Эд эс бүрээ эрхэмлэн хайрлая
<div class="article-body no-wide-image">
          <blockquote><p>Бие махбодио тордон хайрлаарай. Тэр бол таны амьдарч болох цорын ганц газар билээ.</p>
<cite><p>АНУ-ын энтрепренер, зохиолч агсан Жим Рон</p>
</cite></blockquote><p></p><p>Бие доторх хэдэн зуун сая эс биднийг эрүүл байлгахын тулд тасралтгүй хуваагдаж байдаг. Хүн төрөлхтөн 1961 онд хүний эсийн хуваагдал хязгаартай болохыг олж тогтоосон бөгөөд зөвхөн хорт хавдрын эс л үхэшгүй мөнх гэж баталснаар хорт хавдрын судалгаанууд хөгжиж ирсэн билээ. Гэвч ДЭМБ-ын мэдээлснээр, өнгөрсөн онд дэлхийн даяар <a href="https://www.iarc.who.int/faq/latest-global-cancer-data-2020-qa/" target="_blank">10 сая хүн</a> хүн хорт хавдрын улмаас нас баржээ.<br><br>Хүн төрөлхтөн олон зуун жилийн турш эрүүл амьдрах арга ухааныг хуримтлуулж, шинжлэх ухааны гайхам нээлтүүд хийсээр байгаа ч өдгөө <a href="https://www.who.int/news/item/12-06-2015-new-report-shows-that-400-million-do-not-have-access-to-essential-health-services" target="_blank">400 сая</a> гаруй хүн эрүүл мэндийн наад захын үйлчилгээ авч чадахгүй хэвээр байгаа нь харамсалтай. НҮБ-ын Тогтвортой хөгжлийн зорилгод халдварт бус өвчнөөс үүдэлтэй цаг бусаар нас барах явдлыг 2025 он гэхэд 25 хувь бууруулах зорилт тавьсан билээ.<br><br>Тиймээс <a href="https://www.khanbank.com/mn/personal" target="_blank">ХААН Банктай</a> хамтран бэлтгэдэг “2030” цахим товхимлын шинэ дугаарт хорт хавдрын өвчлөл, илрүүлгийн тухай асуудлыг хөндөж, эрүүл мэнддээ анхаарч, элдэв өвчнөөс урьдчилан сэргийлэх, эрт оношлуулахын ач холбогдлыг тайлбарлахаар бэлтгэлээ.<br></p><p><br></p>
<p><img class="uk-width-1-1 lightbox" alt="" src="https://unread.today/files/53/6396ab71103360432d88f63fffcbc558.jpeg"></p><h3 class="text-uppercase text-blue text-bold">тоогоор тайлбарлах нь </h3><p></p><p><a href="https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/cancer" target="_blank">19.3 сая</a>: Дэлхийн даяар өнгөрсөн онд 19.3 сая гаруй хүн хорт хавдартай гэж оношлогджээ. Зонхилон тохиолдох хорт хавдрын өвчлөлд хөх, ходоод, умайн хүзүү, элэг, уушгины хорт хавдар орж байна. <br><br><a href="https://1212.mn/BookLibraryDownload.ashx?url=Cancer-2019.pdf&amp;ln=Mn" target="_blank">23,278</a>: Монгол Улсын 2020 оны жилийн эцсийн тайлангаар, 23278 хүн хорт хавдрын улмаас эмнэлгийн хяналтад байна.<br><br><a href="https://1212.mn/BookLibraryDownload.ashx?url=Cancer-2019.pdf&amp;ln=Mn" target="_blank">51.7%</a>: Хорт хавдраар шинээр өвчлөгчдийн 51.7 хувийг эрэгтэйчүүд эзэлж байна.<br><br><a href="http://hdc.gov.mn/media/uploads/2021-08/Eruul_mendiin_uzuulelt_2020.pdf" target="_blank">6702</a>: Монгол Улсад 2020 онд 6702 хорт хавдрын шинэ өвчлөл бүртгэгджээ. Үүний 32 хувийг элэгний, 17 хувийг ходоодны, 7.6 хувийг уушги гуурсан хоолойн, 7.2 хувийг умайн хүзүүний, 4.7 хувийг улаан хоолойн хорт хавдар эзэлж байна.<br><br><a href="https://ikon.mn/n/2afl" target="_blank">25%</a>: Цар тахал, хөл хорионы үеэр нийт өрхүүдийн 25 орчим хувийнх нь дор хаяж нэг гишүүн эрүүл мэндийн тусламж үйлчилгээ авахаа хойшлуулжээ.</p><p><br></p>
<p><img class="uk-width-1-1 lightbox" alt="" src="https://unread.today/files/53/8b75978a622a95644d377cd753504dfd.png"></p><h3 class="text-uppercase text-blue text-bold">ой санамжид уях баримтууд </h3><p></p><p>Манай улсын нийт хүн амд өдгөө амьсгал, хоол боловсруулах, зүрх судас, шээс, бэлгийн замын болон гэмтэл, хордлого, бусад гадны шалтгаант өвчин зонхилж байна. Эрүүл бус хооллолт, хөдөлгөөний идэвхгүй байдал, тамхи, согтууруулах ундааны хэт хэрэглээ зэрэг нь дээр дурдсан олон өвчний суурь шалтгаан болдог нь нууц биш.<br><br>Тухайлбал, хүн амын жимс, хүнсний ногооны хоногийн дундаж хэрэглээ ДЭМБ-ын зөвлөмжөөс бага байгаа бол давсны хэрэглээ <a href="https://ikon.mn/n/24cx" target="_blank">хоёр дахин их</a>, хоёр хүн тутмын нэг нь илүүдэл жинтэй, эрэгтэйчүүдийн архины хэрэглээ өндөр байгаа нь өвчлөлийн гол шалтгаан болж байна.<br><br>Монгол Улс хүн амд ногдох хорт хавдрын нас баралтын дүнгээр дэлхийд <a href="https://1212.mn/BookLibraryDownload.ashx?url=Cancer-2019.pdf&amp;ln=Mn" target="_blank">нэгдүгээрт</a>, элэгний хорт хавдрын өвчлөл, нас баралтын үзүүлэлтээр дээгүүр жагсаж буй нь харамсалтай.<br><br>Хорт хавдар оношлогдсон үе шатыг сүүлийн 10 жилийн дунджаар харвал, ердөө 10 хүн тутмын хоёр нь эрт үедээ, найм нь хожуу үедээ оношлуулжээ. Үүний улмаас нас барсан нийт хүн амын 73 хувь нь анх оношлогдсоноос хойш <a href="http://hdc.gov.mn/media/uploads/2021-08/Eruul_mendiin_uzuulelt_2020.pdf" target="_blank">нэг жил</a> хүртэлх хугацаанд амьдарсан байна.<br></p><p><br></p>
<p><img class="uk-width-1-1 lightbox" alt="" src="https://unread.today/files/53/7c9733cff07fd34bca01dc3f6d691b91.jpeg"></p><h3 class="text-uppercase text-blue text-bold">"google"-дэхээс залхуурсан асуулт </h3><p></p><p><em>Хорт хавдар чухам яаж үүсдэг вэ?</em><br><br>Хүний биеийг тоо томшгүй эс, микроб, бактерийн орон гэр гэж хэлж болно. Таны биед буй дундаж бактери хоёр минут тутам үхдэг бол хорт хавдрын эсийн хувьд тийм биш. Билл Брайсоны “<a href="https://www.amazon.com/Body-Guide-Occupants-Bill-Bryson/dp/0385539304" target="_blank">Бие эрхтэн</a>” номд “Хүний эсүүд ажил үүргээ гүйцэтгээд, дараа нь бусад эсийн тушаалаар биеийн сайн сайхны төлөө үхдэг атал хавдрын эсүүд тэгдэггүй. Тэд зөвхөн өөрсдийн ашиг сонирхлын төлөө тасралтгүй өсөж олширсоор байдаг” тухай дурджээ.<br><br>Өдөр бүр таны 1-5 эс хорт хавдрынх болж хувирах ч дархлааны тогтолцоо тань устгаж цэвэрлэсээр байдаг. Долоо хоногт нэгээс хоёр удаа, жилд 1000 удаа танд өвчин нүүрлэдэг ч тэр бүрд бие тань авардаг гэсэн үг. Хэрэв та амьдралын буруу хэв маягтай удаан хугацаанд явбал бие махбодийн өөрийгөө хамгаалах, аюулыг устгах тогтолцоонд доголдол үүсэж, өвчин эмгэг үүсэх нөхцөл бүрдэнэ.<br><br>XX зуун хүртэл хорт хавдар гэдэг хүмүүсийн дунд хамгийн айдас дагуулсан өвчинд тооцогддог байсангүй. Ихэвчлэн хууч өвчтэй ахмадуудад ойр өвчин гэх ойлголттой байснаас тэр. Гэвч <a href="https://www.cancer.org/cancer/cancer-basics/history-of-cancer/what-is-cancer.html" target="_blank">1900 оноос</a> хорт хавдар нь эрүүл мэндийн өвчлөлөөс үүдэлтэй нас баралтын хоёр дахь том шалтгаан болжээ.</p><p><br></p>
<p><img class="uk-width-1-1 lightbox" alt="" src="https://unread.today/files/53/06565386e1e63093f75b97497e53c571.jpeg"></p><h3 class="text-uppercase text-blue text-bold">Ирээдүйгээс ирсэн шийдлүүд </h3><p></p><p>Орчин цагт хавдрын олон төрөл, эмгэгүүдийг эрт илрүүлэх боломжтой болсон. Хөгжингүй орнуудад сүүлийн 25 жилд уушги, бүдүүн гэдэс, түрүү булчирхай, төмсөгний хавдрын нас баралт <a href="https://www.amazon.com/Body-Guide-Occupants-Bill-Bryson/dp/0385539304" target="_blank">25-90 хувь</a> болж буурчээ.<br><br>Өдгөө түрүү булчирхай, шулуун гэдэс зэрэг олон төрлийн хавдрыг эрт оношилбол эмчлэх боломж бүрэн дүүрэн бий. Тухайлбал, эмэгтэй хүнд <a href="https://www.forbes.com/sites/jenniferhicks/2021/10/06/heres-how-artificial-intelligence-can-help-predict-breast-cancer-risk/?sh=4f4d1eee4bec" target="_blank">хөхний хорт хавдар</a> үүсгэх магадлал байгаа эсэхийг цусаар шинжилж тогтоох боломжтой юм. Хэрэв генийн гажилт илэрсэн тохиолдолд яваандаа хорт хавдар үүсгэх, эсвэл унтаа чигтээ оршсоор байх эсэхийг одоогоор хэлж чадахгүй байна.<br><br>Хиймэл оюун, нано технологийн тусламжтайгаар олон төрлийн хорт хавдрыг урьдчилан оношлох боломжтой болсон. Тухайлбал, "<a href="https://www.weforum.org/agenda/2021/07/ai-projects-improving-cancer-screening-outcomes/" target="_blank">Microsoft</a>" компани энэ чиглэлийн судалгааны байгууллагуудтай хамтран "Inner Eye", "Project Hanover" зэрэг төслийг хэрэгжүүлж, хавдрыг эрт илрүүлэх, оношлох болон өвчтөний биеийн онцлогт тохирсон эмчилгээг тодорхойлохоор ажиллаж байгаа аж.<br><br>Гэвч дэлхий даяар шинээр бүртгэгдэх хорт хавдрын дийлэнх нь хожуу үе шатандаа оношлогдсоор байна. Бид хавдрыг бий болохоос нь өмнө урьтаж сэргийлэхэд биш, харин гарч ирсэн хойно нь эмчлэх дээр анхаарсаар ирсэн тул цаашид урьдчилан сэргийлэх үзлэг, оношилгоо гэдэг хамгийн чухал шийдэл болжээ. <br><br>Энэ хүрээнд манай улсад хавдартай тэмцэхэд чиглэсэн олон үр дүнтэй ажлуудыг хэрэгжүүлж буйн нэг жишээ нь ХААН Банкны “<a href="https://www.khanbank.com/mn/personal/news/khawdriin-esreg-undesnii-ayan-ii-khureend-khsut-bolon-21-aimgiin-emnelegt-suurin-kompiyuter-khandiwlalaa" target="_blank">Хавдрын эсрэг үндэсний аян</a>” юм. Тус аяны хүрээнд өнгөрсөн 11 жилд <a href="https://kbknew.khanbank.com/files/3566da57-f8a9-4b4a-98d1-c1c7b73ada58/Togtwortoi-hugjil-tailan_2020_compresse_.pdf" target="_blank">130 мянган иргэнд</a> үнэ төлбөргүй урьдчилан сэргийлэх үзлэг хийж, 513 хүнд яаралтай мэс засал хийжээ.<br><br>Өнгөрсөн оны тухайд хавдрын эрт илрүүлгийг эрчимжүүлэхээр ХСҮТ болон 21 аймгийн хавдар бүртгэгч нарт шаардлагатай тоног төхөөрөмж, эд хэрэгслийг хандивлажээ. Мөн иргэдийн эрүүл мэндийн боловсролыг дээшлүүлэх, өвчнөөс урьдчилан сэргийлэх тухай олон контент бэлтгэсэн байна.</p><p><br></p>
<p><img class="uk-width-1-1 lightbox" alt="" src="https://unread.today/files/53/289557a3bb52cee8592c1db42d97516b.png"></p><h3 class="text-uppercase text-blue text-bold">санал болгох нь </h3><p></p><p><strong>ВИДЕО:</strong> НҮБ-ын ХХААБ-аас “Artger”-тэй хамтран жимс, ногооны тариалан эрхлэлт, монголчуудын хоол, хүнсний хэрэглээний тухай өгүүлэх нэгэн сонирхолтой нэвтрүүлэг үзээрэй.<br><br><strong style="font-family:open sans,helvetica neue,helvetica,arial,sans-serif; font-size:15px"> <a href="https://www.youtube.com/watch?v=-uE6RzD3VeU&amp;t=30s" target="_blank">ARTGER: MONGOLIAN HORHOG BBQ IN CABBAGE</a></strong><br><br><strong>НОМ: </strong>Хүний хромосомын төгсгөл хэсэгт байрлах теломер хэмээх бүтэц нь хүний эсийн түвшинд хөгшрөх үйл явцад шууд нөлөөлдөг болохыг нээснээрээ Нобелийн шагнал хүртсэн эрдэмтдийн бүтээлийг уншаарай.<br><br><strong style="font-family:open sans,helvetica neue,helvetica,arial,sans-serif; font-size:15px"><a href="https://unread.today/c/book-thetelomere-effect" target="_blank">ТЕЛОМЕРИЙН НӨЛӨӨ</a></strong><br><br><strong>КИНО: </strong>Хөхний хорт хавдартай тэмцэж буй нэгэн эмэгтэй хүүдээ зориулан амьдралаас юу ойлгож ухаарснаа хэрхэн тэмдэглэл болгож үлдээсэн тухай бодит явдлаас сэдэвлэсэн бүтээлийг үзээрэй.<br><br><a href="https://www.youtube.com/watch?v=2d35y0YyVlA" target="_blank"><strong> NOTES FOR MY SON</strong></a><br><br><strong>ПОДКАСТ</strong>: Цусны хорт хавдартай тэмцэж, эрүүл мэнд, амь насаа аварсан нэгэн залуугийн түүхийг сонсоорой.<br></p><p><a href="https://www.youtube.com/watch?v=e3VmrxEGxtc" target="_blank"><b>ЦАГААН ЭСИЙН ЦОЧМОГ ХАВДАРТАЙ ТЭМЦСЭН НЬ</b></a></p><p><br></p>
<p><img class="uk-width-1-1 lightbox" alt="" src="https://unread.today/files/53/60093684f42e6908f54984aaea7a51cf.jpg"></p><p></p><p><i>Бид тогтвортой хөгжлийн тухай сэдвийг хүн бүрийн ой тоонд шингээж, алхам бүрдээ хариуцлагатай байх дадал хэвшил, эх дэлхийгээ хайрлах ухамсрыг бүтээхийн тулд Тогтвортой хөгжлийг дэмжигч ХААН Банктай хамтран “Тогтвортой хөгжил-2030” цахим товхимлыг бэлтгэн хүргэдэг билээ.</i></p><p><i>Хүн төрөлхтний гэрийн даалгавар гэгдэж буй "Тогтвортой хөгжлийн 17 зорилго"-той холбоотой мэдээллүүд, үйл явдлууд, сайн жишээнүүдийг энгийн үгээр, сонирхолтойгоор тайлбарлан давхар блог нийтлэл болгон хүргэж байна.</i></p>
<blockquote><p>Цахим товхимолд бүртгүүлэх <a href="https://2030.mn/" target="_blank">2030.mn</a></p>
<cite><p>Unread Media &amp; Khan Bank</p>
</cite></blockquote>          </div>

Бие махбодио тордон хайрлаарай. Тэр бол таны амьдарч болох цорын ганц газар билээ.

АНУ-ын энтрепренер, зохиолч агсан Жим Рон

Бие доторх хэдэн зуун сая эс биднийг эрүүл байлгахын тулд тасралтгүй хуваагдаж байдаг. Хүн төрөлхтөн 1961 онд хүний эсийн хуваагдал хязгаартай болохыг олж тогтоосон бөгөөд зөвхөн хорт хавдрын эс л үхэшгүй мөнх гэж баталснаар хорт хавдрын судалгаанууд хөгжиж ирсэн билээ. Гэвч ДЭМБ-ын мэдээлснээр, өнгөрсөн онд дэлхийн даяар
10 сая хүн
хүн хорт хавдрын улмаас нас баржээ.
Хүн төрөлхтөн олон зуун жилийн турш эрүүл амьдрах арга ухааныг хуримтлуулж, шинжлэх ухааны гайхам нээлтүүд хийсээр байгаа ч өдгөө
400 сая
гаруй хүн эрүүл мэндийн наад захын үйлчилгээ авч чадахгүй хэвээр байгаа нь харамсалтай. НҮБ-ын Тогтвортой хөгжлийн зорилгод халдварт бус өвчнөөс үүдэлтэй цаг бусаар нас барах явдлыг 2025 он гэхэд 25 хувь бууруулах зорилт тавьсан билээ.
Тиймээс
ХААН Банктай
хамтран бэлтгэдэг “2030” цахим товхимлын шинэ дугаарт хорт хавдрын өвчлөл, илрүүлгийн тухай асуудлыг хөндөж, эрүүл мэнддээ анхаарч, элдэв өвчнөөс урьдчилан сэргийлэх, эрт оношлуулахын ач холбогдлыг тайлбарлахаар бэлтгэлээ.

тоогоор тайлбарлах нь
19.3 сая
: Дэлхийн даяар өнгөрсөн онд 19.3 сая гаруй хүн хорт хавдартай гэж оношлогджээ. Зонхилон тохиолдох хорт хавдрын өвчлөлд хөх, ходоод, умайн хүзүү, элэг, уушгины хорт хавдар орж байна.
23,278
: Монгол Улсын 2020 оны жилийн эцсийн тайлангаар, 23278 хүн хорт хавдрын улмаас эмнэлгийн хяналтад байна.
51.7%
: Хорт хавдраар шинээр өвчлөгчдийн 51.7 хувийг эрэгтэйчүүд эзэлж байна.
6702
: Монгол Улсад 2020 онд 6702 хорт хавдрын шинэ өвчлөл бүртгэгджээ. Үүний 32 хувийг элэгний, 17 хувийг ходоодны, 7.6 хувийг уушги гуурсан хоолойн, 7.2 хувийг умайн хүзүүний, 4.7 хувийг улаан хоолойн хорт хавдар эзэлж байна.
25%
: Цар тахал, хөл хорионы үеэр нийт өрхүүдийн 25 орчим хувийнх нь дор хаяж нэг гишүүн эрүүл мэндийн тусламж үйлчилгээ авахаа хойшлуулжээ.

ой санамжид уях баримтууд
Манай улсын нийт хүн амд өдгөө амьсгал, хоол боловсруулах, зүрх судас, шээс, бэлгийн замын болон гэмтэл, хордлого, бусад гадны шалтгаант өвчин зонхилж байна. Эрүүл бус хооллолт, хөдөлгөөний идэвхгүй байдал, тамхи, согтууруулах ундааны хэт хэрэглээ зэрэг нь дээр дурдсан олон өвчний суурь шалтгаан болдог нь нууц биш.
Тухайлбал, хүн амын жимс, хүнсний ногооны хоногийн дундаж хэрэглээ ДЭМБ-ын зөвлөмжөөс бага байгаа бол давсны хэрэглээ
хоёр дахин их
, хоёр хүн тутмын нэг нь илүүдэл жинтэй, эрэгтэйчүүдийн архины хэрэглээ өндөр байгаа нь өвчлөлийн гол шалтгаан болж байна.
Монгол Улс хүн амд ногдох хорт хавдрын нас баралтын дүнгээр дэлхийд
нэгдүгээрт
, элэгний хорт хавдрын өвчлөл, нас баралтын үзүүлэлтээр дээгүүр жагсаж буй нь харамсалтай.
Хорт хавдар оношлогдсон үе шатыг сүүлийн 10 жилийн дунджаар харвал, ердөө 10 хүн тутмын хоёр нь эрт үедээ, найм нь хожуу үедээ оношлуулжээ. Үүний улмаас нас барсан нийт хүн амын 73 хувь нь анх оношлогдсоноос хойш
нэг жил
хүртэлх хугацаанд амьдарсан байна.

"google"-дэхээс залхуурсан асуулт
Хорт хавдар чухам яаж үүсдэг вэ?
Хүний биеийг тоо томшгүй эс, микроб, бактерийн орон гэр гэж хэлж болно. Таны биед буй дундаж бактери хоёр минут тутам үхдэг бол хорт хавдрын эсийн хувьд тийм биш. Билл Брайсоны “
Бие эрхтэн
” номд “Хүний эсүүд ажил үүргээ гүйцэтгээд, дараа нь бусад эсийн тушаалаар биеийн сайн сайхны төлөө үхдэг атал хавдрын эсүүд тэгдэггүй. Тэд зөвхөн өөрсдийн ашиг сонирхлын төлөө тасралтгүй өсөж олширсоор байдаг” тухай дурджээ.
Өдөр бүр таны 1-5 эс хорт хавдрынх болж хувирах ч дархлааны тогтолцоо тань устгаж цэвэрлэсээр байдаг. Долоо хоногт нэгээс хоёр удаа, жилд 1000 удаа танд өвчин нүүрлэдэг ч тэр бүрд бие тань авардаг гэсэн үг. Хэрэв та амьдралын буруу хэв маягтай удаан хугацаанд явбал бие махбодийн өөрийгөө хамгаалах, аюулыг устгах тогтолцоонд доголдол үүсэж, өвчин эмгэг үүсэх нөхцөл бүрдэнэ.
XX зуун хүртэл хорт хавдар гэдэг хүмүүсийн дунд хамгийн айдас дагуулсан өвчинд тооцогддог байсангүй. Ихэвчлэн хууч өвчтэй ахмадуудад ойр өвчин гэх ойлголттой байснаас тэр. Гэвч
1900 оноос
хорт хавдар нь эрүүл мэндийн өвчлөлөөс үүдэлтэй нас баралтын хоёр дахь том шалтгаан болжээ.

Ирээдүйгээс ирсэн шийдлүүд
Орчин цагт хавдрын олон төрөл, эмгэгүүдийг эрт илрүүлэх боломжтой болсон. Хөгжингүй орнуудад сүүлийн 25 жилд уушги, бүдүүн гэдэс, түрүү булчирхай, төмсөгний хавдрын нас баралт
25-90 хувь
болж буурчээ.
Өдгөө түрүү булчирхай, шулуун гэдэс зэрэг олон төрлийн хавдрыг эрт оношилбол эмчлэх боломж бүрэн дүүрэн бий. Тухайлбал, эмэгтэй хүнд
хөхний хорт хавдар
үүсгэх магадлал байгаа эсэхийг цусаар шинжилж тогтоох боломжтой юм. Хэрэв генийн гажилт илэрсэн тохиолдолд яваандаа хорт хавдар үүсгэх, эсвэл унтаа чигтээ оршсоор байх эсэхийг одоогоор хэлж чадахгүй байна.
Хиймэл оюун, нано технологийн тусламжтайгаар олон төрлийн хорт хавдрыг урьдчилан оношлох боломжтой болсон. Тухайлбал, "
Microsoft
" компани энэ чиглэлийн судалгааны байгууллагуудтай хамтран "Inner Eye", "Project Hanover" зэрэг төслийг хэрэгжүүлж, хавдрыг эрт илрүүлэх, оношлох болон өвчтөний биеийн онцлогт тохирсон эмчилгээг тодорхойлохоор ажиллаж байгаа аж.
Гэвч дэлхий даяар шинээр бүртгэгдэх хорт хавдрын дийлэнх нь хожуу үе шатандаа оношлогдсоор байна. Бид хавдрыг бий болохоос нь өмнө урьтаж сэргийлэхэд биш, харин гарч ирсэн хойно нь эмчлэх дээр анхаарсаар ирсэн тул цаашид урьдчилан сэргийлэх үзлэг, оношилгоо гэдэг хамгийн чухал шийдэл болжээ.
Энэ хүрээнд манай улсад хавдартай тэмцэхэд чиглэсэн олон үр дүнтэй ажлуудыг хэрэгжүүлж буйн нэг жишээ нь ХААН Банкны “
Хавдрын эсрэг үндэсний аян
” юм. Тус аяны хүрээнд өнгөрсөн 11 жилд
130 мянган иргэнд
үнэ төлбөргүй урьдчилан сэргийлэх үзлэг хийж, 513 хүнд яаралтай мэс засал хийжээ.
Өнгөрсөн оны тухайд хавдрын эрт илрүүлгийг эрчимжүүлэхээр ХСҮТ болон 21 аймгийн хавдар бүртгэгч нарт шаардлагатай тоног төхөөрөмж, эд хэрэгслийг хандивлажээ. Мөн иргэдийн эрүүл мэндийн боловсролыг дээшлүүлэх, өвчнөөс урьдчилан сэргийлэх тухай олон контент бэлтгэсэн байна.

санал болгох нь
ВИДЕО:
НҮБ-ын ХХААБ-аас “Artger”-тэй хамтран жимс, ногооны тариалан эрхлэлт, монголчуудын хоол, хүнсний хэрэглээний тухай өгүүлэх нэгэн сонирхолтой нэвтрүүлэг үзээрэй.

ARTGER: MONGOLIAN HORHOG BBQ IN CABBAGE
НОМ:
Хүний хромосомын төгсгөл хэсэгт байрлах теломер хэмээх бүтэц нь хүний эсийн түвшинд хөгшрөх үйл явцад шууд нөлөөлдөг болохыг нээснээрээ Нобелийн шагнал хүртсэн эрдэмтдийн бүтээлийг уншаарай.
ТЕЛОМЕРИЙН НӨЛӨӨ
КИНО:
Хөхний хорт хавдартай тэмцэж буй нэгэн эмэгтэй хүүдээ зориулан амьдралаас юу ойлгож ухаарснаа хэрхэн тэмдэглэл болгож үлдээсэн тухай бодит явдлаас сэдэвлэсэн бүтээлийг үзээрэй.
NOTES FOR MY SON
ПОДКАСТ
: Цусны хорт хавдартай тэмцэж, эрүүл мэнд, амь насаа аварсан нэгэн залуугийн түүхийг сонсоорой.
ЦАГААН ЭСИЙН ЦОЧМОГ ХАВДАРТАЙ ТЭМЦСЭН НЬ

Бид тогтвортой хөгжлийн тухай сэдвийг хүн бүрийн ой тоонд шингээж, алхам бүрдээ хариуцлагатай байх дадал хэвшил, эх дэлхийгээ хайрлах ухамсрыг бүтээхийн тулд Тогтвортой хөгжлийг дэмжигч ХААН Банктай хамтран “Тогтвортой хөгжил-2030” цахим товхимлыг бэлтгэн хүргэдэг билээ.
Хүн төрөлхтний гэрийн даалгавар гэгдэж буй "Тогтвортой хөгжлийн 17 зорилго"-той холбоотой мэдээллүүд, үйл явдлууд, сайн жишээнүүдийг энгийн үгээр, сонирхолтойгоор тайлбарлан давхар блог нийтлэл болгон хүргэж байна.

Цахим товхимолд бүртгүүлэх
2030.mn

Unread Media & Khan Bank


> Бие махбодио тордон хайрлаарай. Тэр бол таны амьдарч болох цорын ганц газар билээ.
>
> АНУ-ын энтрепренер, зохиолч агсан Жим Рон
Бие доторх хэдэн зуун сая эс биднийг эрүүл байлгахын тулд тасралтгүй хуваагдаж байдаг. Хүн төрөлхтөн 1961 онд хүний эсийн хуваагдал хязгаартай болохыг олж тогтоосон бөгөөд зөвхөн хорт хавдрын эс л үхэшгүй мөнх гэж баталснаар хорт хавдрын судалгаанууд хөгжиж ирсэн билээ. Гэвч ДЭМБ-ын мэдээлснээр, өнгөрсөн онд дэлхийн даяар 10 сая хүн хүн хорт хавдрын улмаас нас баржээ.
Хүн төрөлхтөн олон зуун жилийн турш эрүүл амьдрах арга ухааныг хуримтлуулж, шинжлэх ухааны гайхам нээлтүүд хийсээр байгаа ч өдгөө 400 сая гаруй хүн эрүүл мэндийн наад захын үйлчилгээ авч чадахгүй хэвээр байгаа нь харамсалтай. НҮБ-ын Тогтвортой хөгжлийн зорилгод халдварт бус өвчнөөс үүдэлтэй цаг бусаар нас барах явдлыг 2025 он гэхэд 25 хувь бууруулах зорилт тавьсан билээ.
Тиймээс ХААН Банктай хамтран бэлтгэдэг “2030” цахим товхимлын шинэ дугаарт хорт хавдрын өвчлөл, илрүүлгийн тухай асуудлыг хөндөж, эрүүл мэнддээ анхаарч, элдэв өвчнөөс урьдчилан сэргийлэх, эрт оношлуулахын ач холбогдлыг тайлбарлахаар бэлтгэлээ.
### тоогоор тайлбарлах нь
19.3 сая: Дэлхийн даяар өнгөрсөн онд 19.3 сая гаруй хүн хорт хавдартай гэж оношлогджээ. Зонхилон тохиолдох хорт хавдрын өвчлөлд хөх, ходоод, умайн хүзүү, элэг, уушгины хорт хавдар орж байна.
23,278: Монгол Улсын 2020 оны жилийн эцсийн тайлангаар, 23278 хүн хорт хавдрын улмаас эмнэлгийн хяналтад байна.
51.7%: Хорт хавдраар шинээр өвчлөгчдийн 51.7 хувийг эрэгтэйчүүд эзэлж байна.
6702: Монгол Улсад 2020 онд 6702 хорт хавдрын шинэ өвчлөл бүртгэгджээ. Үүний 32 хувийг элэгний, 17 хувийг ходоодны, 7.6 хувийг уушги гуурсан хоолойн, 7.2 хувийг умайн хүзүүний, 4.7 хувийг улаан хоолойн хорт хавдар эзэлж байна.
25%: Цар тахал, хөл хорионы үеэр нийт өрхүүдийн 25 орчим хувийнх нь дор хаяж нэг гишүүн эрүүл мэндийн тусламж үйлчилгээ авахаа хойшлуулжээ.
### ой санамжид уях баримтууд
Манай улсын нийт хүн амд өдгөө амьсгал, хоол боловсруулах, зүрх судас, шээс, бэлгийн замын болон гэмтэл, хордлого, бусад гадны шалтгаант өвчин зонхилж байна. Эрүүл бус хооллолт, хөдөлгөөний идэвхгүй байдал, тамхи, согтууруулах ундааны хэт хэрэглээ зэрэг нь дээр дурдсан олон өвчний суурь шалтгаан болдог нь нууц биш.
Тухайлбал, хүн амын жимс, хүнсний ногооны хоногийн дундаж хэрэглээ ДЭМБ-ын зөвлөмжөөс бага байгаа бол давсны хэрэглээ хоёр дахин их, хоёр хүн тутмын нэг нь илүүдэл жинтэй, эрэгтэйчүүдийн архины хэрэглээ өндөр байгаа нь өвчлөлийн гол шалтгаан болж байна.
Монгол Улс хүн амд ногдох хорт хавдрын нас баралтын дүнгээр дэлхийд нэгдүгээрт, элэгний хорт хавдрын өвчлөл, нас баралтын үзүүлэлтээр дээгүүр жагсаж буй нь харамсалтай.
Хорт хавдар оношлогдсон үе шатыг сүүлийн 10 жилийн дунджаар харвал, ердөө 10 хүн тутмын хоёр нь эрт үедээ, найм нь хожуу үедээ оношлуулжээ. Үүний улмаас нас барсан нийт хүн амын 73 хувь нь анх оношлогдсоноос хойш нэг жил хүртэлх хугацаанд амьдарсан байна.
### "google"-дэхээс залхуурсан асуулт
*Хорт хавдар чухам яаж үүсдэг вэ?*
Хүний биеийг тоо томшгүй эс, микроб, бактерийн орон гэр гэж хэлж болно. Таны биед буй дундаж бактери хоёр минут тутам үхдэг бол хорт хавдрын эсийн хувьд тийм биш. Билл Брайсоны “Бие эрхтэн” номд “Хүний эсүүд ажил үүргээ гүйцэтгээд, дараа нь бусад эсийн тушаалаар биеийн сайн сайхны төлөө үхдэг атал хавдрын эсүүд тэгдэггүй. Тэд зөвхөн өөрсдийн ашиг сонирхлын төлөө тасралтгүй өсөж олширсоор байдаг” тухай дурджээ.
Өдөр бүр таны 1-5 эс хорт хавдрынх болж хувирах ч дархлааны тогтолцоо тань устгаж цэвэрлэсээр байдаг. Долоо хоногт нэгээс хоёр удаа, жилд 1000 удаа танд өвчин нүүрлэдэг ч тэр бүрд бие тань авардаг гэсэн үг. Хэрэв та амьдралын буруу хэв маягтай удаан хугацаанд явбал бие махбодийн өөрийгөө хамгаалах, аюулыг устгах тогтолцоонд доголдол үүсэж, өвчин эмгэг үүсэх нөхцөл бүрдэнэ.
XX зуун хүртэл хорт хавдар гэдэг хүмүүсийн дунд хамгийн айдас дагуулсан өвчинд тооцогддог байсангүй. Ихэвчлэн хууч өвчтэй ахмадуудад ойр өвчин гэх ойлголттой байснаас тэр. Гэвч 1900 оноос хорт хавдар нь эрүүл мэндийн өвчлөлөөс үүдэлтэй нас баралтын хоёр дахь том шалтгаан болжээ.
### Ирээдүйгээс ирсэн шийдлүүд
Орчин цагт хавдрын олон төрөл, эмгэгүүдийг эрт илрүүлэх боломжтой болсон. Хөгжингүй орнуудад сүүлийн 25 жилд уушги, бүдүүн гэдэс, түрүү булчирхай, төмсөгний хавдрын нас баралт 25-90 хувь болж буурчээ.
Өдгөө түрүү булчирхай, шулуун гэдэс зэрэг олон төрлийн хавдрыг эрт оношилбол эмчлэх боломж бүрэн дүүрэн бий. Тухайлбал, эмэгтэй хүнд хөхний хорт хавдар үүсгэх магадлал байгаа эсэхийг цусаар шинжилж тогтоох боломжтой юм. Хэрэв генийн гажилт илэрсэн тохиолдолд яваандаа хорт хавдар үүсгэх, эсвэл унтаа чигтээ оршсоор байх эсэхийг одоогоор хэлж чадахгүй байна.
Хиймэл оюун, нано технологийн тусламжтайгаар олон төрлийн хорт хавдрыг урьдчилан оношлох боломжтой болсон. Тухайлбал, "Microsoft" компани энэ чиглэлийн судалгааны байгууллагуудтай хамтран "Inner Eye", "Project Hanover" зэрэг төслийг хэрэгжүүлж, хавдрыг эрт илрүүлэх, оношлох болон өвчтөний биеийн онцлогт тохирсон эмчилгээг тодорхойлохоор ажиллаж байгаа аж.
Гэвч дэлхий даяар шинээр бүртгэгдэх хорт хавдрын дийлэнх нь хожуу үе шатандаа оношлогдсоор байна. Бид хавдрыг бий болохоос нь өмнө урьтаж сэргийлэхэд биш, харин гарч ирсэн хойно нь эмчлэх дээр анхаарсаар ирсэн тул цаашид урьдчилан сэргийлэх үзлэг, оношилгоо гэдэг хамгийн чухал шийдэл болжээ.
Энэ хүрээнд манай улсад хавдартай тэмцэхэд чиглэсэн олон үр дүнтэй ажлуудыг хэрэгжүүлж буйн нэг жишээ нь ХААН Банкны “Хавдрын эсрэг үндэсний аян” юм. Тус аяны хүрээнд өнгөрсөн 11 жилд 130 мянган иргэнд үнэ төлбөргүй урьдчилан сэргийлэх үзлэг хийж, 513 хүнд яаралтай мэс засал хийжээ.
Өнгөрсөн оны тухайд хавдрын эрт илрүүлгийг эрчимжүүлэхээр ХСҮТ болон 21 аймгийн хавдар бүртгэгч нарт шаардлагатай тоног төхөөрөмж, эд хэрэгслийг хандивлажээ. Мөн иргэдийн эрүүл мэндийн боловсролыг дээшлүүлэх, өвчнөөс урьдчилан сэргийлэх тухай олон контент бэлтгэсэн байна.
### санал болгох нь
**ВИДЕО:** НҮБ-ын ХХААБ-аас “Artger”-тэй хамтран жимс, ногооны тариалан эрхлэлт, монголчуудын хоол, хүнсний хэрэглээний тухай өгүүлэх нэгэн сонирхолтой нэвтрүүлэг үзээрэй.
**ARTGER: MONGOLIAN HORHOG BBQ IN CABBAGE**
**НОМ:** Хүний хромосомын төгсгөл хэсэгт байрлах теломер хэмээх бүтэц нь хүний эсийн түвшинд хөгшрөх үйл явцад шууд нөлөөлдөг болохыг нээснээрээ Нобелийн шагнал хүртсэн эрдэмтдийн бүтээлийг уншаарай.
**ТЕЛОМЕРИЙН НӨЛӨӨ**
**КИНО:** Хөхний хорт хавдартай тэмцэж буй нэгэн эмэгтэй хүүдээ зориулан амьдралаас юу ойлгож ухаарснаа хэрхэн тэмдэглэл болгож үлдээсэн тухай бодит явдлаас сэдэвлэсэн бүтээлийг үзээрэй.
**NOTES FOR MY SON**
**ПОДКАСТ**: Цусны хорт хавдартай тэмцэж, эрүүл мэнд, амь насаа аварсан нэгэн залуугийн түүхийг сонсоорой.
**ЦАГААН ЭСИЙН ЦОЧМОГ ХАВДАРТАЙ ТЭМЦСЭН НЬ**
*Бид тогтвортой хөгжлийн тухай сэдвийг хүн бүрийн ой тоонд шингээж, алхам бүрдээ хариуцлагатай байх дадал хэвшил, эх дэлхийгээ хайрлах ухамсрыг бүтээхийн тулд Тогтвортой хөгжлийг дэмжигч ХААН Банктай хамтран “Тогтвортой хөгжил-2030” цахим товхимлыг бэлтгэн хүргэдэг билээ.*
*Хүн төрөлхтний гэрийн даалгавар гэгдэж буй "Тогтвортой хөгжлийн 17 зорилго"-той холбоотой мэдээллүүд, үйл явдлууд, сайн жишээнүүдийг энгийн үгээр, сонирхолтойгоор тайлбарлан давхар блог нийтлэл болгон хүргэж байна.*
> Цахим товхимолд бүртгүүлэх 2030.mn
>
> Unread Media & Khan Bank