Kastell ta' Kroměříž
Il-Kastell ta' Kroměříž (biċ-Ċek: Zámek Kroměříž jew Arcibiskupský zámek, bil-Ġermaniż: Schloss Kremsier) fil-belt ta' Kroměříž, ir-Repubblika Ċeka, kien jintuża bħala r-residenza prinċipali tal-isqfijiet ta' Olomouc fis-seklu 18 u mill-1777 bħala r-residenza tal-arċisqfijiet ta' Olomouc. Il-kastell flimkien mal-ġonna ta' Kroměříž tniżżlu fil-lista tas-Siti ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-1998.

Storja 
L-ewwel residenza fis-sit tal-kastell ġiet stabbilita mill-isqof Stanislas Thurzo fl-1497. Il-binja kellha stil Gotiku Aħħari, b'kemxejn dettall Rinaxximentali. Matul il-Gwerra tat-Tletin Sena, ir-rikkezzi tal-kastell insterqu mill-armata Żvediża (fl-1643).

Fl-1664, isqof mill-familja setgħana ta' Lichtenstein ikkummissjonat l-arkitett Filiberto Lucchese biex jirrinnova l-kastell (magħruf ukoll bħala l-Palazz tal-Arċisqof) fl-istil Barokk. Il-monument ewlieni u kapulavur ta' Lucchese f'Kroměříž huwa l-Ġnien Barokk ta' quddiem il-kastell. Wara li Lucchese miet fl-1666, Giovanni Pietro Tencalla temm ix-xogħlijiet fil-ġnien formali u rrinnova l-kastell bi stil skont l-iskola ta' Torino, l-Italja, li kien tħarreġ fiha.

Wara li l-kastell ħa n-nar f'Marzu 1752, l-Isqof Hamilton ikkummissjona żewġ artisti imperjali ewlenin, Franz Anton Maulbertsch u Josef Stern, biex jiddekoraw is-swali tal-kastell bl-opri tal-arti tagħhom. Flimkien mal-pitturi tagħhom, il-kastell għandu kollezzjoni kbira tal-arti, li ġeneralment hija meqjusa bħala t-tieni l-aqwa fir-Repubblika Ċeka wara dik tal-Gallerija Nazzjonali fi Praga, u li fost l-opri tal-arti tinkludi l-aħħar pittura mitoloġika ta' Tizjanu, Il-kastig ta' Marsija. L-ikbar parti tal-kollezzjoni ġiet akkwistata mill-Isqof Karel f'Köln, il-Ġermanja, fl-1673. Il-kastell fih ukoll arkivju mużikali straordinarju u librerija b'33,000 volum.

Ġonna 

Skont kif spjegat fid-dokument tan-nominazzjoni tas-sit biex isir Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO, il-kastell huwa eżempju tajjeb iżda mhux straordinarju ta' tip ta' residenza aristokratika bħalma hemm diversi fl-Ewropa. Min-naħa l-oħra, il-Ġnien Barokk jispikka għaliex huwa eżempju pjuttost intatt u rari ħafna ta' ġnien ta' dik ix-xorta.

Il-Ġnien Barokk jinsab kemxejn 'il bogħod mill-kastell. Xi inċiżjonijiet li tlestew fl-1691 minn Georg Matthaeus Vischer juru li fl-imgħoddi l-ġnien kien jikkonfina mal-kastell u kien magħluq għalkollox mhux isseparat kif inhu llum. Barra minn hekk, kien maqsum fi tnejn: naħa purament ornamentali u naħa oħra lejn in-Nofsinhar magħmula minn siġar tal-frott u karatteristiċi ornamentali produttivi. 

Il-pajsaġġi u l-palazzi Barokki tal-Boemja u tal-Moravja ġew influwenzati ħafna mill-Barokk Taljan, għalkemm fil-każ tal-Ġnien Barokk ta' Kroměříž fuq art pjuttost ċatta, l-influwenza tal-istil Barokk Formali Franċiż huwa viżibbli wkoll. Apparti l-Ġnien Barokk formali, qrib il-kastell hemm ukoll ġnien Ingliż inqas formali tas-seklu 19, li ġarrab ħsarat mill-għargħar li kien hemm fl-1997.

Sit ta' Wirt Dinji 
L-UNESCO ddeżinjat il-ġonna u l-kastell ta' Kroměříž bħala Sit ta' Wirt Dinji fl-1998.

Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' żewġ kriterji tal-għażla tal-UNESCO: il-kriterju (ii) "Wirja ta' skambju importanti ta' valuri umani, tul perjodu ta' żmien jew fi ħdan żona kulturali fid-dinja, dwar l-iżviluppi fl-arkitettura jew it-teknoloġija, l-arti monumentali, l-ippjanar tal-bliet jew id-disinn tal-pajsaġġ", ladarba speċjalment il-Ġnien Barokk kellu rwol sinifikanti fl-iżvilupp tad-disinn tal-ġonna u tal-palazzi Barokki fl-Ewropa Ċentrali; u l-kriterju (iv) "Eżempju straordinarju ta' tip ta' bini, ta' grupp ta' siti jew ta' pajsaġġ arkitettoniku jew teknoloġiku li joħroġ fid-dieher stadju/i sinifikanti fl-istorja tal-bniedem", ladarba l-ġonna u l-kastell ta' Kroměříž huma eżempju eċċezzjonali komplut u ppreservat tajjeb ta' residenza aristokratika u l-pajsaġġ assoċjat magħha tas-sekli 17 u 18.

Films 
L-ispazji fuq ġewwa tal-kastell intużaw b'mod estensiv minn Miloš Forman, taparsi kienu l-ispazji fuq ġewwa tal-Palazz Imperjali (Hofburg) ta' Vjenna, l-Awstrija, fil-ġbid ta' Amadeus (1984) dwar il-ħajja ta' Wolfgang Amadeus Mozart, li effettivament qatt ma żar il-belt ta' Kroměříž, minkejja li wħud mill-kompożizzjonijiet mużikali tiegħu huma maħżuna fl-arkivju mużikali tal-kastell. Minn dak iż-żmien 'l hawn, speċjalment fis-seklu 21, inġibdu u nħadmu (minn tal-inqas parzjalment) diversi films jew sensieli oħra fil-kastell u/jew fil-ġonna.

Referenzi 

Siti ta' Wirt Dinji
Ċekja
Ġonna
Kastelli
Ewropa Ċentrali