आइयुसिएन श्रेणी II (राष्ट्रिय निकुञ्ज)
शिवपुरी नागार्जुन राष्ट्रिय निकुञ्जक स्थापना बि. सं. २०५८ (सन् २००२) सालमे कएल गेल अछि । एहि निकुञ्ज नेपालक मध्य पहाडी क्षेत्र काठमाडौंक उत्तरी किनारमे परैत अछि । एकर क्षेत्रफल १५९ वर्ग कि. मि अछि (शिवपुरी १४४ व. कि. मी, नागार्जुन १५ व. कि. मी) । ई निकुञ्ज काठमाडौं, नुवाकोट आर सिन्धुपाल्चोकक भुभाग ओगटने अछि । नेपालक मध्यपहाडी क्षेत्रमे अवस्थित पारिस्थितिकीय प्रणालीक प्रतिनिधित्व करएवाला एकमात्र राष्ट्रिय निकुञ्ज छी । काठमाडौंक रत्नपार्कसँ निकुञ्ज मुख्यालय बुढानीलकण्ठ पानिमुहान धरिक दुरी १२ कि. मि. अछि ।
 ई क्षेत्रक संरक्षणक इतिहासक देखलाक बाद सन १९७६ मे जलाधार संरक्षण क्षेत्रक रुपमे शिवपुरी जलाधार संरक्षण वोर्डद्वारा संरक्षण सुरु सन् १९७८ मे शिवपुरी संरक्षित जलाधार क्षेत्र कायम भेल पावल जाएत अछि । अहिना सन १९८४ मे शिवपुरी जलाधार तथा वन्यजन्तु आरक्ष घोषणा भेल छल । एहि नामानुसार ई क्षेत्रक आवस्यक संरक्षण तथा व्यवस्थापनक कार्यसभ होएत जाएत ई क्षेत्रक महत्वक आ मूल्याङ्कन करि सन २००२ मे नेपाल सरकारद्वारा शिवपुरी राष्ट्रिय निकुञ्जक रुपमे राजपत्रमे सूचना प्रकाशित भेल छल । नागार्जुन वनक्षेत्र तत्कालिन राजा विरेन्द्रक निजि वनक रुपमे रहल आर राजा विरेन्द्रक वंशनास भेलाक परिवेशमे देशक राजनैतिक परिवर्तन संगे उ वनक्षेत्रक राष्ट्रियकरण करावक हेतु राजनैतिक निर्णयानुसार सन २००९ मे १५ व. कि. मि. क्षेत्रफल ओगटल नागार्जुन वन क्षेत्रक समेत शिवपुरी राष्ट्रिय निकुञजमे गाभि शिवपुरी नागार्जुन राष्ट्रिय निकुञ्ज नामाकरण कएल गेल छल ।
 बहुत पहिलेसँ काठमाण्डौ उपत्यकामे ई निकुञ्जक बडका महत्व रहल आएल अछि । काठमाण्डौ उपत्यकामे दैनिक खपत हुए वाला हजार लिटर पियए वाला पानिक मूल स्रोत भेलाक कारणसँ ई निकुञ्जक महत्व इतिहास कालसँ रहल आएल अछि । वि. सं. २०५८ मे काठमाण्डौ, नुवाकोट आ सिन्धुपाल्चोक जिलाक १४४ व. कि. मी भुभाग ओगटल शिवपुरी राष्ट्रिय निकुञ्जक रुपमे ई निकुञ्जक स्थापना कएल गेल छल । तै पश्चात ई निकुञ्जक पुनः वि. सं. २०६५ मे नागार्जुन वन संरक्षण क्षेत्रक काठमाण्डौ आ धादिङमे परएवाला १५ व. कि. मी भूभाग समेट कुल १५९ व. कि. मी मे पसारल गेल छल ।
 ई निकुञ्ज समुन्द्र सतहसँ १३५०-२७३२ मिटरक उचाईमे अवस्थित अछि । भौगोलिक रुपमे शिवपुरी क्षेत्र २७°४५' सँ २७° ५२' उत्तरी अक्षांस तथा ८५° १६' सँ ८५° ४५' पूर्वी देशान्तर आर नागार्जुन क्षेत्र २७° ४३' सँ २७°४६' उत्तरी अक्षांस तथा ८५°१३' सँ ८५° १८' पूर्वी देशान्तर तक पसरल रहल नेपालक मध्य पहाडक प्रतिनिधित्व करवाला ई एक मात्र निकुञ्ज अछि ।
 ई निकुञ्जक शिवपुरी क्षेत्र अंर्तगत काठमाण्डौ जिलाक ९५ व. कि. मि. भुभाग, नुवाकोट जिलाक ३६ व. कि. मि. भुभाग आर सिन्धुपाल्चोक जिलाक १३ व. कि. मि. भुभाग समेत कुल १४४ व. कि. मि. भुभाग ओगटने अछि । तहिना ई निकुञ्जक नागार्जुन क्षेत्र अंर्तगत काठमाण्डौ जिलाक ७. ७ व. कि. मि. भुभाग आर धादिङ जिलाक ७. ३ व. कि. मि. भुभाग समेत कुल १५ व. कि. मि. भुभाग ओगटने अछि । अहिना दुनु क्षेत्र समेत ई निकुञ्जक कुल १५९ व. कि. मि भुभाग ओगटने अछि ।
 पावल जाएत अछि जहिमध्मे ५० प्रजातिक रैथाने वनस्पति पावल जाएत अछी । अहिना करि ई वनक्षेत्रमे १२९ प्रजातिक ढुसी (च्याउ) सेहो पावल जाएत अछी ।
 ई निकुञ्जमे २२ टासँ बेसी जाएतक स्तनधारी जानवरसभक वसोबास रहल आएल अछि । जहिमध्य संरक्षित ध्वाँसे चितुवा, चरीबाघ, आसामी बाँदर, सालक जेहन वन्यजन्तु एत पावल जाएत अछि । ई निकुञ्जमे करिब ३११ प्रजातिक चिरई चुनमुन तथा पंक्षी पावल जाएत अछि । जहिमध्य १७७ प्रजातिक बसाई सराई करैवाला पंक्षी एत पावल जाएत अछि । अहिना करि ई निकुञ्जमे करिब १०२ प्रजाति तितली\पतङ्गसभ सेहो पावल जाएत अछि ।
 ई शिवपुरी नागार्जुन राष्ट्रिय निकुञ्जमे विभिन्न प्रकारक धार्मिक आकर्षण आ महत्वक क्षेत्रसभ अछि । बागद्वार, कागेश्वरी, मणिचूड, तारकेश्वर, सुन्दरीमाई, विष्णुपादुका, नागीगुम्बा, पचलीभैरव शान्तिगुफा, नागदेवता, जामाचो गुम्वा गणेश मन्दिर आदि एतके प्रसिद्ध धार्मिक सम्पदामे परैत अछि ।
 ई शिवपुरी नागार्जुन राष्ट्रिय निकुञ्ज हिन्दु आ बौद्ध धर्मालम्बीसभक सांस्कृतिक संगमस्थल सेहो रहल आएल अछि ।
 अधिकार प्राप्त अधिकारीसँ लिखित अनुमति नैल कोनो आदमी राष्ट्रिय निकुञ्ज भितर देहायक काम करि नै पाएब सकैत अछि ।
 ई शिवपुरी नागार्जुन राष्ट्रिय निकुञ्ज क्षेत्र भितर गैर कानुनी तरिकासँ वन्यजन्तु मारि, घायल बनाब, खरिद-बिक्री करए वा अन्य संरक्षित वन्यजन्तुक ओसारपोसार आ, खरिद-बिक्री करल पाबल गेलापर निजक रु. ५०,००० (पचास हजार) सँ रु. १००,०००(एक लाख) तकक जरिवाना वा पाँचसँ पन्ध्र वर्षधरि कैद वा दुनो सजाय होएत । 