиллагаа. Ялангуяа гүйцэтгэлийн аудитын баг тухайн хариуцаж авсан байгууллага дээрээ маш богино хугацаанд, цомхон бүрэлдэхүүнтэйгээр аудит хийх шаардлагатай нүүр тулна. Тэгэхээр цаг хэмнэхийн төлөө ажиллах нь зайлшгүй. Миний хувьд цаг хэмнэх шалгарсан арга бол мэдээллээ нээлттэй хуваалцах, асуудлаа тухай бүрд нь шийдэж ярилцах явдал.
Манай багийн тухайд Teams программ ашиглан тухайн аудиттай холбоотой нэгдсэн цахим файлыг бүх талаасаа зэрэг хянаж, үзэх боломжтой байдаг. Өөрөөр хэлбэл, нэг файл дээр дөрвөөс таван хүн зэрэг уншиж судлаад ажилладаг учраас жигд хурдаар урагшилж чаддаг юм болов уу.
Дээрээс нь хамт олон маань долоо хоногтоо нэг удаа ажлынхаа үйл явц, тухайн аудиттай холбоотой ямар горимыг хэрэгжүүлж байна, яг аль хэсэг дээр гацчихаад байгаа тухайгаа хоорондоо чөлөөтэй ярилцдаг. Энэ энгийн хурал асуудлыг томрохоос өмнө учрыг нь олоход тун дөхөмтэй байдаг шүү.
Аудитын хоёрдугаар газрын хамт олон
### 4. ТАНЫ АЖЛЫН ДУНДАЖ НЭГ ӨДӨР ХЭРХЭН ӨНГӨРДӨГ ВЭ?
> Ч.Бумдарь
>
> Аудитын гуравдугаар газар: Аудитор
Ажил дээрээ ирээд юун түрүүнд Able программ дээр ирсэн удирдлагын үүрэг даалгавартай танилцана, хариу өгөх шаардлагатай албан бичгүүд болон имэйлээ шалгасаар өглөөг эхлүүлнэ дээ. Аудиттай холбоотой шалгагдагч байгууллагын хүмүүстэй холбогдож тодруулга авах, харилцах ажил мөн багагүй цаг хугацаа шаарддаг. Манай газрын тухайд уул уурхай, барилга, эрүүл мэнд гээд бүх төрлийн салбарт ажиллаж буй байгууллагуудын тайланг үнэлж, дүгнэдэг учраас өдөр бүхэн цоо шинэ туршлага хуримтлуулдаг гэхэд хилсдэхгүй. Тиймдээ ч Able программ дээр шинэ тутам орж байгаа хууль тогтоомжийн тухай мэдээллийг цаг алдалгүй авч, уншиж суралцаж байх нь бидний ажлын салшгүй нэг хэсэг.
Олон төрлийн байгууллагатай холбогддог учраас хийх ажлуудаа нэг бүрчлэн тэмдэглэлийн дэвтэртээ бичих дадалтай. Түүнчлэн манай байгууллага ажилтнуудаа чадавхжуулах үүднээс байнгын сургалт зохион байгуулдаг тул зарим өдрүүдэд тухайн улиралд хамрагдах ёстой кредит цагийн сургалтдаа сууна.
### 5. ажлЫНХАА ХАЖУУГААР ДУРЛАЖ ХИЙДЭГ ТӨСӨЛ/АЖИЛ ЮУ ВЭ?
> М.Сангижанцан
>
> Аудитын гуравдугаар газар: Аудитор
Миний хувьд ажлынхаа хажуугаар хөрөнгө оруулалтын чиглэлээр судалгаа хийх дуртай. Санхүүгийн зах зээл дээрх шинэ бүтээгдэхүүн, үйлчилгээг судлах явцад тухайн компанийн санхүүгийн тайлан, үйл ажиллагаа гэх мэт бүх мэдээллийг цогцоор нь судлах шаардлага гарна. Энэ судалгааг тогтмол хийгээд ирэхээр эргээд албан ажилд ч дэм болох нь бий.
### 6. САНАЛ БОЛГОХ НОМ, КИНО, ХӨГЖИМ?
> Б.Сандуйжав
>
> Аудитын гуравдугаар газар: Ахлах аудитор
Сүүлийн үед уншиж буй номуудаас онцлох гэвэл Даниэл Канэманы “Тунгаан бодох уу? Түргэн шийдэх үү?” бүтээл байна. Хүмүүс эрсдэл дунд шийдвэр гаргахдаа логикоор бус сэтгэл хөдлөл дээрээ үндэслэн иррациональ шийдвэр гаргадаг төдийгүй дүгнэлт хийхдээ тухайн асуудалд хамааралгүй мэдээлэл ашигладаг зэрэг хүний сэтгэхүйн алдааны талаарх тун сонирхолтой судалгааны ажил байгаа юм.
Түүнчлэн энэ номыг унших тусам бидний хийж буй ажилтай их уялдаатай мэт санагдсан шүү. Манай мэргэжлийн тухайд алхам тутамдаа гаргасан шийдвэрийнхээ цаад талын үр дагавар, учир шалтгааны талаар бодож байдаг учраас энэ номыг сайтар мөлжиж байгаа даа.
### 7. АВЧ БАЙСАН ХАМГИЙН САЙН ЗӨВЛӨГӨӨ?
> Б.Батчимэг
>
> Аудитын гуравдугаар газар: Ахлах аудитор
Анх ажилд орж байхад хэлж байсан удирдлагынхаа “Аливаа байгууллагын үйл ажиллагааг зөвхөн өөрийн өнцгөөс биш олон талаас нь харж байгаарай, байгууллагынхаа гүнд нь ортол таньж мэдээрэй, тэр дундаа гүйцэтгэлийн аудит гэдгийг сайтар ойлгож хичээж ажиллаарай” гэх зөвлөгөөг байнга бодож явдаг.
Харин хувийн амьдралын тухайд ээж аавынхаа хэлсэн “Ажил, амьдралынхаа тэнцвэртэй байдлыг хадгалж байж амьдралдаа сэтгэл хангалуун байж чадна шүү” гэх захиасыг биелүүлэх гэж хичээдэг дээ. Ялангуяа манай мэргэжлийн онцлог маань олон цагаар сууж ажиллахыг шаарддаг учраас хэдий их ажилтай байсан ч хайртай дотнын хүмүүстээ хангалттай цаг зарцуулж, ар гэрээ орхигдуулахгүй байхыг эрмэлздэг.
### 8. бУСДАД ШИДЭХ САНАА?
> М.Наранжаргал
>
> Аудитын гуравдугаар газар: Ахлах аудитор
Төрийн аудитын байгууллагад тасралтгүй 25 жил ажилласан мэргэжилтний үүднээс хамтран ажиллаж буй залуустаа хийж буй ажил болон хувь хүний зүгээс
байнга зөвлөдөг. Одоогоор би дан шинэ залуу үеийнхэнтэй гар нийлэн ажиллаж байна. Гадаадад мэргэжлээрээ их дээд сургууль амжилттай дүүргэсэн хэдий ч аудитор хүний эзэмших ёстой зарчмыг ажлын байран дээрээс л залуус маань сурах боломжтой тул олон жил ажилласан аудитор хүний хувьд тэдэндээ цаг ямагт үлгэр дуурайл болохыг хичээдэг.
Жишээлбэл, шалгагдагч байгууллага дээр очоод биеэ хэрхэн зөв авч явах, хүнтэй яаж ярилцах, өөрийнхөө шалгах гэж байгаа асуудлын мөн чанарыг нь ойлгож байж тухайн шалгагдагч байгууллагатай харилцах зэргээс авхуулаад харилцааны соёл, өөрийгөө илэрхийлэх чадвар гээд аудитор хүний зайлшгүй эзэмших ёстой маш олон ур чадварууд бий.
Аудитын гуравдугаар газрын хамт олон
### 9. та одоо юун дээр төвлөрч байгаа вэ? ойрын төлөвлөгөө?
> Л.Хонгорзул
>
> Аудитын дөрөвдүгээр газар: Аудитын менежер
Коронавирустэй тэмцэх, урьдчилан сэргийлэх, нийгэм эдийнзасагт нөлөөлөх сөрөг нөлөөллийг бууруулах тухай хуульд хуулийн хэрэгжилт, үр дүн, үр нөлөө гэсэн аудит хийж, хяналтын шатандаа явж байна. Бид Улсын Их Хурлын Төсвийн Байнгын хорооноос баталсан 2022 онд гүйцэтгэх аудитын сэдэв болон Монгол Улсын Ерөнхий аудиторын тушаалаар баталсан Төрийн аудитын байгууллагын 2022 оны гүйцэтгэлийн төлөвлөгөөнд тусгагдсан аудитуудыг цаг хугацаанд нь чанартай гүйцэтгэх үүрэгтэй.
Ийм учраас сүүлийн хагас жилд гүйцэтгэх аудитын төлөвлөгөө, судалгааны ажлаа эхлүүлсэн. Мөн энэ жил байгууллагын маань түүхт 100 жилийн ой тохиох учир 100 жилийн ойд зориулсан Хараат бус Төрийн хяналтын байгууллагын түүхэн замнал номын редакцийн зөвлөл, Онол практикийн бага хуралд ирүүлсэн бүтээлийн үнэлгээний комисст ажиллаж байна.
### 10. ТАНЫ АЖЛЫН НӨҮ-ХАУ?
> Д.Цэрэндорж
>
> Аудитын дөрөвдүгээр газар: Аудитын менежер
Аудит амжилттай үр өгөөжтэй болохын үндэс нь төлөвлөгөөг стандартын дагуу, үндэслэл тооцоолол сайтай боловсруулахын хажуугаар тухай байгууллагын үйл ажиллагааг урьдчилж сайтар судалсан эсэхтэй нягт холбоотой.
Аудитын үндсэн ажлаас өмнө шалгах асуудлынхаа гол онцлог, хамрах хүрээ, шалгах арга хэлбэр, зохион байгуулалтыг зөв тодорхойлохын тулд урьдчилан олон хүнтэй уулзахын сацуу их уншиж, салбарын тухай судалгаа хийнэ гээд нэгэн ёсондоо өөрийгөө цэнэглэхэд багагүй цаг зарцуулна. Биеэ чилээхүйц удаан хугацаагаар сууж гэмээнэ шалгах асуудлынхаа зорилго, утга учир, сайн муу тал болон үр дагаврыг цэгнэж, бодитой дүгнэлт хийнэ шүү дээ.
Миний баримталдаг зарчмуудын нэг нь аудит бүрэн дуусаагүй байх үед яаран дүгнэлт хийхгүй, шалгуулагчаа сайтар сонсож, ойлгох хэрэгтэй. Шалгагдаж байгаа хүмүүс бол биднээс илүү тухайн салбартаа мэргэшсэн, мэдлэг зузаантай нэгэн. Тиймээс ажил мэргэжлийн болон ёс зүйн хувьд өөрийгөө давхар шалгуулж байна гэдгээ алхам тутамдаа санаж, ур чадвараа байнга дээшлүүлэн шинэ зүйлсийг соргогоор мэдэрч ажиллахыг хичээдэг.
Ерөөс миний гардаж гүйцэтгэсэн аудитын ажлын дараа шалгуулсан хүн маань нэг боловч зүйл сурч аван, тэр нь эргээд ажил амьдралд нь тустай байх аваас ажлаасаа урам зориг, эрч хүч мэдэрнэ. Энэ мэдрэмж тун сайхан шүү.
### 11. ТА ӨӨРИЙГӨӨ ХЭРХЭН ХӨГЖҮҮЛЖ, СУРАЛЦДАГ ВЭ?
> Д.Цэгмиддорж
>
> Аудитын дөрөвдүгээр газар: Ахлах аудитор
Аудит, стандарттай холбоотой дотоод сургалтуудад хамрагддаг. Мөн Азийн хөгжлийн банк, Дэлхийн банк, Аудитын дээд байгууллагуудын олон улсын байгууллагаас зохион байгуулдаг сургалтуудад тогтмол хамрагддаг. Хөгжлийн бодлого, төлөвлөлтийн газраас цахим хичээлүүдийг мөн онлайнд байршуулдаг. Багаараа аль нэг байгууллага дээр ажиллахад олон янзын алдаа дутагдал, зөрчил гарах нь бий. Тэдгээр практик нөхцөл байдлаас их зүйл сурдаг даа.
### 12. ХИЙХ АЖЛАА ХЭРХЭН ТӨЛӨВЛӨДӨГ ВЭ?
> В.Эрдэнэцогт
>
> Аудитын дөрөвдүгээр газар: Аудитор
Бидний хувьд нэг өдрийн ажил гэхээс илүү урт хугацаанд төлөвлөдөг. Санхүүгийн тайлангийн аудитын дүгнэлт гаргах хугацааг хуульчилсан байдаг тул цаг хугацаатай уралдаж ажиллана. Хөдөлмөрийн хуульд ажлын найман цаг гэж заасан боловч бидний хувьд хамгийн эртдээ 20, 21 цагт гэрийн бараа харах жишээтэй. Манай газрын хувьд санхүүгийн тайлангийн аудит болон гүйцэтгэлийн тайлангийн аудит гэх зэрэг нууцын зэрэглэлд багтах аудит хийдгээрээ онцлогтой. Тиймээс олон нийтийн өмнө тэр бүр ил гарах нь ховор. Мөн төлөвлөгөөт бус аудит хийдэг учир гэнэтийн ажлуудыг ч гүйцэтгэх шаардлага тулгарна.
Аудитын ажлын 60 хувийг төлөвлөлтийн үед нь гүйцэтгэдэг. Манай ажлыг барилгатай зүйрлэвэл барилгын суурь нь зөв төлөвлөлт юм. Суурь сайн байвал чанартай, стандартын дагуу барилга босох учиртай. Түүнтэй адил аудитын ажлыг оновчтой, зөв төлөвлөж гүйцэтгэвээс тэрхүү тайлан нь хэрэглэгчдийг үнэн зөв мэдээллээр хангахуйц цаг үеэ олсон байж чадах.
Аудитын төрөл бүр өөрийн өөрийн онцлогтой. Тиймээс тухайн байгууллагын санхүүгээс гадна үйл ажиллагааг бүхэлд нь судлах шаардлагатай. Манай газрын хувьд санхүү, гүйцэтгэл, нийцэл, эрсдэл зэрэг олон төрлийн аудит руу хөрвөх чадвар шаарддаг. Тухайн салбарын болон байгууллагын инженерүүдээс илүү хэмжээний мэдлэгтэй байж бид бусдын үйл ажиллагаанд үнэлэлт, дүгнэлт өгнө. Тиймдээ ч шинэ аудит бүр дээр цахим орчноос мэдээлэл хайх, тухайн байгууллагын талаар мэдээлэл цуглуулах, хамрах хүрээ, хууль эрх зүйн орчин, гадаад дотоод нөлөөллийг нэгд нэгэнгүй судлах гээд ажил тун их шүү.
### 13. ЭРЧ ХҮЧЭЭ ХЭРХЭН СЭЛБЭДЭГ ВЭ?
Аудитын дөрөвдүгээр газрын хамт олон
Бидний хийсэн аудитын үр дүн болон байгууллагад өгч байсан зөвлөмж бодит амьдрал дээр хэрэгжиж, үр нөлөө нь гарч буйг хараад түүнээс эрч хүч авдаг даа.
### 14. ХИЙЖ БУЙ АЖЛЫН ОНЦЛОГ ЮУ ВЭ? ЭЕРЭГ САЙН БА ХЭЦҮҮ БЭРХШЭЭЛТЭЙ ТАЛУУД?
Үндэсний Аудитын газрын хамт олон
**Аудитын хоёрдугаар газар:**
Төрийн аудит гэдэг бол товчхондоо төрийн өмч хөрөнгийн зарцуулалтад хяналт тавьж ажилладаг байгууллага гэсэн үг. Бодлогын түвшинд шийдвэр гаргаж буй албан тушаалтнуудад санхүүгийн тайлан дээрх тоон мэдээллийг баталгаажуулж өгч буй тул алдаа гаргах эрхгүй хүмүүс юм.
Мөн төрийн санхүүгийн аудит нь тухайн байгууллагын санхүүгийн үйл ажиллагаанд юу болохгүй байгаа болон эрсдэлтэй асуудлуудыг нь илрүүлж, эрсдэлийг бууруулах дотоод хяналт нь хэр зэрэг байна гэдгийг үнэлдэг учраас аудит хийсний дараа зөвлөмж өгөх үүрэгтэй. Байгууллагын санхүүгийн үйл ажиллагааг сайжруулах зорилгоор зөвлөгөө өгснөөр хариуцлагыг нь ч нэмэгдүүлдэг. Тиймдээ ч төсвийн байгууллагуудын мөнгөний зарцуулалт үнэн зөв байгаа эсэх, хэрхэн зарцуулж байгаа дүгнэлт өгч буйгаараа хариуцлагатай, бахархмаар ажил. Хэцүү тал гэвэл байгууллага дээр очиж, байнгын хяналт шалгалт хийх явцад харилцагч талын харилцааны хандлагаас шалтгаалан бухимдах үе цөөнгүй. Уг нь шалгагдагч этгээд маань хяналт шалгалт гэхээсээ илүү алдаа дутагдлыг минь илрүүлж, зөвлөн туслах гэж байна гэж хүлээж авах нь чухал юм
**Аудитын гуравдугаар газар:**
Гүйцэтгэлийн аудит нь нийгмийн бүхий л салбарыг хамарч өргөн хүрээтэй хийгддэгээрээ онцлогтой. Үүнээс аудит төлөвлөлтийн үе нь хамгийн чухал. Энэ үе шатад цаг хугацааныхаа талаас илүү хувийг ч зарцуулах үе тохионо. Төлөвлөлтөө зөв хийж чадвал аудитын ажлын талыг нь гүйцэтгэсэнтэй дүйцэхүйц үр дүн гардаг. Аудитор хүн тухайн салбарын мэргэжилтнээс илүү мэдлэг мэдээлэлтэй байх шаардлагатай тул төлөвлөлт, судалгааны үе шатанд салбарын гүнзгий судалгаа хийж, хангалттай мэдлэг мэдээлэл цуглуулан дүн шинжилгээ хийж ажилладаг. Энэ нь өөрийгөө байнга сорьж, сурч хөгжих боломжийг олгодог давуу талтай. Нөгөө талаараа нарийн мэргэжил шаардсан аудит дээр тухайн мэргэжлийг бүрэн дүүрэн ойлгосны дүнд дүгнэлт бичиж тайлан гаргана гэдэг байнга шинэ сорилттой тулгарч, хүндрэл бэрхшээлтэй байх тал бий.
**Аудитын дөрөвдүгээр газар:**
Монгол улсын төсөв санхүүг нэгтгэн дүгнэлт гаргаж, түүндээ тайлан бичнэ гэдэг тун бахархалтай ажил. Нөгөө талаар энэ дүгнэлт, тайланг бичихэд маш их цаг хугацаа зарцуулж, цаг наргүй ажиллана гэдэг нь хэцүү бэрхшээлтэй зүйл нь юм. Тайлангийн хугацаанд хаашаа ч хөдлөхгүй сууна. Зарим өдрүүдэд 16-20 цагаар ажиллах ч тохиолдол бий. Тиймээс гэр бүлийн амьдрал гээгддэг сөрөг талтай.