Linji tal-Ilma Difensivi Olandiżi
Il-Linji tal-Ilma Difensivi Olandiżi (bl-Olandiż: Hollandsche Waterlinie, ortografija moderna bl-Olandiż: Hollandse Waterlinie), magħrufa wkoll bħala Linja tal-Ilma Olandiża, kienu serje ta' linji tal-ilma difensivi maħsuba minn Maurice ta' Nassau fil-bidu tas-seklu 17, u mwettqa minn ħuh tar-rispett Frederick Henry. Flimkien ma' korpi naturali tal-ilma, il-Linja tal-Ilma ntużat biex tittrasforma l-Olanda, ir-reġjun l-iktar fil-Punent tan-Netherlands u biswit il-Baħar tat-Tramuntana, kważi fi gżira. Fis-seklu 19, il-Linji tal-Ilma Difensivi ġew estiżi biex tiġi inkluża l-belt ta' Utrecht.

Il-Linja Difensiva ta' Amsterdam ġiet miżjuda fil-lista tas-Siti ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-1996 u din ġiet estiża bil-Linji tal-Ilma Difensivi Olandiżi fis-26 ta' Lulju 2021.

Storja 
Fil-bidu tal-Gwerra tal-Indipendenza ta' Tmenin Sena kontra Spanja, l-Olandiżi rrealizzaw li billi jimlew l-artijiet il-baxxi bl-ilma setgħu jiffurmaw difiża eċċellenti kontra t-truppi tal-għadu. Dan ħareġ fid-dieher, pereżempju, matul l-Assedju ta' Leiden fl-1574. Fl-aħħar nofs tal-gwerra, meta l-provinċja tal-Olanda kienet ġiet meħlusa mit-truppi Spanjoli, Maurice ta' Nassau ppjana li jiddifendiha b'linja ta' artijiet mgħerrqa, protetti b'fortizzi miz-Zuiderzee (illum Ijsselmeer) sax-xmara Waal.

Linja tal-Ilma Difensiva Olandiża l-Antika 
Fl-1629, il-Prinċep Frederick Henry beda jwettaq il-pjan. Ġew kostruwiti swieqi fid-digi kif ukoll fortijiet, u nħolqu rħula ffortifikati f'punti strateġiċi tul il-linja tal-ima b'kanuni jħarsu speċjalment lejn id-digi. Il-linja tal-ilma fiż-żoni mimlija bl-ilma kienet tinżamm b'attenzjoni kbira sa livell fond biżżejjed biex l-għadu ma setax javvanza faċilment bil-mixi u fl-istess ħin baxx biżżejjed biex l-għadu ma setax juża xi dgħajjes biex javvanza. L-unika opri tal-ilma li setgħu jintużaw kienu l-barkuni b'qiegħ ċatt li kienu jintużaw mid-difensuri Olandiżi biex iġorru l-kanuni u l-armi). Taħt il-livell tal-ilma kien ikun hemm ostakli addizzjonali bħal gandotti, ħniedaq u trous de loup (u ferm iktar 'il quddiem, saħansitra fildiferru tal-ingiegeż u mini splussivi tal-art). Is-siġar tul il-ħniedaq li kienu jiffurmaw l-uniċi toroq tul il-linja tal-ilma setgħu jinbidlu f'abatis (ostaklu biz-zkuk tas-siġar imwaqqgħin) fi żminijiet ta' gwerra. Fix-xitwa, il-livell tal-ilma seta' jiġi mmanipulat biex jiddgħajjef is-silġ f'wiċċ l-ilma, filwaqt li s-silġ stess, meta kien jitkisser, seta' jintuża biex jiġu ffurmati ostakli oħra li kienu jesponu t-truppi tal-għadu u d-difensuri Olandiżi kien ikollhom iktar żmien biex jisparawlhom.

Il-Linja tal-Ilma Difensiva Olandiża l-Antika wriet kemm kienet utli inqas minn erbgħin sera wara l-kostruzzjoni tagħha, matul il-Gwerra bejn il-Franċiżi u l-Olandiżi (jew it-Tielet Gwerra bejn l-Ingliżi u l-Olandiżi) fl-1672, meta waqqfet lill-armati ta' Lwiġi XIV milli jaħkmu l-provinċja tal-Olanda, għalkemm f'xi waqtiet l-iffriżar tal-linja tal-ilma kważi għamilha inutli. Fl-1794 u fl-1795, l-armati rivoluzzjonarji Franċiżi għelbu l-ostaklu tal-Linja tal-Ilma Difensiva Olandiża l-Antika minħabba maltempata kbira bil-ġlata li kienet iffriżat il-partijiet bl-ilma u ġabithom solidi.

Linja tal-Ilma Difensiva Olandiża l-Ġdida 
Wara l-aħħar telfa ta' Napuljun fl-1815 fil-Battalja ta' Waterloo, ġie ffurmat ir-Renju Unit tan-Netherlands. Ftit wara, ir-Re William I ddeċieda li jimmodernizza l-Linja tal-Ilma. B'hekk il-Linja tal-Ilma Difensiva Olandiża l-Ġdida ġiet parzjalment estiża lejn il-Lvant ta' Utrecht.

Fil-100 sena ta' wara, il-linja tal-ilma difensiva Olandiża prinċipali kienet proprju l-Linja tal-Ilma Difensiva Olandiża l-Ġdida. Din ġiet estiża u mmodernizzata iktar fis-seklu 19, b'fortijiet li fihom torrijiet tondi għall-kanuni u għall-armi tan-nar qishom torrijiet tat-tip Martello. Il-linja tal-ilma ġiet immobilizzata iżda qatt ma ġiet attakata matul il-Gwerra bejn il-Franza u Prussja fl-1870 u fl-Ewwel Gwerra Dinjija.

Meta faqqgħet it-Tieni Gwerra Dinjija, il-biċċa l-kbira tal-fortifikazzjonijiet tal-ħamrija u tal-brikks fil-linja tal-ilma kienu vulnerabbli wisq għall-attakki bl-artillerija moderna u bil-bombi biex jifilħu assedju fuq żmien twil. Sabiex ikunu ta' għajnuna fid-difiża, ġew miżjuda għadd kbir ta' xelters u torrijiet tal-għassa. Madankollu, l-Olandiżi ddeċidew li jużaw linja tal-ilma difensiva prinċipali iktar lejn il-Lvant, magħrufa bħala l-Linja tal-Ilma Difensiva ta' Grebbe, u taw rwol sekondarju lil-Linja tal-Ilma Difensiva l-Ġdida.

Meta l-Linja tal-Ilma Difensiva ta' Grebbe falliet fit-13 ta' Mejju, l-armata tal-art ġiet irtirata lejn il-Linja tal-Ilma Difensiva Olandiża l-Ġdida. Madankollu, it-tattiki moderni setgħu faċilment jevitaw u jgħelbu l-linji tal-ilma difensivi fissi, kif ġara tul il-Linja Franċiża ta' Maginot. Filwaqt li l-armata Olandiża kienet qed tiġġieled battalja fissa fil-Linja tal-Ilma Difensiva ta' Grebbe, it-truppi tal-ajru Ġermaniżi qabdu l-approċċi tan-Nofsinhar fil-qalba tal-"Fortizza tal-Olanda" fuq sieq waħda u ħatfu l-punti kruċjali li kienu l-pontijiet ta' Moerdijk, Dordrecht u Rotterdam. Meta r-reżistenza ma waqfitx, il-Ġermaniżi obbligaw lill-Olandiżi jarrendu wara li bumbardamenti mill-ajru fuq Rotterdam u wara li hedduhom li kienu se jagħmlu l-istess ħaġa fuq Utrecht u fuq Amsterdam.

Mit-tisħiħ tagħha fl-1815, sal-aħħar modernizzazzjoni fl-1940, intefqu madwar 50 biljun Ewro fuq il-Linja tal-Ilma Difensiva Olandiża l-Ġdida.

Wara t-Tieni Gwerra Dinjija, il-gvern Olandiż iddisinja mill-ġdid l-idea ta' linja tal-ilma biex tilqa' kontra invażjoni possibbli mill-Unjoni Sovjetika. Din it-tielet verżjoni tal-Linji tal-Ilma Difensivi Olandiżi nbniet iktar lejn il-Lvant tal-Linja tal-Ilma Difensiva ta' Ijssel u f'Gelderland. F'każ ta' invażjoni, kien maħsub li l-ilma tar-Renu u tal-Waal jitwassal f'Ijssel, u b'hekk ix-xmara tfur u tgħerreq l-artijiet tal-madwar. Il-pjan qatt ma ġie ttestjat, u din il-linja tal-ilma tneħħiet mill-gvern Olandiż fl-1964.

Dimensjonijiet u Unitajiet

Preżent 
Illum il-ġurnata ħafna mill-fortijiet għadhom ftit jew wisq intatti, u hemm interess imġedded fil-linja tal-ilma għas-sbuħija naturali tagħha. Jiġu organizzati żjarat turistiċi bir-roti u bil-mixi tul il-linja tal-ilma. Uħud mill-fortijiet huma miftuħin bħala lukandi jew postijiet għall-kampijiet. Oħrajn għandhom varjetà ta' użi; pereżempju l-Università ta' Utrecht għandha l-ġnien botaniku tagħha fil-Forti ta' Hoofddijk.
Pjan ta' 25 sena ġie żviluppat mill-artist Agnes Denes.

Fl-2010, wieħed mill-fortijiet fuq il-Linja tal-Bunker 599, infetaħ bħala opra tal-arti aċċessibbli għall-pubbliku. Il-bunker ġie maqtugħ min-nofs, b'mogħdija tgħaddi minn ġo fih biex b'hekk il-pubbliku seta' jimxi minn ġo fih u jara kif ikun bunker minn ġewwa.

Sit ta' Wirt Dinji 
Minħabba n-natura unika tal-Linji tal-Ilma Difensivi Olandiżi, il-gvern Olandiż ikkunsidra li jinnomina l-linji tal-ilma difensivi kollha bħala estensjoni tas-Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO tal-Linja Difensiva ta' Amsterdam li kienet ilha fil-lista mill-1996. L-estensjoni ntlaqgħet fis-26 ta' Lulju 2021.

Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' tliet kriterji tal-għażla tal-UNESCO: il-kriterju (ii) "Wirja ta' skambju importanti ta' valuri umani, tul perjodu ta' żmien jew fi ħdan żona kulturali fid-dinja, dwar l-iżviluppi fl-arkitettura jew it-teknoloġija, l-arti monumentali, l-ippjanar tal-bliet jew id-disinn tal-pajsaġġ"; il-kriterju (iv) "Eżempju straordinarju ta' tip ta' bini, ta' grupp ta' siti jew ta' pajsaġġ arkitettoniku jew teknoloġiku li joħroġ fid-dieher stadju/i sinifikanti fl-istorja tal-bniedem"; u l-kriterju (v) "Eżempju straordinarju ta' insedjament uman tradizzjonali, ta' użu tal-art jew ta' użu tal-baħar, li jirrappreżenta kultura (jew kulturi), jew interazzjoni umana mal-ambjent, speċjalment meta jkun sar vulnerabbli minħabba l-impatt ta' bidla irreversibbli".

Fortijiet u rħula ffortifikati tul il-Linji tal-Ilma Difensivi Olandiżi 
Sabiex jagħmlu tajjeb għad-dgħufijiet fil-linja tal-ilma difensiva l-antika, inbnew serje ta' fortijiet u rħula ffortifikati.

L-ordni ta' wħud mill-fortijiet tul il-Linji tal-Ilma Difensivi Olandiżi mit-Tramuntana għan-Nofsinhar.

Il-fortijiet li nbnew espliċitament biex jiddefendu xi raħal jissemmew flimkien mar-raħal rilevanti f'parentesi.

 Batterija permanenti ta' De Westbatterij (Muiden)
 Kastell ta' Muiderslot (Muiden)
 Raħal iffortifikat ta' Muiden
 Raħal iffortifikat ta' Weesp
 Forti aan de Ossenmarkt (Weesp)
 Forti ta' Uitermeer
 Forti ta' Hinderdam
 Forti ta' Ronduit (Naarden)
 Raħal iffortifikat ta' Naarden
 Batteriji permanenti tal-Karnemelksloot (Naarden)
 Forti ta' Uitermeer
 Forti ta' Kijkuit
 Forti ta' Spion
 Forti ta' Nieuwersluis
 Forti bij Tienhoven
 Forti aan de Klop (Utrecht)
 Forti ta' Gagel (Utrecht)
 Forti op de Ruigenhoeksedijk (Utrecht)
 Forti ta' Blauwkapel (Utrecht)
 Forti op de Voordorpsdijk (Utrecht)
 Forti aan de Biltstraat (Utrecht)
 Forti minuri ta' Werk aan de Hoofddijk (Utrecht)
 Forti bij Rhijnauwen (Utrecht)
 Lunetti, serje ta' fortijiet żgħar b'għamla ta' nofs qamar:

 Lunet I (Utrecht)
 Lunet II (Utrecht)
 Lunet III (Utrecht)
 Lunet IV (Utrecht)

 Forti bij Vechten (Utrecht)
 Forti bij 't Hemeltje
 Forti bij Jutphaas (Nieuwegein)
 Forti minuri ta' Werk aan de Waalse Wetering
 Forti minuri ta' Werk aan de Korte Uitweg
 Lunet aan de Snel
 Forti ta' Honswijk
 Forti minuri ta' Werk aan de Groeneweg
 Forti ta' Everdingen
 Forti minuri ta' Werk aan het Spoel
 Forti ta' Pannerden
 Forti ta' Boven Lent
 Forti minuri ta' Werk op de spoorweg bij de Diefdijk
 Forti bij Asperen
 Forti bij de Nieuwe Steeg
 Forti bij Vuren
 Raħal iffortifikat ta' Gorinchem
 Raħal iffortifikat ta' Woudrichem
 Kastell ta' Loevestein
 Forti minuri ta' Werk aan de Bakkerskil
 Forti ta' Steurgat
 Forti aan de Uppelse Dijk (Forti ta' Altena)
 Forti ta' Giessen

Referenzi 

Siti ta' Wirt Dinji
Pajjiżi l-Baxxi
Fortizzi
Difiża