Portiċi ta' Bologna
Il-Portiċi ta' Bologna jirrappreżentaw wirt arkitettoniku u kulturali importanti għall-belt ta' Bologna, l-Italja, u huma s-simbolu tal-belt flimkien ma' diversi torrijiet. Fid-dinja kollha ma teżisti l-ebda belt oħra li għandha għadd ta' portiċi daqstant kbir daqs Bologna: kollha f'daqqa, il-portiċi għandhom tul ta' iżjed minn 38 kilometru fiċ-ċentru storiku tal-belt biss, u jlaħħqu tul ta' 53 kilometru jekk wieħed iqis dawk li jinsabu 'l barra miċ-ċentru storiku.

Bħala rikonoxximent tal-importanza artistika u kulturali tagħhom, il-maġġoranza tal-portiċi ta' Bologna ġew iddeżinjati bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-2021.

Storja 

Il-Portiċi ta' Bologna bdew jinbnew kważi b'mod spontanju, x'aktarx fl-aħħar tal-Medju Evu, bħala twessigħ (fil-bidu b'mod illegali) ta' binjiet privati fuq art pubblika, bl-iskop li jitwessa' l-ispazju tal-għajxien fi ħdanhom. L-ewwel dokumentazzjoni storika tmur lura għall-1041. Fil-bidu d-djar kienu jitwessgħu bit-twessigħ tas-sulari ta' fuq, li kienu jserrħu fuq riffieda tal-injam li min-naħa tagħhom kienu jirfdu fuq xorok imtawlin sal-attiku, u fil-każ ta' twessigħ sinifikanti b'riffieda qishom xkaffi msejħa "beccadelli". Maż-żmien, ir-riffieda baqgħu jikbru u kien meħtieġ li jinbnew kolonni ta' sostenn mill-baxx biex ma jikkrollawx, u dan wassal għall-ħolqien tal-portiċi.

Il-portiċi kienu joffru l-kenn mill-maltemp u mix-xemx qawwija, u wieħed seta' jimxi minn triq għal oħra fi kwalunkwe tip ta' temp. Barra minn hekk, il-portiċi kienu wkoll mezz ta' tkabbir tal-attivitajiet kummerċjali u artiġjanali, u bis-saħħa tagħhom l-għajxien fil-pjan terran kien ferm aħjar, peress li kien ikun hemm distanza ta' iżolament mill-iskart u mid-dranaġġ fit-toroq.

Fis-sekli ta' wara, is-suċċess tal-portiċi ġie ddeterminat mill-ħtieġa li tiġi indirizzata ż-żieda kbira fil-popolazzjoni minħabba l-wasla tal-istudenti u tal-istudjużi fl-Università ta' Bologna, iżda anke minħabba l-immigrazzjoni mill-kampanja lejn il-belt. It-tkabbir massiċ tal-portiċi seħħ mill-bidu tal-1288, meta sejħa muniċipali stabbiliet li d-djar ġodda kollha kellhom jinbnew bil-portiċi, filwaqt li dawk li diġà kienu eżistenti u ma kellhomx portiċi kellhom iżiduhom, u b'hekk il-piż tal-manutenzjoni waqa' s-sidien, iżda ġie ggarantit l-użu tal-art pubblika mill-pubbliku inġenerali. Is-sejħa kienet tispeċifika li d-djar kellhom ikunu għoljin u wesgħin mill-inqas daqs 7 piedi ta' Bologna (2,66 metri), biex b'hekk setgħu jgħaddu kemm in-nies kif ukoll iż-żwiemel. Dawn id-direttivi ma ġewx irrispettati fl-ifqar żoni, u l-portiċi hemmhekk inbnew inqas għoljin milli suppost. L-istatuti tal-1352 imponew għoli u wisa' ta' 10 piedi (3,60 metri) għall-binjiet il-ġodda.

Fil-bidu l-portiċi kienu nbnew bl-injam, iżda mbagħad maż-żmien, speċjalment wara li nħareġ digriet fis-26 ta' Marzu 1568 mill-gvernatur Papali, il-Mons. Giovanni Battista Doria u mill-Bandalor Camillo Paleotti, il-portiċi nbnew bil-brikks jew bil-ġebel. Minkejja dan, fil-belt għad hemm binjiet bil-portiċi tal-injam; uħud minnhom imorru lura għall-Medju Evu, filwaqt li oħrajn ġew rikostruwiti fil-bidu tas-seklu 20.

Fit-tieni nofs tas-seklu 16 tfaċċaw uħud mill-iżjed portiċi-loġoġ importanti ta' Bologna: il-portiku li jirfed u jaħbi l-Knisja ta' San Bartilmew u San Gejtanu fit-triq ewlenija Strada Maggiore, mibni minn Andrea da Formigine, u l-loġġa tal-Palazzo del Monte f'Via Galliera. Madankollu, xi familji nobbli tal-belt riedu jiddistingwu ruħhom u jsegwu l-hekk imsejħa "moda Rumana" u staqsew biex ma jkollhom għalfejn jibnu d-djar tagħhom bil-portiċi. Minħabba f'hekk f'Bologna nbnew binjiet mingħajr il-portiċi, pereżempju l-Palazzi Davia-Bargellini, Fantuzzi, Bevilacqua, u Bentivoglio.

Portiċi rilevanti

Portiċi Medjevali 
Eżempju famuż ħafna ta' portiku Medjevali hija l-binja ta' Casa Isolani fi Strada Maggiore. Il-portiku, mirfud fuq travi għoljin ħafna tal-injam (bejn wieħed u ieħor disa' metri), inbena għall-ħabta tal-1250. Huwa wieħed mill-ftit eżempji li waslu sa żminijietna ta' kostruzzjonijiet ċivili ta' Bologna tas-seklu 13 u bi stil Rumanesk-Gotiku. It-travi huma tal-ballut u jsostnu r-riffieda tat-tielet sular tal-binja. Eżempji oħra ta' portiċi Medjevali tal-injam huma l-binjiet ta' Casa Grassi u d-djar ta' faċċata f'Via Marsala, Casa Azzoguidi f'Via San Nicolò u Casa Ramponesi f'Via del Carro.

Portiċi Rinaxximentali 
F'Bologna hemm diversi eżempji ta' arkitettura Rinaxximentali, bħall-portiku tal-ġenb tal-Bażilika ta' San Giacomo Maggiore f'Via Zamboni, il-Palazzo Bolognini-Isolani u Case Beccadelli f'Piazza Santo Stefano, l-arkati mżejnin b'motivi bil-fjuri tal-Palazzo del Podestà u l-portiku għoli ħafna magħruf bħala "Portico dei Bastardini" f'Via D'Azeglio, li ssejjaħ hekk għaliex taħt il-volti tiegħu sal-1797 kien hemm l-orfanatrofju tal-belt.

Il-Portiku tal-Paviljun 

Il-Portiku tal-Paviljun (Portico del Pavaglione) huwa fil-fatt loġġa estiża minn Via De' Musei sa Via Luigi Carlo Farini, maġenb Via dell'Archiginnasio u Piazza Luigi Galvani. Fl-aħħar biċċa tal-portiku hemm il-binja storika tal-Archiginnasio, l-ewwel sede unifikata tal-istudji ta' Bologna, li nbniet lejn nofs is-seklu 16 fuq ordni tal-Papa Piju IV u skont il-pjanta ta' Terribilia. Il-portuku huwa twil 139 metru fuq 30 arkata u jirrappreżenta passiġġata tradizzjonali eleganti tal-belt. Isem il-portiku ġej minn isem il-Piazza del Pavaglione (attwalment Piazza Galvani) fejn kien jarma s-suq tad-dud tal-ħarir (Pavajon bid-djalett ta' Bologna tfisser Paviljun jew Padiglione bit-Taljan).

Il-Portiku tal-Paviljun inizjalment kien magħmul b'kostruzzjoni tal-injam (u mhux b'tinda kbira kif ġieli jingħad). Fis-27 ta' Ġunju 1449, il-Kamra tal-Kummerċ stabbiliet li s-suq jibda jsir b'mod perpetwu f'waħda mid-djar tal-"Fabbrica di San Petronio" (organizzazzjoni li kienet tieħu ħsieb il-kostruzzjoni u l-manutenzjoni tal-binja) fuq in-naħa ta' wara tal-knisja.

Fl-1563, Papa Piju IV ordna li wħud minn dawn id-djar jitwaqqgħu biex minflokhom ikun hemm pjazza għas-suq u ordna wkoll li fl-20 ta' Novembru ta' kull sena jintużaw 150 skud tad-deheb mir-rikavat tal-ġustizzja bħala kumpens għall-istess "Fabbrica di San Petronio".

Il-pjazza l-ġdida fil-bidu ssejħet "Piazza dell’Accademia", u mbagħad "Piazza dell’Archiginnasio", "Piazza delle Scuole" u "Piazza del Pavaglione".

Fl-1566 twaqqgħet ukoll id-dar ta' Floriano Dolfi biex jiżdied l-ispazju disponibbli.

Portiċi 'l barra miċ-ċentru storiku

Portiku tal-Alemanni 
Dan il-portiku huwa l-eqdem portiku ta' Bologna li nbena 'l barra miċ-ċentru storiku tal-belt u huwa t-tieni l-itwal wara l-portiku li jwassal sas-Santwarju ta' San Luqa. Il-portiku huwa twil 650 metru u għandu 167 arkata; inbena bejn l-1619 u l-1631 fuq ordni tal-Karmelitani tal-Knisja ta' Santa Maria Lacrimosa degli Alemanni. Il-portiku jikkollega l-knisja, fil-Via Mazzini attwali (li qabel kienet Via Emilia), ma' Porta Maggiore, waħda mit-12-il bieb jew daħla ta' aċċess tat-tielet grupp ta' swar (li nbnew fis-seklu 13).

Portiku ta' San Luqa 
L-itwal portiku fid-dinja huwa l-Portiku ta' San Luqa, b'tul ta' 3,796 metru u b'666 arkata: jibda mill-Arkata ta' Bonaccorsi ta' Porta Saragozza u jwassal sal-quċċata tal-għolja msejħa Colle della Guardia, fejn hemm is-Santwarju famuż tal-Madonna ta' San Luqa. Dan il-post huwa post fejn il-pellegrini jqimu l-ikona tal-Verġni Mqaddsa bil-Bambin.

Il-portiku nbena bejn l-1674 u l-1721 bis-saħħa tal-kontribut taċ-ċittadini kollha. Il-proġett ta' Camillo Saccenti u ta' Gian Giacomo Monti ġie konkluż minn Carlo Francesco Dotti, li pproġetta wkoll l-arkata msejħa "Arco del Meloncello". Tul il-portiku wieħed jista' jammira l-ewwel arkata pproġettata mill-arkitett Monti, l-istatwi tal-Madonna ħoxna u tal-Bambin ta' Andrea Ferreri u ħmistax-il kappella żgħira fejn hemm pitturi tal-misteri tar-Rużarju li fil-biċċa l-kbira kważi ntilfu għalkollox.

Portiku tal-Monasteru Kartesjan 
Il-portiku taċ-Ċimiterju Monumentali tal-Monasteru Kartesjan ta' Bologna beda jinbena fl-1811 u ġie pproġettat minn Ercole Gasparini, li kien ipproġetta wkoll l-arkata tad-daħla. Fl-ewwel arkata hemm ukoll skulturi ta' Cesare Ghibelli u ta' Giovanni Putti, filwaqt li epigrafu jfakkarna li taħt dan il-portiku Ugo Bassi kien inqatel mit-truppi Awstrijaċi fit-8 ta' Awwissu 1849.

Rekords

L-usa' portiku tal-belt 
Lejn l-aħħar tas-seklu 14 inbena l-Portiku ta' Santa Maria dei Servi fi Strada Maggiore, li llum il-ġurnata jitqies bħala l-usa' portiku tal-belt. Il-proġett oriġinali ġie attribwit lill-arkitett famuż Antonio di Vincenzo u l-kostruzzjoni tiegħu nbdiet fl-1393 u ntemmet saħansitra fl-1855 bil-bini tal-kwadriportiku quddiem il-faċċata.

L-ogħla portiku tal-belt 
Il-Portiku tal-Palazzo dell'Arcidiocesi ta' Bologna f'Via Altabella huwa l-ogħla portiku tal-belt u jlaħħaq għoli ta' kważi għaxar metri.

L-idjaq portiku tal-belt 
L-idjaq portiku tal-belt, b'wisa' ta' 95 ċentimetru, jinsab f'Via Senzanome, fil-kwartier ta' Saragozza. Din it-triq, flimkien ma' dik qribha msejħa Via del Fossato, baqgħu magħrufa għall-imgħoddi pjuttost "turbolenti" taż-żona, minħabba l-bosta burdelli li kien hemm fihom.

L-itwal portiku fid-dinja 
Il-Portiku ta' San Luqa, b'tul ta' 3,796 metru, huwa l-itwal portiku fid-dinja.

Sit ta' Wirt Dinji 
Il-Portiċi ta' Bologna ġew iddeżinjati bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-2021. Is-sit huwa magħmul minn 12-il sensiela ta' portiċi, b'tul totali ta' 62 kilometru: 
{"type": "FeatureCollection", "features": [

{ "type": "Feature", "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [11.332778, 44.491389] }, "properties": { "title": "Santa Caterina", "marker-color": "420617", "marker-symbol": "-number-see", "marker-size":"medium"} }, 

{ "type": "Feature", "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [11.348056, 44.492222] }, "properties": { "title": "Santo Stefano", "marker-color": "420617", "marker-symbol": "-number-see", "marker-size":"medium"} }, 

{ "type": "Feature", "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [11.341667, 44.497222] }, "properties": { "title": "Galliera", "marker-color": "420617", "marker-symbol": "-number-see", "marker-size":"medium"} }, 

{ "type": "Feature", "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [11.354722, 44.485556] }, "properties": { "title": "Baraccano", "marker-color": "420617", "marker-symbol": "-number-see", "marker-size":"medium"} }, 

{ "type": "Feature", "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [11.343333, 44.4925] }, "properties": { "title": "Banchi", "marker-color": "420617", "marker-symbol": "-number-see", "marker-size":"medium"} }, 

{ "type": "Feature", "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [ 11.301667, 44.485278 ] }, "properties": { "title": "San Luca", "marker-color": "420617", "marker-symbol": "-number-see", "marker-size":"medium"} }, 

{ "type": "Feature", "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [11.351389 , 44.496667 ] }, "properties": { "title": "Zamboni", "marker-color": "420617", "marker-symbol": "-number-see", "marker-size":"medium"} },   

{ "type": "Feature", "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [ 11.310833, 44.492778 ] }, "properties": { "title": "Certosa", "marker-color": "420617", "marker-symbol": "-number-see", "marker-size":"medium"} },   

{ "type": "Feature", "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [ 11.344167, 44.491111 ] }, "properties": { "title": "Farini", "marker-color": "420617", "marker-symbol": "-number-see", "marker-size":"medium"} },   

{ "type": "Feature", "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [11.351667 , 44.492222 ] }, "properties": { "title": "Maggiore", "marker-color": "420617", "marker-symbol": "-number-see", "marker-size":"medium"} },   

{ "type": "Feature", "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [11.284722 ,44.495278  ] }, "properties": { "title": "Barca", "marker-color": "420617", "marker-symbol": "-number-see", "marker-size":"medium"} },   

{ "type": "Feature", "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [11.336667 ,44.5025  ] }, "properties": { "title": "MAMbo", "marker-color": "420617", "marker-symbol": "-number-see", "marker-size":"medium"} },   

]}

 Il-portiċi residenzjali ta' Santa Katerina
 Il-pjazza bil-portiċi ta' San Stiefnu
 Il-portiċi ta' Via Galliera
 Il-Portiku tal-Baraccano
 Il-portiċi kummerċjali tal-Paviljun u dei Banchi
 Il-portiku devozzjonali ta' San Luqa
 Il-portiċi akkademiċi ta' Via Zamboni
 Il-Portiku tal-Monasteru Kartesjan
 Il-portiku ta' Piazza Cavour u Via Farini
 Il-portiku trijonfali ta' Strada Maggiore
 Il-binja bil-portiċi tal-kwartier ta' Barca
 Il-binja bil-portiċi tal-MAMbo.

Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' kriterju wieħed tal-għażla tal-UNESCO: il-kriterju (iv) "Eżempju straordinarju ta' tip ta' bini, ta' grupp ta' siti jew ta' pajsaġġ arkitettoniku jew teknoloġiku li joħroġ fid-dieher stadju/i sinifikanti fl-istorja tal-bniedem".

Gallerija ta' stampi

Biblijografija 

 Wanda Bergamini, Nuovissima guida ai monumenti di Bologna, Bologna, Cappelli, 1986.

 Francesca Bocchi, I Portici di Bologna e l'edilizia civile medievale, Bologna, Grafis Edizioni, 1990.

 Francesca Bocchi, Bologna e i suoi portici. Storia dell'origine e dello sviluppo, Bologna, Grafis Edizioni, 1995.

 Francesca Bocchi e Rosa Smurra (a cura di), I portici di Bologna nel contesto europeo, Bologna, luca sossella, 2015.

 Degli Esposti C., Roversi G., Tassinari Clò O., Zanasi F., Bologna, Alma Mater Studiorum, Bologna, Italcards, 1988.

 Gigli P., Gigli M., Per le vie e le piazze di Bologna, Bologna, Edizioni del Borgo, 2005.

 Sergio Nepoti e Brian Ward-Perkins, The medieval houses with wooden supports of Bologna and its province, in Archeologia dell’architettura, n. 14, 2009, pp. 141-154.

 Ricci C., Zucchini G., Guida di Bologna, Bologna, Zanichelli, 1976.

Referenzi 

Siti ta' Wirt Dinji
Italja
Arkitettura urbana