“Youth Ideathon 2024” уралдааныг танилцуулах нь 
<div class="article-body no-wide-image">
          <h2><div>Залуу мэргэжилтнүүдийн зайлшгүй мэдэх учиртай сэдвүүдийн нэг бол улсын төсөв. Хэдийгээр бидэнд эл сэдвийн талаар тухтайхан судлах цаг гардаггүй ч энэ тухай мэдлэг мэдээлэлгүй байж үл болно. Ялангуяа энэхүү үйл явц хэрхэн өрнөдөг, яаж батлагддаг, юунд зарцуулагддаг тухай тодорхой хэмжээнд мэдэж байвал зохино. Учир нь бидний төлж буй татварын тодорхой хувийг улсын төсөв бүрдүүлэхэд зориулдаг бөгөөд улс орны хөдөлгөгч хүч болсон залуус бид энэ төрлийн мэдээнд чих тавьж, улс орноо том зургаар хардаг байх нь чухал билээ.</div><div><br></div><div>Тиймээс бид шинэхэн нийтлэлдээ Монгол Улсын төсөв ямар үйл явцаар, хэрхэн батлагддаг тухай тайлбарлахын сацуу төсвийн хяналтад залуусын оролцоог нэмэгдүүлэх, энэ чиглэлд шинэ санал шийдэл дэвшүүлэх хүсэлтэй мэргэжилтнүүдэд зориулсан “Youth Ideathon 2024” уралдааны талаар танилцуулахаар бэлтгэлээ. </div></h2><h3 class="text-uppercase text-blue text-bold">“YOUTH IDEATHON 2024” УРАЛДААНЫ ТУХАЙ</h3><p>Уг уралдааныг Европын Холбооны санхүүжилттэй “Монгол Улсад тогтвортой хөгжлийн зорилготой уялдсан төсвийн төлөвлөлтөөр хөдөлмөр эрхлэлтийн шинэчлэлийг дэмжих нь” төслийн хүрээнд "YOUTHinc. Монгол Залуу Мэргэжилтнүүдийн Нийгэмлэг" хамтран зохион байгуулж буй.<br><br>“Youth Ideathon 2024 - Төсвийн хяналтад залуучуудын оролцоог нэмэгдүүлэх нь” уралдаан нь дараах гурван зорилго дор өрнөх юм.</p>
<ul><li>Үр дүнд суурилсан төлөвлөлт, төсөвлөлт, төсвийн гүйцэтгэлийн талаар залууст мэдээлэл өгөх</li><li>Олон нийтийн зүгээс төсвийн төлөвлөлт, гүйцэтгэлд үр дүнд чиглэсэн байдлаар хяналт тавихад тулгамдаж буй асуудлуудыг илрүүлэн, шийдвэрлэх хамгийн оновчтой арга замыг тодорхойлоход дэмжлэг үзүүлэн сэдэлжүүлэх</li><li>Залуучуудын төсвийн хяналтын чиглэлээр хийгдэж буй санаачилга, судалгаа түүний үр дүнг сурталчлан таниулах<br><br></li></ul><p>Оролцогчид улсын болон нийслэл, есөн дүүргийн хэмжээнд хэрэгжиж буй үр дүн багатай төсөл, арга хэмжээ, төсөв мөшгөх вэбсайтуудын үйл ажиллагаа зэрэг бидний өдөр тутмын амьдралд ойр асуудлуудтай холбон шийдэл дэвшүүлэх боломжтой. <br><br></p>
<p><img class="uk-width-1-1 lightbox" alt="" src="https://unread.today/files/969a1aed-77a4-45e9-b7b7-3ee2709aaf31/3d862d1143a50210b949c6cf56d5c223.jpg"></p><h4><div><br></div>Хэн оролцож болох вэ?</h4><ul><li>Төсөв, санхүүгийн чиглэлээр судалгаа хийдэг залуу судлаачид;</li><li>Төсөв, санхүүгийн чиглэлээр сурдаг болон энэ чиглэлд сонирхолтой оюутан, залуус;</li><li>Багийн бүрэлдэхүүнээр оролцоно. (2-5 хүний бүрэлдэхүүнтэй байх)</li></ul><h4>Судалгааны хамрах хүрээ</h4><ul><li>Хяналт тавихад, тулгамдаж буй асуудлыг бодит судалгаа, мэдээлэлд үндэслэн тодорхойлох;</li><li>Тодорхойлсон тулгамдаж буй асуудлыг оновчтой шийдвэрлэх арга замыг санал болгох;</li><li>Тухайлсан сэдвээр төсвийн хяналт хэрэгжүүлж, үр дүнг танилцуулах</li></ul><h4>Шагналын сан</h4><p>1-р байр: ₮6,000,000 <br>2-р байр: ₮4,000,000 <br>3-р байр: ₮2,000,000 <br></p>
<h4>Уралдааны үйл явц</h4><ul><li>Бүртгэл хоёрдугаар сарын 15-наас гуравдугаар сарын 3</li><li>I шатны сонгон шалгаруулалт хоёрдугаар сарын 4-нөөс гуравдугаар сарын 6</li><li>Багийн чадавхжуулах сургалт гуравдугаар сарын 11-нээс (бүтэн өдөр) гуравдугаар сарын 13 (хагас өдөр)</li><li>II шатны сонгон шалгаруулалт гуравдугаар сарын 18-наас гуравдугаар сарын 20</li><li>Ментор, цахим зөвлөгөө гуравдугаар сарын 21-нээс гуравдугаар сарын 23</li><li>PITCH DAY - Сүүлийн шалгаруулалт, шагнал гардуулах ёслол гуравдугаар сарын 27</li></ul><blockquote><p>Дэлгэрэнгүй мэдээллийг <a href="https://fb.me/e/1U9R5SwXm" target="_blank">ЭНД</a> дарж авна уу. <br>Оролцохыг хүсвэл уг <a href="https://forms.gle/uf1KJVJoaSsZwNs56?fbclid=IwAR10STlyPRlDUqYJjQaO-N1GylwAeevP46sIG7Nwqjjhbub1sXAjDcXKo6A" target="_blank">НЭЭЛТТЭЙ МАЯГТЫГ</a> бөглөнө үү. <br></p>
<cite>
</cite></blockquote><h2>Үргэлжлүүлэн уншигч таны мэдлэгт тус болох үүднээс улсын төсөв хэрхэн батлагддаг талаар танилцуулъя. <div><br></div></h2><p><img class="uk-width-1-1 lightbox" alt="" src="https://unread.today/files/969a1aed-77a4-45e9-b7b7-3ee2709aaf31/f446a9ec80de901da2033cf3e76f8848.gif"></p><h3 class="text-uppercase text-blue text-bold"><div><br></div><div>ТӨСӨВ ГЭЖ ЮУ ВЭ?<br></div></h3><p>Монгол Улсын хуулинд <a href="https://legalinfo.mn/mn/detail/12254" target="_blank">заасны дагуу</a> төсөв нь төрийн чиг үүргийг хэрэгжүүлэхэд шаардагдах санхүүгийн эх үүсвэрийг бий болгох зорилгоор нэг жилийн турш хуримтлуулах, зарцуулах хөрөнгө, орлого, зарлага, өр төлбөр зэргийг багтаасан хэрэгсэл аж. Харин улсын төсөв нь Улсын Их Хурлаас баталсан, Засгийн газар болон улсын төсөвт харьяалагдах төсвийн ерөнхийлөн захирагчийн бүрдүүлж, хуваарилан зарцуулах төсвийг хэлдэг. Улсын төсөв нь тухайн жилээсээ шалтгаалж ашигтай эсвэл алдагдалтай байдаг ба үүнийг илүү нарийн задалж үзвээс төсвийн орлого, зарлагын тухай ярих хэрэгтэй болно.</p>
<h4>Төсвийн орлого</h4><p>Татварын, татварын бус, тусламж хэмээн ангилах бөгөөд татварын гэх орлого нь та бидний сайн мэдэх иргэд, байгууллагуудын татвараас бүрддэг. Тодруулбал, <br></p>
<ul><li>Орлогын албан татвар</li><li>НДШ</li><li>НӨАТ нэмэгдсэн өртгийн албан татвар</li><li>Гаалийн татвар</li><li>Онцгой албан татвар зэргээс бүрддэг.</li></ul><p>Өөрөөр хэлбэл төсвийн орлогын 80 орчим хувийг ажил эрхэлдэг хүмүүс, бизнес эрхлэгчид, аж ахуйн нэгжүүд бүрдүүлдэг бөгөөд төлсөн татварынхаа хариуд бид төрөөс үзүүлэх үйлчилгээг авдаг аж. <br><br></p>
<p><img class="uk-width-1-1 lightbox" alt="" src="https://unread.today/files/969a1aed-77a4-45e9-b7b7-3ee2709aaf31/9c90d4c8f3c7b5673b8499c3e4d99860.gif"></p><h4><div><br></div>Төсвийн зарлага</h4><p>Үндсэн <a href="http://iltod.mof.gov.mn/education?subType=1&amp;id=1" target="_blank">таван бүрэлдэхүүн</a> хэсэгтэй.<br><br><b><i>Улсын төсөв:</i></b> Нийт төсвийн 80 гаруй хувийг эзэлдэг ба уг төсвийг Ерөнхийлөгч, Улсын их хурал, Засгийн газар, яамд болон бусад төрийн байгууллагууд захиран зарцуулдаг. Нэг ёсондоо татвар төлөгчдийн мөнгөөр төрийн албан хаагчдыг цалинжуулж, харин тэд төрийн чиг үүргийг хэрэгжүүлдэг гэсэн үг.<br><br><b><i>Нийгмийн даатгалын сангийн төсөв:</i></b> Ажилчин, ажил олгогчийн төлсөн нийгмийн даатгалын шимтгэл болон улсын төсвөөс олгосон санхүүжилт юм. Үүнийг хуульд заасны дагуу тэтгэвэр, тэтгэмж, төлбөрт зарцуулдаг бөгөөд цалингаасаа төлж буй татвар маань энэ сангийн тодорхой хэсгийг бүрдүүлж, бүр цаашлаад ахмад настнуудад тэтгэвэр болж очдог.<br><br><b><i>Эрүүл мэндийн даатгалын төсөв:</i> </b>Энэ нь эрүүл мэндийн даатгалын шимтгэлээс бүрдэж, төрөөс үзүүлэх эрүүл мэндийн тусламж, үйлчилгээг санхүүжүүлдэг.<br><br><b><i>Ирээдүйн өв сангийн төсөв:</i></b> Уг төсөв нь нэгдсэн төсвийн бүрэлдэхүүн болж хамгийн сүүлд нэмэгдсэн аж. Зорилгын хувьд нөхөн сэргээгдэхгүй эрдэс баялгаас төсөвт төвлөрүүлсэн орлогыг өнөө ба хойч үеийнхэнд тэнцвэртэй хуваарилах зарчмыг хэрэгжүүлэх зорилготой.<br><br><b><i>Орон нутгийн төсөв:</i></b> Аймаг, нийслэл, сум, дүүргийн захиран зарцуулах төсөв юм. <br></p>
<h3 class="text-uppercase text-blue text-bold">УЛСЫН ТӨСӨВ БОЛОВСРУУЛАХ ҮЙЛ ЯВЦ ХЭРХЭН ӨРНӨДӨГ ВЭ?</h3><p>Улсын төсвийн талаар тодорхой мэдээлэлтэй болсон бол үргэлжлүүлээд улсын төсөв боловсруулах үйл явцтай танилцъя.<br><br>1. Сангийн яам гурван жилийн нийгэм, эдийн засгийн таамаглалд үндэслэн дунд хугацааны төсвийн хүрээний мэдэгдлийг боловсруулдаг. Нэг ёсондоо 2024 оны төсвийн хүрээний мэдэгдэл 2021, 2022, 2023 гээд гурван жил дамнан яригдаж, сайтар төлөвлөгдсөн гэсэн үг юм. Энэхүү мэдэгдлээ Засгийн газар, УИХ-д тус тус хүргүүлэн хуульчлан баталдаг аж.<br><br>2. Сангийн яам Төсвийн ерөнхийлөн захирагчид санал хүргүүлж, нэгтгэсний дараа Засгийн газар долдугаар сарын 1-ний өдөр хэлэлцэн баталдаг.<br><br>3. Долдугаар сарын 5-наас аравдугаар сарын 1-ний өдрийн хооронд төсвийн төслийг Төсвийн Ерөнхийлөн Захирагч нарт хүргүүлэх, санал нэгтгэх, Засгийн газарт ирсэн саналуудыг нэгтгэн хүргэх, УИХ-д өргөн барих зэрэг үйл явц үргэлжилдэг байна.<br><br>Үүний араас батлах үе шат өрнөх ба хуульд энэхүү хугацааг <a href="https://legalinfo.mn/mn/detail/12254" target="_blank">арваннэгдүгээр сарын 15-ны</a> дотор батлахаар заасан. Мөн орон нутгийн төсвийг арваннэгдүгээр сарын 25-наас арванхоёрдугаар сарын 20-ны хооронд баталдаг. Үүний хүрээнд төсвийн төслийг тухайн шатны Иргэдийн төлөөлөгчдийн хуралд өргөн мэдүүлэх, аймаг нийслэл, сум дүүргийн төсвийг хэлэлцэн батлах зэрэг үйл явц өрнөнө. <br><br></p>
<p><img class="uk-width-1-1 lightbox" alt="" src="https://unread.today/files/969a1aed-77a4-45e9-b7b7-3ee2709aaf31/66b469676c35ce7928311545e1ca9220.gif"></p><h3 class="text-uppercase text-blue text-bold"><div><br></div>ХАМГИЙН ЧУХАЛ НЬ ГҮЙЦЭТГЭЛ БА ТАЙЛАГНАЛ</h3><p>Төсвийн жил нь оны эхэн буюу нэгдүгээр сарын 1-нээс эхэлж, эцэст буюу арванхоёрдугаар сарын 31-нд дуусдаг. Тэгэхээр энэ оны төсвийн жил эхэлчихсэн явж байгаа гэсэн үг. Энэ хугацаанд Төрийн санд орлого төвлөрөх ба Төрийн сангаас төсвийн байгууллагууд руу санхүүжилтийг шилжүүлдэг. <br><br>Мөн төсвийн гүйцэтгэлийг сар, улирал, хагас жил, жилээр тайлагнадаг байна. 2023 оны төсвийн тайланг Сангийн яам 2024 оны тавдугаар сарын 10-ны дотор нэгдсэн төсвийн гүйцэтгэл, Засгийн газрын санхүүгийн нэгдсэн тайланг бэлтгэн төрийн аудитын төв байгууллагад хүргүүлнэ. Үүнээс хойш нэг сарын хугацаанд аудит хийж, Засгийн газар, УИХ-д хүргэх бөгөөд эцэст нь УИХ-ын хаврын чуулганаар нэгдсэн төсвийн гүйцэтгэлийг батлах юм. </p>
<h3 class="text-uppercase text-blue text-bold">эцэст нь</h3><p>Улсын төсөв гэхээр та биднээс хол сэдэв мэт санагдаж болох ч угтаа бидний төлж буй татвар улсын төсвийн 80 орчим хувийг бүрдүүлдэг. Тиймээс залуус та бид эл сэдвийн тухай энгийн мэдэгдэхүүнтэй байж, цаашлаад төсвийн боловсруулах, батлах, хэрэгжүүлэх болон тайлагнах үе шатуудад хяналт тавих хэрэгтэй. Ингэснээр ирээдүйд үүсэж болзошгүй асуудал, эрсдэлийг бууруулахын зэрэгцээ иргэний үүргээ хариуцлагатайгаар биелүүлж чадах юм. </p>
          </div>

Залуу мэргэжилтнүүдийн зайлшгүй мэдэх учиртай сэдвүүдийн нэг бол улсын төсөв. Хэдийгээр бидэнд эл сэдвийн талаар тухтайхан судлах цаг гардаггүй ч энэ тухай мэдлэг мэдээлэлгүй байж үл болно. Ялангуяа энэхүү үйл явц хэрхэн өрнөдөг, яаж батлагддаг, юунд зарцуулагддаг тухай тодорхой хэмжээнд мэдэж байвал зохино. Учир нь бидний төлж буй татварын тодорхой хувийг улсын төсөв бүрдүүлэхэд зориулдаг бөгөөд улс орны хөдөлгөгч хүч болсон залуус бид энэ төрлийн мэдээнд чих тавьж, улс орноо том зургаар хардаг байх нь чухал билээ.
Тиймээс бид шинэхэн нийтлэлдээ Монгол Улсын төсөв ямар үйл явцаар, хэрхэн батлагддаг тухай тайлбарлахын сацуу төсвийн хяналтад залуусын оролцоог нэмэгдүүлэх, энэ чиглэлд шинэ санал шийдэл дэвшүүлэх хүсэлтэй мэргэжилтнүүдэд зориулсан “Youth Ideathon 2024” уралдааны талаар танилцуулахаар бэлтгэлээ.
“YOUTH IDEATHON 2024” УРАЛДААНЫ ТУХАЙ
Уг уралдааныг Европын Холбооны санхүүжилттэй “Монгол Улсад тогтвортой хөгжлийн зорилготой уялдсан төсвийн төлөвлөлтөөр хөдөлмөр эрхлэлтийн шинэчлэлийг дэмжих нь” төслийн хүрээнд "YOUTHinc. Монгол Залуу Мэргэжилтнүүдийн Нийгэмлэг" хамтран зохион байгуулж буй.
“Youth Ideathon 2024 - Төсвийн хяналтад залуучуудын оролцоог нэмэгдүүлэх нь” уралдаан нь дараах гурван зорилго дор өрнөх юм.

Үр дүнд суурилсан төлөвлөлт, төсөвлөлт, төсвийн гүйцэтгэлийн талаар залууст мэдээлэл өгөх
Олон нийтийн зүгээс төсвийн төлөвлөлт, гүйцэтгэлд үр дүнд чиглэсэн байдлаар хяналт тавихад тулгамдаж буй асуудлуудыг илрүүлэн, шийдвэрлэх хамгийн оновчтой арга замыг тодорхойлоход дэмжлэг үзүүлэн сэдэлжүүлэх
Залуучуудын төсвийн хяналтын чиглэлээр хийгдэж буй санаачилга, судалгаа түүний үр дүнг сурталчлан таниулах
Оролцогчид улсын болон нийслэл, есөн дүүргийн хэмжээнд хэрэгжиж буй үр дүн багатай төсөл, арга хэмжээ, төсөв мөшгөх вэбсайтуудын үйл ажиллагаа зэрэг бидний өдөр тутмын амьдралд ойр асуудлуудтай холбон шийдэл дэвшүүлэх боломжтой.

Хэн оролцож болох вэ?
Төсөв, санхүүгийн чиглэлээр судалгаа хийдэг залуу судлаачид;
Төсөв, санхүүгийн чиглэлээр сурдаг болон энэ чиглэлд сонирхолтой оюутан, залуус;
Багийн бүрэлдэхүүнээр оролцоно. (2-5 хүний бүрэлдэхүүнтэй байх)
Судалгааны хамрах хүрээ
Хяналт тавихад, тулгамдаж буй асуудлыг бодит судалгаа, мэдээлэлд үндэслэн тодорхойлох;
Тодорхойлсон тулгамдаж буй асуудлыг оновчтой шийдвэрлэх арга замыг санал болгох;
Тухайлсан сэдвээр төсвийн хяналт хэрэгжүүлж, үр дүнг танилцуулах
Шагналын сан
1-р байр: ₮6,000,000
2-р байр: ₮4,000,000
3-р байр: ₮2,000,000

Уралдааны үйл явц
Бүртгэл хоёрдугаар сарын 15-наас гуравдугаар сарын 3
I шатны сонгон шалгаруулалт хоёрдугаар сарын 4-нөөс гуравдугаар сарын 6
Багийн чадавхжуулах сургалт гуравдугаар сарын 11-нээс (бүтэн өдөр) гуравдугаар сарын 13 (хагас өдөр)
II шатны сонгон шалгаруулалт гуравдугаар сарын 18-наас гуравдугаар сарын 20
Ментор, цахим зөвлөгөө гуравдугаар сарын 21-нээс гуравдугаар сарын 23
PITCH DAY - Сүүлийн шалгаруулалт, шагнал гардуулах ёслол гуравдугаар сарын 27
Дэлгэрэнгүй мэдээллийг
ЭНД
дарж авна уу.
Оролцохыг хүсвэл уг
НЭЭЛТТЭЙ МАЯГТЫГ
бөглөнө үү.


Үргэлжлүүлэн уншигч таны мэдлэгт тус болох үүднээс улсын төсөв хэрхэн батлагддаг талаар танилцуулъя.
ТӨСӨВ ГЭЖ ЮУ ВЭ?
Монгол Улсын хуулинд
заасны дагуу
төсөв нь төрийн чиг үүргийг хэрэгжүүлэхэд шаардагдах санхүүгийн эх үүсвэрийг бий болгох зорилгоор нэг жилийн турш хуримтлуулах, зарцуулах хөрөнгө, орлого, зарлага, өр төлбөр зэргийг багтаасан хэрэгсэл аж. Харин улсын төсөв нь Улсын Их Хурлаас баталсан, Засгийн газар болон улсын төсөвт харьяалагдах төсвийн ерөнхийлөн захирагчийн бүрдүүлж, хуваарилан зарцуулах төсвийг хэлдэг. Улсын төсөв нь тухайн жилээсээ шалтгаалж ашигтай эсвэл алдагдалтай байдаг ба үүнийг илүү нарийн задалж үзвээс төсвийн орлого, зарлагын тухай ярих хэрэгтэй болно.

Төсвийн орлого
Татварын, татварын бус, тусламж хэмээн ангилах бөгөөд татварын гэх орлого нь та бидний сайн мэдэх иргэд, байгууллагуудын татвараас бүрддэг. Тодруулбал,

Орлогын албан татвар
НДШ
НӨАТ нэмэгдсэн өртгийн албан татвар
Гаалийн татвар
Онцгой албан татвар зэргээс бүрддэг.
Өөрөөр хэлбэл төсвийн орлогын 80 орчим хувийг ажил эрхэлдэг хүмүүс, бизнес эрхлэгчид, аж ахуйн нэгжүүд бүрдүүлдэг бөгөөд төлсөн татварынхаа хариуд бид төрөөс үзүүлэх үйлчилгээг авдаг аж.

Төсвийн зарлага
Үндсэн
таван бүрэлдэхүүн
хэсэгтэй.
Улсын төсөв:
Нийт төсвийн 80 гаруй хувийг эзэлдэг ба уг төсвийг Ерөнхийлөгч, Улсын их хурал, Засгийн газар, яамд болон бусад төрийн байгууллагууд захиран зарцуулдаг. Нэг ёсондоо татвар төлөгчдийн мөнгөөр төрийн албан хаагчдыг цалинжуулж, харин тэд төрийн чиг үүргийг хэрэгжүүлдэг гэсэн үг.
Нийгмийн даатгалын сангийн төсөв:
Ажилчин, ажил олгогчийн төлсөн нийгмийн даатгалын шимтгэл болон улсын төсвөөс олгосон санхүүжилт юм. Үүнийг хуульд заасны дагуу тэтгэвэр, тэтгэмж, төлбөрт зарцуулдаг бөгөөд цалингаасаа төлж буй татвар маань энэ сангийн тодорхой хэсгийг бүрдүүлж, бүр цаашлаад ахмад настнуудад тэтгэвэр болж очдог.
Эрүүл мэндийн даатгалын төсөв:

Энэ нь эрүүл мэндийн даатгалын шимтгэлээс бүрдэж, төрөөс үзүүлэх эрүүл мэндийн тусламж, үйлчилгээг санхүүжүүлдэг.
Ирээдүйн өв сангийн төсөв:
Уг төсөв нь нэгдсэн төсвийн бүрэлдэхүүн болж хамгийн сүүлд нэмэгдсэн аж. Зорилгын хувьд нөхөн сэргээгдэхгүй эрдэс баялгаас төсөвт төвлөрүүлсэн орлогыг өнөө ба хойч үеийнхэнд тэнцвэртэй хуваарилах зарчмыг хэрэгжүүлэх зорилготой.
Орон нутгийн төсөв:
Аймаг, нийслэл, сум, дүүргийн захиран зарцуулах төсөв юм.

УЛСЫН ТӨСӨВ БОЛОВСРУУЛАХ ҮЙЛ ЯВЦ ХЭРХЭН ӨРНӨДӨГ ВЭ?
Улсын төсвийн талаар тодорхой мэдээлэлтэй болсон бол үргэлжлүүлээд улсын төсөв боловсруулах үйл явцтай танилцъя.
1. Сангийн яам гурван жилийн нийгэм, эдийн засгийн таамаглалд үндэслэн дунд хугацааны төсвийн хүрээний мэдэгдлийг боловсруулдаг. Нэг ёсондоо 2024 оны төсвийн хүрээний мэдэгдэл 2021, 2022, 2023 гээд гурван жил дамнан яригдаж, сайтар төлөвлөгдсөн гэсэн үг юм. Энэхүү мэдэгдлээ Засгийн газар, УИХ-д тус тус хүргүүлэн хуульчлан баталдаг аж.
2. Сангийн яам Төсвийн ерөнхийлөн захирагчид санал хүргүүлж, нэгтгэсний дараа Засгийн газар долдугаар сарын 1-ний өдөр хэлэлцэн баталдаг.
3. Долдугаар сарын 5-наас аравдугаар сарын 1-ний өдрийн хооронд төсвийн төслийг Төсвийн Ерөнхийлөн Захирагч нарт хүргүүлэх, санал нэгтгэх, Засгийн газарт ирсэн саналуудыг нэгтгэн хүргэх, УИХ-д өргөн барих зэрэг үйл явц үргэлжилдэг байна.
Үүний араас батлах үе шат өрнөх ба хуульд энэхүү хугацааг
арваннэгдүгээр сарын 15-ны
дотор батлахаар заасан. Мөн орон нутгийн төсвийг арваннэгдүгээр сарын 25-наас арванхоёрдугаар сарын 20-ны хооронд баталдаг. Үүний хүрээнд төсвийн төслийг тухайн шатны Иргэдийн төлөөлөгчдийн хуралд өргөн мэдүүлэх, аймаг нийслэл, сум дүүргийн төсвийг хэлэлцэн батлах зэрэг үйл явц өрнөнө.

ХАМГИЙН ЧУХАЛ НЬ ГҮЙЦЭТГЭЛ БА ТАЙЛАГНАЛ
Төсвийн жил нь оны эхэн буюу нэгдүгээр сарын 1-нээс эхэлж, эцэст буюу арванхоёрдугаар сарын 31-нд дуусдаг. Тэгэхээр энэ оны төсвийн жил эхэлчихсэн явж байгаа гэсэн үг. Энэ хугацаанд Төрийн санд орлого төвлөрөх ба Төрийн сангаас төсвийн байгууллагууд руу санхүүжилтийг шилжүүлдэг.
Мөн төсвийн гүйцэтгэлийг сар, улирал, хагас жил, жилээр тайлагнадаг байна. 2023 оны төсвийн тайланг Сангийн яам 2024 оны тавдугаар сарын 10-ны дотор нэгдсэн төсвийн гүйцэтгэл, Засгийн газрын санхүүгийн нэгдсэн тайланг бэлтгэн төрийн аудитын төв байгууллагад хүргүүлнэ. Үүнээс хойш нэг сарын хугацаанд аудит хийж, Засгийн газар, УИХ-д хүргэх бөгөөд эцэст нь УИХ-ын хаврын чуулганаар нэгдсэн төсвийн гүйцэтгэлийг батлах юм.

эцэст нь
Улсын төсөв гэхээр та биднээс хол сэдэв мэт санагдаж болох ч угтаа бидний төлж буй татвар улсын төсвийн 80 орчим хувийг бүрдүүлдэг. Тиймээс залуус та бид эл сэдвийн тухай энгийн мэдэгдэхүүнтэй байж, цаашлаад төсвийн боловсруулах, батлах, хэрэгжүүлэх болон тайлагнах үе шатуудад хяналт тавих хэрэгтэй. Ингэснээр ирээдүйд үүсэж болзошгүй асуудал, эрсдэлийг бууруулахын зэрэгцээ иргэний үүргээ хариуцлагатайгаар биелүүлж чадах юм.

Залуу мэргэжилтнүүдийн зайлшгүй мэдэх учиртай сэдвүүдийн нэг бол улсын төсөв. Хэдийгээр бидэнд эл сэдвийн талаар тухтайхан судлах цаг гардаггүй ч энэ тухай мэдлэг мэдээлэлгүй байж үл болно. Ялангуяа энэхүү үйл явц хэрхэн өрнөдөг, яаж батлагддаг, юунд зарцуулагддаг тухай тодорхой хэмжээнд мэдэж байвал зохино. Учир нь бидний төлж буй татварын тодорхой хувийг улсын төсөв бүрдүүлэхэд зориулдаг бөгөөд улс орны хөдөлгөгч хүч болсон залуус бид энэ төрлийн мэдээнд чих тавьж, улс орноо том зургаар хардаг байх нь чухал билээ.    Тиймээс бид шинэхэн нийтлэлдээ Монгол Улсын төсөв ямар үйл явцаар, хэрхэн батлагддаг тухай тайлбарлахын сацуу төсвийн хяналтад залуусын оролцоог нэмэгдүүлэх, энэ чиглэлд шинэ санал шийдэл дэвшүүлэх хүсэлтэй мэргэжилтнүүдэд зориулсан “Youth Ideathon 2024” уралдааны талаар танилцуулахаар бэлтгэлээ.
### “YOUTH IDEATHON 2024” УРАЛДААНЫ ТУХАЙ
Уг уралдааныг Европын Холбооны санхүүжилттэй “Монгол Улсад тогтвортой хөгжлийн зорилготой уялдсан төсвийн төлөвлөлтөөр хөдөлмөр эрхлэлтийн шинэчлэлийг дэмжих нь” төслийн хүрээнд "YOUTHinc. Монгол Залуу Мэргэжилтнүүдийн Нийгэмлэг" хамтран зохион байгуулж буй.
“Youth Ideathon 2024 - Төсвийн хяналтад залуучуудын оролцоог нэмэгдүүлэх нь” уралдаан нь дараах гурван зорилго дор өрнөх юм.
* Үр дүнд суурилсан төлөвлөлт, төсөвлөлт, төсвийн гүйцэтгэлийн талаар залууст мэдээлэл өгөх
* Олон нийтийн зүгээс төсвийн төлөвлөлт, гүйцэтгэлд үр дүнд чиглэсэн байдлаар хяналт тавихад тулгамдаж буй асуудлуудыг илрүүлэн, шийдвэрлэх хамгийн оновчтой арга замыг тодорхойлоход дэмжлэг үзүүлэн сэдэлжүүлэх
* Залуучуудын төсвийн хяналтын чиглэлээр хийгдэж буй санаачилга, судалгаа түүний үр дүнг сурталчлан таниулах
Оролцогчид улсын болон нийслэл, есөн дүүргийн хэмжээнд хэрэгжиж буй үр дүн багатай төсөл, арга хэмжээ, төсөв мөшгөх вэбсайтуудын үйл ажиллагаа зэрэг бидний өдөр тутмын амьдралд ойр асуудлуудтай холбон шийдэл дэвшүүлэх боломжтой.
#### Хэн оролцож болох вэ?
* Төсөв, санхүүгийн чиглэлээр судалгаа хийдэг залуу судлаачид;
* Төсөв, санхүүгийн чиглэлээр сурдаг болон энэ чиглэлд сонирхолтой оюутан, залуус;
* Багийн бүрэлдэхүүнээр оролцоно. (2-5 хүний бүрэлдэхүүнтэй байх)
#### Судалгааны хамрах хүрээ
* Хяналт тавихад, тулгамдаж буй асуудлыг бодит судалгаа, мэдээлэлд үндэслэн тодорхойлох;
* Тодорхойлсон тулгамдаж буй асуудлыг оновчтой шийдвэрлэх арга замыг санал болгох;
* Тухайлсан сэдвээр төсвийн хяналт хэрэгжүүлж, үр дүнг танилцуулах
#### Шагналын сан
1-р байр: ₮6,000,000
2-р байр: ₮4,000,000
3-р байр: ₮2,000,000
#### Уралдааны үйл явц
* Бүртгэл хоёрдугаар сарын 15-наас гуравдугаар сарын 3
* I шатны сонгон шалгаруулалт хоёрдугаар сарын 4-нөөс гуравдугаар сарын 6
* Багийн чадавхжуулах сургалт гуравдугаар сарын 11-нээс (бүтэн өдөр) гуравдугаар сарын 13 (хагас өдөр)
* II шатны сонгон шалгаруулалт гуравдугаар сарын 18-наас гуравдугаар сарын 20
* Ментор, цахим зөвлөгөө гуравдугаар сарын 21-нээс гуравдугаар сарын 23
* PITCH DAY - Сүүлийн шалгаруулалт, шагнал гардуулах ёслол гуравдугаар сарын 27
> Дэлгэрэнгүй мэдээллийг ЭНД дарж авна уу.
> Оролцохыг хүсвэл уг НЭЭЛТТЭЙ МАЯГТЫГ бөглөнө үү.
Үргэлжлүүлэн уншигч таны мэдлэгт тус болох үүднээс улсын төсөв хэрхэн батлагддаг талаар танилцуулъя.
### ТӨСӨВ ГЭЖ ЮУ ВЭ?
Монгол Улсын хуулинд заасны дагуу төсөв нь төрийн чиг үүргийг хэрэгжүүлэхэд шаардагдах санхүүгийн эх үүсвэрийг бий болгох зорилгоор нэг жилийн турш хуримтлуулах, зарцуулах хөрөнгө, орлого, зарлага, өр төлбөр зэргийг багтаасан хэрэгсэл аж. Харин улсын төсөв нь Улсын Их Хурлаас баталсан, Засгийн газар болон улсын төсөвт харьяалагдах төсвийн ерөнхийлөн захирагчийн бүрдүүлж, хуваарилан зарцуулах төсвийг хэлдэг. Улсын төсөв нь тухайн жилээсээ шалтгаалж ашигтай эсвэл алдагдалтай байдаг ба үүнийг илүү нарийн задалж үзвээс төсвийн орлого, зарлагын тухай ярих хэрэгтэй болно.
#### Төсвийн орлого
Татварын, татварын бус, тусламж хэмээн ангилах бөгөөд татварын гэх орлого нь та бидний сайн мэдэх иргэд, байгууллагуудын татвараас бүрддэг. Тодруулбал,
* Орлогын албан татвар
* НДШ
* НӨАТ нэмэгдсэн өртгийн албан татвар
* Гаалийн татвар
* Онцгой албан татвар зэргээс бүрддэг.
Өөрөөр хэлбэл төсвийн орлогын 80 орчим хувийг ажил эрхэлдэг хүмүүс, бизнес эрхлэгчид, аж ахуйн нэгжүүд бүрдүүлдэг бөгөөд төлсөн татварынхаа хариуд бид төрөөс үзүүлэх үйлчилгээг авдаг аж.
#### Төсвийн зарлага
Үндсэн таван бүрэлдэхүүн хэсэгтэй.
***Улсын төсөв:*** Нийт төсвийн 80 гаруй хувийг эзэлдэг ба уг төсвийг Ерөнхийлөгч, Улсын их хурал, Засгийн газар, яамд болон бусад төрийн байгууллагууд захиран зарцуулдаг. Нэг ёсондоо татвар төлөгчдийн мөнгөөр төрийн албан хаагчдыг цалинжуулж, харин тэд төрийн чиг үүргийг хэрэгжүүлдэг гэсэн үг.
***Нийгмийн даатгалын сангийн төсөв:*** Ажилчин, ажил олгогчийн төлсөн нийгмийн даатгалын шимтгэл болон улсын төсвөөс олгосон санхүүжилт юм. Үүнийг хуульд заасны дагуу тэтгэвэр, тэтгэмж, төлбөрт зарцуулдаг бөгөөд цалингаасаа төлж буй татвар маань энэ сангийн тодорхой хэсгийг бүрдүүлж, бүр цаашлаад ахмад настнуудад тэтгэвэр болж очдог.
***Эрүүл мэндийн даатгалын төсөв:*** Энэ нь эрүүл мэндийн даатгалын шимтгэлээс бүрдэж, төрөөс үзүүлэх эрүүл мэндийн тусламж, үйлчилгээг санхүүжүүлдэг.
***Ирээдүйн өв сангийн төсөв:*** Уг төсөв нь нэгдсэн төсвийн бүрэлдэхүүн болж хамгийн сүүлд нэмэгдсэн аж. Зорилгын хувьд нөхөн сэргээгдэхгүй эрдэс баялгаас төсөвт төвлөрүүлсэн орлогыг өнөө ба хойч үеийнхэнд тэнцвэртэй хуваарилах зарчмыг хэрэгжүүлэх зорилготой.
***Орон нутгийн төсөв:*** Аймаг, нийслэл, сум, дүүргийн захиран зарцуулах төсөв юм.
### УЛСЫН ТӨСӨВ БОЛОВСРУУЛАХ ҮЙЛ ЯВЦ ХЭРХЭН ӨРНӨДӨГ ВЭ?
Улсын төсвийн талаар тодорхой мэдээлэлтэй болсон бол үргэлжлүүлээд улсын төсөв боловсруулах үйл явцтай танилцъя.
1. Сангийн яам гурван жилийн нийгэм, эдийн засгийн таамаглалд үндэслэн дунд хугацааны төсвийн хүрээний мэдэгдлийг боловсруулдаг. Нэг ёсондоо 2024 оны төсвийн хүрээний мэдэгдэл 2021, 2022, 2023 гээд гурван жил дамнан яригдаж, сайтар төлөвлөгдсөн гэсэн үг юм. Энэхүү мэдэгдлээ Засгийн газар, УИХ-д тус тус хүргүүлэн хуульчлан баталдаг аж.
2. Сангийн яам Төсвийн ерөнхийлөн захирагчид санал хүргүүлж, нэгтгэсний дараа Засгийн газар долдугаар сарын 1-ний өдөр хэлэлцэн баталдаг.
3. Долдугаар сарын 5-наас аравдугаар сарын 1-ний өдрийн хооронд төсвийн төслийг Төсвийн Ерөнхийлөн Захирагч нарт хүргүүлэх, санал нэгтгэх, Засгийн газарт ирсэн саналуудыг нэгтгэн хүргэх, УИХ-д өргөн барих зэрэг үйл явц үргэлжилдэг байна.
Үүний араас батлах үе шат өрнөх ба хуульд энэхүү хугацааг арваннэгдүгээр сарын 15-ны дотор батлахаар заасан. Мөн орон нутгийн төсвийг арваннэгдүгээр сарын 25-наас арванхоёрдугаар сарын 20-ны хооронд баталдаг. Үүний хүрээнд төсвийн төслийг тухайн шатны Иргэдийн төлөөлөгчдийн хуралд өргөн мэдүүлэх, аймаг нийслэл, сум дүүргийн төсвийг хэлэлцэн батлах зэрэг үйл явц өрнөнө.
### ХАМГИЙН ЧУХАЛ НЬ ГҮЙЦЭТГЭЛ БА ТАЙЛАГНАЛ
Төсвийн жил нь оны эхэн буюу нэгдүгээр сарын 1-нээс эхэлж, эцэст буюу арванхоёрдугаар сарын 31-нд дуусдаг. Тэгэхээр энэ оны төсвийн жил эхэлчихсэн явж байгаа гэсэн үг. Энэ хугацаанд Төрийн санд орлого төвлөрөх ба Төрийн сангаас төсвийн байгууллагууд руу санхүүжилтийг шилжүүлдэг.
Мөн төсвийн гүйцэтгэлийг сар, улирал, хагас жил, жилээр тайлагнадаг байна. 2023 оны төсвийн тайланг Сангийн яам 2024 оны тавдугаар сарын 10-ны дотор нэгдсэн төсвийн гүйцэтгэл, Засгийн газрын санхүүгийн нэгдсэн тайланг бэлтгэн төрийн аудитын төв байгууллагад хүргүүлнэ. Үүнээс хойш нэг сарын хугацаанд аудит хийж, Засгийн газар, УИХ-д хүргэх бөгөөд эцэст нь УИХ-ын хаврын чуулганаар нэгдсэн төсвийн гүйцэтгэлийг батлах юм.
### эцэст нь
Улсын төсөв гэхээр та биднээс хол сэдэв мэт санагдаж болох ч угтаа бидний төлж буй татвар улсын төсвийн 80 орчим хувийг бүрдүүлдэг. Тиймээс залуус та бид эл сэдвийн тухай энгийн мэдэгдэхүүнтэй байж, цаашлаад төсвийн боловсруулах, батлах, хэрэгжүүлэх болон тайлагнах үе шатуудад хяналт тавих хэрэгтэй. Ингэснээр ирээдүйд үүсэж болзошгүй асуудал, эрсдэлийг бууруулахын зэрэгцээ иргэний үүргээ хариуцлагатайгаар биелүүлж чадах юм.