Dgħajsa tal-latini
Id-dgħajsa tal-Latini, magħrufa wkoll bħala dgħajsa t'Għawdex jew tat-tagħbija, tal-pass, jew tal-mogħdija, kienet tip ta’ dgħajsa li toriġina minn Malta armata b’settee. Id-dgħajjes tal-Latini kienu l-mezz ewlieni ta’ trasport tul il-fliegu bejn il-ġżira prinċipali ta' Malta u Għawdex mill-aħħar tas-seklu 19 sa nofs is-seklu 20. Id-disinn tad-dgħajjes żviluppa mill-ixprunara.

Storja 

Is-servizz ta’ lanċa bejn il-gżejjer ta’ Malta u Għawdex ilu jeżisti għal sekli sħaħ, u l-ewwel referenza magħrufa marbuta ma' dan tmur lura għal madwar l-1241, meta d-dgħajsa kienet tissejjaħ il-madia jew tal-mogħdija. Sas-seklu 16, id-dgħajjes ta’ Għawdex ħadu l-għamla ta’ brigantina. L-ewwel rappreżentazzjoni magħrufa ta’ dgħajsa ta’ Għawdex hija pittura ta’ madwar l-1750. Dak iż-żmien, il-bastimenti kienu magħrufa bħala speronara del Gozo jew barca del Gozo,  u kienu kważi identiċi għall- ixprunara li kienet tintuża għall-kummerċ marittimu.

Id-dgħajsa ta' Għawdex saret distinta mill-ixprunara lejn l-aħħar tas-seklu 19, meta madwar l-istess żmien l-użu tal-bastiment għal attivitajiet merkantili kien qed jonqos. Fis-snin tmenin, l-ixprunara ta’ Għawdex bidlu l-arranġament tal-qlugħ tagħhom għal wieħed bis-settee, u saru magħrufa bħala tal-latini minħabba x-xebħ tagħhom ma’ qlugħ Latin. Fl-1919, fuq xi dgħajjes ta’ Għawdex bdew jiġu installati magni, iżda ħafna xorta żammew il-qlugħ tagħhom.

Il-biċċa l-kbira tad-dgħajjes ta' Għawdex inbnew fil-Kalkara fil-Port il-Kbir. Il-familja Caruana, li kienu l-aħħar bennejja tad-dgħajjes Għawdxin, telqu minn hemm għall-Imġarr f'Għawdex fl-1940. Wara l-1959, inbnew xi dgħajjes ta' Għawdex f'Gela, Sqallija. L-aħħar waħda li nbniet kienet is-Santa Rita (G48) fl-1963.

Normalment id-dgħajjes t'Għawdex kienu jagħmlu vjaġġi mill-Port il-Kbir f'Malta għall-Port tal-Imġarr f'Għawdex. Kienu jsiru vjaġġi oħra mill-Port il-Kbir għall-Mellieħa jew għall-Marfa, jew l-Imġarr għall-Marfa jew San Pawl il-Baħar. Id-dgħajjes kienu jġorru kemm passiġġieri kif ukoll merkanzija bejn iż-żewġ gżejjer. Il-vjaġġi minn Għawdex għal Malta ġeneralment kienu jġorru prodotti agrikoli bħal frott, ħaxix, bajd, u tjur, filwaqt li l-vjaġġi bir-ritorn bejn Malta u Għawdex kienu jġorru oġġetti manifatturati bħal siment, xorb mhux alkoħoliku, u birra.

Id-dgħajjes ta’ Għawdex kienu miżbugħin b'ilwien ħodor, blu, ħomor u sofor, simili għal-luzzu tradizzjonali. Dgħajsa partikolari, miżbugħa sewda, kienet iġorr il-katavri bejn il-gżejjer.

Inċidenti 
Id-dgħajjes tal-Latini kienu involuti f'għadd ta’ inċidenti matul is-snn. Xi wħud mid-dgħajjes t'Għawdex intlaqtu minn tiri ta’ xkubetti waqt li kienu għaddejjin minn ħdejn ir-Rifle Ranges ta' Pembroke, għalkemm l-awtoritajiet kienu wissew lill-kaptani tad-dgħajjes minn qabel. Fl-1900, dgħajsa tal-Latini li kienet qed tintuża għas-sajd tal-lampuki nqalbet u miet wieħed mis-sajjieda. Dgħajsa oħra tilfet l-arbli tagħha fl-1911, iżda rnexxielha tidħol fil-Bajja ta’ San Ġorġ. Fl-1926, dgħajsa t’Għawdex bla nies fuqha nstabet f'nofs ta' baħar imqalleb. F'każijiet rari, dawn it-tip ta' dgħajjes kienu involuti f'ħabtiet ma' tugboats jew pinnaces.

Fit-Tieni Gwerra Dinjija, id-dgħajsa Stella Maris inqerdet mill-azzjoni tal-għadu.

L-aħħar snin 
Sas-snin sittin u s-sebgħin tas-seklu 20, is-servizzi regolari bil-vapuri bdew jikkompetu mad-dgħajjes ta’ Għawdex, li ma kinux għadhom effettivi mill-aspett finanzjarju. Id-dgħajjes li kien fadal ġew ikkonvertiti f’dgħajjes tas-sajd, inkella kienu abbandunati fil-Port tal-Imġarr.

Il-kumpanija Gozo Channel Company Limited, bdiet tipprovdi servizz ta' trasport modern bil-baħar bejn Malta u Għawdex fl-1979 u dan wassal għat-tmiem totali tal-użu tad-dgħajjes tal-Latini bħala dgħajjes ta' Għawdex.

Eżempji ta' x'fadal 

Ftit dgħajjes tal-Latini għadhom jeżistu llum. Waħda minn dawn hija s-Sacra Famiglia (G32), li nbniet fil-Kalkara fl-1933. Sas-sebgħinijiet tas-seklu 20 ma kinitx għadha tajba għat-tbaħħir, u kienet maħżuna fl-Imġarr. Il-qafas eventwalment inxtara minn xi ħadd li ried ibigħha lill-Ministeru għal Għawdex, iżda minflok inxtrat mill-Gozo Channel Company Limited, li għaddietha lil Wirt Għawdex u sponsorjat ir-restawr tagħha. Wara li d-dgħajsa ġiet irrestawrata mill-aħwa Caruana (ulied il-bennej oriġinali tagħha), tpoġġiet għall-wiri permanenti fix-Xatt taż-Żewwieqa fl-2014.

Dgħajsa oħra ta’ Għawdex li baqgħet teżisti hija l-Maryanne, li nbniet f’Ġela fl-1960. Id-dgħajsa baqgħet Għawdex sa Frar tal-1983, meta nxtrat mill-Captain Morgan Cruises. Id-dgħajsa għadha tal-Captain Morgan, li jużawha għall-kruċieri madwar Marsamxett u l-Port il-Kbir. Maryanne tinsab f’kundizzjoni tajba, iżda m’għadx għandha l-arbli distintivi u żdiedet gverta. Fis-snin disgħin u fis-snin 2000 kien hemm kumpanija oħra tal-kruċieri ta' Marsamxett u l-Port il-Kbir li kien jisimha Latini Cruises u kellha żewġ dgħajjes tal-Latini mingħajr l-arbli distintivi tagħhom u li kien jisimhom Ben u Konċetta.

Aktax li għadhom jeżistu wkoll xi tnejn jew tliet dgħajjes oħra ta’ Għawdex li nbidlu f’dgħajjes tas-sajd.

Legat 

Id-dgħajsa tal-Latini saret simbolu tal-gżira Għawdxija, u fuq il-bandiera u l-arma tar-raħal tal-Qala tidher dgħajsa tal-Latini fuq baħar imqalleb. Id-dgħajjes tal-Latini jinsabu wkoll fil-logos ta’ diversi għaqdiet Għawdxin, bħas-Soċjetà Filatelika ta' Għawdex (Gozo Philatelic Society) u l-Imperial Gozo Yacht Club.

Il-kanzunetta klassika tas-sebgħinijiet Id-Dgħajsa tal-Latini tal-grupp Malti New Cuorey hija dwar dgħajsa t’Għawdex.

Referenzi 

Kultura Maltija
Għawdex
Kultura marittima
Bastimenti