Хог хаягдлаа ангилж сурсан хотхоны түүх
<div class="article-body">
          <p></p><p class="Paragraph SCXW248884890 BCX4" paraid="2073886249" paraeid="{3d33f9c9-9d1f-44f4-b7e5-3df30ddf19b8}{176}">Нийтлэлээ эхлүүлэхээс өмнө яг одоо хамтдаа гал тогооны өрөөнийхөө хогны сав руу өнгийгөөд үзэцгээе. Өчигдөрхөн уусан ундааны сав, хэрэглээд дууссан сурагч дэвтэр, хоол хийхээс залхуурсандаа худалдан авсан захиалгын хоолны хуванцар сав, нэг удаагийн халбага, сэрээ, гялгар уут гээд л түмэн янзын хаягдал нүдэнд тань тусах нь лавтай. </p><p class="Paragraph SCXW248884890 BCX4" paraid="815517120" paraeid="{3d33f9c9-9d1f-44f4-b7e5-3df30ddf19b8}{182}">Хэрвээ Улаанбаатар хотын иргэд бүгдээрээ хогоо ангилдаг сан бол эдгээр хогийн хэдэн хувийг дахин боловсруулж, эдийн засгийн эргэлтэд оруулах боломжтой байсан бол хэмээн хэзээ нэгэн та цагт бодож байсан уу? “Хог бол баялаг” гэх үгийг бид сүүлийн жилүүдэд улиг болтлоо сонссон хэрнээ ачир дээрээ “Нарангийн даваан дээр булагдахаас хойш өөртөө төвөг удах хэрэг байгаа гэж үү?” хэмээх аргацаасан бодлоор өөрсдийгөө хуурдаг. Үр дүнд нь бид нэг хүнд ногдох хуванцар хог хаягдал хамгийн ихээр үүсгэдэг улсуудын жагсаалтад есдүгээр байранд жагсаж, эх дэлхийдээ хог тарихаас өөр “ид шидгүй” амьдарч байна. </p><p class="Paragraph SCXW248884890 BCX4" paraid="1882516763" paraeid="{3d33f9c9-9d1f-44f4-b7e5-3df30ddf19b8}{206}">Ямар ч хаягдалгүй цор ганц өрхөөс хаягдлаа багасгахаар хичээж буй мянга мянган айл байх нь байгаль орчинд илүү ээлтэй хэмээх үг байдаг. Тэгвэл уг эшлэлийн бодит биелэл болсон нэгэн эгэл эмэгтэйн түүхийг бид энэ дугаартаа уншигч та бүхэндээ хуваалцахаар бэлдлээ. Байгальд ээлтэй, хаягдал багатай амьдрах нь хэн ч хийж чадахуйц эгэл алхмуудын нийлбэр болохыг түүний түүх танд батлах нь лавтай. </p><p class="Paragraph SCXW248884890 BCX4" paraid="1882516763" paraeid="{3d33f9c9-9d1f-44f4-b7e5-3df30ddf19b8}{206}"><b><br></b></p>
<p><img class="uk-width-1-1 lightbox" alt="" src="https://unread.today/files/ab36d712-71ff-4ad9-896e-6ebb29ee892b/52547b6f35b38d2f32935de7c1108aa6.jpg"></p><h3 class="text-uppercase text-blue text-bold"><div><br></div><div>газрын тэмцлээс эхэлсэн сөх-ны ажил</div></h3><p></p><p class="Paragraph SCXW207780523 BCX4" paraid="332840145" paraeid="{3d33f9c9-9d1f-44f4-b7e5-3df30ddf19b8}{216}">Социалист нийгмийн үеэс л нийслэл хотынхон “XIII хорооллын Гурван өндөр” хэмээн нэрлэж заншсан орон сууцанд тэртээ 25 жилийн өмнө эр нөхөртэйгөө хамт гал голомтоо бадрааж, дөрвөн сайхан үрээ өлгийдөн авсан түүнийг Ш.Нарантуяа гэдэг.<br></p><p class="Paragraph SCXW207780523 BCX4" paraid="825691182" paraeid="{3d33f9c9-9d1f-44f4-b7e5-3df30ddf19b8}{222}">ЗХУ-ын тусламжаар баригдсан орон сууцны сүүлч болох уг хотхоны байршил, хөршүүд, барилгын чанар гээд бүх л зүйл түүний сэтгэлийг эрхгүй булаасан тул амьдралынхаа олон гайхалтай дурсамжийг энэхүү байранд бүтээжээ. Харамсалтай нь одоогоос дөрвөн жилийн өмнө тэдний хотхоны урдхан талд орших, бетонон ширэнгэн дундах баянбүрд мэт алга дарам тоглоомын талбай, ногоон байгууламжийг устгаж, барилга барих шийдвэр гарах нь тэр. </p><p class="Paragraph SCXW207780523 BCX4" paraid="1633037396" paraeid="{3d33f9c9-9d1f-44f4-b7e5-3df30ddf19b8}{234}"> Улаанбаатар хотын иргэдийн хувьд энэ шийдвэр өдөр бүхэн тохиож байдаг, энгийн л үйл явдал. Нийслэл хотын иргэдийн эрүүл аюулгүй орчинд амьдран суух эрхэнд ноцтойгоор халдаж, алхам бүрд тохиох стрессийн гол шалтгаануудын нэг бол яахын аргагүй ямар ч төлөвлөгөөгүй баригдсан эмх замбараагүй барилгууд. Гэвч бидний тун цөөхөн нь л эрх ашгийнхаа төлөө тэмцэж, үйлдэг хийдэг нь бодит үнэн.</p><p class="Paragraph SCXW207780523 BCX4" paraid="1633037396" paraeid="{3d33f9c9-9d1f-44f4-b7e5-3df30ddf19b8}{234}"><br></p>
<p><img class="uk-width-1-1 lightbox" alt="" src="https://unread.today/files/ab36d712-71ff-4ad9-896e-6ebb29ee892b/3d1a5dacd7c39e74b0158abd0e2f3a12.jpg"></p><p></p><p><br></p><p>Харин Ш.Нарантуяа бусад оршин суугчидтайгаа нэгдэн нийлж, тоглоомын талбайгаа авч үлдэхийн төлөө гурван жилийн турш барилгын компани, газрын зөвшөөрөл олгосон холбогдох байгууллагуудтай шүүхээр явсны эцэст ялалт байгуулж чадсан нэгэн. <br></p><p class="Paragraph SCXW207780523 BCX4" paraid="1723727163" paraeid="{3d33f9c9-9d1f-44f4-b7e5-3df30ddf19b8}{244}"> Тэрхүү тэмцлийн үеэр СӨХ-ны дарга нь барилгын компанитай үгсэн хуйвалдсан нь илэрсэн тул оршин суугчид дуу нэгтэйгээр СӨХ-ны даргаа татан буулгасан аж. Манай нийтлэлийн гол дүрийн хувьд дөрвөн хүүхдээ өсгөн хүмүүжүүлэхийн сацуу СЭЗИС-д нягтлан бодогч мэргэжлээр магистрын зэрэг хамгаалж, чамгүй олон жил мэргэжлээрээ ажилласан туршлагатай тул дараагийн удирдлага томилогдох хүртэл СӨХ-ны өдөр тутмын ажлыг сайн дураараа гүйцэтгэжээ. Ийнхүү хэдэн сар өнгөрсөн боловч уг ажилд тохирох хүн олдохгүй хэвээр байсан тул хорь гаруй жил амьдарсан орон сууцаа өөд нь татъя хэмээн шийдэж, “Алтайн Бараа” СӨХ-ны дарга болсон гэнэ.</p><p class="Paragraph SCXW207780523 BCX4" paraid="1723727163" paraeid="{3d33f9c9-9d1f-44f4-b7e5-3df30ddf19b8}{244}"><br></p>
<p><img class="uk-width-1-1 lightbox" alt="" src="https://unread.today/files/ab36d712-71ff-4ad9-896e-6ebb29ee892b/df35ba714614763a39455fca2359751a.jpg"></p><p><img class="uk-width-1-1 lightbox" alt="" src="https://unread.today/files/ab36d712-71ff-4ad9-896e-6ebb29ee892b/d1096a719e45816cbdfe02486200bbfa.jpg"></p><h3 class="text-uppercase text-blue text-bold"><div><br></div><div>хөрсөнд булахгүйгээр хөрөнгө болгосон түүх </div></h3><p></p><p class="Paragraph SCXW72017819 BCX4" paraid="954971000" paraeid="{07175ffa-d38a-4f1b-843f-282e86650002}{23}">Өөдлөх айл үүднээсээ гэдэг шиг “Гурван өндөр” орон сууцны үүдээр ороход л ажилтай, арчаатай айлд ороод ирсэн мэт бүх зүйл нь цэвэр цэмцгэр. Ялангуяа нийслэл хотын орон сууцнуудад дийлэнхэд нь байдаггүй, байсан ч зориулалтын дагуу огтхон ч ашигладаггүй ангилан ялгах хогны савнууд харагдав. <br></p><p class="Paragraph SCXW72017819 BCX4" paraid="1489843391" paraeid="{07175ffa-d38a-4f1b-843f-282e86650002}{53}"> 2021 онд Ш.Нарантуяа Европын Холбооны Свич Эйшиа хөтөлбөрийн санхүүжилттэй “Монгол улс дахь хуванцар хог хаягдлын дахин боловсруулалтын тогтвортой байдлыг хангах” төслийн багаас зохион байгуулсан сургалтад хамрагдсанаар хамгийн анх оршин суугчдадаа хог ангилах дадлыг суулгах нь хэр чухлыг ойлгосон аж. Төслийн зүгээс тэдний СӨХ-г ангилан ялгах хогийн савнуудаар хангасан бөгөөд Нарантуяа ангилсан хогоо хадгалах том шуудайнуудыг оёулж, юутай ч энэ ажлын үр дүнг заавал үзнэ хэмээн зориг шулууджээ.</p><p class="Paragraph SCXW72017819 BCX4" paraid="1489843391" paraeid="{07175ffa-d38a-4f1b-843f-282e86650002}{53}"><br></p>
<p><img class="uk-width-1-1 lightbox" alt="" src="https://unread.today/files/ab36d712-71ff-4ad9-896e-6ebb29ee892b/53829ae700c24f2aa5fc77b1d9b18d46.jpg"></p><p></p><p><br></p><p>Хэдэн арван жилийн турш хогны пункер руугаа ахуйн хаягдлаа тэр чигт нь хаясаар ирсэн оршин суугчдад хогоо ангилах дадал суулгах хэр хэцүү байсан тухай түүнээс асуухад<i> “Хамгийн хэцүү үе бол эхний жил байсан. Оршин суугчид ангилах сав руу буруу хогоо хийнэ, заримдаа нойтон хогоо хамтад нь хаяна. Тэр бүх хаягдлыг цэвэрлэх, дахиварт өгөх хогоо хоолны үлдэгдлээс салгах гээд хамаг л ажлыг манай гурван байрны жижүүр хариуцна. Манайх чинь СӨХ гээд их том нэртэй боловч хүний нөөц нь ердөө гурван жижүүр, дээр нь нэмээд би. <br></i></p><p class="Paragraph SCXW72017819 BCX4" paraid="1302610314" paraeid="{07175ffa-d38a-4f1b-843f-282e86650002}{97}"><i> Нэгэнтээ хогоо ангилж сурна гээд шийдсэн тул бусдадаа үлгэр болох зорилгоор би өөрөө хогоо ангилдаг болсон. Өдөр бүр бункер руу хаядаг бондгор ууттай хогийнхоо талыг цаг гаргаад ангилах нь ямар ач тустай тухай оршин суугчдаа тасралтгүй мэдээллээр хангах тусам хүмүүсийн хандлага ч өөрчлөгдөж эхэлсэн. Хогоо ангилах эсэх нь цэвэр хүмүүсийн ухамсрын асуудал хэдий ч одоо бол манай оршин суугчдын 80 гаруй хувь нь хэдийнээ ангилаад дадчихжээ. Цаашид энэ тоогоо ихэсгэх, жижүүрүүдийнхээ ажлыг хөнгөвчлөх гээд хийх ажлууд их бий. Түүнчлэн хорооныхоо бусад СӨХ-уудад өөрсдийнхөө туршлагаас хуваалцах, олон олон өрхийг ангилан ялгах дадалд суралцуулмаар байна.”</i> хэмээсэн билээ. </p><p class="Paragraph SCXW72017819 BCX4" paraid="1868704009" paraeid="{07175ffa-d38a-4f1b-843f-282e86650002}{137}">Өдгөө гурван жижүүр нь ангилсан хаягдлаасаа сардаа тодорхой хэмжээний орлого олж, амьдрал ахуйд нь нэмэр болдог бөгөөд цаашдаа хаягдлынхаа ангиллыг улам төрөлжүүлбэл энэ дүн улам нэмэгдэх нь гарцаагүй.</p><p class="Paragraph SCXW72017819 BCX4" paraid="1868704009" paraeid="{07175ffa-d38a-4f1b-843f-282e86650002}{137}"><br></p>
<p><img class="uk-width-1-1 lightbox" alt="" src="https://unread.today/files/ab36d712-71ff-4ad9-896e-6ebb29ee892b/a4d65ff9ff8bd4f51fca1724a5511fea.jpg"></p><p><img class="uk-width-1-1 lightbox" alt="" src="https://unread.today/files/ab36d712-71ff-4ad9-896e-6ebb29ee892b/630eff8975805eeda2c63fd6315f2d1c.jpg"></p><h3 class="text-uppercase text-blue text-bold"><div><br>өөрчлөлтийн давлагааг өөрсдөөсөө эхэлцгээе </div></h3><p></p><p class="Paragraph SCXW224820342 BCX4" paraid="1144947890" paraeid="{07175ffa-d38a-4f1b-843f-282e86650002}{157}">Өдгөө нийслэлд амьдарч буй 400 мянган өрхийн тал хувь нь нийтийн орон сууцанд аж төрж байна. Эдгээр өрхийн нэг өдөрт гаргаж хаяж буй хогны 40-50 хувь нь дахин боловсруулах боломжтой хаягдал байдаг гэх судалгааны дүн бий. Гэвч бодит амьдрал дээр бид ердөө есөн хувийг нь л дөнгөн данган ангилж, үлдсэнийг нь газрын хөрсөндөө булж орхидог. <br></p><p class="Paragraph SCXW224820342 BCX4" paraid="1139633343" paraeid="{07175ffa-d38a-4f1b-843f-282e86650002}{189}"> Манай улсад сүүлийн жилүүдэд хуванцар болон хаягдал цаас дахин боловсруулах үйлдвэрүүдийн тоо нэмэгдэж байгаа ч түүхий эд болох хаягдал хуванцар, цаасны олдоц, хангамж хүрдэггүй болохыг албаны эх сурвалжууд онцолсоор. Хаягдал дахин боловсруулах үйлдвэрүүд нь түүхий эдийн хомсдолтой байхад бид тэдгээр хаягдлыг нийлүүлж ачаад байгальд булшилж устгах нь үнэхээр харамсалтай хэрэг биш гэж үү? </p><p class="Paragraph SCXW224820342 BCX4" paraid="772521864" paraeid="{07175ffa-d38a-4f1b-843f-282e86650002}{209}"> Манай улсын хуванцар савны хэрэглээг бүхэлд нь дахин боловсруулах хүчин чадалтай “TML” үйлдвэр гэхэд одоогийн байдлаар хүчин чадлынхаа 50 хүрэхгүй хувийг л ашиглаж байгаа юм. </p><p class="Paragraph SCXW224820342 BCX4" paraid="1241464215" paraeid="{07175ffa-d38a-4f1b-843f-282e86650002}{219}"> Сайн мэдээ дуулгахад, “TML” үйлдвэрийн түүхий эдийг нийлүүлэгч SESL Smart Solutions компани нь энэ оны долоодугаар сараас эхлэн УБ хот даяарх СӨХ, албан байгууллагын ангилсан хогийг дуудлагаар худалдан авдаг үйлчилгээг эхлүүлжээ. Энэ нь тэд таны байгаа газар дээрээс ангилсан хогийг тань худалдан авна гэсэн үг. “Алтайн Бараа” СӨХ-ны хувьд ч сардаа нэг удаа хаягдлаа дуудлагаар ачуулдаг нь хогоо ангилан хаях ажлыг тун их хөнгөвчилж өгдөг тухай дурдсан байв.</p><p class="Paragraph SCXW224820342 BCX4" paraid="871485496" paraeid="{07175ffa-d38a-4f1b-843f-282e86650002}{255}"> Эцэст нь хэлэхэд, бидний ганцхан удаа хэрэглэсэн усны сав хүний амьдралын 12 үе буюу 450 жилийн дараа байгальд шингэдэг бөгөөд эсрэгээрээ нэг шилэн савыг дахин боловсруулснаар бид 100 ватт гэрлийн чийдэнг дөрвөн цагийн турш ажиллуулахад хангалттай эрчим хүч хэмнэх боломжтой. </p><p class="Paragraph SCXW224820342 BCX4" paraid="310361108" paraeid="{5dc16252-559f-4e7c-b353-30ebe76dc420}{10}"> Өнгөрсөн зууны төгсгөл хүртэл хүн төрөлхтөн өөрт хэрэггүй бүхнээ хог хаягдал хэмээн үзэж, аливаа нөөц баялгийг дуусашгүй мэт үрэлгэн ханддаг байсныхаа горыг өдгөө хангалттай хүртэж, уур амьсгалын өөрчлөлт, дэлхийн дулаарал гэх зэрэг олон асуудалтай нүүр тулж буй. Яг энэ цаг үед бидний асуудлыг хэн нэгэн шийднэ хэмээн хий дэмий бухимдах бус харин ч Ш.Нарантуяатай адил өөрчлөлтийн давлагааг өөрсдөөсөө эхлэх хэрэгтэй биш гэж үү? </p><p class="Paragraph SCXW224820342 BCX4" paraid="310361108" paraeid="{5dc16252-559f-4e7c-b353-30ebe76dc420}{10}"><br></p>
<p><img class="uk-width-1-1 lightbox" alt="" src="https://unread.today/files/ab36d712-71ff-4ad9-896e-6ebb29ee892b/cce21830bece08bc03275986f2075e0f.png"></p>          </div>

Нийтлэлээ эхлүүлэхээс өмнө яг одоо хамтдаа гал тогооны өрөөнийхөө хогны сав руу өнгийгөөд үзэцгээе. Өчигдөрхөн уусан ундааны сав, хэрэглээд дууссан сурагч дэвтэр, хоол хийхээс залхуурсандаа худалдан авсан захиалгын хоолны хуванцар сав, нэг удаагийн халбага, сэрээ, гялгар уут гээд л түмэн янзын хаягдал нүдэнд тань тусах нь лавтай.
Хэрвээ Улаанбаатар хотын иргэд бүгдээрээ хогоо ангилдаг сан бол эдгээр хогийн хэдэн хувийг дахин боловсруулж, эдийн засгийн эргэлтэд оруулах боломжтой байсан бол хэмээн хэзээ нэгэн та цагт бодож байсан уу? “Хог бол баялаг” гэх үгийг бид сүүлийн жилүүдэд улиг болтлоо сонссон хэрнээ ачир дээрээ “Нарангийн даваан дээр булагдахаас хойш өөртөө төвөг удах хэрэг байгаа гэж үү?” хэмээх аргацаасан бодлоор өөрсдийгөө хуурдаг. Үр дүнд нь бид нэг хүнд ногдох хуванцар хог хаягдал хамгийн ихээр үүсгэдэг улсуудын жагсаалтад есдүгээр байранд жагсаж, эх дэлхийдээ хог тарихаас өөр “ид шидгүй” амьдарч байна.
Ямар ч хаягдалгүй цор ганц өрхөөс хаягдлаа багасгахаар хичээж буй мянга мянган айл байх нь байгаль орчинд илүү ээлтэй хэмээх үг байдаг. Тэгвэл уг эшлэлийн бодит биелэл болсон нэгэн эгэл эмэгтэйн түүхийг бид энэ дугаартаа уншигч та бүхэндээ хуваалцахаар бэлдлээ. Байгальд ээлтэй, хаягдал багатай амьдрах нь хэн ч хийж чадахуйц эгэл алхмуудын нийлбэр болохыг түүний түүх танд батлах нь лавтай.

газрын тэмцлээс эхэлсэн сөх-ны ажил
Социалист нийгмийн үеэс л нийслэл хотынхон “XIII хорооллын Гурван өндөр” хэмээн нэрлэж заншсан орон сууцанд тэртээ 25 жилийн өмнө эр нөхөртэйгөө хамт гал голомтоо бадрааж, дөрвөн сайхан үрээ өлгийдөн авсан түүнийг Ш.Нарантуяа гэдэг.
ЗХУ-ын тусламжаар баригдсан орон сууцны сүүлч болох уг хотхоны байршил, хөршүүд, барилгын чанар гээд бүх л зүйл түүний сэтгэлийг эрхгүй булаасан тул амьдралынхаа олон гайхалтай дурсамжийг энэхүү байранд бүтээжээ. Харамсалтай нь одоогоос дөрвөн жилийн өмнө тэдний хотхоны урдхан талд орших, бетонон ширэнгэн дундах баянбүрд мэт алга дарам тоглоомын талбай, ногоон байгууламжийг устгаж, барилга барих шийдвэр гарах нь тэр.
Улаанбаатар хотын иргэдийн хувьд энэ шийдвэр өдөр бүхэн тохиож байдаг, энгийн л үйл явдал. Нийслэл хотын иргэдийн эрүүл аюулгүй орчинд амьдран суух эрхэнд ноцтойгоор халдаж, алхам бүрд тохиох стрессийн гол шалтгаануудын нэг бол яахын аргагүй ямар ч төлөвлөгөөгүй баригдсан эмх замбараагүй барилгууд. Гэвч бидний тун цөөхөн нь л эрх ашгийнхаа төлөө тэмцэж, үйлдэг хийдэг нь бодит үнэн.

Харин Ш.Нарантуяа бусад оршин суугчидтайгаа нэгдэн нийлж, тоглоомын талбайгаа авч үлдэхийн төлөө гурван жилийн турш барилгын компани, газрын зөвшөөрөл олгосон холбогдох байгууллагуудтай шүүхээр явсны эцэст ялалт байгуулж чадсан нэгэн.
Тэрхүү тэмцлийн үеэр СӨХ-ны дарга нь барилгын компанитай үгсэн хуйвалдсан нь илэрсэн тул оршин суугчид дуу нэгтэйгээр СӨХ-ны даргаа татан буулгасан аж. Манай нийтлэлийн гол дүрийн хувьд дөрвөн хүүхдээ өсгөн хүмүүжүүлэхийн сацуу СЭЗИС-д нягтлан бодогч мэргэжлээр магистрын зэрэг хамгаалж, чамгүй олон жил мэргэжлээрээ ажилласан туршлагатай тул дараагийн удирдлага томилогдох хүртэл СӨХ-ны өдөр тутмын ажлыг сайн дураараа гүйцэтгэжээ. Ийнхүү хэдэн сар өнгөрсөн боловч уг ажилд тохирох хүн олдохгүй хэвээр байсан тул хорь гаруй жил амьдарсан орон сууцаа өөд нь татъя хэмээн шийдэж, “Алтайн Бараа” СӨХ-ны дарга болсон гэнэ.

хөрсөнд булахгүйгээр хөрөнгө болгосон түүх
Өөдлөх айл үүднээсээ гэдэг шиг “Гурван өндөр” орон сууцны үүдээр ороход л ажилтай, арчаатай айлд ороод ирсэн мэт бүх зүйл нь цэвэр цэмцгэр. Ялангуяа нийслэл хотын орон сууцнуудад дийлэнхэд нь байдаггүй, байсан ч зориулалтын дагуу огтхон ч ашигладаггүй ангилан ялгах хогны савнууд харагдав.
2021 онд Ш.Нарантуяа Европын Холбооны Свич Эйшиа хөтөлбөрийн санхүүжилттэй “Монгол улс дахь хуванцар хог хаягдлын дахин боловсруулалтын тогтвортой байдлыг хангах” төслийн багаас зохион байгуулсан сургалтад хамрагдсанаар хамгийн анх оршин суугчдадаа хог ангилах дадлыг суулгах нь хэр чухлыг ойлгосон аж. Төслийн зүгээс тэдний СӨХ-г ангилан ялгах хогийн савнуудаар хангасан бөгөөд Нарантуяа ангилсан хогоо хадгалах том шуудайнуудыг оёулж, юутай ч энэ ажлын үр дүнг заавал үзнэ хэмээн зориг шулууджээ.

Хэдэн арван жилийн турш хогны пункер руугаа ахуйн хаягдлаа тэр чигт нь хаясаар ирсэн оршин суугчдад хогоо ангилах дадал суулгах хэр хэцүү байсан тухай түүнээс асуухад
“Хамгийн хэцүү үе бол эхний жил байсан. Оршин суугчид ангилах сав руу буруу хогоо хийнэ, заримдаа нойтон хогоо хамтад нь хаяна. Тэр бүх хаягдлыг цэвэрлэх, дахиварт өгөх хогоо хоолны үлдэгдлээс салгах гээд хамаг л ажлыг манай гурван байрны жижүүр хариуцна. Манайх чинь СӨХ гээд их том нэртэй боловч хүний нөөц нь ердөө гурван жижүүр, дээр нь нэмээд би.
Нэгэнтээ хогоо ангилж сурна гээд шийдсэн тул бусдадаа үлгэр болох зорилгоор би өөрөө хогоо ангилдаг болсон. Өдөр бүр бункер руу хаядаг бондгор ууттай хогийнхоо талыг цаг гаргаад ангилах нь ямар ач тустай тухай оршин суугчдаа тасралтгүй мэдээллээр хангах тусам хүмүүсийн хандлага ч өөрчлөгдөж эхэлсэн. Хогоо ангилах эсэх нь цэвэр хүмүүсийн ухамсрын асуудал хэдий ч одоо бол манай оршин суугчдын 80 гаруй хувь нь хэдийнээ ангилаад дадчихжээ. Цаашид энэ тоогоо ихэсгэх, жижүүрүүдийнхээ ажлыг хөнгөвчлөх гээд хийх ажлууд их бий. Түүнчлэн хорооныхоо бусад СӨХ-уудад өөрсдийнхөө туршлагаас хуваалцах, олон олон өрхийг ангилан ялгах дадалд суралцуулмаар байна.”
хэмээсэн билээ.
Өдгөө гурван жижүүр нь ангилсан хаягдлаасаа сардаа тодорхой хэмжээний орлого олж, амьдрал ахуйд нь нэмэр болдог бөгөөд цаашдаа хаягдлынхаа ангиллыг улам төрөлжүүлбэл энэ дүн улам нэмэгдэх нь гарцаагүй.

өөрчлөлтийн давлагааг өөрсдөөсөө эхэлцгээе
Өдгөө нийслэлд амьдарч буй 400 мянган өрхийн тал хувь нь нийтийн орон сууцанд аж төрж байна. Эдгээр өрхийн нэг өдөрт гаргаж хаяж буй хогны 40-50 хувь нь дахин боловсруулах боломжтой хаягдал байдаг гэх судалгааны дүн бий. Гэвч бодит амьдрал дээр бид ердөө есөн хувийг нь л дөнгөн данган ангилж, үлдсэнийг нь газрын хөрсөндөө булж орхидог.
Манай улсад сүүлийн жилүүдэд хуванцар болон хаягдал цаас дахин боловсруулах үйлдвэрүүдийн тоо нэмэгдэж байгаа ч түүхий эд болох хаягдал хуванцар, цаасны олдоц, хангамж хүрдэггүй болохыг албаны эх сурвалжууд онцолсоор. Хаягдал дахин боловсруулах үйлдвэрүүд нь түүхий эдийн хомсдолтой байхад бид тэдгээр хаягдлыг нийлүүлж ачаад байгальд булшилж устгах нь үнэхээр харамсалтай хэрэг биш гэж үү?
Манай улсын хуванцар савны хэрэглээг бүхэлд нь дахин боловсруулах хүчин чадалтай “TML” үйлдвэр гэхэд одоогийн байдлаар хүчин чадлынхаа 50 хүрэхгүй хувийг л ашиглаж байгаа юм.
Сайн мэдээ дуулгахад, “TML” үйлдвэрийн түүхий эдийг нийлүүлэгч SESL Smart Solutions компани нь энэ оны долоодугаар сараас эхлэн УБ хот даяарх СӨХ, албан байгууллагын ангилсан хогийг дуудлагаар худалдан авдаг үйлчилгээг эхлүүлжээ. Энэ нь тэд таны байгаа газар дээрээс ангилсан хогийг тань худалдан авна гэсэн үг. “Алтайн Бараа” СӨХ-ны хувьд ч сардаа нэг удаа хаягдлаа дуудлагаар ачуулдаг нь хогоо ангилан хаях ажлыг тун их хөнгөвчилж өгдөг тухай дурдсан байв.
Эцэст нь хэлэхэд, бидний ганцхан удаа хэрэглэсэн усны сав хүний амьдралын 12 үе буюу 450 жилийн дараа байгальд шингэдэг бөгөөд эсрэгээрээ нэг шилэн савыг дахин боловсруулснаар бид 100 ватт гэрлийн чийдэнг дөрвөн цагийн турш ажиллуулахад хангалттай эрчим хүч хэмнэх боломжтой.
Өнгөрсөн зууны төгсгөл хүртэл хүн төрөлхтөн өөрт хэрэггүй бүхнээ хог хаягдал хэмээн үзэж, аливаа нөөц баялгийг дуусашгүй мэт үрэлгэн ханддаг байсныхаа горыг өдгөө хангалттай хүртэж, уур амьсгалын өөрчлөлт, дэлхийн дулаарал гэх зэрэг олон асуудалтай нүүр тулж буй. Яг энэ цаг үед бидний асуудлыг хэн нэгэн шийднэ хэмээн хий дэмий бухимдах бус харин ч Ш.Нарантуяатай адил өөрчлөлтийн давлагааг өөрсдөөсөө эхлэх хэрэгтэй биш гэж үү?


Нийтлэлээ эхлүүлэхээс өмнө яг одоо хамтдаа гал тогооны өрөөнийхөө хогны сав руу өнгийгөөд үзэцгээе. Өчигдөрхөн уусан ундааны сав, хэрэглээд дууссан сурагч дэвтэр, хоол хийхээс залхуурсандаа худалдан авсан захиалгын хоолны хуванцар сав, нэг удаагийн халбага, сэрээ, гялгар уут гээд л түмэн янзын хаягдал нүдэнд тань тусах нь лавтай.
Хэрвээ Улаанбаатар хотын иргэд бүгдээрээ хогоо ангилдаг сан бол эдгээр хогийн хэдэн хувийг дахин боловсруулж, эдийн засгийн эргэлтэд оруулах боломжтой байсан бол хэмээн хэзээ нэгэн та цагт бодож байсан уу? “Хог бол баялаг” гэх үгийг бид сүүлийн жилүүдэд улиг болтлоо сонссон хэрнээ ачир дээрээ “Нарангийн даваан дээр булагдахаас хойш өөртөө төвөг удах хэрэг байгаа гэж үү?” хэмээх аргацаасан бодлоор өөрсдийгөө хуурдаг. Үр дүнд нь бид нэг хүнд ногдох хуванцар хог хаягдал хамгийн ихээр үүсгэдэг улсуудын жагсаалтад есдүгээр байранд жагсаж, эх дэлхийдээ хог тарихаас өөр “ид шидгүй” амьдарч байна.
Ямар ч хаягдалгүй цор ганц өрхөөс хаягдлаа багасгахаар хичээж буй мянга мянган айл байх нь байгаль орчинд илүү ээлтэй хэмээх үг байдаг. Тэгвэл уг эшлэлийн бодит биелэл болсон нэгэн эгэл эмэгтэйн түүхийг бид энэ дугаартаа уншигч та бүхэндээ хуваалцахаар бэлдлээ. Байгальд ээлтэй, хаягдал багатай амьдрах нь хэн ч хийж чадахуйц эгэл алхмуудын нийлбэр болохыг түүний түүх танд батлах нь лавтай.
### газрын тэмцлээс эхэлсэн сөх-ны ажил
Социалист нийгмийн үеэс л нийслэл хотынхон “XIII хорооллын Гурван өндөр” хэмээн нэрлэж заншсан орон сууцанд тэртээ 25 жилийн өмнө эр нөхөртэйгөө хамт гал голомтоо бадрааж, дөрвөн сайхан үрээ өлгийдөн авсан түүнийг Ш.Нарантуяа гэдэг.
ЗХУ-ын тусламжаар баригдсан орон сууцны сүүлч болох уг хотхоны байршил, хөршүүд, барилгын чанар гээд бүх л зүйл түүний сэтгэлийг эрхгүй булаасан тул амьдралынхаа олон гайхалтай дурсамжийг энэхүү байранд бүтээжээ. Харамсалтай нь одоогоос дөрвөн жилийн өмнө тэдний хотхоны урдхан талд орших, бетонон ширэнгэн дундах баянбүрд мэт алга дарам тоглоомын талбай, ногоон байгууламжийг устгаж, барилга барих шийдвэр гарах нь тэр.
Улаанбаатар хотын иргэдийн хувьд энэ шийдвэр өдөр бүхэн тохиож байдаг, энгийн л үйл явдал. Нийслэл хотын иргэдийн эрүүл аюулгүй орчинд амьдран суух эрхэнд ноцтойгоор халдаж, алхам бүрд тохиох стрессийн гол шалтгаануудын нэг бол яахын аргагүй ямар ч төлөвлөгөөгүй баригдсан эмх замбараагүй барилгууд. Гэвч бидний тун цөөхөн нь л эрх ашгийнхаа төлөө тэмцэж, үйлдэг хийдэг нь бодит үнэн.
Харин Ш.Нарантуяа бусад оршин суугчидтайгаа нэгдэн нийлж, тоглоомын талбайгаа авч үлдэхийн төлөө гурван жилийн турш барилгын компани, газрын зөвшөөрөл олгосон холбогдох байгууллагуудтай шүүхээр явсны эцэст ялалт байгуулж чадсан нэгэн.
Тэрхүү тэмцлийн үеэр СӨХ-ны дарга нь барилгын компанитай үгсэн хуйвалдсан нь илэрсэн тул оршин суугчид дуу нэгтэйгээр СӨХ-ны даргаа татан буулгасан аж. Манай нийтлэлийн гол дүрийн хувьд дөрвөн хүүхдээ өсгөн хүмүүжүүлэхийн сацуу СЭЗИС-д нягтлан бодогч мэргэжлээр магистрын зэрэг хамгаалж, чамгүй олон жил мэргэжлээрээ ажилласан туршлагатай тул дараагийн удирдлага томилогдох хүртэл СӨХ-ны өдөр тутмын ажлыг сайн дураараа гүйцэтгэжээ. Ийнхүү хэдэн сар өнгөрсөн боловч уг ажилд тохирох хүн олдохгүй хэвээр байсан тул хорь гаруй жил амьдарсан орон сууцаа өөд нь татъя хэмээн шийдэж, “Алтайн Бараа” СӨХ-ны дарга болсон гэнэ.
### хөрсөнд булахгүйгээр хөрөнгө болгосон түүх
Өөдлөх айл үүднээсээ гэдэг шиг “Гурван өндөр” орон сууцны үүдээр ороход л ажилтай, арчаатай айлд ороод ирсэн мэт бүх зүйл нь цэвэр цэмцгэр. Ялангуяа нийслэл хотын орон сууцнуудад дийлэнхэд нь байдаггүй, байсан ч зориулалтын дагуу огтхон ч ашигладаггүй ангилан ялгах хогны савнууд харагдав.
2021 онд Ш.Нарантуяа Европын Холбооны Свич Эйшиа хөтөлбөрийн санхүүжилттэй “Монгол улс дахь хуванцар хог хаягдлын дахин боловсруулалтын тогтвортой байдлыг хангах” төслийн багаас зохион байгуулсан сургалтад хамрагдсанаар хамгийн анх оршин суугчдадаа хог ангилах дадлыг суулгах нь хэр чухлыг ойлгосон аж. Төслийн зүгээс тэдний СӨХ-г ангилан ялгах хогийн савнуудаар хангасан бөгөөд Нарантуяа ангилсан хогоо хадгалах том шуудайнуудыг оёулж, юутай ч энэ ажлын үр дүнг заавал үзнэ хэмээн зориг шулууджээ.
Хэдэн арван жилийн турш хогны пункер руугаа ахуйн хаягдлаа тэр чигт нь хаясаар ирсэн оршин суугчдад хогоо ангилах дадал суулгах хэр хэцүү байсан тухай түүнээс асуухад *“Хамгийн хэцүү үе бол эхний жил байсан. Оршин суугчид ангилах сав руу буруу хогоо хийнэ, заримдаа нойтон хогоо хамтад нь хаяна. Тэр бүх хаягдлыг цэвэрлэх, дахиварт өгөх хогоо хоолны үлдэгдлээс салгах гээд хамаг л ажлыг манай гурван байрны жижүүр хариуцна. Манайх чинь СӨХ гээд их том нэртэй боловч хүний нөөц нь ердөө гурван жижүүр, дээр нь нэмээд би.*
*Нэгэнтээ хогоо ангилж сурна гээд шийдсэн тул бусдадаа үлгэр болох зорилгоор би өөрөө хогоо ангилдаг болсон. Өдөр бүр бункер руу хаядаг бондгор ууттай хогийнхоо талыг цаг гаргаад ангилах нь ямар ач тустай тухай оршин суугчдаа тасралтгүй мэдээллээр хангах тусам хүмүүсийн хандлага ч өөрчлөгдөж эхэлсэн. Хогоо ангилах эсэх нь цэвэр хүмүүсийн ухамсрын асуудал хэдий ч одоо бол манай оршин суугчдын 80 гаруй хувь нь хэдийнээ ангилаад дадчихжээ. Цаашид энэ тоогоо ихэсгэх, жижүүрүүдийнхээ ажлыг хөнгөвчлөх гээд хийх ажлууд их бий. Түүнчлэн хорооныхоо бусад СӨХ-уудад өөрсдийнхөө туршлагаас хуваалцах, олон олон өрхийг ангилан ялгах дадалд суралцуулмаар байна.”* хэмээсэн билээ.
Өдгөө гурван жижүүр нь ангилсан хаягдлаасаа сардаа тодорхой хэмжээний орлого олж, амьдрал ахуйд нь нэмэр болдог бөгөөд цаашдаа хаягдлынхаа ангиллыг улам төрөлжүүлбэл энэ дүн улам нэмэгдэх нь гарцаагүй.
### өөрчлөлтийн давлагааг өөрсдөөсөө эхэлцгээе
Өдгөө нийслэлд амьдарч буй 400 мянган өрхийн тал хувь нь нийтийн орон сууцанд аж төрж байна. Эдгээр өрхийн нэг өдөрт гаргаж хаяж буй хогны 40-50 хувь нь дахин боловсруулах боломжтой хаягдал байдаг гэх судалгааны дүн бий. Гэвч бодит амьдрал дээр бид ердөө есөн хувийг нь л дөнгөн данган ангилж, үлдсэнийг нь газрын хөрсөндөө булж орхидог.
Манай улсад сүүлийн жилүүдэд хуванцар болон хаягдал цаас дахин боловсруулах үйлдвэрүүдийн тоо нэмэгдэж байгаа ч түүхий эд болох хаягдал хуванцар, цаасны олдоц, хангамж хүрдэггүй болохыг албаны эх сурвалжууд онцолсоор. Хаягдал дахин боловсруулах үйлдвэрүүд нь түүхий эдийн хомсдолтой байхад бид тэдгээр хаягдлыг нийлүүлж ачаад байгальд булшилж устгах нь үнэхээр харамсалтай хэрэг биш гэж үү?
Манай улсын хуванцар савны хэрэглээг бүхэлд нь дахин боловсруулах хүчин чадалтай “TML” үйлдвэр гэхэд одоогийн байдлаар хүчин чадлынхаа 50 хүрэхгүй хувийг л ашиглаж байгаа юм.
Сайн мэдээ дуулгахад, “TML” үйлдвэрийн түүхий эдийг нийлүүлэгч SESL Smart Solutions компани нь энэ оны долоодугаар сараас эхлэн УБ хот даяарх СӨХ, албан байгууллагын ангилсан хогийг дуудлагаар худалдан авдаг үйлчилгээг эхлүүлжээ. Энэ нь тэд таны байгаа газар дээрээс ангилсан хогийг тань худалдан авна гэсэн үг. “Алтайн Бараа” СӨХ-ны хувьд ч сардаа нэг удаа хаягдлаа дуудлагаар ачуулдаг нь хогоо ангилан хаях ажлыг тун их хөнгөвчилж өгдөг тухай дурдсан байв.
Эцэст нь хэлэхэд, бидний ганцхан удаа хэрэглэсэн усны сав хүний амьдралын 12 үе буюу 450 жилийн дараа байгальд шингэдэг бөгөөд эсрэгээрээ нэг шилэн савыг дахин боловсруулснаар бид 100 ватт гэрлийн чийдэнг дөрвөн цагийн турш ажиллуулахад хангалттай эрчим хүч хэмнэх боломжтой.
Өнгөрсөн зууны төгсгөл хүртэл хүн төрөлхтөн өөрт хэрэггүй бүхнээ хог хаягдал хэмээн үзэж, аливаа нөөц баялгийг дуусашгүй мэт үрэлгэн ханддаг байсныхаа горыг өдгөө хангалттай хүртэж, уур амьсгалын өөрчлөлт, дэлхийн дулаарал гэх зэрэг олон асуудалтай нүүр тулж буй. Яг энэ цаг үед бидний асуудлыг хэн нэгэн шийднэ хэмээн хий дэмий бухимдах бус харин ч Ш.Нарантуяатай адил өөрчлөлтийн давлагааг өөрсдөөсөө эхлэх хэрэгтэй биш гэж үү?