Би хүүхдээ ингэж өсгөдөг: Аминагийн ээж Г.Хулан
<div class="article-body">
          <h2>Өнөөдрийн дугаартаа бид хүүхдийн сэтгэлзүй болон хүмүүжлийн талаар тун хэрэгцээтэй нийтлэлүүдийг сошиал орчинд хуваалцдаг сэтгэл судлаач Г.Хуланг урьж оролцууллаа. </h2><p></p><p><b>Нэр: </b>Г.Хулан <br><b>Ажил: </b>Сэтгэл судлаач <br><b>Ам бүл: </b>3 <br><b>Сошиал хуудсууд:</b> <a href="https://www.facebook.com/psychologist.khulan/" target="_blank">Сэтгэлзүйч Г.Хулан</a> (Фэйсбүүк), <a href="https://www.instagram.com/psychologist.khulan/" target="_blank">psychologist.khulan </a>(Инстаграм)</p><p><br></p>
<p><img class="uk-width-1-1 lightbox" alt="" src="https://unread.today/files/48/50109d0a522d32bbeb4a7e2fde8bccd1.jpg"></p><h3 class="text-uppercase text-blue text-bold"><div><br></div>БИДЭНД ГЭР БҮЛЭЭ ТОВЧ ТАНИЛЦУУЛНА УУ? ГЭР БҮЛИЙН ҮҮРГЭЭ ХЭРХЭН ХУВААРИЛДАГ ВЭ? </h3><p>Сайн байна уу? Намайг Г.Хулан гэдэг. Сэтгэл судлаач мэргэжилтэй. Манайх Төгөлдрийнх гэдэг айл. Гурван ой өнгөрч яваа бяцхан охинтой, залуу гэр бүл. <br> <br>Ажил, үүрэг хуваарилах тал дээр гэр цэвэрлэх, хоол хийх гэхчлэн ахуйн ажлуудад манай гэр бүлийн гишүүд бүгдээрээ оролцдог. Манай охин нэг ой хүрээд л ойр зуурын ажилд надад тусалдаг болсон. Хүүхдийг бага гэж гололгүй, өөрийнх нь насанд тохирсон ажлыг даалгаж өгөх нь олон талын ач холбогдолтой гэж би боддог юм. Хамгийн наад зах нь, хөлд орох үед нь хэрвээ газар ус асгачих юм бол өөрөө арчих ёстой гэдийг загнаж зандралгүйгээр ойлгуулах нь эцэг эхийн үүрэг. Өөрөөр хэлбэл энэ хорвоо дээр юу хийх, ямар үүрэг оролцоотойгоо мэдэхгүй яваа бяцхан хүүхдээ чиглүүлж, зааж сургах нь аав ээжийн хийх ёстой хамгийн чухал ажил гэсэн үг. Хүүхдийг бага багаар бие даалгаж сургах дөрвөн үе шаттай арга байдаг. <br> <br><b>Нэгдүгээрт</b>, тухайн сургах гэж байгаа үйлдлээ юуны түрүүнд өөрийн биеэр хүүхдэдээ үлгэрлэж харуулна. Гэхдээ зүгээр ч нэг хийх биш, нэг бүрчлэн юу хийж буйгаа хүүхдэдээ тайлбарлах хэрэгтэй. "Ээж нь энэ хогийн шүүрийг аваад газар унасан хогуудаа шүүрдэх гэж байна шүү" гэх жишээтэй. Энэ арга нь давхар хүүхдийн хэл ярианы хөгжилд тустай. <br> <b><br>Хоёрдугаарт</b>, хүүхдийнхээ оролцоотойгоор тухайн ажлыг хамтдаа хийнэ. <br> <b><br>Гуравдугаарт</b>, ээж зөвхөн зааварчилгаа өгч, хүүхэд өөрөө бие даан ажил хийх боломж олгоно. Хүүхэд анх удаа хийж байгаа учраас удаан хийх, завааруулах, буруу хийх нь ойлгомжтой. Гэхдээ өөрөө хийхийг оролдох яг энэ үед томчууд тэвчээртэй байснаар хүүхдээ ирээдүйд өөртөө итгэлтэй, бие даасан нэгэн болоход нь тусалж чадна. <br> <br><b>Дөрөвдүгээрт</b>, хүүхэд ямар нэгэн зааварчилгаагүйгээр өөрөө бие дааж тухайн ажлыг хийнэ. <br> <br>Ерөнхийдөө яг энэ дөрвөн дарааллаар би шинэ зүйлсийг охиндоо зааж, дадал болгодог доо. Мэдээжийн хэрэг тоглоом хураах, ширээ арчих гэх мэт ажлууд хүүхдийн нүдээр харахад тун уйтгартай. Тийм болохоор эдгээр ажлыг хүүхдээрээ хийлгэхийн тулд үйл явцыг нь нэгэн төрлийн тоглоом болгоод хувиргачихвал хүүхэд шахуулж шаардуулахгүйгээр өөрөө хийх дуртай болно, нөгөө талаас эцэг эхийн зүгээс уурлаж бухимдах асуудал ч харьцангуй бага. Хүүхдийн хувьд тоглоом гэдэг бараг бүх ертөнц нь учраас уйтгартай ажлыг хэрхэн зугаатай тоглоом болгон хувиргах вэ гэдэг дээр томчууд ухаанаа уралдуулах нь зүйтэй.<br></p>
<h3 class="text-uppercase text-blue text-bold">ТАНАЙ ГЭРИЙНХНИЙ ӨГЛӨӨ, ОРОЙНЫ ДАДЛУУД ГЭВЭЛ?</h3><p></p><p>Охиныхоо кашийг бэлдэж, өглөөний цайгаа ширээ тойрч ууснаар манай гэр бүлийн өглөө эхэлдэг дээ. Оройдоо бол бид гурав хөнгөн иогийн дасгал хамтдаа хийдэг уламжлалтай. Гэр бүлээрээ цагийг зугаатай өнгөрүүлэх, бөх нойрсоход тусалдаг гээд иогийн дасгалын давуу талыг тоочвол дуусахгүй. Дээр нь нэмээд би охиныхоо анхны цахиур цухуйсан цагаас нэг ч орой шүдийг нь цэвэрлэхээ алгасаж байгаагүй юм байна. Тийм ч болохоор манай охин одоо шүдээ угаалгах маш их дуртай. Заримдаа би ядраад, шүдийг нь угаахаас залхуурвал заавал шүдээ угаалгана гээд уйлна гээч. Ер нь шүдээ угаалгахгүй унтана гэж хэзээ ч байхгүй. Миний охиндоо хэвшүүлж чадсан хамгийн зөв дадал гэж боддог.</p><p><br></p>
<p><img class="uk-width-1-1 lightbox" alt="" src="https://unread.today/files/48/e1e3db42576caef5b4bbd182061c834c.jpg"></p><h3 class="text-uppercase text-blue text-bold"><div><br></div>ХҮҮХЭД ӨСГӨЖ ХҮМҮҮЖҮҮЛЭХДЭЭ АШИГЛАДАГ СОНИРХОЛТОЙ АРГА, ТЕХНИКЭЭСЭЭ ХУВААЛЦВАЛ? </h3><p></p><p>Нарийн ширийн арга техник гэхээс илүүтэй би өөрийгөө насанд хүрсэн том хүн бус гурван настай жаахан охин гэж төсөөлөөд хүүхдийнхээ оронд өөрийгөө тавьж үздэг. Хэрэв би гурван настай охин байсан бол юу хүсэх байсан бэ, би яагаад үүнийг хийхийг хүсэхгүй байсан бол, ээж аав надад ер нь яаж хандвал би үүнийг сонирхох вэ гээд охиныхоо оронд өөрийгөө тавьж үздэг гэсэн үг. <br> <br>Охины минь тухайд төрсөн цагаасаа л их мэдрэмтгий хүүхэд байсан. Ийм төрлийн хүүхэд нойрны асуудалтай, шинэ орчин болон танихгүй хүмүүс дунд дасан зохицохдоо удаан байх нь хэвийн үзэгдэл. Эхэндээ энэ хэт мэдрэмтгий зан чанараас нь болж би бага зэрэг ядардаг байсан ч охиноо таниж мэдэх тусам түүний өнцгөөс аливааг харж сурсан. Хэрвээ би гурван настай байсан бол өмнө нь огт харж байгаагүй хүн өөдөөс ирэх үед тэр хүн рүү очихыг хэзээ ч хүсэхгүй. Эсвэл ямар нэгэн таньж мэдэхгүй газар ганцаараа үлдэхийг хүсэхгүй шүү дээ. Хүүхэд бүхэн ондоо учраас бусадтай харьцуулахгүйгээр охиныхоо онцлогт тааруулж, хүмүүжүүлэхийг эрмэлздэг. <br> <br>Мөн түүнчлэн “сонголт санал болгох нь” хүүхэд хүмүүжүүлэх үр дүнтэй аргуудын нэг. Та хүүхдэдээ бие дааж сонголт хийх эрх чөлөө олгосноор үр дүнд нь бяцханууд өөрсдөө шийдвэр гаргах дадалд суралцана. Бие даан шийдвэр гаргадаг хүүхдүүд томчуудын өөдөөс эсэргүүцэж, уйлагнах нь хүртэл харьцангуй бага. Та хүүхдэдээ цамц өмсгөх шаардлагатай байлаа гэж бодъё. Тэр үед хүүхдэдээ өөрийнхөө сонгосон нэг цамцыг хурдхан өмс гэж тулгах бус харин чи улаан цамц өмсмөөр байна уу, ногооныг өмсмөөр байна уу хэмээн асуугаад үзээрэй. Хүүхэд өмсөх цамцныхаа өнгийг сонгож, эцсийн шийдвэрийг гаргах үедээ хувь хүн гэдгээ мэдрэх хэрэгцээгээ хангаж, сэтгэл хангалуун үлддэг. Томчуудын хувьд ч хүүхэд нь цамц л өмсөж байвал ямар өнгөтэй байх нь төдийлөн чухал биш тул зорилгоо гүйцээчихнэ. Энэ арга нь хүүхдийг ч, эцэг эхийг ч бухимдуулахгүйгээр тулгарсан асуудлыг шийдэхэд тусалдаг шилдэг арга юм. <br> <br>Ээж аавууд ихэвчлэн чи ингэх ёстой, тэгэх ёстой гээд л, хүүхдэдээ сонголт санал болгохын оронд шууд зааж зааварлах тохиолдол олон. Хүүхдэд аливааг тайлбарлахгүйгээр шууд заах нь хялбархан хэдий ч ирээдүйд гарах үр дүнг нь бодолцож, сонголт хийх эрх чөлөөг өөрт нь олгож байгаарай хэмээн зөвлөе.</p><p><br></p>
<p><img class="uk-width-1-1 lightbox" alt="" src="https://unread.today/files/48/626641ae44a84bcd369c0c493fc70278.jpg"></p><h3 class="text-uppercase text-blue text-bold"><div><br></div>ТАНАЙ ГЭРИЙНХНИЙ ДУРТАЙ ХҮҮХДИЙН БҮТЭЭГДЭХҮҮН, ХҮҮХДИЙН/ГЭР БҮЛИЙН КОНТЕНТ? </h3><p>Охин маань өдөрт яг арван минут л утас үзэх дүрэмтэй учраас гэр бүлээрээ хамтдаа үздэг контент хараахан байхгүй. Ер нь дэлгэцээс аль болох хол байлгахыг эрмэлздэг. Охиндоо төрөл бүрийн ном уншиж өгөх дуртай. Сүүлд уншсан номуудаас “Бяцхан Кокогийн түүх” хэмээх нэртэй, “Эрдэмт” паблишингаас эрхлэн гаргасан хүүхдийн ном бид хоёрт их таалагдсан. Би охиноо ирээдүйд бие даасан, өөрийгөө бусадтай харьцуулдаггүй, байгаа бүхэндээ сэтгэл хангалуун нэгэн болж өсөөсэй гэж хүсдэг юм. Энэ ном бусдаас өөр байх, өөрөөр сэтгэх нь буруу зүйл биш, харин ч эсрэгээрээ том давуу тал юм гэх утгатай байсан нь тун их таалагдсан шүү. <br> <br>Ажлын шаардлагаар өсвөр насны охидод сэтгэлзүйн зөвлөгөө өгөх тохиолдол надад олон тулгардаг. Надтай холбогдож буй дийлэнх охидыг ажиглахад гадаад үзэмжиндээ хэзээ ч сэтгэл хангалуун байдаггүй. Хөндлөнгийн нүдээр харахад маш хөөрхөн охин байхад өөрийгөө царай муутай, тарган гэдэгтээ бат үнэмшчихсэн, гадаад төрхөөсөө болж өөртөө итгэх итгэлээ алдсан охид зөндөө бий. Нийгмийн дунд хэвшсэн эмэгтэй хүний гоо зүйн тухай ойлголт санааг минь маш ихээр зовоодог болоод ч тэр үү охиндоо аль болох багаас нь хүн болгон өөр өөрийн давтагдашгүй гоо сайхантай гэдгийг ойлгуулахыг хүсдэг. Миний охины сормуус нь дэрвэгэр, хацар нь булцгар гээд л биеийнх нь хэсэг бүрийг ямар онцлогтой, ямар хөөрхөн гэдгийг нь тайлбарлаж хэлэх дуртай. <br> <br></p>
<p><img class="uk-width-1-1 lightbox" alt="" src="https://unread.today/files/48/16b0957797e107914ae11af576bffa89.jpg"></p><h3 class="text-uppercase text-blue text-bold"><div><br></div><div>ХҮҮХЭДТЭЙ БОЛСНООР ТАНЫ АЖЛЫН АРГА БАРИЛ, ҮЗЭЛ БОДОЛ ХЭРХЭН ӨӨРЧЛӨГДСӨН БЭ? <br></div></h3><p>Хүүхэдтэй болсныхоо би дараа жинхэнэ утгаараа өөрийгөө хүмүүжүүлж эхэлсэн гэхэд хилсдэхгүй. Товчхондоо бол өөрийнхөө сэтгэлзүйтэй тулж ажиллаж эхэлсэн. <br> <br>Эцэг эхчүүд болон хүүхдийн дунд түгээмэл ажиглагддаг нэг нөхцөл байдлыг жишээ болгож авч үзье. Хүүхэд өөрийнхөө авахыг хүссэн зүйлээ авч чадаагүйгээс үүдэн уурлаж бухимдан, бухимдлаа гаргах гэж ээж аавыгаа цохино, маажна, зодно. Эцэг эх эхний хэдэн удаа учирлаж тайлбарлах ч энэ байдал удаан үргэлжлэх үед хүүхэд рүүгээ хашхирч, тэр ч битгий хэл гар хүрэх тохиолдол бий. Хүүхдийн хашхирч байгаа шалтгаан бүрийн цаана (хүссэн юмаа авахын тулд заавал уйлах ёстой гэдгийг хүүхэд аав ээжээсээ л сурна) томчууд бидний зааж өгсөн буруу зуршлууд байдаг тул хүүхдэд ямар ч буруу байхгүй гэдгийг ойлгох хэрэгтэй. Насанд хүрсэн том хүн өөрийгөө удирдаж, сэтгэлзүйгээ хянаж чадахгүй байхад яаж нэг хоёр настай хүүхэд өөрийнхөө сэтгэл хөдлөлийг удирдаж чадах билээ? Тиймдээ ч ээж болсноосоо хойш би уур бухимдлаа хянах, сэтгэл хөдлөлөө удирдах чадвар дээрээ нэлээн ажилласан. <br> <br>Мөн амьдарч байгаа нийгмээ өргөнөөр хардаг болж, гэрэл гэгээтэй болгохыг хүсдэг болсон юм байна. Тийм ч болохоор хүүхдийн сэтгэлзүй, хүмүүжилтэй холбоотой нийтлэлүүд бичиж, бусадтай хуваалцах хоббитой болсон. Миний бичсэн нийтлэлийг уншсан нэг ч гэсэн эцэг, эх уншсан зүйлээ хүүхэд дээрээ хэрэгжүүлж, үр дүнг нь үзвэл ирээдүйд миний охины хамт суралцах, найзлах үе тэнгийнхэн илүү гэгээлэг нийгэмд амьдрах болно шүү дээ.</p>
<h3 class="text-uppercase text-blue text-bold">ТА ХЭРХЭН АМАРДАГ ВЭ? ЭЦЭГ ЭХИЙН ХУВИАР БУСДЫН ТУСЛАЛЦААГ ХЭР АВДАГ ВЭ?</h3><p>Охиноо төрүүлснээс хойш би “Жаргалтай эмэгтэйгээс жаргалтай эхнэр, жаргалтай ээжээс жаргалтай гэр бүлийн харилцаа үүснэ” гэх уриатай болсон. Цар тахлын нөхцөл байдлаас шалтгаалаад хүүхэдтэй болсноосоо хойш би тасралтгүй гурван жил гэртээ сууж, хүүхдээ харж байгаа. Хүүхдээ өсгөхийн зэрэгцээ ажлаа амжуулах, давхар өөртөө цаг зарцуулахын тулд хамгийн түрүүнд охиноо өдрийн дэглэмд оруулсан даа. Манай охины унтах, сэрэх, хоол идэх, тоглох цагууд бүгд хуваарийн дагуу байдаг гэсэн үг. Хэзээ унтаж, сэрэх нь тодорхой болохоор ихэвчлэн охины унтсан цагаар л өөртөө болон нөхөртөө цаг гаргадаг. <br> <br>Сошиал медиа хаягуудаараа дамжуулан эцэг эхчүүдэд хэрэгцээтэй мэдээлэл хуваалцаж, нийтлэл бичиж байгаа минь өөртөө цаг зарцуулж буй хэлбэр минь юм уу даа. Өөрт байгаа мэдлэг, мэдээллээ бусадтай хуваалцаж, бусад ээжээс талархсан сэтгэгдэл сонсох нь надад аз жаргал авчирдаг гэхэд болно. Хүсэж, дурлаж хийдэг ажил маань учраас шөнийн гурав хүртэл нойроо хугаслан судалгаа хийх, нийтлэл бичихдээ огтхон ч төвөгшөөдөггүй шүү. Харин ч улам их эрч хүчтэй, аз жаргалтай нэгэн болж буй мэт санагддаг.</p>
<h3 class="text-uppercase text-blue text-bold">АЖИЛЛАДАГ ЭЭЖ БАЙХЫН ХАМГИЙН ХЭЦҮҮ НЬ? </h3><p>Өмнө нь хүүхдээ хараад гэртээ суухдаа өдөр охинтойгоо хамт амраад л оройдоо хүүхдээ унтуулчхаад ажилладаг байсан бол одоо ажлын цагаараа ажлаа хийнгээ хүүхдээ харах хүндхэн давааг туулж байна. Би хувьдаа гучин минут ажлаа хийгээд 5-10 минут охиндоо чанартай цаг гаргадаг. Тэр цагтаа өөр юунд ч анхаарал хандуулахгүйгээр охиныхоо хүссэн тоглоомоор хамтдаа тоглоно гэсэн үг. Анхнаасаа ээж нь хамтдаа охинтойгоо тоглож байгаад буцаад ажлаа хийнэ шүү гээд тохиролцож, сайтар ярилцсан байдаг болохоор охин маань ч нөхцөл байдлыг сайн ойлгодог. Намайг ажлаа хийх үед бол харин ганцаараа өөрийгөө саатуулаад тоглоно. Ганцаараа үлдэх үед нь аль болох уйдаахгүйн тулд баримлын шавар, зургийн хэрэгсэл, ном гээд л хийх дуртай зүйлсийг нь урьдчилан бэлдэж өгдөг. Манай охин харьцангуй багаасаа биеэ дааж, тоглож сурсан нь гэрээсээ ажиллаж байгаа миний хувьд их тус дэм болдог шүү.</p>
<h3 class="text-uppercase text-blue text-bold">ЭЦЭГ ЭХИЙН ХУВИАР ХАМГИЙН ИХ БАЯРЛАСАН, БАХАРХСАН МӨЧ? </h3><p>Нэг удаа би нэлээн бухимдчихсан, сэтгэл санаа тааруу үед охин над дээр ирээд “Ээж ээ, та бухимдаж байна уу? Бухимдаад байгаа бол гүнзгий амьсгаа авчих” гэж хэлэх үед охиноороо маш их бахархсан. Ер нь зааж сургасан бүхнийг маань эргүүлээд надад хэлэх үед баярладаг. Хүүхэд гэдэг тун хөөрхөн. Ямар нэг зүйл шинээр заах болгонд маш хурдан сурч, хэсэгхэн хугацааны бусдад сурсан зүйлээ зааж өгдөг.</p>
<h3 class="text-uppercase text-blue text-bold">ХҮҮХЭД ӨСГӨХТЭЙ ХОЛБООТОЙ АВСАН ХАМГИЙН САЙН ЗӨВЛӨГӨӨ ЮУ БАЙСАН БЭ?</h3><p>Хүүхдэд юу болохгүйг бус юу болохыг хэлэх маш чухал гэж боддог. “Болохгүй” гэдэг үг их байх тусам хүүхэд эцэг эхийнхээ үгийг сонсохоо больдог. Жишээлбэл, чи орон дээр үсэрч болохгүй гэж хэлэхийн оронд үсэрч болох газрыг нь зааж өгч болно шүү дээ. Миний охин шалан дээр үсэрч тоглоорой гэдэг ч юм уу. “Болохгүй” гэх үгийг байнга ашиглах тусам хүүхэд ямар ч идэвх санаачлагагүй болж эхэлдэг аюултай. Мөн үнэхээр болохгүй зүйлээр оролдох үед нь энэ үгийг хэлэхэд ямар ч хүчгүй үг болоод хувирчихсан байдаг. Тийм болохоор эцэг эхчүүд “болохгүй” гэх үгийг амнаасаа унагахаасаа өмнө таны хүүхдийн хувьд тэр зүйлийг хийх нь үнэхээр аюултай юу, аль эсвэл танд төвөгтэй байна уу гэдэг асуултыг өөрсдөөсөө асуугаарай. Хүүхдээ шинийг санаачлагч, аливааг сурах хүсэлтэй хүн болгохыг хүсэж байгаа л бол 'болохгүй" гэдэг үгийг аль болох бага ашиглах хэрэгтэй.</p>
<h3 class="text-uppercase text-blue text-bold">ХҮҮХДЭЭ ЯМАР ХҮН БОЛООСОЙ ГЭЖ, ЯМАР ЧАНАРЫГ ӨӨРИЙМШҮҮЛЭЭСЭЙ ГЭЖ ХҮСДЭГ ВЭ?</h3><p>Хүүхдээ төрсөн цагаас нь эхлэн нөхөр бид хоёр охиноо бусад хүүхдүүдтэй ямар ч нөхцөлд харьцуулахгүй, зөвхөн өөртэй нь л харьцуулна гэх зарчмаар өсгөсөн. “<i>Миний охин долоо хоногийн өмнө үүнийг хийж чаддаггүй байсан, одоо харин чаддаг болчихсон байна шүү дээ</i>” гэж урамшуулан, өөрийг нь бусадтай бус зөвхөн өөртэй нь л харьцуулдаг. Бусадтай харьцуулахгүй байснаар хүүхдийн өөртөө итгэх итгэл нэмэгдэх давуу талтай. Ирээдүйд охиноо биеэ даасан, өөрийгөө таньж мэдсэн, хүсэл мөрөөдлийнхөө төлөө тэмүүлдэг, тууштай тэмцдэг нэгэн болоосой гэж хүсдэг. <br> <br>Тууштай байна гэдэг нь өөрийгөө удирдах чадвартай холбогдоод явчихна л даа. Би насан туршдаа охиныхоо дэргэд байж, зааж зөвлөж чадахгүй тул бага байхаас нь өөрийгөө удирдах болон тэвчээртэй байх чадварыг нь хөгжүүлэхэд анхаарч, янз бүрийн туршилтууд хийж ирсэн юм. Охиныхоо идэх дуртай амттанг бүгдийг нь ширээн дээр зэрэгцүүлж өрөөд “Чи өдөр болгон энэ амттангуудаас нэгийг идэж болно, эсвэл нэг дор бүгдийг нь идэж болно. Хэрвээ одоо идчих юм бол чамд маргааш идэх амттан байхгүй шүү” гэж хэлэх жишээтэй. Охиноо тэвчээртэй болгох тал дээр нэлээн сайн тулж ажилласан болохоор одоо бол нөхөр бид хоёроос ч илүү өөрийгөө удирдах чадвар сайтай шүү. Эмээ өвөө нь амттан бөөнөөр нь өгөх үед нэгийг идээд л нэмж идэхгүй гээд шуудхан татгалздаг. Томчууд хүүхэдтэйгээ үргэлж хамт байж, өмнөөс нь шийдвэр гаргах боломжгүй учраас бага наснаас нь эхлээд өөрийгөө удирдах, асуудал шийдвэрлэх чадварыг өөриймшүүлэхэд нь онцгойлон анхаарах хэрэгтэй мэт.</p>
          </div>

Өнөөдрийн дугаартаа бид хүүхдийн сэтгэлзүй болон хүмүүжлийн талаар тун хэрэгцээтэй нийтлэлүүдийг сошиал орчинд хуваалцдаг сэтгэл судлаач Г.Хуланг урьж оролцууллаа.
Нэр:
Г.Хулан
Ажил:
Сэтгэл судлаач
Ам бүл:
3
Сошиал хуудсууд:

Сэтгэлзүйч Г.Хулан
(Фэйсбүүк),
psychologist.khulan
(Инстаграм)

БИДЭНД ГЭР БҮЛЭЭ ТОВЧ ТАНИЛЦУУЛНА УУ? ГЭР БҮЛИЙН ҮҮРГЭЭ ХЭРХЭН ХУВААРИЛДАГ ВЭ?
Сайн байна уу? Намайг Г.Хулан гэдэг. Сэтгэл судлаач мэргэжилтэй. Манайх Төгөлдрийнх гэдэг айл. Гурван ой өнгөрч яваа бяцхан охинтой, залуу гэр бүл.

Ажил, үүрэг хуваарилах тал дээр гэр цэвэрлэх, хоол хийх гэхчлэн ахуйн ажлуудад манай гэр бүлийн гишүүд бүгдээрээ оролцдог. Манай охин нэг ой хүрээд л ойр зуурын ажилд надад тусалдаг болсон. Хүүхдийг бага гэж гололгүй, өөрийнх нь насанд тохирсон ажлыг даалгаж өгөх нь олон талын ач холбогдолтой гэж би боддог юм. Хамгийн наад зах нь, хөлд орох үед нь хэрвээ газар ус асгачих юм бол өөрөө арчих ёстой гэдийг загнаж зандралгүйгээр ойлгуулах нь эцэг эхийн үүрэг. Өөрөөр хэлбэл энэ хорвоо дээр юу хийх, ямар үүрэг оролцоотойгоо мэдэхгүй яваа бяцхан хүүхдээ чиглүүлж, зааж сургах нь аав ээжийн хийх ёстой хамгийн чухал ажил гэсэн үг. Хүүхдийг бага багаар бие даалгаж сургах дөрвөн үе шаттай арга байдаг.

Нэгдүгээрт
, тухайн сургах гэж байгаа үйлдлээ юуны түрүүнд өөрийн биеэр хүүхдэдээ үлгэрлэж харуулна. Гэхдээ зүгээр ч нэг хийх биш, нэг бүрчлэн юу хийж буйгаа хүүхдэдээ тайлбарлах хэрэгтэй. "Ээж нь энэ хогийн шүүрийг аваад газар унасан хогуудаа шүүрдэх гэж байна шүү" гэх жишээтэй. Энэ арга нь давхар хүүхдийн хэл ярианы хөгжилд тустай.

Хоёрдугаарт
, хүүхдийнхээ оролцоотойгоор тухайн ажлыг хамтдаа хийнэ.

Гуравдугаарт
, ээж зөвхөн зааварчилгаа өгч, хүүхэд өөрөө бие даан ажил хийх боломж олгоно. Хүүхэд анх удаа хийж байгаа учраас удаан хийх, завааруулах, буруу хийх нь ойлгомжтой. Гэхдээ өөрөө хийхийг оролдох яг энэ үед томчууд тэвчээртэй байснаар хүүхдээ ирээдүйд өөртөө итгэлтэй, бие даасан нэгэн болоход нь тусалж чадна.

Дөрөвдүгээрт
, хүүхэд ямар нэгэн зааварчилгаагүйгээр өөрөө бие дааж тухайн ажлыг хийнэ.

Ерөнхийдөө яг энэ дөрвөн дарааллаар би шинэ зүйлсийг охиндоо зааж, дадал болгодог доо. Мэдээжийн хэрэг тоглоом хураах, ширээ арчих гэх мэт ажлууд хүүхдийн нүдээр харахад тун уйтгартай. Тийм болохоор эдгээр ажлыг хүүхдээрээ хийлгэхийн тулд үйл явцыг нь нэгэн төрлийн тоглоом болгоод хувиргачихвал хүүхэд шахуулж шаардуулахгүйгээр өөрөө хийх дуртай болно, нөгөө талаас эцэг эхийн зүгээс уурлаж бухимдах асуудал ч харьцангуй бага. Хүүхдийн хувьд тоглоом гэдэг бараг бүх ертөнц нь учраас уйтгартай ажлыг хэрхэн зугаатай тоглоом болгон хувиргах вэ гэдэг дээр томчууд ухаанаа уралдуулах нь зүйтэй.

ТАНАЙ ГЭРИЙНХНИЙ ӨГЛӨӨ, ОРОЙНЫ ДАДЛУУД ГЭВЭЛ?
Охиныхоо кашийг бэлдэж, өглөөний цайгаа ширээ тойрч ууснаар манай гэр бүлийн өглөө эхэлдэг дээ. Оройдоо бол бид гурав хөнгөн иогийн дасгал хамтдаа хийдэг уламжлалтай. Гэр бүлээрээ цагийг зугаатай өнгөрүүлэх, бөх нойрсоход тусалдаг гээд иогийн дасгалын давуу талыг тоочвол дуусахгүй. Дээр нь нэмээд би охиныхоо анхны цахиур цухуйсан цагаас нэг ч орой шүдийг нь цэвэрлэхээ алгасаж байгаагүй юм байна. Тийм ч болохоор манай охин одоо шүдээ угаалгах маш их дуртай. Заримдаа би ядраад, шүдийг нь угаахаас залхуурвал заавал шүдээ угаалгана гээд уйлна гээч. Ер нь шүдээ угаалгахгүй унтана гэж хэзээ ч байхгүй. Миний охиндоо хэвшүүлж чадсан хамгийн зөв дадал гэж боддог.

ХҮҮХЭД ӨСГӨЖ ХҮМҮҮЖҮҮЛЭХДЭЭ АШИГЛАДАГ СОНИРХОЛТОЙ АРГА, ТЕХНИКЭЭСЭЭ ХУВААЛЦВАЛ?
Нарийн ширийн арга техник гэхээс илүүтэй би өөрийгөө насанд хүрсэн том хүн бус гурван настай жаахан охин гэж төсөөлөөд хүүхдийнхээ оронд өөрийгөө тавьж үздэг. Хэрэв би гурван настай охин байсан бол юу хүсэх байсан бэ, би яагаад үүнийг хийхийг хүсэхгүй байсан бол, ээж аав надад ер нь яаж хандвал би үүнийг сонирхох вэ гээд охиныхоо оронд өөрийгөө тавьж үздэг гэсэн үг.

Охины минь тухайд төрсөн цагаасаа л их мэдрэмтгий хүүхэд байсан. Ийм төрлийн хүүхэд нойрны асуудалтай, шинэ орчин болон танихгүй хүмүүс дунд дасан зохицохдоо удаан байх нь хэвийн үзэгдэл. Эхэндээ энэ хэт мэдрэмтгий зан чанараас нь болж би бага зэрэг ядардаг байсан ч охиноо таниж мэдэх тусам түүний өнцгөөс аливааг харж сурсан. Хэрвээ би гурван настай байсан бол өмнө нь огт харж байгаагүй хүн өөдөөс ирэх үед тэр хүн рүү очихыг хэзээ ч хүсэхгүй. Эсвэл ямар нэгэн таньж мэдэхгүй газар ганцаараа үлдэхийг хүсэхгүй шүү дээ. Хүүхэд бүхэн ондоо учраас бусадтай харьцуулахгүйгээр охиныхоо онцлогт тааруулж, хүмүүжүүлэхийг эрмэлздэг.

Мөн түүнчлэн “сонголт санал болгох нь” хүүхэд хүмүүжүүлэх үр дүнтэй аргуудын нэг. Та хүүхдэдээ бие дааж сонголт хийх эрх чөлөө олгосноор үр дүнд нь бяцханууд өөрсдөө шийдвэр гаргах дадалд суралцана. Бие даан шийдвэр гаргадаг хүүхдүүд томчуудын өөдөөс эсэргүүцэж, уйлагнах нь хүртэл харьцангуй бага. Та хүүхдэдээ цамц өмсгөх шаардлагатай байлаа гэж бодъё. Тэр үед хүүхдэдээ өөрийнхөө сонгосон нэг цамцыг хурдхан өмс гэж тулгах бус харин чи улаан цамц өмсмөөр байна уу, ногооныг өмсмөөр байна уу хэмээн асуугаад үзээрэй. Хүүхэд өмсөх цамцныхаа өнгийг сонгож, эцсийн шийдвэрийг гаргах үедээ хувь хүн гэдгээ мэдрэх хэрэгцээгээ хангаж, сэтгэл хангалуун үлддэг. Томчуудын хувьд ч хүүхэд нь цамц л өмсөж байвал ямар өнгөтэй байх нь төдийлөн чухал биш тул зорилгоо гүйцээчихнэ. Энэ арга нь хүүхдийг ч, эцэг эхийг ч бухимдуулахгүйгээр тулгарсан асуудлыг шийдэхэд тусалдаг шилдэг арга юм.

Ээж аавууд ихэвчлэн чи ингэх ёстой, тэгэх ёстой гээд л, хүүхдэдээ сонголт санал болгохын оронд шууд зааж зааварлах тохиолдол олон. Хүүхдэд аливааг тайлбарлахгүйгээр шууд заах нь хялбархан хэдий ч ирээдүйд гарах үр дүнг нь бодолцож, сонголт хийх эрх чөлөөг өөрт нь олгож байгаарай хэмээн зөвлөе.

ТАНАЙ ГЭРИЙНХНИЙ ДУРТАЙ ХҮҮХДИЙН БҮТЭЭГДЭХҮҮН, ХҮҮХДИЙН/ГЭР БҮЛИЙН КОНТЕНТ?
Охин маань өдөрт яг арван минут л утас үзэх дүрэмтэй учраас гэр бүлээрээ хамтдаа үздэг контент хараахан байхгүй. Ер нь дэлгэцээс аль болох хол байлгахыг эрмэлздэг. Охиндоо төрөл бүрийн ном уншиж өгөх дуртай. Сүүлд уншсан номуудаас “Бяцхан Кокогийн түүх” хэмээх нэртэй, “Эрдэмт” паблишингаас эрхлэн гаргасан хүүхдийн ном бид хоёрт их таалагдсан. Би охиноо ирээдүйд бие даасан, өөрийгөө бусадтай харьцуулдаггүй, байгаа бүхэндээ сэтгэл хангалуун нэгэн болж өсөөсэй гэж хүсдэг юм. Энэ ном бусдаас өөр байх, өөрөөр сэтгэх нь буруу зүйл биш, харин ч эсрэгээрээ том давуу тал юм гэх утгатай байсан нь тун их таалагдсан шүү.

Ажлын шаардлагаар өсвөр насны охидод сэтгэлзүйн зөвлөгөө өгөх тохиолдол надад олон тулгардаг. Надтай холбогдож буй дийлэнх охидыг ажиглахад гадаад үзэмжиндээ хэзээ ч сэтгэл хангалуун байдаггүй. Хөндлөнгийн нүдээр харахад маш хөөрхөн охин байхад өөрийгөө царай муутай, тарган гэдэгтээ бат үнэмшчихсэн, гадаад төрхөөсөө болж өөртөө итгэх итгэлээ алдсан охид зөндөө бий. Нийгмийн дунд хэвшсэн эмэгтэй хүний гоо зүйн тухай ойлголт санааг минь маш ихээр зовоодог болоод ч тэр үү охиндоо аль болох багаас нь хүн болгон өөр өөрийн давтагдашгүй гоо сайхантай гэдгийг ойлгуулахыг хүсдэг. Миний охины сормуус нь дэрвэгэр, хацар нь булцгар гээд л биеийнх нь хэсэг бүрийг ямар онцлогтой, ямар хөөрхөн гэдгийг нь тайлбарлаж хэлэх дуртай.


ХҮҮХЭДТЭЙ БОЛСНООР ТАНЫ АЖЛЫН АРГА БАРИЛ, ҮЗЭЛ БОДОЛ ХЭРХЭН ӨӨРЧЛӨГДСӨН БЭ?
Хүүхэдтэй болсныхоо би дараа жинхэнэ утгаараа өөрийгөө хүмүүжүүлж эхэлсэн гэхэд хилсдэхгүй. Товчхондоо бол өөрийнхөө сэтгэлзүйтэй тулж ажиллаж эхэлсэн.

Эцэг эхчүүд болон хүүхдийн дунд түгээмэл ажиглагддаг нэг нөхцөл байдлыг жишээ болгож авч үзье. Хүүхэд өөрийнхөө авахыг хүссэн зүйлээ авч чадаагүйгээс үүдэн уурлаж бухимдан, бухимдлаа гаргах гэж ээж аавыгаа цохино, маажна, зодно. Эцэг эх эхний хэдэн удаа учирлаж тайлбарлах ч энэ байдал удаан үргэлжлэх үед хүүхэд рүүгээ хашхирч, тэр ч битгий хэл гар хүрэх тохиолдол бий. Хүүхдийн хашхирч байгаа шалтгаан бүрийн цаана (хүссэн юмаа авахын тулд заавал уйлах ёстой гэдгийг хүүхэд аав ээжээсээ л сурна) томчууд бидний зааж өгсөн буруу зуршлууд байдаг тул хүүхдэд ямар ч буруу байхгүй гэдгийг ойлгох хэрэгтэй. Насанд хүрсэн том хүн өөрийгөө удирдаж, сэтгэлзүйгээ хянаж чадахгүй байхад яаж нэг хоёр настай хүүхэд өөрийнхөө сэтгэл хөдлөлийг удирдаж чадах билээ? Тиймдээ ч ээж болсноосоо хойш би уур бухимдлаа хянах, сэтгэл хөдлөлөө удирдах чадвар дээрээ нэлээн ажилласан.

Мөн амьдарч байгаа нийгмээ өргөнөөр хардаг болж, гэрэл гэгээтэй болгохыг хүсдэг болсон юм байна. Тийм ч болохоор хүүхдийн сэтгэлзүй, хүмүүжилтэй холбоотой нийтлэлүүд бичиж, бусадтай хуваалцах хоббитой болсон. Миний бичсэн нийтлэлийг уншсан нэг ч гэсэн эцэг, эх уншсан зүйлээ хүүхэд дээрээ хэрэгжүүлж, үр дүнг нь үзвэл ирээдүйд миний охины хамт суралцах, найзлах үе тэнгийнхэн илүү гэгээлэг нийгэмд амьдрах болно шүү дээ.

ТА ХЭРХЭН АМАРДАГ ВЭ? ЭЦЭГ ЭХИЙН ХУВИАР БУСДЫН ТУСЛАЛЦААГ ХЭР АВДАГ ВЭ?
Охиноо төрүүлснээс хойш би “Жаргалтай эмэгтэйгээс жаргалтай эхнэр, жаргалтай ээжээс жаргалтай гэр бүлийн харилцаа үүснэ” гэх уриатай болсон. Цар тахлын нөхцөл байдлаас шалтгаалаад хүүхэдтэй болсноосоо хойш би тасралтгүй гурван жил гэртээ сууж, хүүхдээ харж байгаа. Хүүхдээ өсгөхийн зэрэгцээ ажлаа амжуулах, давхар өөртөө цаг зарцуулахын тулд хамгийн түрүүнд охиноо өдрийн дэглэмд оруулсан даа. Манай охины унтах, сэрэх, хоол идэх, тоглох цагууд бүгд хуваарийн дагуу байдаг гэсэн үг. Хэзээ унтаж, сэрэх нь тодорхой болохоор ихэвчлэн охины унтсан цагаар л өөртөө болон нөхөртөө цаг гаргадаг.

Сошиал медиа хаягуудаараа дамжуулан эцэг эхчүүдэд хэрэгцээтэй мэдээлэл хуваалцаж, нийтлэл бичиж байгаа минь өөртөө цаг зарцуулж буй хэлбэр минь юм уу даа. Өөрт байгаа мэдлэг, мэдээллээ бусадтай хуваалцаж, бусад ээжээс талархсан сэтгэгдэл сонсох нь надад аз жаргал авчирдаг гэхэд болно. Хүсэж, дурлаж хийдэг ажил маань учраас шөнийн гурав хүртэл нойроо хугаслан судалгаа хийх, нийтлэл бичихдээ огтхон ч төвөгшөөдөггүй шүү. Харин ч улам их эрч хүчтэй, аз жаргалтай нэгэн болж буй мэт санагддаг.

АЖИЛЛАДАГ ЭЭЖ БАЙХЫН ХАМГИЙН ХЭЦҮҮ НЬ?
Өмнө нь хүүхдээ хараад гэртээ суухдаа өдөр охинтойгоо хамт амраад л оройдоо хүүхдээ унтуулчхаад ажилладаг байсан бол одоо ажлын цагаараа ажлаа хийнгээ хүүхдээ харах хүндхэн давааг туулж байна. Би хувьдаа гучин минут ажлаа хийгээд 5-10 минут охиндоо чанартай цаг гаргадаг. Тэр цагтаа өөр юунд ч анхаарал хандуулахгүйгээр охиныхоо хүссэн тоглоомоор хамтдаа тоглоно гэсэн үг. Анхнаасаа ээж нь хамтдаа охинтойгоо тоглож байгаад буцаад ажлаа хийнэ шүү гээд тохиролцож, сайтар ярилцсан байдаг болохоор охин маань ч нөхцөл байдлыг сайн ойлгодог. Намайг ажлаа хийх үед бол харин ганцаараа өөрийгөө саатуулаад тоглоно. Ганцаараа үлдэх үед нь аль болох уйдаахгүйн тулд баримлын шавар, зургийн хэрэгсэл, ном гээд л хийх дуртай зүйлсийг нь урьдчилан бэлдэж өгдөг. Манай охин харьцангуй багаасаа биеэ дааж, тоглож сурсан нь гэрээсээ ажиллаж байгаа миний хувьд их тус дэм болдог шүү.

ЭЦЭГ ЭХИЙН ХУВИАР ХАМГИЙН ИХ БАЯРЛАСАН, БАХАРХСАН МӨЧ?
Нэг удаа би нэлээн бухимдчихсан, сэтгэл санаа тааруу үед охин над дээр ирээд “Ээж ээ, та бухимдаж байна уу? Бухимдаад байгаа бол гүнзгий амьсгаа авчих” гэж хэлэх үед охиноороо маш их бахархсан. Ер нь зааж сургасан бүхнийг маань эргүүлээд надад хэлэх үед баярладаг. Хүүхэд гэдэг тун хөөрхөн. Ямар нэг зүйл шинээр заах болгонд маш хурдан сурч, хэсэгхэн хугацааны бусдад сурсан зүйлээ зааж өгдөг.

ХҮҮХЭД ӨСГӨХТЭЙ ХОЛБООТОЙ АВСАН ХАМГИЙН САЙН ЗӨВЛӨГӨӨ ЮУ БАЙСАН БЭ?
Хүүхдэд юу болохгүйг бус юу болохыг хэлэх маш чухал гэж боддог. “Болохгүй” гэдэг үг их байх тусам хүүхэд эцэг эхийнхээ үгийг сонсохоо больдог. Жишээлбэл, чи орон дээр үсэрч болохгүй гэж хэлэхийн оронд үсэрч болох газрыг нь зааж өгч болно шүү дээ. Миний охин шалан дээр үсэрч тоглоорой гэдэг ч юм уу. “Болохгүй” гэх үгийг байнга ашиглах тусам хүүхэд ямар ч идэвх санаачлагагүй болж эхэлдэг аюултай. Мөн үнэхээр болохгүй зүйлээр оролдох үед нь энэ үгийг хэлэхэд ямар ч хүчгүй үг болоод хувирчихсан байдаг. Тийм болохоор эцэг эхчүүд “болохгүй” гэх үгийг амнаасаа унагахаасаа өмнө таны хүүхдийн хувьд тэр зүйлийг хийх нь үнэхээр аюултай юу, аль эсвэл танд төвөгтэй байна уу гэдэг асуултыг өөрсдөөсөө асуугаарай. Хүүхдээ шинийг санаачлагч, аливааг сурах хүсэлтэй хүн болгохыг хүсэж байгаа л бол 'болохгүй" гэдэг үгийг аль болох бага ашиглах хэрэгтэй.

ХҮҮХДЭЭ ЯМАР ХҮН БОЛООСОЙ ГЭЖ, ЯМАР ЧАНАРЫГ ӨӨРИЙМШҮҮЛЭЭСЭЙ ГЭЖ ХҮСДЭГ ВЭ?
Хүүхдээ төрсөн цагаас нь эхлэн нөхөр бид хоёр охиноо бусад хүүхдүүдтэй ямар ч нөхцөлд харьцуулахгүй, зөвхөн өөртэй нь л харьцуулна гэх зарчмаар өсгөсөн. “
Миний охин долоо хоногийн өмнө үүнийг хийж чаддаггүй байсан, одоо харин чаддаг болчихсон байна шүү дээ
” гэж урамшуулан, өөрийг нь бусадтай бус зөвхөн өөртэй нь л харьцуулдаг. Бусадтай харьцуулахгүй байснаар хүүхдийн өөртөө итгэх итгэл нэмэгдэх давуу талтай. Ирээдүйд охиноо биеэ даасан, өөрийгөө таньж мэдсэн, хүсэл мөрөөдлийнхөө төлөө тэмүүлдэг, тууштай тэмцдэг нэгэн болоосой гэж хүсдэг.

Тууштай байна гэдэг нь өөрийгөө удирдах чадвартай холбогдоод явчихна л даа. Би насан туршдаа охиныхоо дэргэд байж, зааж зөвлөж чадахгүй тул бага байхаас нь өөрийгөө удирдах болон тэвчээртэй байх чадварыг нь хөгжүүлэхэд анхаарч, янз бүрийн туршилтууд хийж ирсэн юм. Охиныхоо идэх дуртай амттанг бүгдийг нь ширээн дээр зэрэгцүүлж өрөөд “Чи өдөр болгон энэ амттангуудаас нэгийг идэж болно, эсвэл нэг дор бүгдийг нь идэж болно. Хэрвээ одоо идчих юм бол чамд маргааш идэх амттан байхгүй шүү” гэж хэлэх жишээтэй. Охиноо тэвчээртэй болгох тал дээр нэлээн сайн тулж ажилласан болохоор одоо бол нөхөр бид хоёроос ч илүү өөрийгөө удирдах чадвар сайтай шүү. Эмээ өвөө нь амттан бөөнөөр нь өгөх үед нэгийг идээд л нэмж идэхгүй гээд шуудхан татгалздаг. Томчууд хүүхэдтэйгээ үргэлж хамт байж, өмнөөс нь шийдвэр гаргах боломжгүй учраас бага наснаас нь эхлээд өөрийгөө удирдах, асуудал шийдвэрлэх чадварыг өөриймшүүлэхэд нь онцгойлон анхаарах хэрэгтэй мэт.

Өнөөдрийн дугаартаа бид хүүхдийн сэтгэлзүй болон хүмүүжлийн талаар тун хэрэгцээтэй нийтлэлүүдийг сошиал орчинд хуваалцдаг сэтгэл судлаач Г.Хуланг урьж оролцууллаа.
**Нэр:** Г.Хулан
**Ажил:** Сэтгэл судлаач
**Ам бүл:** 3
**Сошиал хуудсууд:** Сэтгэлзүйч Г.Хулан (Фэйсбүүк), psychologist.khulan (Инстаграм)
### БИДЭНД ГЭР БҮЛЭЭ ТОВЧ ТАНИЛЦУУЛНА УУ? ГЭР БҮЛИЙН ҮҮРГЭЭ ХЭРХЭН ХУВААРИЛДАГ ВЭ?
Сайн байна уу? Намайг Г.Хулан гэдэг. Сэтгэл судлаач мэргэжилтэй. Манайх Төгөлдрийнх гэдэг айл. Гурван ой өнгөрч яваа бяцхан охинтой, залуу гэр бүл.
Ажил, үүрэг хуваарилах тал дээр гэр цэвэрлэх, хоол хийх гэхчлэн ахуйн ажлуудад манай гэр бүлийн гишүүд бүгдээрээ оролцдог. Манай охин нэг ой хүрээд л ойр зуурын ажилд надад тусалдаг болсон. Хүүхдийг бага гэж гололгүй, өөрийнх нь насанд тохирсон ажлыг даалгаж өгөх нь олон талын ач холбогдолтой гэж би боддог юм. Хамгийн наад зах нь, хөлд орох үед нь хэрвээ газар ус асгачих юм бол өөрөө арчих ёстой гэдийг загнаж зандралгүйгээр ойлгуулах нь эцэг эхийн үүрэг. Өөрөөр хэлбэл энэ хорвоо дээр юу хийх, ямар үүрэг оролцоотойгоо мэдэхгүй яваа бяцхан хүүхдээ чиглүүлж, зааж сургах нь аав ээжийн хийх ёстой хамгийн чухал ажил гэсэн үг. Хүүхдийг бага багаар бие даалгаж сургах дөрвөн үе шаттай арга байдаг.
**Нэгдүгээрт**, тухайн сургах гэж байгаа үйлдлээ юуны түрүүнд өөрийн биеэр хүүхдэдээ үлгэрлэж харуулна. Гэхдээ зүгээр ч нэг хийх биш, нэг бүрчлэн юу хийж буйгаа хүүхдэдээ тайлбарлах хэрэгтэй. "Ээж нь энэ хогийн шүүрийг аваад газар унасан хогуудаа шүүрдэх гэж байна шүү" гэх жишээтэй. Энэ арга нь давхар хүүхдийн хэл ярианы хөгжилд тустай.
**Хоёрдугаарт**, хүүхдийнхээ оролцоотойгоор тухайн ажлыг хамтдаа хийнэ.
**Гуравдугаарт**, ээж зөвхөн зааварчилгаа өгч, хүүхэд өөрөө бие даан ажил хийх боломж олгоно. Хүүхэд анх удаа хийж байгаа учраас удаан хийх, завааруулах, буруу хийх нь ойлгомжтой. Гэхдээ өөрөө хийхийг оролдох яг энэ үед томчууд тэвчээртэй байснаар хүүхдээ ирээдүйд өөртөө итгэлтэй, бие даасан нэгэн болоход нь тусалж чадна.
**Дөрөвдүгээрт**, хүүхэд ямар нэгэн зааварчилгаагүйгээр өөрөө бие дааж тухайн ажлыг хийнэ.
Ерөнхийдөө яг энэ дөрвөн дарааллаар би шинэ зүйлсийг охиндоо зааж, дадал болгодог доо. Мэдээжийн хэрэг тоглоом хураах, ширээ арчих гэх мэт ажлууд хүүхдийн нүдээр харахад тун уйтгартай. Тийм болохоор эдгээр ажлыг хүүхдээрээ хийлгэхийн тулд үйл явцыг нь нэгэн төрлийн тоглоом болгоод хувиргачихвал хүүхэд шахуулж шаардуулахгүйгээр өөрөө хийх дуртай болно, нөгөө талаас эцэг эхийн зүгээс уурлаж бухимдах асуудал ч харьцангуй бага. Хүүхдийн хувьд тоглоом гэдэг бараг бүх ертөнц нь учраас уйтгартай ажлыг хэрхэн зугаатай тоглоом болгон хувиргах вэ гэдэг дээр томчууд ухаанаа уралдуулах нь зүйтэй.
### ТАНАЙ ГЭРИЙНХНИЙ ӨГЛӨӨ, ОРОЙНЫ ДАДЛУУД ГЭВЭЛ?
Охиныхоо кашийг бэлдэж, өглөөний цайгаа ширээ тойрч ууснаар манай гэр бүлийн өглөө эхэлдэг дээ. Оройдоо бол бид гурав хөнгөн иогийн дасгал хамтдаа хийдэг уламжлалтай. Гэр бүлээрээ цагийг зугаатай өнгөрүүлэх, бөх нойрсоход тусалдаг гээд иогийн дасгалын давуу талыг тоочвол дуусахгүй. Дээр нь нэмээд би охиныхоо анхны цахиур цухуйсан цагаас нэг ч орой шүдийг нь цэвэрлэхээ алгасаж байгаагүй юм байна. Тийм ч болохоор манай охин одоо шүдээ угаалгах маш их дуртай. Заримдаа би ядраад, шүдийг нь угаахаас залхуурвал заавал шүдээ угаалгана гээд уйлна гээч. Ер нь шүдээ угаалгахгүй унтана гэж хэзээ ч байхгүй. Миний охиндоо хэвшүүлж чадсан хамгийн зөв дадал гэж боддог.
### ХҮҮХЭД ӨСГӨЖ ХҮМҮҮЖҮҮЛЭХДЭЭ АШИГЛАДАГ СОНИРХОЛТОЙ АРГА, ТЕХНИКЭЭСЭЭ ХУВААЛЦВАЛ?
Нарийн ширийн арга техник гэхээс илүүтэй би өөрийгөө насанд хүрсэн том хүн бус гурван настай жаахан охин гэж төсөөлөөд хүүхдийнхээ оронд өөрийгөө тавьж үздэг. Хэрэв би гурван настай охин байсан бол юу хүсэх байсан бэ, би яагаад үүнийг хийхийг хүсэхгүй байсан бол, ээж аав надад ер нь яаж хандвал би үүнийг сонирхох вэ гээд охиныхоо оронд өөрийгөө тавьж үздэг гэсэн үг.
Охины минь тухайд төрсөн цагаасаа л их мэдрэмтгий хүүхэд байсан. Ийм төрлийн хүүхэд нойрны асуудалтай, шинэ орчин болон танихгүй хүмүүс дунд дасан зохицохдоо удаан байх нь хэвийн үзэгдэл. Эхэндээ энэ хэт мэдрэмтгий зан чанараас нь болж би бага зэрэг ядардаг байсан ч охиноо таниж мэдэх тусам түүний өнцгөөс аливааг харж сурсан. Хэрвээ би гурван настай байсан бол өмнө нь огт харж байгаагүй хүн өөдөөс ирэх үед тэр хүн рүү очихыг хэзээ ч хүсэхгүй. Эсвэл ямар нэгэн таньж мэдэхгүй газар ганцаараа үлдэхийг хүсэхгүй шүү дээ. Хүүхэд бүхэн ондоо учраас бусадтай харьцуулахгүйгээр охиныхоо онцлогт тааруулж, хүмүүжүүлэхийг эрмэлздэг.
Мөн түүнчлэн “сонголт санал болгох нь” хүүхэд хүмүүжүүлэх үр дүнтэй аргуудын нэг. Та хүүхдэдээ бие дааж сонголт хийх эрх чөлөө олгосноор үр дүнд нь бяцханууд өөрсдөө шийдвэр гаргах дадалд суралцана. Бие даан шийдвэр гаргадаг хүүхдүүд томчуудын өөдөөс эсэргүүцэж, уйлагнах нь хүртэл харьцангуй бага. Та хүүхдэдээ цамц өмсгөх шаардлагатай байлаа гэж бодъё. Тэр үед хүүхдэдээ өөрийнхөө сонгосон нэг цамцыг хурдхан өмс гэж тулгах бус харин чи улаан цамц өмсмөөр байна уу, ногооныг өмсмөөр байна уу хэмээн асуугаад үзээрэй. Хүүхэд өмсөх цамцныхаа өнгийг сонгож, эцсийн шийдвэрийг гаргах үедээ хувь хүн гэдгээ мэдрэх хэрэгцээгээ хангаж, сэтгэл хангалуун үлддэг. Томчуудын хувьд ч хүүхэд нь цамц л өмсөж байвал ямар өнгөтэй байх нь төдийлөн чухал биш тул зорилгоо гүйцээчихнэ. Энэ арга нь хүүхдийг ч, эцэг эхийг ч бухимдуулахгүйгээр тулгарсан асуудлыг шийдэхэд тусалдаг шилдэг арга юм.
Ээж аавууд ихэвчлэн чи ингэх ёстой, тэгэх ёстой гээд л, хүүхдэдээ сонголт санал болгохын оронд шууд зааж зааварлах тохиолдол олон. Хүүхдэд аливааг тайлбарлахгүйгээр шууд заах нь хялбархан хэдий ч ирээдүйд гарах үр дүнг нь бодолцож, сонголт хийх эрх чөлөөг өөрт нь олгож байгаарай хэмээн зөвлөе.
### ТАНАЙ ГЭРИЙНХНИЙ ДУРТАЙ ХҮҮХДИЙН БҮТЭЭГДЭХҮҮН, ХҮҮХДИЙН/ГЭР БҮЛИЙН КОНТЕНТ?
Охин маань өдөрт яг арван минут л утас үзэх дүрэмтэй учраас гэр бүлээрээ хамтдаа үздэг контент хараахан байхгүй. Ер нь дэлгэцээс аль болох хол байлгахыг эрмэлздэг. Охиндоо төрөл бүрийн ном уншиж өгөх дуртай. Сүүлд уншсан номуудаас “Бяцхан Кокогийн түүх” хэмээх нэртэй, “Эрдэмт” паблишингаас эрхлэн гаргасан хүүхдийн ном бид хоёрт их таалагдсан. Би охиноо ирээдүйд бие даасан, өөрийгөө бусадтай харьцуулдаггүй, байгаа бүхэндээ сэтгэл хангалуун нэгэн болж өсөөсэй гэж хүсдэг юм. Энэ ном бусдаас өөр байх, өөрөөр сэтгэх нь буруу зүйл биш, харин ч эсрэгээрээ том давуу тал юм гэх утгатай байсан нь тун их таалагдсан шүү.
Ажлын шаардлагаар өсвөр насны охидод сэтгэлзүйн зөвлөгөө өгөх тохиолдол надад олон тулгардаг. Надтай холбогдож буй дийлэнх охидыг ажиглахад гадаад үзэмжиндээ хэзээ ч сэтгэл хангалуун байдаггүй. Хөндлөнгийн нүдээр харахад маш хөөрхөн охин байхад өөрийгөө царай муутай, тарган гэдэгтээ бат үнэмшчихсэн, гадаад төрхөөсөө болж өөртөө итгэх итгэлээ алдсан охид зөндөө бий. Нийгмийн дунд хэвшсэн эмэгтэй хүний гоо зүйн тухай ойлголт санааг минь маш ихээр зовоодог болоод ч тэр үү охиндоо аль болох багаас нь хүн болгон өөр өөрийн давтагдашгүй гоо сайхантай гэдгийг ойлгуулахыг хүсдэг. Миний охины сормуус нь дэрвэгэр, хацар нь булцгар гээд л биеийнх нь хэсэг бүрийг ямар онцлогтой, ямар хөөрхөн гэдгийг нь тайлбарлаж хэлэх дуртай.
### ХҮҮХЭДТЭЙ БОЛСНООР ТАНЫ АЖЛЫН АРГА БАРИЛ, ҮЗЭЛ БОДОЛ ХЭРХЭН ӨӨРЧЛӨГДСӨН БЭ?
Хүүхэдтэй болсныхоо би дараа жинхэнэ утгаараа өөрийгөө хүмүүжүүлж эхэлсэн гэхэд хилсдэхгүй. Товчхондоо бол өөрийнхөө сэтгэлзүйтэй тулж ажиллаж эхэлсэн.
Эцэг эхчүүд болон хүүхдийн дунд түгээмэл ажиглагддаг нэг нөхцөл байдлыг жишээ болгож авч үзье. Хүүхэд өөрийнхөө авахыг хүссэн зүйлээ авч чадаагүйгээс үүдэн уурлаж бухимдан, бухимдлаа гаргах гэж ээж аавыгаа цохино, маажна, зодно. Эцэг эх эхний хэдэн удаа учирлаж тайлбарлах ч энэ байдал удаан үргэлжлэх үед хүүхэд рүүгээ хашхирч, тэр ч битгий хэл гар хүрэх тохиолдол бий. Хүүхдийн хашхирч байгаа шалтгаан бүрийн цаана (хүссэн юмаа авахын тулд заавал уйлах ёстой гэдгийг хүүхэд аав ээжээсээ л сурна) томчууд бидний зааж өгсөн буруу зуршлууд байдаг тул хүүхдэд ямар ч буруу байхгүй гэдгийг ойлгох хэрэгтэй. Насанд хүрсэн том хүн өөрийгөө удирдаж, сэтгэлзүйгээ хянаж чадахгүй байхад яаж нэг хоёр настай хүүхэд өөрийнхөө сэтгэл хөдлөлийг удирдаж чадах билээ? Тиймдээ ч ээж болсноосоо хойш би уур бухимдлаа хянах, сэтгэл хөдлөлөө удирдах чадвар дээрээ нэлээн ажилласан.
Мөн амьдарч байгаа нийгмээ өргөнөөр хардаг болж, гэрэл гэгээтэй болгохыг хүсдэг болсон юм байна. Тийм ч болохоор хүүхдийн сэтгэлзүй, хүмүүжилтэй холбоотой нийтлэлүүд бичиж, бусадтай хуваалцах хоббитой болсон. Миний бичсэн нийтлэлийг уншсан нэг ч гэсэн эцэг, эх уншсан зүйлээ хүүхэд дээрээ хэрэгжүүлж, үр дүнг нь үзвэл ирээдүйд миний охины хамт суралцах, найзлах үе тэнгийнхэн илүү гэгээлэг нийгэмд амьдрах болно шүү дээ.
### ТА ХЭРХЭН АМАРДАГ ВЭ? ЭЦЭГ ЭХИЙН ХУВИАР БУСДЫН ТУСЛАЛЦААГ ХЭР АВДАГ ВЭ?
Охиноо төрүүлснээс хойш би “Жаргалтай эмэгтэйгээс жаргалтай эхнэр, жаргалтай ээжээс жаргалтай гэр бүлийн харилцаа үүснэ” гэх уриатай болсон. Цар тахлын нөхцөл байдлаас шалтгаалаад хүүхэдтэй болсноосоо хойш би тасралтгүй гурван жил гэртээ сууж, хүүхдээ харж байгаа. Хүүхдээ өсгөхийн зэрэгцээ ажлаа амжуулах, давхар өөртөө цаг зарцуулахын тулд хамгийн түрүүнд охиноо өдрийн дэглэмд оруулсан даа. Манай охины унтах, сэрэх, хоол идэх, тоглох цагууд бүгд хуваарийн дагуу байдаг гэсэн үг. Хэзээ унтаж, сэрэх нь тодорхой болохоор ихэвчлэн охины унтсан цагаар л өөртөө болон нөхөртөө цаг гаргадаг.
Сошиал медиа хаягуудаараа дамжуулан эцэг эхчүүдэд хэрэгцээтэй мэдээлэл хуваалцаж, нийтлэл бичиж байгаа минь өөртөө цаг зарцуулж буй хэлбэр минь юм уу даа. Өөрт байгаа мэдлэг, мэдээллээ бусадтай хуваалцаж, бусад ээжээс талархсан сэтгэгдэл сонсох нь надад аз жаргал авчирдаг гэхэд болно. Хүсэж, дурлаж хийдэг ажил маань учраас шөнийн гурав хүртэл нойроо хугаслан судалгаа хийх, нийтлэл бичихдээ огтхон ч төвөгшөөдөггүй шүү. Харин ч улам их эрч хүчтэй, аз жаргалтай нэгэн болж буй мэт санагддаг.
### АЖИЛЛАДАГ ЭЭЖ БАЙХЫН ХАМГИЙН ХЭЦҮҮ НЬ?
Өмнө нь хүүхдээ хараад гэртээ суухдаа өдөр охинтойгоо хамт амраад л оройдоо хүүхдээ унтуулчхаад ажилладаг байсан бол одоо ажлын цагаараа ажлаа хийнгээ хүүхдээ харах хүндхэн давааг туулж байна. Би хувьдаа гучин минут ажлаа хийгээд 5-10 минут охиндоо чанартай цаг гаргадаг. Тэр цагтаа өөр юунд ч анхаарал хандуулахгүйгээр охиныхоо хүссэн тоглоомоор хамтдаа тоглоно гэсэн үг. Анхнаасаа ээж нь хамтдаа охинтойгоо тоглож байгаад буцаад ажлаа хийнэ шүү гээд тохиролцож, сайтар ярилцсан байдаг болохоор охин маань ч нөхцөл байдлыг сайн ойлгодог. Намайг ажлаа хийх үед бол харин ганцаараа өөрийгөө саатуулаад тоглоно. Ганцаараа үлдэх үед нь аль болох уйдаахгүйн тулд баримлын шавар, зургийн хэрэгсэл, ном гээд л хийх дуртай зүйлсийг нь урьдчилан бэлдэж өгдөг. Манай охин харьцангуй багаасаа биеэ дааж, тоглож сурсан нь гэрээсээ ажиллаж байгаа миний хувьд их тус дэм болдог шүү.
### ЭЦЭГ ЭХИЙН ХУВИАР ХАМГИЙН ИХ БАЯРЛАСАН, БАХАРХСАН МӨЧ?
Нэг удаа би нэлээн бухимдчихсан, сэтгэл санаа тааруу үед охин над дээр ирээд “Ээж ээ, та бухимдаж байна уу? Бухимдаад байгаа бол гүнзгий амьсгаа авчих” гэж хэлэх үед охиноороо маш их бахархсан. Ер нь зааж сургасан бүхнийг маань эргүүлээд надад хэлэх үед баярладаг. Хүүхэд гэдэг тун хөөрхөн. Ямар нэг зүйл шинээр заах болгонд маш хурдан сурч, хэсэгхэн хугацааны бусдад сурсан зүйлээ зааж өгдөг.
### ХҮҮХЭД ӨСГӨХТЭЙ ХОЛБООТОЙ АВСАН ХАМГИЙН САЙН ЗӨВЛӨГӨӨ ЮУ БАЙСАН БЭ?
Хүүхдэд юу болохгүйг бус юу болохыг хэлэх маш чухал гэж боддог. “Болохгүй” гэдэг үг их байх тусам хүүхэд эцэг эхийнхээ үгийг сонсохоо больдог. Жишээлбэл, чи орон дээр үсэрч болохгүй гэж хэлэхийн оронд үсэрч болох газрыг нь зааж өгч болно шүү дээ. Миний охин шалан дээр үсэрч тоглоорой гэдэг ч юм уу. “Болохгүй” гэх үгийг байнга ашиглах тусам хүүхэд ямар ч идэвх санаачлагагүй болж эхэлдэг аюултай. Мөн үнэхээр болохгүй зүйлээр оролдох үед нь энэ үгийг хэлэхэд ямар ч хүчгүй үг болоод хувирчихсан байдаг. Тийм болохоор эцэг эхчүүд “болохгүй” гэх үгийг амнаасаа унагахаасаа өмнө таны хүүхдийн хувьд тэр зүйлийг хийх нь үнэхээр аюултай юу, аль эсвэл танд төвөгтэй байна уу гэдэг асуултыг өөрсдөөсөө асуугаарай. Хүүхдээ шинийг санаачлагч, аливааг сурах хүсэлтэй хүн болгохыг хүсэж байгаа л бол 'болохгүй" гэдэг үгийг аль болох бага ашиглах хэрэгтэй.
### ХҮҮХДЭЭ ЯМАР ХҮН БОЛООСОЙ ГЭЖ, ЯМАР ЧАНАРЫГ ӨӨРИЙМШҮҮЛЭЭСЭЙ ГЭЖ ХҮСДЭГ ВЭ?
Хүүхдээ төрсөн цагаас нь эхлэн нөхөр бид хоёр охиноо бусад хүүхдүүдтэй ямар ч нөхцөлд харьцуулахгүй, зөвхөн өөртэй нь л харьцуулна гэх зарчмаар өсгөсөн. “*Миний охин долоо хоногийн өмнө үүнийг хийж чаддаггүй байсан, одоо харин чаддаг болчихсон байна шүү дээ*” гэж урамшуулан, өөрийг нь бусадтай бус зөвхөн өөртэй нь л харьцуулдаг. Бусадтай харьцуулахгүй байснаар хүүхдийн өөртөө итгэх итгэл нэмэгдэх давуу талтай. Ирээдүйд охиноо биеэ даасан, өөрийгөө таньж мэдсэн, хүсэл мөрөөдлийнхөө төлөө тэмүүлдэг, тууштай тэмцдэг нэгэн болоосой гэж хүсдэг.
Тууштай байна гэдэг нь өөрийгөө удирдах чадвартай холбогдоод явчихна л даа. Би насан туршдаа охиныхоо дэргэд байж, зааж зөвлөж чадахгүй тул бага байхаас нь өөрийгөө удирдах болон тэвчээртэй байх чадварыг нь хөгжүүлэхэд анхаарч, янз бүрийн туршилтууд хийж ирсэн юм. Охиныхоо идэх дуртай амттанг бүгдийг нь ширээн дээр зэрэгцүүлж өрөөд “Чи өдөр болгон энэ амттангуудаас нэгийг идэж болно, эсвэл нэг дор бүгдийг нь идэж болно. Хэрвээ одоо идчих юм бол чамд маргааш идэх амттан байхгүй шүү” гэж хэлэх жишээтэй. Охиноо тэвчээртэй болгох тал дээр нэлээн сайн тулж ажилласан болохоор одоо бол нөхөр бид хоёроос ч илүү өөрийгөө удирдах чадвар сайтай шүү. Эмээ өвөө нь амттан бөөнөөр нь өгөх үед нэгийг идээд л нэмж идэхгүй гээд шуудхан татгалздаг. Томчууд хүүхэдтэйгээ үргэлж хамт байж, өмнөөс нь шийдвэр гаргах боломжгүй учраас бага наснаас нь эхлээд өөрийгөө удирдах, асуудал шийдвэрлэх чадварыг өөриймшүүлэхэд нь онцгойлон анхаарах хэрэгтэй мэт.