विदेहक 335म अंक 1/12/2021 मे प्रकाशित हमर आलोचना "भूमिका एक : फाँक अनेक"पर जगदीश चंद्र ठाकुर अनिल जीक ई टिप्पणी जे कि हुनकर फेसबुक वालसँ साभार लेल गेल अछि। हमर आलोचना पढ़बाक लेल शीर्षकपर क्लिक करू।
 (पोथी आ आलोचनापर पाठकीय प्रतिक्रिया )
गजल विधा सेहो अपन किछु खास विशेषताक कारण अस्तित्वमे अछि, काफिया आ बहर अनिवार्य अंग अछि गजलक । रदीफ़ अनिवार्य नहि अछि । रदीफ़ हो त केहेन हो,काफिया आ बहरक आयोजन कोना हो, से किछु अवधिक अभ्याससं सीखल जा सकैत अछि । सौभाग्यक बात अछि जे एहि सम्बन्धमे पर्याप्त जानकारी नेट पर उपलब्ध अछि जे गजलक व्याकरणक गहन अध्ययनक बाद सबहक उपयोग लेल प्रस्तुत कएल गेल अछि । ओना अपन अनुभवसं हम जनैत छी जे सुनि-सुनिक', पढ़ि-पढ़िक' बहुत गोटे रदीफ़ आ कफियाक विषयमे किछु-किछु जान' लगैत छथि आ लिखनाइ शुरू क' दैत छथि । रदीफ़ चुनबामे त कष्ट नै होइत छनि, कारण समान शब्द अथवा शब्द-समूहक आवृति पहिल शेरक दुनू पांतीक अन्तमे आ बादक प्रत्येक शेरक दोसर पांतीक अन्तमे होइत छैक । सभ शेरमे काफियाक मिलान ठीक रखबामे गजलक व्याकरणक जानकारी आ अभ्यासक आवश्यकता होइत छैक । एत' अबैत-अबैत बहुत लोक थाकि जाइत छथि आ बहर संतुलित रखबाक बेरमे असंतुलित भ' जाइत छथि अथवा ओतबेकें पूर्ण मानबापर आ मनयबापर अड़ि जाइत छथि । दुष्यन्त कुमार जीक एकटा शेरक एक पांती छनि :
व्याकरणक ज्ञान आ निरंतर अभ्यास एकर एकमात्र समाधान अछि । जे सभ कहैत छथि जे हम विचारकें प्रधानता दैत छी,ओहो सभ रदीफ़ आ काफियाक पालन त अवश्य करय चाहैत छथि कारण तखने रचना 'गजल जकाँ' लाग' लगैत छै, मुदा रचनाकें गजल बनबामे बहरक खगता रहिए जाइत छैक । अहू संकलनमे देखलहुँ अछि जे रदीफ़ आ काफियाक निर्वाह करबाक प्रयास कएल गेल अछि । किछु गजलमे सभ शेरमे काफियाक निर्वाह करैत काल गंभीरताक अथवा धैर्यक अभाव दृष्टिगोचर होइत अछि । बहरक पालन लेल सेहो प्रयास भेल अछि, मुदा समयक अभावक कारण ओकरा प्रति गम्भीरता नहि राखल गेल अछि । जत' ओहि लेल उपयुक्त शब्द तकबामे किछु समय आवश्यक छलै, ओत' समय देबाक बदला रचनाकार आगू बढि गेल छथि किछु और बात कह्बाक लेल । एक बैसकीमे एकटा गजल लीखिक' उठब यदि लक्ष्य हो त गजलक संग न्याय नहि क' सकबाक संभावना अधिक भ' जाइत छैक । पोथीक भूमिका कहैत अछि जे गजलक वैधानिकता आ वैचारिकतापर आश्रित दूटा सम्प्रदायमे एक सम्प्रदाय विचारक स्वास्थ्यक बिना परवाह केने गजलक व्याकरण-विधानकें अक्षुण्ण रखबाक समर्थक अछि, दोसर सम्प्रदाय गजलक माध्यमसं अपन बात-विचार कहबाक समर्थक अछि । एहि उक्तिक सोझ अर्थ ई अछि जे किछु गोटे गजलक व्याकरणकें पूर्णतः मानैत अपन बात कहैत छथि,मुदा बात दमगर नै रहि जाइत छनि ; दोसर दिस किछु गोटे गजलक व्याकरणकें आंशिक रुपें मानैत दमगर बात कहैत छथि । मतलब गजलक व्याकरणकें आंशिक रूपें मानैत कएल गेल रचनाकें गजल कहबाक आ ओकर स्वीकृति पयबाक आग्रह अछि । एकरा और सरल करी त ई कहल गेल अछि जे रदीफ़ रहित अथवा रदीफ़ सहित सभ शेरमे शुद्ध अथवा अशुद्ध काफिया बला रचनाकें गजल मानू । एत' प्रश्न ई उठैत छैक जे दूटा अनिवार्य अंगमे एकटाकें मानू, दोसरकें नै मानू, एकटा राखू,दोसर नै राखू, एहेन रचनाकें गजल कहबाक जिद्दे किएक ? विचारणीय बात ई अछि जे कोनो विधामे रचना करैत काल ओहि विधाक व्याकरणक प्रति गम्भीरताक अभाव ओहि विधाकें कोना स्वस्थ राखि सकैत अछि ? पोथीक एक पृष्ठपर जाहि रचनाकार सबहक प्रति आभार प्रगट कएल गेल अछि, ओहो सभ कतहु-ने-कतहु एहि अनियमितताक लेल दोखी मानल जा सकैत छथि । हम अपन दोखक चर्च करब आवश्यक बुझैत छी । हम एकटा गजलक प्रथम शेरक दुनू पांतीमे गजल लेखनमे परस्पर विरोधी दू तरहक विचारकें व्यक्त केने छी : एक पांतीमे एकटा विचार अछि किछु रचनाकारक जे बहरक झंझटसं मुक्ति चाहैत छथि, दोसर पांतीमे गजलक विचार अछि, जे अपन बरबादी नै देखय चाहैत अछि । हम कतहु अपने गजल कहैत काल ई बात कहि दैत छी, मुदा क्यो पढैत छथि त भ्रम होइत छनि जे हमहूँ गजलमे बहरक पालन करबाक विरोध करैत छी । ओ शेर अछि :
ई शेर स्थापित सरल वार्णिक बहरमे रचल गजलक अछि । विभिन्न प्रकारक बहरक जानकारी आवश्यक अछि गजल लेखनक लेल । ओना हमहूँ एखन सीखिए रहल छी, एखनहु गलती करैत छी आ मानैत छी जे गलती भेल अछि, ओहिमे सुधारक प्रयास करैत छी । विचारमे हम स्वच्छ दुनियाँ चाहैत छी त अपन रचनामे सेहो स्वच्छता सुनिश्चित करबामे कोताही किएक ? यदि हमर रचना गजल कहयबाक योग्यता नहि रखैत अछि त ओकरा गजल कहबाक जिद्द्क की प्रयोजन ? गीत कहब,कविता कहब । किछु गोटेक मत ई भ' सकैत छनि जे रचनाकार आगू-आगू चलताह आ व्याकरण पाछू-पाछू अथवा इहो कहल जा सकैत अछि जे साहित्यमे सेहो लोकतन्त्र हेबाक चाही आ बेशी लोक जेना चाहैत छथि तकरे आधार अथवा तकरे सही मानल जाए, तखन जे साहित्यिक अराजकताक स्थिति उत्पन्न हएत तकर की करब ? आम जीवनमे हत्या अथवा शीलहरणकें अपराध मानल जाइत अछि । गजलमे बहरक अनिवार्यताकें नष्ट करबाक जोर-जबरदस्तीक क्रियाकें गजल विधाक शीलहरणक प्रयास नहि त आर की कहल जा सकैत अछि ? 