Tiryns
Tiryns (pronunzjata /ˈtɪrɪnz/ jew /ˈtaɪrɪnz/; bil-Grieg Antik: Τίρυνς; bil-Grieg Modern: Τίρυνθα) huwa sit arkeoloġiku tal-perjodu ta' Mycenae li jinsab f'Argolis fir-reġjun Peleponniż tal-Greċja, u huwa l-post li skont il-leġġenda l-eroj mitoloġiku Erakle wettaq it-Tnax-il Sfida tiegħu.

Tiryns kien forti fuq għolja b'okkupazzjoni li tmur lura sebat elef sena, saħansitra qabel il-bidu ta' Żmien il-Bronż. Laħaq il-qofol tal-importanza tiegħu bejn l-1400 u l-1200 Q.K., meta sar wieħed mill-iżjed ċentri importanti tad-dinja ta' Mycenae, u b'mod partikolari f'Argolis. L-iktar karatteristiċi notevoli tiegħu kienu l-palazz, il-mini Ċiklopiċi, u speċjalment is-swar tiegħu, li wasslu għall-epitet Omeriku tal-belt ta' "Tiryns setgħana mdawra bis-swar". Tiryns sar assoċjat mal-miti dwar Erakle, bħala l-belt li kienet ir-residenza tal-eroj fejn wettaq l-isfidi tiegħu, u xi sorsi jikkwotaw il-belt bħala l-post fejn twieled.

Il-megaron famuż tal-palazz ta' Tiryns għandu sala kbira ta' lqugħ, u l-kamra prinċipali tiegħu kellha tron mal-ħajt tal-lemin u fuklar ċentrali b'erba' kolonni tal-injam maġenbu bi stil Minoan li kienu jservu bħala riffieda għas-saqaf. Żewġ ħitan minn tlieta tal-megaron kienu inkorporati f'tempju arkajku ta' Hera.

Is-sit qabad it-triq tan-niżla fl-aħħar tal-perjodu ta' Mycenae, u kien ġie abbandunat għalkollox sa żmien iż-żjara ta' Pausanias fis-seklu 2 W.K. Dan is-sit, li ġie skavat minn Heinrich Schliemann fl-1884-1885, għadu fil-mira ta' skavi kontinwi mill-Istitut Arkeoloġiku Ġermaniż f'Ateni u mill-Università ta' Heidelberg.

Fl-1300 Q.K., iċ-ċittadella u r-raħal ta' taħtha kellhom popolazzjoni ta' 10,000 ruħ fuq spazju ta' 20-25 ettaru. Minkejja l-qerda tal-palazz fl-1200 Q.K., il-popolazzjoni tal-belt baqgħet tikber u sal-1150 Q.K. il-popolazzjoni kibret għal 15,000 ruħ.

L-UNESCO ddeżinjat lil Tiryns u Mycenae bħala Sit ta' Wirt Dinji fl-1999.

Leġġenda 

Tiryns tissemma għall-ewwel darba minn Omeru, li faħħar is-swar enormi tas-sit. Skont it-tradizzjoni tal-qedem, is-swar inbnew miċ-Ċiklopi peress li ġganti ta' saħħa sovraumana setgħu olzaw il-ħaġar enormi tagħhom, għalkemm l-istoriċi kontemporanji esprimew ix-xettiċiżmu tagħhom li ċ-Ċiklopi kellhom xi rwol sinifikanti fil-kostruzzjoni. Wara li lemaħ is-swar tal-fdalijiet taċ-ċittadella fis-seklu 2 W.K., il-ġeografu Pausanias kiteb li żewġ bgħula flimkien ma setgħux iċaqilqu lanqas il-ħaġriet iż-żgħar.

Skont it-tradizzjoni wkoll, is-swar jiġu assoċjati ma' Proetus, ħu Acrisius, ir-re ta' Argos. Skont il-leġġenda, Proetus, ippersegwitat minn ħuh, ħarab lejn Lycia. Bl-għajnuna taċ-ċittadini ta' Lycian, huwa rnexxielu jirritorna f'Argolis. Hemmhekk, Proetus okkupa lil Tiryns u ffortifika l-belt bl-assistenza taċ-Ċiklopi. B'hekk, il-leġġenda Griega tikkollega t-tliet ċentri Argoliċi ma' tliet eroj mitiċi: Acrisius, il-fundatur tal-kolonja Dorika ta' Argos; ħuh Proetus, il-fundatur ta' Tiryns; u n-neputi tiegħu Perseus, il-fundatur ta' Mycenae. Madankollu din it-tradizzjoni nibtet fil-bidu tal-perjodu storiku, meta Argos kienet qed tissielet biex issir qawwa eġemonika fiż-żona u kienet teħtieġ passat glorjuż biex tikkompeti maż-żewġ bliet l-oħra.

Storja 

Iż-żona ilha abitata mill-preistorja. Imbagħad kien hemm insedjament Neolitiku iżgħar, f'nofs it-tielet millenju Q.K., segwit minn insedjament pre-Elleniku bikri li ffjorixxa madwar 15-il kilometru fix-Xlokk ta' Mycenae, fuq għolja twila 300 metru, wiesgħa 45-100 metru, u għolja mhux iktar minn 18-il metru. Minn dan il-perjodu nstab taħt il-bitħa ta' palazz tal-perjodu ta' Mycenae, struttura ċirkolari imponenti b'dijametru ta' 28 metru, li x'aktarx li kienet post iffortikat ta' refuġju għall-abitanti tal-belt fiż-żminijiet ta' gwerra, u/jew residenza ta' re. Il-bażi tagħha kienet b'saħħitha, u nbniet permezz ta' żewġ ħitan konċentriċi tal-ġebel, u fi ħdanhom kien hemm oħrajn trasversali, bi ħxuna li kienet tlaħħaq il-45 metru.

Is-superstruttura kienet magħmula bit-tafal u s-saqaf kien magħmul minn tegoli mitfugħa fil-fran industrijali primittivi. L-ewwel abitanti Griegi — il-ħallieqa taċ-ċivilizzazzjoni Elladika Medja u taċ-ċivilizzazzjoni ta' Mycenae warajha — insedjaw il-belt ta' Tiryns fil-bidu tal-perjodu Medju (2000-1600 Q.K.), għalkemm il-belt esperjenzat l-ikbar tkabbir matul il-perjodu ta' Mycenae. L-Akropoli nbniet fi tliet fażijiet: l-ewwel fażi lejn l-aħħar tal-perjodu Elladiku Aħħari II (1500-1400 Q.K.), it-tieni fażi fil-perjodu Elladiku Aħħari III (1400-1300 Q.K.), u t-tielet fażi fl-aħħar tal-perjodu Elladiku Aħħari III B (1300-1200 Q.K.). Il-fdalijiet eżistenti taċ-ċittadella tal-perjodu ta' Mycenae jmorru lura għall-aħħar tat-tielet perjodu. Il-belt proprja kienet mifruxa madwar l-akropoli fuq il-pjanura ta' taħtha.

Id-diżastru li affettwa ċ-ċentri tal-perjodu ta' Mycenae fl-aħħar ta' Żmien il-Bronż affettwa lil Tiryns ukoll, iżda mill-evidenza hemm ċertezza li ż-żona tal-palazz kienet abitata b'mod kontinwu mill-bidu tal-perjodu Arkajku, sa nofs is-seklu 8 Q.K. (ftit iktar 'il quddiem inbena tempju fuq il-fdalijiet tal-palazz).

Fil-bidu tal-perjodu Klassiku, Tiryns, bħal Mycenae, saret belt relattivament insinifikanti. Meta Cleomenes I ta' Sparta rebaħ kontra l-Argivi, l-iskjavi tagħhom okkupaw lil Tiryns għal bosta snin, skont Herodotus. Herodotus isemmi wkoll li Tiryns ħadet sehem fil-Battalja ta' Platea fl-480 Q.K. b'400 oplit. Anke meta bdew sejrin lura, Mycenae u Tiryns baqgħu jfixklu lill-Argivi, li fil-propaganda politika tagħhom ried ikollhom monopolju tal-glorja tal-antenati leġġendarji (u mitiċi). Fl-468 Q.K., Argos irnexxielha teqred għalkollox kemm lil Mycenae kif ukoll lil Tiryns, u skont Pausanias, ir-residenti taż-żewġ bliet ġew ittrasferiti lejn Argos, biex tiżdied il-popolazzjoni tal-belt. Madankollu, Strabo jsostni li bosta ċittadini minn Tiryns ħarbu u stabbilew il-belt ta' Halieis, li hija l-belt moderna ta' Porto Heli.

Minkejja l-importanza tagħha, ftit valur ġie mehmuż ma' Tiryns u l-mexxejja u t-tradizzjonijiet mitiċi tagħha mill-epika u mid-drama. Pausanias iddedika silta qasira (2.25.8) lil Tiryns, u vjaġġaturi iktar moderni, li vvjaġġaw lejn il-Greċja sabiex ifittxu l-postijiet fejn kienu jgħixu l-eroj tat-testi antiki, ma fehmux l-importanza tal-belt.

Skavi 
L-Akropoli ġiet skavata għall-ewwel darba mill-istudjuż Ġermaniż Friedrich Thiersch fl-1831. Fl-1876, Heinrich Schliemann ikkunsidra l-palazz ta' Tiryns bħala Medjevali, u b'hekk kien kważi wasal biex jeqred il-fdalijiet biex jiskava iktar fil-fond għat-teżori tal-perjodu ta' Mycenae. Madankollu, il-perjodu ta' wara tal-iskavi kienu f'idejn Wilhelm Dörpfeld, id-direttur tal-Istitut Arkeoloġiku Ġermaniż f'Ateni; f'dan iż-żmien il-fdalijiet tal-palazz ta' Tiryns ġew datati skont l-oriġini reali tagħhom.

L-iskavi reġgħu saru iktar 'il quddiem minn Dörpfeld bil-kooperazzjoni ta' arkeologi Ġermaniżi oħra, li komplew ix-xogħol tiegħu sal-1938. Wara t-Tieni Gwerra Dinjija (1939-1945), ix-xogħol tkompla mill-Istitut u mis-Servizz Arkeoloġiku Grieg.

Sit arkeoloġiku 

Il-ħitan ta' Tiryns huma estiżi maż-żona kollha tal-quċċata tal-għolja. Is-sisien tagħhom għadhom sodi għat-tul kollu tagħhom, u l-għoli tagħhom f'xi postijiet ilaħħaq sa seba' metri, kemxejn inqas mill-għoli oriġinali tagħhom, li huwa stmat li kien xi 9-10 metri. Il-ħitan huma pjuttost ħoxnin, normalment xi sitt metri, u sa 17-il metru fil-punti fejn hemm il-mini. Ħajt trasversali b'saħħtu jissepara l-akropoli f'żewġ sezzjonijiet: is-sezzjoni tan-Nofsinhar tinkludi l-binjiet tal-palazz, filwaqt li s-sezzjoni tat-Tramuntana tipproteġi biss il-quċċata tal-għolja. F'din is-sezzjoni tal-aħħar, li tmur lura għall-aħħar tal-perjodu ta' Mycenae, okkażjonalment xi daħliet żgħar u bosta mini jagħtu għal spazju intern, imsaqqaf b'saqaf triangolari, li kien iservi bħala refuġju għall-abitanti tal-belt ta' taħt l-għolja f'mumenti ta' periklu.

Id-daħla taċ-ċittadella dejjem kienet fuq in-naħa tal-Lvant, iżda kellha pożizzjoni u għamla differenti f'kull waħda mit-tliet fażijiet ta' kostruzzjoni. Fit-tieni fażi, id-daħla kellha l-għamla tad-Daħla tal-Iljuni ta' Mycenae. Fuq ix-xellug kien hemm torri u fuq il-lemin kien hemm biċċa ħierġa 'l barra tal-ħajt, biex id-daħla tkun protetta sew, peress li min kien iwettaq l-attakki kien b'hekk jiġi mġiegħel jgħaddi minn kuritur dejjaq ħafna, filwaqt li d-difiża tal-belt setgħet tolqothom mill-għoli u miż-żewġ naħat. Fit-tielet fażi, id-daħla ġiet imressqa iktar 'il barra. Il-palazz tar-re, fi ħdan iċ-ċittadella, simili għal dak ta' Mycenae (11.8-il metru b'9.8 metri), jikkonsisti minn tliet żoni: il-portiku ta' barra biż-żewġ kolonni, il-prodomos (l-antikamra) u d-domos (il-kamra prinċipali) bil-fuklar ċikliku li kien imdawwar b'erba' kolonni tal-injam. Il-kompartimenti laterali tal-palazz milli jidher kellhom it-tieni sular.

It-tiżjin tal-ħitan tal-portiku ta' barra kien rikk ħafna. Parti lejn il-qiegħ tal-ħaġriet tal-alabastru kienet imżejna b'riljievi ta' rużuni u tal-fjuri. Il-kumplament kien imżejjen bl-affreski. Tliet daħliet jagħtu għall-prodomos u daħla oħra tagħti għad-domos. Fin-nofs tal-ħajt tal-Lvant, mal-art jidher ċar il-post li kien jikkorrispondi ma' fejn kien hemm it-tron irjali. L-art kienet imżejna b'mod rikk b'temi differenti fiż-żona madwar il-ħitan u fl-ispazju bejn il-kolonni tal-fuklar. Ovvjament, dan l-ispazju ġie mżejjen b'pitturi.

Fil-fdalijiet tal-palazz, li ħa n-nar matul is-seklu 8 Q.K., inbena tempju Doriku matul il-perjodu Ġeometriku. It-tempju kien iżgħar mill-palazz, u kien magħmul minn żewġ partijiet, il-prodomos u ċ-ċella. Il-wisa' tat-tempju kienet ħarira ikbar minn nofs dik tal-palazz, filwaqt li l-ħajt ta' wara tat-tempju laħaq l-għoli tal-kolonni ta' wara tal-fuklar. Tliet fawwariet kienu jnixxu fiż-żona, waħda fin-naħa tal-Punent tal-bitħa l-kbira li setgħet tiġi aċċessata minn daħla sigrieta, u tnejn fl-aħħar tan-naħa tat-Tramuntana tal-ħajt, li setgħu jiġu aċċessati permezz ta' żewġ mini fil-ħajt. Dawn l-istrutturi u strutturi simili li kienu jinsabu f'refuġji oħra huma xhieda tal-attenzjoni li ngħatat hawnhekk, bħal f'akropoli oħra tal-perjodu ta' Mycenae, lill-problema bażika tal-aċċess għall-ilma fi żmien assedju.

Sit ta' Wirt Dinji 

Is-Siti Arkeoloġiċi ta' Mycenae u Tiryns ġew iddeżinjati bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-1999.

Il-valuri universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' ħames kriterji tal-għażla tal-UNESCO: il-kriterju (i) "Rappreżentazzjoni ta' kapulavur frott il-kreattività tal-bniedem"; il-kriterju (ii) "Wirja ta' skambju importanti ta' valuri umani, tul perjodu ta' żmien jew fi ħdan żona kulturali fid-dinja, dwar l-iżviluppi fl-arkitettura jew it-teknoloġija, l-arti monumentali, l-ippjanar tal-bliet jew id-disinn tal-pajsaġġ"; il-kriterju (iii) "Xhieda unika jew minn tal-inqas eċċezzjonali ta' tradizzjoni kulturali jew ta' ċivilizzazzjoni li għadha ħajja jew li għebet"; il-kriterju (iv) Eżempju straordinarju ta' tip ta' bini, ta' grupp ta' siti jew ta' pajsaġġ arkitettoniku jew teknoloġiku li joħroġ fid-dieher stadju/i sinifikanti fl-istorja tal-bniedem"; u l-kriterju (vi) "Assoċjazzjoni diretta jew tanġibbli ma' avvenimenti jew ma' tradizzjonijiet ħajjin, ma' ideat jew ma' twemmin, jew ma' xogħlijiet artistiċi jew letterarji ta' valur universali straordinarju".

Referenzi 

Greċja
Siti arkeoloġiċi
Siti ta' Wirt Dinji