Park Nazzjonali ta' Chitwan
Il-Park Nazzjonali ta' Chitwan huwa l-ewwel park nazzjonali tan-Nepal. Ġie stabbilit fl-1973 u sar Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-1984. Ikopri erja ta'  952.63 km2 (367.81 mil kwadru) u jinsab fl-artijiet baxxi subtropikali fuq Ġewwa ta' Terai lejn in-Nofsinhar u ċ-Ċentru tan-Nepal fid-distretti ta' Nawalpur, Parasi, Chitwan u Makwanpur. Bħala altitudni l-park ivarja minn madwar 100 metru (330 pied) fil-widien tax-xmajjar sa 815-il metru (2,674 pied) fl-Għoljiet ta' Sivalik.

Fit-Tramuntana u fil-Punent taż-żona protetta, is-sistema tax-xmajjar Narayani-Rapti tifforma konfini naturali għall-insedjament uman. Biswit il-Lvant tal-Park Nazzjonali ta' Chitwan hemm il-Park Nazzjonali ta' Parsa, li jmiss fin-Nofsinhar mal-Park Nazzjonali u Riżerva tat-Tigra Indjana ta' Valmiki. Iż-żona protetta koerenti ta' 2,075 km2 (801 mil kwadru) tirrappreżenta l-Unità tal-Konservazzjoni tat-Tigri ta' Chitwan-Parsa-Valmiki, li tkopri erja ta' 3,549 km2 (1,370 mil kwadru) ta' bwar tal-ħaxix qrib ix-xmajjar u ta' foresti ħorfija subtropikali bl-indewwa.

Storja 

Mill-aħħar tas-seklu 19, Chitwan, il-qalba tal-ġungla, kien post favorit għall-kaċċa għall-klassi mexxejja ta' Nepal matul ix-xtiewi kesħin. Sas-snin 50 tas-seklu 20, il-vjaġġ mill-belt kapitali Kathmandu san-Nofsinhar tan-Nepal kien wieħed iebes peress li wieħed seta' jasal fiż-żona bil-mixi biss u l-vjaġġ kien jieħu diversi ġimgħat. Kampijiet komdi kienu jittellgħu għall-kaċċaturi fewdali tal-annimali selvaġġi kbar u t-timijiet tagħhom, u kienu joqogħdu fihom għal ftit xhur u matulhom kienu joqtlu mijiet ta' tigri, rinoċeronti, iljunfanti, leopardi u orsijiet xufftejhom kbar (Melursus ursinus).

Fl-1950, il-foresti u l-bwar tal-ħaxix ta' Chitwan kienu jkopru iktar minn 2,600 km2 (1,000 mil kwadru) u kienu jospitaw madwar 800 rinoċeront. Meta l-bdiewa foqra mill-għoljiet medji marru jgħixu fil-Wied ta' Chitwan biex ikollhom art għammiela, iż-żona sussegwentement infetħet għall-insedjament uman, u l-insib tal-annimali selvaġġi sar problema frekwenti. Fl-1957, l-ewwel liġi tal-pajjiż dwar il-konservazzjoni żgurat il-protezzjoni tar-rinoċeronti u tal-ħabitat tagħhom. Fl-1959, Edward Pritchard Gee wettaq stħarriġ taż-żona u rrakkomanda l-ħolqien ta' żona protetta fit-Tramuntana tax-xmara Rapti u santwarju tal-ħajja selvaġġa fin-Nofsinhar tax-xmara għal perjodu ta' prova ta' għaxar snin. Wara l-istħarriġ sussegwenti tiegħu tal-Park Nazzjonali ta' Chitwan fl-1963, din id-darba kemm għas-Soċjetà tal-Preservazzjoni tal-Fawna kif ukoll għall-Unjoni Internazzjonali għall-Konservazzjoni tan-Natura, huwa rrakkomanda l-estensjoni tas-santwarju lejn in-Nofsinhar.

Sal-aħħar tas-snin 60 tas-seklu 20, 70 % tal-ġungli ta' Chitwan kienu ġew ikklerjati mis-siġar, il-malarja ġiet eradikata bl-użu tad-DDT, eluf ta' nies kienu bdew jgħixu hemm, u kien fadal 95 rinoċeront biss. Id-deklin drammatiku tal-popolazzjoni tar-rinoċeronti u l-livell tal-insib wasslu biex il-gvern jistabbilixxi l-Gaida Gasti – l-għassa tar-rinoċeronti magħmula minn 130 raġel armat u network ta' gwardji fil-park kollu ta' Chitwan. Sabiex tiġi evitata l-estinzjoni tar-rinoċeronti fil-Park Nazzjonali ta' Chitwan, ittieħdu d-dimensjonijiet uffiċjali tal-park nazzjonali f'Diċembru 1970, ġew stabbiliti l-fruntieri u l-konfini s-sena ta' wara, u l-park nazzjonali ġie stabbilit fl-1973, inizjalment b'erja ta' 544 km2 (210 mil kwadru).

Meta ġew stabbiliti l-ewwel żoni protetti f'Chitwan, il-komunitajiet Tharu kienu mġiegħla jirrilokaw mill-artijiet tradizzjonali tagħhom. Ġew imċaħħda kwalunkwe dritt ta' sjieda tal-art u b'hekk spiċċaw f'sitwazzjoni ta' faqar u mingħajr art. Meta ġie stabbilit il-park nazzjonali, is-suldati tan-Nepal qerdu l-villaġġi li kienu jinsabu fil-konfini tal-park, ħarqu d-djar u qerdu l-għelieqi billi għaddew minn fuqhom bl-iljunfanti. Il-poplu Tharu ġie mġiegħel jitlaq bl-armi tan-nar ippuntati lejhom.

Fl-1977, il-park ġie mkabbar għall-erja attwali ta' 952.63 km2 (367.81 mil kwadru). Fl-1997, żona ta' lqugħ ta' 766.1 km2 (295.8 mil kwadru) żdiedet lejn it-Tramuntana u l-Punent tas-sistema tax-xmajjar Narayani-Rapti, u bejn il-konfini tan-Nofsinhar u tal-Lvant tal-park u l-fruntieri internazzjonali mal-Indja.

Il-kwartieri ġenerali tal-park jinsabu f'Kasara. Fil-qrib ġew stabbiliti ċ-ċentri tat-tnissil tal-fkieren tal-ilma ħelu u tal-kukkidrilli ta' ħalqhom twil u rqiq imsejħa gharial. Fl-2008 ġie inawgurat ċentru tat-tnissil tal-avvultuni bl-għan li jgħammar sa 25 par taż-żewġ speċijiet ta' avvultuni tat-tip Gyps li attwalment huma mhedda b'mod kritiku fin-Nepal - l-avvultun Orjentali u l-avvultun tal-munqar irqiq.

Klima 
Il-Park Nazzjonali ta' Chitwan għandu klima ta' monsoon tropikali b'umdità kbira s-sena kollha. Il-park jinsab fiż-żona klimatika ċentrali tal-Himalayas, fejn il-monsoons jibdew f'nofs Ġunju u jbattu fl-aħħar ta' Settembru. Matul dawn l-14-15-il ġimgħa tinżel il-biċċa l-kbira tal-preċipitazzjoni annwali ta' 2,500 mm (98 pulzier). Wara nofs Ottubru, is-sħab tal-monsoons jisparixxu, l-umdità tonqos, u l-ogħla temperatura ta' kuljum gradwalment tinżel minn madwar 36 °C (97 °F) għal 18 °C (64 °F). L-iljieli jibirdu sa 5 °C (41 °F) sal-aħħar ta' Diċembru, meta s-soltu tagħmel xita rxiex għal ftit jiem. Imbagħad it-temperaturi jibdew jogħlew gradwalment.

Flora 

Il-veġetazzjoni tipika fuq Ġewwa ta' Terai hija magħmula minn foresti subtropikali tal-Himalayas l-iktar b'siġar tas-sal b'weraq wiesa' li jkopru madwar 70 % taż-żona tal-park nazzjonali. L-iżjed irqajja' safjin tas-siġar tas-sal jinsabu fejn hemm l-art baxxa bl-aqwa drenaġġ fiċ-ċentru. Tul ix-xaqliba tan-Nofsinhar tal-Għoljiet ta' Churia is-siġar tas-sal jibdew iċedu posthom għas-siġar taż-żnuber tat-tip Pinus roxburghii. Tul ix-xaqlibiet tat-Tramuntana, is-siġar tas-sal jassoċjaw ma' speċijiet iżgħar ta' siġar li jarmu l-fjuri u arbuxelli bħat-Terminalia bellirica, is-siġar tal-injam dagħmi (Dalbergia sissoo), l-Anogeissus latifolia, id-Dillenia indica, il-Garuga pinnata u pjanti xeblieka bħall-Bauhinia vahlii u l-iSpatholobus parviflorus.

In-nirien fil-foresti, l-għargħar u l-erożjoni staġonali jevokaw mużajk dejjem jinbidel ta' foresti u ta' bwar tal-ħaxix tul ix-xtut tax-xmajjar. Fuq is-sedimenti ddepożitati reċentement fejn ix-xmajjar u fiż-żona tal-art baxxa jiddominaw gruppi tal-akaċja tat-tip Acacia catechu bis-siġar tal-injam dagħmi tat-tip Dalbergia sissoo, segwiti minn gruppi ta' Bombax ceiba u t-Trewia nudiflora. Il-frott ta' din tal-aħħar huma l-frott favorit tar-rinoċeronti. L-ispeċijiet ta' arbuxelli tal-Callicarpa macrophylla, tal-Clerodendrum sp. u tar-ribes (Phyllanthus emblica) joffru l-kenn u jintużaw bħala moħba minn varjetà wiesgħa ta' speċijiet.

Is-savana u l-bwar tal-ħaxix ta' Terai-Duar ikopru madwar 20 % tal-erja tal-park. Iżjed minn 50 speċi jinsabu f'dan l-ambjent, inkluż uħud mill-ogħla tipi ta' ħaxix fid-dinja bħall-ħaxix tal-iljunfanti (Saccharum ravennae), il-qasab ġgantesk (Arundo donax), il-qasab ukhagra (Phragmites karka) u diversi speċijiet ta' ħaxix ieħor. Il-ħaxix tat-tip kans (Saccharum spontaneum) huwa wieħed mill-ewwel tipi ta' ħaxix li jikkolonizzaw ix-xtut ġodda tar-ramel u kull sena jinqerdu mill-għargħar tal-monsoons.

Fawna 

Il-firxa wiesgħa ta' tipi ta' veġetazzjoni fil-Park Nazzjonali ta' Chitwan tħaddan iktar minn 700 speċi ta' organiżmi selvaġġi u għadd li għadu ma ġiex mistħarreġ ta' speċijiet ta' friefet, kamli u insetti. Apparti l-kobra reali u l-pitun tal-blat, hemm ukoll 17-il speċi oħra ta' sriep, fkieren tal-art b'għamla ta' stilel fuq il-qoxra tagħhom u varani. Is-sistema tax-xmajjar ta' Narayani-Rapti, it-tributarji żgħar tagħhom u l-bosta lagi huma l-ħabitat ta' 113-il speċi rreġistrati ta' ħut u ta' kukkudrilli żgħar. Fil-bidu tas-snin 50 tas-seklu 20, kien hemm madwar 235 gharial fix-xmara Narayani. Il-popolazzjoni ta' dan it-tip ta' kukkudrill naqset b'mod drammatiku għal 38 gharial fis-selvaġġ biss fl-2003. Kull sena l-bajd tal-gharial jinġabar mix-xmajjar biex ifaqqsu fiċ-ċentru tat-tnissil tal-Proġett ta' Konservazzjoni tal-Gharial, fejn l-annimali jitrabbew sal-età ta' 6-9 snin. Kull sena gharials żgħar jerġgħu jiġu introdotti fis-sistema tax-xmajjar Narayani-Rapti, u b'xorti ħażina ftit minnhom biss jibqgħu ħajjin.

Mammiferi 

Il-Park Nazzjonali ta' Chitwan jospita 68 speċi ta' mammiferu. Ir-"re tal-ġungla" huwa t-tigra tal-Bengal. Il-ħabitat tal-pjanura tal-għargħar fejn ix-xmajjar ta' Terai huwa wieħed mill-aqwa ħabitats tat-tigri fid-dinja. Mill-istabbiliment tal-Park Nazzjonali ta' Chitwan, il-popolazzjoni inizjalment żgħira ta' madwar 25 individwu żdiedet għal xi 70-110 fl-1980. Matul xi snin din il-popolazzjoni ċkienet minħabba l-insib u l-għargħar. Fi studju fit-tul li twettaq mill-1995 sal-2002, ir-riċerkaturi tat-tigri identifikaw abbundanza relattiva ta' 82 tigra li kienu għadhom jitnisslu u densità ta' sitt tigri femminili għal kull 100 km2 (39 mil kwadru). Mill-informazzjoni miksuba permezz tan-nases bil-kameras fl-2010 u fl-2011, ġie indikat li d-densità ta' tigri kienet tvarja bejn 4.44 u 6.35 individwi għal kull 100 km2 (39 mil kwadru). Dawn jikkumpensaw il-mudelli tal-attività temporali tagħhom u jkunu ferm inqas attivi binhar meta l-attività tal-bniedem tkun fil-eqqel tagħha.

Il-leopardi Indjani huma prevalenti l-iktar fil-periferiji tal-park. Huma jikkoeżistu mat-tigri, iżda peress li soċjalment huma subordinati ma tantx issibhom fil-ħabitat ewlieni tat-tigri. Fl-1988, leopard tat-tikek (Neofelis nebulosa) inqabad u tpoġġielu kullar bir-radju 'l barra miż-żona protetta. Ġie meħlus fil-park, iżda ma baqax jgħix hemm.

Il-Park Nazzjonali ta' Chitwan jitqies li għandu l-ogħla densità ta' popolazzjoni ta' orsijiet ta' xufftejhom kbar, u huwa stmat li hemm 200 sa 250 individwu. Il-lontri tal-pil lixx jgħixu fil-bosta xquq u qaliet tax-xmajjar. Il-volpi tal-Bengal, il-linsang tat-tikek u l-baġers tal-għasel jgħarrxu fil-ġungla għall-priża. Il-jeni bl-istrixxi jgħixu l-iktar fix-xaqlibiet tan-Nofsinhar tal-Għoljiet ta' Churia. Matul stħarriġ li sar fl-2011 bin-nases bil-kameras, ġew irreġistrati klieb selvaġġi fil-partijiet tan-Nofsinhar u tal-Punent tal-park, kif ukoll xakalli dehbija, felini li jieklu l-ħut, felini tal-ġungla, felini leopardi, żibetti kbar żgħar Indjani, żibetti tal-palm Asjatiċi, mangus wikkiela tal-granċijiet u martori tal-kullar isfar.

Mill-1973 il-popolazzjoni tar-rinoċeronti Indjani rkuprat sew u żdiedet għal 544 animal lejn il-bidu tas-seklu 21. Mill-1986, sabiex jiġi żgurat l-għajxien tal-ispeċi mhedda, f'każ ta' epidemiji l-annimali jiġu trażlokati kull sena mill-Park Nazzjonali ta' Chitwan għall-Park Nazzjonali ta' Bardia u għall-Park Nazzjonali ta' Shuklaphanta. Madankollu, il-popolazzjoni kemm-il darba ġiet mhedda mill-insib: fl-2002 biss, in-nassaba qatlu 37 annimal sabiex jissegawlhom u jbigħu l-qarn prestiġjuż tagħhom. Il-Park Nazzjonali ta' Chitwan għandu l-ikbar popolazzjoni ta' rinoċeronti Indjani fin-Nepal, li huwa stmat li tlaħħaq is-605 minn 645 individwu b'kollox fil-pajjiż mill-2015. Il-gauri jqattgħu l-biċċa l-kbir tas-sena fl-inqas żona aċċessibbli tal-Għoljiet ta' Churia fin-Nofsinhar tal-park nazzjonali. Iżda meta n-nirien jaqbdu lejn ir-rebbiegħa u jerġa' jibda jikber il-ħaxix ġmielu mill-ġdid, jinżlu fil-bwar tal-ħaxix u fil-foresti fejn ix-xmajjar biex jirgħu u jgħarrxu għall-ikel. Il-popolazzjoni tal-Park Nazzjonali ta' Chitwan tal-ikbar speċi ta' annimal tal-ifrat selvaġġ fid-dinja, il-gauri, żdiedet minn 188 għal 368 annimal bejn l-1997 u l-2016. Barra minn hekk, 112-il annimal ġew magħduda fir-Riżerva tal-Annimali Selvaġġi ta' Parsa fil-qrib. L-annimali jimirħu liberament bejn dawn iż-żewġ parks. Minbarra l-bosta ċingjali selvaġġi, fil-park jgħixu wkoll iċ-ċriev sambar, iċ-ċriev nebbieħa ħomor, iċ-ċriev porċini u merħliet ta' chital. Il-gazzelli b'erbat iqran jgħixu b'mod predominanti fl-għoljiet. Ix-xadini rhesus, il-langur griżi, il-pangolini Indjani, il-porskuspini Indjani, diversi speċijiet ta' skojjattoli jtiru, il-fniek selvaġġi Indjani u l-fniek hispid mhedda jgħixu wkoll fil-park.

Għasafar 

Kull sena, dilettanti ddedikati li għandhom in-namra għall-għasafar u konservazzjonisti jistħarrġu l-ispeċijiet ta' għasafar differenti li jgħixu jew ipassu fil-pajjiż. Fl-2006 ġew irreġistrati 543 speċi fil-Park Nazzjonali ta' Chitwan, ferm iktar minn kwalunkwe żona protetta oħra fin-Nepal u madwar żewġ terzi tal-ispeċijiet mhedda globalment tan-Nepal. Barra minn hekk, fir-rebbiegħa tal-2008 intlemħu 20 yuhina tal-geddum iswed, par Aethopyga gouldiae, par pappagalli rashom ikkulurita u gallozza ta' sidirha aħmar, viżitatur rari tax-xitwa.

Speċjalment il-bwar tal-ħaxix fejn ix-xmajjar tal-park huma ħabitats importanti għal diversi speċijiet ta' għasafar mhedda. Fl-2005 iktar minn 200 ċaċċarun tal-munqar irqiq intlemħu fi tliet tipi differenti ta' bwar tal-ħaxix. L-anhinga Orjentali huwa resident tal-park li jitnissel madwar bosta lagi, fejn hemm ukoll abbundanza ta' agretti, kappuni, ċikonji u għasafar ta' San Martin. Il-park huwa wieħed mill-ftit siti tat-tnissil magħrufa tal-ajkla tat-tikek li hija mhedda globalment. Il-paguni u l-paguni tal-ġungla jgħixu fil-baxx fil-foresti.

Apparti l-għasafar residenti, madwar 160 speċi jpassu fil-Park Nazzjonali ta' Chitwan fil-ħarifa mil-latitudnijiet tat-Tramuntana biex iqattgħu x-xitwa hemmhekk, fosthom l-ajkla kbira tat-tikek, l-ajkla imperjali tal-Lvant u l-ajkla ta' Pallas li tiekol il-ħut. Fost l-għasafar li jintlemħu spiss hemm il-papri u l-wiżż. Qatgħat kbar ta' wiżż b'strixxa skura ma' rashom jieqfu jistrieħu għal ftit jiem fi Frar huma u jpassu lejn it-Tramuntana.

Malli l-viżitaturi tax-xitwa jitilqu fir-rebbiegħa, il-viżitaturi tas-sajf jaslu mil-latitudnijiet tan-Nofsinhar. L-għana tad-daqquqa hija sinjal li tkun bdiet ir-rebbiegħa. Il-pitta kkulurit u diversi speċijiet ta' sunbirds jieqfu biex jitnisslu spiss matul l-istaġun tal-monsoons. Fost il-ħafna speċijiet ta' żanżarelli, iż-żanżarell Indjan b'denbu twil huwa tassew spettakolari.

Sit ta' Wirt Dinji 
Il-Park Nazzjonali ta' Chitwan ġie ddeżinjat bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-1984.

Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' tliet kriterji tal-għażla tal-UNESCO: il-kriterju (vii) "Post fejn iseħħu fenomeni naturali tal-għaġeb jew fejn hemm żoni ta' ġmiel naturali u ta' importanza estetika eċċezzjonali"; il-kriterju (ix) "Eżempju straordinarju li jirrappreżenta proċessi ekoloġiċi u bijoloġiċi kontinwi sinifikanti fl-evoluzzjoni u fl-iżvilupp ta' ekosistemi u ta' komunitajiet ta' pjanti u ta' annimali terrestri, tal-ilma ħelu, kostali u tal-baħar"; u l-kriterju (x) "Post fejn hemm l-iktar ħabitats naturali importanti u sinifikanti għall-konservazzjoni fil-post tad-diversità bijoloġika, inkluż fejn hemm speċijiet mhedda ta' valur universali straordinarju mill-perspettiva tax-xjenza jew tal-konservazzjoni".

Kopertura tal-mezzi tax-xandir 
Il-merħla unika ta' rinoċeronti tal-park dehret fl-episodju 11 tat-tieni staġun tas-sensiela The Jeff Corwin Experience.

Esperjenza ta' ġita turistika bil-mixi, safari fuq jeep, u ġita fil-villaġġi dehret fuq Travel Photo Discovery dwar il-Park Nazzjonali ta' Chitwan.

Biblijografija 

 Bird Conservation Nepal (2006). Birds of Chitwan. Checklist of 543 reported species. Published in cooperation with Department of National Parks and Wildlife Conservation and Participatory Conservation Programme II, Kathmandu.
 Gurung, K. K., Singh R. (1996). Field Guide to the Mammals of the Indian Subcontinent. Academic Press, San Diego, ISBN 0-12-309350-3.

Referenzi 

Parks Nazzjonali
Siti ta' Wirt Dinji
Nepal