Park Nazzjonali ta' Teide
Il-Park Nazzjonali ta' Teide (bl-Ispanjol: Parque nacional del Teide, pronunzjata [ˈpaɾke naθjoˈnal de ˈtejðe]) huwa park nazzjonali li jinsab f'Tenerife, il-Gżejjer Kanarji, Spanja.

Il-park nazzjonali huwa ċċentrat fuq il-vulkan Teide, l-ogħla muntanja ta' Spanja (għolja 3,718 metru) kif ukoll l-ogħla vulkan fil-gżejjer tal-Oċean Atlantiku u t-tielet l-ogħla vulkan fid-dinja mill-bażi tiegħu fil-qiegħ tal-oċean (għoli 7,500 metru). Pico Viejo, inkluż ukoll fil-limiti tal-park nazzjonali, huwa t-tieni l-ogħla vulkan fil-Gżejjer Kanarji b'quċċata ta' 3,135 metru. Il-vulkani Teide u Pico Viejo huma l-unika żewġ qċaċet fil-Gżejjer Kanarji li jaqbżu l-livell ta' 3,000 metru.

Il-park għandu erja ta' 18,990 ettaru u jinsab fil-muniċipalità ta' La Orotava. Sar Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fit-28 ta' Ġunju 2007. Mill-aħħar tal-2007, ġie meqjus bħala wieħed mit-12-il Teżor ta' Spanja. Fuq irdum, fil-Lvant ta' Teide, hemm it-teleskopji tal-Osservatorju ta' Teide.

Il-Park Nazzjonali ta' Teide huwa l-iżjed park nazzjonali viżitat fi Spanja u sal-2015 kien it-tmien l-iktar wieħed li żaruh nies fid-dinja, b'madwar tliet miljun viżitatur fis-sena. Fl-2016, żaruh 4,079,823 viżitatur u turist, li kien rekord storiku li qatt ma ntlaħaq qabel.

Kuljum, filgħodu u filgħaxija, jiġu organizzati mawriet fil-park nazzjonali bil-karozzi tal-linja, u jitilqu minn diversi żoni fin-Nofsinhar tal-irħula turistiċi ta' Tenerife. L-aċċess sal-quċċata jirrikjedi permess b'xejn li jeħtieġ jiġi rriżervat bil-quddiem.

Storja 

Il-Park Nazzjonali ta' Teide għandu valur storiku kbir. Dan il-post kellu importanza spiritwali importanti għall-aboriġini Guanches u ġew skoperti siti arkeoloġiċi importanti fil-park. Għall-Guanches, Teide kien post ta' qima, u kienu jemmnu li kien id-daħla għall-infern (Echeyde).

L-istatus ta' park nazzjonali ġie ddikjarat fit-22 ta' Jannar 1954, u kien it-tielet wieħed fi Spanja. Fl-1981 il-park ġie kklassifikat mill-ġdid u ġie stabbilit b'reġim legali speċjali. Fl-1989, il-Kunsill tal-Ewropa tatu l-ogħla premju tagħha, id-Diploma Ewropea taż-Żoni Protetti. Dan ir-rikonoxximent u l-ġestjoni tal-konservazzjoni ġew imġedda sussegwentement fl-1994, fl-1999 u fl-2004.

Bħala ċelebrazzjoni tal-50 anniversarju tat-trasformazzjoni tiegħu f'park nazzjonali, fl-2002 tfasslet id-dokumentazzjoni biex il-park jiġi ddikjarat Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO. Fit-28 ta' Ġunju 2007, wara ħames snin ta' ħidma u sforzi, l-UNESCO ddeċidiet li tiddikjara l-Park Nazzjonali ta' Teide bħala Sit ta' Wirt Dinji fil-Konvenzjoni tal-Wirt Dinji tal-UNESCO li saret f'Christchurch, in-New Zealand. Il-Park Nazzjonali ta' Teide ġie ddikjarat ukoll bħala wieħed mit-12-il Teżor ta' Spanja fl-aħħar tal-2007.

Il-Park Nazzjonali ta' Teide huwa komplementari għall-Park Nazzjonali tal-Vulkani ta' Hawaii. Dan l-iktar għaliex fiż-żewġ parks jiġu rrappreżentati l-istrutturi vulkaniċi u l-formazzjonijiet inqas evoluti tal-magma ta' gżejjer (Hawaii) u iktar evoluti u differenzjati (Teide). Barra minn hekk, il-Park Nazzjonali ta' Teide jikkondividi karatteristiċi xeniċi simili mal-Park Nazzjonali tal-Grand Canyon f'Arizona, l-Istati Uniti.

Ġeografija u klima 
Il-Park Nazzjonali ta' Teide ġeneralment għandu klima niexfa u miti, b'ħafna xemx. Il-klimi ewlenin li jinstabu fil-Park Nazzjonali ta' Teide huma l-klima Mediterranja (Csa/Csb) u l-klima semiarida (BSk).

L-Osservatorju ta' Teide ta' Izaña, li jinsab 2,371 metru (7,779 pied) 'il fuq mil-livell tal-baħar jirreġistra temperatura medja annwali ta' 10.2 °C (50.4 °F) u kważi 3,500 siegħa ta' xemx fis-sena. Il-biċċa l-kbira tal-jiem tas-sajf ikunu b'sema bla sħab.

Flora u fawna 

Il-flussi tal-lava fuq ix-xaqlibiet tal-vulkan Teide jittieklu sa ma jsiru saff irqiq ħafna ta' ħamrija mimlija nutrijenti u minerali. Din il-ħamrija ssostni għadd kbir ta' speċijiet ta' pjanti. Il-flora vaskulari tikkonsisti minn 168 speċi ta' pjanti; 33 minnhom huma endemiċi għal Tenerife.

Foresti taż-żnuber tal-Gżejjer Kanarji (Pinus canariensis) jokkorru f'altitudni ta' 1,000-2,100 metru, u jiksu x-xaqlibiet medji tal-vulkan, b'kopertura Alpina 1,000 metru iktar baxxa minn dik tal-muntanji kontinentali b'latitudni simili. F'altitudnijiet ogħla, il-krater ta' Las Cañadas jipprovdi biżżejjed kenn biex jikbru speċijiet iktar fraġli bħaċ-ċedru tal-Gżejjer Kanarji (Juniperus cedrus) u ż-żnuber tal-Gżejjer Kanarji (Pinus canariensis).

L-iżjed speċijiet ta' pjanti dominanti fil-Park Nazzjonali ta' Teide huma l-ġinestra bajda ta' Teide (Spartocytisus supranubius), li tarmi fjuri bojod u roża; il-ġiżi tal-Gżejjer Kanarji (Erysimum scoparium), li tarmi fjuri bojod u vjola; u l-buglossa ta' Teide (Echium wildpretii), li tarmi fjuri ħomor li jiffurmaw piramida għolja sa tliet metri. Il-margerita ta' Teide (Argyranthemum teneriffae) tista' tinstab f'altitudnijiet qrib it-3,600 metru 'l fuq mil-livell tal-baħar. Il-vjola ta' Teide (Viola cheiranthifolia) tista' tinstab sal-quċċata tal-vulkan, u b'hekk hija l-pjanta li tarmi fjuri fl-ogħla altitudni fi Spanja.

Dawn il-pjanti adattaw għall-kundizzjonijiet ambjentali diffiċli tal-vulkan bħall-altitudni għolja, ix-xemx qawwija, il-varjazzjonijiet estremi fit-temperaturi, u n-nuqqas ta' ndewwa. L-adattamenti jinkludu l-għamliet semisferiċi tagħhom, l-għata 'l isfel jew bix-xama' tagħhom, it-tnaqqis tal-weraq espost tagħhom, u l-produzzjoni kbira ta' fjuri tagħhom. Dawn l-ispeċijiet ta' pjanti jarmu l-fjuri lejn l-aħħar tar-rebbiegħa jew fil-bidu tas-sajf, fix-xhur ta' Mejju u ta' Ġunju.

Il-Park Nazzjonali ta' Teide fih firxa wiesgħa ta' invertebrati, u iktar minn 40 % minnhom huma speċijiet endemiċi. 70 speċi jinstabu biss fil-park nazzjonali. Fost dawn l-invertebrati hemm brimb, ħanfus, dipterani, emipterani, u imenopteri.

B'kuntrast ma' dan, il-Park Nazzjonali ta' Teide għandu varjetà limitata ta' vertebrati. Għaxar speċijiet ta' għasafar ibejtu fil-park. Dawn jinkludu l-isponsun tal-Gżejjer Kanarji (Fringilla teydea teydea); id-diżż ta' Berthelot (Anthus berthelotii berthelotii); il-kanarin tal-Atlantiku (Serinus canaria); u sottospeċi ta' spanjulett (Falco tinnunculus canariensis).

Fil-park hemm ukoll tliet speċijiet ta' rettili endemiċi – il-gremxula tal-Gżejjer Kanarji (Gallotia galloti galloti), il-wiżgħa tal-Gżejjer Kanarji (Tarentola delalandii), u x-xaħmet l-art tal-Gżejjer Kanarji (Chalcides viridanus viridanus).

L-unika mammiferi nativi tal-park huma l-friefet il-lejl. L-iżjed speċi komuni huwa l-farfett il-lejl ta' Leisler (Nyctalus leisleri). Mammiferi oħra bħall-muflun (nagħġa selvaġġa), il-fenek, il-ġurdien, il-far iswed, il-qattus selvaġġ, u l-qanfud Alġerin kollha ġew introdotti fil-park.

Sit ta' Wirt Dinji 
Il-Park Nazzjonali ta' Teide ġie ddeżinjat bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-2007.

Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' żewġ kriterji tal-għażla tal-UNESCO: il-kriterju (vii) "Post fejn iseħħu fenomeni naturali tal-għaġeb jew fejn hemm żoni ta' ġmiel naturali u ta' importanza estetika eċċezzjonali"; u l-kriterju (viii) "Eżempju straordinarju li jirrappreżenta stadji importanti tal-istorja tad-dinja, inkluż it-trapass tal-ħajja, il-proċessi ġeoloġiċi kontinwi sinifikanti fl-iżvilupp tat-tipi differenti ta' art, jew il-karatteristiċi ġeomorfiċi jew fiżjografiċi sinifikanti".

Għeliem xjentifiku 
Is-similarità bejn il-kundizzjonijiet ambjentali u ġeoloġiċi fil-Park Nazzjonali ta' Teide u l-pjaneta Marte wasslu biex dan il-park jitqies bħala punt ta' referenza vulkanika b'rabta mal-pjaneta l-ħamra.

Din is-similarità bejniethom wasslu biex il-park jitqies bħala post ideali għall-ittestjar tal-istrumenti li jintbagħtu lejn Marte biex jiżvelaw xi ħajja tal-imgħoddi jew tal-preżent fuq il-pjaneta l-ħamra. Fl-2010, tim tar-riċerka f'Las Cañadas del Teide ttestja l-istrument ta' Raman li mbagħad intuża fl-ispedizzjoni ExoMars tal-ESA-NASA lejn Marte.

Fl-2017, l-Aġenzija Spazjali Ewropea (ESA) ittestjat vetturi (rovers) planetarji f'żona tal-park magħrufa bħala Las Minas de San José.

Parks ġemellati 

 Park Nazzjonali ta' Rapa Nui, iċ-Ċilì.

Barra minn hekk, il-Park Nazzjonali ta' Teide jipparteċipa f'programmi internazzjonali differenti u jiskambja l-konsulenzi ma' parks nazzjonali oħra fid-dinja, speċjalment fl-Amerka Ċentrali, fl-Amerka t'Isfel u fl-Ewropa. In regard to international cooperation, the Teide National Park has provided technical support to the Souss-Massa National Park located in southwestern of Morocco.

Films li nġibdu fil-park u kurżitajiet 

 Brian May kiteb il-kanzunetta tal-Queen "Tie Your Mother Down" fl-Osservatorju ta' Teide ta' Izaña (f'altitudni ta' 7,770 pied), fil-ħarifa tal-1971, waqt li kien qed jaħdem fuq it-teżi tal-lawrja tiegħu.
 Dan ix-xenarju drammatiku deher f'films bħal One Million Years B.C. (1966), Intacto (2002), Clash of the Titans (2010) u Wrath of the Titans (2012).
 Il-poster ta' Raquel Welch ta' One Million Years B.C. li taħdem rwol sinifikanti fil-film tal-1994 The Shawshank Redemption inġibed fil-vulkan Teide.
 Mike Oldfield inkluda fil-kompilazzjoni tiegħu The Complete fel tal-1985, il-kanzunetta Mount Teide ddedikata lill-vulkan famuż ta' Tenerife.
 Fit-8 ta' Diċembru 2008, fuq inizjattiva mill-komunità Lhudija tal-Gżejjer Kanarji, bandiera ta' Iżrael tpoġġiet ħdejn il-quċċata tal-vulkan Teide.
 Il-park għandu kappella żgħira ddedikata lill-Madonna tal-Borra (bl-Ispanjol: Virgen de las Nieves) li hija l-ogħla kapppella/knisja Kristjana fi Spanja.
 Tenerife kien il-post fejn L. Ron Hubbard (il-fundatur tal-Knisja tax-Xjentoloġija) sejjaħ xi materjali li ġabar bħala "materjali OT-III", li skont din id-duttrina juru li wieħed mill-vulkani li nxteħtu fit-tetani 75 miljun sena ilu kien il-vulkan Teide, flimkien ma' vulkani oħra fid-dinja, l-iktar minn Hawaii.
 Fl-24 ta' Ġunju 1989, l-istazzjon tar-radju Espacio en Blanco tar-Radiocadena Española sejjaħ "Allerta tal-UFOs" fil-Park Nazzjonali ta' Teide sabiex jikseb xi tip ta' kuntatt ma' ħlejqiet ekstraterrestri. Dan l-avveniment attendew għalih madwar erbgħin elf ruħ.
 Fit-8 ta' Jannar 1998, membri ta' setta mmexxija mill-psikologu Ġermaniż Heide Fittkau Garthe ġew arrestati, meta ppruvaw iwettqu suwiċidju ritwali fuq il-vulkan Teide.
 Il-kompożitur tal-Kanarji Benito Cabrera ġie ispirat mill-pajsaġġ tal-vulkan Teide għall-kanzunetta famuża tiegħu Nube de Hielo.
 Is-sitt film ta' The Fast and the Furious tal-protagonista Vin Diesel u tar-reġista Justin Lin, uża l-vulkan Teide għall-biċċa l-kbira tal-vjaġġi bl-ajruplani.
 Il-Park Nazzjonali ta' Teide sar post popolari għat-taħriġ qalb iċ-ċiklisti professjonisti ewlenin, peress li jippermettilhom jitħarrġu f'altitudni filwaqt li jkollhom aċċess ukoll għal terren fuq il-livell tal-baħar għal taħriġ ta' intensità kbira, f'kundizzjonijiet stabbli tat-temp, bi ftit distrazzjonijiet minħabba l-pożizzjoni iżolata tiegħu. Xi timijiet użaw il-park għat-taħriġ, fosthom Team Sky, Liquigas u Team Astana.
 Fl-2017, il-Park Nazzjonali ta' Teide kien it-tmien l-iktar sit li żaruh nies virtwalment fuq il-pjattaforma Google Street View, b'total ta' 8.6 miljun viżitatur, u ħaqqaqha ma' postijiet famużi oħra bħat-Taj Mahal, Mont Blanc, il-Piramidi Eġizzjani, Angkor Wat jew Stonehenge.
 Fl-2018, it-territorju madwar il-Park Nazzjonali ta' Teide ospita parti mill-ġbid tal-film Amerikan Rambo: Last Blood, li ħadmu fih Sylvester Stallone u Paz Vega fost oħrajn.

Referenzi 

Siti ta' Wirt Dinji
Spanja
Vulkani
Parks Nazzjonali