Номтой яриа #30: СУИС-ийн "Утга зохиол судлал" хөтөлбөрийн багш, зохиолч Я.Баяраа
<div class="article-body">
          <h2><div>"Номтой яриа" булангийн маань ээлжит зочин бол СУИС-ийн "Утга зохиол судлал" хөтөлбөрийн багш, зохиолч Я.Баяраа.</div><div><br></div><div>"Creative-writing" буюу мэргэжлийн зохиолч бэлтгэх Монголын цорын ганц мэргэшсэн хөтөлбөрт найм дахь жилдээ багшилж буй түүнийг үзэгч олон өнгөрсөн жил нээлтээ хийсэн "Гэм зэм" жүжгийн зохиолч гэдгээр нь илүүтэй мэднэ. </div><div><br></div><div>Хэдийгээр олон нийт түүнийг уг бүтээлээс хойш жүжгийн зохиолчоор нь илүүтэй хүлээн авах болсон ч гол нэрийн хуудас нь уран зохиол гэдгийг мартаж боломгүй. Тэрээр "Боргихон талын уянга","Таслал", "Нэг урлаг", "Хөх мэдрэхүй", "Цөн" зэрэг цөөнгүй шүлгийн түүвэр, зохиол бүтээлээ ном болон гаргасан авьяаслаг яруу найрагч юм. </div></h2><p>Сошиал хуудсууд: <a href="https://www.facebook.com/bayaraa.yadamsuren/" target="_blank">Фэйсбүүк</a>, <a href="https://twitter.com/Bayaraa_SY" target="_blank">Твиттер</a></p>
<h3 class="text-uppercase text-blue text-bold">Та ямар төрлийн ном уншдаг вэ? Одоо уншиж буй ном? </h3><p></p><p>Мэдээж хэрэг уран зохиолын ном голчлон уншдаг. Гэхдээ оюутан үе шигээ хичээл номоо хаяад уншиж суудагаа больчихсон л доо. Ер нь сэтгэл хөглөх, сэрээн дуудах ном их ховор байдгийг ойлгосон. Тийм ном л эрж уншдаг болсон болохоор бусдын бүтээлийг хянах, анхны уншигч нь байхаас халширдаг. </p><p>Үүний хажуугаар ажлын шаардлагаар уран зохиолын бус ном их уншиж байна. Домогт Пэлжидийн Гэндэн сайдын охин Г.Цэрэндуламын дуртгалын ном маш нягт бичлэгтэй, амь халуун санагдсан. Цогт-Очирын Лоохууз гуайн “Ойр гишгэж, хол харж явья” ном байна. Номын багагүй хэсгийг япон сэтгүүлчтэй хийсэн яриа эзэлж байсан. Түүх намтар, үзэл санааны хувьд ч маш сонирхолтой энэ хүнийг монголчууд нь биш япончууд маш их сонирхож нээж, аман түүхийг нь авч үлдсэн байна билээ. Саяхан мэндэлснийх нь 120 жилд илтгэл тавих зорилгоор С.Буяннэмэх агсны жүжгүүдийг анхааралтай уншлаа. Жүжгийн зохиолын хэл хэллэг, ур чадварын хувьд шавхагдашгүй зохиолч байжээ. </p>
<h3 class="text-uppercase text-blue text-bold">Танд хамгийн их нөлөөлсөн, том өөрчлөлт авчирсан ном? </h3><p></p><p>Тангадын Мандирийн “21 хөрөг” номыг давын өмнө нэрлэмээр байна. Гэхдээ энэ номын талаар үүнтэй төстэй хоёр ярилцлага дээр ярьчихсан. Ийм учраас агуулгын хувьд номтой зүйрлэж болохуйц цомгийн талаар ярья гэж бодлоо. 2014 онд Моханик хамтлаг "Моханик Амарбаясгалантад" цомгоо гаргаснаас хойш найман жил өнгөрсөн байна. Моханик чамгүй хугацаанд тоглосон мөртлөө цомогтой болох гэж яараагүй санагддаг. Ямар ч уран бүтээлч өөрийн бүтээлээ гаргах гэж яардаг. Яарснаасаа болоод алддаг. Тухайн үеийн хэв маягаа дагасан, гадаад, дотоодын уран бүтээлчдийг дууриасан эсвэл түүхий бүтээлүүдээ нэгтгээд хавтаслачихсан тохиолдол манайд маш их. Монголд бараг л ихэнх уран бүтээл зохиогчийнхоо яарлын сэтгэлзүй, эгоны золиос болж дутуу төрдөг. Дутуу төрсөн болохоор төдөлгүй үхдэг. Моханик үүнийг тойрч гарсан.</p><p>Амарбаясгалант цомог бол Монголд бүтээгдсэн хамгийн цогц цомог гэж хэлмээр байна. Ёстой л –“хойно ургасан эвэр” гэдэг шиг тэсрэлт хийсэн. Мэргэжлийн хүн биш болохоор хэлж мэдэхгүй юм. Гэхдээ л дуунынх нь зохиомжууд олон талтай, бас зоригтой. Зориг нь ихэвчлэн оносон. Яагаад гэвэл тэд зохиомжоо маш сайн бодсон нь анзаарагддаг. Сайхан бүтээл байдаг. Сайхан бүтээл сайн байх нь ховор. "Моханик Амарбаясгалантад" бол сайн, бас сайхан цомог. Цогц чанараараа Нисванисын “Нисдэг таваг” цомог энэ хоёр л юм гэж би бодох болсон. Моханикийн 2014 онд бодож, олсон зүйлийг би саяхнаас л ойлгож байгаагаа саяхан ахин нэг сонсоод мэдсэн. Удахгүй гарах “Хүн чулууны өчил” номонд минь Амарбаясгалантын философи өөрийн эрхгүй нэвчиж байгаа. <br></p>
<h3 class="text-uppercase text-blue text-bold">Унших номоо хэрхэн сонгодог вэ? </h3><p>Ямар ном хэрэгтэй байна, түүнийгээ л сонгодог. Номын сангаа ямагт шинэчилж, хэрэглээ багатай, чанар тааруухан номуудаас ангижрахыг хичээх болсон. Хуучин шинэ ч хамаагүй ном нь л байвал гэж авсан номууд хэт олширхоороо номын санг их эвгүй уур амьсгалтай болгодог юм билээ. Хуучин номын дэлгүүр ч юм шиг. Ингэсээр сүүлдээ номын сангийн тэн хагас нь ор тас уншаагүй ном болчихсон. Миний уншлагын хурд, монголын чөлөөт хэвлэлийн газруудын хурднаас асар хол хоцорсон учраас номын сангийнхаа өмнө зогсоод яг тэр өдрүүдэд уншмаар номоо сугалдаг болсон. Мэдээж хэрэг ажлын шаардлагаар ном уншихад сонголт байхгүй шүү дээ. </p>
<h3 class="text-uppercase text-blue text-bold">Номыг ямар байдлаар, яаж уншдаг вэ? </h3><p>Гурван номоос дээш ном зэрэгцүүлж уншиж чаддаггүй. Номыг дээр нь их зурж уншдаг байснаа сүүлийн үед тэмдэглэл хөтөлж унших болсон. Тэмдэглэл хөтлөх шаардлагагүй уншаад мэдрээд л өнгөрмөөр ном байдаг л даа. Гэхдээ үнэхээр яруу сайхан мэдрэмжийг тэмдэглэнэ, номоос төрсөн шинэ санаагаа ч тэмдэглэнэ, эсвэл шүлэг бичнэ. </p>
<h3 class="text-uppercase text-blue text-bold">Бусад хүмүүсийг уншаасай, мэдээсэй гэж хүсдэг ном? </h3><p>Монгол залуус, ялангуяа уншлагын дадал, амьдралын үзэлтэй болсон залуус “Монголын нууц товчоо”-гоо эргэж нэг ухмаатай уншаасай гэж боддог. Монголын урлаг реализмын гүн дутагдалд орсон энэ үед уран бүтээлчид романтизмын сүүл, реализмын үеийн сонгодогуудыг их уншмаар санагддаг. Монгол хэлээр тэр үеийн сонгодогууд цөөхөн ч гэсэн буусан. Ялангуяа Ф.М Достоевский, Л.Н Толстой, О.Бальзакийг унших хэрэгтэй санагддаг. Тэд бол хуучин ертөнцийн зураачдаас гадна, шинэ ертөнцийн архитектурчид байжээ. Сониноос хүмүүс Толстойг үргэлж Достоевскийгоос ахмадаар төсөөлдөг. Гэтэл Достоевский ноён Толстойгоос долоо насаар ахмад хүн юм билээ шүү дээ. </p>
<h3 class="text-uppercase text-blue text-bold">Өөрийн төвлөрөн хийдэг ажлуудаасаа танилцуулбал? </h3><p>Өмнө нь би уран зохиол, сэтгүүлзүйн чиглэлээр хослон ажилладаг байсан. Харин сүүлийн үед жүжгийн зохиол, уран зохиол, урлаг судлалын ажилд төвлөрөхийг хичээж байна. СУИС-д багшлах, зохиолоо бичих хоёр чухал ажилтай. Хажуугаар нь театр, киноны шүүмжүүдээрээ ном гаргахаар ажиллаж байна. </p>
<h3 class="text-uppercase text-blue text-bold">Номтой холбоотой сонирхолтой дадал? </h3><p>Дадал гэх юу байхав дээ. Номд мөнгөө хайрладаггүй, номын бартераар ажил хийж ч үзсэн. Томхон роман уншиж байгаад дугхийчих гээд болдоггүй. Тэр үед нөгөө романыхаа үйл явдлыг өөрийнхөөрөө үргэлжлүүлээд зүүдэлж эхэлнэ. Тэгээд сэрээд үргэлжлүүлж уншихдаа зохиолчийн өрнөл, зүүдний өрнөлөө ялгах гэж хэсэгтээ ангарайтна. </p>
<h3 class="text-uppercase text-blue text-bold">Хэрэв та ном бичих ёстой гэвэл тэр нь юуны тухай, ямар ном байх вэ? </h3><p>Хэрэв би ном бичих ёстой гэвэл эрх чөлөөнийхөө үнэ цэнийг хараахан ухаараагүй эгэл жирийн монгол хүмүүсийн тухай л бичнэ. Бичиж ч байгаа. </p>
<h3 class="text-uppercase text-blue text-bold">Номтой холбоотой хэлмээр санагддаг зүйл? </h3><p></p><p>Ном бол тавилга биш. Манайд ламын зан үйлийн нөлөөгөөр номыг тавилга, тахилга болгочихсон харамсалтай заншил бий. Энэ их хортой. Уг нь 13 дугаар зуунд нэг цаг үед бичигдсэн зохиолуудаасаа нэн төгс зохиомж, өгүүлэмжтэй “Монголын нууц товчоо”-г биччихсэн ард түмэн шүү дээ. Гэтэл Европт бүр сэргэн мандалтын эхэн үед Ариун библи нь тахилын судар биш мөргөлийн судар, хүмүүсийн хэрэгтлээ болчихсон. Тэд маш их уншдаг болсон учраас ингэж сайтар хөгжсөн байна. Гэтэл өнөөдөр бид нээлттэй дэлхий дээр тэдэнтэй өрсөлдөж байна. Тахих биш унших, уншихдаа цаг нөгцөөх гэж биш амьдралдаа хэрэг болох зүйлийг л эрж уншдаг болмоор байна.</p><p>Энэ нь бараг боловсролын чухал зорилт болчихлоо. Учир нь хүмүүсийг уншлагын соёлтой болгох ёстой уран зохиолын сурах бичгүүд маань үнэхээр чанаргүй болчихжээ. Хуучин цагт үзэл суртлыг уран зохиолоор заадаг байсан бол одоо багш нар юу заахаа мэдэхгүй байна. Яагаад гэвэл дунд сургуулийн уран зохиолын хичээлийн сурах бичгүүдийг маш хүйтэн сэтгэлээр, цогц системгүй, дур дураараа, чанаргүй бүтээлүүдээр дүүргэж, үлгэн салган бичсэн байна шүү дээ. Үүний хариуцлагыг зохиогч, зохион байгуулагчид нь хүлээхгүй өнгөрч болно оо. Харин үр дагавар нь ирээдүйд гарна. Миний мэдэхээр одоогийн уран зохиолын сурах бичиг дээр л лав өнөөдрийн хоол, нэрийн төлөө ирээдүйгээрээ тоглож орхисон байна билээ. <br></p>
          </div>

"Номтой яриа" булангийн маань ээлжит зочин бол СУИС-ийн "Утга зохиол судлал" хөтөлбөрийн багш, зохиолч Я.Баяраа.
"Creative-writing" буюу мэргэжлийн зохиолч бэлтгэх Монголын цорын ганц мэргэшсэн хөтөлбөрт найм дахь жилдээ багшилж буй түүнийг үзэгч олон өнгөрсөн жил нээлтээ хийсэн "Гэм зэм" жүжгийн зохиолч гэдгээр нь илүүтэй мэднэ.
Хэдийгээр олон нийт түүнийг уг бүтээлээс хойш жүжгийн зохиолчоор нь илүүтэй хүлээн авах болсон ч гол нэрийн хуудас нь уран зохиол гэдгийг мартаж боломгүй. Тэрээр "Боргихон талын уянга","Таслал", "Нэг урлаг", "Хөх мэдрэхүй", "Цөн" зэрэг цөөнгүй шүлгийн түүвэр, зохиол бүтээлээ ном болон гаргасан авьяаслаг яруу найрагч юм.
Сошиал хуудсууд:
Фэйсбүүк
,
Твиттер

Та ямар төрлийн ном уншдаг вэ? Одоо уншиж буй ном?
Мэдээж хэрэг уран зохиолын ном голчлон уншдаг. Гэхдээ оюутан үе шигээ хичээл номоо хаяад уншиж суудагаа больчихсон л доо. Ер нь сэтгэл хөглөх, сэрээн дуудах ном их ховор байдгийг ойлгосон. Тийм ном л эрж уншдаг болсон болохоор бусдын бүтээлийг хянах, анхны уншигч нь байхаас халширдаг.
Үүний хажуугаар ажлын шаардлагаар уран зохиолын бус ном их уншиж байна. Домогт Пэлжидийн Гэндэн сайдын охин Г.Цэрэндуламын дуртгалын ном маш нягт бичлэгтэй, амь халуун санагдсан. Цогт-Очирын Лоохууз гуайн “Ойр гишгэж, хол харж явья” ном байна. Номын багагүй хэсгийг япон сэтгүүлчтэй хийсэн яриа эзэлж байсан. Түүх намтар, үзэл санааны хувьд ч маш сонирхолтой энэ хүнийг монголчууд нь биш япончууд маш их сонирхож нээж, аман түүхийг нь авч үлдсэн байна билээ. Саяхан мэндэлснийх нь 120 жилд илтгэл тавих зорилгоор С.Буяннэмэх агсны жүжгүүдийг анхааралтай уншлаа. Жүжгийн зохиолын хэл хэллэг, ур чадварын хувьд шавхагдашгүй зохиолч байжээ.

Танд хамгийн их нөлөөлсөн, том өөрчлөлт авчирсан ном?
Тангадын Мандирийн “21 хөрөг” номыг давын өмнө нэрлэмээр байна. Гэхдээ энэ номын талаар үүнтэй төстэй хоёр ярилцлага дээр ярьчихсан. Ийм учраас агуулгын хувьд номтой зүйрлэж болохуйц цомгийн талаар ярья гэж бодлоо. 2014 онд Моханик хамтлаг "Моханик Амарбаясгалантад" цомгоо гаргаснаас хойш найман жил өнгөрсөн байна. Моханик чамгүй хугацаанд тоглосон мөртлөө цомогтой болох гэж яараагүй санагддаг. Ямар ч уран бүтээлч өөрийн бүтээлээ гаргах гэж яардаг. Яарснаасаа болоод алддаг. Тухайн үеийн хэв маягаа дагасан, гадаад, дотоодын уран бүтээлчдийг дууриасан эсвэл түүхий бүтээлүүдээ нэгтгээд хавтаслачихсан тохиолдол манайд маш их. Монголд бараг л ихэнх уран бүтээл зохиогчийнхоо яарлын сэтгэлзүй, эгоны золиос болж дутуу төрдөг. Дутуу төрсөн болохоор төдөлгүй үхдэг. Моханик үүнийг тойрч гарсан.
Амарбаясгалант цомог бол Монголд бүтээгдсэн хамгийн цогц цомог гэж хэлмээр байна. Ёстой л –“хойно ургасан эвэр” гэдэг шиг тэсрэлт хийсэн. Мэргэжлийн хүн биш болохоор хэлж мэдэхгүй юм. Гэхдээ л дуунынх нь зохиомжууд олон талтай, бас зоригтой. Зориг нь ихэвчлэн оносон. Яагаад гэвэл тэд зохиомжоо маш сайн бодсон нь анзаарагддаг. Сайхан бүтээл байдаг. Сайхан бүтээл сайн байх нь ховор. "Моханик Амарбаясгалантад" бол сайн, бас сайхан цомог. Цогц чанараараа Нисванисын “Нисдэг таваг” цомог энэ хоёр л юм гэж би бодох болсон. Моханикийн 2014 онд бодож, олсон зүйлийг би саяхнаас л ойлгож байгаагаа саяхан ахин нэг сонсоод мэдсэн. Удахгүй гарах “Хүн чулууны өчил” номонд минь Амарбаясгалантын философи өөрийн эрхгүй нэвчиж байгаа.

Унших номоо хэрхэн сонгодог вэ?
Ямар ном хэрэгтэй байна, түүнийгээ л сонгодог. Номын сангаа ямагт шинэчилж, хэрэглээ багатай, чанар тааруухан номуудаас ангижрахыг хичээх болсон. Хуучин шинэ ч хамаагүй ном нь л байвал гэж авсан номууд хэт олширхоороо номын санг их эвгүй уур амьсгалтай болгодог юм билээ. Хуучин номын дэлгүүр ч юм шиг. Ингэсээр сүүлдээ номын сангийн тэн хагас нь ор тас уншаагүй ном болчихсон. Миний уншлагын хурд, монголын чөлөөт хэвлэлийн газруудын хурднаас асар хол хоцорсон учраас номын сангийнхаа өмнө зогсоод яг тэр өдрүүдэд уншмаар номоо сугалдаг болсон. Мэдээж хэрэг ажлын шаардлагаар ном уншихад сонголт байхгүй шүү дээ.

Номыг ямар байдлаар, яаж уншдаг вэ?
Гурван номоос дээш ном зэрэгцүүлж уншиж чаддаггүй. Номыг дээр нь их зурж уншдаг байснаа сүүлийн үед тэмдэглэл хөтөлж унших болсон. Тэмдэглэл хөтлөх шаардлагагүй уншаад мэдрээд л өнгөрмөөр ном байдаг л даа. Гэхдээ үнэхээр яруу сайхан мэдрэмжийг тэмдэглэнэ, номоос төрсөн шинэ санаагаа ч тэмдэглэнэ, эсвэл шүлэг бичнэ.

Бусад хүмүүсийг уншаасай, мэдээсэй гэж хүсдэг ном?
Монгол залуус, ялангуяа уншлагын дадал, амьдралын үзэлтэй болсон залуус “Монголын нууц товчоо”-гоо эргэж нэг ухмаатай уншаасай гэж боддог. Монголын урлаг реализмын гүн дутагдалд орсон энэ үед уран бүтээлчид романтизмын сүүл, реализмын үеийн сонгодогуудыг их уншмаар санагддаг. Монгол хэлээр тэр үеийн сонгодогууд цөөхөн ч гэсэн буусан. Ялангуяа Ф.М Достоевский, Л.Н Толстой, О.Бальзакийг унших хэрэгтэй санагддаг. Тэд бол хуучин ертөнцийн зураачдаас гадна, шинэ ертөнцийн архитектурчид байжээ. Сониноос хүмүүс Толстойг үргэлж Достоевскийгоос ахмадаар төсөөлдөг. Гэтэл Достоевский ноён Толстойгоос долоо насаар ахмад хүн юм билээ шүү дээ.

Өөрийн төвлөрөн хийдэг ажлуудаасаа танилцуулбал?
Өмнө нь би уран зохиол, сэтгүүлзүйн чиглэлээр хослон ажилладаг байсан. Харин сүүлийн үед жүжгийн зохиол, уран зохиол, урлаг судлалын ажилд төвлөрөхийг хичээж байна. СУИС-д багшлах, зохиолоо бичих хоёр чухал ажилтай. Хажуугаар нь театр, киноны шүүмжүүдээрээ ном гаргахаар ажиллаж байна.

Номтой холбоотой сонирхолтой дадал?
Дадал гэх юу байхав дээ. Номд мөнгөө хайрладаггүй, номын бартераар ажил хийж ч үзсэн. Томхон роман уншиж байгаад дугхийчих гээд болдоггүй. Тэр үед нөгөө романыхаа үйл явдлыг өөрийнхөөрөө үргэлжлүүлээд зүүдэлж эхэлнэ. Тэгээд сэрээд үргэлжлүүлж уншихдаа зохиолчийн өрнөл, зүүдний өрнөлөө ялгах гэж хэсэгтээ ангарайтна.

Хэрэв та ном бичих ёстой гэвэл тэр нь юуны тухай, ямар ном байх вэ?
Хэрэв би ном бичих ёстой гэвэл эрх чөлөөнийхөө үнэ цэнийг хараахан ухаараагүй эгэл жирийн монгол хүмүүсийн тухай л бичнэ. Бичиж ч байгаа.

Номтой холбоотой хэлмээр санагддаг зүйл?
Ном бол тавилга биш. Манайд ламын зан үйлийн нөлөөгөөр номыг тавилга, тахилга болгочихсон харамсалтай заншил бий. Энэ их хортой. Уг нь 13 дугаар зуунд нэг цаг үед бичигдсэн зохиолуудаасаа нэн төгс зохиомж, өгүүлэмжтэй “Монголын нууц товчоо”-г биччихсэн ард түмэн шүү дээ. Гэтэл Европт бүр сэргэн мандалтын эхэн үед Ариун библи нь тахилын судар биш мөргөлийн судар, хүмүүсийн хэрэгтлээ болчихсон. Тэд маш их уншдаг болсон учраас ингэж сайтар хөгжсөн байна. Гэтэл өнөөдөр бид нээлттэй дэлхий дээр тэдэнтэй өрсөлдөж байна. Тахих биш унших, уншихдаа цаг нөгцөөх гэж биш амьдралдаа хэрэг болох зүйлийг л эрж уншдаг болмоор байна.
Энэ нь бараг боловсролын чухал зорилт болчихлоо. Учир нь хүмүүсийг уншлагын соёлтой болгох ёстой уран зохиолын сурах бичгүүд маань үнэхээр чанаргүй болчихжээ. Хуучин цагт үзэл суртлыг уран зохиолоор заадаг байсан бол одоо багш нар юу заахаа мэдэхгүй байна. Яагаад гэвэл дунд сургуулийн уран зохиолын хичээлийн сурах бичгүүдийг маш хүйтэн сэтгэлээр, цогц системгүй, дур дураараа, чанаргүй бүтээлүүдээр дүүргэж, үлгэн салган бичсэн байна шүү дээ. Үүний хариуцлагыг зохиогч, зохион байгуулагчид нь хүлээхгүй өнгөрч болно оо. Харин үр дагавар нь ирээдүйд гарна. Миний мэдэхээр одоогийн уран зохиолын сурах бичиг дээр л лав өнөөдрийн хоол, нэрийн төлөө ирээдүйгээрээ тоглож орхисон байна билээ.

"Номтой яриа" булангийн маань ээлжит зочин бол СУИС-ийн "Утга зохиол судлал" хөтөлбөрийн багш, зохиолч Я.Баяраа.    "Creative-writing" буюу мэргэжлийн зохиолч бэлтгэх Монголын цорын ганц мэргэшсэн хөтөлбөрт найм дахь жилдээ багшилж буй түүнийг үзэгч олон өнгөрсөн жил нээлтээ хийсэн "Гэм зэм" жүжгийн зохиолч гэдгээр нь илүүтэй мэднэ.    Хэдийгээр олон нийт түүнийг уг бүтээлээс хойш жүжгийн зохиолчоор нь илүүтэй хүлээн авах болсон ч гол нэрийн хуудас нь уран зохиол гэдгийг мартаж боломгүй. Тэрээр "Боргихон талын уянга","Таслал", "Нэг урлаг", "Хөх мэдрэхүй", "Цөн" зэрэг цөөнгүй шүлгийн түүвэр, зохиол бүтээлээ ном болон гаргасан авьяаслаг яруу найрагч юм.
Сошиал хуудсууд: Фэйсбүүк, Твиттер
### Та ямар төрлийн ном уншдаг вэ? Одоо уншиж буй ном?
Мэдээж хэрэг уран зохиолын ном голчлон уншдаг. Гэхдээ оюутан үе шигээ хичээл номоо хаяад уншиж суудагаа больчихсон л доо. Ер нь сэтгэл хөглөх, сэрээн дуудах ном их ховор байдгийг ойлгосон. Тийм ном л эрж уншдаг болсон болохоор бусдын бүтээлийг хянах, анхны уншигч нь байхаас халширдаг.
Үүний хажуугаар ажлын шаардлагаар уран зохиолын бус ном их уншиж байна. Домогт Пэлжидийн Гэндэн сайдын охин Г.Цэрэндуламын дуртгалын ном маш нягт бичлэгтэй, амь халуун санагдсан. Цогт-Очирын Лоохууз гуайн “Ойр гишгэж, хол харж явья” ном байна. Номын багагүй хэсгийг япон сэтгүүлчтэй хийсэн яриа эзэлж байсан. Түүх намтар, үзэл санааны хувьд ч маш сонирхолтой энэ хүнийг монголчууд нь биш япончууд маш их сонирхож нээж, аман түүхийг нь авч үлдсэн байна билээ. Саяхан мэндэлснийх нь 120 жилд илтгэл тавих зорилгоор С.Буяннэмэх агсны жүжгүүдийг анхааралтай уншлаа. Жүжгийн зохиолын хэл хэллэг, ур чадварын хувьд шавхагдашгүй зохиолч байжээ.
### Танд хамгийн их нөлөөлсөн, том өөрчлөлт авчирсан ном?
Тангадын Мандирийн “21 хөрөг” номыг давын өмнө нэрлэмээр байна. Гэхдээ энэ номын талаар үүнтэй төстэй хоёр ярилцлага дээр ярьчихсан. Ийм учраас агуулгын хувьд номтой зүйрлэж болохуйц цомгийн талаар ярья гэж бодлоо. 2014 онд Моханик хамтлаг "Моханик Амарбаясгалантад" цомгоо гаргаснаас хойш найман жил өнгөрсөн байна. Моханик чамгүй хугацаанд тоглосон мөртлөө цомогтой болох гэж яараагүй санагддаг. Ямар ч уран бүтээлч өөрийн бүтээлээ гаргах гэж яардаг. Яарснаасаа болоод алддаг. Тухайн үеийн хэв маягаа дагасан, гадаад, дотоодын уран бүтээлчдийг дууриасан эсвэл түүхий бүтээлүүдээ нэгтгээд хавтаслачихсан тохиолдол манайд маш их. Монголд бараг л ихэнх уран бүтээл зохиогчийнхоо яарлын сэтгэлзүй, эгоны золиос болж дутуу төрдөг. Дутуу төрсөн болохоор төдөлгүй үхдэг. Моханик үүнийг тойрч гарсан.
Амарбаясгалант цомог бол Монголд бүтээгдсэн хамгийн цогц цомог гэж хэлмээр байна. Ёстой л –“хойно ургасан эвэр” гэдэг шиг тэсрэлт хийсэн. Мэргэжлийн хүн биш болохоор хэлж мэдэхгүй юм. Гэхдээ л дуунынх нь зохиомжууд олон талтай, бас зоригтой. Зориг нь ихэвчлэн оносон. Яагаад гэвэл тэд зохиомжоо маш сайн бодсон нь анзаарагддаг. Сайхан бүтээл байдаг. Сайхан бүтээл сайн байх нь ховор. "Моханик Амарбаясгалантад" бол сайн, бас сайхан цомог. Цогц чанараараа Нисванисын “Нисдэг таваг” цомог энэ хоёр л юм гэж би бодох болсон. Моханикийн 2014 онд бодож, олсон зүйлийг би саяхнаас л ойлгож байгаагаа саяхан ахин нэг сонсоод мэдсэн. Удахгүй гарах “Хүн чулууны өчил” номонд минь Амарбаясгалантын философи өөрийн эрхгүй нэвчиж байгаа.
### Унших номоо хэрхэн сонгодог вэ?
Ямар ном хэрэгтэй байна, түүнийгээ л сонгодог. Номын сангаа ямагт шинэчилж, хэрэглээ багатай, чанар тааруухан номуудаас ангижрахыг хичээх болсон. Хуучин шинэ ч хамаагүй ном нь л байвал гэж авсан номууд хэт олширхоороо номын санг их эвгүй уур амьсгалтай болгодог юм билээ. Хуучин номын дэлгүүр ч юм шиг. Ингэсээр сүүлдээ номын сангийн тэн хагас нь ор тас уншаагүй ном болчихсон. Миний уншлагын хурд, монголын чөлөөт хэвлэлийн газруудын хурднаас асар хол хоцорсон учраас номын сангийнхаа өмнө зогсоод яг тэр өдрүүдэд уншмаар номоо сугалдаг болсон. Мэдээж хэрэг ажлын шаардлагаар ном уншихад сонголт байхгүй шүү дээ.
### Номыг ямар байдлаар, яаж уншдаг вэ?
Гурван номоос дээш ном зэрэгцүүлж уншиж чаддаггүй. Номыг дээр нь их зурж уншдаг байснаа сүүлийн үед тэмдэглэл хөтөлж унших болсон. Тэмдэглэл хөтлөх шаардлагагүй уншаад мэдрээд л өнгөрмөөр ном байдаг л даа. Гэхдээ үнэхээр яруу сайхан мэдрэмжийг тэмдэглэнэ, номоос төрсөн шинэ санаагаа ч тэмдэглэнэ, эсвэл шүлэг бичнэ.
### Бусад хүмүүсийг уншаасай, мэдээсэй гэж хүсдэг ном?
Монгол залуус, ялангуяа уншлагын дадал, амьдралын үзэлтэй болсон залуус “Монголын нууц товчоо”-гоо эргэж нэг ухмаатай уншаасай гэж боддог. Монголын урлаг реализмын гүн дутагдалд орсон энэ үед уран бүтээлчид романтизмын сүүл, реализмын үеийн сонгодогуудыг их уншмаар санагддаг. Монгол хэлээр тэр үеийн сонгодогууд цөөхөн ч гэсэн буусан. Ялангуяа Ф.М Достоевский, Л.Н Толстой, О.Бальзакийг унших хэрэгтэй санагддаг. Тэд бол хуучин ертөнцийн зураачдаас гадна, шинэ ертөнцийн архитектурчид байжээ. Сониноос хүмүүс Толстойг үргэлж Достоевскийгоос ахмадаар төсөөлдөг. Гэтэл Достоевский ноён Толстойгоос долоо насаар ахмад хүн юм билээ шүү дээ.
### Өөрийн төвлөрөн хийдэг ажлуудаасаа танилцуулбал?
Өмнө нь би уран зохиол, сэтгүүлзүйн чиглэлээр хослон ажилладаг байсан. Харин сүүлийн үед жүжгийн зохиол, уран зохиол, урлаг судлалын ажилд төвлөрөхийг хичээж байна. СУИС-д багшлах, зохиолоо бичих хоёр чухал ажилтай. Хажуугаар нь театр, киноны шүүмжүүдээрээ ном гаргахаар ажиллаж байна.
### Номтой холбоотой сонирхолтой дадал?
Дадал гэх юу байхав дээ. Номд мөнгөө хайрладаггүй, номын бартераар ажил хийж ч үзсэн. Томхон роман уншиж байгаад дугхийчих гээд болдоггүй. Тэр үед нөгөө романыхаа үйл явдлыг өөрийнхөөрөө үргэлжлүүлээд зүүдэлж эхэлнэ. Тэгээд сэрээд үргэлжлүүлж уншихдаа зохиолчийн өрнөл, зүүдний өрнөлөө ялгах гэж хэсэгтээ ангарайтна.
### Хэрэв та ном бичих ёстой гэвэл тэр нь юуны тухай, ямар ном байх вэ?
Хэрэв би ном бичих ёстой гэвэл эрх чөлөөнийхөө үнэ цэнийг хараахан ухаараагүй эгэл жирийн монгол хүмүүсийн тухай л бичнэ. Бичиж ч байгаа.
### Номтой холбоотой хэлмээр санагддаг зүйл?
Ном бол тавилга биш. Манайд ламын зан үйлийн нөлөөгөөр номыг тавилга, тахилга болгочихсон харамсалтай заншил бий. Энэ их хортой. Уг нь 13 дугаар зуунд нэг цаг үед бичигдсэн зохиолуудаасаа нэн төгс зохиомж, өгүүлэмжтэй “Монголын нууц товчоо”-г биччихсэн ард түмэн шүү дээ. Гэтэл Европт бүр сэргэн мандалтын эхэн үед Ариун библи нь тахилын судар биш мөргөлийн судар, хүмүүсийн хэрэгтлээ болчихсон. Тэд маш их уншдаг болсон учраас ингэж сайтар хөгжсөн байна. Гэтэл өнөөдөр бид нээлттэй дэлхий дээр тэдэнтэй өрсөлдөж байна. Тахих биш унших, уншихдаа цаг нөгцөөх гэж биш амьдралдаа хэрэг болох зүйлийг л эрж уншдаг болмоор байна.
Энэ нь бараг боловсролын чухал зорилт болчихлоо. Учир нь хүмүүсийг уншлагын соёлтой болгох ёстой уран зохиолын сурах бичгүүд маань үнэхээр чанаргүй болчихжээ. Хуучин цагт үзэл суртлыг уран зохиолоор заадаг байсан бол одоо багш нар юу заахаа мэдэхгүй байна. Яагаад гэвэл дунд сургуулийн уран зохиолын хичээлийн сурах бичгүүдийг маш хүйтэн сэтгэлээр, цогц системгүй, дур дураараа, чанаргүй бүтээлүүдээр дүүргэж, үлгэн салган бичсэн байна шүү дээ. Үүний хариуцлагыг зохиогч, зохион байгуулагчид нь хүлээхгүй өнгөрч болно оо. Харин үр дагавар нь ирээдүйд гарна. Миний мэдэхээр одоогийн уран зохиолын сурах бичиг дээр л лав өнөөдрийн хоол, нэрийн төлөө ирээдүйгээрээ тоглож орхисон байна билээ.