Deadline-ийг хэрхэн өөрт ашигтайгаар эргүүлэх вэ?  
<div class="article-body no-wide-image">
          <h2><div>Өнөө цагийн бидний айдас, зовнил, түгшүүрийг үүсгэгч, сэтгэл зүйн эрүүл мэндэд “хортой” хэмээн нэрлэхэд нэг их дэгсдүүлсэн хэрэг болохгүй, “Deadline” хэмээн алдаршсан, нөхөр “Эцэс-цэг” гэгч бидэнд түлхүү “сөрөг” утга, мэдрэмж төрүүлдэг болжээ. Ёстой л монголчууд бидний хэлж заншсанаар “үстэй толгой арзайлгадаг” гэдэг нь өнөө цагт эцэс-цэг болоод буй.  </div><div> </div><div>Монголчууд бид аливаа ажлыг цагийг нь тулгаж хийдэг гэдгээ үндэсний онцлог, ондоошил болгож хошигнодог. Үнэхээр л цаг хангалттай байхад гараас гарч өгөхгүй байсан даалгавар, ажил яг амь тулсан мөчид бараг өөрөө хийгдээд буй аятай урсах үе бишгүй. Энэ сайны шинж үү? Зөвхөн монголчуудын онцлог уу? Нэгэнт ингэж “онгод”-оо оруулж хийх ажлаа цагт нь амжчихаад байхад урьдаас төлөвлөж, нарийн тооцох шаардлагатай гэж үү?  </div><div> </div><div>Гэтэл цаг нь тулаад ирэхээр бүр огт урагшилж чадахаа больчихдог төрлийн хүмүүс ч бий. Тэгвэл энэ удаагийнхаа нийтлэлээр хэрхэн орчин цагийн “эрлэг” болсон эцэс-цэгийг өөрт ашигтайгаар урвуулах талаар хүргэхээр бэлтгэлээ. Маргааш хугацаа нь дуусаж буй даалгавраа хийж эхлэхээсээ өмнө энэ нийтлэлийг заавал уншаарай. </div><div> </div></h2><p><img class="uk-width-1-1 lightbox" alt="" src="https://unread.today/files/fb0f77dd-ca16-4803-8f17-83cccdc85cb1/4dd225076c6261a64fe7bbb473763f25.jpg"></p><p></p><p><br></p><p>Энэ асуултад илүү ойлгомжтой хариу өгөхийн тулд сонирхолтой хоёр жишээг авч үзье. <br>2015 онд АНУ-ын Үндэсний Шинжлэх Ухааны Сан жилд хоёр удаа газар зүйн салбарт олгодог санхүүжилтийн өргөдөл хүлээн авах эцсийн хугацааг <a href="https://www.bbc.com/worklife/article/20200409-how-to-make-deadlines-motivating-not-stressful#">цуцалжээ.</a> Өөрөөр хэлбэл, өргөдөл хүлээж авах тодорхой сүүлийн хугацаа байхгүй болсон гэсэн үг. Гэвч энэ шийдвэр санаанд оромгүй үр дүн авчирсан юм. Өмнөх жилүүдийн дундажтай харьцуулахад тухайн жилд ирүүлсэн өргөдлийн тоо 59 хувиар буурсан байна. Энэ нь ямар ч хугацааны шахалтгүй үед хүмүүс хангалттай үр бүтээмжтэй ажиллахгүй байх магадлалтайг харуулж буй. </p><p>Өөр нэгэн сонирхолтой жишээ бол Австрийн суут хөгжмийн зохиолч В.А.Моцартын түүх юм. Тэрээр алдарт "Дон Жуан" дуурийнхаа нээлтийн өглөө нь удиртгал хөгжмөө бичиж дуусгасан <a href="https://en.wikipedia.org/wiki/Don_Giovanni#:~:text=The%20opera%20was%20supposed%20to,the%20premiere%20(29%20October).">гэдэг</a>. Гэсэн ч тэрхүү удиртгал хөгжим нь өнөөдөр түүний хамгийн алдартай бүтээлүүдийн нэг болж үлджээ. Үүнийг эрдэмтэд "Opportunity cost theory" буюу <a href="https://hbr.org/2011/01/column-the-persuasive-power-of-opportunity-costs">"Боломж өртгийн онол"</a> гэж нэрлэдэг. <br></p><p><br></p>
<div class="uk-margin-bottom uk-margin-top"><iframe width="614" height="380" frameborder="0" allowfullscreen src="//www.youtube.com/embed/20tnjOkmEmk?rel=0"></iframe>
</div><p></p><p><br></p><p>Өөрөөр хэлбэл, тодорхой нэг даалгавар эсвэл ажлын хугацаа хомсдох тусам бид тухайн ажилд бүрэн төвлөрч, хамгийн үр дүнтэйгээр гүйцэтгэдэг гэсэн үг. Бид аливаа нөөц боломжоо нэгэн зэрэг хэд хэдэн зүйлд ашиглах боломжгүй. </p><p> Жишээ нь, Моцарт нээлтийнхээ өдөр удиртгалаа бичиж байхад үдээс өмнө зугаалах, эсвэл танилтайгаа уулзах боломжтой байсан ч тэрээр удиртгалаа дуусгах шаардлагатай тул өөр сонголтгүй байв. Түүний бүх нөөц боломж (цаг хугацаа, анхаарал) зөвхөн хөгжмийг бичиж дуусгахад зарцуулагдсан учир сатаарах магадлал тун бага болсон. Үүний үр дүнд хөгжмөө бичиж дуусгах нь бараг 100 хувь баталгаатай байсан гэсэн үг.</p><p>Гэхдээ энэ зарчим зөвхөн уран бүтээлчдээс гадна бид бүгдийн амьдралд ч адилхан нөлөө үзүүлнэ. Хугацааны хязгаар нь биднийг илүү төвлөрч, бүтээмжтэй ажиллахад тусалдаг онцлогтой. <br></p><p><br></p>
<p><img class="uk-width-1-1 lightbox" alt="" src="https://unread.today/files/fb0f77dd-ca16-4803-8f17-83cccdc85cb1/8070cdef269f904b6cbb00f392a96591.jpg"></p><p></p><p><br></p><p>Үүн дээр мөн л жишээ татвал илүү тохиромжтой. Нийгмийн сэтгэл судлаач, профессор Нира Либерман өөрийн багийнхантайгаа нэгэн сонирхолтой <a href="https://www.bbc.com/worklife/article/20200409-how-to-make-deadlines-motivating-not-stressful#">туршилт </a>явуулсан байна. Их сургуулийн оюутнуудын дунд хэрэгжүүлсэн тэрхүү туршилт нийт 240 сэтгэл зүйн асуулттай, 90 минутын турш үргэлжлэх сорилт байжээ. </p><p>Либерман туршилтад оролцогчдыг хоёр бүлэгт хуваасан бөгөөд эхний бүлэгт асуулт бүрийнх нь араас хариу үйлдэл (feedback) өгөхийн зэрэгцээ цаана нь хэдэн асуулт үлдэж буй тухай цаг тутамд мэдэгдэж байж. Харин нөгөө бүлэгт нь ямар ч мэдээлэл өгөөгүй гэнэ. </p><p>Туршилтын үр дүнд эхний бүлгийн оюутнууд асуултад илүү хурдан, төвлөрөлттэй, нягт нямбай хариулсан бол хоёр дах бүлэг тэдгээр үзүүлэлтэд илт тааруу үр дүн үзүүлжээ. Мөн мэдээлэлтэй байсан эхний бүлгийн оюутнууд огт залхаагүй хэмээж. Либерманы судалгааны үр дүнгээс харахад, урт аяллын явцад хэдий хэр зам туулж, урд маань хэр их зам үлдсэнийг мэдэх нь бидэнд урам зориг өгч, зорилгодоо хүрэх эрч хүчийг нэмэгдүүлдэг аж. <br></p><p><br></p>
<div class="uk-margin-bottom uk-margin-top"><iframe width="614" height="380" frameborder="0" allowfullscreen src="//www.youtube.com/embed/s4thQcgLCqk?rel=0"></iframe>
</div><p></p><p><br></p><p>Мөн түүний онцолж буйгаар бид аливаа ажлыг дуусгахад дөхөх тусам улам хурдтай, үр дүнтэй, анхаарал төвлөрөлттэй ажиллаж эхэлдэг гэнэ. Нээрээ л 500 хуудастай ном уншиж эхлэхэд хуудас нь нэг л явж өгөхгүй байгаа мэт санагддаг ч төгсгөл рүүгээ дөхөх тусам хуудас нь гүйгээд эхэлдэг шүү дээ. </p><p>Энэ нь магадгүй аливаа зүйлийн эцсийн цэг нь харагдаад эхлэхэд бидэнд урам зориг төрөхийн сацуу дотоод хүчээ гаргаж ирдгийн баталгаа болов уу. Мэдээж уран зохиолын номын хувьд үйл явдлын өрнөл, оргил хэсэг зэрэг номын хуудас гүйх эсэхтэй хамгийн их холбоотой ч дээрх шалтгаан ч мөн нөлөөлдөг байж болох. Бид нэлээд удаан хугацаагаар алхаад ядарчихсан байсан ч ховорхон ирдэг автобусаа харвал гэнэт их хүч гарган автобус руу гүйдэг шүү дээ. </p><p> <br></p>
<p><img class="uk-width-1-1 lightbox" alt="" src="https://unread.today/files/fb0f77dd-ca16-4803-8f17-83cccdc85cb1/46481e6cbde2e94f95bed1e21bfdea2f.jpg"></p><p></p><p><br></p><p>Байлгүй яахав. Ажлын төлөвлөгөө гэдэг өөрөө эцэс-цэг. Бид хийж гүйцэтгэх шаардлагатай ажлын жагсаалтаа тогтмол гарган, тус бүрийнх нь гүйцэтгэвэл зохих хугацааг тогтоосноор илүү цэгцтэй, үр дүнтэй ажиллаж, суралцах нь ойлгомжтой. Харин эртхэн ажлаа эхлүүлж байхыг хүн бүхэн зөвлөдөг ч хэрэгжүүлэх нь ховор. Хэдийгээр эцэс-цэг ойртох тусам бидний ажлын төвлөрөл, үр бүтээмж нэмэгддэг нь үнэн байж болох ч эцэс-цэг гэдэг сэтгэлзүйд асар их “дарамт” үзүүлдгийг нь санах хэрэгтэй. </p><p>Эцэс-цэг рүүгээ дөхүүлж байгаад ажиллаж, шалгалтдаа бэлдэж эхэлнэ гэдэг нь ачаалал, дарамтаас хол байх “зээл” авч буйтай ижилсүүлж ойлгож болох юм. Хожим нь тэр бүгдийг нэг дор төлөхөөс өөр аргагүй тул “сэтгэл зүй”-д <a href="https://www.bbc.com/worklife/article/20210310-why-we-procrastinate-on-the-tiniest-of-tasks">тун халтай.</a> Мөн цаг нь тулсан үед бид илүү анхаарал төвлөрөх тохиолдол байдаг ч огт анхаарал төвлөрч чадахгүй бүр балмагдах (panic) ч үе тохиодог. Дарамт доор илүү үр бүтээлтэй ажилладаг төрлийн хүн байдаг бол илүү тайван нөхцөлд өндөр бүтээмжтэй ажилладаг хүн ч бий. Тиймээс бид өөрсдийн суралцах, ажиллах арга барилаа л олж мэдэх нь чухаг. <br></p><p><br></p>
<p><img class="uk-width-1-1 lightbox" alt="" src="https://unread.today/files/fb0f77dd-ca16-4803-8f17-83cccdc85cb1/9cedc9c29b8e4b8379bfa6ef58f06582.jpg"></p><p></p><p> <br></p><p>Тун их нөлөөлнө. Ерөнхийдөө бидэнд олон сонголтын дунд эргэлдэх цаг байхгүй тул тэр дороо шийдвэр гаргах нь <a href="https://people.duke.edu/~dandan/webfiles/PapersOther/Duration%20in%20Decision%20Making.pdf">элбэг.</a> Энэ нь үр дүнтэй гэх боломжгүй ч бодитоор үйлдэж буй буй явдал мөн. Бидэнд хангалттай хугацаа байгаа нөхцөлд нэг л арга замыг тэр дор нь сонгоод бодитоор үйлдэх нь төдийлөн ховор. Эцэс-цэг тулсан үед л бид ёстой “шийдсэн нэгэн” болчихдог билээ. <br></p><p><br></p>
<p><img class="uk-width-1-1 lightbox" alt="" src="https://unread.today/files/fb0f77dd-ca16-4803-8f17-83cccdc85cb1/b8468b747842ebafd391ae65967353ee.jpg"></p><p></p><p><br></p><p>Хамгийн түрүүнд та өөрийгөө эцэс-цэгийн дарамт доор ажиллаж, суралцаж, шалгалтдаа бэлдээд эерэг үр дүнд хүрч чадах эсэхээ тодорхойлох хэрэгтэй. Хэрвээ үгүй бол урьдаас төлөвлөн бага багаар ажлаа хуваарилан ажиллах нь илүү үр дүнтэй.</p>
<div class="uk-margin-bottom uk-margin-top"><iframe width="614" height="380" frameborder="0" allowfullscreen src="//www.youtube.com/embed/CqgmozFr_GM?rel=0"></iframe>
</div>          </div>

Өнөө цагийн бидний айдас, зовнил, түгшүүрийг үүсгэгч, сэтгэл зүйн эрүүл мэндэд “хортой” хэмээн нэрлэхэд нэг их дэгсдүүлсэн хэрэг болохгүй, “Deadline” хэмээн алдаршсан, нөхөр “Эцэс-цэг” гэгч бидэнд түлхүү “сөрөг” утга, мэдрэмж төрүүлдэг болжээ. Ёстой л монголчууд бидний хэлж заншсанаар “үстэй толгой арзайлгадаг” гэдэг нь өнөө цагт эцэс-цэг болоод буй.

Монголчууд бид аливаа ажлыг цагийг нь тулгаж хийдэг гэдгээ үндэсний онцлог, ондоошил болгож хошигнодог. Үнэхээр л цаг хангалттай байхад гараас гарч өгөхгүй байсан даалгавар, ажил яг амь тулсан мөчид бараг өөрөө хийгдээд буй аятай урсах үе бишгүй. Энэ сайны шинж үү? Зөвхөн монголчуудын онцлог уу? Нэгэнт ингэж “онгод”-оо оруулж хийх ажлаа цагт нь амжчихаад байхад урьдаас төлөвлөж, нарийн тооцох шаардлагатай гэж үү?

Гэтэл цаг нь тулаад ирэхээр бүр огт урагшилж чадахаа больчихдог төрлийн хүмүүс ч бий. Тэгвэл энэ удаагийнхаа нийтлэлээр хэрхэн орчин цагийн “эрлэг” болсон эцэс-цэгийг өөрт ашигтайгаар урвуулах талаар хүргэхээр бэлтгэлээ. Маргааш хугацаа нь дуусаж буй даалгавраа хийж эхлэхээсээ өмнө энэ нийтлэлийг заавал уншаарай.

Энэ асуултад илүү ойлгомжтой хариу өгөхийн тулд сонирхолтой хоёр жишээг авч үзье.
2015 онд АНУ-ын Үндэсний Шинжлэх Ухааны Сан жилд хоёр удаа газар зүйн салбарт олгодог санхүүжилтийн өргөдөл хүлээн авах эцсийн хугацааг
цуцалжээ.
Өөрөөр хэлбэл, өргөдөл хүлээж авах тодорхой сүүлийн хугацаа байхгүй болсон гэсэн үг. Гэвч энэ шийдвэр санаанд оромгүй үр дүн авчирсан юм. Өмнөх жилүүдийн дундажтай харьцуулахад тухайн жилд ирүүлсэн өргөдлийн тоо 59 хувиар буурсан байна. Энэ нь ямар ч хугацааны шахалтгүй үед хүмүүс хангалттай үр бүтээмжтэй ажиллахгүй байх магадлалтайг харуулж буй.
Өөр нэгэн сонирхолтой жишээ бол Австрийн суут хөгжмийн зохиолч В.А.Моцартын түүх юм. Тэрээр алдарт "Дон Жуан" дуурийнхаа нээлтийн өглөө нь удиртгал хөгжмөө бичиж дуусгасан
гэдэг
. Гэсэн ч тэрхүү удиртгал хөгжим нь өнөөдөр түүний хамгийн алдартай бүтээлүүдийн нэг болж үлджээ. Үүнийг эрдэмтэд "Opportunity cost theory" буюу
"Боломж өртгийн онол"
гэж нэрлэдэг.


Өөрөөр хэлбэл, тодорхой нэг даалгавар эсвэл ажлын хугацаа хомсдох тусам бид тухайн ажилд бүрэн төвлөрч, хамгийн үр дүнтэйгээр гүйцэтгэдэг гэсэн үг. Бид аливаа нөөц боломжоо нэгэн зэрэг хэд хэдэн зүйлд ашиглах боломжгүй.
Жишээ нь, Моцарт нээлтийнхээ өдөр удиртгалаа бичиж байхад үдээс өмнө зугаалах, эсвэл танилтайгаа уулзах боломжтой байсан ч тэрээр удиртгалаа дуусгах шаардлагатай тул өөр сонголтгүй байв. Түүний бүх нөөц боломж (цаг хугацаа, анхаарал) зөвхөн хөгжмийг бичиж дуусгахад зарцуулагдсан учир сатаарах магадлал тун бага болсон. Үүний үр дүнд хөгжмөө бичиж дуусгах нь бараг 100 хувь баталгаатай байсан гэсэн үг.
Гэхдээ энэ зарчим зөвхөн уран бүтээлчдээс гадна бид бүгдийн амьдралд ч адилхан нөлөө үзүүлнэ. Хугацааны хязгаар нь биднийг илүү төвлөрч, бүтээмжтэй ажиллахад тусалдаг онцлогтой.

Үүн дээр мөн л жишээ татвал илүү тохиромжтой. Нийгмийн сэтгэл судлаач, профессор Нира Либерман өөрийн багийнхантайгаа нэгэн сонирхолтой
туршилт
явуулсан байна. Их сургуулийн оюутнуудын дунд хэрэгжүүлсэн тэрхүү туршилт нийт 240 сэтгэл зүйн асуулттай, 90 минутын турш үргэлжлэх сорилт байжээ.
Либерман туршилтад оролцогчдыг хоёр бүлэгт хуваасан бөгөөд эхний бүлэгт асуулт бүрийнх нь араас хариу үйлдэл (feedback) өгөхийн зэрэгцээ цаана нь хэдэн асуулт үлдэж буй тухай цаг тутамд мэдэгдэж байж. Харин нөгөө бүлэгт нь ямар ч мэдээлэл өгөөгүй гэнэ.
Туршилтын үр дүнд эхний бүлгийн оюутнууд асуултад илүү хурдан, төвлөрөлттэй, нягт нямбай хариулсан бол хоёр дах бүлэг тэдгээр үзүүлэлтэд илт тааруу үр дүн үзүүлжээ. Мөн мэдээлэлтэй байсан эхний бүлгийн оюутнууд огт залхаагүй хэмээж. Либерманы судалгааны үр дүнгээс харахад, урт аяллын явцад хэдий хэр зам туулж, урд маань хэр их зам үлдсэнийг мэдэх нь бидэнд урам зориг өгч, зорилгодоо хүрэх эрч хүчийг нэмэгдүүлдэг аж.


Мөн түүний онцолж буйгаар бид аливаа ажлыг дуусгахад дөхөх тусам улам хурдтай, үр дүнтэй, анхаарал төвлөрөлттэй ажиллаж эхэлдэг гэнэ. Нээрээ л 500 хуудастай ном уншиж эхлэхэд хуудас нь нэг л явж өгөхгүй байгаа мэт санагддаг ч төгсгөл рүүгээ дөхөх тусам хуудас нь гүйгээд эхэлдэг шүү дээ.
Энэ нь магадгүй аливаа зүйлийн эцсийн цэг нь харагдаад эхлэхэд бидэнд урам зориг төрөхийн сацуу дотоод хүчээ гаргаж ирдгийн баталгаа болов уу. Мэдээж уран зохиолын номын хувьд үйл явдлын өрнөл, оргил хэсэг зэрэг номын хуудас гүйх эсэхтэй хамгийн их холбоотой ч дээрх шалтгаан ч мөн нөлөөлдөг байж болох. Бид нэлээд удаан хугацаагаар алхаад ядарчихсан байсан ч ховорхон ирдэг автобусаа харвал гэнэт их хүч гарган автобус руу гүйдэг шүү дээ.


Байлгүй яахав. Ажлын төлөвлөгөө гэдэг өөрөө эцэс-цэг. Бид хийж гүйцэтгэх шаардлагатай ажлын жагсаалтаа тогтмол гарган, тус бүрийнх нь гүйцэтгэвэл зохих хугацааг тогтоосноор илүү цэгцтэй, үр дүнтэй ажиллаж, суралцах нь ойлгомжтой. Харин эртхэн ажлаа эхлүүлж байхыг хүн бүхэн зөвлөдөг ч хэрэгжүүлэх нь ховор. Хэдийгээр эцэс-цэг ойртох тусам бидний ажлын төвлөрөл, үр бүтээмж нэмэгддэг нь үнэн байж болох ч эцэс-цэг гэдэг сэтгэлзүйд асар их “дарамт” үзүүлдгийг нь санах хэрэгтэй.
Эцэс-цэг рүүгээ дөхүүлж байгаад ажиллаж, шалгалтдаа бэлдэж эхэлнэ гэдэг нь ачаалал, дарамтаас хол байх “зээл” авч буйтай ижилсүүлж ойлгож болох юм. Хожим нь тэр бүгдийг нэг дор төлөхөөс өөр аргагүй тул “сэтгэл зүй”-д
тун халтай.
Мөн цаг нь тулсан үед бид илүү анхаарал төвлөрөх тохиолдол байдаг ч огт анхаарал төвлөрч чадахгүй бүр балмагдах (panic) ч үе тохиодог. Дарамт доор илүү үр бүтээлтэй ажилладаг төрлийн хүн байдаг бол илүү тайван нөхцөлд өндөр бүтээмжтэй ажилладаг хүн ч бий. Тиймээс бид өөрсдийн суралцах, ажиллах арга барилаа л олж мэдэх нь чухаг.


Тун их нөлөөлнө. Ерөнхийдөө бидэнд олон сонголтын дунд эргэлдэх цаг байхгүй тул тэр дороо шийдвэр гаргах нь
элбэг.
Энэ нь үр дүнтэй гэх боломжгүй ч бодитоор үйлдэж буй буй явдал мөн. Бидэнд хангалттай хугацаа байгаа нөхцөлд нэг л арга замыг тэр дор нь сонгоод бодитоор үйлдэх нь төдийлөн ховор. Эцэс-цэг тулсан үед л бид ёстой “шийдсэн нэгэн” болчихдог билээ.

Хамгийн түрүүнд та өөрийгөө эцэс-цэгийн дарамт доор ажиллаж, суралцаж, шалгалтдаа бэлдээд эерэг үр дүнд хүрч чадах эсэхээ тодорхойлох хэрэгтэй. Хэрвээ үгүй бол урьдаас төлөвлөн бага багаар ажлаа хуваарилан ажиллах нь илүү үр дүнтэй.



Өнөө цагийн бидний айдас, зовнил, түгшүүрийг үүсгэгч, сэтгэл зүйн эрүүл мэндэд “хортой” хэмээн нэрлэхэд нэг их дэгсдүүлсэн хэрэг болохгүй, “Deadline” хэмээн алдаршсан, нөхөр “Эцэс-цэг” гэгч бидэнд түлхүү “сөрөг” утга, мэдрэмж төрүүлдэг болжээ. Ёстой л монголчууд бидний хэлж заншсанаар “үстэй толгой арзайлгадаг” гэдэг нь өнөө цагт эцэс-цэг болоод буй.    Монголчууд бид аливаа ажлыг цагийг нь тулгаж хийдэг гэдгээ үндэсний онцлог, ондоошил болгож хошигнодог. Үнэхээр л цаг хангалттай байхад гараас гарч өгөхгүй байсан даалгавар, ажил яг амь тулсан мөчид бараг өөрөө хийгдээд буй аятай урсах үе бишгүй. Энэ сайны шинж үү? Зөвхөн монголчуудын онцлог уу? Нэгэнт ингэж “онгод”-оо оруулж хийх ажлаа цагт нь амжчихаад байхад урьдаас төлөвлөж, нарийн тооцох шаардлагатай гэж үү?    Гэтэл цаг нь тулаад ирэхээр бүр огт урагшилж чадахаа больчихдог төрлийн хүмүүс ч бий. Тэгвэл энэ удаагийнхаа нийтлэлээр хэрхэн орчин цагийн “эрлэг” болсон эцэс-цэгийг өөрт ашигтайгаар урвуулах талаар хүргэхээр бэлтгэлээ. Маргааш хугацаа нь дуусаж буй даалгавраа хийж эхлэхээсээ өмнө энэ нийтлэлийг заавал уншаарай.
Энэ асуултад илүү ойлгомжтой хариу өгөхийн тулд сонирхолтой хоёр жишээг авч үзье.
2015 онд АНУ-ын Үндэсний Шинжлэх Ухааны Сан жилд хоёр удаа газар зүйн салбарт олгодог санхүүжилтийн өргөдөл хүлээн авах эцсийн хугацааг цуцалжээ. Өөрөөр хэлбэл, өргөдөл хүлээж авах тодорхой сүүлийн хугацаа байхгүй болсон гэсэн үг. Гэвч энэ шийдвэр санаанд оромгүй үр дүн авчирсан юм. Өмнөх жилүүдийн дундажтай харьцуулахад тухайн жилд ирүүлсэн өргөдлийн тоо 59 хувиар буурсан байна. Энэ нь ямар ч хугацааны шахалтгүй үед хүмүүс хангалттай үр бүтээмжтэй ажиллахгүй байх магадлалтайг харуулж буй.
Өөр нэгэн сонирхолтой жишээ бол Австрийн суут хөгжмийн зохиолч В.А.Моцартын түүх юм. Тэрээр алдарт "Дон Жуан" дуурийнхаа нээлтийн өглөө нь удиртгал хөгжмөө бичиж дуусгасан гэдэг.). Гэсэн ч тэрхүү удиртгал хөгжим нь өнөөдөр түүний хамгийн алдартай бүтээлүүдийн нэг болж үлджээ. Үүнийг эрдэмтэд "Opportunity cost theory" буюу "Боломж өртгийн онол" гэж нэрлэдэг.
Өөрөөр хэлбэл, тодорхой нэг даалгавар эсвэл ажлын хугацаа хомсдох тусам бид тухайн ажилд бүрэн төвлөрч, хамгийн үр дүнтэйгээр гүйцэтгэдэг гэсэн үг. Бид аливаа нөөц боломжоо нэгэн зэрэг хэд хэдэн зүйлд ашиглах боломжгүй.
Жишээ нь, Моцарт нээлтийнхээ өдөр удиртгалаа бичиж байхад үдээс өмнө зугаалах, эсвэл танилтайгаа уулзах боломжтой байсан ч тэрээр удиртгалаа дуусгах шаардлагатай тул өөр сонголтгүй байв. Түүний бүх нөөц боломж (цаг хугацаа, анхаарал) зөвхөн хөгжмийг бичиж дуусгахад зарцуулагдсан учир сатаарах магадлал тун бага болсон. Үүний үр дүнд хөгжмөө бичиж дуусгах нь бараг 100 хувь баталгаатай байсан гэсэн үг.
Гэхдээ энэ зарчим зөвхөн уран бүтээлчдээс гадна бид бүгдийн амьдралд ч адилхан нөлөө үзүүлнэ. Хугацааны хязгаар нь биднийг илүү төвлөрч, бүтээмжтэй ажиллахад тусалдаг онцлогтой.
Үүн дээр мөн л жишээ татвал илүү тохиромжтой. Нийгмийн сэтгэл судлаач, профессор Нира Либерман өөрийн багийнхантайгаа нэгэн сонирхолтой туршилт явуулсан байна. Их сургуулийн оюутнуудын дунд хэрэгжүүлсэн тэрхүү туршилт нийт 240 сэтгэл зүйн асуулттай, 90 минутын турш үргэлжлэх сорилт байжээ.
Либерман туршилтад оролцогчдыг хоёр бүлэгт хуваасан бөгөөд эхний бүлэгт асуулт бүрийнх нь араас хариу үйлдэл (feedback) өгөхийн зэрэгцээ цаана нь хэдэн асуулт үлдэж буй тухай цаг тутамд мэдэгдэж байж. Харин нөгөө бүлэгт нь ямар ч мэдээлэл өгөөгүй гэнэ.
Туршилтын үр дүнд эхний бүлгийн оюутнууд асуултад илүү хурдан, төвлөрөлттэй, нягт нямбай хариулсан бол хоёр дах бүлэг тэдгээр үзүүлэлтэд илт тааруу үр дүн үзүүлжээ. Мөн мэдээлэлтэй байсан эхний бүлгийн оюутнууд огт залхаагүй хэмээж. Либерманы судалгааны үр дүнгээс харахад, урт аяллын явцад хэдий хэр зам туулж, урд маань хэр их зам үлдсэнийг мэдэх нь бидэнд урам зориг өгч, зорилгодоо хүрэх эрч хүчийг нэмэгдүүлдэг аж.
Мөн түүний онцолж буйгаар бид аливаа ажлыг дуусгахад дөхөх тусам улам хурдтай, үр дүнтэй, анхаарал төвлөрөлттэй ажиллаж эхэлдэг гэнэ. Нээрээ л 500 хуудастай ном уншиж эхлэхэд хуудас нь нэг л явж өгөхгүй байгаа мэт санагддаг ч төгсгөл рүүгээ дөхөх тусам хуудас нь гүйгээд эхэлдэг шүү дээ.
Энэ нь магадгүй аливаа зүйлийн эцсийн цэг нь харагдаад эхлэхэд бидэнд урам зориг төрөхийн сацуу дотоод хүчээ гаргаж ирдгийн баталгаа болов уу. Мэдээж уран зохиолын номын хувьд үйл явдлын өрнөл, оргил хэсэг зэрэг номын хуудас гүйх эсэхтэй хамгийн их холбоотой ч дээрх шалтгаан ч мөн нөлөөлдөг байж болох. Бид нэлээд удаан хугацаагаар алхаад ядарчихсан байсан ч ховорхон ирдэг автобусаа харвал гэнэт их хүч гарган автобус руу гүйдэг шүү дээ.
Байлгүй яахав. Ажлын төлөвлөгөө гэдэг өөрөө эцэс-цэг. Бид хийж гүйцэтгэх шаардлагатай ажлын жагсаалтаа тогтмол гарган, тус бүрийнх нь гүйцэтгэвэл зохих хугацааг тогтоосноор илүү цэгцтэй, үр дүнтэй ажиллаж, суралцах нь ойлгомжтой. Харин эртхэн ажлаа эхлүүлж байхыг хүн бүхэн зөвлөдөг ч хэрэгжүүлэх нь ховор. Хэдийгээр эцэс-цэг ойртох тусам бидний ажлын төвлөрөл, үр бүтээмж нэмэгддэг нь үнэн байж болох ч эцэс-цэг гэдэг сэтгэлзүйд асар их “дарамт” үзүүлдгийг нь санах хэрэгтэй.
Эцэс-цэг рүүгээ дөхүүлж байгаад ажиллаж, шалгалтдаа бэлдэж эхэлнэ гэдэг нь ачаалал, дарамтаас хол байх “зээл” авч буйтай ижилсүүлж ойлгож болох юм. Хожим нь тэр бүгдийг нэг дор төлөхөөс өөр аргагүй тул “сэтгэл зүй”-д тун халтай. Мөн цаг нь тулсан үед бид илүү анхаарал төвлөрөх тохиолдол байдаг ч огт анхаарал төвлөрч чадахгүй бүр балмагдах (panic) ч үе тохиодог. Дарамт доор илүү үр бүтээлтэй ажилладаг төрлийн хүн байдаг бол илүү тайван нөхцөлд өндөр бүтээмжтэй ажилладаг хүн ч бий. Тиймээс бид өөрсдийн суралцах, ажиллах арга барилаа л олж мэдэх нь чухаг.
Тун их нөлөөлнө. Ерөнхийдөө бидэнд олон сонголтын дунд эргэлдэх цаг байхгүй тул тэр дороо шийдвэр гаргах нь элбэг. Энэ нь үр дүнтэй гэх боломжгүй ч бодитоор үйлдэж буй буй явдал мөн. Бидэнд хангалттай хугацаа байгаа нөхцөлд нэг л арга замыг тэр дор нь сонгоод бодитоор үйлдэх нь төдийлөн ховор. Эцэс-цэг тулсан үед л бид ёстой “шийдсэн нэгэн” болчихдог билээ.
Хамгийн түрүүнд та өөрийгөө эцэс-цэгийн дарамт доор ажиллаж, суралцаж, шалгалтдаа бэлдээд эерэг үр дүнд хүрч чадах эсэхээ тодорхойлох хэрэгтэй. Хэрвээ үгүй бол урьдаас төлөвлөн бага багаар ажлаа хуваарилан ажиллах нь илүү үр дүнтэй.