Гэрэлтэй ирээдүйг бүтээхээр тэмүүлж яваа Х.Сайхансанаа  
<div class="article-body">
          <p></p><p dir="ltr"><b>Зочинтойгоо уулзахаар Тусгаар тогтнолын ордон руу орох үес цөөнгүй хүн орж гарч харагдав. Ерөнхийлөгчийн сонгууль хаяанд ирсэн энэ үед эрх баригч намын дэргэдэх бодлогын судалгааны байгууллагыг удирдаж буй бүсгүйтэй ярилцана гэдэг миний хувьд тун сонирхолтой хэрэг байлаа. Өнөөдрийн зочин маань МАН-ын дэргэдэх судалгаа, эрдэм шинжилгээний байгууллага болох Стратеги академийн захирал, улс төр судлалын доктор Х.Сайхансанаа. </b></p><p><br></p>
<p><img class="uk-width-1-1 lightbox" alt="" src="https://unread.today/files/a08bae6d-0276-42dd-9d90-9f392196c594/b434a82220808f4494b2bf5aaa3071cd.jpg"></p><p></p><p><br>Өрөөнд нь хүлээж байтал цэнхэр пальто мөрлөсөн бүсгүй “Яана аа, би хоцорчихсон уу?” гэсээр гүйн орж ирэв. Ярилцлага өгнө гэхээс тэвдэж буй нь илхэн. Дэлхийд 15 дугаарт эрэмбэлэгддэг Цинхуа их сургуульд докторын зэрэг хамгаалсан судлаач эмэгтэй яагаад намын дэргэдэх байгууллагад ажиллаж байгаа юм бол гэж түүний тухай анх мэдэхдээ бодож билээ. Харин хариултыг нь сонсоод “Нээрэн л тийм юм даа” хэмээн санал нийлж суулаа. </p><p dir="ltr">Сайхансанаа Улаанбаатарт төрж өсжээ. “Улаанбаатар их гоё хот, тийм ээ?” хэмээн асуухад нь “Сайхан газраа ч сайхан. Төвөөр л гэхээс харанхуй хэцүүхэн шүү” гэж би хариуллаа. Харин тэр “Хот маань, улс маань залуухан шүү дээ. Болохгүй бүтэхгүй зүйлс байхгүй гэж хэлэхгүй ч сайн хөгжиж яваа, мундаг хөгжих боломжтой улс гэж би итгэдэг” хэмээн инээмсэглэн хэлэв. Сайхнаа тун өөдрөг төсөөлөл мөрөөдөлтэй хүн ажээ. <br><br></p>
<p><img class="uk-width-1-1 lightbox" alt="" src="https://unread.today/files/a08bae6d-0276-42dd-9d90-9f392196c594/955861e1fe8d891e7cd3cc11a9fea667.jpg"></p><p></p><p dir="ltr"><br>Нийслэлийн 23 дугаар дунд сургуулийн сурагч Сайхансанаа ээжийгээ докторын зэрэг горилохоор Хятадыг зориход нь дагаж очин, хоёр жил хятад хүүхдүүдтэй зэрэгцэн сурчээ. Түүний ээж Хятадад шинжлэх ухааны доктор зэрэг хамгаалсан анхны монгол хүн аж. Арван жилдээ япон хэл чамгүй сайн сурсан, дээр нь Хятадад хоёр жил амьдарсан Сайхнаа хятад хэлний түвшин тогтоох HSK шалгалт өгөөд дээрээсээ хоёрдугаарт орох буюу X зэрэг авч чадав. Тэр жил X зэрэг авсан хоёрхон хүний нэг, тэгээд ч бичгийн шалгалтаа сайн өгсөн учир Засгийн газрын тэтгэлэг авах нь гарцаагүй гэж хүлээж байтал байдаггүй. Лавлатал Боловсролын яамнаас материал нь очоогүй байна гэж. Багаасаа япон хэв маягаар хүмүүжиж, аливаа зүйлд дээд зэргээр бэлдээд дадчихсан охин “юмыг яаж мэдэх вэ” гээд бэлдчихсэн байсан хоёрдугаар хувиа бариад яамыг зорьжээ. Албаныхан материалыг нь уншиж танилцаад Өвөрмонголын их сургуульд явуулъя гэтэл заавал л шилдэг аравт орох том сургуульд сурна хэмээн эрс шийдэмгий мэдэгдэж. Ээж нь гайхаж, “Үгүй чи чинь хүн тэтгэлэг өгөөд явуулъя гэж байхад уухайн тас зөвшөөрөх байтал ингэж зөрдөг нь юу вэ” гэсэн ч охин гаргасан хичээл зүтгэлийнхээ үр шимийг хүртэх учиртай хэмээн сөрсөөр зорьсондоо хүрч чаджээ. Тэр нь юу вэ гэвэл, Жилиньд болох Азийн өвлийн наадмын төлөөлөгчдийг Монголын Олимпын хорооныхонтой уулзахад нь орчуулга хийж өгч хэлний мэдлэгээ бататган харуулаад Хятаддаа дээгүүрт эрэмбэлэгддэг Жилиний их сургуульд бүрэн тэтгэлгээр элсэх. 16 настай хүүхдэд тэр бүр таарах зориг, тэмүүлэл биш биз? </p><p dir="ltr">"Жилиний их сургуульд дөрвөн жил сураад хятад хэлийг боломжийн сурчихлаа гэж бодож байтал төгсөх болчихсон. За тэгээд би ямар ч гэсэн магистрт сурах л ёстой юм байна гэж шийдээд Шанхай дахь Зүүн Хятадын боловсролын их сургуульд очиж байлаа”. Ийнхүү Зүүн Хятадын боловсролын их сургуульд магистрт элсэн гурван жил сураад судалгааны арга зүй гайгүй сурч байна гэж бодож эхэлтэл л төгсөх болчихжээ. Эрдмийн мөр хөөсөн хүний сурах судлах зүйл дуусах биш, шууд үргэлжлүүлэн сурах уу, эсвэл нутаг буцаж ажиллах уу хэмээн удтал бодсоны эцэст докторын хөтөлбөрт элсэхээр шийдсэн аж. Эргэлзээ ч их байв. Хүмүүс ажиллаж туршлага хуримтлуулах хэрэгтэй, Хятадад олон жил байчихсан юм чинь өөр газар очиж сур гэх мэтээр янз бүрээр зөвлөж байсан ч Сайхансанаа сурсан газрынхаа шилдгийн шилдэг гэсэн сургуульд суралцах хүсэл өвөрлөн Цинхуаг зорьжээ. </p><p><br></p>
<p><img class="uk-width-1-1 lightbox" alt="" src="https://unread.today/files/a08bae6d-0276-42dd-9d90-9f392196c594/f5323c88427cb36e1ab471103bd3d849.jpg"></p><div class="image-caption">Стратеги академийн номын санд</div><p></p><p dir="ltr"><br>Шанхайд сурч байхдаа Сайхансанаа хэсэг нөхдийн хамт хөгжлийн бэрхшээлтэй хүүхдүүдэд туслах нийгэмлэг байгуулж, амралтын өдрүүдэд хөгжлийн бэрхшээлтэй хүүхдүүдэд англи хэл заадаг байж. Өмнөх өдөр нь хэчнээн ч ядарсан байлаа гэсэн хүүхдүүдийн өмнө зогсох үед маш их жаргалтай, өөртөө итгэлтэй болдог учир цаашид ч багшлахаар бат шийдэж, хүнд заах зүйлтэй байхын тулд сонгосон чиглэлийнхээ “брэнд мэргэжилтэн” болтлоо сурна гэж өөртөө амлав. Энэ тухайд тэрээр "Багш нарын маань хэлсэн бүхэн ой тоонд хадагдаад үлдчихсэн, үргэлж бодогддог. Ингээд бодохоор багш хүн хамаагүй үг хэлж болохгүй. Иймд өөрийгөө ахиулж боловсруулж байж л багшилна даа" гэлээ. </p><p dir="ltr">Цинхуад элсэх амаргүй бол төгсөх бүр ч амаргүй санжээ. Сургалтын зардлын тэтгэлэг авч чадсан боловч байрны болон бусад зардлаа төлөх мөнгөгүй учир өдөр нь хичээлээ хийгээд шөнөөр орчуулга хийх болов. <br></p>
<blockquote><p> “Шилдэг сургууль бол үнэхээр л шилдэг сургууль юм билээ” </p>
<cite>
</cite></blockquote><p></p><p dir="ltr">Халтуур хийхийн хажуугаар докторын түвшний судалгаа хийх аргагүй гэдгийг ухаарч, удирдагч багшдаа жилийн чөлөө аваад ажил хийж мөнгөтэй болоод ирье гээд хэлтэл нөхцөл байдлыг нь ойлгож, судалгааны багтаа авъя гэж. Дайчин охиныг азын тэнгэр дахин ивээв. Аз гэхдээ тохиолдлын зүйл биш ээ, утга учиртай л ирнэ. Ийнхүү Сайхнаа цалинтай судалгаа хийх боллоо. </p><p dir="ltr">2014 онд Сайхнаа багшлах хүслийхээ үзүүрээс атгав. Бээжингийн гадаад хэлний их сургуульд монгол хэлний анги нээгдсэн гээд, түүнийг багшлаач хэмээн урьжээ. Ардын уран зохиолчийн дэргэд өссөн ч гэлээ хэл шинжлэлийн хүн биш учраас хэл зүй, зөв бичгийн дүрэм гээд л бүгдийг эхнээс нь үзэж, гаднынханд монгол хэл заах түвшинд хүргэв. Удалгүй Бээжингийн их сургууль ч Сайхансанаа гэдэг монгол судлалын шинэхэн багштай боллоо. </p><p><br></p>
<p><img class="uk-width-1-1 lightbox" alt="" src="https://unread.today/files/a08bae6d-0276-42dd-9d90-9f392196c594/2bfb81aa90c04af95a9918838da00541.jpg"></p><p></p><p dir="ltr"><br>Тэрээр эмээ өвөөгийн хүүхэд аж. Өвөө нь буюу Ардын уран зохиолч Ш.Сүрэнжав агсан зээ охиндоо хүнд хичээвэл чадахгүй юм гэж үгүй хэмээн сургажээ. Гэвч Сайхансанаа докторт суралцаж байхдаа хүн өвчин, үхэл хагацлын өмнө хэчнээн мөхөс болохыг мэдрэв. Элэгний хорт хавдартай эмээ дээрээ очихоор төлөвлөснөөсөө хоёр хоногийн өмнө том сэтгүүлд өгүүллээ хэвлүүлэх гэж байна, миний очих хэд хоног хойшиллоо шүү гэхэд эмээ нь “Тэг ээ, эмээгийнх нь гэдэс л жаахан өвдөөд байна. Миний охин өгүүллээ хэвлүүлчхээд ир” гэжээ. Ийн ярьснаас гурав хоногийн дараа эмээ нь бурхан болов. “Миний докторын сэдэв улсын аюулгүй байдал. Эмээгийнхээ эрүүл мэнд, аюулгүй байдлыг ч хангаж чадахгүй байж юун улсын аюулгүй байдал ярих вэ гэж тэгэхэд бодож билээ” хэмээн Сайхнаа тэр үеийг дурсав. Бэтгэрч шаналан, ер нь л больё гээд багшдаа хэлтэл нэг жилийн чөлөө аваад бодож байгаад ир гэжээ. Монголчууд талийгаачийн араас их гашуудаж болохгүй, хамаагүй ярьж ч болохгүй гэдэг тул сэтгэлд нь бугласнаа гэрийнхэнтэйгээ ч ярьж чадахгүй бухимдаж, улмаар хэсэгтээ гадна байхаар шийдэв. Ингээд жилийн чөлөө авч, Филиппинд очоод шумбагчаар ажиллах болов. Та буруу уншаагүй ээ, шумбагч буюу мэргэжлийн diver. Судлаач хүн экстрим спортод дурлана гэхээр соньхон ч шиг. Гагц шумбах ч биш, экстрим спортын олон төрөлд дуртай гэнэ. Тэрээр ойрын хэдэн жилд Австралид очиж серфинг хийж сурах хүсэлтэй. </p><p dir="ltr">Сайхнаа багаасаа л сэлэх дуртай байв. Аялал бол түүний бас нэгэн дурлал. Оюутан байхдаа үүргэвчтэй аяллаар зөндөө явж, Зүүн өмнөд Азийн бараг бүх улсаар аялсан ч Филиппинд очиж үзээгүй байж. Далайд гарцгүй орны хүн аврагч-шумбагч хийнэ гэхээр хүмүүс гайхаж, шоолох шохоорхохын завсар сонирхон асууна. 38 метр гүнд шумбахад түнэр харанхуйгаас өөр үзэгдэх зүйлгүй. Харин дээшлэх тусам далай тэнгис гоо үзэсгэлэнгээ харамгүй дэлгэх аж. Шумбах үед хүн тайван байж чадвал эхийн хэвлийдээ байх мэт маш содон, танил мэдрэмж авдгийг биеэр мэдэрчээ: барих, тулах юм байхгүй, байгаль эхийн хэвлийд байх мэдрэмж. Хүн угаас усан дотор бүрэлддэг шүү дээ. Гурван сар ингэж ажиллаад харихаар шийдэв. </p><p dir="ltr">Монголдоо ирээд их сургуульд багшлах эсэх талаар бодож байтал МАН-ын гадаад харилцааны хэлтэст ажиллах санал яригджээ. Эрх баригч намд шийдвэр гаргах түвшинд оролцож чадвал судалгаагаа практикт хэрэгжүүлж, бодит амьдрал дээр биелэл болохыг нь харах боломж гарна гэж үзээд орохоор шийдсэн аж. Гэхдээ улс төрийн ажилтан хийхгүй, гагцхүү шийдвэр гаргах түвшинд л хувь нэмэр оруулж ажилламаар байна гэжээ. </p><p dir="ltr">Ажлаа авсных нь дараахан БНХАУ-ын “Сон Чин Лин” сангийн төлөөлөгчид Монголд ирэхэд уулзалтын бэлтгэлийг хангах үүргийг хүлээв. Өөрийнхөө бичсэн үгсийг Ерөнхий сайдын амнаас сонсоод “10 гаруй жил хийсэн судалгаа минь бодлогын түвшинд яригдаж, бодитоор хэрэгжих боломжтойг олж харсан” хэмээн тэр өдөр мэдэрснээ ярилаа. Туршлагагүй, залуухан хүн юу чаддаг юм гэж бодолгүй, томилсон мэргэжилтэн маань чадна гэж бүрэн итгэл хүлээлгэсэн нь цаашид ажиллах эрч хүчээр цэнэглэжээ. Гадаад харилцааны хэлтсийн даргын албыг жил гаруй хашсаны дараа тус намын ЕНБД-ын гадаад бодлогын зөвлөхөөр томилогдов. Намын дотоод улс төрөөс хол, шууд удирдлага дор ажилладаг болсон нь судалгаандаа төвлөрч ажиллах түүний хүсэлд нийцжээ. Харин өнгөрсөн долоодугаар сард бодлогын судалгааны ТББ Стратеги академийн захирал болсон нь түүнд бүр л зохисон аж. <br><br></p>
<p><img class="uk-width-1-1 lightbox" alt="" src="https://unread.today/files/a08bae6d-0276-42dd-9d90-9f392196c594/1a53b6164ca44f0ae1f7c27c4a59f0b2.jpg"></p><p></p><p dir="ltr"><br>Монголын анхны “think tank” гэж болох Стратеги академи 1955 онд байгуулагдсан түүхтэй. Үе үеийн сэхээтэн эрдэмтэд ажиллаж байсан эл байгууллага нийгмийн шилжилттэй холбоотойгоор шинэчлэгдэн, ТББ хэлбэрээр үйл ажиллагаагаа явуулах болжээ. “Улс орны хөгжилтэй холбогдох шийдвэрүүд судалгаанд суурилсан, ул суурьтай, шинжлэх ухаанч байх ёстой. Үүнд манай байгууллагын үр нөлөө их. Урьд нь ихэвчлэн цээжний пянгаараа гэх үү, хар практикаар шийдвэр гаргадаг байсан шүү дээ. Тэр байдал одоо өөрчлөгдөж байгаа” хэмээн Сайхансанаа ярилаа. Урьд нь аль нэг нам эвсэл сонгуульд ялахад бүх дарга нар солигдох нь түгээмэл үзэгдэл байсан бол МАН-д энэ байдал өөрчлөгджээ. </p><p dir="ltr">“Яагаад МАН гэж?” хэмээн анх энд ажилд орсон тухай нь асуухад “Би зөвлөхөөр ажилладаг байхдаа Б.Даш-Ёндон гуайтай нэг өрөөнд суудаг байсан. Даш-Ёндон гуай намын дарга байхад У.Хүрэлсүх туслах нь байсан юм билээ. Өнөөдөр, 30 жилийн дараа тэр хүн зөвлөх, туслах нь байсан залуу намын дарга болчихсон явж байна. Энд ахмад, дунд, залуу үеийн хэлхээ холбоог сайн хангаж чаддаг. МАН олон чадварлаг залуусаар хүрээгээ тэлсээр байгаад тун баяртай байдаг” хэмээлээ. </p><p dir="ltr">Байнгын 13 ажилтан, 40 гаруй гэрээт судлаачтай Стратеги академи нийгмийн суурь судалгаа, бодлогын судалгаа, нам, улстөрчдийн рейтингийн судалгаа хийж, намын гишүүдийг манлайллын сургалтуудад хамруулж чадавхжуулдаг. Өдгөө Сайхансанаа өөрөө шийдвэр гаргах түвшинд дуу хоолойгоо хүргээд зогсохгүй судлаачдыг эрх баригчидтай холбож, судалгааг нь бодит амьдралд хөрвүүлэх платформыг бүрдүүлж өгөх хариуцлагатай ажил эрхэлж буй. </p><p dir="ltr">“Хүмүүс улс төрийн намыг муухай гээд л ярьдаг. Дотор нь байгаа хүмүүс муухай харагдуулна уу гэхээс нам муухай гэж байхгүй шүү дээ. Яг юу нь муухай юм гээд асуухад тэр тэр гээд хүмүүсийн нэр хэлдэг. Иймд нам гэдэг ямар институц юм бэ гэдгийг ойлгуулах шаардлага байна. Бид саяхан ерөнхийлөгчийн мөрийн хөтөлбөрт танаас оруулах санал байна уу гэдэг судалгаа улсын хэмжээнд хийлээ. Судалгаанд оролцогсдын дийлэнх нь мэдэхгүй гэж хариулсан. Ерөнхийлөгч ямар үүрэгтэй, юу хийдэг хүн юм гэдгийг мэдэхгүй байгаа нь харагдаж байгаа юм. Тиймээс ч улс төрийн боловсрол их чухал. Үүнийг нийтэд хүргэх нь манай ажлын нэг хэсэг” хэмээв. </p><p><br></p>
<p><img class="uk-width-1-1 lightbox" alt="" src="https://unread.today/files/a08bae6d-0276-42dd-9d90-9f392196c594/df061bbfebd4c620ee83acd59a89fdf9.jpg"></p><blockquote><p><br> “Төгссанаа гээд хайртай дүү минь бий. Дүүгийн маань үеийнхэн бидний насан дээр ирэх үед хүүхэд залуус улс орны хөгжилд зовнихгүйгээр хувь хүний хөгжилдөө л анхаарах орчин нөхцөл бүрдээсэй гэж хүсдэг” </p>
<cite><p>Х.Сайхансанаа</p>
</cite></blockquote><p></p><p dir="ltr">Хүүхэд ахуйдаа зураач болохыг мөрөөддөг байсан Сайхансанаа судлаач болсондоо сэтгэл хангалуун байдаг аж. “Миний мэргэжил хүнийг тайван бодож сэтгэх, тунгааж, хүйтэн тархитай байхад сургадаг. Үүний ачаар би сэтгэлийн хөдөлгөөнөө удирдаж сурсан. Би урьд нь сэтгэлийн хөөрөлд автсан үед л онгод ороод сайхан зүйл туурвидаг юм байх гэх боддог байтал үнэн хэрэгтээ тайван амгалан үедээ л хүн сайн сайхан зүйлийг бүтээж чаддаг юм байна гэдгийг ухаарсан. Судалгаа ч яг л ийм” хэмээсэн. Өвөөгийнхөө гал шиг оргилуун зан төлөвийг өвлөж авсан Сайхнаа мэргэжлийнхээ ачаар хайртай эмээгийнхээ усгал зөөлөн зан чанарыг тогтоож авч чаджээ. </p><p dir="ltr">Цаашид тэрээр боловсрол, эрдэм шинжилгээний салбарт ажиллахаар төлөвлөж буй. Бас, судалгааных нь сэдэв болох бага, жижиг улсуудын (жижиг улс гэж НҮБ-ын тодорхойлолтоор 10 саяас бага хүн амтай улсуудыг хэлдэг) аюулгүй байдлын асуудлыг улам гүнзгийрүүлэн судалж, дээр дурдсанчлан “брэнд мэргэжилтэн” болох зорилготой. "Жижиг улсууд аюулгүй байдлаа гадаад бодлогоороо л хамгаална. Иймд гадаад ертөнцтэй ямар харилцаатай байх нь хэмжээлшгүй ач холбогдолтой юм” хэмээн Сайхансанаа ярилаа. </p><p dir="ltr">Махатма Гандигийн “Энэ дэлхийд хармаар байгаа өөрчлөлтөө өөрөө хий” гэдэг үгийг тэрээр удирдлага болгож иржээ. Асуудал дэвшүүлж байгаа бол шийдэл заавал дагах ёстой, иймд хүмүүс шийдлээ давхар гаргаж ирж дадаасай хэмээснийг уншигч авхайд уламжилъя. Бас "зөвийн дунд буруу байдаг, буруугийн дунд зөв байдаг гэдгийг санаж, аливаад хүлээцтэй хандахыг хичээдэг" хэмээсэн нь ой тоонд тод үлдэв. Зөөлөн харц, дулаан инээмсэглэлтэй Сайхансанаагийн өрөөнөөс сэтгэл дүүрэн гарлаа.<br><br></p>
<p><img class="uk-width-1-1 lightbox" alt="" src="https://unread.today/files/a08bae6d-0276-42dd-9d90-9f392196c594/c9c3205418ef24dd38dade1bed0b7dbb.jpg"></p>          </div>

Зочинтойгоо уулзахаар Тусгаар тогтнолын ордон руу орох үес цөөнгүй хүн орж гарч харагдав. Ерөнхийлөгчийн сонгууль хаяанд ирсэн энэ үед эрх баригч намын дэргэдэх бодлогын судалгааны байгууллагыг удирдаж буй бүсгүйтэй ярилцана гэдэг миний хувьд тун сонирхолтой хэрэг байлаа. Өнөөдрийн зочин маань МАН-ын дэргэдэх судалгаа, эрдэм шинжилгээний байгууллага болох Стратеги академийн захирал, улс төр судлалын доктор Х.Сайхансанаа.

Өрөөнд нь хүлээж байтал цэнхэр пальто мөрлөсөн бүсгүй “Яана аа, би хоцорчихсон уу?” гэсээр гүйн орж ирэв. Ярилцлага өгнө гэхээс тэвдэж буй нь илхэн. Дэлхийд 15 дугаарт эрэмбэлэгддэг Цинхуа их сургуульд докторын зэрэг хамгаалсан судлаач эмэгтэй яагаад намын дэргэдэх байгууллагад ажиллаж байгаа юм бол гэж түүний тухай анх мэдэхдээ бодож билээ. Харин хариултыг нь сонсоод “Нээрэн л тийм юм даа” хэмээн санал нийлж суулаа.
Сайхансанаа Улаанбаатарт төрж өсжээ. “Улаанбаатар их гоё хот, тийм ээ?” хэмээн асуухад нь “Сайхан газраа ч сайхан. Төвөөр л гэхээс харанхуй хэцүүхэн шүү” гэж би хариуллаа. Харин тэр “Хот маань, улс маань залуухан шүү дээ. Болохгүй бүтэхгүй зүйлс байхгүй гэж хэлэхгүй ч сайн хөгжиж яваа, мундаг хөгжих боломжтой улс гэж би итгэдэг” хэмээн инээмсэглэн хэлэв. Сайхнаа тун өөдрөг төсөөлөл мөрөөдөлтэй хүн ажээ.

Нийслэлийн 23 дугаар дунд сургуулийн сурагч Сайхансанаа ээжийгээ докторын зэрэг горилохоор Хятадыг зориход нь дагаж очин, хоёр жил хятад хүүхдүүдтэй зэрэгцэн сурчээ. Түүний ээж Хятадад шинжлэх ухааны доктор зэрэг хамгаалсан анхны монгол хүн аж. Арван жилдээ япон хэл чамгүй сайн сурсан, дээр нь Хятадад хоёр жил амьдарсан Сайхнаа хятад хэлний түвшин тогтоох HSK шалгалт өгөөд дээрээсээ хоёрдугаарт орох буюу X зэрэг авч чадав. Тэр жил X зэрэг авсан хоёрхон хүний нэг, тэгээд ч бичгийн шалгалтаа сайн өгсөн учир Засгийн газрын тэтгэлэг авах нь гарцаагүй гэж хүлээж байтал байдаггүй. Лавлатал Боловсролын яамнаас материал нь очоогүй байна гэж. Багаасаа япон хэв маягаар хүмүүжиж, аливаа зүйлд дээд зэргээр бэлдээд дадчихсан охин “юмыг яаж мэдэх вэ” гээд бэлдчихсэн байсан хоёрдугаар хувиа бариад яамыг зорьжээ. Албаныхан материалыг нь уншиж танилцаад Өвөрмонголын их сургуульд явуулъя гэтэл заавал л шилдэг аравт орох том сургуульд сурна хэмээн эрс шийдэмгий мэдэгдэж. Ээж нь гайхаж, “Үгүй чи чинь хүн тэтгэлэг өгөөд явуулъя гэж байхад уухайн тас зөвшөөрөх байтал ингэж зөрдөг нь юу вэ” гэсэн ч охин гаргасан хичээл зүтгэлийнхээ үр шимийг хүртэх учиртай хэмээн сөрсөөр зорьсондоо хүрч чаджээ. Тэр нь юу вэ гэвэл, Жилиньд болох Азийн өвлийн наадмын төлөөлөгчдийг Монголын Олимпын хорооныхонтой уулзахад нь орчуулга хийж өгч хэлний мэдлэгээ бататган харуулаад Хятаддаа дээгүүрт эрэмбэлэгддэг Жилиний их сургуульд бүрэн тэтгэлгээр элсэх. 16 настай хүүхдэд тэр бүр таарах зориг, тэмүүлэл биш биз?
"Жилиний их сургуульд дөрвөн жил сураад хятад хэлийг боломжийн сурчихлаа гэж бодож байтал төгсөх болчихсон. За тэгээд би ямар ч гэсэн магистрт сурах л ёстой юм байна гэж шийдээд Шанхай дахь Зүүн Хятадын боловсролын их сургуульд очиж байлаа”. Ийнхүү Зүүн Хятадын боловсролын их сургуульд магистрт элсэн гурван жил сураад судалгааны арга зүй гайгүй сурч байна гэж бодож эхэлтэл л төгсөх болчихжээ. Эрдмийн мөр хөөсөн хүний сурах судлах зүйл дуусах биш, шууд үргэлжлүүлэн сурах уу, эсвэл нутаг буцаж ажиллах уу хэмээн удтал бодсоны эцэст докторын хөтөлбөрт элсэхээр шийдсэн аж. Эргэлзээ ч их байв. Хүмүүс ажиллаж туршлага хуримтлуулах хэрэгтэй, Хятадад олон жил байчихсан юм чинь өөр газар очиж сур гэх мэтээр янз бүрээр зөвлөж байсан ч Сайхансанаа сурсан газрынхаа шилдгийн шилдэг гэсэн сургуульд суралцах хүсэл өвөрлөн Цинхуаг зорьжээ.

Стратеги академийн номын санд
Шанхайд сурч байхдаа Сайхансанаа хэсэг нөхдийн хамт хөгжлийн бэрхшээлтэй хүүхдүүдэд туслах нийгэмлэг байгуулж, амралтын өдрүүдэд хөгжлийн бэрхшээлтэй хүүхдүүдэд англи хэл заадаг байж. Өмнөх өдөр нь хэчнээн ч ядарсан байлаа гэсэн хүүхдүүдийн өмнө зогсох үед маш их жаргалтай, өөртөө итгэлтэй болдог учир цаашид ч багшлахаар бат шийдэж, хүнд заах зүйлтэй байхын тулд сонгосон чиглэлийнхээ “брэнд мэргэжилтэн” болтлоо сурна гэж өөртөө амлав. Энэ тухайд тэрээр "Багш нарын маань хэлсэн бүхэн ой тоонд хадагдаад үлдчихсэн, үргэлж бодогддог. Ингээд бодохоор багш хүн хамаагүй үг хэлж болохгүй. Иймд өөрийгөө ахиулж боловсруулж байж л багшилна даа" гэлээ.
Цинхуад элсэх амаргүй бол төгсөх бүр ч амаргүй санжээ. Сургалтын зардлын тэтгэлэг авч чадсан боловч байрны болон бусад зардлаа төлөх мөнгөгүй учир өдөр нь хичээлээ хийгээд шөнөөр орчуулга хийх болов.

“Шилдэг сургууль бол үнэхээр л шилдэг сургууль юм билээ”


Халтуур хийхийн хажуугаар докторын түвшний судалгаа хийх аргагүй гэдгийг ухаарч, удирдагч багшдаа жилийн чөлөө аваад ажил хийж мөнгөтэй болоод ирье гээд хэлтэл нөхцөл байдлыг нь ойлгож, судалгааны багтаа авъя гэж. Дайчин охиныг азын тэнгэр дахин ивээв. Аз гэхдээ тохиолдлын зүйл биш ээ, утга учиртай л ирнэ. Ийнхүү Сайхнаа цалинтай судалгаа хийх боллоо.
2014 онд Сайхнаа багшлах хүслийхээ үзүүрээс атгав. Бээжингийн гадаад хэлний их сургуульд монгол хэлний анги нээгдсэн гээд, түүнийг багшлаач хэмээн урьжээ. Ардын уран зохиолчийн дэргэд өссөн ч гэлээ хэл шинжлэлийн хүн биш учраас хэл зүй, зөв бичгийн дүрэм гээд л бүгдийг эхнээс нь үзэж, гаднынханд монгол хэл заах түвшинд хүргэв. Удалгүй Бээжингийн их сургууль ч Сайхансанаа гэдэг монгол судлалын шинэхэн багштай боллоо.

Тэрээр эмээ өвөөгийн хүүхэд аж. Өвөө нь буюу Ардын уран зохиолч Ш.Сүрэнжав агсан зээ охиндоо хүнд хичээвэл чадахгүй юм гэж үгүй хэмээн сургажээ. Гэвч Сайхансанаа докторт суралцаж байхдаа хүн өвчин, үхэл хагацлын өмнө хэчнээн мөхөс болохыг мэдрэв. Элэгний хорт хавдартай эмээ дээрээ очихоор төлөвлөснөөсөө хоёр хоногийн өмнө том сэтгүүлд өгүүллээ хэвлүүлэх гэж байна, миний очих хэд хоног хойшиллоо шүү гэхэд эмээ нь “Тэг ээ, эмээгийнх нь гэдэс л жаахан өвдөөд байна. Миний охин өгүүллээ хэвлүүлчхээд ир” гэжээ. Ийн ярьснаас гурав хоногийн дараа эмээ нь бурхан болов. “Миний докторын сэдэв улсын аюулгүй байдал. Эмээгийнхээ эрүүл мэнд, аюулгүй байдлыг ч хангаж чадахгүй байж юун улсын аюулгүй байдал ярих вэ гэж тэгэхэд бодож билээ” хэмээн Сайхнаа тэр үеийг дурсав. Бэтгэрч шаналан, ер нь л больё гээд багшдаа хэлтэл нэг жилийн чөлөө аваад бодож байгаад ир гэжээ. Монголчууд талийгаачийн араас их гашуудаж болохгүй, хамаагүй ярьж ч болохгүй гэдэг тул сэтгэлд нь бугласнаа гэрийнхэнтэйгээ ч ярьж чадахгүй бухимдаж, улмаар хэсэгтээ гадна байхаар шийдэв. Ингээд жилийн чөлөө авч, Филиппинд очоод шумбагчаар ажиллах болов. Та буруу уншаагүй ээ, шумбагч буюу мэргэжлийн diver. Судлаач хүн экстрим спортод дурлана гэхээр соньхон ч шиг. Гагц шумбах ч биш, экстрим спортын олон төрөлд дуртай гэнэ. Тэрээр ойрын хэдэн жилд Австралид очиж серфинг хийж сурах хүсэлтэй.
Сайхнаа багаасаа л сэлэх дуртай байв. Аялал бол түүний бас нэгэн дурлал. Оюутан байхдаа үүргэвчтэй аяллаар зөндөө явж, Зүүн өмнөд Азийн бараг бүх улсаар аялсан ч Филиппинд очиж үзээгүй байж. Далайд гарцгүй орны хүн аврагч-шумбагч хийнэ гэхээр хүмүүс гайхаж, шоолох шохоорхохын завсар сонирхон асууна. 38 метр гүнд шумбахад түнэр харанхуйгаас өөр үзэгдэх зүйлгүй. Харин дээшлэх тусам далай тэнгис гоо үзэсгэлэнгээ харамгүй дэлгэх аж. Шумбах үед хүн тайван байж чадвал эхийн хэвлийдээ байх мэт маш содон, танил мэдрэмж авдгийг биеэр мэдэрчээ: барих, тулах юм байхгүй, байгаль эхийн хэвлийд байх мэдрэмж. Хүн угаас усан дотор бүрэлддэг шүү дээ. Гурван сар ингэж ажиллаад харихаар шийдэв.
Монголдоо ирээд их сургуульд багшлах эсэх талаар бодож байтал МАН-ын гадаад харилцааны хэлтэст ажиллах санал яригджээ. Эрх баригч намд шийдвэр гаргах түвшинд оролцож чадвал судалгаагаа практикт хэрэгжүүлж, бодит амьдрал дээр биелэл болохыг нь харах боломж гарна гэж үзээд орохоор шийдсэн аж. Гэхдээ улс төрийн ажилтан хийхгүй, гагцхүү шийдвэр гаргах түвшинд л хувь нэмэр оруулж ажилламаар байна гэжээ.
Ажлаа авсных нь дараахан БНХАУ-ын “Сон Чин Лин” сангийн төлөөлөгчид Монголд ирэхэд уулзалтын бэлтгэлийг хангах үүргийг хүлээв. Өөрийнхөө бичсэн үгсийг Ерөнхий сайдын амнаас сонсоод “10 гаруй жил хийсэн судалгаа минь бодлогын түвшинд яригдаж, бодитоор хэрэгжих боломжтойг олж харсан” хэмээн тэр өдөр мэдэрснээ ярилаа. Туршлагагүй, залуухан хүн юу чаддаг юм гэж бодолгүй, томилсон мэргэжилтэн маань чадна гэж бүрэн итгэл хүлээлгэсэн нь цаашид ажиллах эрч хүчээр цэнэглэжээ. Гадаад харилцааны хэлтсийн даргын албыг жил гаруй хашсаны дараа тус намын ЕНБД-ын гадаад бодлогын зөвлөхөөр томилогдов. Намын дотоод улс төрөөс хол, шууд удирдлага дор ажилладаг болсон нь судалгаандаа төвлөрч ажиллах түүний хүсэлд нийцжээ. Харин өнгөрсөн долоодугаар сард бодлогын судалгааны ТББ Стратеги академийн захирал болсон нь түүнд бүр л зохисон аж.

Монголын анхны “think tank” гэж болох Стратеги академи 1955 онд байгуулагдсан түүхтэй. Үе үеийн сэхээтэн эрдэмтэд ажиллаж байсан эл байгууллага нийгмийн шилжилттэй холбоотойгоор шинэчлэгдэн, ТББ хэлбэрээр үйл ажиллагаагаа явуулах болжээ. “Улс орны хөгжилтэй холбогдох шийдвэрүүд судалгаанд суурилсан, ул суурьтай, шинжлэх ухаанч байх ёстой. Үүнд манай байгууллагын үр нөлөө их. Урьд нь ихэвчлэн цээжний пянгаараа гэх үү, хар практикаар шийдвэр гаргадаг байсан шүү дээ. Тэр байдал одоо өөрчлөгдөж байгаа” хэмээн Сайхансанаа ярилаа. Урьд нь аль нэг нам эвсэл сонгуульд ялахад бүх дарга нар солигдох нь түгээмэл үзэгдэл байсан бол МАН-д энэ байдал өөрчлөгджээ.
“Яагаад МАН гэж?” хэмээн анх энд ажилд орсон тухай нь асуухад “Би зөвлөхөөр ажилладаг байхдаа Б.Даш-Ёндон гуайтай нэг өрөөнд суудаг байсан. Даш-Ёндон гуай намын дарга байхад У.Хүрэлсүх туслах нь байсан юм билээ. Өнөөдөр, 30 жилийн дараа тэр хүн зөвлөх, туслах нь байсан залуу намын дарга болчихсон явж байна. Энд ахмад, дунд, залуу үеийн хэлхээ холбоог сайн хангаж чаддаг. МАН олон чадварлаг залуусаар хүрээгээ тэлсээр байгаад тун баяртай байдаг” хэмээлээ.
Байнгын 13 ажилтан, 40 гаруй гэрээт судлаачтай Стратеги академи нийгмийн суурь судалгаа, бодлогын судалгаа, нам, улстөрчдийн рейтингийн судалгаа хийж, намын гишүүдийг манлайллын сургалтуудад хамруулж чадавхжуулдаг. Өдгөө Сайхансанаа өөрөө шийдвэр гаргах түвшинд дуу хоолойгоо хүргээд зогсохгүй судлаачдыг эрх баригчидтай холбож, судалгааг нь бодит амьдралд хөрвүүлэх платформыг бүрдүүлж өгөх хариуцлагатай ажил эрхэлж буй.
“Хүмүүс улс төрийн намыг муухай гээд л ярьдаг. Дотор нь байгаа хүмүүс муухай харагдуулна уу гэхээс нам муухай гэж байхгүй шүү дээ. Яг юу нь муухай юм гээд асуухад тэр тэр гээд хүмүүсийн нэр хэлдэг. Иймд нам гэдэг ямар институц юм бэ гэдгийг ойлгуулах шаардлага байна. Бид саяхан ерөнхийлөгчийн мөрийн хөтөлбөрт танаас оруулах санал байна уу гэдэг судалгаа улсын хэмжээнд хийлээ. Судалгаанд оролцогсдын дийлэнх нь мэдэхгүй гэж хариулсан. Ерөнхийлөгч ямар үүрэгтэй, юу хийдэг хүн юм гэдгийг мэдэхгүй байгаа нь харагдаж байгаа юм. Тиймээс ч улс төрийн боловсрол их чухал. Үүнийг нийтэд хүргэх нь манай ажлын нэг хэсэг” хэмээв.

“Төгссанаа гээд хайртай дүү минь бий. Дүүгийн маань үеийнхэн бидний насан дээр ирэх үед хүүхэд залуус улс орны хөгжилд зовнихгүйгээр хувь хүний хөгжилдөө л анхаарах орчин нөхцөл бүрдээсэй гэж хүсдэг”

Х.Сайхансанаа

Хүүхэд ахуйдаа зураач болохыг мөрөөддөг байсан Сайхансанаа судлаач болсондоо сэтгэл хангалуун байдаг аж. “Миний мэргэжил хүнийг тайван бодож сэтгэх, тунгааж, хүйтэн тархитай байхад сургадаг. Үүний ачаар би сэтгэлийн хөдөлгөөнөө удирдаж сурсан. Би урьд нь сэтгэлийн хөөрөлд автсан үед л онгод ороод сайхан зүйл туурвидаг юм байх гэх боддог байтал үнэн хэрэгтээ тайван амгалан үедээ л хүн сайн сайхан зүйлийг бүтээж чаддаг юм байна гэдгийг ухаарсан. Судалгаа ч яг л ийм” хэмээсэн. Өвөөгийнхөө гал шиг оргилуун зан төлөвийг өвлөж авсан Сайхнаа мэргэжлийнхээ ачаар хайртай эмээгийнхээ усгал зөөлөн зан чанарыг тогтоож авч чаджээ.
Цаашид тэрээр боловсрол, эрдэм шинжилгээний салбарт ажиллахаар төлөвлөж буй. Бас, судалгааных нь сэдэв болох бага, жижиг улсуудын (жижиг улс гэж НҮБ-ын тодорхойлолтоор 10 саяас бага хүн амтай улсуудыг хэлдэг) аюулгүй байдлын асуудлыг улам гүнзгийрүүлэн судалж, дээр дурдсанчлан “брэнд мэргэжилтэн” болох зорилготой. "Жижиг улсууд аюулгүй байдлаа гадаад бодлогоороо л хамгаална. Иймд гадаад ертөнцтэй ямар харилцаатай байх нь хэмжээлшгүй ач холбогдолтой юм” хэмээн Сайхансанаа ярилаа.
Махатма Гандигийн “Энэ дэлхийд хармаар байгаа өөрчлөлтөө өөрөө хий” гэдэг үгийг тэрээр удирдлага болгож иржээ. Асуудал дэвшүүлж байгаа бол шийдэл заавал дагах ёстой, иймд хүмүүс шийдлээ давхар гаргаж ирж дадаасай хэмээснийг уншигч авхайд уламжилъя. Бас "зөвийн дунд буруу байдаг, буруугийн дунд зөв байдаг гэдгийг санаж, аливаад хүлээцтэй хандахыг хичээдэг" хэмээсэн нь ой тоонд тод үлдэв. Зөөлөн харц, дулаан инээмсэглэлтэй Сайхансанаагийн өрөөнөөс сэтгэл дүүрэн гарлаа.


**Зочинтойгоо уулзахаар Тусгаар тогтнолын ордон руу орох үес цөөнгүй хүн орж гарч харагдав. Ерөнхийлөгчийн сонгууль хаяанд ирсэн энэ үед эрх баригч намын дэргэдэх бодлогын судалгааны байгууллагыг удирдаж буй бүсгүйтэй ярилцана гэдэг миний хувьд тун сонирхолтой хэрэг байлаа. Өнөөдрийн зочин маань МАН-ын дэргэдэх судалгаа, эрдэм шинжилгээний байгууллага болох Стратеги академийн захирал, улс төр судлалын доктор Х.Сайхансанаа.**
Өрөөнд нь хүлээж байтал цэнхэр пальто мөрлөсөн бүсгүй “Яана аа, би хоцорчихсон уу?” гэсээр гүйн орж ирэв. Ярилцлага өгнө гэхээс тэвдэж буй нь илхэн. Дэлхийд 15 дугаарт эрэмбэлэгддэг Цинхуа их сургуульд докторын зэрэг хамгаалсан судлаач эмэгтэй яагаад намын дэргэдэх байгууллагад ажиллаж байгаа юм бол гэж түүний тухай анх мэдэхдээ бодож билээ. Харин хариултыг нь сонсоод “Нээрэн л тийм юм даа” хэмээн санал нийлж суулаа.
Сайхансанаа Улаанбаатарт төрж өсжээ. “Улаанбаатар их гоё хот, тийм ээ?” хэмээн асуухад нь “Сайхан газраа ч сайхан. Төвөөр л гэхээс харанхуй хэцүүхэн шүү” гэж би хариуллаа. Харин тэр “Хот маань, улс маань залуухан шүү дээ. Болохгүй бүтэхгүй зүйлс байхгүй гэж хэлэхгүй ч сайн хөгжиж яваа, мундаг хөгжих боломжтой улс гэж би итгэдэг” хэмээн инээмсэглэн хэлэв. Сайхнаа тун өөдрөг төсөөлөл мөрөөдөлтэй хүн ажээ.
Нийслэлийн 23 дугаар дунд сургуулийн сурагч Сайхансанаа ээжийгээ докторын зэрэг горилохоор Хятадыг зориход нь дагаж очин, хоёр жил хятад хүүхдүүдтэй зэрэгцэн сурчээ. Түүний ээж Хятадад шинжлэх ухааны доктор зэрэг хамгаалсан анхны монгол хүн аж. Арван жилдээ япон хэл чамгүй сайн сурсан, дээр нь Хятадад хоёр жил амьдарсан Сайхнаа хятад хэлний түвшин тогтоох HSK шалгалт өгөөд дээрээсээ хоёрдугаарт орох буюу X зэрэг авч чадав. Тэр жил X зэрэг авсан хоёрхон хүний нэг, тэгээд ч бичгийн шалгалтаа сайн өгсөн учир Засгийн газрын тэтгэлэг авах нь гарцаагүй гэж хүлээж байтал байдаггүй. Лавлатал Боловсролын яамнаас материал нь очоогүй байна гэж. Багаасаа япон хэв маягаар хүмүүжиж, аливаа зүйлд дээд зэргээр бэлдээд дадчихсан охин “юмыг яаж мэдэх вэ” гээд бэлдчихсэн байсан хоёрдугаар хувиа бариад яамыг зорьжээ. Албаныхан материалыг нь уншиж танилцаад Өвөрмонголын их сургуульд явуулъя гэтэл заавал л шилдэг аравт орох том сургуульд сурна хэмээн эрс шийдэмгий мэдэгдэж. Ээж нь гайхаж, “Үгүй чи чинь хүн тэтгэлэг өгөөд явуулъя гэж байхад уухайн тас зөвшөөрөх байтал ингэж зөрдөг нь юу вэ” гэсэн ч охин гаргасан хичээл зүтгэлийнхээ үр шимийг хүртэх учиртай хэмээн сөрсөөр зорьсондоо хүрч чаджээ. Тэр нь юу вэ гэвэл, Жилиньд болох Азийн өвлийн наадмын төлөөлөгчдийг Монголын Олимпын хорооныхонтой уулзахад нь орчуулга хийж өгч хэлний мэдлэгээ бататган харуулаад Хятаддаа дээгүүрт эрэмбэлэгддэг Жилиний их сургуульд бүрэн тэтгэлгээр элсэх. 16 настай хүүхдэд тэр бүр таарах зориг, тэмүүлэл биш биз?
"Жилиний их сургуульд дөрвөн жил сураад хятад хэлийг боломжийн сурчихлаа гэж бодож байтал төгсөх болчихсон. За тэгээд би ямар ч гэсэн магистрт сурах л ёстой юм байна гэж шийдээд Шанхай дахь Зүүн Хятадын боловсролын их сургуульд очиж байлаа”. Ийнхүү Зүүн Хятадын боловсролын их сургуульд магистрт элсэн гурван жил сураад судалгааны арга зүй гайгүй сурч байна гэж бодож эхэлтэл л төгсөх болчихжээ. Эрдмийн мөр хөөсөн хүний сурах судлах зүйл дуусах биш, шууд үргэлжлүүлэн сурах уу, эсвэл нутаг буцаж ажиллах уу хэмээн удтал бодсоны эцэст докторын хөтөлбөрт элсэхээр шийдсэн аж. Эргэлзээ ч их байв. Хүмүүс ажиллаж туршлага хуримтлуулах хэрэгтэй, Хятадад олон жил байчихсан юм чинь өөр газар очиж сур гэх мэтээр янз бүрээр зөвлөж байсан ч Сайхансанаа сурсан газрынхаа шилдгийн шилдэг гэсэн сургуульд суралцах хүсэл өвөрлөн Цинхуаг зорьжээ.
Стратеги академийн номын санд
Шанхайд сурч байхдаа Сайхансанаа хэсэг нөхдийн хамт хөгжлийн бэрхшээлтэй хүүхдүүдэд туслах нийгэмлэг байгуулж, амралтын өдрүүдэд хөгжлийн бэрхшээлтэй хүүхдүүдэд англи хэл заадаг байж. Өмнөх өдөр нь хэчнээн ч ядарсан байлаа гэсэн хүүхдүүдийн өмнө зогсох үед маш их жаргалтай, өөртөө итгэлтэй болдог учир цаашид ч багшлахаар бат шийдэж, хүнд заах зүйлтэй байхын тулд сонгосон чиглэлийнхээ “брэнд мэргэжилтэн” болтлоо сурна гэж өөртөө амлав. Энэ тухайд тэрээр "Багш нарын маань хэлсэн бүхэн ой тоонд хадагдаад үлдчихсэн, үргэлж бодогддог. Ингээд бодохоор багш хүн хамаагүй үг хэлж болохгүй. Иймд өөрийгөө ахиулж боловсруулж байж л багшилна даа" гэлээ.
Цинхуад элсэх амаргүй бол төгсөх бүр ч амаргүй санжээ. Сургалтын зардлын тэтгэлэг авч чадсан боловч байрны болон бусад зардлаа төлөх мөнгөгүй учир өдөр нь хичээлээ хийгээд шөнөөр орчуулга хийх болов.
> “Шилдэг сургууль бол үнэхээр л шилдэг сургууль юм билээ”
Халтуур хийхийн хажуугаар докторын түвшний судалгаа хийх аргагүй гэдгийг ухаарч, удирдагч багшдаа жилийн чөлөө аваад ажил хийж мөнгөтэй болоод ирье гээд хэлтэл нөхцөл байдлыг нь ойлгож, судалгааны багтаа авъя гэж. Дайчин охиныг азын тэнгэр дахин ивээв. Аз гэхдээ тохиолдлын зүйл биш ээ, утга учиртай л ирнэ. Ийнхүү Сайхнаа цалинтай судалгаа хийх боллоо.
2014 онд Сайхнаа багшлах хүслийхээ үзүүрээс атгав. Бээжингийн гадаад хэлний их сургуульд монгол хэлний анги нээгдсэн гээд, түүнийг багшлаач хэмээн урьжээ. Ардын уран зохиолчийн дэргэд өссөн ч гэлээ хэл шинжлэлийн хүн биш учраас хэл зүй, зөв бичгийн дүрэм гээд л бүгдийг эхнээс нь үзэж, гаднынханд монгол хэл заах түвшинд хүргэв. Удалгүй Бээжингийн их сургууль ч Сайхансанаа гэдэг монгол судлалын шинэхэн багштай боллоо.
Тэрээр эмээ өвөөгийн хүүхэд аж. Өвөө нь буюу Ардын уран зохиолч Ш.Сүрэнжав агсан зээ охиндоо хүнд хичээвэл чадахгүй юм гэж үгүй хэмээн сургажээ. Гэвч Сайхансанаа докторт суралцаж байхдаа хүн өвчин, үхэл хагацлын өмнө хэчнээн мөхөс болохыг мэдрэв. Элэгний хорт хавдартай эмээ дээрээ очихоор төлөвлөснөөсөө хоёр хоногийн өмнө том сэтгүүлд өгүүллээ хэвлүүлэх гэж байна, миний очих хэд хоног хойшиллоо шүү гэхэд эмээ нь “Тэг ээ, эмээгийнх нь гэдэс л жаахан өвдөөд байна. Миний охин өгүүллээ хэвлүүлчхээд ир” гэжээ. Ийн ярьснаас гурав хоногийн дараа эмээ нь бурхан болов. “Миний докторын сэдэв улсын аюулгүй байдал. Эмээгийнхээ эрүүл мэнд, аюулгүй байдлыг ч хангаж чадахгүй байж юун улсын аюулгүй байдал ярих вэ гэж тэгэхэд бодож билээ” хэмээн Сайхнаа тэр үеийг дурсав. Бэтгэрч шаналан, ер нь л больё гээд багшдаа хэлтэл нэг жилийн чөлөө аваад бодож байгаад ир гэжээ. Монголчууд талийгаачийн араас их гашуудаж болохгүй, хамаагүй ярьж ч болохгүй гэдэг тул сэтгэлд нь бугласнаа гэрийнхэнтэйгээ ч ярьж чадахгүй бухимдаж, улмаар хэсэгтээ гадна байхаар шийдэв. Ингээд жилийн чөлөө авч, Филиппинд очоод шумбагчаар ажиллах болов. Та буруу уншаагүй ээ, шумбагч буюу мэргэжлийн diver. Судлаач хүн экстрим спортод дурлана гэхээр соньхон ч шиг. Гагц шумбах ч биш, экстрим спортын олон төрөлд дуртай гэнэ. Тэрээр ойрын хэдэн жилд Австралид очиж серфинг хийж сурах хүсэлтэй.
Сайхнаа багаасаа л сэлэх дуртай байв. Аялал бол түүний бас нэгэн дурлал. Оюутан байхдаа үүргэвчтэй аяллаар зөндөө явж, Зүүн өмнөд Азийн бараг бүх улсаар аялсан ч Филиппинд очиж үзээгүй байж. Далайд гарцгүй орны хүн аврагч-шумбагч хийнэ гэхээр хүмүүс гайхаж, шоолох шохоорхохын завсар сонирхон асууна. 38 метр гүнд шумбахад түнэр харанхуйгаас өөр үзэгдэх зүйлгүй. Харин дээшлэх тусам далай тэнгис гоо үзэсгэлэнгээ харамгүй дэлгэх аж. Шумбах үед хүн тайван байж чадвал эхийн хэвлийдээ байх мэт маш содон, танил мэдрэмж авдгийг биеэр мэдэрчээ: барих, тулах юм байхгүй, байгаль эхийн хэвлийд байх мэдрэмж. Хүн угаас усан дотор бүрэлддэг шүү дээ. Гурван сар ингэж ажиллаад харихаар шийдэв.
Монголдоо ирээд их сургуульд багшлах эсэх талаар бодож байтал МАН-ын гадаад харилцааны хэлтэст ажиллах санал яригджээ. Эрх баригч намд шийдвэр гаргах түвшинд оролцож чадвал судалгаагаа практикт хэрэгжүүлж, бодит амьдрал дээр биелэл болохыг нь харах боломж гарна гэж үзээд орохоор шийдсэн аж. Гэхдээ улс төрийн ажилтан хийхгүй, гагцхүү шийдвэр гаргах түвшинд л хувь нэмэр оруулж ажилламаар байна гэжээ.
Ажлаа авсных нь дараахан БНХАУ-ын “Сон Чин Лин” сангийн төлөөлөгчид Монголд ирэхэд уулзалтын бэлтгэлийг хангах үүргийг хүлээв. Өөрийнхөө бичсэн үгсийг Ерөнхий сайдын амнаас сонсоод “10 гаруй жил хийсэн судалгаа минь бодлогын түвшинд яригдаж, бодитоор хэрэгжих боломжтойг олж харсан” хэмээн тэр өдөр мэдэрснээ ярилаа. Туршлагагүй, залуухан хүн юу чаддаг юм гэж бодолгүй, томилсон мэргэжилтэн маань чадна гэж бүрэн итгэл хүлээлгэсэн нь цаашид ажиллах эрч хүчээр цэнэглэжээ. Гадаад харилцааны хэлтсийн даргын албыг жил гаруй хашсаны дараа тус намын ЕНБД-ын гадаад бодлогын зөвлөхөөр томилогдов. Намын дотоод улс төрөөс хол, шууд удирдлага дор ажилладаг болсон нь судалгаандаа төвлөрч ажиллах түүний хүсэлд нийцжээ. Харин өнгөрсөн долоодугаар сард бодлогын судалгааны ТББ Стратеги академийн захирал болсон нь түүнд бүр л зохисон аж.
Монголын анхны “think tank” гэж болох Стратеги академи 1955 онд байгуулагдсан түүхтэй. Үе үеийн сэхээтэн эрдэмтэд ажиллаж байсан эл байгууллага нийгмийн шилжилттэй холбоотойгоор шинэчлэгдэн, ТББ хэлбэрээр үйл ажиллагаагаа явуулах болжээ. “Улс орны хөгжилтэй холбогдох шийдвэрүүд судалгаанд суурилсан, ул суурьтай, шинжлэх ухаанч байх ёстой. Үүнд манай байгууллагын үр нөлөө их. Урьд нь ихэвчлэн цээжний пянгаараа гэх үү, хар практикаар шийдвэр гаргадаг байсан шүү дээ. Тэр байдал одоо өөрчлөгдөж байгаа” хэмээн Сайхансанаа ярилаа. Урьд нь аль нэг нам эвсэл сонгуульд ялахад бүх дарга нар солигдох нь түгээмэл үзэгдэл байсан бол МАН-д энэ байдал өөрчлөгджээ.
“Яагаад МАН гэж?” хэмээн анх энд ажилд орсон тухай нь асуухад “Би зөвлөхөөр ажилладаг байхдаа Б.Даш-Ёндон гуайтай нэг өрөөнд суудаг байсан. Даш-Ёндон гуай намын дарга байхад У.Хүрэлсүх туслах нь байсан юм билээ. Өнөөдөр, 30 жилийн дараа тэр хүн зөвлөх, туслах нь байсан залуу намын дарга болчихсон явж байна. Энд ахмад, дунд, залуу үеийн хэлхээ холбоог сайн хангаж чаддаг. МАН олон чадварлаг залуусаар хүрээгээ тэлсээр байгаад тун баяртай байдаг” хэмээлээ.
Байнгын 13 ажилтан, 40 гаруй гэрээт судлаачтай Стратеги академи нийгмийн суурь судалгаа, бодлогын судалгаа, нам, улстөрчдийн рейтингийн судалгаа хийж, намын гишүүдийг манлайллын сургалтуудад хамруулж чадавхжуулдаг. Өдгөө Сайхансанаа өөрөө шийдвэр гаргах түвшинд дуу хоолойгоо хүргээд зогсохгүй судлаачдыг эрх баригчидтай холбож, судалгааг нь бодит амьдралд хөрвүүлэх платформыг бүрдүүлж өгөх хариуцлагатай ажил эрхэлж буй.
“Хүмүүс улс төрийн намыг муухай гээд л ярьдаг. Дотор нь байгаа хүмүүс муухай харагдуулна уу гэхээс нам муухай гэж байхгүй шүү дээ. Яг юу нь муухай юм гээд асуухад тэр тэр гээд хүмүүсийн нэр хэлдэг. Иймд нам гэдэг ямар институц юм бэ гэдгийг ойлгуулах шаардлага байна. Бид саяхан ерөнхийлөгчийн мөрийн хөтөлбөрт танаас оруулах санал байна уу гэдэг судалгаа улсын хэмжээнд хийлээ. Судалгаанд оролцогсдын дийлэнх нь мэдэхгүй гэж хариулсан. Ерөнхийлөгч ямар үүрэгтэй, юу хийдэг хүн юм гэдгийг мэдэхгүй байгаа нь харагдаж байгаа юм. Тиймээс ч улс төрийн боловсрол их чухал. Үүнийг нийтэд хүргэх нь манай ажлын нэг хэсэг” хэмээв.
> “Төгссанаа гээд хайртай дүү минь бий. Дүүгийн маань үеийнхэн бидний насан дээр ирэх үед хүүхэд залуус улс орны хөгжилд зовнихгүйгээр хувь хүний хөгжилдөө л анхаарах орчин нөхцөл бүрдээсэй гэж хүсдэг”
>
> Х.Сайхансанаа
Хүүхэд ахуйдаа зураач болохыг мөрөөддөг байсан Сайхансанаа судлаач болсондоо сэтгэл хангалуун байдаг аж. “Миний мэргэжил хүнийг тайван бодож сэтгэх, тунгааж, хүйтэн тархитай байхад сургадаг. Үүний ачаар би сэтгэлийн хөдөлгөөнөө удирдаж сурсан. Би урьд нь сэтгэлийн хөөрөлд автсан үед л онгод ороод сайхан зүйл туурвидаг юм байх гэх боддог байтал үнэн хэрэгтээ тайван амгалан үедээ л хүн сайн сайхан зүйлийг бүтээж чаддаг юм байна гэдгийг ухаарсан. Судалгаа ч яг л ийм” хэмээсэн. Өвөөгийнхөө гал шиг оргилуун зан төлөвийг өвлөж авсан Сайхнаа мэргэжлийнхээ ачаар хайртай эмээгийнхээ усгал зөөлөн зан чанарыг тогтоож авч чаджээ.
Цаашид тэрээр боловсрол, эрдэм шинжилгээний салбарт ажиллахаар төлөвлөж буй. Бас, судалгааных нь сэдэв болох бага, жижиг улсуудын (жижиг улс гэж НҮБ-ын тодорхойлолтоор 10 саяас бага хүн амтай улсуудыг хэлдэг) аюулгүй байдлын асуудлыг улам гүнзгийрүүлэн судалж, дээр дурдсанчлан “брэнд мэргэжилтэн” болох зорилготой. "Жижиг улсууд аюулгүй байдлаа гадаад бодлогоороо л хамгаална. Иймд гадаад ертөнцтэй ямар харилцаатай байх нь хэмжээлшгүй ач холбогдолтой юм” хэмээн Сайхансанаа ярилаа.
Махатма Гандигийн “Энэ дэлхийд хармаар байгаа өөрчлөлтөө өөрөө хий” гэдэг үгийг тэрээр удирдлага болгож иржээ. Асуудал дэвшүүлж байгаа бол шийдэл заавал дагах ёстой, иймд хүмүүс шийдлээ давхар гаргаж ирж дадаасай хэмээснийг уншигч авхайд уламжилъя. Бас "зөвийн дунд буруу байдаг, буруугийн дунд зөв байдаг гэдгийг санаж, аливаад хүлээцтэй хандахыг хичээдэг" хэмээсэн нь ой тоонд тод үлдэв. Зөөлөн харц, дулаан инээмсэглэлтэй Сайхансанаагийн өрөөнөөс сэтгэл дүүрэн гарлаа.