Kolossew
Il-Kolossew, magħruf ukoll bil-Latin bħala Amphitheatrum Flavium, huwa anfiteatru ovali ta’ żmien l-Imperu Ruman fiċ-ċentru ta’ Ruma, l-Italja. Il-Kolossew jinsab ftit ’il bogħod mill-Forum Ruman, kemm kemm fil-Lvant, u huwa l-ikbar anfiteatru li qatt inbena fid-dinja. Il-kostruzzjoni tiegħu bdiet taħt l-imperatur Vespasjanu (li rrenja mid-69 sad-79 W.K.) fis-sena 72 W.K. u tlestiet fis-sena 80 W.K. taħt is-suċċessur u l-eredi tiegħu, Titu (li rrenja mid-79 sal-81 W.K.). Matul ir-renju ta’ Domizjanu (li rrenja mill-81 sas-96 W.K.) sarulu modifiki ulterjuri. It-tliet imperaturi li kellhom il-patroċinju tax-xogħlijiet ta’ kostruzzjoni huma magħrufa bħala d-dinastija Flavjana, u għalhekk l-anfiteatru ġie msejjaħ bħala l-Anfiteatru Flavjan minn klassiċisti u arkeologi li ġew wara, minħabba li huwa assoċjat ma’ isem il-familja Flavjana (Flavius).

Il-Kolossew inbena bil-ġebel tal-ġir travertin, bit-tufu (blata vulkanika), u bil-konkoż miksi bil-brikks. Huwa stmat li kien jiflaħ bejn 50,000 u 80,000 spettatur f’diversi żminijiet tal-istorja tiegħu tul is-sekli, b’udjenza medja ta’ xi 65,000 ruħ; kien jintuża għall-ġlied bejn il-gladjaturi u għall-ispettakli pubbliċi bħal battalji taparsi fuq il-baħar (għal perjodu qasir ħafna peress li l-ipoġew malajr imtela b’mekkaniżmi għal attivitajiet oħra), għall-kaċċa tal-annimali, għall-iġġustizzjar, għall-battalji taparsi li kienu jfakkru xi battalji famużi, u għad-drammi bbażati fuq il-mitoloġija Rumana. Fil-bidu tal-Medju Evu l-binja ma baqgħetx tintuża għad-divertiment. Minflok tul is-sekli ntużat għall-akkomodazzjoni, għall-gabbani tas-snajja’, għall-kwartieri ta’ ordni reliġjuża, bħala fortizza, bħala barriera u bħala santwarju Kristjan.

L-isem “Kolossew” beda jintuża mill-Medju Evu ’l quddiem, u oriġina mill-aġġettiv Latin colosseum (li jfisser “kolossali”, kif fil-fatt kien jidher speċjalment fil-Medju Evu qalb id-djar ta’ sular jew żewġ sulari) jew inkella, iktar probabbli, peress li viċin tiegħu kien hemm statwa akrolitika kolossali ta’ Neruni.

Minkejja li ġarrab ħsarat sostanzjali minħabba t-terremoti kif ukoll minħabba s-serq tal-ġebel biex jerġa’ jintuża f’kostruzzjonijiet ġodda, il-Kolossew xorta waħda għadu simbolu ikoniku tal-Imperu Ruman u ġie elenkat bħala wieħed mis-Seba’ Għeġubijiet Ġodda tad-Dinja. Huwa wieħed mill-attrazzjonijiet turistiċi popolari ta’ Ruma u għandu rabtiet ukoll mal-Knisja Kattolika Rumana, peress li kull sena fil-Ġimgħa l-Kbira, il-Papa jmexxi purċissjoni tal-Via Crucis li tibda proprju minn ħdejn il-Kolossew.

Il-Kolossew jidher ukoll fuq il-verżjoni Taljana tal-munita ta’ ħames ċenteżmi tal-ewro.

Storja

Kostruzzjoni, inawgurazzjoni u rinnovazzjonijiet Rumani 

Il-post fejn jinsab il-Kolossew intgħażel minħabba li kienet żona ċatta f’wied baxx bejn l-għoljiet magħrufa bl-ismijiet Celio, Esquilino u Palatino. Minn dawn l-għoljiet kienet tgħaddi nixxiegħa tal-ilma f’kanal u fejn kien hemm lag artifiċjali. Sat-tieni seklu Q.K., iż-żona kellha densità tal-popolazzjoni għolja ħafna. Iż-żona ġiet devastata min-Nar il-Kbir ta’ Ruma fis-sena 64 W.K., u Neruni ħataf il-biċċa l-kbira taż-żona għalih. Huwa bena Domus Aurea grandjuża fil-post, u quddiemha ħoloq lag artifiċjali mdawwar b’padiljuni, ġonna u portiċi. L-akwedott eżistenti msejjaħ Aqua Claudia ġie estiż biex iforni l-ilma liż-żona kollha u tpoġġiet statwa kolossali tal-bronż ta’ Neruni ħdejn l-entrata tad-Domus Aurea.

Għalkemm il-Kolossew ġie ppreservat sa żminijietna, il-biċċa l-kbira tad-Domus Aurea tkissret. Il-lag ġie mimli bir-radam u l-art intużat għall-Anfiteatru Flavjan il-ġdid. Fil-qrib, fl-art fejn qabel kien hemm ħafna mid-Domus Aurea nbnew skejjel tal-gladjaturi u binjiet oħra. Id-deċiżjoni ta’ Vespasjanu li jibni l-Kolossew fis-sit fejn kien hemm il-lag artifiċjali ta’ Neruni tista’ titqies bħala ġest populista li art li Neruni kien ħataf għalih innifsu tintradd lin-nies. F’kuntrast ma’ ħafna anfiteatri oħra li kienu jinsabu fil-periferiji tal-belt, il-Kolossew inbena fiċ-ċentru tal-belt, effettivament fil-qalba ta’ Ruma, kemm simbolikament kif ukoll ġeografikament.

Il-kostruzzjoni kienet iffinanzjata bir-rikkezzi li kienu nsterqu mit-Tempju Lhudi wara l-ewwel gwerra bejn il-Lhud u r-Rumani fis-sena 70 W.K. li wasslet għall-Assedju ta’ Ġerusalemm. Skont ir-rikostruzzjoni ta’ iskrizzjoni li nstabet fil-post, “l-imperatur Vespasjanu ordna li dan l-anfiteatru ġdid jinbena mis-sehem tal-ġeneral” (fir-rigward ta’ dawk ir-rikkezzi misruqa). Spiss jingħad li l-priġuniera tal-gwerra Lhud inġiebu Ruma u kkontribwew flimkien mal-forza tax-xogħol enormi li kienet meħtieġa għall-kostruzzjoni tal-anfiteatru, iżda ma hemm l-ebda evidenza antika dwar dan. Madankollu, kienet tkun plawżibbli għaliex il-prattika tas-soltu tar-Rumani kienet li jkomplu jumiljaw il-popolazzjoni maħkuma. Flimkien ma’ dan is-sors bla ħlas ta’ ħaddiema mingħajr ħiliet, timijiet ta’ bennejja, inġiniera, artisti, bajjada u dekoraturi professjonali Rumani wettqu l-kompiti iktar speċjalizzati meħtieġa fil-kostruzzjoni tal-Kolossew.

Il-kostruzzjoni tal-Kolossew bdiet taħt it-tmexxija ta’ Vespasjanu għall-ħabta tas-snin 70-72 W.K. (is-snin 73-75 W.K. skont xi sorsi). Meta Vespasjanu miet fis-sena 79 W.K., il-Kolossew kien tlesta sat-tielet sular. Is-sular ta’ fuq nett tlesta minn ibnu Titu s-sena ta’ wara, u fis-snin 80 u 81 W.K. sar il-logħob ta’ inawgurazzjoni. Dione Kassju jirrakkonta li nqatlu iktar minn 9,000 annimal selvaġġ waqt il-logħob ta’ inawgurazzjoni tal-anfiteatru. Ġew izzekkati wkoll muniti kommemorattivi biex jiċċelebraw l-inawgurazzjoni tal-Kolossew. Il-binja kompliet tiġi mmudellata iktar taħt l-iben iż-żgħir nett ta’ Vespasjanu, Domizjanu, li kien għadu kemm isir l-imperatur il-ġdid. Huwa bena l-ipoġew, li kien sensiela ta’ mini li kienu jintużaw għall-annimali u għall-iskjavi. Huwa żied ukoll gallerija fuq in-naħa ta’ fuq nett tal-anfiteatru, biex il-Kolossew ikun jesa’ iktar nies bilqiegħda.

Fis-sena 217, il-Kolossew ġarrab ħsarat estensivi minn nar kbir (li skont Dione Kassju kien ikkawżat mis-sajjetti) li qered dak kollu li kien hemm fis-sulari ta’ fuq nett li kien magħmul mill-injam. It-tiswijiet ma kinux għadhom tlestew sas-sena 240 u fis-snin 250, 252 u 320 saru tiswijiet oħra. Onorju pprojbixxa l-prattika tal-ġlied tal-gladjaturi fis-sena 399 u mill-ġdid fis-sena 404. Dan il-ġlied issemma għall-aħħar darba għall-ħabta tas-sena 435. Iskrizzjoni li nstabet issemmi li sar restawr ta’ diversi partijiet tal-Kolossew taħt it-tmexxija ta’ Teodosju II u Valentinjan III (irrenjaw bejn l-425 u l-455), possibbilment biex isewwu l-ħsarat ikkawżati minn terremot kbir li seħħ fis-sena 443; u fl-484 u fil-508 twettqu iktar xogħlijiet. L-arena kompliet tintuża għal avvenimenti pubbliċi anke fis-seklu 6. Il-kaċċa tal-annimali fl-arena kompliet mill-inqas sas-sena 523, meta Aniċju Massimu ċċelebra l-konsulat tiegħu b’xi venationes (spettakli bil-kaċċa tal-annimali), u ġie kkritikat mir-Re Teodoriku l-Kbir għaliex kienu jiswew wisq flus.

Medju Evu 

Il-Kolossew sarulu bidliet radikali fl-użu tiegħu. Sal-aħħar tas-seklu 6, inbniet kappella żgħira fl-istruttura tal-anfiteatru, minkejja li apparentament din ma tatx xi importanza reliġjuża partikolari lill-Kolossew inġenerali. L-arena ġiet ikkonvertita f’ċimiterju. Id-diversi spazji msaqqfa bil-ħnejjiet fl-arkati taħt il-postijiet fejnin-nies kienu joqogħdu bilqiegħda ġew ikkonvertiti f’akkomodazzjoni u f’gabbani tas-snajja’, u ġie ddokumentat li dawn baqgħu jinkrew saħansitra fis-seklu 12. Għall-ħabta tal-1200, il-familja Frangipani ħadu l-Kolossew f’idejhom, iffortifikawh, u milli jidher użawh bħala kastell.

Il-Kolossew reġa’ ġarrab ħsarat estensivi minħabba terremot kbir li heżżu fl-1349, u n-naħa ta’ barra tiegħu fin-Nofsinhar, li kienet qed isserraħ fuq art inqas stabbli, ċediet għalkollox. Ħafna mill-ġebel tal-parti li ċediet reġa’ ntuża biex jinbnew palazzi, knejjes, sptarijiet u binjiet oħra fi nħawi oħra f’Ruma. Ordni reliġjuża bdiet tuża t-tielet sular tal-Kolossew, fuq in-naħa tat-Tramuntana, f’nofs is-seklu 14 u baqgħet tgħix hemmhekk saħansitra sal-bidu tas-seklu 19. Ħafna mill-ġebel tal-parti ta’ ġewwa tal-anfiteatru ttieħed biex jintuża f’binjiet oħra, u l-faċċata tal-irħam ġiet maħruqa biex jiġi prodott il-ġibs verġni (solidu abjad jew griż fl-abjad prodott fi kwantitajiet kbar bit-tisħin tal-karbonat tal-kalċju biex minnu jitneħħa d-diossidu tal-karbonju). Il-biċċiet tal-bronż li kienu jintużaw għall-ikklampjar tal-ġebliet biex jinżammu ma’ xulxin, ġew maqlugħin bil-forza jew imqaċċtin b’kollox mill-ħitan, u dan wassal għall-ħafna toqob fil-ħitan li naraw fil-binja llum.

Storja kontemporanja 

Matul is-sekli 16 u 17, l-uffiċjali tal-Knisja ħasbu fi rwol produttiv għall-Kolossew. Il-Papa Sistu V (1585-1590) ippjana li jikkonverti l-binja f’fabbrika tas-suf biex jipprovdi impjieg għall-prostituti ta’ Ruma, għalkemm il-mewta prematura tiegħu wasslet biex il-proposta tiegħu qatt ma twettqet. Fl-1671, il-Kardinal Altieri awtorizza l-użu tal-binja għat-tawromakija (il-ġlied kontra l-barrin), iżda protesta pubblika qawwija wasslet biex l-idea tiġi abbandunata.

Fl-1749, il-Papa Benedittu XIV approva l-ħsieb li l-Kolossew kien post sagru fejn l-ewwel Kristjani kienu jmutu martri. Huwa pprojbixxa l-użu tal-Kolossew bħala barriera u kkonsagra l-binja għall-Passjoni ta’ Kristu u installa l-Posti tal-Via Crucis, filwaqt li ddikjaraha mqaddsa fid-dawl tad-demm tal-martri Kristjani li nxtered hemmhekk. Madankollu, ma hemm l-ebda evidenza storika li tappoġġa dan, u lanqas ma hemm evidenza li tissuġġerixxi li xi ħadd qabel is-seklu 16 għamel dan.

Il-Papiet li ġew wara taw bidu lil diversi proġetti ta’ stabbilizzazzjoni u ta’ restawr, sabiex titneħħa l-ħaxix ħażin estensiv li kien kiber mal-istruttura u li kien qed jissogra li jikkawżalha iktar ħsara. Il-faċċata ġiet imsaħħa b’ifilsa triangolari tal-brikks fl-1807 u fl-1827, u l-partijiet interni sarulhom tiswijiet fl-1831, fl-1846 u fis-snin 30 tas-seklu 20. Is-sottostruttura tal-arena sarulha skavi parzjali fl-1810-1814 u fl-1874, u din ġiet esposta għalkollox taħt Benito Mussolini fis-snin 30 tas-seklu 20.

Il-Kolossew illum il-ġurnata huwa wieħed mill-attrazzjonijiet turistiċi l-iktar popolari u jilqa’ miljuni ta’ viżitaturi kull sena. L-effetti tat-tniġġis u d-deterjorament ġenerali tul iż-żmien wasslu għal programm kbir ta’ restawr li twettaq bejn l-1993 u s-sena 2000, u reġa’ kien hemm xogħlijiet maġġuri ta’ restawr fis-seklu 21.

Minħabba l-qagħda mwiegħra tal-arena fuq ġewwa, il-Kolossew ma jistax jintuża biex jospita avvenimenti kbar; xi kultant jiġu akkomodati xi ftit mijiet ta’ spettaturi f’konfigurazzjoni temporanja. Minkejja dan, saru diversi kunċerti kbar barra l-Kolossew, bil-binja fl-isfond tal-palk. Fost l-artisti li wettqu spettakli bħal dawn kien hemm Ray Charles (f’Mejju 2002), Paul McCartney (f’Mejju 2003), Elton John (f’Settembru 2005), u Billy Joel (f’Lulju 2006), filwaqt li fost l-uħud li wettqu avveniment fil-Kolossew innifsu dan l-aħħar kien hemm l-eks plejer tal-futbol Francesco Totti li ppreżenta l-bijografija tiegħu f’avveniment speċjali f’Settembru 2018 u l-kantanta Laura Pausini li kantat f’Settembru 2020 f’avveniment imxandar fuq l-internet biex jinġabru fondi b’risq il-Libanu, wara l-isplużjoni li seħħet fil-port ta’ Bejrut fl-2020.

Sit ta’ Wirt Dinji 
Il-Kolossew huwa wieħed mill-monumenti ikoniċi taċ-ċentru storiku ta’ Ruma, li flimkien mal-proprjetajiet tal-Vatikan f’dik il-belt, ġew iddeżinjati bħala Sit ta’ Wirt Dinji tal-UNESCO fl-1980 (is-sit ġie estiż ukoll fl-1990).

Dan is-Sit ta’ Wirt Dinji tqies li għandu valur universali straordinarju abbażi ta’ ħames kriterji tal-għażla tal-UNESCO: il-kriterju (i) “Rappreżentazzjoni ta’ kapulavur frott il-kreattività tal-bniedem”; il-kriterju (ii) “Wirja ta’ skambju importanti ta’ valuri umani, tul perjodu ta’ żmien jew fi ħdan żona kulturali fid-dinja, dwar l-iżviluppi fl-arkitettura jew it-teknoloġija, l-arti monumentali, l-ippjanar tal-bliet jew id-disinn tal-pajsaġġ”; il-kriterju (iii) “Xhieda unika jew minn tal-inqas eċċezzjonali ta’ tradizzjoni kulturali jew ta’ ċivilizzazzjoni li għadha ħajja jew li għebet”; il-kriterju (iv) “Eżempju straordinarju ta’ tip ta’ bini, ta’ grupp ta’ siti jew ta’ pajsaġġ arkitettoniku jew teknoloġiku li joħroġ fid-dieher stadju/i sinifikanti fl-istorja tal-bniedem”; u l-kriterju (vi) “Assoċjazzjoni diretta jew tanġibbli ma’ avvenimenti jew ma’ tradizzjonijiet ħajjin, ma’ ideat jew ma’ twemmin, jew ma’ xogħlijiet artistiċi jew letterarji ta’ valur universali straordinarju”.

Referenzi 

Kultura
Monumenti
Italja
Ruma
Seba' Għeġubijiet Ġodda tad-Dinja