Танилц: Ковид 19-ийн дараах синдром
<div class="article-body no-wide-image">
          <h2><div>2020 оны гуравдугаар сар. Монгол Улсад анхны Ковидийн халдвар бүртгэгдэж, хөл хорио тогтоон ажин түжин хот маань нам гүм болсон үе. Магад бид хэзээ ч мартахгүй болов уу хэмээн тухайн цаг үеүдэд түгшиж байсан ч өнөөдөр эргээд харахад “Нээрэн тийм үе байсан билүү?” гэж бүдэг бадаг санагдах шиг. Гэтэл өнгөрөгч 12-р сарын эхээр нэгэн шинэ вирус болох нововирусийн дэгдэлт дахин биднийг айдаст автуулаад амжлаа. Анх энэ вирусийг 1968 онд хүн төрөлхтөн нээж илрүүлсэн бөгөөд одоо ийнхүү шуугилдах болсон нь өнгөрсөн сард халдварын тохиолдол 2012 оноос хойших үетэй харьцуулахад хамгийн их бүртгэгдсэн учраас тэр юм.  </div><div> </div><div>Энэ үед заавал Ковид 19-ийг дахин сөхөх болсны учир юу вэ гэвэл сүүлийн үед залуучууд хууч өвчтэй болох нь ихсэж, барьсан тавьснаа мартахаас эхлээд уушги, цээжээр нь хатгаж өвдөх болсон шинж тэмдгүүд бодитоор бидний амьдралын чанар, ажлын бүтээмжид нөлөөлж байна. Тэгвэл “Ковид туссанаас хойш ийм болчхоод байгаа юм аа” хэмээн тодорхойлж буй  эдгээр шинж тэмдгүүд нь уг вирусийн халдвартай үнэхээр холбоотой юу? Эсвэл бид зүгээр л ургуулан бодоод байгаа хэрэг үү? Хариултыг энэ нийтлэлээс олоорой. </div></h2><h3 class="text-uppercase text-blue text-bold"><div> Ковид 19-ийн дараах синдром гэж юу вэ?</div><div>  </div></h3><p><img class="uk-width-1-1 lightbox" alt="" src="https://unread.today/files/dca82359-3f6e-4c03-99ef-ef493c68a7aa/e9a18661fae244d118a9059fd1711137.jpg"></p><div class="image-caption">Эх сурвалж: nytimes</div><p></p><p>Дэлхийн Эрүүл Мэндийн Байгууллага (ДЭМБ)-ын <a href="https://www.who.int/europe/news-room/fact-sheets/item/post-covid-19-condition#:~:text=no%20other%20explanation.-,Symptoms,an%20impact%20on%20everyday%20functioning.">мэдээлснээр </a>Ковид 19 халдварын дараах гурван сар хүртэл ядрах, амьсгал давчдах, цээжээр хатгах, толгой манарах, ой тогтоолт муудах зарим тохиолдолд сэтгэл гутрал, сэтгэл түгшилт зэрэг шинж тэмдэг илрэхийг Ковидийн дараах синдром хэмээн тодорхойлоод буй. Түүнчлэн уг синдром нь зөвхөн Ковидийн халдварын хүнд хэлбэрээр өвчилсөн хүмүүст ч бус хөнгөн бөгөөд шинж тэмдэггүй өвчилсөн хүмүүст ч мөн адил илэрдгийг онцлууштай. </p><p>Гэхдээ энэ вирустэй танилцаад бид хэдхэн жил болсон учраас халдварын дараах уршгийг яг таг батална гэдэг хэцүү. Ковидийн дараах синдромыг “худлаа” гэж бодох хүмүүс ч бий. Гэсэн хэдий ч сэрэмжилж, мэдээлэлтэй явахад илүүдэхгүйн дээр судалгааны салбарт юу болж байгааг сонирхоод үзвэл асуудал танд илүү өөрөөр харагдаж болох юм. </p>
<h3 class="text-uppercase text-blue text-bold">Ковид 19-ийн дараах синдром шинжлэх ухаанаар батлагдсан уу? <br></h3><p></p><p>Long covid буюу Ковидийн дараах синдром хэрхэн, яаж хүний биед ийм шинж тэмдгүүд үүсгэж буй механизмыг судлаачид судалсаар байгаа боловч төгс хариулт хэлэх боломжгүй байна. Судлаачдын зүгээс халдварын дараа бие дотор үлдсэн вирусийн жижиг хэсгүүд удаан хугацаанд дархлааны хариу урвалыг өдөөж, архаг үрэвсэл биед үүсгэдэг байж болзошгүй хэмээн нэг талаас үзэж буй. Нөгөөтээгүүр, ковидийн халдвар авсны дараа дархлааны системийн үйл ажиллагаа хэт идэвхжиж, халдвар арилсан ч биеийн эрүүл эс рүү дархлааны систем халддаг байж болзошгүй гэв. Гэхдээ яг яаж? </p><p>Хүний биеийн олон эрхтэн системийн эсийн гадаргууд <a href="https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9101946/">ACE2 </a>рецепторууд оршдог ба Ковид 19 вирус уг рецепторуудад холбогдож, тэдний хэвийн үйл ажиллагаанд саад учруулдаг аж. Тиймээс уг вирус нь зөвхөн амьсгалын замын үйл ажиллагаанд саад учруулаад зогсохгүй зүрх судас, мэдрэлийн систем, бөөр, хоол боловсруулах систем зэрэг бүхий л эд эрхтэнд үрэвсэл үүсгэдэг уршигтай. Үрэвсэл гэхээр танд шуудхан л муу зүйл хэмээн ойлгогдож магад. Угтаа үрэвсэн үүсэж буй үйл явц нь бидний дархлааны систем гаднын биетийг хамгаалах гэсэн оролдлого юм шүү дээ. Харин энэ тэмцэл хэт удаан үргэлжилбэл эрүүл эд, эс, эрхтнийг гэмтээж эхэлдэг байх нь. Тодруулбал, хүний биеийн дархлааны системийн дохиолол болох I ба III төрлийн <a href="https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/36795973/">интерферонууд </a>олон сарын турш бие организмд өндөр хэвээр байх нь эд, эрхтэнд удаан хугацааны үрэвсэл үүсгэж гэмтээдэг. Тэгвэл урт хугацаанд Ковид 19-ийн дараах шинж тэмдэг үргэлжилдэг нь үнэхээр үнэн гэж үү? <br><br></p>
<p><img class="uk-width-1-1 lightbox" alt="" src="https://unread.today/files/dca82359-3f6e-4c03-99ef-ef493c68a7aa/1c4f9501e0468017ed09a5d503925b48.jpg"></p><div class="image-caption">Эх сурвалж: nytimes</div><p></p><p>2022 онд 150,000 гаруй ковидын халдвар аваад эдгэрсэн хүмүүст судалгаа хийсэн ба үр дүнд нь эдгээр хүмүүсийн зүрх судасны үйл ажиллагаа, мэдрэлийн систем, бодисын солилцооны өөрчлөлт зэрэг эрсдэл нь халдвар аваагүй хүмүүстэй харьцуулахад харьцангуй өндөр байгааг тогтоожээ. Түүнчлэн <a href="https://www.thelancet.com/journals/lanchi/article/PIIS2352-4642(22)00022-0/fulltext">“The Lancet”</a> сэтгүүлд нийтлэгдсэн судалгаагаар 70,000 гаруй ковидоор өвчилсөн хүмүүсийн ойролцоогоор 10-30 хувь нь эхний халдвараас хойш зургаан сарын турш ковидын дараах шинж тэмдгүүд үргэлжилснийг тогтоосон аж. </p><p>Иймд Ковид 19-ийн синдром нь бидэнд нэг их анзаарагдахгүй эсвэл шалтгааныг нь цохоод хэлчихэд амар биш хэр нь бие, организмд маань илэрч буй шинж тэмдгийг хурцатгаж эсвэл ямар нэг байдлаар дархлааны системд маань өөрчлөлт үүсгэдэг нь гарцаагүй ажээ. </p>
<h3 class="text-uppercase text-blue text-bold">Дархлаа судлалын үүднээс тайлбарлах нь </h3><p></p><p>Ковидын дараах синдромыг нурамтай зүйрлэж болох юм. Дүрэлзэх гал биш ч дүрэлзэхэд хэзээд бэлэн мэт. </p><p>Халдвар аваад эдгэрсэн ч дархлааны системийн үйл ажиллагаа халдварын үеийнх шиг хэсэг хугацаанд ажилласаар л байдаг ба ингэж ажилласаар ядарсан дархлааны системд хэд хэдэн өөрчлөлт гардаг. CD4+ and CD8+ эсүүдийн тоо буурч, PD1 хэмээх маркер <a href="https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC10319436/">Т эсүүд дээр илэрдэг</a>. Энэ нь юуг илэрхийлж байна вэ гэхээр хүний дархлааны Т эсүүд буюу дархлааны системийн гол цэргүүд тулалдсаар халдварын дараа томоохон сорвитой болжээ гэсэн үг. Түүнчлэн дархлааны шинэ эсүүд болох гэнэн Т эс болон B эсүүдийн үүсэх хурд багасаж, бие махбод шинэ халдвар авах үед түүнтэй тэмцэх чадвар буурч байгаа юм. Дээрээс нь халдварын дараа бидний дархлаа биед унтаа байдалтай байсан зарим вирусийг сэрээж орхидог. Тухайлбал Эпштейн-Баррын вирусийн (EBV) идэвхжил нь ядаргаа үүсгэж, танин мэдэхүйн чадварт нөлөөлж, толгой өвдөх зэрэг шинж тэмдгүүд үүсгэдэг. Тэгэхээр энэ олон механизм хоршин ажиллаж, идэвхэжсэнээр бид ингэж ядарч, сульддаг байх нь. <br><br></p>
<p><img class="uk-width-1-1 lightbox" alt="" src="https://unread.today/files/dca82359-3f6e-4c03-99ef-ef493c68a7aa/7b36bb00c6c359f92f643ed4b548c977.jpg"></p><div class="image-caption">Эх сурвалж: The Guardian </div><h3 class="text-uppercase text-blue text-bold">Вакцины тун Ковид 19-ийн дараах синдромтой хамаатай юу?  </h3><p><a href="https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC10067136/" target="_blank">Судалгаануудын</a> үр дүнгээс харахад вакцин нь ковидын дараах синдромыг 15-41 хувь хүртэл бууруулах хэсэгчилсэн хамгаалалт үзүүлдгийг баталжээ. Түүнчлэн Их Британийн Үндэсний статистикийн албаны мэдээллээс харахад вирусийн төрөл, вакцины тунгаас хамаарч, ковидын синдром илрэх эсэх нь харилцан адилгүй байгаа юм. Жишээлбэл, давхар тун вакцин хийлгэсэн, Omicron BA.1 хувилбараар халдварласан хүмүүс Delta хувилбарын халдвар авсан хүмүүстэй харьцуулахад Ковид 19-ийн дараах шинж тэмдэг илрэх магадлал 50 хувиар бага байгаа. Нөгөөтээгүүр вакцины гурван тунтай BA.1 (хамгийн өргөн тархсан хувилбар) хувилбарын ковидын вирусээр өвчилсөн хүмүүст уг синдромын шинж тэмдэг илрэх нь BA.2 (халдварлах чадвар 30-60 хувиар өндөр) төрлийн вирусээр халдварласан хүмүүстэй харьцуулахад харьцангуй бага байжээ. Тэгэхээр ковидын дараах синдром илрэх үгүй нь тухайн хүн вакцинжуулалтад хамрагдсан эсэхтэй хамаатай аж. </p>
<h3 class="text-uppercase text-blue text-bold">Тэгвэл одоо яах вэ?<br> </h3><p><img class="uk-width-1-1 lightbox" alt="" src="https://unread.today/files/dca82359-3f6e-4c03-99ef-ef493c68a7aa/921b3f3f1472796639d6f64e5992211d.jpg"></p><div class="image-caption">Эх сурвалж: Washington Post </div><p></p><p>Энэхүү синдром нь дэлхий дахинд шинэ сэдэв учраас эмнэлзүйн тодорхой арга зам олоогүй байна. Одоогоор хамгийн чухал нь Ковидийн халдвар авахгүй байх, халдвар авч эдгэсэн бол дахин халдвар авахаас сэргийлэх мөн вакциндаа бүрэн хамрагдахаас өөр арга зам бидэнд үгүй билээ. </p><p>Сануулж хэлэхэд зарим тохиолдолд Ковидийн дараах синдромын үед вакцин хийлгэх нь шинж тэмдгийг дордуулах магадлалтай. <a href="https://www.yalemedicine.org/news/covid-vaccines-reduce-long-covid-risk-new-study-shows#:~:text=The%20bad%20news%20is%2C%20the,vaccinated%20people%20(primary%20series).">Тухайлбал,</a> Ковидийн дараах синдром илэрсэн өвчтөнүүдийн 16.7 хувь нь вакцин хийлгэсний дараа шинж тэмдгүүд намдсан бол 21.4 хувь нь шинж тэмдгүүд дордсон, үлдсэн хүмүүсийн шинж тэмдэгт өөрчлөлт гараагүй байна. Тиймээс хууч өвчин, өөрийн шинж тэмдэг, биеийн байдлыг харгалзан вакцинд хамрагдаж, урт хугацаанд дархлааны системээ эрүүл байлгахын тулд дасгал хөдөлгөөн мөн амьсгалын дасгал хийж, тогтвортой, эрүүл байхад анхаараарай. </p><p>Ковидтой танилцаж дуусаагүй байтал шинэ вирус гарч ирсэн энэ үед магадгүй ковидийн сэдэв тэс хөндлөн санагдаж магадгүй. Гэвч мэдэхгүй шинэ зүйлээсээ айж, шуугилдахаас өмнө, өмнөх вирусийн халдвар бидний биед ямар үлдэцтэй хор уршиг авчирсан байж болохыг мэдэж авах нь зүйтэй болов уу. Харин дараагийн нийтлэлээрээ норовирусийн талаар тайлбарлах тул манай сайттай ойрхон байгаарай. </p>
          </div>

2020 оны гуравдугаар сар. Монгол Улсад анхны Ковидийн халдвар бүртгэгдэж, хөл хорио тогтоон ажин түжин хот маань нам гүм болсон үе. Магад бид хэзээ ч мартахгүй болов уу хэмээн тухайн цаг үеүдэд түгшиж байсан ч өнөөдөр эргээд харахад “Нээрэн тийм үе байсан билүү?” гэж бүдэг бадаг санагдах шиг. Гэтэл өнгөрөгч 12-р сарын эхээр нэгэн шинэ вирус болох нововирусийн дэгдэлт дахин биднийг айдаст автуулаад амжлаа. Анх энэ вирусийг 1968 онд хүн төрөлхтөн нээж илрүүлсэн бөгөөд одоо ийнхүү шуугилдах болсон нь өнгөрсөн сард халдварын тохиолдол 2012 оноос хойших үетэй харьцуулахад хамгийн их бүртгэгдсэн учраас тэр юм.

Энэ үед заавал Ковид 19-ийг дахин сөхөх болсны учир юу вэ гэвэл сүүлийн үед залуучууд хууч өвчтэй болох нь ихсэж, барьсан тавьснаа мартахаас эхлээд уушги, цээжээр нь хатгаж өвдөх болсон шинж тэмдгүүд бодитоор бидний амьдралын чанар, ажлын бүтээмжид нөлөөлж байна. Тэгвэл “Ковид туссанаас хойш ийм болчхоод байгаа юм аа” хэмээн тодорхойлж буй  эдгээр шинж тэмдгүүд нь уг вирусийн халдвартай үнэхээр холбоотой юу? Эсвэл бид зүгээр л ургуулан бодоод байгаа хэрэг үү? Хариултыг энэ нийтлэлээс олоорой.
Ковид 19-ийн дараах синдром гэж юу вэ?

Эх сурвалж: nytimes
Дэлхийн Эрүүл Мэндийн Байгууллага (ДЭМБ)-ын
мэдээлснээр
Ковид 19 халдварын дараах гурван сар хүртэл ядрах, амьсгал давчдах, цээжээр хатгах, толгой манарах, ой тогтоолт муудах зарим тохиолдолд сэтгэл гутрал, сэтгэл түгшилт зэрэг шинж тэмдэг илрэхийг Ковидийн дараах синдром хэмээн тодорхойлоод буй. Түүнчлэн уг синдром нь зөвхөн Ковидийн халдварын хүнд хэлбэрээр өвчилсөн хүмүүст ч бус хөнгөн бөгөөд шинж тэмдэггүй өвчилсөн хүмүүст ч мөн адил илэрдгийг онцлууштай.
Гэхдээ энэ вирустэй танилцаад бид хэдхэн жил болсон учраас халдварын дараах уршгийг яг таг батална гэдэг хэцүү. Ковидийн дараах синдромыг “худлаа” гэж бодох хүмүүс ч бий. Гэсэн хэдий ч сэрэмжилж, мэдээлэлтэй явахад илүүдэхгүйн дээр судалгааны салбарт юу болж байгааг сонирхоод үзвэл асуудал танд илүү өөрөөр харагдаж болох юм.

Ковид 19-ийн дараах синдром шинжлэх ухаанаар батлагдсан уу?
Long covid буюу Ковидийн дараах синдром хэрхэн, яаж хүний биед ийм шинж тэмдгүүд үүсгэж буй механизмыг судлаачид судалсаар байгаа боловч төгс хариулт хэлэх боломжгүй байна. Судлаачдын зүгээс халдварын дараа бие дотор үлдсэн вирусийн жижиг хэсгүүд удаан хугацаанд дархлааны хариу урвалыг өдөөж, архаг үрэвсэл биед үүсгэдэг байж болзошгүй хэмээн нэг талаас үзэж буй. Нөгөөтээгүүр, ковидийн халдвар авсны дараа дархлааны системийн үйл ажиллагаа хэт идэвхжиж, халдвар арилсан ч биеийн эрүүл эс рүү дархлааны систем халддаг байж болзошгүй гэв. Гэхдээ яг яаж?
Хүний биеийн олон эрхтэн системийн эсийн гадаргууд
ACE2
рецепторууд оршдог ба Ковид 19 вирус уг рецепторуудад холбогдож, тэдний хэвийн үйл ажиллагаанд саад учруулдаг аж. Тиймээс уг вирус нь зөвхөн амьсгалын замын үйл ажиллагаанд саад учруулаад зогсохгүй зүрх судас, мэдрэлийн систем, бөөр, хоол боловсруулах систем зэрэг бүхий л эд эрхтэнд үрэвсэл үүсгэдэг уршигтай. Үрэвсэл гэхээр танд шуудхан л муу зүйл хэмээн ойлгогдож магад. Угтаа үрэвсэн үүсэж буй үйл явц нь бидний дархлааны систем гаднын биетийг хамгаалах гэсэн оролдлого юм шүү дээ. Харин энэ тэмцэл хэт удаан үргэлжилбэл эрүүл эд, эс, эрхтнийг гэмтээж эхэлдэг байх нь. Тодруулбал, хүний биеийн дархлааны системийн дохиолол болох I ба III төрлийн
интерферонууд
олон сарын турш бие организмд өндөр хэвээр байх нь эд, эрхтэнд удаан хугацааны үрэвсэл үүсгэж гэмтээдэг. Тэгвэл урт хугацаанд Ковид 19-ийн дараах шинж тэмдэг үргэлжилдэг нь үнэхээр үнэн гэж үү?

Эх сурвалж: nytimes
2022 онд 150,000 гаруй ковидын халдвар аваад эдгэрсэн хүмүүст судалгаа хийсэн ба үр дүнд нь эдгээр хүмүүсийн зүрх судасны үйл ажиллагаа, мэдрэлийн систем, бодисын солилцооны өөрчлөлт зэрэг эрсдэл нь халдвар аваагүй хүмүүстэй харьцуулахад харьцангуй өндөр байгааг тогтоожээ. Түүнчлэн
“The Lancet”
сэтгүүлд нийтлэгдсэн судалгаагаар 70,000 гаруй ковидоор өвчилсөн хүмүүсийн ойролцоогоор 10-30 хувь нь эхний халдвараас хойш зургаан сарын турш ковидын дараах шинж тэмдгүүд үргэлжилснийг тогтоосон аж.
Иймд Ковид 19-ийн синдром нь бидэнд нэг их анзаарагдахгүй эсвэл шалтгааныг нь цохоод хэлчихэд амар биш хэр нь бие, организмд маань илэрч буй шинж тэмдгийг хурцатгаж эсвэл ямар нэг байдлаар дархлааны системд маань өөрчлөлт үүсгэдэг нь гарцаагүй ажээ.

Дархлаа судлалын үүднээс тайлбарлах нь
Ковидын дараах синдромыг нурамтай зүйрлэж болох юм. Дүрэлзэх гал биш ч дүрэлзэхэд хэзээд бэлэн мэт.
Халдвар аваад эдгэрсэн ч дархлааны системийн үйл ажиллагаа халдварын үеийнх шиг хэсэг хугацаанд ажилласаар л байдаг ба ингэж ажилласаар ядарсан дархлааны системд хэд хэдэн өөрчлөлт гардаг. CD4+ and CD8+ эсүүдийн тоо буурч, PD1 хэмээх маркер
Т эсүүд дээр илэрдэг
. Энэ нь юуг илэрхийлж байна вэ гэхээр хүний дархлааны Т эсүүд буюу дархлааны системийн гол цэргүүд тулалдсаар халдварын дараа томоохон сорвитой болжээ гэсэн үг. Түүнчлэн дархлааны шинэ эсүүд болох гэнэн Т эс болон B эсүүдийн үүсэх хурд багасаж, бие махбод шинэ халдвар авах үед түүнтэй тэмцэх чадвар буурч байгаа юм. Дээрээс нь халдварын дараа бидний дархлаа биед унтаа байдалтай байсан зарим вирусийг сэрээж орхидог. Тухайлбал Эпштейн-Баррын вирусийн (EBV) идэвхжил нь ядаргаа үүсгэж, танин мэдэхүйн чадварт нөлөөлж, толгой өвдөх зэрэг шинж тэмдгүүд үүсгэдэг. Тэгэхээр энэ олон механизм хоршин ажиллаж, идэвхэжсэнээр бид ингэж ядарч, сульддаг байх нь.

Эх сурвалж: The Guardian
Вакцины тун Ковид 19-ийн дараах синдромтой хамаатай юу?
Судалгаануудын
үр дүнгээс харахад вакцин нь ковидын дараах синдромыг 15-41 хувь хүртэл бууруулах хэсэгчилсэн хамгаалалт үзүүлдгийг баталжээ. Түүнчлэн Их Британийн Үндэсний статистикийн албаны мэдээллээс харахад вирусийн төрөл, вакцины тунгаас хамаарч, ковидын синдром илрэх эсэх нь харилцан адилгүй байгаа юм. Жишээлбэл, давхар тун вакцин хийлгэсэн, Omicron BA.1 хувилбараар халдварласан хүмүүс Delta хувилбарын халдвар авсан хүмүүстэй харьцуулахад Ковид 19-ийн дараах шинж тэмдэг илрэх магадлал 50 хувиар бага байгаа. Нөгөөтээгүүр вакцины гурван тунтай BA.1 (хамгийн өргөн тархсан хувилбар) хувилбарын ковидын вирусээр өвчилсөн хүмүүст уг синдромын шинж тэмдэг илрэх нь BA.2 (халдварлах чадвар 30-60 хувиар өндөр) төрлийн вирусээр халдварласан хүмүүстэй харьцуулахад харьцангуй бага байжээ. Тэгэхээр ковидын дараах синдром илрэх үгүй нь тухайн хүн вакцинжуулалтад хамрагдсан эсэхтэй хамаатай аж.

Тэгвэл одоо яах вэ?

Эх сурвалж: Washington Post
Энэхүү синдром нь дэлхий дахинд шинэ сэдэв учраас эмнэлзүйн тодорхой арга зам олоогүй байна. Одоогоор хамгийн чухал нь Ковидийн халдвар авахгүй байх, халдвар авч эдгэсэн бол дахин халдвар авахаас сэргийлэх мөн вакциндаа бүрэн хамрагдахаас өөр арга зам бидэнд үгүй билээ.
Сануулж хэлэхэд зарим тохиолдолд Ковидийн дараах синдромын үед вакцин хийлгэх нь шинж тэмдгийг дордуулах магадлалтай.
Тухайлбал,
Ковидийн дараах синдром илэрсэн өвчтөнүүдийн 16.7 хувь нь вакцин хийлгэсний дараа шинж тэмдгүүд намдсан бол 21.4 хувь нь шинж тэмдгүүд дордсон, үлдсэн хүмүүсийн шинж тэмдэгт өөрчлөлт гараагүй байна. Тиймээс хууч өвчин, өөрийн шинж тэмдэг, биеийн байдлыг харгалзан вакцинд хамрагдаж, урт хугацаанд дархлааны системээ эрүүл байлгахын тулд дасгал хөдөлгөөн мөн амьсгалын дасгал хийж, тогтвортой, эрүүл байхад анхаараарай.
Ковидтой танилцаж дуусаагүй байтал шинэ вирус гарч ирсэн энэ үед магадгүй ковидийн сэдэв тэс хөндлөн санагдаж магадгүй. Гэвч мэдэхгүй шинэ зүйлээсээ айж, шуугилдахаас өмнө, өмнөх вирусийн халдвар бидний биед ямар үлдэцтэй хор уршиг авчирсан байж болохыг мэдэж авах нь зүйтэй болов уу. Харин дараагийн нийтлэлээрээ норовирусийн талаар тайлбарлах тул манай сайттай ойрхон байгаарай.

2020 оны гуравдугаар сар. Монгол Улсад анхны Ковидийн халдвар бүртгэгдэж, хөл хорио тогтоон ажин түжин хот маань нам гүм болсон үе. Магад бид хэзээ ч мартахгүй болов уу хэмээн тухайн цаг үеүдэд түгшиж байсан ч өнөөдөр эргээд харахад “Нээрэн тийм үе байсан билүү?” гэж бүдэг бадаг санагдах шиг. Гэтэл өнгөрөгч 12-р сарын эхээр нэгэн шинэ вирус болох нововирусийн дэгдэлт дахин биднийг айдаст автуулаад амжлаа. Анх энэ вирусийг 1968 онд хүн төрөлхтөн нээж илрүүлсэн бөгөөд одоо ийнхүү шуугилдах болсон нь өнгөрсөн сард халдварын тохиолдол 2012 оноос хойших үетэй харьцуулахад хамгийн их бүртгэгдсэн учраас тэр юм.    Энэ үед заавал Ковид 19-ийг дахин сөхөх болсны учир юу вэ гэвэл сүүлийн үед залуучууд хууч өвчтэй болох нь ихсэж, барьсан тавьснаа мартахаас эхлээд уушги, цээжээр нь хатгаж өвдөх болсон шинж тэмдгүүд бодитоор бидний амьдралын чанар, ажлын бүтээмжид нөлөөлж байна. Тэгвэл “Ковид туссанаас хойш ийм болчхоод байгаа юм аа” хэмээн тодорхойлж буй  эдгээр шинж тэмдгүүд нь уг вирусийн халдвартай үнэхээр холбоотой юу? Эсвэл бид зүгээр л ургуулан бодоод байгаа хэрэг үү? Хариултыг энэ нийтлэлээс олоорой.
### Ковид 19-ийн дараах синдром гэж юу вэ?
Эх сурвалж: nytimes
Дэлхийн Эрүүл Мэндийн Байгууллага (ДЭМБ)-ын мэдээлснээр Ковид 19 халдварын дараах гурван сар хүртэл ядрах, амьсгал давчдах, цээжээр хатгах, толгой манарах, ой тогтоолт муудах зарим тохиолдолд сэтгэл гутрал, сэтгэл түгшилт зэрэг шинж тэмдэг илрэхийг Ковидийн дараах синдром хэмээн тодорхойлоод буй. Түүнчлэн уг синдром нь зөвхөн Ковидийн халдварын хүнд хэлбэрээр өвчилсөн хүмүүст ч бус хөнгөн бөгөөд шинж тэмдэггүй өвчилсөн хүмүүст ч мөн адил илэрдгийг онцлууштай.
Гэхдээ энэ вирустэй танилцаад бид хэдхэн жил болсон учраас халдварын дараах уршгийг яг таг батална гэдэг хэцүү. Ковидийн дараах синдромыг “худлаа” гэж бодох хүмүүс ч бий. Гэсэн хэдий ч сэрэмжилж, мэдээлэлтэй явахад илүүдэхгүйн дээр судалгааны салбарт юу болж байгааг сонирхоод үзвэл асуудал танд илүү өөрөөр харагдаж болох юм.
### Ковид 19-ийн дараах синдром шинжлэх ухаанаар батлагдсан уу?
Long covid буюу Ковидийн дараах синдром хэрхэн, яаж хүний биед ийм шинж тэмдгүүд үүсгэж буй механизмыг судлаачид судалсаар байгаа боловч төгс хариулт хэлэх боломжгүй байна. Судлаачдын зүгээс халдварын дараа бие дотор үлдсэн вирусийн жижиг хэсгүүд удаан хугацаанд дархлааны хариу урвалыг өдөөж, архаг үрэвсэл биед үүсгэдэг байж болзошгүй хэмээн нэг талаас үзэж буй. Нөгөөтээгүүр, ковидийн халдвар авсны дараа дархлааны системийн үйл ажиллагаа хэт идэвхжиж, халдвар арилсан ч биеийн эрүүл эс рүү дархлааны систем халддаг байж болзошгүй гэв. Гэхдээ яг яаж?
Хүний биеийн олон эрхтэн системийн эсийн гадаргууд ACE2 рецепторууд оршдог ба Ковид 19 вирус уг рецепторуудад холбогдож, тэдний хэвийн үйл ажиллагаанд саад учруулдаг аж. Тиймээс уг вирус нь зөвхөн амьсгалын замын үйл ажиллагаанд саад учруулаад зогсохгүй зүрх судас, мэдрэлийн систем, бөөр, хоол боловсруулах систем зэрэг бүхий л эд эрхтэнд үрэвсэл үүсгэдэг уршигтай. Үрэвсэл гэхээр танд шуудхан л муу зүйл хэмээн ойлгогдож магад. Угтаа үрэвсэн үүсэж буй үйл явц нь бидний дархлааны систем гаднын биетийг хамгаалах гэсэн оролдлого юм шүү дээ. Харин энэ тэмцэл хэт удаан үргэлжилбэл эрүүл эд, эс, эрхтнийг гэмтээж эхэлдэг байх нь. Тодруулбал, хүний биеийн дархлааны системийн дохиолол болох I ба III төрлийн интерферонууд олон сарын турш бие организмд өндөр хэвээр байх нь эд, эрхтэнд удаан хугацааны үрэвсэл үүсгэж гэмтээдэг. Тэгвэл урт хугацаанд Ковид 19-ийн дараах шинж тэмдэг үргэлжилдэг нь үнэхээр үнэн гэж үү?
Эх сурвалж: nytimes
2022 онд 150,000 гаруй ковидын халдвар аваад эдгэрсэн хүмүүст судалгаа хийсэн ба үр дүнд нь эдгээр хүмүүсийн зүрх судасны үйл ажиллагаа, мэдрэлийн систем, бодисын солилцооны өөрчлөлт зэрэг эрсдэл нь халдвар аваагүй хүмүүстэй харьцуулахад харьцангуй өндөр байгааг тогтоожээ. Түүнчлэн “The Lancet”00022-0/fulltext) сэтгүүлд нийтлэгдсэн судалгаагаар 70,000 гаруй ковидоор өвчилсөн хүмүүсийн ойролцоогоор 10-30 хувь нь эхний халдвараас хойш зургаан сарын турш ковидын дараах шинж тэмдгүүд үргэлжилснийг тогтоосон аж.
Иймд Ковид 19-ийн синдром нь бидэнд нэг их анзаарагдахгүй эсвэл шалтгааныг нь цохоод хэлчихэд амар биш хэр нь бие, организмд маань илэрч буй шинж тэмдгийг хурцатгаж эсвэл ямар нэг байдлаар дархлааны системд маань өөрчлөлт үүсгэдэг нь гарцаагүй ажээ.
### Дархлаа судлалын үүднээс тайлбарлах нь
Ковидын дараах синдромыг нурамтай зүйрлэж болох юм. Дүрэлзэх гал биш ч дүрэлзэхэд хэзээд бэлэн мэт.
Халдвар аваад эдгэрсэн ч дархлааны системийн үйл ажиллагаа халдварын үеийнх шиг хэсэг хугацаанд ажилласаар л байдаг ба ингэж ажилласаар ядарсан дархлааны системд хэд хэдэн өөрчлөлт гардаг. CD4+ and CD8+ эсүүдийн тоо буурч, PD1 хэмээх маркер Т эсүүд дээр илэрдэг. Энэ нь юуг илэрхийлж байна вэ гэхээр хүний дархлааны Т эсүүд буюу дархлааны системийн гол цэргүүд тулалдсаар халдварын дараа томоохон сорвитой болжээ гэсэн үг. Түүнчлэн дархлааны шинэ эсүүд болох гэнэн Т эс болон B эсүүдийн үүсэх хурд багасаж, бие махбод шинэ халдвар авах үед түүнтэй тэмцэх чадвар буурч байгаа юм. Дээрээс нь халдварын дараа бидний дархлаа биед унтаа байдалтай байсан зарим вирусийг сэрээж орхидог. Тухайлбал Эпштейн-Баррын вирусийн (EBV) идэвхжил нь ядаргаа үүсгэж, танин мэдэхүйн чадварт нөлөөлж, толгой өвдөх зэрэг шинж тэмдгүүд үүсгэдэг. Тэгэхээр энэ олон механизм хоршин ажиллаж, идэвхэжсэнээр бид ингэж ядарч, сульддаг байх нь.
Эх сурвалж: The Guardian
### Вакцины тун Ковид 19-ийн дараах синдромтой хамаатай юу?
Судалгаануудын үр дүнгээс харахад вакцин нь ковидын дараах синдромыг 15-41 хувь хүртэл бууруулах хэсэгчилсэн хамгаалалт үзүүлдгийг баталжээ. Түүнчлэн Их Британийн Үндэсний статистикийн албаны мэдээллээс харахад вирусийн төрөл, вакцины тунгаас хамаарч, ковидын синдром илрэх эсэх нь харилцан адилгүй байгаа юм. Жишээлбэл, давхар тун вакцин хийлгэсэн, Omicron BA.1 хувилбараар халдварласан хүмүүс Delta хувилбарын халдвар авсан хүмүүстэй харьцуулахад Ковид 19-ийн дараах шинж тэмдэг илрэх магадлал 50 хувиар бага байгаа. Нөгөөтээгүүр вакцины гурван тунтай BA.1 (хамгийн өргөн тархсан хувилбар) хувилбарын ковидын вирусээр өвчилсөн хүмүүст уг синдромын шинж тэмдэг илрэх нь BA.2 (халдварлах чадвар 30-60 хувиар өндөр) төрлийн вирусээр халдварласан хүмүүстэй харьцуулахад харьцангуй бага байжээ. Тэгэхээр ковидын дараах синдром илрэх үгүй нь тухайн хүн вакцинжуулалтад хамрагдсан эсэхтэй хамаатай аж.
### Тэгвэл одоо яах вэ?
Эх сурвалж: Washington Post
Энэхүү синдром нь дэлхий дахинд шинэ сэдэв учраас эмнэлзүйн тодорхой арга зам олоогүй байна. Одоогоор хамгийн чухал нь Ковидийн халдвар авахгүй байх, халдвар авч эдгэсэн бол дахин халдвар авахаас сэргийлэх мөн вакциндаа бүрэн хамрагдахаас өөр арга зам бидэнд үгүй билээ.
Сануулж хэлэхэд зарим тохиолдолд Ковидийн дараах синдромын үед вакцин хийлгэх нь шинж тэмдгийг дордуулах магадлалтай. Тухайлбал,.) Ковидийн дараах синдром илэрсэн өвчтөнүүдийн 16.7 хувь нь вакцин хийлгэсний дараа шинж тэмдгүүд намдсан бол 21.4 хувь нь шинж тэмдгүүд дордсон, үлдсэн хүмүүсийн шинж тэмдэгт өөрчлөлт гараагүй байна. Тиймээс хууч өвчин, өөрийн шинж тэмдэг, биеийн байдлыг харгалзан вакцинд хамрагдаж, урт хугацаанд дархлааны системээ эрүүл байлгахын тулд дасгал хөдөлгөөн мөн амьсгалын дасгал хийж, тогтвортой, эрүүл байхад анхаараарай.
Ковидтой танилцаж дуусаагүй байтал шинэ вирус гарч ирсэн энэ үед магадгүй ковидийн сэдэв тэс хөндлөн санагдаж магадгүй. Гэвч мэдэхгүй шинэ зүйлээсээ айж, шуугилдахаас өмнө, өмнөх вирусийн халдвар бидний биед ямар үлдэцтэй хор уршиг авчирсан байж болохыг мэдэж авах нь зүйтэй болов уу. Харин дараагийн нийтлэлээрээ норовирусийн талаар тайлбарлах тул манай сайттай ойрхон байгаарай.