Subak
Is-subak hija s-sistema ta' ġestjoni tal-ilma (irrigazzjoni jew tisqija) għall-għelieqi tar-ross fil-gżira ta' Bali, l-Indoneżja. Ġiet żviluppata fis-seklu 9 W.K. Għaċ-ċittadini ta' Bali, l-irrigazzjoni mhux biss sistema li tipprovdi l-ilma għall-għeruq tal-pjanti. L-ilma jintuża wkoll għall-kostruzzjoni ta' ekosistema artifiċjali mtarrġa kumplessa. Is-sistema tikkonsisti minn ħames għelieqi mtarrġa tar-ross u tempji tal-ilma li jkopru kważi 20,000 ettaru (49,000 akru). It-tempji huma l-qofol ta' din is-sistema kooperattiva tal-ġestjoni tal-ilma magħrufa bħala s-subak. Fl-2012, is-sistema tas-subak fil-pajsaġġ kulturali tal-provinċja ta' Bali ġiet imniżżla fil-lista tas-Siti ta' Wirt Dinji tal-UNESCO bħala manifestazzjoni tal-filosofija tat-Tri Hita Karana.

Rabta reliġjuża 

Is-subak hija sistema tradizzjonali ta' irrigazzjoni sostenibbli ekoloġikament li torbot lis-soċjetà agrarja ta' Bali flimkien fi ħdan iċ-ċentru komunitarju tal-villaġġ ta' Bale Banjar u t-tempji ta' Bali. Il-ġestjoni tal-ilma taqa' taħt l-awtorità tal-patrijiet fit-tempji tal-ilma, li jipprattikaw il-filosofija tat-Tri Hita Karana, li hija relazzjoni awtodeskritta bejn il-bniedem, id-Dinja u l-allat. Il-filosofija tat-Tri Hita Karana tiġbor flimkien l-ispirtu, id-dinja umana u n-natura. Is-sistema kumplessiva tas-subak tħaddan dan il-prinċipju filosofiku. Ir-ritwali tat-tempji tal-ilma jippromwovu rabta armonjuża bejn in-nies u l-ambjent tagħhom permezz tal-involviment attiv tan-nies, b'kunċetti ritwalistiċi li jenfasizzaw id-dipendenza fuq forzi tad-dinja naturali li jsostnu l-ħajja. Ir-ross jitqies bħala don mingħand l-allat, u s-sistema tas-subak hija parti mill-kultura tat-tempji.

Sistema 
Il-komponenti tas-subak huma l-foresti li jipproteġu l-provvista tal-ilma, il-pajsaġġ imtarraġ tal-għelieqi tar-ross, l-għelieqi tar-ross ikkollegati flimkien permezz ta' sistema ta' kanali, mini u digi żgħar, il-villaġġi, u t-tempji ta' daqs u ta' importanza differenti li jimmarkaw is-sors tal-ilma jew it-tnixxija tal-ilma mit-tempju qabel ma jibqa' nieżel 'l isfel biex jisqi l-art tas-subak. Ir-ross, l-ilma meħtieġ għat-tkabbir tar-ross, u s-subak, is-sistema kooperattiva ta' kanali għall-kontroll tal-ilma, flimkien sawru l-pajsaġġ għal dawn l-aħħar eluf ta' snin. L-ilma mill-fawwariet u mill-kanali jnixxi mit-tempji u 'l isfel lejn l-għelieqi mtarrġa tar-ross. B'kollox, il-gżira ta' Bali għandha madwar 1,200 sistema ta' ġbir tal-ilma u bejn 50 u 400 bidwi li jieħdu ħsieb il-ġestjoni tal-provvista tal-ilma minn sors wieħed tal-ilma. Is-sistema tas-subak hija magħmula minn ħames siti li joħorġu fid-dieher il-komponenti naturali, reliġjużi u kulturali interkonnessi tas-sistema tradizzjonali tas-subak.

It-tempji huma siti arkitettoniċi ispirati minn diversi tradizzjonijiet reliġjużi antiki, fosthom l-Induiżmu Shaiva Siddhanta u Samkhyā, il-Buddiżmu Vajrayana u l-kożmoloġija Awstroneżjana.

Sit ta' Wirt Dinji 

Fis-6 ta' Lulju 2012, is-sistema tas-subak ta' Bali ġiet iddeżinjata bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO bit-titlu uffiċjali ta' Pajsaġġ Kulturali tal-Provinċja ta' Bali: is-Sistema tas-Subak bħala Manifestazzjoni tal-Filosofija tat-Tri Hita Karana. 

Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' erba' kriterji tal-għażla tal-UNESCO: il-kriterju (ii) "Wirja ta' skambju importanti ta' valuri umani, tul perjodu ta' żmien jew fi ħdan żona kulturali fid-dinja, dwar l-iżviluppi fl-arkitettura jew it-teknoloġija, l-arti monumentali, l-ippjanar tal-bliet jew id-disinn tal-pajsaġġ"; il-kriterju (iii) "Xhieda unika jew minn tal-inqas eċċezzjonali ta' tradizzjoni kulturali jew ta' ċivilizzazzjoni li għadha ħajja jew li għebet"; il-kriterju (v) "Eżempju straordinarju ta' insedjament uman tradizzjonali, ta' użu tal-art jew ta' użu tal-baħar, li jirrappreżenta kultura (jew kulturi), jew interazzjoni umana mal-ambjent, speċjalment meta jkun sar vulnerabbli minħabba l-impatt ta' bidla irreversibbli"; u l-kriterju (vi) "Assoċjazzjoni diretta jew tanġibbli ma' avvenimenti jew ma' tradizzjonijiet ħajjin, ma' ideat jew ma' twemmin, jew ma' xogħlijiet artistiċi jew letterarji ta' valur universali straordinarju".

Komponenti 
Dan is-Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO huwa magħmul minn ħames komponenti:

 il-Lag ta' Batur li huwa meqjus bħala l-oriġini aħħarija ta' kull fawwara u ta' kull xmara;
 it-Tempju Suprem tal-Ilma ta' Pura Ulun Danu Batur fit-tarf tal-lag vulkaniku tal-Muntanja Batur;
 il-pajsaġġ tas-subak tax-xmara Pakerisan bl-eqdem sistema ta' irrigazzjoni magħrufa f'Bali;
 il-pajsaġġ tas-subak ta' Catur Angga Batukaru bir-raba' mtarraġ imsemmi f'kitba mnaqqxa tas-seklu 10 W.K., b'hekk fost l-eqdem f'Bali u fost l-iprem eżempji tal-arkitettura klassika tat-tempji ta' Bali; kif ukoll
 it-Tempju Rjali tal-Ilma ta' Pura Taman Ayun, l-ikbar tempju tal-ilma reġjonali u l-iżjed wieħed distint arkitettonikament, peress li joħroġ fid-dieher l-ikbar espansjoni tas-sistema tas-subak taħt l-ikbar renju ta' Bali tas-seklu 17.

Mużew 
Fl-1981, fir-Reġġenza ta' Tabanan fetaħ il-Mużew tas-Subak.

Gallerija

Iktar qari 

 J. Stephen Lansing, Priests and Programmers: Technology of Power in the Engineered Landscape of Bali Princeton University Press.

 "Balinese Water Temples Withstand Tests of Time and Technology" – National Science Foundation.

 Simulation Modeling of Balinese Irrigation (extract) by J. Stephen Lansing (1996).

 "The Impact of the Green Revolution and Capitalized Farming on the Balinese Water Temple System" by Jonathan Sepe (2000). Literature review.

 Direct Water Democracy in Bali.

 Subak - A Sustainable System of Irrigation by Daniel Pratt (2016).

Referenzi 

Siti ta' Wirt Dinji
Indoneżja
Induiżmu
Buddiżmu
Agrikoltura