Дүүлэн нисэх өнгө өнгийн ертөнцийг ойлгоё, хүндэлье, хайрлая
<div class="article-body no-wide-image">
          <blockquote><p>Аутизм бол тусаад эдгэрэх өвчин биш. Энэ бол тэднийг насан туршид нь хүлээн зөвшөөрөх, ойлгох тухай юм. </p>
<cite><p>2030</p>
</cite></blockquote><p>Аутизм бол хүний бусадтай харилцах, нийгмийн харилцаанд орох, мэдээллийг хүлээж авч ойлгох чадварт нөлөөлдөг насан туршийн, өргөн хүрээний эмгэг юм. Ээжийнхээ заасан үйлдлийг ойлгохгүй, аавынхаа дуудахыг сонсохгүй байх зэрэг бэрхшээл нь аутизмын хүрээний эмгэгтэй хүүхдийн амьдралд өдөр бүр ч тохиож болно. <br><br>Мөн тэд үргэлж нэг үйлдлээ давтах эсвэл тодорхой нэг зүйлд хэт дурлах нь түгээмэл бөгөөд хийж байгааг нь болиулбал бухимдах магадлалтай. Энэ бол аутизмын хүрээний нийтлэг шинж тэмдгүүд юм. Шинжлэх ухаан аутизмын шалтгааныг өнөөг хүртэл хараахан олж нээгээгүй ч тархины үйл ажиллагааны тодорхой саатлын улмаас үүдэлтэй байж болзошгүй тухай таамаг дэвшүүлэн судалсаар байна.<br><br>Тиймээс жил бүрийн дөрөвдүгээр сарын 2-ныг Аутизмыг таниулах дэлхийн өдөр хэмээн олон улсад хүлээн зөвшөөрч 2008 оноос оноон тэмдэглэж ирсэн билээ. Анх 2007 онд НҮБ-ын Ерөнхий Ассамблейн шийдвэрээр НҮБ-ын гишүүн бүх орнуудыг аутизмын хүрээний эмгэгтэй хүмүүсийг олон нийтэд ойлгуулж таниулах арга хэмжээ авахад уриалсан.<br><br><a href="https://www.khanbank.com/mn/personal" target="_blank">ХААН Банктай</a> хамтран бэлтгэдэг “2030” цахим товхимлын энэ удаагийн дугаартаа бид аутизмын хүрээний эмгэгийн тухай тайлбарлаж, уг эмгэгтэй холбоотой хэн бүхнийг ойлгож, хүндлэхийг уриалж байна.<br></p>
<p><img class="uk-width-1-1 lightbox" alt="" src="https://unread.today/files/48/397b64739445e4a54108885d3488cf60.jpg"></p><h3 class="text-uppercase text-blue text-bold">Тоогоор тайлбарлах нь </h3><p></p><p><a href="https://www.autismacademymongolia.com/about-autism" target="_blank">70,000,000</a>: ДЭМБ-аас мэдээлснээр, дэлхийн хүн амын нэг хувь буюу 70 сая хүн аутизмын хүрээний эмгэгтэй байх магадлалтай.<br><br><a href="http://autism.mn/about_autism/" target="_blank">64</a>: 1989 онд 10 мянгад нэг гэж тооцоолж байсан бол 2020 оны байдлаар 64 хүүхэд тутмын нэг нь аутизмын хүрээний эмгэгтэй байж болзошгүй гэж үзэж байна. Зарим оронд хүн амд эзлэх хувь өөр байх нь бий. Тухайлбал, АНУ-д 54 хүүхэд тутмын нэг нь аутизмын хүрээний эмгэгтэй төрж буй тооцоо бий.<br><br><a href="https://www.jica.go.jp/project/mongolian/mongolia/013/materials/c8h0vm0000dfy4go-att/materials_01.pdf" target="_blank">800</a>: Манай улсад аутизмын хүрээний эмгэгтэй байж болзошгүй, 0-18 насны 7600 гаруй хүүхэд байгаагаас 2020 оны байдлаар 800 гаруй нь албан ёсоор оношлогдоод байна.</p><p><a href="https://www.massgeneral.org/children/autism/lurie-center/30-facts-to-know-about-autism-spectrum-disorder#:~:text=Autism%20spectrum%20disorder%20now%20affects,cancer%2C%20diabetes%20and%20AIDS%20combined." target="_blank">5 дахин</a>: Охидтой харьцуулахад хөвгүүд аутизмын эмгэгтэй төрөх магадлал тав дахин илүү.</p><p><a href="https://www.massgeneral.org/children/autism/lurie-center/30-facts-to-know-about-autism-spectrum-disorder#:~:text=Autism%20spectrum%20disorder%20now%20affects,cancer%2C%20diabetes%20and%20AIDS%20combined." target="_blank">40%</a>: Аутизмтай хүүхдүүдийн 40 хувь нь хэл ярианы бэрхшээлтэй буюу хэлд орохгүй байх эсвэл оройтож хэлд ордог. <br><br><a href="https://www.autismspeaks.org/autism-statistics-asd" target="_blank">31%</a>: Аутизмтай хүүхдийн 31 хувьд нь оюуны хөгжлийн хоцрогдол хавсран тохиолдох эрсдэлтэй.</p>
<p><img class="uk-width-1-1 lightbox" alt="" src="https://unread.today/files/53/337d7d37ffd6fe71d19c20518a1a2e42.jpg"></p><h3 class="text-uppercase text-blue text-bold">Ой санамжид уях баримтууд </h3><p></p><p><strong>АУТИЗМЫН ХҮРЭЭНИЙ ЭМГЭГИЙГ ХЭРХЭН ИЛРҮҮЛЖ БАЙВ?</strong><br></p><p>100 жилийн өмнө анагаахын шинжлэх ухаанд аутизм гэх ойлголт, нэршил байсангүй. Аутизмын эмгэг илэрсэн хүүхдийг сэтгэцийн өвчтэй хэмээн оношилж, улмаар сэтгэцийн эмнэлэгт хэвтүүлэн янз бүрээр эмчлэхийг оролддог байжээ. Гэвч тэр бүхэн үр дүнгээ өгөөгүй тул эрдэмтэд янз бүрээр судалсаар <a href="https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC3757918/" target="_blank">1911 он</a><a href="https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC3757918/" target="_blank">д</a> онд Швейцарын эрдэмтэн Эйгена Блейлера аутизм гэх нэр томьёог гаргасан билээ. <br><br>100 гаруй жилийн өмнөөс эрдэм шинжилгээний ном зохиолд бичиж, 60 гаруй жилийн өмнөөс аутизм ба аспергерийн хам шинжийн оношилгооны шалгуур үзүүлэлтүүдийг гаргаж ирсэн боловч өнөөг хүртэл биологийн шинжилгээ хийх боломжгүй хэвээр байна. Эрдэмтэд аутизмын төрлийн эмгэгийн тухай мянга мянган судалгаа хийж буй боловч өнөөг хүртэл цусны шинжилгээ, рентген зураг, биологийн өөр бусад шинжилгээний арга хэлбэр гаргаж чадаагүй л байгаа юм. Тиймээс одоогоор энэ төрлийн эмгэгийг зөвхөн өвчтөний <a href="https://www.massgeneral.org/children/autism/lurie-center/30-facts-to-know-about-autism-spectrum-disorder#:~:text=Autism%20spectrum%20disorder%20now%20affects,cancer%2C%20diabetes%20and%20AIDS%20combined." target="_blank">зан төлөв</a> дээр тулгуурлан оношилдог хэвээр.<br><br>АНУ-ын Сэтгэцийн эмч нарын холбооны боловсруулсан стандартаар, нийгмийн харилцаанд орох, бусадтай харилцах байнгын шинжтэй бэрхшээл илрэх, хязгаарлагдмал, давтагдмал шинжтэй үйлдэл, сонирхол, хөдөлгөөн хийх шинж тэмдгээр нь аутизмын хүрээний эмгэгийг илрүүлж болохыг тодорхойлсон байдаг. Үүнд, сонгодог аутизм, өндөр чадвартай аутизм, аспергерийн хам шинж гэхчлэн хэд хэдэн төрлийн эмгэг багтдаг. Аутизм нь өргөн хүрээний эмгэг тул аутизмтай хүн бүр адилгүйгээрээ онцлогтой.</p>
<p><img class="uk-width-1-1 lightbox" alt="" src="https://unread.today/files/53/4db96f1bd9a67a13e073f37a5655ad63.jpeg"></p><p></p><p><strong>"GOOGLE"-ДЭХЭЭС ЗАЛХУУРСАН АСУУЛТ </strong></p><p><em>Аутизмын хүрээний эмгэгтэй хүүхдийн сайн талууд юу вэ? </em><br><br></p><p>Аутизмын хүрээний эмгэгтэй хүүхэд гурван нас хүрсэн ч энгийн өгүүлбэрээр ярихгүй байх, этгээд хачин дуу авиа, дохио зангаа гаргах, бусадтай харцаараа харилцаа тогтоох чадвар сул байх, харилцан ярианд хариу үйлдэл үзүүлэхгүй байх зэрэг нийтлэг шинж тэмдэг илэрдэг. Мөн ихэнхдээ биедээ хүргэх дургүй, чанга дуу чимээнд хэт мэдрэг, дассан орчноо солих дургүй, шинэ өөрчлөлтийг хүлээн авахдаа сул байх нь бий. Эдгээр нь хүүхэд бүрд харилцан адилгүй, ялгаатай. Хэрэв хүүхдэд тань дээрх <a href="https://www.jica.go.jp/project/mongolian/mongolia/013/materials/c8h0vm0000dfy4go-att/materials_01.pdf" target="_blank">шинж тэмдгүүд</a> анзаарагдвал юуны өмнө мэргэжлийн эмнэлэгт хандах нь зүйтэй юм шүү. <br><br>Нөгөө талаас, тэдэнд бусдаас <a href="https://www.jica.go.jp/project/mongolian/mongolia/013/materials/c8h0vm0000dfy4go-att/materials_01.pdf" target="_blank">сайн хийж чаддаг</a> зүйлс олон. Харааны ой тогтоолт гойд сайн учраас янз бүрийн таних тэмдэг, тэмдэглэгээг аяндаа цээжилчихсэн байх нь бий. Мөн өвөрмөц сонин дүрс зурах, хуулж зурахдаа гарамгай тул дүрслэх урлагт дуртай байх нь түгээмэл аж. Анхаарал төвлөрөл өндөр тул тодорхой нэг зүйлийг маш хурдан сурч эзэмшдэг нь гайхалтай.<br><br>Үүнээс гадна, аливаа зүйлийг ангилж цэгцлэхдээ гаргууд учраас дуртай зүйлдээ туйлын нарийн нямбай хандаж, эд зүйлүүдийг өнгө, хэлбэрээр нь ялгаж төрөлжүүлэхдээ онцгой сайн гэдгийг дурдах нь зүйтэй. Хөгжмийн хувьд нэг сонссон дуугаа тэр дор нь цээжилж, дууны хэмжээг сайн ялгаж чадах тул чөлөөт цагаар нь урлаг, спортоор хичээллүүлбэл хүүхдийн ирээдүйд тун сайн хөрөнгө оруулалт болох юм шүү.</p>
<p><img class="uk-width-1-1 lightbox" alt="" src="https://unread.today/files/53/40eb5b1fa29f7412aa5979c093fdd5e3.jpeg"></p><h3 class="text-uppercase text-blue text-bold">Сайн туршлагыг хуваалцах нь </h3><p></p><p><strong>АУТИЗМЫГ ОЙЛГОХ НЬ, ТҮГЭЭХ НЬ </strong><br><br></p><p>Монгол Улсын хувьд 2011 оноос албан ёсоор аутизмын эмгэгийг судалж, олон улсын стандартын дагуу оношилгоо, үнэлгээг хийж эхэлжээ. Өдгөө манай улсад СЭМҮТ, эцэг эхчүүдийн байгуулсан Монголын аутизмын холбоо, "Аутизм Монгол - Анд" ТББ болон холбогдох эмнэлэг, сургуулиуд аутизмыг олонд таниулах, оношлох, эцэг, эхчүүдийг чадавхжуулах ажлыг хийж байна.<br><br>Аутизмын хүрээний эмгэгтэй хүүхдүүдийн <a href="https://www.massgeneral.org/children/autism/lurie-center/30-facts-to-know-about-autism-spectrum-disorder#:~:text=Autism%20spectrum%20disorder%20now%20affects,cancer%2C%20diabetes%20and%20AIDS%20combined." target="_blank">78 хувь </a>нь ямар нэг байдлаар дээрэлхүүлэх, бусдад шоглуулах явдалд өртөх магадлалтай аж. Мөн тэдний сэтгэл гутралд орох магадлал бусадтай харьцуулахад 70 хувиар илүү тул нийгмийн зүгээс ойлгож, хүлээн зөвшөөрөх нь асар чухал.<br><br>АНУ-д л гэхэд, нэг гэр бүл аутизмын эмгэгтэй гишүүнээ өсгөхөд жилд <a href="http://autism.mn/about_autism/" target="_blank">60</a> орчим мянган ам.долларын зардал гаргадаг тухай тооцоо бий. Тус улсад аутизмын хүрээний эмгэгтэй хүүхдэд зориулсан тусгай сургалтын төвүүд дутуу ур чадварыг нь хөгжүүлэх чиглэлээр ажилладаг байна. Мөн эцэг эхчүүдэд сэтгэл зүйн зөвлөгөө өгдөг цогц сургалтын төвүүд ч бий. Мөн Европын зарим орнуудад Засгийн газраас нь тусгай багш нарыг бэлдэж өгдөг байна. <br><br>Нийгэмд энэ тухай ойлголт түгэхийн хэрээр, бизнесүүд хүний нөөцийн бодлогодоо анхаарч, "Microsoft", SAP, FOD, EY зэрэг компани аутизмын хүрээний эмгэгтэй иргэдэд зориулсан <a href="https://edition.cnn.com/2021/04/02/health/autism-awareness-day-wellness/index.html" target="_blank">тусгай хөтөлбөр</a> хэрэгжүүлж, ажлын байраар хангаж буй нь сайшаалтай. Бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэгч компаниудын хувьд гэхэд "<a href="https://www.weforum.org/agenda/2021/02/nike-hands-free-shoe-disability-inclusive-clothing/" target="_blank">N</a><a href="https://www.weforum.org/agenda/2021/02/nike-hands-free-shoe-disability-inclusive-clothing/" target="_blank">ike</a>" компани хөгжлийн ялгаатай иргэдэд зориулан, тонгойх шаардлагагүй, <a href="https://www.weforum.org/agenda/2021/02/nike-hands-free-shoe-disability-inclusive-clothing/" target="_blank">үдээсгүй гутал</a> гаргажээ. Шинэ Зеланд улсын супермаркетууд аутизмтай хүмүүст үйлчлэх цагийн хуваарь гаргаж, дуу чимээгээ багасгадаг нь тун оновчтой. Манай улсын тухайд хэл яриа, харилцааны бэрхшээлтэй иргэдэд туслах “<a href="http://shuvuu.mn/#about" target="_blank">Шувуу</a>” апп хөгжүүлж буй.Тус аппын мэдээллийн санд нэвтэрснээр бусдад хэлэхийг хүсэж буй зүйлээ өнгөт зургаар эсвэл эрэгтэй, эмэгтэй дуу хоолойноос сонгон илэрхийлэх боломжтой.</p>
<h3 class="text-uppercase text-blue text-bold">Зөвлөгөө </h3><p>Сэтгэцийн эрүүл мэндийн үндэсний төвөөс 2018 онд иргэдэд сэтгэцийн эрүүл мэндийн боловсрол олгох “АРГАЛЬХҮҮ” цуврал комик гаргасан билээ. Тэрхүү цувралын I бүлгийн "Аутизмтай хүүхэдтэй хэрхэн харилцах тухай" зөвлөмжийг хүргэж байна.</p>
<p><img class="uk-width-1-1 lightbox" alt="" src="https://unread.today/files/53/b8c1ffdf52e12652e01a5fb1a49e0d66.jpg"></p><h3 class="text-uppercase text-blue text-bold">Санал болгох нь </h3><p><strong>ВИДЕО:</strong> Аутизм гэж юу болох, аутизмын хүрээний эмгэгтэй хүнийг хэрхэн таньж, ойлгох тухай тун цэгцтэй ойлголт өгөх богино хэмжээний дүрс бичлэгийг үзээрэй. <br><br><strong style="font-family:open sans,helvetica neue,helvetica,arial,sans-serif; font-size:15px"> <a href="https://www.facebook.com/amka.chansaa/videos/3005213406206791" target="_blank">АУТИЗМ ГЭЖ ЮУ ВЭ?</a></strong><br><br><strong>НОМ: </strong>Наоки Хигашида хэмээх 13 настай аутизмын хүрээний эмгэгтэй хүү аутизмтай хүмүүсийн дотоод ертөнцийг дэлгэж, түгээмэл 50 гаруй асуултад хариулснаа ном болгон хэвлүүлсэн юм. Дэлхийн 30 гаруй орны хэл дээр нийтлэгдсэн гайхалтай бүтээлийг уншаарай. <br><br><strong style="font-family:open sans,helvetica neue,helvetica,arial,sans-serif; font-size:15px"> <a href="https://book.mn/product/show/20873" target="_blank">БИ ЯАГААД ҮСЭРДЭГ ВЭ?</a> </strong><br><br><strong>КИНО: </strong>Руперт Айзексон хэмээх морь сургагч, зохиолч залуу аутизмын хүрээний эмгэгтэй хүүгээ илаарьшуулах зорилгоор эхнэрийн хамт Монгол орноор хэрхэн аялсан тухай тэмдэглэлээ 2009 онд ном болгон хэвлүүлснээс гадна кино болгон дэлгэцнээ гаргасан нь алдаршсан билээ. Уг бүтээлийг сонирхож үзээрэй. <br><br> <a href="https://www.youtube.com/watch?v=MxWMVE2ijBE" target="_blank"><strong>HORSE BOY</strong></a><br><br><strong>ПОДКАСТ</strong>: Аутизмын хүрээний эмгэгтэй хэмээн оношлогдсон хүүгээ хэрхэн өсгөн хүмүүжүүлж буй тухай туршлагаа хуваалцсан нэгэн гэр бүлийн яриаг сонсоорой. <br><br> <a href="https://www.youtube.com/watch?v=B0bskyAdj2k&amp;t=2732s" target="_blank"><strong>ТА ТЭДНИЙ ОРОНД ӨӨРИЙГӨӨ ТАВИАД ҮЗЭЭРЭЙ</strong></a></p>
<p><img class="uk-width-1-1 lightbox" alt="" src="https://unread.today/files/53/8d28465cd874964c1151f937e2790dd9.jpg"></p><p><i>Бид тогтвортой хөгжлийн тухай сэдвийг хүн бүрийн ой тоонд шингээж, алхам бүрдээ хариуцлагатай байх дадал зуршил, эх дэлхийгээ хайрлах ухамсрыг бүтээхийн тулд Тогтвортой хөгжлийг дэмжигч ХААН Банктай хамтран “Тогтвортой хөгжил-2030” цахим товхимлыг бэлтгэн хүргэдэг билээ. Хүн төрөлхтний гэрийн даалгавар гэгдэж буй "Тогтвортой хөгжлийн 17 зорилго"-той холбоотой мэдээллүүд, үйл явдлууд, сайн жишээнүүдийг энгийн үгээр, сонирхолтойгоор тайлбарлан давхар блог нийтлэл болгон хүргэж байна.</i></p>
<blockquote><p>Цахим товхимолд бүртгүүлэх <a href="https://2030.mn/" target="_blank">2030.mn</a></p>
<cite><p>Unread </p>
</cite></blockquote>          </div>

Аутизм бол тусаад эдгэрэх өвчин биш. Энэ бол тэднийг насан туршид нь хүлээн зөвшөөрөх, ойлгох тухай юм.

2030

Аутизм бол хүний бусадтай харилцах, нийгмийн харилцаанд орох, мэдээллийг хүлээж авч ойлгох чадварт нөлөөлдөг насан туршийн, өргөн хүрээний эмгэг юм. Ээжийнхээ заасан үйлдлийг ойлгохгүй, аавынхаа дуудахыг сонсохгүй байх зэрэг бэрхшээл нь аутизмын хүрээний эмгэгтэй хүүхдийн амьдралд өдөр бүр ч тохиож болно.
Мөн тэд үргэлж нэг үйлдлээ давтах эсвэл тодорхой нэг зүйлд хэт дурлах нь түгээмэл бөгөөд хийж байгааг нь болиулбал бухимдах магадлалтай. Энэ бол аутизмын хүрээний нийтлэг шинж тэмдгүүд юм. Шинжлэх ухаан аутизмын шалтгааныг өнөөг хүртэл хараахан олж нээгээгүй ч тархины үйл ажиллагааны тодорхой саатлын улмаас үүдэлтэй байж болзошгүй тухай таамаг дэвшүүлэн судалсаар байна.
Тиймээс жил бүрийн дөрөвдүгээр сарын 2-ныг Аутизмыг таниулах дэлхийн өдөр хэмээн олон улсад хүлээн зөвшөөрч 2008 оноос оноон тэмдэглэж ирсэн билээ. Анх 2007 онд НҮБ-ын Ерөнхий Ассамблейн шийдвэрээр НҮБ-ын гишүүн бүх орнуудыг аутизмын хүрээний эмгэгтэй хүмүүсийг олон нийтэд ойлгуулж таниулах арга хэмжээ авахад уриалсан.
ХААН Банктай
хамтран бэлтгэдэг “2030” цахим товхимлын энэ удаагийн дугаартаа бид аутизмын хүрээний эмгэгийн тухай тайлбарлаж, уг эмгэгтэй холбоотой хэн бүхнийг ойлгож, хүндлэхийг уриалж байна.

Тоогоор тайлбарлах нь
70,000,000
: ДЭМБ-аас мэдээлснээр, дэлхийн хүн амын нэг хувь буюу 70 сая хүн аутизмын хүрээний эмгэгтэй байх магадлалтай.
64
: 1989 онд 10 мянгад нэг гэж тооцоолж байсан бол 2020 оны байдлаар 64 хүүхэд тутмын нэг нь аутизмын хүрээний эмгэгтэй байж болзошгүй гэж үзэж байна. Зарим оронд хүн амд эзлэх хувь өөр байх нь бий. Тухайлбал, АНУ-д 54 хүүхэд тутмын нэг нь аутизмын хүрээний эмгэгтэй төрж буй тооцоо бий.
800
: Манай улсад аутизмын хүрээний эмгэгтэй байж болзошгүй, 0-18 насны 7600 гаруй хүүхэд байгаагаас 2020 оны байдлаар 800 гаруй нь албан ёсоор оношлогдоод байна.
5 дахин
: Охидтой харьцуулахад хөвгүүд аутизмын эмгэгтэй төрөх магадлал тав дахин илүү.
40%
: Аутизмтай хүүхдүүдийн 40 хувь нь хэл ярианы бэрхшээлтэй буюу хэлд орохгүй байх эсвэл оройтож хэлд ордог.
31%
: Аутизмтай хүүхдийн 31 хувьд нь оюуны хөгжлийн хоцрогдол хавсран тохиолдох эрсдэлтэй.

Ой санамжид уях баримтууд
АУТИЗМЫН ХҮРЭЭНИЙ ЭМГЭГИЙГ ХЭРХЭН ИЛРҮҮЛЖ БАЙВ?
100 жилийн өмнө анагаахын шинжлэх ухаанд аутизм гэх ойлголт, нэршил байсангүй. Аутизмын эмгэг илэрсэн хүүхдийг сэтгэцийн өвчтэй хэмээн оношилж, улмаар сэтгэцийн эмнэлэгт хэвтүүлэн янз бүрээр эмчлэхийг оролддог байжээ. Гэвч тэр бүхэн үр дүнгээ өгөөгүй тул эрдэмтэд янз бүрээр судалсаар
1911 он
д
онд Швейцарын эрдэмтэн Эйгена Блейлера аутизм гэх нэр томьёог гаргасан билээ.
100 гаруй жилийн өмнөөс эрдэм шинжилгээний ном зохиолд бичиж, 60 гаруй жилийн өмнөөс аутизм ба аспергерийн хам шинжийн оношилгооны шалгуур үзүүлэлтүүдийг гаргаж ирсэн боловч өнөөг хүртэл биологийн шинжилгээ хийх боломжгүй хэвээр байна. Эрдэмтэд аутизмын төрлийн эмгэгийн тухай мянга мянган судалгаа хийж буй боловч өнөөг хүртэл цусны шинжилгээ, рентген зураг, биологийн өөр бусад шинжилгээний арга хэлбэр гаргаж чадаагүй л байгаа юм. Тиймээс одоогоор энэ төрлийн эмгэгийг зөвхөн өвчтөний
зан төлөв
дээр тулгуурлан оношилдог хэвээр.
АНУ-ын Сэтгэцийн эмч нарын холбооны боловсруулсан стандартаар, нийгмийн харилцаанд орох, бусадтай харилцах байнгын шинжтэй бэрхшээл илрэх, хязгаарлагдмал, давтагдмал шинжтэй үйлдэл, сонирхол, хөдөлгөөн хийх шинж тэмдгээр нь аутизмын хүрээний эмгэгийг илрүүлж болохыг тодорхойлсон байдаг. Үүнд, сонгодог аутизм, өндөр чадвартай аутизм, аспергерийн хам шинж гэхчлэн хэд хэдэн төрлийн эмгэг багтдаг. Аутизм нь өргөн хүрээний эмгэг тул аутизмтай хүн бүр адилгүйгээрээ онцлогтой.

"GOOGLE"-ДЭХЭЭС ЗАЛХУУРСАН АСУУЛТ
Аутизмын хүрээний эмгэгтэй хүүхдийн сайн талууд юу вэ?
Аутизмын хүрээний эмгэгтэй хүүхэд гурван нас хүрсэн ч энгийн өгүүлбэрээр ярихгүй байх, этгээд хачин дуу авиа, дохио зангаа гаргах, бусадтай харцаараа харилцаа тогтоох чадвар сул байх, харилцан ярианд хариу үйлдэл үзүүлэхгүй байх зэрэг нийтлэг шинж тэмдэг илэрдэг. Мөн ихэнхдээ биедээ хүргэх дургүй, чанга дуу чимээнд хэт мэдрэг, дассан орчноо солих дургүй, шинэ өөрчлөлтийг хүлээн авахдаа сул байх нь бий. Эдгээр нь хүүхэд бүрд харилцан адилгүй, ялгаатай. Хэрэв хүүхдэд тань дээрх
шинж тэмдгүүд
анзаарагдвал юуны өмнө мэргэжлийн эмнэлэгт хандах нь зүйтэй юм шүү.
Нөгөө талаас, тэдэнд бусдаас
сайн хийж чаддаг
зүйлс олон. Харааны ой тогтоолт гойд сайн учраас янз бүрийн таних тэмдэг, тэмдэглэгээг аяндаа цээжилчихсэн байх нь бий. Мөн өвөрмөц сонин дүрс зурах, хуулж зурахдаа гарамгай тул дүрслэх урлагт дуртай байх нь түгээмэл аж. Анхаарал төвлөрөл өндөр тул тодорхой нэг зүйлийг маш хурдан сурч эзэмшдэг нь гайхалтай.
Үүнээс гадна, аливаа зүйлийг ангилж цэгцлэхдээ гаргууд учраас дуртай зүйлдээ туйлын нарийн нямбай хандаж, эд зүйлүүдийг өнгө, хэлбэрээр нь ялгаж төрөлжүүлэхдээ онцгой сайн гэдгийг дурдах нь зүйтэй. Хөгжмийн хувьд нэг сонссон дуугаа тэр дор нь цээжилж, дууны хэмжээг сайн ялгаж чадах тул чөлөөт цагаар нь урлаг, спортоор хичээллүүлбэл хүүхдийн ирээдүйд тун сайн хөрөнгө оруулалт болох юм шүү.

Сайн туршлагыг хуваалцах нь
АУТИЗМЫГ ОЙЛГОХ НЬ, ТҮГЭЭХ НЬ
Монгол Улсын хувьд 2011 оноос албан ёсоор аутизмын эмгэгийг судалж, олон улсын стандартын дагуу оношилгоо, үнэлгээг хийж эхэлжээ. Өдгөө манай улсад СЭМҮТ, эцэг эхчүүдийн байгуулсан Монголын аутизмын холбоо, "Аутизм Монгол - Анд" ТББ болон холбогдох эмнэлэг, сургуулиуд аутизмыг олонд таниулах, оношлох, эцэг, эхчүүдийг чадавхжуулах ажлыг хийж байна.
Аутизмын хүрээний эмгэгтэй хүүхдүүдийн
78 хувь
нь ямар нэг байдлаар дээрэлхүүлэх, бусдад шоглуулах явдалд өртөх магадлалтай аж. Мөн тэдний сэтгэл гутралд орох магадлал бусадтай харьцуулахад 70 хувиар илүү тул нийгмийн зүгээс ойлгож, хүлээн зөвшөөрөх нь асар чухал.
АНУ-д л гэхэд, нэг гэр бүл аутизмын эмгэгтэй гишүүнээ өсгөхөд жилд
60
орчим мянган ам.долларын зардал гаргадаг тухай тооцоо бий. Тус улсад аутизмын хүрээний эмгэгтэй хүүхдэд зориулсан тусгай сургалтын төвүүд дутуу ур чадварыг нь хөгжүүлэх чиглэлээр ажилладаг байна. Мөн эцэг эхчүүдэд сэтгэл зүйн зөвлөгөө өгдөг цогц сургалтын төвүүд ч бий. Мөн Европын зарим орнуудад Засгийн газраас нь тусгай багш нарыг бэлдэж өгдөг байна.
Нийгэмд энэ тухай ойлголт түгэхийн хэрээр, бизнесүүд хүний нөөцийн бодлогодоо анхаарч, "Microsoft", SAP, FOD, EY зэрэг компани аутизмын хүрээний эмгэгтэй иргэдэд зориулсан
тусгай хөтөлбөр
хэрэгжүүлж, ажлын байраар хангаж буй нь сайшаалтай. Бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэгч компаниудын хувьд гэхэд "
N
ike
" компани хөгжлийн ялгаатай иргэдэд зориулан, тонгойх шаардлагагүй,
үдээсгүй гутал
гаргажээ. Шинэ Зеланд улсын супермаркетууд аутизмтай хүмүүст үйлчлэх цагийн хуваарь гаргаж, дуу чимээгээ багасгадаг нь тун оновчтой. Манай улсын тухайд хэл яриа, харилцааны бэрхшээлтэй иргэдэд туслах “
Шувуу
” апп хөгжүүлж буй.Тус аппын мэдээллийн санд нэвтэрснээр бусдад хэлэхийг хүсэж буй зүйлээ өнгөт зургаар эсвэл эрэгтэй, эмэгтэй дуу хоолойноос сонгон илэрхийлэх боломжтой.

Зөвлөгөө
Сэтгэцийн эрүүл мэндийн үндэсний төвөөс 2018 онд иргэдэд сэтгэцийн эрүүл мэндийн боловсрол олгох “АРГАЛЬХҮҮ” цуврал комик гаргасан билээ. Тэрхүү цувралын I бүлгийн "Аутизмтай хүүхэдтэй хэрхэн харилцах тухай" зөвлөмжийг хүргэж байна.

Санал болгох нь
ВИДЕО:
Аутизм гэж юу болох, аутизмын хүрээний эмгэгтэй хүнийг хэрхэн таньж, ойлгох тухай тун цэгцтэй ойлголт өгөх богино хэмжээний дүрс бичлэгийг үзээрэй.

АУТИЗМ ГЭЖ ЮУ ВЭ?
НОМ:
Наоки Хигашида хэмээх 13 настай аутизмын хүрээний эмгэгтэй хүү аутизмтай хүмүүсийн дотоод ертөнцийг дэлгэж, түгээмэл 50 гаруй асуултад хариулснаа ном болгон хэвлүүлсэн юм. Дэлхийн 30 гаруй орны хэл дээр нийтлэгдсэн гайхалтай бүтээлийг уншаарай.

БИ ЯАГААД ҮСЭРДЭГ ВЭ?

КИНО:
Руперт Айзексон хэмээх морь сургагч, зохиолч залуу аутизмын хүрээний эмгэгтэй хүүгээ илаарьшуулах зорилгоор эхнэрийн хамт Монгол орноор хэрхэн аялсан тухай тэмдэглэлээ 2009 онд ном болгон хэвлүүлснээс гадна кино болгон дэлгэцнээ гаргасан нь алдаршсан билээ. Уг бүтээлийг сонирхож үзээрэй.

HORSE BOY
ПОДКАСТ
: Аутизмын хүрээний эмгэгтэй хэмээн оношлогдсон хүүгээ хэрхэн өсгөн хүмүүжүүлж буй тухай туршлагаа хуваалцсан нэгэн гэр бүлийн яриаг сонсоорой.

ТА ТЭДНИЙ ОРОНД ӨӨРИЙГӨӨ ТАВИАД ҮЗЭЭРЭЙ

Бид тогтвортой хөгжлийн тухай сэдвийг хүн бүрийн ой тоонд шингээж, алхам бүрдээ хариуцлагатай байх дадал зуршил, эх дэлхийгээ хайрлах ухамсрыг бүтээхийн тулд Тогтвортой хөгжлийг дэмжигч ХААН Банктай хамтран “Тогтвортой хөгжил-2030” цахим товхимлыг бэлтгэн хүргэдэг билээ. Хүн төрөлхтний гэрийн даалгавар гэгдэж буй "Тогтвортой хөгжлийн 17 зорилго"-той холбоотой мэдээллүүд, үйл явдлууд, сайн жишээнүүдийг энгийн үгээр, сонирхолтойгоор тайлбарлан давхар блог нийтлэл болгон хүргэж байна.

Цахим товхимолд бүртгүүлэх
2030.mn

Unread


> Аутизм бол тусаад эдгэрэх өвчин биш. Энэ бол тэднийг насан туршид нь хүлээн зөвшөөрөх, ойлгох тухай юм.
>
> 2030
Аутизм бол хүний бусадтай харилцах, нийгмийн харилцаанд орох, мэдээллийг хүлээж авч ойлгох чадварт нөлөөлдөг насан туршийн, өргөн хүрээний эмгэг юм. Ээжийнхээ заасан үйлдлийг ойлгохгүй, аавынхаа дуудахыг сонсохгүй байх зэрэг бэрхшээл нь аутизмын хүрээний эмгэгтэй хүүхдийн амьдралд өдөр бүр ч тохиож болно.
Мөн тэд үргэлж нэг үйлдлээ давтах эсвэл тодорхой нэг зүйлд хэт дурлах нь түгээмэл бөгөөд хийж байгааг нь болиулбал бухимдах магадлалтай. Энэ бол аутизмын хүрээний нийтлэг шинж тэмдгүүд юм. Шинжлэх ухаан аутизмын шалтгааныг өнөөг хүртэл хараахан олж нээгээгүй ч тархины үйл ажиллагааны тодорхой саатлын улмаас үүдэлтэй байж болзошгүй тухай таамаг дэвшүүлэн судалсаар байна.
Тиймээс жил бүрийн дөрөвдүгээр сарын 2-ныг Аутизмыг таниулах дэлхийн өдөр хэмээн олон улсад хүлээн зөвшөөрч 2008 оноос оноон тэмдэглэж ирсэн билээ. Анх 2007 онд НҮБ-ын Ерөнхий Ассамблейн шийдвэрээр НҮБ-ын гишүүн бүх орнуудыг аутизмын хүрээний эмгэгтэй хүмүүсийг олон нийтэд ойлгуулж таниулах арга хэмжээ авахад уриалсан.
ХААН Банктай хамтран бэлтгэдэг “2030” цахим товхимлын энэ удаагийн дугаартаа бид аутизмын хүрээний эмгэгийн тухай тайлбарлаж, уг эмгэгтэй холбоотой хэн бүхнийг ойлгож, хүндлэхийг уриалж байна.
### Тоогоор тайлбарлах нь
70,000,000: ДЭМБ-аас мэдээлснээр, дэлхийн хүн амын нэг хувь буюу 70 сая хүн аутизмын хүрээний эмгэгтэй байх магадлалтай.
64: 1989 онд 10 мянгад нэг гэж тооцоолж байсан бол 2020 оны байдлаар 64 хүүхэд тутмын нэг нь аутизмын хүрээний эмгэгтэй байж болзошгүй гэж үзэж байна. Зарим оронд хүн амд эзлэх хувь өөр байх нь бий. Тухайлбал, АНУ-д 54 хүүхэд тутмын нэг нь аутизмын хүрээний эмгэгтэй төрж буй тооцоо бий.
800: Манай улсад аутизмын хүрээний эмгэгтэй байж болзошгүй, 0-18 насны 7600 гаруй хүүхэд байгаагаас 2020 оны байдлаар 800 гаруй нь албан ёсоор оношлогдоод байна.
5 дахин: Охидтой харьцуулахад хөвгүүд аутизмын эмгэгтэй төрөх магадлал тав дахин илүү.
40%: Аутизмтай хүүхдүүдийн 40 хувь нь хэл ярианы бэрхшээлтэй буюу хэлд орохгүй байх эсвэл оройтож хэлд ордог.
31%: Аутизмтай хүүхдийн 31 хувьд нь оюуны хөгжлийн хоцрогдол хавсран тохиолдох эрсдэлтэй.
### Ой санамжид уях баримтууд
**АУТИЗМЫН ХҮРЭЭНИЙ ЭМГЭГИЙГ ХЭРХЭН ИЛРҮҮЛЖ БАЙВ?**
100 жилийн өмнө анагаахын шинжлэх ухаанд аутизм гэх ойлголт, нэршил байсангүй. Аутизмын эмгэг илэрсэн хүүхдийг сэтгэцийн өвчтэй хэмээн оношилж, улмаар сэтгэцийн эмнэлэгт хэвтүүлэн янз бүрээр эмчлэхийг оролддог байжээ. Гэвч тэр бүхэн үр дүнгээ өгөөгүй тул эрдэмтэд янз бүрээр судалсаар 1911 онд онд Швейцарын эрдэмтэн Эйгена Блейлера аутизм гэх нэр томьёог гаргасан билээ.
100 гаруй жилийн өмнөөс эрдэм шинжилгээний ном зохиолд бичиж, 60 гаруй жилийн өмнөөс аутизм ба аспергерийн хам шинжийн оношилгооны шалгуур үзүүлэлтүүдийг гаргаж ирсэн боловч өнөөг хүртэл биологийн шинжилгээ хийх боломжгүй хэвээр байна. Эрдэмтэд аутизмын төрлийн эмгэгийн тухай мянга мянган судалгаа хийж буй боловч өнөөг хүртэл цусны шинжилгээ, рентген зураг, биологийн өөр бусад шинжилгээний арга хэлбэр гаргаж чадаагүй л байгаа юм. Тиймээс одоогоор энэ төрлийн эмгэгийг зөвхөн өвчтөний зан төлөв дээр тулгуурлан оношилдог хэвээр.
АНУ-ын Сэтгэцийн эмч нарын холбооны боловсруулсан стандартаар, нийгмийн харилцаанд орох, бусадтай харилцах байнгын шинжтэй бэрхшээл илрэх, хязгаарлагдмал, давтагдмал шинжтэй үйлдэл, сонирхол, хөдөлгөөн хийх шинж тэмдгээр нь аутизмын хүрээний эмгэгийг илрүүлж болохыг тодорхойлсон байдаг. Үүнд, сонгодог аутизм, өндөр чадвартай аутизм, аспергерийн хам шинж гэхчлэн хэд хэдэн төрлийн эмгэг багтдаг. Аутизм нь өргөн хүрээний эмгэг тул аутизмтай хүн бүр адилгүйгээрээ онцлогтой.
**"GOOGLE"-ДЭХЭЭС ЗАЛХУУРСАН АСУУЛТ**
*Аутизмын хүрээний эмгэгтэй хүүхдийн сайн талууд юу вэ?*
Аутизмын хүрээний эмгэгтэй хүүхэд гурван нас хүрсэн ч энгийн өгүүлбэрээр ярихгүй байх, этгээд хачин дуу авиа, дохио зангаа гаргах, бусадтай харцаараа харилцаа тогтоох чадвар сул байх, харилцан ярианд хариу үйлдэл үзүүлэхгүй байх зэрэг нийтлэг шинж тэмдэг илэрдэг. Мөн ихэнхдээ биедээ хүргэх дургүй, чанга дуу чимээнд хэт мэдрэг, дассан орчноо солих дургүй, шинэ өөрчлөлтийг хүлээн авахдаа сул байх нь бий. Эдгээр нь хүүхэд бүрд харилцан адилгүй, ялгаатай. Хэрэв хүүхдэд тань дээрх шинж тэмдгүүд анзаарагдвал юуны өмнө мэргэжлийн эмнэлэгт хандах нь зүйтэй юм шүү.
Нөгөө талаас, тэдэнд бусдаас сайн хийж чаддаг зүйлс олон. Харааны ой тогтоолт гойд сайн учраас янз бүрийн таних тэмдэг, тэмдэглэгээг аяндаа цээжилчихсэн байх нь бий. Мөн өвөрмөц сонин дүрс зурах, хуулж зурахдаа гарамгай тул дүрслэх урлагт дуртай байх нь түгээмэл аж. Анхаарал төвлөрөл өндөр тул тодорхой нэг зүйлийг маш хурдан сурч эзэмшдэг нь гайхалтай.
Үүнээс гадна, аливаа зүйлийг ангилж цэгцлэхдээ гаргууд учраас дуртай зүйлдээ туйлын нарийн нямбай хандаж, эд зүйлүүдийг өнгө, хэлбэрээр нь ялгаж төрөлжүүлэхдээ онцгой сайн гэдгийг дурдах нь зүйтэй. Хөгжмийн хувьд нэг сонссон дуугаа тэр дор нь цээжилж, дууны хэмжээг сайн ялгаж чадах тул чөлөөт цагаар нь урлаг, спортоор хичээллүүлбэл хүүхдийн ирээдүйд тун сайн хөрөнгө оруулалт болох юм шүү.
### Сайн туршлагыг хуваалцах нь
**АУТИЗМЫГ ОЙЛГОХ НЬ, ТҮГЭЭХ НЬ**
Монгол Улсын хувьд 2011 оноос албан ёсоор аутизмын эмгэгийг судалж, олон улсын стандартын дагуу оношилгоо, үнэлгээг хийж эхэлжээ. Өдгөө манай улсад СЭМҮТ, эцэг эхчүүдийн байгуулсан Монголын аутизмын холбоо, "Аутизм Монгол - Анд" ТББ болон холбогдох эмнэлэг, сургуулиуд аутизмыг олонд таниулах, оношлох, эцэг, эхчүүдийг чадавхжуулах ажлыг хийж байна.
Аутизмын хүрээний эмгэгтэй хүүхдүүдийн 78 хувь нь ямар нэг байдлаар дээрэлхүүлэх, бусдад шоглуулах явдалд өртөх магадлалтай аж. Мөн тэдний сэтгэл гутралд орох магадлал бусадтай харьцуулахад 70 хувиар илүү тул нийгмийн зүгээс ойлгож, хүлээн зөвшөөрөх нь асар чухал.
АНУ-д л гэхэд, нэг гэр бүл аутизмын эмгэгтэй гишүүнээ өсгөхөд жилд 60 орчим мянган ам.долларын зардал гаргадаг тухай тооцоо бий. Тус улсад аутизмын хүрээний эмгэгтэй хүүхдэд зориулсан тусгай сургалтын төвүүд дутуу ур чадварыг нь хөгжүүлэх чиглэлээр ажилладаг байна. Мөн эцэг эхчүүдэд сэтгэл зүйн зөвлөгөө өгдөг цогц сургалтын төвүүд ч бий. Мөн Европын зарим орнуудад Засгийн газраас нь тусгай багш нарыг бэлдэж өгдөг байна.
Нийгэмд энэ тухай ойлголт түгэхийн хэрээр, бизнесүүд хүний нөөцийн бодлогодоо анхаарч, "Microsoft", SAP, FOD, EY зэрэг компани аутизмын хүрээний эмгэгтэй иргэдэд зориулсан тусгай хөтөлбөр хэрэгжүүлж, ажлын байраар хангаж буй нь сайшаалтай. Бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэгч компаниудын хувьд гэхэд "Nike" компани хөгжлийн ялгаатай иргэдэд зориулан, тонгойх шаардлагагүй, үдээсгүй гутал гаргажээ. Шинэ Зеланд улсын супермаркетууд аутизмтай хүмүүст үйлчлэх цагийн хуваарь гаргаж, дуу чимээгээ багасгадаг нь тун оновчтой. Манай улсын тухайд хэл яриа, харилцааны бэрхшээлтэй иргэдэд туслах “Шувуу” апп хөгжүүлж буй.Тус аппын мэдээллийн санд нэвтэрснээр бусдад хэлэхийг хүсэж буй зүйлээ өнгөт зургаар эсвэл эрэгтэй, эмэгтэй дуу хоолойноос сонгон илэрхийлэх боломжтой.
### Зөвлөгөө
Сэтгэцийн эрүүл мэндийн үндэсний төвөөс 2018 онд иргэдэд сэтгэцийн эрүүл мэндийн боловсрол олгох “АРГАЛЬХҮҮ” цуврал комик гаргасан билээ. Тэрхүү цувралын I бүлгийн "Аутизмтай хүүхэдтэй хэрхэн харилцах тухай" зөвлөмжийг хүргэж байна.
### Санал болгох нь
**ВИДЕО:** Аутизм гэж юу болох, аутизмын хүрээний эмгэгтэй хүнийг хэрхэн таньж, ойлгох тухай тун цэгцтэй ойлголт өгөх богино хэмжээний дүрс бичлэгийг үзээрэй.
**АУТИЗМ ГЭЖ ЮУ ВЭ?**
**НОМ:** Наоки Хигашида хэмээх 13 настай аутизмын хүрээний эмгэгтэй хүү аутизмтай хүмүүсийн дотоод ертөнцийг дэлгэж, түгээмэл 50 гаруй асуултад хариулснаа ном болгон хэвлүүлсэн юм. Дэлхийн 30 гаруй орны хэл дээр нийтлэгдсэн гайхалтай бүтээлийг уншаарай.
**БИ ЯАГААД ҮСЭРДЭГ ВЭ?**
**КИНО:** Руперт Айзексон хэмээх морь сургагч, зохиолч залуу аутизмын хүрээний эмгэгтэй хүүгээ илаарьшуулах зорилгоор эхнэрийн хамт Монгол орноор хэрхэн аялсан тухай тэмдэглэлээ 2009 онд ном болгон хэвлүүлснээс гадна кино болгон дэлгэцнээ гаргасан нь алдаршсан билээ. Уг бүтээлийг сонирхож үзээрэй.
**HORSE BOY**
**ПОДКАСТ**: Аутизмын хүрээний эмгэгтэй хэмээн оношлогдсон хүүгээ хэрхэн өсгөн хүмүүжүүлж буй тухай туршлагаа хуваалцсан нэгэн гэр бүлийн яриаг сонсоорой.
**ТА ТЭДНИЙ ОРОНД ӨӨРИЙГӨӨ ТАВИАД ҮЗЭЭРЭЙ**
*Бид тогтвортой хөгжлийн тухай сэдвийг хүн бүрийн ой тоонд шингээж, алхам бүрдээ хариуцлагатай байх дадал зуршил, эх дэлхийгээ хайрлах ухамсрыг бүтээхийн тулд Тогтвортой хөгжлийг дэмжигч ХААН Банктай хамтран “Тогтвортой хөгжил-2030” цахим товхимлыг бэлтгэн хүргэдэг билээ. Хүн төрөлхтний гэрийн даалгавар гэгдэж буй "Тогтвортой хөгжлийн 17 зорилго"-той холбоотой мэдээллүүд, үйл явдлууд, сайн жишээнүүдийг энгийн үгээр, сонирхолтойгоор тайлбарлан давхар блог нийтлэл болгон хүргэж байна.*
> Цахим товхимолд бүртгүүлэх 2030.mn
>
> Unread