УЛААН vs БААТАР: Хөрсний бохирдлыг бууруулахаар тэмцэж буй тэдний түүхүүд
<div class="article-body">
          <h2><div>Улаанбаатарын тод улаанаар тэмдэглэхүйц асуудалтай тэмцэж буй баатруудын түүхийг өгүүлэх УЛААН vs БААТАР цувралын дэд дугаарт тавтай морил! Уг нийтлэлийн утга учир нь асуудлыг бус шийдлийг онцлоход оршино. </div><div><br></div><div>Нийслэл хотын хөрсний 88 хувь бохирдсон гэх судалгаа бий. Зөвхөн ноднин болон энэ жилд хийгдсэн судалгааны дүгнэлтүүд л нийслэлийн хөрс, гол цөөрмийн ус гээд гадаргын бүх л хэсэг хэвийн хэмжээнээс хэд дахин илүү бохирдсоныг хялбархан гэрчилж буй. Өнөөдрийн сэдэв бол хөрсний бохирдол. </div></h2><blockquote><p>Нийслэлийн 76 цэгээс хөрсний дээж авч шинжлэхэд дунджаар 88 хувьд нь нян, хөгц мөөгөнцөр илэрсэн бол гэр хороолол орчмоос авсан дээжний 93 хувь нь мөн нян, хөгц, мөөгөнцөртэй байв.</p>
<cite><p>"Жорлон" Үндэсний чуулган-2023</p>
</cite></blockquote><p><img class="uk-width-1-1 lightbox" alt="" src="https://unread.today/files/2f1c26d7-6f24-46c8-9307-bbfecc8b41b1/3a769172e62a9960cfd6c651894a8ceb.jpg"></p><p></p><p><br></p><p>Хүний үйл ажиллагааны улмаас төрөл бүрийн ахуйн болон үйлдвэрийн хаягдал, химийн бодис зэрэг байгалийн бус бохирдол хөрсөнд шингэж, хүн амьтан, ургамлын төрөл зүйлс, хүрээлэн буй орчинд сөрөг нөлөө үзүүлж, хуримтлагдах үзэгдлийг хөрсний бохирдол гэдэг. </p><p>Сүүлийн 100 жилийн дотор хотжилт эрс нэмэгдэж, Улаанбаатар хот хурдацтай нягтарч буйтай холбоотойгоор утаа, хөрсний бохирдол зэрэг орчны асуудлууд эрс ихсэж, улмаар энэ бүсэд амьдарч буй хүн ам эрүүл мэндээрээ ноцтой хохирох болсон. Төлөвлөлт, төвлөрлийн олон асуудлаас үүдэн байгалийн хүчин зүйлс хөрсний бохирдолд улам хүчтэй нөлөөлж, хими, биологийн шинж чанарыг алдагдуулах болсны наад захын жишээ нь, борооны үер, шар усны үер, уур амьсгалын өөрчлөлт, үхсэн амьтдын сэг зэм зэргээс үүдэн гарч буй. </p><p>"<a href="https://www.emg.ub.gov.mn/" target="_blank">Нийслэлийн эрүүл мэндийн газар</a>"-аас жил бүрийн тав болон аравдугаар сард нийслэлийн идэвхтэй суурьшлын бүсэд хамаарах эдэлбэр газрын хөрсний тогтоосон 50 гаруй цэгээс дээж авч, шинжилгээ хийлгэж, бохирдлын түвшинг судалдаг. Хөрсний бохирдлыг хэмжихэд цөөнгүй үзүүлэлтээр хэмждэг ба нийслэлийн хөрснөөс хром, хар тугалга, никель, эмгэг төрөгч бактер, мөөгөнцрөөс гадна халдварт шар, урвах тахал зэргийг үүсгэгч E.Coli, салмонел зэрэг бодисууд зөвшөөрөгдсөн хэмжээнээс их байгааг онцолжээ. </p><p>Ийн бохирдсон хөрсөнд цусан суулга үүсгэгч нян 25-100, балнад буюу гэдэсний хижгийн нян 100-400, саажилтын вирус 100-150 хоног хадгалагддаг байна. Энэ нь хачиг, нохой бөөс, бясаа, шумуул, ялаа зэрэг халдвар дамжуулагч шавж үржих таатай орчныг үүсгэхээс гадна эвгүй үнэр бүхий хорт хий ялгаруулж цаашлаад тухайн хэсгийн агаарыг бохирдуулдаг. </p><p>Иймд судлаачид хотын хөрсний бохирдлын шалтгааныг тодорхойлохдоо:<br></p>
<ul><li>Гэр хорооллын жорлон</li><li>Ил задгай бие засах</li><li>Үхсэн амьтны сэгийг ил хаях</li><li>Автомашины задгай угаалга, бензин тосны хаягдал</li><li>Хог хаягдлыг гуу жалганд ил задгай хаях</li><li>Үерийн ус далангаас хэт халих, байгалийн бусад аюулт үзэгдэл</li><li>Эмнэлгийн аюултай хор хэрэгсэл буруу хаях</li><li>Уур амьсгалын өөрчлөлт</li><li>ХАА-н үйл ажиллагаатай холбоотой бохирдлууд (пестицид, бордоо, бусад химийн бодис)</li><li>Аж үйлдвэрүүдийн хаягдал, үйл ажиллагаандаа хэрэглэдэг химийн бодис, хүнд металууд гэжээ.</li></ul><p> <br></p>
<p><img class="uk-width-1-1 lightbox" alt="" src="https://unread.today/files/2f1c26d7-6f24-46c8-9307-bbfecc8b41b1/3abb6a59e98c613f7248bf66cb422bd8.jpg"></p><p><br>Дээр дурдсанчлан Улаанбаатар хотын хөрсний бохирдлын голлох шалтгаан нь нүхэн жорлон болж буй. Судалгаагаар долоон дүүргийн хэмжээнд <a href="https://ikon.mn/n/2t2m" target="_blank">173,463 өрхийн 133,194 нүхэн жорлон</a> тоологдсон бол Байгаль орчны яамнаас гаргасан тооцоогоор нийслэлийн гэр хорооллын бүсэд 210 мянган өрх амьдардаг гэсэн ба энэ тоогоор бол 350 мянган нүхэн жорлон байгаа (булж орхисон болон одоо ашиглагдаж байгаа) гэсэн үг юм.<br><br>Харамсалтай нь, өнөөг хүртэл гэр хорооллын болон хөдөө орон нутгийн цэвэр, бохирын асуудлыг шийдэх манай орны уур амьсгал, аж ахуйд тохирсон, санхүү болон хэрэглээний онцлогт нийцэн, нийтээр хүлээн зөвшөөрсөн шийдэл дутагдалтай хэвээр байна. Хүн энэ мэт хүнд метал, химийн бодисоор бохирдсон хөрстэй орчинд удаан хугацаанд амьдарснаар бохирдол шавж, агаар, усаар дамжин улмаар хорт хавдар, астма, бронхит, уушигны архаг бөглөрөлт өвчин (COPD) зэрэг амьсгалын замын бусад эмгэг, толгой өвдөх, ой санамж муудах, хүүхдийн хувьд хөгжлийн хоцрогдолтой болох, ургийн гажиг, үргүйдэл үүсэх зэрэг эрүүл мэндийн богино болон урт хугацааны асуудалтай болох онцгой эрсдэлтэй.<br><br>Тийм ч учраас мэргэжлийн эрүүл мэндийн байгууллагуудаас хөрсний бохирдлыг бууруулах зорилгоор дараах зөвлөмжийг гаргасан байдаг:</p>
<ul><li>Угаадас, бохир ус, бохирдлоо ил задгай асгахгүй байх </li><li>Нүхэн жорлонгийн технологиос татгалзах, зайлшгүй тохиолдолд стандартын (доторлогоотой) нүхэн жорлонтой байх, ариутгалын компаниар тогтмол ариутгал хийлгэх</li><li>Хогоо ил задгай хаяхгүй байх, ил задгай шатаахгүй байх, ахуйн хаягдлыг ангилж хаях</li><li>Автомашинаа ил задгай угаахгүй, ус зайлуулах шугамтай зориулалтын угаалгын газраар үйлчлүүлэх</li><li>Ундны усаа баталгаатай газраас авах, усаа буцалгаж хэрэглэх, гэрийн нөхцөлд усыг зөөвөрлөх, зөв хадгалахад онцгой анхаарах</li><li>Хүүхдээ гадаа тоглуулахдаа ариун цэврийг сайн сахиулах, хоол идэхийн өмнө, бие зассаны дараа гараа тогтмол угааж хэвших</li><li>Гэр хороололд амьдардаг айл өрхүүд гэртээ орохдоо бие засах газар орсон гутлаа тайлж, улыг нь тогтмол цэвэрлэж дадах</li><li>Гараа тогтмол, сайтар савандаж угаах</li><li>Гудамж талбайд нус, цэр, шүлс, тамхины иш хаяхгүй байх</li></ul><p> <br></p>
<p><img class="uk-width-1-1 makeitfullscreen" alt="" src="https://unread.today/files/2f1c26d7-6f24-46c8-9307-bbfecc8b41b1/22433a1f5135b91a3a69ebe072bcb7e9.jpg"></p><p><br>Засгийн газрын зүгээс 2017 онд "<a href="https://legalinfo.mn/mn/detail?lawId=207779" target="_blank">Агаар, орчны бохирдлыг бууруулах үндэсний хөтөлбөр</a>"-ийг баталж, улмаар "Орчны бохирдлыг бууруулах үндэсний хороо"-г байгуулж байсан юм. Дээрх хөтөлбөр болоод хорооны хувьд агаарын бохирдлын асуудлыг гол болгодог. Харин хөрсний бохирдлын тал дээр дээрх хөтөлбөрт "агаар, ус, хөрсний бохирдлыг бууруулах, нөхөн сэргээх чиглэлээр албан тушаалтан, иргэн, аж ахуйн нэгж, байгууллагын хүлээх үүрэг, хариуцлагыг тодорхой болгож, байгаль орчны хууль тогтоомжийг чанд мөрдөж ажиллах" хэмээх заалтыг оруулж өгсөн байдаг ажээ. <br><br>Харин одоо энэ чиглэлд шийдэл боловсруулж, түүнийгээ тасралтгүй хөгжүүлж яваа "баатрууд"-ыг, хийж буй үйл хэргийнх нь хамтаар танилцуулъя.</p>
<h3 class="text-uppercase text-blue text-bold"><div><br></div><div>Монголд үйлдвэрлэсэн жорлон</div></h3><p><img class="uk-width-1-1 lightbox" alt="" src="https://unread.today/files/2f1c26d7-6f24-46c8-9307-bbfecc8b41b1/bc581b66de9eb619f1f6da6636803632.jpg"></p><p><br>Монгол Коосен сургуулийн технологи нэвтрүүлэх төвд ажилладаг байхдаа Япон улсын Хоккайдо хотруу ажлаар явахаар болов. Энэ хугацаандаа ЖАЙКА-ийн Зүүн Өмнөд Азийн орнуудад хийсэн хөгжилтэй болон хөгжиж буй улсуудын ялгааг олон талт шалгуураар үнэлж, харьцуулсан судалгааны нэгтгэлтэй танилцах боломж олдов оо. Мэдээж хэрэг, тэдгээр улсуудын ДНБ-ийн хэмжээ харилцан адилгүй байсан ч хамгийн том ялгаа нь тэр биш, харин цэвэр, бохироо шийдсэн байдал буюу 00-ийн систем дээр л хол зөрүүтэй байсан нь анхаарал татсан. Тэр дотор боловсролын түвшин, төрөлт, бичиг үсэг тайлагдсан байдал гээд олон шалгуур байгаа шүү дээ. <br><br>Гэтэл хүн амд ногдох чанар, стандартын шаардлага хангасан орчин үеийн цэвэр, бохирын системийн хүртээмж дээр л үлэмж их зөрүү гарч ирсэн байлаа. Ухаандаа хөгжилтэй орон бол энэ асуудлаа шийдэх шийдэлтэй, түүнийг нь худалдан авах, ойлгож үнэлэх зах зээлтэй, үүнд анхаардаг нийгэмтэй байсан бол хөгжиж буй оронд энэ талаар ойлголтгүй, хүн амын ойлголт хэрэглээ нь төлөвшөөгүй, тусламж дэмжлэгээр хийгээд өглөө гэхэд цааш нь арчлаад явах дадал тогтоогүй байдаг гэсэн үг. Эндээс хөгжил гэдэг нь барилга байшин биш харин ахуй иргэншлийн суурь асуудлаа бүрэн шийдсэн эсэхэд л байдгийг ойлгосон. <br><br>Халилтай хэлбэл эх орончийн сэтгэлээр л энэ салбарт орчихсон гэх үү дээ. Үүнээс хойш 6-7 жилийн судалгаандаа үндэслэн, цөөнгүй туршилт хийсний эцэст одоогийн “Морь харъя”, “Баавгай алъя” эко, хуурай жорлонгоо зохион бүтээсэн. Миний хувьд шууд импортын бүтээгдэхүүн аваад хэрэглэхээс илүүтэй аливаа зүйлийг яаж хийх арга барилд суралцаж, түүнийг хийх судалгаа, мэдлэгээ эх орондоо авч үлдэх ёстой, түүндээ үндэслээд газар нутаг, соёлын онцлогтоо таарсан бүтээгдэхүүнүүдийг тасралтгүй хөгжүүлдэг, хэрэглэдэг болох ёстой гэж үздэг. Тэр ч утгаараа эхнээс нь өөрсдөө л хийнэ гэж үзсэн. <br><br>Архангай аймгийн 100 жилийн ойн "АРА" арга хэмжээ, “Нүүдэлчдийн фестиваль” зэрэг томоохон арга хэмжээнүүдэд өргөтгөсөн хүчин чадлаар ажилласан. Энэ үеэр ирсэн олны талархал, эерэг сэтгэгдлүүд хийж байгаа ажлын маань дүн юм болов уу хэмээн бодож байгаа. Бид энэ ажлыг ашиг олохоос илүүтэй жорлонгийн талаарх олон нийтийн ойлголтыг нэмэгдүүлж, хэдэн зуун жил шийдэлгүй явж ирсэн асуудалд хариулт болж, нийгэмд бодит нөлөөлөл үүсгэх зорилгоор хийдэг. Цаг үе бүрээсээ хамаарч ажил дээрх сорилт бэрхшээл өөрчлөгддөг л дөө. Одоо бол хэрэглэгчдийн бодлыг өөрчлөх, зөв хэрэглээ, эерэг дадалд уриалах нь бүтээгдэхүүн хийхээсээ илүү том ажил болоод байна. <br><br></p>
<p><img class="uk-width-1-1 lightbox" alt="" src="https://unread.today/files/2f1c26d7-6f24-46c8-9307-bbfecc8b41b1/5f8840acf8f4c04a99e39ee55884edd4.png"></p><div class="image-caption">Эко 00-ийн тухай: Тус хуурай 00 нь биеэс ялгарсан өтгөн, шингэнийг ялган тусгаарлаж, өтгөнийг байгалийн түүхий эд буюу хүнсний исгэгч, модны үртэс зэргийг ашиглан богино хугацаанд хөрсөнд тавьж болохуйц хэмжээнд задалдаг. Ингэснээр 00 үнэргүй, бөгөөд ус зарцуулалт маш багатай болдог байна.</div><h3 class="text-uppercase text-blue text-bold"><div>цэвэршүүлсэн хаягдал усны хэрэглээг нэмэгдүүлэх нь<br></div></h3><p><img class="uk-width-1-1 lightbox" alt="" src="https://unread.today/files/2f1c26d7-6f24-46c8-9307-bbfecc8b41b1/2c498f5fe039199f3497f7ec436f276a.png"></p><p><br>Манай улс шиг гүний ус ихээр хэрэглэдэг улс оронд ус амин эрдэнэ л гэсэн үг. Иймд усаа дахин шүүж хэрэглэх шаардлага тэр хэмжээгээр их. Манай орны хувьд "MNS 4943: 2015" стандартын шаардлага хангасан усыг хүрээлэн буй орчинд нийлүүлэхийг зөвшөөрдөг. Үүнээс илүү бохирдолтой бол Ус сувгаас зөвшөөрөл авч, ус бохирдуулсны төлбөрөө төлөөд, төв цэвэрлэх байгууламжид нийлүүлэх сонголт бий. Харин бие даан асуудлаа шийдье, байгаль орчиндоо илүү ээлтэй ажиллая гэвэл хаягдал усыг биологийн болон мембран шүүлтүүрийн аргаар цэвэршүүлдэг. Ялангуяа үйлдвэрлэл, үйлчилгээндээ цэвэр ус ихээр ашигладаг авто угаалгын газар, хүнсний үйлдвэр гэх мэт ААН-үүд мембран шүүлтүүртэй байх нь зүй. <br><br>Энэ тохиолдолд өөр нэг гарц нь цэвэршүүлсэн хаягдал усны үйлдвэр болдог. “MCS-Coca Cola” компанийн хувьд хаягдал ус цэвэршүүлэх үйлдвэрээ 2010 онд ашиглалтад оруулж байснаас хойш хэдийн 14 жил өнгөрчээ. Зургаан шатлалаар усаа цэвэршүүлдэг 24 цагийн үйл ажиллагаатай энэ үйлдвэр маань хоногт 2000 тн усыг боловсруулах хүчин чадалтай. Цэвэршүүлсэн хаягдал усны үйлдвэр байгуулах нь эдийн засгийн хувьд үр өгөөжтэй сонголт биш байж болох ч гүний усны нөөцийг хамгаалах, орчны бохирдлыг бууруулах гээд агуулга болоод нийгмийн хариуцлагын хувьд хэмжээлшгүй өгөөжтэй сонголт юм. Бид 2023 онд л гэхэд 180 мянган м.куб усыг цэвэршүүлж, 16 мянган м.кубыг нь буюу есөн хувийг нь л зүлэг ногоо усалгаа, машин угаалгадаа хэрэглээд үлдсэн 90 гаруй хувийг төв цэвэрлэх байгууламжид нийлүүлэн ажилласан байна.<br><br></p>
<p><img class="uk-width-1-1 lightbox" alt="" src="https://unread.today/files/2f1c26d7-6f24-46c8-9307-bbfecc8b41b1/ec042ea1c405a9912495514bcc87ed8a.png"></p><h3 class="text-uppercase text-blue text-bold"><div><br></div>Бичил хуванцрын бохирдлыг хэмжих нь</h3><p><img class="uk-width-1-1 lightbox" alt="" src="https://unread.today/files/2f1c26d7-6f24-46c8-9307-bbfecc8b41b1/c4b4841d256dabf0ba3358a995aac890.png"></p><p><br>Нэг үеэ бодвол бид хөрсөнд задардаг болон маш удаан задардаг ахуйн хортой хог хаягдлын талаар ойлголт мэдлэгтэй болжээ. Тэр дундаас ил хаягдсан хуванцар хог хаягдлын задралаас үүсэх химийн бодис агуулсан жижиг хэсгүүд буюу бичил хуванцар нь зөвхөн хөрс, ус, хүрээлэн буй орчин гэлтгүй газар тариалан, хүнс тэжээлийн хэлхээгээр дамжин, хүний эрүүл мэндэд ноцтой нөлөөг үзүүлж байгаа нь сүүлийн үеийн <a href="https://www.ecosoum.org/_files/ugd/55e3ff_241f58d01e894df4bd50099d43abde72.pdf?fbclid=IwY2xjawE-cL5leHRuA2FlbQIxMAABHdBa3wltLjkO6ezRaZajjp9QdNtPBOiIYr5VIJp-C0r-WavqOZxleGCHsA_aem_9DqllZ7-WAfZJyae4XsphQ" target="_blank">судалгаануудаар тодорхой нотлогдож</a> эхэлж байна. Харамсалтай нь, манай улсад хүний биед нэвчсэн бичил хуванцрыг тодорхойлох нь бүү хэл хүрээлэн буй орчинд тархаж байгаа бичил хуванцрыг ч тодорхойлох судалгаанууд хийгддэггүй. Үүний үндсэн нэг шалтгаан нь, бичил хуванцрыг хэмжиж чадахгүй, хэмжих шалгуур үзүүлэлтгүй байгаад оршиж буй. Манай улс бодит байдлаа үнэлэх, сөрөг арга хэмжээ авах гэх мэт дараагийн шатны ажлуудыг зөв тодорхойлж, хийж чадахгүй байгаа нь ийм учиртай.<br><br>Хуванцрын хэрэглээнээс татгалзах сонголтгүй болох хүртлээ эрчийг авсан энэ цагийн хэрэглээг таслан зогсоох боломж нэгэнт байхгүйгээс хойш, бидэнд онц шаардлагагүй тохиолдолд хуванцрын хэрэглээнээс татгалзах, зохистой хэрэглэх, хор хөнөөл багатай аргаар дахин боловсруулж эргэлтэд оруулан, хүрээлэн буй орчин, хүнс тэжээлийн хэлхээнд хяналтгүй тархахаас боломжоороо сэргийлэх сонголт л үлдэж байна. Улаанбаатар хотын хувьд гэвэл хог хаягдлаа гурван хогийн цэгрүүгээ шууд хаядаг ба тэдний нэг нь л олон улсын стандартыг хангасан бүрэн инженерийн шийдэл, хяналттай. 2018 онд БНХАУ импортоор хог хаягдал оруулахыг хориглосон цагаас хойш хуванцар болон бусад дахин боловсруулах боломжтой хог хаягдлаа бид дотооддоо шийдэх үүрэгтэй болсон юм.<br><br>"Каритас Чех Репаблик" ТББ нь "Экосум", "Тогтвортой хөгжлийн гүүр", "Байгаль орчин аюулгүй байдлын төв" зэрэг байгууллагуудтай хамтран “Монгол улс дахь хуванцар хог хаягдлын дахин боловсруулалтын тогтвортой байдлыг хангах" төслөөр дамжуулан нэг талдаа хэрэглэгчдэд хариуцлагатай хэрэглээг сурталчлах, нөгөө талдаа дахин боловсруулах салбарын хөгжилд дэмжлэг үзүүлэх замаар хүрээлэн буй орчинд тархах бохирдлыг бууруулахад хувь нэмэр оруулж байна. Эдгээрээс онцолбол "Хуванцар хог хаягдлыг дахин боловсруулах, сэргээн ашиглах ерөнхий заавар" стандартыг боловсруулж батлуулсан ба хүрээлэн буй орчинд тархаж буй хуванцрыг тодорхойлоход суурь болох "<a href="https://old.estandard.gov.mn/standard/v/7032" target="_blank">Хуванцар - Байгаль орчны асуудал - Мэдлэг, арга зүйн байдал стандарт</a>"-ыг батлуулах, мөн хуванцар дахивар тээвэрлүүлэх гар утасны аппликейшн хөгжүүлэхээр ажиллаж байна.<br><br></p>
<h3 class="text-uppercase text-blue text-bold"><div><br></div>нүхэн жорлонгийн бохирдлыг бууруулах нь</h3><p><img class="uk-width-1-1 lightbox" alt="" src="https://unread.today/files/2f1c26d7-6f24-46c8-9307-bbfecc8b41b1/d6e9fbdf937a467e098391fdb2dd86d0.png"></p><p><br>Бид нүхэн жорлонг буруу, муу шийдэл гэдгийг нь хэдийн ойлгох болсон. Гэвч санхүү, хэрэглээ, цаг хугацааны хувьд энэ арга шалгарсан шийдэл хэвээр байгаа болохоор л өөрчлөгдөхөд багагүй хугацаа орсоор байгааг ойлгоход хэцүү биш. Өөрөөр хэлбэл энэ салбарт нийтээр хүлээн зөвшөөрсөн, хялбар шийдэл гарч ирэх хүртэл хөрсний бохирдлыг боломжит хамгийн бага түвшинд байлгахуйц, байгальд ээлтэй бүтээгдэхүүн заавал байх хэрэгтэйн нэг нь манай нүхэн жорлонгийн доторлогоо.<br><br>2003 онд аав маань “Бохирдлыг бохирдлоор шийднэ” уриатайгаар компаниа байгуулж байсан юм. Байгальд шингэдэггүй хаягдал гялгар уутыг дахин боловсруулж, нүхэн жорлонгийн доторлогоо хийх технологи маань шуудхандаа хөрсний бохирдлыг бууруулах зорилготой. Бага байхдаа ач холбогдлыг нь төдийлөн ойлгодоггүй байсан ч том болох тусмаа энэ ажлын үнэ цэнийг улам их мэдэрч, цаг нь ирэхэд компанийн удирдлагын албыг ихэд талархан хүлээж авсан. Ингээд 2016 онд хоёр ахтайгаа хамтран компаниа өргөжүүлж, хүчин чадлаа нэмж байв.<br><br>Гэр хороолол, зуслангийн айл өрхүүд жорлондоо доторлогоо хийхдээ 90-ээс их хувь нь бетон, эсвэл төмөр доторлогоо сонгодог. Хэрэглээ талаас нь аваад үзвэл бетон нь хөрсний нуралтаас хамгаалдаг ч ус хадгалах зориулалтгүйн дээр газрын тектоник хөдөлгөөнд гажиж, цаг хугацааны явцад битүүмжит байдлаа алдаж, бохирдлыг хөрсөнд алдсаар байдаг. Харин төмөр нь зэвэрч, цоордог сул талтай. Бидний үйлдвэрлэдэг доторлогоо нь гялгар уутыг дахин боловсруулж хийдэг, 2-2.5 см зузаантай, 10 тн хүртэлх багтаамжтай. Ингэснээр жилдээ нэг л удаа бохироо соруулдаг ба энэ үед лаг үлддэггүй, хөрсрүү шингэн алддаггүй буюу байгальд хоргүй уламжлалт нүхэн жорлонтой болох боломжийг бүрдүүлдэг. Эдэлгээний хувьд ч тун сайн бөгөөд эхний хэрэглэгчид маань анх авсан бүтээгдэхүүнээ одоог хүртэл хэрэглэсээр буй.<br><br>Уг ажлаараа бид 2000 гаруй нүхэн жорлонгийн бохирдол хөрсөнд шингэхээс хамгаалж, жилд 1000 тн гялгар уутыг дахин боловсруулж байна. Хэрэв хогоо ангилан ялгах соёл дэлгэрч, түүхий эдийн дутагдлаа шийдэж чадвал хүчин чадал маань ч дагаад өсөх боломжтой. <br><br></p>
<p><img class="uk-width-1-1 lightbox" alt="" src="https://unread.today/files/2f1c26d7-6f24-46c8-9307-bbfecc8b41b1/d9eb03265adc0aae7d11511b55a2aacc.png"></p><h3 class="text-uppercase text-blue text-bold"><div><br></div><div>Жорлонгоо өөрчилье</div></h3><p><img class="uk-width-1-1 lightbox" alt="" src="https://unread.today/files/2f1c26d7-6f24-46c8-9307-bbfecc8b41b1/d5fea55e8139ef6d93470697eecb4be5.png"></p><div class="image-caption">"Жорлонгоо өөрчилье төсөл"-ийн гүйцэтгэгч Мини Шийдэл хоршооны ахлагч.</div><p><br>Асуудлаа нухацтай аваад үзвэл нүхэн жорлонг хүссэндээ бариад байдаг юм биш л дээ. Санхүү мөнгө, хэрэглээнд хялбар нутагших талаасаа түүнийг орлох, өрсөлдөхүйц өөр гарц шийдэл тийм ч хүртээмжтэй байдаггүйд л гол асуудал байдгийг зарим хүмүүс тэр бүр ойлгодоггүй юм шиг. “Жорлонгоо өөрчилье” төслийн хувьд нэрнээсээ эхлээд л гэр хорооллын нүхэн жорлон түүнээс үүдэлтэй орчны бохирдлын нөлөөг бууруулах, энэ бүхнийг олон нийтэд сурталчлан ойлгуулах, өөр гарц шийдэл хайх, олох, санал болгох зорилготой төсөл. Би ч бас яг л ийм асуудалтай байсан болохоор төслийн талаар мэдээлэл авмагцаа өөрөө хэрэглэгч нь болоод зогсохгүй, зорилго чиглэл нийлж байсан тул эргэлзэлгүй энэ хамт олны нэг хэсэг болж байв. Одоо "Жорлонгоо өөрчилье" төслийн гүйцэтгэгч Мини Шийдэл хоршооны ахлагчаар ажилладаг.<br><br>Төслийн хугацаанд бид санхүү, хэрэглээ, эдэлгээ талаас олон бүтээгдэхүүн туршиж, танилцсаны эцэст Финланд улсын "Биолан" хуурай 00-ийг сонгосон. Өрхийн хэрэглээнд хангалттай тохирдог, хэрэглээний зардал багатай, ариун цэврийн шаардлагад нийцдэг тул хэрэглээд даруй зургаан жил болох гэж байна. Энэ чиглэлд сүүлийн хэдэн жил тасралтгүй ажиллаж, үр дүнг өөрийн биеэр мэдэрч буй хүний хувьд бид эхлээд хуурай жорлонгийн худалдан авалтыг нэмэгдүүлэхэд биш, харин нүхэн жорлонгийн хор хөнөөлийг ойлгуулж, дараа нь байгальд ээлтэй хуурай жорлонгийн хэрэглээг хүлээн зөвшөөрч, энэ соёлд сурах ёстойг ойлгосон. Хамгийн гол нь сэтгэлгээ, хүлээж авах өнцөг, болгоё гэсэн зүтгэл л юм билээ. Гол нь хүмүүс нэг бариад л орхидог нүхэн жорлонгийн хэрэглээндээ нэгэнт дасчихсан л даа. Угтаа бол одоо хаана ч тийм юм байхгүй шүү дээ, ойлгоход тийм хэцүү биш. Байрны айл ч 00-оо долоо хоног бүр угааж тордож хэрэглэдэгтэй адил боловсон 00 л бол тогтмол арчилгаа шаардана. Нүхэн жорлон шиг нэг бариад л тэр чигээр нь хаячихдаг тийм шийдэл байхгүй гэхээр хойш суучихдаг нь манайхны гол асуудал.<br><br></p>
<p><img class="uk-width-1-1 lightbox" alt="" src="https://unread.today/files/2f1c26d7-6f24-46c8-9307-bbfecc8b41b1/5b2b6279063c25ea94114fbfd164245d.png"></p><h3 class="text-uppercase text-blue text-bold"><div><br></div><div>Бүх нийтийн боловсролыг дээшлүүлэх нь</div></h3><p><img class="uk-width-1-1 lightbox" alt="" src="https://unread.today/files/2f1c26d7-6f24-46c8-9307-bbfecc8b41b1/d8992a6360cb8ca10dcef991a7ca68e1.png"></p><p><br>Уг нь би эдийн засаг, худалдан авалтын шинжээч мэргэжилтэй, салбартаа 15 жил ажилласан мэргэжилтэн. Гэсэн ч НҮБ Тогтвортой хөгжлийн 17 зорилтыг баталснаас хойш байгаль орчны чиглэлд ажиллах ёстойгоо эрхгүй ойлгон, 2015 оноос энэ агуулгуудыг хүмүүст хүргэе, нийтийн анхаарлыг энэ зүгт хандуулъя, үүний төлөө чадах зүйлсээ хийе гэж шийдэн, ажиллаж эхэлсэн. Улмаар 2018 онд "Zero Waste Mongolia"-тай нэгдэн, 2020 оноос Европын холбооны "Хуванцрын дахин боловсруулалтын тогтвортой байдлыг хангах төсөл" дээр "Каритас Чех Репаблик" байгууллагатай хамтран ажиллаж байна.<br><br>Мөн НҮБ-ын "Биологийн олон янз байдлыг хамгаалах хөтөлбөр"-т хамрагдаж байгаль орчин, хүрээлэн буй орчны бохирдлыг бууруулах чиглэлд сургалт төслүүдийг тасралтгүй хэрэгжүүлж буй.<br>Мөн хог хаягдлын ангилан ялгалтыг сурталчилж, дахин хэрэглээнд уриалан, хог гэж бодсон болгон хог байдаггүйг харуулах зорилготой "Хогны хувьсгал экспо" арга хэмжээ болон, өөрт хэрэггүй зүйлээ хэрэгтэй зүйлээрээ сольж авах боломж бүхий "Хөршийн холбоо" зэрэг аянуудыг үргэжлүүлсээр явна. Хүний хөл хүрээгүй, хамгийн ариун дагшнаараа "гэсэн" газарт ч бичил хуванцар тархаж, нэг нь нөгөөгөөсөө салшгүй хамааралтай чагтан хөгжлийн замаар хурдлан урагшилж буй өнөөгийн чөлөөт эдийн засагтай дэлхийд бохирдлын эсрэг авах хамгийн том хийгээд үр дүнтэй арга зам нь бүх нийтийн боловсрол гэх итгэлээр ажлаа эрч хүчтэй хийдэг.<br><br></p>
<p><img class="uk-width-1-1 lightbox" alt="" src="https://unread.today/files/2f1c26d7-6f24-46c8-9307-bbfecc8b41b1/947b19fbe3ce791c4dd77c03fe2c6e8f.png"></p><p><br>Нийслэлчүүд бид сүүлийн жилүүдэд хөрсний бохирдлын асуудлыг эрчтэй ярих болсон. Үнэхээр ч улирлын чанартай ханиад томуу, тахал, үер, гол нуурын уснаас илэрч буй гэдэсний савханцар, ундны усны чанаргүй байдал, амьтны аймгийн хоргодол, тоос шороо зэрэг суурин иргэншилд аюул занал болох олон асуудал хөрсний бохирдлоос шалтгаалж буй. Улаан VS Баатар буландаа бид асуудлыг сөрөг талаас нь харж, үүнтэй эвлэрч хойш суухаас илүүтэй хүн нэг бүрийн оролцоог чухалчилж, шийдлийг өөрсдөөсөө эхлэх нь чухал болохыг харуулахыг, уриалахыг хичээж байгаа нь энэ билээ. Тиймдээ ч дотоодод хийж хэрэгжүүлж буй үйл ажиллагаануудаас онцлох зургааг түүвэрлэн хуваалцлаа. Үүний цаана олон хүн тус тусын арга замаар нийтийн асуудлын эсрэг ажиллаж байгааг дурдууштай.<br></p>
          </div>

Улаанбаатарын тод улаанаар тэмдэглэхүйц асуудалтай тэмцэж буй баатруудын түүхийг өгүүлэх УЛААН vs БААТАР цувралын дэд дугаарт тавтай морил! Уг нийтлэлийн утга учир нь асуудлыг бус шийдлийг онцлоход оршино.
Нийслэл хотын хөрсний 88 хувь бохирдсон гэх судалгаа бий. Зөвхөн ноднин болон энэ жилд хийгдсэн судалгааны дүгнэлтүүд л нийслэлийн хөрс, гол цөөрмийн ус гээд гадаргын бүх л хэсэг хэвийн хэмжээнээс хэд дахин илүү бохирдсоныг хялбархан гэрчилж буй. Өнөөдрийн сэдэв бол хөрсний бохирдол.
Нийслэлийн 76 цэгээс хөрсний дээж авч шинжлэхэд дунджаар 88 хувьд нь нян, хөгц мөөгөнцөр илэрсэн бол гэр хороолол орчмоос авсан дээжний 93 хувь нь мөн нян, хөгц, мөөгөнцөртэй байв.

"Жорлон" Үндэсний чуулган-2023

Хүний үйл ажиллагааны улмаас төрөл бүрийн ахуйн болон үйлдвэрийн хаягдал, химийн бодис зэрэг байгалийн бус бохирдол хөрсөнд шингэж, хүн амьтан, ургамлын төрөл зүйлс, хүрээлэн буй орчинд сөрөг нөлөө үзүүлж, хуримтлагдах үзэгдлийг хөрсний бохирдол гэдэг.
Сүүлийн 100 жилийн дотор хотжилт эрс нэмэгдэж, Улаанбаатар хот хурдацтай нягтарч буйтай холбоотойгоор утаа, хөрсний бохирдол зэрэг орчны асуудлууд эрс ихсэж, улмаар энэ бүсэд амьдарч буй хүн ам эрүүл мэндээрээ ноцтой хохирох болсон. Төлөвлөлт, төвлөрлийн олон асуудлаас үүдэн байгалийн хүчин зүйлс хөрсний бохирдолд улам хүчтэй нөлөөлж, хими, биологийн шинж чанарыг алдагдуулах болсны наад захын жишээ нь, борооны үер, шар усны үер, уур амьсгалын өөрчлөлт, үхсэн амьтдын сэг зэм зэргээс үүдэн гарч буй.
"
Нийслэлийн эрүүл мэндийн газар
"-аас жил бүрийн тав болон аравдугаар сард нийслэлийн идэвхтэй суурьшлын бүсэд хамаарах эдэлбэр газрын хөрсний тогтоосон 50 гаруй цэгээс дээж авч, шинжилгээ хийлгэж, бохирдлын түвшинг судалдаг. Хөрсний бохирдлыг хэмжихэд цөөнгүй үзүүлэлтээр хэмждэг ба нийслэлийн хөрснөөс хром, хар тугалга, никель, эмгэг төрөгч бактер, мөөгөнцрөөс гадна халдварт шар, урвах тахал зэргийг үүсгэгч E.Coli, салмонел зэрэг бодисууд зөвшөөрөгдсөн хэмжээнээс их байгааг онцолжээ.
Ийн бохирдсон хөрсөнд цусан суулга үүсгэгч нян 25-100, балнад буюу гэдэсний хижгийн нян 100-400, саажилтын вирус 100-150 хоног хадгалагддаг байна. Энэ нь хачиг, нохой бөөс, бясаа, шумуул, ялаа зэрэг халдвар дамжуулагч шавж үржих таатай орчныг үүсгэхээс гадна эвгүй үнэр бүхий хорт хий ялгаруулж цаашлаад тухайн хэсгийн агаарыг бохирдуулдаг.
Иймд судлаачид хотын хөрсний бохирдлын шалтгааныг тодорхойлохдоо:

Гэр хорооллын жорлон
Ил задгай бие засах
Үхсэн амьтны сэгийг ил хаях
Автомашины задгай угаалга, бензин тосны хаягдал
Хог хаягдлыг гуу жалганд ил задгай хаях
Үерийн ус далангаас хэт халих, байгалийн бусад аюулт үзэгдэл
Эмнэлгийн аюултай хор хэрэгсэл буруу хаях
Уур амьсгалын өөрчлөлт
ХАА-н үйл ажиллагаатай холбоотой бохирдлууд (пестицид, бордоо, бусад химийн бодис)
Аж үйлдвэрүүдийн хаягдал, үйл ажиллагаандаа хэрэглэдэг химийн бодис, хүнд металууд гэжээ.


Дээр дурдсанчлан Улаанбаатар хотын хөрсний бохирдлын голлох шалтгаан нь нүхэн жорлон болж буй. Судалгаагаар долоон дүүргийн хэмжээнд
173,463 өрхийн 133,194 нүхэн жорлон
тоологдсон бол Байгаль орчны яамнаас гаргасан тооцоогоор нийслэлийн гэр хорооллын бүсэд 210 мянган өрх амьдардаг гэсэн ба энэ тоогоор бол 350 мянган нүхэн жорлон байгаа (булж орхисон болон одоо ашиглагдаж байгаа) гэсэн үг юм.
Харамсалтай нь, өнөөг хүртэл гэр хорооллын болон хөдөө орон нутгийн цэвэр, бохирын асуудлыг шийдэх манай орны уур амьсгал, аж ахуйд тохирсон, санхүү болон хэрэглээний онцлогт нийцэн, нийтээр хүлээн зөвшөөрсөн шийдэл дутагдалтай хэвээр байна. Хүн энэ мэт хүнд метал, химийн бодисоор бохирдсон хөрстэй орчинд удаан хугацаанд амьдарснаар бохирдол шавж, агаар, усаар дамжин улмаар хорт хавдар, астма, бронхит, уушигны архаг бөглөрөлт өвчин (COPD) зэрэг амьсгалын замын бусад эмгэг, толгой өвдөх, ой санамж муудах, хүүхдийн хувьд хөгжлийн хоцрогдолтой болох, ургийн гажиг, үргүйдэл үүсэх зэрэг эрүүл мэндийн богино болон урт хугацааны асуудалтай болох онцгой эрсдэлтэй.
Тийм ч учраас мэргэжлийн эрүүл мэндийн байгууллагуудаас хөрсний бохирдлыг бууруулах зорилгоор дараах зөвлөмжийг гаргасан байдаг:

Угаадас, бохир ус, бохирдлоо ил задгай асгахгүй байх
Нүхэн жорлонгийн технологиос татгалзах, зайлшгүй тохиолдолд стандартын (доторлогоотой) нүхэн жорлонтой байх, ариутгалын компаниар тогтмол ариутгал хийлгэх
Хогоо ил задгай хаяхгүй байх, ил задгай шатаахгүй байх, ахуйн хаягдлыг ангилж хаях
Автомашинаа ил задгай угаахгүй, ус зайлуулах шугамтай зориулалтын угаалгын газраар үйлчлүүлэх
Ундны усаа баталгаатай газраас авах, усаа буцалгаж хэрэглэх, гэрийн нөхцөлд усыг зөөвөрлөх, зөв хадгалахад онцгой анхаарах
Хүүхдээ гадаа тоглуулахдаа ариун цэврийг сайн сахиулах, хоол идэхийн өмнө, бие зассаны дараа гараа тогтмол угааж хэвших
Гэр хороололд амьдардаг айл өрхүүд гэртээ орохдоо бие засах газар орсон гутлаа тайлж, улыг нь тогтмол цэвэрлэж дадах
Гараа тогтмол, сайтар савандаж угаах
Гудамж талбайд нус, цэр, шүлс, тамхины иш хаяхгүй байх


Засгийн газрын зүгээс 2017 онд "
Агаар, орчны бохирдлыг бууруулах үндэсний хөтөлбөр
"-ийг баталж, улмаар "Орчны бохирдлыг бууруулах үндэсний хороо"-г байгуулж байсан юм. Дээрх хөтөлбөр болоод хорооны хувьд агаарын бохирдлын асуудлыг гол болгодог. Харин хөрсний бохирдлын тал дээр дээрх хөтөлбөрт "агаар, ус, хөрсний бохирдлыг бууруулах, нөхөн сэргээх чиглэлээр албан тушаалтан, иргэн, аж ахуйн нэгж, байгууллагын хүлээх үүрэг, хариуцлагыг тодорхой болгож, байгаль орчны хууль тогтоомжийг чанд мөрдөж ажиллах" хэмээх заалтыг оруулж өгсөн байдаг ажээ.
Харин одоо энэ чиглэлд шийдэл боловсруулж, түүнийгээ тасралтгүй хөгжүүлж яваа "баатрууд"-ыг, хийж буй үйл хэргийнх нь хамтаар танилцуулъя.

Монголд үйлдвэрлэсэн жорлон
Монгол Коосен сургуулийн технологи нэвтрүүлэх төвд ажилладаг байхдаа Япон улсын Хоккайдо хотруу ажлаар явахаар болов. Энэ хугацаандаа ЖАЙКА-ийн Зүүн Өмнөд Азийн орнуудад хийсэн хөгжилтэй болон хөгжиж буй улсуудын ялгааг олон талт шалгуураар үнэлж, харьцуулсан судалгааны нэгтгэлтэй танилцах боломж олдов оо. Мэдээж хэрэг, тэдгээр улсуудын ДНБ-ийн хэмжээ харилцан адилгүй байсан ч хамгийн том ялгаа нь тэр биш, харин цэвэр, бохироо шийдсэн байдал буюу 00-ийн систем дээр л хол зөрүүтэй байсан нь анхаарал татсан. Тэр дотор боловсролын түвшин, төрөлт, бичиг үсэг тайлагдсан байдал гээд олон шалгуур байгаа шүү дээ.
Гэтэл хүн амд ногдох чанар, стандартын шаардлага хангасан орчин үеийн цэвэр, бохирын системийн хүртээмж дээр л үлэмж их зөрүү гарч ирсэн байлаа. Ухаандаа хөгжилтэй орон бол энэ асуудлаа шийдэх шийдэлтэй, түүнийг нь худалдан авах, ойлгож үнэлэх зах зээлтэй, үүнд анхаардаг нийгэмтэй байсан бол хөгжиж буй оронд энэ талаар ойлголтгүй, хүн амын ойлголт хэрэглээ нь төлөвшөөгүй, тусламж дэмжлэгээр хийгээд өглөө гэхэд цааш нь арчлаад явах дадал тогтоогүй байдаг гэсэн үг. Эндээс хөгжил гэдэг нь барилга байшин биш харин ахуй иргэншлийн суурь асуудлаа бүрэн шийдсэн эсэхэд л байдгийг ойлгосон.
Халилтай хэлбэл эх орончийн сэтгэлээр л энэ салбарт орчихсон гэх үү дээ. Үүнээс хойш 6-7 жилийн судалгаандаа үндэслэн, цөөнгүй туршилт хийсний эцэст одоогийн “Морь харъя”, “Баавгай алъя” эко, хуурай жорлонгоо зохион бүтээсэн. Миний хувьд шууд импортын бүтээгдэхүүн аваад хэрэглэхээс илүүтэй аливаа зүйлийг яаж хийх арга барилд суралцаж, түүнийг хийх судалгаа, мэдлэгээ эх орондоо авч үлдэх ёстой, түүндээ үндэслээд газар нутаг, соёлын онцлогтоо таарсан бүтээгдэхүүнүүдийг тасралтгүй хөгжүүлдэг, хэрэглэдэг болох ёстой гэж үздэг. Тэр ч утгаараа эхнээс нь өөрсдөө л хийнэ гэж үзсэн.
Архангай аймгийн 100 жилийн ойн "АРА" арга хэмжээ, “Нүүдэлчдийн фестиваль” зэрэг томоохон арга хэмжээнүүдэд өргөтгөсөн хүчин чадлаар ажилласан. Энэ үеэр ирсэн олны талархал, эерэг сэтгэгдлүүд хийж байгаа ажлын маань дүн юм болов уу хэмээн бодож байгаа. Бид энэ ажлыг ашиг олохоос илүүтэй жорлонгийн талаарх олон нийтийн ойлголтыг нэмэгдүүлж, хэдэн зуун жил шийдэлгүй явж ирсэн асуудалд хариулт болж, нийгэмд бодит нөлөөлөл үүсгэх зорилгоор хийдэг. Цаг үе бүрээсээ хамаарч ажил дээрх сорилт бэрхшээл өөрчлөгддөг л дөө. Одоо бол хэрэглэгчдийн бодлыг өөрчлөх, зөв хэрэглээ, эерэг дадалд уриалах нь бүтээгдэхүүн хийхээсээ илүү том ажил болоод байна.

Эко 00-ийн тухай: Тус хуурай 00 нь биеэс ялгарсан өтгөн, шингэнийг ялган тусгаарлаж, өтгөнийг байгалийн түүхий эд буюу хүнсний исгэгч, модны үртэс зэргийг ашиглан богино хугацаанд хөрсөнд тавьж болохуйц хэмжээнд задалдаг. Ингэснээр 00 үнэргүй, бөгөөд ус зарцуулалт маш багатай болдог байна.
цэвэршүүлсэн хаягдал усны хэрэглээг нэмэгдүүлэх нь
Манай улс шиг гүний ус ихээр хэрэглэдэг улс оронд ус амин эрдэнэ л гэсэн үг. Иймд усаа дахин шүүж хэрэглэх шаардлага тэр хэмжээгээр их. Манай орны хувьд "MNS 4943: 2015" стандартын шаардлага хангасан усыг хүрээлэн буй орчинд нийлүүлэхийг зөвшөөрдөг. Үүнээс илүү бохирдолтой бол Ус сувгаас зөвшөөрөл авч, ус бохирдуулсны төлбөрөө төлөөд, төв цэвэрлэх байгууламжид нийлүүлэх сонголт бий. Харин бие даан асуудлаа шийдье, байгаль орчиндоо илүү ээлтэй ажиллая гэвэл хаягдал усыг биологийн болон мембран шүүлтүүрийн аргаар цэвэршүүлдэг. Ялангуяа үйлдвэрлэл, үйлчилгээндээ цэвэр ус ихээр ашигладаг авто угаалгын газар, хүнсний үйлдвэр гэх мэт ААН-үүд мембран шүүлтүүртэй байх нь зүй.
Энэ тохиолдолд өөр нэг гарц нь цэвэршүүлсэн хаягдал усны үйлдвэр болдог. “MCS-Coca Cola” компанийн хувьд хаягдал ус цэвэршүүлэх үйлдвэрээ 2010 онд ашиглалтад оруулж байснаас хойш хэдийн 14 жил өнгөрчээ. Зургаан шатлалаар усаа цэвэршүүлдэг 24 цагийн үйл ажиллагаатай энэ үйлдвэр маань хоногт 2000 тн усыг боловсруулах хүчин чадалтай. Цэвэршүүлсэн хаягдал усны үйлдвэр байгуулах нь эдийн засгийн хувьд үр өгөөжтэй сонголт биш байж болох ч гүний усны нөөцийг хамгаалах, орчны бохирдлыг бууруулах гээд агуулга болоод нийгмийн хариуцлагын хувьд хэмжээлшгүй өгөөжтэй сонголт юм. Бид 2023 онд л гэхэд 180 мянган м.куб усыг цэвэршүүлж, 16 мянган м.кубыг нь буюу есөн хувийг нь л зүлэг ногоо усалгаа, машин угаалгадаа хэрэглээд үлдсэн 90 гаруй хувийг төв цэвэрлэх байгууламжид нийлүүлэн ажилласан байна.

Бичил хуванцрын бохирдлыг хэмжих нь
Нэг үеэ бодвол бид хөрсөнд задардаг болон маш удаан задардаг ахуйн хортой хог хаягдлын талаар ойлголт мэдлэгтэй болжээ. Тэр дундаас ил хаягдсан хуванцар хог хаягдлын задралаас үүсэх химийн бодис агуулсан жижиг хэсгүүд буюу бичил хуванцар нь зөвхөн хөрс, ус, хүрээлэн буй орчин гэлтгүй газар тариалан, хүнс тэжээлийн хэлхээгээр дамжин, хүний эрүүл мэндэд ноцтой нөлөөг үзүүлж байгаа нь сүүлийн үеийн
судалгаануудаар тодорхой нотлогдож
эхэлж байна. Харамсалтай нь, манай улсад хүний биед нэвчсэн бичил хуванцрыг тодорхойлох нь бүү хэл хүрээлэн буй орчинд тархаж байгаа бичил хуванцрыг ч тодорхойлох судалгаанууд хийгддэггүй. Үүний үндсэн нэг шалтгаан нь, бичил хуванцрыг хэмжиж чадахгүй, хэмжих шалгуур үзүүлэлтгүй байгаад оршиж буй. Манай улс бодит байдлаа үнэлэх, сөрөг арга хэмжээ авах гэх мэт дараагийн шатны ажлуудыг зөв тодорхойлж, хийж чадахгүй байгаа нь ийм учиртай.
Хуванцрын хэрэглээнээс татгалзах сонголтгүй болох хүртлээ эрчийг авсан энэ цагийн хэрэглээг таслан зогсоох боломж нэгэнт байхгүйгээс хойш, бидэнд онц шаардлагагүй тохиолдолд хуванцрын хэрэглээнээс татгалзах, зохистой хэрэглэх, хор хөнөөл багатай аргаар дахин боловсруулж эргэлтэд оруулан, хүрээлэн буй орчин, хүнс тэжээлийн хэлхээнд хяналтгүй тархахаас боломжоороо сэргийлэх сонголт л үлдэж байна. Улаанбаатар хотын хувьд гэвэл хог хаягдлаа гурван хогийн цэгрүүгээ шууд хаядаг ба тэдний нэг нь л олон улсын стандартыг хангасан бүрэн инженерийн шийдэл, хяналттай. 2018 онд БНХАУ импортоор хог хаягдал оруулахыг хориглосон цагаас хойш хуванцар болон бусад дахин боловсруулах боломжтой хог хаягдлаа бид дотооддоо шийдэх үүрэгтэй болсон юм.
"Каритас Чех Репаблик" ТББ нь "Экосум", "Тогтвортой хөгжлийн гүүр", "Байгаль орчин аюулгүй байдлын төв" зэрэг байгууллагуудтай хамтран “Монгол улс дахь хуванцар хог хаягдлын дахин боловсруулалтын тогтвортой байдлыг хангах" төслөөр дамжуулан нэг талдаа хэрэглэгчдэд хариуцлагатай хэрэглээг сурталчлах, нөгөө талдаа дахин боловсруулах салбарын хөгжилд дэмжлэг үзүүлэх замаар хүрээлэн буй орчинд тархах бохирдлыг бууруулахад хувь нэмэр оруулж байна. Эдгээрээс онцолбол "Хуванцар хог хаягдлыг дахин боловсруулах, сэргээн ашиглах ерөнхий заавар" стандартыг боловсруулж батлуулсан ба хүрээлэн буй орчинд тархаж буй хуванцрыг тодорхойлоход суурь болох "
Хуванцар - Байгаль орчны асуудал - Мэдлэг, арга зүйн байдал стандарт
"-ыг батлуулах, мөн хуванцар дахивар тээвэрлүүлэх гар утасны аппликейшн хөгжүүлэхээр ажиллаж байна.

нүхэн жорлонгийн бохирдлыг бууруулах нь
Бид нүхэн жорлонг буруу, муу шийдэл гэдгийг нь хэдийн ойлгох болсон. Гэвч санхүү, хэрэглээ, цаг хугацааны хувьд энэ арга шалгарсан шийдэл хэвээр байгаа болохоор л өөрчлөгдөхөд багагүй хугацаа орсоор байгааг ойлгоход хэцүү биш. Өөрөөр хэлбэл энэ салбарт нийтээр хүлээн зөвшөөрсөн, хялбар шийдэл гарч ирэх хүртэл хөрсний бохирдлыг боломжит хамгийн бага түвшинд байлгахуйц, байгальд ээлтэй бүтээгдэхүүн заавал байх хэрэгтэйн нэг нь манай нүхэн жорлонгийн доторлогоо.
2003 онд аав маань “Бохирдлыг бохирдлоор шийднэ” уриатайгаар компаниа байгуулж байсан юм. Байгальд шингэдэггүй хаягдал гялгар уутыг дахин боловсруулж, нүхэн жорлонгийн доторлогоо хийх технологи маань шуудхандаа хөрсний бохирдлыг бууруулах зорилготой. Бага байхдаа ач холбогдлыг нь төдийлөн ойлгодоггүй байсан ч том болох тусмаа энэ ажлын үнэ цэнийг улам их мэдэрч, цаг нь ирэхэд компанийн удирдлагын албыг ихэд талархан хүлээж авсан. Ингээд 2016 онд хоёр ахтайгаа хамтран компаниа өргөжүүлж, хүчин чадлаа нэмж байв.
Гэр хороолол, зуслангийн айл өрхүүд жорлондоо доторлогоо хийхдээ 90-ээс их хувь нь бетон, эсвэл төмөр доторлогоо сонгодог. Хэрэглээ талаас нь аваад үзвэл бетон нь хөрсний нуралтаас хамгаалдаг ч ус хадгалах зориулалтгүйн дээр газрын тектоник хөдөлгөөнд гажиж, цаг хугацааны явцад битүүмжит байдлаа алдаж, бохирдлыг хөрсөнд алдсаар байдаг. Харин төмөр нь зэвэрч, цоордог сул талтай. Бидний үйлдвэрлэдэг доторлогоо нь гялгар уутыг дахин боловсруулж хийдэг, 2-2.5 см зузаантай, 10 тн хүртэлх багтаамжтай. Ингэснээр жилдээ нэг л удаа бохироо соруулдаг ба энэ үед лаг үлддэггүй, хөрсрүү шингэн алддаггүй буюу байгальд хоргүй уламжлалт нүхэн жорлонтой болох боломжийг бүрдүүлдэг. Эдэлгээний хувьд ч тун сайн бөгөөд эхний хэрэглэгчид маань анх авсан бүтээгдэхүүнээ одоог хүртэл хэрэглэсээр буй.
Уг ажлаараа бид 2000 гаруй нүхэн жорлонгийн бохирдол хөрсөнд шингэхээс хамгаалж, жилд 1000 тн гялгар уутыг дахин боловсруулж байна. Хэрэв хогоо ангилан ялгах соёл дэлгэрч, түүхий эдийн дутагдлаа шийдэж чадвал хүчин чадал маань ч дагаад өсөх боломжтой.

Жорлонгоо өөрчилье
"Жорлонгоо өөрчилье төсөл"-ийн гүйцэтгэгч Мини Шийдэл хоршооны ахлагч.
Асуудлаа нухацтай аваад үзвэл нүхэн жорлонг хүссэндээ бариад байдаг юм биш л дээ. Санхүү мөнгө, хэрэглээнд хялбар нутагших талаасаа түүнийг орлох, өрсөлдөхүйц өөр гарц шийдэл тийм ч хүртээмжтэй байдаггүйд л гол асуудал байдгийг зарим хүмүүс тэр бүр ойлгодоггүй юм шиг. “Жорлонгоо өөрчилье” төслийн хувьд нэрнээсээ эхлээд л гэр хорооллын нүхэн жорлон түүнээс үүдэлтэй орчны бохирдлын нөлөөг бууруулах, энэ бүхнийг олон нийтэд сурталчлан ойлгуулах, өөр гарц шийдэл хайх, олох, санал болгох зорилготой төсөл. Би ч бас яг л ийм асуудалтай байсан болохоор төслийн талаар мэдээлэл авмагцаа өөрөө хэрэглэгч нь болоод зогсохгүй, зорилго чиглэл нийлж байсан тул эргэлзэлгүй энэ хамт олны нэг хэсэг болж байв. Одоо "Жорлонгоо өөрчилье" төслийн гүйцэтгэгч Мини Шийдэл хоршооны ахлагчаар ажилладаг.
Төслийн хугацаанд бид санхүү, хэрэглээ, эдэлгээ талаас олон бүтээгдэхүүн туршиж, танилцсаны эцэст Финланд улсын "Биолан" хуурай 00-ийг сонгосон. Өрхийн хэрэглээнд хангалттай тохирдог, хэрэглээний зардал багатай, ариун цэврийн шаардлагад нийцдэг тул хэрэглээд даруй зургаан жил болох гэж байна. Энэ чиглэлд сүүлийн хэдэн жил тасралтгүй ажиллаж, үр дүнг өөрийн биеэр мэдэрч буй хүний хувьд бид эхлээд хуурай жорлонгийн худалдан авалтыг нэмэгдүүлэхэд биш, харин нүхэн жорлонгийн хор хөнөөлийг ойлгуулж, дараа нь байгальд ээлтэй хуурай жорлонгийн хэрэглээг хүлээн зөвшөөрч, энэ соёлд сурах ёстойг ойлгосон. Хамгийн гол нь сэтгэлгээ, хүлээж авах өнцөг, болгоё гэсэн зүтгэл л юм билээ. Гол нь хүмүүс нэг бариад л орхидог нүхэн жорлонгийн хэрэглээндээ нэгэнт дасчихсан л даа. Угтаа бол одоо хаана ч тийм юм байхгүй шүү дээ, ойлгоход тийм хэцүү биш. Байрны айл ч 00-оо долоо хоног бүр угааж тордож хэрэглэдэгтэй адил боловсон 00 л бол тогтмол арчилгаа шаардана. Нүхэн жорлон шиг нэг бариад л тэр чигээр нь хаячихдаг тийм шийдэл байхгүй гэхээр хойш суучихдаг нь манайхны гол асуудал.

Бүх нийтийн боловсролыг дээшлүүлэх нь
Уг нь би эдийн засаг, худалдан авалтын шинжээч мэргэжилтэй, салбартаа 15 жил ажилласан мэргэжилтэн. Гэсэн ч НҮБ Тогтвортой хөгжлийн 17 зорилтыг баталснаас хойш байгаль орчны чиглэлд ажиллах ёстойгоо эрхгүй ойлгон, 2015 оноос энэ агуулгуудыг хүмүүст хүргэе, нийтийн анхаарлыг энэ зүгт хандуулъя, үүний төлөө чадах зүйлсээ хийе гэж шийдэн, ажиллаж эхэлсэн. Улмаар 2018 онд "Zero Waste Mongolia"-тай нэгдэн, 2020 оноос Европын холбооны "Хуванцрын дахин боловсруулалтын тогтвортой байдлыг хангах төсөл" дээр "Каритас Чех Репаблик" байгууллагатай хамтран ажиллаж байна.
Мөн НҮБ-ын "Биологийн олон янз байдлыг хамгаалах хөтөлбөр"-т хамрагдаж байгаль орчин, хүрээлэн буй орчны бохирдлыг бууруулах чиглэлд сургалт төслүүдийг тасралтгүй хэрэгжүүлж буй.
Мөн хог хаягдлын ангилан ялгалтыг сурталчилж, дахин хэрэглээнд уриалан, хог гэж бодсон болгон хог байдаггүйг харуулах зорилготой "Хогны хувьсгал экспо" арга хэмжээ болон, өөрт хэрэггүй зүйлээ хэрэгтэй зүйлээрээ сольж авах боломж бүхий "Хөршийн холбоо" зэрэг аянуудыг үргэжлүүлсээр явна. Хүний хөл хүрээгүй, хамгийн ариун дагшнаараа "гэсэн" газарт ч бичил хуванцар тархаж, нэг нь нөгөөгөөсөө салшгүй хамааралтай чагтан хөгжлийн замаар хурдлан урагшилж буй өнөөгийн чөлөөт эдийн засагтай дэлхийд бохирдлын эсрэг авах хамгийн том хийгээд үр дүнтэй арга зам нь бүх нийтийн боловсрол гэх итгэлээр ажлаа эрч хүчтэй хийдэг.

Нийслэлчүүд бид сүүлийн жилүүдэд хөрсний бохирдлын асуудлыг эрчтэй ярих болсон. Үнэхээр ч улирлын чанартай ханиад томуу, тахал, үер, гол нуурын уснаас илэрч буй гэдэсний савханцар, ундны усны чанаргүй байдал, амьтны аймгийн хоргодол, тоос шороо зэрэг суурин иргэншилд аюул занал болох олон асуудал хөрсний бохирдлоос шалтгаалж буй. Улаан VS Баатар буландаа бид асуудлыг сөрөг талаас нь харж, үүнтэй эвлэрч хойш суухаас илүүтэй хүн нэг бүрийн оролцоог чухалчилж, шийдлийг өөрсдөөсөө эхлэх нь чухал болохыг харуулахыг, уриалахыг хичээж байгаа нь энэ билээ. Тиймдээ ч дотоодод хийж хэрэгжүүлж буй үйл ажиллагаануудаас онцлох зургааг түүвэрлэн хуваалцлаа. Үүний цаана олон хүн тус тусын арга замаар нийтийн асуудлын эсрэг ажиллаж байгааг дурдууштай.

Улаанбаатарын тод улаанаар тэмдэглэхүйц асуудалтай тэмцэж буй баатруудын түүхийг өгүүлэх УЛААН vs БААТАР цувралын дэд дугаарт тавтай морил! Уг нийтлэлийн утга учир нь асуудлыг бус шийдлийг онцлоход оршино.    Нийслэл хотын хөрсний 88 хувь бохирдсон гэх судалгаа бий. Зөвхөн ноднин болон энэ жилд хийгдсэн судалгааны дүгнэлтүүд л нийслэлийн хөрс, гол цөөрмийн ус гээд гадаргын бүх л хэсэг хэвийн хэмжээнээс хэд дахин илүү бохирдсоныг хялбархан гэрчилж буй. Өнөөдрийн сэдэв бол хөрсний бохирдол.
> Нийслэлийн 76 цэгээс хөрсний дээж авч шинжлэхэд дунджаар 88 хувьд нь нян, хөгц мөөгөнцөр илэрсэн бол гэр хороолол орчмоос авсан дээжний 93 хувь нь мөн нян, хөгц, мөөгөнцөртэй байв.
>
> "Жорлон" Үндэсний чуулган-2023
Хүний үйл ажиллагааны улмаас төрөл бүрийн ахуйн болон үйлдвэрийн хаягдал, химийн бодис зэрэг байгалийн бус бохирдол хөрсөнд шингэж, хүн амьтан, ургамлын төрөл зүйлс, хүрээлэн буй орчинд сөрөг нөлөө үзүүлж, хуримтлагдах үзэгдлийг хөрсний бохирдол гэдэг.
Сүүлийн 100 жилийн дотор хотжилт эрс нэмэгдэж, Улаанбаатар хот хурдацтай нягтарч буйтай холбоотойгоор утаа, хөрсний бохирдол зэрэг орчны асуудлууд эрс ихсэж, улмаар энэ бүсэд амьдарч буй хүн ам эрүүл мэндээрээ ноцтой хохирох болсон. Төлөвлөлт, төвлөрлийн олон асуудлаас үүдэн байгалийн хүчин зүйлс хөрсний бохирдолд улам хүчтэй нөлөөлж, хими, биологийн шинж чанарыг алдагдуулах болсны наад захын жишээ нь, борооны үер, шар усны үер, уур амьсгалын өөрчлөлт, үхсэн амьтдын сэг зэм зэргээс үүдэн гарч буй.
"Нийслэлийн эрүүл мэндийн газар"-аас жил бүрийн тав болон аравдугаар сард нийслэлийн идэвхтэй суурьшлын бүсэд хамаарах эдэлбэр газрын хөрсний тогтоосон 50 гаруй цэгээс дээж авч, шинжилгээ хийлгэж, бохирдлын түвшинг судалдаг. Хөрсний бохирдлыг хэмжихэд цөөнгүй үзүүлэлтээр хэмждэг ба нийслэлийн хөрснөөс хром, хар тугалга, никель, эмгэг төрөгч бактер, мөөгөнцрөөс гадна халдварт шар, урвах тахал зэргийг үүсгэгч E.Coli, салмонел зэрэг бодисууд зөвшөөрөгдсөн хэмжээнээс их байгааг онцолжээ.
Ийн бохирдсон хөрсөнд цусан суулга үүсгэгч нян 25-100, балнад буюу гэдэсний хижгийн нян 100-400, саажилтын вирус 100-150 хоног хадгалагддаг байна. Энэ нь хачиг, нохой бөөс, бясаа, шумуул, ялаа зэрэг халдвар дамжуулагч шавж үржих таатай орчныг үүсгэхээс гадна эвгүй үнэр бүхий хорт хий ялгаруулж цаашлаад тухайн хэсгийн агаарыг бохирдуулдаг.
Иймд судлаачид хотын хөрсний бохирдлын шалтгааныг тодорхойлохдоо:
* Гэр хорооллын жорлон
* Ил задгай бие засах
* Үхсэн амьтны сэгийг ил хаях
* Автомашины задгай угаалга, бензин тосны хаягдал
* Хог хаягдлыг гуу жалганд ил задгай хаях
* Үерийн ус далангаас хэт халих, байгалийн бусад аюулт үзэгдэл
* Эмнэлгийн аюултай хор хэрэгсэл буруу хаях
* Уур амьсгалын өөрчлөлт
* ХАА-н үйл ажиллагаатай холбоотой бохирдлууд (пестицид, бордоо, бусад химийн бодис)
* Аж үйлдвэрүүдийн хаягдал, үйл ажиллагаандаа хэрэглэдэг химийн бодис, хүнд металууд гэжээ.
Дээр дурдсанчлан Улаанбаатар хотын хөрсний бохирдлын голлох шалтгаан нь нүхэн жорлон болж буй. Судалгаагаар долоон дүүргийн хэмжээнд 173,463 өрхийн 133,194 нүхэн жорлон тоологдсон бол Байгаль орчны яамнаас гаргасан тооцоогоор нийслэлийн гэр хорооллын бүсэд 210 мянган өрх амьдардаг гэсэн ба энэ тоогоор бол 350 мянган нүхэн жорлон байгаа (булж орхисон болон одоо ашиглагдаж байгаа) гэсэн үг юм.
Харамсалтай нь, өнөөг хүртэл гэр хорооллын болон хөдөө орон нутгийн цэвэр, бохирын асуудлыг шийдэх манай орны уур амьсгал, аж ахуйд тохирсон, санхүү болон хэрэглээний онцлогт нийцэн, нийтээр хүлээн зөвшөөрсөн шийдэл дутагдалтай хэвээр байна. Хүн энэ мэт хүнд метал, химийн бодисоор бохирдсон хөрстэй орчинд удаан хугацаанд амьдарснаар бохирдол шавж, агаар, усаар дамжин улмаар хорт хавдар, астма, бронхит, уушигны архаг бөглөрөлт өвчин (COPD) зэрэг амьсгалын замын бусад эмгэг, толгой өвдөх, ой санамж муудах, хүүхдийн хувьд хөгжлийн хоцрогдолтой болох, ургийн гажиг, үргүйдэл үүсэх зэрэг эрүүл мэндийн богино болон урт хугацааны асуудалтай болох онцгой эрсдэлтэй.
Тийм ч учраас мэргэжлийн эрүүл мэндийн байгууллагуудаас хөрсний бохирдлыг бууруулах зорилгоор дараах зөвлөмжийг гаргасан байдаг:
* Угаадас, бохир ус, бохирдлоо ил задгай асгахгүй байх
* Нүхэн жорлонгийн технологиос татгалзах, зайлшгүй тохиолдолд стандартын (доторлогоотой) нүхэн жорлонтой байх, ариутгалын компаниар тогтмол ариутгал хийлгэх
* Хогоо ил задгай хаяхгүй байх, ил задгай шатаахгүй байх, ахуйн хаягдлыг ангилж хаях
* Автомашинаа ил задгай угаахгүй, ус зайлуулах шугамтай зориулалтын угаалгын газраар үйлчлүүлэх
* Ундны усаа баталгаатай газраас авах, усаа буцалгаж хэрэглэх, гэрийн нөхцөлд усыг зөөвөрлөх, зөв хадгалахад онцгой анхаарах
* Хүүхдээ гадаа тоглуулахдаа ариун цэврийг сайн сахиулах, хоол идэхийн өмнө, бие зассаны дараа гараа тогтмол угааж хэвших
* Гэр хороололд амьдардаг айл өрхүүд гэртээ орохдоо бие засах газар орсон гутлаа тайлж, улыг нь тогтмол цэвэрлэж дадах
* Гараа тогтмол, сайтар савандаж угаах
* Гудамж талбайд нус, цэр, шүлс, тамхины иш хаяхгүй байх
Засгийн газрын зүгээс 2017 онд "Агаар, орчны бохирдлыг бууруулах үндэсний хөтөлбөр"-ийг баталж, улмаар "Орчны бохирдлыг бууруулах үндэсний хороо"-г байгуулж байсан юм. Дээрх хөтөлбөр болоод хорооны хувьд агаарын бохирдлын асуудлыг гол болгодог. Харин хөрсний бохирдлын тал дээр дээрх хөтөлбөрт "агаар, ус, хөрсний бохирдлыг бууруулах, нөхөн сэргээх чиглэлээр албан тушаалтан, иргэн, аж ахуйн нэгж, байгууллагын хүлээх үүрэг, хариуцлагыг тодорхой болгож, байгаль орчны хууль тогтоомжийг чанд мөрдөж ажиллах" хэмээх заалтыг оруулж өгсөн байдаг ажээ.
Харин одоо энэ чиглэлд шийдэл боловсруулж, түүнийгээ тасралтгүй хөгжүүлж яваа "баатрууд"-ыг, хийж буй үйл хэргийнх нь хамтаар танилцуулъя.
### Монголд үйлдвэрлэсэн жорлон
Монгол Коосен сургуулийн технологи нэвтрүүлэх төвд ажилладаг байхдаа Япон улсын Хоккайдо хотруу ажлаар явахаар болов. Энэ хугацаандаа ЖАЙКА-ийн Зүүн Өмнөд Азийн орнуудад хийсэн хөгжилтэй болон хөгжиж буй улсуудын ялгааг олон талт шалгуураар үнэлж, харьцуулсан судалгааны нэгтгэлтэй танилцах боломж олдов оо. Мэдээж хэрэг, тэдгээр улсуудын ДНБ-ийн хэмжээ харилцан адилгүй байсан ч хамгийн том ялгаа нь тэр биш, харин цэвэр, бохироо шийдсэн байдал буюу 00-ийн систем дээр л хол зөрүүтэй байсан нь анхаарал татсан. Тэр дотор боловсролын түвшин, төрөлт, бичиг үсэг тайлагдсан байдал гээд олон шалгуур байгаа шүү дээ.
Гэтэл хүн амд ногдох чанар, стандартын шаардлага хангасан орчин үеийн цэвэр, бохирын системийн хүртээмж дээр л үлэмж их зөрүү гарч ирсэн байлаа. Ухаандаа хөгжилтэй орон бол энэ асуудлаа шийдэх шийдэлтэй, түүнийг нь худалдан авах, ойлгож үнэлэх зах зээлтэй, үүнд анхаардаг нийгэмтэй байсан бол хөгжиж буй оронд энэ талаар ойлголтгүй, хүн амын ойлголт хэрэглээ нь төлөвшөөгүй, тусламж дэмжлэгээр хийгээд өглөө гэхэд цааш нь арчлаад явах дадал тогтоогүй байдаг гэсэн үг. Эндээс хөгжил гэдэг нь барилга байшин биш харин ахуй иргэншлийн суурь асуудлаа бүрэн шийдсэн эсэхэд л байдгийг ойлгосон.
Халилтай хэлбэл эх орончийн сэтгэлээр л энэ салбарт орчихсон гэх үү дээ. Үүнээс хойш 6-7 жилийн судалгаандаа үндэслэн, цөөнгүй туршилт хийсний эцэст одоогийн “Морь харъя”, “Баавгай алъя” эко, хуурай жорлонгоо зохион бүтээсэн. Миний хувьд шууд импортын бүтээгдэхүүн аваад хэрэглэхээс илүүтэй аливаа зүйлийг яаж хийх арга барилд суралцаж, түүнийг хийх судалгаа, мэдлэгээ эх орондоо авч үлдэх ёстой, түүндээ үндэслээд газар нутаг, соёлын онцлогтоо таарсан бүтээгдэхүүнүүдийг тасралтгүй хөгжүүлдэг, хэрэглэдэг болох ёстой гэж үздэг. Тэр ч утгаараа эхнээс нь өөрсдөө л хийнэ гэж үзсэн.
Архангай аймгийн 100 жилийн ойн "АРА" арга хэмжээ, “Нүүдэлчдийн фестиваль” зэрэг томоохон арга хэмжээнүүдэд өргөтгөсөн хүчин чадлаар ажилласан. Энэ үеэр ирсэн олны талархал, эерэг сэтгэгдлүүд хийж байгаа ажлын маань дүн юм болов уу хэмээн бодож байгаа. Бид энэ ажлыг ашиг олохоос илүүтэй жорлонгийн талаарх олон нийтийн ойлголтыг нэмэгдүүлж, хэдэн зуун жил шийдэлгүй явж ирсэн асуудалд хариулт болж, нийгэмд бодит нөлөөлөл үүсгэх зорилгоор хийдэг. Цаг үе бүрээсээ хамаарч ажил дээрх сорилт бэрхшээл өөрчлөгддөг л дөө. Одоо бол хэрэглэгчдийн бодлыг өөрчлөх, зөв хэрэглээ, эерэг дадалд уриалах нь бүтээгдэхүүн хийхээсээ илүү том ажил болоод байна.
Эко 00-ийн тухай: Тус хуурай 00 нь биеэс ялгарсан өтгөн, шингэнийг ялган тусгаарлаж, өтгөнийг байгалийн түүхий эд буюу хүнсний исгэгч, модны үртэс зэргийг ашиглан богино хугацаанд хөрсөнд тавьж болохуйц хэмжээнд задалдаг. Ингэснээр 00 үнэргүй, бөгөөд ус зарцуулалт маш багатай болдог байна.
### цэвэршүүлсэн хаягдал усны хэрэглээг нэмэгдүүлэх нь
Манай улс шиг гүний ус ихээр хэрэглэдэг улс оронд ус амин эрдэнэ л гэсэн үг. Иймд усаа дахин шүүж хэрэглэх шаардлага тэр хэмжээгээр их. Манай орны хувьд "MNS 4943: 2015" стандартын шаардлага хангасан усыг хүрээлэн буй орчинд нийлүүлэхийг зөвшөөрдөг. Үүнээс илүү бохирдолтой бол Ус сувгаас зөвшөөрөл авч, ус бохирдуулсны төлбөрөө төлөөд, төв цэвэрлэх байгууламжид нийлүүлэх сонголт бий. Харин бие даан асуудлаа шийдье, байгаль орчиндоо илүү ээлтэй ажиллая гэвэл хаягдал усыг биологийн болон мембран шүүлтүүрийн аргаар цэвэршүүлдэг. Ялангуяа үйлдвэрлэл, үйлчилгээндээ цэвэр ус ихээр ашигладаг авто угаалгын газар, хүнсний үйлдвэр гэх мэт ААН-үүд мембран шүүлтүүртэй байх нь зүй.
Энэ тохиолдолд өөр нэг гарц нь цэвэршүүлсэн хаягдал усны үйлдвэр болдог. “MCS-Coca Cola” компанийн хувьд хаягдал ус цэвэршүүлэх үйлдвэрээ 2010 онд ашиглалтад оруулж байснаас хойш хэдийн 14 жил өнгөрчээ. Зургаан шатлалаар усаа цэвэршүүлдэг 24 цагийн үйл ажиллагаатай энэ үйлдвэр маань хоногт 2000 тн усыг боловсруулах хүчин чадалтай. Цэвэршүүлсэн хаягдал усны үйлдвэр байгуулах нь эдийн засгийн хувьд үр өгөөжтэй сонголт биш байж болох ч гүний усны нөөцийг хамгаалах, орчны бохирдлыг бууруулах гээд агуулга болоод нийгмийн хариуцлагын хувьд хэмжээлшгүй өгөөжтэй сонголт юм. Бид 2023 онд л гэхэд 180 мянган м.куб усыг цэвэршүүлж, 16 мянган м.кубыг нь буюу есөн хувийг нь л зүлэг ногоо усалгаа, машин угаалгадаа хэрэглээд үлдсэн 90 гаруй хувийг төв цэвэрлэх байгууламжид нийлүүлэн ажилласан байна.
### Бичил хуванцрын бохирдлыг хэмжих нь
Нэг үеэ бодвол бид хөрсөнд задардаг болон маш удаан задардаг ахуйн хортой хог хаягдлын талаар ойлголт мэдлэгтэй болжээ. Тэр дундаас ил хаягдсан хуванцар хог хаягдлын задралаас үүсэх химийн бодис агуулсан жижиг хэсгүүд буюу бичил хуванцар нь зөвхөн хөрс, ус, хүрээлэн буй орчин гэлтгүй газар тариалан, хүнс тэжээлийн хэлхээгээр дамжин, хүний эрүүл мэндэд ноцтой нөлөөг үзүүлж байгаа нь сүүлийн үеийн судалгаануудаар тодорхой нотлогдож эхэлж байна. Харамсалтай нь, манай улсад хүний биед нэвчсэн бичил хуванцрыг тодорхойлох нь бүү хэл хүрээлэн буй орчинд тархаж байгаа бичил хуванцрыг ч тодорхойлох судалгаанууд хийгддэггүй. Үүний үндсэн нэг шалтгаан нь, бичил хуванцрыг хэмжиж чадахгүй, хэмжих шалгуур үзүүлэлтгүй байгаад оршиж буй. Манай улс бодит байдлаа үнэлэх, сөрөг арга хэмжээ авах гэх мэт дараагийн шатны ажлуудыг зөв тодорхойлж, хийж чадахгүй байгаа нь ийм учиртай.
Хуванцрын хэрэглээнээс татгалзах сонголтгүй болох хүртлээ эрчийг авсан энэ цагийн хэрэглээг таслан зогсоох боломж нэгэнт байхгүйгээс хойш, бидэнд онц шаардлагагүй тохиолдолд хуванцрын хэрэглээнээс татгалзах, зохистой хэрэглэх, хор хөнөөл багатай аргаар дахин боловсруулж эргэлтэд оруулан, хүрээлэн буй орчин, хүнс тэжээлийн хэлхээнд хяналтгүй тархахаас боломжоороо сэргийлэх сонголт л үлдэж байна. Улаанбаатар хотын хувьд гэвэл хог хаягдлаа гурван хогийн цэгрүүгээ шууд хаядаг ба тэдний нэг нь л олон улсын стандартыг хангасан бүрэн инженерийн шийдэл, хяналттай. 2018 онд БНХАУ импортоор хог хаягдал оруулахыг хориглосон цагаас хойш хуванцар болон бусад дахин боловсруулах боломжтой хог хаягдлаа бид дотооддоо шийдэх үүрэгтэй болсон юм.
"Каритас Чех Репаблик" ТББ нь "Экосум", "Тогтвортой хөгжлийн гүүр", "Байгаль орчин аюулгүй байдлын төв" зэрэг байгууллагуудтай хамтран “Монгол улс дахь хуванцар хог хаягдлын дахин боловсруулалтын тогтвортой байдлыг хангах" төслөөр дамжуулан нэг талдаа хэрэглэгчдэд хариуцлагатай хэрэглээг сурталчлах, нөгөө талдаа дахин боловсруулах салбарын хөгжилд дэмжлэг үзүүлэх замаар хүрээлэн буй орчинд тархах бохирдлыг бууруулахад хувь нэмэр оруулж байна. Эдгээрээс онцолбол "Хуванцар хог хаягдлыг дахин боловсруулах, сэргээн ашиглах ерөнхий заавар" стандартыг боловсруулж батлуулсан ба хүрээлэн буй орчинд тархаж буй хуванцрыг тодорхойлоход суурь болох "Хуванцар - Байгаль орчны асуудал - Мэдлэг, арга зүйн байдал стандарт"-ыг батлуулах, мөн хуванцар дахивар тээвэрлүүлэх гар утасны аппликейшн хөгжүүлэхээр ажиллаж байна.
### нүхэн жорлонгийн бохирдлыг бууруулах нь
Бид нүхэн жорлонг буруу, муу шийдэл гэдгийг нь хэдийн ойлгох болсон. Гэвч санхүү, хэрэглээ, цаг хугацааны хувьд энэ арга шалгарсан шийдэл хэвээр байгаа болохоор л өөрчлөгдөхөд багагүй хугацаа орсоор байгааг ойлгоход хэцүү биш. Өөрөөр хэлбэл энэ салбарт нийтээр хүлээн зөвшөөрсөн, хялбар шийдэл гарч ирэх хүртэл хөрсний бохирдлыг боломжит хамгийн бага түвшинд байлгахуйц, байгальд ээлтэй бүтээгдэхүүн заавал байх хэрэгтэйн нэг нь манай нүхэн жорлонгийн доторлогоо.
2003 онд аав маань “Бохирдлыг бохирдлоор шийднэ” уриатайгаар компаниа байгуулж байсан юм. Байгальд шингэдэггүй хаягдал гялгар уутыг дахин боловсруулж, нүхэн жорлонгийн доторлогоо хийх технологи маань шуудхандаа хөрсний бохирдлыг бууруулах зорилготой. Бага байхдаа ач холбогдлыг нь төдийлөн ойлгодоггүй байсан ч том болох тусмаа энэ ажлын үнэ цэнийг улам их мэдэрч, цаг нь ирэхэд компанийн удирдлагын албыг ихэд талархан хүлээж авсан. Ингээд 2016 онд хоёр ахтайгаа хамтран компаниа өргөжүүлж, хүчин чадлаа нэмж байв.
Гэр хороолол, зуслангийн айл өрхүүд жорлондоо доторлогоо хийхдээ 90-ээс их хувь нь бетон, эсвэл төмөр доторлогоо сонгодог. Хэрэглээ талаас нь аваад үзвэл бетон нь хөрсний нуралтаас хамгаалдаг ч ус хадгалах зориулалтгүйн дээр газрын тектоник хөдөлгөөнд гажиж, цаг хугацааны явцад битүүмжит байдлаа алдаж, бохирдлыг хөрсөнд алдсаар байдаг. Харин төмөр нь зэвэрч, цоордог сул талтай. Бидний үйлдвэрлэдэг доторлогоо нь гялгар уутыг дахин боловсруулж хийдэг, 2-2.5 см зузаантай, 10 тн хүртэлх багтаамжтай. Ингэснээр жилдээ нэг л удаа бохироо соруулдаг ба энэ үед лаг үлддэггүй, хөрсрүү шингэн алддаггүй буюу байгальд хоргүй уламжлалт нүхэн жорлонтой болох боломжийг бүрдүүлдэг. Эдэлгээний хувьд ч тун сайн бөгөөд эхний хэрэглэгчид маань анх авсан бүтээгдэхүүнээ одоог хүртэл хэрэглэсээр буй.
Уг ажлаараа бид 2000 гаруй нүхэн жорлонгийн бохирдол хөрсөнд шингэхээс хамгаалж, жилд 1000 тн гялгар уутыг дахин боловсруулж байна. Хэрэв хогоо ангилан ялгах соёл дэлгэрч, түүхий эдийн дутагдлаа шийдэж чадвал хүчин чадал маань ч дагаад өсөх боломжтой.
### Жорлонгоо өөрчилье
"Жорлонгоо өөрчилье төсөл"-ийн гүйцэтгэгч Мини Шийдэл хоршооны ахлагч.
Асуудлаа нухацтай аваад үзвэл нүхэн жорлонг хүссэндээ бариад байдаг юм биш л дээ. Санхүү мөнгө, хэрэглээнд хялбар нутагших талаасаа түүнийг орлох, өрсөлдөхүйц өөр гарц шийдэл тийм ч хүртээмжтэй байдаггүйд л гол асуудал байдгийг зарим хүмүүс тэр бүр ойлгодоггүй юм шиг. “Жорлонгоо өөрчилье” төслийн хувьд нэрнээсээ эхлээд л гэр хорооллын нүхэн жорлон түүнээс үүдэлтэй орчны бохирдлын нөлөөг бууруулах, энэ бүхнийг олон нийтэд сурталчлан ойлгуулах, өөр гарц шийдэл хайх, олох, санал болгох зорилготой төсөл. Би ч бас яг л ийм асуудалтай байсан болохоор төслийн талаар мэдээлэл авмагцаа өөрөө хэрэглэгч нь болоод зогсохгүй, зорилго чиглэл нийлж байсан тул эргэлзэлгүй энэ хамт олны нэг хэсэг болж байв. Одоо "Жорлонгоо өөрчилье" төслийн гүйцэтгэгч Мини Шийдэл хоршооны ахлагчаар ажилладаг.
Төслийн хугацаанд бид санхүү, хэрэглээ, эдэлгээ талаас олон бүтээгдэхүүн туршиж, танилцсаны эцэст Финланд улсын "Биолан" хуурай 00-ийг сонгосон. Өрхийн хэрэглээнд хангалттай тохирдог, хэрэглээний зардал багатай, ариун цэврийн шаардлагад нийцдэг тул хэрэглээд даруй зургаан жил болох гэж байна. Энэ чиглэлд сүүлийн хэдэн жил тасралтгүй ажиллаж, үр дүнг өөрийн биеэр мэдэрч буй хүний хувьд бид эхлээд хуурай жорлонгийн худалдан авалтыг нэмэгдүүлэхэд биш, харин нүхэн жорлонгийн хор хөнөөлийг ойлгуулж, дараа нь байгальд ээлтэй хуурай жорлонгийн хэрэглээг хүлээн зөвшөөрч, энэ соёлд сурах ёстойг ойлгосон. Хамгийн гол нь сэтгэлгээ, хүлээж авах өнцөг, болгоё гэсэн зүтгэл л юм билээ. Гол нь хүмүүс нэг бариад л орхидог нүхэн жорлонгийн хэрэглээндээ нэгэнт дасчихсан л даа. Угтаа бол одоо хаана ч тийм юм байхгүй шүү дээ, ойлгоход тийм хэцүү биш. Байрны айл ч 00-оо долоо хоног бүр угааж тордож хэрэглэдэгтэй адил боловсон 00 л бол тогтмол арчилгаа шаардана. Нүхэн жорлон шиг нэг бариад л тэр чигээр нь хаячихдаг тийм шийдэл байхгүй гэхээр хойш суучихдаг нь манайхны гол асуудал.
### Бүх нийтийн боловсролыг дээшлүүлэх нь
Уг нь би эдийн засаг, худалдан авалтын шинжээч мэргэжилтэй, салбартаа 15 жил ажилласан мэргэжилтэн. Гэсэн ч НҮБ Тогтвортой хөгжлийн 17 зорилтыг баталснаас хойш байгаль орчны чиглэлд ажиллах ёстойгоо эрхгүй ойлгон, 2015 оноос энэ агуулгуудыг хүмүүст хүргэе, нийтийн анхаарлыг энэ зүгт хандуулъя, үүний төлөө чадах зүйлсээ хийе гэж шийдэн, ажиллаж эхэлсэн. Улмаар 2018 онд "Zero Waste Mongolia"-тай нэгдэн, 2020 оноос Европын холбооны "Хуванцрын дахин боловсруулалтын тогтвортой байдлыг хангах төсөл" дээр "Каритас Чех Репаблик" байгууллагатай хамтран ажиллаж байна.
Мөн НҮБ-ын "Биологийн олон янз байдлыг хамгаалах хөтөлбөр"-т хамрагдаж байгаль орчин, хүрээлэн буй орчны бохирдлыг бууруулах чиглэлд сургалт төслүүдийг тасралтгүй хэрэгжүүлж буй.
Мөн хог хаягдлын ангилан ялгалтыг сурталчилж, дахин хэрэглээнд уриалан, хог гэж бодсон болгон хог байдаггүйг харуулах зорилготой "Хогны хувьсгал экспо" арга хэмжээ болон, өөрт хэрэггүй зүйлээ хэрэгтэй зүйлээрээ сольж авах боломж бүхий "Хөршийн холбоо" зэрэг аянуудыг үргэжлүүлсээр явна. Хүний хөл хүрээгүй, хамгийн ариун дагшнаараа "гэсэн" газарт ч бичил хуванцар тархаж, нэг нь нөгөөгөөсөө салшгүй хамааралтай чагтан хөгжлийн замаар хурдлан урагшилж буй өнөөгийн чөлөөт эдийн засагтай дэлхийд бохирдлын эсрэг авах хамгийн том хийгээд үр дүнтэй арга зам нь бүх нийтийн боловсрол гэх итгэлээр ажлаа эрч хүчтэй хийдэг.
Нийслэлчүүд бид сүүлийн жилүүдэд хөрсний бохирдлын асуудлыг эрчтэй ярих болсон. Үнэхээр ч улирлын чанартай ханиад томуу, тахал, үер, гол нуурын уснаас илэрч буй гэдэсний савханцар, ундны усны чанаргүй байдал, амьтны аймгийн хоргодол, тоос шороо зэрэг суурин иргэншилд аюул занал болох олон асуудал хөрсний бохирдлоос шалтгаалж буй. Улаан VS Баатар буландаа бид асуудлыг сөрөг талаас нь харж, үүнтэй эвлэрч хойш суухаас илүүтэй хүн нэг бүрийн оролцоог чухалчилж, шийдлийг өөрсдөөсөө эхлэх нь чухал болохыг харуулахыг, уриалахыг хичээж байгаа нь энэ билээ. Тиймдээ ч дотоодод хийж хэрэгжүүлж буй үйл ажиллагаануудаас онцлох зургааг түүвэрлэн хуваалцлаа. Үүний цаана олон хүн тус тусын арга замаар нийтийн асуудлын эсрэг ажиллаж байгааг дурдууштай.