Таны заавал танилцах ёстой агаар бохирдуулагч 4 бодис 
<div class="article-body no-wide-image">
          <h2><div>Хүйтний ам наашилж, хөхүүрийн ам цаашилж буй намрын сэрүүн өдрүүд эцэслэж, өвлийн тэсгим өдрүүд хэдийн иржээ. Эл улиралтай зэрэгцэн манай Улаанбаатарчуудын хувьд утааны асуудал даган ирдэг нь жирийн үзэгдэл мэт. Гэхдээ амьсгалж буй агаар маань зөвхөн утаанаас болж бохирддоггүйг, бас зөвхөн өвлийн улиралд л бидний эрүүл мэндэд сөргөөр нөлөөлөх хэмжээнд хүрдэггүйг уншигч та мэдэх биз ээ. </div><div><br></div><div>Тиймээс энэ удаагийн нийтлэлдээ таны заавал танилцах ёстой бодисууд буюу агаар мандлыг богино хугацаанд бохирдуулагч дөрвөн бодисыг тайлбарлаж байна. Бидний эчнээ танил болсон нүүрстөрөгчийн давхар ислийн (CO2) дараа бичигдэж, дэлхийн дундаж температурыг нэмэгдүүлэхэд чамгүй үүрэг гүйцэтгэдэг эдгээр бодис бидний эрүүл мэндийг ч тойрон өнгөрөхгүй нь лавтай.  </div></h2><blockquote><p>Ташрамд дурдахад, энэхүү бүтээлийг Байгаль орчны сэтгүүл зүйн тэтгэлэгт хөтөлбөр (EJFP)-ийн нэг үр дүн болгон бэлтгэж буй бөгөөд уг хөтөлбөрийг <a href="https://www.breathemongolia.org/" target="_blank">Breathe Mongolia - Clean Air Coalition</a> болон <a href="https://www.facebook.com/greendot.climate/" target="_blank">Green Dot Climate</a> төрийн бус байгууллагууд <a href="https://pressinst.org.mn/" target="_blank">Хэвлэлийн Хүрээлэн</a>гийн дэргэдэх Байгаль орчны сэтгүүлчдийн "Ногоон дэлхий" клубтэй хамтран хэрэгжүүлж байна. Мөн уг хөтөлбөрийг хэрэгжүүлэгч байгууллагууд, АНУ-аас Монгол улсад суугаа Элчин сайдын яам болон Шведийн олон улсын хөгжлийн хамтын ажиллагааны байгууллагын дэмжлэгтэйгээр Internews-ийн <a href="https://earthjournalism.net/" target="_blank">Earth Journalism Network</a> санхүүжүүлж байгаа билээ. Онцлон хэлэхэд, эл бүтээлийн агуулга ба илэрхийлсэн санаа бүхэлдээ сэтгүүлчийнх бөгөөд EJFP хөтөлбөрийн хэрэгжүүлэгч болон санхүүжүүлэгч байгууллагууд агуулга болон санааг хуваалцах албагүй болно. <br></p>
<cite>
</cite></blockquote><h3 class="text-uppercase text-blue text-bold">ЭХЛЭХИЙН ӨМНӨ: МОНГОЛ УЛСЫГ ТОЙРЧ БИШ ДАЙРАН ГАРЧ БУЙ УУР АМЬСГАЛЫН ӨӨРЧЛӨЛТ</h3><p></p><p>Монгол орон бол Евро-Азийн төвд орших далайд гарцгүй, эх газрын эрс тэс уур амьсгалтай, газар зүйн байрлалын хувьд далайн түвшнээс дээш өргөгдөж, өндөр уулс нуруудаар хүрээлэгдсэн улс билээ. Сүүлийн 80 гаруй жилийн хугацаанд манай улсын агаарын хэм жилд <a href="https://gggi.org/wp-content/uploads/2023/07/GGGI-Mongolia-Kap-Study-Mongolian23.07.25.pdf" target="_blank">дунджаар 2.25°С-аар нэмэгдсэн</a> бөгөөд уур амьсгалын өөрчлөлтийн нөлөөнд ихээр өртөж байгаа улсуудын нэгт зүй ёсоор тооцогдож буй. Ийнхүү уур амьсгалын өөрчлөлтийн үр дүнд өдгөө манай улсад цөлжилт, хөрсний доройтол, усны хомсдол бий болохоос эхлээд дулааны улиралд орох хур тунадасны хэмжээ буурах, уур амьсгалын өөрчлөлтөөс үүдэлтэй эрс тэс үзэгдлийн тоо нэмэгдэх зэргээр байгаль орчинтой холбоотой олон асуудал үүсэж байна.</p><p>Тухайлбал, 2014 оны байдлаар хүлэмжийн хийн тооллогоор манай улсын нийт ялгарлын 50.08 хувийг эрчим хүч, 48.5 хувийг хөдөө аж ахуйн салбар <a href="https://gggi.org/wp-content/uploads/2023/07/GGGI-Mongolia-Kap-Study-Mongolian23.07.25.pdf" target="_blank">эзэлжээ</a>. Дэлхийн хүлэмжийн хийн ялгаралтай харьцуулахад Монгол Улсынх харьцангуй бага боловч <a href="https://www2.1212.mn/BookLibraryDownload.ashx?url=LMDI_decomposition_analysis_of_energy-Mongolia.pdf&amp;ln=Mn" target="_blank">нэг хүнд ногдох эрчим хүчний хэрэглээ өндөр</a> хэвээр байгаа нь ийнхүү дийлэнх хувийг эзлэхэд хүргэж буй. Нөгөөтээгүүр, эл асуудал нь эрчим хүч үйлдвэрлэлийн <a href="https://www2.1212.mn/BookLibraryDownload.ashx?url=LMDI_decomposition_analysis_of_energy-Mongolia.pdf&amp;ln=Mn" target="_blank">90 гаруй хувийг</a> нүүрс эзэлж буйтай ч холбоотой. <br></p><p><br></p>
<p><img class="uk-width-1-1 lightbox" alt="" src="https://unread.today/files/969a1aed-77a4-45e9-b7b7-3ee2709aaf31/48d47e347d8d595fa65e27c35e2c3e99.gif"></p><div class="image-caption">Хөдөлгөөнт зургийг: ArtStation</div><p></p><p>Үүний зэрэгцээ мал аж ахуйн салбарыг дурдахгүй өнгөрч үл болно. Хэдийгээр эл салбар манай орны эдийн засаг, экспортын орлогод чухал байр суурь эзэлдэг ч малын тоо толгой өсөхийн хэрээр бэлчээрийн ашиглалт нэмэгдэж, улмаар уур амьсгалын өөрчлөлтөд нөлөө үзүүлж буйг мартаж болохгүй.<br></p><p>Дэлхий нийтээр уур амьсгалын өөрчлөлтөд нөлөөлж буй хүчин зүйлсийг бууруулахаар нэгдэн нийлж байгаа энэ цаг үед Монгол Улс ч зүгээр суугаагүй нь мэдээж. Тодруулбал, <br> <br><i><b>1993:</b> НҮБ-ын Уур амьсгалын өөрчлөлтийн тухай суурь конвенц <br><b>1999:</b> Киотогийн протокол, НҮБ-ын Биологийн олон янз байдлын тухай конвенц <br><b>2016: </b>Уур амьсгалын өөрчлөлтийн тухай Парисын хэлэлцээрийг тус тус зөвшөөрч, нэгдэн орсон.</i></p><p>Парисын хэлэлцээрийн хүрээнд 2015 оны есдүгээр сард Монгол Улс 2030 он гэхэд <a href="https://www.mnb.mn/i/163341" target="_blank">хүлэмжийн хийн ялгарлыг 14 хувиар бууруулах</a> зорилтыг дэвшүүлэн анхны үндэсний тодорхойлсон хувь нэмрээ (ҮТХН) өргөн мэдүүлсэн бол 2020 онд Монгол Улсын Засгийн газар хүлэмжийн хийн ялгарлыг өнөөгийн эдийн засгийн хөгжлийн хувилбартай харьцуулан 2030 он гэхэд <a href="https://montsame.mn/mn/read/317816" target="_blank">22.7 хувиар бууруулахаар</a> ҮТХН-ээ ахиулсан. Гэвч бодит байдал дээр хатуу түлшнээс хараат эрчим хүчний салбар хүлэмжийн хийн ялгарлын талаас илүү хувийг эзэлж байна. <br></p>
<h3 class="text-uppercase text-blue text-bold">ТАНИЛЦ: БОГИНО ХУГАЦААНЫ БОХИРДОЛ ҮҮСГЭГЧ 4 БОДИС</h3><p>Улс орон бүр хүлэмжийн хийн ялгарлыг хэрхэн бууруулах вэ гэдэгт анхаарлаа хандуулж буй өнөө цагт хүний үйл ажиллагаанаас үүдэлтэй гол бохирдуулагч болох нүүрсхүчлийн давхар ислээс (CO2) гадна уншигч та бидний зайлшгүй мэдэх ёстой дөрвөн бодис бий. Товчхондоо эдгээр бодис нь агаар мандалд 300-1000 жилийн турш хадгалагдах CO2-оос хэд дахин богино хугацаанд агаарт байдаг ч CO2-той ижил хэмжээний сөрөг нөлөө үзүүлж буй. </p>
<h4><div>Метаны хий </div><div><br></div></h4><p><img class="uk-width-1-1 lightbox" alt="" src="https://unread.today/files/969a1aed-77a4-45e9-b7b7-3ee2709aaf31/1d2aa5b3ba4e4413e5939fbe6e9f83d8.gif"></p><p></p><p><br></p><p>Уур амьсгалын өөрчлөлтөд үзүүлэх нөлөөгөөрөө CO2-ын дараа бичигдэх хий бол метан юм. Хэдийгээр CO2-оос бага хугацаанд буюу 12 жил агаар мандалд хадгалагдах ч агаарыг халаах чанар нь нүүрсхүчлийн давхар ислээс даруй 86 дахин их аж. Уг хий нь голчлон хүний үйл ажиллагаанаас үүдэх ба 90 орчим хувь нь нийтлэлийн эхэнд дурдсан хөдөө аж ахуй, шатах түлш, хог хаягдал зэргээс үүсэж байна. Илүү тодруулбал, метаны хийн ялгаралтын:<br></p>
<ul><li>40% нь хөдөө аж ахуй тэр дундаа мал аж ахуй, малын бууц,</li><li>35% нь байгалийн хий, газрын тос үйлдвэрлэлээс үүдэлтэй түлш шаталт,</li><li>20% нь ил задгай хаясан хүнсний болон бусад органик материалаас <a href="https://www.ccacoalition.org/short-lived-climate-pollutants/methane" target="_blank">бүрдэж</a> буй. </li></ul><h4>Хар тортог<div><br></div></h4><p><img class="uk-width-1-1 lightbox" alt="" src="https://unread.today/files/969a1aed-77a4-45e9-b7b7-3ee2709aaf31/360aafc6df35e24e7d33cadb14b1f5e1.gif"></p><p><br>Нарийн ширхэгт тоосонцор буюу PM2.5-ын бүрэлдэхүүн хэсэг бүхий хар тортог нь хүний нэг ширхэг үснээс 30 дахин нарийн ширхэгтэй тул уушгинд нэвтэрч, хорт нэгдлүүдийг цусанд шууд хүргэх аюултай. Энэ нь нүүрстөрөгчийн давхар исэл (CO2), нүүрстөрөгчийн дутуу исэл (CO), дэгдэмхий органик нэгдлүүдийг (VOC) үүсгэдэг мод, чулуужсан түлшний бүрэн шаталтаас үүсдэг төдийгүй агаарыг халаах чанараараа нүүрсхүчлийн давхар ислээс 1500 дахин их аж. Мөн агаарт <a href="https://www.ccacoalition.org/short-lived-climate-pollutants/black-carbon" target="_blank">4-12 хоног</a> байх бөгөөд нийт ялгаруулалтын тал хувь нь өрхийн эрчим хүчний хэрэглээнээс үүдэлтэй. <br><br>Хар тортог ялгаруулагч гол хүчин зүйлс: <br></p>
<ul><li>Өрхийн эрчим хүч</li><li>Тээврийн хэрэгсэл</li><li>Аж үйлдвэрлэл</li><li>Хөдөө аж ахуй</li><li>Хог хаягдлын шаталт</li><li>Хатуу түлш</li></ul><h4>Гидрофторт нүүрстөрөгч <div><br></div></h4><p><img class="uk-width-1-1 lightbox" alt="" src="https://unread.today/files/969a1aed-77a4-45e9-b7b7-3ee2709aaf31/7a532baf1b210a080be41e113f7c5647.gif"></p><p><br>Гидрофторт нүүрстөрөгч (HFCs) нь ихэвчлэн хөргөхөд ашигладаг синтетик хий юм. Агаар мандалд байх дундаж наслалт нь 15 жил бөгөөд нийт хүлэмжийн хийн <a href="https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg3/downloads/report/IPCC_AR6_WGIII_Chapter02.pdf" target="_blank">хоёр орчим хувийг</a> эзэлдэг ч дэлхийн дулааралд үзүүлэх нөлөөлөл нь нэгж масс тутамд CO2-оос <a href="https://www.ccacoalition.org/short-lived-climate-pollutants/hydrofluorocarbons-hfcs" target="_blank">3790 дахин их</a>. 100 хувь хүний үйлдвэрлэлээс улбаатай эл хий нь бидний өдөр тутмын хэрэглээ болсон хөргөгч, агааржуулагч, тусгаарлагч хөөс зэрэг бүтээгдэхүүнд агуулагддаг байна. Хамгийн анхаарууштай нь жил бүр дээрх хийг агуулсан бүтээгдэхүүний худалдан авалт 10 хувиар нэмэгдэж буй. <br></p>
<h4>Агаар мандал дахь озон<div><br></div></h4><p><img class="uk-width-1-1 lightbox" alt="" src="https://unread.today/files/969a1aed-77a4-45e9-b7b7-3ee2709aaf31/39fdccd8e1f5e8a84908f4cfddeb87cf.gif"></p><p><br>Озон (O3) нь агаар мандлын хоёр давхаргад бий.<br><br><b><i>Стратосферийн озон</i></b> (дээд давхарга) - Нарны хэт ягаан туяаны хортой цацрагийг хааж, амьдралыг хамгаалдаг.<br><br><b><i>Тропосферийн озон</i></b> (газрын гадаргаас дээш 10 км орчим) - Уур амьсгалын өөрчлөлтөд нөлөө үзүүлж буй хүлэмжийн хий энд бөөгнөрдөг бөгөөд ийнхүү хүний ​​эрүүл мэнд, экосистемийг сүйтгэх шалтгаан болдог. Эдгээр бохирдуулагч нь автомашин, хатуу түлш, газрын тос боловсруулах үйлдвэр, хөдөө аж ахуй зэрэг хүний үйл ажиллагааны үр дүнд бий болж буй хорт бодис юм. <br><br>Товчхондоо метаны хий, хар тортог, гидрофторт нүүрстөрөгчөөс ялгарч буй бохирдол нь тропосферт хуримтлагдаж байгаа ба уг озоны нөлөөгөөр дэлхийн нийт ургацын алдагдал <a href="https://www.ccacoalition.org/content/benefits-and-costs-mitigating-methane-emissions" target="_blank">79-121 сая тонн </a>буюу жил бүр 11-18 тэрбум ам.доллар байна.<br></p>
<h3 class="text-uppercase text-blue text-bold">АСУУЛТ: ЯАГААД ЭНЭ ДӨРВИЙГ ТООХГҮЙ ӨНГӨРЧ БОЛОХГҮЙ ВЭ?</h3><p>Хүний эрүүл мэнд - Жил бүр <a href="https://www.who.int/health-topics/air-pollution#tab=tab_1" target="_blank">долоон сая орчим</a> хүн гадаад болон дотоод орчны бохирдлын улмаас цаг бусаар нас барж байна. Бохирдсон агаараар амьсгалж буй хүмүүс бид астма, уушгины хорт хавдар тэргүүтэй амьсгалын замын өвчин, зүрхний өвчлөлөөр ийнхүү цаг бусаар амиа алдаж буй. <br> <br>Хөдөө аж ахуй - Тасралтгүй өсөн нэмэгдэж буй дэлхийн хүн амыг тэжээнэ гэдэг маш том сорилт билээ. Гэтэл хүн төрөлхтний үйл ажиллагаанаас үүдэлтэй эдгээр бохирдол нь эргээд бидний хоол тэжээлд сөргөөр нөлөөлж байгаа. Тухайлбал, тропосфер дахь озон нь улаан буудайн ургацыг 12 хувь, шар буурцгийн 16 хувь, будааны 4 хувь, эрдэнэ шишийн 5 хувийг <a href="https://www.ccacoalition.org/content/short-lived-climate-pollutants" target="_blank">бууруулж</a> буй. Хэрэв бид метан мэтийн озон үүсгэгч хийг буурулж чадвал жилд <a href="https://www.ccacoalition.org/short-lived-climate-pollutants/methane" target="_blank">50 гаруй сая тонн</a> ургац алдагдахаас сэргийлэх боломжтой. <br> <br>Тогтвортой хөгжлийн зорилт - Мэдээж дэлхийн улс орнуудад бие биедээ өгсөн амлалт бий. Хэдийгээр дундаж температурыг 1.5°С хүртэл хязгаарлах оролдлого төдийлөн амжилт үзүүлэхгүй байгаа ч богино хугацааны бохирдол үүсгэгчдийг бууруулах тал дээр арга хэмжээ авснаар 2050 он гэхэд 0.5°С-ээс дээш дулаарахаас сэргийлж чадах юм. Зарим улс хэдийн арга хэмжээ аваад эхэлсэн төдийгүй Камерун гэхэд л 2035 он гэхэд хогийн цэгүүдээс ялгарч байгаа метаны хийг 70 хувьд барихаар <a href="https://unfccc.int/sites/default/files/NDC/2022-06/CDN%20r%C3%A9vis%C3%A9e%20CMR%20finale%20sept%202021.pdf" target="_blank">зорьж байна</a>. <br><br></p>
<p><img class="uk-width-1-1 lightbox" alt="" src="https://unread.today/files/969a1aed-77a4-45e9-b7b7-3ee2709aaf31/ccb64cd36dd8500523d23e3479561bff.gif"></p><h3 class="text-uppercase text-blue text-bold"><div><br></div>ТӨГСГӨЛИЙН ОРОНД: БИД ЮУ ХИЙЖ ЧАДАХ ВЭ?</h3><p>Хүлэмжийн хийн ялгарлыг багасгахын тулд хүн нэг бүрийн оролцоо чухал гэдэг нь лавтай. Тэгвэл бид яг одоо өөрсдийн үйлдлээр дамжуулан юу хийж чадах вэ? <br></p>
<ul><li>Уур амьсгалд ээлтэй хөргөлтийн систем ашиглах буюу эрчим хүчний хэмнэлттэй хөргөлтийн бодис, тоног төхөөрөмжийг хэрэглээндээ нэвтрүүлэх</li><li>Цахилгаан эсвэл устөрөгчөөр ажилладаг тээврийн хэрэгсэлд бүрэн шилжих</li><li>Хүнсний хог хаягдлын гуравны нэг нь хогийн цэгт хаягдаж, метаны хий ялгаруулдаг тул энэ төрлийн хог хаягдлыг ангилан хаях</li><li>Малын тэжээлийг сайжруулж, бууцнаас гарах метаны хийн ялгаралтыг бууруулах замаар сэргээгдэх түлш үйлдвэрлэх</li><li>Хий дамжуулах хоолойн алдагдлыг засаж, хяналтыг нэмэгдүүлэх зэргээр хүн нэг бүр өдөр тутмын үйл ажиллагаандаа анхаарал хандуулж, амьдралын хэв маягаа өөрчлөх шаардлагатай байна.<br><br> </li></ul><p><img class="uk-width-1-1 lightbox" alt="" src="https://unread.today/files/969a1aed-77a4-45e9-b7b7-3ee2709aaf31/bea1b83d41655100c81a729c24aa9c84.gif"></p>          </div>

Хүйтний ам наашилж, хөхүүрийн ам цаашилж буй намрын сэрүүн өдрүүд эцэслэж, өвлийн тэсгим өдрүүд хэдийн иржээ. Эл улиралтай зэрэгцэн манай Улаанбаатарчуудын хувьд утааны асуудал даган ирдэг нь жирийн үзэгдэл мэт. Гэхдээ амьсгалж буй агаар маань зөвхөн утаанаас болж бохирддоггүйг, бас зөвхөн өвлийн улиралд л бидний эрүүл мэндэд сөргөөр нөлөөлөх хэмжээнд хүрдэггүйг уншигч та мэдэх биз ээ.
Тиймээс энэ удаагийн нийтлэлдээ таны заавал танилцах ёстой бодисууд буюу агаар мандлыг богино хугацаанд бохирдуулагч дөрвөн бодисыг тайлбарлаж байна. Бидний эчнээ танил болсон нүүрстөрөгчийн давхар ислийн (CO2) дараа бичигдэж, дэлхийн дундаж температурыг нэмэгдүүлэхэд чамгүй үүрэг гүйцэтгэдэг эдгээр бодис бидний эрүүл мэндийг ч тойрон өнгөрөхгүй нь лавтай.
Ташрамд дурдахад, энэхүү бүтээлийг Байгаль орчны сэтгүүл зүйн тэтгэлэгт хөтөлбөр (EJFP)-ийн нэг үр дүн болгон бэлтгэж буй бөгөөд уг хөтөлбөрийг
Breathe Mongolia - Clean Air Coalition
болон
Green Dot Climate
төрийн бус байгууллагууд
Хэвлэлийн Хүрээлэн
гийн дэргэдэх Байгаль орчны сэтгүүлчдийн "Ногоон дэлхий" клубтэй хамтран хэрэгжүүлж байна. Мөн уг хөтөлбөрийг хэрэгжүүлэгч байгууллагууд, АНУ-аас Монгол улсад суугаа Элчин сайдын яам болон Шведийн олон улсын хөгжлийн хамтын ажиллагааны байгууллагын дэмжлэгтэйгээр Internews-ийн
Earth Journalism Network
санхүүжүүлж байгаа билээ. Онцлон хэлэхэд, эл бүтээлийн агуулга ба илэрхийлсэн санаа бүхэлдээ сэтгүүлчийнх бөгөөд EJFP хөтөлбөрийн хэрэгжүүлэгч болон санхүүжүүлэгч байгууллагууд агуулга болон санааг хуваалцах албагүй болно.


ЭХЛЭХИЙН ӨМНӨ: МОНГОЛ УЛСЫГ ТОЙРЧ БИШ ДАЙРАН ГАРЧ БУЙ УУР АМЬСГАЛЫН ӨӨРЧЛӨЛТ
Монгол орон бол Евро-Азийн төвд орших далайд гарцгүй, эх газрын эрс тэс уур амьсгалтай, газар зүйн байрлалын хувьд далайн түвшнээс дээш өргөгдөж, өндөр уулс нуруудаар хүрээлэгдсэн улс билээ. Сүүлийн 80 гаруй жилийн хугацаанд манай улсын агаарын хэм жилд
дунджаар 2.25°С-аар нэмэгдсэн
бөгөөд уур амьсгалын өөрчлөлтийн нөлөөнд ихээр өртөж байгаа улсуудын нэгт зүй ёсоор тооцогдож буй. Ийнхүү уур амьсгалын өөрчлөлтийн үр дүнд өдгөө манай улсад цөлжилт, хөрсний доройтол, усны хомсдол бий болохоос эхлээд дулааны улиралд орох хур тунадасны хэмжээ буурах, уур амьсгалын өөрчлөлтөөс үүдэлтэй эрс тэс үзэгдлийн тоо нэмэгдэх зэргээр байгаль орчинтой холбоотой олон асуудал үүсэж байна.
Тухайлбал, 2014 оны байдлаар хүлэмжийн хийн тооллогоор манай улсын нийт ялгарлын 50.08 хувийг эрчим хүч, 48.5 хувийг хөдөө аж ахуйн салбар
эзэлжээ
. Дэлхийн хүлэмжийн хийн ялгаралтай харьцуулахад Монгол Улсынх харьцангуй бага боловч
нэг хүнд ногдох эрчим хүчний хэрэглээ өндөр
хэвээр байгаа нь ийнхүү дийлэнх хувийг эзлэхэд хүргэж буй. Нөгөөтээгүүр, эл асуудал нь эрчим хүч үйлдвэрлэлийн
90 гаруй хувийг
нүүрс эзэлж буйтай ч холбоотой.

Хөдөлгөөнт зургийг: ArtStation
Үүний зэрэгцээ мал аж ахуйн салбарыг дурдахгүй өнгөрч үл болно. Хэдийгээр эл салбар манай орны эдийн засаг, экспортын орлогод чухал байр суурь эзэлдэг ч малын тоо толгой өсөхийн хэрээр бэлчээрийн ашиглалт нэмэгдэж, улмаар уур амьсгалын өөрчлөлтөд нөлөө үзүүлж буйг мартаж болохгүй.
Дэлхий нийтээр уур амьсгалын өөрчлөлтөд нөлөөлж буй хүчин зүйлсийг бууруулахаар нэгдэн нийлж байгаа энэ цаг үед Монгол Улс ч зүгээр суугаагүй нь мэдээж. Тодруулбал,

1993:
НҮБ-ын Уур амьсгалын өөрчлөлтийн тухай суурь конвенц
1999:
Киотогийн протокол, НҮБ-ын Биологийн олон янз байдлын тухай конвенц
2016:
Уур амьсгалын өөрчлөлтийн тухай Парисын хэлэлцээрийг тус тус зөвшөөрч, нэгдэн орсон.
Парисын хэлэлцээрийн хүрээнд 2015 оны есдүгээр сард Монгол Улс 2030 он гэхэд
хүлэмжийн хийн ялгарлыг 14 хувиар бууруулах
зорилтыг дэвшүүлэн анхны үндэсний тодорхойлсон хувь нэмрээ (ҮТХН) өргөн мэдүүлсэн бол 2020 онд Монгол Улсын Засгийн газар хүлэмжийн хийн ялгарлыг өнөөгийн эдийн засгийн хөгжлийн хувилбартай харьцуулан 2030 он гэхэд
22.7 хувиар бууруулахаар
ҮТХН-ээ ахиулсан. Гэвч бодит байдал дээр хатуу түлшнээс хараат эрчим хүчний салбар хүлэмжийн хийн ялгарлын талаас илүү хувийг эзэлж байна.

ТАНИЛЦ: БОГИНО ХУГАЦААНЫ БОХИРДОЛ ҮҮСГЭГЧ 4 БОДИС
Улс орон бүр хүлэмжийн хийн ялгарлыг хэрхэн бууруулах вэ гэдэгт анхаарлаа хандуулж буй өнөө цагт хүний үйл ажиллагаанаас үүдэлтэй гол бохирдуулагч болох нүүрсхүчлийн давхар ислээс (CO2) гадна уншигч та бидний зайлшгүй мэдэх ёстой дөрвөн бодис бий. Товчхондоо эдгээр бодис нь агаар мандалд 300-1000 жилийн турш хадгалагдах CO2-оос хэд дахин богино хугацаанд агаарт байдаг ч CO2-той ижил хэмжээний сөрөг нөлөө үзүүлж буй.

Метаны хий
Уур амьсгалын өөрчлөлтөд үзүүлэх нөлөөгөөрөө CO2-ын дараа бичигдэх хий бол метан юм. Хэдийгээр CO2-оос бага хугацаанд буюу 12 жил агаар мандалд хадгалагдах ч агаарыг халаах чанар нь нүүрсхүчлийн давхар ислээс даруй 86 дахин их аж. Уг хий нь голчлон хүний үйл ажиллагаанаас үүдэх ба 90 орчим хувь нь нийтлэлийн эхэнд дурдсан хөдөө аж ахуй, шатах түлш, хог хаягдал зэргээс үүсэж байна. Илүү тодруулбал, метаны хийн ялгаралтын:

40% нь хөдөө аж ахуй тэр дундаа мал аж ахуй, малын бууц,
35% нь байгалийн хий, газрын тос үйлдвэрлэлээс үүдэлтэй түлш шаталт,
20% нь ил задгай хаясан хүнсний болон бусад органик материалаас
бүрдэж
буй.
Хар тортог
Нарийн ширхэгт тоосонцор буюу PM2.5-ын бүрэлдэхүүн хэсэг бүхий хар тортог нь хүний нэг ширхэг үснээс 30 дахин нарийн ширхэгтэй тул уушгинд нэвтэрч, хорт нэгдлүүдийг цусанд шууд хүргэх аюултай. Энэ нь нүүрстөрөгчийн давхар исэл (CO2), нүүрстөрөгчийн дутуу исэл (CO), дэгдэмхий органик нэгдлүүдийг (VOC) үүсгэдэг мод, чулуужсан түлшний бүрэн шаталтаас үүсдэг төдийгүй агаарыг халаах чанараараа нүүрсхүчлийн давхар ислээс 1500 дахин их аж. Мөн агаарт
4-12 хоног
байх бөгөөд нийт ялгаруулалтын тал хувь нь өрхийн эрчим хүчний хэрэглээнээс үүдэлтэй.
Хар тортог ялгаруулагч гол хүчин зүйлс:

Өрхийн эрчим хүч
Тээврийн хэрэгсэл
Аж үйлдвэрлэл
Хөдөө аж ахуй
Хог хаягдлын шаталт
Хатуу түлш
Гидрофторт нүүрстөрөгч
Гидрофторт нүүрстөрөгч (HFCs) нь ихэвчлэн хөргөхөд ашигладаг синтетик хий юм. Агаар мандалд байх дундаж наслалт нь 15 жил бөгөөд нийт хүлэмжийн хийн
хоёр орчим хувийг
эзэлдэг ч дэлхийн дулааралд үзүүлэх нөлөөлөл нь нэгж масс тутамд CO2-оос
3790 дахин их
. 100 хувь хүний үйлдвэрлэлээс улбаатай эл хий нь бидний өдөр тутмын хэрэглээ болсон хөргөгч, агааржуулагч, тусгаарлагч хөөс зэрэг бүтээгдэхүүнд агуулагддаг байна. Хамгийн анхаарууштай нь жил бүр дээрх хийг агуулсан бүтээгдэхүүний худалдан авалт 10 хувиар нэмэгдэж буй.

Агаар мандал дахь озон
Озон (O3) нь агаар мандлын хоёр давхаргад бий.
Стратосферийн озон
(дээд давхарга) - Нарны хэт ягаан туяаны хортой цацрагийг хааж, амьдралыг хамгаалдаг.
Тропосферийн озон
(газрын гадаргаас дээш 10 км орчим) - Уур амьсгалын өөрчлөлтөд нөлөө үзүүлж буй хүлэмжийн хий энд бөөгнөрдөг бөгөөд ийнхүү хүний ​​эрүүл мэнд, экосистемийг сүйтгэх шалтгаан болдог. Эдгээр бохирдуулагч нь автомашин, хатуу түлш, газрын тос боловсруулах үйлдвэр, хөдөө аж ахуй зэрэг хүний үйл ажиллагааны үр дүнд бий болж буй хорт бодис юм.
Товчхондоо метаны хий, хар тортог, гидрофторт нүүрстөрөгчөөс ялгарч буй бохирдол нь тропосферт хуримтлагдаж байгаа ба уг озоны нөлөөгөөр дэлхийн нийт ургацын алдагдал
79-121 сая тонн
буюу жил бүр 11-18 тэрбум ам.доллар байна.

АСУУЛТ: ЯАГААД ЭНЭ ДӨРВИЙГ ТООХГҮЙ ӨНГӨРЧ БОЛОХГҮЙ ВЭ?
Хүний эрүүл мэнд - Жил бүр
долоон сая орчим
хүн гадаад болон дотоод орчны бохирдлын улмаас цаг бусаар нас барж байна. Бохирдсон агаараар амьсгалж буй хүмүүс бид астма, уушгины хорт хавдар тэргүүтэй амьсгалын замын өвчин, зүрхний өвчлөлөөр ийнхүү цаг бусаар амиа алдаж буй.

Хөдөө аж ахуй - Тасралтгүй өсөн нэмэгдэж буй дэлхийн хүн амыг тэжээнэ гэдэг маш том сорилт билээ. Гэтэл хүн төрөлхтний үйл ажиллагаанаас үүдэлтэй эдгээр бохирдол нь эргээд бидний хоол тэжээлд сөргөөр нөлөөлж байгаа. Тухайлбал, тропосфер дахь озон нь улаан буудайн ургацыг 12 хувь, шар буурцгийн 16 хувь, будааны 4 хувь, эрдэнэ шишийн 5 хувийг
бууруулж
буй. Хэрэв бид метан мэтийн озон үүсгэгч хийг буурулж чадвал жилд
50 гаруй сая тонн
ургац алдагдахаас сэргийлэх боломжтой.

Тогтвортой хөгжлийн зорилт - Мэдээж дэлхийн улс орнуудад бие биедээ өгсөн амлалт бий. Хэдийгээр дундаж температурыг 1.5°С хүртэл хязгаарлах оролдлого төдийлөн амжилт үзүүлэхгүй байгаа ч богино хугацааны бохирдол үүсгэгчдийг бууруулах тал дээр арга хэмжээ авснаар 2050 он гэхэд 0.5°С-ээс дээш дулаарахаас сэргийлж чадах юм. Зарим улс хэдийн арга хэмжээ аваад эхэлсэн төдийгүй Камерун гэхэд л 2035 он гэхэд хогийн цэгүүдээс ялгарч байгаа метаны хийг 70 хувьд барихаар
зорьж байна
.

ТӨГСГӨЛИЙН ОРОНД: БИД ЮУ ХИЙЖ ЧАДАХ ВЭ?
Хүлэмжийн хийн ялгарлыг багасгахын тулд хүн нэг бүрийн оролцоо чухал гэдэг нь лавтай. Тэгвэл бид яг одоо өөрсдийн үйлдлээр дамжуулан юу хийж чадах вэ?

Уур амьсгалд ээлтэй хөргөлтийн систем ашиглах буюу эрчим хүчний хэмнэлттэй хөргөлтийн бодис, тоног төхөөрөмжийг хэрэглээндээ нэвтрүүлэх
Цахилгаан эсвэл устөрөгчөөр ажилладаг тээврийн хэрэгсэлд бүрэн шилжих
Хүнсний хог хаягдлын гуравны нэг нь хогийн цэгт хаягдаж, метаны хий ялгаруулдаг тул энэ төрлийн хог хаягдлыг ангилан хаях
Малын тэжээлийг сайжруулж, бууцнаас гарах метаны хийн ялгаралтыг бууруулах замаар сэргээгдэх түлш үйлдвэрлэх
Хий дамжуулах хоолойн алдагдлыг засаж, хяналтыг нэмэгдүүлэх зэргээр хүн нэг бүр өдөр тутмын үйл ажиллагаандаа анхаарал хандуулж, амьдралын хэв маягаа өөрчлөх шаардлагатай байна.


Хүйтний ам наашилж, хөхүүрийн ам цаашилж буй намрын сэрүүн өдрүүд эцэслэж, өвлийн тэсгим өдрүүд хэдийн иржээ. Эл улиралтай зэрэгцэн манай Улаанбаатарчуудын хувьд утааны асуудал даган ирдэг нь жирийн үзэгдэл мэт. Гэхдээ амьсгалж буй агаар маань зөвхөн утаанаас болж бохирддоггүйг, бас зөвхөн өвлийн улиралд л бидний эрүүл мэндэд сөргөөр нөлөөлөх хэмжээнд хүрдэггүйг уншигч та мэдэх биз ээ.    Тиймээс энэ удаагийн нийтлэлдээ таны заавал танилцах ёстой бодисууд буюу агаар мандлыг богино хугацаанд бохирдуулагч дөрвөн бодисыг тайлбарлаж байна. Бидний эчнээ танил болсон нүүрстөрөгчийн давхар ислийн (CO2) дараа бичигдэж, дэлхийн дундаж температурыг нэмэгдүүлэхэд чамгүй үүрэг гүйцэтгэдэг эдгээр бодис бидний эрүүл мэндийг ч тойрон өнгөрөхгүй нь лавтай.
> Ташрамд дурдахад, энэхүү бүтээлийг Байгаль орчны сэтгүүл зүйн тэтгэлэгт хөтөлбөр (EJFP)-ийн нэг үр дүн болгон бэлтгэж буй бөгөөд уг хөтөлбөрийг Breathe Mongolia - Clean Air Coalition болон Green Dot Climate төрийн бус байгууллагууд Хэвлэлийн Хүрээлэнгийн дэргэдэх Байгаль орчны сэтгүүлчдийн "Ногоон дэлхий" клубтэй хамтран хэрэгжүүлж байна. Мөн уг хөтөлбөрийг хэрэгжүүлэгч байгууллагууд, АНУ-аас Монгол улсад суугаа Элчин сайдын яам болон Шведийн олон улсын хөгжлийн хамтын ажиллагааны байгууллагын дэмжлэгтэйгээр Internews-ийн Earth Journalism Network санхүүжүүлж байгаа билээ. Онцлон хэлэхэд, эл бүтээлийн агуулга ба илэрхийлсэн санаа бүхэлдээ сэтгүүлчийнх бөгөөд EJFP хөтөлбөрийн хэрэгжүүлэгч болон санхүүжүүлэгч байгууллагууд агуулга болон санааг хуваалцах албагүй болно.
### ЭХЛЭХИЙН ӨМНӨ: МОНГОЛ УЛСЫГ ТОЙРЧ БИШ ДАЙРАН ГАРЧ БУЙ УУР АМЬСГАЛЫН ӨӨРЧЛӨЛТ
Монгол орон бол Евро-Азийн төвд орших далайд гарцгүй, эх газрын эрс тэс уур амьсгалтай, газар зүйн байрлалын хувьд далайн түвшнээс дээш өргөгдөж, өндөр уулс нуруудаар хүрээлэгдсэн улс билээ. Сүүлийн 80 гаруй жилийн хугацаанд манай улсын агаарын хэм жилд дунджаар 2.25°С-аар нэмэгдсэн бөгөөд уур амьсгалын өөрчлөлтийн нөлөөнд ихээр өртөж байгаа улсуудын нэгт зүй ёсоор тооцогдож буй. Ийнхүү уур амьсгалын өөрчлөлтийн үр дүнд өдгөө манай улсад цөлжилт, хөрсний доройтол, усны хомсдол бий болохоос эхлээд дулааны улиралд орох хур тунадасны хэмжээ буурах, уур амьсгалын өөрчлөлтөөс үүдэлтэй эрс тэс үзэгдлийн тоо нэмэгдэх зэргээр байгаль орчинтой холбоотой олон асуудал үүсэж байна.
Тухайлбал, 2014 оны байдлаар хүлэмжийн хийн тооллогоор манай улсын нийт ялгарлын 50.08 хувийг эрчим хүч, 48.5 хувийг хөдөө аж ахуйн салбар эзэлжээ. Дэлхийн хүлэмжийн хийн ялгаралтай харьцуулахад Монгол Улсынх харьцангуй бага боловч нэг хүнд ногдох эрчим хүчний хэрэглээ өндөр хэвээр байгаа нь ийнхүү дийлэнх хувийг эзлэхэд хүргэж буй. Нөгөөтээгүүр, эл асуудал нь эрчим хүч үйлдвэрлэлийн 90 гаруй хувийг нүүрс эзэлж буйтай ч холбоотой.
Хөдөлгөөнт зургийг: ArtStation
Үүний зэрэгцээ мал аж ахуйн салбарыг дурдахгүй өнгөрч үл болно. Хэдийгээр эл салбар манай орны эдийн засаг, экспортын орлогод чухал байр суурь эзэлдэг ч малын тоо толгой өсөхийн хэрээр бэлчээрийн ашиглалт нэмэгдэж, улмаар уур амьсгалын өөрчлөлтөд нөлөө үзүүлж буйг мартаж болохгүй.
Дэлхий нийтээр уур амьсгалын өөрчлөлтөд нөлөөлж буй хүчин зүйлсийг бууруулахаар нэгдэн нийлж байгаа энэ цаг үед Монгол Улс ч зүгээр суугаагүй нь мэдээж. Тодруулбал,
***1993:** НҮБ-ын Уур амьсгалын өөрчлөлтийн тухай суурь конвенц
**1999:** Киотогийн протокол, НҮБ-ын Биологийн олон янз байдлын тухай конвенц
**2016:** Уур амьсгалын өөрчлөлтийн тухай Парисын хэлэлцээрийг тус тус зөвшөөрч, нэгдэн орсон.*
Парисын хэлэлцээрийн хүрээнд 2015 оны есдүгээр сард Монгол Улс 2030 он гэхэд хүлэмжийн хийн ялгарлыг 14 хувиар бууруулах зорилтыг дэвшүүлэн анхны үндэсний тодорхойлсон хувь нэмрээ (ҮТХН) өргөн мэдүүлсэн бол 2020 онд Монгол Улсын Засгийн газар хүлэмжийн хийн ялгарлыг өнөөгийн эдийн засгийн хөгжлийн хувилбартай харьцуулан 2030 он гэхэд 22.7 хувиар бууруулахаар ҮТХН-ээ ахиулсан. Гэвч бодит байдал дээр хатуу түлшнээс хараат эрчим хүчний салбар хүлэмжийн хийн ялгарлын талаас илүү хувийг эзэлж байна.
### ТАНИЛЦ: БОГИНО ХУГАЦААНЫ БОХИРДОЛ ҮҮСГЭГЧ 4 БОДИС
Улс орон бүр хүлэмжийн хийн ялгарлыг хэрхэн бууруулах вэ гэдэгт анхаарлаа хандуулж буй өнөө цагт хүний үйл ажиллагаанаас үүдэлтэй гол бохирдуулагч болох нүүрсхүчлийн давхар ислээс (CO2) гадна уншигч та бидний зайлшгүй мэдэх ёстой дөрвөн бодис бий. Товчхондоо эдгээр бодис нь агаар мандалд 300-1000 жилийн турш хадгалагдах CO2-оос хэд дахин богино хугацаанд агаарт байдаг ч CO2-той ижил хэмжээний сөрөг нөлөө үзүүлж буй.
#### Метаны хий
Уур амьсгалын өөрчлөлтөд үзүүлэх нөлөөгөөрөө CO2-ын дараа бичигдэх хий бол метан юм. Хэдийгээр CO2-оос бага хугацаанд буюу 12 жил агаар мандалд хадгалагдах ч агаарыг халаах чанар нь нүүрсхүчлийн давхар ислээс даруй 86 дахин их аж. Уг хий нь голчлон хүний үйл ажиллагаанаас үүдэх ба 90 орчим хувь нь нийтлэлийн эхэнд дурдсан хөдөө аж ахуй, шатах түлш, хог хаягдал зэргээс үүсэж байна. Илүү тодруулбал, метаны хийн ялгаралтын:
* 40% нь хөдөө аж ахуй тэр дундаа мал аж ахуй, малын бууц,
* 35% нь байгалийн хий, газрын тос үйлдвэрлэлээс үүдэлтэй түлш шаталт,
* 20% нь ил задгай хаясан хүнсний болон бусад органик материалаас бүрдэж буй.
#### Хар тортог
Нарийн ширхэгт тоосонцор буюу PM2.5-ын бүрэлдэхүүн хэсэг бүхий хар тортог нь хүний нэг ширхэг үснээс 30 дахин нарийн ширхэгтэй тул уушгинд нэвтэрч, хорт нэгдлүүдийг цусанд шууд хүргэх аюултай. Энэ нь нүүрстөрөгчийн давхар исэл (CO2), нүүрстөрөгчийн дутуу исэл (CO), дэгдэмхий органик нэгдлүүдийг (VOC) үүсгэдэг мод, чулуужсан түлшний бүрэн шаталтаас үүсдэг төдийгүй агаарыг халаах чанараараа нүүрсхүчлийн давхар ислээс 1500 дахин их аж. Мөн агаарт 4-12 хоног байх бөгөөд нийт ялгаруулалтын тал хувь нь өрхийн эрчим хүчний хэрэглээнээс үүдэлтэй.
Хар тортог ялгаруулагч гол хүчин зүйлс:
* Өрхийн эрчим хүч
* Тээврийн хэрэгсэл
* Аж үйлдвэрлэл
* Хөдөө аж ахуй
* Хог хаягдлын шаталт
* Хатуу түлш
#### Гидрофторт нүүрстөрөгч
Гидрофторт нүүрстөрөгч (HFCs) нь ихэвчлэн хөргөхөд ашигладаг синтетик хий юм. Агаар мандалд байх дундаж наслалт нь 15 жил бөгөөд нийт хүлэмжийн хийн хоёр орчим хувийг эзэлдэг ч дэлхийн дулааралд үзүүлэх нөлөөлөл нь нэгж масс тутамд CO2-оос 3790 дахин их. 100 хувь хүний үйлдвэрлэлээс улбаатай эл хий нь бидний өдөр тутмын хэрэглээ болсон хөргөгч, агааржуулагч, тусгаарлагч хөөс зэрэг бүтээгдэхүүнд агуулагддаг байна. Хамгийн анхаарууштай нь жил бүр дээрх хийг агуулсан бүтээгдэхүүний худалдан авалт 10 хувиар нэмэгдэж буй.
#### Агаар мандал дахь озон
Озон (O3) нь агаар мандлын хоёр давхаргад бий.
***Стратосферийн озон*** (дээд давхарга) - Нарны хэт ягаан туяаны хортой цацрагийг хааж, амьдралыг хамгаалдаг.
***Тропосферийн озон*** (газрын гадаргаас дээш 10 км орчим) - Уур амьсгалын өөрчлөлтөд нөлөө үзүүлж буй хүлэмжийн хий энд бөөгнөрдөг бөгөөд ийнхүү хүний ​​эрүүл мэнд, экосистемийг сүйтгэх шалтгаан болдог. Эдгээр бохирдуулагч нь автомашин, хатуу түлш, газрын тос боловсруулах үйлдвэр, хөдөө аж ахуй зэрэг хүний үйл ажиллагааны үр дүнд бий болж буй хорт бодис юм.
Товчхондоо метаны хий, хар тортог, гидрофторт нүүрстөрөгчөөс ялгарч буй бохирдол нь тропосферт хуримтлагдаж байгаа ба уг озоны нөлөөгөөр дэлхийн нийт ургацын алдагдал 79-121 сая тонн буюу жил бүр 11-18 тэрбум ам.доллар байна.
### АСУУЛТ: ЯАГААД ЭНЭ ДӨРВИЙГ ТООХГҮЙ ӨНГӨРЧ БОЛОХГҮЙ ВЭ?
Хүний эрүүл мэнд - Жил бүр долоон сая орчим хүн гадаад болон дотоод орчны бохирдлын улмаас цаг бусаар нас барж байна. Бохирдсон агаараар амьсгалж буй хүмүүс бид астма, уушгины хорт хавдар тэргүүтэй амьсгалын замын өвчин, зүрхний өвчлөлөөр ийнхүү цаг бусаар амиа алдаж буй.
Хөдөө аж ахуй - Тасралтгүй өсөн нэмэгдэж буй дэлхийн хүн амыг тэжээнэ гэдэг маш том сорилт билээ. Гэтэл хүн төрөлхтний үйл ажиллагаанаас үүдэлтэй эдгээр бохирдол нь эргээд бидний хоол тэжээлд сөргөөр нөлөөлж байгаа. Тухайлбал, тропосфер дахь озон нь улаан буудайн ургацыг 12 хувь, шар буурцгийн 16 хувь, будааны 4 хувь, эрдэнэ шишийн 5 хувийг бууруулж буй. Хэрэв бид метан мэтийн озон үүсгэгч хийг буурулж чадвал жилд 50 гаруй сая тонн ургац алдагдахаас сэргийлэх боломжтой.
Тогтвортой хөгжлийн зорилт - Мэдээж дэлхийн улс орнуудад бие биедээ өгсөн амлалт бий. Хэдийгээр дундаж температурыг 1.5°С хүртэл хязгаарлах оролдлого төдийлөн амжилт үзүүлэхгүй байгаа ч богино хугацааны бохирдол үүсгэгчдийг бууруулах тал дээр арга хэмжээ авснаар 2050 он гэхэд 0.5°С-ээс дээш дулаарахаас сэргийлж чадах юм. Зарим улс хэдийн арга хэмжээ аваад эхэлсэн төдийгүй Камерун гэхэд л 2035 он гэхэд хогийн цэгүүдээс ялгарч байгаа метаны хийг 70 хувьд барихаар зорьж байна.
### ТӨГСГӨЛИЙН ОРОНД: БИД ЮУ ХИЙЖ ЧАДАХ ВЭ?
Хүлэмжийн хийн ялгарлыг багасгахын тулд хүн нэг бүрийн оролцоо чухал гэдэг нь лавтай. Тэгвэл бид яг одоо өөрсдийн үйлдлээр дамжуулан юу хийж чадах вэ?
* Уур амьсгалд ээлтэй хөргөлтийн систем ашиглах буюу эрчим хүчний хэмнэлттэй хөргөлтийн бодис, тоног төхөөрөмжийг хэрэглээндээ нэвтрүүлэх
* Цахилгаан эсвэл устөрөгчөөр ажилладаг тээврийн хэрэгсэлд бүрэн шилжих
* Хүнсний хог хаягдлын гуравны нэг нь хогийн цэгт хаягдаж, метаны хий ялгаруулдаг тул энэ төрлийн хог хаягдлыг ангилан хаях
* Малын тэжээлийг сайжруулж, бууцнаас гарах метаны хийн ялгаралтыг бууруулах замаар сэргээгдэх түлш үйлдвэрлэх
* Хий дамжуулах хоолойн алдагдлыг засаж, хяналтыг нэмэгдүүлэх зэргээр хүн нэг бүр өдөр тутмын үйл ажиллагаандаа анхаарал хандуулж, амьдралын хэв маягаа өөрчлөх шаардлагатай байна.