Monasteri ta' Yuso u ta' Suso
Il-Monasteri ta' Yuso u ta' Suso huma żewġ monasteri li jinsabu fil-villaġġ ta' San Millán de la Cogolla, La Rioja, Spanja. Il-Monasteru ta' Suso, magħruf ukoll bħala l-Monasteru ta' San Millán de Suso, inbena fis-seklu 6, filwaqt li l-Monasteru ta' Yuso, magħruf ukoll bħala l-Monasteru ta' San Millán de Yuso, inbena fis-seklu 11. Iż-żewġ monasteri ġew iddeżinjati bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO f'Diċembru 1997.

Etimoloġija 
L-ismijiet taż-żewġ monasteri Suso u Yuso jfissru rispettivament "ta' fuq" u "t'isfel" bl-Ispanjol arkajku ta' Kastilja.

Lingwa Spanjola u Baska 
Il-Monasteru ta' Suso huwa l-eqdem binja u x'aktarx li nbena fuq is-sit ta' eremitaġġ fejn kien għex San Emiljanu (bl-Ispanjol: San Millán). Probabbilment l-iżjed ħaġa li hu magħruf għaliha l-Monasteru ta' Suso hi li l-ewwel frażijiet bl-Ispanjol u bil-Bask inkitbu hemmhekk għall-ewwel darba. L-UNESCO tirrikonoxxi s-sit "bħala l-post fejn twieldet il-lingwa Spanjola miktuba u mitkellma moderna". Il-frażijiet bl-Ispanjol u bil-Bask huma glossi fuq test Latin u huma magħrufa bħala l-Glosas Emilianenses. Hemm dibattitu miftuħ dwar jekk il-kelmiet bl-Ispanjol humiex miktubin f'forma bikrija ta' Kastiljan (Spanjol) jew f'forma bikrija simili ta' Navarro-Aragoniż (lingwa antenata tal-Aragoniż modern). Xorta waħda, l-importanza ta' San Millán bħala n-nieqa tal-lingwa Spanjola hija msaħħa mill-prossimità tal-villaġġ ta' Berceo li huwa assoċjat ma' Gonzalo de Berceo, l-ewwel poeta Spanjol magħruf b'ismu.

Storja 

Hemm storja kontinwa ta' Kristjaneżmu f'San Millán minn żmien il-qaddis. L-iscriptorium ipproduċa t-tieni fażi tal-Beatus ta' San Millán u baqa' attiv matul il-perjodu tal-ħakma Musulmana. Tul is-sekli, il-komunità reliġjuża għelbet diversi diffikultajiet li affettwaw lill-monasteri (pereżempju s-serq tar-rikkezzi tagħhom mill-Prinċep l-Iswed). Madankollu, it-tip ta' ħajja monastika evolviet: il-patrijiet oriġinali li kienu jgħixu fil-Monasteru ta' Suso kienu eremiti, iżda l-Monasteru ta' Yuso, li prattikament kien l-istabbiliment mill-ġdid tal-monasteru f'sit iktar 'l isfel, żviluppa bħala komunità Benedittina. Kif innutat fl-evalwazzjoni tal-UNESCO, San Millán juri t-trasformazzjoni minn komunità ta' eremiti għal komunità ċenobitika f'termini materjali.

Il-Monasteru ta' Suso kien ilu mhux abitat minn żmien il-Konfiski Ekkleżjastiċi ta' Mendizábal fis-seklu 19. Il-Monasteru ta' Yuso ġie abbandunat ukoll għal xi snin fis-seklu 19, iżda mbagħad reġa' ġie okkupat. Jospita l-komunità Awgustinjana, iżda parti mill-monasteru ġie kkonvertit f'lukanda. Illum il-ġurnata, San Millán jattira l-pellegrini tal-Pellegrinaġġ ta' San Ġakbu (anke jekk jinsab ftit 'il barra mir-rotta uffiċjali bejn Nájera u Burgos).

Sit ta' Wirt Dinji 

Il-Monasteri ta' Yuso u ta' Suso f'San Millán ġew iddeżinjati bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-1997.

Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' tliet kriterji tal-għażla tal-UNESCO: il-kriterju (ii) "Wirja ta' skambju importanti ta' valuri umani, tul perjodu ta' żmien jew fi ħdan żona kulturali fid-dinja, dwar l-iżviluppi fl-arkitettura jew it-teknoloġija, l-arti monumentali, l-ippjanar tal-bliet jew id-disinn tal-pajsaġġ"; il-kriterju (iv) "Eżempju straordinarju ta' tip ta' bini, ta' grupp ta' siti jew ta' pajsaġġ arkitettoniku jew teknoloġiku li joħroġ fid-dieher stadju/i sinifikanti fl-istorja tal-bniedem"; u l-kriterju (vi) "Assoċjazzjoni diretta jew tanġibbli ma' avvenimenti jew ma' tradizzjonijiet ħajjin, ma' ideat jew ma' twemmin, jew ma' xogħlijiet artistiċi jew letterarji ta' valur universali straordinarju".

Referenzi 

Siti ta' Wirt Dinji
Monasteri
Spanja
Lingwa Spanjola