Би хүүхдээ ингэж өсгөдөг: 3 хүүхдийн ээж Joy Очир
<div class="article-body">
          <h2>Хүний эрх, хувийн орон зайг харилцан хүндлэх, ЛГБТИК+ олон нийтийн талаарх буруу ташаа мэдээлэл, ойлголтыг залруулах зорилготой "Тэгш эрх, бахархлын өдрүүд" ес дэх жилдээ тохиож байна. Наймдугаар сарын 27-ноос есдүгээр сарын 10-ны хооронд цахимаар болж буй уг арга хэмжээг тохиолдуулан энэ удаагийн дугаартаа бид ЛГБТИК+ олон нийтийн төлөөлөл, трансжендер ээж Joy Очирыг урьсан юм. Өдгөө гурван хүүхдийн хамтаар АНУ-д амьдарч буй түүний хүүхдүүдээ өсгөдөг арга барил, гэр бүлийн хэв маягаас сонирхоцгооё.</h2><p><b>Нэр:</b> Joy Очир<br><b>Байршил:</b> АНУ, Лос Анжелес хот<br><b>Ажил:</b> Зураглаач, эвлүүлэгч<br><b>Ам бүл</b>:4<br><b>Сошиал хуудсууд:</b> <a href="https://www.facebook.com/joyeochir/" target="_blank">Joy E. Ochir</a> (Фэйсбүүк), <a href="https://www.instagram.com/joyochir/" target="_blank">@joyochir </a>(Инстаграм), <a href="https://www.youtube.com/channel/UC42Cz9sjYGZVbvADYSjl8UQ" target="_blank">Joy Ochir</a> (Youtube) <br> <br></p>
<p><img class="uk-width-1-1 lightbox" alt="" src="https://unread.today/files/48/2299313173b072b4e757f3dff005bda6.jpg"></p><h3 class="text-uppercase text-blue text-bold">1. БИДЭНД ГЭР БҮЛЭЭ ТОВЧ ТАНИЛЦУУЛНА УУ? ГЭР БҮЛИЙН ҮҮРГЭЭ ХЭРХЭН ХУВААРИЛДАГ ВЭ?</h3><p>Сайн байна уу? Намайг Joy-Очир гэдэг. Гурван хүүхдийн ээж (биологийн аав), трансжендэр эмэгтэй. Манай гэр бүл АНУ-ын Лос Анжелес хотод амьдардаг. Би хувиараа зураглаач, эвлүүлэгчээр ажилладаг, харин хүүхдүүд маань сургуулийн сурагчид. Том охины хувьд энэ жил 18 настай, хүү маань 13 настай, бага охин найман настай. Гэртээ хоол хийх, хувцас угаах ажлуудаа ерөнхийд нь би хариуцдаг ч хүүхдүүд харьцангуй том болцгоосон учраас өөрсдөө ярилцаж, ажлаа хуваарилаад явахад асуудалгүй болсон нь харагддаг. Ер нь, манай гэрт өөрсдийнхөө зүйлд эзэн байх дүрэм үйлчилдэг юм байна. Хувцсаа өөрөө хурааж, аяга тавгаа хэн нэгэнд үлдээлгүйгээр угаадаг. Энэ бүхэн хувь хүний хувьд биеэ даахад суралцуулах бол гэр бүлийн хүрээнд бусад гишүүдээ хүндэлж буйн том илрэл юм. <br> <br>Миний хувьд, анх 2009 онд трансжендэр эмэгтэй гэдгээ хүмүүст бага багаар илэрхийлж, нээлттэй амьдрах болсноос хойш Монголд хүүхдүүдийнхээ ээжийн ёсоор амьдрахад хүндрэлтэй болсон нь АНУ-д нүүж ирэх гол шалтгаан байсан. Эхэндээ ажил хийж гэр бүлийн санхүүгээ авч явах, хажуугаар нь хүүхдүүдээ сургуульд нь хүргэж өгч, авах, хоол хийх, эргээд ажилдаа явах зэргээр тун их ачаалалтай байсан. Харин одоо бол санхүүгийн байдал дээрдсэнээс гадна хүүхдүүд ч том болж, хичээл сургуулийн хувьд харьцангуй учраа олчихсон. Зарим үед хүүхдүүдийн маань нөгөө ээж нь сургуулиас хүргэж өгч, авах ажилд тусалдаг. Бид одоо тун сайн харилцаатай, найзууд.</p>
<h3 class="text-uppercase text-blue text-bold">2. ТАНАЙ ГЭРИЙНХНИЙ ӨГЛӨӨ, ОРОЙНЫ ДАДЛУУД ГЭВЭЛ?</h3><p>Өглөөг заавал ус ууж эхлүүлнэ. Сэрсний дараа биеэ сэргээх хамгийн сайн, эрүүл арга нь ус уух байдаг. Өглөөний цай, витаминуудаа уусны дараа хүүхдүүдээ сургуульд нь хүргэж өгөөд, ажилдаа явдаг. Өдөр эргэж гарч, сургуулиас нь авч гэрт хүргээд буцаад ажил дээрээ ирдэг. Оройдоо ихэнх айлын адилаар хоол унд, хичээл даалгавар гэсээр нэг л мэдэхэд унтах цаг болдог доо. Хүүхдүүдээ сургуульд нь оруулахын өмнө "Хайртай шүү", хичээлээс нь авахдаа "Өдөр нь ямар өнгөрөв дөө? Сургууль нь ямар байв?", орой унтахынх нь өмнө "Сайхан амраарай, хайртай шүү" гэж заавал хэлдэг. Хүүхдүүдээ бага байхад бол амралтын өдрүүдээр нэг шинэ газар үзүүлэхийг боддог байсан. Монголд байхдаа цэцэрлэгт хүрээлэн, Тэрэлж, Найрамдал зэрэг газруудаар зугаална, АНУ-д далайн эрэг, төрөл бүрийн паркаар аялж, ууланд авирна гэх мэт. Харин одоо хүүхдүүд том болоод өөрсдийн сонирхол, цагийн хуваарьтай болчихсон чинь тэр бүх дадал хүссэн хүсээгүй хумигдаад л байна. Тиймээс гэртээ байх хугацаандаа аль болох хамтдаа кино үзэж, тоглоом тоглохыг хичээдэг. <br> <br>Гэхдээ хөл хорионы үед яаж ч хичээсэн энэ бүх хичээл зүтгэл талаар болох нь элбэг юм билээ. Учир нь, өдөржингөө хамт байгаа хүүхдүүд хувийн орон зай нь дутагдаад ирэхээр бие биеэсээ дайжаад, өөрсдийгөө тусгаарлах хандлагатай байсан.</p>
<p><img class="uk-width-1-1 lightbox" alt="" src="https://unread.today/files/48/1f253cc324f8a84e7ebe1b20db5c07ff.jpg"></p><h3 class="text-uppercase text-blue text-bold"><div>3. ХҮҮХЭД ӨСГӨЖ ХҮМҮҮЖҮҮЛЭХДЭЭ АШИГЛАДАГ СОНИРХОЛТОЙ АРГА, ТЕХНИКЭЭСЭЭ ХУВААЛЦВАЛ?<br></div></h3><p>Би хүүхдүүдийнхээ технологийн хэрэглээг хязгаарладаггүй. Ямар ч хүүхдэд аливааг сонирхох, түүндээ гүнзгий дурлах, донтох цагийг нь өгөөд хүлээцтэй хандаж чадвал аяндаа ханаад ирдэг шиг санагддаг. Нэгэнт ханасан хүүхэд эргээд түүнийгээ ажил, хобби болгож, цаашид зөв хөгжүүлэх арга эвээ олоод, (эсвэл өөрт нь тохирохгүйг ойлгоод эртнээс больдог) цагаа хуваарилах чадварт суралцана. Ер нь аливаад гүнзгий дурлаж үзээгүй хүн ирээдүйд аймхай, эсвэл юунд ч сайн биш болох төлөвтэй байдаг. Тиймээс энэ мэт асуудлууд дээр, би ч ялгаагүй өсвөр насыг туулж өнгөрсөн болохоор гэдэг өнцгөөс хандаж, хүүхдүүдийнхээ насны онцлог, сэтгэлзүйг ойлгож, хамтран хөгжихийг эрмэлздэг. <br> <br>Ер нь, миний хүүхдүүдээ өсгөх арга барил өөрийгөө шинээр хүмүүжүүлэхээс л эхэлдэг. Хүүхдүүдээ ямар хүн болгохыг хүснэ, эхлээд өөрөө тийм хүн болох хэрэгтэйг ойлгосон.</p>
<h3 class="text-uppercase text-blue text-bold">4. ТАНАЙ ГЭРИЙНХНИЙ ДУРТАЙ ХҮҮХДИЙН БҮТЭЭГДЭХҮҮН, ХҮҮХДИЙН/ГЭР БҮЛИЙН КОНТЕНТ?</h3><p>Хүйс, нас зэргээс хамааран сонирхох зүйлс харилцан адилгүй байдаг. Хүүхдүүдийн насны зөрүү их болохоор ч тэр үү, гэр бүлээрээ нэгдсэн дуртай зүйлтэй байна гэдэг амаргүй. Энэ тохиолдолд Марвелийн кинонууд дээр бүгд санал нэгдэж, таашаан үздэг юм байна. Насанд хүрэгчдэд киноны утга агуулга, хоорондын холбоос чухал байдаг бол хүүхдүүдэд өнгө будаг, хийсвэрлэл нь зугаатай байдаг.</p>
<h3 class="text-uppercase text-blue text-bold">5. ХҮҮХЭДТЭЙ БОЛСНООР ТАНЫ АЖЛЫН АРГА БАРИЛ, ҮЗЭЛ БОДОЛ ХЭРХЭН ӨӨРЧЛӨГДСӨН БЭ?</h3><p>Өөрийгөө олж авсан, аварсан гэж хэлнэ. Хүүхдүүд маань надад өөрөөрөө байж, хүссэн амьдралаараа амьдрах итгэлийг бэлэглэсэн хүмүүс. Ойр дотнын дэмжих хүнгүй л бол трансжендэр хүн байх, цаашлаад трансжендэр ээж байна гэдэг амаргүй зүйл шүү дээ. <br> <br>Арваад жилийн өмнө эргэн тойрныхондоо хүйсийн ялгаатай байдлаа хэлэх хүртэл хэн ч намайг мэддэггүй, гадарладаггүй байлаа. Багаасаа л гэртээ ганцаараа үлдэх бүрдээ ээжийнхээ хувцсыг өсгийтэй гуталтай нь өмсөөд, толинд баярлан хардаг байсан би тухайн үеийн нийгмийн хандлага, соёлоос айсандаа л өөрийнхөө жинхэнэ мөн чанарыг олон жил нуусан хэрэг. Тэр хүнд үед хүүхдүүд минь л байгаагүй бол амьдрах итгэлээ бүрэн алдах байсанд эргэлздэггүй. Том охины хувьд "Та өөрөө л мэд" гэж байсан бол хүү өөрийнхөөрөө хүлээн зөвшөөрч, бага охин анхнаасаа л "ээж" хэмээн дуудаж өссөн. Өөрөөр хэлбэл, хамгийн анхны дэмжигчид бол гурван хүүхэд минь. <br> <br>Мөн АНУ-д ирж, ээж, эмэгтэй хүний амьдралаараа бүрэн дүүрэн амьдрах боломж гарсан нь надад болон манай гэр бүлд маш их эрх чөлөө, амар тайван, аюулгүй байдлыг мэдрүүлсэн. Монголын ерөнхий боловсролын сургалтын хөтөлбөрт хүний ялгаатай байдлын ойлголт, мэдлэгийг (хүний эрх, хүйсийн тэгш байдал, хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэдийн нийгмийн оролцоо, ЛГБТИК+ хүмүүс гэх мэт) маш бага, бараг л нэр төдий байдлаар өнгөцхөн дурдаад өнгөрдөг. Тиймээс зарим хүмүүс хүүхэд байхаасаа бусдаас өөр хүмүүсийг гадуурхах, дайрах, шоглох хандлагатай болж өсдөг юм шиг. Өөрөөр хэлбэл, Монголд нийт нийгмээрээ ЛГБТИК+ хүмүүсээ шахах, буруутгах хандлагатай байдаг бол АНУ-д эсрэгээрээ нийгмээрээ нэгдэн, цөөн хэдэн дээрэнгүй хүмүүсээс ЛГБТИК+ хүмүүсээ хамгаалдаг. <br> <br>Хувь хүнийхээ хувьд гэвэл, өмнө нь хэзээ ч байгаагүйгээрээ энэрэнгүй, зочломтгой болж өөрчлөгдсөн.</p>
<p><img class="uk-width-1-1 lightbox" alt="" src="https://unread.today/files/48/b5e0c2b15cd343b18049c9bb81e9a35f.jpg"></p><h3 class="text-uppercase text-blue text-bold"><div>6. ТА ХЭРХЭН АМАРДАГ ВЭ? ЭЦЭГ ЭХИЙН ХУВИАР БУСДЫН ТУСЛАЛЦААГ ХЭР АВДАГ ВЭ? <br></div></h3><p>Хүүхэд өсгөхдөө бусдын туслалцааг аль болох бага авахыг боддог. Учир нь, хүүхдийн хүмүүжилд олон хүн оролцох тусам хүүхдэд төөрөгдөл үүсгэдэг шиг санагддаг юм. Амрах тухайд байгальд гарч, хөлсөө гаргах дуртай. Бассейнаас илүү гол нууранд сэлэх, фитнессээс илүү ууланд гарах нь таалагддаг.</p>
<h3 class="text-uppercase text-blue text-bold"><div>7. АЖИЛЛАДАГ ЭЭЖ БАЙХЫН ХАМГИЙН ХЭЦҮҮ НЬ?<br></div></h3><p>Зөвхөн ажилладаг гэлтгүй хүүхдүүдээ бие даан өсгөдөг эцэг, эх байх нь өөрөө хангалттай ачаалал, хүнд ажил байдаг юм билээ. Сайн тал нь гэвэл, хэцүү байсан тэр хэмжээгээрээ дайчин, тэмцэгч шинж чанартай болдог. Хэсэгхэн хугацаанд тэвчээд, хөдөлмөрлөж чадвал үр дүнд нь сэтгэл санаа, цагийн зохион байгуулалт, төлөвлөлтөө сайжруулж, цаг хугацаа, амьдралын үнэ цэнийг илүү ойлгож мэдэрч эхэлдэг. <br> <br></p>
<p><img class="uk-width-1-1 lightbox" alt="" src="https://unread.today/files/48/af590b3e220adfefa738b417e1908093.jpg"></p><h3 class="text-uppercase text-blue text-bold">8. ЭЦЭГ ЭХИЙН ХУВИАР ХАМГИЙН ИХ БАЯРЛАСАН, БАХАРХСАН МӨЧ?</h3><p>Үргэлж л бахархдаг. Хүүхдүүдээ харахад л тэдний хэчнээн сайн хүмүүс болох нь ядах юмгүй мэдрэгддэг юм. Байгальдаа аль болох ээлтэй байж, уул устай тун хүндэтгэлтэй харьцдаг. Бага охин маань гэхэд өөрийн хүсэлтээр веган хоолтон болсон, бид ч чадахаараа дэмждэг. Гял цалд дурладаггүй, энгийн амьдрахыг илүүд үздэг. Бусдыг хардаг бодол нь гэгээн, амьтай бүрийг хайрлах сэтгэлтэйн дээр ямар ч хүний хөдөлмөрийг үнэлэх чадвар нь маш сайн. Бүрэн ухаан ороогүй байх үеэсээ л миний амьдралыг хүндэтгэж, үргэлжлүүлэн ойлгож ирсэн нь тэдний сэтгэлгээ, хүний эрхийн мэдрэмж нь ямар түвшинд байдгийг төвөггүй илтгэх байх. <br> <br>Нөгөө талаас, манай аав ээжийн надад өгсөн хамгийн том бэлэг, үнэ цэнтэй хүмүүжил нь эрх чөлөө байсан. Өөрийнхөө тухай үнэнээ хэлэх үед ч тэд хориглоо ч үгүй, дэмжээ ч үгүй. Энэ мэтээр ямар ч үед миний хувийн сонголт, орон зайг хүндэлсээр ирсэнд талархдаг. Тиймээс би аав ээжээсээ авсан тэр хайр, эрх чөлөөг эргээд хүүхдүүддээ харамгүй өгөхийг хүсдэг. Миний өгч буй энэ эрх чөлөөг зөвөөр хүлээн авч, гонсойлгож байгаагүй нь бахархам.</p>
<h3 class="text-uppercase text-blue text-bold">9. ХҮҮХЭД ӨСГӨХТЭЙ ХОЛБООТОЙ АВСАН ХАМГИЙН САЙН ЗӨВЛӨГӨӨ ЮУ БАЙСАН БЭ? </h3><p>Эгч маань "Хүнийг хамгийн түрүүнд өөрөөрөө үлгэрлэж хүмүүжүүлэх хэрэгтэй" гэж хэлж байсан юм. Тиймээс хүүхдүүдээсээ хүсдэг зүйл, зан чанараа эхлээд өөрөөсөө эрж, төлөвшүүлдэг. <br> <br>Мөн багш маань багад "Хүнд эрдэм номыг хэзээ ч зааж болдог, хүсэл нь байвал хэзээ ч сурч чаддаг. Гэхдээ хүнд ганцхан зүйлийг зааж болдоггүй юм. Тэр нь хайр. Хайрыг мэдэрч өсөөгүй хүүхэд хожим хүнд хайрлуулж, эргээд хүнийг хайрлаж сурна гэдэг тун хэцүү, бараг л боломжгүй зүйл" гэж хэлж байсан. Яагаад ч юм энэ үг тархинд хүчтэй хадагдаад үлдчихсэн. Хайр бол өмчлөл биш, ямар ч хүлээлтгүйгээр зүгээр л өгөхийг хүсдэг. Өгснөөрөө тухайн хүндээ юутай ч харьцуулшгүй баяр жаргалыг мэдрүүлдэг тийм л нандин зүйл.</p>
<h3 class="text-uppercase text-blue text-bold">10. ХҮҮХДЭЭ ЯМАР ХҮН БОЛООСОЙ ГЭЖ, ЯМАР ЧАНАРЫГ ӨӨРИЙМШҮҮЛЭЭСЭЙ ГЭЖ ХҮСДЭГ ВЭ?</h3><p>Биеэ даасан, өөрийн шийдвэрийг хэнээс ч, юунаас ч хараат бусаар гаргаж чаддаг, үүрэг хариуцлагаа үүрч, амжилт, алдааныхаа алинд ч эзэн болж чаддаг хүн болоосой. Үүний тулд хувь хүн өөрийн сонголтоо хийх эрх чөлөөтэй нийгмийн ёс зүйтэй, төлөвшсөн иргэн байхад суралцах нь чухал.</p>
          </div>

Хүний эрх, хувийн орон зайг харилцан хүндлэх, ЛГБТИК+ олон нийтийн талаарх буруу ташаа мэдээлэл, ойлголтыг залруулах зорилготой "Тэгш эрх, бахархлын өдрүүд" ес дэх жилдээ тохиож байна. Наймдугаар сарын 27-ноос есдүгээр сарын 10-ны хооронд цахимаар болж буй уг арга хэмжээг тохиолдуулан энэ удаагийн дугаартаа бид ЛГБТИК+ олон нийтийн төлөөлөл, трансжендер ээж Joy Очирыг урьсан юм. Өдгөө гурван хүүхдийн хамтаар АНУ-д амьдарч буй түүний хүүхдүүдээ өсгөдөг арга барил, гэр бүлийн хэв маягаас сонирхоцгооё.
Нэр:
Joy Очир
Байршил:
АНУ, Лос Анжелес хот
Ажил:
Зураглаач, эвлүүлэгч
Ам бүл
:4
Сошиал хуудсууд:

Joy E. Ochir
(Фэйсбүүк),
@joyochir
(Инстаграм),
Joy Ochir
(Youtube)


1. БИДЭНД ГЭР БҮЛЭЭ ТОВЧ ТАНИЛЦУУЛНА УУ? ГЭР БҮЛИЙН ҮҮРГЭЭ ХЭРХЭН ХУВААРИЛДАГ ВЭ?
Сайн байна уу? Намайг Joy-Очир гэдэг. Гурван хүүхдийн ээж (биологийн аав), трансжендэр эмэгтэй. Манай гэр бүл АНУ-ын Лос Анжелес хотод амьдардаг. Би хувиараа зураглаач, эвлүүлэгчээр ажилладаг, харин хүүхдүүд маань сургуулийн сурагчид. Том охины хувьд энэ жил 18 настай, хүү маань 13 настай, бага охин найман настай. Гэртээ хоол хийх, хувцас угаах ажлуудаа ерөнхийд нь би хариуцдаг ч хүүхдүүд харьцангуй том болцгоосон учраас өөрсдөө ярилцаж, ажлаа хуваарилаад явахад асуудалгүй болсон нь харагддаг. Ер нь, манай гэрт өөрсдийнхөө зүйлд эзэн байх дүрэм үйлчилдэг юм байна. Хувцсаа өөрөө хурааж, аяга тавгаа хэн нэгэнд үлдээлгүйгээр угаадаг. Энэ бүхэн хувь хүний хувьд биеэ даахад суралцуулах бол гэр бүлийн хүрээнд бусад гишүүдээ хүндэлж буйн том илрэл юм.

Миний хувьд, анх 2009 онд трансжендэр эмэгтэй гэдгээ хүмүүст бага багаар илэрхийлж, нээлттэй амьдрах болсноос хойш Монголд хүүхдүүдийнхээ ээжийн ёсоор амьдрахад хүндрэлтэй болсон нь АНУ-д нүүж ирэх гол шалтгаан байсан. Эхэндээ ажил хийж гэр бүлийн санхүүгээ авч явах, хажуугаар нь хүүхдүүдээ сургуульд нь хүргэж өгч, авах, хоол хийх, эргээд ажилдаа явах зэргээр тун их ачаалалтай байсан. Харин одоо бол санхүүгийн байдал дээрдсэнээс гадна хүүхдүүд ч том болж, хичээл сургуулийн хувьд харьцангуй учраа олчихсон. Зарим үед хүүхдүүдийн маань нөгөө ээж нь сургуулиас хүргэж өгч, авах ажилд тусалдаг. Бид одоо тун сайн харилцаатай, найзууд.

2. ТАНАЙ ГЭРИЙНХНИЙ ӨГЛӨӨ, ОРОЙНЫ ДАДЛУУД ГЭВЭЛ?
Өглөөг заавал ус ууж эхлүүлнэ. Сэрсний дараа биеэ сэргээх хамгийн сайн, эрүүл арга нь ус уух байдаг. Өглөөний цай, витаминуудаа уусны дараа хүүхдүүдээ сургуульд нь хүргэж өгөөд, ажилдаа явдаг. Өдөр эргэж гарч, сургуулиас нь авч гэрт хүргээд буцаад ажил дээрээ ирдэг. Оройдоо ихэнх айлын адилаар хоол унд, хичээл даалгавар гэсээр нэг л мэдэхэд унтах цаг болдог доо. Хүүхдүүдээ сургуульд нь оруулахын өмнө "Хайртай шүү", хичээлээс нь авахдаа "Өдөр нь ямар өнгөрөв дөө? Сургууль нь ямар байв?", орой унтахынх нь өмнө "Сайхан амраарай, хайртай шүү" гэж заавал хэлдэг. Хүүхдүүдээ бага байхад бол амралтын өдрүүдээр нэг шинэ газар үзүүлэхийг боддог байсан. Монголд байхдаа цэцэрлэгт хүрээлэн, Тэрэлж, Найрамдал зэрэг газруудаар зугаална, АНУ-д далайн эрэг, төрөл бүрийн паркаар аялж, ууланд авирна гэх мэт. Харин одоо хүүхдүүд том болоод өөрсдийн сонирхол, цагийн хуваарьтай болчихсон чинь тэр бүх дадал хүссэн хүсээгүй хумигдаад л байна. Тиймээс гэртээ байх хугацаандаа аль болох хамтдаа кино үзэж, тоглоом тоглохыг хичээдэг.

Гэхдээ хөл хорионы үед яаж ч хичээсэн энэ бүх хичээл зүтгэл талаар болох нь элбэг юм билээ. Учир нь, өдөржингөө хамт байгаа хүүхдүүд хувийн орон зай нь дутагдаад ирэхээр бие биеэсээ дайжаад, өөрсдийгөө тусгаарлах хандлагатай байсан.

3. ХҮҮХЭД ӨСГӨЖ ХҮМҮҮЖҮҮЛЭХДЭЭ АШИГЛАДАГ СОНИРХОЛТОЙ АРГА, ТЕХНИКЭЭСЭЭ ХУВААЛЦВАЛ?
Би хүүхдүүдийнхээ технологийн хэрэглээг хязгаарладаггүй. Ямар ч хүүхдэд аливааг сонирхох, түүндээ гүнзгий дурлах, донтох цагийг нь өгөөд хүлээцтэй хандаж чадвал аяндаа ханаад ирдэг шиг санагддаг. Нэгэнт ханасан хүүхэд эргээд түүнийгээ ажил, хобби болгож, цаашид зөв хөгжүүлэх арга эвээ олоод, (эсвэл өөрт нь тохирохгүйг ойлгоод эртнээс больдог) цагаа хуваарилах чадварт суралцана. Ер нь аливаад гүнзгий дурлаж үзээгүй хүн ирээдүйд аймхай, эсвэл юунд ч сайн биш болох төлөвтэй байдаг. Тиймээс энэ мэт асуудлууд дээр, би ч ялгаагүй өсвөр насыг туулж өнгөрсөн болохоор гэдэг өнцгөөс хандаж, хүүхдүүдийнхээ насны онцлог, сэтгэлзүйг ойлгож, хамтран хөгжихийг эрмэлздэг.

Ер нь, миний хүүхдүүдээ өсгөх арга барил өөрийгөө шинээр хүмүүжүүлэхээс л эхэлдэг. Хүүхдүүдээ ямар хүн болгохыг хүснэ, эхлээд өөрөө тийм хүн болох хэрэгтэйг ойлгосон.

4. ТАНАЙ ГЭРИЙНХНИЙ ДУРТАЙ ХҮҮХДИЙН БҮТЭЭГДЭХҮҮН, ХҮҮХДИЙН/ГЭР БҮЛИЙН КОНТЕНТ?
Хүйс, нас зэргээс хамааран сонирхох зүйлс харилцан адилгүй байдаг. Хүүхдүүдийн насны зөрүү их болохоор ч тэр үү, гэр бүлээрээ нэгдсэн дуртай зүйлтэй байна гэдэг амаргүй. Энэ тохиолдолд Марвелийн кинонууд дээр бүгд санал нэгдэж, таашаан үздэг юм байна. Насанд хүрэгчдэд киноны утга агуулга, хоорондын холбоос чухал байдаг бол хүүхдүүдэд өнгө будаг, хийсвэрлэл нь зугаатай байдаг.

5. ХҮҮХЭДТЭЙ БОЛСНООР ТАНЫ АЖЛЫН АРГА БАРИЛ, ҮЗЭЛ БОДОЛ ХЭРХЭН ӨӨРЧЛӨГДСӨН БЭ?
Өөрийгөө олж авсан, аварсан гэж хэлнэ. Хүүхдүүд маань надад өөрөөрөө байж, хүссэн амьдралаараа амьдрах итгэлийг бэлэглэсэн хүмүүс. Ойр дотнын дэмжих хүнгүй л бол трансжендэр хүн байх, цаашлаад трансжендэр ээж байна гэдэг амаргүй зүйл шүү дээ.

Арваад жилийн өмнө эргэн тойрныхондоо хүйсийн ялгаатай байдлаа хэлэх хүртэл хэн ч намайг мэддэггүй, гадарладаггүй байлаа. Багаасаа л гэртээ ганцаараа үлдэх бүрдээ ээжийнхээ хувцсыг өсгийтэй гуталтай нь өмсөөд, толинд баярлан хардаг байсан би тухайн үеийн нийгмийн хандлага, соёлоос айсандаа л өөрийнхөө жинхэнэ мөн чанарыг олон жил нуусан хэрэг. Тэр хүнд үед хүүхдүүд минь л байгаагүй бол амьдрах итгэлээ бүрэн алдах байсанд эргэлздэггүй. Том охины хувьд "Та өөрөө л мэд" гэж байсан бол хүү өөрийнхөөрөө хүлээн зөвшөөрч, бага охин анхнаасаа л "ээж" хэмээн дуудаж өссөн. Өөрөөр хэлбэл, хамгийн анхны дэмжигчид бол гурван хүүхэд минь.

Мөн АНУ-д ирж, ээж, эмэгтэй хүний амьдралаараа бүрэн дүүрэн амьдрах боломж гарсан нь надад болон манай гэр бүлд маш их эрх чөлөө, амар тайван, аюулгүй байдлыг мэдрүүлсэн. Монголын ерөнхий боловсролын сургалтын хөтөлбөрт хүний ялгаатай байдлын ойлголт, мэдлэгийг (хүний эрх, хүйсийн тэгш байдал, хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэдийн нийгмийн оролцоо, ЛГБТИК+ хүмүүс гэх мэт) маш бага, бараг л нэр төдий байдлаар өнгөцхөн дурдаад өнгөрдөг. Тиймээс зарим хүмүүс хүүхэд байхаасаа бусдаас өөр хүмүүсийг гадуурхах, дайрах, шоглох хандлагатай болж өсдөг юм шиг. Өөрөөр хэлбэл, Монголд нийт нийгмээрээ ЛГБТИК+ хүмүүсээ шахах, буруутгах хандлагатай байдаг бол АНУ-д эсрэгээрээ нийгмээрээ нэгдэн, цөөн хэдэн дээрэнгүй хүмүүсээс ЛГБТИК+ хүмүүсээ хамгаалдаг.

Хувь хүнийхээ хувьд гэвэл, өмнө нь хэзээ ч байгаагүйгээрээ энэрэнгүй, зочломтгой болж өөрчлөгдсөн.

6. ТА ХЭРХЭН АМАРДАГ ВЭ? ЭЦЭГ ЭХИЙН ХУВИАР БУСДЫН ТУСЛАЛЦААГ ХЭР АВДАГ ВЭ?
Хүүхэд өсгөхдөө бусдын туслалцааг аль болох бага авахыг боддог. Учир нь, хүүхдийн хүмүүжилд олон хүн оролцох тусам хүүхдэд төөрөгдөл үүсгэдэг шиг санагддаг юм. Амрах тухайд байгальд гарч, хөлсөө гаргах дуртай. Бассейнаас илүү гол нууранд сэлэх, фитнессээс илүү ууланд гарах нь таалагддаг.

7. АЖИЛЛАДАГ ЭЭЖ БАЙХЫН ХАМГИЙН ХЭЦҮҮ НЬ?
Зөвхөн ажилладаг гэлтгүй хүүхдүүдээ бие даан өсгөдөг эцэг, эх байх нь өөрөө хангалттай ачаалал, хүнд ажил байдаг юм билээ. Сайн тал нь гэвэл, хэцүү байсан тэр хэмжээгээрээ дайчин, тэмцэгч шинж чанартай болдог. Хэсэгхэн хугацаанд тэвчээд, хөдөлмөрлөж чадвал үр дүнд нь сэтгэл санаа, цагийн зохион байгуулалт, төлөвлөлтөө сайжруулж, цаг хугацаа, амьдралын үнэ цэнийг илүү ойлгож мэдэрч эхэлдэг.


8. ЭЦЭГ ЭХИЙН ХУВИАР ХАМГИЙН ИХ БАЯРЛАСАН, БАХАРХСАН МӨЧ?
Үргэлж л бахархдаг. Хүүхдүүдээ харахад л тэдний хэчнээн сайн хүмүүс болох нь ядах юмгүй мэдрэгддэг юм. Байгальдаа аль болох ээлтэй байж, уул устай тун хүндэтгэлтэй харьцдаг. Бага охин маань гэхэд өөрийн хүсэлтээр веган хоолтон болсон, бид ч чадахаараа дэмждэг. Гял цалд дурладаггүй, энгийн амьдрахыг илүүд үздэг. Бусдыг хардаг бодол нь гэгээн, амьтай бүрийг хайрлах сэтгэлтэйн дээр ямар ч хүний хөдөлмөрийг үнэлэх чадвар нь маш сайн. Бүрэн ухаан ороогүй байх үеэсээ л миний амьдралыг хүндэтгэж, үргэлжлүүлэн ойлгож ирсэн нь тэдний сэтгэлгээ, хүний эрхийн мэдрэмж нь ямар түвшинд байдгийг төвөггүй илтгэх байх.

Нөгөө талаас, манай аав ээжийн надад өгсөн хамгийн том бэлэг, үнэ цэнтэй хүмүүжил нь эрх чөлөө байсан. Өөрийнхөө тухай үнэнээ хэлэх үед ч тэд хориглоо ч үгүй, дэмжээ ч үгүй. Энэ мэтээр ямар ч үед миний хувийн сонголт, орон зайг хүндэлсээр ирсэнд талархдаг. Тиймээс би аав ээжээсээ авсан тэр хайр, эрх чөлөөг эргээд хүүхдүүддээ харамгүй өгөхийг хүсдэг. Миний өгч буй энэ эрх чөлөөг зөвөөр хүлээн авч, гонсойлгож байгаагүй нь бахархам.

9. ХҮҮХЭД ӨСГӨХТЭЙ ХОЛБООТОЙ АВСАН ХАМГИЙН САЙН ЗӨВЛӨГӨӨ ЮУ БАЙСАН БЭ?
Эгч маань "Хүнийг хамгийн түрүүнд өөрөөрөө үлгэрлэж хүмүүжүүлэх хэрэгтэй" гэж хэлж байсан юм. Тиймээс хүүхдүүдээсээ хүсдэг зүйл, зан чанараа эхлээд өөрөөсөө эрж, төлөвшүүлдэг.

Мөн багш маань багад "Хүнд эрдэм номыг хэзээ ч зааж болдог, хүсэл нь байвал хэзээ ч сурч чаддаг. Гэхдээ хүнд ганцхан зүйлийг зааж болдоггүй юм. Тэр нь хайр. Хайрыг мэдэрч өсөөгүй хүүхэд хожим хүнд хайрлуулж, эргээд хүнийг хайрлаж сурна гэдэг тун хэцүү, бараг л боломжгүй зүйл" гэж хэлж байсан. Яагаад ч юм энэ үг тархинд хүчтэй хадагдаад үлдчихсэн. Хайр бол өмчлөл биш, ямар ч хүлээлтгүйгээр зүгээр л өгөхийг хүсдэг. Өгснөөрөө тухайн хүндээ юутай ч харьцуулшгүй баяр жаргалыг мэдрүүлдэг тийм л нандин зүйл.

10. ХҮҮХДЭЭ ЯМАР ХҮН БОЛООСОЙ ГЭЖ, ЯМАР ЧАНАРЫГ ӨӨРИЙМШҮҮЛЭЭСЭЙ ГЭЖ ХҮСДЭГ ВЭ?
Биеэ даасан, өөрийн шийдвэрийг хэнээс ч, юунаас ч хараат бусаар гаргаж чаддаг, үүрэг хариуцлагаа үүрч, амжилт, алдааныхаа алинд ч эзэн болж чаддаг хүн болоосой. Үүний тулд хувь хүн өөрийн сонголтоо хийх эрх чөлөөтэй нийгмийн ёс зүйтэй, төлөвшсөн иргэн байхад суралцах нь чухал.

Хүний эрх, хувийн орон зайг харилцан хүндлэх, ЛГБТИК+ олон нийтийн талаарх буруу ташаа мэдээлэл, ойлголтыг залруулах зорилготой "Тэгш эрх, бахархлын өдрүүд" ес дэх жилдээ тохиож байна. Наймдугаар сарын 27-ноос есдүгээр сарын 10-ны хооронд цахимаар болж буй уг арга хэмжээг тохиолдуулан энэ удаагийн дугаартаа бид ЛГБТИК+ олон нийтийн төлөөлөл, трансжендер ээж Joy Очирыг урьсан юм. Өдгөө гурван хүүхдийн хамтаар АНУ-д амьдарч буй түүний хүүхдүүдээ өсгөдөг арга барил, гэр бүлийн хэв маягаас сонирхоцгооё.
**Нэр:** Joy Очир
**Байршил:** АНУ, Лос Анжелес хот
**Ажил:** Зураглаач, эвлүүлэгч
**Ам бүл**:4
**Сошиал хуудсууд:** Joy E. Ochir (Фэйсбүүк), @joyochir (Инстаграм), Joy Ochir (Youtube)
### 1. БИДЭНД ГЭР БҮЛЭЭ ТОВЧ ТАНИЛЦУУЛНА УУ? ГЭР БҮЛИЙН ҮҮРГЭЭ ХЭРХЭН ХУВААРИЛДАГ ВЭ?
Сайн байна уу? Намайг Joy-Очир гэдэг. Гурван хүүхдийн ээж (биологийн аав), трансжендэр эмэгтэй. Манай гэр бүл АНУ-ын Лос Анжелес хотод амьдардаг. Би хувиараа зураглаач, эвлүүлэгчээр ажилладаг, харин хүүхдүүд маань сургуулийн сурагчид. Том охины хувьд энэ жил 18 настай, хүү маань 13 настай, бага охин найман настай. Гэртээ хоол хийх, хувцас угаах ажлуудаа ерөнхийд нь би хариуцдаг ч хүүхдүүд харьцангуй том болцгоосон учраас өөрсдөө ярилцаж, ажлаа хуваарилаад явахад асуудалгүй болсон нь харагддаг. Ер нь, манай гэрт өөрсдийнхөө зүйлд эзэн байх дүрэм үйлчилдэг юм байна. Хувцсаа өөрөө хурааж, аяга тавгаа хэн нэгэнд үлдээлгүйгээр угаадаг. Энэ бүхэн хувь хүний хувьд биеэ даахад суралцуулах бол гэр бүлийн хүрээнд бусад гишүүдээ хүндэлж буйн том илрэл юм.
Миний хувьд, анх 2009 онд трансжендэр эмэгтэй гэдгээ хүмүүст бага багаар илэрхийлж, нээлттэй амьдрах болсноос хойш Монголд хүүхдүүдийнхээ ээжийн ёсоор амьдрахад хүндрэлтэй болсон нь АНУ-д нүүж ирэх гол шалтгаан байсан. Эхэндээ ажил хийж гэр бүлийн санхүүгээ авч явах, хажуугаар нь хүүхдүүдээ сургуульд нь хүргэж өгч, авах, хоол хийх, эргээд ажилдаа явах зэргээр тун их ачаалалтай байсан. Харин одоо бол санхүүгийн байдал дээрдсэнээс гадна хүүхдүүд ч том болж, хичээл сургуулийн хувьд харьцангуй учраа олчихсон. Зарим үед хүүхдүүдийн маань нөгөө ээж нь сургуулиас хүргэж өгч, авах ажилд тусалдаг. Бид одоо тун сайн харилцаатай, найзууд.
### 2. ТАНАЙ ГЭРИЙНХНИЙ ӨГЛӨӨ, ОРОЙНЫ ДАДЛУУД ГЭВЭЛ?
Өглөөг заавал ус ууж эхлүүлнэ. Сэрсний дараа биеэ сэргээх хамгийн сайн, эрүүл арга нь ус уух байдаг. Өглөөний цай, витаминуудаа уусны дараа хүүхдүүдээ сургуульд нь хүргэж өгөөд, ажилдаа явдаг. Өдөр эргэж гарч, сургуулиас нь авч гэрт хүргээд буцаад ажил дээрээ ирдэг. Оройдоо ихэнх айлын адилаар хоол унд, хичээл даалгавар гэсээр нэг л мэдэхэд унтах цаг болдог доо. Хүүхдүүдээ сургуульд нь оруулахын өмнө "Хайртай шүү", хичээлээс нь авахдаа "Өдөр нь ямар өнгөрөв дөө? Сургууль нь ямар байв?", орой унтахынх нь өмнө "Сайхан амраарай, хайртай шүү" гэж заавал хэлдэг. Хүүхдүүдээ бага байхад бол амралтын өдрүүдээр нэг шинэ газар үзүүлэхийг боддог байсан. Монголд байхдаа цэцэрлэгт хүрээлэн, Тэрэлж, Найрамдал зэрэг газруудаар зугаална, АНУ-д далайн эрэг, төрөл бүрийн паркаар аялж, ууланд авирна гэх мэт. Харин одоо хүүхдүүд том болоод өөрсдийн сонирхол, цагийн хуваарьтай болчихсон чинь тэр бүх дадал хүссэн хүсээгүй хумигдаад л байна. Тиймээс гэртээ байх хугацаандаа аль болох хамтдаа кино үзэж, тоглоом тоглохыг хичээдэг.
Гэхдээ хөл хорионы үед яаж ч хичээсэн энэ бүх хичээл зүтгэл талаар болох нь элбэг юм билээ. Учир нь, өдөржингөө хамт байгаа хүүхдүүд хувийн орон зай нь дутагдаад ирэхээр бие биеэсээ дайжаад, өөрсдийгөө тусгаарлах хандлагатай байсан.
### 3. ХҮҮХЭД ӨСГӨЖ ХҮМҮҮЖҮҮЛЭХДЭЭ АШИГЛАДАГ СОНИРХОЛТОЙ АРГА, ТЕХНИКЭЭСЭЭ ХУВААЛЦВАЛ?
Би хүүхдүүдийнхээ технологийн хэрэглээг хязгаарладаггүй. Ямар ч хүүхдэд аливааг сонирхох, түүндээ гүнзгий дурлах, донтох цагийг нь өгөөд хүлээцтэй хандаж чадвал аяндаа ханаад ирдэг шиг санагддаг. Нэгэнт ханасан хүүхэд эргээд түүнийгээ ажил, хобби болгож, цаашид зөв хөгжүүлэх арга эвээ олоод, (эсвэл өөрт нь тохирохгүйг ойлгоод эртнээс больдог) цагаа хуваарилах чадварт суралцана. Ер нь аливаад гүнзгий дурлаж үзээгүй хүн ирээдүйд аймхай, эсвэл юунд ч сайн биш болох төлөвтэй байдаг. Тиймээс энэ мэт асуудлууд дээр, би ч ялгаагүй өсвөр насыг туулж өнгөрсөн болохоор гэдэг өнцгөөс хандаж, хүүхдүүдийнхээ насны онцлог, сэтгэлзүйг ойлгож, хамтран хөгжихийг эрмэлздэг.
Ер нь, миний хүүхдүүдээ өсгөх арга барил өөрийгөө шинээр хүмүүжүүлэхээс л эхэлдэг. Хүүхдүүдээ ямар хүн болгохыг хүснэ, эхлээд өөрөө тийм хүн болох хэрэгтэйг ойлгосон.
### 4. ТАНАЙ ГЭРИЙНХНИЙ ДУРТАЙ ХҮҮХДИЙН БҮТЭЭГДЭХҮҮН, ХҮҮХДИЙН/ГЭР БҮЛИЙН КОНТЕНТ?
Хүйс, нас зэргээс хамааран сонирхох зүйлс харилцан адилгүй байдаг. Хүүхдүүдийн насны зөрүү их болохоор ч тэр үү, гэр бүлээрээ нэгдсэн дуртай зүйлтэй байна гэдэг амаргүй. Энэ тохиолдолд Марвелийн кинонууд дээр бүгд санал нэгдэж, таашаан үздэг юм байна. Насанд хүрэгчдэд киноны утга агуулга, хоорондын холбоос чухал байдаг бол хүүхдүүдэд өнгө будаг, хийсвэрлэл нь зугаатай байдаг.
### 5. ХҮҮХЭДТЭЙ БОЛСНООР ТАНЫ АЖЛЫН АРГА БАРИЛ, ҮЗЭЛ БОДОЛ ХЭРХЭН ӨӨРЧЛӨГДСӨН БЭ?
Өөрийгөө олж авсан, аварсан гэж хэлнэ. Хүүхдүүд маань надад өөрөөрөө байж, хүссэн амьдралаараа амьдрах итгэлийг бэлэглэсэн хүмүүс. Ойр дотнын дэмжих хүнгүй л бол трансжендэр хүн байх, цаашлаад трансжендэр ээж байна гэдэг амаргүй зүйл шүү дээ.
Арваад жилийн өмнө эргэн тойрныхондоо хүйсийн ялгаатай байдлаа хэлэх хүртэл хэн ч намайг мэддэггүй, гадарладаггүй байлаа. Багаасаа л гэртээ ганцаараа үлдэх бүрдээ ээжийнхээ хувцсыг өсгийтэй гуталтай нь өмсөөд, толинд баярлан хардаг байсан би тухайн үеийн нийгмийн хандлага, соёлоос айсандаа л өөрийнхөө жинхэнэ мөн чанарыг олон жил нуусан хэрэг. Тэр хүнд үед хүүхдүүд минь л байгаагүй бол амьдрах итгэлээ бүрэн алдах байсанд эргэлздэггүй. Том охины хувьд "Та өөрөө л мэд" гэж байсан бол хүү өөрийнхөөрөө хүлээн зөвшөөрч, бага охин анхнаасаа л "ээж" хэмээн дуудаж өссөн. Өөрөөр хэлбэл, хамгийн анхны дэмжигчид бол гурван хүүхэд минь.
Мөн АНУ-д ирж, ээж, эмэгтэй хүний амьдралаараа бүрэн дүүрэн амьдрах боломж гарсан нь надад болон манай гэр бүлд маш их эрх чөлөө, амар тайван, аюулгүй байдлыг мэдрүүлсэн. Монголын ерөнхий боловсролын сургалтын хөтөлбөрт хүний ялгаатай байдлын ойлголт, мэдлэгийг (хүний эрх, хүйсийн тэгш байдал, хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэдийн нийгмийн оролцоо, ЛГБТИК+ хүмүүс гэх мэт) маш бага, бараг л нэр төдий байдлаар өнгөцхөн дурдаад өнгөрдөг. Тиймээс зарим хүмүүс хүүхэд байхаасаа бусдаас өөр хүмүүсийг гадуурхах, дайрах, шоглох хандлагатай болж өсдөг юм шиг. Өөрөөр хэлбэл, Монголд нийт нийгмээрээ ЛГБТИК+ хүмүүсээ шахах, буруутгах хандлагатай байдаг бол АНУ-д эсрэгээрээ нийгмээрээ нэгдэн, цөөн хэдэн дээрэнгүй хүмүүсээс ЛГБТИК+ хүмүүсээ хамгаалдаг.
Хувь хүнийхээ хувьд гэвэл, өмнө нь хэзээ ч байгаагүйгээрээ энэрэнгүй, зочломтгой болж өөрчлөгдсөн.
### 6. ТА ХЭРХЭН АМАРДАГ ВЭ? ЭЦЭГ ЭХИЙН ХУВИАР БУСДЫН ТУСЛАЛЦААГ ХЭР АВДАГ ВЭ?
Хүүхэд өсгөхдөө бусдын туслалцааг аль болох бага авахыг боддог. Учир нь, хүүхдийн хүмүүжилд олон хүн оролцох тусам хүүхдэд төөрөгдөл үүсгэдэг шиг санагддаг юм. Амрах тухайд байгальд гарч, хөлсөө гаргах дуртай. Бассейнаас илүү гол нууранд сэлэх, фитнессээс илүү ууланд гарах нь таалагддаг.
### 7. АЖИЛЛАДАГ ЭЭЖ БАЙХЫН ХАМГИЙН ХЭЦҮҮ НЬ?
Зөвхөн ажилладаг гэлтгүй хүүхдүүдээ бие даан өсгөдөг эцэг, эх байх нь өөрөө хангалттай ачаалал, хүнд ажил байдаг юм билээ. Сайн тал нь гэвэл, хэцүү байсан тэр хэмжээгээрээ дайчин, тэмцэгч шинж чанартай болдог. Хэсэгхэн хугацаанд тэвчээд, хөдөлмөрлөж чадвал үр дүнд нь сэтгэл санаа, цагийн зохион байгуулалт, төлөвлөлтөө сайжруулж, цаг хугацаа, амьдралын үнэ цэнийг илүү ойлгож мэдэрч эхэлдэг.
### 8. ЭЦЭГ ЭХИЙН ХУВИАР ХАМГИЙН ИХ БАЯРЛАСАН, БАХАРХСАН МӨЧ?
Үргэлж л бахархдаг. Хүүхдүүдээ харахад л тэдний хэчнээн сайн хүмүүс болох нь ядах юмгүй мэдрэгддэг юм. Байгальдаа аль болох ээлтэй байж, уул устай тун хүндэтгэлтэй харьцдаг. Бага охин маань гэхэд өөрийн хүсэлтээр веган хоолтон болсон, бид ч чадахаараа дэмждэг. Гял цалд дурладаггүй, энгийн амьдрахыг илүүд үздэг. Бусдыг хардаг бодол нь гэгээн, амьтай бүрийг хайрлах сэтгэлтэйн дээр ямар ч хүний хөдөлмөрийг үнэлэх чадвар нь маш сайн. Бүрэн ухаан ороогүй байх үеэсээ л миний амьдралыг хүндэтгэж, үргэлжлүүлэн ойлгож ирсэн нь тэдний сэтгэлгээ, хүний эрхийн мэдрэмж нь ямар түвшинд байдгийг төвөггүй илтгэх байх.
Нөгөө талаас, манай аав ээжийн надад өгсөн хамгийн том бэлэг, үнэ цэнтэй хүмүүжил нь эрх чөлөө байсан. Өөрийнхөө тухай үнэнээ хэлэх үед ч тэд хориглоо ч үгүй, дэмжээ ч үгүй. Энэ мэтээр ямар ч үед миний хувийн сонголт, орон зайг хүндэлсээр ирсэнд талархдаг. Тиймээс би аав ээжээсээ авсан тэр хайр, эрх чөлөөг эргээд хүүхдүүддээ харамгүй өгөхийг хүсдэг. Миний өгч буй энэ эрх чөлөөг зөвөөр хүлээн авч, гонсойлгож байгаагүй нь бахархам.
### 9. ХҮҮХЭД ӨСГӨХТЭЙ ХОЛБООТОЙ АВСАН ХАМГИЙН САЙН ЗӨВЛӨГӨӨ ЮУ БАЙСАН БЭ?
Эгч маань "Хүнийг хамгийн түрүүнд өөрөөрөө үлгэрлэж хүмүүжүүлэх хэрэгтэй" гэж хэлж байсан юм. Тиймээс хүүхдүүдээсээ хүсдэг зүйл, зан чанараа эхлээд өөрөөсөө эрж, төлөвшүүлдэг.
Мөн багш маань багад "Хүнд эрдэм номыг хэзээ ч зааж болдог, хүсэл нь байвал хэзээ ч сурч чаддаг. Гэхдээ хүнд ганцхан зүйлийг зааж болдоггүй юм. Тэр нь хайр. Хайрыг мэдэрч өсөөгүй хүүхэд хожим хүнд хайрлуулж, эргээд хүнийг хайрлаж сурна гэдэг тун хэцүү, бараг л боломжгүй зүйл" гэж хэлж байсан. Яагаад ч юм энэ үг тархинд хүчтэй хадагдаад үлдчихсэн. Хайр бол өмчлөл биш, ямар ч хүлээлтгүйгээр зүгээр л өгөхийг хүсдэг. Өгснөөрөө тухайн хүндээ юутай ч харьцуулшгүй баяр жаргалыг мэдрүүлдэг тийм л нандин зүйл.
### 10. ХҮҮХДЭЭ ЯМАР ХҮН БОЛООСОЙ ГЭЖ, ЯМАР ЧАНАРЫГ ӨӨРИЙМШҮҮЛЭЭСЭЙ ГЭЖ ХҮСДЭГ ВЭ?
Биеэ даасан, өөрийн шийдвэрийг хэнээс ч, юунаас ч хараат бусаар гаргаж чаддаг, үүрэг хариуцлагаа үүрч, амжилт, алдааныхаа алинд ч эзэн болж чаддаг хүн болоосой. Үүний тулд хувь хүн өөрийн сонголтоо хийх эрх чөлөөтэй нийгмийн ёс зүйтэй, төлөвшсөн иргэн байхад суралцах нь чухал.