Malta taħt il-Franċiżi
Malta taħt il-Franċiżi kien perjodu qasir ta' sentejn mill-1798 sal-1800. L-Ordni ta' San Ġwann ċeda Malta lil Napuljun Bonaparte hekk kif il-Franċiżi żbarkaw f'Ġunju 1798. Il-Franċiżi f'Malta stabbilew tradizzjoni kostituzzjonali fl-istorja tal-gżejjer (bħala parti mir-Repubblika Franċiża), ipprovdew edukazzjoni b'xejn lil kulħadd, u teorikament stabbilew il-libertà tal-istampa, għalkemm matul l-okkupazzjoni ġiet ippubblikata biss il-gazzetta favur il-Franċiżi Journal de Malte.

Il-Franċiżi abolixxew tan-nobbiltà, l-iskjavitù, is-sistema fewdali u l-inkwiżizzjoni. L-uniku tfakkira arkitetturali tal-okkupazzjoni tal-Franċiżi x'aktarx hija l-isfreġju tal-biċċa l-kbira tal-istemmi fil-faċċati tal-binjiet tal-Kavallieri. Il-Maltin wara ftit irribellaw u b'hekk il-Franċiżi kellhom jirtiraw fil-Belt Valletta u fil-fortifikazzjonijiet tal-Port il-Kbir fejn kienu assedjati għal sentejn sħaħ. Il-Franċiżi ċedew meta l-provvisti tal-ikel tagħhom kienu waslu biex jispiċċaw.

Invażjoni tal-Franċiżi f'Malta 

Fid-19 ta' Mejju 1798, flotta Franċiża salpat minn Toulon, b'aktar minn 30,000 suldat taħt il-kmand tal-Ġeneral Napuljun Bonaparte. L-ispedizzjoni kellha l-mira prinċipali li tieħu l-Eġittu, iżda t-teħid ta' Malta kien ukoll jagħmel parti minn din l-avventura militari. Il-Franċiżi ried jaħkem l-Eġittu biex ikollu aktar kontroll lejn l-artijiet Asjatiċi. B'hekk seta' wkoll iġiegħel lill-Ingliżi iċedu fil-Gwerer Rivoluzzjonarji Franċiżi li kienu bdew fl-1792.  Il-flotta hi u tbaħħar lejn Malta, ġabret magħha mezzi oħra tat-trasport mill-portijiet Taljani. Fid-9 ta' Ġunju il-qawwa navali Franċiża feġġgħet quddiem il-Port il-Kbir. Dak iż-żmien, Malta u l-gżejjer ġirien kienu mmexxija mill-Kavallieri tal-Ordni ta' San Ġwann, ordni fewdali antika li Federiku Barbarossa tal-Imperu Ruman Sagru kien wiegħed li jipproteġi. L-Ordni kiernet tilfet ħafna dħul finanzjarju matul ir-Rivoluzzjoni Franċiża. Il-Gran Mastru Ferdinand von Hompesch irrifjuta t-talba ta' Napuljun li l-konvoj kollu tiegħu jitħalla jidħol fil-Port il-Kbir biex jieħu xi provvisti tal-ilma, għaliex insista li n-newtralità ta' Malta kienet tippermetti li jitħallew jidħlu żewġ bastimenti biss.

Malli rċieva din it-tweġiba, Napuljun mill-ewwel ordna l-flotta tiegħu tibbumbardja lill-Belt Valletta u fil-11 ta' Ġunju, il-Ġeneral Louis Baraguey d'Hilliers iddirieġa l-operazzjoni tal-iżbark ta' diversi eluf ta' suldati f'seba' siti strateġiċi madwar Malta. Ħafna mill-Kavallieri Franċiżi ma tawx każ l-ordni (għalkemm uħud iġġieldu bi qlubija), biss ma rnexxielhomx jagħmlu wisq reżistenza. Mal-2,000 suldat Malti irreżista u ġew sparati xi tiri tal-kanuni. Biss fl-ewwel 24 siegħa mill-isbark, bosta rtiraw lejn il-Belt Valletta. L-Imdina ittieħdet malajr mill-Ġeneral Claude-Henri Belgrand de Vaubois. Napuljun ġiegħel lill-Gran Mastru Hompesch iċedi lil Malta u r-riżorsi kollha tagħha lill-Franċiżi. Bi tpattija kellu jingħata flus u proprjetajiet fi Franza għalih u għall-Ordni. Napuljun malajr stabbilixxa gwarniġjon ta' suldati Franċiżi - daqs 4,000 - taħt il-kmand ta' Vaubois. Wara sitt ijiem, fid-19 ta' Ġunju, Napulju salpa bil-flotta tiegħu lejn Lixandra.

Riformi 
Waqt il-waqfa qasira tiegħu f'Malta, Napuljun għex f'Palazzo Parisio fil-Belt Valletta (illum iservi bħala l-Ministeru tal-Affarijiet Barranin). Napuljun implimenta għadd ta' riformi li kienu msejsa fuq il-prinċipji tar-Rivoluzzjoni Franċiża. Dawn ir-riformi jistgħu jinqasmu f'erba' kategoriji ewlenin:

Soċjali 
Il-poplu Malti ngħata l-ugwaljanza quddiem il-liġi, u bdew jitqiesu daqslikieku kienu ċittadini Franċiżi. In-nobbiltà Maltija ġiet abolita, u l-iskjavi f'Malta li kienu hawn fi żmien l-Ordni nħelsu kollha. Napuljun stabbilixxa Kummissjoni magħmula mill-uffiċjali Franġiżi taħt Vaubois u ħames ċittadini Maltin biex imexxu fil-bżonnijiet amministrattivi l-Gżejjer Maltin. Ġiet igarantita l-libertà tal-kelma u tal-istampa, għalkemm, fil-fatt kienet ippublikata gazzetta waħda biss - il- Journal de Malte. Il-priġunieri politiċi bħal Mikiel Anton Vassalli u dawk li kienu ħadu sehem fir-Rewwixta tal-Qassisin inħelsu, filwaqt li l-popolazzjoni tal-Lhud ingħatat permess tibni sinagoga.

Amministrattivi 
Il-proprjetajiet kollha tal-Ordni ngħatat lill-Gvern Franċiż. Il-Kummissjoni tal-Gvern li kellha tamministra l-gżejjer, kienet magħmula minn dawn li ġejjin:

Barra minn hekk, Malta ġiet maqsuma f'cantons (distretti awtonomi) u f'muniċipalitajiet. Kull canton u kull muniċipalità kienu mmexxija minn president, segretarju u erba' membri:

Kmandant Franċiż: Jean Louis Ebénézer Reynier

Twaqqfet ukoll Gwardja Nazzjonali, b'900 ruħ.

Edukattivi 
Kien ippjanat li jinfetħu skejjel primarji fil-bliet u fl-irħula ewlenin, filwaqt li 60 student kellhom jitħallew jistudjaw fi Franza. L-Università ta' Malta ġiet abolita u minflok kellha tibda topera il-Polytecnique, biex jiġu mgħallma s-suġġetti xjentifiċi. Madankollu, l-ebda waħda minn dawn ir-riformi ma ġiet implimentata effettivament minħabba li wara biss tliet xhur il-Maltin irvellaw u fir-rewwixta ġiegħlu l-Franċiżi jissakkru wara s-swar u jibda l-Imblokk li dam sejjer sentejn.

Relazzjonijiet bejn il-Knisja u l-Istat 
Il-proprjetà estensiva tal-Knisja f'Malta ġiet meħuda mill-Gvern, u l-ordnijiet reliġjużi tħallew iżommu kunvent/monasteru wieħed biss kull Ordni. L-Inkwiżizzjoni ġiet abolita wkoll, u l-aħħar inkwiżitur tkeċċa minn Malta.

Iktar 'il quddiem, it-truppi Franċiżi bdew jisirqu l-proprjetà tal-Knisja, u din kienet waħda mir-raġunijiet ewlenin li wasslet għar-rewwixta tal-Maltin.

Rewwixta tal-Maltin 

Il-Franċiżi malajr sfaxxaw l-istituzzjonijiet tal-Ordni ta' San Ġwann, u l-poplu Malti ma kienx kuntent b'dan. Tfaċċaw il-problemi ekonomiċi u l-gvern Franċiż ma baqax iħallas il-pagi jew il-pensjonijiet, u beda jieħu d-deheb u l-fidda mill-banek u mill-palazzi tal-Ordni.

Il-proprjetà tal-Knisja ġiet misruqa u ttieħdet biex titħallas l-ispedizzjoni lejn l-Eġittu, att li ġġenera għadab konsiderevoli fost il-poplu Malti. Fit-2 ta' Settembru, il-poplu infexx f'rewwixta waqt irkant ta' proprjetà tal-Knisja, u fi ftit jiem, eluf ta' Maltin qamu kontra l-Franċiżi li ġiegħlu il-gwarniġjoni tal-Franċiżi jirtiraw fil-Belt Valletta u t-Tlett Ibliet. Dawn ġew iċċirkondati mill-Milizja magħmula minn daqs 10,000 suldat, immexxija minn Emmanuele Vitale u l-Kanonku Francesco Saverio Caruana. Il-Maltin bnew batteriji madwar iż-żona tal-port u bdew jibbumbardjaw l-ibliet fejn kien hemm il-Franċiżi.

Il-Maltin talbu lir-Re ta' Napli Ferdinandu biex jaqbeż għalihom. Dan talab lil Nelson biex jintervjeni u jgħin lill-Maltin fl-imblokk tal-Franċiżi. Intbagħtu suldati Portugiżi u l-Ingliżi waslu aktar tard. Fl-aħħar, il-gwarniġjon tal-Franċiżi fil-Belt Valletta kellu jċedi fil-5 ta' Settembru 1800, u sar it-trattat bejn Vaubois u l-kmandant Pigot. Il-Franċiżi tħallew jitliqgu minn Malta bl-unuri fuq ix-xwieni tagħhom.

Għal iktar tagħrif

Referenzi 

Pajjiżi stabbiliti fl-1798
Pajjiżi li spiċċaw fl-1800
Storja ta' Malta
Malta taħt il-Franċiżi