title: Wilson Hastalığı nedir? Belirtileri, Nedenleri ve Tedavisi
text: Wilson hastalığı, vücutta anormal bakır birikiminden kaynaklanan, özellikle beyin, karaciğer ve korneayı etkileyen, nadir olarak görülen genetik kaynaklı bir hastalıktır. Sıklıkla 5 ile 45 yaş arasında görülür. Karaciğer ve beyin başta olmak üzere göz ve diğer çeşitli organlarda tutulumlara sebep olur. Erken teşhis sonrası gerekli tedavi planlaması yapılmadığı takdirde; siroz, karaciğer yetmezliği, ileri beyin hasarı ve maalesef ölüme sebebiyet verebillmektedir. Özellikle bu hastalıkla ilgili aile öyküsü olanların tarama yaptırması erken teşhis aşısından büyük önem taşımaktadır.
  - Wilson Hastalığı Nedir?
  - B akır Vücutta Ne İşe Yarar?
  - W ilson Hastalığı Neden Olur?
  - W ilson Hastalığı Belirtileri Nelerdir?
  - Wilson Hastalığı Kimlerde Görülür?
  - W ilson Hastalığı Nasıl Teşhis Edilir?
  - Wilson Hastalığı Nasıl Tedavi Edilir?
  - Wilson Hastalığı ile İlgili Sık Sorulan Sorular
  
  Wilson Hastalığı Nedir?
   Wilson Hastalığı Nedir? Wilson Hastalığı (WH) bakır metabolizmasının bozulması sonucu oluşan genetik bir  hastalıktır. Karaciğer ve beyin başta olmak üzere daha pek çok organda biriken bakırın yol açtığı organ hasarları, çeşitli yakınma ve bulgulara yol açar. WH tedavi edilmediği takdirde ölümcül seyirli olabilir.
  WH nadir bir hastalık olup çeşitli toplumlarda görülme sıklığı % 0.3-0.7 arasında bildirilmiştir. Hastalığın en sık görülme yaşları 5 ile 45 yaş arasıdır ancak çok nadir olarak 3 yaştan 63 yaşa kadar olgular da bildirilmiştir. Hastalığa ait bulgular 6-10 yaşlarında saptanabilmekte, erken tanı alamayan hastalarda ise sıklıkla 20-30’lu yaşlarda karaciğer ve beyin tutulumuna bağlı şikayet ve bulgular ortaya çıkmaktadır.
  
  B akır Vücutta Ne İşe Yarar?
   B  akır Vücutta Ne İşe Yarar? Bakır diyetimizle birlikte vücudumuza aldığımız bir eser elementtir. Yediğimiz ve içtiğimizle birlikte günlük 1-2 mg bakır alırız ancak vücudumuzun günlük ihtiyacı 0.75 mg kadardır. Diyetle alınan bakır ince bağırsaklarda emilip, kan dolaşımı ile karaciğere taşınır. Fazla bakırın %90’ı karaciğerden safrayla birlikte atılır ve dışkı ile vücuttan uzaklaştırılır. İdrar yoluyla bakır atılımı ise sadece %10 kadardır. Karaciğerden atılım yetersiz kaldığında idrardan bakır atılımı artar ancak bu, fazla bakırı vücuttan uzaklaştırılabilmesine yetmez.
  Bakır vücutta bağ dokusunun çalışması, hücrelerde serbest radikallerin temizlenmesi, elektron transferi, pigment üretimi ve beyinde sinir iletimi gibi yaşamsal birçok işlev için gereklidir. Öte yandan bakırın fazlası da vücut için zararlı olup vücuttan uzaklaştırılması gereklidir. İşte karaciğerde gerçekleşen atılım mekanizmasını işler halde tutan proteinlerin yapılmasını veya çalışmasını bozan genetik mutasyonlar Wilson Hastalığına sebep olur.
  
  W ilson Hastalığı Neden Olur?
   W  ilson Hastalığı Neden Olur? Wilson hastalığı, otomozal resesif geçişli kalıtsal bir hastalıktır. Hastalığın ortaya çıkması için anne ve babanın her ikisinde de hastalığı taşıyan genetik mutasyonun olması gereklidir. Bu durumda doğacak çocuklar %25 olasılıkla sağlıklı, % 50 olasılıkla taşıyıcı ve%25 olasılıkla da maalesef hasta olacaktır.
  Hastalığın kaynağı, 13.kromozomdaki ATP7B geninde yer alan mutasyonlardır. ATP7B geni, vücudumuzda karaciğer hücrelerinde bakır atılımından sorumlu protein olan ATPaz2 proteinini kodlar. ATP7B geninde 250’den fazla mutasyon çeşidi bildirilmiş olup bu mutasyonların yaklaşık yarısı; ATPaz2 proteinindeki aminoasit dizilimini değiştirerek, proteinin 3 boyutlu yapısını ve stabilitesini bozarak onun düzgün çalışmasını engeller. ATPaz2 transport proteini, aposerüloplazmine (serülopazminin öncülü) 6 adet bakır atomu bağlanmasını sağlayarak onu serüloplazmine dönüşür. Serüloplazmin kanda bakırı taşıyan ana proteindir.
  WH’da yeterince aposerüplopazmin dönüşümü olmadığı için kanda serülopazmin seviyesi düşük çıkar. ATPaz2 fazla bakırı karaciğer hücreleri olan hepatositlerin içerisindeki veziküllerde depolayarak eksositozla safra kanaliküllerine ve buradan da safra yoluyla vücuttan dışarı atılmasını sağlar. ATPaz2 aktivitesi eksikliğinde ise fazla bakır safrayla atılamaz ve karaciğer hücresi içerisinde birikmeye başlar. Bakırın karaciğer hücrelerinde birikimi, hücre içinde serbest radikallerin oluşumuna neden olur. Serbest radikaller hücrelere zararlı olup zamanla hücrenin harabiyetine yol açar.
  Süregiden ve ilerleyen karaciğer hasarı kronik hepatite, fulminan hepatite ve uzun yıllar içerisinde karaciğer sirozuna ilerler. Hepatosit hasarı sonucu dökülen serbest bakır; hücrelerarası mesafeye ve buradan da dolaşıma geçerek kan yoluyla diğer organlar taşınır, beyin ve çeşitli diğer organlarda birikerek buralarda da hasara yol açar
  
  W ilson Hastalığı Belirtileri Nelerdir?
   W  ilson Hastalığı Belirtileri Nelerdir? WH’nın belirtileri tutulum görülen organa göre değişiklik gösterebilir. Tutulum en sık karaciğer, beyin, göz ve çeşitli diğer organlarda ortaya çıkar.
  
  Karaciğer birikiminde görülen belirtiler
   Karaciğer birikiminde görülen belirtiler Karaciğer tutulumu %42 civarında bildirilmiş olup daha sıklıkla çocuklarda görülmektedir. WH’na bağlı karaciğer tutulumu erken dönemde hastada herhangi bir şikayete yol açmayabilir veya erken dönemde sebebi açıklanamayan karaciğer enzim yüksekliği ile karaciğer yağlanması görülebilir. Hastalarda yorgunluk, güçsüzlük, iştahsızlık, bulantı veya karın ağrısı gibi özgül olmayan yakınmalar da görülebilir.
  Karaciğerdeki hasarın aylar yıllar içerisinde daha ciddi boyutlara ulaşması ile birlikte gözlerde sarılık, inatçı kaşıntı, bacaklarda belirgin şişlik (ödem), karında sıvı birikime bağlı şişlik (asit), çeşitli kanamalar ve karaciğer yetmezliğine bağlı beyin sorunları (bilişsel fonksiyonlarda azalma, davranış değişiklikleri, sürekli uyku hali veya koma) ortaya çıkabilir. Bunlar karaciğer sirozunu düşündüren bulgulardır.
  Bazı hastalara ise öncesinde bilinen WH tanısı olmadan, karaciğerde biriken bakır günler veya haftalar içerisinde, hızlı ilerleyen ağır bir hepatite yol açabilir ki bu durum fulminan hepatit olarak adlandırılır. Bu durumdaki hastalarda daha siroz gelişimi olmaksızın komaya kadar ilerleyebilen ciddi bilinç değişiklikleri görülebilir. Fulminan hepatit erken dönemde uygun tedavi edilemez ise sıklıkla ölümcül bir klinik tablodur.
  WH’na  bağlı karaciğer hastalığının karaciğer kanseri için de bir risk faktörü olduğu unutulmamalıdır.
  
  Beyin birikiminde görülen belirtiler
   Beyin birikiminde görülen belirtiler Nörolojik tutulum %34 civarında bildirilmiş olup daha sıklıkla 20-30’lu yaşlardaki erişkinlerde görülür. WH’da karaciğerde fazla miktarda biriken bakır, karaciğer hücrelerinde oluşan hasar nedeniyle kan dolaşıma da geçmeye başlar. Dolaşımda artan bakır karaciğerden sonra en sık olarak beyinde birikir. Beyinde bazal ganlionlarda tutuluma bağlı ellerde titreme, hareket bozuklukları, istemsiz kas spazmları, kaslarda koordinasyon ve motor kontrol bozuklukları, yutma güçlüğü gibi belirti ve bulgular ortaya çıkabilir.
  WH’da hastalarının %20’sinde psikiyatrik bulgular da görülebilmektedir. Beyin korteksinde bakır birikimi sonucunda; duygu durum bozuklukları, kaygı bozuklukları, depresyon, kişilik değişimleri, anti sosyal ve agresif davranışlar,  fobik bozukluklar, kompulsif bozukluklar, demans ve psikoz görülebilir.
  Çocuklarda okul performansında düşme ile hipofoni denilen cılız–fısıltılı sesle konuşma hastalığın erken tanınmasında önemli bulgular olabilir. Öte yandan WH çocuğun zekasını etkileyen bir hastalık değildir.
  Beyin tutulumu ile ilgili yani Nörolojik tablonun ortaya çıkması için daha önce karaciğerdeki yani Hepatolojik tablonun ortaya çıkması şart değildir. Karaciğerdeki tutulum henüz belirgin bir yakınmaya sebep olmadan beyin yakınmalarının daha önce görülebileceği unutulmamalıdır. Doğal olarak bu hastalarda karaciğer ilişkili bir yakınma olmasa bile bakır atılım bozukluğu temelde karaciğer kaynaklı olduğundan yapılan araştırmalarda karaciğer hastalığı da saptanabilir.
  
  Göz birikiminde görülen belirtiler
   Göz birikiminde görülen belirtiler Gözde bakır birikimine bağlı kornea tabakasında Kayser-Fleischer Halkası görülebilir. Bu halka bazen gözle de görülebilse de esas olarak Göz uzmanı tarafından biyomikroskop denilen cihazla yapılan ayrıntılı göz muayenesinde değerlendirilmelidir. Bu bulgunun varlığı aynı zamanda hastalığın tanısı için değerli bir kriterdir. Ancak tanı için şart olmayıp hastaların yüzde sadece %40-60’ında saptanabilir. Yine WH dışında nadir başka karaciğer hastalıklarında da Kayser- Fleischer Halkası görülebilir.
  
  Diğer organlarda görülen belirtiler
   Diğer organlarda görülen belirtiler WH’nın  diğer organlarda tutulum yapması da bazı belirtileri ortaya çıkarabilir. Bunların arasında kırmızı kan hücrelerinin yıkımına bağlı hemoliz , böbrek bulguları, eklem bulguları, kemik erimesi, kalp tutulumu, Endokrinolojik bozukluklar ve pankreas tutulumu da görülebilir.
  
  Wilson Hastalığı Kimlerde Görülür?
   Wilson Hastalığı Kimlerde Görülür? Wilson hastalığı, yaş grubu uyan herkeste görülebilir. Ancak bilinen aile öyküsü olanlarda risk daha fazladır. Aile öyküsü olan kişiler bir şikayeti olmasa dahi mutlaka tarama yaptırmalıdır. Bununla birlikte ailede yeni bir vaka çıkması durumunda da mutlaka aile taraması gerçekleştirilmelidir. Aile taramasına 5 yaşında başlanması tavsiye edilir.
  
  W ilson Hastalığı Nasıl Teşhis Edilir?
   W  ilson Hastalığı Nasıl Teşhis Edilir? WH tanısı için başlangıçta çeşitli kan ve idrar tahlilleri yapılır. Karaciğer ve beynin görüntülenmesi için ultrasonografi, Bilgisayarlı Tomografi ve Manyetik Rezonans gibi Radyolojik değerlendirmeler yapılır. WH tanısını destekler bulgular varsa karaciğerden biyopsi alınarak bakır birikimi saptanır. İleri genetik araştırmalarla hastalığa sebep olan genetik mutasyon saptanabilir.
  Kan tahlillerinde başlangıçta sadece karaciğer enzimlerinde yükseklik görülebilir. Kanda hepatosit hasarı sonrası serbest veya bağlı olmayan bakır arttığından serum bakır düzeyi yüksek çıkar. Kanda seruloplazmin düzeyinin düşüklüğü tanı kriterlerinden biridir. Karaciğerden yeterince bakır atılamadığı için böbrekten bakır atılımı artar, 24 saatlik idrarda bakır atılımının yüksek çıkması yine tanı için çok değerlidir. Göz muayenesinde Kayser-Fleischer Halkası tespit edilmesi de tanıyı destekler. Son olarak karaciğerden iğne biyopsi yapılarak alınan karaciğer dokusunda da biriken bakır miktarı kantitatif olarak saptanabilir.
  Karaciğer görüntülemelerinde normal karaciğerden; karaciğerde büyüme (hepatomegali) veya küçülme, dalakta büyüme (splenomegali) , karaciğer ana damarında (portal) hipertansiyon bulguları, karında sıvı birikimi (asit) veya karaciğer kanserine dek değişebilen bulgular saptanabilir.
  Nörolojik bulguları olan hastalarda beyin Manyetik Rezonans (MR) görüntülemesinde beyinde bakır birikimi saptanabilir.
  Pratik olarak,
   Pratik olarak, 1) gözde Kayser-Fleischer Halkası,
  2) Manyetik Rezonans görüntülemede beyinde bakır birikimi bulguları,
  3) kanda seruloplazmin düşüklüğü
  4) karaciğer biyopsisinde bakır birikimi kriterlerinin 4’ünden 2 tanesinin varlığı WH tanısının konulması için yeterlidir.
  
  Wilson Hastalığı Nasıl Tedavi Edilir?
   Wilson Hastalığı Nasıl Tedavi Edilir? Wilson hastalığı erken teşhis edilebilirse, tedavi edilebilir bir siroz ve beyin hastalığı sebebidir. Ancak hastalığın tamamen ortadan kaldırılması mümkün olmayıp özellikle ileri karaciğer ve/veya beyin hasarı oluşmadan başlanacak tedavi ile istenmeyen durumların önüne geçilebilir. Hastalığın tedavisinde öncelikle düşük bakır içeren özel diyetler uygulanır. Bağırsaktan bakır emilimini azaltmak için bazı ilaçlar kullanılır. Tedavinin en önemli kısmı ise vücutta birikmiş bakırı azaltan, şelatör ajanların kullanımıdır. Şelatör ajanlar böbreklerden kolayca atılabilen ilaçlardır, dolaşımdaki serbest bakıra bağlanabilme özellikleri sayesinde idrarla bakır atılımını arttırırlar.
  Hastalığın tedavisinde kullanılan ilaçların etken maddeleri arasında olan Çinko , bağırsakta bakır emilimini azaltır. Birikmiş olan bakırın azaltılması için kullanılan şelatör ajanlar ise D-penisilamin veya Trientine isimli ilaçlardır. Bu ilaçlar etkili olmaları yanında, kimi ciddi yan etkilere de sahip olup mutlaka düzenli takip altında kullanılması gereken ilaçlardır. Gebelikte D-penisilamin kullanılabilir ancak stabil hastalarda hamilelik sonuna kadar sadece Çinko alınması daha güvenlidir.
  Karaciğer sirozu ve buna bağlı komplikasyonlar gelişen ve klinik durumu uygun hastalarda karaciğer nakli de tedavi seçenekleri arasındadır.
  
  Wilson Hastalığı ile İlgili Sık Sorulan Sorular
   Wilson Hastalığı ile İlgili Sık Sorulan Sorular 
  Wilson Hastalığı diyeti nedir?
   Wilson Hastalığı diyeti nedir? Wilson Hastalığında yüksek bakır içeren sakatat, kabuklu deniz ürünleri, kepekli tahıllar, fasulye, bezelye, patates, çikolata, fındık, fıstık ve mantar gibi gıdalardan kaçınılması gerekir. Bununla birlikte bakır içeren mutfak eşyalarının kullanılmaması, şebeke suyu taşıyan boruların da bakır içeriği açısından kontrol edilmesi gerekir.
  
  Wilson hastalığı tehlikeli midir?
   Wilson hastalığı tehlikeli midir? Wilson hastalığı tedavi edilmediği zaman ölümcül tehlike oluşturabilir.
  
  Vücutta bakır fazlalığı nasıl atılır?
   Vücutta bakır fazlalığı nasıl atılır? Vücuttaki bakır fazlalığının yüzde 90'ı safrayla karaciğerden atılmakla beraber dışkıyla uzaklaşır.
  
  Wilson hastalığı olan kişi neleri yememeli?
   Wilson hastalığı olan kişi neleri yememeli? Yüksek miktarda bakır içeren deniz ürünleri, tahıllar, bezelye, patates, fındık, fıstık gibi besinler Wilson hastalığında tüketilmemelidir.
  
  Bakır hangi besinlerde bulunur?
   Bakır hangi besinlerde bulunur? Yeşil yapraklı sebzeler, sakatatlar, kabuklu deniz ürünleri, baklagiller, fındık, bitter çikolata gibi besinlerde bakır bulunmaktadır.
  
  Bakır olduğu nasıl anlaşılır?
   Bakır olduğu nasıl anlaşılır? Bakır fazlalığı karaciğer, beyin, göz gibi organlarda belirti verebilir. Yorgunluk, iştahsızlık, bulantı, ödem, karında şişlik, istemsiz kas spazmları, yutma güçlükleri, motor kontrol bozuklukları, kemik erimesi , hemoliz durumları görülebilir. Bu belirtilerle birlikte kanda ve idrarda bakır değerlerine bakılır. Böylece bakır olduğu anlaşılır.
  
  Wilson hastalığı hangi mineral ile ilişkili?
   Wilson hastalığı hangi mineral ile ilişkili? Wilson hastalığı bakır ile ilişkilidir.
  
  Wilson hastalığının tedavisi var mı?
   Wilson hastalığının tedavisi var mı? Wilsonda ilaç tedavileri vardır. Ciddi anlamda karaciğer hasarı durumunda karaciğer nakli yapılmalıdır.
  
  Wilson Hastalığının komplikasyonları nelerdir?
   Wilson Hastalığının komplikasyonları nelerdir? WH’nın komplikasyonları karaciğer sirozu, portal hipertansiyon, karaciğer kanseri ve karaciğer yetersizliğidir. Beyin tutulumu durumunda ise progresif ilerleyici beyin hasarına bağlı Nöropsikiyatrik hastalıklar oluşur.
  
  Wilson Hastalığı bitkisel yollarla tedavi edilebilir mi?
   Wilson Hastalığı bitkisel yollarla tedavi edilebilir mi? Wh’nın tedavisinde bilimsel kanıtı olan bitkisel ilaç veya tedavi yöntemleri bulunmamaktadır.
  
  Wilson Hastalığı bulaşıcı mıdır?
   Wilson Hastalığı bulaşıcı mıdır? WH genetik bir hastalıktır ve kimseye bulaşmaz sadece aile öyküsü olan kişilerde, genetik benzerlik nedeniyle hastalığın görülme riski artar.
  
  Wilson Hastalığı karaciğer nakli gerektirir mi?
   Wilson Hastalığı karaciğer nakli gerektirir mi? Fulminan hepatite bağlı hızlı gelişen ve diğer tedavilere yanıt vermeyen karaciğer yetmezliğinde karaciğer nakli hayat kurtarıcı olabilir. Yine ilerlemiş karaciğer sirozunda veya erken evre karaciğer kanserinde klinik durumu uygun hastalarda karaciğer naklinin tedavide yeri vardır. Belirgin karaciğer hasarı bulunmaksızın esas olarak Nöropsikiyatrik hastalığın tedavisi için karaciğer nakli yapılması çok etkili değildir ve genellikle tavsiye edilmez.
  
  Wilson Hastalığı tedavi süresi ne kadardır?
   Wilson Hastalığı tedavi süresi ne kadardır? WH kronik bir hastalık olup, hastanın tedavisi ve düzenli takibi hayat boyu devam etmelidir.
  
  Bakır eksikliğinde hangi hastalık ortaya çıkar?
   Bakır eksikliğinde hangi hastalık ortaya çıkar? Bakır eksikliği de vücutta sorunlara sebep olur. Aşırı yorgunluk, kırılgan kemikler, sık hastalanma, düzensiz kalp atışları, böbrek veya karaciğer hasarı bakır eksikliğinden kaynaklanabilir.
  
  Wilson Hastalığı gebeliğe nasıl etki eder?
   Wilson Hastalığı gebeliğe nasıl etki eder? Wilson Hastalığında hem erkeklerde hem de kadınlarda bazı endokrin organ tutulumlarına bağlı hormonal bozukluklar görülebilir. Bu hormonal bozukluklar infertiliteye (kısırlık) yol açabilir. Gebe kalan hastalarda tekrarlayan düşükler ortaya çıkabilir.
  Hastalığa bağlı karaciğer sirozu gelişen bayan hastalarda da infertilite riski ve gebe kalındığında doğumla ilgili riskler daha yüksektir. Hastalığın tedavisi için kullanılan ilaçlarlar da gebelik ve doğum sürecini olumsuz etkileyebilir. Çocuk doğurma yaşında olan veya gebe kalan hastaların takibi mutlaka bu konuda tecrübeli bir ekip tarafından yürütülmelidir.