2022 онд бид юу сурсан бэ?
<div class="article-body no-wide-image">
          <p><img class="uk-width-1-1 lightbox" alt="" src="https://unread.today/files/ab36d712-71ff-4ad9-896e-6ebb29ee892b/d5731d8ac67ab4114c1c057cfbc99094.png"></p><p></p><p dir="ltr">Дэлхий даяар 15 сая гаруй хүний амь насыг авч одсон цар тахлын дараа New normal буюу шинэ эгэл амьдралын хэв маяг руу шилжихийг хичээж буй хүн төрөлхтөн “гэрийн даалгавар”-аа биелүүлэх замынхаа талд нь ирээд байна. Өнгөрсөн хугацаанд алдаж ухарсан болон ахиц дэвшсэн олон туршлага бидэнд бий. Харамсалтай нь ОХУ-ын Украинд зарласан дайнаас үүдсэн эрчим хүч, тээвэр, хүнсний хомсдол, ядуурал болон цар тахлын сүүдэрт дарагдсан эрчим хүч, боловсролын хүртээмж бидэнд тогтвортой хөгжилд хүрэх урт аялал олон саад, сорилт бэрхшээлээр дүүрэн болохыг ахин дахин сануулав. </p><p dir="ltr">Unread-ын хамт олон <a href="https://www.khanbank.com/mn/personal" target="_blank">ХААН Банктай</a> хамтран дөрвөн жилийн турш тасралтгүй “Тогтвортой хөгжил-2030” цахим товхимлыг уншигчдадаа бэлтгэн хүргэж буй. Энэ хүрээнд бид шинэ оны эхний дугаартаа дэлхий нийт өнгөрөгч онд тогтвортой хөгжлийн асуудалд ямар ахиц үзүүлэв? Бид юу суралцав? Хаана алдаа гаргав? гэх асуултыг тавилаа. Хамтдаа өнгөрсөн оноо дүгнэж, алдаа оноогоо цэгнэн, цаашид илүү сайжрах боломжийн талаар эргэцүүлье.</p><p dir="ltr"><br></p>
<p><img class="uk-width-1-1 lightbox" alt="" src="https://unread.today/files/ab36d712-71ff-4ad9-896e-6ebb29ee892b/9382a8934bc8029852e7f50a2e801137.gif"></p><h3 class="text-uppercase text-blue text-bold"><div><br></div><div>цар тахлын дараа ядуурлын түвшин арилсан уу?</div></h3><p></p><p dir="ltr">Сүүлийн 25 жилд дэлхий даяарх нэг тэрбум хүн ядуурлаас ангижирсан нь хүн төрөлхтний түүхэн дэх ядуурлын эсрэг тэмцсэн хамгийн өндөр үзүүлэлт. 2015-2018 оны хооронд л гэхэд ядуурлын түвшин жил дараалан багасаж, 10.1 хувиас 8.6 хувь хүртлээ буурсан. Харамсалтай нь цар тахал, дайны хор уршгаас шалтгаалан энэхүү амжилтын цуваа тасалдаж, нийт хүн амын 9.2 хувь ядуу амьдарч байгаа нь 1990 оноос хойших хамгийн өндөр өсөлтөд <a href="https://unstats.un.org/sdgs/report/2022/The-Sustainable-Development-Goals-Report-2022.pdf" target="_blank">тооцогдож байна.</a> Өнгөрсөн жилийн байдлаар өдрийн 1.9 доллароос бага орлоготой хүмүүсийн тоо 676 саяд хүрээд буй.<br><br> НҮБ-ын Тогтвортой хөгжлийн зорилгын хүрээнд дээрх үзүүлэлтийг 6 хувьд хүртэл бууруулах зорилт тавьсан хэдий ч хүнсний бүтээгдэхүүний үнийн өсөлт, Украин дахь дайны нөлөө бидний гэрийн даалгаврыг улам ярвигтай болгосоор. </p><p>Түүнчлэн сүүлийн хорин жилийн хугацаанд хөдөлмөр эрхэлж буй хүн амын ядуурал нэмэгдэж, одоогийн байдлаар 8 сая ажилчид ядуу тодотголтой<a href="https://unstats.un.org/sdgs/report/2022/The-Sustainable-Development-Goals-Report-2022.pdf" target="_blank">амьдарч байна</a>. Дээрх тоо цар тахлаас улбаатай хөдөлмөрийн зах зээл дээр үүссэн хямралын хар сүүдэр арилтал бидэнд бодсоноос ч их хугацаа шаардлагатай буйг харуулж байгаа юм. <br><br>Нийгмийн хамгааллын хүчирхэг тогтолцоо нь COVID-19 тахлын шууд болон урт хугацааны үр дагаврыг бууруулах, хүмүүсийг ядууралд нэрвэгдэхээс урьдчилан сэргийлэх нэн чухал алхам байсан. Гэвч бодит байдал дээр дэлхийн хүн амын дөнгөж 46.9 хувь нь цар тахлын үеэр дор хаяж нэг удаа нийгмийн халамжийн үйлчилгээнд хамрагдаж, 200 улсаас 96 нь л ажилгүйдлийн тэтгэмжийг иргэддээ<a href="https://unstats.un.org/sdgs/report/2022/The-Sustainable-Development-Goals-Report-2022.pdf" target="_blank"> олгожээ.</a> Ялангуяа албан бус хөдөлмөр эрхлэлтийн түвшин өндөр орны иргэд тэтгэмжид хамрагдаж чадахгүй байх, түүнээс үүдэн дараагийн ажил олтлоо орлогын эх үүсвэргүйн улмаас ядуу ангилал руу гулсан орох явдал түгээмэл ажиглагдав.</p><p><br></p>
<p><img class="uk-width-1-1 lightbox" alt="" src="https://unread.today/files/ab36d712-71ff-4ad9-896e-6ebb29ee892b/abdcadb592789c032c89b0ad4529d011.png"></p><p><img class="uk-width-1-1 lightbox" alt="" src="https://unread.today/files/ab36d712-71ff-4ad9-896e-6ebb29ee892b/ef4e2d6877619fef0b460c60011fcd96.png"></p><h3 class="text-uppercase text-blue text-bold"><div><br></div><div>эрүүл мэндийн салбарт юу болж өнгөрөв?</div></h3><p></p><p dir="ltr">Өнгөрөгч 2020, 2021 он тэр чигтээ цар тахлын тархалтыг хумих, иргэдийг вакцинд идэвхтэй хамруулах, нас баралтын түвшнийг бууруулахад чиглэж байсан бол 2022 онд бид ковидоос үүдэлтэй дам өвчин, анхаарлын гадна үлдсэн нэн шаардлагатай эрүүл мэндийн үйлчилгээнд илүүтэй анхаарлаа хандуулж эхэлснээрээ онцлог байв.<br><br>НҮБ-ын судалгаанд хамрагдсан 129 орны 92 хувьд нь цар тахлын жилүүдэд эх, хүүхдийн эрүүл мэнд, дархлаажуулалт, сэтгэцийн эрүүл мэнд, ХДХВ, гепатит, сүрьеэ, хумхаа зэрэг өвчнийг эмчлэх болон эрүүл мэндийн бүх гол салбарт нь тасалдал<a href="https://healthpolicy-watch.news/two-years-into-covid-pandemic-90-of-developing-countries-face-ongoing-health-system-disruptions/" target="_blank"> үүссэн аж. </a>Үүний үр дүнд дэлхийн олон оронд дундаж наслалт нэгээс хоёр жилээр буурсан нь харамсалтай. </p><p>Тэрчлэн, коронавирусээс урьдчилан сэргийлэх вакциныг бүх улсын иргэдэд хүртээмжтэй байлгахын төлөө анхаарч байх явцад нярайн дархлаажуулалт 86-аас 83 хувь болтлоо<a href="https://www.unicef.org/press-releases/covid-19-pandemic-leads-major-backsliding-childhood-vaccinations-new-who-unicef-data" target="_blank">буурав.</a> 2020 онд 22.7 сая хүүхэд вакцинд хамрагдаагүй нь 2005 оноос хойших хамгийн өндөр үзүүлэлт юм. Хамгийн чухал нь энэ тооны ардах үр дагавар бидний бодсоноос ч ноцтой байх магадлал өндөр. Жишээлбэл, гоц халдварт улаанбурхан өвчний товлолт вакцинд хамрагдсан хүүхдийн тоо одоогийн байдлаар 70 хувьтай <a href="https://unstats.un.org/sdgs/report/2022/The-Sustainable-Development-Goals-Report-2022.pdf" target="_blank">байгаа нь </a>энэ өвчний дэгдэлт, өвчний хүндрэлээс урьдчилан сэргийлэхэд хангалтгүй тоо гэдгийг санах хэрэгтэй. <br><br>Цар тахлын хар сүүдэр хамгийн тодоор тусаж, өнөөг хүртэл арилаагүй байгаа өөр нэгэн өвчин бол сэтгэлзүйн эрүүл мэнд. <br><br>АНУ-ын өсвөр насныханд явуулсан судалгаагаар цар тахлын эхний жилд буюу 2019 онд өсвөр насныхны стресс, сэтгэл гутрал нэмэгдсэний улмаас энгийн үеийнхээс илүү хурдан хөгширч, мэдрэлийн эс нь үхэжсэн болохыг <a href="https://www.kff.org/coronavirus-covid-19/issue-brief/mental-health-and-substance-use-considerations-among-children-during-the-covid-19-pandemic/" target="_blank">тогтоожээ. </a>Дэлхий даяар 5.2 сая хүүхэд коронавирусийн цар тахлын үеэр эцэг эх, өвөө эмээ, асран хамгаалагчаа алдсан нь голлон нөлөөлсөн болохыг судлаачид онцолсон юм. Судлаачид хүүхдүүдийн тархины дундаж насыг тодорхойлохын тулд соронзон резонансын дүрслэл ашиглан цар тахлын өмнө ба дараах үеийг харьцуулжээ. Ингэхэд цар тахлын эхний жилийг туулсан хүүхдийн тархи энгийн үеийнхээс илүү хурдан насжиж, ой санамж муудаж, тархины гүйцэтгэх үйл ажиллагааг хянадаг гадаргын эд эс нимгэрсэн байсан аж. </p><p><br></p>
<p><img class="uk-width-1-1 lightbox" alt="" src="https://unread.today/files/ab36d712-71ff-4ad9-896e-6ebb29ee892b/91e80c2de896ceacac0c4fbdf18375f7.png"></p><h3 class="text-uppercase text-blue text-bold"><div><br></div><div><span style='font-family: "SF Display", sans-serif; font-size: 21.600000381469727px; letter-spacing: 0.5px; background-color: rgb(250, 250, 250);'>"GOOGLE"-ДЭХЭЭС ЗАЛХУУРСАН АСУУЛТ</span><br></div></h3><p></p><p><strong><em>Европын эрчим хүчний эрсдэлийн тухайд?</em></strong></p><p dir="ltr">Шавхагдах нөөцөөс сэргээгдэх эрчим хүч рүү шилжих бидний мөрөөдөл өмнөх онд хүндхэн сорилтуудтай нүүр тулав. </p><p dir="ltr">Орос Украины дайн эхэлсний дараа Европын холбоо хойд хөршид эдийн засгийн хориг тавьсны улмаас хямд төсөр үнэтэй байгалийн хийн урсгалаа хаалгасан. Байгалийн хийн хэрэглээнийхээ 40 хувийг ОХУ-аас импортолдог тус тивийн хувьд энэ жил сэргээгдэх эрчим хүчийг түүхэн дээд хэмжээнд үйлдвэрлээгүй сэн бол одоо байгаагаас хэдэн арав дахин тааруу нөхцөл байдалтай тулгарах байсан хэмээн дэлхийн эрчим хүчний судалгааны төв Ember-ээс мэдээлээд <a href="https://www.nytimes.com/interactive/2022/11/17/climate/eu-energy-crisis-gas.html" target="_blank">байгаа юм.</a></p><p dir="ltr">Байгалийн хийн урсгалаа нэмэгдүүлэхийн тулд Европ шинэ нийлүүлэгч хайн, энэ оноос АНУ-ын LNG хийг туршиж эхлэв. Энэ жилийн эхнээс өнгөрсөн сарыг дуустал АНУ-аас ЕХ руу ойролцоогоор 48 тэрбум шоо метр LNG экспортолсон нь 2021 онтой харьцуулахад 26 тэрбум метрээр<a href="https://www.nytimes.com/interactive/2022/11/17/climate/eu-energy-crisis-gas.html" target="_blank"> их дүн.</a> Гэвч нийлүүлэлтийн шинэ суваг үйлдвэрүүдийг тасралтгүй эрчим хүчээр хангах, айл өрхийг хангалттай дулаахан байлгахад огтхон ч хангалттай бус. </p><p dir="ltr">Үүсээд буй нөхцөлөөс үүдэн өнгөрөгч тавдугаар сард Европын Комисс сэргээгдэх эрчим хүчний шилжилт рүү чиглэсэн урт хугацааны төлөвлөөг яаралтай баталсан. REPowerEU хэмээх тус байгууллага нь чулуужсан түлшний эх үүсвэрийг төрөлжүүлэх, сэргээгдэх эрчим хүчний эх үүсвэрийг хүртээмжтэй болгох ажлыг түргэхээс гадна эрчим хүчний хэмнэлтийг иргэдийн дунд нэмэгдүүлэх зорилготой юм.</p><p dir="ltr"><br></p>
<p><img class="uk-width-1-1 lightbox" alt="" src="https://unread.today/files/ab36d712-71ff-4ad9-896e-6ebb29ee892b/b9fa0431c40e73800553560c9df9bff7.png"></p><p></p><p><strong><em><br></em></strong></p><p><strong><em>Хотод амьдарч буй хүмүүсийн амьдралын чанар дээшилсэн үү?</em></strong><br></p><p dir="ltr">Өнөөдөр дэлхийн хүн амын талаас илүү хувь нь хотод амьдарч байгаа бөгөөд 2050 он гэхэд арван хүн тутмын долоо нь хотод амьдрах төлөвтэй. Хот, суурин газар бол дэлхийн ДНБ-ий 80 гаруй хувийг бүрдүүлэхийн сацуу хүлэмжийн хийн ялгарлын 70 хувийг дангаараа ялгаруулдаг аварга том систем. <br><br>Гэвч хотын оршин суугчдын өмнө боломжийн үнэтэй орон сууцны хомсдол, дэд бүтцийн хүртээмж (нийтийн тээвэр, үндсэн үйлчилгээ гэх мэт), агаарын бохирдлын аюултай түвшин зэрэг олон шийдэгдээгүй асуудлууд бий. 2020 онд хотод амьдарч буй дөрвөн хүн тутмын нэг нь ядуусын хороолол эсвэл зөвшөөрөлгүй газар оршин сууж байсан гэх <a href="https://unstats.un.org/sdgs/report/2022/The-Sustainable-Development-Goals-Report-2022.pdf" target="_blank">судалгаа бий. </a>Саб Сахар бол ядуусын хорооллын оршин суугчид хамгийн олонтой бүс нутаг. Судалгаанаас харахад, хотын хүн ам нэг хувиар өсвөл ядуусын хорооллын өвчлөл Африк, Азийн орнуудад тус бүр 2.3, 5.3 хувиар нэмэгдэх аж. </p><p>Мөн анхаарахгүй өнгөрч болохгүй ноцтой сэдвүүдийн нэг бол агаарын бохирдол. 2021 онд замын хөдөлгөөн, орчим хүч, хог хаягдал, ахуйн зориулалттай түлшнээс үүдэлтэй агаарын бохирдлын улмаас 4.2 сая хүн<a href="https://unstats.un.org/sdgs/report/2022/The-Sustainable-Development-Goals-Report-2022.pdf" target="_blank">нас баржээ.</a><br><br>Нас баралт нь 2.5 микрон ба түүнээс бага диаметртэй нарийн ширхэгтэй тоосонцор (PM2.5) болон бусад бохирдуулагч бодист өртсөнтэй холбоотой бөгөөд энэ хэмжээний тоосонцор нь цус харвалт, зүрх судас болон архаг өвчин тусах эрсдэлийг нэмэгдүүлдэг аюултай. 2017-2019 оны хоорондох агаарын чанарын дундаж үзүүлэлтийг хэмжсэн судалгаагаар Төв болон Өмнөд Азийн хотууд дэлхийн дунджаас хоёр дахин илүү агаарын бохирдолтойгоор дэлхийд тэргүүлж байгаа юм.</p><p><br></p>
<p><img class="uk-width-1-1 lightbox" alt="" src="https://unread.today/files/ab36d712-71ff-4ad9-896e-6ebb29ee892b/84affabecc7ebbf090ae44abc07a62b6.png"></p><p><img class="uk-width-1-1 lightbox" alt="" src="https://unread.today/files/ab36d712-71ff-4ad9-896e-6ebb29ee892b/ca4e0edc688a2d20aada9a8f9c2701bc.png"></p><p></p><p><em><strong><br></strong></em></p><p><em><strong>Цаг уурын өөрчлөлтийн эсрэг их гүрнүүд ямар амлалт өгсөн бэ?</strong></em><br></p><p dir="ltr">Дэлхийн дундаж температур 1880 оноос хойш дунджаар<a href="https://www.nytimes.com/article/climate-change-global-warming-faq.html"> </a>1.2 температураар нэмэгдсэн нь мөстлөгийн үеэс хойших хамгийн өндөр хэм юм. Найман жилийн өмнө Парисын хэлэлцээрээр 192 улс дэлхийн дулаарлыг 1.5 градуст барина хэмээх амлалт өгсөн. Гэвч бидний дэлхий хэдийнээ 2.7 градусаар халах замдаа гараад байна. Энэ хэмжээний дулаарал олон орны хувьд цаазны ялаас ялгаагүй.<br></p><p dir="ltr"><br>Өнгөрсөн жилийн арваннэгдүгээр сард Египитийн Шарм Эл Шэйх хотноо зохигдсон уур амьсгалын өөрчлөлтийн асуудлаарх дэлхийн удирдагчдын дээд түвшний уулзалт COP27 хурлын үеэр дэлхийн нийт нүүрстөрөгчийн давхар ислийн 10 хувийг дангаар ялгаруулдаг АНУ 2030 он гэхэд хүлэмжийн хийн ялгаруулалтаа 52 хувиар бууруулах болно хэмээн <a href="https://www.chathamhouse.org/2022/08/what-cop27" target="_blank">мэдэгдсэн боловч</a> хэрхэн, яаж шат дараатайгаар багасгах тухай дэлгэрэнгүй мэдээлэл өгөөгүй нь олон улсын дургүйцлийг хүргэсэн юм. <br><br>Хурлын хамгийн онцлох шийдвэр бол “Алдагдал Хохирлын Сан”-г шинээр байгуулахаар болсон явдал бөгөөд Монгол Улсын хувьд хүлэмжийн хийгээ 22.7 хувиар бууруулах зорилтондоо сэргээгдэх эрчим хүчний эх үүсвэрээ нэмэгдүүлэх замаар хүрэхээ амласан явдал байлаа. <br><br>Мөн COP27 хуралд оролцоогүй Хятадын төрийн тэргүүн G20 уулзалтын үеэр дэлхийн хамгийн том нүүрсний экспортлогч улс болох Индонезид хангалттай өгөөмөр зан гаргасан нь<a href="https://www.nytimes.com/2022/11/15/climate/indonesia-coal-agreement.html" target="_blank"> гайхшрал төрүүлэм.</a> Тодруулбал, G20-ийн үеэр Ерөнхийлөгч Байден БНХАУ-ын дарга Ши Жиньпин нар гурван цаг хагас ганцаарчлан уулзсаныхаа дараа Индонези улсыг нүүрснээс татгалзаж, улмаар дотоодын эрчим хүчээ сэргээгдэх эрчим хүчээр шийдэхэд нь туслах зорилгоор 20 тэрбум долларын багц санхүүжилт олгохоо зарласан. </p><p dir="ltr"><br></p>
<p><img class="uk-width-1-1 lightbox" alt="" src="https://unread.today/files/ab36d712-71ff-4ad9-896e-6ebb29ee892b/1014ed42710a4159ed4e1e0534a7bc7e.png"></p><p><img class="uk-width-1-1 lightbox" alt="" src="https://unread.today/files/ab36d712-71ff-4ad9-896e-6ebb29ee892b/03aa60cc5cfd59f63f3254ec7763a45a.png"></p><h3 class="text-uppercase text-blue text-bold"><div><br></div><div><span style='font-family: "SF Display", sans-serif; font-size: 21.600000381469727px; letter-spacing: 0.5px; background-color: rgb(250, 250, 250);'>САНАЛ БОЛГОХ НЬ:</span><br></div></h3><p></p><p><strong>ВИДЕО:</strong> <br><br>Дэлхий дахинаа 2022 онд уур амьсгалын өөрчлөлтийн талаарх ямар асуудлууд хүчтэй яригдав? Бид энэ онд эх дэлхийн халууныг бууруулахын төлөө ямар арга хэмжээ авах вэ? Тэнгэр Тв-ээс бэлтгэсэн “БУУХИА ТОЙМ 2022 - Уур амьсгалын өөрчлөлт” нэвтрүүлгээс та дээрх асуултуудын хариуг аваарай.</p><p><strong style='caret-color: rgb(0, 0, 0); color: rgb(0, 0, 0); font-family: "open sans", "helvetica neue", helvetica, arial, sans-serif;'><a href="https://www.youtube.com/watch?v=xOz376De6Gk" target="_blank">БУУХИА ТОЙМ 2022- УУР АМЬСГАЛЫН ӨӨРЧЛӨЛТ </a></strong><br><br><a href="https://www.youtube.com/watch?v=3dqXHHCc5lA" target="_blank"><strong style='color: rgb(0, 0, 0); font-family: "open sans", "helvetica neue", helvetica, arial, sans-serif;'>КИНО: </strong></a><br><br>Эрчимжсэн мал аж ахуй дэлхийн хүлэмжийн хийн ялгаруулалтад хэр их нөлөө үзүүлдэг талаар тус баримтат бүтээлээс дэлгэрэнгүй мэдээлэл аваарай. <br><br><strong style='caret-color: rgb(0, 0, 0); color: rgb(0, 0, 0); font-family: "open sans", "helvetica neue", helvetica, arial, sans-serif; font-size: 15px;'><a href="https://www.youtube.com/watch?v=nV04zyfLyN4" target="_blank">COWSPIRACY: THE SUSTAINABILITY SECRET</a></strong><br><br><strong>ПОДКАСТ: </strong><br><br>Оросын Украин руу хийсэн дайн дэлхий нийтийн цэвэр эрчим хүч рүү шилжих шилжилтийг хурдасгах уу, эсвэл шатах түлшнээс улам хараат байдалд хүргэх болов уу? Дэлхий даяарх инфляцын галзуурал хүнсний хомсдолд хэрхэн нөлөөлөх вэ? Энэ мэт 2022 оны онцлох үйл явдлууд уур амьсгалын өөрчлөлт, тогтвортой хөгжлийн зорилтод хэрхэн нөлөөлсөн талаар Climate One подкастын энэхүү дугаараас сонсоорой.<br><br><a href="https://open.spotify.com/show/6dptFSyzSllCXXRHtkuDrU?go=1&amp;sp_cid=2c24a1bedf6adea025c2b5ffe84d88b9&amp;utm_source=embed_player_p&amp;utm_medium=desktop&amp;nd=1" target="_blank"> </a><a href="https://podcasts.apple.com/mn/podcast/this-year-in-climate/id296762605?i=1000591085295" target="_blank"><strong>CLIMATE ONE-THIS YEAR IN CLIMATE</strong></a><br><br><strong>НОМ</strong>: <br><br>Уур амьсгалын өөрчлөлтийн эсрэг идэвхтэй тэмцэгч Грета Тунберг энэхүү номдоо геофизикч, далай судлаач, цаг уур судлаач төдийгүй инженер, эдийн засагч, математикч гэх мэт төрөл бүрийн мэргэжилтэй, зуу гаруй мэргэжилтнүүдтэй хамтран эх дэлхийгээ яг одоо хамгаалж эхлэхэд бидний хийх хамгийн чухал алхмууд юу байх тухай өгүүлжээ.<br><br><a href="https://www.goodreads.com/book/show/61153762-the-climate-book" target="_blank"><strong>THE CLIMATE BOOK </strong></a></p>
<p><img class="uk-width-1-1 lightbox" alt="" src="https://unread.today/files/ab36d712-71ff-4ad9-896e-6ebb29ee892b/c111dc2473f641170a9c62667e387df6.jpeg"></p><p></p><p><br></p><p><i style='caret-color: rgb(28, 28, 28); color: rgb(28, 28, 28); font-family: "SF Display", Helvetica, Arial, sans-serif; font-size: 14.399999618530273px; letter-spacing: 0.15000000596046448px;'>Бид тогтвортой хөгжлийн тухай сэдвийг хүн бүрийн ой тоонд шингээж, алхам бүрдээ хариуцлагатай байх дадал хэвшил, эх дэлхийгээ хайрлах ухамсрыг бүтээхийн тулд Тогтвортой хөгжлийг дэмжигч ХААН Банктай хамтран "Тогтвортой хөгжил-2030" цахим товхимлыг бэлтгэн хүргэдэг билээ.</i><i>Хүн төрөлхтний гэрийн даалгавар гэгдэж буй "Тогтвортой хөгжлийн 17 зорилго"-той холбоотой мэдээллүүд, үйл явдлууд, сайн жишээнүүдийг энгийн үгээр, сонирхолтойгоор тайлбарлан давхар блог нийтлэл болгон хүргэж байна.</i></p>
<blockquote><p>Цахим товхимолд бүртгүүлэх <a href="https://2030.mn/" target="_blank">2030.mn</a></p>
<cite><p>Unread media &amp; Khan Bank</p>
</cite></blockquote>          </div>

Дэлхий даяар 15 сая гаруй хүний амь насыг авч одсон цар тахлын дараа New normal буюу шинэ эгэл амьдралын хэв маяг руу шилжихийг хичээж буй хүн төрөлхтөн “гэрийн даалгавар”-аа биелүүлэх замынхаа талд нь ирээд байна. Өнгөрсөн хугацаанд алдаж ухарсан болон ахиц дэвшсэн олон туршлага бидэнд бий. Харамсалтай нь ОХУ-ын Украинд зарласан дайнаас үүдсэн эрчим хүч, тээвэр, хүнсний хомсдол, ядуурал болон цар тахлын сүүдэрт дарагдсан эрчим хүч, боловсролын хүртээмж бидэнд тогтвортой хөгжилд хүрэх урт аялал олон саад, сорилт бэрхшээлээр дүүрэн болохыг ахин дахин сануулав.
Unread-ын хамт олон
ХААН Банктай
хамтран дөрвөн жилийн турш тасралтгүй “Тогтвортой хөгжил-2030” цахим товхимлыг уншигчдадаа бэлтгэн хүргэж буй. Энэ хүрээнд бид шинэ оны эхний дугаартаа дэлхий нийт өнгөрөгч онд тогтвортой хөгжлийн асуудалд ямар ахиц үзүүлэв? Бид юу суралцав? Хаана алдаа гаргав? гэх асуултыг тавилаа. Хамтдаа өнгөрсөн оноо дүгнэж, алдаа оноогоо цэгнэн, цаашид илүү сайжрах боломжийн талаар эргэцүүлье.

цар тахлын дараа ядуурлын түвшин арилсан уу?
Сүүлийн 25 жилд дэлхий даяарх нэг тэрбум хүн ядуурлаас ангижирсан нь хүн төрөлхтний түүхэн дэх ядуурлын эсрэг тэмцсэн хамгийн өндөр үзүүлэлт. 2015-2018 оны хооронд л гэхэд ядуурлын түвшин жил дараалан багасаж, 10.1 хувиас 8.6 хувь хүртлээ буурсан. Харамсалтай нь цар тахал, дайны хор уршгаас шалтгаалан энэхүү амжилтын цуваа тасалдаж, нийт хүн амын 9.2 хувь ядуу амьдарч байгаа нь 1990 оноос хойших хамгийн өндөр өсөлтөд
тооцогдож байна.
Өнгөрсөн жилийн байдлаар өдрийн 1.9 доллароос бага орлоготой хүмүүсийн тоо 676 саяд хүрээд буй.
НҮБ-ын Тогтвортой хөгжлийн зорилгын хүрээнд дээрх үзүүлэлтийг 6 хувьд хүртэл бууруулах зорилт тавьсан хэдий ч хүнсний бүтээгдэхүүний үнийн өсөлт, Украин дахь дайны нөлөө бидний гэрийн даалгаврыг улам ярвигтай болгосоор.
Түүнчлэн сүүлийн хорин жилийн хугацаанд хөдөлмөр эрхэлж буй хүн амын ядуурал нэмэгдэж, одоогийн байдлаар 8 сая ажилчид ядуу тодотголтой
амьдарч байна
. Дээрх тоо цар тахлаас улбаатай хөдөлмөрийн зах зээл дээр үүссэн хямралын хар сүүдэр арилтал бидэнд бодсоноос ч их хугацаа шаардлагатай буйг харуулж байгаа юм.
Нийгмийн хамгааллын хүчирхэг тогтолцоо нь COVID-19 тахлын шууд болон урт хугацааны үр дагаврыг бууруулах, хүмүүсийг ядууралд нэрвэгдэхээс урьдчилан сэргийлэх нэн чухал алхам байсан. Гэвч бодит байдал дээр дэлхийн хүн амын дөнгөж 46.9 хувь нь цар тахлын үеэр дор хаяж нэг удаа нийгмийн халамжийн үйлчилгээнд хамрагдаж, 200 улсаас 96 нь л ажилгүйдлийн тэтгэмжийг иргэддээ
олгожээ.
Ялангуяа албан бус хөдөлмөр эрхлэлтийн түвшин өндөр орны иргэд тэтгэмжид хамрагдаж чадахгүй байх, түүнээс үүдэн дараагийн ажил олтлоо орлогын эх үүсвэргүйн улмаас ядуу ангилал руу гулсан орох явдал түгээмэл ажиглагдав.

эрүүл мэндийн салбарт юу болж өнгөрөв?
Өнгөрөгч 2020, 2021 он тэр чигтээ цар тахлын тархалтыг хумих, иргэдийг вакцинд идэвхтэй хамруулах, нас баралтын түвшнийг бууруулахад чиглэж байсан бол 2022 онд бид ковидоос үүдэлтэй дам өвчин, анхаарлын гадна үлдсэн нэн шаардлагатай эрүүл мэндийн үйлчилгээнд илүүтэй анхаарлаа хандуулж эхэлснээрээ онцлог байв.
НҮБ-ын судалгаанд хамрагдсан 129 орны 92 хувьд нь цар тахлын жилүүдэд эх, хүүхдийн эрүүл мэнд, дархлаажуулалт, сэтгэцийн эрүүл мэнд, ХДХВ, гепатит, сүрьеэ, хумхаа зэрэг өвчнийг эмчлэх болон эрүүл мэндийн бүх гол салбарт нь тасалдал
үүссэн аж.
Үүний үр дүнд дэлхийн олон оронд дундаж наслалт нэгээс хоёр жилээр буурсан нь харамсалтай.
Тэрчлэн, коронавирусээс урьдчилан сэргийлэх вакциныг бүх улсын иргэдэд хүртээмжтэй байлгахын төлөө анхаарч байх явцад нярайн дархлаажуулалт 86-аас 83 хувь болтлоо
буурав.
2020 онд 22.7 сая хүүхэд вакцинд хамрагдаагүй нь 2005 оноос хойших хамгийн өндөр үзүүлэлт юм. Хамгийн чухал нь энэ тооны ардах үр дагавар бидний бодсоноос ч ноцтой байх магадлал өндөр. Жишээлбэл, гоц халдварт улаанбурхан өвчний товлолт вакцинд хамрагдсан хүүхдийн тоо одоогийн байдлаар 70 хувьтай
байгаа нь
энэ өвчний дэгдэлт, өвчний хүндрэлээс урьдчилан сэргийлэхэд хангалтгүй тоо гэдгийг санах хэрэгтэй.
Цар тахлын хар сүүдэр хамгийн тодоор тусаж, өнөөг хүртэл арилаагүй байгаа өөр нэгэн өвчин бол сэтгэлзүйн эрүүл мэнд.
АНУ-ын өсвөр насныханд явуулсан судалгаагаар цар тахлын эхний жилд буюу 2019 онд өсвөр насныхны стресс, сэтгэл гутрал нэмэгдсэний улмаас энгийн үеийнхээс илүү хурдан хөгширч, мэдрэлийн эс нь үхэжсэн болохыг
тогтоожээ.
Дэлхий даяар 5.2 сая хүүхэд коронавирусийн цар тахлын үеэр эцэг эх, өвөө эмээ, асран хамгаалагчаа алдсан нь голлон нөлөөлсөн болохыг судлаачид онцолсон юм. Судлаачид хүүхдүүдийн тархины дундаж насыг тодорхойлохын тулд соронзон резонансын дүрслэл ашиглан цар тахлын өмнө ба дараах үеийг харьцуулжээ. Ингэхэд цар тахлын эхний жилийг туулсан хүүхдийн тархи энгийн үеийнхээс илүү хурдан насжиж, ой санамж муудаж, тархины гүйцэтгэх үйл ажиллагааг хянадаг гадаргын эд эс нимгэрсэн байсан аж.

"GOOGLE"-ДЭХЭЭС ЗАЛХУУРСАН АСУУЛТ
Европын эрчим хүчний эрсдэлийн тухайд?
Шавхагдах нөөцөөс сэргээгдэх эрчим хүч рүү шилжих бидний мөрөөдөл өмнөх онд хүндхэн сорилтуудтай нүүр тулав.
Орос Украины дайн эхэлсний дараа Европын холбоо хойд хөршид эдийн засгийн хориг тавьсны улмаас хямд төсөр үнэтэй байгалийн хийн урсгалаа хаалгасан. Байгалийн хийн хэрэглээнийхээ 40 хувийг ОХУ-аас импортолдог тус тивийн хувьд энэ жил сэргээгдэх эрчим хүчийг түүхэн дээд хэмжээнд үйлдвэрлээгүй сэн бол одоо байгаагаас хэдэн арав дахин тааруу нөхцөл байдалтай тулгарах байсан хэмээн дэлхийн эрчим хүчний судалгааны төв Ember-ээс мэдээлээд
байгаа юм.
Байгалийн хийн урсгалаа нэмэгдүүлэхийн тулд Европ шинэ нийлүүлэгч хайн, энэ оноос АНУ-ын LNG хийг туршиж эхлэв. Энэ жилийн эхнээс өнгөрсөн сарыг дуустал АНУ-аас ЕХ руу ойролцоогоор 48 тэрбум шоо метр LNG экспортолсон нь 2021 онтой харьцуулахад 26 тэрбум метрээр
их дүн.
Гэвч нийлүүлэлтийн шинэ суваг үйлдвэрүүдийг тасралтгүй эрчим хүчээр хангах, айл өрхийг хангалттай дулаахан байлгахад огтхон ч хангалттай бус.
Үүсээд буй нөхцөлөөс үүдэн өнгөрөгч тавдугаар сард Европын Комисс сэргээгдэх эрчим хүчний шилжилт рүү чиглэсэн урт хугацааны төлөвлөөг яаралтай баталсан. REPowerEU хэмээх тус байгууллага нь чулуужсан түлшний эх үүсвэрийг төрөлжүүлэх, сэргээгдэх эрчим хүчний эх үүсвэрийг хүртээмжтэй болгох ажлыг түргэхээс гадна эрчим хүчний хэмнэлтийг иргэдийн дунд нэмэгдүүлэх зорилготой юм.

Хотод амьдарч буй хүмүүсийн амьдралын чанар дээшилсэн үү?
Өнөөдөр дэлхийн хүн амын талаас илүү хувь нь хотод амьдарч байгаа бөгөөд 2050 он гэхэд арван хүн тутмын долоо нь хотод амьдрах төлөвтэй. Хот, суурин газар бол дэлхийн ДНБ-ий 80 гаруй хувийг бүрдүүлэхийн сацуу хүлэмжийн хийн ялгарлын 70 хувийг дангаараа ялгаруулдаг аварга том систем.
Гэвч хотын оршин суугчдын өмнө боломжийн үнэтэй орон сууцны хомсдол, дэд бүтцийн хүртээмж (нийтийн тээвэр, үндсэн үйлчилгээ гэх мэт), агаарын бохирдлын аюултай түвшин зэрэг олон шийдэгдээгүй асуудлууд бий. 2020 онд хотод амьдарч буй дөрвөн хүн тутмын нэг нь ядуусын хороолол эсвэл зөвшөөрөлгүй газар оршин сууж байсан гэх
судалгаа бий.
Саб Сахар бол ядуусын хорооллын оршин суугчид хамгийн олонтой бүс нутаг. Судалгаанаас харахад, хотын хүн ам нэг хувиар өсвөл ядуусын хорооллын өвчлөл Африк, Азийн орнуудад тус бүр 2.3, 5.3 хувиар нэмэгдэх аж.
Мөн анхаарахгүй өнгөрч болохгүй ноцтой сэдвүүдийн нэг бол агаарын бохирдол. 2021 онд замын хөдөлгөөн, орчим хүч, хог хаягдал, ахуйн зориулалттай түлшнээс үүдэлтэй агаарын бохирдлын улмаас 4.2 сая хүн
нас баржээ.
Нас баралт нь 2.5 микрон ба түүнээс бага диаметртэй нарийн ширхэгтэй тоосонцор (PM2.5) болон бусад бохирдуулагч бодист өртсөнтэй холбоотой бөгөөд энэ хэмжээний тоосонцор нь цус харвалт, зүрх судас болон архаг өвчин тусах эрсдэлийг нэмэгдүүлдэг аюултай. 2017-2019 оны хоорондох агаарын чанарын дундаж үзүүлэлтийг хэмжсэн судалгаагаар Төв болон Өмнөд Азийн хотууд дэлхийн дунджаас хоёр дахин илүү агаарын бохирдолтойгоор дэлхийд тэргүүлж байгаа юм.

Цаг уурын өөрчлөлтийн эсрэг их гүрнүүд ямар амлалт өгсөн бэ?
Дэлхийн дундаж температур 1880 оноос хойш дунджаар

1.2 температураар нэмэгдсэн нь мөстлөгийн үеэс хойших хамгийн өндөр хэм юм. Найман жилийн өмнө Парисын хэлэлцээрээр 192 улс дэлхийн дулаарлыг 1.5 градуст барина хэмээх амлалт өгсөн. Гэвч бидний дэлхий хэдийнээ 2.7 градусаар халах замдаа гараад байна. Энэ хэмжээний дулаарал олон орны хувьд цаазны ялаас ялгаагүй.
Өнгөрсөн жилийн арваннэгдүгээр сард Египитийн Шарм Эл Шэйх хотноо зохигдсон уур амьсгалын өөрчлөлтийн асуудлаарх дэлхийн удирдагчдын дээд түвшний уулзалт COP27 хурлын үеэр дэлхийн нийт нүүрстөрөгчийн давхар ислийн 10 хувийг дангаар ялгаруулдаг АНУ 2030 он гэхэд хүлэмжийн хийн ялгаруулалтаа 52 хувиар бууруулах болно хэмээн
мэдэгдсэн боловч
хэрхэн, яаж шат дараатайгаар багасгах тухай дэлгэрэнгүй мэдээлэл өгөөгүй нь олон улсын дургүйцлийг хүргэсэн юм.
Хурлын хамгийн онцлох шийдвэр бол “Алдагдал Хохирлын Сан”-г шинээр байгуулахаар болсон явдал бөгөөд Монгол Улсын хувьд хүлэмжийн хийгээ 22.7 хувиар бууруулах зорилтондоо сэргээгдэх эрчим хүчний эх үүсвэрээ нэмэгдүүлэх замаар хүрэхээ амласан явдал байлаа.
Мөн COP27 хуралд оролцоогүй Хятадын төрийн тэргүүн G20 уулзалтын үеэр дэлхийн хамгийн том нүүрсний экспортлогч улс болох Индонезид хангалттай өгөөмөр зан гаргасан нь
гайхшрал төрүүлэм.
Тодруулбал, G20-ийн үеэр Ерөнхийлөгч Байден БНХАУ-ын дарга Ши Жиньпин нар гурван цаг хагас ганцаарчлан уулзсаныхаа дараа Индонези улсыг нүүрснээс татгалзаж, улмаар дотоодын эрчим хүчээ сэргээгдэх эрчим хүчээр шийдэхэд нь туслах зорилгоор 20 тэрбум долларын багц санхүүжилт олгохоо зарласан.

САНАЛ БОЛГОХ НЬ:
ВИДЕО:

Дэлхий дахинаа 2022 онд уур амьсгалын өөрчлөлтийн талаарх ямар асуудлууд хүчтэй яригдав? Бид энэ онд эх дэлхийн халууныг бууруулахын төлөө ямар арга хэмжээ авах вэ? Тэнгэр Тв-ээс бэлтгэсэн “БУУХИА ТОЙМ 2022 - Уур амьсгалын өөрчлөлт” нэвтрүүлгээс та дээрх асуултуудын хариуг аваарай.
БУУХИА ТОЙМ 2022- УУР АМЬСГАЛЫН ӨӨРЧЛӨЛТ
КИНО:
Эрчимжсэн мал аж ахуй дэлхийн хүлэмжийн хийн ялгаруулалтад хэр их нөлөө үзүүлдэг талаар тус баримтат бүтээлээс дэлгэрэнгүй мэдээлэл аваарай.
COWSPIRACY: THE SUSTAINABILITY SECRET
ПОДКАСТ:
Оросын Украин руу хийсэн дайн дэлхий нийтийн цэвэр эрчим хүч рүү шилжих шилжилтийг хурдасгах уу, эсвэл шатах түлшнээс улам хараат байдалд хүргэх болов уу? Дэлхий даяарх инфляцын галзуурал хүнсний хомсдолд хэрхэн нөлөөлөх вэ? Энэ мэт 2022 оны онцлох үйл явдлууд уур амьсгалын өөрчлөлт, тогтвортой хөгжлийн зорилтод хэрхэн нөлөөлсөн талаар Climate One подкастын энэхүү дугаараас сонсоорой.

CLIMATE ONE-THIS YEAR IN CLIMATE
НОМ
:
Уур амьсгалын өөрчлөлтийн эсрэг идэвхтэй тэмцэгч Грета Тунберг энэхүү номдоо геофизикч, далай судлаач, цаг уур судлаач төдийгүй инженер, эдийн засагч, математикч гэх мэт төрөл бүрийн мэргэжилтэй, зуу гаруй мэргэжилтнүүдтэй хамтран эх дэлхийгээ яг одоо хамгаалж эхлэхэд бидний хийх хамгийн чухал алхмууд юу байх тухай өгүүлжээ.
THE CLIMATE BOOK

Бид тогтвортой хөгжлийн тухай сэдвийг хүн бүрийн ой тоонд шингээж, алхам бүрдээ хариуцлагатай байх дадал хэвшил, эх дэлхийгээ хайрлах ухамсрыг бүтээхийн тулд Тогтвортой хөгжлийг дэмжигч ХААН Банктай хамтран "Тогтвортой хөгжил-2030" цахим товхимлыг бэлтгэн хүргэдэг билээ.
Хүн төрөлхтний гэрийн даалгавар гэгдэж буй "Тогтвортой хөгжлийн 17 зорилго"-той холбоотой мэдээллүүд, үйл явдлууд, сайн жишээнүүдийг энгийн үгээр, сонирхолтойгоор тайлбарлан давхар блог нийтлэл болгон хүргэж байна.

Цахим товхимолд бүртгүүлэх
2030.mn

Unread media & Khan Bank


Дэлхий даяар 15 сая гаруй хүний амь насыг авч одсон цар тахлын дараа New normal буюу шинэ эгэл амьдралын хэв маяг руу шилжихийг хичээж буй хүн төрөлхтөн “гэрийн даалгавар”-аа биелүүлэх замынхаа талд нь ирээд байна. Өнгөрсөн хугацаанд алдаж ухарсан болон ахиц дэвшсэн олон туршлага бидэнд бий. Харамсалтай нь ОХУ-ын Украинд зарласан дайнаас үүдсэн эрчим хүч, тээвэр, хүнсний хомсдол, ядуурал болон цар тахлын сүүдэрт дарагдсан эрчим хүч, боловсролын хүртээмж бидэнд тогтвортой хөгжилд хүрэх урт аялал олон саад, сорилт бэрхшээлээр дүүрэн болохыг ахин дахин сануулав.
Unread-ын хамт олон ХААН Банктай хамтран дөрвөн жилийн турш тасралтгүй “Тогтвортой хөгжил-2030” цахим товхимлыг уншигчдадаа бэлтгэн хүргэж буй. Энэ хүрээнд бид шинэ оны эхний дугаартаа дэлхий нийт өнгөрөгч онд тогтвортой хөгжлийн асуудалд ямар ахиц үзүүлэв? Бид юу суралцав? Хаана алдаа гаргав? гэх асуултыг тавилаа. Хамтдаа өнгөрсөн оноо дүгнэж, алдаа оноогоо цэгнэн, цаашид илүү сайжрах боломжийн талаар эргэцүүлье.
### цар тахлын дараа ядуурлын түвшин арилсан уу?
Сүүлийн 25 жилд дэлхий даяарх нэг тэрбум хүн ядуурлаас ангижирсан нь хүн төрөлхтний түүхэн дэх ядуурлын эсрэг тэмцсэн хамгийн өндөр үзүүлэлт. 2015-2018 оны хооронд л гэхэд ядуурлын түвшин жил дараалан багасаж, 10.1 хувиас 8.6 хувь хүртлээ буурсан. Харамсалтай нь цар тахал, дайны хор уршгаас шалтгаалан энэхүү амжилтын цуваа тасалдаж, нийт хүн амын 9.2 хувь ядуу амьдарч байгаа нь 1990 оноос хойших хамгийн өндөр өсөлтөд тооцогдож байна. Өнгөрсөн жилийн байдлаар өдрийн 1.9 доллароос бага орлоготой хүмүүсийн тоо 676 саяд хүрээд буй.
НҮБ-ын Тогтвортой хөгжлийн зорилгын хүрээнд дээрх үзүүлэлтийг 6 хувьд хүртэл бууруулах зорилт тавьсан хэдий ч хүнсний бүтээгдэхүүний үнийн өсөлт, Украин дахь дайны нөлөө бидний гэрийн даалгаврыг улам ярвигтай болгосоор.
Түүнчлэн сүүлийн хорин жилийн хугацаанд хөдөлмөр эрхэлж буй хүн амын ядуурал нэмэгдэж, одоогийн байдлаар 8 сая ажилчид ядуу тодотголтойамьдарч байна. Дээрх тоо цар тахлаас улбаатай хөдөлмөрийн зах зээл дээр үүссэн хямралын хар сүүдэр арилтал бидэнд бодсоноос ч их хугацаа шаардлагатай буйг харуулж байгаа юм.
Нийгмийн хамгааллын хүчирхэг тогтолцоо нь COVID-19 тахлын шууд болон урт хугацааны үр дагаврыг бууруулах, хүмүүсийг ядууралд нэрвэгдэхээс урьдчилан сэргийлэх нэн чухал алхам байсан. Гэвч бодит байдал дээр дэлхийн хүн амын дөнгөж 46.9 хувь нь цар тахлын үеэр дор хаяж нэг удаа нийгмийн халамжийн үйлчилгээнд хамрагдаж, 200 улсаас 96 нь л ажилгүйдлийн тэтгэмжийг иргэддээ олгожээ. Ялангуяа албан бус хөдөлмөр эрхлэлтийн түвшин өндөр орны иргэд тэтгэмжид хамрагдаж чадахгүй байх, түүнээс үүдэн дараагийн ажил олтлоо орлогын эх үүсвэргүйн улмаас ядуу ангилал руу гулсан орох явдал түгээмэл ажиглагдав.
### эрүүл мэндийн салбарт юу болж өнгөрөв?
Өнгөрөгч 2020, 2021 он тэр чигтээ цар тахлын тархалтыг хумих, иргэдийг вакцинд идэвхтэй хамруулах, нас баралтын түвшнийг бууруулахад чиглэж байсан бол 2022 онд бид ковидоос үүдэлтэй дам өвчин, анхаарлын гадна үлдсэн нэн шаардлагатай эрүүл мэндийн үйлчилгээнд илүүтэй анхаарлаа хандуулж эхэлснээрээ онцлог байв.
НҮБ-ын судалгаанд хамрагдсан 129 орны 92 хувьд нь цар тахлын жилүүдэд эх, хүүхдийн эрүүл мэнд, дархлаажуулалт, сэтгэцийн эрүүл мэнд, ХДХВ, гепатит, сүрьеэ, хумхаа зэрэг өвчнийг эмчлэх болон эрүүл мэндийн бүх гол салбарт нь тасалдал үүссэн аж. Үүний үр дүнд дэлхийн олон оронд дундаж наслалт нэгээс хоёр жилээр буурсан нь харамсалтай.
Тэрчлэн, коронавирусээс урьдчилан сэргийлэх вакциныг бүх улсын иргэдэд хүртээмжтэй байлгахын төлөө анхаарч байх явцад нярайн дархлаажуулалт 86-аас 83 хувь болтлообуурав. 2020 онд 22.7 сая хүүхэд вакцинд хамрагдаагүй нь 2005 оноос хойших хамгийн өндөр үзүүлэлт юм. Хамгийн чухал нь энэ тооны ардах үр дагавар бидний бодсоноос ч ноцтой байх магадлал өндөр. Жишээлбэл, гоц халдварт улаанбурхан өвчний товлолт вакцинд хамрагдсан хүүхдийн тоо одоогийн байдлаар 70 хувьтай байгаа нь энэ өвчний дэгдэлт, өвчний хүндрэлээс урьдчилан сэргийлэхэд хангалтгүй тоо гэдгийг санах хэрэгтэй.
Цар тахлын хар сүүдэр хамгийн тодоор тусаж, өнөөг хүртэл арилаагүй байгаа өөр нэгэн өвчин бол сэтгэлзүйн эрүүл мэнд.
АНУ-ын өсвөр насныханд явуулсан судалгаагаар цар тахлын эхний жилд буюу 2019 онд өсвөр насныхны стресс, сэтгэл гутрал нэмэгдсэний улмаас энгийн үеийнхээс илүү хурдан хөгширч, мэдрэлийн эс нь үхэжсэн болохыг тогтоожээ. Дэлхий даяар 5.2 сая хүүхэд коронавирусийн цар тахлын үеэр эцэг эх, өвөө эмээ, асран хамгаалагчаа алдсан нь голлон нөлөөлсөн болохыг судлаачид онцолсон юм. Судлаачид хүүхдүүдийн тархины дундаж насыг тодорхойлохын тулд соронзон резонансын дүрслэл ашиглан цар тахлын өмнө ба дараах үеийг харьцуулжээ. Ингэхэд цар тахлын эхний жилийг туулсан хүүхдийн тархи энгийн үеийнхээс илүү хурдан насжиж, ой санамж муудаж, тархины гүйцэтгэх үйл ажиллагааг хянадаг гадаргын эд эс нимгэрсэн байсан аж.
### "GOOGLE"-ДЭХЭЭС ЗАЛХУУРСАН АСУУЛТ
***Европын эрчим хүчний эрсдэлийн тухайд?***
Шавхагдах нөөцөөс сэргээгдэх эрчим хүч рүү шилжих бидний мөрөөдөл өмнөх онд хүндхэн сорилтуудтай нүүр тулав.
Орос Украины дайн эхэлсний дараа Европын холбоо хойд хөршид эдийн засгийн хориг тавьсны улмаас хямд төсөр үнэтэй байгалийн хийн урсгалаа хаалгасан. Байгалийн хийн хэрэглээнийхээ 40 хувийг ОХУ-аас импортолдог тус тивийн хувьд энэ жил сэргээгдэх эрчим хүчийг түүхэн дээд хэмжээнд үйлдвэрлээгүй сэн бол одоо байгаагаас хэдэн арав дахин тааруу нөхцөл байдалтай тулгарах байсан хэмээн дэлхийн эрчим хүчний судалгааны төв Ember-ээс мэдээлээд байгаа юм.
Байгалийн хийн урсгалаа нэмэгдүүлэхийн тулд Европ шинэ нийлүүлэгч хайн, энэ оноос АНУ-ын LNG хийг туршиж эхлэв. Энэ жилийн эхнээс өнгөрсөн сарыг дуустал АНУ-аас ЕХ руу ойролцоогоор 48 тэрбум шоо метр LNG экспортолсон нь 2021 онтой харьцуулахад 26 тэрбум метрээр их дүн. Гэвч нийлүүлэлтийн шинэ суваг үйлдвэрүүдийг тасралтгүй эрчим хүчээр хангах, айл өрхийг хангалттай дулаахан байлгахад огтхон ч хангалттай бус.
Үүсээд буй нөхцөлөөс үүдэн өнгөрөгч тавдугаар сард Европын Комисс сэргээгдэх эрчим хүчний шилжилт рүү чиглэсэн урт хугацааны төлөвлөөг яаралтай баталсан. REPowerEU хэмээх тус байгууллага нь чулуужсан түлшний эх үүсвэрийг төрөлжүүлэх, сэргээгдэх эрчим хүчний эх үүсвэрийг хүртээмжтэй болгох ажлыг түргэхээс гадна эрчим хүчний хэмнэлтийг иргэдийн дунд нэмэгдүүлэх зорилготой юм.
***Хотод амьдарч буй хүмүүсийн амьдралын чанар дээшилсэн үү?***
Өнөөдөр дэлхийн хүн амын талаас илүү хувь нь хотод амьдарч байгаа бөгөөд 2050 он гэхэд арван хүн тутмын долоо нь хотод амьдрах төлөвтэй. Хот, суурин газар бол дэлхийн ДНБ-ий 80 гаруй хувийг бүрдүүлэхийн сацуу хүлэмжийн хийн ялгарлын 70 хувийг дангаараа ялгаруулдаг аварга том систем.
Гэвч хотын оршин суугчдын өмнө боломжийн үнэтэй орон сууцны хомсдол, дэд бүтцийн хүртээмж (нийтийн тээвэр, үндсэн үйлчилгээ гэх мэт), агаарын бохирдлын аюултай түвшин зэрэг олон шийдэгдээгүй асуудлууд бий. 2020 онд хотод амьдарч буй дөрвөн хүн тутмын нэг нь ядуусын хороолол эсвэл зөвшөөрөлгүй газар оршин сууж байсан гэх судалгаа бий. Саб Сахар бол ядуусын хорооллын оршин суугчид хамгийн олонтой бүс нутаг. Судалгаанаас харахад, хотын хүн ам нэг хувиар өсвөл ядуусын хорооллын өвчлөл Африк, Азийн орнуудад тус бүр 2.3, 5.3 хувиар нэмэгдэх аж.
Мөн анхаарахгүй өнгөрч болохгүй ноцтой сэдвүүдийн нэг бол агаарын бохирдол. 2021 онд замын хөдөлгөөн, орчим хүч, хог хаягдал, ахуйн зориулалттай түлшнээс үүдэлтэй агаарын бохирдлын улмаас 4.2 сая хүннас баржээ.
Нас баралт нь 2.5 микрон ба түүнээс бага диаметртэй нарийн ширхэгтэй тоосонцор (PM2.5) болон бусад бохирдуулагч бодист өртсөнтэй холбоотой бөгөөд энэ хэмжээний тоосонцор нь цус харвалт, зүрх судас болон архаг өвчин тусах эрсдэлийг нэмэгдүүлдэг аюултай. 2017-2019 оны хоорондох агаарын чанарын дундаж үзүүлэлтийг хэмжсэн судалгаагаар Төв болон Өмнөд Азийн хотууд дэлхийн дунджаас хоёр дахин илүү агаарын бохирдолтойгоор дэлхийд тэргүүлж байгаа юм.
***Цаг уурын өөрчлөлтийн эсрэг их гүрнүүд ямар амлалт өгсөн бэ?***
Дэлхийн дундаж температур 1880 оноос хойш дунджаар1.2 температураар нэмэгдсэн нь мөстлөгийн үеэс хойших хамгийн өндөр хэм юм. Найман жилийн өмнө Парисын хэлэлцээрээр 192 улс дэлхийн дулаарлыг 1.5 градуст барина хэмээх амлалт өгсөн. Гэвч бидний дэлхий хэдийнээ 2.7 градусаар халах замдаа гараад байна. Энэ хэмжээний дулаарал олон орны хувьд цаазны ялаас ялгаагүй.
Өнгөрсөн жилийн арваннэгдүгээр сард Египитийн Шарм Эл Шэйх хотноо зохигдсон уур амьсгалын өөрчлөлтийн асуудлаарх дэлхийн удирдагчдын дээд түвшний уулзалт COP27 хурлын үеэр дэлхийн нийт нүүрстөрөгчийн давхар ислийн 10 хувийг дангаар ялгаруулдаг АНУ 2030 он гэхэд хүлэмжийн хийн ялгаруулалтаа 52 хувиар бууруулах болно хэмээн мэдэгдсэн боловч хэрхэн, яаж шат дараатайгаар багасгах тухай дэлгэрэнгүй мэдээлэл өгөөгүй нь олон улсын дургүйцлийг хүргэсэн юм.
Хурлын хамгийн онцлох шийдвэр бол “Алдагдал Хохирлын Сан”-г шинээр байгуулахаар болсон явдал бөгөөд Монгол Улсын хувьд хүлэмжийн хийгээ 22.7 хувиар бууруулах зорилтондоо сэргээгдэх эрчим хүчний эх үүсвэрээ нэмэгдүүлэх замаар хүрэхээ амласан явдал байлаа.
Мөн COP27 хуралд оролцоогүй Хятадын төрийн тэргүүн G20 уулзалтын үеэр дэлхийн хамгийн том нүүрсний экспортлогч улс болох Индонезид хангалттай өгөөмөр зан гаргасан нь гайхшрал төрүүлэм. Тодруулбал, G20-ийн үеэр Ерөнхийлөгч Байден БНХАУ-ын дарга Ши Жиньпин нар гурван цаг хагас ганцаарчлан уулзсаныхаа дараа Индонези улсыг нүүрснээс татгалзаж, улмаар дотоодын эрчим хүчээ сэргээгдэх эрчим хүчээр шийдэхэд нь туслах зорилгоор 20 тэрбум долларын багц санхүүжилт олгохоо зарласан.
### САНАЛ БОЛГОХ НЬ:
**ВИДЕО:**
Дэлхий дахинаа 2022 онд уур амьсгалын өөрчлөлтийн талаарх ямар асуудлууд хүчтэй яригдав? Бид энэ онд эх дэлхийн халууныг бууруулахын төлөө ямар арга хэмжээ авах вэ? Тэнгэр Тв-ээс бэлтгэсэн “БУУХИА ТОЙМ 2022 - Уур амьсгалын өөрчлөлт” нэвтрүүлгээс та дээрх асуултуудын хариуг аваарай.
**БУУХИА ТОЙМ 2022- УУР АМЬСГАЛЫН ӨӨРЧЛӨЛТ**
**КИНО:**
Эрчимжсэн мал аж ахуй дэлхийн хүлэмжийн хийн ялгаруулалтад хэр их нөлөө үзүүлдэг талаар тус баримтат бүтээлээс дэлгэрэнгүй мэдээлэл аваарай.
**COWSPIRACY: THE SUSTAINABILITY SECRET**
**ПОДКАСТ:**
Оросын Украин руу хийсэн дайн дэлхий нийтийн цэвэр эрчим хүч рүү шилжих шилжилтийг хурдасгах уу, эсвэл шатах түлшнээс улам хараат байдалд хүргэх болов уу? Дэлхий даяарх инфляцын галзуурал хүнсний хомсдолд хэрхэн нөлөөлөх вэ? Энэ мэт 2022 оны онцлох үйл явдлууд уур амьсгалын өөрчлөлт, тогтвортой хөгжлийн зорилтод хэрхэн нөлөөлсөн талаар Climate One подкастын энэхүү дугаараас сонсоорой.
**CLIMATE ONE-THIS YEAR IN CLIMATE**
**НОМ**:
Уур амьсгалын өөрчлөлтийн эсрэг идэвхтэй тэмцэгч Грета Тунберг энэхүү номдоо геофизикч, далай судлаач, цаг уур судлаач төдийгүй инженер, эдийн засагч, математикч гэх мэт төрөл бүрийн мэргэжилтэй, зуу гаруй мэргэжилтнүүдтэй хамтран эх дэлхийгээ яг одоо хамгаалж эхлэхэд бидний хийх хамгийн чухал алхмууд юу байх тухай өгүүлжээ.
**THE CLIMATE BOOK**
*Бид тогтвортой хөгжлийн тухай сэдвийг хүн бүрийн ой тоонд шингээж, алхам бүрдээ хариуцлагатай байх дадал хэвшил, эх дэлхийгээ хайрлах ухамсрыг бүтээхийн тулд Тогтвортой хөгжлийг дэмжигч ХААН Банктай хамтран "Тогтвортой хөгжил-2030" цахим товхимлыг бэлтгэн хүргэдэг билээ.**Хүн төрөлхтний гэрийн даалгавар гэгдэж буй "Тогтвортой хөгжлийн 17 зорилго"-той холбоотой мэдээллүүд, үйл явдлууд, сайн жишээнүүдийг энгийн үгээр, сонирхолтойгоор тайлбарлан давхар блог нийтлэл болгон хүргэж байна.*
> Цахим товхимолд бүртгүүлэх 2030.mn
>
> Unread media & Khan Bank