Усны талаарх мэдээллийн аялалд гарах нь 
<div class="article-body">
          <h2>Дэлхийн бүх усыг 100 литр хэмээн үзвэл бид ердөө жижиг халбага усыг л ашигладаг гээд төсөөлөөд үз дээ? Эрдэмтэд дэлхий дээрх усны нөөцийг 1.5 сая шоо км хэмээн тооцоолсон ч хүн төрөлхтөн ундны усанд ашиглах боломжтой нь ийм өчүүхэн ажээ. Ус бол хүн төрөлхтний өнөөгийн амьдралын зайлшгүй хэрэгцээ, ирээдүйн үнэт баялаг учраас бидний хувьд хамгийн түрүүнд судалж ойлгох ёстой онцгой сэдэв юм. Бид эргэн тойрноосоо устай холбоотой төрөл бүрийн мэдээллийг өдөр бүр хүлээж авдаг ч тэр болгон цэгцтэй, зөв мэдээлэл олж авч чадаж байгаа болов уу? Та "дэргэдэх эрдэнэ"-ийхээ тухай чухам хэр сайн мэдэх вэ? </h2><h3 class="text-uppercase text-blue text-bold">Усны тухай хүүрнэх нь </h3><p>Дэлхий гараг дээр хатуу, шингэн, хий төлөвт шилжиж, байнгын эргэлтэд байдаг цорын ганц бодис бол ус юм. Ус бол хүн төрөлхтний түүхэн дэх байгалийн хамгийн үнэт баялаг боловч хэзээ ч мөнгөн дүнгээр бодитоор үнэлэгдэж байгаагүй, хэн нэгэнд өмчлөгдөөгүй онцгой шинж чанартай "гайхал" аж. <br><br>Дэлхий дээр байгалийн баялаг бүр өөрийн гэсэн үнэ цэн, мөнгөөр үнэлэгдэх зах зээлтэй бол усны тухайд тийм биш. Хэрвээ усыг арилжиж болох бүтээгдэхүүн хэмээн үзвэл тэр нь хүний амьдралын анхдагч эх үүсвэрийг худалдаж буй хэрэг болох учраас түүхэнд усны үнэ цэнийг мөнгөөр үнэлсэн удаа үгүй. Харин бидний төлж буй усны төлбөр бол ердөө усыг гарган авч буй үйлчилгээний хөлс ба усны нөөц ашигласны төлбөр билээ. <br><br>Ийм өвөрмөц шинж чанартай ус нь улс орны эдийн засгийг хөгжүүлэх, нийгмийн баялгийг бий болгох, хүний эрүүл мэндийг сайжруулахад чухал нөлөө үзүүлдэг тул бид усны асуудлыг өөрийгөө сайн мэддэг шигээ мэдэрдэг, хайрладаг байх учиртай. Ус хэмээх энэ баялгийн үнэ цэн цаашид өсөх учраас бидний үр хойчид учрах эрсдэлийг арилгахын тулд үүнийг сайтар судалж ойлгох ёстой юм.<br><br>Мэддэг хэрнээ мэддэггүй “дэргэдэх эрдэнэ” тань газрын гүнээс таны гарт буюу хоолны ширээний өмнө ирэх хүртлээ ямар аялал хийдэг бол?<br></p>
<h3 class="text-uppercase text-blue text-bold">адал явдал хаанаас  эхэлдэг вэ?</h3><p>Дэлхий гарагийг сансраас харвал цэв цэнхэр, тунгалаг өнгөтэй харагдана. Нарны аймгийн гарагуудаас хамгийн их устай, далай, тэнгисийн гоо үзэсгэлэнгээрээ ялгарсан цэнхэр нүдэн гарагт маань ус хэмээх устөрөгчийн исэл хаа сайгүй. Улаан лоолийн 95, бактерийн 75, тэр бүү хэл хүний биеийн 65 хувийг хүртэл ус бүрдүүлдэг. Эрдэмтэд дэлхий дээрх усны нөөцийг<a href="https://www.internom.mn/%D0%BD%D0%BE%D0%BC/%D1%88%D0%B8%D0%BD%D0%B6%D0%BB%D1%8D%D1%85-%D1%83%D1%85%D0%B0%D0%B0%D0%BD%D1%8B-%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%87-%D1%82%D2%AF%D2%AF%D1%85-i-ii-%D1%88%D0%B8%D0%BD%D0%B6%D0%BB%D1%8D%D1%85-%D1%83%D1%85%D0%B0%D0%B0%D0%BD%D1%8B-%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%87-%D1%82%D2%AF%D2%AF%D1%85"> 1.5 сая шоо км</a> хэмээн тооцоолсон ч хүн төрөлхтөн ундны усандаа ашиглах боломжтой нь тун өчүүхэн юм. Дэлхийн бүх усыг 100 литр хэмээн үзвэл бид ердөө жижиг халбага усыг л ашиглаж байгаа гээд төсөөлөөд үз дээ.<br><br>Өнөөдөр Монголд орон сууцны иргэн өдөрт дунджаар 200 литр, гэр хороололд амьдрагсад 7 литр ус ашигладаг. Таны хөргөгчид байх нэг литр кетчупийг хийхийн тулд 530, хувцасны шүүгээнд байх нэг нийлэг цамцыг хийхэд 350 литр ус шаардлагатай. Харин Оюутолгойн уурхайд нэг тонн хүдэр боловсруулахад 400 литр ус ашигладаг. Энэ нь дэлхийн зэсийн үйлдвэрлэлд ашигладаг усны дундаж хэмжээнээс гурав дахин бага дүн гэвэл та итгэх үү? <br><br>Ийнхүү ахуйн, үйлдвэрлэлийн зориулалтаар ашиглах усны хэрэглээг хэмжин үзвэл Монгол Улс өдөрт<a href="http://www.mne.mn/wp-content/uploads/2019/08/Tuluv-Baidal-Tailan-2017-2018_2_compressed.pdf"> 1.5 сая шоо метр</a> ус ашиглаж байна. Тэрхүү усныхаа 80 гаруй хувийг газрын гүнээс авч, үлдсэнийг нь гадаргаас авдаг ч бид нийт ашиглаж болох усныхаа дөнгөж хоёрхон хувийг л хэрэглэдэг нь сонирхол татна. Дэлхийн түүхэнд шинжлэх ухаан, аж үйлдвэрийн хувьсгал эхлэхээс өмнө усны эрэлт хэрэгцээ хүний ахуйн хэрэглээнд төвлөрч байв. Харин дэлхийн хүн ам сүүлийн 500 жилийн дотор 14 дахин, бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэл 240 дахин нэмэгдсэнээр усны хэрэглээ тэр хэрээр огцом өсөөд байна. <br></p>
<p><img class="uk-width-1-1 lightbox" alt="" src="https://www.unread.today/files/53/fdafee215261a63b33938981f4d6dc7d.jpg"></p><h3 class="text-uppercase text-blue text-bold">усыг хэрэглэх нь, хайрлах нь </h3><p>Өнөөдөр Монгол Улсад нийт усны хэрэглээний тал хувийг газар тариалан, мал аж ахуйд хэрэглэдэг бол усан болон дулааны цахилгаан станц удаалж байна. Харин улс орны эдийн засгийг хөдөлгөгч гол хүч болсон уул уурхайн салбарт усны хэрэглээний 16.8 хувийг ашигладаг ажээ. Харин үлдсэн 12 хувийг<a href="http://www.mne.mn/wp-content/uploads/2019/08/Tuluv-Baidal-Tailan-2017-2018_2_compressed.pdf"> хүн амын ундны хэрэгцээнд</a> ашиглаж байна.<br><br>Өдгөө Монголд гэлтгүй дэлхийн нийт усны хэрэглээний <a href="https://www.2030wrg.org/wp-content/uploads/2019/04/WRG_ANNUAL-REPORT-WEB_FINAL.pdf">70 хувийг</a> хөдөө аж ахуйн салбарынхан хэрэглэдэг. Тиймээс хөдөө аж ахуйн салбарын усны бодлогод дэлхий дахин анхаарч, усны нөөцийг ариг гамтай ашиглах бодлого хэрэгжүүлэх нь чухалд тооцогдож байна. Одоогийн байдлаар, манай усны нийт хэрэглээний 50 гаруй хувь нь<a href="http://www.mne.mn/wp-content/uploads/2019/08/Tuluv-Baidal-Tailan-2017-2018_2_compressed.pdf"> хөдөө аж ахуйн салбарт</a> хамаарч буй ч уг салбарт ус ашигласны төлбөр хураамж төлөгддөггүй, дахин боловсруулалт хангалтгүй байгаа нь харамсалтай.<br><br>Манай улсын эдийн засгийг бүрдүүлдэг тэргүүлэх салбаруудаас усны менежментийг хамгийн сүүлийн үеийн технологи, шийдэлд тулгуурлан амжилттай хэрэгжүүлж буй жишээ уул уурхайн салбарт түлхүү харагдах болсон. НҮБ-ын Тогтвортой хөгжлийн зорилгын хүрээнд хүн амыг баталгаат ундны ус, ариун цэврийн байгууламжаар хангах зорилтыг биелүүлэхийн тулд уул уурхайн компаниуд усны нөөцийг хадгалах, үр ашигтай хэрэглээг дэмжих замаар усны сайн менежментийг хэрэгжүүлэхэд анхаарч буй юм. Энэ хүрээнд Монголын уул уурхайн салбарын тэргүүлэгч аж ахуйн нэгжүүд “<a href="https://commdev.org/pdf/publications/VCP_Mongolian_Jan_2016.pdf">Хариуцлагатай уул уурхайн сайн дурын кодекс</a>”-т нэгдэж, усыг үр ашигтай ашиглах, мониторинг шинжилгээг ил тод хийх, чанарыг хадгалахаар ажиллаж буй билээ.<br><br>Ус нь уурхайн бүхий л үйл ажиллагааны салшгүй хэсэг учраас усны менежментгүйгээр уурхай ажиллах боломжгүй юм. Тухайлбал, тоосжилт дарах, зүлэг, мод услах, тоног төхөөрөмжийн хөргөлт, угаалга цэвэрлэгээ, гал түймэр унтраах болон ашигт малтмалыг баяжуулах, боловсруулах технологид өргөнөөр ашиглаж байна. Өмнөговь аймгийн Цогтцэций сумын нутаг дахь Ухаа Худаг коксжих нүүрсний орд гэхэд ус хангамжийн ухаалаг системийг нэвтрүүлэн, хэрэглэсэн усныхаа 96 хувийг эргүүлэн ашигладаг аж. <br><br>Гэвч тухайн орон нутгийн иргэд энэ талаарх мэдээлэлгүй, зарим нь огт сонсож байгаагүйг<a href="https://www.commdev.org/pdf/publications/BOOKLET-FINAL-PRINTED-3.pdf"> ОУСК-аас хийсэн судалгааны үр дүнгээс</a> харж болно. Тухайлбал, 2013 онд говийн бүсэд амьдарч буй иргэдээс усны талаарх судалгаа авахад 78 хувь нь усны талаарх мэдээллээр дутмаг, 90 хувь нь энэ талаар мэдээлэл авахыг хүсдэг ажээ. Мэдээллийн энэ дутмаг байдал нь хүмүүс уул уурхайн үйл ажиллагаанд сөргөөр хандахад нөлөөлдөг байна.<br></p>
<h3 class="text-uppercase text-blue text-bold">Усны боловсролд хөрөнгө оруулах нь </h3><p>Ус бидний хувьд шинэ сэдэв биш боловч дэлхийн түүхээс харвал хэзээ ч хуучирдаггүй топ асуудлуудын нэг байсаар ирсэн. Тиймээс бид усны хариуцлагатай хэрэглээ, зөв дадлыг эргэн тойрондоо уриалдаг, үлгэр жишээ иргэд болохын тулд усны тухай бодит мэдээлэлтэй байх нь чухал юм. Усны хэрэглээгээ багасгая гэж шууд уриалахаасаа өмнө ямар салбарт яагаад ус хэрэгтэй, тэдгээр салбарууд ямар хэмжээнд, хэрхэн ашиглаж буйг мэддэг болсныхоо дараа бодитой, баттай, итгэлтэйгээр уриалга гаргадаг байя. <br><br>Усны асуудал таны санааг зовж байна уу? Хайртай хүмүүсдээ гэгээлэг ирээдүйг үлдээхийн төлөө хариуцлагатай усны хэрэглээг бий болгохыг хүсэж байна уу? Тийм бол та юуны түрүүнд усны боловсролдоо анхаарал хандуулж, усны тухай ярьдаг, сонсдог, түгээдэг нэгэн болоорой.<br><br>Иргэд “Цэнхэр алт” хэмээх усныхаа өнөөгийн нөхцөл байдал, ирээдүйн чиг хандлагыг талаарх бодит мэдээлэл, төсөөлөлтэй байх нь усны олон асуудлыг шийдэх том хөрөнгө оруулалтын эхлэл болох юм. </p>
<blockquote><p> Бид ус, түүнтэй холбоотой мэдлэг, мэдээллийг олон нийтэд үнэн зөв, цэгцтэй түгээх зорилгоор Дэлхийн Банк Группийн гишүүн Олон Улсын Санхүүгийн Корпорацийн "Хөгжлийн төлөөх ил тод байдал" хөтөлбөртэй хамтран ажиллаж байна. Үүний хүрээнд бид нийтлэл, подкаст, видео, дата хакатон бүхий цогц контентийг танд бэлтгэн хүргэж буй билээ. Та бүхэн өөрсдийн санал сэтгэгдэл, санаа оноогоо editor@unread.today хаягаар хуваалцахыг хүсье. </p>
<cite><p>Усны тухай </p>
</cite></blockquote>          </div>

Дэлхийн бүх усыг 100 литр хэмээн үзвэл бид ердөө жижиг халбага усыг л ашигладаг гээд төсөөлөөд үз дээ? Эрдэмтэд дэлхий дээрх усны нөөцийг 1.5 сая шоо км хэмээн тооцоолсон ч хүн төрөлхтөн ундны усанд ашиглах боломжтой нь ийм өчүүхэн ажээ. Ус бол хүн төрөлхтний өнөөгийн амьдралын зайлшгүй хэрэгцээ, ирээдүйн үнэт баялаг учраас бидний хувьд хамгийн түрүүнд судалж ойлгох ёстой онцгой сэдэв юм. Бид эргэн тойрноосоо устай холбоотой төрөл бүрийн мэдээллийг өдөр бүр хүлээж авдаг ч тэр болгон цэгцтэй, зөв мэдээлэл олж авч чадаж байгаа болов уу? Та "дэргэдэх эрдэнэ"-ийхээ тухай чухам хэр сайн мэдэх вэ?
Усны тухай хүүрнэх нь
Дэлхий гараг дээр хатуу, шингэн, хий төлөвт шилжиж, байнгын эргэлтэд байдаг цорын ганц бодис бол ус юм. Ус бол хүн төрөлхтний түүхэн дэх байгалийн хамгийн үнэт баялаг боловч хэзээ ч мөнгөн дүнгээр бодитоор үнэлэгдэж байгаагүй, хэн нэгэнд өмчлөгдөөгүй онцгой шинж чанартай "гайхал" аж.
Дэлхий дээр байгалийн баялаг бүр өөрийн гэсэн үнэ цэн, мөнгөөр үнэлэгдэх зах зээлтэй бол усны тухайд тийм биш. Хэрвээ усыг арилжиж болох бүтээгдэхүүн хэмээн үзвэл тэр нь хүний амьдралын анхдагч эх үүсвэрийг худалдаж буй хэрэг болох учраас түүхэнд усны үнэ цэнийг мөнгөөр үнэлсэн удаа үгүй. Харин бидний төлж буй усны төлбөр бол ердөө усыг гарган авч буй үйлчилгээний хөлс ба усны нөөц ашигласны төлбөр билээ.
Ийм өвөрмөц шинж чанартай ус нь улс орны эдийн засгийг хөгжүүлэх, нийгмийн баялгийг бий болгох, хүний эрүүл мэндийг сайжруулахад чухал нөлөө үзүүлдэг тул бид усны асуудлыг өөрийгөө сайн мэддэг шигээ мэдэрдэг, хайрладаг байх учиртай. Ус хэмээх энэ баялгийн үнэ цэн цаашид өсөх учраас бидний үр хойчид учрах эрсдэлийг арилгахын тулд үүнийг сайтар судалж ойлгох ёстой юм.
Мэддэг хэрнээ мэддэггүй “дэргэдэх эрдэнэ” тань газрын гүнээс таны гарт буюу хоолны ширээний өмнө ирэх хүртлээ ямар аялал хийдэг бол?

адал явдал хаанаас  эхэлдэг вэ?
Дэлхий гарагийг сансраас харвал цэв цэнхэр, тунгалаг өнгөтэй харагдана. Нарны аймгийн гарагуудаас хамгийн их устай, далай, тэнгисийн гоо үзэсгэлэнгээрээ ялгарсан цэнхэр нүдэн гарагт маань ус хэмээх устөрөгчийн исэл хаа сайгүй. Улаан лоолийн 95, бактерийн 75, тэр бүү хэл хүний биеийн 65 хувийг хүртэл ус бүрдүүлдэг. Эрдэмтэд дэлхий дээрх усны нөөцийг
1.5 сая шоо км
хэмээн тооцоолсон ч хүн төрөлхтөн ундны усандаа ашиглах боломжтой нь тун өчүүхэн юм. Дэлхийн бүх усыг 100 литр хэмээн үзвэл бид ердөө жижиг халбага усыг л ашиглаж байгаа гээд төсөөлөөд үз дээ.
Өнөөдөр Монголд орон сууцны иргэн өдөрт дунджаар 200 литр, гэр хороололд амьдрагсад 7 литр ус ашигладаг. Таны хөргөгчид байх нэг литр кетчупийг хийхийн тулд 530, хувцасны шүүгээнд байх нэг нийлэг цамцыг хийхэд 350 литр ус шаардлагатай. Харин Оюутолгойн уурхайд нэг тонн хүдэр боловсруулахад 400 литр ус ашигладаг. Энэ нь дэлхийн зэсийн үйлдвэрлэлд ашигладаг усны дундаж хэмжээнээс гурав дахин бага дүн гэвэл та итгэх үү?
Ийнхүү ахуйн, үйлдвэрлэлийн зориулалтаар ашиглах усны хэрэглээг хэмжин үзвэл Монгол Улс өдөрт
1.5 сая шоо метр
ус ашиглаж байна. Тэрхүү усныхаа 80 гаруй хувийг газрын гүнээс авч, үлдсэнийг нь гадаргаас авдаг ч бид нийт ашиглаж болох усныхаа дөнгөж хоёрхон хувийг л хэрэглэдэг нь сонирхол татна. Дэлхийн түүхэнд шинжлэх ухаан, аж үйлдвэрийн хувьсгал эхлэхээс өмнө усны эрэлт хэрэгцээ хүний ахуйн хэрэглээнд төвлөрч байв. Харин дэлхийн хүн ам сүүлийн 500 жилийн дотор 14 дахин, бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэл 240 дахин нэмэгдсэнээр усны хэрэглээ тэр хэрээр огцом өсөөд байна.

усыг хэрэглэх нь, хайрлах нь
Өнөөдөр Монгол Улсад нийт усны хэрэглээний тал хувийг газар тариалан, мал аж ахуйд хэрэглэдэг бол усан болон дулааны цахилгаан станц удаалж байна. Харин улс орны эдийн засгийг хөдөлгөгч гол хүч болсон уул уурхайн салбарт усны хэрэглээний 16.8 хувийг ашигладаг ажээ. Харин үлдсэн 12 хувийг
хүн амын ундны хэрэгцээнд
ашиглаж байна.
Өдгөө Монголд гэлтгүй дэлхийн нийт усны хэрэглээний
70 хувийг
хөдөө аж ахуйн салбарынхан хэрэглэдэг. Тиймээс хөдөө аж ахуйн салбарын усны бодлогод дэлхий дахин анхаарч, усны нөөцийг ариг гамтай ашиглах бодлого хэрэгжүүлэх нь чухалд тооцогдож байна. Одоогийн байдлаар, манай усны нийт хэрэглээний 50 гаруй хувь нь
хөдөө аж ахуйн салбарт
хамаарч буй ч уг салбарт ус ашигласны төлбөр хураамж төлөгддөггүй, дахин боловсруулалт хангалтгүй байгаа нь харамсалтай.
Манай улсын эдийн засгийг бүрдүүлдэг тэргүүлэх салбаруудаас усны менежментийг хамгийн сүүлийн үеийн технологи, шийдэлд тулгуурлан амжилттай хэрэгжүүлж буй жишээ уул уурхайн салбарт түлхүү харагдах болсон. НҮБ-ын Тогтвортой хөгжлийн зорилгын хүрээнд хүн амыг баталгаат ундны ус, ариун цэврийн байгууламжаар хангах зорилтыг биелүүлэхийн тулд уул уурхайн компаниуд усны нөөцийг хадгалах, үр ашигтай хэрэглээг дэмжих замаар усны сайн менежментийг хэрэгжүүлэхэд анхаарч буй юм. Энэ хүрээнд Монголын уул уурхайн салбарын тэргүүлэгч аж ахуйн нэгжүүд “
Хариуцлагатай уул уурхайн сайн дурын кодекс
”-т нэгдэж, усыг үр ашигтай ашиглах, мониторинг шинжилгээг ил тод хийх, чанарыг хадгалахаар ажиллаж буй билээ.
Ус нь уурхайн бүхий л үйл ажиллагааны салшгүй хэсэг учраас усны менежментгүйгээр уурхай ажиллах боломжгүй юм. Тухайлбал, тоосжилт дарах, зүлэг, мод услах, тоног төхөөрөмжийн хөргөлт, угаалга цэвэрлэгээ, гал түймэр унтраах болон ашигт малтмалыг баяжуулах, боловсруулах технологид өргөнөөр ашиглаж байна. Өмнөговь аймгийн Цогтцэций сумын нутаг дахь Ухаа Худаг коксжих нүүрсний орд гэхэд ус хангамжийн ухаалаг системийг нэвтрүүлэн, хэрэглэсэн усныхаа 96 хувийг эргүүлэн ашигладаг аж.
Гэвч тухайн орон нутгийн иргэд энэ талаарх мэдээлэлгүй, зарим нь огт сонсож байгаагүйг
ОУСК-аас хийсэн судалгааны үр дүнгээс
харж болно. Тухайлбал, 2013 онд говийн бүсэд амьдарч буй иргэдээс усны талаарх судалгаа авахад 78 хувь нь усны талаарх мэдээллээр дутмаг, 90 хувь нь энэ талаар мэдээлэл авахыг хүсдэг ажээ. Мэдээллийн энэ дутмаг байдал нь хүмүүс уул уурхайн үйл ажиллагаанд сөргөөр хандахад нөлөөлдөг байна.

Усны боловсролд хөрөнгө оруулах нь
Ус бидний хувьд шинэ сэдэв биш боловч дэлхийн түүхээс харвал хэзээ ч хуучирдаггүй топ асуудлуудын нэг байсаар ирсэн. Тиймээс бид усны хариуцлагатай хэрэглээ, зөв дадлыг эргэн тойрондоо уриалдаг, үлгэр жишээ иргэд болохын тулд усны тухай бодит мэдээлэлтэй байх нь чухал юм. Усны хэрэглээгээ багасгая гэж шууд уриалахаасаа өмнө ямар салбарт яагаад ус хэрэгтэй, тэдгээр салбарууд ямар хэмжээнд, хэрхэн ашиглаж буйг мэддэг болсныхоо дараа бодитой, баттай, итгэлтэйгээр уриалга гаргадаг байя.
Усны асуудал таны санааг зовж байна уу? Хайртай хүмүүсдээ гэгээлэг ирээдүйг үлдээхийн төлөө хариуцлагатай усны хэрэглээг бий болгохыг хүсэж байна уу? Тийм бол та юуны түрүүнд усны боловсролдоо анхаарал хандуулж, усны тухай ярьдаг, сонсдог, түгээдэг нэгэн болоорой.
Иргэд “Цэнхэр алт” хэмээх усныхаа өнөөгийн нөхцөл байдал, ирээдүйн чиг хандлагыг талаарх бодит мэдээлэл, төсөөлөлтэй байх нь усны олон асуудлыг шийдэх том хөрөнгө оруулалтын эхлэл болох юм.

Бид ус, түүнтэй холбоотой мэдлэг, мэдээллийг олон нийтэд үнэн зөв, цэгцтэй түгээх зорилгоор Дэлхийн Банк Группийн гишүүн Олон Улсын Санхүүгийн Корпорацийн "Хөгжлийн төлөөх ил тод байдал" хөтөлбөртэй хамтран ажиллаж байна. Үүний хүрээнд бид нийтлэл, подкаст, видео, дата хакатон бүхий цогц контентийг танд бэлтгэн хүргэж буй билээ. Та бүхэн өөрсдийн санал сэтгэгдэл, санаа оноогоо editor@unread.today хаягаар хуваалцахыг хүсье.

Усны тухай


Дэлхийн бүх усыг 100 литр хэмээн үзвэл бид ердөө жижиг халбага усыг л ашигладаг гээд төсөөлөөд үз дээ? Эрдэмтэд дэлхий дээрх усны нөөцийг 1.5 сая шоо км хэмээн тооцоолсон ч хүн төрөлхтөн ундны усанд ашиглах боломжтой нь ийм өчүүхэн ажээ. Ус бол хүн төрөлхтний өнөөгийн амьдралын зайлшгүй хэрэгцээ, ирээдүйн үнэт баялаг учраас бидний хувьд хамгийн түрүүнд судалж ойлгох ёстой онцгой сэдэв юм. Бид эргэн тойрноосоо устай холбоотой төрөл бүрийн мэдээллийг өдөр бүр хүлээж авдаг ч тэр болгон цэгцтэй, зөв мэдээлэл олж авч чадаж байгаа болов уу? Та "дэргэдэх эрдэнэ"-ийхээ тухай чухам хэр сайн мэдэх вэ?
### Усны тухай хүүрнэх нь
Дэлхий гараг дээр хатуу, шингэн, хий төлөвт шилжиж, байнгын эргэлтэд байдаг цорын ганц бодис бол ус юм. Ус бол хүн төрөлхтний түүхэн дэх байгалийн хамгийн үнэт баялаг боловч хэзээ ч мөнгөн дүнгээр бодитоор үнэлэгдэж байгаагүй, хэн нэгэнд өмчлөгдөөгүй онцгой шинж чанартай "гайхал" аж.
Дэлхий дээр байгалийн баялаг бүр өөрийн гэсэн үнэ цэн, мөнгөөр үнэлэгдэх зах зээлтэй бол усны тухайд тийм биш. Хэрвээ усыг арилжиж болох бүтээгдэхүүн хэмээн үзвэл тэр нь хүний амьдралын анхдагч эх үүсвэрийг худалдаж буй хэрэг болох учраас түүхэнд усны үнэ цэнийг мөнгөөр үнэлсэн удаа үгүй. Харин бидний төлж буй усны төлбөр бол ердөө усыг гарган авч буй үйлчилгээний хөлс ба усны нөөц ашигласны төлбөр билээ.
Ийм өвөрмөц шинж чанартай ус нь улс орны эдийн засгийг хөгжүүлэх, нийгмийн баялгийг бий болгох, хүний эрүүл мэндийг сайжруулахад чухал нөлөө үзүүлдэг тул бид усны асуудлыг өөрийгөө сайн мэддэг шигээ мэдэрдэг, хайрладаг байх учиртай. Ус хэмээх энэ баялгийн үнэ цэн цаашид өсөх учраас бидний үр хойчид учрах эрсдэлийг арилгахын тулд үүнийг сайтар судалж ойлгох ёстой юм.
Мэддэг хэрнээ мэддэггүй “дэргэдэх эрдэнэ” тань газрын гүнээс таны гарт буюу хоолны ширээний өмнө ирэх хүртлээ ямар аялал хийдэг бол?
### адал явдал хаанаас  эхэлдэг вэ?
Дэлхий гарагийг сансраас харвал цэв цэнхэр, тунгалаг өнгөтэй харагдана. Нарны аймгийн гарагуудаас хамгийн их устай, далай, тэнгисийн гоо үзэсгэлэнгээрээ ялгарсан цэнхэр нүдэн гарагт маань ус хэмээх устөрөгчийн исэл хаа сайгүй. Улаан лоолийн 95, бактерийн 75, тэр бүү хэл хүний биеийн 65 хувийг хүртэл ус бүрдүүлдэг. Эрдэмтэд дэлхий дээрх усны нөөцийг 1.5 сая шоо км хэмээн тооцоолсон ч хүн төрөлхтөн ундны усандаа ашиглах боломжтой нь тун өчүүхэн юм. Дэлхийн бүх усыг 100 литр хэмээн үзвэл бид ердөө жижиг халбага усыг л ашиглаж байгаа гээд төсөөлөөд үз дээ.
Өнөөдөр Монголд орон сууцны иргэн өдөрт дунджаар 200 литр, гэр хороололд амьдрагсад 7 литр ус ашигладаг. Таны хөргөгчид байх нэг литр кетчупийг хийхийн тулд 530, хувцасны шүүгээнд байх нэг нийлэг цамцыг хийхэд 350 литр ус шаардлагатай. Харин Оюутолгойн уурхайд нэг тонн хүдэр боловсруулахад 400 литр ус ашигладаг. Энэ нь дэлхийн зэсийн үйлдвэрлэлд ашигладаг усны дундаж хэмжээнээс гурав дахин бага дүн гэвэл та итгэх үү?
Ийнхүү ахуйн, үйлдвэрлэлийн зориулалтаар ашиглах усны хэрэглээг хэмжин үзвэл Монгол Улс өдөрт 1.5 сая шоо метр ус ашиглаж байна. Тэрхүү усныхаа 80 гаруй хувийг газрын гүнээс авч, үлдсэнийг нь гадаргаас авдаг ч бид нийт ашиглаж болох усныхаа дөнгөж хоёрхон хувийг л хэрэглэдэг нь сонирхол татна. Дэлхийн түүхэнд шинжлэх ухаан, аж үйлдвэрийн хувьсгал эхлэхээс өмнө усны эрэлт хэрэгцээ хүний ахуйн хэрэглээнд төвлөрч байв. Харин дэлхийн хүн ам сүүлийн 500 жилийн дотор 14 дахин, бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэл 240 дахин нэмэгдсэнээр усны хэрэглээ тэр хэрээр огцом өсөөд байна.
### усыг хэрэглэх нь, хайрлах нь
Өнөөдөр Монгол Улсад нийт усны хэрэглээний тал хувийг газар тариалан, мал аж ахуйд хэрэглэдэг бол усан болон дулааны цахилгаан станц удаалж байна. Харин улс орны эдийн засгийг хөдөлгөгч гол хүч болсон уул уурхайн салбарт усны хэрэглээний 16.8 хувийг ашигладаг ажээ. Харин үлдсэн 12 хувийг хүн амын ундны хэрэгцээнд ашиглаж байна.
Өдгөө Монголд гэлтгүй дэлхийн нийт усны хэрэглээний 70 хувийг хөдөө аж ахуйн салбарынхан хэрэглэдэг. Тиймээс хөдөө аж ахуйн салбарын усны бодлогод дэлхий дахин анхаарч, усны нөөцийг ариг гамтай ашиглах бодлого хэрэгжүүлэх нь чухалд тооцогдож байна. Одоогийн байдлаар, манай усны нийт хэрэглээний 50 гаруй хувь нь хөдөө аж ахуйн салбарт хамаарч буй ч уг салбарт ус ашигласны төлбөр хураамж төлөгддөггүй, дахин боловсруулалт хангалтгүй байгаа нь харамсалтай.
Манай улсын эдийн засгийг бүрдүүлдэг тэргүүлэх салбаруудаас усны менежментийг хамгийн сүүлийн үеийн технологи, шийдэлд тулгуурлан амжилттай хэрэгжүүлж буй жишээ уул уурхайн салбарт түлхүү харагдах болсон. НҮБ-ын Тогтвортой хөгжлийн зорилгын хүрээнд хүн амыг баталгаат ундны ус, ариун цэврийн байгууламжаар хангах зорилтыг биелүүлэхийн тулд уул уурхайн компаниуд усны нөөцийг хадгалах, үр ашигтай хэрэглээг дэмжих замаар усны сайн менежментийг хэрэгжүүлэхэд анхаарч буй юм. Энэ хүрээнд Монголын уул уурхайн салбарын тэргүүлэгч аж ахуйн нэгжүүд “Хариуцлагатай уул уурхайн сайн дурын кодекс”-т нэгдэж, усыг үр ашигтай ашиглах, мониторинг шинжилгээг ил тод хийх, чанарыг хадгалахаар ажиллаж буй билээ.
Ус нь уурхайн бүхий л үйл ажиллагааны салшгүй хэсэг учраас усны менежментгүйгээр уурхай ажиллах боломжгүй юм. Тухайлбал, тоосжилт дарах, зүлэг, мод услах, тоног төхөөрөмжийн хөргөлт, угаалга цэвэрлэгээ, гал түймэр унтраах болон ашигт малтмалыг баяжуулах, боловсруулах технологид өргөнөөр ашиглаж байна. Өмнөговь аймгийн Цогтцэций сумын нутаг дахь Ухаа Худаг коксжих нүүрсний орд гэхэд ус хангамжийн ухаалаг системийг нэвтрүүлэн, хэрэглэсэн усныхаа 96 хувийг эргүүлэн ашигладаг аж.
Гэвч тухайн орон нутгийн иргэд энэ талаарх мэдээлэлгүй, зарим нь огт сонсож байгаагүйг ОУСК-аас хийсэн судалгааны үр дүнгээс харж болно. Тухайлбал, 2013 онд говийн бүсэд амьдарч буй иргэдээс усны талаарх судалгаа авахад 78 хувь нь усны талаарх мэдээллээр дутмаг, 90 хувь нь энэ талаар мэдээлэл авахыг хүсдэг ажээ. Мэдээллийн энэ дутмаг байдал нь хүмүүс уул уурхайн үйл ажиллагаанд сөргөөр хандахад нөлөөлдөг байна.
### Усны боловсролд хөрөнгө оруулах нь
Ус бидний хувьд шинэ сэдэв биш боловч дэлхийн түүхээс харвал хэзээ ч хуучирдаггүй топ асуудлуудын нэг байсаар ирсэн. Тиймээс бид усны хариуцлагатай хэрэглээ, зөв дадлыг эргэн тойрондоо уриалдаг, үлгэр жишээ иргэд болохын тулд усны тухай бодит мэдээлэлтэй байх нь чухал юм. Усны хэрэглээгээ багасгая гэж шууд уриалахаасаа өмнө ямар салбарт яагаад ус хэрэгтэй, тэдгээр салбарууд ямар хэмжээнд, хэрхэн ашиглаж буйг мэддэг болсныхоо дараа бодитой, баттай, итгэлтэйгээр уриалга гаргадаг байя.
Усны асуудал таны санааг зовж байна уу? Хайртай хүмүүсдээ гэгээлэг ирээдүйг үлдээхийн төлөө хариуцлагатай усны хэрэглээг бий болгохыг хүсэж байна уу? Тийм бол та юуны түрүүнд усны боловсролдоо анхаарал хандуулж, усны тухай ярьдаг, сонсдог, түгээдэг нэгэн болоорой.
Иргэд “Цэнхэр алт” хэмээх усныхаа өнөөгийн нөхцөл байдал, ирээдүйн чиг хандлагыг талаарх бодит мэдээлэл, төсөөлөлтэй байх нь усны олон асуудлыг шийдэх том хөрөнгө оруулалтын эхлэл болох юм.
> Бид ус, түүнтэй холбоотой мэдлэг, мэдээллийг олон нийтэд үнэн зөв, цэгцтэй түгээх зорилгоор Дэлхийн Банк Группийн гишүүн Олон Улсын Санхүүгийн Корпорацийн "Хөгжлийн төлөөх ил тод байдал" хөтөлбөртэй хамтран ажиллаж байна. Үүний хүрээнд бид нийтлэл, подкаст, видео, дата хакатон бүхий цогц контентийг танд бэлтгэн хүргэж буй билээ. Та бүхэн өөрсдийн санал сэтгэгдэл, санаа оноогоо editor@unread.today хаягаар хуваалцахыг хүсье.
>
> Усны тухай