Хуурамч мэдээлэлд автахгүй байх 8 санаа
<div class="article-body no-wide-image">
          <h2>Олон нийтийн дийлэнх нь сошиал медиагаас мэдээлэл авдаг болсон өнөө үед мэдээллийг нягталж үзэх нь нэн чухал асуудал болоод буй. Сүүлийн хэд хоног амтай болгоны ярианы сэдэв болж байгаа "Орос-Украин"-ий дайн үүнийг бэлхнээ гэрчилнэ. Хуурамч мэдээлэл нь иргэдийн зан төлөв, шийдвэр гаргалтад хүчтэй нөлөөлж, аюул учруулах болсныг дэлхий даяар судлаачид дурдан, сануулах болов. Тийм ч учраас энэ удаагийн нийтлэлээрээ бид цахим орчинд худал мэдээлэлтэй тэмцэх аргуудыг бэлтгэн хүргэж байна.</h2><h3 class="text-uppercase text-blue text-bold"><span class="heading14 text-blue text-bold" id="js-heading-2" style="margin: 0px; line-height: 24px;">НЭГДҮГЭЭР АЛХАМ: СЭТГЭЛ ХӨДЛӨЛДӨӨ БҮҮ АВТ</span></h3><p></p><p dir="ltr">Бид бүхий л цаг үед сонор сэрэмжтэй байж, мэдээллийн их далайгаас хэрэгцээтэй гэснээ шүүлтүүрдэнэ гэдэг нь тийм ч амархан даваа биш. Гэсэн хэдий ч буруу ташаа мэдээллийг таньж мэдэх, үүний эсрэг тэмцэх хэд хэдэн “арга” бий. Хамгийн эхний алхам бол тухайн агуулгыг <b>сайтар нягтлах</b>. </p><p dir="ltr">Та ямар нэгэн мэдээллийн дэд гарчгуудыг ерөнхийд нь гүйлгэж хараад агуулгыг нь таамаглах боломжтой. Тухайн агуулга хэт эерэг эсхүл сөрөг санагдвал нэн тэргүүнд шалгаж үзэх хэрэгтэй юм. Учир нь иймэрхүү мэдээллүүд нь хүмүүсийн <a href="https://www.theverge.com/21276897/fake-news-facebook-twitter-misinformation-lies-fact-check-how-to-internet-guide" target="_blank">уур уцаарыг татах зорилготойгоор баримтыг мушгин гуйвуулсан шинжтэй</a>, анхаарал татахуйц байдаг учраас тэр болов уу. Яг энэ мөчид л бид өөртөө бодох хугацаа олгоод, тухайн бичвэрийн эх сурвалжийг сайтар нягталж шинжлэх хэрэгцээ үүсэж буй.</p><p dir="ltr"><br></p>
<p><img class="uk-width-1-1 lightbox" alt="" src="https://unread.today/files/e439982a-baa5-4a04-8b47-5e3a22abdd06/2405b57f95c441718befa089ee30e8cb.gif"></p><p> <br></p>
<ul><li><b>Гарчигт бүү хуурт</b></li></ul><p>Ямар нэгэн нийтлэл танд анхны сэтгэгдлээр сонирхолтой, гайхширмаар санагдвал <a href="https://www.theverge.com/21276897/fake-news-facebook-twitter-misinformation-lies-fact-check-how-to-internet-guide" target="_blank">тус гарчгийн ард илүү хачирхалтай агуулга</a> бий гэж ихэнх хүмүүс боддог. Тиймдээ ч мэдээний редакцууд нийтлэлдээ гарчиг өгөхдөө онцгойлон анхаардаг. Эл гарчгийг уншсаны дараагаар сонирхоод оронгуут гарчигтайгаа авцалдахгүй агуулга байх ч үе бишгүй олон. Тухайлбал Монгол Улсад үүний томоохон жишээ гэвэл улс төрийн маргаан, одуудын хувийн амьдрал, цар тахлын тухай төөрөгдүүлсэн, тойруулсан, хэтрүүлсэн гарчигтай мэдээнүүд юм. Линк дээр нь дарж уншдаг хүн цөөн юм хойно <b>анхаарал татах гэсэн зорилготой</b> гарчгаар нь дүгнээд, цааш нь хавь ойрын хүндээ худал хуурмаг мэдээлэл тараах нь ч олон. Манайхан тухайн нэгэн мэдээллийг нягталж, шинжилж дадаагүй учраас худал хуурмагтаа “нэрвэгдээд” явж буй харагддаг.</p>
<ul><li><b>Санхүү, эдийн засгийн мэдээллүүдэд бүү хуумгай ханд</b></li></ul><p>Сүүлийн жилд монголын хөрөнгийн зах зээлийн үнэлгээ түүхэн дээд үзүүлэлтээ тогтоохын зэрэгцээ криптовалют ч эрчээ аваад эхэллээ. Иймээс хөрөнгө оруулалтын шийдвэртэй холбоотой <b>баримтгүй мэдээлэлд иргэдийн шууд итгэх хандлага</b> ихэссээр л. Ямар нэгэн хувьцаа, койны үнэ өснө гэх баталгаагүй эх сурвалжид итгэн худалдаж аваад, буурна гэх сургаар зараад байж болохгүй гэсэн санаа гэх үү дээ. Чухамдаа үүнээс сэргийлэх их амархан. Сайн эх үүсвэрүүд болох Монголын хөрөнгийн бирж болон цахим биржүүдийн вэбсайтын дата мэдээлэлтэй цаг тухай бүрт нь танилцаад, дүн шинжилгээ хийж байхад л хангалттай.</p>
<ul><li><b>Албан ёсны хаяг эсэхийг нягтал</b></li></ul><p>Үүнийг жишээгээр тайлбарлавал илүү ойлгомжтой. Твиттер дэх <a href="https://twitter.com/WhiteHouse" target="_blank">@WhiteHouse</a> бол тухайн улсын засгийн газрын албан ёсны хаяг мөн боловч хэн нэгэн этгээд өөрийн хаягаа “@WhiteHouse” хэмээн нэрлэж, нүүр зураг болон хувийн мэдээллийг Цагаан ордонтой яг адилаар тааруулж, хүссэнээрээ жиргэж болох юм. Үүнд итгэх хүмүүс мөн цөөнгүй. Тиймээс тухайн нэгэн хүний хаяг, вэбсайт зэргийг сайтар шалгаж <b>баталгаажуулж</b> байгаарай.</p>
<h3 class="text-uppercase text-blue text-bold"><span class="heading14 text-blue text-bold" id="js-heading-3" style="margin: 0px; line-height: 24px;">ХОЁРДУГААР АЛХАМ: ЭХ СУРВАЛЖИД АНХААРЛАА ХАНДУУЛ</span></h3><p>Хэрэв та мэдээллийг илүү лавшруулан судлахаар шийдсэн бол энэ нь хаанаас, хэзээ нийтлэгдсэнийг олохоос эхэлнэ. Хуурамч мэдээллээс сэргийлэх хамгийн энгийн алхам бол <b>огноог нь харах</b>. Үүний дараагаар <b>эх сурвалжийг нь хараарай</b>. Цахим орчин дахь идэвхтэй хэрэглэгчидтэй Facebook, Twitter тэргүүтэй платформуудад үндсэн агуулгыг гуйвуулан хандалтын төлөө худал мэдээлэл түгээдэг хүмүүс бий гэдгийг санууштай. Тиймээс Google, Bing, DuckDuckGo зэрэг чанартай хайлтын системийг ашиглан илүү өргөн хамрах хүрээ, эх сурвалж, олон өнцгийг мэдэж болох юм.<br><br>"<a href="https://www.factcheck.org/2016/11/how-to-spot-fake-news/" target="_blank">Factcheck" </a>вэбсайтаас хуурамч нийтлэлийг олж илрүүлэхтэй холбоотой дараах аргуудыг нэрлэжээ.<br><br></p>
<p><img class="uk-width-1-1 lightbox" alt="" src="https://unread.today/files/e439982a-baa5-4a04-8b47-5e3a22abdd06/b78c2df55672aa982fbcafbd4a107e8b.gif"></p><p> <br></p>
<ul><li><b>Нийтлэлчийг шалгах</b></li></ul><p>Тухайн мэдээг хэн бичсэнээр нь эхний таамаглалыг дэвшүүлж болох юм. Нийтлэлч өөрийн санал бодлоо илэрхийлж байна уу, эсхүл тухайн сэдвийн талаар тэнцвэртэй, бодитой байр сууриний үүднээс хандсан уу, тэд мэдээллийн эх үүсвэрээ дурдсан эсэх, баримтыг зөв оновчтой ашиглаж буй эсэх, нийтлэлийн агуулга гарчигтайгаа таарч буй эсэхийг <a href="https://www.fairagency.org/answers/how-can-i-avoid-misinformation-or-fake-news/" target="_blank">э</a><a href="https://www.fairagency.org/answers/how-can-i-avoid-misinformation-or-fake-news/" target="_blank">хний ээлжинд нятглах хэрэгтэй.</a></p>
<ul><li><b>Огноог шалгах</b></li></ul><p>Заримдаа цаг хугацаанаас болж буруу ойлголт үүсдэг. Жишээ нь таван жилийн өмнөх бичвэрийг сая олж уншчхаад түүндээ итгэвэл, энэ нь хуучирсан, хоцрогдсон мэдээлэл болж буй юм. Тиймээс тухайн цаг үедээ л эдгээр нь үнэн байж болно.</p>
<ul><li><b>Эх сурвалжийг шалгах</b></li></ul><p>Аливаа нэгэн бичээч бичиж буй агуулгаа батлахын тулд эх сурвалжуудыг ашигладаг. Тиймээс эл сурвалж тухайн нийтлэлийг яг дэмжиж чадаж байна уу, өнцөг нь таарч байна уу зэргийг харгалзаж үзэх ёстой гэдгийг бүү мартаарай.</p>
<h3 class="text-uppercase text-blue text-bold"><span class="heading14 text-blue text-bold" id="js-heading-4" style="margin: 0px; line-height: 24px;">ГУРАВДУГААР АЛХАМ: <span class="heading14 text-blue text-bold" id="js-heading-5" style="margin: 0px; line-height: 24px;">ОЛОН НИЙТЭД ХУВААЛЦАХААСАА ӨМНӨ САЙТАР ТУНГААН БОД</span></span></h3><p>Бидэнд сошиал медиа дахь мэдээллийг сайтар нягталж үзэлгүйгээр "share", "retweet", "forward" хийх шиг амархан зүйл үгүй. Гэвч энэ үйлдэл нь эцэстээ биднийг олон талаар хохироож болох юм. <br><br>Ихэнх хүмүүс ямар нэгэн мэдээллийн зөвхөн гарчгийг нь уншсаны дараагаар цахим орчинд бусадтай хуваалцдаг бөгөөд доторх агуулгын талаар бараг боддог ч үгүй. Тиймээс өөртөө болон өрөөл бусдад хуурамч ташаа мэдээлэл тараах, шийдвэр гаргалт, сэтгэлзүйд нь нөлөөлөх зүй бус үйлдэл бүү хийгээрэй хэмээн уриалж байна. Сонирхуулахад, <a href="https://www.makeuseof.com/tag/quickly-avoid-fake-news-unfolding-crisis/" target="_blank">танд итгэдэг хүмүүс хуваалцсан зүйлийг тань нягталж үзэлгүйгээр, шууд үнэн хэмээн хүлээж авдаг аж</a>. <br><br></p>
<p><img class="uk-width-1-1 lightbox" alt="" src="https://unread.today/files/e439982a-baa5-4a04-8b47-5e3a22abdd06/2e4c9aa1c4b4a3b6c19718e45c4654a6.gif"></p><p> <br></p>
<ul><li><b>Хуурамч мэдээллийг репорт хийх</b></li></ul><p>Хэрэв та хэн нэгэн худал мэдээлэл цахим орчинд түгээж байхтай таарвал, цааш олон хүнд хүрэхээс нь өмнө репорт хийгээрэй. Хэрэв ингэвэл сошиал платформуудад мэдэгдэл очиж, тухайн нийтлэлийг нягталж шалгадаг гэж ойлгоход болно. Амархан байгаа биз? <br><br><a href="https://www.facebook.com/help/1380418588640631" target="_blank">Хэрхэн репорт хийх вэ? </a>Facebook дээр жишээ татъя. Та репорт хийх гэж буй нийтлэлийн баруун дээд булан дах гурван цэг дээр дарж, "support or report post" руу ороорой. Үүний дараагаар "False Information" гэсэн сонголтыг хийхэд л хангалттай юм.</p>
<ul><li><b>Баримт шалгадаг нэмэлт/вэбсайт ашиглах</b></li></ul><p>Хэрэв та ямар нэгэн нийтлэл дэх баримтын талаар итгэлгүй байвал үнэн эсэхийг нь шалгахад тань туслах хэд хэдэн хэрэгслүүд байдаг аж. Slate-ийн Chrome-ын нэмэлт болох "This Is Fake" функц нь танд фэйсбүүкд эргэлдэж буй хуурамч мэдээг анхааруулж, дараагаар нь үүнийг үнэн бодитоор тайлбарласан хувилбарыг санал болгодгоороо онцлогтой. <br><br>Харин "Fake News Alert" нь таныг худал ташаа, хандалтын төлөө шуугиан дэгдээсэн шинжтэй мэдээ нийтэлдэг вэбсайтад хандах үед мэдэгдэх аж. Мөн та бүхэн <a href="https://www.politifact.com" target="_blank">PolitiFact</a>, <a href="https://www.factcheck.org/" target="_blank">FactCheck.org,</a> <a href="https://www.snopes.com" target="_blank">Snopes</a> зэрэг баримтыг нягталдаг вэбсайтуудыг ашиглаад үзээрэй.<br><br><a href="https://www.factcheck.org/" target="_blank">FactCheck.org</a> - АНУ-ийн улс төрийн мэдээллийн үнэн зөв эсэхийг хянадаг.<br><a href="https://www.politifact.com" target="_blank">PolitiFact</a> - Улс төрийн мэдээг хянадаг.<br><a href="https://www.snopes.com" target="_blank">Snopes</a> - Интернэт орчин дахь цуу яриа, нийтлэлийг хянадаг.</p>
          </div>

Олон нийтийн дийлэнх нь сошиал медиагаас мэдээлэл авдаг болсон өнөө үед мэдээллийг нягталж үзэх нь нэн чухал асуудал болоод буй. Сүүлийн хэд хоног амтай болгоны ярианы сэдэв болж байгаа "Орос-Украин"-ий дайн үүнийг бэлхнээ гэрчилнэ. Хуурамч мэдээлэл нь иргэдийн зан төлөв, шийдвэр гаргалтад хүчтэй нөлөөлж, аюул учруулах болсныг дэлхий даяар судлаачид дурдан, сануулах болов. Тийм ч учраас энэ удаагийн нийтлэлээрээ бид цахим орчинд худал мэдээлэлтэй тэмцэх аргуудыг бэлтгэн хүргэж байна.
НЭГДҮГЭЭР АЛХАМ: СЭТГЭЛ ХӨДЛӨЛДӨӨ БҮҮ АВТ
Бид бүхий л цаг үед сонор сэрэмжтэй байж, мэдээллийн их далайгаас хэрэгцээтэй гэснээ шүүлтүүрдэнэ гэдэг нь тийм ч амархан даваа биш. Гэсэн хэдий ч буруу ташаа мэдээллийг таньж мэдэх, үүний эсрэг тэмцэх хэд хэдэн “арга” бий. Хамгийн эхний алхам бол тухайн агуулгыг
сайтар нягтлах
.
Та ямар нэгэн мэдээллийн дэд гарчгуудыг ерөнхийд нь гүйлгэж хараад агуулгыг нь таамаглах боломжтой. Тухайн агуулга хэт эерэг эсхүл сөрөг санагдвал нэн тэргүүнд шалгаж үзэх хэрэгтэй юм. Учир нь иймэрхүү мэдээллүүд нь хүмүүсийн
уур уцаарыг татах зорилготойгоор баримтыг мушгин гуйвуулсан шинжтэй
, анхаарал татахуйц байдаг учраас тэр болов уу. Яг энэ мөчид л бид өөртөө бодох хугацаа олгоод, тухайн бичвэрийн эх сурвалжийг сайтар нягталж шинжлэх хэрэгцээ үүсэж буй.



Гарчигт бүү хуурт
Ямар нэгэн нийтлэл танд анхны сэтгэгдлээр сонирхолтой, гайхширмаар санагдвал
тус гарчгийн ард илүү хачирхалтай агуулга
бий гэж ихэнх хүмүүс боддог. Тиймдээ ч мэдээний редакцууд нийтлэлдээ гарчиг өгөхдөө онцгойлон анхаардаг. Эл гарчгийг уншсаны дараагаар сонирхоод оронгуут гарчигтайгаа авцалдахгүй агуулга байх ч үе бишгүй олон. Тухайлбал Монгол Улсад үүний томоохон жишээ гэвэл улс төрийн маргаан, одуудын хувийн амьдрал, цар тахлын тухай төөрөгдүүлсэн, тойруулсан, хэтрүүлсэн гарчигтай мэдээнүүд юм. Линк дээр нь дарж уншдаг хүн цөөн юм хойно
анхаарал татах гэсэн зорилготой
гарчгаар нь дүгнээд, цааш нь хавь ойрын хүндээ худал хуурмаг мэдээлэл тараах нь ч олон. Манайхан тухайн нэгэн мэдээллийг нягталж, шинжилж дадаагүй учраас худал хуурмагтаа “нэрвэгдээд” явж буй харагддаг.

Санхүү, эдийн засгийн мэдээллүүдэд бүү хуумгай ханд
Сүүлийн жилд монголын хөрөнгийн зах зээлийн үнэлгээ түүхэн дээд үзүүлэлтээ тогтоохын зэрэгцээ криптовалют ч эрчээ аваад эхэллээ. Иймээс хөрөнгө оруулалтын шийдвэртэй холбоотой
баримтгүй мэдээлэлд иргэдийн шууд итгэх хандлага
ихэссээр л. Ямар нэгэн хувьцаа, койны үнэ өснө гэх баталгаагүй эх сурвалжид итгэн худалдаж аваад, буурна гэх сургаар зараад байж болохгүй гэсэн санаа гэх үү дээ. Чухамдаа үүнээс сэргийлэх их амархан. Сайн эх үүсвэрүүд болох Монголын хөрөнгийн бирж болон цахим биржүүдийн вэбсайтын дата мэдээлэлтэй цаг тухай бүрт нь танилцаад, дүн шинжилгээ хийж байхад л хангалттай.

Албан ёсны хаяг эсэхийг нягтал
Үүнийг жишээгээр тайлбарлавал илүү ойлгомжтой. Твиттер дэх
@WhiteHouse
бол тухайн улсын засгийн газрын албан ёсны хаяг мөн боловч хэн нэгэн этгээд өөрийн хаягаа “@WhiteHouse” хэмээн нэрлэж, нүүр зураг болон хувийн мэдээллийг Цагаан ордонтой яг адилаар тааруулж, хүссэнээрээ жиргэж болох юм. Үүнд итгэх хүмүүс мөн цөөнгүй. Тиймээс тухайн нэгэн хүний хаяг, вэбсайт зэргийг сайтар шалгаж
баталгаажуулж
байгаарай.

ХОЁРДУГААР АЛХАМ: ЭХ СУРВАЛЖИД АНХААРЛАА ХАНДУУЛ
Хэрэв та мэдээллийг илүү лавшруулан судлахаар шийдсэн бол энэ нь хаанаас, хэзээ нийтлэгдсэнийг олохоос эхэлнэ. Хуурамч мэдээллээс сэргийлэх хамгийн энгийн алхам бол
огноог нь харах
. Үүний дараагаар
эх сурвалжийг нь хараарай
. Цахим орчин дахь идэвхтэй хэрэглэгчидтэй Facebook, Twitter тэргүүтэй платформуудад үндсэн агуулгыг гуйвуулан хандалтын төлөө худал мэдээлэл түгээдэг хүмүүс бий гэдгийг санууштай. Тиймээс Google, Bing, DuckDuckGo зэрэг чанартай хайлтын системийг ашиглан илүү өргөн хамрах хүрээ, эх сурвалж, олон өнцгийг мэдэж болох юм.
"
Factcheck"
вэбсайтаас хуурамч нийтлэлийг олж илрүүлэхтэй холбоотой дараах аргуудыг нэрлэжээ.



Нийтлэлчийг шалгах
Тухайн мэдээг хэн бичсэнээр нь эхний таамаглалыг дэвшүүлж болох юм. Нийтлэлч өөрийн санал бодлоо илэрхийлж байна уу, эсхүл тухайн сэдвийн талаар тэнцвэртэй, бодитой байр сууриний үүднээс хандсан уу, тэд мэдээллийн эх үүсвэрээ дурдсан эсэх, баримтыг зөв оновчтой ашиглаж буй эсэх, нийтлэлийн агуулга гарчигтайгаа таарч буй эсэхийг
э
хний ээлжинд нятглах хэрэгтэй.

Огноог шалгах
Заримдаа цаг хугацаанаас болж буруу ойлголт үүсдэг. Жишээ нь таван жилийн өмнөх бичвэрийг сая олж уншчхаад түүндээ итгэвэл, энэ нь хуучирсан, хоцрогдсон мэдээлэл болж буй юм. Тиймээс тухайн цаг үедээ л эдгээр нь үнэн байж болно.

Эх сурвалжийг шалгах
Аливаа нэгэн бичээч бичиж буй агуулгаа батлахын тулд эх сурвалжуудыг ашигладаг. Тиймээс эл сурвалж тухайн нийтлэлийг яг дэмжиж чадаж байна уу, өнцөг нь таарч байна уу зэргийг харгалзаж үзэх ёстой гэдгийг бүү мартаарай.

ГУРАВДУГААР АЛХАМ:
ОЛОН НИЙТЭД ХУВААЛЦАХААСАА ӨМНӨ САЙТАР ТУНГААН БОД
Бидэнд сошиал медиа дахь мэдээллийг сайтар нягталж үзэлгүйгээр "share", "retweet", "forward" хийх шиг амархан зүйл үгүй. Гэвч энэ үйлдэл нь эцэстээ биднийг олон талаар хохироож болох юм.
Ихэнх хүмүүс ямар нэгэн мэдээллийн зөвхөн гарчгийг нь уншсаны дараагаар цахим орчинд бусадтай хуваалцдаг бөгөөд доторх агуулгын талаар бараг боддог ч үгүй. Тиймээс өөртөө болон өрөөл бусдад хуурамч ташаа мэдээлэл тараах, шийдвэр гаргалт, сэтгэлзүйд нь нөлөөлөх зүй бус үйлдэл бүү хийгээрэй хэмээн уриалж байна. Сонирхуулахад,
танд итгэдэг хүмүүс хуваалцсан зүйлийг тань нягталж үзэлгүйгээр, шууд үнэн хэмээн хүлээж авдаг аж
.



Хуурамч мэдээллийг репорт хийх
Хэрэв та хэн нэгэн худал мэдээлэл цахим орчинд түгээж байхтай таарвал, цааш олон хүнд хүрэхээс нь өмнө репорт хийгээрэй. Хэрэв ингэвэл сошиал платформуудад мэдэгдэл очиж, тухайн нийтлэлийг нягталж шалгадаг гэж ойлгоход болно. Амархан байгаа биз?
Хэрхэн репорт хийх вэ?
Facebook дээр жишээ татъя. Та репорт хийх гэж буй нийтлэлийн баруун дээд булан дах гурван цэг дээр дарж, "support or report post" руу ороорой. Үүний дараагаар "False Information" гэсэн сонголтыг хийхэд л хангалттай юм.

Баримт шалгадаг нэмэлт/вэбсайт ашиглах
Хэрэв та ямар нэгэн нийтлэл дэх баримтын талаар итгэлгүй байвал үнэн эсэхийг нь шалгахад тань туслах хэд хэдэн хэрэгслүүд байдаг аж. Slate-ийн Chrome-ын нэмэлт болох "This Is Fake" функц нь танд фэйсбүүкд эргэлдэж буй хуурамч мэдээг анхааруулж, дараагаар нь үүнийг үнэн бодитоор тайлбарласан хувилбарыг санал болгодгоороо онцлогтой.
Харин "Fake News Alert" нь таныг худал ташаа, хандалтын төлөө шуугиан дэгдээсэн шинжтэй мэдээ нийтэлдэг вэбсайтад хандах үед мэдэгдэх аж. Мөн та бүхэн
PolitiFact
,
FactCheck.org,

Snopes
зэрэг баримтыг нягталдаг вэбсайтуудыг ашиглаад үзээрэй.
FactCheck.org
- АНУ-ийн улс төрийн мэдээллийн үнэн зөв эсэхийг хянадаг.
PolitiFact
- Улс төрийн мэдээг хянадаг.
Snopes
- Интернэт орчин дахь цуу яриа, нийтлэлийг хянадаг.

Олон нийтийн дийлэнх нь сошиал медиагаас мэдээлэл авдаг болсон өнөө үед мэдээллийг нягталж үзэх нь нэн чухал асуудал болоод буй. Сүүлийн хэд хоног амтай болгоны ярианы сэдэв болж байгаа "Орос-Украин"-ий дайн үүнийг бэлхнээ гэрчилнэ. Хуурамч мэдээлэл нь иргэдийн зан төлөв, шийдвэр гаргалтад хүчтэй нөлөөлж, аюул учруулах болсныг дэлхий даяар судлаачид дурдан, сануулах болов. Тийм ч учраас энэ удаагийн нийтлэлээрээ бид цахим орчинд худал мэдээлэлтэй тэмцэх аргуудыг бэлтгэн хүргэж байна.
### НЭГДҮГЭЭР АЛХАМ: СЭТГЭЛ ХӨДЛӨЛДӨӨ БҮҮ АВТ
Бид бүхий л цаг үед сонор сэрэмжтэй байж, мэдээллийн их далайгаас хэрэгцээтэй гэснээ шүүлтүүрдэнэ гэдэг нь тийм ч амархан даваа биш. Гэсэн хэдий ч буруу ташаа мэдээллийг таньж мэдэх, үүний эсрэг тэмцэх хэд хэдэн “арга” бий. Хамгийн эхний алхам бол тухайн агуулгыг **сайтар нягтлах**.
Та ямар нэгэн мэдээллийн дэд гарчгуудыг ерөнхийд нь гүйлгэж хараад агуулгыг нь таамаглах боломжтой. Тухайн агуулга хэт эерэг эсхүл сөрөг санагдвал нэн тэргүүнд шалгаж үзэх хэрэгтэй юм. Учир нь иймэрхүү мэдээллүүд нь хүмүүсийн уур уцаарыг татах зорилготойгоор баримтыг мушгин гуйвуулсан шинжтэй, анхаарал татахуйц байдаг учраас тэр болов уу. Яг энэ мөчид л бид өөртөө бодох хугацаа олгоод, тухайн бичвэрийн эх сурвалжийг сайтар нягталж шинжлэх хэрэгцээ үүсэж буй.
* **Гарчигт бүү хуурт**
Ямар нэгэн нийтлэл танд анхны сэтгэгдлээр сонирхолтой, гайхширмаар санагдвал тус гарчгийн ард илүү хачирхалтай агуулга бий гэж ихэнх хүмүүс боддог. Тиймдээ ч мэдээний редакцууд нийтлэлдээ гарчиг өгөхдөө онцгойлон анхаардаг. Эл гарчгийг уншсаны дараагаар сонирхоод оронгуут гарчигтайгаа авцалдахгүй агуулга байх ч үе бишгүй олон. Тухайлбал Монгол Улсад үүний томоохон жишээ гэвэл улс төрийн маргаан, одуудын хувийн амьдрал, цар тахлын тухай төөрөгдүүлсэн, тойруулсан, хэтрүүлсэн гарчигтай мэдээнүүд юм. Линк дээр нь дарж уншдаг хүн цөөн юм хойно **анхаарал татах гэсэн зорилготой** гарчгаар нь дүгнээд, цааш нь хавь ойрын хүндээ худал хуурмаг мэдээлэл тараах нь ч олон. Манайхан тухайн нэгэн мэдээллийг нягталж, шинжилж дадаагүй учраас худал хуурмагтаа “нэрвэгдээд” явж буй харагддаг.
* **Санхүү, эдийн засгийн мэдээллүүдэд бүү хуумгай ханд**
Сүүлийн жилд монголын хөрөнгийн зах зээлийн үнэлгээ түүхэн дээд үзүүлэлтээ тогтоохын зэрэгцээ криптовалют ч эрчээ аваад эхэллээ. Иймээс хөрөнгө оруулалтын шийдвэртэй холбоотой **баримтгүй мэдээлэлд иргэдийн шууд итгэх хандлага** ихэссээр л. Ямар нэгэн хувьцаа, койны үнэ өснө гэх баталгаагүй эх сурвалжид итгэн худалдаж аваад, буурна гэх сургаар зараад байж болохгүй гэсэн санаа гэх үү дээ. Чухамдаа үүнээс сэргийлэх их амархан. Сайн эх үүсвэрүүд болох Монголын хөрөнгийн бирж болон цахим биржүүдийн вэбсайтын дата мэдээлэлтэй цаг тухай бүрт нь танилцаад, дүн шинжилгээ хийж байхад л хангалттай.
* **Албан ёсны хаяг эсэхийг нягтал**
Үүнийг жишээгээр тайлбарлавал илүү ойлгомжтой. Твиттер дэх @WhiteHouse бол тухайн улсын засгийн газрын албан ёсны хаяг мөн боловч хэн нэгэн этгээд өөрийн хаягаа “@WhiteHouse” хэмээн нэрлэж, нүүр зураг болон хувийн мэдээллийг Цагаан ордонтой яг адилаар тааруулж, хүссэнээрээ жиргэж болох юм. Үүнд итгэх хүмүүс мөн цөөнгүй. Тиймээс тухайн нэгэн хүний хаяг, вэбсайт зэргийг сайтар шалгаж **баталгаажуулж** байгаарай.
### ХОЁРДУГААР АЛХАМ: ЭХ СУРВАЛЖИД АНХААРЛАА ХАНДУУЛ
Хэрэв та мэдээллийг илүү лавшруулан судлахаар шийдсэн бол энэ нь хаанаас, хэзээ нийтлэгдсэнийг олохоос эхэлнэ. Хуурамч мэдээллээс сэргийлэх хамгийн энгийн алхам бол **огноог нь харах**. Үүний дараагаар **эх сурвалжийг нь хараарай**. Цахим орчин дахь идэвхтэй хэрэглэгчидтэй Facebook, Twitter тэргүүтэй платформуудад үндсэн агуулгыг гуйвуулан хандалтын төлөө худал мэдээлэл түгээдэг хүмүүс бий гэдгийг санууштай. Тиймээс Google, Bing, DuckDuckGo зэрэг чанартай хайлтын системийг ашиглан илүү өргөн хамрах хүрээ, эх сурвалж, олон өнцгийг мэдэж болох юм.
"Factcheck" вэбсайтаас хуурамч нийтлэлийг олж илрүүлэхтэй холбоотой дараах аргуудыг нэрлэжээ.
* **Нийтлэлчийг шалгах**
Тухайн мэдээг хэн бичсэнээр нь эхний таамаглалыг дэвшүүлж болох юм. Нийтлэлч өөрийн санал бодлоо илэрхийлж байна уу, эсхүл тухайн сэдвийн талаар тэнцвэртэй, бодитой байр сууриний үүднээс хандсан уу, тэд мэдээллийн эх үүсвэрээ дурдсан эсэх, баримтыг зөв оновчтой ашиглаж буй эсэх, нийтлэлийн агуулга гарчигтайгаа таарч буй эсэхийг эхний ээлжинд нятглах хэрэгтэй.
* **Огноог шалгах**
Заримдаа цаг хугацаанаас болж буруу ойлголт үүсдэг. Жишээ нь таван жилийн өмнөх бичвэрийг сая олж уншчхаад түүндээ итгэвэл, энэ нь хуучирсан, хоцрогдсон мэдээлэл болж буй юм. Тиймээс тухайн цаг үедээ л эдгээр нь үнэн байж болно.
* **Эх сурвалжийг шалгах**
Аливаа нэгэн бичээч бичиж буй агуулгаа батлахын тулд эх сурвалжуудыг ашигладаг. Тиймээс эл сурвалж тухайн нийтлэлийг яг дэмжиж чадаж байна уу, өнцөг нь таарч байна уу зэргийг харгалзаж үзэх ёстой гэдгийг бүү мартаарай.
### ГУРАВДУГААР АЛХАМ: ОЛОН НИЙТЭД ХУВААЛЦАХААСАА ӨМНӨ САЙТАР ТУНГААН БОД
Бидэнд сошиал медиа дахь мэдээллийг сайтар нягталж үзэлгүйгээр "share", "retweet", "forward" хийх шиг амархан зүйл үгүй. Гэвч энэ үйлдэл нь эцэстээ биднийг олон талаар хохироож болох юм.
Ихэнх хүмүүс ямар нэгэн мэдээллийн зөвхөн гарчгийг нь уншсаны дараагаар цахим орчинд бусадтай хуваалцдаг бөгөөд доторх агуулгын талаар бараг боддог ч үгүй. Тиймээс өөртөө болон өрөөл бусдад хуурамч ташаа мэдээлэл тараах, шийдвэр гаргалт, сэтгэлзүйд нь нөлөөлөх зүй бус үйлдэл бүү хийгээрэй хэмээн уриалж байна. Сонирхуулахад, танд итгэдэг хүмүүс хуваалцсан зүйлийг тань нягталж үзэлгүйгээр, шууд үнэн хэмээн хүлээж авдаг аж.
* **Хуурамч мэдээллийг репорт хийх**
Хэрэв та хэн нэгэн худал мэдээлэл цахим орчинд түгээж байхтай таарвал, цааш олон хүнд хүрэхээс нь өмнө репорт хийгээрэй. Хэрэв ингэвэл сошиал платформуудад мэдэгдэл очиж, тухайн нийтлэлийг нягталж шалгадаг гэж ойлгоход болно. Амархан байгаа биз?
Хэрхэн репорт хийх вэ? Facebook дээр жишээ татъя. Та репорт хийх гэж буй нийтлэлийн баруун дээд булан дах гурван цэг дээр дарж, "support or report post" руу ороорой. Үүний дараагаар "False Information" гэсэн сонголтыг хийхэд л хангалттай юм.
* **Баримт шалгадаг нэмэлт/вэбсайт ашиглах**
Хэрэв та ямар нэгэн нийтлэл дэх баримтын талаар итгэлгүй байвал үнэн эсэхийг нь шалгахад тань туслах хэд хэдэн хэрэгслүүд байдаг аж. Slate-ийн Chrome-ын нэмэлт болох "This Is Fake" функц нь танд фэйсбүүкд эргэлдэж буй хуурамч мэдээг анхааруулж, дараагаар нь үүнийг үнэн бодитоор тайлбарласан хувилбарыг санал болгодгоороо онцлогтой.
Харин "Fake News Alert" нь таныг худал ташаа, хандалтын төлөө шуугиан дэгдээсэн шинжтэй мэдээ нийтэлдэг вэбсайтад хандах үед мэдэгдэх аж. Мөн та бүхэн PolitiFact, FactCheck.org, Snopes зэрэг баримтыг нягталдаг вэбсайтуудыг ашиглаад үзээрэй.
FactCheck.org - АНУ-ийн улс төрийн мэдээллийн үнэн зөв эсэхийг хянадаг.
PolitiFact - Улс төрийн мэдээг хянадаг.
Snopes - Интернэт орчин дахь цуу яриа, нийтлэлийг хянадаг.