 Эрүүл мэнд тойрсон хамгийн эргэлзээтэй асуултууд + Мэргэжлийн эмч нарын хариулт
<div class="article-body">
          <p></p><p><b>Бидний амьдарч байгаа зуун бол хүн төрөлхтний түүхэнд эрүүл мэндийн үйлчилгээ, түүнийг дагасан төрөл бүрийн мэдээлэл хамгийн хүртээмжтэй, элбэг дэлбэг цаг үе билээ. Биед үл ялиг тухгүй мэдрэмж мэдрэгдэх төдийд л Google дээрх хэдэн мянган илэрц, TikTok доторх хэдэн зуун эмч бидний зовуурийг оношилж, тохирсон эмчилгээг санал болгодог. </b></p><p><b>Гэвч нөгөө талдаа интернэт дэх зах хязгааргүй мэдээлэл ялангуяа монгол хэл дээрх мэдээллүүд хангалттай олон эх сурвалжаар баталгаажсан, мэргэжлийн байх нь хомс. Тиймдээ ч бид Дэлхийн эрүүл мэндийн өдрийг тохиолдуулан олон нийтийн сүлжээгээр өдөр тутамдаа өрөөл бусдаас лавлан асууж байдаг эрүүл мэндтэй холбоотой түгээмэл асуултуудад мэргэжлийн эмч нараас хариулт авсан юм. </b><br></p><p><b><br></b></p>
<p><img class="uk-width-1-1 lightbox" alt="" src="https://unread.today/files/ab36d712-71ff-4ad9-896e-6ebb29ee892b/759c24a9d794107422339238efe9f8ed.jpg"></p><h3 class="text-uppercase text-blue text-bold"><div><br></div><div>хүний их эмч, science маянс подкастын санаачлагч Н.Эрхэмбаяр<br></div></h3><h2><b style="font-size: 16px;">1. БИД ЯАГААД СТРЕССДЭГ ЮМ БОЛ?<br></b></h2><p></p><p>Юун түрүүнд стресс, стрессдэх хоёр бол тусдаа хоёр ойлголт юм. Стресс нь бие, сэтгэцийн хариу урвал буюу тухайн эс үйл ажиллагаагаа явуулахын тулд идэвхжих үйл явц. Харин тухайн эс хэмжээнээсээ хэтэрсэн их ажил гүйцэтгэж, туйлдах явцыг стрессдэх гэнэ. Ядарсан эсийн гаргаж байгаа хариу урвалууд нь стрессийн шинж тэмдэг маягаар илэрдэг. </p><p><br>Жишээлбэл, би гурван цагийн турш тасралтгүй зурагт үзсэн бол анхаарал төвлөрөлт буурах, уур уцаар нэмэгдэх зэргээр миний тархи стресс үүсгэгчийг автоматаар өөрөөсөө холдуулж эхэлнэ гэсэн үг. Стрессдэх буюу бидний эсүүд ядарсны шууд урвуу хамаарал нь аз жаргалын дааврын ялгаралт буурах аюул. </p>
<h2>2. СОГТУУРУУЛАХ УНДААНЫ ХЭРЭГЛЭЭ ХЭРХЭН ДОНТОЛТ БОЛДОГ ВЭ?</h2><p></p><p>Хар тамхи, согтууруулах ундаа, порно зэрэг нь богино хугацаанд хүний аз жаргалын дааврыг нэмэгдүүлдэг. Хүн дасгал хийх, ууланд гарах, бясалгал хийх үедээ ч гэсэн энэхүү дааврыг ялгаруулах боломжтой. Тийм ч учраас бид биеийн хүчний дасгалуудаас кайф авдаг. Гэхдээ дасгалд хэт их донтох нь нөгөө талдаа дасгал хийгээгүй, амьдралынхаа энгийн мөчүүдэд аз жаргалын даавар бага ялгаруулж байгаа хэрэг гэдгийг санах нь илүүдэхгүй. </p><p>Тархины дараагийн нэг үүрэг нь хүний ой санамжийг удирдах. Байгаль дээр хүчтэй нь хүчгүйгээ захирдагтай адил хүчтэй ой санамж хүчгүйгээ дарангуйлдаг. Тухайн ой санамж маань хэр хүчтэй үүсэж байгаа буюу хэр олон мэдрэхүй зэрэг ажилласнаас шалтгаалан урт хугацааны ой санамж руу шилждэг. Эсвэл тухайн үед аз жаргалын даавар ихээр ялгарах үед тархинд хүчтэй дурсамж болон үлдэнэ. </p><p>Хүний тархинд нэгэн чухал дүрэм бий. Тэр бол хаана, хэн, юу аз жаргал өгч байна, тийшээ тэмүүлэх юм. Харин архи уух явцад хүний биед аз жаргалын даавар тасралтгүй ялгарч байдаг учраас тухайн орчин, хүмүүсийн яриа бүх зүйл гоё мэтээр тархинд хадгалагддаг. Ийнхүү аз жаргалтай мэдрэмж ихээр төрдөг тул архинаас татгалзах нь бидний бодсон шиг тийм ч амар зүйл биш. </p><p>Богино хугацаагаар аз жаргалын даавар ялгаруулж байгаа зүйлс даамжирвал хүний ёс зүйн хэм хэмжээ, нийгмийн харилцаанд орох чадварыг бууруулах аюултай. Жишээ нь, урт хугацаанд хэт их архи ууж байгаа үед хүний хэм хэмжээ, ёс зүйг зохицуулж байдаг тархины саарал бодис хатингаршиж эхэлдэг. Тиймээс олон жилийн турш архинаас хамааралтай байсан хүмүүсийн нийгмийн харилцаанд ёс зүйтэй орох чадвар нь жирийн хүмүүстэй харьцуулахад доогуур түвшинд байх магадлал өндөр. </p>
<h2>3. ТОГТМОЛ ПОРНО ҮЗЭХ НЬ БИДНИЙ БОДИТ АМЬДРАЛД ХЭРХЭН НӨЛӨӨЛДӨГ ВЭ?</h2><p></p><p>Бидний тархинд “шагналын төв” хэмээх хэсэг бий. Ямарваа нэгэн асуудлыг даван туулаад ард нь гарсны дараа тэрхүү төв биднийг сайхан мэдрэмжээр шагнадаг. Бэлгийн харилцаанд бодитоор орж, түүнээс мэдрэмж авахын оронд порно үзэж, таашаал авч байна гэж төсөөлье. Энэ бол тухайн хүн зүгээр л видеоны тусламжтайгаар ямар ч хичээл зүтгэл гаргахгүйгээр өнөөх шагналын төвөө ажиллуулчхаж байгаа явдал. Хүний тархи байгалиасаа ямар нэгэн зовлон мэдрэхгүйгээр аз жаргал өгөх зүйлс рүү тэмүүлж байдаг жамтай. </p><p>Зүтгэл байхгүйгээр аз жаргал мэдрэх тусам түүндээ донтоно. Яваандаа сэтгэлзүйн хувьд шантрамтгай нэгэн болж, дайчин шинж чанар буурна. Хүний тархинд мэдрэлийн эсүүд хоорондоо мэдээлэл дамжуулж байж, биеийн эсүүд ажилладаг. Энэ шинэ холбоо бий болсноор ой санамж үүснэ. Тогтмол порно үзсээр байвал үүнийг үзэж байж л гоё мэдрэмжүүд авдаг мэтээр тархины мэдрэлийн эсүүд холбоос үүсгэж эхэлдэг. </p><p>“Neuroscience Of Internet Pornography Addiction” хэмээх судалгаанаас харахад 10 порно тутмын 9 нь ёс бус бэлгийн харилцааг харуулсан байдаг аж. Юу гэсэн үг вэ гэвэл, энэ төрлийн видеонд донтсон хүмүүс аз жаргалын гармоноо ялгаруулахын тулд яваандаа хамгийн хүнд, байж боломгүй бэлгийн харилцааг харуулсан дүрслэлийг л үздэг болно оо гэсэн үг. Энэ зуршил мэдээж хэрэг тухайн хүний бодит амьдрал дээрх харилцаанд сөргөөр нөлөөлөх нь ойлгомжтой. Ялангуяа порно нь өсвөр насны хүүхдүүдэд тархийг гэмтээх магадлалтай. Энгийн хүний тархинд порно үзээд ялгарч байгаа даавар болонавч байгаа мэдрэмж өсвөр насны хүүхдүүдэд хоёроос дөрөв дахин илүү байдаг нь судалгаагаар тогтоогдсон. <br></p><p><br></p>
<p><img class="uk-width-1-1 lightbox" alt="" src="https://unread.today/files/ab36d712-71ff-4ad9-896e-6ebb29ee892b/15fe74e4812c962c799338cf78347e07.jpg"></p><h3 class="text-uppercase text-blue text-bold"><div><br></div><div>интермед эмнэлгийн эх барих, эмэгтэйчүүдийн эмч М. энх-ундрал</div></h3><h2>1. ТАМПОН БИЕ ДОТОР АЛГА БОЛОХ БОЛОМЖТОЙ ЮУ?</h2><p>Тампоны утас гарт мэдрэхгүй байх үед тампон бие дотор тань гацчихсан мэт түгшүүр төрүүлж болох ч бодит амьдрал дээр ийм зүйл тохиолдох боломжгүй. Эмэгтэй хүний үтрээ ердөө долоогоос арван см-ийн гүнтэй, дээр нь умайн хүзүүний нээлхий нь зөвхөн цус, үрийн шингэнийг нэвтрүүлэхүйц бариу байдаг тул тампоны утас мэдрэгдэхгүй байсан ч биеийн өөр хэсэгт алга болох үндэслэлгүй. <br></p>
<h2>2. ОХИД ХПВ-ЭЭС СЭРГИЙЛЭХ ВАКЦИНЖУУЛАЛТАД ХАМРАГДАХ НЬ ИРЭЭДҮЙД ЯМАР НЭГЭН ЭРСДЭЛТЭЙ ЮУ?</h2><p></p><p>Умайн хүзүүний хорт хавдараас сэргийлэх хамгийн үр дүнтэй арга нь дэлхий даяар Хүний папилома вирусийн эсрэг вакцин. Хавдрын тохиолдлын <a href="https://onoshmed.mn/cervical-cancer-screening/" target="_blank" rel="noreferrer noopener">99 хувь </a>нь Хүний папиллома вирусээс <a href="https://www.cdc.gov/std/hpv/stdfact-hpv.htm" target="_blank" rel="noreferrer noopener">(ХПВ)</a> үүсдэг учраас тэр. Умайн хүзүүний хорт хавдар Монгол улсад 100 мянган хүнд 23.5 тохиолдож, нас баралт 10.2 байгаа нь Зүүн өмнөд азийн бүс дотроо хамгийн өндөр үзүүлэлт. ХПВ-ийн вакцинжуулалт нь умайн хүзүү, үтрээ, гадна бэлэг эрхтэнд ХПВ халдварлахаас сэргийлдэг. </p><p>Уг вакциныг хөгжингүй орнуудад 11-12 насны охид, хөвгүүдэд хийхийг зөвлөдөг боловч хамгийн эртдээ 9 насанд, хамгийн хожуу 26 насанд хийлгэж болно. Сайн мэдээ гэвэл Монгол улс өнгөрсөн оноос 9-13 насны охидод ДЭМБ-аас баталгаажсан 4 цэнт вакциныг хийж эхэлсэн. Охидыг ХПВ-ын халдварт өртөхөөс нь өмнө дархлаажуулалтад хамруулах учиртай тул 9-13 нас хэмээн заасан байдаг. </p>
<h2>3. БЭЛГИЙН ХАРИЛЦААНД ОГТ ОРОХГҮЙ 30 НАС ХҮРЭХ, УДААН ХУГАЦААНД ХАМТРАГЧГҮЙ ЯВАХ НЬ ЭМЭГТЭЙЧҮҮДИЙН ЭРҮҮЛ МЭНДЭД СӨРГӨӨР НӨЛӨӨЛӨХ ҮҮ?</h2><p>АНУ-ын эрдэмтдийн хийсэн, хамгийн сүүлийн үеийн судалгаагаар бэлгийн харилцаанд огт ороогүй эсвэл удаан хугацаанд орохгүй байх нь эрүүл мэндийн хувьд эрэгтэй, эмэгтэй аль ч хүнд сөрөг нөлөө байхгүй нь тогтоогдсон. Гэхдээ тогтмол бэлгийн харилцаанд ордог эмэгтэйчүүд сэтгэл санааны хувьд өөртөө илүү итгэлтэй, бие махбодийн хувьд аарцаг ёроолын булчин илүү чанга, давсаг унжих магадлал бага зэрэг давуу талууд бий. </p>
<h2>4. ҮТРЭЭНИЙ ОРЧИНГ ЦЭВЭР БАЙЛГАХЫН ТУЛД ЗАЙЛШГҮЙ САВАН ХЭРЭГЛЭХ ШААРДЛАГАТАЙ ЮУ?</h2><p></p><p>Гадна бэлэг эрхтнийг өдөр бүр бүлээн урсгал усаар угааж, ариун цэврийг сайтар сахихад л хангалттай. Эмэгтэйчүүдэд зориулсан төрөл бүрийн саван нь үтрээний хүчил‑шүлтийн тэнцвэрт байдлыг алдагдуулдаг учраас бэлэг эрхтнээ угаахдаа аль болох саван хэрэглэхгүй байх нь зүйтэй юм.</p><p> Мөн усанд орсны дараа гадна бэлэг эрхтний хавиар саван болон шампунийн үлдэгдэл үлдээхгүй байхад анхаарах, үтрээний дотуур угаалга хийхээс зайлсхийх, үтрээний шүршигч хэрэглэхгүй байснаар мөөгөнцөр, үтрээний үрэвслээс сэргийлэх боломжтой. <br></p><p><br></p>
<p><img class="uk-width-1-1 lightbox" alt="" src="https://unread.today/files/ab36d712-71ff-4ad9-896e-6ebb29ee892b/56fde2e29d4bb808a54ba428de893209.jpg"></p><h3 class="text-uppercase text-blue text-bold"><div><br></div> адам ЭМНЭЛГИЙН эрэгтэйчүүд, бөөрний мэс заслын эмч, АУ-ны доктор н.нансалмаа<br></h3><h2>1. АРХИ, ТАМХИНЫ ХЭРЭГЛЭЭ БЭЛГЭ ЭРХТНИЙ ХӨВЧРӨЛТӨД ЯАЖ НӨЛӨӨЛДӨГ ВЭ?</h2><p></p><p>Тамхи нь бэлгийн үйл ажиллагаанд сөрөг нөлөө бүхий химийн бодисыг их хэмжээгээр агуулсан бүтээгдэхүүн. Өдөрт арваас дээш тамхи татдаг хүмүүсийн хувьд бэлгийн сулрал нь биологийн наснаасаа эрт эхэлнэ. Хурдан дур тавих, хангалттай хөвчрөхгүй байх гэх мэт асуудлууд тамхи татдаггүй эрчүүдэд 50-с дээшнасанд тохиолдож эхэлдэг бол тамхи татдаг эрчүүдэд 40-45 насанд нь ажиглагдаж эхэлдэг.</p><p>Архины хувьд элгийг гэмтээж, улмаар элгэнд үүсэж байгаа хортой нэгдэл нь төмсөгнөөс ялгарч байгаа бэлгийн даавар буюу тестостероныг өөртөө нэгдүүлж, бэлгийн даавар холбогч SHBG уургийг хэмжээг ихэсгэж, бэлгийн амьдралд сөргөөр нөлөөлдөг. Согтууруулах ундаа хэрэглэсэн үед тархинд үүсэж байгаа дофамины нөлөөгөөр бэлгийн дур хүсэл өндөр байдаг ч энэ нь тогтмол сайн нөлөөтэй гэсэн үг биш. </p>
<h2>2. ТҮРҮҮ БУЛЧИРХАЙН ҮРЭВСЛИЙГ ҮНЭХЭЭР ЭМ УУГААД ЭМЧИЛЖ БОЛДОГ УУ?</h2><p></p><p>Простатит хэмээн нэрлэгддэг энэ үрэвсэл нь хурц болон архаг гэсэн хоёр төрөлтэй. Хурц үрэвслийн шинж тэмдэг нь тод бөгөөд хурдан эдгэдэг бол архаг үрэвсэл нь өвдөлт багатай, дахилттай, эмчилгээ авахдаа ч удаан байх хандлагатай. Аль ч хэлбэр нь бэлгийн идэвхтэй амьдралтай, 30-50 насны эрчүүдэд ихэнхдээ тохиолдоно. </p><p>Хүмүүсийн дунд түрүү булчирхайн томролтыг хортой хавдар гэж ойлгох тохиолдол бий. Хавдар наснаас хамааралтай буюу 65-аас дээш настай эрчүүд түрүү булчирхайн хортой хавдар тусах өндөр эрсдэлтэй. Түрүү булчирхайн үрэсвэл маш олон хэлбэртэй ч эмээр эмчлэх бүрэн боломжтой. Ихэнх тохиололд эм болон физик эмчилгээг аппаратны эмчилгээтэй хослуулдаг. </p>
<h2>3. ФИТНЕССЭЭР ХИЧЭЭЛЛЭЖ БУЙ ЗАЛУУС ТОГТМОЛ УУДАГ УУРАГ ЭРЭГТЭЙЧҮҮДИЙН ЭРҮҮЛ МЭНДЭД НӨЛӨӨЛӨХ ҮҮ?</h2><p></p><p>Хэрвээ тухайн бэлдмэлийн найрлагад байгалиас өгөгдсөн түвшингээс илүү тестостероны байвал нөхөн үржихүйн үйл явцад нөлөөлнө. Төмсөгний үйл ажиллагааг түр болон удаан хугацаагаар саатуулах, бэлгийн үйл ажиллагааны сонирхлыг бууруулах гэх мэт сөрөг талууд зарим бэлдмэлд бий. Гэхдээ бэлдмэл бүрийн найрлага маш олон янз байдаг тул ерөнхий утгаар нь нөлөөлнө, нөлөөлөхгүй гэж шууд хэлэх аргагүй. <br></p><p><br></p>
<p><img class="uk-width-1-1 lightbox" alt="" src="https://unread.today/files/ab36d712-71ff-4ad9-896e-6ebb29ee892b/c9518f1bee4e6527b33c8e1d26ec31c6.jpg"></p><h3 class="text-uppercase text-blue text-bold"><span class="heading14 text-blue text-bold" id="js-heading-11" style="margin: 0px; line-height: 24px;">ИНТЕРМЕД ЭМНЭЛГИЙН хүүхдийн эмч м.ЦАЦРАЛ </span></h3><h2>1. ХҮҮХДЭД ЗОРИУЛСАН ТОДОТГОЛТОЙ ТӨРӨЛ БҮРИЙН ВИТАМИНААС НЭН ШААРДЛАГАТАЙ НЬ АЛЬ НЬ ВЭ?</h2><p></p><p>Хүүхдэд нэн шаардлагатай витаминуудыг ярихын тулд хамгийн түрүүнд хооллолтын талаар ярих нь зүйтэй. Макро элементүүд буюу уураг, нүүрс ус, өөх тос болон микро элементүүд болох амин дэмүүдийг хоол хүнснээс авах боломжтой. Тэгэхээр тухайн хүүхдэд нэн шаардлагатай витамин нь ямар хоол хүнс хэрэглэж байгаатай салшгүй холбоотой. Жишээлбэл, цагаан хоолтой хүүхэдэд хамгийн шаардлагатай витамин нь төмөр байдаг. </p><p>Тиймээс хүүхдэд нэмэлт витамин уулгахдаа эцэг эхчүүд дур мэдэн худалдан авалт хийхээс илүүтэй, хүүхдийнхээ хооллолтын онцлогт тохируулж, эмчтэй ярилцасны үндсэн дээр сонгох нь зүйтэй. Монгол орны нөхцөлд хамгийн түгээмэл шаардлагатай нь Д витамин. Учир нь манай улсын хувьд энэ витаминыг байгалийн жамаараа авах эх үүсвэр газарзүйн онцлогоос шалтгаалан хомс байдаг. Тиймээс Д витаминыг хүүхэд бүр өдөр болгон хэрэглэх шаардлагатай. </p>
<h2>2. САХАРНЫ ХЭРЭГЛЭЭ, ДЭЛГЭЦНИЙ ХАМААРАЛ НЬ ADHD-ИЙН ШАЛТГААН БОЛДОГ УУ?</h2><p>Сахарны хэрэглээ, дэлгэцийн хэт хамаарлын аль аль нь шалтгаан болохгүй. Гэхдээ ADHD-ийн явцад нөлөөлж болно. Сахарын хэт хэрэглээ нь хүүхдийн тархийг хөөрөлд оруулдаг дааврыг ялгаруулдаг учраас ADHD-тэй хүүхдэд төдийгүй эрүүл хүүхдийг хэт хөөрөлд оруулах эрсдэлтэй. Товчхондоо бол эдгээр нь өвчний явцыг хүндрүүлэх боломжтой болохоос өвчний шалтгаан болохгүй. </p>
<h2>3. ТОВЛОЛТ ВАКЦИН АУТИЗМЫН ШАЛТГААН БОЛДОГ НЬ ҮНЭН ҮҮ?</h2><p></p><p>Бага насны хүүхдийн товлолт вакцин төрснөөс нь эхэлж хийгддэг. Харин аутизм гэдэг бол өөрөө төрөлхийн өвчин. Өөрөөр хэлбэл, тухайн хүүхэд төрөхдөө аутизмын хүрээний эмгэгтэй төрж байгаа гэсэн үг. Тиймээс төрсний дараа хийгдэж байгаа вакцинууд уг эмгэгт огт хамаагүй. <br>Мэдэж жирэмсэн үед ээжид хийгдсэн вакцинууд нөлөөлөх үү гэдэг асуудал гарч ирж болно. Гэхдээ аутизмын хувьд шалтгаан нь дэлхий даяар тодорхой болоогүй тул одоогоор хариулт хэлэх боломжгүй юм. <br></p><p><br></p>
<p><img class="uk-width-1-1 lightbox" alt="" src="https://unread.today/files/ab36d712-71ff-4ad9-896e-6ebb29ee892b/02a6ef8461f0aca96819eca5c4c6e392.jpg"></p><h3 class="text-uppercase text-blue text-bold"><div><br></div><div><span class="heading14 text-blue text-bold" id="js-heading-14" style="margin: 0px; line-height: 24px;">ИНТЕРМЕД ЭМНЭЛГИЙН дотрын эмч, шим тэжээл судлаач ч. нүрмаамаамаа</span></div></h3><h2>1. ГЛЮТЕНИЙ ХАРШИЛГҮЙ ХЭРНЭЭ ГЛЮТЕН АГУУЛААГҮЙ ГУРИЛ ХЭРЭГЛЭХ НЬ ХҮНИЙ БИЕД АШИГ ТУСТАЙ ЮУ?</h2><p></p><p>Глютен гэдэг бол үр тарианд байгаа уураг. Целиак буюу глютений өвчин нь үр тарианд агуулагдах глютен уургийг хэрэглэхэд дархлаа урвал өрнөж, 12 хуруу гэдэсний салстыг гэмтээж, үйл ажиллагааг нь алдагдуулдаг эмгэг юм. Хэрвээ энэ төрлийн эмгэгээр оношлогдсон бол глютенийг хязгаарлах нь зайлшгүй. </p><p>Бусад тохиолдолд заавал глютенгүй үр тариа хэрэглэх онцын шаардлагагүй. Зарим хүн жингээ хянах зорилгоор глютенгүй гурил сонгож хэрэглэдэг. Гэхдээ дээр хэлсэнчлэн глютен үр тарианд агуулагдаж буй уураг учраас нүүрс усны агууламж бусад гурилтай адилхан буюу жин хасахад ач холбогдол бараг байхгүй. </p>
<h2>2. ХООЛ БОЛОВСРУУЛАХ СИСТЕМЭЭ ХЭВИЙН БАЙЛГАХЫН ТУЛД ЗАЙЛШГҮЙ НЭМЭЛТ ПРОБИОТИК ХЭРЭГЛЭХ ЁСТОЙ ЮУ?</h2><p></p><p>Антибиотик эмчилгээ, хагалгааны дараа болон хоол боловсруулах замын зовуурь ихтэй, өтгөн хаталттай, гүйлгэлттэй байгаа хүмүүс пробиотик буюу ашигтай бактер нэмэлтээр хэрэглэж болно. Бусад тохиолдолд хүнсээрээ дамжуулан пробиотик авах бүрэн боломж байгаа. Пробиотик агуулсан тараг, комбуча, кимчи, кефир гээд олон төрлийн исгэсэн хүнс бий. </p><p><br> Хүн өдөртөө нас, хүйс, эмийн хэрэглээнээсээ шалтгаалаад 1-10 тэрбум ашигтай бактер авахад хангалттай гэж үздэг. Нэг аяга тараг уухад л тарагны чанараасаа шалтгаалан 100 саяаас нэг тэрбум хүртэлх бактер авах боломжтой. </p>
<h2>3. МОНГОЛ ХҮНИЙ ХООЛ БОЛОВСРУУЛАХ СИСТЕМИЙН ОНЦЛОГТ ХОНИНЫ МАХ, АВАКОДО ХОЁРЫН АЛЬ НЬ ИЛҮҮ НИЙЦЭХ ВЭ?</h2><p></p><p>Уур амьсгал болон бусад хүчин зүйлсээс шалтгаалан уламжлалт хүнсээ хэрэглэх нь илүү зохимжтой гэж үздэг ч гэсэн бүх хүнсний бүтээгдэхүүнийг уламжлалт хүнс биш гээд хэрэглэхгүй байж болохгүй. Авакодо л гэхэд шим тэжээл, эслэг, кали магни, уургийн агууламж өндөртэй, маш сайн жимс. </p><p> Гол анхаарах зүйл нь авакодоноос шим тэжээлээ авчихна гээд хонины махыг хэрэглээнээсээ хасах нь зохимжгүй. Бидний хүнсээрээ авах ёстой есөн төрлийн амин хүчил бүгд хонины маханд байдаг. Монгол бэлчээрийн мал нь ашигтай тосны агууламж, сайн чанарын уураг, амин хүчил дээрээс нь эрдсийн агууламж өндөртэй. Тиймээс аль алийг нь хүнсэндээ тохируулаад хэрэглэх нь хамгийн зүйтэй. </p>
<h2>4. МАХ, ТӨМС ҮНЭХЭЭР БИДНИЙГ ТАРГАЛУУЛДАГ УУ?</h2><p></p><p>Таргалалт гэдэг энергийн хуримтлал. Илүүдэл энерги биед энергийн нөөц болж хуримтлагддаг гэсэн үг. Мах, төмс гээд юу ч байсан шатааж буй илчлэгээсээ их хэмжээний илчлэг авах буюу хэмжээнээсээ хэтрүүлж идвэл бүх хүнсний бүтээгдэхүүн таргалуулдаг. Төмс тэнцвэртэй хоооллолтын төрөлдөө ордог. </p><p>Тэгэхээр төмсийг хэрэглээнээс хасахаас илүү хэрхэн боловсруулах нь илүү чухал. Төмсийг ногооны төрлөөс илүүтэйгээр үр тариа гэж хэрэглэвэл илүү зохистой. Тэнцвэртэй хоолны дөрөвний нэг үр тариа байдаг шүү дээ. </p>
          </div>

Бидний амьдарч байгаа зуун бол хүн төрөлхтний түүхэнд эрүүл мэндийн үйлчилгээ, түүнийг дагасан төрөл бүрийн мэдээлэл хамгийн хүртээмжтэй, элбэг дэлбэг цаг үе билээ. Биед үл ялиг тухгүй мэдрэмж мэдрэгдэх төдийд л Google дээрх хэдэн мянган илэрц, TikTok доторх хэдэн зуун эмч бидний зовуурийг оношилж, тохирсон эмчилгээг санал болгодог.
Гэвч нөгөө талдаа интернэт дэх зах хязгааргүй мэдээлэл ялангуяа монгол хэл дээрх мэдээллүүд хангалттай олон эх сурвалжаар баталгаажсан, мэргэжлийн байх нь хомс. Тиймдээ ч бид Дэлхийн эрүүл мэндийн өдрийг тохиолдуулан олон нийтийн сүлжээгээр өдөр тутамдаа өрөөл бусдаас лавлан асууж байдаг эрүүл мэндтэй холбоотой түгээмэл асуултуудад мэргэжлийн эмч нараас хариулт авсан юм.

хүний их эмч, science маянс подкастын санаачлагч Н.Эрхэмбаяр
1. БИД ЯАГААД СТРЕССДЭГ ЮМ БОЛ?
Юун түрүүнд стресс, стрессдэх хоёр бол тусдаа хоёр ойлголт юм. Стресс нь бие, сэтгэцийн хариу урвал буюу тухайн эс үйл ажиллагаагаа явуулахын тулд идэвхжих үйл явц. Харин тухайн эс хэмжээнээсээ хэтэрсэн их ажил гүйцэтгэж, туйлдах явцыг стрессдэх гэнэ. Ядарсан эсийн гаргаж байгаа хариу урвалууд нь стрессийн шинж тэмдэг маягаар илэрдэг.
Жишээлбэл, би гурван цагийн турш тасралтгүй зурагт үзсэн бол анхаарал төвлөрөлт буурах, уур уцаар нэмэгдэх зэргээр миний тархи стресс үүсгэгчийг автоматаар өөрөөсөө холдуулж эхэлнэ гэсэн үг. Стрессдэх буюу бидний эсүүд ядарсны шууд урвуу хамаарал нь аз жаргалын дааврын ялгаралт буурах аюул.

2. СОГТУУРУУЛАХ УНДААНЫ ХЭРЭГЛЭЭ ХЭРХЭН ДОНТОЛТ БОЛДОГ ВЭ?
Хар тамхи, согтууруулах ундаа, порно зэрэг нь богино хугацаанд хүний аз жаргалын дааврыг нэмэгдүүлдэг. Хүн дасгал хийх, ууланд гарах, бясалгал хийх үедээ ч гэсэн энэхүү дааврыг ялгаруулах боломжтой. Тийм ч учраас бид биеийн хүчний дасгалуудаас кайф авдаг. Гэхдээ дасгалд хэт их донтох нь нөгөө талдаа дасгал хийгээгүй, амьдралынхаа энгийн мөчүүдэд аз жаргалын даавар бага ялгаруулж байгаа хэрэг гэдгийг санах нь илүүдэхгүй.
Тархины дараагийн нэг үүрэг нь хүний ой санамжийг удирдах. Байгаль дээр хүчтэй нь хүчгүйгээ захирдагтай адил хүчтэй ой санамж хүчгүйгээ дарангуйлдаг. Тухайн ой санамж маань хэр хүчтэй үүсэж байгаа буюу хэр олон мэдрэхүй зэрэг ажилласнаас шалтгаалан урт хугацааны ой санамж руу шилждэг. Эсвэл тухайн үед аз жаргалын даавар ихээр ялгарах үед тархинд хүчтэй дурсамж болон үлдэнэ.
Хүний тархинд нэгэн чухал дүрэм бий. Тэр бол хаана, хэн, юу аз жаргал өгч байна, тийшээ тэмүүлэх юм. Харин архи уух явцад хүний биед аз жаргалын даавар тасралтгүй ялгарч байдаг учраас тухайн орчин, хүмүүсийн яриа бүх зүйл гоё мэтээр тархинд хадгалагддаг. Ийнхүү аз жаргалтай мэдрэмж ихээр төрдөг тул архинаас татгалзах нь бидний бодсон шиг тийм ч амар зүйл биш.
Богино хугацаагаар аз жаргалын даавар ялгаруулж байгаа зүйлс даамжирвал хүний ёс зүйн хэм хэмжээ, нийгмийн харилцаанд орох чадварыг бууруулах аюултай. Жишээ нь, урт хугацаанд хэт их архи ууж байгаа үед хүний хэм хэмжээ, ёс зүйг зохицуулж байдаг тархины саарал бодис хатингаршиж эхэлдэг. Тиймээс олон жилийн турш архинаас хамааралтай байсан хүмүүсийн нийгмийн харилцаанд ёс зүйтэй орох чадвар нь жирийн хүмүүстэй харьцуулахад доогуур түвшинд байх магадлал өндөр.

3. ТОГТМОЛ ПОРНО ҮЗЭХ НЬ БИДНИЙ БОДИТ АМЬДРАЛД ХЭРХЭН НӨЛӨӨЛДӨГ ВЭ?
Бидний тархинд “шагналын төв” хэмээх хэсэг бий. Ямарваа нэгэн асуудлыг даван туулаад ард нь гарсны дараа тэрхүү төв биднийг сайхан мэдрэмжээр шагнадаг. Бэлгийн харилцаанд бодитоор орж, түүнээс мэдрэмж авахын оронд порно үзэж, таашаал авч байна гэж төсөөлье. Энэ бол тухайн хүн зүгээр л видеоны тусламжтайгаар ямар ч хичээл зүтгэл гаргахгүйгээр өнөөх шагналын төвөө ажиллуулчхаж байгаа явдал. Хүний тархи байгалиасаа ямар нэгэн зовлон мэдрэхгүйгээр аз жаргал өгөх зүйлс рүү тэмүүлж байдаг жамтай.
Зүтгэл байхгүйгээр аз жаргал мэдрэх тусам түүндээ донтоно. Яваандаа сэтгэлзүйн хувьд шантрамтгай нэгэн болж, дайчин шинж чанар буурна. Хүний тархинд мэдрэлийн эсүүд хоорондоо мэдээлэл дамжуулж байж, биеийн эсүүд ажилладаг. Энэ шинэ холбоо бий болсноор ой санамж үүснэ. Тогтмол порно үзсээр байвал үүнийг үзэж байж л гоё мэдрэмжүүд авдаг мэтээр тархины мэдрэлийн эсүүд холбоос үүсгэж эхэлдэг.
“Neuroscience Of Internet Pornography Addiction” хэмээх судалгаанаас харахад 10 порно тутмын 9 нь ёс бус бэлгийн харилцааг харуулсан байдаг аж. Юу гэсэн үг вэ гэвэл, энэ төрлийн видеонд донтсон хүмүүс аз жаргалын гармоноо ялгаруулахын тулд яваандаа хамгийн хүнд, байж боломгүй бэлгийн харилцааг харуулсан дүрслэлийг л үздэг болно оо гэсэн үг. Энэ зуршил мэдээж хэрэг тухайн хүний бодит амьдрал дээрх харилцаанд сөргөөр нөлөөлөх нь ойлгомжтой. Ялангуяа порно нь өсвөр насны хүүхдүүдэд тархийг гэмтээх магадлалтай. Энгийн хүний тархинд порно үзээд ялгарч байгаа даавар болонавч байгаа мэдрэмж өсвөр насны хүүхдүүдэд хоёроос дөрөв дахин илүү байдаг нь судалгаагаар тогтоогдсон.

интермед эмнэлгийн эх барих, эмэгтэйчүүдийн эмч М. энх-ундрал
1. ТАМПОН БИЕ ДОТОР АЛГА БОЛОХ БОЛОМЖТОЙ ЮУ?
Тампоны утас гарт мэдрэхгүй байх үед тампон бие дотор тань гацчихсан мэт түгшүүр төрүүлж болох ч бодит амьдрал дээр ийм зүйл тохиолдох боломжгүй. Эмэгтэй хүний үтрээ ердөө долоогоос арван см-ийн гүнтэй, дээр нь умайн хүзүүний нээлхий нь зөвхөн цус, үрийн шингэнийг нэвтрүүлэхүйц бариу байдаг тул тампоны утас мэдрэгдэхгүй байсан ч биеийн өөр хэсэгт алга болох үндэслэлгүй.

2. ОХИД ХПВ-ЭЭС СЭРГИЙЛЭХ ВАКЦИНЖУУЛАЛТАД ХАМРАГДАХ НЬ ИРЭЭДҮЙД ЯМАР НЭГЭН ЭРСДЭЛТЭЙ ЮУ?
Умайн хүзүүний хорт хавдараас сэргийлэх хамгийн үр дүнтэй арга нь дэлхий даяар Хүний папилома вирусийн эсрэг вакцин. Хавдрын тохиолдлын
99 хувь
нь Хүний папиллома вирусээс
(ХПВ)
үүсдэг учраас тэр. Умайн хүзүүний хорт хавдар Монгол улсад 100 мянган хүнд 23.5 тохиолдож, нас баралт 10.2 байгаа нь Зүүн өмнөд азийн бүс дотроо хамгийн өндөр үзүүлэлт. ХПВ-ийн вакцинжуулалт нь умайн хүзүү, үтрээ, гадна бэлэг эрхтэнд ХПВ халдварлахаас сэргийлдэг.
Уг вакциныг хөгжингүй орнуудад 11-12 насны охид, хөвгүүдэд хийхийг зөвлөдөг боловч хамгийн эртдээ 9 насанд, хамгийн хожуу 26 насанд хийлгэж болно. Сайн мэдээ гэвэл Монгол улс өнгөрсөн оноос 9-13 насны охидод ДЭМБ-аас баталгаажсан 4 цэнт вакциныг хийж эхэлсэн. Охидыг ХПВ-ын халдварт өртөхөөс нь өмнө дархлаажуулалтад хамруулах учиртай тул 9-13 нас хэмээн заасан байдаг.

3. БЭЛГИЙН ХАРИЛЦААНД ОГТ ОРОХГҮЙ 30 НАС ХҮРЭХ, УДААН ХУГАЦААНД ХАМТРАГЧГҮЙ ЯВАХ НЬ ЭМЭГТЭЙЧҮҮДИЙН ЭРҮҮЛ МЭНДЭД СӨРГӨӨР НӨЛӨӨЛӨХ ҮҮ?
АНУ-ын эрдэмтдийн хийсэн, хамгийн сүүлийн үеийн судалгаагаар бэлгийн харилцаанд огт ороогүй эсвэл удаан хугацаанд орохгүй байх нь эрүүл мэндийн хувьд эрэгтэй, эмэгтэй аль ч хүнд сөрөг нөлөө байхгүй нь тогтоогдсон. Гэхдээ тогтмол бэлгийн харилцаанд ордог эмэгтэйчүүд сэтгэл санааны хувьд өөртөө илүү итгэлтэй, бие махбодийн хувьд аарцаг ёроолын булчин илүү чанга, давсаг унжих магадлал бага зэрэг давуу талууд бий.

4. ҮТРЭЭНИЙ ОРЧИНГ ЦЭВЭР БАЙЛГАХЫН ТУЛД ЗАЙЛШГҮЙ САВАН ХЭРЭГЛЭХ ШААРДЛАГАТАЙ ЮУ?
Гадна бэлэг эрхтнийг өдөр бүр бүлээн урсгал усаар угааж, ариун цэврийг сайтар сахихад л хангалттай. Эмэгтэйчүүдэд зориулсан төрөл бүрийн саван нь үтрээний хүчил‑шүлтийн тэнцвэрт байдлыг алдагдуулдаг учраас бэлэг эрхтнээ угаахдаа аль болох саван хэрэглэхгүй байх нь зүйтэй юм.
Мөн усанд орсны дараа гадна бэлэг эрхтний хавиар саван болон шампунийн үлдэгдэл үлдээхгүй байхад анхаарах, үтрээний дотуур угаалга хийхээс зайлсхийх, үтрээний шүршигч хэрэглэхгүй байснаар мөөгөнцөр, үтрээний үрэвслээс сэргийлэх боломжтой.

адам ЭМНЭЛГИЙН эрэгтэйчүүд, бөөрний мэс заслын эмч, АУ-ны доктор н.нансалмаа
1. АРХИ, ТАМХИНЫ ХЭРЭГЛЭЭ БЭЛГЭ ЭРХТНИЙ ХӨВЧРӨЛТӨД ЯАЖ НӨЛӨӨЛДӨГ ВЭ?
Тамхи нь бэлгийн үйл ажиллагаанд сөрөг нөлөө бүхий химийн бодисыг их хэмжээгээр агуулсан бүтээгдэхүүн. Өдөрт арваас дээш тамхи татдаг хүмүүсийн хувьд бэлгийн сулрал нь биологийн наснаасаа эрт эхэлнэ. Хурдан дур тавих, хангалттай хөвчрөхгүй байх гэх мэт асуудлууд тамхи татдаггүй эрчүүдэд 50-с дээшнасанд тохиолдож эхэлдэг бол тамхи татдаг эрчүүдэд 40-45 насанд нь ажиглагдаж эхэлдэг.
Архины хувьд элгийг гэмтээж, улмаар элгэнд үүсэж байгаа хортой нэгдэл нь төмсөгнөөс ялгарч байгаа бэлгийн даавар буюу тестостероныг өөртөө нэгдүүлж, бэлгийн даавар холбогч SHBG уургийг хэмжээг ихэсгэж, бэлгийн амьдралд сөргөөр нөлөөлдөг. Согтууруулах ундаа хэрэглэсэн үед тархинд үүсэж байгаа дофамины нөлөөгөөр бэлгийн дур хүсэл өндөр байдаг ч энэ нь тогтмол сайн нөлөөтэй гэсэн үг биш.

2. ТҮРҮҮ БУЛЧИРХАЙН ҮРЭВСЛИЙГ ҮНЭХЭЭР ЭМ УУГААД ЭМЧИЛЖ БОЛДОГ УУ?
Простатит хэмээн нэрлэгддэг энэ үрэвсэл нь хурц болон архаг гэсэн хоёр төрөлтэй. Хурц үрэвслийн шинж тэмдэг нь тод бөгөөд хурдан эдгэдэг бол архаг үрэвсэл нь өвдөлт багатай, дахилттай, эмчилгээ авахдаа ч удаан байх хандлагатай. Аль ч хэлбэр нь бэлгийн идэвхтэй амьдралтай, 30-50 насны эрчүүдэд ихэнхдээ тохиолдоно.
Хүмүүсийн дунд түрүү булчирхайн томролтыг хортой хавдар гэж ойлгох тохиолдол бий. Хавдар наснаас хамааралтай буюу 65-аас дээш настай эрчүүд түрүү булчирхайн хортой хавдар тусах өндөр эрсдэлтэй. Түрүү булчирхайн үрэсвэл маш олон хэлбэртэй ч эмээр эмчлэх бүрэн боломжтой. Ихэнх тохиололд эм болон физик эмчилгээг аппаратны эмчилгээтэй хослуулдаг.

3. ФИТНЕССЭЭР ХИЧЭЭЛЛЭЖ БУЙ ЗАЛУУС ТОГТМОЛ УУДАГ УУРАГ ЭРЭГТЭЙЧҮҮДИЙН ЭРҮҮЛ МЭНДЭД НӨЛӨӨЛӨХ ҮҮ?
Хэрвээ тухайн бэлдмэлийн найрлагад байгалиас өгөгдсөн түвшингээс илүү тестостероны байвал нөхөн үржихүйн үйл явцад нөлөөлнө. Төмсөгний үйл ажиллагааг түр болон удаан хугацаагаар саатуулах, бэлгийн үйл ажиллагааны сонирхлыг бууруулах гэх мэт сөрөг талууд зарим бэлдмэлд бий. Гэхдээ бэлдмэл бүрийн найрлага маш олон янз байдаг тул ерөнхий утгаар нь нөлөөлнө, нөлөөлөхгүй гэж шууд хэлэх аргагүй.

ИНТЕРМЕД ЭМНЭЛГИЙН хүүхдийн эмч м.ЦАЦРАЛ
1. ХҮҮХДЭД ЗОРИУЛСАН ТОДОТГОЛТОЙ ТӨРӨЛ БҮРИЙН ВИТАМИНААС НЭН ШААРДЛАГАТАЙ НЬ АЛЬ НЬ ВЭ?
Хүүхдэд нэн шаардлагатай витаминуудыг ярихын тулд хамгийн түрүүнд хооллолтын талаар ярих нь зүйтэй. Макро элементүүд буюу уураг, нүүрс ус, өөх тос болон микро элементүүд болох амин дэмүүдийг хоол хүнснээс авах боломжтой. Тэгэхээр тухайн хүүхдэд нэн шаардлагатай витамин нь ямар хоол хүнс хэрэглэж байгаатай салшгүй холбоотой. Жишээлбэл, цагаан хоолтой хүүхэдэд хамгийн шаардлагатай витамин нь төмөр байдаг.
Тиймээс хүүхдэд нэмэлт витамин уулгахдаа эцэг эхчүүд дур мэдэн худалдан авалт хийхээс илүүтэй, хүүхдийнхээ хооллолтын онцлогт тохируулж, эмчтэй ярилцасны үндсэн дээр сонгох нь зүйтэй. Монгол орны нөхцөлд хамгийн түгээмэл шаардлагатай нь Д витамин. Учир нь манай улсын хувьд энэ витаминыг байгалийн жамаараа авах эх үүсвэр газарзүйн онцлогоос шалтгаалан хомс байдаг. Тиймээс Д витаминыг хүүхэд бүр өдөр болгон хэрэглэх шаардлагатай.

2. САХАРНЫ ХЭРЭГЛЭЭ, ДЭЛГЭЦНИЙ ХАМААРАЛ НЬ ADHD-ИЙН ШАЛТГААН БОЛДОГ УУ?
Сахарны хэрэглээ, дэлгэцийн хэт хамаарлын аль аль нь шалтгаан болохгүй. Гэхдээ ADHD-ийн явцад нөлөөлж болно. Сахарын хэт хэрэглээ нь хүүхдийн тархийг хөөрөлд оруулдаг дааврыг ялгаруулдаг учраас ADHD-тэй хүүхдэд төдийгүй эрүүл хүүхдийг хэт хөөрөлд оруулах эрсдэлтэй. Товчхондоо бол эдгээр нь өвчний явцыг хүндрүүлэх боломжтой болохоос өвчний шалтгаан болохгүй.

3. ТОВЛОЛТ ВАКЦИН АУТИЗМЫН ШАЛТГААН БОЛДОГ НЬ ҮНЭН ҮҮ?
Бага насны хүүхдийн товлолт вакцин төрснөөс нь эхэлж хийгддэг. Харин аутизм гэдэг бол өөрөө төрөлхийн өвчин. Өөрөөр хэлбэл, тухайн хүүхэд төрөхдөө аутизмын хүрээний эмгэгтэй төрж байгаа гэсэн үг. Тиймээс төрсний дараа хийгдэж байгаа вакцинууд уг эмгэгт огт хамаагүй.
Мэдэж жирэмсэн үед ээжид хийгдсэн вакцинууд нөлөөлөх үү гэдэг асуудал гарч ирж болно. Гэхдээ аутизмын хувьд шалтгаан нь дэлхий даяар тодорхой болоогүй тул одоогоор хариулт хэлэх боломжгүй юм.

ИНТЕРМЕД ЭМНЭЛГИЙН дотрын эмч, шим тэжээл судлаач ч. нүрмаамаамаа
1. ГЛЮТЕНИЙ ХАРШИЛГҮЙ ХЭРНЭЭ ГЛЮТЕН АГУУЛААГҮЙ ГУРИЛ ХЭРЭГЛЭХ НЬ ХҮНИЙ БИЕД АШИГ ТУСТАЙ ЮУ?
Глютен гэдэг бол үр тарианд байгаа уураг. Целиак буюу глютений өвчин нь үр тарианд агуулагдах глютен уургийг хэрэглэхэд дархлаа урвал өрнөж, 12 хуруу гэдэсний салстыг гэмтээж, үйл ажиллагааг нь алдагдуулдаг эмгэг юм. Хэрвээ энэ төрлийн эмгэгээр оношлогдсон бол глютенийг хязгаарлах нь зайлшгүй.
Бусад тохиолдолд заавал глютенгүй үр тариа хэрэглэх онцын шаардлагагүй. Зарим хүн жингээ хянах зорилгоор глютенгүй гурил сонгож хэрэглэдэг. Гэхдээ дээр хэлсэнчлэн глютен үр тарианд агуулагдаж буй уураг учраас нүүрс усны агууламж бусад гурилтай адилхан буюу жин хасахад ач холбогдол бараг байхгүй.

2. ХООЛ БОЛОВСРУУЛАХ СИСТЕМЭЭ ХЭВИЙН БАЙЛГАХЫН ТУЛД ЗАЙЛШГҮЙ НЭМЭЛТ ПРОБИОТИК ХЭРЭГЛЭХ ЁСТОЙ ЮУ?
Антибиотик эмчилгээ, хагалгааны дараа болон хоол боловсруулах замын зовуурь ихтэй, өтгөн хаталттай, гүйлгэлттэй байгаа хүмүүс пробиотик буюу ашигтай бактер нэмэлтээр хэрэглэж болно. Бусад тохиолдолд хүнсээрээ дамжуулан пробиотик авах бүрэн боломж байгаа. Пробиотик агуулсан тараг, комбуча, кимчи, кефир гээд олон төрлийн исгэсэн хүнс бий.
Хүн өдөртөө нас, хүйс, эмийн хэрэглээнээсээ шалтгаалаад 1-10 тэрбум ашигтай бактер авахад хангалттай гэж үздэг. Нэг аяга тараг уухад л тарагны чанараасаа шалтгаалан 100 саяаас нэг тэрбум хүртэлх бактер авах боломжтой.

3. МОНГОЛ ХҮНИЙ ХООЛ БОЛОВСРУУЛАХ СИСТЕМИЙН ОНЦЛОГТ ХОНИНЫ МАХ, АВАКОДО ХОЁРЫН АЛЬ НЬ ИЛҮҮ НИЙЦЭХ ВЭ?
Уур амьсгал болон бусад хүчин зүйлсээс шалтгаалан уламжлалт хүнсээ хэрэглэх нь илүү зохимжтой гэж үздэг ч гэсэн бүх хүнсний бүтээгдэхүүнийг уламжлалт хүнс биш гээд хэрэглэхгүй байж болохгүй. Авакодо л гэхэд шим тэжээл, эслэг, кали магни, уургийн агууламж өндөртэй, маш сайн жимс.
Гол анхаарах зүйл нь авакодоноос шим тэжээлээ авчихна гээд хонины махыг хэрэглээнээсээ хасах нь зохимжгүй. Бидний хүнсээрээ авах ёстой есөн төрлийн амин хүчил бүгд хонины маханд байдаг. Монгол бэлчээрийн мал нь ашигтай тосны агууламж, сайн чанарын уураг, амин хүчил дээрээс нь эрдсийн агууламж өндөртэй. Тиймээс аль алийг нь хүнсэндээ тохируулаад хэрэглэх нь хамгийн зүйтэй.

4. МАХ, ТӨМС ҮНЭХЭЭР БИДНИЙГ ТАРГАЛУУЛДАГ УУ?
Таргалалт гэдэг энергийн хуримтлал. Илүүдэл энерги биед энергийн нөөц болж хуримтлагддаг гэсэн үг. Мах, төмс гээд юу ч байсан шатааж буй илчлэгээсээ их хэмжээний илчлэг авах буюу хэмжээнээсээ хэтрүүлж идвэл бүх хүнсний бүтээгдэхүүн таргалуулдаг. Төмс тэнцвэртэй хоооллолтын төрөлдөө ордог.
Тэгэхээр төмсийг хэрэглээнээс хасахаас илүү хэрхэн боловсруулах нь илүү чухал. Төмсийг ногооны төрлөөс илүүтэйгээр үр тариа гэж хэрэглэвэл илүү зохистой. Тэнцвэртэй хоолны дөрөвний нэг үр тариа байдаг шүү дээ.

**Бидний амьдарч байгаа зуун бол хүн төрөлхтний түүхэнд эрүүл мэндийн үйлчилгээ, түүнийг дагасан төрөл бүрийн мэдээлэл хамгийн хүртээмжтэй, элбэг дэлбэг цаг үе билээ. Биед үл ялиг тухгүй мэдрэмж мэдрэгдэх төдийд л Google дээрх хэдэн мянган илэрц, TikTok доторх хэдэн зуун эмч бидний зовуурийг оношилж, тохирсон эмчилгээг санал болгодог.**
**Гэвч нөгөө талдаа интернэт дэх зах хязгааргүй мэдээлэл ялангуяа монгол хэл дээрх мэдээллүүд хангалттай олон эх сурвалжаар баталгаажсан, мэргэжлийн байх нь хомс. Тиймдээ ч бид Дэлхийн эрүүл мэндийн өдрийг тохиолдуулан олон нийтийн сүлжээгээр өдөр тутамдаа өрөөл бусдаас лавлан асууж байдаг эрүүл мэндтэй холбоотой түгээмэл асуултуудад мэргэжлийн эмч нараас хариулт авсан юм.**
### хүний их эмч, science маянс подкастын санаачлагч Н.Эрхэмбаяр
**1. БИД ЯАГААД СТРЕССДЭГ ЮМ БОЛ?**
Юун түрүүнд стресс, стрессдэх хоёр бол тусдаа хоёр ойлголт юм. Стресс нь бие, сэтгэцийн хариу урвал буюу тухайн эс үйл ажиллагаагаа явуулахын тулд идэвхжих үйл явц. Харин тухайн эс хэмжээнээсээ хэтэрсэн их ажил гүйцэтгэж, туйлдах явцыг стрессдэх гэнэ. Ядарсан эсийн гаргаж байгаа хариу урвалууд нь стрессийн шинж тэмдэг маягаар илэрдэг.
Жишээлбэл, би гурван цагийн турш тасралтгүй зурагт үзсэн бол анхаарал төвлөрөлт буурах, уур уцаар нэмэгдэх зэргээр миний тархи стресс үүсгэгчийг автоматаар өөрөөсөө холдуулж эхэлнэ гэсэн үг. Стрессдэх буюу бидний эсүүд ядарсны шууд урвуу хамаарал нь аз жаргалын дааврын ялгаралт буурах аюул.
2. СОГТУУРУУЛАХ УНДААНЫ ХЭРЭГЛЭЭ ХЭРХЭН ДОНТОЛТ БОЛДОГ ВЭ?
Хар тамхи, согтууруулах ундаа, порно зэрэг нь богино хугацаанд хүний аз жаргалын дааврыг нэмэгдүүлдэг. Хүн дасгал хийх, ууланд гарах, бясалгал хийх үедээ ч гэсэн энэхүү дааврыг ялгаруулах боломжтой. Тийм ч учраас бид биеийн хүчний дасгалуудаас кайф авдаг. Гэхдээ дасгалд хэт их донтох нь нөгөө талдаа дасгал хийгээгүй, амьдралынхаа энгийн мөчүүдэд аз жаргалын даавар бага ялгаруулж байгаа хэрэг гэдгийг санах нь илүүдэхгүй.
Тархины дараагийн нэг үүрэг нь хүний ой санамжийг удирдах. Байгаль дээр хүчтэй нь хүчгүйгээ захирдагтай адил хүчтэй ой санамж хүчгүйгээ дарангуйлдаг. Тухайн ой санамж маань хэр хүчтэй үүсэж байгаа буюу хэр олон мэдрэхүй зэрэг ажилласнаас шалтгаалан урт хугацааны ой санамж руу шилждэг. Эсвэл тухайн үед аз жаргалын даавар ихээр ялгарах үед тархинд хүчтэй дурсамж болон үлдэнэ.
Хүний тархинд нэгэн чухал дүрэм бий. Тэр бол хаана, хэн, юу аз жаргал өгч байна, тийшээ тэмүүлэх юм. Харин архи уух явцад хүний биед аз жаргалын даавар тасралтгүй ялгарч байдаг учраас тухайн орчин, хүмүүсийн яриа бүх зүйл гоё мэтээр тархинд хадгалагддаг. Ийнхүү аз жаргалтай мэдрэмж ихээр төрдөг тул архинаас татгалзах нь бидний бодсон шиг тийм ч амар зүйл биш.
Богино хугацаагаар аз жаргалын даавар ялгаруулж байгаа зүйлс даамжирвал хүний ёс зүйн хэм хэмжээ, нийгмийн харилцаанд орох чадварыг бууруулах аюултай. Жишээ нь, урт хугацаанд хэт их архи ууж байгаа үед хүний хэм хэмжээ, ёс зүйг зохицуулж байдаг тархины саарал бодис хатингаршиж эхэлдэг. Тиймээс олон жилийн турш архинаас хамааралтай байсан хүмүүсийн нийгмийн харилцаанд ёс зүйтэй орох чадвар нь жирийн хүмүүстэй харьцуулахад доогуур түвшинд байх магадлал өндөр.
3. ТОГТМОЛ ПОРНО ҮЗЭХ НЬ БИДНИЙ БОДИТ АМЬДРАЛД ХЭРХЭН НӨЛӨӨЛДӨГ ВЭ?
Бидний тархинд “шагналын төв” хэмээх хэсэг бий. Ямарваа нэгэн асуудлыг даван туулаад ард нь гарсны дараа тэрхүү төв биднийг сайхан мэдрэмжээр шагнадаг. Бэлгийн харилцаанд бодитоор орж, түүнээс мэдрэмж авахын оронд порно үзэж, таашаал авч байна гэж төсөөлье. Энэ бол тухайн хүн зүгээр л видеоны тусламжтайгаар ямар ч хичээл зүтгэл гаргахгүйгээр өнөөх шагналын төвөө ажиллуулчхаж байгаа явдал. Хүний тархи байгалиасаа ямар нэгэн зовлон мэдрэхгүйгээр аз жаргал өгөх зүйлс рүү тэмүүлж байдаг жамтай.
Зүтгэл байхгүйгээр аз жаргал мэдрэх тусам түүндээ донтоно. Яваандаа сэтгэлзүйн хувьд шантрамтгай нэгэн болж, дайчин шинж чанар буурна. Хүний тархинд мэдрэлийн эсүүд хоорондоо мэдээлэл дамжуулж байж, биеийн эсүүд ажилладаг. Энэ шинэ холбоо бий болсноор ой санамж үүснэ. Тогтмол порно үзсээр байвал үүнийг үзэж байж л гоё мэдрэмжүүд авдаг мэтээр тархины мэдрэлийн эсүүд холбоос үүсгэж эхэлдэг.
“Neuroscience Of Internet Pornography Addiction” хэмээх судалгаанаас харахад 10 порно тутмын 9 нь ёс бус бэлгийн харилцааг харуулсан байдаг аж. Юу гэсэн үг вэ гэвэл, энэ төрлийн видеонд донтсон хүмүүс аз жаргалын гармоноо ялгаруулахын тулд яваандаа хамгийн хүнд, байж боломгүй бэлгийн харилцааг харуулсан дүрслэлийг л үздэг болно оо гэсэн үг. Энэ зуршил мэдээж хэрэг тухайн хүний бодит амьдрал дээрх харилцаанд сөргөөр нөлөөлөх нь ойлгомжтой. Ялангуяа порно нь өсвөр насны хүүхдүүдэд тархийг гэмтээх магадлалтай. Энгийн хүний тархинд порно үзээд ялгарч байгаа даавар болонавч байгаа мэдрэмж өсвөр насны хүүхдүүдэд хоёроос дөрөв дахин илүү байдаг нь судалгаагаар тогтоогдсон.
### интермед эмнэлгийн эх барих, эмэгтэйчүүдийн эмч М. энх-ундрал
1. ТАМПОН БИЕ ДОТОР АЛГА БОЛОХ БОЛОМЖТОЙ ЮУ?
Тампоны утас гарт мэдрэхгүй байх үед тампон бие дотор тань гацчихсан мэт түгшүүр төрүүлж болох ч бодит амьдрал дээр ийм зүйл тохиолдох боломжгүй. Эмэгтэй хүний үтрээ ердөө долоогоос арван см-ийн гүнтэй, дээр нь умайн хүзүүний нээлхий нь зөвхөн цус, үрийн шингэнийг нэвтрүүлэхүйц бариу байдаг тул тампоны утас мэдрэгдэхгүй байсан ч биеийн өөр хэсэгт алга болох үндэслэлгүй.
2. ОХИД ХПВ-ЭЭС СЭРГИЙЛЭХ ВАКЦИНЖУУЛАЛТАД ХАМРАГДАХ НЬ ИРЭЭДҮЙД ЯМАР НЭГЭН ЭРСДЭЛТЭЙ ЮУ?
Умайн хүзүүний хорт хавдараас сэргийлэх хамгийн үр дүнтэй арга нь дэлхий даяар Хүний папилома вирусийн эсрэг вакцин. Хавдрын тохиолдлын 99 хувь нь Хүний папиллома вирусээс (ХПВ) үүсдэг учраас тэр. Умайн хүзүүний хорт хавдар Монгол улсад 100 мянган хүнд 23.5 тохиолдож, нас баралт 10.2 байгаа нь Зүүн өмнөд азийн бүс дотроо хамгийн өндөр үзүүлэлт. ХПВ-ийн вакцинжуулалт нь умайн хүзүү, үтрээ, гадна бэлэг эрхтэнд ХПВ халдварлахаас сэргийлдэг.
Уг вакциныг хөгжингүй орнуудад 11-12 насны охид, хөвгүүдэд хийхийг зөвлөдөг боловч хамгийн эртдээ 9 насанд, хамгийн хожуу 26 насанд хийлгэж болно. Сайн мэдээ гэвэл Монгол улс өнгөрсөн оноос 9-13 насны охидод ДЭМБ-аас баталгаажсан 4 цэнт вакциныг хийж эхэлсэн. Охидыг ХПВ-ын халдварт өртөхөөс нь өмнө дархлаажуулалтад хамруулах учиртай тул 9-13 нас хэмээн заасан байдаг.
3. БЭЛГИЙН ХАРИЛЦААНД ОГТ ОРОХГҮЙ 30 НАС ХҮРЭХ, УДААН ХУГАЦААНД ХАМТРАГЧГҮЙ ЯВАХ НЬ ЭМЭГТЭЙЧҮҮДИЙН ЭРҮҮЛ МЭНДЭД СӨРГӨӨР НӨЛӨӨЛӨХ ҮҮ?
АНУ-ын эрдэмтдийн хийсэн, хамгийн сүүлийн үеийн судалгаагаар бэлгийн харилцаанд огт ороогүй эсвэл удаан хугацаанд орохгүй байх нь эрүүл мэндийн хувьд эрэгтэй, эмэгтэй аль ч хүнд сөрөг нөлөө байхгүй нь тогтоогдсон. Гэхдээ тогтмол бэлгийн харилцаанд ордог эмэгтэйчүүд сэтгэл санааны хувьд өөртөө илүү итгэлтэй, бие махбодийн хувьд аарцаг ёроолын булчин илүү чанга, давсаг унжих магадлал бага зэрэг давуу талууд бий.
4. ҮТРЭЭНИЙ ОРЧИНГ ЦЭВЭР БАЙЛГАХЫН ТУЛД ЗАЙЛШГҮЙ САВАН ХЭРЭГЛЭХ ШААРДЛАГАТАЙ ЮУ?
Гадна бэлэг эрхтнийг өдөр бүр бүлээн урсгал усаар угааж, ариун цэврийг сайтар сахихад л хангалттай. Эмэгтэйчүүдэд зориулсан төрөл бүрийн саван нь үтрээний хүчил‑шүлтийн тэнцвэрт байдлыг алдагдуулдаг учраас бэлэг эрхтнээ угаахдаа аль болох саван хэрэглэхгүй байх нь зүйтэй юм.
Мөн усанд орсны дараа гадна бэлэг эрхтний хавиар саван болон шампунийн үлдэгдэл үлдээхгүй байхад анхаарах, үтрээний дотуур угаалга хийхээс зайлсхийх, үтрээний шүршигч хэрэглэхгүй байснаар мөөгөнцөр, үтрээний үрэвслээс сэргийлэх боломжтой.
### адам ЭМНЭЛГИЙН эрэгтэйчүүд, бөөрний мэс заслын эмч, АУ-ны доктор н.нансалмаа
1. АРХИ, ТАМХИНЫ ХЭРЭГЛЭЭ БЭЛГЭ ЭРХТНИЙ ХӨВЧРӨЛТӨД ЯАЖ НӨЛӨӨЛДӨГ ВЭ?
Тамхи нь бэлгийн үйл ажиллагаанд сөрөг нөлөө бүхий химийн бодисыг их хэмжээгээр агуулсан бүтээгдэхүүн. Өдөрт арваас дээш тамхи татдаг хүмүүсийн хувьд бэлгийн сулрал нь биологийн наснаасаа эрт эхэлнэ. Хурдан дур тавих, хангалттай хөвчрөхгүй байх гэх мэт асуудлууд тамхи татдаггүй эрчүүдэд 50-с дээшнасанд тохиолдож эхэлдэг бол тамхи татдаг эрчүүдэд 40-45 насанд нь ажиглагдаж эхэлдэг.
Архины хувьд элгийг гэмтээж, улмаар элгэнд үүсэж байгаа хортой нэгдэл нь төмсөгнөөс ялгарч байгаа бэлгийн даавар буюу тестостероныг өөртөө нэгдүүлж, бэлгийн даавар холбогч SHBG уургийг хэмжээг ихэсгэж, бэлгийн амьдралд сөргөөр нөлөөлдөг. Согтууруулах ундаа хэрэглэсэн үед тархинд үүсэж байгаа дофамины нөлөөгөөр бэлгийн дур хүсэл өндөр байдаг ч энэ нь тогтмол сайн нөлөөтэй гэсэн үг биш.
2. ТҮРҮҮ БУЛЧИРХАЙН ҮРЭВСЛИЙГ ҮНЭХЭЭР ЭМ УУГААД ЭМЧИЛЖ БОЛДОГ УУ?
Простатит хэмээн нэрлэгддэг энэ үрэвсэл нь хурц болон архаг гэсэн хоёр төрөлтэй. Хурц үрэвслийн шинж тэмдэг нь тод бөгөөд хурдан эдгэдэг бол архаг үрэвсэл нь өвдөлт багатай, дахилттай, эмчилгээ авахдаа ч удаан байх хандлагатай. Аль ч хэлбэр нь бэлгийн идэвхтэй амьдралтай, 30-50 насны эрчүүдэд ихэнхдээ тохиолдоно.
Хүмүүсийн дунд түрүү булчирхайн томролтыг хортой хавдар гэж ойлгох тохиолдол бий. Хавдар наснаас хамааралтай буюу 65-аас дээш настай эрчүүд түрүү булчирхайн хортой хавдар тусах өндөр эрсдэлтэй. Түрүү булчирхайн үрэсвэл маш олон хэлбэртэй ч эмээр эмчлэх бүрэн боломжтой. Ихэнх тохиололд эм болон физик эмчилгээг аппаратны эмчилгээтэй хослуулдаг.
3. ФИТНЕССЭЭР ХИЧЭЭЛЛЭЖ БУЙ ЗАЛУУС ТОГТМОЛ УУДАГ УУРАГ ЭРЭГТЭЙЧҮҮДИЙН ЭРҮҮЛ МЭНДЭД НӨЛӨӨЛӨХ ҮҮ?
Хэрвээ тухайн бэлдмэлийн найрлагад байгалиас өгөгдсөн түвшингээс илүү тестостероны байвал нөхөн үржихүйн үйл явцад нөлөөлнө. Төмсөгний үйл ажиллагааг түр болон удаан хугацаагаар саатуулах, бэлгийн үйл ажиллагааны сонирхлыг бууруулах гэх мэт сөрөг талууд зарим бэлдмэлд бий. Гэхдээ бэлдмэл бүрийн найрлага маш олон янз байдаг тул ерөнхий утгаар нь нөлөөлнө, нөлөөлөхгүй гэж шууд хэлэх аргагүй.
### ИНТЕРМЕД ЭМНЭЛГИЙН хүүхдийн эмч м.ЦАЦРАЛ
1. ХҮҮХДЭД ЗОРИУЛСАН ТОДОТГОЛТОЙ ТӨРӨЛ БҮРИЙН ВИТАМИНААС НЭН ШААРДЛАГАТАЙ НЬ АЛЬ НЬ ВЭ?
Хүүхдэд нэн шаардлагатай витаминуудыг ярихын тулд хамгийн түрүүнд хооллолтын талаар ярих нь зүйтэй. Макро элементүүд буюу уураг, нүүрс ус, өөх тос болон микро элементүүд болох амин дэмүүдийг хоол хүнснээс авах боломжтой. Тэгэхээр тухайн хүүхдэд нэн шаардлагатай витамин нь ямар хоол хүнс хэрэглэж байгаатай салшгүй холбоотой. Жишээлбэл, цагаан хоолтой хүүхэдэд хамгийн шаардлагатай витамин нь төмөр байдаг.
Тиймээс хүүхдэд нэмэлт витамин уулгахдаа эцэг эхчүүд дур мэдэн худалдан авалт хийхээс илүүтэй, хүүхдийнхээ хооллолтын онцлогт тохируулж, эмчтэй ярилцасны үндсэн дээр сонгох нь зүйтэй. Монгол орны нөхцөлд хамгийн түгээмэл шаардлагатай нь Д витамин. Учир нь манай улсын хувьд энэ витаминыг байгалийн жамаараа авах эх үүсвэр газарзүйн онцлогоос шалтгаалан хомс байдаг. Тиймээс Д витаминыг хүүхэд бүр өдөр болгон хэрэглэх шаардлагатай.
2. САХАРНЫ ХЭРЭГЛЭЭ, ДЭЛГЭЦНИЙ ХАМААРАЛ НЬ ADHD-ИЙН ШАЛТГААН БОЛДОГ УУ?
Сахарны хэрэглээ, дэлгэцийн хэт хамаарлын аль аль нь шалтгаан болохгүй. Гэхдээ ADHD-ийн явцад нөлөөлж болно. Сахарын хэт хэрэглээ нь хүүхдийн тархийг хөөрөлд оруулдаг дааврыг ялгаруулдаг учраас ADHD-тэй хүүхдэд төдийгүй эрүүл хүүхдийг хэт хөөрөлд оруулах эрсдэлтэй. Товчхондоо бол эдгээр нь өвчний явцыг хүндрүүлэх боломжтой болохоос өвчний шалтгаан болохгүй.
3. ТОВЛОЛТ ВАКЦИН АУТИЗМЫН ШАЛТГААН БОЛДОГ НЬ ҮНЭН ҮҮ?
Бага насны хүүхдийн товлолт вакцин төрснөөс нь эхэлж хийгддэг. Харин аутизм гэдэг бол өөрөө төрөлхийн өвчин. Өөрөөр хэлбэл, тухайн хүүхэд төрөхдөө аутизмын хүрээний эмгэгтэй төрж байгаа гэсэн үг. Тиймээс төрсний дараа хийгдэж байгаа вакцинууд уг эмгэгт огт хамаагүй.
Мэдэж жирэмсэн үед ээжид хийгдсэн вакцинууд нөлөөлөх үү гэдэг асуудал гарч ирж болно. Гэхдээ аутизмын хувьд шалтгаан нь дэлхий даяар тодорхой болоогүй тул одоогоор хариулт хэлэх боломжгүй юм.
### ИНТЕРМЕД ЭМНЭЛГИЙН дотрын эмч, шим тэжээл судлаач ч. нүрмаамаамаа
1. ГЛЮТЕНИЙ ХАРШИЛГҮЙ ХЭРНЭЭ ГЛЮТЕН АГУУЛААГҮЙ ГУРИЛ ХЭРЭГЛЭХ НЬ ХҮНИЙ БИЕД АШИГ ТУСТАЙ ЮУ?
Глютен гэдэг бол үр тарианд байгаа уураг. Целиак буюу глютений өвчин нь үр тарианд агуулагдах глютен уургийг хэрэглэхэд дархлаа урвал өрнөж, 12 хуруу гэдэсний салстыг гэмтээж, үйл ажиллагааг нь алдагдуулдаг эмгэг юм. Хэрвээ энэ төрлийн эмгэгээр оношлогдсон бол глютенийг хязгаарлах нь зайлшгүй.
Бусад тохиолдолд заавал глютенгүй үр тариа хэрэглэх онцын шаардлагагүй. Зарим хүн жингээ хянах зорилгоор глютенгүй гурил сонгож хэрэглэдэг. Гэхдээ дээр хэлсэнчлэн глютен үр тарианд агуулагдаж буй уураг учраас нүүрс усны агууламж бусад гурилтай адилхан буюу жин хасахад ач холбогдол бараг байхгүй.
2. ХООЛ БОЛОВСРУУЛАХ СИСТЕМЭЭ ХЭВИЙН БАЙЛГАХЫН ТУЛД ЗАЙЛШГҮЙ НЭМЭЛТ ПРОБИОТИК ХЭРЭГЛЭХ ЁСТОЙ ЮУ?
Антибиотик эмчилгээ, хагалгааны дараа болон хоол боловсруулах замын зовуурь ихтэй, өтгөн хаталттай, гүйлгэлттэй байгаа хүмүүс пробиотик буюу ашигтай бактер нэмэлтээр хэрэглэж болно. Бусад тохиолдолд хүнсээрээ дамжуулан пробиотик авах бүрэн боломж байгаа. Пробиотик агуулсан тараг, комбуча, кимчи, кефир гээд олон төрлийн исгэсэн хүнс бий.
Хүн өдөртөө нас, хүйс, эмийн хэрэглээнээсээ шалтгаалаад 1-10 тэрбум ашигтай бактер авахад хангалттай гэж үздэг. Нэг аяга тараг уухад л тарагны чанараасаа шалтгаалан 100 саяаас нэг тэрбум хүртэлх бактер авах боломжтой.
3. МОНГОЛ ХҮНИЙ ХООЛ БОЛОВСРУУЛАХ СИСТЕМИЙН ОНЦЛОГТ ХОНИНЫ МАХ, АВАКОДО ХОЁРЫН АЛЬ НЬ ИЛҮҮ НИЙЦЭХ ВЭ?
Уур амьсгал болон бусад хүчин зүйлсээс шалтгаалан уламжлалт хүнсээ хэрэглэх нь илүү зохимжтой гэж үздэг ч гэсэн бүх хүнсний бүтээгдэхүүнийг уламжлалт хүнс биш гээд хэрэглэхгүй байж болохгүй. Авакодо л гэхэд шим тэжээл, эслэг, кали магни, уургийн агууламж өндөртэй, маш сайн жимс.
Гол анхаарах зүйл нь авакодоноос шим тэжээлээ авчихна гээд хонины махыг хэрэглээнээсээ хасах нь зохимжгүй. Бидний хүнсээрээ авах ёстой есөн төрлийн амин хүчил бүгд хонины маханд байдаг. Монгол бэлчээрийн мал нь ашигтай тосны агууламж, сайн чанарын уураг, амин хүчил дээрээс нь эрдсийн агууламж өндөртэй. Тиймээс аль алийг нь хүнсэндээ тохируулаад хэрэглэх нь хамгийн зүйтэй.
4. МАХ, ТӨМС ҮНЭХЭЭР БИДНИЙГ ТАРГАЛУУЛДАГ УУ?
Таргалалт гэдэг энергийн хуримтлал. Илүүдэл энерги биед энергийн нөөц болж хуримтлагддаг гэсэн үг. Мах, төмс гээд юу ч байсан шатааж буй илчлэгээсээ их хэмжээний илчлэг авах буюу хэмжээнээсээ хэтрүүлж идвэл бүх хүнсний бүтээгдэхүүн таргалуулдаг. Төмс тэнцвэртэй хоооллолтын төрөлдөө ордог.
Тэгэхээр төмсийг хэрэглээнээс хасахаас илүү хэрхэн боловсруулах нь илүү чухал. Төмсийг ногооны төрлөөс илүүтэйгээр үр тариа гэж хэрэглэвэл илүү зохистой. Тэнцвэртэй хоолны дөрөвний нэг үр тариа байдаг шүү дээ.