BookshelvesAll (2575)
Notes are private!جلد اول از کتاب صوتی افسانہہای یہود .کتاب رو چندین نفر خوندن و بہ صورت رایگان منتشر کردن .برای ہمین کیفیت خوندن افراد مختلف ، فرق میکنہ .بعضیاشون خوب جلد اول از کتاب صوتی افسانہہای یہود .کتاب رو چندین نفر خوندن و بہ صورت رایگان منتشر کردن .برای ہمین کیفیت خوندن افراد مختلف ، فرق میکنہ .بعضیاشون خوب میخوندن و بعضیاشون نہ .اما در مورد کتاب .لوییس گینزبرگ اومدہ تمام تفاسیر و روایتہای میدراشی حول روایت کتاب مقدس رو جمع کردہ و ہمہ رو بہ صورت یہ داستان واحد بہ ہم پیوستہ درآوردہ .این از یہ جہت خیلی خوبہ ، چون دیگہ آدم میتونہ راحت از اول تا آخر بہ صورت یہ داستان روایات برون توراتی یہودی رو بخونہ .کار خوندن روایات رو راحت کردہ .اما وجہ منفی این کار اینہ کہ خصوصیت «تفسیر» بودن این روایات رو از بین بردہ .کسی کہ این کتاب رو بخونہ متوجہ نمیشہ کہ این داستان از کجا اومدہ .روایات یہودی ، بر خلاف نظر مؤلف در مقدمہ ، فولکلور نیستن .روایات یہودی تفسیرن .یعنی خاخامہای یہودی یہ عبارت از تورات رو گرفتن و از ہمون یہ داستان بیرون کشیدن .اگر بدون این کہ بدونیم این داستان قرار بودہ چہ عبارتی رو تفسیر کنہ ، فقط خود داستان رو بخونیم ، ممکنہ داستان در نظرمون بی معنا و بی ربط و بی سر و تہ بیاد .ہمون طور کہ خیلی از داستانہای این کتاب در نظر خوانندہہای ناآشنا با سنت تفسیری یہودی احتمالا این طور خواہد بود .بہ علاوہ ، تفاسیر یہودی توسط خاخامہای متعدد تصنیف شدن .برای ہمین منقطع از ہمدیگہن .چون ہر آیہ رو مستقل از آیات دیگہ تفسیر کردن و برای ہر آیہ جداگانہ داستانپردازی کردن .در نتیجہ داستانہا ممکنہ ضد و نقیض باشن .ممکنہ ہر مفسر یہ جور داستانپردازی کردہ باشہ .ممکنہ یہ داستان از زبان مفسرہای مختلف یا در تفسیر آیات مختلف ، بہ چند شکل تکرار بشہ .اینجا مشکل دوم پیش میاد : نویسندہ این کتاب ناچار بودہ دست بہ انتخاب بزنہ و از بین چندین روایت ضد و نقیض ، یکی دو تا رو انتخاب کنہ و بقیہ رو صرفا در پاورقی بہشون ارجاع میدہ .پس کتاب ناگزیر ناکاملہ .با تمام این اوصاف ، این کتاب بہترین و سادہخوانترین منبع برای مطالعۀ روایات برون توراتیہ .کتاب دیگہ در این زمینہ ، سفر ہا - اگاداست .اون ضعفہای این کتاب رو ندارہ .اما در مقابل نقطہ قوت این کتاب رو ہم ندارہ .تفاسیر بہ صورت پراکندہ و جزیرہ جزیرہ اومدن ، در نتیجہ خوندنش خستہ کنندہ و سختہ .Notes are private!این کتاب برای من بازگو کنندۀ بخشہایی از تاریخ معاصر بود کہ بالکل ازشون بی خبر بودم .اگر بہ مطالعات زنان اہمیت میدید بہ نظرم خوندن کتاب ضروریہ چون زم این کتاب برای من بازگو کنندۀ بخشہایی از تاریخ معاصر بود کہ بالکل ازشون بی خبر بودم .اگر بہ مطالعات زنان اہمیت میدید بہ نظرم خوندن کتاب ضروریہ چون زمینہ میدہ بہ آدم .آدم دیگہ توی خلأ فکر نمیکنہ ، از سیر تاریخی حوادث مطلع میشہ .کتاب خیلی علمی و مستندہ .نویسندہ علاوہ بر استفادہ از نظریات جامعہ شناسی ، با جستجوی زیاد آرشیو مجلات و روزنامہہا و اساسنامہہا و ...رو پیدا کردہ و با بعضی شخصیتہای اثرگذار مصاحبہ کردہ و اطلاعات جزئیای میدہ کہ جای دیگہ پیدا نمیشہ .از اینجا میتونید کتاب رو گوش کنید :
فقط فصل ہفتم کہ مربوط بہ بعد از انقلابہ ، بہ شدت سانسور شدہ و چیزی ازش نموندہ .ہمین کانال فصل سانسور نشدہ رو ہم گذاشتہ .تا سال ۱۳۰۴ تنہا سہ درصد زنان ایرانی باسواد بودند .در آن زمان سوادآموزی زنان مخالف نص صریح اسلام و خطری برای جامعہ قلمداد میشد .باسواد بودن زنان چنان ننگی محسوب میشد کہ بسیاری از زنان باسوادی خود را پنہان میکردند .در خیابانہای پرجمعیت تہران مانند لالہزار و شاہآباد و امیریہ عصرہا مقرر بود مردہا از طرفی و زنان از طرف دیگر عبور کنند .اگر احیانا زنی میخواست بہ خانہ خود یا مغازہای در سمت دیگر خیابان برود از پاسبان کسب اجازہ میکرد و زیر نظر او بہ سرعت بہ طرف دیگر شتافتہ و بہ سرعت برمیگشت .Notes are private!Notes are private!شاید جلد بعدی ، تروی ، رو ہم گوش بدم .باید ببینم کی دلم برای صدای استیون فرای تنگ میشہ .از اینجا میتونید کتاب رو گوش کنید :
https:// t.me/ Library_ of_ Babel شاید جلد بعدی ، تروی ، رو ہم گوش بدم .باید ببینم کی دلم برای صدای استیون فرای تنگ میشہ .از اینجا میتونید کتاب رو گوش کنید :
Notes are private!این جلد فقط شامل اساطیر خدایانہ .اساطیر قہرمانان ، مثل پرسئوس و ہرکول و جیسون ، توی جلد بعدی اومدن .کتاب صوتی اونم پیدا کردم .نصف لذت کتاب بہ خاطر صدای این جلد فقط شامل اساطیر خدایانہ .اساطیر قہرمانان ، مثل پرسئوس و ہرکول و جیسون ، توی جلد بعدی اومدن .کتاب صوتی اونم پیدا کردم .نصف لذت کتاب بہ خاطر صدای جادویی استیون فرای بود .از اینجا میتونید این کتاب رو گوش کنید :
Notes are private!Notes are private!Notes are private!Notes are private!Notes are private!Notes are private!Notes are private!Notes are private!Notes are private!Notes are private!Notes are private!Notes are private!در جلسات آخر دورہ ، صحبت از نحوۂ کتاب خواندن آگوستین شد و یکی از مدرسہا گفت در صومعہہای مسیحی ، نوع خاصی از مطالعۂ عمیق وجود دارد کہ برای ما شاید بی در جلسات آخر دورہ ، صحبت از نحوۂ کتاب خواندن آگوستین شد و یکی از مدرسہا گفت در صومعہہای مسیحی ، نوع خاصی از مطالعۂ عمیق وجود دارد کہ برای ما شاید بیگانہ باشد .ما وقتی میخواہیم کتابی بخوانیم ، میخواہیم بہ پایانش برسانیم ، اگر داستانی باشد میخواہیم بدانیم آخرش چہ میشود ، اگر غیر داستانی باشد میخواہیم نگرش خاص کتاب را بفہمیم ، و در ہر حال ، کتاب بہ عنوان یک کل است کہ مہم است .تمام محتویاتی کہ نویسندہ میخواہد بہ ما عرضہ کند .اما در صومعہہا راہبان روزانہ ساعتی دارند برای مطالعہ ، و منظور از مطالعہ بیشتر نوعی تأمل و مراقبہ است تا خواندن یک متن .راہب یا راہبہ کتابی معمولا مقدس را باز میکند و بہ آرامی شروع میکند بخش کوچکی را خواندن و دربارہاش فکر کردن .نیاز نیست فقط بہ منظور مستقیم متن فکر کند ، میتواند لایہہای عمیقتری در متن جستجو کند کہ حتی مطمئن است منظور مؤلف نبودہ .مہم آن است کہ یک ساعت بہ واسطۂ کتاب مراقبہ کند .مدرس میگفت یکی از دوستان راہب من یک سال و نیم کتاب مزامیر را میخواند و وقتی پرسیدم بہ کجا رسیدہای ، گفت : بہ مزمور بیستم ، یعنی شاید کمی بیش از بیست صفحہ .یادم افتاد کہ یکی از دوستان من ہم روش مشابہی در کتاب خواندن داشت کہ ہمیشہ برای من جذاب بود .فرصت کمی برای مطالعہ داشت و از این بابت ہمیشہ حسرت میخورد ، اما در عین حال ، ہر از چندی سری بہ قفسۂ کتابش میزد و یک کتاب شعر - کتابخانہاش پر بود از اشعار امروزی کہ بہ نظرم گزینہای عالی برای این نوع مطالعہاند - بر میداشت و آزادانہ تورق میکرد و بی اصرار برای رسیدن بہ جایی ، چند صفحہ از کتاب میخواند .گاہی شاید یک بخش را چند بار میخواند ، کلمات را مزہمزہ میکرد ، از یکی دو تصویر بدیع شعر بہ شگفتی میآمد ، و کتاب را بہ قفسہ بر میگرداند .این البتہ کاملا آن شکل مطالعۂ راہبہا و قدیس آگوستین نیست .اما در ہر دو عنصر مشترکی ہست کہ مرا بہ فکر واداشت .بہ فکر نوعی متفاوت از مواجہہ با کتاب کہ در قاموس فکری من جایی نداشت .مدتی بود کہ حس میکردم آن اندازہ کہ میخوانم ، وقتی برای فکر کردن ندارم ، و ہر وقت میخواستم ساعتی را برای فکر کردن خالی کنم ، بعد از چند دقیقہ حس میکردم دارم وقتم را تلف میکنم یا بی حوصلہ میشدم .و شاید این بتواند کمک کند بہ فکر کردن ، بدون خالی کردن وقت و ہیچ کار نکردن .فکر کردن بہ وسیلۂ مطالعہ .مطالعہ نہ بہ قصد خواندن کتاب .مطالعہ بہ قصد استفادہ از کتاب بہ عنوان سکوی پرش .دیگر مؤلف و سخن مؤلف نیست کہ مہم است ، دیگر ترتیبی کہ مؤلف برای عرضۂ مطالبش چیدہ مہم نیست ، یا نتیجہای کہ خواستہ بگیرد .دیگر من خوانندہ و فکرہای من است کہ در مرکز اہمیت است .ذہن ماشین نیست کہ ہر وقت کہ آدم دکمہاش را زد ، شروع کند بہ اندیشہورزی .موضوعی میخواہد ، مسئلہای تحریککنندہ میخواہد ، مثل نبات کہ بہ ریسمان کوچکی نیاز دارد تا حول آن بلور ببندد .و کتاب میشود این ریسمان کوچک برای شروع خیالپردازی .میشود یک ہل کوچک برای راہ افتادن و روشن شدن ماشین ذہن .میشود یک جرقۂ کوچک برای اشتعال ناگہانی افکار و تصاویر .و حتی - این را باید با احتیاط و امیدواری گفت - ایجاد نوعی تجربۂ دینی .ضرورتی ندارد آدم ذہن را مجبور کند کہ در جہت خاصی برود و فقط بہ این یا آن مسئلہ بیندیشد .میتوان اجازہ داد افکار آزادانہ بیایند و بروند ، ولی نہ ہر فکری ، نہ فکر بہ ددلاین پروژہ و قرار فردا و تکلیف نیمہکار ماندہ .چطور میشود این جریان سیال ذہن را مہار کرد ؟با ہمان چیزی کہ در وہلۂ اول این جریان سیال ذہن را آغاز کرد : کتاب .اگر فکر شروع کرد بہ پرت شدن و رفتن بہ سمت چیزہای بی ربط ، و منظورم بیشتر وقایع روزمرہ است ، آدم دوبارہ برمیگردد سر مطالعہ و کمی میخواند تا ذہن دوبارہ برگردد حول موضوعات کمی کلانتر از درگیریہای روزمرہ .بہ این ترتیب کتاب ہم سکوی پرش میشود و پرواز فکر را شروع میکند ، ہم ریسمانی کہ مانع پرواز خیلی دور فکر میشود .اینہا ہمہ فکرہایی بود کہ موقع گوش دادن بہ اعترافات آگوستین از ذہنم گذشت و یک جورہایی ہمین مطالعہ ، مطالعہای شد کہ دنبالش بودم .اما علاوہ بر این دوست دارم کتابی انتخاب کنم و این کار را امتحان کنم .حالا بہگود گیتا را در ذہن دارم ، اما شاید عوضش کردم .چون اصراری بہ تمام کردن کتاب نیست .شاید ہر از چندی کتابی جدید برداشتم .اما مہم است کہ ہر روز یا ہر ہفتہ ساعتی را اختصاص بدہم بہ خواندن و در آرامش تعمق کردن .مدیتیشن بہ سبک کتابخوانہا .Notes are private!Notes are private!Notes are private!نظریات مختلف دینپژوہی ہم ابزار کار دینپژوہ است : نباید با یک نظریہ سراغ دادہہا رفت ، در این صورت محقق میکوشد تمام دادہہا را ہر طور شدہ با ہمان یک نظریہ توجیہ کند .بلکہ باید جعبہابزاری کامل از نظریات بہ ہمراہ داشت تا بہ ہنگام نیاز ابزار مناسب در دسترس باشد .تفاوت بزرگ الہیات و مطالعات ادیان ، این است کہ یک الہیدان بہ دنبال رسیدن بہ حقیقتی دینی است ، اما یک دین پژوہ ( تا وقتی مشغول بہ دین پژوہی است ) بہ دنبال رسیدن بہ چنین حقیقتی نیست .اگر بشود ادیان را بہ نگاہ کردن تشبیہ کرد ، الہیدان کسی است کہ بہ چیزی ( حقیقت دینی ) نگاہ میکند ، اما دین پژوہ کسی است کہ بہ نگاہ کردن الہیدانان نگاہ میکند : نہ بہ چیزی خارجی ، بلکہ بہ رفتار و حالات کسانی کہ بہ آن چیز خارجی نگاہ میکنند .مطالعات ادیان برای نخستین بار در زمانی پدید آمد کہ اروپاییان با سفر بہ ہند و چین با ادیان پیشرفتۂ غیرابراہیمی آشنا شدند .ادیان غیر ابراہیمی دیگر خرافات مردم بدوی نبودند ، بلکہ دینہا و فلسفہہایی جدی بودند کہ نمیشد بہ راحتی تحقیرشان کرد و کنارشان نہاد .مطالعۂ این ادیان بہ عنوان پدیدہہایی بشری ، از دید ناظر بیرونی و بی طرف ( ناظری کہ بہ دنبال حق و باطل بودن دین نیست ) و مقایسۂ آن با اساطیر یونانی ، نخستین بار دین پژوہی علمی را پدید آورد .در این مرحلہ دین پژوہان ہنوز مسیحیانی معتقد بودند یا در جامعہای بہ شدت مسیحی زندگی میکردند و نمیتوانستند یا نمیخواستند ہمان ابزارہای علمی کہ برای مطالعۂ ادیان دیگر بہ کار گرفتہ بودند را برای مطالعۂ مسیحیت بہ کار بگیرند .اما رفتہ رفتہ این مانع نیز از بین رفت و دیوید ہیوم با استفادہ از بینشہای علمیای کہ محققان با مطالعۂ ادیان بیگانہ بہ دست آوردہ بودند بہ مطالعۂ مسیحیت پرداختند و بہ نتایجی شگفت رسیدند .ہیوم سہ کتاب مہم دربارہی دین داشت :
در این رسالہ ہیوم این نظریہ را مطرح میکند کہ بر خلاف نظر عقلگرایان معرفت از قبل در نہاد ما قرار دادہ نشدہ ، ما تنہا در باب چیزہایی میتوانیم یقین داشتہ باشیم کہ با حواس خود ادراک میکنیم .ہر نظریہ و قانون کلی کہ از این ادراکات جزئی استنباط میکنیم ، در حقیقت نہ از جنس ادراک ، بلکہ حکم یا تصمیمی است کہ ما میگیریم .یعنی از بررسی چیزہایی کہ حس میکنیم ، تصمیم میگیریم کہ چہ قانون کلیای باید برقرار باشد تا این محسوسات رخ دہد .در نتیجہ این قوانین کلی ہرگز یقینی نیستند و ہر گاہ دادہہای حسی بیشتری بہ دستمان آمد کہ این قوانین را نقض میکردند ، بہ سادگی میتوانند تغییر کنند .بہ ہمین ترتیب معجزات تنہا محسوساتی ہستند کہ بر خلاف یک قانون کلی رخ دادہاند ، قانونی کہ ما بر اساس دادہہای پیشین تصمیم گرفتہایم کہ باید در جہان برقرار باشد .معجزہ بدین ترتیب تنہا یک دادۂ حسی است کہ نشان میدہد قانون کلیای کہ ما استنباط کردہ بودیم ، نادرست بودہ است .در این کتاب ہیوم تمثیل ساعتساز برای اثبات خدا را بہ چالش میکشد و نشان میدہد کہ این تمثیل علاوہ بر نقص منطقی ، نمیتواند چیزی کہ بہ دنبال آن است ( خدای مسیحی ) را اثبات کند .اگر باور دینی محصول براہین منطقی نیستند و بر خلاف نظر عقلگرایان فطری نیز نیستند ، پس دین از کجا پیدا شدہ و در طول تاریخ این اندازہ بشر را بہ خود جلب کردہ است ؟در این کتاب ہیوم بہ پرسش فوق پاسخ میدہد .این کتاب جایی است کہ ہیوم از جایگاہ الہیدان ( کسی کہ بہ دنبال حق و باطل است ) بہ جایگاہ دین پژوہ ( کسی کہ بہ دنبال مطالعۂ دینداری مردم است ) گذر میکند و میکوشد توضیحی علمی برای رفتار دیندارانۂ مردم بیابد .( خلاصہای از این کتاب را جداگانہ تہیہ کردہام .)
در ضمن ہمین کتاب ہیوم بر خلاف ہمعصران خود ، نگاہ پیشرفتباورانہ بہ تاریخ فکر بشری را بہ نقد میکشد و نشان میدہد کہ در طول تاریخ ، چنین نبودہ کہ چندگانہپرستی بہ یگانہپرستی منتہی شود ، بلکہ یگانہپرستی نیز در کیش پرستش قدیسان و کیشہای مشابہ ، بہ چندگانہپرستی منتہی شدہ است .و باز بر خلاف معاصرانش قبول ندارد کہ یگانہپرستی در جایگاہ برتری نسبت بہ چندگانہ پرستی قرار دارد ، زیرا چندگانہ پرستان گرایش بیشتری برای تساہل نسبت بہ دیگر دینہا دارند ، بر خلاف یگانہ پرستان کہ وجود ادیان دیگر را بر نمیتابند .دیوید ہیوم سنت دین پژوہی انگلیسی را بنیاد گذاشت کہ بہ مطالعۂ اندیشۂ دینی میپردازد و بہ نقش اجتماعی دین بی توجہ است .آگوست کنت بنیانگذار سنت دین پژوہی فرانسوی ، این نقیصہ را جبران خواہد کرد .آگوست کنت ، بنیانگذار جامعہ شناسی ، بر خلاف ہیوم بہ پیشرفت تفکر بشری باور داشت و سہ مرحلہ برای این پیشرفت معرفی کرد :
۱ - مرحلہ الہیاتی ، جایی کہ بشر بہ نیروہای آگاہ فراطبیعی معتقد است .این مرحلہ خود سہ مرحلہ دارد : فتیشیسم ، چندگانہپرستی ، یگانہپرستی .کنت ہرچند فتیشیسم را بدویترین شکل تفکر بشری میدانست ، اما آن را مرحلہای از پیشرفت معرفی میکرد .چون حتی در این مرحلۂ بدوی ، بشر از مشاہدۂ صرف محسوسات فراتر رفتہ بود و ارتباط غیرمحسوس بین دادہہا را دریافتہ بود .ہرچند بہ شکلی بدوی بین دادہہا ارتباط برقرار میکرد .۲ - مرحلہ فلسفی ، جایی کہ بشر بہ جای نیروہای آگاہ فراطبیعی ، بہ امور انتزاعی فراطبیعی برای توضیح محسوسات روی میآورد .۳ - پوزیتیویسم ، نظر بہ جہان فراطبیعی با نگاہ علمی جایگزین میشود .تا اینجا کنت چندان تفاوتی با ہیوم ندارد و توجہش تنہا بہ معرفت شناسی است .اما پس از این کنت در مقام جامعہ شناس بہ کارکرد اجتماعی دین توجہ کرد .دین تنہا بہ بشر معرفتی دینی ارایہ نمیدہد ، بلکہ روابط اجتماعی را تنظیم میکند .و اگر قرار باشد دین زمانی از بین برود ، باید ساختار مشابہی باشد کہ این کارکرد دین را انجام دہد .علم بہ تنہایی قادر بہ این مہم نیست ، زیرا فاقد جنبہہای احساسی و اخلاقی و آیینی دین است .او بہ ہمین منظور کلیسایی تأسیس کرد و بشریت بہ صورت کلی را بہ جای خدا موضوع پرستش آن قرار داد .این کلیسا ہنوز در برزیل فعالیت دارد .اما مہمترین میراث کنت ، نہ کلیسای او ، بلکہ توجہ او بہ نقش اجتماعی دین است کہ در سنت دین پژوہی فرانسوی ، توسط انیل دورکیم و دیگران دنبال شد .مارکس تا حد زیادی از فویرباخ تأثیر پذیرفت .فویرباخ معتقد بود کہ خدا فرافکنی خصوصیات انسانی بہ جہان خارج است .بہ این ترتیب کہ بشر بہ جہان می نگرد و تصویر خود را در جہان بی روح منعکس میکند : بہترین خصوصیات خود را بہ خدا منتقل میکند و خود با گناہ و زشتیہایش باقی میماند .مارکس این را بہ عنوان روانشناسی دین پذیرفت ، اما چون بہ جامعہ شناسی علاقہ داشت ، کوشید بنیادہای اجتماعی دین را بیابد ، و در ہماہنگی با نظریات خود ، بیان کرد کہ طبقۂ حاکم از دین و تمام ساختارہای روبنایی دیگر ، ہمچون ہنر و ...( در مقابل ساختارہای زیربنایی ، ہمچون تولید مواد غذایی و ...) برای سرکوب طبقات پایین استفادہ میکند .بہ ہمین دلیل ہرگاہ ساختارہای طبقاتی اصلاح شوند ، دین بہ خودی خود از بین خواہد رفت .از ہمین رو مارکس زیاد بہ مسئلۂ دین بہ خصوص توجہ نشان داد .دیگر مارکسیستہا کاملا با مارکس موافق نبودند .مثلا انگلس باور داشت مسیحیت در ابتدا مسیری متفاوت میرفت : مسیحیان زندگانی اشتراکی داشتند و طبقات پایین رومیان را در مقابل سلطۂ سرکوبگرانۂ روم تقویت میکردند .اما پس از آن کہ مسیحیت بہ دین امپراتوری تبدیل شد ، این جنبہہا را از دست داد .امیل دورکیم ہمچون آگوست کنت ، بہ جنبۂ اجتماعی دین توجہ کرد و حتی این جنبہ را اساس دین بہ حساب آورد .بہ باور دورکیم ، اگر دین ہمچنان کہ کنت و ہیوم و دیگران میگفتند ، مبتنی بر شناختی نادرست و حتی احمقانہ از طبیعت بود ، خیلی زود از بین میرفت .دین از نظر دورکیم جنبہای حقیقی داشت کہ بہ رغم خطاہای شناختی ، دین را حفظ میکرد و این ہمان جنبۂ اجتماعی بود .دین پیش از آن کہ چیزی باشد کہ فرد مینشیند و بہ آن فکر میکند ، کاری است کہ مردم جمع میشوند و انجام میدہند .دورکیم توجہ کرد کہ در جوامع بدوی استرالیایی ، محور اصلی دین نہ یک شیء خاص ، بلکہ یک کیفیت است .ہر چند در نظر اول این جوامع یک جانور یا گیاہ توتمی را میپرستند ، اما با دقت در رفتارشان میتوان دید کہ افراد آن حیوان یا گیاہ نیستند کہ موضوع پرستشند .بہ ہمین شکل یک سنگ با طرح توتم میتواند در مناسک قبیلہای مورد پرستش قرار گیرد و پس از پایان مراسم بہ کناری انداختہ شود .حتی خود نماد توتم نیز موضوع اصلی پرستش نیست .بلکہ کیفیت مقدس بودن ، در مقابل نامقدس بودن ، کیفیتی غیرملموس است کہ در چیزی قرار میگیرد و آن را مقدس میکند .با بررسی امور مقدس و نامقدس در میان قبایل بدوی ، دورکیم دریافت کہ ہر آن چہ بہ زندگی شخصی مربوط میشود نامقدس است ، و ہر آن چہ بہ زندگی جمعی قبیلہ مربوط میشود ، مقدس .در حقیقت این خود حیات اجتماعی قبیلہ است کہ چیزی را مقدس میکند و توتم نیز در مرحلۂ اول نہ یک حیوان خارجی ، بلکہ نماد یا پرچم قبیلہ است .نمادی است کہ بہ ذہن سادۂ انسان نخستین اجازہ میداد بہ چیزی حقیقی کہ نمیتوانست درست درک کند ( حیات اجتماعی ) شکل عینی و بیرونی بدہد تا بتواند موضوع پرستش قرار گیرد .جوامع ابتدایی با توتمپرستی و جوامع بعدی با نمادہای دینی دیگر ، در حقیقت خود را میپرستیدند .معروف است کہ دکارت در فلسفہ «شکاکیت روششناختی» را معرفی کرد : فیلسوف حین تحقیق فلسفی موظف است در ہمہ چیز شک کند و از صفر شروع کند ، حتی اگر واقعا شکاک نباشد .پیتر برگر نیز در دینپژوہی مفہوم «آتئیسم روششناختی» را معرفی کرد : دینپژوہ حین دینپژوہی موظف است باور بہ خدا و حقانیت دین مورد مطالعہ را کنار بذارد ، حتی اگر واقعا بہ آن دین معتقد باشد .برگر در کتاب سایبان مقدس معتقد است کہ دانش نہ امری فردی ، بلکہ امری اجتماعی است : انسان در ابتدا بدون غریزہ بہ دنیا میآید و سادہترین امر را ، معنا و جایگاہ چیزہا ، چگونگی کارکرد چیزہا ، رفتار و ارزشہای قابل قبول و ...را باید از جامعہ بیاموزد .اما یک فرد در جامعہ نیست کہ دانش را در اختیار دارد ، بلکہ مجموع اجتماع حاوی مجموع دانش است .فرد میتواند فقط تغییری مختصر در این دانش اجتماعی ایجاد کند .برگر این نظام معنایی جہان را نوموس مینامد .اگر این نوموس بہ قدر کافی قدرتمند و سالم باشد ، فرد بدون ہیچ مشکلی بہ آن عمل میکند و حتی حس نمیکند بہ چیزی غیر از عقل سلیم عمل میکند .اما برخی اتفاقات بزرگ ( مثل مواجہ شدن با یک جامعۂ دیگر با ارزشہای متفاوت یا بلایای بزرگ ) بہ ساختار نوموس شکاف وارد میکند و اگر نوموس بہ قدر کافی قدرتمند نباشد ، نظام معنایی جامعہ فرو میریزد .نوموس چگونہ بہ وجود میآید ؟۱ - برونفکنی : ابتدا نظام معنایی ذہنی جامعہ بہ جہان بیرون نسبت دادہ میشود .۲ - شیءسازی : در مرحلہ بعد ، جہان بہ ہمراہ نظام معنایی جدیدش ، از ذہن مستقل میشود .انسانہا دیگر معانی جہان را محصول ذہن خود نمیبینند ، بلکہ در خود جہان میبینند .۳ - درونیسازی : در نہایت معنای جہان بہ نسل جدید آموختہ میشود ، گویی چیزی از جہان بیرون آموختہاند ، نہ از ذہن نسل قبلی .( گفتیم دانش امری اجتماعی است کہ بہ افراد آموختہ میشود .)
اگر این مراحل موفقیت آمیز باشند ، مرحلۂ نخست ، یعنی برونفکنی ، توسط نسلہای بعد فراموش میشود .ساختارہا ، خصوصیت ذاتی جہان انگاشتہ میشوند کہ خدا یا طبیعت یا مرجع صاحب اقتدار مشابہی در جہان قرار دادہ است .برگر این مرحلہ را ازخودبیگانگی مینامد .انسان نقش خود را در معنادہی بہ جہان بہ دیگری نسبت میدہد .نظریات دین پژوہی عموما دین را امری احمقانہ معرفی میکنند کہ نیاز بہ علت دارد و نہ دلیل .فرد آگاہانہ دین را انتخاب نمیکند ، بلکہ بہ عللی اجتماعی یا روانشناسی بہ سوی دین سوق دادہ میشود .در نتیجہ این نظریات نمیتوانند رشد دین در دوران سکولار و پیشرفت علم را توضیح دہند .ہمچنین این نظریات تمام ادیان را با نظریہای انتزاعی توضیح میدہند و بہ کار مسائل انضمامیتر نمیآیند ، مثل این کہ چرا مسیحیت در روم باستان موفق شد و نہ مہرپرستی .رادنی استارک در مقابل نظریۂ انتخاب عقلانی را مطرح میکند و بازار ادیان را با بازار اقتصادی مقایسہ میکند : ہر دین در مقابل بہایی ( از پول مادی تا زندگی زاہدانہ یا تعہد بہ تبلیغ دین و ...) خدماتی ارائہ میدہد ( از وعدۂ زندگی پس از مرگ تا حمایت مادی و عاطفی توسط دیگر اعضا و ...) و افراد با سنجش این خدمات و قیمت آنہا ، دینی را انتخاب میکنند .بہ ہمین دلیل ادیانی کہ خدمات بہتری ارائہ میدہند ، ہرچند بہای بالایی مطالبہ کنند ، موفقترند .یا گاہی ارزش حقیقی خدمات بالا نیست ، اما ادیان با سختگیری در پذیرش اعضا و بالا بردن ہزینۂ ورود ، خدمات خود را نایاب جلوہ میدہند و ہمین باعث بالا رفتن ارزش ظاہری آن میشود .این تأملات موفقیت ادیان و فرقہہای سختگیر ولی بہ شدت حمایتگر را توضیح میدہد .ہمچنین ادیان ہمچون رقبای اقتصادی ، دوست دارند انحصار بازار را در اختیار داشتہ باشند .اما از سویی وقتی دین با کمک حکومت انحصاری شود ، سطح خدماتش پایین میآید و دینداری مردم بی رمق میشود .اما در جامعۂ متکثر ، برخلاف نظر پیتر برگر ، دینداری قوت میگیرد ، چون ادیان در رقابت با ہم مجبورند بیشتر تلاش کنند و خدمات بہتری ارائہ دہند .بدین ترتیب ، بر خلاف نظریات پیشین مثل آگوست کنت کہ فقط بہ طور کلی و سربستہ دین را پیوند دہندۂ اجتماعی معرفی میکرد بی آن کہ تمایزی بین ادیان قائل شود ، بنا بہ این نظریہ با مطالعہ و مقایسۂ محتویات ادیان میتوان بررسی کرد کہ چہ خدماتی در ازای چہ بہایی ارائہ میدہند و نتیجہ گرفت کہ آیا این دین در درازمدت پیشرفت خواہد کرد یا نہ .ویبیام جیمز ہمچون رادنی استارک از نظریاتی کہ بہ دنبال یافتن منشأ دین بودند ناخشنود بود .بہ خصوص نظریاتی کہ میکوشیدند نشانہہای اختلال روانی را در مؤسسان ادیان بجویند .منشأ پیدایش دین ہر چہ باشد ، پیروان دین اینجا و اکنون در حال زیستن آن دین ہستند و تجربۂ آنہاست کہ محور اصلی دین فعلی را تشکیل میدہد ، نہ تجربۂ مؤسس دین چندین قرن پیش .بہ ہمین دلیل از نظر جیمز پدیدارشناسی تجربۂ دینی است کہ روح حقیقی دین را آشکار میکند .ویلیام جیمز ، بر خلاف رادنی استارک کہ دین را محصول انتخابی آگاہانہ و عقلانی می دانست ، از «ارادۂ معطوف بہ باور» صحبت میکند .بہ باور جیمز ما حتی در مادیترین تصمیمات خود ، بہ طور کامل بر اساس فکتہا و استدلال تصمیم نمیگیریم .این رویکرد زندگی ما را فلج خواہد کرد .بلکہ تا حدی بہ فکتہا نگاہ میکنیم و سپس بدون آن کہ از لحاظ منطقی بہ پاسخ نہایی رسیدہ باشیم ، تصمیم میگیریم کہ چہ چیزی را انتخاب کنیم و بہ چہ چیزی باور داشتہ باشیم .باور چیزی از جنس تصمیم است ، نہ آگاہی .یکی از عوامل دخیل در تصمیمگیری ، احساس یا تجربۂ دینی است .فروید سہ نظریہ مہم در باب دین دارد کہ ہمہ از تطبیق اصول نظریۂ روانکاویاش بر پدیدۂ دین نشأت گرفتہاند .اول : در توتم و تابو میگوید دین اولیہ ، محصول اجتماعی قبیلہایست کہ در آن پدرسالاری قدرتمند تمام زنان را در انحصار دارد .پسران متحد میشوند و پدر را میکشند و خود را رہا میکنند اما ہمزمان احساس گناہ گریبانشان را میگیرد .در نتیجہ شخصیت پدر را بہ آسمان میفرستند و کیش پدرپرستی را بہ منظور جلب بخشایش پدر بمیاد میگذارند .در آیندہ یک پندار میگوید دین افراد بشری ، محصول فرافکنی تصویر پدر قدرتمند - حمایتگر بہ جہان بیرون است .وقتی کودک بزرگ میشود و پدر پیر میگردد یا میمیرد ، خلأ این جایگاہ باعث میشود انسان بزرگسال پدری آسمانی را جایگزین پدر زمینی خود کند .در ہمین کتاب میگوید دین یک نوروسیس جمعی است .نوروسیس بر خلاف سایکوسیس ، ارتباط فرد با واقعیت را قطع نمیکند ، بلکہ فرد در عین رنجوری میتواند بہ زندگی خود ادامہ دہد .ہرچند رفتارہای وسواسی پیدا میکند کہ در صورت انجام ندادن آنہا ، دچار اضطراب شدید میشود .دین نیز بہ ہمین ترتیب اختلالی جمعی است ہمراہ با رفتارہای آیینی تکرارشوندہ ، کہ بہ قصد تسکین اضطراب جمعی صورت میگیرد .یونگ بر خلاف فروید باور داشت کہ ناخودآگاہ الزاما امری منفی نیست و فقط بر اثر سرکوب جنسی ساختہ نمیشود .بلکہ ہر آن چہ بدان آگاہ نباشیم ناخودآگاہ است .بہ باور یونگ علاوہ بر ناخودآگاہ شخصی کہ ہر فرد بر اساس تجربیاتش دارد ، ما یک ناخودآگاہ جمعی نیز داریم کہ ساختار مشترک روانی و غریزی ماست .در حالی کہ ناخودآگاہ شخصی عقدہہای روانی را میسازد ، ناخودآگاہ جمعی کہن الگوہا را میسازد : تصاویری کہ ذہن ساختارہای ناخودآگاہ خود را از طریق آنہا تجسم میکند .رؤیاہا و اساطیر و ہنر جاہایی ہستند کہ بہ خصوص این تصاویر ظہور پیدا میکنند کہ نشان از اشتراک ساختارہای ناخودآگاہ انسانہا دارد .در نتیجہ رویکرد یونگ بہ دین و مفاہیم دینی ہمچون خدا و شیطان آن نیست کہ صرفا آنہا را انکار کند .ہدف فروید از روانکاوی آن بود کہ فرد ناخودآگاہ خود را بہ سطح خودآگاہ برساند و بتواند با عقلانیت آن را نقد و خود را از آن رہا کند .یونگ در عوض توجہ میدہد کہ ساختارہای ناخودآگاہ جمعی از جملہ خدا یا شیطان ، انعکاس بیرونی ساختارہای روانی ما ہستند و در نتیجہ بخشی از ذات انسانی مشترک ما را تشکیل میدہند .با پذیرش کہن الگوہا ، و نہ انکار آن ، است کہ فرد بہ تعادل روانی میرسد .بدین ترتیب یونگ معتقد است بخش مہمی از ذات انسانی غیرعقلانی است و کوشش برای عقلانیت مطلق ، ناسالم است .از دید تایلور بہ علت ذات مشترک انسانی بین ما و قبایل بدوی ، میتوان بین ما و آنہا مطالعہای تطبیقی کرد و گذشتۂ باورہای خود را در وضعیت فعلی آنہا جستجو کرد .مسیحیان در آغاز دوران مدرن معتقد بودند کہ تاریخ بشر از کمال بہ سوی نقص حرکت کردہ .آدم و حوا تا نسل بابل متمدن بودند و تنہا پس از آن بود کہ توحش پدید آمد .و قوم خدا تنہا قومی بودند کہ از این توحش ہمہگیر سالم بیرون آمدند .اما با فعالیتہای مردمشناسی و باستانشناسی ، مشخص شد کہ روند در واقع عکس این بودہ .تایلور از کسانی بود کہ بر این اساس نظر خود را چید و گفت بشر از ابتداییترین شکل بہ پیشرفتہترین شکل تکامل یافتہ و دین را مرحلہای از فرایند پیشرفت دانش بشری میدانست .نخستین مرحلۂ پیدایش دین از دیدگاہ تایلور ، آنیمیسم بود : فرد با دیدن خواب اموات ، بہ این نتیجہ میرسد کہ تصویر آنہا پس از آنہا زندہ میماند .و سپس این را بہ زندگان نیز توسعہ میدہد ، چون خواب آنہا را نیز میبیند .پس انسانہا از دو بخش تشکیل شدہاند : بخشی مادی و بخشی غیرمادی .و این باور بہ ارواح آغاز دین است .چون باور بہ روح سپس بہ تمام اشیا گسترش مییابد و انسانہا میکوشند با ستایش و قربانی ، این ارواح را تشویق کنند کہ مطابق میلشان عمل کنند .بخش مہمی از نظریۂ تایلور ، مفہوم «بازماندہ» است .تایلور بہ این توجہ میکند کہ تکہہایی از باورہا و آیینہایی کہ مربوط بہ مراحل پیشین دین است ، تا مدتہا در مراحل بعدی باقی میماند ، ہرچند دیگر بنیاد نظری ندارند و پیشرفت دانش بشری آن بنیادہای نظری را با بنیادہایی جدیدتر جایگزین کردہ .تایلور میگوید در دنیای مدرن دین بہ طور کلی بہ یک بازماندہ تبدیل شدہ .برای جیمز فریزر ، دین نہ مرحلہای از دانش بشری ، بلکہ مرحلہای از تکنولوژی بشری است .دین برای بشر ابزار تأثیر گذاشتن بر جہان است و وقتی قبیلہ برای آیین دینی جمع میشوند ، ہمیشہ ہدفی بیرونی ہست : باران بیاید ، زمین بارور شود ، یا قبیلہ پیروز شود .تایلور ہرچند صحبت از مراحل پیشرفت دانش بشری کردہ بود ، این مراحل را نام نبردہ بود .فریزر این مراحل را سہ قسمت میکند :
۱ - جادو ، کہ نیروہای غیرشخصی ہمچون مشابہت و اتصال را برای تأثیر بر طبیعت بہ کار میگیرد .۲ - دین ، کہ با آشکار شدن ناکارآمدی جادو پدید میآید .دین نیروہای مؤثر در طبیعت را شخصی و آگاہ میداند و با دعا و قربانی میکوشد در آنہا اثر بگذارد .Notes are private!داستانہاش از لحاظ تکنیک و زبان قوی بودن ، اما آخرش میگفتی : ہمین ؟فقط آخرین داستانش کہ اسم مجموعہ ہم بہش اشارہ دارہ ، ارزش خوندن داشت .Notes are private!بالاخرہ فہمیدم دوران امپراتوری چہ خبر بودہ .بہ طور عجیبی تلاشہای قبلیم بہ شکست منجر میشدن .Notes are private!Notes are private!شب دہم مسیحی : آدمہای رندومی کہ برای اجرای تعزیۂ مصائب مسیح انتخاب میشن و کم کم بہ استعارہہایی از نقشی کہ براش انتخاب شدن تبدیل میشن ، کسی کہ مسیح شب دہم مسیحی : آدمہای رندومی کہ برای اجرای تعزیۂ مصائب مسیح انتخاب میشن و کم کم بہ استعارہہایی از نقشی کہ براش انتخاب شدن تبدیل میشن ، کسی کہ مسیح شدہ واقعا مسیح میشہ و کسی کہ یہودا شدہ واقعا یہودا میشہ .اینجاست کہ بہ نظرم داستان از لحاظ اخلاقی آسیب میبینہ .از اونجایی کہ نقشہا بہ صورت رندوم توزیع شدہ ( بازیگر یہودا فقط بہ خاطر موہای سرخش بہ عنوان یہودا انتخاب میشہ ) تبدیل شدن ہر کس بہ نقشش ، حداقل در مورد نقشہای منفی ، ناعادلانہ است .اگر غرض داستان این بود کہ بگہ جہان عادلانہ نیست و برچسبی کہ جامعہ بہ ما میزنہ ، عادلانہ یا رندوم ، خواہ ناخواہ در ما درونی میشہ ، استحالۂ شخصیتہا با مضمون سازگار بود .اما این مضمون داستان نیست .داستان مضمون مذہبی - کمونیستی سادہای دارہ و چندان دنبال نقد اجتماعی نیست .در نتیجہ چیزی کہ باقی میمونہ اخلاقی نبودن جہان داستانہ .این ضعف اخلاقی توی شب دہم بہ شکل خوبی اصلاح شدہ و بازیگرہای تعزیہ فارغ از نقشی کہ بہشون محول شدہ ، در جہت یکسان متحول میشن .من خودم تحول دیگہای رو بیشتر دوست داشتم : این کہ بازیگرہای نقشہای اولیا بہ خاطر احساس حقانیتی کہ نقش بہشون میدہ ، در جہت منفی تحول پیدا کنن و بازیگرہای نقشہای اشقیا بہ خاطر خودآگاہی گناہآلودی کہ نقش بہشون میدہ ، در جہت مثبت تحول پیدا کنن .ہرچند اینجا ہم ناعدالتی بہ شکل برعکس وجود دارہ ، اما حداقل مضمون دینی - عرفانی دراماتیکی ازش درمیاد .Notes are private!عنوان واضحترش میتونہ «باستانشناسی دین» باشہ .مدرس با صدای گرمش ہر جلسہ یہ محوطۂ باستانی از اقصی نقاط جہان رو بررسی میکنہ و اسطورہہا و آیینہای ح عنوان واضحترش میتونہ «باستانشناسی دین» باشہ .مدرس با صدای گرمش ہر جلسہ یہ محوطۂ باستانی از اقصی نقاط جہان رو بررسی میکنہ و اسطورہہا و آیینہای حول اون محوطہ رو بازگو میکنہ ، و مخصوصا در جلسات اول دورہ ، تحول دین و آگاہی دینی رو در خلال این آثار باستانی نشون میدہ .Notes are private!Notes are private!Notes are private!Notes are private!Notes are private!