Сайн уу, Д.Эрдэнэбүрэн: Ирээдүйд хүний эрхийн мэдрэмжтэй хүмүүс илүү олон болоосой гэж хүсдэг
<div class="article-body">
          <h2>Бид энэ удаагийн зочноороо ЛГБТИК+ олон нийтийн эрхийг ханган хамгаалах, нийгэмд буй буруу ойлголтыг засан, зөв мэдлэг мэдээллийг түгээх зорилготой ЛГБТ Төвийн Эрх зүйн хөтөлбөрийн менежер, хүний эрхийн активист, гэрэл зурагчин Гонто буюу Д.Эрдэнэбүрэнг урилаа. </h2><p><img class="uk-width-1-1 lightbox" alt="" src="https://unread.today/files/48/d7b65f0839fbdb3699cd40ed11ce0d16.jpg"></p><h3 class="text-uppercase text-blue text-bold">Сайн уу, хоёулаа яриагаа Тэгш эрх, бахархлын өдрүүдийн талаар эхлэх үү? Үйл ажиллагаагаа яагаад ийн нэрлэх болов?</h3><p>Сайн байна уу? ЛГБТ Төв маань бэлгийн болон хүйсийн цөөнхийн эрхийг ханган хамгаалах, нийгэмд зөв зүйтэй ойлголтыг түгээх зорилгоор Тэгш эрх, бахархлын өдрүүдийг ес дэх жилдээ зохион байгуулж байна. Хүмүүс яагаад бахархлын өдөр юм бэ гэж зөндөө асуудаг л даа. Олон улсад ч гэсэн энэ чиглэлийн хүний эрхийн хөдөлгөөнүүд өрнөдөг. Тэрхүү хөдөлгөөнөө улс орон бүр янз бүрийн байдлаар нэрлэдэг. Дийлэнхдээ “pride” гэж нэрлэдэг нь монгол хэлэнд “бахархал” гэж бууж байгаа юм. Гэхдээ энэ дээр бахархал гээд хэлчихлээр хүмүүс “Яагаад та нар бахархаад байгаа юм бэ? Энэ чинь бахархах зүйл мөн юм уу?” гэж хэлэх нь бий. Жишээ нь би л гэхэд өөрөө бэлгийн цөөнхөд хамаардаг хүн. Монголын ялгаварлан гадуурхалттай, миний эрхийг бүрэн хамгаалдаггүй нийгэмд өөрийнхөөрөө нээлттэй амьдраад, тэмцээд явж байгаагаараа би өөрөөрөө бахархдаг. Түүхээс харвал ЛГБТИК+ хүмүүс ялгаварлан гадуурхалтад маш ихээр өртсөн. Үүний адилаар хүний эрхийн ололт амжилт ч зөндөө байгаа. Жишээ нь, 1990 онд Дэлхийн Эрүүл Мэндийн Байгууллагаас ижил хүйсийн бэлгийн чиг баримжааг сэтгэцийн өвчин биш гэдгийг хүлээн зөвшөөрч өвчний ангиллаас албан ёсоор хассан. Энэ мэтчилэн бүх ололт амжилтаараа бахархаж байгаа гэж ойлгож болно.</p>
<h3 class="text-uppercase text-blue text-bold">Хүний эрхийн активист гэж яг ямар шалгуурыг давсан хүнийг хэлдэг юм бэ?</h3><p> Хуулийн шалгалт гэдэг шиг ямар нэгэн бат нот, тодорхой шалгуур байхгүй гэж боддог. Миний хувьд хүний эрхийн активист гэдэг нь заавал бүтэн цагаар хүний эрхийн байгууллагад ажилладаг хүнийг хэлэхгүй. Сайн дурын ажил хийдэг хүмүүс эсвэл нийгэмд эерэг өөрчлөлт оруулахын төлөө ямар нэгэн үйлдэл хийж байгаа хүнийг л хэлээд байгаа юм болов уу гэж ойлгодог. </p>
<h3 class="text-uppercase text-blue text-bold">Та яагаад хүний эрхийн хамгаалагч болохыг сонгосон бэ? Хүмүүс юу гээд хэлчих бол, хүмүүст адлагдах болов уу гэдэг ч юм уу болзошгүй эрсдлээс айгаагүй юу?</h3><p> Анх би 2014 онд ЛГБТ Төвд сайн дурын ажил хийх гэж ирж байхдаа чадахаараа л туслахыг хичээдэг байлаа. Тэр үед тус төвд бүтэн цагаар ажиллаж байсан үндсэн ажилтнуудыг хараад “Хүүе ээ, ямар гоё юм бэ? Эд нар шиг ийм лаг, хүний эрхийн хамгаалагч болох юм сан” гэж мөрөөдөж байсан. Тэрнээс хойш ЛГБТ Төвд сайн дурын ажил хийж байгаад 2020 оны хоёрдугаар сараас эхлэн Эрх зүйн хөтөлбөрийн менежерээр ажиллах болсон. Айх үе байдаг л даа. Гэхдээ одоо яах вэ дээ, би дуртай зүйлээ хийж байна. </p>
<p><img class="uk-width-1-1 lightbox" alt="" src="https://unread.today/files/48/20e4378019f59e13092d16e82eb46af6.jpg"></p><h3 class="text-uppercase text-blue text-bold">Нийгмийн хандлага хэр өөрчлөгдөж байна гэж дүгнэдэг вэ? </h3><p>Би сайн дурын ажилтан байхдаа жил бүрийн Тэгш эрх, бахархлын өдрүүдийн хүрээнд зохиогддог “Тэгш эрхийн төлөө алхалт”-ын үеэр гэрэл зураг авдаг байсан юм. Хамгийн анхны алхалтад ердөө 14 хүн оролцсон санагдана. Тэрнээс хойш гэрэл зураг дараад явж байхад гэр бүл, байгууллага, найз нөхдөөрөө ирж биднийг дэмжиж буйгаа илэрхийлэн тус алхалтад маань нэмэгдэх олон хүмүүсийг хараад биднийг дэмждэг, зөв ойлголттой хүмүүс ихсэж байгааг мэдэрч байсан л даа. Одоо ч гэсэн Ковидын үеэр онлайнаар зохиогдож байгаа Тэгш эрх, бахархлын өдрүүдийн талаарх сэтгэгдлээс дэмжигчид хэр олон байгааг харж болно. Гэхдээ ерөнхийлөөд үзвэл англи хэлтэй, хотын төвд амьдардаг, сошиал медиа орох боломжтой хүмүүс л харьцангуй эерэг зөв мэдээлэлтэй байдаг тал бий. Иймд олон нийтийн хандлага бүхэлдээ өөрчлөгдөөд байна гэж дүгнэх нь өрөөсгөл юм болов уу. Яагаад гэхээр орон нутаг, алслагдмал дүүрэг, хотын захаар амьдарч буй ухаалаг утас, интернэт ашиглах боломжгүй тэр бүлэг маань буруу ташаа мэдээлэл ихтэй байна шүү дээ. Тэгэхээр бид хүний эрхийг хамгаалахын төлөө маш их зүйлийг хийлээ ч нэмж хийх зүйлс цаана нь асар их л байгаа. Бидний ажилтай холбоотой сөрөг сэтгэгдлүүд зөндөө ирдэг ч гэсэн эерэг ойлголт, зөв мэдээлэлтэй хүмүүс бас ихсэж байгаад баярладаг даа.</p>
<h3 class="text-uppercase text-blue text-bold">ЛГБТИК+ залуучуудыг дэмжихтэй холбоотой таны хийсэн хамгийн сэтгэл хөдөлгөм өөрчлөлт юу байсан бэ? Ирээдүйд ямар өөрчлөлтүүд харахыг хүсэж байна вэ?</h3><p>Манайх эерэг өөрчлөлт авч ирэхийг зорьж ажилладаг хамт олон. ЛГБТ Төвийн хувьд эрх зүй, эрүүл мэнд, залуучуудын гэсэн үндсэн гурван хөтөлбөртэй. Би эрх зүйн хөтөлбөрийг хариуцан ажилладаг. Харин эрүүл мэндийн хөтөлбөрийн хувьд энэ жил ЛБГТИК+ олон нийтийн сэтгэцийн эрүүл мэндийн чиглэлээр үйл ажиллагаагаа явуулж байна. Залуучуудад хүний эрхийн талаарх зөв мэдлэг ойлголтыг түгээх, залуу манлайллын хөтөлбөр болон эрх зүйн хөтөч хөтөлбөрийг зарлах гэх зэрэг нь Залуучуудын хөтөлбөрт хамаарна. <br> <br>Би тус төвд сайн дурын ажилтан болсноосоо хойш Тэгш эрх, бахархлын өдрүүдийн хүрээнд зохиогддог “Цэнхэр тэнгэрийн цаана” кино наадмыг гардан зохион байгуулж ирсэн. Наадам маань ес дэх жилдээ зохион байгуулагдаж байгаа ч кино уралдаан нь гурав дахь жилдээ зарлагдаад явж байна. Эхний жилдээ бид дөрвөн бүтээл хүлээж авсан бол хоёр дахь жилдээ 27 бүтээл хүлээн авсан. Манай кино уралдаан залуу уран бүтээлчдийг дэмжих, Монголдоо ЛГБТИК+ кино контентийн сан бүрдүүлэх, ЛГБТИК+ олон нийтийн талаар зөв зүйтэй мэдээллийг урлагаар дамжуулан хүргэх зорилготой. Ирээдүйд хүний эрхийн мэдрэмжтэй, хүний эрхийг ойлгодог хүмүүс илүү олон болоосой гэж хүсдэг. Жишээ нь, ЛГБТИК+ хүүхэд гэр бүлдээ өөрийгөө илэрхийллээ гэхэд айх айдасгүй байгаасай л гэж хүсдэг дээ.</p>
<p><img class="uk-width-1-1 lightbox" alt="" src="https://unread.today/files/48/68e5846fc204f0454225c9b8ea5bc595.jpg"></p><h3 class="text-uppercase text-blue text-bold">Манай улсын хувьд ЛГБТИК+ хүмүүст чиглэсэн ямар хууль, дүрэм журмыг баримталж байна вэ? Дагаж мөрдөгдөж байгаа эсэх нь сонин байна?</h3><p>Энэ жилийн Тэгш эрх, бахархлын өдрүүдийн хүрээнд бид автобусны зогсоол болон автобусан дээр Монгол Улсад мөрдөгдөж байгаа хуулийн заалтыг байршуулсан. Тэгэнгүүт хүмүүс “Бид нар та нарыг ялгаварлан гадуурхдаггүй ээ, ер нь та нарт ялгаварлан гадуурхалт байхгүй шүү дээ, чимээгүй байгаач ээ” гэдэг ч юм уу сэтгэгдэл хэлж байсан, ер нь ч ингэж хэлдэг. Харин тэд чимээгүй бай гэснээрээ биднийг ялгаварлан гадуурхаад байгаа гэдгээ ойлгохгүй байх шиг. <br> <br>Манай улсын хувьд 2017 оны <a href="https://legalinfo.mn/mn/detail/11634" target="_blank">Эрүүгийн хуулийн шинэчилсэн найруулгын арван дөрөвдүгээр бүлгийн нэгдүгээр зүйл</a> буюу Ялгаварлан гадуурхах гэх хэсэгт бэлгийн болон хүйсийн чиг баримжаа илэрхийллээр ялгаварлан гадуурхаж, эрх чөлөөг нь хязгаарласан тохиолдолд эрүүгийн гэмт хэрэгт тооцно хэмээн заасан байдаг. Уг нь хуулиндаа цөөнхийнхөө эрхийг хамгаалчихсан орон боловч уг хуулийн хэрэгжилт маш явцуу байгаа. Энэ хууль хэрэгжиж эхлэхтэй холбогдуулан 2017 онд ЛГБТ Төв 100 цагдаад зориулан “Yзэн ядалтаас үүдэлтэй гэмт хэргийг таних, хянан шалгах” чиглэлээр сургалт зохион байгуулсан. Мөн өнгөрсөн наймдугаар сард Улсын прокурорын ерөнхий газартай хамтран 60 прокурорт “Yзэн ядалтаас үүдэлтэй гэмт хэргийг таних, хянан шалгах, шийдвэрлэх нь” сэдвээр сургалт зохион байгуулсан. Нэмээд энэ сард 30 прокурорыг оролцуулан ийм сургалт зохиохоор төлөвлөж байна. Үр дүнд нь хууль, эрх зүйн хүрээнд эерэг өөрчлөлтүүд гарна гэдэгт итгэж байгаа. Нөгөөтээгүүр нийгэм талаасаа олон нийт, иргэд эерэг, зөв, хүний эрхийн мэдрэмжтэй, үндэслэлтэй мэдээлэлтэй байгаасай гэж хүсэх юм.</p>
<h3 class="text-uppercase text-blue text-bold">Бодлого боловсруулагчдын хувьд ЛГБТ залуучууд болон тэдний гэр бүлийг илүү сайн дэмжихийн тулд хуулиас гадна хийж болох эхний алхмууд нь юу байж болох вэ?</h3><p>Юун түрүүнд тэд өөрсдөө шинжлэх ухааны үндэслэлтэй зөв мэдлэгтэй байх нь чухал. Сошиал хуудсаараа хүний эрхийн мэдрэмжтэй, тэгш хүртээмжтэй нийгмийг дэмждэг гэдгээ илэрхийлдэг байх нь хамгийн чухал гэж боддог. Жишээ авахад, Тэгш эрх, бахархлын өдрүүдийн хүрээнд ЛБГТИК+ иргэдийнхээ эрхийг ханган хамгаалахын төлөө ажилладаг гэдгээ илэрхийлэх ч юм уу, ямар нэг байдлаар өөрийн байр сууриа эергээр илэрхийлдэг байвал зүгээр.</p>
<p><img class="uk-width-1-1 lightbox" alt="" src="https://unread.today/files/48/a80904ca6f7337013305dce7835c05ac.jpg"></p><h3 class="text-uppercase text-blue text-bold">Хөгжиж буй бусад орнуудтай харьцуулахад Монгол дахь ЛГБТ хүмүүсийн байдлыг та хэрхэн тодорхойлох вэ?</h3><p>Монгол Улс НҮБ-ын гишүүн орныхоо хувьд хүний эрхийн гэрээдийн хороодод нэгдэж орсон байдаг. Хүний эрхийн тогтмол түгээмэл хэлэлцүүлэг гэж болдог. Энэ хүрээнд бусад НҮБ-ын гишүүн орнуудаас Монгол улс хүний эрхийг сайжруулах чиглэлээр зөвлөмж аваад, түүнийгээ хэрэгжүүлэх амлалт өгдөг гэсэн үг. Тухайлбал 2021 онд Монгол улс ЛГБТИК+ иргэдийнхээ эрхийг ханган хамгаалах чиглэлээр үүрэг, 12 зөвлөмжийг хүлээн авсан байдаг. <br> <br>Бүс нутгийн хувьд авч үзэх юм бол манай улс хуулийн хүрээнд буюу цаасан дээр ЛГБТИК+ иргэдийн эрхийг хамгаалж байгаа. Энэ үзүүлэлтээр бүс нутагтаа дээгүүр эрэмбэлэгдэнэ. Харин хуулийн хэрэгжилтийн хувьд хангалтгүй байгаа нь илэрхий байна.</p>
<p><img class="uk-width-1-1 lightbox" alt="" src="https://unread.today/files/48/d15658a11668d36bd2996a1af82ea6fb.jpg"></p><h3 class="text-uppercase text-blue text-bold">Байгууллагууд энэ талаарх ойлголтыг сайжруулж, ялгаварлан гадуурхалтыг бууруулахын төлөө авч хэрэгжүүлж болох ямар стратегиуд байдаг вэ?</h3><p>Аль ч байгууллагад хүний нөөц тун чухал. Тэгэхээр ялгаварлан гадуурхалтын эсрэг дотоод бодлого журамтай байх нь зөв. Энэ журамдаа цөөнхийн эрхийг хамгаалдаг, ялгаварлан гадуурхахгүй гэдгийг тусгаж, ЛГБТИК+ ажилтнуудаа хамгаалаад өгчихвөл илүү хүний эрхийн мэдрэмжтэй алхам болно гэсэн үг. Үүнээс гадна Тэгш эрх, бахархлын өдрүүдийн хүрээнд байгууллагууд бидэнтэй нэгдэж буйгаа илэрхийлэн өөрсдийн логог солонгоруулах эсвэл пост оруулан хүний эрхийн мэдрэмжтэй, тэгш эрхийг дэмждэг байгууллага гэдгээ илэрхийлж болно. Мөн энэ ташрамд хэлэхэд, ЛГБТ Төв “Ялгаатай байдлын сургалт” өгдөг. Энэ сургалтын хүрээнд бэлгийн чиг баримжаа болон хүйсийн баримжаа, түүний ялгаа, өөрчлөгдөж болох эсэх талаар шинжлэх ухааны баримт нотолгоотойгоор ярьдаг. Тус сургалтанд байгууллагынхаа ажилчдыг хамруулбал байгууллага доторх ялгаварлан гадуурхалт буурах үр дүнтэй.</p>
<h3 class="text-uppercase text-blue text-bold">Хүйсийн болон бэлгийн чиг баримжаа гэдэг байгалиас өгөгддөг зүйл шүү дээ. Гэхдээ түүнийгээ хүлээн зөвшөөрөхөд хугацаа шаардагддаг. Тэгэхээр ер нь өөрийгөө бусдад буюу гэр бүл ойр дотнын хүмүүстээ илэрхийлж нээхэд тохиромжтой үе гэж байх уу? </h3><p>Тийм. Таны хэлсэнчлэн хүйсийн болон бэлгийн чиг баримжаа өөрчлөгддөггүй. ЛГБТИК+ хүний хувьд өөрөө өөрийгөө хүлээн зөвшөөрөхөд тун хэцүү. Яагаад гэвэл хүн зөвхөн эсрэг хүйсийн хүнээ л сонирхож болно гэдэг мэдээлэл нийгэмд дэндүү түгээмэл. Жишээ нь би анх эмэгтэй хүнд татагддаг гэдгээ ойлгохгүй, түүнийгээ хүлээн зөвшөөрөх гэж удаан хугацааг өнгөрөөсөн. Надад хангалттай мэдээлэл байгаагүй болохоор тэр. Ер нь ЛГБТИК+ хүмүүсийн хувьд өөрөө өөрийгөө хүлээн зөвшөөрөх явц маш удаан, төвөгтэй байх нь олонтой. ЛГБТИК+ хүмүүст гэр бүл ойр дотнын хүмүүстээ эсвэл нийгэмд өөрийгөө илэрхийлэх хэрэгцээ бий. Гэхдээ энэ нь бид заавал өөрийнхөө бэлгийн чиг баримжаа болон хүйсийн баримжааг хэн нэгэнд хэлэх ёстой, үүрэгтэй гэсэн үг биш. Тухайн хүн өөрөө сэтгэл санаа болон санхүүгийн хувьд бэлэн, ямар нэг эрсдэлгүй гэж үзсэн үедээ өөрийн хүслээр л хэн нэгэнд өөрийгөө илэрхийлэх нь чухал.</p>
          </div>

Бид энэ удаагийн зочноороо ЛГБТИК+ олон нийтийн эрхийг ханган хамгаалах, нийгэмд буй буруу ойлголтыг засан, зөв мэдлэг мэдээллийг түгээх зорилготой ЛГБТ Төвийн Эрх зүйн хөтөлбөрийн менежер, хүний эрхийн активист, гэрэл зурагчин Гонто буюу Д.Эрдэнэбүрэнг урилаа.
Сайн уу, хоёулаа яриагаа Тэгш эрх, бахархлын өдрүүдийн талаар эхлэх үү? Үйл ажиллагаагаа яагаад ийн нэрлэх болов?
Сайн байна уу? ЛГБТ Төв маань бэлгийн болон хүйсийн цөөнхийн эрхийг ханган хамгаалах, нийгэмд зөв зүйтэй ойлголтыг түгээх зорилгоор Тэгш эрх, бахархлын өдрүүдийг ес дэх жилдээ зохион байгуулж байна. Хүмүүс яагаад бахархлын өдөр юм бэ гэж зөндөө асуудаг л даа. Олон улсад ч гэсэн энэ чиглэлийн хүний эрхийн хөдөлгөөнүүд өрнөдөг. Тэрхүү хөдөлгөөнөө улс орон бүр янз бүрийн байдлаар нэрлэдэг. Дийлэнхдээ “pride” гэж нэрлэдэг нь монгол хэлэнд “бахархал” гэж бууж байгаа юм. Гэхдээ энэ дээр бахархал гээд хэлчихлээр хүмүүс “Яагаад та нар бахархаад байгаа юм бэ? Энэ чинь бахархах зүйл мөн юм уу?” гэж хэлэх нь бий. Жишээ нь би л гэхэд өөрөө бэлгийн цөөнхөд хамаардаг хүн. Монголын ялгаварлан гадуурхалттай, миний эрхийг бүрэн хамгаалдаггүй нийгэмд өөрийнхөөрөө нээлттэй амьдраад, тэмцээд явж байгаагаараа би өөрөөрөө бахархдаг. Түүхээс харвал ЛГБТИК+ хүмүүс ялгаварлан гадуурхалтад маш ихээр өртсөн. Үүний адилаар хүний эрхийн ололт амжилт ч зөндөө байгаа. Жишээ нь, 1990 онд Дэлхийн Эрүүл Мэндийн Байгууллагаас ижил хүйсийн бэлгийн чиг баримжааг сэтгэцийн өвчин биш гэдгийг хүлээн зөвшөөрч өвчний ангиллаас албан ёсоор хассан. Энэ мэтчилэн бүх ололт амжилтаараа бахархаж байгаа гэж ойлгож болно.

Хүний эрхийн активист гэж яг ямар шалгуурыг давсан хүнийг хэлдэг юм бэ?
Хуулийн шалгалт гэдэг шиг ямар нэгэн бат нот, тодорхой шалгуур байхгүй гэж боддог. Миний хувьд хүний эрхийн активист гэдэг нь заавал бүтэн цагаар хүний эрхийн байгууллагад ажилладаг хүнийг хэлэхгүй. Сайн дурын ажил хийдэг хүмүүс эсвэл нийгэмд эерэг өөрчлөлт оруулахын төлөө ямар нэгэн үйлдэл хийж байгаа хүнийг л хэлээд байгаа юм болов уу гэж ойлгодог.

Та яагаад хүний эрхийн хамгаалагч болохыг сонгосон бэ? Хүмүүс юу гээд хэлчих бол, хүмүүст адлагдах болов уу гэдэг ч юм уу болзошгүй эрсдлээс айгаагүй юу?
Анх би 2014 онд ЛГБТ Төвд сайн дурын ажил хийх гэж ирж байхдаа чадахаараа л туслахыг хичээдэг байлаа. Тэр үед тус төвд бүтэн цагаар ажиллаж байсан үндсэн ажилтнуудыг хараад “Хүүе ээ, ямар гоё юм бэ? Эд нар шиг ийм лаг, хүний эрхийн хамгаалагч болох юм сан” гэж мөрөөдөж байсан. Тэрнээс хойш ЛГБТ Төвд сайн дурын ажил хийж байгаад 2020 оны хоёрдугаар сараас эхлэн Эрх зүйн хөтөлбөрийн менежерээр ажиллах болсон. Айх үе байдаг л даа. Гэхдээ одоо яах вэ дээ, би дуртай зүйлээ хийж байна.

Нийгмийн хандлага хэр өөрчлөгдөж байна гэж дүгнэдэг вэ?
Би сайн дурын ажилтан байхдаа жил бүрийн Тэгш эрх, бахархлын өдрүүдийн хүрээнд зохиогддог “Тэгш эрхийн төлөө алхалт”-ын үеэр гэрэл зураг авдаг байсан юм. Хамгийн анхны алхалтад ердөө 14 хүн оролцсон санагдана. Тэрнээс хойш гэрэл зураг дараад явж байхад гэр бүл, байгууллага, найз нөхдөөрөө ирж биднийг дэмжиж буйгаа илэрхийлэн тус алхалтад маань нэмэгдэх олон хүмүүсийг хараад биднийг дэмждэг, зөв ойлголттой хүмүүс ихсэж байгааг мэдэрч байсан л даа. Одоо ч гэсэн Ковидын үеэр онлайнаар зохиогдож байгаа Тэгш эрх, бахархлын өдрүүдийн талаарх сэтгэгдлээс дэмжигчид хэр олон байгааг харж болно. Гэхдээ ерөнхийлөөд үзвэл англи хэлтэй, хотын төвд амьдардаг, сошиал медиа орох боломжтой хүмүүс л харьцангуй эерэг зөв мэдээлэлтэй байдаг тал бий. Иймд олон нийтийн хандлага бүхэлдээ өөрчлөгдөөд байна гэж дүгнэх нь өрөөсгөл юм болов уу. Яагаад гэхээр орон нутаг, алслагдмал дүүрэг, хотын захаар амьдарч буй ухаалаг утас, интернэт ашиглах боломжгүй тэр бүлэг маань буруу ташаа мэдээлэл ихтэй байна шүү дээ. Тэгэхээр бид хүний эрхийг хамгаалахын төлөө маш их зүйлийг хийлээ ч нэмж хийх зүйлс цаана нь асар их л байгаа. Бидний ажилтай холбоотой сөрөг сэтгэгдлүүд зөндөө ирдэг ч гэсэн эерэг ойлголт, зөв мэдээлэлтэй хүмүүс бас ихсэж байгаад баярладаг даа.

ЛГБТИК+ залуучуудыг дэмжихтэй холбоотой таны хийсэн хамгийн сэтгэл хөдөлгөм өөрчлөлт юу байсан бэ? Ирээдүйд ямар өөрчлөлтүүд харахыг хүсэж байна вэ?
Манайх эерэг өөрчлөлт авч ирэхийг зорьж ажилладаг хамт олон. ЛГБТ Төвийн хувьд эрх зүй, эрүүл мэнд, залуучуудын гэсэн үндсэн гурван хөтөлбөртэй. Би эрх зүйн хөтөлбөрийг хариуцан ажилладаг. Харин эрүүл мэндийн хөтөлбөрийн хувьд энэ жил ЛБГТИК+ олон нийтийн сэтгэцийн эрүүл мэндийн чиглэлээр үйл ажиллагаагаа явуулж байна. Залуучуудад хүний эрхийн талаарх зөв мэдлэг ойлголтыг түгээх, залуу манлайллын хөтөлбөр болон эрх зүйн хөтөч хөтөлбөрийг зарлах гэх зэрэг нь Залуучуудын хөтөлбөрт хамаарна.

Би тус төвд сайн дурын ажилтан болсноосоо хойш Тэгш эрх, бахархлын өдрүүдийн хүрээнд зохиогддог “Цэнхэр тэнгэрийн цаана” кино наадмыг гардан зохион байгуулж ирсэн. Наадам маань ес дэх жилдээ зохион байгуулагдаж байгаа ч кино уралдаан нь гурав дахь жилдээ зарлагдаад явж байна. Эхний жилдээ бид дөрвөн бүтээл хүлээж авсан бол хоёр дахь жилдээ 27 бүтээл хүлээн авсан. Манай кино уралдаан залуу уран бүтээлчдийг дэмжих, Монголдоо ЛГБТИК+ кино контентийн сан бүрдүүлэх, ЛГБТИК+ олон нийтийн талаар зөв зүйтэй мэдээллийг урлагаар дамжуулан хүргэх зорилготой. Ирээдүйд хүний эрхийн мэдрэмжтэй, хүний эрхийг ойлгодог хүмүүс илүү олон болоосой гэж хүсдэг. Жишээ нь, ЛГБТИК+ хүүхэд гэр бүлдээ өөрийгөө илэрхийллээ гэхэд айх айдасгүй байгаасай л гэж хүсдэг дээ.

Манай улсын хувьд ЛГБТИК+ хүмүүст чиглэсэн ямар хууль, дүрэм журмыг баримталж байна вэ? Дагаж мөрдөгдөж байгаа эсэх нь сонин байна?
Энэ жилийн Тэгш эрх, бахархлын өдрүүдийн хүрээнд бид автобусны зогсоол болон автобусан дээр Монгол Улсад мөрдөгдөж байгаа хуулийн заалтыг байршуулсан. Тэгэнгүүт хүмүүс “Бид нар та нарыг ялгаварлан гадуурхдаггүй ээ, ер нь та нарт ялгаварлан гадуурхалт байхгүй шүү дээ, чимээгүй байгаач ээ” гэдэг ч юм уу сэтгэгдэл хэлж байсан, ер нь ч ингэж хэлдэг. Харин тэд чимээгүй бай гэснээрээ биднийг ялгаварлан гадуурхаад байгаа гэдгээ ойлгохгүй байх шиг.

Манай улсын хувьд 2017 оны
Эрүүгийн хуулийн шинэчилсэн найруулгын арван дөрөвдүгээр бүлгийн нэгдүгээр зүйл
буюу Ялгаварлан гадуурхах гэх хэсэгт бэлгийн болон хүйсийн чиг баримжаа илэрхийллээр ялгаварлан гадуурхаж, эрх чөлөөг нь хязгаарласан тохиолдолд эрүүгийн гэмт хэрэгт тооцно хэмээн заасан байдаг. Уг нь хуулиндаа цөөнхийнхөө эрхийг хамгаалчихсан орон боловч уг хуулийн хэрэгжилт маш явцуу байгаа. Энэ хууль хэрэгжиж эхлэхтэй холбогдуулан 2017 онд ЛГБТ Төв 100 цагдаад зориулан “Yзэн ядалтаас үүдэлтэй гэмт хэргийг таних, хянан шалгах” чиглэлээр сургалт зохион байгуулсан. Мөн өнгөрсөн наймдугаар сард Улсын прокурорын ерөнхий газартай хамтран 60 прокурорт “Yзэн ядалтаас үүдэлтэй гэмт хэргийг таних, хянан шалгах, шийдвэрлэх нь” сэдвээр сургалт зохион байгуулсан. Нэмээд энэ сард 30 прокурорыг оролцуулан ийм сургалт зохиохоор төлөвлөж байна. Үр дүнд нь хууль, эрх зүйн хүрээнд эерэг өөрчлөлтүүд гарна гэдэгт итгэж байгаа. Нөгөөтээгүүр нийгэм талаасаа олон нийт, иргэд эерэг, зөв, хүний эрхийн мэдрэмжтэй, үндэслэлтэй мэдээлэлтэй байгаасай гэж хүсэх юм.

Бодлого боловсруулагчдын хувьд ЛГБТ залуучууд болон тэдний гэр бүлийг илүү сайн дэмжихийн тулд хуулиас гадна хийж болох эхний алхмууд нь юу байж болох вэ?
Юун түрүүнд тэд өөрсдөө шинжлэх ухааны үндэслэлтэй зөв мэдлэгтэй байх нь чухал. Сошиал хуудсаараа хүний эрхийн мэдрэмжтэй, тэгш хүртээмжтэй нийгмийг дэмждэг гэдгээ илэрхийлдэг байх нь хамгийн чухал гэж боддог. Жишээ авахад, Тэгш эрх, бахархлын өдрүүдийн хүрээнд ЛБГТИК+ иргэдийнхээ эрхийг ханган хамгаалахын төлөө ажилладаг гэдгээ илэрхийлэх ч юм уу, ямар нэг байдлаар өөрийн байр сууриа эергээр илэрхийлдэг байвал зүгээр.

Хөгжиж буй бусад орнуудтай харьцуулахад Монгол дахь ЛГБТ хүмүүсийн байдлыг та хэрхэн тодорхойлох вэ?
Монгол Улс НҮБ-ын гишүүн орныхоо хувьд хүний эрхийн гэрээдийн хороодод нэгдэж орсон байдаг. Хүний эрхийн тогтмол түгээмэл хэлэлцүүлэг гэж болдог. Энэ хүрээнд бусад НҮБ-ын гишүүн орнуудаас Монгол улс хүний эрхийг сайжруулах чиглэлээр зөвлөмж аваад, түүнийгээ хэрэгжүүлэх амлалт өгдөг гэсэн үг. Тухайлбал 2021 онд Монгол улс ЛГБТИК+ иргэдийнхээ эрхийг ханган хамгаалах чиглэлээр үүрэг, 12 зөвлөмжийг хүлээн авсан байдаг.

Бүс нутгийн хувьд авч үзэх юм бол манай улс хуулийн хүрээнд буюу цаасан дээр ЛГБТИК+ иргэдийн эрхийг хамгаалж байгаа. Энэ үзүүлэлтээр бүс нутагтаа дээгүүр эрэмбэлэгдэнэ. Харин хуулийн хэрэгжилтийн хувьд хангалтгүй байгаа нь илэрхий байна.

Байгууллагууд энэ талаарх ойлголтыг сайжруулж, ялгаварлан гадуурхалтыг бууруулахын төлөө авч хэрэгжүүлж болох ямар стратегиуд байдаг вэ?
Аль ч байгууллагад хүний нөөц тун чухал. Тэгэхээр ялгаварлан гадуурхалтын эсрэг дотоод бодлого журамтай байх нь зөв. Энэ журамдаа цөөнхийн эрхийг хамгаалдаг, ялгаварлан гадуурхахгүй гэдгийг тусгаж, ЛГБТИК+ ажилтнуудаа хамгаалаад өгчихвөл илүү хүний эрхийн мэдрэмжтэй алхам болно гэсэн үг. Үүнээс гадна Тэгш эрх, бахархлын өдрүүдийн хүрээнд байгууллагууд бидэнтэй нэгдэж буйгаа илэрхийлэн өөрсдийн логог солонгоруулах эсвэл пост оруулан хүний эрхийн мэдрэмжтэй, тэгш эрхийг дэмждэг байгууллага гэдгээ илэрхийлж болно. Мөн энэ ташрамд хэлэхэд, ЛГБТ Төв “Ялгаатай байдлын сургалт” өгдөг. Энэ сургалтын хүрээнд бэлгийн чиг баримжаа болон хүйсийн баримжаа, түүний ялгаа, өөрчлөгдөж болох эсэх талаар шинжлэх ухааны баримт нотолгоотойгоор ярьдаг. Тус сургалтанд байгууллагынхаа ажилчдыг хамруулбал байгууллага доторх ялгаварлан гадуурхалт буурах үр дүнтэй.

Хүйсийн болон бэлгийн чиг баримжаа гэдэг байгалиас өгөгддөг зүйл шүү дээ. Гэхдээ түүнийгээ хүлээн зөвшөөрөхөд хугацаа шаардагддаг. Тэгэхээр ер нь өөрийгөө бусдад буюу гэр бүл ойр дотнын хүмүүстээ илэрхийлж нээхэд тохиромжтой үе гэж байх уу?
Тийм. Таны хэлсэнчлэн хүйсийн болон бэлгийн чиг баримжаа өөрчлөгддөггүй. ЛГБТИК+ хүний хувьд өөрөө өөрийгөө хүлээн зөвшөөрөхөд тун хэцүү. Яагаад гэвэл хүн зөвхөн эсрэг хүйсийн хүнээ л сонирхож болно гэдэг мэдээлэл нийгэмд дэндүү түгээмэл. Жишээ нь би анх эмэгтэй хүнд татагддаг гэдгээ ойлгохгүй, түүнийгээ хүлээн зөвшөөрөх гэж удаан хугацааг өнгөрөөсөн. Надад хангалттай мэдээлэл байгаагүй болохоор тэр. Ер нь ЛГБТИК+ хүмүүсийн хувьд өөрөө өөрийгөө хүлээн зөвшөөрөх явц маш удаан, төвөгтэй байх нь олонтой. ЛГБТИК+ хүмүүст гэр бүл ойр дотнын хүмүүстээ эсвэл нийгэмд өөрийгөө илэрхийлэх хэрэгцээ бий. Гэхдээ энэ нь бид заавал өөрийнхөө бэлгийн чиг баримжаа болон хүйсийн баримжааг хэн нэгэнд хэлэх ёстой, үүрэгтэй гэсэн үг биш. Тухайн хүн өөрөө сэтгэл санаа болон санхүүгийн хувьд бэлэн, ямар нэг эрсдэлгүй гэж үзсэн үедээ өөрийн хүслээр л хэн нэгэнд өөрийгөө илэрхийлэх нь чухал.

Бид энэ удаагийн зочноороо ЛГБТИК+ олон нийтийн эрхийг ханган хамгаалах, нийгэмд буй буруу ойлголтыг засан, зөв мэдлэг мэдээллийг түгээх зорилготой ЛГБТ Төвийн Эрх зүйн хөтөлбөрийн менежер, хүний эрхийн активист, гэрэл зурагчин Гонто буюу Д.Эрдэнэбүрэнг урилаа.
### Сайн уу, хоёулаа яриагаа Тэгш эрх, бахархлын өдрүүдийн талаар эхлэх үү? Үйл ажиллагаагаа яагаад ийн нэрлэх болов?
Сайн байна уу? ЛГБТ Төв маань бэлгийн болон хүйсийн цөөнхийн эрхийг ханган хамгаалах, нийгэмд зөв зүйтэй ойлголтыг түгээх зорилгоор Тэгш эрх, бахархлын өдрүүдийг ес дэх жилдээ зохион байгуулж байна. Хүмүүс яагаад бахархлын өдөр юм бэ гэж зөндөө асуудаг л даа. Олон улсад ч гэсэн энэ чиглэлийн хүний эрхийн хөдөлгөөнүүд өрнөдөг. Тэрхүү хөдөлгөөнөө улс орон бүр янз бүрийн байдлаар нэрлэдэг. Дийлэнхдээ “pride” гэж нэрлэдэг нь монгол хэлэнд “бахархал” гэж бууж байгаа юм. Гэхдээ энэ дээр бахархал гээд хэлчихлээр хүмүүс “Яагаад та нар бахархаад байгаа юм бэ? Энэ чинь бахархах зүйл мөн юм уу?” гэж хэлэх нь бий. Жишээ нь би л гэхэд өөрөө бэлгийн цөөнхөд хамаардаг хүн. Монголын ялгаварлан гадуурхалттай, миний эрхийг бүрэн хамгаалдаггүй нийгэмд өөрийнхөөрөө нээлттэй амьдраад, тэмцээд явж байгаагаараа би өөрөөрөө бахархдаг. Түүхээс харвал ЛГБТИК+ хүмүүс ялгаварлан гадуурхалтад маш ихээр өртсөн. Үүний адилаар хүний эрхийн ололт амжилт ч зөндөө байгаа. Жишээ нь, 1990 онд Дэлхийн Эрүүл Мэндийн Байгууллагаас ижил хүйсийн бэлгийн чиг баримжааг сэтгэцийн өвчин биш гэдгийг хүлээн зөвшөөрч өвчний ангиллаас албан ёсоор хассан. Энэ мэтчилэн бүх ололт амжилтаараа бахархаж байгаа гэж ойлгож болно.
### Хүний эрхийн активист гэж яг ямар шалгуурыг давсан хүнийг хэлдэг юм бэ?
Хуулийн шалгалт гэдэг шиг ямар нэгэн бат нот, тодорхой шалгуур байхгүй гэж боддог. Миний хувьд хүний эрхийн активист гэдэг нь заавал бүтэн цагаар хүний эрхийн байгууллагад ажилладаг хүнийг хэлэхгүй. Сайн дурын ажил хийдэг хүмүүс эсвэл нийгэмд эерэг өөрчлөлт оруулахын төлөө ямар нэгэн үйлдэл хийж байгаа хүнийг л хэлээд байгаа юм болов уу гэж ойлгодог.
### Та яагаад хүний эрхийн хамгаалагч болохыг сонгосон бэ? Хүмүүс юу гээд хэлчих бол, хүмүүст адлагдах болов уу гэдэг ч юм уу болзошгүй эрсдлээс айгаагүй юу?
Анх би 2014 онд ЛГБТ Төвд сайн дурын ажил хийх гэж ирж байхдаа чадахаараа л туслахыг хичээдэг байлаа. Тэр үед тус төвд бүтэн цагаар ажиллаж байсан үндсэн ажилтнуудыг хараад “Хүүе ээ, ямар гоё юм бэ? Эд нар шиг ийм лаг, хүний эрхийн хамгаалагч болох юм сан” гэж мөрөөдөж байсан. Тэрнээс хойш ЛГБТ Төвд сайн дурын ажил хийж байгаад 2020 оны хоёрдугаар сараас эхлэн Эрх зүйн хөтөлбөрийн менежерээр ажиллах болсон. Айх үе байдаг л даа. Гэхдээ одоо яах вэ дээ, би дуртай зүйлээ хийж байна.
### Нийгмийн хандлага хэр өөрчлөгдөж байна гэж дүгнэдэг вэ?
Би сайн дурын ажилтан байхдаа жил бүрийн Тэгш эрх, бахархлын өдрүүдийн хүрээнд зохиогддог “Тэгш эрхийн төлөө алхалт”-ын үеэр гэрэл зураг авдаг байсан юм. Хамгийн анхны алхалтад ердөө 14 хүн оролцсон санагдана. Тэрнээс хойш гэрэл зураг дараад явж байхад гэр бүл, байгууллага, найз нөхдөөрөө ирж биднийг дэмжиж буйгаа илэрхийлэн тус алхалтад маань нэмэгдэх олон хүмүүсийг хараад биднийг дэмждэг, зөв ойлголттой хүмүүс ихсэж байгааг мэдэрч байсан л даа. Одоо ч гэсэн Ковидын үеэр онлайнаар зохиогдож байгаа Тэгш эрх, бахархлын өдрүүдийн талаарх сэтгэгдлээс дэмжигчид хэр олон байгааг харж болно. Гэхдээ ерөнхийлөөд үзвэл англи хэлтэй, хотын төвд амьдардаг, сошиал медиа орох боломжтой хүмүүс л харьцангуй эерэг зөв мэдээлэлтэй байдаг тал бий. Иймд олон нийтийн хандлага бүхэлдээ өөрчлөгдөөд байна гэж дүгнэх нь өрөөсгөл юм болов уу. Яагаад гэхээр орон нутаг, алслагдмал дүүрэг, хотын захаар амьдарч буй ухаалаг утас, интернэт ашиглах боломжгүй тэр бүлэг маань буруу ташаа мэдээлэл ихтэй байна шүү дээ. Тэгэхээр бид хүний эрхийг хамгаалахын төлөө маш их зүйлийг хийлээ ч нэмж хийх зүйлс цаана нь асар их л байгаа. Бидний ажилтай холбоотой сөрөг сэтгэгдлүүд зөндөө ирдэг ч гэсэн эерэг ойлголт, зөв мэдээлэлтэй хүмүүс бас ихсэж байгаад баярладаг даа.
### ЛГБТИК+ залуучуудыг дэмжихтэй холбоотой таны хийсэн хамгийн сэтгэл хөдөлгөм өөрчлөлт юу байсан бэ? Ирээдүйд ямар өөрчлөлтүүд харахыг хүсэж байна вэ?
Манайх эерэг өөрчлөлт авч ирэхийг зорьж ажилладаг хамт олон. ЛГБТ Төвийн хувьд эрх зүй, эрүүл мэнд, залуучуудын гэсэн үндсэн гурван хөтөлбөртэй. Би эрх зүйн хөтөлбөрийг хариуцан ажилладаг. Харин эрүүл мэндийн хөтөлбөрийн хувьд энэ жил ЛБГТИК+ олон нийтийн сэтгэцийн эрүүл мэндийн чиглэлээр үйл ажиллагаагаа явуулж байна. Залуучуудад хүний эрхийн талаарх зөв мэдлэг ойлголтыг түгээх, залуу манлайллын хөтөлбөр болон эрх зүйн хөтөч хөтөлбөрийг зарлах гэх зэрэг нь Залуучуудын хөтөлбөрт хамаарна.
Би тус төвд сайн дурын ажилтан болсноосоо хойш Тэгш эрх, бахархлын өдрүүдийн хүрээнд зохиогддог “Цэнхэр тэнгэрийн цаана” кино наадмыг гардан зохион байгуулж ирсэн. Наадам маань ес дэх жилдээ зохион байгуулагдаж байгаа ч кино уралдаан нь гурав дахь жилдээ зарлагдаад явж байна. Эхний жилдээ бид дөрвөн бүтээл хүлээж авсан бол хоёр дахь жилдээ 27 бүтээл хүлээн авсан. Манай кино уралдаан залуу уран бүтээлчдийг дэмжих, Монголдоо ЛГБТИК+ кино контентийн сан бүрдүүлэх, ЛГБТИК+ олон нийтийн талаар зөв зүйтэй мэдээллийг урлагаар дамжуулан хүргэх зорилготой. Ирээдүйд хүний эрхийн мэдрэмжтэй, хүний эрхийг ойлгодог хүмүүс илүү олон болоосой гэж хүсдэг. Жишээ нь, ЛГБТИК+ хүүхэд гэр бүлдээ өөрийгөө илэрхийллээ гэхэд айх айдасгүй байгаасай л гэж хүсдэг дээ.
### Манай улсын хувьд ЛГБТИК+ хүмүүст чиглэсэн ямар хууль, дүрэм журмыг баримталж байна вэ? Дагаж мөрдөгдөж байгаа эсэх нь сонин байна?
Энэ жилийн Тэгш эрх, бахархлын өдрүүдийн хүрээнд бид автобусны зогсоол болон автобусан дээр Монгол Улсад мөрдөгдөж байгаа хуулийн заалтыг байршуулсан. Тэгэнгүүт хүмүүс “Бид нар та нарыг ялгаварлан гадуурхдаггүй ээ, ер нь та нарт ялгаварлан гадуурхалт байхгүй шүү дээ, чимээгүй байгаач ээ” гэдэг ч юм уу сэтгэгдэл хэлж байсан, ер нь ч ингэж хэлдэг. Харин тэд чимээгүй бай гэснээрээ биднийг ялгаварлан гадуурхаад байгаа гэдгээ ойлгохгүй байх шиг.
Манай улсын хувьд 2017 оны Эрүүгийн хуулийн шинэчилсэн найруулгын арван дөрөвдүгээр бүлгийн нэгдүгээр зүйл буюу Ялгаварлан гадуурхах гэх хэсэгт бэлгийн болон хүйсийн чиг баримжаа илэрхийллээр ялгаварлан гадуурхаж, эрх чөлөөг нь хязгаарласан тохиолдолд эрүүгийн гэмт хэрэгт тооцно хэмээн заасан байдаг. Уг нь хуулиндаа цөөнхийнхөө эрхийг хамгаалчихсан орон боловч уг хуулийн хэрэгжилт маш явцуу байгаа. Энэ хууль хэрэгжиж эхлэхтэй холбогдуулан 2017 онд ЛГБТ Төв 100 цагдаад зориулан “Yзэн ядалтаас үүдэлтэй гэмт хэргийг таних, хянан шалгах” чиглэлээр сургалт зохион байгуулсан. Мөн өнгөрсөн наймдугаар сард Улсын прокурорын ерөнхий газартай хамтран 60 прокурорт “Yзэн ядалтаас үүдэлтэй гэмт хэргийг таних, хянан шалгах, шийдвэрлэх нь” сэдвээр сургалт зохион байгуулсан. Нэмээд энэ сард 30 прокурорыг оролцуулан ийм сургалт зохиохоор төлөвлөж байна. Үр дүнд нь хууль, эрх зүйн хүрээнд эерэг өөрчлөлтүүд гарна гэдэгт итгэж байгаа. Нөгөөтээгүүр нийгэм талаасаа олон нийт, иргэд эерэг, зөв, хүний эрхийн мэдрэмжтэй, үндэслэлтэй мэдээлэлтэй байгаасай гэж хүсэх юм.
### Бодлого боловсруулагчдын хувьд ЛГБТ залуучууд болон тэдний гэр бүлийг илүү сайн дэмжихийн тулд хуулиас гадна хийж болох эхний алхмууд нь юу байж болох вэ?
Юун түрүүнд тэд өөрсдөө шинжлэх ухааны үндэслэлтэй зөв мэдлэгтэй байх нь чухал. Сошиал хуудсаараа хүний эрхийн мэдрэмжтэй, тэгш хүртээмжтэй нийгмийг дэмждэг гэдгээ илэрхийлдэг байх нь хамгийн чухал гэж боддог. Жишээ авахад, Тэгш эрх, бахархлын өдрүүдийн хүрээнд ЛБГТИК+ иргэдийнхээ эрхийг ханган хамгаалахын төлөө ажилладаг гэдгээ илэрхийлэх ч юм уу, ямар нэг байдлаар өөрийн байр сууриа эергээр илэрхийлдэг байвал зүгээр.
### Хөгжиж буй бусад орнуудтай харьцуулахад Монгол дахь ЛГБТ хүмүүсийн байдлыг та хэрхэн тодорхойлох вэ?
Монгол Улс НҮБ-ын гишүүн орныхоо хувьд хүний эрхийн гэрээдийн хороодод нэгдэж орсон байдаг. Хүний эрхийн тогтмол түгээмэл хэлэлцүүлэг гэж болдог. Энэ хүрээнд бусад НҮБ-ын гишүүн орнуудаас Монгол улс хүний эрхийг сайжруулах чиглэлээр зөвлөмж аваад, түүнийгээ хэрэгжүүлэх амлалт өгдөг гэсэн үг. Тухайлбал 2021 онд Монгол улс ЛГБТИК+ иргэдийнхээ эрхийг ханган хамгаалах чиглэлээр үүрэг, 12 зөвлөмжийг хүлээн авсан байдаг.
Бүс нутгийн хувьд авч үзэх юм бол манай улс хуулийн хүрээнд буюу цаасан дээр ЛГБТИК+ иргэдийн эрхийг хамгаалж байгаа. Энэ үзүүлэлтээр бүс нутагтаа дээгүүр эрэмбэлэгдэнэ. Харин хуулийн хэрэгжилтийн хувьд хангалтгүй байгаа нь илэрхий байна.
### Байгууллагууд энэ талаарх ойлголтыг сайжруулж, ялгаварлан гадуурхалтыг бууруулахын төлөө авч хэрэгжүүлж болох ямар стратегиуд байдаг вэ?
Аль ч байгууллагад хүний нөөц тун чухал. Тэгэхээр ялгаварлан гадуурхалтын эсрэг дотоод бодлого журамтай байх нь зөв. Энэ журамдаа цөөнхийн эрхийг хамгаалдаг, ялгаварлан гадуурхахгүй гэдгийг тусгаж, ЛГБТИК+ ажилтнуудаа хамгаалаад өгчихвөл илүү хүний эрхийн мэдрэмжтэй алхам болно гэсэн үг. Үүнээс гадна Тэгш эрх, бахархлын өдрүүдийн хүрээнд байгууллагууд бидэнтэй нэгдэж буйгаа илэрхийлэн өөрсдийн логог солонгоруулах эсвэл пост оруулан хүний эрхийн мэдрэмжтэй, тэгш эрхийг дэмждэг байгууллага гэдгээ илэрхийлж болно. Мөн энэ ташрамд хэлэхэд, ЛГБТ Төв “Ялгаатай байдлын сургалт” өгдөг. Энэ сургалтын хүрээнд бэлгийн чиг баримжаа болон хүйсийн баримжаа, түүний ялгаа, өөрчлөгдөж болох эсэх талаар шинжлэх ухааны баримт нотолгоотойгоор ярьдаг. Тус сургалтанд байгууллагынхаа ажилчдыг хамруулбал байгууллага доторх ялгаварлан гадуурхалт буурах үр дүнтэй.
### Хүйсийн болон бэлгийн чиг баримжаа гэдэг байгалиас өгөгддөг зүйл шүү дээ. Гэхдээ түүнийгээ хүлээн зөвшөөрөхөд хугацаа шаардагддаг. Тэгэхээр ер нь өөрийгөө бусдад буюу гэр бүл ойр дотнын хүмүүстээ илэрхийлж нээхэд тохиромжтой үе гэж байх уу?
Тийм. Таны хэлсэнчлэн хүйсийн болон бэлгийн чиг баримжаа өөрчлөгддөггүй. ЛГБТИК+ хүний хувьд өөрөө өөрийгөө хүлээн зөвшөөрөхөд тун хэцүү. Яагаад гэвэл хүн зөвхөн эсрэг хүйсийн хүнээ л сонирхож болно гэдэг мэдээлэл нийгэмд дэндүү түгээмэл. Жишээ нь би анх эмэгтэй хүнд татагддаг гэдгээ ойлгохгүй, түүнийгээ хүлээн зөвшөөрөх гэж удаан хугацааг өнгөрөөсөн. Надад хангалттай мэдээлэл байгаагүй болохоор тэр. Ер нь ЛГБТИК+ хүмүүсийн хувьд өөрөө өөрийгөө хүлээн зөвшөөрөх явц маш удаан, төвөгтэй байх нь олонтой. ЛГБТИК+ хүмүүст гэр бүл ойр дотнын хүмүүстээ эсвэл нийгэмд өөрийгөө илэрхийлэх хэрэгцээ бий. Гэхдээ энэ нь бид заавал өөрийнхөө бэлгийн чиг баримжаа болон хүйсийн баримжааг хэн нэгэнд хэлэх ёстой, үүрэгтэй гэсэн үг биш. Тухайн хүн өөрөө сэтгэл санаа болон санхүүгийн хувьд бэлэн, ямар нэг эрсдэлгүй гэж үзсэн үедээ өөрийн хүслээр л хэн нэгэнд өөрийгөө илэрхийлэх нь чухал.