Би хүүхдээ ингэж өсгөдөг: 4 хүүхдийн ээж Туяа
<div class="article-body">
          <h2>Зуны эхэн сарын дулаахан өдрүүдийн нэгэнд танд хүрч буй "How I Parent"  булангийн шинэхэн дугаарт тавтай морил. Бид энэ удаагийн дугаартаа алс холын Швед улсад амьдран суудаг хэдий ч  монгол эзэгтэй нарт цахим хуудсаараа дамжуулан эко амьдралын хэв маяг болон эрүүл амьдрах ухааны талаар өөрийн туршлага, мэдлэгийг харамгүй хуваалцдаг, дөрвөн хүүхдийн ээж бүсгүйг урьсан билээ.</h2><p><b>Нэр: </b>Н.Туяа <br><b>Ам бүл: </b>6 <br><b>Сошиал хуудсууд:</b> <a href="https://www.facebook.com/profile.php?id=100027862761991&amp;paipv=0&amp;eav=AfZcxlZzlbgihjmAjLQ1v42kPJNoNP1HpEUR5I-tGp0k5kctvCWqEk7LzPcUfriHJkc&amp;" target="_blank">Tuya Narangerel</a> (фейсбүүк)</p>
<h3 class="text-uppercase text-blue text-bold">БИДЭНД ГЭР БҮЛЭЭ ТОВЧ ТАНИЛЦУУЛНА УУ? ГЭР БҮЛИЙН ҮҮРГЭЭ ХЭРХЭН ХУВААРИЛДАГ ВЭ?</h3><p>Сайн байцгаана уу? Манайх Борхүүгийнх гэдэг айл, ам бүл зургуулаа. 4-14 насны гурван охин, нэг хүүтэй өнөр өтгөн гэр бүл. Долоон жилийн өмнө том охиноо эмчлүүлэх зорилгоор Швед улсад ирснээс хойш одоог хүртэл энэ улсад гэр бүлээрээ ажиллаж, амьдарч байна. <br> <br>Гэр бүлийн үүрэг хуваарилах тал дээр би том охиныхоо эмчилгээ, хүүхдүүдийн асаргаа болон гэрийн ажлуудаа ерөнхийд нь хариуцаад явдаг. Гэхдээ манай хүн надаас үргэлж “Би юу хийж туслах вэ? Надаар туслуулах зүйлс байгаа юу?” гэж асуудаг нь миний ажлыг тун их хөнгөвчилдөг шүү. Ядарч байгаа үедээ би өнөөдөр гэрийн ажил, хоол унданд анхаарал тавьж чадахгүй нь гэдгээ нөхөртөө шуудхан хэлчихдэг. Ер нь бид хоёр гэрийн эзэгтэй хүн ийм зүйл хийх ёстой, харин өрхийн тэргүүн нь тийм зүйл хийх ёсгүй гэхчлэн олон дүрэмд баригдалгүй, аль болох өөрсдийн тааваар гэрийн ажлаа зохицуулдаг даа. Дээр нь нэмээд гэрийн ажил гэдэг зөвхөн томчуудад хамаатай асуудал бус, хүүхдүүд ч өөрсдийн чадах чинээгээрээ энэ ажилд хувь нэмрээ оруулах ёстой гэдэг дээр нөхөр бид хоёр санал нэгддэг юм. <br> <br>Би чинь багаасаа эмээ, өвөө хоёртоо эрхэлж, тэднийхээ хайр халамжинд бөөцийлүүлж өссөн хүүхэд. Гэр бүлийнхээ эрх ганц охин учраас айл гэрийн эзэгтэй болох хүртлээ гэрийн ажилд хуруугаа дүрж үзээгүй гэхэд хилсдэхгүй. Тиймдээ ч том болсон хойноо ажил хийж сураагүй хүн амьдрал дээр ямаршуухан хэцүү нөхцөл байдалтай нүүр тулгардаг вэ гэдгийг маш сайн мэдэрсэн гэх үү дээ. Ийм бэлээхэн амьдралын туршлагатай тул өөрөө ээж болоод хүүхдүүдээ өөрсдийнх нь насанд тохирсон гэрийн ажилд татан оруулах нь зөв юм байна аа гэсэн бодолтой болсон. Хамгийн гол нь олон ажил хийлгэхдээ бус нэг ажлыг дадал болтол нь чанартай хийлгэх нь чухал. Жишээлбэл, нэг жилийн турш зөвхөн ширээн дээрх аяга таваг хураах, хувцсаа зөв эвхэж тавих ажлуудыг л хийлгэнэ гэсэн үг. <br> <br>Томрох тусам хариуцсан ажлыг нь арай хүндрүүлж болно. Хүүхэд нэгэнт ажил хийх дадалтай болсон учраас дараа дараагийн шинэ зүйлсийг сурахдаа төвөгшөөдөггүй, харин ч их дуртай болчихдог юм билээ. Хэрэв би ганцаараа гэр орны бүх ажлыг хийдэг байсан бол илүү их ядарч, хүүхдүүддээ ч олигтой цаг гаргаж чадахгүй байсан биз. Миний гурван цаг хийх ажлыг гэрийнхэн маань хамжаад ганцхан цагийн дотор хийгээд дуусгачихдаг болохоор бие биедээ зарцуулах цаг ч тэр хэмжээгээр их гардаг давуу талтай.<br></p>
<h3 class="text-uppercase text-blue text-bold">ТАНАЙ ГЭРИЙНХНИЙ ӨГЛӨӨ, ОРОЙНЫ ДАДЛУУД ГЭВЭЛ?</h3><p>Өглөө хүүхдүүдээ албанд нь мордуулахаас өмнө байнга тэвэрч, нүднийх нь галыг сэргээхийн тулд аль болох галын дөл сайн харуулна. Оройд бол манай гэр бүлд тогтсон хамгийн үр дүнтэй дадал гэвэл “15 минутын дүрэм”. Хэрэгжүүлэхэд тун энгийн хэдий ч үр дүн өндөртэй дүрэм. Ямар учиртай дүрэм вэ гэхээр гэр бүлийн гишүүн бүр орой унтахын өмнөх 15 минутыг өөрийн эд зүйлсийг цэгцлэх, маргаашдаа бэлдэх, гэрээ янзлахад зарцуулна. Энэ дүрмийг хэрэгжүүлсний ачаар өглөөд цэвэрлэх шаардлагагүй, цэмцгэр өрөөнүүд намайг угтах болж түүнийгээ дагаад сэтгэл санаа ч өглөөний цагаар өөдрөг байх болсон шүү. <br> <br>Манай хүүхдүүд бүгд оройн долоон цаг гэхэд орондоо ордог тул нөхөр бид хоёр хүүхдүүд унтсаны дараа өөрсдийн сонирхсон, хийх дуртай зүйлсэд цаг зарцуулахыг хичээдэг. Харамсалтай нь одоогийн нөхцөл байдлаас шалтгаалан манай гэр бүл нэлээн назгай, зарим гэрийн дүрмүүд маань хаягдчихсан байдалтай амьдарч байна. <br> <br></p>
<h3 class="text-uppercase text-blue text-bold"><div>ХҮҮХЭД ӨСГӨЖ ХҮМҮҮЖҮҮЛЭХДЭЭ АШИГЛАДАГ СОНИРХОЛТОЙ АРГА, ТЕКНИКЭЭСЭЭ ХУВААЛЦВАЛ?</div></h3><p>Хүүхдүүдээ өсгөх тал дээр манай хүн бид хоёр цөөн тооны дүрэм баримталдаг. <br> <br>Нэгдүгээрт, хүүхэд буруу зүйл хийсэн ч загнахыг урьтал болгохгүйгээр харин ч сайтар ярилцах ёстой гэж үздэг. Ээжүүдийн яаж ч хичээгээд ойлгуулж чадахгүй зүйлсийг аав нар арай өөр талаас нь хүүхдэд эвтэйхэн тайлбарлаж ойлгуулах тохиолдол байдаг учраас асуудал тулгарах үед нөхрөөсөө тусламж эрэх үе элбэг. <br> <br>Хоёрдугаарт, хэрэв би нөхөртэйгээ ярилцаж байх үед манай хүүхдүүдийн аль нэгэнд бид хоёртой ярилцах шаардлага тулгарвал эхлээд биед хүрч, ярилцах зөвшөөрөл хүсдэг юм. Хүүхдүүддээ хоёр хүний яриаг таслахгүй байх, аливаад хүлээцтэй хандах хандлага төлөвшүүлж байгаа хэрэг л дээ. “<i>Аав, ээж хоёр өөрсдийн яриаг дуусгасныхаа дараа надад бүрэн анхаарлаа хандуулах болно оо</i>” гэдгийг хүүхдүүд маань ч сайн ойлгодог тул тэвчээртэй хүлээдэг. Манай бага хүү одоо дөнгөж дөрвөн настай болохоор заримдаа энэ дүрмийг мартчих гээд байдаг талтай. Харин дунд хоёр эгч нь маш сайн хэрэгжүүлдэг шүү. <br> <br>Гуравдугаарт, хүүхдүүдтэйгээ аминчлан ярилцах шаардлагатай бол зайлшгүй өвдгөө нугалж суугаад, нүд рүү нь харахыг эрмэлздэг. Бага насны хүүхдийн өөрийгөө илэрхийлэх чадвар, ярианы баялаг, үгийн сан зэргийг том хүнтэй харьцуулахын аргагүй. Дээр нь нэмээд манай хүүхдүүд сургууль, цэцэрлэг гээд гадаад орчинд дан шведээр бусадтай харилцдаг учраас гэртээ зарим монгол үгээ мартах, өөрийн санааг эх хэлээрээ илэрхийлж чадахгүй байх, гацаж түгдрэх асуудал зөндөө. Ийм нөхцөлд ямар нэгэн зүйл давхар хийнгээ хүүхэдтэйгээ ярилцах нь тийм ч оновчтой бус. Бид нар “<i>Алив бушуу хурдан ярь, юу болсон юм</i>” гээд хүүхдээ сандаргах юм бол өөрийгөө бусдад илэрхийлэх гэсэн тэдний хичээл зүтгэлийг салхинд хийсгэх магадлалтай. <br> <br>Ийм шалтгаануудаас үүдэн манай хүүхдүүдэд ярилцах шаардлага тулгарвал би бүх зүйлсээ хойш нь тавиад тэдний түвшинд очиж ярилцдаг. Ээж нь өөрт нь бүрэн анхаарал хандуулж, сонсож буйг хүүхэд мэдмэгцээ өөртөө итгэлтэй болж, “<i>ээж бол миний сайн сонсогч</i>” гэдэг итгэл үнэмшилтэй болдог юм шиг. Дүгнээд хэлэхэд, хүүхдүүдтэйгээ чөлөөтэй ярилцаж, ойлголцож чаддаг байвал хүмүүжлийн бусад асуудлууд аяндаа цэгцэрчихнэ гэж боддог доо.<br></p>
<h3 class="text-uppercase text-blue text-bold">ТАНАЙ ГЭРИЙНХНИЙ ДУРТАЙ ХҮҮХДИЙН БҮТЭЭГДЭХҮҮН, ХҮҮХДИЙН/ГЭР БҮЛИЙН КОНТЕНТ?</h3><p>Бага хүү нялх байхад манай охид зөвхөн амралтын өдрөөр хүүхэлдэйн кино үзэх дүрэмтэй байсан юм. Харин одоо хүү томроод зурагтын хэрэглээ ч ихсэх гээд байна. "Voice", "Авьяаслаг монголчууд" зэрэг монгол хэл дээрх үзүүштэй контентууд гарч байх үед гэр бүлээрээ тойрч суугаад үзэх дуртай. <br> <br>Бүтээгдэхүүний тухайд, би хүүхдүүдийнхээ асаргаа болон арчилгаанд химийн аргаар гаргаж авсан бүтээгдэхүүнээс зайлсхийж, аль болох байгалийн гаралтай зүйлс хэрэглэхийг зорьдог. Том охин маань өвчний улмаас маш олон төрлийн эм уух шаардлагатай. Энэ хэрэглээг нь бид ямар нэгэн байдлаар багасгах боломжгүй. Тийм болохоор ядаж бусад хүүхдүүдээ химийн найрлагатай бүтээгдэхүүнээс ангид байлгахыг хичээж, тасралтгүй олон эх сурвалжаас мэдээлэл эрж хайн, эрүүл амьдрах ухаанд суралцаж байна. Сүүлийн үед манай гэр бүл шар тос, амтлаагүй гүнжидийн үрийн тосыг өдөр тутмын бүх хэрэгцээндээ ашиглаж байгаа. Амтлаагүй цэвэр гүнжидийн үрийн тос нь бодисын солилцоог тэнцвэржүүлдэг, бүх төрлийн арьсанд тохирдог, тэгш чанартай тос хэмээх тодотголтой. Хүүхдийн арьсанд шууд түрхэнэ, амыг нь зайлуулна, эмчилгээний зорилгоор ч хэрэглэж болно гээд гүнжидийн тосны давуу тал их.</p>
<h3 class="text-uppercase text-blue text-bold">ХҮҮХЭДТЭЙ БОЛСНООР ТАНЫ АЖЛЫН АРГА БАРИЛ, ҮЗЭЛ БОДОЛ ХЭРХЭН ӨӨРЧЛӨГДСӨН БЭ?</h3><p>Анхны хүүхдээ төрүүлэхийн өмнөх Туяа, ээж болсон Туяа хоёрын хооронд маш том зөрүү бий. Том охиноо төрсөн цагаас нь эмчлүүлэхийн тулд би эмнэлгээр маш их явж, түмэн бэрхшээлийг давж гарсан. Тэр цагаас хойш амьдралыг харах өнцөг маань тэр чигтээ өөрчлөгдсөн гэхэд хилсдэхгүй. Энэ хорвоо дээр хүн өвчний өмнө, үхлийн өмнө үнэхээр өвдөг сөхөрдөг. Бусад үед бол <i>"болгоно бүтээнэ"</i> гэж зориход бүтэхгүй зүйл гэж нэгээхэн ч үгүй. Хамгийн гол нь хүн өөрөө зөв бодол, хандлагатай байх нь чухал юм уу даа. <br> <br>Бидний аливааг хүлээж авах, харах өнцөг тун чухал. Амьдралд минь тохиож байгаа бэрхшээлд хэн нэгнийг буруутгасаар байвал би энэ хорвоогоос сайхан зүйлсийг хэзээ ч олж харахгүй. Харин эсрэгээрээ арван муу зүйл дундах ганц сайныг олж харж чадвал амьдрал эргээд хүнд сайн сайхан учрал тохиолыг бэлэглэдэг юм билээ. Хэрвээ би охиноо төрүүлээгүйсэн бол энэ хорвоог, эргэн тойрны хүмүүсээ ийм уужуу нүдээр харахгүй байсан болов уу. <br> <br></p>
<p><img class="uk-width-1-1 lightbox" alt="" src="https://unread.today/files/48/e8419da16d4cf00116a3991741105ba4.JPG"></p><h3 class="text-uppercase text-blue text-bold">ТА ХЭРХЭН АМАРДАГ ВЭ? ЭЦЭГ ЭХИЙН ХУВИАР БУСДЫН ТУСЛАЛЦАА ХЭР АВДАГ ВЭ?</h3><p>Харь улсад амьдарч байгаа учраас хүүхдээ даатгаж үлдээх хүн байхгүй, шаардлагатай үед ч хэн нэгнээс туслалцаа авах бараг боломжгүй. Би Монголд хоёр томыгоо, Шведэд ирснийхээ дараа бага хоёр хүүхдээ төрүүлсэн юм. Эхний хүүхдүүд дээр гэр орны ажилд түүртэх, нөхөртөө туних үе бишгүй олон байснаа нуугаад яах вэ. Харин энд ирснээс хойш бүх асуудлаа өөрсдөө шийдвэрлэж, эмх цэгцтэй амьдрах шаардлагатай тулгарсан. Туслах хүн нэгэнт байхгүй тул долоо хоног бүр хийх хоолноос авахуулаад гэр цэвэрлэх ажлаа ч сайтар төлөвлөх тусам ачааллаа тэр хэрээр хуваарилахад суралцан өөртөө амрах цаг гаргах боломжтой болсон. Надаас илүү хүүхдүүдийг маань асарч, халамжлах хүн байхгүй учраас би өөрөө бие болон сэтгэлээрээ эрүүл, бас хүчтэй байх ёстой. <br> <br>Би өглөөгүүр сэргэг байдаг болохоор яг тэр цагаар тухайн өдрийнхөө чухал зүйлсийг хийж дуусгадаг. Харин үдээс хойш нозоороод байх юм бол дуртай зүйлсдээ цаг гаргах жишээтэй. Дуртай зүйлээ хийчихсэн хүн чинь тайван сайхан, оройн цагаар гэр бүлдээ цаг зарцуулах эрч хүчтэй байна шүү дээ. Хэн нэгнээс туслалцаа авах боломжгүй гэрийн эзэгтэй нартаа өдрийн цагаа зөв хуваарилж, жижиг гэлтгүй бүх зүйлсийг төлөвлөж сураарай хэмээн зөвлөе. Тэгж гэмээнэ өөрийнхөө хүсэл сонирхолд цаг гаргаж чадна.<br></p>
<h3 class="text-uppercase text-blue text-bold"><div>ЭЦЭГ ЭХИЙН ХУВИАР ХАМГИЙН ИХ БАЯРЛАСАН, БАХАРХСАН МӨЧ?</div></h3><p>Манай дунд охин их зөөлөн хүүхэд байдаг. Нэг удаа би өвдчихөөд хэвтэж байтал намайг хөнжлөөр хучаад зөгийн балтай ус хийгээд ирсэн. “<i>Ээж ээ, та олон зүйл битгий бодоорой, зүгээр сайхан унтаад амарчих. Хэрэгтэй зүйл байвал бүгдийг нь хэлээрэй. Би таны хөлөнд массаж хийгээд өгье</i>” гэж хэлэхэд нь уйлмаар санагдсан шүү. Хүүхдээ хайраар тэтгэж өсгөвөл миний хүүхэд буцаагаад хэн нэгэнд тэр хайрыг түгээж чаддаг хүн болох юм байна. Хэрэв би охинтойгоо муухай харилцдаг, хангалттай анхаарал тавьж, хайрладаггүй байсан бол миний хүүхэд хаанаас хүнийг халамжлах ухаанд суралцах вэ дээ гэж тэр үед бодогдсон. <br> <br>Бага охин маань харин байгальд тун их хайртай хүүхэд. Би ч өөрөө хүрээлэн буй орчиндоо ээлтэй амьдрах тал дээр хичээж, бага гэлтгүй жижиг хэвшлүүдийг гэртээ мөрддөг юм. Тэгсэн нэг удаа манай хөрш айлын залуу ирээд “<i>Танай охин намайг гадаа байгальд хог хаяж болохгүй шүү, хогоо заавал хогийн саванд хаяарай. Хэрвээ хогоо гадаа орхивол байгаль уйлдаг байхгүй юу гэж хэлсэн</i>” гэхэд гайхах, баярлах зэрэгцсэн шүү.</p>
<h3 class="text-uppercase text-blue text-bold">ХҮҮХЭД ӨСГӨХТЭЙ ХОЛБООТОЙ АВСАН ХАМГИЙН САЙН ЗӨВЛӨГӨӨ ЮУ БАЙСАН БЭ?</h3><p>Хүүхэд хүслээ хэлж, сэтгэл хөдлөлөө илэрхийлэх үед ээжийн тэвчээр алдагдаж, бухимдах үе зөндөө. Үнэхээр хүүхдүүдээс болж тэвчээр тань барагдвал түрхэн зуур тухайн газраасаа холдож, хэсэг хугацаанд өөрийгөө бусдаас тусгаарлаад үзээрэй. Тулгарсан асуудлыг тэр дор нь уур бухимдлаар шийдэх гэж хичээх нь хүүхдээ ч, өөрийгөө ч тухгүй байдалд оруулж, улмаар нөхцөл байдлыг хүндрүүлэхээс цаашгүй. Дотроо тайвширч чадахгүй байгаа бол “<i>Ээжийгээ түрхэн зуур хүлээж байгаарай, одоохон</i>” гэж хэлээд өөрийгөө хангалттай тайвшруулсны дараа асуудалтай эргэж нүүр тулбал арай ухаалаг шийдвэр гаргаж чаддаг юм байна гэдгийг сүүлийн үед би өөр дээрээ туршиж ойлгоод байгаа. Хүүхэд өсгөж хүмүүжүүлэхтэй холбоотой өдийг хүртэл уншиж, судалсан зөвлөгөөн дундаас надад хамгийн ойр санагдсан, амьдрал дээр амжилттай хэрэгжсэн зөвлөгөө гэвэл энэ л байна даа.</p>
<h3 class="text-uppercase text-blue text-bold">ХҮҮХДЭЭ ЯМАР ХҮН БОЛООСОЙ ГЭЖ, ЯМАР ЯМАР ЧАНАРЫГ ӨӨРИЙМШҮҮЛЭЭСЭЙ ГЭЖ ХҮСДЭГ ВЭ?</h3><p>Хүүхдүүдээ онц сайн сураасай, сайн ажилд ороосой гэж би бараг боддоггүй, бодохыг ч хүсдэггүй. Яагаад гэхээр тэр чинь миний сонголт биш, миний хүүхдийн сонголт. Харин эрүүл мэндэд нь хангалттай сайн хөрөнгө оруулалт хийх нь ээж хүний хувьд миний үүрэг. <br> <br>“Үгүй” гэж хэлэх ёстой мөчид бусдаас санаа зовох зүйлгүйгээр “үгүй” гэж хэлж чаддаг, өөрөө өөртөө үнэнч, хамгийн гол нь бусдыг ойлгодог, хүн чанар сайтай хүн болж төлөвшөөсэй гэж хүсдэг. Хүүхдүүд маань бусдын оронд өөрийгөө тавьж чаддаг, энэрэнгүй нэгэн болж өсөхөд л болох нь тэр дээ.<br></p>
          </div>

Зуны эхэн сарын дулаахан өдрүүдийн нэгэнд танд хүрч буй "How I Parent"  булангийн шинэхэн дугаарт тавтай морил. Бид энэ удаагийн дугаартаа алс холын Швед улсад амьдран суудаг хэдий ч  монгол эзэгтэй нарт цахим хуудсаараа дамжуулан эко амьдралын хэв маяг болон эрүүл амьдрах ухааны талаар өөрийн туршлага, мэдлэгийг харамгүй хуваалцдаг, дөрвөн хүүхдийн ээж бүсгүйг урьсан билээ.
Нэр:
Н.Туяа
Ам бүл:
6
Сошиал хуудсууд:

Tuya Narangerel
(фейсбүүк)

БИДЭНД ГЭР БҮЛЭЭ ТОВЧ ТАНИЛЦУУЛНА УУ? ГЭР БҮЛИЙН ҮҮРГЭЭ ХЭРХЭН ХУВААРИЛДАГ ВЭ?
Сайн байцгаана уу? Манайх Борхүүгийнх гэдэг айл, ам бүл зургуулаа. 4-14 насны гурван охин, нэг хүүтэй өнөр өтгөн гэр бүл. Долоон жилийн өмнө том охиноо эмчлүүлэх зорилгоор Швед улсад ирснээс хойш одоог хүртэл энэ улсад гэр бүлээрээ ажиллаж, амьдарч байна.

Гэр бүлийн үүрэг хуваарилах тал дээр би том охиныхоо эмчилгээ, хүүхдүүдийн асаргаа болон гэрийн ажлуудаа ерөнхийд нь хариуцаад явдаг. Гэхдээ манай хүн надаас үргэлж “Би юу хийж туслах вэ? Надаар туслуулах зүйлс байгаа юу?” гэж асуудаг нь миний ажлыг тун их хөнгөвчилдөг шүү. Ядарч байгаа үедээ би өнөөдөр гэрийн ажил, хоол унданд анхаарал тавьж чадахгүй нь гэдгээ нөхөртөө шуудхан хэлчихдэг. Ер нь бид хоёр гэрийн эзэгтэй хүн ийм зүйл хийх ёстой, харин өрхийн тэргүүн нь тийм зүйл хийх ёсгүй гэхчлэн олон дүрэмд баригдалгүй, аль болох өөрсдийн тааваар гэрийн ажлаа зохицуулдаг даа. Дээр нь нэмээд гэрийн ажил гэдэг зөвхөн томчуудад хамаатай асуудал бус, хүүхдүүд ч өөрсдийн чадах чинээгээрээ энэ ажилд хувь нэмрээ оруулах ёстой гэдэг дээр нөхөр бид хоёр санал нэгддэг юм.

Би чинь багаасаа эмээ, өвөө хоёртоо эрхэлж, тэднийхээ хайр халамжинд бөөцийлүүлж өссөн хүүхэд. Гэр бүлийнхээ эрх ганц охин учраас айл гэрийн эзэгтэй болох хүртлээ гэрийн ажилд хуруугаа дүрж үзээгүй гэхэд хилсдэхгүй. Тиймдээ ч том болсон хойноо ажил хийж сураагүй хүн амьдрал дээр ямаршуухан хэцүү нөхцөл байдалтай нүүр тулгардаг вэ гэдгийг маш сайн мэдэрсэн гэх үү дээ. Ийм бэлээхэн амьдралын туршлагатай тул өөрөө ээж болоод хүүхдүүдээ өөрсдийнх нь насанд тохирсон гэрийн ажилд татан оруулах нь зөв юм байна аа гэсэн бодолтой болсон. Хамгийн гол нь олон ажил хийлгэхдээ бус нэг ажлыг дадал болтол нь чанартай хийлгэх нь чухал. Жишээлбэл, нэг жилийн турш зөвхөн ширээн дээрх аяга таваг хураах, хувцсаа зөв эвхэж тавих ажлуудыг л хийлгэнэ гэсэн үг.

Томрох тусам хариуцсан ажлыг нь арай хүндрүүлж болно. Хүүхэд нэгэнт ажил хийх дадалтай болсон учраас дараа дараагийн шинэ зүйлсийг сурахдаа төвөгшөөдөггүй, харин ч их дуртай болчихдог юм билээ. Хэрэв би ганцаараа гэр орны бүх ажлыг хийдэг байсан бол илүү их ядарч, хүүхдүүддээ ч олигтой цаг гаргаж чадахгүй байсан биз. Миний гурван цаг хийх ажлыг гэрийнхэн маань хамжаад ганцхан цагийн дотор хийгээд дуусгачихдаг болохоор бие биедээ зарцуулах цаг ч тэр хэмжээгээр их гардаг давуу талтай.

ТАНАЙ ГЭРИЙНХНИЙ ӨГЛӨӨ, ОРОЙНЫ ДАДЛУУД ГЭВЭЛ?
Өглөө хүүхдүүдээ албанд нь мордуулахаас өмнө байнга тэвэрч, нүднийх нь галыг сэргээхийн тулд аль болох галын дөл сайн харуулна. Оройд бол манай гэр бүлд тогтсон хамгийн үр дүнтэй дадал гэвэл “15 минутын дүрэм”. Хэрэгжүүлэхэд тун энгийн хэдий ч үр дүн өндөртэй дүрэм. Ямар учиртай дүрэм вэ гэхээр гэр бүлийн гишүүн бүр орой унтахын өмнөх 15 минутыг өөрийн эд зүйлсийг цэгцлэх, маргаашдаа бэлдэх, гэрээ янзлахад зарцуулна. Энэ дүрмийг хэрэгжүүлсний ачаар өглөөд цэвэрлэх шаардлагагүй, цэмцгэр өрөөнүүд намайг угтах болж түүнийгээ дагаад сэтгэл санаа ч өглөөний цагаар өөдрөг байх болсон шүү.

Манай хүүхдүүд бүгд оройн долоон цаг гэхэд орондоо ордог тул нөхөр бид хоёр хүүхдүүд унтсаны дараа өөрсдийн сонирхсон, хийх дуртай зүйлсэд цаг зарцуулахыг хичээдэг. Харамсалтай нь одоогийн нөхцөл байдлаас шалтгаалан манай гэр бүл нэлээн назгай, зарим гэрийн дүрмүүд маань хаягдчихсан байдалтай амьдарч байна.


ХҮҮХЭД ӨСГӨЖ ХҮМҮҮЖҮҮЛЭХДЭЭ АШИГЛАДАГ СОНИРХОЛТОЙ АРГА, ТЕКНИКЭЭСЭЭ ХУВААЛЦВАЛ?
Хүүхдүүдээ өсгөх тал дээр манай хүн бид хоёр цөөн тооны дүрэм баримталдаг.

Нэгдүгээрт, хүүхэд буруу зүйл хийсэн ч загнахыг урьтал болгохгүйгээр харин ч сайтар ярилцах ёстой гэж үздэг. Ээжүүдийн яаж ч хичээгээд ойлгуулж чадахгүй зүйлсийг аав нар арай өөр талаас нь хүүхдэд эвтэйхэн тайлбарлаж ойлгуулах тохиолдол байдаг учраас асуудал тулгарах үед нөхрөөсөө тусламж эрэх үе элбэг.

Хоёрдугаарт, хэрэв би нөхөртэйгээ ярилцаж байх үед манай хүүхдүүдийн аль нэгэнд бид хоёртой ярилцах шаардлага тулгарвал эхлээд биед хүрч, ярилцах зөвшөөрөл хүсдэг юм. Хүүхдүүддээ хоёр хүний яриаг таслахгүй байх, аливаад хүлээцтэй хандах хандлага төлөвшүүлж байгаа хэрэг л дээ. “
Аав, ээж хоёр өөрсдийн яриаг дуусгасныхаа дараа надад бүрэн анхаарлаа хандуулах болно оо
” гэдгийг хүүхдүүд маань ч сайн ойлгодог тул тэвчээртэй хүлээдэг. Манай бага хүү одоо дөнгөж дөрвөн настай болохоор заримдаа энэ дүрмийг мартчих гээд байдаг талтай. Харин дунд хоёр эгч нь маш сайн хэрэгжүүлдэг шүү.

Гуравдугаарт, хүүхдүүдтэйгээ аминчлан ярилцах шаардлагатай бол зайлшгүй өвдгөө нугалж суугаад, нүд рүү нь харахыг эрмэлздэг. Бага насны хүүхдийн өөрийгөө илэрхийлэх чадвар, ярианы баялаг, үгийн сан зэргийг том хүнтэй харьцуулахын аргагүй. Дээр нь нэмээд манай хүүхдүүд сургууль, цэцэрлэг гээд гадаад орчинд дан шведээр бусадтай харилцдаг учраас гэртээ зарим монгол үгээ мартах, өөрийн санааг эх хэлээрээ илэрхийлж чадахгүй байх, гацаж түгдрэх асуудал зөндөө. Ийм нөхцөлд ямар нэгэн зүйл давхар хийнгээ хүүхэдтэйгээ ярилцах нь тийм ч оновчтой бус. Бид нар “
Алив бушуу хурдан ярь, юу болсон юм
” гээд хүүхдээ сандаргах юм бол өөрийгөө бусдад илэрхийлэх гэсэн тэдний хичээл зүтгэлийг салхинд хийсгэх магадлалтай.

Ийм шалтгаануудаас үүдэн манай хүүхдүүдэд ярилцах шаардлага тулгарвал би бүх зүйлсээ хойш нь тавиад тэдний түвшинд очиж ярилцдаг. Ээж нь өөрт нь бүрэн анхаарал хандуулж, сонсож буйг хүүхэд мэдмэгцээ өөртөө итгэлтэй болж, “
ээж бол миний сайн сонсогч
” гэдэг итгэл үнэмшилтэй болдог юм шиг. Дүгнээд хэлэхэд, хүүхдүүдтэйгээ чөлөөтэй ярилцаж, ойлголцож чаддаг байвал хүмүүжлийн бусад асуудлууд аяндаа цэгцэрчихнэ гэж боддог доо.

ТАНАЙ ГЭРИЙНХНИЙ ДУРТАЙ ХҮҮХДИЙН БҮТЭЭГДЭХҮҮН, ХҮҮХДИЙН/ГЭР БҮЛИЙН КОНТЕНТ?
Бага хүү нялх байхад манай охид зөвхөн амралтын өдрөөр хүүхэлдэйн кино үзэх дүрэмтэй байсан юм. Харин одоо хүү томроод зурагтын хэрэглээ ч ихсэх гээд байна. "Voice", "Авьяаслаг монголчууд" зэрэг монгол хэл дээрх үзүүштэй контентууд гарч байх үед гэр бүлээрээ тойрч суугаад үзэх дуртай.

Бүтээгдэхүүний тухайд, би хүүхдүүдийнхээ асаргаа болон арчилгаанд химийн аргаар гаргаж авсан бүтээгдэхүүнээс зайлсхийж, аль болох байгалийн гаралтай зүйлс хэрэглэхийг зорьдог. Том охин маань өвчний улмаас маш олон төрлийн эм уух шаардлагатай. Энэ хэрэглээг нь бид ямар нэгэн байдлаар багасгах боломжгүй. Тийм болохоор ядаж бусад хүүхдүүдээ химийн найрлагатай бүтээгдэхүүнээс ангид байлгахыг хичээж, тасралтгүй олон эх сурвалжаас мэдээлэл эрж хайн, эрүүл амьдрах ухаанд суралцаж байна. Сүүлийн үед манай гэр бүл шар тос, амтлаагүй гүнжидийн үрийн тосыг өдөр тутмын бүх хэрэгцээндээ ашиглаж байгаа. Амтлаагүй цэвэр гүнжидийн үрийн тос нь бодисын солилцоог тэнцвэржүүлдэг, бүх төрлийн арьсанд тохирдог, тэгш чанартай тос хэмээх тодотголтой. Хүүхдийн арьсанд шууд түрхэнэ, амыг нь зайлуулна, эмчилгээний зорилгоор ч хэрэглэж болно гээд гүнжидийн тосны давуу тал их.

ХҮҮХЭДТЭЙ БОЛСНООР ТАНЫ АЖЛЫН АРГА БАРИЛ, ҮЗЭЛ БОДОЛ ХЭРХЭН ӨӨРЧЛӨГДСӨН БЭ?
Анхны хүүхдээ төрүүлэхийн өмнөх Туяа, ээж болсон Туяа хоёрын хооронд маш том зөрүү бий. Том охиноо төрсөн цагаас нь эмчлүүлэхийн тулд би эмнэлгээр маш их явж, түмэн бэрхшээлийг давж гарсан. Тэр цагаас хойш амьдралыг харах өнцөг маань тэр чигтээ өөрчлөгдсөн гэхэд хилсдэхгүй. Энэ хорвоо дээр хүн өвчний өмнө, үхлийн өмнө үнэхээр өвдөг сөхөрдөг. Бусад үед бол
"болгоно бүтээнэ"
гэж зориход бүтэхгүй зүйл гэж нэгээхэн ч үгүй. Хамгийн гол нь хүн өөрөө зөв бодол, хандлагатай байх нь чухал юм уу даа.

Бидний аливааг хүлээж авах, харах өнцөг тун чухал. Амьдралд минь тохиож байгаа бэрхшээлд хэн нэгнийг буруутгасаар байвал би энэ хорвоогоос сайхан зүйлсийг хэзээ ч олж харахгүй. Харин эсрэгээрээ арван муу зүйл дундах ганц сайныг олж харж чадвал амьдрал эргээд хүнд сайн сайхан учрал тохиолыг бэлэглэдэг юм билээ. Хэрвээ би охиноо төрүүлээгүйсэн бол энэ хорвоог, эргэн тойрны хүмүүсээ ийм уужуу нүдээр харахгүй байсан болов уу.


ТА ХЭРХЭН АМАРДАГ ВЭ? ЭЦЭГ ЭХИЙН ХУВИАР БУСДЫН ТУСЛАЛЦАА ХЭР АВДАГ ВЭ?
Харь улсад амьдарч байгаа учраас хүүхдээ даатгаж үлдээх хүн байхгүй, шаардлагатай үед ч хэн нэгнээс туслалцаа авах бараг боломжгүй. Би Монголд хоёр томыгоо, Шведэд ирснийхээ дараа бага хоёр хүүхдээ төрүүлсэн юм. Эхний хүүхдүүд дээр гэр орны ажилд түүртэх, нөхөртөө туних үе бишгүй олон байснаа нуугаад яах вэ. Харин энд ирснээс хойш бүх асуудлаа өөрсдөө шийдвэрлэж, эмх цэгцтэй амьдрах шаардлагатай тулгарсан. Туслах хүн нэгэнт байхгүй тул долоо хоног бүр хийх хоолноос авахуулаад гэр цэвэрлэх ажлаа ч сайтар төлөвлөх тусам ачааллаа тэр хэрээр хуваарилахад суралцан өөртөө амрах цаг гаргах боломжтой болсон. Надаас илүү хүүхдүүдийг маань асарч, халамжлах хүн байхгүй учраас би өөрөө бие болон сэтгэлээрээ эрүүл, бас хүчтэй байх ёстой.

Би өглөөгүүр сэргэг байдаг болохоор яг тэр цагаар тухайн өдрийнхөө чухал зүйлсийг хийж дуусгадаг. Харин үдээс хойш нозоороод байх юм бол дуртай зүйлсдээ цаг гаргах жишээтэй. Дуртай зүйлээ хийчихсэн хүн чинь тайван сайхан, оройн цагаар гэр бүлдээ цаг зарцуулах эрч хүчтэй байна шүү дээ. Хэн нэгнээс туслалцаа авах боломжгүй гэрийн эзэгтэй нартаа өдрийн цагаа зөв хуваарилж, жижиг гэлтгүй бүх зүйлсийг төлөвлөж сураарай хэмээн зөвлөе. Тэгж гэмээнэ өөрийнхөө хүсэл сонирхолд цаг гаргаж чадна.

ЭЦЭГ ЭХИЙН ХУВИАР ХАМГИЙН ИХ БАЯРЛАСАН, БАХАРХСАН МӨЧ?
Манай дунд охин их зөөлөн хүүхэд байдаг. Нэг удаа би өвдчихөөд хэвтэж байтал намайг хөнжлөөр хучаад зөгийн балтай ус хийгээд ирсэн. “
Ээж ээ, та олон зүйл битгий бодоорой, зүгээр сайхан унтаад амарчих. Хэрэгтэй зүйл байвал бүгдийг нь хэлээрэй. Би таны хөлөнд массаж хийгээд өгье
” гэж хэлэхэд нь уйлмаар санагдсан шүү. Хүүхдээ хайраар тэтгэж өсгөвөл миний хүүхэд буцаагаад хэн нэгэнд тэр хайрыг түгээж чаддаг хүн болох юм байна. Хэрэв би охинтойгоо муухай харилцдаг, хангалттай анхаарал тавьж, хайрладаггүй байсан бол миний хүүхэд хаанаас хүнийг халамжлах ухаанд суралцах вэ дээ гэж тэр үед бодогдсон.

Бага охин маань харин байгальд тун их хайртай хүүхэд. Би ч өөрөө хүрээлэн буй орчиндоо ээлтэй амьдрах тал дээр хичээж, бага гэлтгүй жижиг хэвшлүүдийг гэртээ мөрддөг юм. Тэгсэн нэг удаа манай хөрш айлын залуу ирээд “
Танай охин намайг гадаа байгальд хог хаяж болохгүй шүү, хогоо заавал хогийн саванд хаяарай. Хэрвээ хогоо гадаа орхивол байгаль уйлдаг байхгүй юу гэж хэлсэн
” гэхэд гайхах, баярлах зэрэгцсэн шүү.

ХҮҮХЭД ӨСГӨХТЭЙ ХОЛБООТОЙ АВСАН ХАМГИЙН САЙН ЗӨВЛӨГӨӨ ЮУ БАЙСАН БЭ?
Хүүхэд хүслээ хэлж, сэтгэл хөдлөлөө илэрхийлэх үед ээжийн тэвчээр алдагдаж, бухимдах үе зөндөө. Үнэхээр хүүхдүүдээс болж тэвчээр тань барагдвал түрхэн зуур тухайн газраасаа холдож, хэсэг хугацаанд өөрийгөө бусдаас тусгаарлаад үзээрэй. Тулгарсан асуудлыг тэр дор нь уур бухимдлаар шийдэх гэж хичээх нь хүүхдээ ч, өөрийгөө ч тухгүй байдалд оруулж, улмаар нөхцөл байдлыг хүндрүүлэхээс цаашгүй. Дотроо тайвширч чадахгүй байгаа бол “
Ээжийгээ түрхэн зуур хүлээж байгаарай, одоохон
” гэж хэлээд өөрийгөө хангалттай тайвшруулсны дараа асуудалтай эргэж нүүр тулбал арай ухаалаг шийдвэр гаргаж чаддаг юм байна гэдгийг сүүлийн үед би өөр дээрээ туршиж ойлгоод байгаа. Хүүхэд өсгөж хүмүүжүүлэхтэй холбоотой өдийг хүртэл уншиж, судалсан зөвлөгөөн дундаас надад хамгийн ойр санагдсан, амьдрал дээр амжилттай хэрэгжсэн зөвлөгөө гэвэл энэ л байна даа.

ХҮҮХДЭЭ ЯМАР ХҮН БОЛООСОЙ ГЭЖ, ЯМАР ЯМАР ЧАНАРЫГ ӨӨРИЙМШҮҮЛЭЭСЭЙ ГЭЖ ХҮСДЭГ ВЭ?
Хүүхдүүдээ онц сайн сураасай, сайн ажилд ороосой гэж би бараг боддоггүй, бодохыг ч хүсдэггүй. Яагаад гэхээр тэр чинь миний сонголт биш, миний хүүхдийн сонголт. Харин эрүүл мэндэд нь хангалттай сайн хөрөнгө оруулалт хийх нь ээж хүний хувьд миний үүрэг.

“Үгүй” гэж хэлэх ёстой мөчид бусдаас санаа зовох зүйлгүйгээр “үгүй” гэж хэлж чаддаг, өөрөө өөртөө үнэнч, хамгийн гол нь бусдыг ойлгодог, хүн чанар сайтай хүн болж төлөвшөөсэй гэж хүсдэг. Хүүхдүүд маань бусдын оронд өөрийгөө тавьж чаддаг, энэрэнгүй нэгэн болж өсөхөд л болох нь тэр дээ.

Зуны эхэн сарын дулаахан өдрүүдийн нэгэнд танд хүрч буй "How I Parent"  булангийн шинэхэн дугаарт тавтай морил. Бид энэ удаагийн дугаартаа алс холын Швед улсад амьдран суудаг хэдий ч  монгол эзэгтэй нарт цахим хуудсаараа дамжуулан эко амьдралын хэв маяг болон эрүүл амьдрах ухааны талаар өөрийн туршлага, мэдлэгийг харамгүй хуваалцдаг, дөрвөн хүүхдийн ээж бүсгүйг урьсан билээ.
**Нэр:** Н.Туяа
**Ам бүл:** 6
**Сошиал хуудсууд:** Tuya Narangerel (фейсбүүк)
### БИДЭНД ГЭР БҮЛЭЭ ТОВЧ ТАНИЛЦУУЛНА УУ? ГЭР БҮЛИЙН ҮҮРГЭЭ ХЭРХЭН ХУВААРИЛДАГ ВЭ?
Сайн байцгаана уу? Манайх Борхүүгийнх гэдэг айл, ам бүл зургуулаа. 4-14 насны гурван охин, нэг хүүтэй өнөр өтгөн гэр бүл. Долоон жилийн өмнө том охиноо эмчлүүлэх зорилгоор Швед улсад ирснээс хойш одоог хүртэл энэ улсад гэр бүлээрээ ажиллаж, амьдарч байна.
Гэр бүлийн үүрэг хуваарилах тал дээр би том охиныхоо эмчилгээ, хүүхдүүдийн асаргаа болон гэрийн ажлуудаа ерөнхийд нь хариуцаад явдаг. Гэхдээ манай хүн надаас үргэлж “Би юу хийж туслах вэ? Надаар туслуулах зүйлс байгаа юу?” гэж асуудаг нь миний ажлыг тун их хөнгөвчилдөг шүү. Ядарч байгаа үедээ би өнөөдөр гэрийн ажил, хоол унданд анхаарал тавьж чадахгүй нь гэдгээ нөхөртөө шуудхан хэлчихдэг. Ер нь бид хоёр гэрийн эзэгтэй хүн ийм зүйл хийх ёстой, харин өрхийн тэргүүн нь тийм зүйл хийх ёсгүй гэхчлэн олон дүрэмд баригдалгүй, аль болох өөрсдийн тааваар гэрийн ажлаа зохицуулдаг даа. Дээр нь нэмээд гэрийн ажил гэдэг зөвхөн томчуудад хамаатай асуудал бус, хүүхдүүд ч өөрсдийн чадах чинээгээрээ энэ ажилд хувь нэмрээ оруулах ёстой гэдэг дээр нөхөр бид хоёр санал нэгддэг юм.
Би чинь багаасаа эмээ, өвөө хоёртоо эрхэлж, тэднийхээ хайр халамжинд бөөцийлүүлж өссөн хүүхэд. Гэр бүлийнхээ эрх ганц охин учраас айл гэрийн эзэгтэй болох хүртлээ гэрийн ажилд хуруугаа дүрж үзээгүй гэхэд хилсдэхгүй. Тиймдээ ч том болсон хойноо ажил хийж сураагүй хүн амьдрал дээр ямаршуухан хэцүү нөхцөл байдалтай нүүр тулгардаг вэ гэдгийг маш сайн мэдэрсэн гэх үү дээ. Ийм бэлээхэн амьдралын туршлагатай тул өөрөө ээж болоод хүүхдүүдээ өөрсдийнх нь насанд тохирсон гэрийн ажилд татан оруулах нь зөв юм байна аа гэсэн бодолтой болсон. Хамгийн гол нь олон ажил хийлгэхдээ бус нэг ажлыг дадал болтол нь чанартай хийлгэх нь чухал. Жишээлбэл, нэг жилийн турш зөвхөн ширээн дээрх аяга таваг хураах, хувцсаа зөв эвхэж тавих ажлуудыг л хийлгэнэ гэсэн үг.
Томрох тусам хариуцсан ажлыг нь арай хүндрүүлж болно. Хүүхэд нэгэнт ажил хийх дадалтай болсон учраас дараа дараагийн шинэ зүйлсийг сурахдаа төвөгшөөдөггүй, харин ч их дуртай болчихдог юм билээ. Хэрэв би ганцаараа гэр орны бүх ажлыг хийдэг байсан бол илүү их ядарч, хүүхдүүддээ ч олигтой цаг гаргаж чадахгүй байсан биз. Миний гурван цаг хийх ажлыг гэрийнхэн маань хамжаад ганцхан цагийн дотор хийгээд дуусгачихдаг болохоор бие биедээ зарцуулах цаг ч тэр хэмжээгээр их гардаг давуу талтай.
### ТАНАЙ ГЭРИЙНХНИЙ ӨГЛӨӨ, ОРОЙНЫ ДАДЛУУД ГЭВЭЛ?
Өглөө хүүхдүүдээ албанд нь мордуулахаас өмнө байнга тэвэрч, нүднийх нь галыг сэргээхийн тулд аль болох галын дөл сайн харуулна. Оройд бол манай гэр бүлд тогтсон хамгийн үр дүнтэй дадал гэвэл “15 минутын дүрэм”. Хэрэгжүүлэхэд тун энгийн хэдий ч үр дүн өндөртэй дүрэм. Ямар учиртай дүрэм вэ гэхээр гэр бүлийн гишүүн бүр орой унтахын өмнөх 15 минутыг өөрийн эд зүйлсийг цэгцлэх, маргаашдаа бэлдэх, гэрээ янзлахад зарцуулна. Энэ дүрмийг хэрэгжүүлсний ачаар өглөөд цэвэрлэх шаардлагагүй, цэмцгэр өрөөнүүд намайг угтах болж түүнийгээ дагаад сэтгэл санаа ч өглөөний цагаар өөдрөг байх болсон шүү.
Манай хүүхдүүд бүгд оройн долоон цаг гэхэд орондоо ордог тул нөхөр бид хоёр хүүхдүүд унтсаны дараа өөрсдийн сонирхсон, хийх дуртай зүйлсэд цаг зарцуулахыг хичээдэг. Харамсалтай нь одоогийн нөхцөл байдлаас шалтгаалан манай гэр бүл нэлээн назгай, зарим гэрийн дүрмүүд маань хаягдчихсан байдалтай амьдарч байна.
### ХҮҮХЭД ӨСГӨЖ ХҮМҮҮЖҮҮЛЭХДЭЭ АШИГЛАДАГ СОНИРХОЛТОЙ АРГА, ТЕКНИКЭЭСЭЭ ХУВААЛЦВАЛ?
Хүүхдүүдээ өсгөх тал дээр манай хүн бид хоёр цөөн тооны дүрэм баримталдаг.
Нэгдүгээрт, хүүхэд буруу зүйл хийсэн ч загнахыг урьтал болгохгүйгээр харин ч сайтар ярилцах ёстой гэж үздэг. Ээжүүдийн яаж ч хичээгээд ойлгуулж чадахгүй зүйлсийг аав нар арай өөр талаас нь хүүхдэд эвтэйхэн тайлбарлаж ойлгуулах тохиолдол байдаг учраас асуудал тулгарах үед нөхрөөсөө тусламж эрэх үе элбэг.
Хоёрдугаарт, хэрэв би нөхөртэйгээ ярилцаж байх үед манай хүүхдүүдийн аль нэгэнд бид хоёртой ярилцах шаардлага тулгарвал эхлээд биед хүрч, ярилцах зөвшөөрөл хүсдэг юм. Хүүхдүүддээ хоёр хүний яриаг таслахгүй байх, аливаад хүлээцтэй хандах хандлага төлөвшүүлж байгаа хэрэг л дээ. “*Аав, ээж хоёр өөрсдийн яриаг дуусгасныхаа дараа надад бүрэн анхаарлаа хандуулах болно оо*” гэдгийг хүүхдүүд маань ч сайн ойлгодог тул тэвчээртэй хүлээдэг. Манай бага хүү одоо дөнгөж дөрвөн настай болохоор заримдаа энэ дүрмийг мартчих гээд байдаг талтай. Харин дунд хоёр эгч нь маш сайн хэрэгжүүлдэг шүү.
Гуравдугаарт, хүүхдүүдтэйгээ аминчлан ярилцах шаардлагатай бол зайлшгүй өвдгөө нугалж суугаад, нүд рүү нь харахыг эрмэлздэг. Бага насны хүүхдийн өөрийгөө илэрхийлэх чадвар, ярианы баялаг, үгийн сан зэргийг том хүнтэй харьцуулахын аргагүй. Дээр нь нэмээд манай хүүхдүүд сургууль, цэцэрлэг гээд гадаад орчинд дан шведээр бусадтай харилцдаг учраас гэртээ зарим монгол үгээ мартах, өөрийн санааг эх хэлээрээ илэрхийлж чадахгүй байх, гацаж түгдрэх асуудал зөндөө. Ийм нөхцөлд ямар нэгэн зүйл давхар хийнгээ хүүхэдтэйгээ ярилцах нь тийм ч оновчтой бус. Бид нар “*Алив бушуу хурдан ярь, юу болсон юм*” гээд хүүхдээ сандаргах юм бол өөрийгөө бусдад илэрхийлэх гэсэн тэдний хичээл зүтгэлийг салхинд хийсгэх магадлалтай.
Ийм шалтгаануудаас үүдэн манай хүүхдүүдэд ярилцах шаардлага тулгарвал би бүх зүйлсээ хойш нь тавиад тэдний түвшинд очиж ярилцдаг. Ээж нь өөрт нь бүрэн анхаарал хандуулж, сонсож буйг хүүхэд мэдмэгцээ өөртөө итгэлтэй болж, “*ээж бол миний сайн сонсогч*” гэдэг итгэл үнэмшилтэй болдог юм шиг. Дүгнээд хэлэхэд, хүүхдүүдтэйгээ чөлөөтэй ярилцаж, ойлголцож чаддаг байвал хүмүүжлийн бусад асуудлууд аяндаа цэгцэрчихнэ гэж боддог доо.
### ТАНАЙ ГЭРИЙНХНИЙ ДУРТАЙ ХҮҮХДИЙН БҮТЭЭГДЭХҮҮН, ХҮҮХДИЙН/ГЭР БҮЛИЙН КОНТЕНТ?
Бага хүү нялх байхад манай охид зөвхөн амралтын өдрөөр хүүхэлдэйн кино үзэх дүрэмтэй байсан юм. Харин одоо хүү томроод зурагтын хэрэглээ ч ихсэх гээд байна. "Voice", "Авьяаслаг монголчууд" зэрэг монгол хэл дээрх үзүүштэй контентууд гарч байх үед гэр бүлээрээ тойрч суугаад үзэх дуртай.
Бүтээгдэхүүний тухайд, би хүүхдүүдийнхээ асаргаа болон арчилгаанд химийн аргаар гаргаж авсан бүтээгдэхүүнээс зайлсхийж, аль болох байгалийн гаралтай зүйлс хэрэглэхийг зорьдог. Том охин маань өвчний улмаас маш олон төрлийн эм уух шаардлагатай. Энэ хэрэглээг нь бид ямар нэгэн байдлаар багасгах боломжгүй. Тийм болохоор ядаж бусад хүүхдүүдээ химийн найрлагатай бүтээгдэхүүнээс ангид байлгахыг хичээж, тасралтгүй олон эх сурвалжаас мэдээлэл эрж хайн, эрүүл амьдрах ухаанд суралцаж байна. Сүүлийн үед манай гэр бүл шар тос, амтлаагүй гүнжидийн үрийн тосыг өдөр тутмын бүх хэрэгцээндээ ашиглаж байгаа. Амтлаагүй цэвэр гүнжидийн үрийн тос нь бодисын солилцоог тэнцвэржүүлдэг, бүх төрлийн арьсанд тохирдог, тэгш чанартай тос хэмээх тодотголтой. Хүүхдийн арьсанд шууд түрхэнэ, амыг нь зайлуулна, эмчилгээний зорилгоор ч хэрэглэж болно гээд гүнжидийн тосны давуу тал их.
### ХҮҮХЭДТЭЙ БОЛСНООР ТАНЫ АЖЛЫН АРГА БАРИЛ, ҮЗЭЛ БОДОЛ ХЭРХЭН ӨӨРЧЛӨГДСӨН БЭ?
Анхны хүүхдээ төрүүлэхийн өмнөх Туяа, ээж болсон Туяа хоёрын хооронд маш том зөрүү бий. Том охиноо төрсөн цагаас нь эмчлүүлэхийн тулд би эмнэлгээр маш их явж, түмэн бэрхшээлийг давж гарсан. Тэр цагаас хойш амьдралыг харах өнцөг маань тэр чигтээ өөрчлөгдсөн гэхэд хилсдэхгүй. Энэ хорвоо дээр хүн өвчний өмнө, үхлийн өмнө үнэхээр өвдөг сөхөрдөг. Бусад үед бол *"болгоно бүтээнэ"* гэж зориход бүтэхгүй зүйл гэж нэгээхэн ч үгүй. Хамгийн гол нь хүн өөрөө зөв бодол, хандлагатай байх нь чухал юм уу даа.
Бидний аливааг хүлээж авах, харах өнцөг тун чухал. Амьдралд минь тохиож байгаа бэрхшээлд хэн нэгнийг буруутгасаар байвал би энэ хорвоогоос сайхан зүйлсийг хэзээ ч олж харахгүй. Харин эсрэгээрээ арван муу зүйл дундах ганц сайныг олж харж чадвал амьдрал эргээд хүнд сайн сайхан учрал тохиолыг бэлэглэдэг юм билээ. Хэрвээ би охиноо төрүүлээгүйсэн бол энэ хорвоог, эргэн тойрны хүмүүсээ ийм уужуу нүдээр харахгүй байсан болов уу.
### ТА ХЭРХЭН АМАРДАГ ВЭ? ЭЦЭГ ЭХИЙН ХУВИАР БУСДЫН ТУСЛАЛЦАА ХЭР АВДАГ ВЭ?
Харь улсад амьдарч байгаа учраас хүүхдээ даатгаж үлдээх хүн байхгүй, шаардлагатай үед ч хэн нэгнээс туслалцаа авах бараг боломжгүй. Би Монголд хоёр томыгоо, Шведэд ирснийхээ дараа бага хоёр хүүхдээ төрүүлсэн юм. Эхний хүүхдүүд дээр гэр орны ажилд түүртэх, нөхөртөө туних үе бишгүй олон байснаа нуугаад яах вэ. Харин энд ирснээс хойш бүх асуудлаа өөрсдөө шийдвэрлэж, эмх цэгцтэй амьдрах шаардлагатай тулгарсан. Туслах хүн нэгэнт байхгүй тул долоо хоног бүр хийх хоолноос авахуулаад гэр цэвэрлэх ажлаа ч сайтар төлөвлөх тусам ачааллаа тэр хэрээр хуваарилахад суралцан өөртөө амрах цаг гаргах боломжтой болсон. Надаас илүү хүүхдүүдийг маань асарч, халамжлах хүн байхгүй учраас би өөрөө бие болон сэтгэлээрээ эрүүл, бас хүчтэй байх ёстой.
Би өглөөгүүр сэргэг байдаг болохоор яг тэр цагаар тухайн өдрийнхөө чухал зүйлсийг хийж дуусгадаг. Харин үдээс хойш нозоороод байх юм бол дуртай зүйлсдээ цаг гаргах жишээтэй. Дуртай зүйлээ хийчихсэн хүн чинь тайван сайхан, оройн цагаар гэр бүлдээ цаг зарцуулах эрч хүчтэй байна шүү дээ. Хэн нэгнээс туслалцаа авах боломжгүй гэрийн эзэгтэй нартаа өдрийн цагаа зөв хуваарилж, жижиг гэлтгүй бүх зүйлсийг төлөвлөж сураарай хэмээн зөвлөе. Тэгж гэмээнэ өөрийнхөө хүсэл сонирхолд цаг гаргаж чадна.
### ЭЦЭГ ЭХИЙН ХУВИАР ХАМГИЙН ИХ БАЯРЛАСАН, БАХАРХСАН МӨЧ?
Манай дунд охин их зөөлөн хүүхэд байдаг. Нэг удаа би өвдчихөөд хэвтэж байтал намайг хөнжлөөр хучаад зөгийн балтай ус хийгээд ирсэн. “*Ээж ээ, та олон зүйл битгий бодоорой, зүгээр сайхан унтаад амарчих. Хэрэгтэй зүйл байвал бүгдийг нь хэлээрэй. Би таны хөлөнд массаж хийгээд өгье*” гэж хэлэхэд нь уйлмаар санагдсан шүү. Хүүхдээ хайраар тэтгэж өсгөвөл миний хүүхэд буцаагаад хэн нэгэнд тэр хайрыг түгээж чаддаг хүн болох юм байна. Хэрэв би охинтойгоо муухай харилцдаг, хангалттай анхаарал тавьж, хайрладаггүй байсан бол миний хүүхэд хаанаас хүнийг халамжлах ухаанд суралцах вэ дээ гэж тэр үед бодогдсон.
Бага охин маань харин байгальд тун их хайртай хүүхэд. Би ч өөрөө хүрээлэн буй орчиндоо ээлтэй амьдрах тал дээр хичээж, бага гэлтгүй жижиг хэвшлүүдийг гэртээ мөрддөг юм. Тэгсэн нэг удаа манай хөрш айлын залуу ирээд “*Танай охин намайг гадаа байгальд хог хаяж болохгүй шүү, хогоо заавал хогийн саванд хаяарай. Хэрвээ хогоо гадаа орхивол байгаль уйлдаг байхгүй юу гэж хэлсэн*” гэхэд гайхах, баярлах зэрэгцсэн шүү.
### ХҮҮХЭД ӨСГӨХТЭЙ ХОЛБООТОЙ АВСАН ХАМГИЙН САЙН ЗӨВЛӨГӨӨ ЮУ БАЙСАН БЭ?
Хүүхэд хүслээ хэлж, сэтгэл хөдлөлөө илэрхийлэх үед ээжийн тэвчээр алдагдаж, бухимдах үе зөндөө. Үнэхээр хүүхдүүдээс болж тэвчээр тань барагдвал түрхэн зуур тухайн газраасаа холдож, хэсэг хугацаанд өөрийгөө бусдаас тусгаарлаад үзээрэй. Тулгарсан асуудлыг тэр дор нь уур бухимдлаар шийдэх гэж хичээх нь хүүхдээ ч, өөрийгөө ч тухгүй байдалд оруулж, улмаар нөхцөл байдлыг хүндрүүлэхээс цаашгүй. Дотроо тайвширч чадахгүй байгаа бол “*Ээжийгээ түрхэн зуур хүлээж байгаарай, одоохон*” гэж хэлээд өөрийгөө хангалттай тайвшруулсны дараа асуудалтай эргэж нүүр тулбал арай ухаалаг шийдвэр гаргаж чаддаг юм байна гэдгийг сүүлийн үед би өөр дээрээ туршиж ойлгоод байгаа. Хүүхэд өсгөж хүмүүжүүлэхтэй холбоотой өдийг хүртэл уншиж, судалсан зөвлөгөөн дундаас надад хамгийн ойр санагдсан, амьдрал дээр амжилттай хэрэгжсэн зөвлөгөө гэвэл энэ л байна даа.
### ХҮҮХДЭЭ ЯМАР ХҮН БОЛООСОЙ ГЭЖ, ЯМАР ЯМАР ЧАНАРЫГ ӨӨРИЙМШҮҮЛЭЭСЭЙ ГЭЖ ХҮСДЭГ ВЭ?
Хүүхдүүдээ онц сайн сураасай, сайн ажилд ороосой гэж би бараг боддоггүй, бодохыг ч хүсдэггүй. Яагаад гэхээр тэр чинь миний сонголт биш, миний хүүхдийн сонголт. Харин эрүүл мэндэд нь хангалттай сайн хөрөнгө оруулалт хийх нь ээж хүний хувьд миний үүрэг.
“Үгүй” гэж хэлэх ёстой мөчид бусдаас санаа зовох зүйлгүйгээр “үгүй” гэж хэлж чаддаг, өөрөө өөртөө үнэнч, хамгийн гол нь бусдыг ойлгодог, хүн чанар сайтай хүн болж төлөвшөөсэй гэж хүсдэг. Хүүхдүүд маань бусдын оронд өөрийгөө тавьж чаддаг, энэрэнгүй нэгэн болж өсөхөд л болох нь тэр дээ.