भूकम्प - ई शब्द मिथिलाक लोकक लेल नऽव नञि । एहि ठामक बच्चा - बच्चा एहि शब्दसँ परिचित अछि आ एकर विकराल भेआओन स्वरूपक साक्षी अछि । केओ देखने अछि तऽ केओ सुनने अछि । केओ बड़का भुकम्पक अनुभव कएने अछि तऽ केओ छोटकाक । ककरो मालक क्षति भेल छै तऽ केओ अप्पन लोकक जान गमओने अछि वा केओ स्वयं कालक ग्रास बनबासँ बाँचल अछि । केओ आन प्रदेश वा दूर देशमे एकर समाचार सुनलक तऽ केओ सद्यः एकर आदंक भोगने अछि । जे हो, पर मिथिलाक ई चिर परिचित संगी अछि । मिथिलाक निर्माण कालहिसँ मिथिलाक संग अछि आ मिथिलाक ध्वंश धरि संग रहत । तेँ एहि दैवी त्रासदीक विषयमे जे किछु वैज्ञानिक तथ्य एखन धरि ज्ञात अछि से संक्षेपमे एहि ठाम प्रस्तुत कऽ रहल छी ।
 कात एक निश्चित पथ पर चक्कर लगबैछ अर्थात सूर्यक परिक्रमा करैछ, तेँ ग्रह (PLANET) कहबैछ । एकर बाहरी सतह पर जे किछु भूकम्पीय गतिविधि देखबामे अबैए (अबैत अछि)
अछि ।
 उपरुका भाग केँ भूपर्पटी या पपड़ी (EARTH CRUST / CRUST) कहल जाइत अछि ।
 शास्त्रसभक अध्ययन क्षेत्रसँ परस्पर सम्बद्ध अछि ।
 भागकेँ भूकेन्द्र वा भूक्रोड (CORE / EARTH'S CORE) कहल जाइत अछि ।
 भूकेन्द्रक घनत्त्व 11 सँ 13. 6 धरि अछि ।
 बीच करीब 3000 कि॰मि॰ मोट भागकेँ भूमध्य वा मैण्टल (MANTLE) कहल जाइत छै ।
 । एहि तरहेँ धरतीक त्रिज्या या अर्धव्यास (RADIUS) लगभग 6400 कि॰मि॰ आ व्यास (DIAMETER) प्रायः 12800 कि॰मि॰ अछि ।
 सिद्धांतकेँ वेगनरक महाद्वीपीय प्रवाह सिद्धान्त (CONTINENTAL DRIFT THEORY OF WAGENER) कहल जाइत अछि ।
 प्रायः रूपान्तर भ्रंश (TRANSFORM FAULT) केर निर्माण करैत अछि ।
 भू-विवर्तनिक प्रक्रिया (PLATE TECTONIC ACTIVITIES) कहैत छथि ।
 क्षेत्रमे) एखन धरि जतेक भूकम्प आयल अछि सभटा इएह श्रेणीमे अबैत अछि ।
 सक्रियता सेहो किछु सीमा धरि विवर्तन छज्जीक गतिशीलता पर निर्भर अछि ।
 भूकम्पकेँ पतालीय भूकम्प (PLUTONIC EARTHQUAKES) कहल जाइत अछि ।
 भूकम्पक आन बहुत रास प्राकृतिक कारण भऽ सकैत अछि, जेना कि - भूसन्तुलन, भूस्खलन,
आबि सकैत अछि ।
 DEPTH OF FOCUS / CENTRE / HYPOCENTRE) कहल जाइत अछि ।
 अछि । ओ अभिकेन्द्रक चारू कात धरतीक सतह पर वृत्ताकार (गोलाकार) घेरा (घेरेबा)
बनबैछ । ई घेरासभ भूकम्पसँ होमएबला हानि केर अनुमान लगएबा मे सहायक होइत अछि ।
 वृत्तसभक क्षेत्रसभमे होइत अछि ।
 चुकल अछि । भूकम्पक केन्द्र (मूल वा उद्गम स्थान) अधिकेन्द्रसँ कतेक दूर (गँहीर)
भूकम्प ।
 तरंग सभ पर पड़ैछ । भूकम्पीय तरंग मुख्यतः दू प्रकारक होइछ - कायिक तरंग (BODY WAVES) आ धरातलीय या सतही तरंग (SURFACE WAVES) ।
 तरंग आ द्वितीयक तरंग ।
 अछि आ भूकम्पलेखी पर सभसँ पहिने अंकित होइत अछि । संक्षेपमे एकरा "P" तरंग सेहो कहल जाइत अछि ।
 भऽ जाइत अछि ।
 भूकम्पीय झटकामे एहि तरंगक कारण धरातल फाटि जाइत अछि आ सतह पर दरारि (दराइर)
वा द्रवसदृश अछि ।
 हिलकोर वा तरंग । तेँ एकर विनाशकारी प्रभाव सेहो धरातलक संरचनासभ धरि सीमित रहैछ,
आवृत्ति कायिक तरंगसभक तुलनामे कम रहैत अछि जखनि कि तरंगदैर्घ्य अपेक्षाकृत बेशी ।
 पारिस्थितिक तण्त्रकेँ नोकशान पहुँचबैछ ।
 नञि ।
 केर बदलामे भूकम्पनापी या सिस्मोमीटर (SEISMOMETER) शब्द व्यवहृत भऽ रहल अछि ।
 या सिस्मोमेट्री (SEISMOMETRY) कहबैछ ।
 भूकम्प द्वारा धरातलक कोनो विन्दु पर (स्थान पर) उत्पन्न कम्पनकेँ नपबाक युक्ति तीव्रता नापनी (INTENSITY SCALE) कहबैछ ।
 अकार या परिमाण प्रायः हिन्दु-अरबी अंक पद्धतिमे (1,2,3,4...... वा १,२,३,४......)
रहैछ ।
 बात पर परिमाणक मान किछु दशांश धरि कम-बेशी भऽ सकैत अछि ।
 SCALE, Ms) आ समयान्तराल परिमाण नापनी (DURATION MAGNITUDE SCALE, MD) आदि ।
 भूकम्पक लेल उपयुक्त नञि अछि ।
 होइत अछि तेँ विभिन्न भूकम्पक आकारक वा परिमाणक सटीकतासँ तुलना कएल जा सकैत अछि ।
 ई आठ आ ताहिसँ बेशी परिमाणक भूकम्पकेँ नपबा हेतु सर्वाधिक उपयुक्त नापनी (स्केल)
कोनो सीमा नञि अछि, तेँ कतबहु पैघ भूकम्पकेँ नापल जा सकैत अछि ।
 जनित भूकम्पक (STRIKE SLIP QUAKES) परिमाण 8 केर आस-पास वा ओहि सँ कम रहैछ । साधारण भ्रंशोत्थ भूकम्पक (NORMAL FAULT QUAKES) अकार प्रायः 7 सँ कम होइत अछि ।
 परिमाणक मान दरिभंगा मे भूकम्पक तीव्रतासँ कम छल) ।
 नापनी केर समान बेशी वैज्ञानिक नञि मानल जाइत अछि ।
 अछि ।
 SCALE) कहल जाइत अछि - केर प्रयोग बहुतायत सँ होइत अछि ।
 नापनी (EUROPEAN MACROSEISMIC SCALE) अयलाक बाद एकर (MSK-64/81) प्रयोग अत्यन्त कम भऽ गेल अछि ।
 व्यापक आ उपयोगी भेल अछि ।
 गेल ।
 रेकॉर्ड होइत अछि ।
 लोकसभकेँ हल्का महसूस भऽ सकैत छन्हि; भवन आदिकेँ नोकसान नञि ।
 महसूस कएल जा सकैछ ।
 बाहर खसि सकैत अछि वा परस्पर टकरा सकैत अछि ।
 घऽरक कारण किछु भऽ सकैछ ।
 अनुसार) ।
 संख्यामे मृत्यु ।
 धरि कम्पनक अनुभूति; हजारोक संख्यामे जनहानि ।
 किछु ने किछु महत्त्वपुर्ण स्थाई परिवर्त्तन अवश्य होइत अछि;
10,000 सँ बेशी जनहानि ।
 अगिला किछु दशकमे ( 1 दशक = 10 वर्ष ) भूकम्प अएबाक सम्भावना अछि । पर ई कोन दशक मे होयत,
सम्भव नञि भेल अछि ।
 गुच्छ (EARTHQUAKE CLUSTERS) कहल जाइत अछि ।
 करबाक कारण पश्च-संक्षोभक उत्पत्ति होइत अछि ।
 पश्च-संक्षोभ केर पुनर्नामकरण मुख्य-संक्षोभ/झटका/धक्का (MAIN SHOCK) केर रूपमे कयल जाइत अछि ।
 स्थान पर सक्रिय ज्वालामुखीय विष्फोटसँ ठीक पहिने देखल जाइत अछि ।
 रूपमे अबैत अछि जाहिमे भूकम्प भ्रंशस्थान पर भूकम्प-गुच्छक रूपमे टकराइत अछि ।
 पहिल भूकम्प आयल छल ।
 वा भू-भागकेँ धीरे-धीरे पुर्ण रूपसँ तहसि-नहसि (तहैस-नहैस) कऽ दैत अछि ।
 भूकम्पक वितरण आ ज्वालामुखीय पर्वतक विश्व वितरण मे बहुतहि समानता पाओल जाइत अछि ।
 वलयाकार लगैत अछि तेँ एकरा अग्नि-वलय (RING OF FIRE) सेहो कहल जाइत अछि ।
 आबए बला भूकम्पक आवृत्ति,
मानचित्रमे देखाओल गेल अछि ।
 आधार पर किछु कुत्सित विचारधाराक लोकसभ मिथिलाक संग गलत राजनीति कऽ रहल छथि ।
 सम्पुर्ण मिथिला भूकम्प क्षेत्र - V मे नञि अबैत अछि, मिथिलाक करीब 60% भाग भूकम्प क्षेत्र - IV मे अबैत अछि ।
 वा नञि कयल जा रहल अछि ?
 क्षेत्रमे पड़ैत अछि; तँऽ कि ओहि ठामक लोकसभ विकाशक सुविधासँ वञ्चित छथि ?
 जपानमे होइत अछि । दरिभंगाक "नरगओना पैलेस" एहने एक-टा भूकम्परोधी स्थापत्यक उदाहरण थिक ।
 1.
 भूकम्पक आकार वा परिमाण जतेक पैघ होइत अछि भूकम्पक विनाशकारी प्रभाव तेहने भयंकर ।
 2.
 रहैत अछि भूकम्पसँ क्षति ओतेक कम होइत अछि ।
 3.
 आदि बेसी नजदीक छल ।
 4.
 शक्तिशाली कम्पन सेहो बेसी नोकशान कऽ सकैत अछि ।
 5.
 तकर सभक व्यक्तिगत शक्ति सेहो भूकम्पक मुख्य संक्षोभसँ (MAIN SHOCK) भेल क्षतिकेँ बढ़ा सकैत अछि ।
 6.
 पहाड़क क्षेत्र वा मैदानी क्षेत्र बेसी क्षतिक लेल उत्तरदायी होइत अछि ।
 7.
 । काठमाण्डूमे 25 अप्रील 2015 ई॰ कऽ भेल भूकम्पक द्वारा जे प्राणहानि भेल तकर एकटा ईहो प्रमुख कारण छल ।
 लुमजुङ्गसँ पोखराक सेहो करीब-करीब ओतबहि लम्बवत दूरी (RADIAL DISTANCE) छल जतेक कि काठमाण्डूक परञ्च पोखराक अपेक्षा काठमाण्डूमे बेसी जनहानि भेल ।
 8.
 मन्दिरक कनिञो क्षति नञि भेल आ धरहरा स्तम्भ धराशायी भऽ गेल । 11 मार्च सन् 2011 ई॰ कऽ, जपानक होंशू द्वीपसँ सटि कऽ,
गेल से तबाहीक कारण बनल ।
 वर्णित कारण सभ ।
 1.
 SHAKING) तथा ठाम - ठाम धरतीक सतह केर फाटब आ दड़ारि पड़ब (GROUND RUPTURE) - इएह भूकम्पक सर्वप्रमुख ओ सर्वविदित लक्षण अछि ।
 स्थापत्यक लेल पैघ खतरा उत्पन्न कऽ सकैत अछि ।
 2.
 प्रत्यक्ष मृत्युक अवलोकन कएलन्हि ।
 3.
 सभ सेहो भू-द्रवीभवनक उदाहरण छी ।
 4.
 लघु-परिपथनक कारण लागल आगिसँ ततेक लोक मारल गेलाह जतेक कि भूकम्पसँ नञि मुइलाह ।
 5.
 बान्ह केर टुटबासँ वा क्षतिग्रस्त होयबासँ बाढ़ि आबि सकैत अछि ।
 6.
 ज्वालामुखीय विष्फोट, कोनहु परमणु परीक्षण, समुद्र तल पर भ्रंश निर्माण या धँसाव,
क्षेत्रक द्वीपसभ पर लगभग 36,000 लोक मारल गेल छलाह ।
 7.
 फीट (एक मीटर) उत्तर भऽर उठि गेल अछि ।
 8.
 स्थापत्यकेँ भूकम्प अपना शक्ति अनुसारेँ क्षतिग्रस्त करबाक क्षमता रखैत अछि ।
 बसबासँ पहिनहि उजरल राजनगर, कोसी नदी पर निर्मली आ भप्तियाहीक बीच खसल रेल्वे पुल,
काठमाण्डूकेँ उजरैत देखनहि छी - कोना अपनहि बनाओल घऽरमे लोकसभ समाधिस्थ भऽ गेलाह ।
 भेल ।
 विकलाङ्गता । ई अपूरणीय क्षति थिक ।
 सम्पादकीय कार्यालयकेँ प्रेषित ।
 प्रकाशित । 