Takkanot Shum
It-Takkanot Shum (bl-Ebrajk: תקנות שו"ם), jew il-Promulgazzjonijiet tal-Bliet ShUM, kienu sett ta' digrieti li ġew ifformulati u maqbula matul perjodu ta' deċennji mill-mexxejja ta' tlieta mill-bliet ċentrali Ġermaniżi tar-reġjun Lhudi Medjevali tar-Rheinland: Speyer, Worms u Mainz. L-inizjali tal-ismijiet bl-Ebrajk ta' dawn it-tlett ibliet: Shpira, Vermayza u Magentza jiffurmaw l-akronimu ShUM. Filwaqt li dawn ir-regolamenti kienu maħsuba biex jiġu indirizzati l-problemi ta' dak iż-żmien, xorta waħda kellhom effett fuq ir-reġjuni Lhud Ewropej għal sekli sħaħ.

Sfond 
Wara d-devastazzjoni tal-komunitajiet Lhud fir-Rheinland matul il-Kruċjata tal-Foqra, il-Lhud li preċedentement kienu jaqilgħu l-għajxien tagħhom bħala merkanti li jmorru minn raħal għall-ieħor ma setgħux jivvjaġġaw iktar fis-sikurezza, u kellhom isibu karrieri fil-bliet fejn kienu jgħixu. Bosta saru merkanti lokali; oħrajn saru selliefa tal-flus. Dan żied b'mod drastiku r-rata ta' kummerċ fost il-Lhud u dawk li ma kinux Lhud, u għaldaqstant żdiedu anke d-diżgwidi u t-tilwim kemm internament fost il-Lhud kif ukoll bejn il-Lhud u dawk li ma kinux Lhud. Simultanjament, ġew imposti taxxi ħorox fuq il-komunitajiet Lhud mill-gvern lokali, li kienu taxxi li bosta Lhud dak iż-żmien ħassew li kienu mifruxa b'mod inġust mill-mexxejja tal-kehilla lokali. Il-pressjoni interna u esterna bdiet kulma jmur tiżdied fuq il-komunità Lhudija, u flimkien mal-qerda kważi totali matul il-Kruċjati, wasslet biex il-mexxejja ta' dak iż-żmien jiddeċiedu li jistabbilixxu digrieti mifruxa biex isaħħu l-komunitajiet tagħhom.

Sinodu tat-Takkanot 
Għall-ħabta tal-1160 sar sinodu f'Troyes. Dan is-sinodu tmexxa mir-Rabbi Tam, ħuh ir-Rashbam, it-tnejn li huma neputijiet ta' Rashi, u Eliezer ben Nathan (ir-Ra'avan). Iżjed minn 250 rabbi mill-komunitajiet Lhud fi Franza kollha attendew ukoll. Għadd ta' digriet komunali ġew ippromulgati fis-sinodu u dawn kienu jkopru kemm ir-relazzjonijiet bejn il-Lhud u l-Ġentili kif ukoll kwistjonijiet marbuta internament mal-komunità Lhudija. Eżempji ta' dawn id-digrieti jinkludu:

 Ir-restrizzjoni li kienet teżiġi li l-każijiet ta' Lhud involuti f'diġwidi monetarji ma' Lhud oħra kellhom jiġu deċiżi minn beth din Lhudi, u mhux minn qorti lajka, sakemm waħda mill-partijiet ma tirrifjutax li taċċetta d-deċiżjoni tal-beth din.
 Persuna li ma taqbilx mal-valutazzjoni tat-taxxa tal-kehillah kellha l-ewwel tħallas it-taxxa u mbagħad tressaq lill-valutaturi quddiem il-beth din.
 Persuna li ssellef spazju lil komunità biex jintuża bħala sinagoga ma setgħetx ma tħallix lil xi individwi speċifiċi jitolbu hemmhekk. Setgħet biss tirrevoka l-permess in toto.

Fost il-bosta digrieti ġodda li ġew implimentati jew id-digrieti iktar antiki li ssaħħu kien hemm il-projbizzjoni famuża tar-Rabbi Gershom kontra l-poligamija.

Sinodi tal-bliet ShUM 

Is-sinodu f'Troyes kien vinkolanti biss għar-reġjuni Lhud Franċiżi. Għall-ħabta tal-1196, ir-rabbi u l-mexxejja tal-komunitajiet fir-Rheinland kollu sejħu sinodu tagħhom stess f'Mainz, fejn affermaw il-biċċa l-kbira tad-digrieti tas-sinodu ta' Troyes, u żiedu għadd ta' digrieti tagħhom ukoll. Id-digrieti ma qabdux daqs kemm kien mixtieq, għaldaqstant erba' u għoxrin sena wara, fl-1220, sar it-tieni sinodu f'Mainz, fejn il-mexxejja ta' dik il-ġenerazzjoni affermaw mill-ġdid id-digrieti ppromulgati fl-ewwel sinodu. Figuri storiċi importanti li attendew wieħed mis-sinodi jew it-tnejn li huma kien jinkludu lil David ta' Münzenberg, Simha ta' Speyer, Jacob ben Asher ta' Speyer, Eliezer ben Joel HaLevi u Elazar Rokeach.

Dawn il-promulgazzjonijiet kienu jkopru kwistjonijiet interni fi ħdan il-komunità Lhudija kif ukoll kwistjonijiet li kienu jinvolvu interazzjonijiet mal-gvern mhux Lhudi ta' dak iż-żmien. Eżempji speċifiċi ta' promulgazzjonijiet stabbiliti jew imsaħħa fis-sinodi tar-Rheinland jinkludu:

 Il-kollokazzjoni ta' cherem fuq kwalunkwe persuna li kienet tgħaddi informazzjoni fuq Lhudi ieħor sa ma sseħħ it-troddija lura.
 It-tneħħija ta' kull eċċezzjoni fir-rigward tat-taxxi komunitarji imposti.
 Il-projbizzjoni kontra l-għoti ta' flus b'self lil Lhud oħra mingħajr ma tiġi żgurata l-konformità stretta mal-halakhot li kien jindirizza s-self.
 Il-projbizzjoni kontra li wieħed jissejjaħ mamzer jew li jiġu ġġenerati għajdut dwar il-validità ġuridika taż-żwieġ tal-ġenituri tiegħu.
 L-għoti ta' permess biex il-wirt ta' persuna deċeduta jintuża għall-edukazzjoni tal-ulied, anke jekk il-persuna deċeduta tkun indikat xi użu speċifiku ieħor tal-fondi.

Kien hemm bosta digrieti oħra li kienu marbuta ma' diversi aspetti tal-ħajja ġuridika, finanzjarja u reliġjuża Lhudija ta' dak iż-żmien.

Fl-1223 sar it-tielet sinodu tal-komunità tar-Rheinland, din id-darba fi Speyer. L-enfasi prinċipali ta' dan is-sinodu kienet iċ-Chalitzah takkana, iżda ġew diskussi diġriet oħra wkoll, inkluż il-projbizzjoni kontra l-kollokazzjoni jew it-tneħħija ta' cherem. Sabiex dan iseħħ, tali projbizzjonijiet kienu jeżiġu li jaqbel iktar minn mexxej wieħed tal-komunitajiet. Fost il-persuni notevoli li attendew għal dan is-sinodu kien hemm Elazar Rokeach u David ben Shaltiel.

Żminijiet moderni 
Filwaqt li partijiet mid-diversi digrieti għadhom fis-seħħ sa llum il-ġurnata, il-maġġoranza tat-Takkanot Shum ma għadhomx jitqiesu fis-seħħ mill-biċċa l-kbira tar-reġjun Lhud Axkenażiċi. Id-digrieti ġew stabbiliti biex jiġu indirizzati problemi reliġjużi u soċjoloġiċi speċifiċi tal-imgħoddi, u ma kinux maħsuba biex jibqgħu fis-seħħ b'mod perpetwu, iżda għall-perjodu li matulu kien ikun hemm dawn it-tipi ta' diżgwidi. Madankollu, għad hemm żewġ digrieti speċifiċi li jitqiesu bħala attivi sa llum il-ġurnata: it-Takkana tad-dota u ċ-Chalitzah takkana.

Takkana tad-dota 
Fl-imgħoddi kienet drawwa komuni li l-ulied bniet jiżżewġu meta jkunu għadhom pjuttost żgħar, malli kien jinstab raġel xieraq u kienet tiġi akkumulata d-dota. Flimkien mal-mard fit-tfulija u rata ta' mortalità ġeneralment għolja, dan kien ifisser li ma kinitx xi ħaġa rari li ż-żgħażagħ imitu ftit wara li jiżżewġu, qabel mal-konjuġi jkunu ffurmaw relazzjonijiet dejjiema mal-familji tagħhom. Skont il-liġi Lhudija dwar il-wirt, raġel kien l-uniku werriet tal-mara tiegħu, iżda mara ma setgħetx tiret mir-raġel tagħha. B'hekk, imut min imut, id-dota, li kienet tirrappreżenta sagrifiċċju sostanzjali mill-ġenituri tal-mara għall-hena ta' binthom, kienet tispiċċa għand ir-raġel jew għand il-familja tiegħu. B'riżultat ta' dan, il-ġenituri kienu joqogħdu lura milli jagħtu doti kbar lill-bniet tagħhom, u dan kien iwassal għal diffikultà biex isibulhom raġel xieraq. Għalhekk, is-sinodu ta' Troyes, immexxi mir-Rabbi Tam, stabbilixxa digriet li kien isostni li jekk raġel jew mara jmutu fi żmien sena miż-żwieġ mingħajr ma jħallu wild bħala werriet, id-dota kienet terġa' lura għand il-ġenituri li żborżjawha; jekk il-mewt kienet tinzerta fi żmien sentejn, nofs id-dota kienet terġa' lura għand il-ġenituri li żborżawha. Filwaqt li r-Rabbi Tam ħassar dan id-digriet qabel mewtu, dan ġie affermat mill-ġdid mill-istudenti tiegħu fl-ewwel sinodu tal-bliet ShUM. Dan id-digriet illum il-ġurnata huwa inkorporat b'referenza fil-kuntratt stand taż-żwieġ tal-Lhud Axkenażi (tena'im), permezz tal-frażi "u f'każ ta' nuqqas [ewfemiżmu għall-mewt], japplika d-digriet tal-bliet ShUM"; f'xi komunitajiet saħansitra dan l-ewfemiżmu għall-mewt jitqies bħala seħta fiż-żwieġ, għaldaqstant issir referenza impliċita biss permezz tal-frażi kriptika "u jekk ikun il-każ, eċċ.". Minkejja li ma ssirx referenza espliċita, jew ma jkun hemm l-ebda kuntratt taż-żwieġ, xorta waħda jitqies li l-partijiet taw il-kunsens tagħhom sakemm ma jkun hemm esklużjoni espliċità.

Chalitzah takkana 

Meta raġel imut mingħajr ma jkollu ulied, ikun hemm mitzvah għal ħuh jekk ikun għadu ħaj biex iwettaq yibbum jew halizah. Diġà fiż-żminijiet tat-Talmud, it-twettiq tal-yibbum intemm u minflok kienet titwettaq il-halitza għal diversi raġunijiet. Id-digrieti ppromulgati fid-diversi sinodi tal-bliet ShUM indirizzaw il-firxa taż-żmien tal-prattika kif ukoll l-iżborżar tal-proprjetà tal-persuna deċeduta wara l-halitzah.

Id-digriet oriġinali, diskuss fit-tliet sinodi kollha tal-bliet ShUM, stabbilixxa limitu taż-żmien ta' tliet xhur wara l-mewt tar-raġel li matulu kellha titwettaq yibbum jew halitzah (għalkemm il-yibbum qajla kienet titwettaq) u wara l-halitzah, beth din kienet tiddeċiedi dwar l-iżborżar tal-wirt, bl-ebda rikors possibbli għal ħu r-raġel li jkun wettaq il-halitzah li jfittex lil xi ħadd. Dan id-digriet reġa' ġie affermat mill-ġdid 60 sena wara mill-Meir ta' Rothenburg.

Madankollu, fl-1381, sar sinodu ieħor f'Mainz li mmodifika l-iżborżar — fejn ġiet stabbilita diviżjoni ugwali bejn l-armla u l-aħwa rġiel kollha li jkunu għadhom ħajjin. Din kienet bidla mit-tradizzjoni preċedenti fejn iktar iva milli le, ħu r-raġel deċedut li jwettaq il-halitzah kien jirċievi l-flejjes tal-ketubah, minbarra li normalment kien jirċievi wkoll il-biċċa l-kbira tal-wirt, jekk mhux kollu. Din il-verżjoni hija t-tieni mid-digrieti li għadhom infurzati sa llum il-ġurnata.

Sit ta' Wirt Dinji 
Il-bliet ShUM ta' Speyer, Worms u Mainz ġew iddeżinjati bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-2021.

Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' tliet kriterji tal-għażla tal-UNESCO: il-kriterju (ii) "Wirja ta' skambju importanti ta' valuri umani, tul perjodu ta' żmien jew fi ħdan żona kulturali fid-dinja, dwar l-iżviluppi fl-arkitettura jew it-teknoloġija, l-arti monumentali, l-ippjanar tal-bliet jew id-disinn tal-pajsaġġ"; il-kriterju (iii) "Xhieda unika jew minn tal-inqas eċċezzjonali ta' tradizzjoni kulturali jew ta' ċivilizzazzjoni li għadha ħajja jew li għebet"; u l-kriterju (vi) "Assoċjazzjoni diretta jew tanġibbli ma' avvenimenti jew ma' tradizzjonijiet ħajjin, ma' ideat jew ma' twemmin, jew ma' xogħlijiet artistiċi jew letterarji ta' valur universali straordinarju".

Referenzi 

Siti ta' Wirt Dinji
Ġermanja
Ġudaiżmu