Třebíč
Třebíč (ippronunzjat biċ-Ċek: [ˈtr̝̊ɛbiːtʃ]; bil-Ġermaniż: Trebitsch; bil-Yiddish: טרייביטש Treybitsh‎) huwa raħal fil-parti Moravjana tar-Reġjun ta’ Vysočina tar-Repubblika Ċeka. Třebíč huwa ċentru reġjonali b’popolazzjoni ta’ kważi 36,000 ruħ. Barra minn hekk, hija l-kapitali amministrattiva tad-Distrett ta’ Třebíč. Fil-perjodu tat-tkabbir tiegħu, ir-raħal ta’ Třebíč kien it-tielet l-iktar raħal importanti fil-Moravja. It-tkabbir fil-popolazzjoni beda wara t-Tieni Gwerra Dinjija. Il-bidu tal-istorja tar-raħal huwa marbut mat-twaqqif ta’ monasteru Benedettin, fejn illum hemm kastell. Il-kwartier Lhudi u l-Bażilika ta’ San Prokopju huma mniżżlin fil-lista tas-Siti ta’ Wirt Dinji tal-UNESCO.

Storja u attrazzjonijiet 

Il-wirt storiku ta’ Třebíč jinkludi l-kwartier Lhudi antik u l-Bażilika Rumaneska l-kbira ta’ San Prokopju. Il-bażilika tinkorpora xi karatteristiċi Gotiċi li ġew miżjuda wara, fosthom eżempju rari ta’ tieqa tonda ornamentali magħmula minn għaxar partijiet. Dan id-disinn jirrifletti l-ħames jew l-għaxar partijiet tal-fjuri jew tal-frott tal-familja tal-ward, abbażi tal-ħames sepali u petali jew l-għaxar segmenti tas-soltu tal-frotta tagħhom. Dawn it-tipi ta’ twieqi tondi ornamentali joħolqu kuntrast mat-twieqi Gotiċi iktar kumplessi li fihom iktar segmenti (is-soltu numri multipli tal-unitajiet Gotiċi tradizzjonali tad-disinn – tliet trifolji jew erba’ kwadrifolji). Teżi oħra tgħid li dawn id-dekorazzjonijiet huma bbażati fuq disinn antik, li ġie ispirat mill-pijunieri fir-rota tal-ħajja, assoċjata llum il-ġurnata mar-reliġjonijiet tal-Lvant, jew inkella jaf jalludu għall-Madonna.

Il-Bażilika ta’ San Prokopju oriġinat fil-bidu tas-seklu 12 bħala monasteru Benedettin. Kellha tant rikkezzi li wasslet għat-twaqqif ta’ ċentru kummerċjali lokali: ir-raħal ta’ Třebíč. Il-monasteru reġa’ nbena matul ir-renju tar-Re Wenceslas I (1230-1253), u mill-ġdid fl-aħħar tas-seklu 15. Matul l-ewwel nofs tas-seklu 16, uħud mill-binjiet monastiċi ta’ Třebíč ġew immudellati f’kastell, u iktar ’il quddiem ġew rinnovati bi stil Barokk.

Fil-bidu tas-seklu 18, saru xi bidliet fil-bażilika mill-arkitett Ċek Frantisek Maxmilian Kanka; it-twieqi twessgħu, ġew miżjuda xi riffieda, reġa’ nbena t-torri fil-Lbiċ tal-bażilika, u ġiet mibnija l-faċċata l-ġdida fil-Punent b’żewġ torrijiet bi stil Barokk u Gotiku.

Ir-raħal storiku ta’ Třebíč, li huwa estiż fuq iż-żewġ naħat tax-xmara Jihlava, ġie ddikjarat Żona ta’ Konservazzjoni fl-1990. Il-Kwartier Lhudi u l-Bażilika ta’ San Prokopju, flimkien mal-kastell u l-ġonna, huma kollha inklużi fiż-Żona ta’ Konservazzjoni ta’ Trebic.

Kronoloġija 

 1101: twaqqif tal-Monasteru Benedettin.
 1277: l-iktar dokument antik li jsemmi r-raħal ta’ Třebíč.
 1335: l-għoti tad-drittijiet ta’ raħal lil Třebíč skont ir-raħal irjali ta’ Znojmo.
 1338: l-ewwel referenzi ta’ insedjament Lhudi.
 1468: ir-raħal ta’ Třebíč inħakem u nqered minn Matthias Corvinus tal-Ungerija.
 Wara l-1800: l-espansjoni tal-konzerija u tal-produzzjoni taż-żraben.
 1871: il-ftuħ tal-Palazz Nazzjonali (Národní dům) u t-twaqqif ta’ skola tal-grammatika (Gymnázium Třebíč) biċ-Ċek bħala l-ilsien tat-tagħlim.
 1886: l-ewwel ferrovija tgħaddi minn Třebíč.
 1930: l-iżvilupp tal-produzzjoni taż-żraben u l-kostruzzjoni tal-kolonji tal-ħaddiema – illum id-diviżjoni ta’ Borovina.
 Snin 70 u 80 tas-seklu 20: il-kostruzzjoni ta’ akkomodazzjonijiet residenzjali ġodda u żieda sussegwenti fil-popolazzjoni.
 Snin 90 tas-seklu 20: ir-rinnovazzjoni veloċi tar-raħal.
 2003: it-tniżżil tal-Kwartier Lhudi u tal-Bażilika ta’ San Prokopju fil-lista ta’ Siti ta’ Wirt Dinji tal-UNESCO.

Sit ta’ Wirt Dinji 

Il-kwartier Lhudi u l-Bażilika ta’ San Prokopju ġew iddeżinjati bħala Sit ta’ Wirt Dinji tal-UNESCO fl-2003.

Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta’ żewġ kriterji tal-għażla tal-UNESCO: il-kriterju (ii) “Wirja ta’ skambju importanti ta’ valuri umani, tul perjodu ta’ żmien jew fi ħdan żona kulturali fid-dinja, dwar l-iżviluppi fl-arkitettura jew it-teknoloġija, l-arti monumentali, l-ippjanar tal-bliet jew id-disinn tal-pajsaġġ”, ladarba l-kwartier Lhudi u l-Bażilika ta’ San Prokopju ta’ Třebíč huma xhieda tal-koeżistenza u l-interskambju ta’ valuri bejn żewġ kulturi differenti, tal-Lhud u tal-Kristjani, tul is-sekli; u l-kriterju (iii) “Xhieda unika jew minn tal-inqas eċċezzjonali ta’ tradizzjoni kulturali jew ta’ ċivilizzazzjoni li għadha ħajja jew li għebet”, ladarba l-kwartier Lhudi ta’ Třebíč huwa xhud eċċezzjonali tat-tradizzjonijiet kulturali tad-diaspora Lhudija fl-Ewropa Ċentrali.

Ġeografija 
Ir-raħal ta’ Třebíč jinsab 35 km fix-Xlokk ta’ Jihlava u 65 km fil-Punent ta’ Brno fuq ix-xmara Jihlava. L-elevazzjoni tar-raħal hija bejn 392 metru u 503 metri ’l fuq mil-livell tal-baħar.

Třebíč għandu klima miti b’waqtiet tax-xita okkażjonali. It-temperatura annwali medja hija 7.5 °C, it-temperatura medja f’Lulju hija 18.5 °C u f’Jannar hija −3.4 °C.

Demografija

Diviżjonijiet tar-raħal 

 Borovina (526 dar, 5,864 abitant)
 Budíkovice (61 dar, 199 abitant)
 Horka Domky (1,158 dar, 7,788 abitant)
 Jejkov (91 dar, 270 abitant)
 Nové Dvory (987 dar, 16,657 abitant)
 Nové Město(161 dar, 1,056 abitant)
 Pocoucov (59 dar, 183 abitant)
 Podklášteří (1,009 dar, 3,899 abitant)
 Ptáčov (66 dar, 212-il abitant)
 Račerovice (49 dar, 155 abitant)
 Řípov (22 dar, 68 abitant)
 Slavice (80 dar, 246 abitant)
 Sokolí (44 dar, 88 abitant)
 Stařečka (202 idjar, 539 abitant)
 Týn (203 idjar, 1,171 abitant)
 Vnitřní Město (53 dar, 210 abitant)
 Zámostí (124 dar, 416 abitant)

Progress tal-popolazzjoni

Trasport 

Fost ir-rotot kummerċjali li kien hemm ħdejn Třebíč diġà minn żmien il-qedem insibu r-rotot ta’ Habry, ta’ Lovětín u ta’ Libice.

Illum il-ġurnata, Třebíč huwa salib it-toroq importanti għat-traffiku tar-reġjun. It-toroq prinċipali li jgħaddu minn Třebíč huma l-I/23 (Brno – České Budějovice) u l-II/360, li jikkollegaw ir-raħal ta’ Třebíč mal-awtostrada D1. It-triq II/405, li tgħaddi ħdejn ir-raħal, tikkollegah mal-belt kapitali tar-Reġjun ta’ Vysočina – Jihlava.

Il-ferrovija tgħaddi mid-direzzjoni Lvant-Punent fi Třebíč. Il-ferrovija Nru 240 tikkollega lil Třebíč mal-bliet ta’ Brno u Jihlava. Hemm żewġ stazzjonijiet tal-ferrovija li jaqdu lir-raħal: Třebíč u Třebíč-Borovina.

Hemm ajruport rikreattiv żgħir fil-limiti tar-raħal.

Fl-imgħoddi ġiet proposta linja tat-trolley bus iżda qatt ma nbniet.

Fir-raħal ta’ Třebíč hemm diversi faċilitajiet segregati għar-roti, fosthom rotta għaċ-ċiklistili tagħti minn Jihlava għal Raabs an der Thaya, li nbniet fl-2009.

Kultura

Festivals 

 Divadelní Třebíč – festival teatrali amatorjali
 Šamajim – festival tal-kultura Lhudija
 Bramborobraní – festival folkloristiku tal-patata bil-mużika u ż-żfin
 Oslavy Unesco – ċelebrazzjoni tal-anniversarju tat-tniżżil tar-raħal fil-lista tas-Siti ta’ Wirt Dinji tal-UNESCO
 Divadla 2-3-4 herců – festival teatrali professjonali
 Zámostí – festival kulturali u mużikali
 Concentus Moraviae – kunċerti tal-mużika klassika

Edukazzjoni

Universitajiet 

 Il-Kulleġġ tal-Moravja tal-Punent ta’ Třebíč

Skejjel sekondarji 

 Gymnázium Třebíč
 Střední průmyslová škola Třebíč (skola sekondarja tas-snajja’ ta’ Třebíč)
 Katolické gymnázium Třebíč (liċeo Kattoliku ta’ Třebíč)
 Obchodní akademie Dr. Albína Bráfa
 Vyšší odborná škola a Střední škola veterinární, zemědělská a zdravotnická Třebíč
 Hotelová škola Třebíč
 Střední škola stavební Třebíč
 Střední škola řemesel Třebíč
 Soukromá střední odborná škola a Střední odborné učiliště

Nies notevoli 

 Leopold Löw (1811-1875), rabbi Ungeriż
 Friedrich Leo von Rottenberger (1872-1938), arkitett tal-pajsaġġ Awstrijaku
 Jan Syrový (1888-1970), ġeneral, politiku u Prim Ministru fl-1938
 Jan Zahradníček (1905-1960), poeta
 Jindřich Svoboda (1917-1942), kaptan tal-ajruplani militari fl-RAF
 Jaroslav Zvěřina (twieled fl-1942), politiku
 Pavel Padrnos (twieled fl-1970), motoċiklista
 Patrik Eliáš (twieled fl-1976), plejer tal-hockey fuq is-silġ
 Martin Erat (twieled fl-1981), plejer tal-hockey fuq is-silġ
 Theodor Gebre Selassie (twieled fl-1986), plejer tal-futbol
 Vladimír Sobotka (twieled fl-1987), plejer tal-hockey fuq is-silġ
 Jitka Válková (twieldet fl-1991), mudella rebbieħa tal-kompetizzjoni nazzjonali

Ġemellaġġ 
Třebíč huwa ġemellat ma’:

 Humenné, is-Slovakkja
 Lilienfeld, l-Awstrija
 Oschatz, il-Ġermanja
 Rakhiv, l-Ukrajna
 Yichang, ic-Ċina

Referenzi 

Siti ta' Wirt Dinji
Ċekja