 Гэгээнтний зүрхтэй залуу нас 
<div class="article-body">
          <p>Улаанбаатар. Бидний нэршиж заншсан энэ л хотын удам талбай, гэрэлтсэн өндөр барилгууд, танил гудамж, уушийн газар, утасны модод, өмнө зүгт сүндэрлэх уул, ядруухан урсгалтай голууд, энд л учирсан хүмүүсийн дурсамж, туулж өнгөрүүлсэн залуу насны шувуу адил нисэж явсан өдрүүдээс л эхлэл, өрнөл, төгсгөл бүхэн бүрэлдэж, үүдсэн шиг санагдана. Тэр л цаг хугацаанд тээж явсан бодол санаанаас гадна өөрийнх амьд гэдгийг сануулж, гашуун үйлийн хойно ч тэсэж үлдээд хором мөч бүхэнд цохилсоор байсан “гэгээнтний зүрхтэй залуу нас” түүнд бий ажээ. <br> <br>Энэ бол яруу найрагч <a href="https://www.facebook.com/urantogos.amarbaatar/photos/a.710922295748423/731489687025017/?type=3" target="_blank">А.Урантогос</a>ын “<a href="https://eagle.mn/r/100784" target="_blank">Улаанбаатарыг шувуу байхыг би үзсэн</a>” шүлгийн түүврийг уншсаны дараа төрсөн анхны бодол. Тэрээр “Өдөр бүхний элегия”, “Гуравдугаар сарын байшин”, “<a href="https://www.facebook.com/urantogos.amarbaatar/posts/1446864122154233/?paipv=0&amp;eav=AfZlszExREE4SSAV-Mz2PsvpPXwItTxXKuicQBAp6fb3r8YaUFAMJRIoX6A4YD3mUpk&amp;_rdr" target="_blank">Эрсийн зуун</a>” зэрэг яруу найргийн түүвэр хэвлүүлснээс гадна Нобелийн шагналт <a href="https://tagtaa.mn/402-%D0%BC%D3%A9-%D1%8F%D0%BD%D1%8C-%D0%B4%D1%83%D1%80%D1%81%D0%B0%D0%BC%D0%B6.html" target="_blank">Мө Яны “Мэлхий”</a> роман, Тайвань улсын найрагч Ши Мөрөнгийн “Мянган жилийн хүсэл” сонгомол шүлгийн түүврийг хятад хэлнээс орчуулжээ. <br> <br>Шүлэг бүхэн өөрийн хэлтэй, араншинтай байх нь бий. Гэхдээ шүлгээр агсамнаад эхэлвэл үнэт зүйлээ гээчихдэг. Харамсалтай манайд омогшиж, бахархаж, агсамнах нь дэндүү олон. Харин яруу найрагч А.Урантогосын анхны номын шүлгүүд зоримог хэдий ч уянгатай, өөрийн гэсэн дуу хоолой, дүрслэлүүд нь тун чиг содон мэдрэмжийг төрүүлсэн юм. Тэр өөрөө анх танилцахад зоримог яриатай, дур зоргоороо нэгэн байлаа. Гэтэл шинэхэн шүлгүүд нь гэгээн чанар, хүнлэг сэтгэл, өгөөмөр уучлал, өөрийнх нь дотроос гадагш цацарсан хашхираанаар дүүрэн. Цолгиун атлаа цаанаа л эмзэг шүлгүүд нь эзнээ дуурайсан шиг мэдрэгдэнэ. Өөртөө зориулж бичсэн болохоор тэр болов уу. Тэвчихээ байгаад хашхирсан сэтгэлээс ийм ууч, тунгалаг шүлгүүд цааснаа бийрлэгдсэн гэхэд итгэмгүй. Гэвч итгэх бус нүдээрээ имэрч уншаад мэдрэх нь л хамгийн чухал шүү дээ.</p>
<h3 class="text-uppercase text-blue text-bold">УЛААНБААТАРЫН ЗАЛУУ НАС</h3><p><img class="uk-width-1-1 lightbox" alt="" src="https://unread.today/files/48/6446dfdeee547b190b63d04a49912fc2.png"></p><p></p><p><br></p><p>Цаг хугацааны хүрдийг буцаагаад эргүүлсэн ч цахдаж буй морь шиг өнгөрснийг тэр л хэвээрээ туулах байсан шиг санагдана. Зарим нэг алдааг залруулж болох ч эргээд тосох ирээдүй нь өөрчлөгдсөн зүйлгүй байдагт бат итгэдэг. Тиймээс л дурсамжныхаа хамгийн гэгээн гэсэн бичигтэй хавтаст хадгалаад хааяа нэг сөхөхөд гэмгүй. Төмөр сараалжны цаана тулж ирээд салхинд бутрах залуу насны дурсамжуудаас баяр, жаргалтайгаар хагацаж чадах зориг юутай гэгээн мөрүүдийг бичиглүүлснийг номоо нэрлэсэн уг шүлэг тодотгоно. Гэвч шүлгийг бүхэлд нь аваад үзье л дээ. <br> <br><b>Улаанбаатарыг шувуу <br>байхыг би үзсэн <br>Усан цэнхэр далавчиндаа <br>үл үзэгдэх шархтай <br>Уяхан сэтгэл, зөөлөн харцтай <br>Амьтан байхыг нь би үзсэн </b><br> <br>Ийнхүү найрагч Улаанбаатар хотоо шувуутай адилтгажээ. Мөн усан цэнхэр далавчиндаа хэн бүхэнд үзэгддэггүй шархтай уяхан сэтгэлтэй шувуу байв. Мэдээж аливаа зүйлсийг амьдшуулах, харагдаж буй хэлбэрээс нь өөрөөр илэрхийлэх нь хамгийн чухал. Гэхдээ өөрт төрсөн мэдрэмж энэхүү холбоостой хэрхэн уусан нэгдэж байгааг ажиглахад л зөв гаргалгаанд хүрч болно. Үүнээс бус Улаанбаатарын бетонон ой, тахир гудамжуудаар нь эсвээс талын нүүдэлчин сэтгэлгээний хэвшмэл санаанаас үүдэн үүлс шүргэсэн байгууламжтай, өргөн тунгалаг голуудтай гээд хэлчихвэл энд цоо шинэ юм үгүй. Гэвч цоо шинийг бийрлэх гэж яруу найрагч шувуутай адилтгаагүйг шүлэг цааш үргэлжлэхэд анзаарна. <br> <b><br>Алсад одсон түүнээ үгүйлсэн <br>аньсага юу нь хурын чийгтэй <br>Аль эртийн дуу аялавч <br>ангир цээж нь дотно нөмөртэй <br>Тэмүүлэл мөрөөдөлдөө <br>залуу насны тамгатай <br>Тэнгэрийн өнгөт амьтан <br>байхыг би үзсэн </b><br> <br>Эдгээр мөрүүдээс эхлэн хотыг илүү амьд чанартай, цаашилбал бүр хүншүүлсэн утгын гүнзгийрэл илэрч байна. Эхний бадгуудад уяхан сэтгэл, зөөлөн харцтай байсан бол цаашлах тусам эртийн дуу аялсан, алсад одсон амрагаа үгүйлсэн болгож сэтгүүрдсэнээр амьдшуулах чанар нь хүншүүлэл болж өөрчлөгдөнө. Мөнхүү уг мөрүүдэд анх удаа “залуу нас” гэх үгс орж ирэх нь уг шүлгийг гол сэдвийнхээ зүг рүү хандуулж, уншигчийг хөтөлнө.</p><p><br></p>
<p><img class="uk-width-1-1 lightbox" alt="" src="https://unread.today/files/48/3df61d3d13b24e9200d171f338b44089.png"></p><p></p><p><br></p><p>Зүгээр л алсад одсон нэгнээ үгүйлэхдээ аньсага нь чийгтсэн, аль эртийн дуу ангир цээжиндээ аялсан байвал онцгойроод байх зүйл үгүй сэн. Гэтэл “хурын чийгтэй аньсага”, “дотно нөмөртэй ангир цээж” болчихоор л санагалзал, уйлмаар дулаахан дурсамжууд шүлгийн нэгдүгээр биеийн эзний аялаж буй эртний дуутай хамт тодорчихож байгаа юм. <br> <br><b>Салхи хүртэл дайжиж хулжсан <br>хүйтэн шөнийн гар тавирахад <br>Сарниж үүрд алга болсон <br>хайран бүхэн минь баяртай <br>Гуньж гомдож холдсон <br>учралуудаа мартсан <br>Гэгээнтний зүрхтэй <br>залуу нас минь баяртай! </b><br> <br>Улаанбаатарыг бус энэ л хотод өнгөрүүлсэн түүний залуу нас нь шувуу байв. Шувуу шиг дүүлэн нисэж, дураар зоргоор зорчиж явсан бүхнээ тэр алдаа, оноотой нь цуг үдэж байна. Мэдээж уншигч бүр өөрийнхөөрөө мэдрэх боловч шүлгийн утгыг эдгээр мөрүүд дээр илүү тодосгон сийлж, эхлэлд буй эргэлзээг сэдэл санааны гажуудалгүйгээр буулгажээ. Учир нь “минь” гэх нэгдүгээр биеийн хамаатуулах нөхцөл шүлгийн мөрүүдэд орсноороо Улбаанбаатарын залуу нас бус яруу найрагчийн залуу нас тодроно. Энэ хот л түүний шувуу шиг засыг хадгалж үлдсэн. Тиймээс л Улаанбаатар, найрагчийн залуу нас ч мөн “Усан цэнхэр далавчиндаа үл үзэгдэх шархтай тэнгэрийн өнгөт амьтан” юм. <br> <b><br>Баяртай, миний <br>Гэнэн цагаахан Улаанбаатар <br>Баруун гараас алдуурч ниссэн <br>Тэнгэрийн шувуу залуу нас минь! </b><br> <br>Шүлэг ийн төгсжээ. Гэвч төгсгөлд нь дээр өгүүлсэн бүхнээс эрс өөр утга тодрон гарна. Мэдээж залуу насыг гэнэн цагаахнаар л төсөөлдөг. Магадгүй хүн бүрийн хүүхэд үе, залуу нас тийм байдаг болов уу. Тиймээс л амьдралын хамгийн цолгиун үеэ өнгөрүүлсэн залуу насны гэнэхэн өдрүүдийг Улаанбаатараар төлөөлүүлж, нэгэнтээ л ирэх байсан хагацалд хамгийн зоримог боловч хүнлэг сэтгэлээр хандаж шүлгээ төгсгөжээ. Цаг хугацаа үргэлж юмсыг гараас алдууруулж байдаг. Бүхий л зүйлсийн эхлэл, эцэслэхийн шалтгаан нь энэ л Улаанбаатар, цаг хугацаа, нисээд одох шувуу гурав л буюу.</p><p><br></p>
<h3 class="text-uppercase text-blue text-bold">ХАРЬ ХОЛЫН ГАЗРААС<div><br></div></h3><p><img class="uk-width-1-1 lightbox" alt="" src="https://unread.today/files/48/da9771196934fe88e8fe62fd0e41b5bd.png"></p><p></p><p><br></p><p>Хэн нэгнээс хэтэрхий холдчихгүй юмсан гэх бодол хэн бүхэнд байдаг байх. Гадуу хэчнээн хатуу гөлгөр мэт боловч дотроо хагарчихаж мэдэх шувууны өндөг шиг эмзэг сэтгэлээ тээн яваа нэгэн байж мэднэ. Холдохоор л дотуур жирсхийн хатгуулж өвдөөд хоолойд бүхэл юм тээглэчихдэг болдог тэр зүйл аливаа нэгний хувьд бүх юм нь байдаг. Харин яруу найрагч А.Урантогос холдож чадамгүй олон зүйлийнхээ нэгийг эх орноо хэмээн сэрж мэдэрчээ. <br> <br><b>Хагацахаас айдаг дотно найз шиг таныг би санадаг <br>Хамтдаа алга болчих тэр өдрүүд гомдчихвий <br>Хаа нэгтээ сураггүй одсон ч намайг хүлээж суух <br>Хаалганы хонх, ээж хоёр мэт та намайг өвтгөдөг… </b><br> <br>Энэ бол түүний эх орондоо зориулсан сэтгэл. Ямар ч ээж хүүхдээ сайн яваасай гэж залбирдаг шиг өмнөөс нь өвдөж, өөр өдрүүд гомдчихвий гэж айхдаа тэмүүлсэн зүрхнийхээ гүнээс эх орондоо тэврэлт илгээж бичсэн мөрүүд нь гэж сэтгэнэ. “Хагацахаас айдаг дотно найз шиг санадаг” гэхээр цаанаа л нэг хөндүүр, алдчихвий гэх айдаст хүлүүлсэн атлаа дотно дулаанаар мэдрэгдэнэ. “Төрсөн нутаг нь үрээ хүлээдэг” гэж монголчууд ярилцдаг санагдана. Энэ үгс дандаа л илүү өөриймшүүлж дотночилохоос гадна заавал унасан газар, угаасан ус хэмээх аминчхан үзлээс улбаатай санагддаг. Гэтэл улс эх орон нь хүлээж суугаа гэх бус хүлээж буй хэмээх өөрт төрсөн бодлоос улбаалан өвдөх зүрх сэтгэл хэчнээн ойр, үнэнч болохыг сүүлийн хоёр мөр илтгэж байна. <br> <br><b>…Эмээгийн арагнаас гээгдэх аргал мэт <br>Эгэм юугаасаа эмтэрлээ чиг <br>Эрхлэх нутагтай хүний үр гэдэг <br>Элгэн дороо зүүдний үнэгтэй. </b><br> <br>Харин энд дээр цухас өгүүлэгдсэн төрсөн нутаг гэх аминч үзлийг нялх багад домнож толгойн тушаа зүүдэг үнэгээр бэлгэдэж тэс ондоо утгын эсрэгцэлд хүргэж байна. Нутгаасаа холдож, магадгүй нуруугаа үүрэн гэлдэрч яваа нэгэн эмгэн шиг үзэгдэж, арагны шүдний цоорхойгоор унасан аргал шиг ганцаар үлдсэн сэтгэл цээжний хөндүүрийг түрүүлж мэдрэх эгэмнээсээ эхлэн эмтэрнэм. Гэхдээ түүнд санан дурсах, очоод эрхлэх нутаг, магадгүй тэнд хүлээж суугаа ээж нь бий. Өөрийн гэсэн юм бүхэн үргэлж элгэмсэг, эерүү, эрхлэх мэт дур зоргоороо авирлахыг хүлцэн тэвчиж байдаг. Тийм л хүний үр элэг эмтрэм тавилан туулсан ч үүнд нь ивээс болох зүүдний үнэгтэй буюу. Харин уг зүүдний үнэг бол нутаг билээ. <br> <br>Уг нь шүлгүүдийн бичигдсэн он цагийг харвал гурван жилийн өмнө аж. Энэ үед яруу найрагч А.Урантогос урд хилийн цаана эрдмийн мөр хөөн сууж байсан юм. Тиймээс ч тэр умардад байх эх орноо, унасан газраа санагалзсан шүлгүүдэд нь хөндүүр боловч түүндээ түүртэж бөхийгөөгүй уянга, үнэн сэтгэлийн мөрүүд нэвт шингэжээ. Яруу найраг үнэн байна гэдэг юутай сайхан.</p>
<h3 class="text-uppercase text-blue text-bold"><div>хЭМЖИШГҮЙ ХАЙРЫГ ТЭР МЭДНЭ </div><div><br></div></h3><p><img class="uk-width-1-1 lightbox" alt="" src="https://unread.today/files/48/9fde29b8178555b511ecfa9fbe516eb1.png"></p><p></p><p><br></p><p>Хайрын тухай хэчнээн олон дуу, яруу найрагч зохиогдсон байдгыг бид мэднэ. Гэвч тэр болгоныг уран бүтээлчид хэрхэн мэдэрч, ойлгож, юуг туулсны дараа ийнхүү бийрлэж, дуулж үлдээснийг мэдэхгүй. Гагцхүү өнөөх цаасан дээр буусан хэдэн мөр л илчилж магадгүй юм. Гэхдээ уран бүтээлчийн тухай бүгдийг хүүрнэхгүй. Харин нөгөө талаас бид яруу найрагч А.Урантогосын тухай бус түүний шүлгүүдийн талаар ярилцаж байгаа нь хамгийн чухал билээ. <br> <br><b>Атгаж явсан гарын хээ <br>Алганд халуу оргино <br>Айгаад зугтсан гэж <br>Намайг бүү зэмлээрэй <br>Авч болохгүй чулуу мэт <br>Цаг хугацаанд бид үлдэнэ </b><br> <br>Өнгөрсөн дурсамж, хайртай нэгэнтэйгээ хөтлөлцөөд хөлөрсөн гарын халууныг хожим санасан нь энэ. Гагцхүү бүгд л тод, бүдэг ямар нэг хэмжээгээр санан дурсаж болох, бидний амьдралд үй түмээрээ, заримд нь ганцхан удаа болов тохиолдсон байх үйлдлүүд. Тийм ч содон зүйл биш. Гэхдээ энэ энгийнийг бичсэн нь хамгийн гол утга учир юм. Үүнээс гадна цаг хугацааны төгсөх хүртэлх ганц л голдиролтой голын дундаас шүүрээд авчихаж болохгүй чулуу шигээр цаг хугацаанд тэд үлджээ. Магадгүй тэд гэдэг тэдний уусган нэгтгэж байсан хайр болов уу. Энэ л хайр хэлжээлшгүйн учир цаг хугацаанд үлдчихэж байна. Нэгэнт цаг хугацаатай хамт, түүний дотор чулуу болоод үлдчихсэн зүйлийг авч болохгүй. Гэхдээ л үүрд оршино гэсэн үг. Дээрх хэдхэн мөрөөс л хэмжишгүй хайрын тухай өгүүлснийг ийнхүү мэдэж болно. Хайр гагцхүү учирсан, үнэнчээр дурласан, эцэст нь хагацсандаа ч бус хайртай хэвээрээ үлдэж, түүнийг цаг хугацааны хэр урт хугацаанд үлдээж чадсан бэ гэдгээрээ л үүрдийн гэх тодорхойлолтыг хүртдэг бус уу. Эш татсан шүлгийн нэр “Захиа” бөгөөд цааш ийн үргэлжилнэ. <br> <br><b>Зүрх чинь тоорын мэт <br>Улаахан зүстэй сэн <br>Зөрж өнгөрсөн нэгэнд <br>Дэн бүү асаагаасай <br>Яруу найрагчийн тавилан <br>Чинийх шиг дүрд зохино <br>Ядахнаа салхи ч үгүйд <br>Шүлгүүдийг чинь унших сан </b><br> <br>Энд гагц зүрхний улааныг бус цаашид өгүүлэх утгад хамаатуулан “өнгө, зүсний” тухай өгүүлжээ. Учир нь хэн нэгэн зөрөх төдийд хайрыг үүтгэж, өөрөө шатчихаж мэдэх “дэн бүү асаагай” хэмээн захианы эзэнд захисан байна. Гэтэл дараагийн мөрүүдэд эерүүлж энэ л дүр, магадгүй тавилан түүнд л гагц зохино гэдгийг мэдэрч салхигүй намууханд шүлгүүдийг нь унших хүслээ дэлгэжээ. <br> <b><br>Нэг удаа шүргэсэн ч <br>Бүлээн хээ үлдэнэ <br>Нэг удаа тэвэрсэн ч <br>Бүтэн дүр тодорно <br>Нэгэн тохиолд гэвч <br>Үүрдийн утга бий <br>Намайг үүнээс хойш <br>Хаанаас ч бүү эрээрэй! </b><br> <br>Ганцхан удаагийн тохиолд үүрдийн утга бий. Гагцхүү энэ нь хайрын хэмжишгүйг таних цагт ил болно. Шүргэсэн ч гарын дулаан мэдрэгдэж, нэг л тэврэхэд дүр нь тодрох тийм үнэн, хүнлэг сэтгэлээс үүдсэн үүрдийн хайрын тухай тэр ийнхүү “Захидал” шүлгээ бийрлэсэн байна. Харин бүрэн утга төгсгөлийн мөрүүдэд ил боловч уншигч та номоос л мэдэрсэн нь илүү болов уу. Бусдаас өөрийгөө, өрөөлийг ч мөн тавиулаад явуулах зориг, хүлцэн тэвчсэн хүнлэг бүхнээр дүүрэн ч хүлээсээ зад татаад буцаж буулгүй нисэх зоригоор хөвчлөгдсөн хагацлыг тэр мэднэ. Тэгээд л гунигтай атлаа тэрхүү тунгалаг гунигтаа бөхийн мөргөөд залбирч байх шиг хүслийн үүд нь шүлэг болжээ. <br> <br></p>
<p><img class="uk-width-1-1 lightbox" alt="" src="https://unread.today/files/48/85e36155dde2c0317157ee36e69ed2bb.png"></p><p></p><p><b><br></b></p><p><b>Судсаа ханасан бурханы <br>Суу бадарсан шарил юм сан <br>Суудал таарсан чөтгөрийн <br>Сул ганхах лаврин юм сан <br>Хөл нь тушаатай ариун сүнсний <br>Хүсэл тээсэн жигүүр юм сан <br>Харамлаж боломгүй махан биений <br>Халиаж барамгүй түрлэг юм сан <br>Үүрдийн үүдийг эгнэгт сахих <br>Үгүйлэх эрхгүй тангарагт юм сан </b><br> <br>Бурхны шарил, чөтгөрийн лаврин. Гэхдээ бурхан нь судсаа ханаж, чөтгөрийн суудал таарчээ. Энэ л эсрэгцүүллээс түүнийг хэчнээн бардам, эрсхэн бөгөөд ер бишийн гэмээр шүлгүүдтэй найрагч вэ гэдгийг тань болмоор санагдана. Мөр бадаг, хэмнэл бүр нь нягт таарч, банзыг зүйдэл зүйдлээр нь нийлүүлэх шиг уран шагласан эдгээр эрэмгий мөрүүд “хүсэл тээсэн…”, “халиаж барамгүй…”, “үгүйлэх эрхгүй…” зэрэг үгсээр дамжуулан өөрийн зоримог араншин, мөнхүү түүний цаана нуугдсан хөндүүрийг ч илчилж өгнө. Харин шүлгийн төгсгөл нь энэ хоёр мөр… <br> <br><b>Өмнө нь сөхрөх гэрэл гэгээний <br>Өөдөс төдий зүрх нь юм сан </b><br> <br>Гэрэл гэгээ өмнө нь сөхрөх… Гэтэл түүний дэргэд өөдөс төдий зүрх гэдгийг ухаарч таних бид бүгдэд байдаг мэдрэмж, сэрхийгээд л дэргэд буучихдаг шувуу биш ажээ. Магадгүй зөвхөн түүний сэрж, мэдэрч, бичиглэж чадах оршихуйн утга нь хайртай хүнээр нь, эсвэл өөрийнх нь өрөөлд цацруулдаг хайраар услагдаж дэлгэрсэн нь энэ. Зүрх өөдөс төдийхөн байсан ч өмнө нь гэрэл гэгээ бөхийнөм. Магадгүй “Б-д” гэх тодотголтой уг шүлгийг эзэн нь яруу найрагчийн хайртай нэгэн бус яруу найрагч өөрөө ч юм билүү гэж бодогдоно. Тийм байваас өөдөс төдий гэгээнтний зүрхтэй залуу нас түүнд буй болоод өмнө нь гэрэл гэгээ бөхийснийг тэр өөрөө сайн мэднэ.<br></p>
          </div>

Улаанбаатар. Бидний нэршиж заншсан энэ л хотын удам талбай, гэрэлтсэн өндөр барилгууд, танил гудамж, уушийн газар, утасны модод, өмнө зүгт сүндэрлэх уул, ядруухан урсгалтай голууд, энд л учирсан хүмүүсийн дурсамж, туулж өнгөрүүлсэн залуу насны шувуу адил нисэж явсан өдрүүдээс л эхлэл, өрнөл, төгсгөл бүхэн бүрэлдэж, үүдсэн шиг санагдана. Тэр л цаг хугацаанд тээж явсан бодол санаанаас гадна өөрийнх амьд гэдгийг сануулж, гашуун үйлийн хойно ч тэсэж үлдээд хором мөч бүхэнд цохилсоор байсан “гэгээнтний зүрхтэй залуу нас” түүнд бий ажээ.

Энэ бол яруу найрагч
А.Урантогос
ын “
Улаанбаатарыг шувуу байхыг би үзсэн
” шүлгийн түүврийг уншсаны дараа төрсөн анхны бодол. Тэрээр “Өдөр бүхний элегия”, “Гуравдугаар сарын байшин”, “
Эрсийн зуун
” зэрэг яруу найргийн түүвэр хэвлүүлснээс гадна Нобелийн шагналт
Мө Яны “Мэлхий”
роман, Тайвань улсын найрагч Ши Мөрөнгийн “Мянган жилийн хүсэл” сонгомол шүлгийн түүврийг хятад хэлнээс орчуулжээ.

Шүлэг бүхэн өөрийн хэлтэй, араншинтай байх нь бий. Гэхдээ шүлгээр агсамнаад эхэлвэл үнэт зүйлээ гээчихдэг. Харамсалтай манайд омогшиж, бахархаж, агсамнах нь дэндүү олон. Харин яруу найрагч А.Урантогосын анхны номын шүлгүүд зоримог хэдий ч уянгатай, өөрийн гэсэн дуу хоолой, дүрслэлүүд нь тун чиг содон мэдрэмжийг төрүүлсэн юм. Тэр өөрөө анх танилцахад зоримог яриатай, дур зоргоороо нэгэн байлаа. Гэтэл шинэхэн шүлгүүд нь гэгээн чанар, хүнлэг сэтгэл, өгөөмөр уучлал, өөрийнх нь дотроос гадагш цацарсан хашхираанаар дүүрэн. Цолгиун атлаа цаанаа л эмзэг шүлгүүд нь эзнээ дуурайсан шиг мэдрэгдэнэ. Өөртөө зориулж бичсэн болохоор тэр болов уу. Тэвчихээ байгаад хашхирсан сэтгэлээс ийм ууч, тунгалаг шүлгүүд цааснаа бийрлэгдсэн гэхэд итгэмгүй. Гэвч итгэх бус нүдээрээ имэрч уншаад мэдрэх нь л хамгийн чухал шүү дээ.

УЛААНБААТАРЫН ЗАЛУУ НАС
Цаг хугацааны хүрдийг буцаагаад эргүүлсэн ч цахдаж буй морь шиг өнгөрснийг тэр л хэвээрээ туулах байсан шиг санагдана. Зарим нэг алдааг залруулж болох ч эргээд тосох ирээдүй нь өөрчлөгдсөн зүйлгүй байдагт бат итгэдэг. Тиймээс л дурсамжныхаа хамгийн гэгээн гэсэн бичигтэй хавтаст хадгалаад хааяа нэг сөхөхөд гэмгүй. Төмөр сараалжны цаана тулж ирээд салхинд бутрах залуу насны дурсамжуудаас баяр, жаргалтайгаар хагацаж чадах зориг юутай гэгээн мөрүүдийг бичиглүүлснийг номоо нэрлэсэн уг шүлэг тодотгоно. Гэвч шүлгийг бүхэлд нь аваад үзье л дээ.

Улаанбаатарыг шувуу
байхыг би үзсэн
Усан цэнхэр далавчиндаа
үл үзэгдэх шархтай
Уяхан сэтгэл, зөөлөн харцтай
Амьтан байхыг нь би үзсэн

Ийнхүү найрагч Улаанбаатар хотоо шувуутай адилтгажээ. Мөн усан цэнхэр далавчиндаа хэн бүхэнд үзэгддэггүй шархтай уяхан сэтгэлтэй шувуу байв. Мэдээж аливаа зүйлсийг амьдшуулах, харагдаж буй хэлбэрээс нь өөрөөр илэрхийлэх нь хамгийн чухал. Гэхдээ өөрт төрсөн мэдрэмж энэхүү холбоостой хэрхэн уусан нэгдэж байгааг ажиглахад л зөв гаргалгаанд хүрч болно. Үүнээс бус Улаанбаатарын бетонон ой, тахир гудамжуудаар нь эсвээс талын нүүдэлчин сэтгэлгээний хэвшмэл санаанаас үүдэн үүлс шүргэсэн байгууламжтай, өргөн тунгалаг голуудтай гээд хэлчихвэл энд цоо шинэ юм үгүй. Гэвч цоо шинийг бийрлэх гэж яруу найрагч шувуутай адилтгаагүйг шүлэг цааш үргэлжлэхэд анзаарна.

Алсад одсон түүнээ үгүйлсэн
аньсага юу нь хурын чийгтэй
Аль эртийн дуу аялавч
ангир цээж нь дотно нөмөртэй
Тэмүүлэл мөрөөдөлдөө
залуу насны тамгатай
Тэнгэрийн өнгөт амьтан
байхыг би үзсэн

Эдгээр мөрүүдээс эхлэн хотыг илүү амьд чанартай, цаашилбал бүр хүншүүлсэн утгын гүнзгийрэл илэрч байна. Эхний бадгуудад уяхан сэтгэл, зөөлөн харцтай байсан бол цаашлах тусам эртийн дуу аялсан, алсад одсон амрагаа үгүйлсэн болгож сэтгүүрдсэнээр амьдшуулах чанар нь хүншүүлэл болж өөрчлөгдөнө. Мөнхүү уг мөрүүдэд анх удаа “залуу нас” гэх үгс орж ирэх нь уг шүлгийг гол сэдвийнхээ зүг рүү хандуулж, уншигчийг хөтөлнө.

Зүгээр л алсад одсон нэгнээ үгүйлэхдээ аньсага нь чийгтсэн, аль эртийн дуу ангир цээжиндээ аялсан байвал онцгойроод байх зүйл үгүй сэн. Гэтэл “хурын чийгтэй аньсага”, “дотно нөмөртэй ангир цээж” болчихоор л санагалзал, уйлмаар дулаахан дурсамжууд шүлгийн нэгдүгээр биеийн эзний аялаж буй эртний дуутай хамт тодорчихож байгаа юм.

Салхи хүртэл дайжиж хулжсан
хүйтэн шөнийн гар тавирахад
Сарниж үүрд алга болсон
хайран бүхэн минь баяртай
Гуньж гомдож холдсон
учралуудаа мартсан
Гэгээнтний зүрхтэй
залуу нас минь баяртай!

Улаанбаатарыг бус энэ л хотод өнгөрүүлсэн түүний залуу нас нь шувуу байв. Шувуу шиг дүүлэн нисэж, дураар зоргоор зорчиж явсан бүхнээ тэр алдаа, оноотой нь цуг үдэж байна. Мэдээж уншигч бүр өөрийнхөөрөө мэдрэх боловч шүлгийн утгыг эдгээр мөрүүд дээр илүү тодосгон сийлж, эхлэлд буй эргэлзээг сэдэл санааны гажуудалгүйгээр буулгажээ. Учир нь “минь” гэх нэгдүгээр биеийн хамаатуулах нөхцөл шүлгийн мөрүүдэд орсноороо Улбаанбаатарын залуу нас бус яруу найрагчийн залуу нас тодроно. Энэ хот л түүний шувуу шиг засыг хадгалж үлдсэн. Тиймээс л Улаанбаатар, найрагчийн залуу нас ч мөн “Усан цэнхэр далавчиндаа үл үзэгдэх шархтай тэнгэрийн өнгөт амьтан” юм.

Баяртай, миний
Гэнэн цагаахан Улаанбаатар
Баруун гараас алдуурч ниссэн
Тэнгэрийн шувуу залуу нас минь!

Шүлэг ийн төгсжээ. Гэвч төгсгөлд нь дээр өгүүлсэн бүхнээс эрс өөр утга тодрон гарна. Мэдээж залуу насыг гэнэн цагаахнаар л төсөөлдөг. Магадгүй хүн бүрийн хүүхэд үе, залуу нас тийм байдаг болов уу. Тиймээс л амьдралын хамгийн цолгиун үеэ өнгөрүүлсэн залуу насны гэнэхэн өдрүүдийг Улаанбаатараар төлөөлүүлж, нэгэнтээ л ирэх байсан хагацалд хамгийн зоримог боловч хүнлэг сэтгэлээр хандаж шүлгээ төгсгөжээ. Цаг хугацаа үргэлж юмсыг гараас алдууруулж байдаг. Бүхий л зүйлсийн эхлэл, эцэслэхийн шалтгаан нь энэ л Улаанбаатар, цаг хугацаа, нисээд одох шувуу гурав л буюу.

ХАРЬ ХОЛЫН ГАЗРААС
Хэн нэгнээс хэтэрхий холдчихгүй юмсан гэх бодол хэн бүхэнд байдаг байх. Гадуу хэчнээн хатуу гөлгөр мэт боловч дотроо хагарчихаж мэдэх шувууны өндөг шиг эмзэг сэтгэлээ тээн яваа нэгэн байж мэднэ. Холдохоор л дотуур жирсхийн хатгуулж өвдөөд хоолойд бүхэл юм тээглэчихдэг болдог тэр зүйл аливаа нэгний хувьд бүх юм нь байдаг. Харин яруу найрагч А.Урантогос холдож чадамгүй олон зүйлийнхээ нэгийг эх орноо хэмээн сэрж мэдэрчээ.

Хагацахаас айдаг дотно найз шиг таныг би санадаг
Хамтдаа алга болчих тэр өдрүүд гомдчихвий
Хаа нэгтээ сураггүй одсон ч намайг хүлээж суух
Хаалганы хонх, ээж хоёр мэт та намайг өвтгөдөг…

Энэ бол түүний эх орондоо зориулсан сэтгэл. Ямар ч ээж хүүхдээ сайн яваасай гэж залбирдаг шиг өмнөөс нь өвдөж, өөр өдрүүд гомдчихвий гэж айхдаа тэмүүлсэн зүрхнийхээ гүнээс эх орондоо тэврэлт илгээж бичсэн мөрүүд нь гэж сэтгэнэ. “Хагацахаас айдаг дотно найз шиг санадаг” гэхээр цаанаа л нэг хөндүүр, алдчихвий гэх айдаст хүлүүлсэн атлаа дотно дулаанаар мэдрэгдэнэ. “Төрсөн нутаг нь үрээ хүлээдэг” гэж монголчууд ярилцдаг санагдана. Энэ үгс дандаа л илүү өөриймшүүлж дотночилохоос гадна заавал унасан газар, угаасан ус хэмээх аминчхан үзлээс улбаатай санагддаг. Гэтэл улс эх орон нь хүлээж суугаа гэх бус хүлээж буй хэмээх өөрт төрсөн бодлоос улбаалан өвдөх зүрх сэтгэл хэчнээн ойр, үнэнч болохыг сүүлийн хоёр мөр илтгэж байна.

…Эмээгийн арагнаас гээгдэх аргал мэт
Эгэм юугаасаа эмтэрлээ чиг
Эрхлэх нутагтай хүний үр гэдэг
Элгэн дороо зүүдний үнэгтэй.

Харин энд дээр цухас өгүүлэгдсэн төрсөн нутаг гэх аминч үзлийг нялх багад домнож толгойн тушаа зүүдэг үнэгээр бэлгэдэж тэс ондоо утгын эсрэгцэлд хүргэж байна. Нутгаасаа холдож, магадгүй нуруугаа үүрэн гэлдэрч яваа нэгэн эмгэн шиг үзэгдэж, арагны шүдний цоорхойгоор унасан аргал шиг ганцаар үлдсэн сэтгэл цээжний хөндүүрийг түрүүлж мэдрэх эгэмнээсээ эхлэн эмтэрнэм. Гэхдээ түүнд санан дурсах, очоод эрхлэх нутаг, магадгүй тэнд хүлээж суугаа ээж нь бий. Өөрийн гэсэн юм бүхэн үргэлж элгэмсэг, эерүү, эрхлэх мэт дур зоргоороо авирлахыг хүлцэн тэвчиж байдаг. Тийм л хүний үр элэг эмтрэм тавилан туулсан ч үүнд нь ивээс болох зүүдний үнэгтэй буюу. Харин уг зүүдний үнэг бол нутаг билээ.

Уг нь шүлгүүдийн бичигдсэн он цагийг харвал гурван жилийн өмнө аж. Энэ үед яруу найрагч А.Урантогос урд хилийн цаана эрдмийн мөр хөөн сууж байсан юм. Тиймээс ч тэр умардад байх эх орноо, унасан газраа санагалзсан шүлгүүдэд нь хөндүүр боловч түүндээ түүртэж бөхийгөөгүй уянга, үнэн сэтгэлийн мөрүүд нэвт шингэжээ. Яруу найраг үнэн байна гэдэг юутай сайхан.

хЭМЖИШГҮЙ ХАЙРЫГ ТЭР МЭДНЭ
Хайрын тухай хэчнээн олон дуу, яруу найрагч зохиогдсон байдгыг бид мэднэ. Гэвч тэр болгоныг уран бүтээлчид хэрхэн мэдэрч, ойлгож, юуг туулсны дараа ийнхүү бийрлэж, дуулж үлдээснийг мэдэхгүй. Гагцхүү өнөөх цаасан дээр буусан хэдэн мөр л илчилж магадгүй юм. Гэхдээ уран бүтээлчийн тухай бүгдийг хүүрнэхгүй. Харин нөгөө талаас бид яруу найрагч А.Урантогосын тухай бус түүний шүлгүүдийн талаар ярилцаж байгаа нь хамгийн чухал билээ.

Атгаж явсан гарын хээ
Алганд халуу оргино
Айгаад зугтсан гэж
Намайг бүү зэмлээрэй
Авч болохгүй чулуу мэт
Цаг хугацаанд бид үлдэнэ

Өнгөрсөн дурсамж, хайртай нэгэнтэйгээ хөтлөлцөөд хөлөрсөн гарын халууныг хожим санасан нь энэ. Гагцхүү бүгд л тод, бүдэг ямар нэг хэмжээгээр санан дурсаж болох, бидний амьдралд үй түмээрээ, заримд нь ганцхан удаа болов тохиолдсон байх үйлдлүүд. Тийм ч содон зүйл биш. Гэхдээ энэ энгийнийг бичсэн нь хамгийн гол утга учир юм. Үүнээс гадна цаг хугацааны төгсөх хүртэлх ганц л голдиролтой голын дундаас шүүрээд авчихаж болохгүй чулуу шигээр цаг хугацаанд тэд үлджээ. Магадгүй тэд гэдэг тэдний уусган нэгтгэж байсан хайр болов уу. Энэ л хайр хэлжээлшгүйн учир цаг хугацаанд үлдчихэж байна. Нэгэнт цаг хугацаатай хамт, түүний дотор чулуу болоод үлдчихсэн зүйлийг авч болохгүй. Гэхдээ л үүрд оршино гэсэн үг. Дээрх хэдхэн мөрөөс л хэмжишгүй хайрын тухай өгүүлснийг ийнхүү мэдэж болно. Хайр гагцхүү учирсан, үнэнчээр дурласан, эцэст нь хагацсандаа ч бус хайртай хэвээрээ үлдэж, түүнийг цаг хугацааны хэр урт хугацаанд үлдээж чадсан бэ гэдгээрээ л үүрдийн гэх тодорхойлолтыг хүртдэг бус уу. Эш татсан шүлгийн нэр “Захиа” бөгөөд цааш ийн үргэлжилнэ.

Зүрх чинь тоорын мэт
Улаахан зүстэй сэн
Зөрж өнгөрсөн нэгэнд
Дэн бүү асаагаасай
Яруу найрагчийн тавилан
Чинийх шиг дүрд зохино
Ядахнаа салхи ч үгүйд
Шүлгүүдийг чинь унших сан

Энд гагц зүрхний улааныг бус цаашид өгүүлэх утгад хамаатуулан “өнгө, зүсний” тухай өгүүлжээ. Учир нь хэн нэгэн зөрөх төдийд хайрыг үүтгэж, өөрөө шатчихаж мэдэх “дэн бүү асаагай” хэмээн захианы эзэнд захисан байна. Гэтэл дараагийн мөрүүдэд эерүүлж энэ л дүр, магадгүй тавилан түүнд л гагц зохино гэдгийг мэдэрч салхигүй намууханд шүлгүүдийг нь унших хүслээ дэлгэжээ.

Нэг удаа шүргэсэн ч
Бүлээн хээ үлдэнэ
Нэг удаа тэвэрсэн ч
Бүтэн дүр тодорно
Нэгэн тохиолд гэвч
Үүрдийн утга бий
Намайг үүнээс хойш
Хаанаас ч бүү эрээрэй!

Ганцхан удаагийн тохиолд үүрдийн утга бий. Гагцхүү энэ нь хайрын хэмжишгүйг таних цагт ил болно. Шүргэсэн ч гарын дулаан мэдрэгдэж, нэг л тэврэхэд дүр нь тодрох тийм үнэн, хүнлэг сэтгэлээс үүдсэн үүрдийн хайрын тухай тэр ийнхүү “Захидал” шүлгээ бийрлэсэн байна. Харин бүрэн утга төгсгөлийн мөрүүдэд ил боловч уншигч та номоос л мэдэрсэн нь илүү болов уу. Бусдаас өөрийгөө, өрөөлийг ч мөн тавиулаад явуулах зориг, хүлцэн тэвчсэн хүнлэг бүхнээр дүүрэн ч хүлээсээ зад татаад буцаж буулгүй нисэх зоригоор хөвчлөгдсөн хагацлыг тэр мэднэ. Тэгээд л гунигтай атлаа тэрхүү тунгалаг гунигтаа бөхийн мөргөөд залбирч байх шиг хүслийн үүд нь шүлэг болжээ.


Судсаа ханасан бурханы
Суу бадарсан шарил юм сан
Суудал таарсан чөтгөрийн
Сул ганхах лаврин юм сан
Хөл нь тушаатай ариун сүнсний
Хүсэл тээсэн жигүүр юм сан
Харамлаж боломгүй махан биений
Халиаж барамгүй түрлэг юм сан
Үүрдийн үүдийг эгнэгт сахих
Үгүйлэх эрхгүй тангарагт юм сан

Бурхны шарил, чөтгөрийн лаврин. Гэхдээ бурхан нь судсаа ханаж, чөтгөрийн суудал таарчээ. Энэ л эсрэгцүүллээс түүнийг хэчнээн бардам, эрсхэн бөгөөд ер бишийн гэмээр шүлгүүдтэй найрагч вэ гэдгийг тань болмоор санагдана. Мөр бадаг, хэмнэл бүр нь нягт таарч, банзыг зүйдэл зүйдлээр нь нийлүүлэх шиг уран шагласан эдгээр эрэмгий мөрүүд “хүсэл тээсэн…”, “халиаж барамгүй…”, “үгүйлэх эрхгүй…” зэрэг үгсээр дамжуулан өөрийн зоримог араншин, мөнхүү түүний цаана нуугдсан хөндүүрийг ч илчилж өгнө. Харин шүлгийн төгсгөл нь энэ хоёр мөр…

Өмнө нь сөхрөх гэрэл гэгээний
Өөдөс төдий зүрх нь юм сан

Гэрэл гэгээ өмнө нь сөхрөх… Гэтэл түүний дэргэд өөдөс төдий зүрх гэдгийг ухаарч таних бид бүгдэд байдаг мэдрэмж, сэрхийгээд л дэргэд буучихдаг шувуу биш ажээ. Магадгүй зөвхөн түүний сэрж, мэдэрч, бичиглэж чадах оршихуйн утга нь хайртай хүнээр нь, эсвэл өөрийнх нь өрөөлд цацруулдаг хайраар услагдаж дэлгэрсэн нь энэ. Зүрх өөдөс төдийхөн байсан ч өмнө нь гэрэл гэгээ бөхийнөм. Магадгүй “Б-д” гэх тодотголтой уг шүлгийг эзэн нь яруу найрагчийн хайртай нэгэн бус яруу найрагч өөрөө ч юм билүү гэж бодогдоно. Тийм байваас өөдөс төдий гэгээнтний зүрхтэй залуу нас түүнд буй болоод өмнө нь гэрэл гэгээ бөхийснийг тэр өөрөө сайн мэднэ.

Улаанбаатар. Бидний нэршиж заншсан энэ л хотын удам талбай, гэрэлтсэн өндөр барилгууд, танил гудамж, уушийн газар, утасны модод, өмнө зүгт сүндэрлэх уул, ядруухан урсгалтай голууд, энд л учирсан хүмүүсийн дурсамж, туулж өнгөрүүлсэн залуу насны шувуу адил нисэж явсан өдрүүдээс л эхлэл, өрнөл, төгсгөл бүхэн бүрэлдэж, үүдсэн шиг санагдана. Тэр л цаг хугацаанд тээж явсан бодол санаанаас гадна өөрийнх амьд гэдгийг сануулж, гашуун үйлийн хойно ч тэсэж үлдээд хором мөч бүхэнд цохилсоор байсан “гэгээнтний зүрхтэй залуу нас” түүнд бий ажээ.
Энэ бол яруу найрагч А.Урантогосын “Улаанбаатарыг шувуу байхыг би үзсэн” шүлгийн түүврийг уншсаны дараа төрсөн анхны бодол. Тэрээр “Өдөр бүхний элегия”, “Гуравдугаар сарын байшин”, “Эрсийн зуун” зэрэг яруу найргийн түүвэр хэвлүүлснээс гадна Нобелийн шагналт Мө Яны “Мэлхий” роман, Тайвань улсын найрагч Ши Мөрөнгийн “Мянган жилийн хүсэл” сонгомол шүлгийн түүврийг хятад хэлнээс орчуулжээ.
Шүлэг бүхэн өөрийн хэлтэй, араншинтай байх нь бий. Гэхдээ шүлгээр агсамнаад эхэлвэл үнэт зүйлээ гээчихдэг. Харамсалтай манайд омогшиж, бахархаж, агсамнах нь дэндүү олон. Харин яруу найрагч А.Урантогосын анхны номын шүлгүүд зоримог хэдий ч уянгатай, өөрийн гэсэн дуу хоолой, дүрслэлүүд нь тун чиг содон мэдрэмжийг төрүүлсэн юм. Тэр өөрөө анх танилцахад зоримог яриатай, дур зоргоороо нэгэн байлаа. Гэтэл шинэхэн шүлгүүд нь гэгээн чанар, хүнлэг сэтгэл, өгөөмөр уучлал, өөрийнх нь дотроос гадагш цацарсан хашхираанаар дүүрэн. Цолгиун атлаа цаанаа л эмзэг шүлгүүд нь эзнээ дуурайсан шиг мэдрэгдэнэ. Өөртөө зориулж бичсэн болохоор тэр болов уу. Тэвчихээ байгаад хашхирсан сэтгэлээс ийм ууч, тунгалаг шүлгүүд цааснаа бийрлэгдсэн гэхэд итгэмгүй. Гэвч итгэх бус нүдээрээ имэрч уншаад мэдрэх нь л хамгийн чухал шүү дээ.
### УЛААНБААТАРЫН ЗАЛУУ НАС
Цаг хугацааны хүрдийг буцаагаад эргүүлсэн ч цахдаж буй морь шиг өнгөрснийг тэр л хэвээрээ туулах байсан шиг санагдана. Зарим нэг алдааг залруулж болох ч эргээд тосох ирээдүй нь өөрчлөгдсөн зүйлгүй байдагт бат итгэдэг. Тиймээс л дурсамжныхаа хамгийн гэгээн гэсэн бичигтэй хавтаст хадгалаад хааяа нэг сөхөхөд гэмгүй. Төмөр сараалжны цаана тулж ирээд салхинд бутрах залуу насны дурсамжуудаас баяр, жаргалтайгаар хагацаж чадах зориг юутай гэгээн мөрүүдийг бичиглүүлснийг номоо нэрлэсэн уг шүлэг тодотгоно. Гэвч шүлгийг бүхэлд нь аваад үзье л дээ.
**Улаанбаатарыг шувуу
байхыг би үзсэн
Усан цэнхэр далавчиндаа
үл үзэгдэх шархтай
Уяхан сэтгэл, зөөлөн харцтай
Амьтан байхыг нь би үзсэн**
Ийнхүү найрагч Улаанбаатар хотоо шувуутай адилтгажээ. Мөн усан цэнхэр далавчиндаа хэн бүхэнд үзэгддэггүй шархтай уяхан сэтгэлтэй шувуу байв. Мэдээж аливаа зүйлсийг амьдшуулах, харагдаж буй хэлбэрээс нь өөрөөр илэрхийлэх нь хамгийн чухал. Гэхдээ өөрт төрсөн мэдрэмж энэхүү холбоостой хэрхэн уусан нэгдэж байгааг ажиглахад л зөв гаргалгаанд хүрч болно. Үүнээс бус Улаанбаатарын бетонон ой, тахир гудамжуудаар нь эсвээс талын нүүдэлчин сэтгэлгээний хэвшмэл санаанаас үүдэн үүлс шүргэсэн байгууламжтай, өргөн тунгалаг голуудтай гээд хэлчихвэл энд цоо шинэ юм үгүй. Гэвч цоо шинийг бийрлэх гэж яруу найрагч шувуутай адилтгаагүйг шүлэг цааш үргэлжлэхэд анзаарна.
**Алсад одсон түүнээ үгүйлсэн
аньсага юу нь хурын чийгтэй
Аль эртийн дуу аялавч
ангир цээж нь дотно нөмөртэй
Тэмүүлэл мөрөөдөлдөө
залуу насны тамгатай
Тэнгэрийн өнгөт амьтан
байхыг би үзсэн**
Эдгээр мөрүүдээс эхлэн хотыг илүү амьд чанартай, цаашилбал бүр хүншүүлсэн утгын гүнзгийрэл илэрч байна. Эхний бадгуудад уяхан сэтгэл, зөөлөн харцтай байсан бол цаашлах тусам эртийн дуу аялсан, алсад одсон амрагаа үгүйлсэн болгож сэтгүүрдсэнээр амьдшуулах чанар нь хүншүүлэл болж өөрчлөгдөнө. Мөнхүү уг мөрүүдэд анх удаа “залуу нас” гэх үгс орж ирэх нь уг шүлгийг гол сэдвийнхээ зүг рүү хандуулж, уншигчийг хөтөлнө.
Зүгээр л алсад одсон нэгнээ үгүйлэхдээ аньсага нь чийгтсэн, аль эртийн дуу ангир цээжиндээ аялсан байвал онцгойроод байх зүйл үгүй сэн. Гэтэл “хурын чийгтэй аньсага”, “дотно нөмөртэй ангир цээж” болчихоор л санагалзал, уйлмаар дулаахан дурсамжууд шүлгийн нэгдүгээр биеийн эзний аялаж буй эртний дуутай хамт тодорчихож байгаа юм.
**Салхи хүртэл дайжиж хулжсан
хүйтэн шөнийн гар тавирахад
Сарниж үүрд алга болсон
хайран бүхэн минь баяртай
Гуньж гомдож холдсон
учралуудаа мартсан
Гэгээнтний зүрхтэй
залуу нас минь баяртай!**
Улаанбаатарыг бус энэ л хотод өнгөрүүлсэн түүний залуу нас нь шувуу байв. Шувуу шиг дүүлэн нисэж, дураар зоргоор зорчиж явсан бүхнээ тэр алдаа, оноотой нь цуг үдэж байна. Мэдээж уншигч бүр өөрийнхөөрөө мэдрэх боловч шүлгийн утгыг эдгээр мөрүүд дээр илүү тодосгон сийлж, эхлэлд буй эргэлзээг сэдэл санааны гажуудалгүйгээр буулгажээ. Учир нь “минь” гэх нэгдүгээр биеийн хамаатуулах нөхцөл шүлгийн мөрүүдэд орсноороо Улбаанбаатарын залуу нас бус яруу найрагчийн залуу нас тодроно. Энэ хот л түүний шувуу шиг засыг хадгалж үлдсэн. Тиймээс л Улаанбаатар, найрагчийн залуу нас ч мөн “Усан цэнхэр далавчиндаа үл үзэгдэх шархтай тэнгэрийн өнгөт амьтан” юм.
**Баяртай, миний
Гэнэн цагаахан Улаанбаатар
Баруун гараас алдуурч ниссэн
Тэнгэрийн шувуу залуу нас минь!**
Шүлэг ийн төгсжээ. Гэвч төгсгөлд нь дээр өгүүлсэн бүхнээс эрс өөр утга тодрон гарна. Мэдээж залуу насыг гэнэн цагаахнаар л төсөөлдөг. Магадгүй хүн бүрийн хүүхэд үе, залуу нас тийм байдаг болов уу. Тиймээс л амьдралын хамгийн цолгиун үеэ өнгөрүүлсэн залуу насны гэнэхэн өдрүүдийг Улаанбаатараар төлөөлүүлж, нэгэнтээ л ирэх байсан хагацалд хамгийн зоримог боловч хүнлэг сэтгэлээр хандаж шүлгээ төгсгөжээ. Цаг хугацаа үргэлж юмсыг гараас алдууруулж байдаг. Бүхий л зүйлсийн эхлэл, эцэслэхийн шалтгаан нь энэ л Улаанбаатар, цаг хугацаа, нисээд одох шувуу гурав л буюу.
### ХАРЬ ХОЛЫН ГАЗРААС
Хэн нэгнээс хэтэрхий холдчихгүй юмсан гэх бодол хэн бүхэнд байдаг байх. Гадуу хэчнээн хатуу гөлгөр мэт боловч дотроо хагарчихаж мэдэх шувууны өндөг шиг эмзэг сэтгэлээ тээн яваа нэгэн байж мэднэ. Холдохоор л дотуур жирсхийн хатгуулж өвдөөд хоолойд бүхэл юм тээглэчихдэг болдог тэр зүйл аливаа нэгний хувьд бүх юм нь байдаг. Харин яруу найрагч А.Урантогос холдож чадамгүй олон зүйлийнхээ нэгийг эх орноо хэмээн сэрж мэдэрчээ.
**Хагацахаас айдаг дотно найз шиг таныг би санадаг
Хамтдаа алга болчих тэр өдрүүд гомдчихвий
Хаа нэгтээ сураггүй одсон ч намайг хүлээж суух
Хаалганы хонх, ээж хоёр мэт та намайг өвтгөдөг…**
Энэ бол түүний эх орондоо зориулсан сэтгэл. Ямар ч ээж хүүхдээ сайн яваасай гэж залбирдаг шиг өмнөөс нь өвдөж, өөр өдрүүд гомдчихвий гэж айхдаа тэмүүлсэн зүрхнийхээ гүнээс эх орондоо тэврэлт илгээж бичсэн мөрүүд нь гэж сэтгэнэ. “Хагацахаас айдаг дотно найз шиг санадаг” гэхээр цаанаа л нэг хөндүүр, алдчихвий гэх айдаст хүлүүлсэн атлаа дотно дулаанаар мэдрэгдэнэ. “Төрсөн нутаг нь үрээ хүлээдэг” гэж монголчууд ярилцдаг санагдана. Энэ үгс дандаа л илүү өөриймшүүлж дотночилохоос гадна заавал унасан газар, угаасан ус хэмээх аминчхан үзлээс улбаатай санагддаг. Гэтэл улс эх орон нь хүлээж суугаа гэх бус хүлээж буй хэмээх өөрт төрсөн бодлоос улбаалан өвдөх зүрх сэтгэл хэчнээн ойр, үнэнч болохыг сүүлийн хоёр мөр илтгэж байна.
**…Эмээгийн арагнаас гээгдэх аргал мэт
Эгэм юугаасаа эмтэрлээ чиг
Эрхлэх нутагтай хүний үр гэдэг
Элгэн дороо зүүдний үнэгтэй.**
Харин энд дээр цухас өгүүлэгдсэн төрсөн нутаг гэх аминч үзлийг нялх багад домнож толгойн тушаа зүүдэг үнэгээр бэлгэдэж тэс ондоо утгын эсрэгцэлд хүргэж байна. Нутгаасаа холдож, магадгүй нуруугаа үүрэн гэлдэрч яваа нэгэн эмгэн шиг үзэгдэж, арагны шүдний цоорхойгоор унасан аргал шиг ганцаар үлдсэн сэтгэл цээжний хөндүүрийг түрүүлж мэдрэх эгэмнээсээ эхлэн эмтэрнэм. Гэхдээ түүнд санан дурсах, очоод эрхлэх нутаг, магадгүй тэнд хүлээж суугаа ээж нь бий. Өөрийн гэсэн юм бүхэн үргэлж элгэмсэг, эерүү, эрхлэх мэт дур зоргоороо авирлахыг хүлцэн тэвчиж байдаг. Тийм л хүний үр элэг эмтрэм тавилан туулсан ч үүнд нь ивээс болох зүүдний үнэгтэй буюу. Харин уг зүүдний үнэг бол нутаг билээ.
Уг нь шүлгүүдийн бичигдсэн он цагийг харвал гурван жилийн өмнө аж. Энэ үед яруу найрагч А.Урантогос урд хилийн цаана эрдмийн мөр хөөн сууж байсан юм. Тиймээс ч тэр умардад байх эх орноо, унасан газраа санагалзсан шүлгүүдэд нь хөндүүр боловч түүндээ түүртэж бөхийгөөгүй уянга, үнэн сэтгэлийн мөрүүд нэвт шингэжээ. Яруу найраг үнэн байна гэдэг юутай сайхан.
### хЭМЖИШГҮЙ ХАЙРЫГ ТЭР МЭДНЭ
Хайрын тухай хэчнээн олон дуу, яруу найрагч зохиогдсон байдгыг бид мэднэ. Гэвч тэр болгоныг уран бүтээлчид хэрхэн мэдэрч, ойлгож, юуг туулсны дараа ийнхүү бийрлэж, дуулж үлдээснийг мэдэхгүй. Гагцхүү өнөөх цаасан дээр буусан хэдэн мөр л илчилж магадгүй юм. Гэхдээ уран бүтээлчийн тухай бүгдийг хүүрнэхгүй. Харин нөгөө талаас бид яруу найрагч А.Урантогосын тухай бус түүний шүлгүүдийн талаар ярилцаж байгаа нь хамгийн чухал билээ.
**Атгаж явсан гарын хээ
Алганд халуу оргино
Айгаад зугтсан гэж
Намайг бүү зэмлээрэй
Авч болохгүй чулуу мэт
Цаг хугацаанд бид үлдэнэ**
Өнгөрсөн дурсамж, хайртай нэгэнтэйгээ хөтлөлцөөд хөлөрсөн гарын халууныг хожим санасан нь энэ. Гагцхүү бүгд л тод, бүдэг ямар нэг хэмжээгээр санан дурсаж болох, бидний амьдралд үй түмээрээ, заримд нь ганцхан удаа болов тохиолдсон байх үйлдлүүд. Тийм ч содон зүйл биш. Гэхдээ энэ энгийнийг бичсэн нь хамгийн гол утга учир юм. Үүнээс гадна цаг хугацааны төгсөх хүртэлх ганц л голдиролтой голын дундаас шүүрээд авчихаж болохгүй чулуу шигээр цаг хугацаанд тэд үлджээ. Магадгүй тэд гэдэг тэдний уусган нэгтгэж байсан хайр болов уу. Энэ л хайр хэлжээлшгүйн учир цаг хугацаанд үлдчихэж байна. Нэгэнт цаг хугацаатай хамт, түүний дотор чулуу болоод үлдчихсэн зүйлийг авч болохгүй. Гэхдээ л үүрд оршино гэсэн үг. Дээрх хэдхэн мөрөөс л хэмжишгүй хайрын тухай өгүүлснийг ийнхүү мэдэж болно. Хайр гагцхүү учирсан, үнэнчээр дурласан, эцэст нь хагацсандаа ч бус хайртай хэвээрээ үлдэж, түүнийг цаг хугацааны хэр урт хугацаанд үлдээж чадсан бэ гэдгээрээ л үүрдийн гэх тодорхойлолтыг хүртдэг бус уу. Эш татсан шүлгийн нэр “Захиа” бөгөөд цааш ийн үргэлжилнэ.
**Зүрх чинь тоорын мэт
Улаахан зүстэй сэн
Зөрж өнгөрсөн нэгэнд
Дэн бүү асаагаасай
Яруу найрагчийн тавилан
Чинийх шиг дүрд зохино
Ядахнаа салхи ч үгүйд
Шүлгүүдийг чинь унших сан**
Энд гагц зүрхний улааныг бус цаашид өгүүлэх утгад хамаатуулан “өнгө, зүсний” тухай өгүүлжээ. Учир нь хэн нэгэн зөрөх төдийд хайрыг үүтгэж, өөрөө шатчихаж мэдэх “дэн бүү асаагай” хэмээн захианы эзэнд захисан байна. Гэтэл дараагийн мөрүүдэд эерүүлж энэ л дүр, магадгүй тавилан түүнд л гагц зохино гэдгийг мэдэрч салхигүй намууханд шүлгүүдийг нь унших хүслээ дэлгэжээ.
**Нэг удаа шүргэсэн ч
Бүлээн хээ үлдэнэ
Нэг удаа тэвэрсэн ч
Бүтэн дүр тодорно
Нэгэн тохиолд гэвч
Үүрдийн утга бий
Намайг үүнээс хойш
Хаанаас ч бүү эрээрэй!**
Ганцхан удаагийн тохиолд үүрдийн утга бий. Гагцхүү энэ нь хайрын хэмжишгүйг таних цагт ил болно. Шүргэсэн ч гарын дулаан мэдрэгдэж, нэг л тэврэхэд дүр нь тодрох тийм үнэн, хүнлэг сэтгэлээс үүдсэн үүрдийн хайрын тухай тэр ийнхүү “Захидал” шүлгээ бийрлэсэн байна. Харин бүрэн утга төгсгөлийн мөрүүдэд ил боловч уншигч та номоос л мэдэрсэн нь илүү болов уу. Бусдаас өөрийгөө, өрөөлийг ч мөн тавиулаад явуулах зориг, хүлцэн тэвчсэн хүнлэг бүхнээр дүүрэн ч хүлээсээ зад татаад буцаж буулгүй нисэх зоригоор хөвчлөгдсөн хагацлыг тэр мэднэ. Тэгээд л гунигтай атлаа тэрхүү тунгалаг гунигтаа бөхийн мөргөөд залбирч байх шиг хүслийн үүд нь шүлэг болжээ.
**Судсаа ханасан бурханы
Суу бадарсан шарил юм сан
Суудал таарсан чөтгөрийн
Сул ганхах лаврин юм сан
Хөл нь тушаатай ариун сүнсний
Хүсэл тээсэн жигүүр юм сан
Харамлаж боломгүй махан биений
Халиаж барамгүй түрлэг юм сан
Үүрдийн үүдийг эгнэгт сахих
Үгүйлэх эрхгүй тангарагт юм сан**
Бурхны шарил, чөтгөрийн лаврин. Гэхдээ бурхан нь судсаа ханаж, чөтгөрийн суудал таарчээ. Энэ л эсрэгцүүллээс түүнийг хэчнээн бардам, эрсхэн бөгөөд ер бишийн гэмээр шүлгүүдтэй найрагч вэ гэдгийг тань болмоор санагдана. Мөр бадаг, хэмнэл бүр нь нягт таарч, банзыг зүйдэл зүйдлээр нь нийлүүлэх шиг уран шагласан эдгээр эрэмгий мөрүүд “хүсэл тээсэн…”, “халиаж барамгүй…”, “үгүйлэх эрхгүй…” зэрэг үгсээр дамжуулан өөрийн зоримог араншин, мөнхүү түүний цаана нуугдсан хөндүүрийг ч илчилж өгнө. Харин шүлгийн төгсгөл нь энэ хоёр мөр…
**Өмнө нь сөхрөх гэрэл гэгээний
Өөдөс төдий зүрх нь юм сан**
Гэрэл гэгээ өмнө нь сөхрөх… Гэтэл түүний дэргэд өөдөс төдий зүрх гэдгийг ухаарч таних бид бүгдэд байдаг мэдрэмж, сэрхийгээд л дэргэд буучихдаг шувуу биш ажээ. Магадгүй зөвхөн түүний сэрж, мэдэрч, бичиглэж чадах оршихуйн утга нь хайртай хүнээр нь, эсвэл өөрийнх нь өрөөлд цацруулдаг хайраар услагдаж дэлгэрсэн нь энэ. Зүрх өөдөс төдийхөн байсан ч өмнө нь гэрэл гэгээ бөхийнөм. Магадгүй “Б-д” гэх тодотголтой уг шүлгийг эзэн нь яруу найрагчийн хайртай нэгэн бус яруу найрагч өөрөө ч юм билүү гэж бодогдоно. Тийм байваас өөдөс төдий гэгээнтний зүрхтэй залуу нас түүнд буй болоод өмнө нь гэрэл гэгээ бөхийснийг тэр өөрөө сайн мэднэ.