Иргэний нийгэм, идэвхтэй залуучууд

<div class="article-body">
          <h2><div>Наймдугаар сар бол залуучуудын сар. НҮБ-аас 1999 онд жил бүрийн наймдугаар сарын 12-ныг “Олон улсын залуучуудын өдөр" болгон зарлаж байв. Дэлхийн өнцөг булан бүрээс сая сая залуучууд өөрсдийн эв нэгдэл, эрх чөлөө, үүрэг хариуцлага, хүсэл мөрөөдөл, хөгжлийнхөө төлөө нэгдэж, дуу хоолойгоо өргөн тэмдэглэсээр иржээ.<br></div><div><br></div><div>Харин манай улсад 1921 онд  Монголын залуучуудын байгууллага “Бошгыг халах залуучуудын эвлэл” нэртэйгээр  байгуулагджээ.  2003 оноос хойш наймдугаар сарын 25-ны өдрийг “Залуучуудын өдөр” хэмээн “Нийтээр тэмдэглэх баяр болон тэмдэглэлт өдрүүдийн тухай хууль”-аар  тэмдэглэх болсон байна. </div><div><br></div><div>Энэ хүрээнд залуусын оролцоо, дуу хоолой, үзэл бодлыг түгээх </div>“Залуучуудын чуулга” энэ сарын 19-нд болж өнгөрсөн тул чуулганаар юу хэлэлцсэн тухай тоймлон хүргэе. </h2><h3 class="text-uppercase text-blue text-bold">Ардчилал ба залуучууд</h3><p></p><p><a href="https://www.facebook.com/MongolianYouthCouncil" target="_blank">Монголын залуучуудын эвсэл ТББ</a>-аас найм дахь жилдээ залуучуудын иргэний нийгмийн чуулганыг <a href="https://fb.watch/f6Xr63U3uo/" target="_blank">“Залууст ээлтэй ардчилал”</a> сэдвээр зохион байгуулсан юм. Энэ удаагийн чуулганы онцлог нь төртэй түншлэхгүйгээр бие даасан иргэний нийгмийн уулзалт хийж, зөвхөн залуус бодитоор асуудлаа хэлэлцэхээр зорьсон нь гэдгийг зохион байгуулагчид хэлсэн.</p><p>Залууст ээлтэй, ардчиллыг бэхжүүлж буй хууль эрх зүйн бодлого, орчин юу болох, хэрэв эрх зүйн орчин таатай болбол залуусын оролцоо ямар байх вэ зэрэг асуудлаар иргэний нийгмийн байгууллагын төлөөллүүд санал бодлоо илэрхийллээ.</p><p>Дэлхийн аль ч улсад ардчилал нь иргэний нийгмийн идэвхтэй оролцоо, тэдний дуу хоолойгүйгээр амжилтад хүрсэн түүхгүй. Олон янзын бүлгүүдийн үзэл бодлыг сонсож, тэдний эрх ашгийг хамгаалах ардчилсан нийгмийг иргэний оролцоогүйгээр бүтээх боломжгүй. Тэр дундаа залуусын оролцоо чухал байр эзэлнэ. Манай улсын нийт хүн амын 30 хувийг 15-34 насны залуучууд эзэлдэг. Энэ тоо бол нийгэмд нөлөөлж, бодитой шийдвэр гаргахад хангалттай тоо.</p><p>Дөрөвдүгээр сард тохиосон "Монголдоо сайхан амьдаръя" уриатай залуусын жагсаал нь улс төр, нийгмийн асуудалд иргэд, тэр дундаа залуус ямар үзэл бодол, хандлагатай байгааг тод харуулсан үйл явдал болсон билээ. Жагсаалын үеэр Засгийн газрыг ажлаа зүй ёсоор хийх, шударга ёсыг эрхэмлэх, инфляц, үнийн өсөлтөд анхаарахыг шаардсан. Залуус дуу хоолойгоо нэгтгэж, нийгэм, улс төрийн асуудалд оролцох нь иргэний нийгэм ямар ач холбогдолтойг харуулсан юм.</p>
<h3 class="text-uppercase text-blue text-bold">Үндсэн хуулийн тогтвортой байдлыг хангах </h3><p>Монгол Улсын Үндсэн хуулийг 1992 онд баталж, 2019 онд нэмэлт өөрчлөлт оруулсан билээ. Дахин өөрчлөхөөр хэлэлцэж буй нэмэлт өөрчлөлтийн асуудал нь өмнөх ҮХНӨ-ийн хууль зүйн хүчин төгөлдөр байдалд эргэлзээ авчирч байгаа юм. Давчуу цаг хугацаанд иргэдийн дунд хэлэлцүүлэг, санал бодлыг сонсох үйл явц өрнөх боломжгүй хэмээн олон мэргэжилтнүүд үзэж байна. Мөн нэмэлт өөрчлөлтийн агуулга, томьёолол нь олон нийтэд ил тод бус нь иргэний нийгмийн зүгээс хяналт, шаардлага тавихад бүрхэг байгааг онцоллоо. </p>
<p></p><p><b>“Бодлогод залуусын хяналт” ТББ-ын ерөнхий менежер Б.Батчимэг </b><br></p><p>Залуусыг нийгэмд үр шим хүртэгч төдий, улс төрд оролцох хэрэггүй мэтээр хардаг. Гэвч тийм биш. Одоогийн хууль эрх зүйн орчин, шинэчлэлүүд биднийг гэр бүлтэй болж, үр хүүхдээ өсгөхөд нөлөөлөх тул хамтрагч түншлэгч гэж хараасай. 2017 онд баталсан “Залуучуудыг дэмжих хууль” нь тэдний боловсрол, оролцоо, эрүүл мэнд зэрэг олон зүйлийг бодолцсон сайн хууль болсон ч залуусыг дэмжих сан байгуулаагүй тул хэрэгжилт нь хангалтгүй байгаа. </p><p>Баялаг бүтээж буй, хөдөлмөрийн насны залуусын эрүүл, аюулгүй, тайван орчинд амьдрах асуудлыг зохицуулахаас гадна тусгай санг байгуулах нь чухал хэмээн үзэж байна. Чуулганаас гарсан үр дүнг харьяа агентлаг, яамдад зөвлөмж, баримт бичиг болгон хүргэж, жилийн турш нөлөөллийн ажил хийхээр төлөвлөж байна. <br></p><p><br></p>
<p><img class="uk-width-1-1 lightbox" alt="" src="https://unread.today/files/3d642b1c-cb78-4ea8-9fbe-ef518fc6d379/de5734f212dd94935c2f308c8bc0b955.jpg"></p><h3 class="text-uppercase text-blue text-bold">Улс төрийн намыг шинэчлэх, дэмжлэг хариуцлагыг өндөрсгөх</h3><p></p><p>Манай улсад одоогоор улс төрийн намыг 801 хүний гарын үсэгтэйгээр байгуулах боломжтой. Ирэх 2028 оноос эхлэн сонгогчдын нэг хувь нэгдэж байж, улс төрийн нам байгуулах тухай зохицуулахаар хэлэлцэж байна. Хэрэв энэ өөрчлөлт бодитой хэрэгжвэл, дор хаяж 20 мянган хүн нэгдсэнээр улс нарийн нам байгуулна гэсэн үг. </p><p>Тэгвэл 10 жилийн дараа гэхэд Монгол Улсад хэдэн нам байх бол? Өндөр квот тогтоож, цөөн намтай байх нь хэнд ашигтай вэ, яагаад өөр намууд бий болж болохгүй гэж? Монгол Улсад бүртгэлтэй 35 нам байдгаас идэвхтэй үйл ажиллагаа явуулж буй 27 нам бий. Залуучууд намуудын хөгжил, дотоод ардчилал, үзэл санааны нэгдлийг анхаарч, улс төрийн үзэл баримтлалаа ойлгох хэрэгтэй.</p>
<p><img class="uk-width-1-1 lightbox" alt="" src="https://unread.today/files/3d642b1c-cb78-4ea8-9fbe-ef518fc6d379/82e185bb116bb5b3f12d932f735e2995.jpg"></p><h3 class="text-uppercase text-blue text-bold"><div>Иргэний нийгмийн хөгжил, орон зайг дэмжих </div></h3><p></p><p>Төрийн бус байгууллагын тухай хуулийн шинэчилсэн найруулга УИХ-д хүрч Байнгын хороогоор дэмжигдсэн. Уг хуулиар иргэний нийгмийн хөгжлийг дэмжих зөвлөл байгуулах, ТББ-уудыг холбоо, сан гэх статуст хувааж нүсэр бүрэлдэхүүнээр ажиллахыг үүрэгдсэн заалтууд багтсан нь хяналт, үнэлгээ хийж бодлогод нөлөөлөх чиглэлээр ажилладаг байгууллагуудад эрсдэл учруулж буй юм. </p><p>Хэлэлцүүлгийн үеэр Бодлогод залуусын хяналт ТББ-ын захирал Т. Амарзаяа “Иргэний нийгэм хараат бусаар бэхжих ёстой. Гэвч хуулийн хязгаарлалт тулж байна. 26 мянга гаруй ТББ-ыг цэгцлэх шаардлагатай хэдий ч нуухыг нь авах гээд нүдийг нь сохлох вий гэдэг болгоомжлол байна” хэмээн ТББ-уудыг төлөөлөн байр сууриа илэрхийллээ.</p>
<p></p><p><b>Хэрэв төрийн бус байгууллага, иргэний нийгмийн байгууллага байхгүй бол? “Ахиллас Монгол” ОУТБ-ын үүсгэн байгуулагч О. Саранчулуу</b></p><p>Хэрэв “Ахиллас” байхгүй байсан бол биеийн бэрхшээлээр хүнийг тодорхойлохгүй гэдэг ойлголт бий болохгүй байсан. “Ахиллас” нь хөгжлийн бэрхшээлтэй хүмүүсийг спорт, гүйлтээр дамжуулан тэдэнд өөртөө итгэх итгэлийг бий болгодог. Хүмүүс 42 км марафонд оролцохын тулд гурваас зургаан сар бэлдэж, амьдралын хэвшлээ өөрчлөх шаардлагатай болдог. Мөн өөрийн түүхээ бусдад хуваалцахаар адилхан асуудалтай тэдгээр хүмүүст үлгэр дуурайл болно. </p><p>“Ахиллас” байхгүй байсан бол тэдгээр түүхүүд ч төрөхгүй. Болно, чадна гэдэг өөртөө итгэх итгэлийг өгсөн эхлэл цэг болсон. Манайх хөгжлийн бэрхшээлтэй 50 гаруй гишүүнтэй, тэднийг дэмждэг гэр бүл, найзууд, ард нь зогсох олон хүмүүс бий. Мөн нийгмийн хариуцлагын хүрээнд бидний үйл ажиллагааг дэмжин хандив өгч, нийгэмд үнэ цэн бүтээдэг дэмжигч спонсор 100 гаруй аж ахуй нэгж байна.</p>
<p><img class="uk-width-1-1 lightbox" alt="" src="https://unread.today/files/3d642b1c-cb78-4ea8-9fbe-ef518fc6d379/aa96814e7b522e4de8ec4c04a2d894c7.jpg"></p><h3 class="text-uppercase text-blue text-bold"><div>Нийгмийн шинэчлэл өөрчлөлтөд сайн дурын залуучуудын оруулах хувь нэмэр</div></h3><p></p><p><b>“Лантуун дохио” ТББ захирал У. Ганбаяр </b><br> <br>Бидний 2012 оноос эхэлсэн нийгэмд чиглэсэн ажлууд үргэлж олон нийт, иргэдийн оролцоотой бүтсэн. "Ид шидийн орон төсөл" хүүхэд хамгааллын салбарт гэхэд 6.8 тэрбум төгрөгийн хөрөнгө оруулалт хийсэн. Энэ бол иргэдийн оролцоо, идэвхийн хүч. Төсөл эхэлснээс хойш бүтээн байгуулалтад 3.5 тэрбум төгрөг зарцуулсан. Иргэд өөрт байгаа боломжоо бодитоор бидэнтэй нийлүүлэх нь нийгэмд хэр их хүчтэй нөлөөлөл үзүүлэх боломжтойг энэ төсөл харуулсан. Энэхүү төслийг хамгийн анх Улаанбаатар хотын Баянхошуунаас эхэлж, дараа нь Баянзүрх дүүргийн Улиастай болон Дундговь аймагт байгуулсан. Удахгүй Хөвсгөл аймагт хэрэгжүүлэхээр ирэх долоо хоногоос аянаа эхлүүлэхээр төлөвлөж байна. <br></p><p><br></p>
<p><img class="uk-width-1-1 lightbox" alt="" src="https://unread.today/files/3d642b1c-cb78-4ea8-9fbe-ef518fc6d379/6337ce1697a5f3d0dfb0d032dd0fa699.jpg"></p><p>Эв санааны нэгдэл, өөрсдийн арга барилаар хөгжин явж буй иргэний нийгэм бол үүрэг хүлээгч биш. ТББ, тэдгээрийн үйл ажиллагаатай холбоотой томоохон өөрчлөлтүүд эрх зүйн орчинд үүсэж байгаа энэ үед залуучууд дуу хоолойгоо нэгтгэх нь чухал гэдгийг зочин илтгэгч нар онцолж байлаа. Авторитар дэглэмтэй хоёр том гүрний дунд орших монголчуудын тусгаар байдлын хамгаалалт бол жинхэнэ ардчилал, иргэний нийгмийн хөгжил бөгөөд Чехийн судлаач Михаил Климагийн “Чадавхтай иргэний нийгэм байгаа цагт гажуудсан ардчилал засагдах боломжтой” хэмээснийг энэ удаагийн чуулганд оролцогч залуучууд ойлгож ухаараад үлдсэн юм.</p>
<p><img class="uk-width-1-1 lightbox" alt="" src="https://unread.today/files/3d642b1c-cb78-4ea8-9fbe-ef518fc6d379/7cd715abacbb1577607bb51732c42db9.jpeg"></p><div class="image-caption">Залуучууд, эмэгтэйчүүдийн сонгууль, улс төрийн оролцоог идэвхжүүлэх зорилготой цуврал контентийн хүрээнд энэхүү нийтлэлийг бэлтгэв.</div>          </div>

Наймдугаар сар бол залуучуудын сар. НҮБ-аас 1999 онд жил бүрийн наймдугаар сарын 12-ныг “Олон улсын залуучуудын өдөр" болгон зарлаж байв. Дэлхийн өнцөг булан бүрээс сая сая залуучууд өөрсдийн эв нэгдэл, эрх чөлөө, үүрэг хариуцлага, хүсэл мөрөөдөл, хөгжлийнхөө төлөө нэгдэж, дуу хоолойгоо өргөн тэмдэглэсээр иржээ.
Харин манай улсад 1921 онд  Монголын залуучуудын байгууллага “Бошгыг халах залуучуудын эвлэл” нэртэйгээр  байгуулагджээ.  2003 оноос хойш наймдугаар сарын 25-ны өдрийг “Залуучуудын өдөр” хэмээн “Нийтээр тэмдэглэх баяр болон тэмдэглэлт өдрүүдийн тухай хууль”-аар  тэмдэглэх болсон байна.
Энэ хүрээнд залуусын оролцоо, дуу хоолой, үзэл бодлыг түгээх
“Залуучуудын чуулга” энэ сарын 19-нд болж өнгөрсөн тул чуулганаар юу хэлэлцсэн тухай тоймлон хүргэе.
Ардчилал ба залуучууд
Монголын залуучуудын эвсэл ТББ
-аас найм дахь жилдээ залуучуудын иргэний нийгмийн чуулганыг
“Залууст ээлтэй ардчилал”
сэдвээр зохион байгуулсан юм. Энэ удаагийн чуулганы онцлог нь төртэй түншлэхгүйгээр бие даасан иргэний нийгмийн уулзалт хийж, зөвхөн залуус бодитоор асуудлаа хэлэлцэхээр зорьсон нь гэдгийг зохион байгуулагчид хэлсэн.
Залууст ээлтэй, ардчиллыг бэхжүүлж буй хууль эрх зүйн бодлого, орчин юу болох, хэрэв эрх зүйн орчин таатай болбол залуусын оролцоо ямар байх вэ зэрэг асуудлаар иргэний нийгмийн байгууллагын төлөөллүүд санал бодлоо илэрхийллээ.
Дэлхийн аль ч улсад ардчилал нь иргэний нийгмийн идэвхтэй оролцоо, тэдний дуу хоолойгүйгээр амжилтад хүрсэн түүхгүй. Олон янзын бүлгүүдийн үзэл бодлыг сонсож, тэдний эрх ашгийг хамгаалах ардчилсан нийгмийг иргэний оролцоогүйгээр бүтээх боломжгүй. Тэр дундаа залуусын оролцоо чухал байр эзэлнэ. Манай улсын нийт хүн амын 30 хувийг 15-34 насны залуучууд эзэлдэг. Энэ тоо бол нийгэмд нөлөөлж, бодитой шийдвэр гаргахад хангалттай тоо.
Дөрөвдүгээр сард тохиосон "Монголдоо сайхан амьдаръя" уриатай залуусын жагсаал нь улс төр, нийгмийн асуудалд иргэд, тэр дундаа залуус ямар үзэл бодол, хандлагатай байгааг тод харуулсан үйл явдал болсон билээ. Жагсаалын үеэр Засгийн газрыг ажлаа зүй ёсоор хийх, шударга ёсыг эрхэмлэх, инфляц, үнийн өсөлтөд анхаарахыг шаардсан. Залуус дуу хоолойгоо нэгтгэж, нийгэм, улс төрийн асуудалд оролцох нь иргэний нийгэм ямар ач холбогдолтойг харуулсан юм.

Үндсэн хуулийн тогтвортой байдлыг хангах
Монгол Улсын Үндсэн хуулийг 1992 онд баталж, 2019 онд нэмэлт өөрчлөлт оруулсан билээ. Дахин өөрчлөхөөр хэлэлцэж буй нэмэлт өөрчлөлтийн асуудал нь өмнөх ҮХНӨ-ийн хууль зүйн хүчин төгөлдөр байдалд эргэлзээ авчирч байгаа юм. Давчуу цаг хугацаанд иргэдийн дунд хэлэлцүүлэг, санал бодлыг сонсох үйл явц өрнөх боломжгүй хэмээн олон мэргэжилтнүүд үзэж байна. Мөн нэмэлт өөрчлөлтийн агуулга, томьёолол нь олон нийтэд ил тод бус нь иргэний нийгмийн зүгээс хяналт, шаардлага тавихад бүрхэг байгааг онцоллоо.

“Бодлогод залуусын хяналт” ТББ-ын ерөнхий менежер Б.Батчимэг
Залуусыг нийгэмд үр шим хүртэгч төдий, улс төрд оролцох хэрэггүй мэтээр хардаг. Гэвч тийм биш. Одоогийн хууль эрх зүйн орчин, шинэчлэлүүд биднийг гэр бүлтэй болж, үр хүүхдээ өсгөхөд нөлөөлөх тул хамтрагч түншлэгч гэж хараасай. 2017 онд баталсан “Залуучуудыг дэмжих хууль” нь тэдний боловсрол, оролцоо, эрүүл мэнд зэрэг олон зүйлийг бодолцсон сайн хууль болсон ч залуусыг дэмжих сан байгуулаагүй тул хэрэгжилт нь хангалтгүй байгаа.
Баялаг бүтээж буй, хөдөлмөрийн насны залуусын эрүүл, аюулгүй, тайван орчинд амьдрах асуудлыг зохицуулахаас гадна тусгай санг байгуулах нь чухал хэмээн үзэж байна. Чуулганаас гарсан үр дүнг харьяа агентлаг, яамдад зөвлөмж, баримт бичиг болгон хүргэж, жилийн турш нөлөөллийн ажил хийхээр төлөвлөж байна.

Улс төрийн намыг шинэчлэх, дэмжлэг хариуцлагыг өндөрсгөх
Манай улсад одоогоор улс төрийн намыг 801 хүний гарын үсэгтэйгээр байгуулах боломжтой. Ирэх 2028 оноос эхлэн сонгогчдын нэг хувь нэгдэж байж, улс төрийн нам байгуулах тухай зохицуулахаар хэлэлцэж байна. Хэрэв энэ өөрчлөлт бодитой хэрэгжвэл, дор хаяж 20 мянган хүн нэгдсэнээр улс нарийн нам байгуулна гэсэн үг.
Тэгвэл 10 жилийн дараа гэхэд Монгол Улсад хэдэн нам байх бол? Өндөр квот тогтоож, цөөн намтай байх нь хэнд ашигтай вэ, яагаад өөр намууд бий болж болохгүй гэж? Монгол Улсад бүртгэлтэй 35 нам байдгаас идэвхтэй үйл ажиллагаа явуулж буй 27 нам бий. Залуучууд намуудын хөгжил, дотоод ардчилал, үзэл санааны нэгдлийг анхаарч, улс төрийн үзэл баримтлалаа ойлгох хэрэгтэй.

Иргэний нийгмийн хөгжил, орон зайг дэмжих
Төрийн бус байгууллагын тухай хуулийн шинэчилсэн найруулга УИХ-д хүрч Байнгын хороогоор дэмжигдсэн. Уг хуулиар иргэний нийгмийн хөгжлийг дэмжих зөвлөл байгуулах, ТББ-уудыг холбоо, сан гэх статуст хувааж нүсэр бүрэлдэхүүнээр ажиллахыг үүрэгдсэн заалтууд багтсан нь хяналт, үнэлгээ хийж бодлогод нөлөөлөх чиглэлээр ажилладаг байгууллагуудад эрсдэл учруулж буй юм.
Хэлэлцүүлгийн үеэр Бодлогод залуусын хяналт ТББ-ын захирал Т. Амарзаяа “Иргэний нийгэм хараат бусаар бэхжих ёстой. Гэвч хуулийн хязгаарлалт тулж байна. 26 мянга гаруй ТББ-ыг цэгцлэх шаардлагатай хэдий ч нуухыг нь авах гээд нүдийг нь сохлох вий гэдэг болгоомжлол байна” хэмээн ТББ-уудыг төлөөлөн байр сууриа илэрхийллээ.

Хэрэв төрийн бус байгууллага, иргэний нийгмийн байгууллага байхгүй бол? “Ахиллас Монгол” ОУТБ-ын үүсгэн байгуулагч О. Саранчулуу
Хэрэв “Ахиллас” байхгүй байсан бол биеийн бэрхшээлээр хүнийг тодорхойлохгүй гэдэг ойлголт бий болохгүй байсан. “Ахиллас” нь хөгжлийн бэрхшээлтэй хүмүүсийг спорт, гүйлтээр дамжуулан тэдэнд өөртөө итгэх итгэлийг бий болгодог. Хүмүүс 42 км марафонд оролцохын тулд гурваас зургаан сар бэлдэж, амьдралын хэвшлээ өөрчлөх шаардлагатай болдог. Мөн өөрийн түүхээ бусдад хуваалцахаар адилхан асуудалтай тэдгээр хүмүүст үлгэр дуурайл болно.
“Ахиллас” байхгүй байсан бол тэдгээр түүхүүд ч төрөхгүй. Болно, чадна гэдэг өөртөө итгэх итгэлийг өгсөн эхлэл цэг болсон. Манайх хөгжлийн бэрхшээлтэй 50 гаруй гишүүнтэй, тэднийг дэмждэг гэр бүл, найзууд, ард нь зогсох олон хүмүүс бий. Мөн нийгмийн хариуцлагын хүрээнд бидний үйл ажиллагааг дэмжин хандив өгч, нийгэмд үнэ цэн бүтээдэг дэмжигч спонсор 100 гаруй аж ахуй нэгж байна.

Нийгмийн шинэчлэл өөрчлөлтөд сайн дурын залуучуудын оруулах хувь нэмэр
“Лантуун дохио” ТББ захирал У. Ганбаяр

Бидний 2012 оноос эхэлсэн нийгэмд чиглэсэн ажлууд үргэлж олон нийт, иргэдийн оролцоотой бүтсэн. "Ид шидийн орон төсөл" хүүхэд хамгааллын салбарт гэхэд 6.8 тэрбум төгрөгийн хөрөнгө оруулалт хийсэн. Энэ бол иргэдийн оролцоо, идэвхийн хүч. Төсөл эхэлснээс хойш бүтээн байгуулалтад 3.5 тэрбум төгрөг зарцуулсан. Иргэд өөрт байгаа боломжоо бодитоор бидэнтэй нийлүүлэх нь нийгэмд хэр их хүчтэй нөлөөлөл үзүүлэх боломжтойг энэ төсөл харуулсан. Энэхүү төслийг хамгийн анх Улаанбаатар хотын Баянхошуунаас эхэлж, дараа нь Баянзүрх дүүргийн Улиастай болон Дундговь аймагт байгуулсан. Удахгүй Хөвсгөл аймагт хэрэгжүүлэхээр ирэх долоо хоногоос аянаа эхлүүлэхээр төлөвлөж байна.

Эв санааны нэгдэл, өөрсдийн арга барилаар хөгжин явж буй иргэний нийгэм бол үүрэг хүлээгч биш. ТББ, тэдгээрийн үйл ажиллагаатай холбоотой томоохон өөрчлөлтүүд эрх зүйн орчинд үүсэж байгаа энэ үед залуучууд дуу хоолойгоо нэгтгэх нь чухал гэдгийг зочин илтгэгч нар онцолж байлаа. Авторитар дэглэмтэй хоёр том гүрний дунд орших монголчуудын тусгаар байдлын хамгаалалт бол жинхэнэ ардчилал, иргэний нийгмийн хөгжил бөгөөд Чехийн судлаач Михаил Климагийн “Чадавхтай иргэний нийгэм байгаа цагт гажуудсан ардчилал засагдах боломжтой” хэмээснийг энэ удаагийн чуулганд оролцогч залуучууд ойлгож ухаараад үлдсэн юм.

Залуучууд, эмэгтэйчүүдийн сонгууль, улс төрийн оролцоог идэвхжүүлэх зорилготой цуврал контентийн хүрээнд энэхүү нийтлэлийг бэлтгэв.

Наймдугаар сар бол залуучуудын сар. НҮБ-аас 1999 онд жил бүрийн наймдугаар сарын 12-ныг “Олон улсын залуучуудын өдөр" болгон зарлаж байв. Дэлхийн өнцөг булан бүрээс сая сая залуучууд өөрсдийн эв нэгдэл, эрх чөлөө, үүрэг хариуцлага, хүсэл мөрөөдөл, хөгжлийнхөө төлөө нэгдэж, дуу хоолойгоо өргөн тэмдэглэсээр иржээ.    Харин манай улсад 1921 онд  Монголын залуучуудын байгууллага “Бошгыг халах залуучуудын эвлэл” нэртэйгээр  байгуулагджээ.  2003 оноос хойш наймдугаар сарын 25-ны өдрийг “Залуучуудын өдөр” хэмээн “Нийтээр тэмдэглэх баяр болон тэмдэглэлт өдрүүдийн тухай хууль”-аар  тэмдэглэх болсон байна.    Энэ хүрээнд залуусын оролцоо, дуу хоолой, үзэл бодлыг түгээх “Залуучуудын чуулга” энэ сарын 19-нд болж өнгөрсөн тул чуулганаар юу хэлэлцсэн тухай тоймлон хүргэе.
### Ардчилал ба залуучууд
Монголын залуучуудын эвсэл ТББ-аас найм дахь жилдээ залуучуудын иргэний нийгмийн чуулганыг “Залууст ээлтэй ардчилал” сэдвээр зохион байгуулсан юм. Энэ удаагийн чуулганы онцлог нь төртэй түншлэхгүйгээр бие даасан иргэний нийгмийн уулзалт хийж, зөвхөн залуус бодитоор асуудлаа хэлэлцэхээр зорьсон нь гэдгийг зохион байгуулагчид хэлсэн.
Залууст ээлтэй, ардчиллыг бэхжүүлж буй хууль эрх зүйн бодлого, орчин юу болох, хэрэв эрх зүйн орчин таатай болбол залуусын оролцоо ямар байх вэ зэрэг асуудлаар иргэний нийгмийн байгууллагын төлөөллүүд санал бодлоо илэрхийллээ.
Дэлхийн аль ч улсад ардчилал нь иргэний нийгмийн идэвхтэй оролцоо, тэдний дуу хоолойгүйгээр амжилтад хүрсэн түүхгүй. Олон янзын бүлгүүдийн үзэл бодлыг сонсож, тэдний эрх ашгийг хамгаалах ардчилсан нийгмийг иргэний оролцоогүйгээр бүтээх боломжгүй. Тэр дундаа залуусын оролцоо чухал байр эзэлнэ. Манай улсын нийт хүн амын 30 хувийг 15-34 насны залуучууд эзэлдэг. Энэ тоо бол нийгэмд нөлөөлж, бодитой шийдвэр гаргахад хангалттай тоо.
Дөрөвдүгээр сард тохиосон "Монголдоо сайхан амьдаръя" уриатай залуусын жагсаал нь улс төр, нийгмийн асуудалд иргэд, тэр дундаа залуус ямар үзэл бодол, хандлагатай байгааг тод харуулсан үйл явдал болсон билээ. Жагсаалын үеэр Засгийн газрыг ажлаа зүй ёсоор хийх, шударга ёсыг эрхэмлэх, инфляц, үнийн өсөлтөд анхаарахыг шаардсан. Залуус дуу хоолойгоо нэгтгэж, нийгэм, улс төрийн асуудалд оролцох нь иргэний нийгэм ямар ач холбогдолтойг харуулсан юм.
### Үндсэн хуулийн тогтвортой байдлыг хангах
Монгол Улсын Үндсэн хуулийг 1992 онд баталж, 2019 онд нэмэлт өөрчлөлт оруулсан билээ. Дахин өөрчлөхөөр хэлэлцэж буй нэмэлт өөрчлөлтийн асуудал нь өмнөх ҮХНӨ-ийн хууль зүйн хүчин төгөлдөр байдалд эргэлзээ авчирч байгаа юм. Давчуу цаг хугацаанд иргэдийн дунд хэлэлцүүлэг, санал бодлыг сонсох үйл явц өрнөх боломжгүй хэмээн олон мэргэжилтнүүд үзэж байна. Мөн нэмэлт өөрчлөлтийн агуулга, томьёолол нь олон нийтэд ил тод бус нь иргэний нийгмийн зүгээс хяналт, шаардлага тавихад бүрхэг байгааг онцоллоо.
**“Бодлогод залуусын хяналт” ТББ-ын ерөнхий менежер Б.Батчимэг**
Залуусыг нийгэмд үр шим хүртэгч төдий, улс төрд оролцох хэрэггүй мэтээр хардаг. Гэвч тийм биш. Одоогийн хууль эрх зүйн орчин, шинэчлэлүүд биднийг гэр бүлтэй болж, үр хүүхдээ өсгөхөд нөлөөлөх тул хамтрагч түншлэгч гэж хараасай. 2017 онд баталсан “Залуучуудыг дэмжих хууль” нь тэдний боловсрол, оролцоо, эрүүл мэнд зэрэг олон зүйлийг бодолцсон сайн хууль болсон ч залуусыг дэмжих сан байгуулаагүй тул хэрэгжилт нь хангалтгүй байгаа.
Баялаг бүтээж буй, хөдөлмөрийн насны залуусын эрүүл, аюулгүй, тайван орчинд амьдрах асуудлыг зохицуулахаас гадна тусгай санг байгуулах нь чухал хэмээн үзэж байна. Чуулганаас гарсан үр дүнг харьяа агентлаг, яамдад зөвлөмж, баримт бичиг болгон хүргэж, жилийн турш нөлөөллийн ажил хийхээр төлөвлөж байна.
### Улс төрийн намыг шинэчлэх, дэмжлэг хариуцлагыг өндөрсгөх
Манай улсад одоогоор улс төрийн намыг 801 хүний гарын үсэгтэйгээр байгуулах боломжтой. Ирэх 2028 оноос эхлэн сонгогчдын нэг хувь нэгдэж байж, улс төрийн нам байгуулах тухай зохицуулахаар хэлэлцэж байна. Хэрэв энэ өөрчлөлт бодитой хэрэгжвэл, дор хаяж 20 мянган хүн нэгдсэнээр улс нарийн нам байгуулна гэсэн үг.
Тэгвэл 10 жилийн дараа гэхэд Монгол Улсад хэдэн нам байх бол? Өндөр квот тогтоож, цөөн намтай байх нь хэнд ашигтай вэ, яагаад өөр намууд бий болж болохгүй гэж? Монгол Улсад бүртгэлтэй 35 нам байдгаас идэвхтэй үйл ажиллагаа явуулж буй 27 нам бий. Залуучууд намуудын хөгжил, дотоод ардчилал, үзэл санааны нэгдлийг анхаарч, улс төрийн үзэл баримтлалаа ойлгох хэрэгтэй.
### Иргэний нийгмийн хөгжил, орон зайг дэмжих
Төрийн бус байгууллагын тухай хуулийн шинэчилсэн найруулга УИХ-д хүрч Байнгын хороогоор дэмжигдсэн. Уг хуулиар иргэний нийгмийн хөгжлийг дэмжих зөвлөл байгуулах, ТББ-уудыг холбоо, сан гэх статуст хувааж нүсэр бүрэлдэхүүнээр ажиллахыг үүрэгдсэн заалтууд багтсан нь хяналт, үнэлгээ хийж бодлогод нөлөөлөх чиглэлээр ажилладаг байгууллагуудад эрсдэл учруулж буй юм.
Хэлэлцүүлгийн үеэр Бодлогод залуусын хяналт ТББ-ын захирал Т. Амарзаяа “Иргэний нийгэм хараат бусаар бэхжих ёстой. Гэвч хуулийн хязгаарлалт тулж байна. 26 мянга гаруй ТББ-ыг цэгцлэх шаардлагатай хэдий ч нуухыг нь авах гээд нүдийг нь сохлох вий гэдэг болгоомжлол байна” хэмээн ТББ-уудыг төлөөлөн байр сууриа илэрхийллээ.
**Хэрэв төрийн бус байгууллага, иргэний нийгмийн байгууллага байхгүй бол? “Ахиллас Монгол” ОУТБ-ын үүсгэн байгуулагч О. Саранчулуу**
Хэрэв “Ахиллас” байхгүй байсан бол биеийн бэрхшээлээр хүнийг тодорхойлохгүй гэдэг ойлголт бий болохгүй байсан. “Ахиллас” нь хөгжлийн бэрхшээлтэй хүмүүсийг спорт, гүйлтээр дамжуулан тэдэнд өөртөө итгэх итгэлийг бий болгодог. Хүмүүс 42 км марафонд оролцохын тулд гурваас зургаан сар бэлдэж, амьдралын хэвшлээ өөрчлөх шаардлагатай болдог. Мөн өөрийн түүхээ бусдад хуваалцахаар адилхан асуудалтай тэдгээр хүмүүст үлгэр дуурайл болно.
“Ахиллас” байхгүй байсан бол тэдгээр түүхүүд ч төрөхгүй. Болно, чадна гэдэг өөртөө итгэх итгэлийг өгсөн эхлэл цэг болсон. Манайх хөгжлийн бэрхшээлтэй 50 гаруй гишүүнтэй, тэднийг дэмждэг гэр бүл, найзууд, ард нь зогсох олон хүмүүс бий. Мөн нийгмийн хариуцлагын хүрээнд бидний үйл ажиллагааг дэмжин хандив өгч, нийгэмд үнэ цэн бүтээдэг дэмжигч спонсор 100 гаруй аж ахуй нэгж байна.
### Нийгмийн шинэчлэл өөрчлөлтөд сайн дурын залуучуудын оруулах хувь нэмэр
**“Лантуун дохио” ТББ захирал У. Ганбаяр**
Бидний 2012 оноос эхэлсэн нийгэмд чиглэсэн ажлууд үргэлж олон нийт, иргэдийн оролцоотой бүтсэн. "Ид шидийн орон төсөл" хүүхэд хамгааллын салбарт гэхэд 6.8 тэрбум төгрөгийн хөрөнгө оруулалт хийсэн. Энэ бол иргэдийн оролцоо, идэвхийн хүч. Төсөл эхэлснээс хойш бүтээн байгуулалтад 3.5 тэрбум төгрөг зарцуулсан. Иргэд өөрт байгаа боломжоо бодитоор бидэнтэй нийлүүлэх нь нийгэмд хэр их хүчтэй нөлөөлөл үзүүлэх боломжтойг энэ төсөл харуулсан. Энэхүү төслийг хамгийн анх Улаанбаатар хотын Баянхошуунаас эхэлж, дараа нь Баянзүрх дүүргийн Улиастай болон Дундговь аймагт байгуулсан. Удахгүй Хөвсгөл аймагт хэрэгжүүлэхээр ирэх долоо хоногоос аянаа эхлүүлэхээр төлөвлөж байна.
Эв санааны нэгдэл, өөрсдийн арга барилаар хөгжин явж буй иргэний нийгэм бол үүрэг хүлээгч биш. ТББ, тэдгээрийн үйл ажиллагаатай холбоотой томоохон өөрчлөлтүүд эрх зүйн орчинд үүсэж байгаа энэ үед залуучууд дуу хоолойгоо нэгтгэх нь чухал гэдгийг зочин илтгэгч нар онцолж байлаа. Авторитар дэглэмтэй хоёр том гүрний дунд орших монголчуудын тусгаар байдлын хамгаалалт бол жинхэнэ ардчилал, иргэний нийгмийн хөгжил бөгөөд Чехийн судлаач Михаил Климагийн “Чадавхтай иргэний нийгэм байгаа цагт гажуудсан ардчилал засагдах боломжтой” хэмээснийг энэ удаагийн чуулганд оролцогч залуучууд ойлгож ухаараад үлдсэн юм.
Залуучууд, эмэгтэйчүүдийн сонгууль, улс төрийн оролцоог идэвхжүүлэх зорилготой цуврал контентийн хүрээнд энэхүү нийтлэлийг бэлтгэв.