Шинэ эгэл: Цар тахлаас үлдсэн сургамж
<div class="article-body">
          <h2><div>Шинэ коронавирусийн халдварыг ДЭМБ албан ёсоор “цар тахал” ангилалд оруулснаас хойш жил гаруйн хугацаа өнгөрчээ. Одоогийн байдлаар дэлхийн нийт хүн амын нэг хувийг өвчлүүлж, хоёр сая гаруй хүний амийг авч одоод буй аюулт тахал хүн төрөлхтний эрүүл мэнд төдийгүй амьдралын хэв маягийг бүхэлд нь өөрчилсөн. Вакцины үйлдвэрлэл эрчимжиж, цар тахал дарагдах цаг ойртож байгаа нь сайхан мэдээ хэдий ч бид эргээд өвчнөөс өмнөх цаг үетэй адил ажиллаж, амьдарч чадахгүй болсон нь нэгэнт тодорхой болжээ. Цар тахлаас улбаатай хөл хорио, зайны сургалт, зочны өрөөнд байрлах оффис, төрөл бүрийн дижитал шилжилт биднийг хүссэн хүсээгүй амьдралын шинэ хэмнэлд дасан зохицоход сургасаар.</div><div>Хаан банкны "#ШинэЭгэлд хамтдаа" цувралын хүрээнд COVID-19-ийн халдвараас дэлхий нийт юу сурсан бэ, ирээдүйн амьдралын шинэ хэв маягт эдгээр хичээл ямар нөлөө үзүүлэх бол зэрэг асуултад бид энэ удаагийн нийтлэлээрээ хариулахыг хичээлээ. </div></h2><h3 class="text-uppercase text-blue text-bold">ҮЕ ҮЕИЙН ЦАР ТАХАЛ ДЭЛХИЙ НИЙТЭД ХЭРХЭН НӨЛӨӨЛӨв? </h3><p></p><p>Тэртээ XIV зуунд Европын хүн амын дөрөвний нэг буюу<a href="https://en.wikipedia.org/wiki/List_of_epidemics" target="_blank"> 25 хувийг</a> авч одсон аймшигт Хар тахал Европ төдийгүй дэлхийг тэр чигт нь өөрчилж, орчин цагийн хүмүүсийн амьдралд ч одоог хүртэл нөлөөгөө үзүүлсээр байгаа юм. Хамгийн наад захын жишээ нь тахлын улмаас үй олон тариачид нас барсан тул зөвхөн эд бараагаар өөрсдийн хөдөлмөрийг газрын эздэд үнэлдэг шударга бус феодализмын тогтолцоо өөрчлөгдөж, ажилчид эрхийнхээ төлөө тэмцэх болжээ. Тахал эхэлснээс хойш нэг жилийн дараа тариаланчдын ажлын цагийг богиносгох, цалинг нэмэгдүүлэх <a href="https://www.theweek.co.uk/106205/how-the-black-death-changed-the-world" target="_blank">анхны хууль</a> одоогийн Их Британид батлагдсан түүхтэй. Түүгээр ч зогсохгүй Хар тахлын нөлөөгөөр сүм хийдэд сүслэн бишрэх иргэдийн итгэл багасаж, улмаар Мартин Лютерийн эхлүүлсэн шашны шинэчлэл буюу реформац жинхэнэ утгаараа хэрэгжих суурь тавигдсан хэмээн үздэг.</p><p>Харин цаг хугацааг наашлуулбал, Дэлхийн I дайнтай зэрэгцэн <a href="https://en.wikipedia.org/wiki/List_of_epidemics" target="_blank">100 сая</a> хүний амь насанд хүрсэн Испани ханиад орчин цагийн нийгмийн эрүүл мэндийн тогтолцоог орвонгоор нь өөрчилсөн юм. Тулааны талбарын тэргүүн шугамд байлдах цэрэг эрийн амьд үлдэх магадлал нь дайн дажнаас хол амьдран суугаа хот суурин газрын суугчдаас өндөр байсан гэдэг баримт л тус тахал ямар аймшигтай хэмжээнд тархсаныг харуулах биз ээ. Нийгмийн бүхий л амин чухал нөөцийг зөвхөн цэрэг дайны зорилгоор ашиглаж байсан тэрхүү цаг үед эрүүл мэндийн анхан шатны тусламж үйлчилгээ, урьдчилан сэргийлэх даатгал, нийтийн эмнэлэг гэх зэрэг ойлголтууд хэний ч хувьд танил бус байв.</p><p>Тэр үед зөвхөн дундаж болон чинээлэг давхаргын иргэд л эмчид үзүүлэх боломжтой байсан нь тус тахал ядуусын хороолол болон хоол тэжээл, эрүүл ахуйн шаардлага хангаагүй бүс нутагт, эрүүл мэндийн суурь өвчтэй хүмүүсийн дунд тархах гол шалтгаан болжээ. Нийгмийн аль давхаргад харьяалагдаж буйгаасаа шалтгаалан эрүүл мэндийн үйлчилгээ авах эсэх нь шийдэгддэг асан тэрхүү тогтолцоо Испани ханиадны ачаар өөрчлөгдөж, улс орнууд зөвхөн батлан хамгаалахаас гадна эрүүл мэндийн салбарт анхаарлаа хандуулах ёстойг ухаарсан гэдэг.<br><br></p>
<h3 class="text-uppercase text-blue text-bold"><div>Цар тахлаас бид юу сурав? </div></h3><p><b>1. БОЛОВСРОЛЫН ТАЛААРХ ОЙЛГОЛТ ӨӨРЧЛӨГДСӨН НЬ </b></p>
<p><img class="uk-width-1-1 lightbox" alt="" src="https://unread.today/files/ab36d712-71ff-4ad9-896e-6ebb29ee892b/196e7b909378dc82c32f3ab8eb2e22ec.jpg"></p><p></p><p><br>Дээд айл нь түжигнэж буйд бухимдсан эцэг эх хөршөөсөө “Хүүхэд маань математикийн хичээлээ давтаж байна. Түрхэн зуур чимээгээ багасгаж болохгүй юу” хэмээн асуухад хариуд нь “Уучлаарай, хөрш минь. Манай хүүхэд биеийн тамирын хичээлдээ сууж байна” гэсэн тухай наргиаг цар тахал дөнгөж дэгдэж байх цагт Wechat аппликэйшнээс уншиж билээ. Өмнөд хөршөөс эхлэлтэй хөл хорионы улмаас нийтдээ <a href="https://www.weforum.org/agenda/2020/04/coronavirus-education-global-covid19-online-digital-learning/" target="_blank">1.2 тэрбум гаруй </a>сургуулийн насны хүүхэд сүүлийн хоёр жил танхимын хичээлд хамрагдаж чадалгүй, дэлгэцийн цаанаас суралцаж байгаа юм. Боловсролын салбарт өрнөж буй энэ өөрчлөлт эцэг эх, сурган хүмүүжүүлэгч, хүүхдийн аль алинд нь томоохон шалгуур болж буй. Австри, Норвеги гэхчлэн өндөр хөгжилтэй улс орнуудад сурагчдын <a href="https://www.weforum.org/agenda/2020/04/coronavirus-education-global-covid19-online-digital-learning/" target="_blank">95 хувь нь</a> онлайнаар хичээлээ үзэхэд технологийн ямар ч асуудалгүй байгаа бол Зүүн өмнөд Азийн орнуудын тухайд энэ үзүүлэлт ердөө <a href="https://www.weforum.org/agenda/2020/04/coronavirus-education-global-covid19-online-digital-learning/" target="_blank">35 хувьтай байгаа нь</a> харамсалтай.</p><p>Технологи болоод боловсролын тэгш хүртээмж, багш нарын заах арга зүй, хүүхдийн бие даах чадвар, эцэг эхийн оролцоо гээд энэ салбарт он удаан жил яригдаж буй олон асуудлыг даруй шийдэхийг онлайн хичээлийн горим нэхэж байна. Мөн түүнчлэн онлайн сургалтын платформуудад цар тахал үсрэнгүй өсөлт авчирсан гэхэд болно. EDX платформын шинэ хэрэглэгчид гэхэд өнгөрсөн жил 15 дахин өссөн бөгөөд нийт суралцагчдын тоо нь хэдийнээ <a href="https://press.edx.org/edx-passes-110-million-total-global-enrollments-up-29-million-year-over-year" target="_blank">100 сая</a> давжээ.</p><p>Сүүлийн нэг жилийн турш цар тахлын улмаас ажлын байраа алдсан хүмүүсээс гадна ирээдүйд ажилгүй болсон тохиолдолд нөөц төлөвлөгөөтэй байхыг хүссэн залуус богино хугацааны сургалтуудад хамрагдах хандлагатай болжээ. Сонирхуулахад, дэлхийн томоохон их сургуулиудын бэлтгэсэн машин сургалт, дата шинжилгээ, компьютерын шинжлэх ухаан, санхүүгийн зах зээл гэх зэрэг хичээлүүд цар тахлын үеэр залуусын дунд нэн <a href="https://www.classcentral.com/report/coronavirus-most-popular-courses/" target="_blank">эрэлттэй </a>байж. Зөвхөн самбарын урд зогсож буй багшийн тайлбарыг нэгд нэгэнгүй хуулж авах нь "боловсрол" хэмээх уламжлалт ойлголт үгүй болж, эсрэгээрээ бие даан суралцах чадвар хэр чухал вэ гэдгийг ойлгож буй нь магадгүй бидний цар тахлаас суралцсан хамгийн том хичээлийн нэг.<br></p><p><br></p>
<p><b>2. ӨӨРИЙГӨӨ ХАЙРЛАХАД СУРАЛЦСАН НЬ </b></p>
<p><img class="uk-width-1-1 lightbox" alt="" src="https://unread.today/files/ab36d712-71ff-4ad9-896e-6ebb29ee892b/c511a58582392d5537d7243c2ac64832.jpg"></p><p></p><p dir="ltr"><br></p><p dir="ltr">Өнгөрсөн хавар дэгдсэн цар тахлын анхны хүчтэй давлагааны үеэр америкчуудын шөлтэй хоолны борлуулалт <a href="https://www.aarp.org/health/conditions-treatments/info-2021/lessons-from-covid.html" target="_blank">37 хувь</a>, дээд зэрэглэлийн шоколадны худалдаа <a href="https://www.aarp.org/health/conditions-treatments/info-2021/lessons-from-covid.html" target="_blank">21 хувиар</a> өссөн төдийгүй иог болон дасгалын хувцасны зах зээл <a href="https://www.aarp.org/health/conditions-treatments/info-2021/lessons-from-covid.html" target="_blank">105 тэрбум доллароор</a> хэмжигдэх болжээ. Үүнээс харвал, хүн төрөлхтөн цар тахлын ачаар “өөрийгөө хайрлаж, эрүүл мэнддээ анхаарах нь тансаглал бус зайлшгүй зүйл юм” гэдгийг ухаарсан гэж болох. </p><p dir="ltr">Арван ажилтан тутмын долоо нь гэрээсээ ажиллах шаардлагатай болсон үед л бид сая нэг юм чанартай хооллох, дасгал хөдөлгөөн хийх, нарны илчийг мэдрэх, хөөстэй ваннд хэвтэх гээд амьдралын жижигхэн зүйлс өөр хоорондоо нэгдэж нийлэн жаргалтай амьдралыг бүтээдэг юм байна аа гэдгийг анзаарч харсан хэрэг. Амьдралын хэмнэл удааширч буй нь нэг талаараа бидэнд эргэн тойрноо сайтар анзаарч харан, жижиг зүйлсэд анхаарал хандуулах боломжийг олгож буй сайн талтай.</p><p dir="ltr"> Дээр нь нэмээд таргалалт, чихрийн шижин, зүрх судасны эмгэг гэх мэт архаг суурь өвчтэй хүмүүс эрүүл хүнээс илүү хүнд өвчилж байгаа нь биднийг хоол, нойр, хөдөлгөөн гээд амьдралын хэв маягтаа өөрчлөлт хийх ёстойг дахин дахин сануулж байна. Их Британийн 300 гаруй мянган иргэдийн дунд явуулсан <a href="https://www.aarp.org/health/conditions-treatments/info-2021/lessons-from-covid.html" target="_blank">судалгаагаа</a>р, биеийн тамирын дасгал хийхээс зайлсхийдэг хүмүүс ковидын хүнд хэлбэрээр өвдөх эрсдэл 38 хувь гэж тогтоожээ. Вирусээр нэгэнтээ халдварласан ч элдэв эм тариа бус өөрийн дархлааны системдээ л найдаж өвчнөө анагаах тул амьдралын хэв маягтаа анхаарах нь бидний зайлшгүй үүрэг болж хувираад байгаа юм. </p>
<p><b>3. ДИЖИТАЛ ШИЛЖИЛТ ХҮН БҮХЭНД ХАМААРАЛТАЙ БОЛСОН НЬ </b></p>
<p><img class="uk-width-1-1 lightbox" alt="" src="https://unread.today/files/ab36d712-71ff-4ad9-896e-6ebb29ee892b/9f8ec2d94b9561a089ac0ad086463b47.jpg"></p><p></p><p dir="ltr">"МcKinsey&amp;Company"-ийн хийсэн <a href="https://www.mckinsey.com/business-functions/marketing-and-sales/our-insights/a-global-view-of-how-consumer-behavior-is-changing-amid-covid-19#" target="_blank">судалгаагаар</a>, өнгөрөгч онд Энэтхэг, БНХАУ, АНУ гээд дэлхийн томоохон зах зээлийн худалдан авагчдын 60-70 хувь нь уламжлалт дэлгүүр хэсэх дадлаа өөрчилсөн аж. Цар тахлаас улбаалан видео хурал хийх, цахимаар дэлгүүр хэсэх зэрэг технологийн шинэ зан үйл бидний амьдралын нэгэн хэсэг болсон нь технологийн хэрэглээ дэлхий даяар маш өндөр түвшинд хэдийнэ хүрснийг илтгэж байгаа юм. Наад зах нь таван жил шаардах байсан байгууллага болон хувь хүний түвшин дэх дижитал шилжилтийг дэлхий нийт цар тахлын нөхцөл байдлаас шалтгаалан наймхан долоо хоногт багтаан хийжээ. Зөвхөн АНУ-д л гэхэд цахим худалдааны салбар асар хурдацтай өсөж, арван жилийн өсөлт нь ердөө гурван сард явагдсан гэнэ. Банкны салбарт мөн адил, дэлхий даяар бэлэн бус гүйлгээ энгийн хурдаар 2-5 жилийн дараа хүрэх байсан түвшиндээ очжээ. Энэ мэтчилэн цар тахал технологи ашиглах жирийн иргэдийн хандлагыг эрс нэмэгдүүлж байна.</p><p dir="ltr"> Энэхүү гэнэтийн өөрчлөлт "J.C. Penney", "Neiman Marcus", "Gold’s Gym" тэргүүтэй олон алдартай компанийн хувьд хүндхэн цохилт болж буй. Гэвч нөгөө талдаа нийтийн хөл хорио нь дижитал суурьтай олон компанид төсөөлөмгүй амжилт авчирсан билээ. Видео хурлын Zoom аппликэйшний энэ оны II улирлын нийт орлого 663.5 сая доллар болж, өмнөх оны мөн үеэс <a href="https://investors.zoom.us/news-releases/news-release-details/zoom-reports-second-quarter-results-fiscal-year-2021/" target="_blank">355 хувиар</a> өссөн бөгөөд PayPal ганцхан улирлын дотор <a href="https://www.cnbc.com/2020/08/13/the-pandemic-has-made-paypal-more-relevant-than-ever-before-ceo-says.html" target="_blank">22 сая</a> шинэ хэрэглэгчдийг эгнээндээ нэгтгэж чадсан байх жишээтэй. Хамгийн сонирхолтой нь PayPal-д шинээр нэгдэж буй хэрэглэгчдийн дийлэнх нь 50-аас дээш насныхан байгаа аж. Өөрчлөлт шинэчлэлтэд хөшингө ханддаг, настай хүмүүсийн өдөр тутмын амьдралд цар тахал хүчээр дижитал технологийг нэвтрүүлж буй гэхэд болно.</p><p dir="ltr">Дижитал шилжилт нь зөвхөн хэдхэн технологийн салбарын хүрээнд эргэлддэг, шинэ үеийнхэнд хамааралтай зүйл мэт ойлгохыг больж, технологи хүн бүхний амьдралд хүртээмжтэй болж байгаа нь цар тахлын үеэр бидний олж авсан нэгэн том давуу тал гэхэд буруудах зүйлгүй биз ээ.<br><br></p>
<p><b>4. ЗАЙНААС АЖИЛЛАХ ХЭВ МАЯГТ ШИЛЖСЭН НЬ </b></p>
<p><img class="uk-width-1-1 lightbox" alt="" src="https://unread.today/files/ab36d712-71ff-4ad9-896e-6ebb29ee892b/ddb30990a0f27805a027b58814514898.jpg"></p><p></p><p dir="ltr"><br></p><p dir="ltr">“McKinsey&amp;Company”-ийн олон улс даяар хийсэн санал асуулгад оролцсон гүйцэтгэх захирлуудын 15 хувь нь дараа жил гэхэд 10 ажилтан тутмынхаа нэгийг долоо хоногт хоёр ба түүнээс дээш өдөр зайнаас ажиллахыг зөвшөөрнө гэсэн бол долоон хувь нь багадаа гурав хоног болгох хүсэлтэй байгаа хэмээн хариулжээ. Хэдийгээр эмч, сувилагч, гал сөнөөгч, цагдаа гээд зайнаас ажиллах боломжгүй маш олон ажлын байр байгаа ч бид нийтээрээ гэрээс ажиллах горимд дасаж байгаа нь сайшаалтай. Олон цаг үргэлжилсэн уулзалт, хэдэн өдрийн томилолт, дугуй ширээ тойрсон дуусашгүй яриаг технологийн тусламжтайгаар тун хялбархан зохицуулах боломжтойг бид харлаа. Зайлшгүй оффис дээр цуглаж, хуруу уншуулахаас гадна алсаас бие биетэйгээ холбогдон үр дүнтэй ажиллаж болохыг ч мэдэрч байна шүү дээ. Зайнаас ажиллах явцад бид яг л онлайнаар суралцаж буй хүүхдүүдтэй адил өөрсдийн цаг болон энергийг зөв хуваарилах, хамгийн өндөр бүтээмжтэй цагаа тодорхойлох, бусад салбарын ажиллагсадтайгаа илүү уялдаа холбоо сайтай ажиллах гээд олон чадварт суралцаж байна.</p><p dir="ltr"><br></p>
<p><i>Эцэст нь, цар тахлаас өмнөх цаг үе рүү бид буцна гэж байхгүй. Дэлхий нийтээрээ бүрэн вакцинд хамрагдсан ч ковид-19-ийн дараах нөхцөл байдал хэзээ ч өнгөрсөн үетэй ижил байхгүй нь ойлгомжтой. Тиймдээ ч хүн төрөлхтөн цар тахлаас сурсан хичээлүүдээ бататгаж, ирээдүйд "шинэ эгэл" хэв маягт дасан зохицож амьдрах болно гэдгийг ойлгох хэрэгтэй билээ. </i><br> <br></p>
<p><img class="uk-width-1-1 lightbox" alt="" src="https://unread.today/files/ab36d712-71ff-4ad9-896e-6ebb29ee892b/aa92b4e02c7935d4572d11880db2f55d.jpg"></p>          </div>

Шинэ коронавирусийн халдварыг ДЭМБ албан ёсоор “цар тахал” ангилалд оруулснаас хойш жил гаруйн хугацаа өнгөрчээ. Одоогийн байдлаар дэлхийн нийт хүн амын нэг хувийг өвчлүүлж, хоёр сая гаруй хүний амийг авч одоод буй аюулт тахал хүн төрөлхтний эрүүл мэнд төдийгүй амьдралын хэв маягийг бүхэлд нь өөрчилсөн. Вакцины үйлдвэрлэл эрчимжиж, цар тахал дарагдах цаг ойртож байгаа нь сайхан мэдээ хэдий ч бид эргээд өвчнөөс өмнөх цаг үетэй адил ажиллаж, амьдарч чадахгүй болсон нь нэгэнт тодорхой болжээ. Цар тахлаас улбаатай хөл хорио, зайны сургалт, зочны өрөөнд байрлах оффис, төрөл бүрийн дижитал шилжилт биднийг хүссэн хүсээгүй амьдралын шинэ хэмнэлд дасан зохицоход сургасаар.
Хаан банкны "#ШинэЭгэлд хамтдаа" цувралын хүрээнд COVID-19-ийн халдвараас дэлхий нийт юу сурсан бэ, ирээдүйн амьдралын шинэ хэв маягт эдгээр хичээл ямар нөлөө үзүүлэх бол зэрэг асуултад бид энэ удаагийн нийтлэлээрээ хариулахыг хичээлээ.
ҮЕ ҮЕИЙН ЦАР ТАХАЛ ДЭЛХИЙ НИЙТЭД ХЭРХЭН НӨЛӨӨЛӨв?
Тэртээ XIV зуунд Европын хүн амын дөрөвний нэг буюу
25 хувийг
авч одсон аймшигт Хар тахал Европ төдийгүй дэлхийг тэр чигт нь өөрчилж, орчин цагийн хүмүүсийн амьдралд ч одоог хүртэл нөлөөгөө үзүүлсээр байгаа юм. Хамгийн наад захын жишээ нь тахлын улмаас үй олон тариачид нас барсан тул зөвхөн эд бараагаар өөрсдийн хөдөлмөрийг газрын эздэд үнэлдэг шударга бус феодализмын тогтолцоо өөрчлөгдөж, ажилчид эрхийнхээ төлөө тэмцэх болжээ. Тахал эхэлснээс хойш нэг жилийн дараа тариаланчдын ажлын цагийг богиносгох, цалинг нэмэгдүүлэх
анхны хууль
одоогийн Их Британид батлагдсан түүхтэй. Түүгээр ч зогсохгүй Хар тахлын нөлөөгөөр сүм хийдэд сүслэн бишрэх иргэдийн итгэл багасаж, улмаар Мартин Лютерийн эхлүүлсэн шашны шинэчлэл буюу реформац жинхэнэ утгаараа хэрэгжих суурь тавигдсан хэмээн үздэг.
Харин цаг хугацааг наашлуулбал, Дэлхийн I дайнтай зэрэгцэн
100 сая
хүний амь насанд хүрсэн Испани ханиад орчин цагийн нийгмийн эрүүл мэндийн тогтолцоог орвонгоор нь өөрчилсөн юм. Тулааны талбарын тэргүүн шугамд байлдах цэрэг эрийн амьд үлдэх магадлал нь дайн дажнаас хол амьдран суугаа хот суурин газрын суугчдаас өндөр байсан гэдэг баримт л тус тахал ямар аймшигтай хэмжээнд тархсаныг харуулах биз ээ. Нийгмийн бүхий л амин чухал нөөцийг зөвхөн цэрэг дайны зорилгоор ашиглаж байсан тэрхүү цаг үед эрүүл мэндийн анхан шатны тусламж үйлчилгээ, урьдчилан сэргийлэх даатгал, нийтийн эмнэлэг гэх зэрэг ойлголтууд хэний ч хувьд танил бус байв.
Тэр үед зөвхөн дундаж болон чинээлэг давхаргын иргэд л эмчид үзүүлэх боломжтой байсан нь тус тахал ядуусын хороолол болон хоол тэжээл, эрүүл ахуйн шаардлага хангаагүй бүс нутагт, эрүүл мэндийн суурь өвчтэй хүмүүсийн дунд тархах гол шалтгаан болжээ. Нийгмийн аль давхаргад харьяалагдаж буйгаасаа шалтгаалан эрүүл мэндийн үйлчилгээ авах эсэх нь шийдэгддэг асан тэрхүү тогтолцоо Испани ханиадны ачаар өөрчлөгдөж, улс орнууд зөвхөн батлан хамгаалахаас гадна эрүүл мэндийн салбарт анхаарлаа хандуулах ёстойг ухаарсан гэдэг.

Цар тахлаас бид юу сурав?
1. БОЛОВСРОЛЫН ТАЛААРХ ОЙЛГОЛТ ӨӨРЧЛӨГДСӨН НЬ

Дээд айл нь түжигнэж буйд бухимдсан эцэг эх хөршөөсөө “Хүүхэд маань математикийн хичээлээ давтаж байна. Түрхэн зуур чимээгээ багасгаж болохгүй юу” хэмээн асуухад хариуд нь “Уучлаарай, хөрш минь. Манай хүүхэд биеийн тамирын хичээлдээ сууж байна” гэсэн тухай наргиаг цар тахал дөнгөж дэгдэж байх цагт Wechat аппликэйшнээс уншиж билээ. Өмнөд хөршөөс эхлэлтэй хөл хорионы улмаас нийтдээ
1.2 тэрбум гаруй
сургуулийн насны хүүхэд сүүлийн хоёр жил танхимын хичээлд хамрагдаж чадалгүй, дэлгэцийн цаанаас суралцаж байгаа юм. Боловсролын салбарт өрнөж буй энэ өөрчлөлт эцэг эх, сурган хүмүүжүүлэгч, хүүхдийн аль алинд нь томоохон шалгуур болж буй. Австри, Норвеги гэхчлэн өндөр хөгжилтэй улс орнуудад сурагчдын
95 хувь нь
онлайнаар хичээлээ үзэхэд технологийн ямар ч асуудалгүй байгаа бол Зүүн өмнөд Азийн орнуудын тухайд энэ үзүүлэлт ердөө
35 хувьтай байгаа нь
харамсалтай.
Технологи болоод боловсролын тэгш хүртээмж, багш нарын заах арга зүй, хүүхдийн бие даах чадвар, эцэг эхийн оролцоо гээд энэ салбарт он удаан жил яригдаж буй олон асуудлыг даруй шийдэхийг онлайн хичээлийн горим нэхэж байна. Мөн түүнчлэн онлайн сургалтын платформуудад цар тахал үсрэнгүй өсөлт авчирсан гэхэд болно. EDX платформын шинэ хэрэглэгчид гэхэд өнгөрсөн жил 15 дахин өссөн бөгөөд нийт суралцагчдын тоо нь хэдийнээ
100 сая
давжээ.
Сүүлийн нэг жилийн турш цар тахлын улмаас ажлын байраа алдсан хүмүүсээс гадна ирээдүйд ажилгүй болсон тохиолдолд нөөц төлөвлөгөөтэй байхыг хүссэн залуус богино хугацааны сургалтуудад хамрагдах хандлагатай болжээ. Сонирхуулахад, дэлхийн томоохон их сургуулиудын бэлтгэсэн машин сургалт, дата шинжилгээ, компьютерын шинжлэх ухаан, санхүүгийн зах зээл гэх зэрэг хичээлүүд цар тахлын үеэр залуусын дунд нэн
эрэлттэй
байж. Зөвхөн самбарын урд зогсож буй багшийн тайлбарыг нэгд нэгэнгүй хуулж авах нь "боловсрол" хэмээх уламжлалт ойлголт үгүй болж, эсрэгээрээ бие даан суралцах чадвар хэр чухал вэ гэдгийг ойлгож буй нь магадгүй бидний цар тахлаас суралцсан хамгийн том хичээлийн нэг.

2. ӨӨРИЙГӨӨ ХАЙРЛАХАД СУРАЛЦСАН НЬ

Өнгөрсөн хавар дэгдсэн цар тахлын анхны хүчтэй давлагааны үеэр америкчуудын шөлтэй хоолны борлуулалт
37 хувь
, дээд зэрэглэлийн шоколадны худалдаа
21 хувиар
өссөн төдийгүй иог болон дасгалын хувцасны зах зээл
105 тэрбум доллароор
хэмжигдэх болжээ. Үүнээс харвал, хүн төрөлхтөн цар тахлын ачаар “өөрийгөө хайрлаж, эрүүл мэнддээ анхаарах нь тансаглал бус зайлшгүй зүйл юм” гэдгийг ухаарсан гэж болох.
Арван ажилтан тутмын долоо нь гэрээсээ ажиллах шаардлагатай болсон үед л бид сая нэг юм чанартай хооллох, дасгал хөдөлгөөн хийх, нарны илчийг мэдрэх, хөөстэй ваннд хэвтэх гээд амьдралын жижигхэн зүйлс өөр хоорондоо нэгдэж нийлэн жаргалтай амьдралыг бүтээдэг юм байна аа гэдгийг анзаарч харсан хэрэг. Амьдралын хэмнэл удааширч буй нь нэг талаараа бидэнд эргэн тойрноо сайтар анзаарч харан, жижиг зүйлсэд анхаарал хандуулах боломжийг олгож буй сайн талтай.
Дээр нь нэмээд таргалалт, чихрийн шижин, зүрх судасны эмгэг гэх мэт архаг суурь өвчтэй хүмүүс эрүүл хүнээс илүү хүнд өвчилж байгаа нь биднийг хоол, нойр, хөдөлгөөн гээд амьдралын хэв маягтаа өөрчлөлт хийх ёстойг дахин дахин сануулж байна. Их Британийн 300 гаруй мянган иргэдийн дунд явуулсан
судалгаагаа
р, биеийн тамирын дасгал хийхээс зайлсхийдэг хүмүүс ковидын хүнд хэлбэрээр өвдөх эрсдэл 38 хувь гэж тогтоожээ. Вирусээр нэгэнтээ халдварласан ч элдэв эм тариа бус өөрийн дархлааны системдээ л найдаж өвчнөө анагаах тул амьдралын хэв маягтаа анхаарах нь бидний зайлшгүй үүрэг болж хувираад байгаа юм.

3. ДИЖИТАЛ ШИЛЖИЛТ ХҮН БҮХЭНД ХАМААРАЛТАЙ БОЛСОН НЬ

"МcKinsey&Company"-ийн хийсэн
судалгаагаар
, өнгөрөгч онд Энэтхэг, БНХАУ, АНУ гээд дэлхийн томоохон зах зээлийн худалдан авагчдын 60-70 хувь нь уламжлалт дэлгүүр хэсэх дадлаа өөрчилсөн аж. Цар тахлаас улбаалан видео хурал хийх, цахимаар дэлгүүр хэсэх зэрэг технологийн шинэ зан үйл бидний амьдралын нэгэн хэсэг болсон нь технологийн хэрэглээ дэлхий даяар маш өндөр түвшинд хэдийнэ хүрснийг илтгэж байгаа юм. Наад зах нь таван жил шаардах байсан байгууллага болон хувь хүний түвшин дэх дижитал шилжилтийг дэлхий нийт цар тахлын нөхцөл байдлаас шалтгаалан наймхан долоо хоногт багтаан хийжээ. Зөвхөн АНУ-д л гэхэд цахим худалдааны салбар асар хурдацтай өсөж, арван жилийн өсөлт нь ердөө гурван сард явагдсан гэнэ. Банкны салбарт мөн адил, дэлхий даяар бэлэн бус гүйлгээ энгийн хурдаар 2-5 жилийн дараа хүрэх байсан түвшиндээ очжээ. Энэ мэтчилэн цар тахал технологи ашиглах жирийн иргэдийн хандлагыг эрс нэмэгдүүлж байна.
Энэхүү гэнэтийн өөрчлөлт "J.C. Penney", "Neiman Marcus", "Gold’s Gym" тэргүүтэй олон алдартай компанийн хувьд хүндхэн цохилт болж буй. Гэвч нөгөө талдаа нийтийн хөл хорио нь дижитал суурьтай олон компанид төсөөлөмгүй амжилт авчирсан билээ. Видео хурлын Zoom аппликэйшний энэ оны II улирлын нийт орлого 663.5 сая доллар болж, өмнөх оны мөн үеэс
355 хувиар
өссөн бөгөөд PayPal ганцхан улирлын дотор
22 сая
шинэ хэрэглэгчдийг эгнээндээ нэгтгэж чадсан байх жишээтэй. Хамгийн сонирхолтой нь PayPal-д шинээр нэгдэж буй хэрэглэгчдийн дийлэнх нь 50-аас дээш насныхан байгаа аж. Өөрчлөлт шинэчлэлтэд хөшингө ханддаг, настай хүмүүсийн өдөр тутмын амьдралд цар тахал хүчээр дижитал технологийг нэвтрүүлж буй гэхэд болно.
Дижитал шилжилт нь зөвхөн хэдхэн технологийн салбарын хүрээнд эргэлддэг, шинэ үеийнхэнд хамааралтай зүйл мэт ойлгохыг больж, технологи хүн бүхний амьдралд хүртээмжтэй болж байгаа нь цар тахлын үеэр бидний олж авсан нэгэн том давуу тал гэхэд буруудах зүйлгүй биз ээ.

4. ЗАЙНААС АЖИЛЛАХ ХЭВ МАЯГТ ШИЛЖСЭН НЬ

“McKinsey&Company”-ийн олон улс даяар хийсэн санал асуулгад оролцсон гүйцэтгэх захирлуудын 15 хувь нь дараа жил гэхэд 10 ажилтан тутмынхаа нэгийг долоо хоногт хоёр ба түүнээс дээш өдөр зайнаас ажиллахыг зөвшөөрнө гэсэн бол долоон хувь нь багадаа гурав хоног болгох хүсэлтэй байгаа хэмээн хариулжээ. Хэдийгээр эмч, сувилагч, гал сөнөөгч, цагдаа гээд зайнаас ажиллах боломжгүй маш олон ажлын байр байгаа ч бид нийтээрээ гэрээс ажиллах горимд дасаж байгаа нь сайшаалтай. Олон цаг үргэлжилсэн уулзалт, хэдэн өдрийн томилолт, дугуй ширээ тойрсон дуусашгүй яриаг технологийн тусламжтайгаар тун хялбархан зохицуулах боломжтойг бид харлаа. Зайлшгүй оффис дээр цуглаж, хуруу уншуулахаас гадна алсаас бие биетэйгээ холбогдон үр дүнтэй ажиллаж болохыг ч мэдэрч байна шүү дээ. Зайнаас ажиллах явцад бид яг л онлайнаар суралцаж буй хүүхдүүдтэй адил өөрсдийн цаг болон энергийг зөв хуваарилах, хамгийн өндөр бүтээмжтэй цагаа тодорхойлох, бусад салбарын ажиллагсадтайгаа илүү уялдаа холбоо сайтай ажиллах гээд олон чадварт суралцаж байна.

Эцэст нь, цар тахлаас өмнөх цаг үе рүү бид буцна гэж байхгүй. Дэлхий нийтээрээ бүрэн вакцинд хамрагдсан ч ковид-19-ийн дараах нөхцөл байдал хэзээ ч өнгөрсөн үетэй ижил байхгүй нь ойлгомжтой. Тиймдээ ч хүн төрөлхтөн цар тахлаас сурсан хичээлүүдээ бататгаж, ирээдүйд "шинэ эгэл" хэв маягт дасан зохицож амьдрах болно гэдгийг ойлгох хэрэгтэй билээ.



Шинэ коронавирусийн халдварыг ДЭМБ албан ёсоор “цар тахал” ангилалд оруулснаас хойш жил гаруйн хугацаа өнгөрчээ. Одоогийн байдлаар дэлхийн нийт хүн амын нэг хувийг өвчлүүлж, хоёр сая гаруй хүний амийг авч одоод буй аюулт тахал хүн төрөлхтний эрүүл мэнд төдийгүй амьдралын хэв маягийг бүхэлд нь өөрчилсөн. Вакцины үйлдвэрлэл эрчимжиж, цар тахал дарагдах цаг ойртож байгаа нь сайхан мэдээ хэдий ч бид эргээд өвчнөөс өмнөх цаг үетэй адил ажиллаж, амьдарч чадахгүй болсон нь нэгэнт тодорхой болжээ. Цар тахлаас улбаатай хөл хорио, зайны сургалт, зочны өрөөнд байрлах оффис, төрөл бүрийн дижитал шилжилт биднийг хүссэн хүсээгүй амьдралын шинэ хэмнэлд дасан зохицоход сургасаар.  Хаан банкны "#ШинэЭгэлд хамтдаа" цувралын хүрээнд COVID-19-ийн халдвараас дэлхий нийт юу сурсан бэ, ирээдүйн амьдралын шинэ хэв маягт эдгээр хичээл ямар нөлөө үзүүлэх бол зэрэг асуултад бид энэ удаагийн нийтлэлээрээ хариулахыг хичээлээ.
### ҮЕ ҮЕИЙН ЦАР ТАХАЛ ДЭЛХИЙ НИЙТЭД ХЭРХЭН НӨЛӨӨЛӨв?
Тэртээ XIV зуунд Европын хүн амын дөрөвний нэг буюу 25 хувийг авч одсон аймшигт Хар тахал Европ төдийгүй дэлхийг тэр чигт нь өөрчилж, орчин цагийн хүмүүсийн амьдралд ч одоог хүртэл нөлөөгөө үзүүлсээр байгаа юм. Хамгийн наад захын жишээ нь тахлын улмаас үй олон тариачид нас барсан тул зөвхөн эд бараагаар өөрсдийн хөдөлмөрийг газрын эздэд үнэлдэг шударга бус феодализмын тогтолцоо өөрчлөгдөж, ажилчид эрхийнхээ төлөө тэмцэх болжээ. Тахал эхэлснээс хойш нэг жилийн дараа тариаланчдын ажлын цагийг богиносгох, цалинг нэмэгдүүлэх анхны хууль одоогийн Их Британид батлагдсан түүхтэй. Түүгээр ч зогсохгүй Хар тахлын нөлөөгөөр сүм хийдэд сүслэн бишрэх иргэдийн итгэл багасаж, улмаар Мартин Лютерийн эхлүүлсэн шашны шинэчлэл буюу реформац жинхэнэ утгаараа хэрэгжих суурь тавигдсан хэмээн үздэг.
Харин цаг хугацааг наашлуулбал, Дэлхийн I дайнтай зэрэгцэн 100 сая хүний амь насанд хүрсэн Испани ханиад орчин цагийн нийгмийн эрүүл мэндийн тогтолцоог орвонгоор нь өөрчилсөн юм. Тулааны талбарын тэргүүн шугамд байлдах цэрэг эрийн амьд үлдэх магадлал нь дайн дажнаас хол амьдран суугаа хот суурин газрын суугчдаас өндөр байсан гэдэг баримт л тус тахал ямар аймшигтай хэмжээнд тархсаныг харуулах биз ээ. Нийгмийн бүхий л амин чухал нөөцийг зөвхөн цэрэг дайны зорилгоор ашиглаж байсан тэрхүү цаг үед эрүүл мэндийн анхан шатны тусламж үйлчилгээ, урьдчилан сэргийлэх даатгал, нийтийн эмнэлэг гэх зэрэг ойлголтууд хэний ч хувьд танил бус байв.
Тэр үед зөвхөн дундаж болон чинээлэг давхаргын иргэд л эмчид үзүүлэх боломжтой байсан нь тус тахал ядуусын хороолол болон хоол тэжээл, эрүүл ахуйн шаардлага хангаагүй бүс нутагт, эрүүл мэндийн суурь өвчтэй хүмүүсийн дунд тархах гол шалтгаан болжээ. Нийгмийн аль давхаргад харьяалагдаж буйгаасаа шалтгаалан эрүүл мэндийн үйлчилгээ авах эсэх нь шийдэгддэг асан тэрхүү тогтолцоо Испани ханиадны ачаар өөрчлөгдөж, улс орнууд зөвхөн батлан хамгаалахаас гадна эрүүл мэндийн салбарт анхаарлаа хандуулах ёстойг ухаарсан гэдэг.
### Цар тахлаас бид юу сурав?
**1. БОЛОВСРОЛЫН ТАЛААРХ ОЙЛГОЛТ ӨӨРЧЛӨГДСӨН НЬ**
Дээд айл нь түжигнэж буйд бухимдсан эцэг эх хөршөөсөө “Хүүхэд маань математикийн хичээлээ давтаж байна. Түрхэн зуур чимээгээ багасгаж болохгүй юу” хэмээн асуухад хариуд нь “Уучлаарай, хөрш минь. Манай хүүхэд биеийн тамирын хичээлдээ сууж байна” гэсэн тухай наргиаг цар тахал дөнгөж дэгдэж байх цагт Wechat аппликэйшнээс уншиж билээ. Өмнөд хөршөөс эхлэлтэй хөл хорионы улмаас нийтдээ 1.2 тэрбум гаруй сургуулийн насны хүүхэд сүүлийн хоёр жил танхимын хичээлд хамрагдаж чадалгүй, дэлгэцийн цаанаас суралцаж байгаа юм. Боловсролын салбарт өрнөж буй энэ өөрчлөлт эцэг эх, сурган хүмүүжүүлэгч, хүүхдийн аль алинд нь томоохон шалгуур болж буй. Австри, Норвеги гэхчлэн өндөр хөгжилтэй улс орнуудад сурагчдын 95 хувь нь онлайнаар хичээлээ үзэхэд технологийн ямар ч асуудалгүй байгаа бол Зүүн өмнөд Азийн орнуудын тухайд энэ үзүүлэлт ердөө 35 хувьтай байгаа нь харамсалтай.
Технологи болоод боловсролын тэгш хүртээмж, багш нарын заах арга зүй, хүүхдийн бие даах чадвар, эцэг эхийн оролцоо гээд энэ салбарт он удаан жил яригдаж буй олон асуудлыг даруй шийдэхийг онлайн хичээлийн горим нэхэж байна. Мөн түүнчлэн онлайн сургалтын платформуудад цар тахал үсрэнгүй өсөлт авчирсан гэхэд болно. EDX платформын шинэ хэрэглэгчид гэхэд өнгөрсөн жил 15 дахин өссөн бөгөөд нийт суралцагчдын тоо нь хэдийнээ 100 сая давжээ.
Сүүлийн нэг жилийн турш цар тахлын улмаас ажлын байраа алдсан хүмүүсээс гадна ирээдүйд ажилгүй болсон тохиолдолд нөөц төлөвлөгөөтэй байхыг хүссэн залуус богино хугацааны сургалтуудад хамрагдах хандлагатай болжээ. Сонирхуулахад, дэлхийн томоохон их сургуулиудын бэлтгэсэн машин сургалт, дата шинжилгээ, компьютерын шинжлэх ухаан, санхүүгийн зах зээл гэх зэрэг хичээлүүд цар тахлын үеэр залуусын дунд нэн эрэлттэй байж. Зөвхөн самбарын урд зогсож буй багшийн тайлбарыг нэгд нэгэнгүй хуулж авах нь "боловсрол" хэмээх уламжлалт ойлголт үгүй болж, эсрэгээрээ бие даан суралцах чадвар хэр чухал вэ гэдгийг ойлгож буй нь магадгүй бидний цар тахлаас суралцсан хамгийн том хичээлийн нэг.
**2. ӨӨРИЙГӨӨ ХАЙРЛАХАД СУРАЛЦСАН НЬ**
Өнгөрсөн хавар дэгдсэн цар тахлын анхны хүчтэй давлагааны үеэр америкчуудын шөлтэй хоолны борлуулалт 37 хувь, дээд зэрэглэлийн шоколадны худалдаа 21 хувиар өссөн төдийгүй иог болон дасгалын хувцасны зах зээл 105 тэрбум доллароор хэмжигдэх болжээ. Үүнээс харвал, хүн төрөлхтөн цар тахлын ачаар “өөрийгөө хайрлаж, эрүүл мэнддээ анхаарах нь тансаглал бус зайлшгүй зүйл юм” гэдгийг ухаарсан гэж болох.
Арван ажилтан тутмын долоо нь гэрээсээ ажиллах шаардлагатай болсон үед л бид сая нэг юм чанартай хооллох, дасгал хөдөлгөөн хийх, нарны илчийг мэдрэх, хөөстэй ваннд хэвтэх гээд амьдралын жижигхэн зүйлс өөр хоорондоо нэгдэж нийлэн жаргалтай амьдралыг бүтээдэг юм байна аа гэдгийг анзаарч харсан хэрэг. Амьдралын хэмнэл удааширч буй нь нэг талаараа бидэнд эргэн тойрноо сайтар анзаарч харан, жижиг зүйлсэд анхаарал хандуулах боломжийг олгож буй сайн талтай.
Дээр нь нэмээд таргалалт, чихрийн шижин, зүрх судасны эмгэг гэх мэт архаг суурь өвчтэй хүмүүс эрүүл хүнээс илүү хүнд өвчилж байгаа нь биднийг хоол, нойр, хөдөлгөөн гээд амьдралын хэв маягтаа өөрчлөлт хийх ёстойг дахин дахин сануулж байна. Их Британийн 300 гаруй мянган иргэдийн дунд явуулсан судалгаагаар, биеийн тамирын дасгал хийхээс зайлсхийдэг хүмүүс ковидын хүнд хэлбэрээр өвдөх эрсдэл 38 хувь гэж тогтоожээ. Вирусээр нэгэнтээ халдварласан ч элдэв эм тариа бус өөрийн дархлааны системдээ л найдаж өвчнөө анагаах тул амьдралын хэв маягтаа анхаарах нь бидний зайлшгүй үүрэг болж хувираад байгаа юм.
**3. ДИЖИТАЛ ШИЛЖИЛТ ХҮН БҮХЭНД ХАМААРАЛТАЙ БОЛСОН НЬ**
"МcKinsey&Company"-ийн хийсэн судалгаагаар, өнгөрөгч онд Энэтхэг, БНХАУ, АНУ гээд дэлхийн томоохон зах зээлийн худалдан авагчдын 60-70 хувь нь уламжлалт дэлгүүр хэсэх дадлаа өөрчилсөн аж. Цар тахлаас улбаалан видео хурал хийх, цахимаар дэлгүүр хэсэх зэрэг технологийн шинэ зан үйл бидний амьдралын нэгэн хэсэг болсон нь технологийн хэрэглээ дэлхий даяар маш өндөр түвшинд хэдийнэ хүрснийг илтгэж байгаа юм. Наад зах нь таван жил шаардах байсан байгууллага болон хувь хүний түвшин дэх дижитал шилжилтийг дэлхий нийт цар тахлын нөхцөл байдлаас шалтгаалан наймхан долоо хоногт багтаан хийжээ. Зөвхөн АНУ-д л гэхэд цахим худалдааны салбар асар хурдацтай өсөж, арван жилийн өсөлт нь ердөө гурван сард явагдсан гэнэ. Банкны салбарт мөн адил, дэлхий даяар бэлэн бус гүйлгээ энгийн хурдаар 2-5 жилийн дараа хүрэх байсан түвшиндээ очжээ. Энэ мэтчилэн цар тахал технологи ашиглах жирийн иргэдийн хандлагыг эрс нэмэгдүүлж байна.
Энэхүү гэнэтийн өөрчлөлт "J.C. Penney", "Neiman Marcus", "Gold’s Gym" тэргүүтэй олон алдартай компанийн хувьд хүндхэн цохилт болж буй. Гэвч нөгөө талдаа нийтийн хөл хорио нь дижитал суурьтай олон компанид төсөөлөмгүй амжилт авчирсан билээ. Видео хурлын Zoom аппликэйшний энэ оны II улирлын нийт орлого 663.5 сая доллар болж, өмнөх оны мөн үеэс 355 хувиар өссөн бөгөөд PayPal ганцхан улирлын дотор 22 сая шинэ хэрэглэгчдийг эгнээндээ нэгтгэж чадсан байх жишээтэй. Хамгийн сонирхолтой нь PayPal-д шинээр нэгдэж буй хэрэглэгчдийн дийлэнх нь 50-аас дээш насныхан байгаа аж. Өөрчлөлт шинэчлэлтэд хөшингө ханддаг, настай хүмүүсийн өдөр тутмын амьдралд цар тахал хүчээр дижитал технологийг нэвтрүүлж буй гэхэд болно.
Дижитал шилжилт нь зөвхөн хэдхэн технологийн салбарын хүрээнд эргэлддэг, шинэ үеийнхэнд хамааралтай зүйл мэт ойлгохыг больж, технологи хүн бүхний амьдралд хүртээмжтэй болж байгаа нь цар тахлын үеэр бидний олж авсан нэгэн том давуу тал гэхэд буруудах зүйлгүй биз ээ.
**4. ЗАЙНААС АЖИЛЛАХ ХЭВ МАЯГТ ШИЛЖСЭН НЬ**
“McKinsey&Company”-ийн олон улс даяар хийсэн санал асуулгад оролцсон гүйцэтгэх захирлуудын 15 хувь нь дараа жил гэхэд 10 ажилтан тутмынхаа нэгийг долоо хоногт хоёр ба түүнээс дээш өдөр зайнаас ажиллахыг зөвшөөрнө гэсэн бол долоон хувь нь багадаа гурав хоног болгох хүсэлтэй байгаа хэмээн хариулжээ. Хэдийгээр эмч, сувилагч, гал сөнөөгч, цагдаа гээд зайнаас ажиллах боломжгүй маш олон ажлын байр байгаа ч бид нийтээрээ гэрээс ажиллах горимд дасаж байгаа нь сайшаалтай. Олон цаг үргэлжилсэн уулзалт, хэдэн өдрийн томилолт, дугуй ширээ тойрсон дуусашгүй яриаг технологийн тусламжтайгаар тун хялбархан зохицуулах боломжтойг бид харлаа. Зайлшгүй оффис дээр цуглаж, хуруу уншуулахаас гадна алсаас бие биетэйгээ холбогдон үр дүнтэй ажиллаж болохыг ч мэдэрч байна шүү дээ. Зайнаас ажиллах явцад бид яг л онлайнаар суралцаж буй хүүхдүүдтэй адил өөрсдийн цаг болон энергийг зөв хуваарилах, хамгийн өндөр бүтээмжтэй цагаа тодорхойлох, бусад салбарын ажиллагсадтайгаа илүү уялдаа холбоо сайтай ажиллах гээд олон чадварт суралцаж байна.
*Эцэст нь, цар тахлаас өмнөх цаг үе рүү бид буцна гэж байхгүй. Дэлхий нийтээрээ бүрэн вакцинд хамрагдсан ч ковид-19-ийн дараах нөхцөл байдал хэзээ ч өнгөрсөн үетэй ижил байхгүй нь ойлгомжтой. Тиймдээ ч хүн төрөлхтөн цар тахлаас сурсан хичээлүүдээ бататгаж, ирээдүйд "шинэ эгэл" хэв маягт дасан зохицож амьдрах болно гэдгийг ойлгох хэрэгтэй билээ.*