Knejjes tal-Paċi
Il-Knejjes tal-Paċi (bil-Pollakk: Kościoły Pokoju, bil-Ġermaniż: Friedenskirchen) f'Jawor (bil-Ġermaniż: Jauer), fi Świdnica (bil-Ġermaniż: Schweidnitz) u f'Głogów (bil-Ġermaniż: Glogau) fis-Silesja kienu l-ikbar tlieta u ssemmew hekk wara l-Paċi tal-Westfalen tal-1648. Il-Knisja tal-Paċi ta' Głogów ħadet in-nar u nqerdet fl-1758. Madankollu, iż-żewġ Knejjes tal-Paċi l-oħra f'Jawor u fi Świdnica għadhom jeżistu sa llum u fl-2001 tniżżlu fil-lista tas-Siti ta' Wirt Dinji tal-UNESCO.

Storja 
Il-Paċi tal-Westfalen huwa l-isem kollettiv ta' żewġ trattati tal-paċi li ġew iffirmati f'Ottubru 1648 fil-bliet ta' Osnabrück u Münster fil-Westfalen. Dawn it-trattati temmew il-Gwerra ta' Tletin Sena, ġabu l-paċi fl-Imperu Ruman Sagru, u temmew perjodu ikrah tal-istorja Ewropea li fih mietu kważi tmien miljun ruħ.

Dawn it-trattati ppermettew lil-Luterani tas-Silesja jibnu tliet knejjes bl-injam, bit-trab ġulġlieni tafli u bit-tiben, barra s-swar tal-bliet, mingħajr kampnari u mingħajr qniepen. Iż-żmien tal-kostruzzjoni kien limitat għal sena waħda.

Minkejja d-diffikultajiet fiżiċi u politiċi, it-tliet Knejjes tal-Paċi f'Jawor, fi Świdnica u f'Głogów kienu fost l-ikbar binjiet reliġjużi b'qafas tal-injam fl-Ewropa permezz ta' soluzzjonijiet tal-kostruzzjoni u arkitettoniċi.

L-imperatur tal-Imperu Ruman Sagru Ferdinandu III ma kienx qed jobsor li dawn il-knejjes tal-paċi setgħu fil-fatt jinbnew fi żmien daqshekk qasir u l-intenzjoni tiegħu x'aktarx kienet li qatt ma jinbnew ladarba kienu knejjes Protestanti. L-Asburgi ma rrikonoxxewx l-ugwaljanza bejn it-twemmin Kattoliku u dak Evanġeliku u l-attitudni tagħhom lejn il-Knejjes tal-Paċi kienet biss sempliċi att ta' tolleranza.

Knisja tal-Paċi f'Jawor 

Il-Knisja tal-Paċi f'Jawor hija ddedikata lill-Ispirtu s-Santu u hija twila 43.5 metri, wiesgħa 14-il metru u għolja 15.7-il metru u tesa' 5,500 ruħ. Din inbniet mill-arkitett Albrecht von Saebisch (1610-1688) minn Wrocław (dak iż-żmien magħrufa bil-Ġermaniż bħala Breslau) fl-1654 u tlestiet sena wara fl-1655. Il-200 pittura li hemm ġo fiha saru minn Georg Flegel fl-1671-1681. L-artal sar minn Martin Schneider fl-1672, filwaqt li l-orgni oriġinali li kien sar minn J. Hoferichter minn Legnica (bil-Ġermaniż Liegnitz) fl-1664 u ġie sostitwit fl-1855-1856 b'wieħed magħmul minn Adolf Alexander Lummert. Minn ġewwa, il-Knisja tal-Paċi ta' Jawor hija Barokka b'erba' ringieli ta' galleriji bil-balavostri ddekorati bl-ikħal u bl-abjad u b'xeni Bibbliċi.

Sa dak iż-żmien, il-belt kienet ilha parti mill-Renju tal-Prussja b'maġġornanza Protestanta għal madwar seklu. Xi 100 sena wara, fl-1945, il-belt saret parti mill-Polonja, bħala riżultat tal-Ftehim ta' Potsdam. Minkejja li l-biċċa l-kbira tal-knejjes Protestanti fil-provinċji Ġermaniżi meħuda mill-Polonja fl-1945 saru Kattoliċi, iż-żewġ Knejjes tal-Paċi eżistenti sa llum u għadhom jaqdu l-parroċċi Luterani tagħhom.

Knisja tal-Paċi fi Świdnica 

Il-Knisja tal-Paċi fi Świdnica nħolqot fuq pjanta f'għamla ta' salib Grieg, tkopri erja ta' 1,090 metru kwadru u kapaċi tilqa' 7,500 ruħ (3,000 bilqiegħda). Din il-Knisja tal-Paċi hija fil-fatt l-ikbar binja reliġjuża b'qafas tal-injam fid-dinja.

Il-kuntrast bejn l-istil sempliċi minn barra u l-istil b'ħafna dekorazzjonijiet fuq ġewwa joħloq kuntrast tassew impressjonanti. Fost l-opri tal-arti notevoli f'din il-Knisja tal-Paċi hemm l-artal u l-pulptu ddekorati magħmula minn Gottfried August Hoffman. Xi ħaġa partikolari ħafna fil-pulptu hija l-klessidra bir-ramel li kienet tintuża waqt l-omeliji u l-prietki biex jiġi kkalkulat il-ħin allokat. Il-galleriji tul il-knisja huma miksija bi 78 test ta' versi Bibbliċi, xeni allegoriċi u elementi dekorattivi tal-istemmi tax-xirkiet ta' diversi furnara, ħaddiema tal-birreriji, biċċiera, eċċ.

Oriġinarjament il-kampnar ma kienx permess, iżda fl-1708 inbena wieħed xi 50 metru mill-knisja fi ħdan it-territorju tagħha.

Sit ta' Wirt Dinji 
Il-Knejjes tal-Paċi f'Jawor u fi Świdnica ġew iddeżinjati bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-2001. 

Il-valur universali straordinarju tagħhom ġie rrikonoxxut abbażi ta' tliet kriterji tal-għażla tal-UNESCO: il-kriterju (iii) "Xhieda unika jew minn tal-inqas eċċezzjonali ta' tradizzjoni kulturali jew ta' ċivilizzazzjoni li għadha ħajja jew li għebet"; il-kriterju (iv) "Eżempju straordinarju ta' tip ta' bini, ta' grupp ta' siti jew ta' pajsaġġ arkitettoniku jew teknoloġiku li joħroġ fid-dieher stadju/i sinifikanti fl-istorja tal-bniedem" u l-kriterju (vi) "Assoċjazzjoni diretta jew tanġibbli ma' avvenimenti jew ma' tradizzjonijiet ħajjin, ma' ideat jew ma' twemmin, jew ma' xogħlijiet artistiċi jew letterarji ta' valur universali straordinarju".

Referenzi 

Siti ta' Wirt Dinji
Polonja
Knejjes
Bini reliġjuż