Charles Darwin
Charles Robert Darwin (Shrewsbury, 12 ta' Frar 1809 – Londra, 19 ta' April 1882) kien naturalista Ingliż li x-xogħol u t-teoriji tiegħu dwar l-evoluzzjoni tal-ispeċi ħajjin irrivoluzzjonaw profondament il-bijoloġija. Wara li kiseb il-fama fost ix-xjenzjati għal ħidma tiegħu fil-lok u r-riċerki tiegħu fl-ġeoloġija, ippropona l-ipoteżi li l-ispeċi ħajjin kollha evolvew matul iż-żmien minn antenat komuni jew għadd ta' antenati komuni permezz tal-proċess tas-selezzjoni naturali. It-teorija tal-evoluzzjoni ġiet aċċettata mill-komunità xjentifika u l-pubbliku ġenerali matul ħajtu, filwaqt li t-teorija tiegħu tas-selezzjoni naturali kellha tistenna sas-snin tletin biex tkun ġeneralment meqjusa bħala l-ispjegazzjoni essenzjali tal-proċess tal-evoluzzjoni. Sas-seklu 21, kienet il-bażi tat-teorija moderna tal-evoluzzjoni. Taħt forma emendata, l-iskoperta xjentifika ta' Darwin baqgħet sa issa s-sies tal-bijoloġija billi tispjega b'mod loġiku u unifikat id-diversità tal-ħajja.

Darwin beda jistudja t-teoloġija fl-Università ta' Cambridge. Il-vjaġġ tiegħu ta' ħames snin fuq il-Beagle l-ewwel stabbilih bħala ġeologu li l-osservazzjonijiet u t-teoriji tiegħu saħħu t-teoriji attwalisti ta' Charles Lyell u wara bil-pubblikazzjoni tar-rakkont tal-vjaġġ tiegħu għamlu famuż bħala awtur popolari. Affaxxinat bid-distribuzzjoni ġeografika tal-fawna selvaġġa u tal-fossili li kien ġabar matul il-vjaġġ tiegħu, beda jistudja t-trasformazzjoni tal-ispeċi u fl-1838 ikkonċepixxa t-teorija tiegħu tas-selezzjoni naturali. Billi kien jaf li oħrajn kienu ġew attakkati bħala eretiċi għal ideat simili, kien jafda ħsibijietu biss lill-ħbiebu tal-qalb u kompla jiżviluppa r-riċerka biex ilesti ruħu għal kull oġġezzjoni li jistgħu jagħmlulu. Fl-1858, Alfred Russel Wallace bagħatlu saġġ li fih iddeskriva teorija simili u dan wassalhom biex jippreżentaw it-teoriji tagħhom flimkien.

Il-ktieb tiegħu tal-1859, Dwar l-Oriġni tal-Ispeċi, għamel l-evoluzzjoni mill-antenati komuni, b'xi modifikazzjonijiet, l-ispjegazzjoni dominanti xjentifika tad-diversifikazzjoni fin-natura. Eżamina l-evoluzzjoni umana u l-għażla sesswali fNisel il-bniedem u l-għażla marbuta mas-sess, segwit minn L-Espressjoni tal-emozzjonijiet fil-bnedmin u l-annimali. Ir-riċerka tiegħu fuq il-pjanti ġiet ippubblikata f'sensiela ta' kotba u fl-aħħar ktieb tiegħu,.

Biex jipprova jfiq mill-marda kronika li kien ibagħti biha, fl-1848 Darwin mar Great Malvern, fejn hemm stazzjon termali. Il-kura ta' ftit xhur għamlitlu ħafna ġid u meta mar lura seta' jerġa' jibda jaħdem. Però, meta miet missieru fit-13 ta' Novembru, kien għadu tant dgħajjef li ma setax jattendi l-funeral. Fl-1849, it-tifla għażiża tiegħu, Annie, mardet, u reġa' beda jibża' li l-marda tista' tkun ereditarja. Wara sensiela twila ta' kriżijiet, mietet f'April 1851, u Darwin tilef għal kollox il-fidi f'Alla li jridilna t-tajjeb.

Fit-tmien snin li Darwin qatta' jaħdem fuq il-koċċli, irnexxielu jsib "omoloġiji" li jsaħħu t-teorija tiegħu billi juru li xi partijiet tal-ġisem kemm kemm mibdula jservu funzjonijiet differenti biex jiffaċċjaw kundizzjonijiet ġodda. Fl-1853, kiseb il-Midalja Rjali tar-Royal Society, li stabbiliet ir-reputazzjoni tiegħu bħala bijologu. Fl-1854, reġa' qabad ix-xogħol tiegħu fuq it-teorija tal-ispeċi u f'Novembru, induna li d-diverġenza fil-dixxendenti setgħet tiġi spjegata bil-fatt li dawn kienu adattataw rwieħhom "għal sitwazzjonijiet differenti fl-ekonomija tan-natura."

 Il-publikazzjoni tat-teorija tas-selezzjoni naturali 
 
Kmieni fl-1855, Darwin ipprova jsib jekk il-bajd u ż-żerriegħa jibqgħux tajbin wara vjaġġ fl-ilma baħar u b'hekk iferrxu l-ispeċi tagħhom billi jaqsmu l-oċeani. Ittra 1684 - Darwin, C. R. lill-Gardeners' Chronicle, 21 ta' Mejju tal-1855,
.
Charles Darwin, Down, Farnborough, Kent, Mejju 21.  

Hooker kien dejjem iżjed xettiku dwar l-opinjonijiet tradizzjonali li l-ispeċi huma immutabbli, iżda l-ħabib żagħżugħ tagħhom Thomas Henry Huxley (1825-1895) kien jopponi bil-qawwa l-evoluzzjoni.

Lyell kien affaxxinat bl-ispekulazzjonijiet ta' Darwin mingħajr ma nduna sa fejn jaslu. Wara li qara artiklu ta' Alfred Russel Wallace (1823-1913) dwar l-Introduzzjoni tal-ispeċi sab similaritajiet mal-ideat ta' Darwin u tah parir jippubblika biex jistabbilixxi l-prijorità. Għalkemm Darwin f'dan ma ra l-ebda theddida, beda jikteb artiklu qasir. Biex iwieġeb xi mistoqsijiet diffiċli kellu jieqaf bosta drabi, u kabbar il-proġett tiegħu għal "ktieb sħiħ fuq l-ispeċi" bit-titlu "Is-Selezzjoni Naturali". Kompla r-riċerka tiegħu u kiseb informazzjoni u kampjuni minn naturalisti minn madwar id-dinja, fosthom Wallace li kien jaħdem f'Borneo. F'Diċembru tal-1857, Darwin irċieva ittra mingħand Wallace fejn staqsih jekk il-ktieb hux sejjer jeżamina n-nisel tal-bniedem. Darwin wieġeb li kien jixtieq jevita suġġett bħal dan, "hekk maħnuq bil-preġudizzji", u filwaqt li nkuraġġixxa 'l Wallace fit-teoriji tiegħu, żid jgħid "Jien immur iżjed 'il bogħod minnek".

Darwin kien nofs triq fil-ktieb il-kbir tiegħu meta, fit-18 ta' Ġunju tal-1858, irċieva ittra mingħand Wallace tiddeskrivi s-selezzjoni naturali. Maħsud u mdejjaq li kien ġie "antiċipat", bagħatha lil Lyell kif kien mitlub u, billi Wallace ma kienx talab li tiġi ppubblikata, ippropona li jibgħatha lill-ġurnal li jagħżel Wallace. Il-familja tiegħu kienet inkwetata ħafna għax fir-raħal it-tfal kienu qegħdin imutu bl-iskarlatina, u għalhekk ħalla l-affari f'idejn Lyell u Hooker. Dawn qabblu li jippreżentaw ix-xogħol ta' Darwin u Wallace flimkien fil-Linnean Society fl-1 ta' Lulju bit-titlu: 

Charles, l-iżgħar minn ulied Darwin, li kien għad għandu inqas minn sentejn, miet bl-iskarlatina u missieru kien wisq imnikket u mweġġa' biex jattendi. 

Fil-bidu ftit taw każ meta tħabbret din it-teorija. Il-president tal-Linnean innota f'Mejju tal-1859 li s-sena ma kienet immarkata bl-ebda skoperta rivoluzzjonarja. Wara, Darwin ma seta' jiftakar l-ebda reċensjoni ħlief waħda biss li tidher li dejqitu. Din kienet mill-Professur Haughton ta' Dublin, li stqarr li "Dak kollu li kien ġdid kien falz, u dak kollu li kien veru ma kienx ġdid".. Darwin tħabat għal tlettax-il xahar biex jikteb sommarju tal-"ktieb il-kbir" tiegħu, waqt li bata minn problemi ta' saħħa, imma kien il-ħin kollu imħeġġeġ minn ħbiebu xjentifiċi. Lyell irranġa biex John Murray (1841-1914) jippubblikaha.. Dwar l-Oriġni tal-Ispeċi permezz tas-Selezzjoni Naturali jew il-Preżervazzjoni tal-aħjar razez fil-ġlieda għall-Ħajja, is-soltu mqassar fil-forma Dwar l-Oriġni tal-Ispeċi, mal-pubbliku kellu suċċess kbir li ma kienx mistenni. L-1250 kopja kollha tal-ewwel edizzjoni kienu diġà riservati meta ħarġet għall-bejgħ fil-ħwienet fit-22 ta' Novembru tal-1859. Darwin żviluppa "argument twil" ibbażat fuq osservazzjonijiet dettaljati, spjega l-inferenzi u kien lest għall-oġġezzjonijiet mistennija. L-unika allużjoni għall-evoluzzjoni tal-bnedmin kienet l-affermazzjoni diskreta li  

Evita l-kelma "evoluzzjoni" għax din kienet polemika dak iż-żmien, iżda fl-aħħar tal-ktieb ikkonkluda li "għadd bla tmiem ta' forom mill-isbaħ u mill-aktar tal-għaġeb evolvew u għadhom jevolvu". It-teorija tiegħu hi spjegata b'mod sempliċi fid-daħla: 

 Ir-reazzjoni tal-pubbliku 

 
Il-ktieb ta' Charles Darwin qanqal interess kbir fost il-pubbliku, kif ukoll polemika li hu kien isegwi mill-qrib, billi jżomm reċensjoniet, artikli, parodiji u karikaturi maqtugħin mill-gazzetti. L-evoluzzjoni permezz tas-selezzjoni naturali kienet diskussa fil-wisa', u anki diffamata, partikularment fil-komunitajiet reliġjużi u xjentifiċi. Għalkemm Darwin kellu l-appoġġ ta' xi xjenzati (pereżempju, Thomas Henry Huxley, Ernest Renan u wkoll Ernst Haeckel li malajr xandarha mal-Ġermanja), oħrajn sabuha bi tqila li jaċċettaw t-teorija tiegħu minħabba l-kapaċità bla spjegazzjoni tal-ħlejjaq li jgħaddu l-ħiliet tagħhom lid-dixxendenti. Dan l-aħħar punt kien fl-istess ħin qiegħed jistudjah, Gregor Mendel, iżda ma jidhirx li ż-żewġ xjenzati qatt ikkomunikaw ma' xulxin.X'ma kienx jaf Darwin: Gregor Mendel u l-Mekkaniżmu tal-Eredità  Anki bil-liġijiet ta' Mendel, il-mekkaniżmu baqa' misteru sakemm ġiet skoperta l-eżistenza tal-ġeni.

Il-kritiċi ostili malajr waslu għal konklużjonijiet li Darwin, fil-fatt, qatt ma kien esprima, bħal li l-bniedem hu mnissel mix-xadini. Fil-verità f'''Dwar l-Oriġni tal-Ispeċi, qatt Darwin ma semma n-nisel tal-bniedem. Il-pubbliku ħallat l-ideat espressi fil-ktieb ta' Darwin ma' dawk ta' Jean-Baptiste Lamarck, li ħamsin sena qabel kien ħareġ b'dawn l-ideat mingħajr l-ebda skandlu. Fost ir-reazzjonijiet favorevoli, kien hemm ir-reċensjonijiet ta' Huxley immirati lejn il-kritika ta' Richard Owen, il-kap tal-istabbiliment xjentifiku li Huxley ried iwaqqa'. Il-verdett ta' Owen baqa' mhux magħruf sakemm f'April ħarġet ir-reċensjoni tiegħu fejn ikkundanna l-ktieb.

L-istabbiliment xjentifiku tal-Knisja Anglikana, li inkluda lill-eks-għalliema ta' Darwin f'Cambridge, Adam Sedgwick u John Stevens Henslow, irreaġixxa b'mod ostili, minkejja l-laqgħa favorevoli mill-ġenerazzjoni żagħżugħa ta' naturalisti professjonisti. Fl-1860, il-pubblikazzjoni tas-Saġġi u Reċensjonijiet minn seba' teoloġi liberali Anglikani warrbu l-attenzjoni tal-kleru minn fuq Darwin. Il-Knisja kkundannat bħala eretika din il-kritika liberali għaliex fiha kien hemm fost oħrajn l-argument li bil-mirakli Alla jikser il-liġijiet tiegħu stess, opinjoni atea, u kien fiha wkoll tifħir għall-"volum maġisterjali tas-Sur Darwin [li appoġġja] l-prinċipju ġenerali li n-natura għandha l-poter li tevolvi weħida.

Id-dibattitu pubbliku l-iżjed famuż sar f'Oxford f'laqgħa tal-"British Association for the Advancement of Science". Il-Professur John William Draper għamel difiża twila favur Darwin u l-progress soċjali, imma mbagħad l-Isqof ta' Oxford, Samuel Wilberforce tkellem kontra Darwin. Fid-diskussjoni li segwiet, Joseph Dalton Hooker żamm bil-qawwa ma' Darwin filwaqt li Thomas Huxley sar il-"bulldog ta' Darwin" - kien l-eħrex difensur tat-teorija tal-evoluzzjoni fl-epoka Vittorjana. Iż-żewġ partiti tellqu, kull naħa tiftaħar li rebħet, iżda Huxley baqa' famuż għat-tweġiba tiegħu: meta Wilberforce saqsieh jekk kienx ġej mix-xadini min-naħa ta' nannuh jew ta' nanntu, Huxley nstema' jgerger: "Alla stess ġabu f'idejja" u wieġbu li "jippreferi jkun ġej minn xadina milli minn raġel kolt li juża' l-kultura u l-elokwenza tiegħu fis-servizz tal-preġudizzju u l-gideb". Desmond & Moore 1991, p. 493-499. 

Id-dibattitu ħareġ mill-ambitu tax-xjenza, il-Knisja Anglikana u l-Protestanteżmu. L-awtoritajiet tal-Knisja Kattolika daħlu fil-polemika wkoll. Fl-1860, infatti, Darwin kien ikkundannat minn laqgħa tal-isqfijiet miżmuma f'Kolonja. Il-Papa imbagħad tkellem diversi drabi biex jiddenunzja t-teorija li l-bnedmin hu mnissel mix-xadini.

Minkejja li saħħtu ma ħallitux jieħu parti fid-diskussjoni pubblika, xorta kien isegwiha b'interess kbir minn dak li kienu jibgħtulu u jġibulu. Asa Gray irranġa l-pubblikazzjoni tal-ewwel edizzjoni fl-Istati Uniti u ra li tħallas għaliha, waqt li Darwin qassam il-ktejjeb ta' Gray fejn wera li s-selezzjoni naturali ma kinitx inkompatibbli mat-teoloġija naturali. Miles 2001.  Fil-Gran Brittanja, ħbiebu, fosthom Scott Hooker u Scott Lyell, ħadu sehem f'diskussjonijiet xjentifiċi. Huxley iġġieled kampanja sħiħa kontra l-ħakma tal-Knisja u d-dilettanti aristokratiċi taħt Owen, favur ġenerazzjoni ġdida ta' xjenzati professjonisti. Owen għamel l-iżball li jsemmi xi differenzi anatomiċi bejn il-moħħ tax-xadini u l-moħħ tal-bniedem, u akkuża 'l Huxley li sostni li "l-bniedem hu mnissel mix-xadini". Huxley kien lest u kuntent li jsostni din il-fehma u l-kampanja tiegħu, li damet aktar minn sentejn, kienet veru diżastru għal Owen u ta' miegħu, li sfaw imxejnin. Il-ħbieb ta' Darwin iffurmaw il-"Club X" u għenu biex iġibulu l-unur tal-għotja tal-"Midalja Copley" mir-Royal Society fl-1864.

Il-Vestiġji kien diġà qajjem interess kbir fost il-pubbliku, u L-Orġni tal-Ispeċi li nqaleb għal għadd kbir ta' lingwi u ġie stampat ħafna drabi, sar test xjentifiku bażiku aċċessibbli kemm għall-klassi tan-nofs kurjuża biex tisma' affarijiet ġodda u kemm għas-sempliċi ħaddiema li kienu jattendu t-taħdidiet ta' Huxley. It-teorija ta' Darwin influwenzat bosta movimenti differenti tal-epoka u saret waħda mis-sisien ewlenin tal-kultura popolari..

 Nisel il-Bniedem, l-għażla sesswali, il-botanika u t-trażmissjoni tal-karatteristiċi miksuba 

Minkejja li matul l-aħħar tnejn u għoxrin sena ta' ħajtu sofra minn mard frekwenti, Darwin kompla x-xogħol tiegħu. Kien ippubblika sommarju tat-teorija tiegħu, iżda l-aspetti l-aktar polemiċi tal-"ktieb il-kbir" tiegħu baqgħu mhux mitmuma, fosthom xhieda espliċita tal-fatt li l-bniedem hu mnissel minn annimali antenati tiegħu, u t-tfittxija tal-kawżi possibbli li kienu l-bażi tal-iżvilupp tas-soċjetà u l-kapaċitajiet mentali tal-bniedem. Huwa kien baqgħalu jispjega xi karatteristiċi li m'għandhom l-ebda użu ovvju ħlief min-naħa tal-estetika. Kompla jesperimenta, jfittex, jikteb. 

Meta bintu mardet, Darwin waqaf mill-esperimenti tiegħu fuq iż-żrieragħ u l-annimali domestiċi biex imur joqgħod magħha ħdejn il-baħar; hemm beda jinteressa ruħu fl-orkideji salvaġġi u minn dan irriżulta studju revoluzzjonarju dwar kif il-ġmiel tal-fjuri jintuża' biex jiġu żgurati l-pollinazzjoni mill-insetti u d-dakkir. Bħal fil-każ tal-koċċli, sab li partijiet omoloġi jwettqu funzjonijiet differenti fi speċi differenti. Meta mar lura d-dar, saħħtu marret għall-agħar u l-kamra fejn kien mimdud kienet mimlija eperimenti inġenjużi biex isib kif jinfirxu x-xtieli xeblieka. Kellu żjara minn Ernst Haeckel (1834-1919), wieħed mill-ammiraturi kbar tiegħu li kien xandar l-evanġelju tad-Darwiniżmu mal-Ġermanja kollha. Wallace kompla jappoġġjah, għalkemm xaqleb aktar u aktar lejn l-ispiritiżmu.

Il-varjazzjoni tal-annimali u x-xtieli taħt l-azzjoni tad-domestikazzjoni kienet tifforma l-ewwel parti tal-"ktieb il-kbir" li Darwin kien ippjana (l-iżvilupp tas-"sommarju", li kien ippubblika bit-titlu Dwar l-Oriġni tal-Ispeċi). Din l-ewwel parti kibret sa ma saret żewġ volumi kbar imma minkejja t-tul tagħha din inbiegħet malajr. Però minħabba dan it-tul, Darwin kellu jħalli barra l-evoluzzjoni tal-bniedem u l-għażla sesswali.

F'dan il-ktieb, Darwin isostni li waħda mill-kawżi tal-evoluzzjoni hija l-wirt tal-karatteristiċi miksuba. (Kontra ma jaħsbu ħafna, fil-fatt, Darwin ma jiċħadx l-idea Lamarckjana tat-trażmissjoni tal-karatteristiċi miksuba.) Ipprova ħafna jagħti spjegazzjoni teoretika tal-eredità tal-karatteristiċi akkwistati bl-għajnuna tal-ipoteżi tal-panġenesi. Fl-1880, sentejn qabel mewtu, kien għadu jikteb lir-rivista Nature biex imeri dak li kien jgħid  Wyville Thomson, li hu għamel l-għażla naturali l-uniku mutur tal-evoluzzjoni u sabiex jafferma mill-ġdid il-qbil tiegħu mat-teorija tal-effett tal-użu u n-nuqqas ta' użu. (F'termini Lamarckjani tal-eredità tal-karatteristiċi miksuba).

Il-kwistjoni tal-evoluzzjoni tal-bniedem tqajmet minn dawk li kienu jappoġġjawh (u dawk li kienu jmaqdruh) ftit wara l-pubblikazzjoni ta' Dwar l-Oriġni tal-Ispeċi, iżda l-kontribuzzjoni vera ta' Darwin dwar dan is-suġġett ġiet aktar minn għaxar snin wara, bix-xogħol f'żewġ volumi ta' Nisel il-bniedem u l-għażla marbuta mas-sess ippubblikat fl-1871. Fit-tieni volum, Darwin fisser bir-reqqa l-kunċett tiegħu tal-għażla sesswali biex jispjega l-evoluzzjoni tal-kultura umana, id-differenzi bejn is-sessi fil-bnedmin u bejn ir-razez umani, kif ukoll il-ġmiel tar-rix fl-għasafar (li ma deherx li kien ir-riżultat ta' adattament). Moore & Desmond 2004  Is-sena ta' wara Darwin ippubblika l-aħħar xogħol importanti tiegħu, L-Espressjoni tal-emozzjonijiet fil-bnedmin u fl-annimali, iddedikat għall-evoluzzjoni tal-psikoloġija umana u kif ġejja mill-imġiba tal-annimali. Spjega l-ideat tiegħu li skonthom il-moħħ tal-bniedem u l-kulturi żviluppaw bis-selezzjoni naturali u sesswali, kunċett li gawda bidu ġdid fl-aħħar tletin sena bit-twelid tal-psikoloġija evoluzzjonista. Kif ikkonkluda fNisel il-bniedem, Darwin kien jaħseb li minkejja l-"kwalitajiet nobbli" tal-umanità u l-"kapaċitajiet li żviluppat": "Il-bniedem għandu dejjem fl-għamla fiżika tiegħu, it-timbru li ma jitħassarx tan-nisel umli tiegħu".

L-esperimenti u r-riċerki tiegħu dwar l-evoluzzjoni spiċċaw biex dehru fil-kotba fuq il-moviment tax-xtieli xeblieka, xtieli insettivori, l-effetti tad-dakkir tax-xtieli u l-awto-fertilizzazzjoni tagħom, il-forom differenti ta' fjuri fuq il-pjanti tal-istess speċi u l-abbiltà tal-pjanti li jiċċaqalqu. Fl-aħħar ktieb tiegħu reġa' ħares lejn l-influwenza tal-ħniex fuq il-formazzjoni tal-ħamrija.

Darwin miet f'Down, Kent, fid-19 ta' April tal-1882. Kien hemm il-ħsieb li jindifen fiċ-ċimiterju tal-knisja ta' Santa Marija f'Downe, iżda minħabba talba li saret mill-kollegi ta' Darwin, William Spottiswoode (1825-1883), il-President tar-Royal Society, għamel li lil Darwin isirlu funeral statali u mbagħad indifen f'Westminster Abbey ħdejn l-astronomu John Herschel u l-fiżiku Isaac Newton.

 Ulied Darwin 

Il-koppja Darwin kellhom għaxar ulied: tnejn (William Erasmus u Charles Waring) mietu meta kienu għadhom fi tfulithom u l-mewt ta' Annie (Anne Elizabeth) fl-1851, meta kellha għaxar snin, kienet traġedja enormi għall-ġenituri tagħha. Charles kien missier dedikat u kien jieħu ħsieb ħafna 'l uliedu. Kull meta kienu jimirdu kien jibża' li dan kien minħabba l-konsangwinità billi żżewweġ lil kuġintu, Emma Wedgwood. Hu studja din il-kwistjoni fil-kitba tiegħu fejn qabbilha mal-benefiċċji tad-dakkir fost ħafna organiżmi. Minkejja din il-biża', it-tfal kważi kollha għexu u kellhom karrieri notevoli u spikkaw anki fost il-familja Darwin-Wedgwood stess li minnha diġà kienet brillanti.

Fosthom, George (1845–1912), Francis (1848–1925) u Horace (1851–1928) laħqu membri tar-Royal Society, bħala astronomu, botaniku u inġinier ċivili rispettivament. Ibnu Leonard (1850–1943), min-naħa l-oħra, kien politiku, ekonomista, ewġenista u kien fil-militar, u kellu bħala dixxiplu lil Ronald Fisher Aylmer (1890-1962), statistiku u bijologu tal-evoluzzjoni.

 Fehmiet reliġjużi 

Għalkemm il-familja tiegħu kienet fil-maġġoranza nonkonformista u missieru, nannuh u ħuh kienu ħassieba ħielsa fil-bidu Darwin ma kienx jiddubita l-verità letterali tal-Bibbja. Kien mar skola tal-Knisja Anglikana, imbagħad studja t-teoloġija Anglikana f'Cambridge biex jaqbad karriera ekkleżjastika. Kien konvint mill-argument teoloġiku ta' William Paley li fin-natura hemm disinn li jipprova l-eżistenza ta' Alla, iżda matul il-vjaġġ tal-Beagle beda jsaqsi lilu nnifsu, pereżempju, għaliex ħlejjaq ta' ġmiel kbir inħolqu f'qiegħ il-baħar fejn ħadd ma jista' jarahom, jew kif kien possibbli li jiġi rrikonċiljat il-kunċett ta' Paley ta' disinn ta' ġid għall-ħlejjaq kollha, maż-żunżana ichneumon li tipparalizza d-dud tal-ħaxix biex tagħtihom lill-bajd tagħha bħala ikel ħaj. Lamoureux 2004 p. 5.   Baqa' pjuttost Ortodoss u kien lest li jikkwota l-Bibbja bħala awtorità fil-qasam tal-moralità, iżda ma baqgħax jemmen iktar fl-istoriċità tat-Testment il-Qadim.

Waqt li kien qiegħed jagħmel ir-riċerki tiegħu fuq it-trasformazzjoni tal-ispeċi, kien jaf li ħbiebu naturalisti kienu jqisuhom bħala ereżijiet offensivi li jipperikolaw l-ġustifikazzjoni mirakoluża li fuqha kienet imwaqqfa l-ordni soċjali; kien it-tip ta' argument radikali użat mid-dissidenti u l-atej biex jattakkaw il-pożizzjoni privileġġjata tal-Knisja Anglikana bħala l-knisja stabbilita. Għalkemm Darwin kiteb li r-reliġjon kienet strateġija tribali għas-sopravivenza, baqa' jemmen li Alla kien il-leġiżlatur suprem. Dan it-twemmin naqas bil-mod il-mod, u bil-mewt ta' bintu Annie fl-1851, fl-aħħar tilef kull fidi fil-Kristjaneżmu. Hu kompla jgħin il-knisja lokali fil-ħidma parrokkjali, iżda nhar ta' Ħadd kien imur jimxi filwaqt li l-familja tiegħu kienu jmorru l-knisja. Sar jaħseb li aħjar inqisu l-uġigħ u tbatija bħala riżultat ta' liġijiet ġenerali milli intervent dirett ta' Alla.
 Mistoqsi dwar il-fehmiet reliġjużi tiegħu, kiteb li hu qatt ma kien atew  fis-sens li kien ċaħad l-eżistenza ta' Alla u li, b'mod ġenerali, "kien l-anjostiċiżmu, li kien jiddeskrivi iktar eżatt l-istat mentali tiegħu".

Il-Lady Hope Story, ippubblikata fl-1915, sostniet li Darwin reġa' lura lejn il-Kristjaneżmu matul l-aħħar marda tiegħu. Din inċaħdet minn uliedu u l-istoriċi warrbuha bħala storja falza. Bintu, Henrietta, li kienet miegħu meta kien qiegħed imut, qalet li mhux veru li reġa' lura lejn il-Kristjaneżmu. Fil-fatt, l-aħħar kliem tiegħu kienu diretti lejn Emma: "Ftakar x'mara tajba kont miegħi".

 Intepretazzjonijiet politiċi 
Il-kitba u t-teoriji ta' Darwin flimkien mal-iskoperti ġenetiċi ta' Gregor Mendel (1822-1884) huma meqjusa bħala l-bażi tal-bijoloġija moderna. Dobzhansky 1973  Madankollu, il-fama u l-popolarità ta' Darwin wasslu biex jiġu assoċjati ma' ismu, ideat u movimenti li għandhom x'jaqsmu indirettament biss max-xogħol tiegħu, u xi drabi huma direttament opposti għal twemminu. 

 L-ewġenetika 
Wara l-pubblikazzjoni ta' L-Oriġni minn Darwin, kuġinuh, Francis Galton, applika l-ideat tiegħu għas-soċjetà umana, u beda mill-1865 jippromwovi l-idea ta' "titjib ereditarju" li spjega fid-dettall fl-1869 u 1865. F'''Nisel il-bniedem, Darwin qabel li Galton kien wera li x'aktarx it-"talent" u l-"ġenju" fil-bnedmin kienu jintirtu, iżda ħaseb li l-bidliet soċjali proposti minn Galton kienu wisq Utopistiċi. La Galton u lanqas Darwin ma pproponew ebda intervent mill-gvern u ħasbu, li l-iżjed li wieħed jista' jagħmel hu li jaħseb fl-eredità meta jkun qiegħed ifittex sieħeb jew sieħba. Fl-1883, wara l-mewt ta' Darwin, Galton beda jsejjaħ il-filosofija soċjali tiegħu Ewġenetika. Fis-seklu 20, il-movimenti ewġenistiċi saru popolari f'numru ta' pajjiżi u pparteċipaw fi programmi biex jikkontrollaw ir-riproduzzjoni, fosthom l-isterilizzazzjoni furzata. Wara dan, dawn bdew jidhru koroh minħabba li l-ideat tagħhom bdew jintużaw mill-Ġermanja Nazista fil-propaganda tagħha favur is-"safa" razzjali.

Id-Darwiniżmu soċjali 
L-ideat ġejjin minn Thomas Malthus u Herbert Spencer li applikaw il-kunċetti tal-evoluzzjoni u tas-"sopravivenza tal-iżjed addattati" għas-soċjetajiet, nazzjonijiet u n-negozji, saru popolari fl-aħħar tas-seklu 19 u l-bidu tal-seklu 20, sal-punt li ntużaw biex jiddefendu bosta prospettivi ideoloġiċi, kultant kontradittorji, fosthom l-ekonomija "laissez-faire", il-kolonjaliżmu, ir-razziżmu u l-imperjaliżmu. It-terminu "Darwiniżmu soċjali" beda fis-snin disgħin tas-seklu 19, imma sar magħruf u polemiku fis-snin erbgħin meta Richard Hofstadter ikkritika l-konservatoriżmu tal-"laissez-faire". Dawn il-kunċetti kienu jeżistu qabel il-pubblikazzjoni ta' L-Oriġni fl-1859, pereżempju, Malthus miet fl-1834 u Spencer ippubblika l-kotba tiegħu fuq l-ekonomija fl-1851 u fl-1855. Darwin stess insista li l-politika soċjali ma tobdix b'mod sempliċi l-kunċetti tal-ġlieda u tas-selezzjoni fin-natura, u għandna nestendu s-simpatija lir-razez u 'l-ġnus kollha.

Kommemorazzjonijiet 

Matul il-ħajja ta' Darwin, ħafna speċi kif ukoll postijiet issemew għalih. L-estensjoni fil-Punent tal-Fliegu Beagle, li tgħaqqdu mal-Oċean Paċifiku, il-Kaptan FitzRoy semmiha il-Kanal ta' Darwin. Dan kien minħabba l-azzjoni fil-pront li ħa Darwin u tnejn jew tliet baħrin miegħu, li salvat 'l sħabu milli jiġu iżolati fuq xatt meta glaċier ikkrolla u kkawża mewġa kbira li kienet ħa tkarkrilhom id-dgħajjes. Il-Muntanja Darwin fl-Andes issemiet għalih meta għalaq 25 sena. Meta l-Beagle kien l-Awstralja fl-1839, John Lort Stokes (1812-1885), ħabib ta' Darwin, skopra port naturali li l-kaptan tal-vapur John Clements Wickham (1798-1864) semma Port Darwin. Il-kolonja ta' Palmerston, imwaqqfa fl-1869, imsemmiet Darwin fl-1911. Din saret l-kapitali tan-Territorju ta' Fuq tal-Awstralja. Din il-belt hi kburija li għandha l-Università Charles Darwin. u l-Park Nazzjonali Charles Darwin. Il-Kulleġġ Darwin fl-Università ta' Cambridge, imwaqqaf fl-1964, issemma ad unur il-familja Darwin, nofs ir-raġuni kienet li parti mill-proprjetà li nbena fuqha kienet tagħha .

L-erbatax-il speċi ta' sponsun li kien skopra fil-Gżejjer Galapagos issemew "sponsuni ta' Darwin" Fis-sena 2000, xbieha ta' Darwin intużat mill-Bank tal-Ingilterra fuq il-karta tal-għaxar liri minflok l-immaġini ta' Charles Dickens.

Noti u referenzi

Sorsi 
 Peter J. Bowler (1989). The Mendelian Revolution: The Emergence of Hereditarian Concepts in Modern Science and Society, Johns Hopkins University Press (Baltimore) ISBN 0-485-11375-9
 E. Janet Browne (1995). Charles Darwin: vol. 1 Voyaging, Jonathan Cape (Londra) ISBN 1-84413-314-1
 E. Janet Browne (2002). Charles Darwin: vol. 2 The Power of Place, Jonathan Cape (Londra) ISBN 0-7126-6837-3
 Theodosius Dobzhansky (Marzu 1973), "Nothing in Biology Makes Sense Except in the Light of Evolution", The American Biology Teacher, 35 : 125–129 (Test sħiħ).
 Adrian Desmond et James Moore (1991). Darwin, Michael Joseph, Penguin Group (Londra) ISBN 0-7181-3430-3
 Niles Eldredge (2006). Confessions of a Darwinist, The Virginia Quarterly Review, Rebbiegħa 2006 : 32-53 konsultazzjoni tal-25 ta' April 2008.
 Richard Keynes (dir.) (2000). Charles Darwin's zoology notes & specimen lists from H.M.S. Beagle, Cambridge University Press (Cambridge) Ġunju–Awwissu 1836, konsultazzjoni tal-25 ta' April 2008.
 Tony Rice (1999). Voyages. Trois siècles d'explorations naturalistes, Delachaux et Niestlé (Lausanne) : 335 p. ISBN 2-603-01169-3
 Momme von Sydow (2005). Darwin – A Christian Undermining Christianity? On Self-Undermining Dynamics of Ideas Between Belief and Science, in David M. Knight, Matthew D. Eddy, Science and Beliefs: From Natural Philosophy to Natural Science, 1700–1900, Ashgate ISBN 0-7546-3996-7
 John van Wyhe (2006) Charles Darwin: gentleman naturalist: A biographical sketch konsultazzjoni tal-15 ta' Diċembru 2006.
 Freeman, R. B. (1977), The Works of Charles Darwin: An Annotated Bibliographical Handlist (Second ed.), Wm Dawson & Sons Ltd

Xogħlijiet ewlenin ta' Charles Darwin 

 Journal of Researches into the Geology and Natural History of the Various Countries by H.M.S. Beagle, Londra, Henry Colburn, 1839, 614 pp. [2ni edizzjoni : 1845 ; 167 edizzjoni]
 The Structure and Distribution of Coral Reefs. Being the First of the Geology of the Voyage of the Beagle, under the Command of Capt. Fitzroy, during the Years 1832 to 1836, Londra, Smith, Elder and Co., 1842. [2ni edizzjoni : 1874 ; 3et edizzjoni : 1889]
 Geological Observations on the Volcanic Islands Visited during the Voyage of H.M.S. Beagle, together with some Brief Notices of the Geology of Australia and the Cape of Good Hope, Londra, Smith, Elder and Co., 1844. [2ni edizzjoni : 1876 ; 3et : 1891]
 Geological Observations on South America, Londra, Smith, Elder and Co., 1846. 
 Geological Observations on Coral Reefs, Volcanic Islands and on South America, Londra, Smith, Elder and Co., 1851. 
 A Monograph of the Sub-Class Cirripedia, with Figures of all the Species, vol. I : The Lepadidae, Londra, The Ray Society, 1851.
 A Monograph of the FossIl Lepadidae, or Pedunculated Cirripedes of Great Britain, vol. II, The Balanidae (or Sessile Cirripedes), Londra, The Ray Society, 1854.
 "On the Tendency of Species to Form Varieties, and on the Perpetuation of Varieties by Natural Means of Selection" (ma' A.R. Wallace), Journal of Proceedings of the Linnean Society of London (Zoology), vol. III, nu9, 1 ta' Lulju 1858, pp. 1-62.
 On the Origin of Species by Means of Natural Selection, or the Preservation of Favoured Races in the Struggle for Life (Dwar l-Oriġni tal-iSpeċi), Londra, John Murray, (24 Novembru) 1859. [2ni ed. : 7 Jannar 1860 ; 3et ed. : April 1861 ; 4a ed. : Ġunju 1866 ; 5es ed. : 1869 ; 6t ed. : Frar 1872]
 On the Various Contrivances by which British and Foreign Orchids are Fertilised by Insects, and on the Good Effects of Intercrossing, Londra, John Murray, 1862. [2ni ed. : 1877]
 On the Movements and Habits of Climbing Plants, Londra, Longman, 1865. [2ni ed. : 1875]
  "Queries about Expression", 1867. Artiklu ippublikat minn R.B. Freeman u P. J. Gautrey, "Charles Darwin’s Queries about Expression", Bulletin of the British Museum of Natural History, vol. 4, 1972, pp. 205-219.
 The Variation of Animals and Plants under Domestication, Londra, John Murray, 2 volumi, 1868. [2ni ed. : 1875]
 The Descent of Man, and Selection in Relation to Sex, Londra, John Murray, 2 volumi, 1871. [2ni ed. : 1874 b'nota miżjuda ta' de Th. Huxley]
 "Pangenesis", Nature, vol. 3, 27 April 1871, Proceedings of the Royal Society, vol. 19, pp. 393-410.
 The Expression of the Emotions in Man and Animals, Londra, John Murray, 1872. [2ni ed. : (minn Francis Darwin) en 1890]
 "Origin of Certain Instincts", Nature, vol. 7, 3 April 1873, pp. 417-418.
 Insectivorous Plants, Londra, John Murray, 1875. [2ni ed. : 1888]
 The Effects of Cross and Self-Fertilisation in the Vegetable Kingdom, Londra, John Murray, 1876. [2ni ed. : 1878]
 "Report of the Royal Commission on the Pratice of Subjecting Live Animals to Experiments for Scientific Purposes", Londra, Her Majesty’s Stationery Office, 1876, pp. 234, 4662-4672.
 The Different Forms of Flowers on Plants of the Same Species, Londra, John Murray, (9 juillet) 1877. [2ni ed. : 1878 ; 3et ed. : 1880, bi prefazju minn Francis Darwin]
 "A Biographical Sketch of an Infant", Mind, vol. 2, Lulju 877, pp. 285-294. [Trad. Franċiża f'la Revue scientifique, vol. 13, 1877, pp. 25-29]
 "Preliminary Notice " f' E. Krause, Erasmus Darwin, Londra, John Murray (xogħol tradott mill-Ġermaniż), 1879.
 The Power of Movement in Plants (b'kolaborazzjoni ma' Francis Darwin), Londra, John Murray, 1880.
 The Formation of Vegetable Mould, through the Action of Worms, with Observations on their Habits, Londra, John Murray, (10 Ottubru) 1881.
 "The Action of Carbonate of Ammonia on Chlorophyll Bodies", Journal of the Linnean Society of London (Botanic), vol. 19, 1882, pp. 262-284. Kommunikazzjoni moqrija minn Francis Darwin is-6 ta' Marzu u t-28 ta' Awwissu 1882

Ħoloq esterni 

  Institut Charles Darwin International
  Xogħlijiet sħaħ ta' Charles Darwin
  Bijografija bl-istampi ta' Charles Darwin
  Darwin project il-korrispondenza kollha ta' Darwin fuq il-linja
  Darwin 200: Ċelebrazzjoni tal-biċentinarju ta' Charles Darwin
  Xogħlijiet dwar u ta' Charles Darwin

Twieldu fl-1809
Mietu fl-1882
Bijologi Brittaniċi
Ġeologi Brittaniċi
Naturalisti Brittaniċi
Etoloġi
Teoristi
Bijoloġi evoluzzjonisti
Personalitajiet midfuna f'Westmister Abbey