Lucrezia Borgia
Lucrezia Borgia (Subiaco, 18 ta' April 1480 – Ferrara, 24 ta' Ġunju 1519) kienet it-tifla illeġittima tal-Papa Alessandru VI (Rodrigo Borgia) u l-maħbuba tiegħu Vannozza Cattaneo. 

Kienet mara ta' sbuħija affaxxinanti li spiss sabet ruħha mdaħħla fl-intrigi tal-qrati Taljani ta' żmienha. Ħajjitha kienet marbuta mal-fortuna tal-familja qawwija tagħha. Kienet kastellana  Rinaxximentali perfetta li tattira l-ammirazzjoni u tbeżża' fl-istess ħin  u kisbet il-fama ta' politikanta ta' ħila u diplomatika għaqlija. 

Il-familja ta' Lucrezia, matul l-istorja, spiċċat biex saret l-inkarnazzjoni  tal-politika Machiavelljana bla ħniena u tal-korruzzjoni sesswali attribwita lill-papati Rinaxximentali. Missierha, Alessandru VI u ħuha Cesare irranġawlha bosta żwiġijiet ma' rġiel importanti u qawwija, bl-għan li jilħqu l-ambizzjonijiet politiċi tagħhom. 

F'dan il-kuntest, l-għedewwa tal-familja Borgia għamlu lil Lucrezia xbieha ta'
femme fatale, parti li tidher fiha f'ħafna xogħlijiet tal-arti, rumanzi u films, li però għadha ma' ġietx dokumentata bis-serjetà. M'għandniex fatti biżżejjed dwar il-vera Lucrezia biex ikunu ċerti jekk l-istejjer li kienet imdaħħla fil-kriminalità ta' missierha u ħuha humiex minnhom. 

Fil-Qorti ta' Este tat-tielet raġel tagħha, Alfonsu I, Lucretia setgħet tinsa l-imgħoddi tagħha u saret popolarissma bis-saħħa tas-sbuħija u l-intelliġenza tagħha. Tilfet l-interess kollu fil-politika u ntefgħet minflok fuq il-ħolqien ta' ħajja immaġinattiva u intellettwali fil-qorti, iċċelebrata minn poeti bħal Ariosto, Bembo, Trissino u Ercole Strozzi, u ġabret madwarha n-nies l-aktar famużi tar-Rinaxximent. 

Mill-1512, minħabba l-iżventuri li laqtu lilha u d-dar ta' Ferrara, Lucrezia għaddiet perjodi twal fil-kunvent. Mietet fl-1519 ta' disa' u tletin sena hija u twelled.

Bijografija

Żgħożija fil-qorti papali 
Lucrezia Borgia twieldet Subiaco, issa provinċja ta' Ruma, fit-18 ta' April, 1480. Missierha kien il-kardinal Spanjol Rodrigo Borgia,  Arċisqof ta' Valenzja, li fl-1492 ġie elett Papa tal-Knisja Kattolika bl-isem ta' Alessandru VI. Ommha  Vannozza Cattanei, kontessa ta' Casa Candia, il-maħbuba ta' Rodrigo għal ħmistax-il sena, kienet ta' nissel Mantovan.

It-tliet ħutha kienu subien, Cesare, Giovanni u Goffredo. Lucrezia trabbiet fil-qorti pontifiċju f'perjodu li fih il-figura tal-Papa kienet tixbaħ ħafna iżjed lil dik ta' kap temporali milli ta' mexxej spiritwali. L-edukazzjoni ta' Lucretia kienet fdata f'idejn kuġinitha Adriana Mila Orsini u mart iben din Giulia Farnese. Iż-żewġ nisa kienu joqogħdu ma' Lucretia fil-bini li jmiss mal-Vatikan, f'kuntatt mill-qrib mal-Papa Alessandru VI. Fl-età ta ħdax-il sena, kienet diġà ġiet mwiegħda darbtejn għaż-żwieġ: fis-26 ta' Frar, 1491, in-nutar tal-familja Borgia, Camillo Beneimbene, fassal l-ewwel kuntratt taż-żwieġ ma' Don Cherubino Juan de Centelles sinjur ta' Val d'Ayora fir-renu ta' Valenzja. Il-kuntratt stipula dota ta' 30,000 "timbres" (valuri) maqsumin parti fi flus u parti f'ornamenti u ġojjelli mogħtija lill-għarusa mill-familja Borgia. Xahrejn wara però missierha Rodrigo Borgia ftiehem patti taż-żwieġ ġodda ma' Gaspare d'Aversa, konti ta' Procida ta' familja Valenzjana, imma mbagħad xolja ż-żewġ għerusijiet.

Iż-żwieġ ma' Giovanni Sforza 
 
Wara li Rodrigo laħaq Papa Alessandru VI, żewweġ lil Lucrezia ma' Giovanni Sforza, biex jistabilixxi alleanza mal-familja qawwija ta' Sforza li magħha waqqaf lega difensiva għad-difiża tal-istat tal-Knisja kontra l-invażjoni Franċiża imminenti taħt Karlu VIII.

Fit-2 ta' Frar, 1493, Nicolò da Saiano żewweġ bi prokura lil Lucrezia Borgia, li kellha biss tlettax-il sena, ma'  Giovanni Sforza u fit-12 ta' Ġunju 12 ta' dik is-sena kien hemm ċ-ċelebrazzjoni reliġjuża tat-tieġ fil-preżenza tan-nutar imsemmi hawn fuq, Beneimbene, l-isqof ta' Concordia u l-konti ta' Pittigliano. 

Il-tieġ, però ma ġiex konsumat (x'aktarx minħabba n-nuqqas ta' maturità fiżika ta' Lucrezia li kienet għadha tifla) sa nofs Novembru ta' dik is-sena. F'dan il-perjodu il-miżżewġin għexu mifrudin, wieħed bejn Pesaro u Milan, l-oħra fil-palazz ta' Santa Maria in Portico fil-Vatikan, dejjem taħt il-ġwienaħ protettivi ta' missierha. 

Wara ftit, il-familja Borgia ma kellhiex bżonn iżjed tal-familja Sforza, u l-preżenza ta' Giovanni fil-qorti papali saret żejda, l-aktar billi kellu l-ħsieb li jiħodha 'l bogħod lil maħbuba Lucrezia. Il-Papa kellu bżonn alleanzi politiċi ġodda aktar vantaġġużi, tant li forsi bil-moħbi orndna l-qtil ta' Giovanni.  Ħu Lucrezia,  Cesare għarrafha b'dan u hi qalet lil żewġha, li telaq jiġri lejn Ruma. Jew forsi l-Papa qatt ma ta din ordni, u kien pjan maħsub minn Cesare u Lucrezia biex jeħilsu mir-raġel li kien xebbagħhom. Ġara x’ġara, il-Papa Alessandru u Cesare kienu kuntenti bl-opportunità ji jirranġaw żwieġ ieħor vantaġġuż għal Lucrezia. Iżda qabel ma seta' jiġri dan kien hemm bżonn li jeħilsuha minn Giovanni Sforza.

L-annullament taż-żwieġ 
Alessandru talab liz-ziju ta' Giovanni, il-Kardinal Ascanio Sforza, biex jipperswadi lil Giovanni li jċedi d-divorzju. Madankollu, id-divorzju kien għajb intollerabbli u Giovanni rrifjuta. 
Il-Papa, li ried bilfors is-separazzjoni, akkuża lil Giovanni bl-impotenza, billi ż-żwieġ ma kienx meqjus validu jekk ma kienx jista' jiġi kkonsmat u hekk iwassal għall-ulied. Għalhekk beda proċess għall-annullament.

Giovanni imbagħad akkuża lil Borgia b'inċest ma' bintu, iżda mhux pubblikament imma permezz ta' kuġinuh Ludovico il Moro, li kien mar jitlob parir minn għandu. Ludovico waqqa' l-insinwazzjoni biex jevita l-inkwiet u pproponha lil kuġinuh li juri li kellu ħila jikkonsma ż-żwieġ billi jagħti prova quddiem ix-xhieda (b'tgħammir sesswali ma' martu jew nisa oħra quddiem xhieda aċċettati miż-żewġ partijiet) imma Giovanni kien kontra dan għal kollox. 
Fi ftit xhur, kemm Ludovico il Moro kif ukoll il-Kardinal Ascanio Sforza ma baqgħux jappoġġjaw lid-Duka ta' Pesaro, il-Papa beda jirrabja fuq id-dewmien fl-iffirmar tad-divorzju u dawn fl-aħħar mill-aħħar ma kinux beħsiebhom jagħmlu għadu minnu.

Il-Papa ddikjara ż-żwieġ null billi skontu dan ma kienx ikkonsmat, u offra lil Giovanni d-dota kollha ta' Lucrezia jekk jagħti l-kunsens tiegħu (flimkien ma' dikjarazzjoni ta' impotenza). Il-familja Sforza reġgħet ma kinitx se tagħti l-protezzjoni tagħha lil Giovanni kieku kellu jirrifjuta l-offerta tal-Papa. Giovanni Sforza ma setax jagħmel ieħor u ffirma quddiem ix-xhieda kemm l-istqarrija tal-impotenza kif ukoll id-dokument ta' nullità. 

Minkejja li l-insinwazzjoni dwar ir-relazzjonijiet inċestwużi fil-familja Borgia malajr waqgħet, dawk li riedu jmaqdru lill-Papa għamlu minn kollox biex jagħtuha importanza fiċ-ċrieki l-aktar prestiġjużi.

L-affari ta' Perotto 

Matul il-proċess delikat tal-annullament, Lucrezia kellha relazzjoni sesswali ma' xi ħadd, jista' jkun il-messaġġier ta' Alessandru, Perrot Calderon, li aktar tard ġie assassinat, skont kif jaħsbu, minn idejn Cesare Borgia stess. Ir-riżultat kien li meta ż-żwieġ ġie annullat għaliex ma ġiex ikkonsmat, Lucrezia kienet tqila, u dan hu wieħed mill-fatti li dawk li jridu jmaqdruha jsemmu biex isaħħu l-fama ħażina tagħha. Il-tarbija twieldet bil-moħbi u mbagħad Lucretia żżewġet lill-ġuvni ta' sbatax-il sena, Alfonsu ta' Aragona, Duka ta' Bisceglie, it-tifel illeġittmu tar-re Alfonsu II ta' Napli. Dan it-tieġ seħħ fil-21 ta' Lulju 1498, quddiem il-Kardinal Ascanio Sforza fil-palazz ta' Santa Maria Portico, wara negozjati komplessi dwar id-dota ta' Lucretia. Fil-5 ta' Awissu, ġiet iċċelebrata ċerimonja oħra.

Alfonsu ta' Aragona 
 
Mill-1499 sal-1502 Lucrezia kienet, b'ħatra papali, il-gvernatriċi ta' Spoleto, Foligno, Assisi Nocera,  Sassoferrato, Visso, Gualdo, Bettona, Trevi, Bevagna, Montefalco, Sangemini u tal-abbazija ta' Ferentillo. Kienet toqgħod Spoleto.

Matul it-tieni żwieġ tagħha, Lucrezia kienet mitlufa għal kollox fid-dinja ta' missierha, milli jidher mingħajr ma kienet taf kemm kien qarrieq, u konvinta li l-Papa kien jagħmel kollox immexxi biss mill-imħabba immensa li kellu għat-tifla fessuda tiegħu. Allura laqitgħu lil Alfonsu ta' Aragona, li milli jidher kien l-ewwel imħabba ta' ħajjitha. Iż-żgħażagħ simili ħafna, it-tnejn sagrifikati għal raġunijiet tal-istat, malajr sabu ruħhom jaqblu u jħobbu lil xulxin. Kellhom tarbija, Rodrigo Aragona.
 
Madankollu, il-Papa kellu għanijiet espansjonisti kbar u, minħabba l-inkwiet fuq l-alleanza li kellu ma' Franza, kontra Spanja u Napli, wasal għall-konklużjoni li ż-żwieġ kien piż biss għalih. Alfonsu sar jaf u minkejja li kien iħobbha lil Lucrezia, ħarab biex isalva ħajtu. Il-Papa wieġeb għat-talbiet tal-għażiża bintu biex iġibilha lil żewġha lura, bagħatlu garanzija li jkun salv u ġabu lura. Imbagħad stenna mument propizju.   

Hekk mela fil-lejla tal-15 tal-Lulju 1500 iż-żagħżugħ waqt li kien qiegħed jagħmel l-erba' passi ta' filgħaxija, ġie attakkat minn xi nies li mid-dehra kienu pellegrini. 
Ġew jgħinuh Sancha, il-mara tal-iżgħar mill-aħwa Borgia (Goffredo), u Lucrezia, li kkurawh għal xahar. Kienu jibdlu l-għassa fil-kamra tal-marid biex ma jħalluhx mument waħdu. Hekk kienu żguri lil-periklu kien ġej minn ġewwa l-palazz li kienu jħejjulu l-ikel huma stess. Iżda fit-18 ta' Awissu, Lucrezia u Sancha ġew imwarrbin mill-kamra tal-marid bil-qerq, u l-prinċep, issa mhux iżjed fil-periklu u qiegħed jirkupra, ġie fgat misterjożament.  Fl-assassinju kulħadd għaraf id Michelotto, bniedem li Cesare Borgia kien jafda u kien il-bojja personali tiegħu. 

Lucrezia għaddiet iż-żmien tal-vistu f'Nepi, 'il bogħod mill-familja. Meta marret lura Ruma reġgħet għamlet ħbieb ma' missierha, tant li fl-assenza tiegħu kien iħalliha tmexxi hi.

Dukessa ta' Ferrara 
 

F'dan il-waqt, missier Lucrezia seta' jirranġa żwieġ ieħor li kien għalih iktar ta' siwi. Bl-għan li jsaħħaħ il-ħakma ta' Cesare fir-Romagna, ta lil Lucrezia fiż-żwieġ lil Alfonsu I d'Este, weriet leġittmu tad-Dukat ta' Ferrara. 

Fit-30 ta' Diċembru 1501 iżżewġu bi prokura, u xahar wara Lucrezia ġiet milqugħa fil-qorti l-ġdid tagħha. Ir-raġel il-ġdid mhux biss ma riedx jiżżewiġha, iżda kien jibża' minnha minħabba l-fama terribbli tal-familja Borgia. Iżżewwiġha għax beża' mill-qawwa tal-Papa u ta' Cesare, u għax kien imġiegħel minn missieru, id-Duka Ercole I d'Este, billi dan miż-żwieġ kien ħa jiksiblu privileġġi ġodda għall-qorti tiegħu. Madankollu, meta ra lil Lucrezia baqa' imsaħħar bis-sbuħija tagħha.

Minn Alfonsu, Lucrezia kellha sitt ulied, Alessandro d'Este (1505), Ercole II d'Este (1508-1559), Duka ta' Ferrara, Ippolito II d'Este (1509 -1572) kardinal,  Eleonora d'Este (1515-1575), Francesco d'Este (1516-1578) u Isabella Maria d'Este (1519-1521). Lucrezia kienet tgħaddi ħafna ħin ma' wlieda. Kienet tlibbishom b'mod sempliċi kif jixraq il-qagħda tagħhom għax, kif qalet hi, riedet "tarahom jinfaqgħu bid-daħk, jieħdu gost b'ruħhom u ġisimhom  mingħajr l-ebda xorta ta' xkiel, jintilfu fuq il-logħob kollu adattat għall-età tagħhom."

Fil-Qorti ta' Este Lucrezia irpiljat mill-akkużi li spiss kien ikun hemm kontriha fl-imgħoddi, għamlet ruħha apprezzata permezz tal-patrunaġġ tal-arti u għexet ħajja x’aktarx modesta, allavolja fl-ewwel snin kellha mill-inqas żewġ maħbubin: il-futur kardinal Pietro Bembo u Francesco II Gonzaga, ħu r-raġel. Bembo iddedikalha Gli Asolani, fejn faħħar is-sbuħija u l-virtù tagħha tagħha, filwaqt li Ariosto faħħar il-virtù fi stanza ta' Orlando Furioso u fis-Satiri. 

Fl-aħħar snin ta' ħajjitha kellha kriżi reliġjuża profonda u saret terzjarja Franġiskana, titqarben kull filgħodu u tgħaddi sigħat twal fit-talb matul il-jum.

Għajdut u leġġendi 
 

Baqgħu ħajjin matul is-snin bosta għajdut u leġġendi, li jispekulaw l-iżjed fuq in-natura stravaganti tal-festi organizzati mill-familja Borgia.  
Jingħad li Lucrezia kellha ċurkett vojt minn ġewwa li kienet spiss tużah biex tavvelena x-xorb. Jew li fil-pranzijiet tagħhom kienet tuża faqqiegħ velenuż għall-fwied li joqtol il-mistednin tagħha wara xi żmien sabiex ma tqajjimx suspett. 
Il-ħafna spekulazzjoni dwar ir-relazzjoni inċestwuża ta' Lucretia ma' missierha u ħutha hi magħrufa sewwa.

Velenu 
Jingħad li kellha ċurkett (jew vojt minn ġewwa jew b'labra) li kull jum kienet tgħammed fil-velenu li vvintat hi, il-cantarella. Biex tikseb it-taħlita kien meħtieġ li troxx l-arseniku fuq l-imsaren ta' ħanżir li jkun għadu kemm inqatel. Meta l-massa mmuffata tinxef, tindaħan fi trab. Tant hu vjolenti l-velenu ta' din it-taħlita li joqtol f'erbgħa u għoxrin siegħa, f'agunija orribbli. B'dan iċ-ċurkett setgħet toqtol b'tmellisa jew billi ddaħlu fix-xarba tal-vittma. 
Iżda m'hemm l-ebda traċċa ta' dan kollu fid-dokumenti ta' dak iż-żmien, u l-iżjed fl-ittri tal-ambaxxaturi. Tabilħaqq, Lucrezia kienet dejjem deskritta bħala madonna decorosissima (sinjura ta' dinjità kbira).

Burckardt 
L-ikbar maqdâr tal-familja Borgia kien Burckardt ta' Strasburgu, mastru taċ-ċerimonji fil-qorti papali. Skond dawn Lucrezia u missierha kienu jorganizzaw Sibtijiet is-Seħer Sataniċi, fosthom "iż-żifna tal-qastan", xorta ta' orġija maħluqa minn Cesare. Barra minn hekk akkuża lil Lucrezia b'relazzjonijiet inċestwużi mal-Papa u ħuha Cesare. Wasal biex jgħid li l-Infante Rumano, l-ewwel iben ta' Lucrezia, twieled minn inċest, u li ħafna mid-delitti tal-membri tal-familja kienu ġejjin mill-għira li kellhom għaliha. L-għan ta' Burckardt bħal ta' ħafna oħrajn kien li jrażżan il-qawwa tal-familja Borgia. Imma dawn u leġġendi oħra baqgħu ħajjin wara ħafna li l-qawwa rjali li kellha l-familja kienet għebet. 

Diversi xhieda stqarru li raw xadini suwed jgħassu l-kamra tal-Papa, oħrajn li kienu raw il-Papa jiffirma patt max-xitan.  Dak iż-żmien, il-figura tad-dimonju kienet tieħu l-għamla ta' barri, li qiegħed fl-istemma araldika tal-familja Borgia.  X'aktarx dawn il-leġġendi ġew mil-mibegħda profonda li dan il-Papa rnexxielu jiġbed lejh, hekk li l-Riforma Luterana tnisslet proprjament mill-imġiba immorali tiegħu. 
Però hu improbabbli ħafna li Lucrezia, kienet kemm kienet kolta, setgħet tieħu xi 
deċiżjonijiet. Kienet biss mara fl-Ewropa tal-aħħar tas-seklu XV, u valurha kien ibbażat biss fuq l-alleanzi li setgħet tistabbilixxi permezz taż-żwiġijiet tagħha.
Madankollu, hi miftakra bħala mara ħażina, kattiva u l-protagonista ta' konfoffi u qtil.

Lucrezia fil-kultura popolari

Teatru 
 Lucrezia Borgia ta' Gaetano Donizetti (1833).

Rumanzi 
 Lucrezia Borgia traġedja miktuba minn Victor Hugo fl-1833. 
 Lucrezia Borgia rumanz ta' Maria Bellonci, miktuba fl-1939 (premio Viareggio). 
 The Family (Il-Familja) rumanz ta' Mario Puzo. 
 Antonio Scurati f'kapitolu ta' Il rumore sordo della battaglia ta' Bompiani 2002, jirrakkonta l-perjodu li għaddiet f'Pesaro Lucrezia Borgia u jiddeskrivi l-imġiba żienja tagħha

Ċinema 
 Lucrezia Borgia, dirett minn Gerolamo Lo Savio (1912). 
 Lucrezia Borgia, taħdem Diana Karenne (1919). 
 Lucrezia Borgia, taħdem Liane Haid (1926). 
 Lucrèce Borgia, ta 'Abel Gance taħdem Edwige Feuillère (1935). 
 Lucrezia Borgia, taħdem Isa Pola (1940). 
 La maschera dei Borgia, taħdem Paulette Goddard (1949). 
 Lucrezia Borgia, taħdem Martine Carol (1953). 
 Lucrezia Borgia, l'amante del diavolo, taħdem Olga Schoberová (1968). 
 Il manichino assassino, taħdem Rosa Huerta (1973) 
 Lucrezia giovane, taħdem Simonetta Stefanelli (1974). 
 Le notti segrete di Lucrezia Borgia, taħdem Sirpa Lane (1982). 
 Lucrezia Borgia, taħdem Lucia [Prato (1990). 
 Los Borgia, taħdem María Valverde (2006).

Referenzi

Ħoloq esterni 

Twieldu fl-1480
Mietu fl-1519
Borgia
Sforza
Rinaxximent