Efesu
Efesu (/ˈɛfɪsəs, ˈɛfəsəs/; bil-Grieg: Ἔφεσος, b'ittri Rumani: Éphesos; bit-Tork: Efes; li oriġinarjament setgħet ġiet mill-Ittit: 𒀀𒉺𒊭, b'ittri Rumani: Apaša) kienet belt fil-Greċja Antika mal-kosta Jonja, tliet kilometri fil-Lbiċ ta' fejn illum il-ġurnata hemm Selçuk fil-Provinċja ta' İzmir, it-Turkija. Inbniet fis-seklu 10 Q.K. fuq is-sit fejn qabel kien hemm il-belt kapitali ta' Arzawan mill-kolonjalisti Attiċi u Grieg tal-Baħar Jonju. Matul iż-Żmien Grieg Klassiku, kienet waħda mit-tnax-il belt li kienu membri tal-Lega Jonja. Il-belt sfat taħt il-kontroll tar-Repubblika Rumana fil-129 Q.K.

Fi żmienha l-belt kienet famuża għat-Tempju ta' Artemis fil-qrib (li tlesta għall-ħabta tal-550 Q.K.), li ġie ddeżinjat bħala wieħed mis-Seba' Għeġubijiet Antiki tad-Dinja. Fost il-bosta binjiet monumentali tagħha hemm il-Librerija ta' Ċelsu u t-teatru li kapaċi jilqa' 24,000 spettatur.

Efesu kienet ukoll waħda mis-seba' knejjes tal-Asja kkwotati fil-Ktieb tar-Rivelazzjoni (2:1-7) fil-Bibbja; il-Vanġelu ta' San Ġwann jaf inkiteb hemmhekk; u kienet is-sit fejn saru diversi Kunsilli Kristjani tas-seklu 5. Il-belt inqerdet mill-Gotiċi fil-263. Għalkemm wara ġiet rikostruwita, l-importanza tagħha bħala ċentru kummerċjali naqset peress li bil-mod il-mod il-port imtela' sedimenti mix-xmara Küçükmenderes. Fis-614, il-belt inqerdet parzjalment minn terremot.

Illum il-ġurnata, il-fdalijiet ta' Efesu huma attrazzjoni turistika lokali u internazzjonali importanti ħafna, u huma aċċessibbli mill-Ajruport ta' Adnan Menderes u mir-raħal turistiku ta' Kuşadası. Fl-2015, il-fdalijiet ġew iddeżinjati bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO.

Storja

Żmien Neolitiku 
Il-bnedmin bdew jgħixu fiż-żona madwar Efesu miż-Żmien Neolitiku (għall-ħabta tas-6000 Q.K.), kif ħareġ fid-dieher minn skavi fil-höyük (tumbati artifiċjali tat-tajn u l-ħamrija) fil-qrib ta' Arvalya u Cukurici.

Żmien il-Bronż 
L-iskavi f'dawn l-aħħar snin żvelaw insedjamenti minn Żmien il-Bronż Bikri fl-Għolja ta'  Ayasuluk. Skont sorsi Ittiti, il-belt kapitali tar-renju ta' Arzawa (stat indipendenti ieħor fil-Punent u fin-Nofsinhar tal-Anatolja/Asja Minuri) kienet Apasa (jew Abasa), u xi studjużi jissuġġerixxu li hija l-istess post li iktar 'il quddiem il-Griegi sejħu Efesu. Fl-1954, ġie skopert post funebri minn żmien Mycenae (1500-1400 Q.K.), li kien fih bċejjeċ taċ-ċeramika, u nstab qrib il-fdalijiet tal-Bażilika ta' San Ġwann. Dan kien il-perjodu tal-espansjoni ta' Mycenae, meta l-Achaioi (kif sejħilhom Omeru) bdew jinsedjaw fl-Asja Minuri, proċess li baqa' għaddej sas-seklu 13 Q.K. L-ismijiet Apasa u Efesu jidher li għandhom l-istess oriġini, u kitbiet li nstabu dan l-aħħar jidher li jindikaw il-postijiet fir-reġistri Ittiti.

Żmien il-migrazzjonijiet Griegi 

Efesu ġiet stabbilita bħala kolonja Attika-Jonja fis-seklu 10 Q.K. fuq għolja (issa magħrufa bħala l-Għolja Ayasuluk), tliet kilometri miċ-ċentru ta' Efesu tal-qedem (kif indikat mill-iskavi fil-Kastell tas-Seljuk matul is-snin 90 tas-seklu 20). Il-fundatur mitiku tal-belt kien prinċep ta' Ateni jismu Androklos, li kellu jitlaq minn pajjiżu wara l-mewt ta' missieru, ir-Re Kodros. Skont leġġenda, huwa stabbilixxa Efesu fuq il-post fejn l-oraklu ta' Delphi sar realtà ("Ħuta u ċingjal juruk it-triq"). Androklos keċċa l-biċċa l-kbira tal-abitanti Karjani u Leleġjani tal-belt u għaqqad niesu mal-kumplament. Huwa kien ġellied ta' suċċess, u bħala re kien kapaċi jgħaqqad lit-tnax-il belt ta' Jonja flimkien fil-Lega Jonja. Matul ir-renju tiegħu l-belt bdiet tkattar il-ġid. Huwa miet f'battalja kontra l-Karjani meta ġie jgħin lil Priene, belt oħra tal-Lega Jonja. Androklos u l-kelb tiegħu jidhru fil-freġju tat-Tempju ta' Adrijanu, li jmur lura għas-seklu 2. Iktar 'il quddiem, storiċi Griegi bħal Pausanias, Strabo u Herodotos, kif ukoll il-poeta Kallinos assenjaw mill-ġdid l-istabbiliment mitoloġiku tal-belt lil Efos, ir-reġina tal-Amazon.

L-alla femminili Griega Artemis u l-alla femminili l-kbira tal-Anatolja Kybele ġew identifikati flimkien bħala Artemis ta' Efesu. Il-"Mara ta' Efesu" b'bosta isdra, identifikata ma' Artemis, kienet tiġi venerata fit-Tempju ta' Artemis, wieħed mis-Seba' Għeġubijiet Antiki tad-Dinja u l-ikbar binja tad-Dinja l-Antika skont Pausanias (4.31.8). Pausanias isemmi li t-tempju nbena minn Efesu, iben l-alla tax-xmara Caystrus, qabel il-wasla tal-Jonji. Minn din l-istruttura, fadal biss ftit traċċi.

Sorsi antiki jidher li jindikaw li isem iktar antik tal-post kien Alope (bil-Grieg Antik: Ἀλόπη, b'ittri Rumani: Alópē).

Żmien Arkajku 
Madwar is-650 Q.K., Efesu ġiet attakkata miċ-Ċimmerjani li qerduha, inkluż it-Tempju ta' Artemis. Wara li ċ-Ċimmerjani tkeċċew, il-belt ġiet immexxija minn sensiela ta' tiranni. Wara rewwixta mill-poplu, Efesu ġiet immexxija minn kunsill. Il-belt reġgħet bdiet tkattar il-ġid taħt tmexxija ġdida, u pproduċiet għadd ta' figuri storiċi importanti bħall-poeti Callinus u Hipponax, il-filosfu Eraklitu, il-pittur il-kbir Parrhasius u iktar 'il quddiem il-grammatiku Zenodotos u l-fiżiċi Soranus u Rufus.

Għall-ħabta tal-560 Q.K., Efesu nħakmet mil-Lidjani taħt ir-re Croesus, li minkejja li kien mexxej aħrax, kien jittratta lill-abitanti b'rispett u saħansitra sar il-kontributur ewlieni għar-rikostruzzjoni tat-Tempju ta' Artemis. Il-firma tiegħu nstabet fuq il-bażi ta' waħda mill-kolonni tat-tempju (issa għall-wiri fil-British Museum). Croesus wassal għar-raggruppament tal-popolazzjonijiet tal-insedjamenti (synoikismos) differenti madwar Efesu, fil-qrib tat-Tempju ta' Artemis, u b'hekk kabbar il-belt.

Iktar 'il quddiem fl-istess seklu, il-Lidjani taħt Croesus invadew il-Persja. Il-Jonji rrifjutaw offerta ta' paċi minn Ċiru l-Kbir, u minflok żammew mal-Lidjani. Wara li l-Persjani għelbu lil Croesus, il-Jonji offrew il-paċi, iżda Ċiru insista li jarrendu u jsiru parti mill-imperu. Huma ġew megħluba mill-kmandant tal-armata Persjana Harpagos fil-547 Q.K. Il-Persjani mbagħad inkorporaw il-bliet Griegi tal-Asja Minuri fl-Imperu Akemenid. Dawk il-bliet imbagħad ġew immexxija minn satrapi.

Efesu qanqlet il-kurżità tal-arkeologi minħabba li għaż-Żmien Arkajku ma hemm l-ebda post definit fejn kien jinsab l-insedjament. Hemm bosta siti li jissuġġerixxu ċ-ċaqliq ta' insedjament bejn Żmien il-Bronż u Żmien ir-Rumani, iżda s-sedimenti li nġemgħu fil-portijiet naturali kif ukoll iċ-ċaqliq tax-xmara Kayster wasslu biex il-post qatt ma baqa' l-istess wieħed.

Żmien Klassiku 

Efesu kompliet tistagħna, iżda meta Cambyses II u Darius għollew it-taxxi, il-poplu ta' Efesu ħadet sehem fir-Rewwixta Jonja kontra t-tmexxija Persjana fil-Battalja ta' Efesu (498 Q.K.), avveniment li wassal għall-gwerer bejn il-Griegi u l-Persjani. Fl-479 Q.K., il-Jonji, flimkien ma' Ateni, irnexxielhom ikeċċu lill-Persjani mix-xtut tal-Asja Minuri. Fl-478 Q.K., il-bliet Jonji ma' Ateni daħlu fil-Lega Deljana kontra l-Persjani. Efesu ma kkontribixxietx bil-bastimenti iżda tat appoġġ finanzjarju.

Matul il-Gwerra Peleponniża, Efesu l-ewwel alleat ruħha ma' Ateni iżda iktar 'il quddiem, fil-Gwerra Deċeljana jew Jonja, żammet ma' Sparta, li kienet irċeviet ukoll l-appoġġ tal-Persjani. B'riżultat ta' dan, it-tmexxija tal-bliet Jonji reġgħet għaddiet għand il-Persja.

Dawn il-gwerer ma tant affettwaw wisq il-ħajja ta' kuljum f'Efesu. In-nies ta' Efesu kienu tassew moderni fir-relazzjonijiet soċjali tagħhom: kienu jħallu lill-barranin jintegraw u l-edukazzjoni kienet meqjusa siewja. Iktar 'il quddiem, Plinju x-Xiħ semma li f'Efesu kien ra rappreżentazzjoni tal-alla femminili Diana magħmula minn Timarete, bint pittur.

Fit-356 Q.K., it-Tempju ta' Artemis ingħata n-nar, skont il-leġġenda, minn miġnun imsejjaħ Herostratus. L-abitanti ta' Efesu mill-ewwel bdew jirrestawraw it-tempju u saħansitra ppjanaw wieħed ikbar u iktar grandjuż mit-tempju oriġinali.

Żmien Ellenistiku 

Meta Alessandru l-Kbir rebaħ kontra l-qawwiet Persjani fil-Battalja ta' Granicus fit-334 Q.K., il-bliet Griegi tal-Asja Minuri ġew illiberati. It-tirann pro-Persjan Syrpax u l-familja tiegħu ġew imħaġġrin u nqatlu, u Alessandru ntlaqa' b'għożża meta daħal trijonfanti f'Efesu. Meta Alessandru ra li t-Tempju ta' Artemis kien għadu ma tlestiex, huwa ppropona li jiffinanzjah u jkollu ismu mnaqqax fuq quddiem. Iżda l-abitanti ta' Efesu ma qablux, peress li sostnew li ma kienx adegwat li alla jibni tempju lil alla ieħor. Wara l-mewt ta' Alessandru fit-323 Q.K., fil-290 Q.K. Efesu sfat taħt it-tmexxija ta' wieħed mill-ġenerali ta' Alessandru, Lysimachus.

Wara li x-xmara Kayster (bil-Grieg: Κάϋστρος) imliet il-port l-antik bis-sedimenti, l-imraġ li rriżultaw ikkawżaw il-malarja u bosta mwiet fost l-abitanti. Lysimachus ġiegħel lin-nies jiċċaqilqu mill-insedjament l-antik madwar it-Tempju ta' Artemis għas-sit attwali xi żewġ kilometri 'l bogħod, meta bħala l-aħħar miżura r-re għerreq il-belt l-antika billi bblokka l-katusi tad-dranaġġ. L-insedjament il-ġdid uffiċjalment ġie msejjaħ Arsinoea (bil-Grieg Antik: Ἀρσινόεια jew Ἀρσινοΐα) jew Arsinoe (Ἀρσινόη), b'ġieħ it-tieni mara tar-re, Arsinoe II tal-Eġittu. Wara li Lysimachus qered il-bliet fil-qrib ta' Lebedos u Colophon fil-292 Q.K., huwa ordna r-rilokazzjoni tal-abitanti tagħhom fil-belt il-ġdida.

Efesu rvellat wara l-mewta kiefra ta' Agatokle, u tat lir-re Ellenistiku tas-Sirja u tal-Mesopotamja Seleucus I Nicator opportunità li jegħleb u joqtol lil Lysimachus, l-aħħar rivali tiegħu, fil-Battalja ta' Corupedium fil-281 Q.K. Wara l-mewt ta' Lysimachus il-belt reġgħet ingħatat l-isem ta' Efesu.

B'hekk Efesu saret parti mill-Imperu tas-Selewċidi. Wara l-qtil tar-re Antiochus II Theos u l-mara Eġizzjana tiegħu, il-faragħun Tolomew III invada l-Imperu tas-Selewċidi u l-flotta Eġizzjana kaxkret il-kosta tal-Asja Minuri. Efesu sfat taħt it-tmexxija Eġizzjana bejn il-263 u l-197 Q.K.

Ir-re tas-Selewċidi Antiochus III l-Kbir ipprova jerġa' jikseb il-bliet Griegi tal-Asja Minuri u reġa' ħakem lil Efesu fil-196 Q.K., iżda mbagħad daħal f'kunflitt ma' Ruma. Wara sensiela ta' battalji, huwa ġie megħlub minn Scipio Asiaticus fil-Battalja ta' Manjesja fil-190 Q.K. Bħala riżultat tat-Trattat sussegwenti ta' Apamea, Efesu għaddiet taħt it-tmexxija ta' Eumenes II, ir-re Attalid ta' Pergamon li mexxa fil-197-159 Q.K. Meta n-neputi tiegħu Attalus III miet fil-133 Q.K. mingħajr ma ħalla werrieta maskili, huwa ħalla r-renju tiegħu lir-Repubblika Rumana, bil-kundizzjoni li l-belt ta' Pergamon titħalla ħielsa u awtonoma.

Żmien Ruman Klassiku (129 Q.K.-395 W.K.) 

Efesu, bħala parti mir-renju ta' Pergamon, sfat taħt ir-Repubblika Rumana fil-129 Q.K. wara li r-rewwixta ta' Eumenes III ma rnexxietx.

Il-belt ħasset l-influwenza Rumana minnufih; it-taxxi żdied b'mod konsiderevoli, u t-teżori tal-belt ġew sistematikament misruqa. B'hekk fit-88 Q.K., Efesu laqgħet lil Archelaus, ġeneral ta' Mithridates, ir-re ta' Pontus, meta ħakem l-Asja (l-isem Ruman għall-Punent tal-Asja Minuri). Minn Efesu, Mithridates ordna li kull ċittadin Ruman fil-provinċja jinqatel u dan wassal għall-Vespri Asjatiċi, il-qtil ta' 80,000 ċittadin Ruman fl-Asja, jew kwalunkwe persuna li kienet titkellem b'aċċent Latin. Bosta kienu għexu f'Efesu, u l-istatwi u l-monumenti ta' ċittadini Rumani f'Efesu nqerdu wkoll. Iżda meta raw kemm in-nies ta' Chios kienu ġew ittrattati ħażin minn Zenobius, ġeneral ta' Mithridates, irrifjutaw li jidħlu fl-armata tiegħu. Zenobius ġie mistieden fil-belt biex iżur lil Philopoemen, missier Monime, il-mara ppreferuta ta' Mithridates, u protettriċi ta' Efesu. Peress li n-nies ta' Efesu ma kienu qed jistennew xejn ta' ġid minnu, tefgħuh il-ħabs u qatluh. Mithridates ivvendika ruħu u ta kastigi ħorox. Madankollu, il-bliet Griegi ngħataw il-ħelsien u diversi drittijiet sostanzjali. Għal żmien qasir, Efesu saret belt b'awtogovernanza. Meta Mithridates tilef fl-Ewwel Gwerra Mitridatika kontra l-konslu Ruman Lucius Cornelius Sulla, Efesu reġgħet għaddiet taħt it-tmexxija Rumana fis-86 Q.K. Sulla impona indennità enormi, flimkien ma' ħames snin ta' taxxi arretrati, u dan wassal biex il-bliet Asjatiċi jkunu midjuna ferm għal żmien twil.

Ir-Re Tolomew XII Auletes tal-Eġittu rtira f'Efesu fis-57 Q.K., u qatta' żmienu fis-santwarju tat-Tempju ta' Artemis meta s-Senat Ruman ma reġax tah it-tron.

Marku Antonju ntlaqa' minn Efesu għal perjodi meta kien il-prokonslu u fit-33 Q.K. ma' Kleopatra meta ġabar flimkien il-flotta tiegħu ta' 800 bastiment qabel il-Battalja ta' Actium ma' Ottavjanu.

Meta Awgustu sar imperatur fis-27 Q.K., l-iżjed bidla importanti kienet meta għamel lil Efesu l-belt kapitali tal-Asja prokonsulari (li kienet tkopri il-Punent tal-Asja Minuri) minflok Pergamum. Efesu mbagħad daħlet f'era ta' prosperità, peress li saret kemm is-sede tal-gvernatur kif ukoll ċentru ewlieni tal-kummerċ. Skont Strabo, bħala importanza u daqs kienet saħansitra t-tieni belt wara Ruma.

Il-belt u t-tempju nqerdu mill-Gotiċi fil-263 u dan wassal biex il-ġmiel tal-belt jaqbad it-triq tan-niżla. Madankollu, l-Imperatur Kostantinu l-Kbir reġa' bena l-biċċa l-kbira tal-belt u bena banjijiet pubbliċi ġodda.

Popolazzjoni Rumana 

Sa dan l-aħħar, il-popolazzjoni ta' Efesu fi Żmien ir-Rumani kienet stmata li kienet tammonta għal 225,000 ruħ skont Broughton. Studji iktar reċenti jqisu li dawn l-istimi mhumiex realistiċi. Stima daqstant kbira kieku tirrikjedi densitajiet tal-popolazzjoni li kienu jeżisti biss fi ftit bliet antiki, jew inkella insedjamenti estensivi lil hinn mis-swar tal-belt. Dan kien impossibbli f'Efesu minħabba l-ktajjen muntanjużi, ix-xatt tal-baħar u l-barrieri madwar il-belt.

Huwa stmat li s-swar ta' Lysimachus kienu jħaddnu żona ta' 415-il ettaru. Din iż-żona mhux kollha kienet abitata minħabba l-binjiet pubbliċi u l-ispazji fiċ-ċentru, kif ukoll ix-xaqliba wieqfa tal-muntanja Bülbül Dağı, li kienet ikkonfinata bis-swar. Ludwig Burchner stima li din iż-żona bis-swar kienet kbira 1000.5 akru. Jerome Murphy-O'Connor juża stima ta' 345 ettaru għall-art abitata (Murphey jikkwota lil Ludwig Burchner). Huwa jikkwota lil Josiah Russell li kien jgħid 832 akru u Ġerusalemm l-Antika fl-1918 bħala l-kejl stmat li l-popolazzjoni kienet tammonta għal 51,068 ruħ, b'14.85-il persuna kull elf metru kwadru. Billi juża 51 persuna kull elf metru kwadru, huwa jasal għal popolazzjoni ta' bejn 138,000 u 172,500 ruħ. J. W. Hanson kien tal-fehma li l-ispazju abitat kien iżgħar, eżattament 224 ettaru. Huwa jargumenta li d-densitajiet tal-popolazzjoni ta' 150 jew 250 persuna kull ettaru huma iktar realistiċi, u b'hekk x'aktarx li kien hemm bejn 33,600 u 56,000 abitant. Anke b'dawn l-istimi iktar baxxi tal-popolazzjoni, xorta waħda Efesu kienet waħda mill-ikbar bliet tal-Asja Minuri Rumana, u kienet l-ikbar belt wara Sardis u Alexandria Troas. B'kuntrast, Ruma fi ħdan is-swar tagħha kellha 1,500 ettaru b'popolazzjoni stmata ta' bejn 750,000 u miljun ruħ (iktar minn 1,000 akru ta' bini tħallew barra l-Ħajt Awreljan, li l-kostruzzjoni tiegħu bdiet fil-274 u spiċċat fil-279) jew 208 sa 277 abitant kull akru, inkluż l-ispazji fil-beraħ u pubbliċi.

Żmien ir-Rumani u l-Biżantini (395-1308) 
Efesu baqgħet l-iżjed belt importanti tal-Imperu Biżantin fl-Asja wara Kostantinopli fis-sekli 5 u 6. L-Imperatur Flavius Arcadius għolla l-livell tat-triq bejn it-teatru u l-port. Il-Bażilika ta' San Ġwann inbniet matul ir-renju tal-Imperatur Ġustinjanu I fis-seklu 6.

Il-belt inqerdet parzjalment b'terremot fis-614.

L-importanza tal-belt bħala ċentru kummerċjali qabdet it-triq tan-niżla meta l-port bil-mod il-mod imtela' sedimenti mix-xmara (illum il-ġurnata Küçük Menderes) minkejja diversi tentattivi ta' tħammil matul l-istorja tal-belt. Illum il-ġurnata l-port jinsab ħames kilometri 'l ġewwa mill-ilma. It-telfa tal-port tagħha wasslet biex Efesu titlef l-aċċess li kellha għall-Baħar Eġew, li kien tassew importanti għall-kummerċ. In-nies bdew jitilqu mill-art baxxa tal-belt u jerħulha lejn l-għoljiet tal-madwar. Il-fdalijiet tat-tempji ntużaw bħala materjal għall-bini ta' djar ġodda. Diversi skulturi tal-irħam ġew mitħuna biex it-trab tagħhom jintuża għat-tkaħħil.

Diversi attakki u serq mill-Għarab l-ewwel fis-654-655 mill-kaliff Muawiyah I u mbagħad fis-700 u fis-716 komplew jgħaġġlu d-deklin.

Meta t-Torok Seljuk ħakmu lil Efesu fl-1090, kienet saret villaġġ żgħir. Il-Biżantini reġgħu ħadu r-riedni f'idejhom fl-1097 u bidlu isem il-villaġġ għal Hagios Theologos. Huma żammew il-kontroll tar-reġjun sal-1308. Dawk li wettqu l-kruċjati, huma u għaddejin kienu sorpriżi li kien hemm villaġġ żgħir biss imsejjaħ Ayasalouk, peress li minflok kienu qed jistennew belt mimlija nies b'port kbir fuq il-baħar. Saħansitra t-Tempju ta' Artemis kien intesa' għalkollox mill-popolazzjoni lokali. Dawk li wettqu t-Tieni Kruċjata ġġieldu kontra s-Seljuk ftit 'il barra mill-villaġġ f'Diċembru 1147.

Qabel Żmien l-Imperu Ottoman (1304-1390) 

Il-villaġġ arrenda fl-24 ta' Ottubru 1304, kontra Sasa Bey, ġellied tal-gwerer Tork tal-prinċipat ta' Menteşoğulları. Minkejja dan, kuntrarjament għat-termini ta' meta arrendew, it-Torok serqu l-Knisja ta' San Ġwann u deportaw il-biċċa l-kbira tal-popolazzjoni lokali lejn Thyrea, il-Greċja, meta rewwixta dehret bħala xi ħaġa probabbli. Matul dawn l-avvenimenti bosta mill-abitanti li kien għad fadal ġew massakrati.

Ftit wara, Efesu ġie ċedut lill-prinċipat tal-Ajdinidi li stazzjonaw flotta navali qawwija fil-port ta' Ayasuluğ (illum il-ġurnata Selçuk, qrib Efesu). Ayasoluk sar port importanti, li minnu ġew organizzati bosta attakki ta' piraterija kontra r-reġjuni Kristjani, kemm uffiċjali mill-istat kif ukoll privati.

Efesu reġa' għadda minn perjodu qasir ta' prosperità matul is-seklu 14 taħt dawn il-mexxejja Seljuk ġodda. Huma żiedu opri arkitettoniċi importanti bħall-Moskea ta' İsa Bey, bereġ tal-karovani u banjijiet Torok (hamam).

Żmien l-Imperu Ottoman 
In-nies minn Efesu ġew inkorporati bħala vassalli fl-Imperu Ottoman għall-ewwel darba fl-1390. Il-ġellied tal-gwerer tal-Asja Ċentrali Tamerlane rebaħ kontra l-Ottomani fl-Anatolja fl-1402, u s-sultan Ottoman Bayezid I miet fi priġunerija. Ir-reġjun reġa' għadda f'idejn il-beylik tal-Anatolja. Wara perjodu ta' rvellijiet, ir-reġjun reġa' ġie inkorporat fl-Imperu Ottoman fl-1425.

Efesu ġie abbandunat għalkollox mis-seklu 15. Fil-qrib, Ayasuluğ (Ayasoluk kienet forma Torka tal-isem Grieg oriġinali) saret Selçuk fl-1914.

Kristjaneżmu 

Efesu kien ċentru importanti għall-Kristjaneżmu Bikri mis-snin 50 W.K. Bejn it-52 u l-54, l-appostlu Pawlu għex f'Efesu, u ħadem mal-kongregazzjoni u apparentement organizza attività missjunarja fil-periferiji. Inizjalment, skont l-Atti tal-Appostli, Pawlu attenda s-sinagoga Lhudija f'Efesu, iżda wara tliet xhur sar iffrustrat bl-għebusija ta' ras uħud mil-Lhud, u ċaqlaq il-bażi tiegħu lejn l-iskola ta' Tyrannus. il-Kummentarju tal-Bibbja ta' Jamieson-Fausset-Brown ifakkar lill-qarrejja li n-nuqqas ta' twemmin ta' "wħud" (bil-Grieg: τινες) jimplika li "oħrajn, x'aktarx għadd kbir ta' nies, kienu jemmnu" u b'hekk x'aktarx li kien hemm komunità ta' Kristjani Lhud f'Efesu. Pawlu introduċa madwar tnax-il raġel għall-"magħmudija fl-Ispirtu s-Santu" li preċedentement kienu esperjenzaw biss il-magħmudija ta' Ġwanni l-Battista. Iktar 'il quddiem, arġentier imsemmi Demetrios qajjem rewwixta kontra Pawlu, u sostna li kien qed jipperikola l-għajxien ta' dawk li kienu qed jipproduċu santwarji tal-fidda ta' Artemis. Demetrios b'rabta mat-Tempju ta' Artemis isemmi xi oġġett (x'aktarx immaġni jew ġebla) "li waqa' mingħand Żeus". Bejn it-53 u s-57 W.K. Pawlu kiteb l-ittra 1 lill-Korintin minn Efesu (possibbilment mit-"torri ta' Pawlu" ħdejn il-port, fejn intefa' l-ħabs għal żmien qasir). Iktar 'il quddiem, Pawlu kiteb l-Epistola lill-Efesej meta kien il-ħabs f'Ruma (għall-ħabta tat-62 W.K.).

L-Asja Rumana kienet assoċjata ma' Ġwanni, wieħed mill-appostli ewlenin, u l-Vanġelu ta' San Ġwann jaf inkiteb f'Efesu għall-ħabta ta' bejn id-90 u l-100 W.K. Efesu kienet waħda mis-seba' bliet imsemmija fil-Ktieb tar-Rivelazzjoni, u dan jindika li l-knisja kienet b'saħħitha f'Efesu.

Skont Ewsebju ta' Ċesarja, San Timotju kien l-ewwel isqof ta' Efesu.

Polikrate ta' Efesu (bil-Grieg: Πολυκράτης) kien isqof tal-Knisja ta' Efesu fis-seklu 2 W.K. Huwa magħruf l-iktar għall-ittra tiegħu indirizzata lill-Papa Vittorju I, Isqof ta' Ruma, fejn iddefenda l-pożizzjoni Kwartodeċimana fil-kontroversja tal-Għid.

Fil-bidu tas-seklu 2, il-Knisja ta' Efesu kienet għadha importanti biżżejjed li tiġi indirizzata f'ittra miktuba mill-Isqof Injazju ta' Antijoke l-Efesej li tibda hekk: "Injazju, imsejjaħ ukoll Teoforu, lill-Knisja ta' Efesu, fl-Asja, li jistħoqqilha tkun kuntenta, ladarba għandha l-barka tal-kobor u tal-milja ta' Alla l-Missier, u predestinata minn qabel il-bidu taż-żmien, li għandha tibqa' hekk għall-glorja dejjiema u kostanti" (l-Ittra lill-Efesej). Il-Knisja ta' Efesu kienet tat l-appoġġ tagħha lil Injazju, li ttieħed lejn Ruma għal eżekuzzjoni.

Skont leġġenda, li ssemmiet għall-ewwel darba minn Epifanju ta' Salamis fis-seklu 4, il-Verġni Marija jaf qattgħet l-aħħar snin ta' ħajjitha f'Efesu. L-Efesej saħħew din l-ipoteżi mill-preżenza ta' Ġwanni fil-belt, u mill-istruzzjonijiet ta' Ġesù lil Ġwanni biex jieħu ħsieb lil ommu Marija wara mewtu. Madankollu, Epifanju kien ħerqan li jindika li, filwaqt li l-Bibbja tgħid li Ġwanni telaq lejn l-Asja, ma tgħidx speċifikament li Marija marret miegħu. Iktar 'il quddiem iddikjara li ndifnet f'Ġerusalemm. Mis-seklu 19, id-Dar tal-Verġni Marija, li tinstab xi seba' kilometri minn Selçuk, tqieset bħala l-aħħar dar ta' Marija, omm Ġesù fit-tradizzjoni Kattolika Rumana, abbażi tal-viżjonijiet tas-soru Wistinjana Anne Catherine Emmerich (1774-1824). Hija post popolari għall-pellegrinaġġi Kattoliċi li żaruha tliet Papiet reċenti.

Il-Knisja ta' Santa Marija ħdejn il-port ta' Efesu kienet il-post fejn seħħ it-Tielet Kunsill Ekumeniku fl-431, li rriżulta fil-kundanna ta' Nestorju. It-Tieni Kunsill ta' Efesu seħħ fl-449, iżda l-atti kontroversjali tiegħu qatt ma ġew approvati mill-Kattoliċi. Għalhekk issejjaħ il-Kunsill Ħalliel ta' Efesu jew is-Sinodu Ħalliel ta' Latrocinium minn dawk li kienu kontrih.

Siti ewlenin 

Efesu huwa wieħed mill-ikbar siti arkeoloġiċi Rumani fil-Lvant tal-Mediterran. Il-fdalijiet viżibbli għadhom jagħtu ħjiel tal-ġmiel oriġinali tal-belt, u l-ismijiet assoċjati mal-fdalijiet jevokaw il-ħajja preċedenti tal-belt. It-teatru jiddomina l-veduta tul it-Triq tal-Port, li twassal sal-port mimli sedimenti mix-xmara.

It-Tempju ta' Artemis, wieħed mis-Seba' Għeġubijiet Antiki tad-Dinja, xi darba kien 418-il pulzier b'239 pulzier, u kellu iktar minn 100 pilastru tal-irħam, li kienu twal 56 pulzier kull wieħed. It-tempju qalla' l-belt it-titlu ta' "Qaddejja tal-Alla Femminili". Plinju jgħidilna li l-kostruzzjoni tal-istruttura grandjuża damet 120 sena biex titlesta u issa baqa' biss kolonna waħda mill-istruttura, li nstabet waqt skavi arkeoloġiċi mwettqa mill-British Museum fis-snin 70 tas-seklu 19. Xi frammenti tal-freġju (li mhumiex biżżejjed biex jissuġġerixxu l-forma kollha tal-freġju oriġinali) u sejbiet żgħar oħra tneħħew – uħud ittieħdu lejn Londra u wħud ittieħdu lejn il-Mużew tal-Arkeoloġija ta' Istanbul.

Il-Librerija ta' Ċelsu, bil-faċċata tagħha li ġiet rikostruwita bir-reqqa mill-biċċiet oriġinali, oriġinarjament inbniet għall-ħabta tal-125 W.K. bħala mafkar ta' Tiberju Ġulju Ċelsu Polimenu, Grieg Antik li kien gvernatur tal-Asja Rumana (105-107) fl-Imperu Ruman. Celsu ħallas għall-kostruzzjoni tal-librerija mill-ġid personali tiegħu u ndifen f'sarkofagu taħtha. Il-biċċa l-kbira tal-librerija nbniet minn ibnu Gaio Ġulju Aquila u fl-imgħoddi kienet taħżen kważi 12,000 skroll. Iddisinjata b'daħla esaġerata — biex tkabbar id-daqs perċepit tagħha, skont spekulazzjonijiet ta' bosta storiċi — il-binja tħares lejn il-Lvant sabiex il-kmamar tal-qari setgħu jużaw id-dawl ta' filgħodu bl-aħjar mod.

Fuq ġewwa, il-librerija kellha erja ta' madwar 180 metru kwadru u setgħet taħżen sa 12,000 skroll. Sal-400 W.K., il-librerija ma baqgħetx tintuża iktar wara li ġarrbet xi ħsarat fil-262 W.K. Il-faċċata ġiet rikostruwita matul l-1970 sal-1978 bil-frammenti li nstabu fil-post jew b'kopji tal-frammenti li kienu tneħħew u tqiegħdu fil-mużewijiet.

Huwa stmat li t-teatru kien jesa' sa 25,000 ruħ bilqiegħda, u għaldaqstant x'aktarx li kien l-ikbar wieħed fid-Dinja l-Antika. Dan it-teatru fil-beraħ kien jintuża inizjalment għar-reċti, iżda iktar 'il quddiem matul Żmien ir-Rumani saru wkoll ġlidiet bil-gladjaturi; l-ewwel evidenza arkeoloġika ta' ċimiterju tal-gladjaturi nstabet f'Mejju 2007.

Kien hemm żewġ agori, waħda għall-affarijiet kummerċjali u l-oħra għall-affarijiet tal-istat.

Efesu kellha wkoll diversi kumplessi kbar ta' banjijiet, li nbnew fi żminijiet differenti meta l-belt kienet taħt ir-Rumani.

Il-belt kellha waħda mill-iktar sistemi avvanzati ta' akkwedotti fid-Dinja l-Antika, b'minn tal-inqas sitt akkwedotti ta' daqs differenti li jfornu l-ilma lil żoni differenti tal-belt. Kienu jalimentaw għadd ta' impjanti tal-ilma, u waħda minnhom ġiet identifikata bħala impjant tal-qtugħ tal-irħam.

L-Odeon kien teatru żgħir imsaqqaf li nbena minn Publiju Vedju Antoninu u martu għall-ħabta tal-150 W.K. Kien fih palk żgħir għar-reċti u għall-kunċerti, u kien jesa' madwar 1,500 ruħ. Fit-teatru kien hemm 22 tarġa. Il-parti ta' fuq tat-teatru kienet imżejna b'pilastri tal-granit aħmar bi stil Korinzju. Id-daħliet kien fiż-żewġ ġnub tal-palk u wieħed kien jasal għalihom bi ftit tarġiet.

It-Tempju ta' Adrijanu jmur lura għas-seklu 2 W.K. iżda sarulu xi tiswijiet fis-seklu 4 W.K. u reġa' nbena mill-frammenti arkitettoniċi eżistenti. Ir-riljievi fis-sezzjonijiet ta' fuq huma kopji moderni; l-oriġinali jinsabu għall-wiri fil-Mużew Arkeoloġiku ta' Efesu. Għadd ta' figuri jidhru fir-riljievi, inkluż l-imperatur Teodosju I ma' martu u ibnu l-kbir. It-tempju deher fuq in-naħa ta' wara tal-karta tal-flus tal-20 miljun lira Torka tal-2001-2005 u tal-karta tal-flus tal-20 miljun lira Torka tal-2005-2009.

It-Tempju tas-Sebastoj (xi kultant imsejjaħ it-Tempju ta' Domizjanu), iddedikat lid-dinastija Flavjana, kien wieħed mill-ikbar tempji fil-belt. Inbena skont pjanta psewdodipterali bi 8 × 13-il kolonna. It-tempju u l-istatwa tiegħu huma wħud mill-ftit fdalijiet marbuta ma' Domizjanu.

Il-Qabar/Funtana ta' Pollio nbena/nbniet fis-97 W.K. biex jingħata ġieħ C. Sestilju Pollio, li bena l-akkwedott ta' Marnas, minn Offilju Prokulu. Għandu/għandha faċċata konkava.

Parti mis-sit, il-Bażilika ta' San Ġwann, inbniet fis-seklu 6, taħt l-imperatur Ġustinjanu I, fuq is-sit preżunt tal-qabar tal-appostlu. Illum il-ġurnata hija mdawra b'Selçuk.

Seba' Reqdin 
Efesu jingħad li hija l-belt tas-Seba' Reqdin. Il-ġrajja tas-Seba' Reqdin, li jitqiesu qaddisin mill-Kattoliċi u mill-Kristjani Ortodossi, u li tissemma wkoll fil-Koran, tirrakkonta li kienu ppersegwitati minħabba t-twemmin monoteistiku tagħhom f'Alla u li raqdu f'għar qrib Efesu għal tliet sekli.

Arkeoloġija 
L-istorja tar-riċerka arkeoloġika f'Efesu tmur lura għall-1863, meta l-arkitett Brittaniku John Turtle Wood, sponsorjat mill-British Museum, beda jfittex għall-Artemision. Fl-1869 huwa skopra l-pavimentar tat-tempju, iżda peress li ma sarux skoperti ulterjuri mistennija, l-iskavi waqqfu fl-1874. Fl-1895 l-arkeologu Ġermaniż Otto Benndorf, iffinanzjat minn donazzjoni ta' 10,000 guilder mogħtija mill-Awstrijaku Karl Mautner Ritter von Markhof, kompla l-iskavi. Fl-1898 Benndorf stabbilixxa l-Istitut Arkeoloġiku Awstrijaku, li għadu jaqdi rwol ewlieni f'Efesu sa llum il-ġurnata.

Is-sejbiet mis-sit jinsabu għall-wiri l-iktar fil-Mużew ta' Efesu fi Vjenna, fil-Mużew Arkeoloġiku ta' Efesu f'Selçuk u fil-British Museum.

F'Ottubru 2016, it-Turkija waqfet ħesrem ix-xogħlijiet tal-arkeologi, li kienu ilhom għaddejin għal iktar minn 100 sena, minħabba tensjonijiet bejn l-Awstrija u t-Turkija. F'Mejju 2018, it-Turkija ppermettiet lill-arkeologi Awstrijaċi jkomplu bl-iskavi.

Sit ta' Wirt Dinji 

Is-sit arkeoloġiku ta' Efesu ġie ddeżinjat bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-2015.

Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' tliet kriterji tal-għażla tal-UNESCO: il-kriterju (iii) "Xhieda unika jew minn tal-inqas eċċezzjonali ta' tradizzjoni kulturali jew ta' ċivilizzazzjoni li għadha ħajja jew li għebet"; il-kriterju (iv) "Eżempju straordinarju ta' tip ta' bini, ta' grupp ta' siti jew ta' pajsaġġ arkitettoniku jew teknoloġiku li joħroġ fid-dieher stadju/i sinifikanti fl-istorja tal-bniedem"; u l-kriterju (vi) "Assoċjazzjoni diretta jew tanġibbli ma' avvenimenti jew ma' tradizzjonijiet ħajjin, ma' ideat jew ma' twemmin, jew ma' xogħlijiet artistiċi jew letterarji ta' valur universali straordinarju".

Nies notevoli 

 Eraklitu (twieled għall-ħabta tal-535 – miet għall-ħabta tal-475 Q.K.), filosfu ta' qabel Sokrate 
 Hipponax (is-seklu 6 Q.K.), poeta
 Zeuxis (is-seklu 5 Q.K.), pittur
 Parrhasius (is-seklu 5 Q.K.), pittur
 Herostratus (miet fit-356 Q.K.), kriminal
 Zenodotus (fl. 280 Q.K.), grammatiku u kritiku letterarju, l-ewwel librar tal-Librerija ta' Lixandra
 Agasias (is-seklu 2 Q.K.), skultur Grieg
 Menander (bidu tas-seklu 2 Q.K.), storiku
 Artemidorus Ephesius (għall-ħabta tal-100 Q.K.), ġeografu
 Tiberju Ġulju Ċelsu Polimenu (twieled għall-ħabta tal-45 – miet qabel il-120), fundatur tal-Librerija ta' Ċelsu
 Publiju Ordeonju Lolljanu (is-seklu 1), sofista
 Rufus (is-seklu 1), fiżiku
 Polikrate ta' Efesu (130–196), isqof
 Soranu ta' Efesu (is-sekli 1-2), fiżiku
 Artemidoru (is-seklu 2), divinista u awtur
 Ksenofon (is-sekli 2-3), rumanzier
 Maximus (is-seklu 4), filosfu Neoplatoniku
 Sosipatra (is-seklu 4), filosfu Neoplatoniku
 Manuel Philes (twieled għall-ħabta tal-1275 – miet fl-1345), poeta Biżantin

Sorsi 

 Foss, Clive. 1979. "Ephesus After Antiquity." Cambridge: Cambridge University Press.
 Athas, Daphne. 1991. Entering Ephesus. Sag Harbor, NY: Second Chance Press.
 Oster, Richard. 1987. A Bibliography of Ancient Ephesus. Philadelphia: American Theological Library Association.
 Scherrer, Peter, Fritz Krinzinger, and Selahattin Erdemgil. 2000. Ephesus: The New Guide. Rev. ed. 2000. Turkey: Ege Yayinlari (Zero Prod. Ltd.).
 Leloux, Kevin. 2018. "The Campaign Of Croesus Against Ephesus: Historical & Archaeological Considerations", f'Polemos 21–2, p. 47–63.

Referenzi 

Siti ta' Wirt Dinji
Siti arkeoloġiċi
Turkija