BookshelvesAll (2582)
Notes are private!Notes are private!ریویوی زیر بخشی از یادداشت ہای من از جلسۀ دوم درسگفتار «پروست و نشانہ ہا» عادل مشایخی است .در جستجوی زمان از دست رفتہ تصویری از اندیشہ و شیوہ ای از جستجوی حقیقت را عرضہ می کند کہ تصویری است متفاوت از تصویر سنتی اندیشہ .ابزار اصلی این جستجو ، «نشانہ» است .منظور از نشانہ در اینجا چیزی است کہ نظم متعارف دنیای ما را بہ ہم می زند و بہ ما وعدۀ جہانی غیر از جہان خودمان می دہد .ما در حالت عادی تلاش می کنیم از این نشانہ ہا اجتناب کنیم ، تا دنیای آشنای خود را حفظ کنیم .اما نشانہ بہ تعبیر دولوز ، خشونت می ورزد ، بہ شیوۀ اندیشیدن متعارف و مألوف ما تعرض می کند ، آرامش در جہان آشنا بودن را از ما سلب می کند و بہ ما نیرو وارد می کند تا بہ دنبال جہان ناشناختہ ای کہ نشانہ وعدہ می دہد برویم .این جہان متفاوت و ناشناختہ ، ہمان حقیقتی است کہ پروست در رمان بہ دنبالش می گردد .وظیفۀ فرد این است کہ خودش را مدام در معرض نشانہ ہا قرار دہد و کشف کند جہانی کہ این نشانہ ہا بدان اشارہ می کنند کجاست ، آیا حقیقت دارد یا توہم است ، و تا بہ این کشف نرسد ، نمی تواند حقیقتی کہ می جوید را بیابد .در رمان چہار نوع نشانہ مطرح می شوند کہ بہ راوی را بہ دنبال خود می کشانند و جہان ہایی متفاوت از جہان روزمرہ را بہ او وعدہ می دہند .بزرگ ترین مثال این نشانہ ہا در رمان ، محافل اشرافی ( مثل محفل وردورن ہا ) است ، کہ قواعد خاص خودشان و سلسلہ طبقات خاص خودشان را دارند .در ہر محفل ، و بہ طور کلی در ہر گروہ اجتماعی ، افراد ناخودآگاہ نشانہ ہایی خاص صادر می کنند کہ شاید خود متوجہ نباشند ، اما توجہ کسی کہ با آن گروہ اجتماعی غریبہ است را بہ خود جلب می کند .افراد بہ شکل خاصی حرف می زنند ، تکیہ کلام ہای خاصی دارند ، بہ وقایع خاصی اشارہ ہایی سربستہ می کنند کہ خودشان خبر دارند ، و ...تا جایی کہ در این گروہ ہا کسی دیگر فکر جدیدی نمی کند یا حرف جدیدی نمی زند یا کار جدیدی نمی کند ، بلکہ فقط نشانہ صادر می کند و بہ چیزہایی کہ اعضای گروہ می دانند اشارہ می کند .تمام این نشانہ ہا ، باعث می شود فرد تازہ وارد حس کند اعضای این گروہ بہ جہانی بزرگ از خاطراتی جذاب و منحصر بہ فرد دسترسی دارند کہ از بیگانہ ہا پوشیدہ است .اما وقتی بہ محفل وارد شد و با نشانہ ہا آشنا شد ، متوجہ می شود کہ این نشانہ ہا توخالی و تہی ہستند و خاطرات منحصر بہ فرد گروہ چقدر پیش پا افتادہ و بی ارزشند .بہ عبارت دیگر نشانہ ہای محفلی ، بہ حقیقتی ارجاع نمی دہند ، بلکہ جای آن را می گیرند .در جلد دوم ، در سایۀ دوشیزگان شکوفا ، از میان جمع بی شکل دخترانی کہ راوی می بیند ، تنہا یکی برجستگی پیدا می کند ( آلبرتین )، چطور ؟از طریق نشانہ ہا .راوی بارہا اشارہ می کند کہ حالات و اطوار آلبرتین بہ گونہ ای بود کہ انگار جہانی دارد کہ راوی از آن ہا بی خبر است ، با کسان دیگری می گردد ، جاہای مختلف را گشتہ است ، خوشی ہای پنہانی دارد کہ از راوی پوشیدہ است .و بہ محض آن کہ راوی در جلد پنجم ، اسیر ، آلبرتین را در خانۀ خودش محصور می کند تا جایی نرود و با کسی نگردد ، آن جلوۀ وسوسہ انگیز آلبرتین ہم از بین می رود ، و راوی حس می کند دیگر علاقہ ای بہ آلبرتین ندارد و تصمیم می گیرد رابطہ شان را بہ ہم بزند .در حقیقت ، راوی ، نہ خود آلبرتین را ، بلکہ جہان پنہانی آلبرتین را عاشق است و ہر گاہ متوجہ می شود کہ آلبرتین مخفیانہ جایی رفتہ و با کسانی گشتہ ، دوبارہ این عشق سر بر می آورد و شدت می یابد .عشق بہ دیگری ، در حقیقت عشق بہ جہانی دیگر است ، جہانی جدای از جہان آشنای ما .نشانہ ہایی کہ معشوق صادر می کند تکہ ہایی از جہانی دیگرند کہ من بہ آن راہ ندارم ، و وسوسہ انگیز بودن آن ہا بہ ہمین جہت است .این نشانہ ہا لذت بخشند ، از آن جہت کہ متعلق بہ جہانی دیگرند ، و نیز دردناکند ، از آن جہت کہ من بہ آن جہان راہ ندارم .اہمیت نشانہ ہای محفلی و نشانہ ہای عشق ، آن است کہ فرد را آمادہ می کنند برای یادگرفتن تأویل نشانہ ہا و کشف جہانی ورای جہان روزمرہ .فرد با قرار گرفتن در معرض این نشانہ ہا ، حساس بار می آید و مدام بہ دنبال نشانہ ہایی است کہ خبر از حقیقتی پنہان می دہد و بہ واقعیت روزمرہ بسندہ نمی کند .وگرنہ پروست معتقد است کہ نشانہ ہای عشق ہم ، ہمچون نشانہ ہای محفلی ، فاقد حقیقت ہستند .این نوع نشانہ ہا در «در جستجوی زمان از دست رفتہ» فراوانند .یک کیفیت محسوس ، یک احساس ، نہ بہ چیزی کہ از آن صادر شدہ ، بلکہ بہ جہانی بہ کلی متفاوت ارجاع می دہد .نمونۀ برجستۀ آن ، شیرینی مادلن است کہ چشیدن طعم آن راوی را بہ دوران کودکی اش پرتاب می کند .طعم شیرینی مادلن در اینجا نہ بہ خود شیرینی ، بلکہ بہ دوران کودکی راوی در کومبرہ ارجاع می دہد کہ یک شیء نیست ، بلکہ یک جہان متفاوت با جہان و زندگی حاضر راوی است .این نشانہ ہا در رمان دو ویژگی دارند :
اول ، این کہ تجربۀ آن ہا شادی ای در بر دارد .دوم ، این کہ نوعی الزام و اجبار در این نشانہ ہا وجود دارد .گفتیم کہ نیرو و خشونت وجہ مشخصۀ اصلی تمام نشانہ ہاست .این نیرو در این نشانہ ہای محسوس بہ صراحت قابل مشاہدہ است .فشاری کہ نشانہ بہ فرد وارد می کند و او را بہ دنیایی دیگر می کشاند .در جلسۀ اول گفتیم کہ ہدف اصلی «در جستجوی زمان از دست رفتہ» رسیدن بہ تجربۀ ابدیت در دل زمان است ، زمانی کہ دیگر توالی اکنون ہای نیست شوندہ نباشد ، و این جا اشارہ ای صریح بہ آن را می یابیم .اہمیت نشانہ ہای محسوس در ہمین است کہ دریچہ ای باز می کند ، برای رسیدن بہ تجربہ ہایی از این دست در نشانہ ہای ہنر .زیرا فراتر رفتن از زندگی میرا ، با نشانہ ہای محسوس رخ نمی دہد یا حداقل بہ طور دائم رخ نمی دہد .گفتیم کہ نشانہ ہای محسوس شادی آورند ، اما این جا ہم مانند نشانہ ہای عشق ، سویہ ای حزن آور وجود دارد .مثل تجربۀ عاشقانہ ، این جا ہم دنیای مورد اشارۀ نشانہ ، از دسترس ما خارج است ، زیرا نشانہ در لحظۀ حاضر است ، اما معنا و حقیقتی کہ بہ آن ارجاع می دہد در زمان گذشتہ رخ دادہ و سپری شدہ و از بین رفتہ ، و ہمین سپری شدن باعث حزن می شود ( نوستالژی ).نکتۀ مہم این است : گذشتہ ای کہ نشانہ ہای محسوس ما را بہ سوی آن می کشند ، گذشتہ ای نیست کہ زمانی واقعا اکنون بودہ باشد .کومبرہ ای کہ راوی بہ یادش می افتد ، لحظات اکنون کودکی او نیست .بلکہ آن چہ از کومبرہ حس می کند حتی در زمان کودکی ہم وجود نداشتہ .دولوز می گوید : گذشتہ ای کہ بہ وسیلۀ نشانہ تجربہ می شود ، «ذات» گذشتہ است .ذات جہانی است کہ ہیچ وقت کنونی نبودہ و در نتیجہ ، ہیچ وقت سپری نشدہ .ہمیشہ مثل سایہ یا ہمزاد یک اکنون ، در اکنون وجود داشتہ و نداشتہ .یک جہان بالقوہ و مجازی است ، کہ با این ہمہ حقیقی تر است از جہان بالفعل و واقعی .دولوز نتیجہ می گیرد : بر خلاف آن چہ رایج است ، صحنۀ شیرینی مادلن نوعی «تداعی» نیست .تداعی روانشناسانہ این است کہ فردی در گذشتہ الف و ب را با ہم تجربہ کردہ ، حال با تجربۀ الف بہ یاد ب می افتد .اما در صحنۀ شیرینی مادلن ، گذشتہ ای کہ تداعی شدہ ہرگز زندگی نشدہ است .گاہی آدم بہ یاد دوران سخت گذشتہ می افتد ، اما این گذشتہ برایش شیرین است .این نشان می دہد کہ گذشتہ ای کہ بہ یاد آمدہ ، ہمان گذشتہ ای کہ زندگی شدہ نیست .بلکہ گذشتہ ایست کہ «آفریدہ» شدہ .اما ، ہمان طور کہ پروست می گوید ، چون ما این را در نمی یابیم ، و تصور می کنیم کہ بہ خاطر گذشتہ ای مادی است کہ این لذت و اندوہ را حس می کنیم ، ہمچنان نشانہ ہای محسوس ایدئال ترین نشانہ ہا برای رسیدن بہ حقیقت نیستند .Notes are private!ہفت جلد «در جستجوی» با چہ رشتہ ای بہ ہم مرتبط می شوند ؟مسئلہ ای کہ بہ این ہفت جلد وحدت می دہد چیست ؟معمولا درونمایۀ اصلی «در جستجوی» را «تداعی» می دانند : یک محرک بیرونی ، بخشی از گذشتہ را زندہ می کند .این تداعی با یادآوری آگاہانہ و عقلانی متفاوت است .دولوز می گوید : بر خلاف باور عموم مسئلۀ اصلی رمان تداعی نیست ، بلکہ تداعی ابزاری است برای «جستجو»ی موجود در عنوان رمان ، کہ فقط جستجو برای یک زمان گذشتہ نیست ، بلکہ جستجو برای «حقیقت» و پاسخی بہ «ہیچ انگاری» است .در این جستجو برای حقیقت ، «سوان» نمونہ ای از شکست در این جستجو است ، و «راوی» نمونہ ای از موفقیت در این جستجو .دو شخصیت کلیدی رمان .دولوز معتقد است کہ حرف اصلی «در جستجوی» این است کہ این جستجو برای حقیقت ، فقط با ہنر بہ نتیجہ می رسد .سوان دو خصوصیت دارد :
طفرہ رفتن از اظہار عقیدۀ شخصی و ہمیشہ بہ بیان جزئیات واقعی اکتفا کردن .و ہر گاہ ہم می خواہد عقیدہ اش را اظہار کند ، آن را با لحنی اظہار می کند کہ انگار آن را داخل گیومہ گذاشتہ و با تمسخری از سر خجالت ، آن عقیدہ را بہ «کسانی کہ بہ این جور مسائل اعتقاد دارند» نسبت می دہد ، نہ خودش .کہ در نتیجۀ کلبی مسلکی پدید می آید : زندگی ای کہ تقلیل پیدا کردہ بہ خوشی ہای روز بہ روز کہ می پندارد تا دم مرگ تغییر نخواہد کرد :
این دو امر ( کلبی مسلکی ، اپیکوری مسلکی ) معلول درکی عقلانی از زمان است کہ در آن زمان چیزی نیست جز اکنون ہای متوالی کہ می آیند و از بین می روند ، و گذشتہ چیزی مردہ و از دست رفتہ است .( راوی در ص ۱۱۰ جلد اول وضعیت گذشتۀ خود را این چنین توصیف می کند .او می گوید کہ گذشتہ اش را با حافظۀ عقلانی و آگاہانہ بہ یاد می آورد ، یعنی می داند کہ بہ مدرسہ رفتہ ، غذا خوردہ ، دوستانی داشتہ و ...اما حس «زندگی کردن» در آن وضعیت را با حافظۀ عقلانی نمی توان بہ دست آورد ، در نتیجہ گذشتہ اش چیزی بی رنگ و مردہ است .) در چنین وضعیتی ، زندگی تنہا متشکل است از لحظات گذرای اکنون ، بدون ہیچ ہویت و معنایی .و این منجر بہ اپیکور مسلکی ( خوشی ہای روز بہ روز ) و کلبی مسلکی ( اجتناب از عقیدہ داشتن راجع بہ کنہ چیزہا ) می شود .از آن جایی کہ جایی برای حقیقت در این شکل از زمان وجود ندارد ، این درک عقلانی از زمان منجر بہ ہیچ انگاری می شود .این ہیچ انگاری ، با شنیدن موسیقی ونتوی ( برای سوان ) و خوردن شیرینی مادلن ( برای راوی ) ناگہان دستخوش زلزلہ ای شگرف می شود : گذشتہ زندہ می شود ، از نیستی بیرون می آید ، از برداشتی صرفا انتزاعی و عقلانی دور می شود و رنگ می گیرد ، و چیزہا معنا می یابد .و راوی امید می یابد کہ با تجربۀ این چنینی زمان ( در مقابل تجربۀ عقلانی زمان بہ مثابہ توالی اکنون ہای نیست شوندہ ) بتواند از ہیچ انگاری ( کلبی مسلکی ، اپیکوری مسلکی ) بگریزد ، و بتواند کنہ چیزہا را بہتر درک کند .Notes are private!اگر جلد دوم رمان بہ دورۀ نوجوانی راوی می پرداخت کہ عشق و شورہا و خیالات عاشقانہ در جانش افتادہ بود ، جلد سوم بہ دورۀ جوانی اش می پردازد کہ سخت دنبال دس اگر جلد دوم رمان بہ دورۀ نوجوانی راوی می پرداخت کہ عشق و شورہا و خیالات عاشقانہ در جانش افتادہ بود ، جلد سوم بہ دورۀ جوانی اش می پردازد کہ سخت دنبال دست و پا کردن موقعیتی در بین محفل ہای اشرافی است .و ہمان طور کہ در جلد دوم راوی با مواجہہ با واقعیت بی مایگی خیالات عاشقانہ را دریافت ، در جلد سوم پس از تلاش ہای فراوان برای راہ یافتن بہ محافل اشرافی - کہ بہ خاطر بستہ بودنشان و نام ہای پر طنطنہ شان آدم را بہ این فریب دچار می کنند کہ چیزی از عظمت و شکوہ در آن ہاست - وقتی بہ بالاترین محافل اشرافی راہ می یابد پوچی و ابتذال آن ہا را درک می کند و ہمچون قبل از بی شباہت بودن خیال و واقعیت سرخوردہ می شود .آن چہ می گفتند ہمہ ہیچ و پوچ بود .گفتگو دربارۀ فرانس ہالس یا خسّت و آن ہم حرف زدن بہ ہمان لحن و شیوۀ مردمان معمولی .مہمانی ای کہ با آن ہایی کہ در ہر جای بیرون از فوبور سن ژرمن ( محلۀ اشرافی پاریس ) برپا می شد ہیچ تفاوت اساسی نداشت .آیا بہ راستی برای مہمانی ہایی چون مہمانی آن شب بود کہ آن کسان خود را می آراستند و بورژواہا را بہ محفل ہای آن چنان بستہ شان راہ نمی دادند ؟برای چنان مہمانی ہایی ؟یک لحظہ باور کردم ، اما این بیش از اندازہ باورنکردنی بود .منطق سادہ مرا بہ انکار آن وا می داشت .ہمچنان کہ کتاب قبل پدیدارشناسی عشق بود ، این کتاب پدیدارشناسی اشرافیت است ، پروست با گردآوردن خصوصیات چند خاندان اشرافی واقعی در خاندان خیالی " گرمانت " بہ توصیف و تحلیل آداب و رفتارہای پرتجمل ولی توخالی این طبقہ پرداختہ .و ہمین توصیف ہا و تحلیل ہای جزئی کہ وقتی در جلد دوم معطوف بہ عشق بودند خواہ ناخواہ موجب جذابیت و کشش داستان می شدند ، وقتی معطوف بہ آداب و رسوم اشرافی شوند باعث می شوند کتاب ملال آور گردد ، و ہر چہ در جلد قبلی خوانندہ خود را بہ توصیفات نویسندہ از روحیات انسانی نزدیک حس می کرد و از این نزدیکی بہ ہیجان می آمد ، در این جلد خود را از توصیف فضاہای اشرافی دور می بیند ، مخصوصا چون چنین فضاہایی امروز دیگر وجود ندارند .Notes are private!Notes are private!من زمانی بہ خاطر خواندن بعضی نقدہا ، فکر می کردم کہ داستان نویس باید پیش از نوشتن داستان ، فلسفہ ای ( بہ معنی اصطلاحی کلمہ ) داشتہ باشد ، ایدئولوژی ای ، مکتب فکری ای .نوشتہ ہایش را باید با خط کش و گونیا و پرگار با این یا آن مکتب روانشناسی یا اسطورہ شناسی یا جامعہ شناسی یا فلسفی جور کند ، بہ طوری کہ ہر جزئی ترین توصیفش اشارہ ای باشد بہ فلان حرف فروید و یونگ یا بہمان حرف مارکس .سال ہا طول کشید تا بفہمم منتقدہایی ہم ہستند کہ این نقدہا را نقد می کنند ، و داستان را چیزی بیشتر از جولانگاہ مکاتب فکری می دانند .چراکہ مکاتب بہ سرعت برق و باد دنبال ہم می آیند و می روند ، و شکسپیر ہنوز بہ قوت خود باقی است .این فریبی نیست کہ فقط من دچارش شدہ باشم .سوزان سونتاگ در علیہ تفسیر از نویسندہ ہای دیگری ہم نام می برد کہ چطور با دقتی وسواس آمیز اصرار دارند کہ ہر کلمہ شان نماد چیزی باشد کہ در فلان مکتب گفتہ شدہ ، و اثرشان در نہایت چیزی نیست جز حرف ہای ہمان مکتب در قالب داستان .و آن وقت سؤال پیش می آید کہ اگر کسی بخواہد فلسفہ و روانشناسی بخواند ، چرا باید کتاب ہای فلسفی و روانشناسی را کہ حرف ہای خودشان را واضح و روشن زدہ اند رہا کند و بیاید ہمان حرف ہا را در یک داستان نمادین ، مخفی شدہ زیر ہفت لایہ استعارہ و رمز بخواند ؟و علاوہ بر این ، آیا ہنر کار دیگری ندارد جز ابزار تبلیغاتی فلسفہ و علم بودن ؟Notes are private!اگر کمی خیالبافی خطرناک باشد ، راہ درمانش کمتر کردن خیال نیست ، بلکہ باید خیال را بیشتر کرد .تا زمانی کہ ذہنتان را از خیال ہایش دور نگہ می دارید مانع آن می شوید کہ آن ہا را خوب بشناسد .در نتیجہ بعدا گول ظواہر بی شماری را می خورید ، چون نتوانستہ اید بہ ذات آنہا پی ببرید .باید خیال ہایمان را خوب بشناسیم تا بتوانیم آنہا را از زندگی جدا کنیم و دیگر از آنہا رنج نکشیم .این جدایی خیال از زندگی اغلب آن قدر سودمند است کہ فکر می کنم شاید بد نباشد آدم آن را بہ عنوان پیشگیری عملی کند ، مثل بعضی جراحانی کہ معتقدند برای پیشگیری از آپاندیسیت باید آپاندیس ہمۀ بچہ ہا را درآورد .آیا این جملات الستیر نقاش ، جوہر و ہدف اصلی رمان نیست ؟در جستجوی زمان از دست رفتہ ، حداقل در جلد دوم ، کتاب خیالات واہی است ، کتاب سرخوردگی ہا .ادراک ہا و برداشت ہای اشتباہی کہ از واقعیت داریم ، بہ خاطر طنین یک اسم ، یا یک پیشفرض غلط ، یا یک مقایسۀ نادرست ، یا ...و مدت ہا طول می کشد تا بتوانیم از زنجیر این برداشت اشتباہ در بیاییم .پروست با جملات فوق نشان می دہد کہ راہ حل مصونیت از این فریب ہای خیال ، توجہ کردن بہ کارکرد ذہن و تخیل است .خودآگاہ شدن نسبت بہ این حقیقت کہ ذہن ہمیشہ تمام آن چہ کہ در بیرون است را بہ ما نشان نمی دہد ، بلکہ خودش آن را با درصد بالایی از احساسات و خاطرات و تخیلات مخلوط می کند .برای خودآگاہ شدن بہ کارکرد ذہن ، باید ہر گاہ کہ ذہن ما را فریب می دہد ، خوب دقت کنیم ، ماجرا را مرور کنیم ، و ببینیم دقیقا چہ چیزہایی موجب خطای ما شد تا دیگر بہ آن خطا دچار نشویم .یا می توانیم بہ کمک خواندن این کتاب کہ از قبل شکل ہای مختلف فریبکاری تخیل را شرح دادہ ، در مقابل حیلہ ہا و ترفندہای مختلف ذہن آمادہ شویم .کتابی کہ مثل «ہنر ہمیشہ بر حق بودن» انواع مغالطات ذہن را برای ما بہ وضوح بہ تصویر کشیدہ است .آیا بہ خاطر ہمین نیست کہ پروست کار خود را ہمچون کار پدرش - کہ با توصیہ ہای پزشکی خود جلوی ابتلای پاریس بہ وبا را گرفت - می داند ؟ایجاد مصونیت نسبت بہ بیماری ای از جنس دیگر : بیماری فکری .Notes are private!خیلی وقت بود تعریف این رمان را شنیدہ بودم ، آخرین بار در کتابی کہ اخیرا خواندم ( اگر بودا را در راہ دیدی او را بکش ).حال و ہوایی کہ در نتیجۀ خواندن میر خیلی وقت بود تعریف این رمان را شنیدہ بودم ، آخرین بار در کتابی کہ اخیرا خواندم ( اگر بودا را در راہ دیدی او را بکش ).حال و ہوایی کہ در نتیجۀ خواندن میرچا الیادہ و دیدن مستندہای باراکا و سامسارا در من ایجاد شدہ بود ، ترغیبم کرد کہ این رمان کوتاہ را بخوانم .ہمزمان موسیقی باراکا و موسیقی ہای دیگر را در گوش داشتم .( view spoiler)[ در این سو اروپاست با تمام ظواہری کہ برای فراموش کردن واقعیت برای خود ساختہ ، و در آن سو آفریقاست با واقعیت عریانش ، با تاریک ترین زوایای انسانیت .مارلو می گوید : چیزی کہ مرا بہ وحشت انداخت ، این بود کہ این بومی ہا با تمام رسوم وحشت انگیزشان ، آدمخواری شان ، آوازہای رعب انگیزشان ، رقص ہای جنون آمیزشان ، انسان بودند ، ما بودیم .ہمان انسانی کہ اروپا با کت و شلوار و یقۀ آہار زدہ می کوشد از یادش ببرد .در رمان خصوصیات مختلفی برای آفریقا شمردہ می شود : تاریک بودن ( در عین حضور دائم آفتاب سوزان )، بی زمان بودن ، اساطیری بودن ، دست نایافتنی بودن .این خصوصیات ہر چہ بیشتر مرا مطمئن می کرد کہ سفر مارلو از اروپا بہ قلب تاریک آفریقا ( کہ خود آن را «زیارت» و «سلوک» می نامد ) سفری است بہ اعماق تاریک ، اساطیری و بی زمان ضمیر انسانی ، برای یافتن باطنی ترین صورت انسانی : کورتز .( view spoiler)[ کورتز ، گمشدہ در اعماق تاریک جنگل ہا ، ہدف «سلوک» مارلو است .مارلو بی آن کہ کورتز را دیدہ باشد مجذوب اوست ، و سفرش نہ برای تہیۀ عاج ، کہ برای دیدن این انسان است .اروپاییان ( گورہای سفیدشدہ ) تا وقتی نمی دانند کورتز عاج ہا را از چہ راہی تہیہ می کند ، از او با تحسین و اعجاب یاد می کنند : منشأ عظیم انرژی ، منشأ خستگی ناپذیر ثروت .ہمہ قطع دارند کہ وقتی کورتز بہ اروپا برگردد ، بہ مقامی بالا خواہد رسید .خبر ندارند کہ رسیدن بہ ثروتی غیرعادی با روش ہای عادی اروپایی میسر نیست ، کہ اگر بود اروپاییان دیگر ہم می توانستند این اندازہ عاج تہیہ کنند .بہ محض این کہ نمایندۀ اروپاییان با کورتز مواجہ می شود ، قرارگاہ او را می بیند ، سرہای بریدہ ای کہ بہ تیرک زدہ ، خونریزی ہای وحشیانہ اش ، پرستندگان بومی کہ بہ دور او می رقصند و بہ درگاہش نیایش می کنند ، بہ محض این کہ «آن انسان» را می بیند ، فوری با وحشت و نفرت برکنارش می کند ( بخوانید : سرکوبش می کند ).( view spoiler)[ مارلو سالک است .خود سفر خود را «زیارت» می خواند .از ظاہری ترین و اخلاقی ترین سطح زندگی ( اروپا ) بہ عمیق ترین سطح آن ( دل آفریقا ) سفر می کند ، تا با جنبہ ای دیگر ، جنبہ ای وحشی و مہارناپذیر و اساطیری از ضمیر انسان رو بہ رو شود .او اروپایی نیست : بر خلاف اروپاییان او مجذوب کورتز است .او کورتز ہم نیست : بر خلاف کورتز او از اروپا می آید و بہ اروپا بر می گردد .اما او سالکی است کہ این دو جنبۀ زندگی را درک می کند .از سطح بہ عمق می رود و باز می گردد .ہر چند در بازگشت دیگر ہمانی نیست کہ رفتہ .دیگر چیزی بیشتر از زندگی می داند ، و اروپاییان برایش تحمل ناپذیر می شوند .Notes are private!پدیدار شناسی را می توان توصیف دقیق تجربہ ہای زندگی دانست .بسیاری از تجربہ ہا کہ ما بہ سادگی از کنارشان رد می شویم ، در حقیقت تجربہ ہایی پیچیدہ ہستند .از تجربہ ہای عام مثل دیدن یک صندلی یا خواندن زمان ساعت عقربہ دار ، تا تجربہ ہای خاص مثل لحظات فراموشی و گیجی پس از بیدار شدن یا دژاوو .از تجربیات شناختی ، تا تجربیات احساسی .پدیدارشناس می خواہد بداند وقتی ما یک صندلی را می بینیم ، دقیقا چہ تجربہ ای را از سر می گذرانیم ؟وقتی دچار دلتنگی می شویم دقیقا چہ احساساتی را تجربہ می کنیم ؟پدیدارشناس کاری بہ علل فیزیکی و زیستی و فلسفی دیدن ندارد .نمی خواہد ساز و کار نور و شکست آن در عدسیۀ چشم را بررسی کند ، نمی خواہد طرز انتقال پیام در سلول ہای عصبی بہ مغز و طرز کار مغز را بررسی کند ، نمی خواہد ارتباط مغز با آگاہی را تحلیل کند ، او اصولا بہ ہیچ علتی کار ندارد .وقتی کسی بہ عقربہ ہای ساعت نگاہ می کند ، بدون این کہ متوجہ علل فیزیکی و زیستی و فلسفی شود ، ساعت را می خواند .پدیدارشناس ہم فقط می خواہد ہمین تجربۀ خواندن ساعت را از نگاہ خود فرد مطالعہ کند ، نہ از نگاہ یک محقق علت یاب .بہ بیانی دیگر ، علوم بہ دنبال توصیف پدیدہ ہا از دیدگاہ " سوم شخص " ہستند ، بہ این ترتیب کہ خود را در خارج از جہان قرار می دہند و بہ مطالعۀ ساز و کار جہان می پردازند .اما پدیدارشناسی بہ دنبال توصیف پدیدہ ہا از دیدگاہ " اول شخص " است ، یعنی نمی خواہد خود را خارج از جہان قرار دہد ، بلکہ می خواہد خود را درون ذہن فرد قرار دہد و ببیند خود فرد در یک تجربہ دقیقا چہ حسی دارد .در جستجوی زمان از دست رفتہ بہ عبارتی ، پدیدارشناسی تجربہ ہای خاص زندگی است .تجربہ ہایی کہ در خط مستقیم وقایع زندگی نوسانی ایجاد می کنند : عشق ، نوستالژی ، دژاوو ، الہام و ...تجربہ ہایی کہ ہویت فرد را شکل می دہند : فراموشی و یادآوری ( لحظہ ای کہ با خوردن شیرینی مادلن تمام کودکی راوی در برابر چشمش حاضر می شود )، بیم و امید ( ماجرای بوسہ ہای شب بہ خیر مادر راوی ، کہ آن اندازہ بہ آن ہا محتاج است تا بتواند شب را بگذراند )، عشق و نفرت ( سوان و اودت ، و تمام لحظات آن ہا ) و ...تجربہ ہایی گاہ آشنا و گاہ بی اندازہ نامأنوس و ہمان قدر واقعی .ہر چند در این میان لحظاتی ہم ہستند کہ گرچہ با ریزبینی استادانہ توصیف شدہ اند ، اما چندان خاص نیستند ، مانند توصیف گل ہای مراسم عید کلیسا و برگ ہای پاییزی جنگل و ...اما آن چہ " در جستجوی " را تبدیل بہ شاہکار می کند ، این بخش ہا نیست .بلکہ آن تجربہ ہای خاصی است کہ آدم از سر گذراندہ اما ہیچ گاہ راجع بہ آن ہا فکر نکردہ و در ہیچ کتابی ہم راجع بہ آن ہا نخواندہ ، و وقتی توصیف دقیق شان را از زبان پروست می خواند شگفتزدہ می شود و با ذوقزدگی فکر می کند : من ہم این حالت را داشتہ ام !رمان ( حداقل تا اینجا ) کلیت واحدی ندارد .پی در پی از این موضوع بہ آن موضوع سرک می کشد و شخصیت ہا و مکان ہای مختلف را داخل صحنہ می کند و بیرون می برد ( ہر چند شاید بعدہا دوبارہ سراغ شان بیاید ).اما نباید در این رمان بہ دنبال کلیت بود .باید کلیت را فراموش کرد .این رمان رمان جزئی نگری است .زندگی با تمام آشفتگی ہایی کہ در لحظۀ حاضر وجود دارد .Notes are private!یہ بار با خواہرزادہ م کہ اون موقع یک سالش بود بازی می کردم ، و با کلی زحمت براش با لگو یہ ساختمون ساختم .اما دختربچۀ یک سالہ بدون این کہ بہ اون ساختمان یہ بار با خواہرزادہ م کہ اون موقع یک سالش بود بازی می کردم ، و با کلی زحمت براش با لگو یہ ساختمون ساختم .اما دختربچۀ یک سالہ بدون این کہ بہ اون ساختمان اہمیتی بدہ ، با ذوق و خندہ زد و خرابش کرد .یہ مقدار بہم برخورد ، و بہ این امید کہ این بار بیشتر تحت تأثیر قشنگی ساختمون قرار بگیرہ یا حداقل یادبگیرہ مثلش رو بسازہ ، باز تلاش کردم بازسازی ش کنم و اون این بار قبل از این کہ ساختمون تموم بشہ زد و خرابش کرد .چند بار امتحان کردم ، و دیدم انگار لذت بازیگوشانۀ خراب کردن خیلی بیشتر از لذت انتزاعی ساختنہ .این کتاب ہم چیزی در ہمون مایہ ہاست .مال دوران کوتاہی کہ پست مدرن نامیدہ میشد و الان حدود سی چہل سالی ہست کہ بہ پایان رسیدہ .ماجرا از این قرارہ :
کتاب ہیچ چیز نیست .نہ یک رمانہ ، نہ یک مجموعہ داستان ، و نہ حتی یہ داستان با سر و تہ .داستان راجع بہ یک «خوانندۀ» بی نامہ ( کہ نویسندہ با ضمیر مخاطب ازش صحبت می کنہ ) کہ کتابی رو می خرہ کہ بخونہ ، اما می بینہ کہ کتاب ناتمامہ .میرہ برای عوض کردن کتاب ، بہش یہ کتاب دیگہ می دن اما وقتی اون رو می خونہ ، می بینہ یہ داستان دیگہ است .بہ خوندن داستان ادامہ میدہ اما اون ہم نیمہ کارہ است ، و وقتی میرہ برای عوض کردن باز بہ اشتباہ یہ کتاب دیگہ بہش می دن و اون ہم نیمہ کارہ است و ہمین طور ...و ہر بار کہ «خوانندہ» یکی از این کتاب ہا رو می خونہ ، بخشی از اون کتاب روایت میشہ ، ولی نیمہ کارہ رہا میشہ .در نتیجہ کتاب «اگر شبی» ہمچین ساختاری دارہ :
فصل اول : خوانندہ کتاب را می خواند .فصل دوم : خوانندہ کتاب را بہ کتابفروشی می برد تا عوض کند و کتاب جدیدی می گیرد .فصل سوم : خوانندہ بہ جای کتاب قبلی کتاب جدیدی می گیرد .الی آخر .Notes are private!می خواید راجع بہ فرقہ ہای فرانسیسکن و بندیکتین و فراتیچلی بخونید ؟توی این کتاب ہست .می خواید راجع بہ دادگاہ ہای تفتیش عقاید بخونید ؟توی این کتاب ہست .می می خواید راجع بہ فرقہ ہای فرانسیسکن و بندیکتین و فراتیچلی بخونید ؟توی این کتاب ہست .می خواید راجع بہ دادگاہ ہای تفتیش عقاید بخونید ؟توی این کتاب ہست .می خواید راجع بہ گسترش دانشگاہ ہا و آغاز رنسانس بخونید ؟توی این کتاب ہست .می خواید راجع بہ نومینالیسم ویلیام اوکام بخونید ؟توی این کتاب ہست .می خواید راجع بہ کتاب گمشدہ ی ارسطو بخونید ؟توی این کتاب ہست .حتی اگہ بخواید راجع بہ شرلوک ہولمز و خورخہ لوییس بورخس و لودویگ ویتگنشتاین ہم بخونید ، دست خالی از این کتاب بر نمی گردید .و البتہ جز این چہ انتظاری میشہ داشت از اومبرتو اکو ؟مردی کہ ہمہ چیز رو میدونہ .و این ریویو ہم ناچار تکہ پارہ ہایی پراکندہ خواہد بود ، از نکاتی کہ اینجا و اونجا بہ ذہنم رسیدہ .( view spoiler)[ شخصیت محوری داستان ، ویلیام باسکرویل اقتباسی شیطنت آمیز از شرلوک ہولمزہ .جدای از ظاہر مشابہ ، شیوہ ی استنتاج مشابہ و اصلیت مشابہ ، اسم «باسکرویل» ناخودآگاہ معروف ترین داستان ہولمز ( درندہ ی باسکرویل ) رو تداعی می کنہ .ویلیام و ہولمز ہر دو بہ سنت فکری کمابیش مشابہی تعلق دارن : ویلیام نومنینالیستہ ، و ہولمز پوزیتیویست .ہر چند بہ علت آشنایی بیشتر اومبرتو اکو از مکتب فکری شخصیت داستانش ( نومینالیسم )، استنتاج ہای باورپذیرتری می کنہ .بہ این ترتیب کہ وقتی ویلیام بہ مشکلی بر می خورہ ، احتمالات مختلف رو در نظر می گیرہ و بہ دو طریق احتمال ہای مختلف رو کنار میزنہ و یک احتمال رو نگہ میدارہ :
۲ .احتمالی کہ مقتضی فرض ہای کمتر و علت ہای سر راست تری ہست رو انتخاب می کنہ .این بہ روش یہ محقق واقعی نزدیک ترہ تا ہولمز کہ معلوم نیست چطور از شواہد موجود ہمہ ی حقایق رو استنتاج می کنہ و در عمل ہم نہ در تحقیقات علمی و نہ در تحقیقات جنایی چنین چیزی امکان ندارہ ، ہر چقدر ہم فرد باہوش باشہ .( view spoiler)[ ارسطو کتابی دارہ بہ نام «بوطیقا» کہ «فن شعر» ترجمہ میشہ ، اما بر خلاف اون چیزی کہ از کلمہ «فن شعر» برداشت میشہ ، ربطی بہ شعری کہ ما امروز می فہمیم ندارہ ، بلکہ دربارہ درام نویسیہ .ارسطو درام رو بہ دو نوع تقسیم می کنہ :
الف ، تراژدی .کہ موضوعش مسائل جدی و فضیلت ہای انسان ہای بزرگہ .ب ، کمدی .کہ مسائل جدی رو بہ مضحکہ می گیرہ و نقص ہا و اشتباہات انسان ہای پست و دور از فضیلت رو نشون میدہ .( view spoiler)[ خورخہ لوییس بورخس نویسندہ و کتابخوار معروف کہ در پایان عمرش نابینا شد ، داستانی کوتاہ دارہ کہ کاندیدای عجیب ترین داستانیہ کہ توی عمرم خوندم ، بہ نام «کتابخانہ بابل».این داستان در حقیقت توصیف یک جہان موازیہ ، کہ تماما یک کتابخونہ عظیمہ .کتابخونہ از ہر طرف ابعاد بی نہایتی دارہ ، مشتمل بر بی نہایت کتابہ ، در نتیجہ ہر کتابی کہ قابل تصور باشہ ، در این کتابخونہ موجودہ ، تمام دانش ہای جہان ، بہ علاوہ بی نہایت کتاب بی معنی و رمزی دیگہ .معماری این کتابخونہ ، بہ شکل خاصیہ .کتابخونہ از بی نہایت اتاق چند ضلعی تشکیل شدہ کہ از ہر طرف با دالان ہایی بہ ہم متصلن .اومبرتو اکو کتابخونہ داستانش کہ محور اصلی داستانہ رو با شیطنت از بورخس اقتباس کردہ .اولا کتابدار این کتابخونہ ، پیرمردی نابینا بہ نام «خورخہ بورگوس»ہ ، کہ ہم از نظر نام و ہم از نظر نابینایی و ہم از نظر کتابخوار بودن ، شبیہ بہ بورخسہ .ثانیا کتابخونہ در حقیقت استعارہ ای از تمام جہانہ ، و تمام کتاب ہایی کہ ہیچ کس حتی اسم شون رو ہم نشنیدہ ، در اون وجود دارن .و سوم ، معماری کتابخونہ است ، کہ شبیہ کتابخانہ بابل ، از تعداد زیادی اتاق چند ضلعی تشکیل شدہ کہ از ہر طرف با دالان ہایی بہ ہم متصلن .( view spoiler)[ در مورد این کہ ہنر پست مدرن دقیقا چیہ ؟بحث ہای زیادی بین نظریہ پردازہای پست مدرن شدہ .اما از این بین نظر چارلز جنکس ( معمار امریکایی ) و اومبرتو اکو کمابیش شبیہ ہم دیگہ است .چارلز جنکس در تعریف ہنر پست مدرن ، اصطلاح «کدگذاری مضاعف» رو بہ کار می برہ ، کہ یہ چیزی توی این مایہ ہاست کہ ہنرمند پست مدرن ، بدون این کہ اعتقادی بہ مضامین و سبک ہای سنتی داشتہ باشہ ، بہ شکلی بازیگوشانہ و طنزآمیز از اون ہا در اثر خودش استفادہ می کنہ .بر خلاف ہنرمندان مدرن کہ - مثل ازرا پاوند کہ معتقد بود «جدیدش کن !» - اصرار دارن کہ سبک ہا و مضامین سنتی باید دور ریختہ بشن و ہنر باید بہ سمت «چیزی» جدید برہ .پست مدرن ہا دیگہ بہ این «چیز» باور ندارن .بہ ہیچ «چیز»ی باور ندارن .در این بی باوری ، تنہا کاری کہ باقی موندہ ، اینہ کہ با سبک ہای قدیمی بازی کنن و با ہم مخلوطشون کنن و جدیت دوران قدیم رو بہ شوخی بگیرن .اومبرتو اکو کمابیش ہمین نظر رو دارہ .اکو میگہ : ہر چیزی ، ہر مضمونی ، تا حالا بارہا گفتہ شدہ .در نتیجہ ہنرمند دیگہ نمی تونہ صادقانہ و «معصومانہ» حرفی بزنہ ، چون ہر چی بگہ تقلید و دزدی ای از گذشتگانہ .در نتیجہ ، تنہا راہ اینہ کہ کاملا تصریح کنہ بہ این کہ دارہ از گذشتگان تقلید می کنہ .تصریح کنہ کہ دارہ از «شرلوک ہولمز» و «خورخہ لوییس بورخس» و «لودویگ ویتگنشتاین» تقلید می کنہ .و وقتی این طور اذعان کرد کہ آثارش چیزی جز تقلید نیست ، اون وقت می تونہ با خیال راحت ، بدون متہم شدن بہ تقلید و دزدی ، حرفش رو بزنہ .Notes are private!من یک وقتی توی گوگل پلاس ، مجموعہ پست ہایی میذاشتم با تگ # کتاب _ سوزی ، و ہر چی از نویسندہ ہا و فلاسفہ در نفی کتابخوانی پیدا می کردم ذیل این تگ منتشر می کردم .عدہ ای پای پست ہا علیہ این نگرش اعتراض می کردن و ازم می پرسیدن : مقصودم از انتشار این پست ہا چیہ ؟چرا کتابخوانی رو مذمت می کنم ؟و من ہر بار جواب متفاوتی می دادم .چون ہر کدوم از نویسندگان و فلاسفہ ہم دلیل متفاوتی برای نفی کتاب داشتن .یکی می گفت : کتاب نخونید ، بلکہ بہ جاش خودتون مستقل بیندیشید .کتاب خوندن موجب میشہ در اندیشیدن وابستہ بار بیاید .یکی می گفت : کتاب نخونید ، بلکہ بہ جاش زندگی کنید .در خیالات رنگارنگ داستان نویسان و استدلال ہای پر پیچ و خم فلاسفہ گم نشید ، زندگی واقعی این ہا نیست ، زندگی واقعی اون بیرونہ .یکی دانش بدون بینش عمیق رو نفی می کرد ، یکی از کتاب بد خوندن ایراد می گرفت ، و یکی بہ تمام وقت کتاب خوندن می تاخت .چرا این ہا رو گفتم ؟اگہ بخوام مضمون رمان مادام بوواری رو در یک کلمہ خلاصہ کنم ، " کتابسوزی " از بہترین گزینہ ہاست .زنی کہ نوجوانی ش رو با خیالات و رؤیاہای رمانتیک کتاب ہا و قصہ ہا پر کردہ ، و حال با سیلی واقعیت رو بہ رو شدہ : زندگی روزمرہ ، با شوہری کہ مثل تمام آدم ہا کمی شریفہ و کمی سخت کوش و کمی بی دست و پا ، با درآمدی متوسط ، بدون زرق و برق ہای آن چنانی ، بدون عشق ہای آن چنانی ، بدون ماجراہای آن چنانی .اما مادام بوواری نمی خواد این ہا رو بپذیرہ ، نمی خواد قبول کنہ کہ کتاب ہاش و قصرہای جادویی ش فقط سرابی از زندگی واقعی بودہ ن ، در نتیجہ ، بہ دنبال دست یافتن بہ ماہ توی مرداب ، پیوستہ بیشتر فرو میرہ و فرو میرہ و فرو میرہ .آلن دوباتن ( نویسندہ تسلی بخشی ہای فلسفہ و کتب دیگر ) مقالہ ای حول مادام بوواری نوشتہ کہ خوندنش رو توصیہ می کنم .مخصوصا برای ما کہ خودمون رو عضو دایرہ کتابخونا می شمریم ، ضروریہ کہ از آفت ہای دنیای کتاب ہم بی خبر نباشیم .Notes are private!زندگی ما ، از دید ما ، نقطہ ی پایانی ندارد .زندگی ما البتہ پایان دارد کہ ہمانا مرگ است .اما مسئلہ ی مہم ، این است کہ ما ہرگز لحظہ ی مرگ خود را ، لحظہ ی نیست شدن خود را ادراک نمی کنیم .ما تا یک لحظہ ماندہ بہ مرگ را ادراک می کنیم ، اما نہ لحظہ ی مرگ را .در نتیجہ ، چنان کہ ویتگنشتاین ہم می گوید ، مرگ جزئی از زندگی ما نیست ، مرگ ہر فرد واقعہ ای در زندگی خود او نیست ، واقعہ ای در زندگی اطرافیان و شاہدان است .Notes are private!«درست مثل داستان ہای معروف ، آقای فرودو .داستان ہایی کہ واقعا مہم بودند ، داستان ہایی کہ پر از خطر و تاریکی بودن .و گاہی آدم دلش نمی خواست پایان قصہ رو «درست مثل داستان ہای معروف ، آقای فرودو .داستان ہایی کہ واقعا مہم بودند ، داستان ہایی کہ پر از خطر و تاریکی بودن .و گاہی آدم دلش نمی خواست پایان قصہ رو بدونہ ، چون چطور می تونست پایان خوبی داشتہ باشہ ؟چطور دنیا می تونہ پر از خوبی بشہ وقتی کہ این قدر اتفاقات بد میفتہ ؟ولی در نہایت این سایہ می گذرہ .حتی تاریک ترین شب ہم می گذرہ و جای خودش رو بہ روز میدہ .Notes are private!جان رونالد روئل تالکین ، در جبہہ ہای جنگ جہانی اول در فرانسہ شرکت کرد ، در نبرد " سم " کہ بیش از یک میلیون نفر در آن کشتہ و زخمی شدند .و بنا بہ گفتہ ی خو جان رونالد روئل تالکین ، در جبہہ ہای جنگ جہانی اول در فرانسہ شرکت کرد ، در نبرد " سم " کہ بیش از یک میلیون نفر در آن کشتہ و زخمی شدند .و بنا بہ گفتہ ی خودش ہیچ یک از دوستانش از آن نبرد زندہ برنگشتند .تالکین بہ علت ابتلا بہ تب خندق ، بیماری ای کہ بین سربازان جنگ جہانی اول کہ در خندق ہا کمین گرفتہ بودند شیوع پیدا کردہ بود ، از خدمت مرخص شد و بہ انگلستان بازگشت .در طول دورہ ی نقاہت ، یادداشت ہای اولیہ ی خطّہ ی میانہ را نوشت ، کہ در طول جنگ جہانی دوم ، بہ خلق " ارباب حلقہ ہا " منجر شد .تالکین ، ہر چند انکار کردہ کہ نبرد حلقہ نمادی از جنگ جہانی باشد ، اما صادقانہ اعتراف کردہ : نویسندہ نمی تواند از تأثیر تجربیات خود برکنار بماند .Notes are private!من از سیزدہ چہاردہ سالگی رؤیای ارباب حلقہ ہا را داشتم .اولین بار بخش ہای پراکندہ ای از فیلمش را در تلویزیون دیدم : موجوداتی کوتولہ ساکن روستایی زیبا ، ب من از سیزدہ چہاردہ سالگی رؤیای ارباب حلقہ ہا را داشتم .اولین بار بخش ہای پراکندہ ای از فیلمش را در تلویزیون دیدم : موجوداتی کوتولہ ساکن روستایی زیبا ، با جادوگری پیر کہ آتش بازی راہ می اندازد ، و حلقہ ای شیطانی کہ آرامش دنیای داستان را بر ہم می زند ، و سواران تاریک ، و چشم آتشینی کہ ہموارہ ناظر است .ہر چند ہیچ وقت نتوانستم تمام سہ گانہ را ببینم ، ولی ہمین عناصر بہ قدری تخیل نوجوانانہ ام را تہییج کرد ، کہ ہمیشہ سر در آوردن از ماجرای کامل کوتولہ ہا و حلقہ ی شیطانی ، یکی از حسرت ہایم باقی ماند .گذشت تا این کہ در دورہ ی دبیرستان ، یکی از رفقایم کتاب را می خواند و با ہم راجع بہ آن صحبت می کردیم .صحبت کہ نمی کردیم .بیشتر او تعریف می کرد و من مجذوب و مجذوب تر می شدم .کتاب دم دستم بود ، و من ہم خورہ ی کتاب بودم ، نمی دانم ، نمی دانم چرا ہیچ وقت کتاب را از او نگرفتم تا بخوانم .شدہ از کارہایی کہ در کودکی کردہ اید تعجب کنید کہ آخر چرا من این کار را کردم ؟؟قطعا قطعا اگر ہمان موقع فیلم را می دیدم یا داستانش را می خواندم ، " ارباب حلقہ ہا " در کنار " ہری پاتر " تبدیل می شد بہ غنی ترین خاطرہ ی نوجوانی ام .Notes are private!سفرنامہ ی گالیور از چہار سفر تشکیل شدہ ؛ ہر بار گالیور ، مثل سندباد بحری ، بہ سفری دریایی میرہ ، ولی طوفان یا وقایع دیگہ باعث میشہ سر از جزیرہ ای ناشناختہ دربیارہ .گالیوری کہ در ساحل خوابیدہ ، و وقتی بیدار میشہ می بینہ دست و پاش رو با ریسمان بہ زمین بستن و ہزاران انسان کوچولو دورش جمع شدن .معروف ترین صحنہ ی کتاب .لی لی پوتی ہا ، نمایندہ ی انسان ہای کم خرد و حقیر ہستن ، جنگ ہاشون حقیر ، افکارشون حقیر ، زندگی شون حقیر ، و تقابل این شرایط با عظمت گالیور ، شرایط کمیکی ایجاد می کنہ .گالیوری کہ در خانہ ی عروسک یک دختربچہ ی غول پیکر زندگی می کنہ ، و دختربچہ مثل عروسک تر و خشکش می کنہ .این ہم صحنہ ی آشنای دیگہ ی کتاب .غول ہای برابدینگ نگ ، بر عکس لی لی پوتی ہا ، نمایندہ ی انسان ہای بزرگ ہستن .پادشاہشون ساعت ہا با گالیور بحث می کنہ و از رسوم انسان ہا می پرسہ و از حماقت انسان ہا تعجب می کنہ .روی ہم رفتہ این دو سفر پر ماجراتر و خندہ آورتر ہستن .بہ نظر میرسہ حوصلہ ی نویسندہ بعد از این دو بخش ، کم کم تہ می کشیدہ .اگہ انیمہ ی زیبای ژاپنی " لاپوتا : قلعہ ای در آسمان " از ہایائو میازاکی رو دیدہ باشید ، اون انیمہ از این بخش سفرنامہ الہام گرفتہ ، ہر چند از لحاظ مضمون بہ ہم ارتباطی ندارن .سرزمینی ویران و فقیر ، ولی پر از دانشمندانی کہ بہ جای حل مشکلات مردم ، بہ مسائل انتزاعی و بی فایدہ می پردازن .در حالی کہ قلعہ ی پرندہ ی پادشاہ ، با ساکنان فیلسوفش ، در بالای ابرہا سیر می کنہ و از زندگی واقعی مردم سرزمینش بی خبرہ .اسب ہای عاقل و سخنگویی کہ انسان ہای وحشی و نفہم ( کہ " یاہو " نامیدہ میشن ) رو بہ ارابہ و گاوآہن می بندن .این فصل تماما لحنی تعلیمی دارہ ، و بہ دور از ماجراجویی ہای طنزآمیز دو فصل اول ، فقط بہ انتقاد از رذائل انسانی می پردازہ .چرا کتاب رو خوندم ؟یک اخترفیزیک دان ، ہشت کتاب رو پیشنہاد کردہ بود کہ ہر فرد تحصیل کردہ و روشن اندیشی باید مطالعہ کنہ .بعضی از کتاب ہای این لیست رو خوندہ بودم ( عہدین ، شہریار ماکیاولی و ہنر رزم سون تزو ) ولی بعضی دیگہ رو نہ ( منشأ انواع داروین ، ثروت ملل آدام اسمیت و ...).با توجہ بہ تصویری کہ از انیمیشن گالیور داشتم ، (" من از اولشم می دونستم ..." و کاپیتان لیچ بدجنس و کلاغش کہ می خوان نقشہ ی گنج گالیور رو تصاحب کنن ) ہیچ وقت فکر نمی کردم کتاب خاصی باشہ .وقتی اسمش رو توی این لیست دیدم ، تعجب کردم ، و چون در دسترس بود سراغش رفتم و دیدم کہ خیلی از عناصر انیمیشن در کتاب وجود ندارہ و بیشتر وقایع انیمیشن ساختہ و پرداختہ ی ذہن انیماتورہا بودہ .البتہ کتاب خیلی خوبی بود ، ولی از ہمین جا اعلام می کنم کہ جاش توی اون لیست نبود ، و اگہ من بودم کتاب ہای مہم تر دیگہ ای رو جاش میذاشتم .لینک لیست ہشت کتاب :
Notes are private!نثر داستانی غنی ، لحن طناز و پر نشاط ، استفادہ از شیوہ ہای روایی جذاب ، سرشاری از اشارات بہ جا و ہنرمندانہ بہ اساطیر ہندی و اسلامی ، ترسیم تصویری روشن و زندہ از زندگی در ہند ، ہمہ و ہمہ امتیازاتی است کہ این کتاب را تبدیل بہ یک شاہکار ادبی می کند .ہمہ ی این ہا را باید ممنون ترجمہ ی خوب مہدی سحابی ہم باشیم کہ با ارائہ ی نثری پاک ، خیلی ساکت و آرام خود را از صحنہ کنار می کشد تا از داستان لذت ببریم ، تا حدی کہ فراموش کنیم این داستان بہ زبانی غیر از فارسی نگاشتہ شدہ .و مگر کمال یک مترجم در چیست ؟پ ن : بعدا در ہمین گودریدز ، این جملات را از مہدی سحابی یافتم ، و فہمیدم کہ این نامرئی بودن مترجم اتفاقی نبودہ :
نمی شود از بچہ ہای نیمہ شب صحبت کرد ، بدون آن کہ ذہن ہا بہ سمت آیات شیطانی برود .اولین سؤالی کہ با مواجہہ با این کتاب برای اکثر خوانندگان ایرانی رخ می دہد ، این است کہ آیا این کتاب ہم مایہ ہایی ضد اسلامی دارد ؟اگر سؤال کنندہ اسلام گرا باشد ، این سؤال را با وحشت می پرسد ، اگر ضد اسلام باشد ، با ہیجان .باید وحشت اسلام گرا را تسکین بدہم ، و ہیجان ضد اسلام را دلسرد کنم : کتاب مایہ ی ضد اسلامی ندارد .کتاب بہ سال 64 در ایران چاپ شدہ و در ہمان سال برندہ ی بہترین رمان خارجی کتاب سال جمہوری اسلامی ایران شد .ماجراہای کتاب بیشتر حول تاریخ ہندوستان ، پس از استقلال از انگلیس و تجزیہ بہ کشورہای ہند و پاکستان و بنگلادش ، با زمینہ ای جادویی است .در نتیجہ ، اسلام گرا با خیال راحت می تواند کتاب را بخواند ، و ضد اسلام فقط اگر علاقہ ی واقعی بہ ادبیات داستانی دارد می تواند سراغ این کتاب بیاید ، چون در غیر این صورت ، اگر فقط جذب اسم وسوسہ انگیز سلمان رشدی شود ، بہ زودی ناامید خواہد شد .کتاب نقص ہایی ہم داشت ، از جملہ کند شدن روند داستان در کتاب سوم ، یا این کہ گہ گاہ بر روایت وقایع تاریخی ہند زیادی تأکید می شد و طوری می شد کہ انگار خوانندہ دارد تیتر روزنامہ ہای آن زمان را می خواند و وقایع پشت سر ہم گزارش می شد کہ باعث می شد داستان از پا بیفتد .اما ہمہ ی این نقص ہا آن قدر نیست کہ لذت یک داستان خوب را از آدم بگیرد .در نہایت ، وقتی کتاب تمام می شود ، طعم ترشی ہای تند و تیز سلیم سینایی کہ در سی و یک شیشہ ترشی ( سی و یک فصل ) ارائہ کردہ زیر زبان آدم می ماند ، نہ این موہا و آشغال ہایی کہ گاہی در ترشی ہا یافت می شود .ریویوی قبلی :
( view spoiler)[ ما ہمہ بچہ ہای نیمہ شب ہستیم .دوقلوہایی بہ ہم چسبیدہ با سرزمین و فرہنگ مان کہ ہر دو ہمسن ہم ہستیم ، نہ یک دقیقہ پیرتر و نہ یک دقیقہ جوان تر .کہ ہر چیزی بر سر یکی بیاید بر سر دیگری ہم می آید .کہ تقدیرمان گرہ خوردہ بہ تقدیر تاریخی وطن مان .درست نصف شب بود .در لحظہ ای کہ من پا بہ جہان می گذاشتم ، عقربہ ہای ساعت روی ہم افتاد ؛ و این درست در لحظہ ای بود کہ ہند بہ استقلال رسید .بہ حکم جبارانہ ی عقربہ ہا ، من و تاریخ بہ ہم پیوستہ شدہ بودیم ؛ سرنوشتم برای ہمیشہ با سرنوشت کشورم عجین شد .ما ہمہ بچہ ہای نیمہ شبیم .بہ دنیا آمدہ ایم برای کارہای بزرگ .برای شگفت انگیزترین جادوہا .ما خود اساطیریم ، اساطیر زندہ ای کہ روی زمین راہ می رویم .با قدرت ہایی جادویی کہ خودمان ہم نمی دانیم بہ چہ کار می آید .پیش از تولّدمان جہان در انتظار تولّدمان بودہ است ، پیشگوہا این عظیم ترین رخداد ہستی را پیشگویی کردہ بودند ، چشم مردم سرزمین مان بہ زندگی ماست ." تو تازہ ترین نمود آن چہرہ ی کہن سرزمین ہندی ، کہ جوانی جاودانہ دارد .ہموارہ بہ دقت چشم بہ زندگی تو خواہیم دوخت ، کہ بہ نوعی ، نمایانگر زندگی ہمہ ی ماست ."
Notes are private!Notes are private!داستان ہای ہزار و یک شب ، محصول تلاقی چندین نسل و چندین قرن اسطورہ است .و ہر فرہنگ و ہر قرن ، ردّ پای خود را بر این کتاب ، کہ باید بہ حق آن را دائرۃ المع داستان ہای ہزار و یک شب ، محصول تلاقی چندین نسل و چندین قرن اسطورہ است .و ہر فرہنگ و ہر قرن ، ردّ پای خود را بر این کتاب ، کہ باید بہ حق آن را دائرۃ المعارف افسانہ ہا خواند ، بر جا گذاشتہ است .ریشہ ہای " شب ہای عربی " ( چنان کہ اروپاییانش می خوانند ) را باید در جلگہ ہای ہندوستان جست ، محل تولّد افسانہ ہا از کلیلہ و دمنہ تا رامایانا ، سپس ردّش را تا " ہزارافسان " ایران گرفت و بعد در پس کوچہ ہای قاہرہ و دمشق گمش کرد ، تا چند صد سال بعد سر از پاریس درآورد .شکاف دو فرہنگ ، یکی ہندواروپایی و دیگر سامی ، را می توان بہ طور دقیق در خود کتاب بازدید .کتاب در طیّ دو دورہ نوشتہ شدہ : یک دورۀ اولیہ ، کہ شامل بیشتر بخش ہای نخست کتاب می شود .و یک دورۀ اخیر ، کہ بیش از چند صد سال قدمت ندارد ، و بیشتر بخش دوم کتاب را در بر می گیرد .دورۀ اولیہ احتمالا در ہند و ایران نوشتہ و تکمیل شدہ است ، سپس بہ دنیای عربی - اسلامی راہ یافتہ و نیمۀ دوم بہ آن ضمیمہ گشتہ است .بورخس در مقالۂ پایانی کتاب نہ مقالہ دربارہ دانتہ می گوید کہ نخستین بار غربیان ہزار و یک شب را در مصر یافتند ؛ در آن سرزمین ، نقّالان دورہ گردی بودند کہ در کوچہ و بازار بہ نقل داستان ہای ہزار و یک شب می پرداختند .نیمۀ دوم در حقیقت ہمچون لحاف چہل تکہ ایست کہ بہ نظر می رسد ہر تکہ اش توسط یکی از این نقّالان دورہ گرد بر پردۀ ہزار و یک شب دوختہ شدہ و گاہ حتی برخی از حکایات ( مانند افسانۀ دخترک کبوترپوش ) دوبار تکرار شدہ اند .اسلوب ہای خاص قصہ گویی ( مثل شیوۀ داستان در داستان )، مضامین مشترک ( مثل خیانت زنان و شوہران کہ بارہا و بارہا در بخش نخست در داستان ہای مختلف تکرار می شود )، روایت ہای بلند و کمابیش پیوستہ ، و حضور کمرنگ تر جادو از مشخصہ ہای نیمۀ نخست ہزار و یک شب است .در حالی کہ ورود اساطیر عربی ( از جملہ نسناس و جنّ ) و روایات اسلامی - مصری ( ماجراہای ہارون الرشید ، ماجرای باغ ارم ، ماجرای مأمون و اہرام مصر و ...)، روایت ہای کوتاہ و کمابیش گسستہ ، پیروی نکردن حکایات از اسلوب واحد ( بر خلاف اسلوب و مضمون واحدی کہ در بیشتر بخش نخست حکم فرما بود )، حضور پررنگ جادو ، و تقلید برخی حکایات از اساطیر یونانی کہ تا چند صد سال گذشتہ برای شرقیان ناشناختہ بودند ( مشخصا : اودیسہ )، از مشخصہ ہای نیمۀ دوم است .و مخصوصا عنصر اخیر ، یعنی تقلید از اودیسہ شاہدی روشن بر متأخّر بودن نیمہ دوم ہزار و یک شب است .ماجراہای سندباد بحری کہ از زیباترین قصہ ہای ہزار و یک شب است ، در حقیقت نسخۀ شرقی شدۀ " اودیسہ " است .از جملہ سفر سوم کہ بعینہ از اودیسہ اقتباس شدہ .سندباد و دوستانش بہ جزیرہ ای می رسند کہ غولی در آن سکونت دارد ، غول سندباد و یارانش را در غاری حبس کردہ قصد خوردنشان را دارد ، اما سندباد او را کور می کند و سوار بر کشتی از جزیر می گریزد و غول نعرہ زنان تختہ سنگ ہایی بزرگ را بہ سمت دریا می افکند تا کشتی سندباد را غرق سازد .این روایت حتی در جزئی ترین وقایعش عینا داستان مقابلۀ اودیسہ و کوکلوپس یک چشم است .ہمچنین سفر چہارم نیز بی شباہت بہ اودیسہ نیست .Notes are private!Notes are private!بازگشت ابدی ، اندیشہ ای اسرارآمیز است و نیچہ با این اندیشہ بسیاری از فیلسوفان را متحیر ساختہ است : باید تصوّر کرد کہ یک روز ہمہ چیز ، ہمان طور کہ پیش از بازگشت ابدی ، اندیشہ ای اسرارآمیز است و نیچہ با این اندیشہ بسیاری از فیلسوفان را متحیر ساختہ است : باید تصوّر کرد کہ یک روز ہمہ چیز ، ہمان طور کہ پیش از این بودہ ، تکرار می شود و این تکرار ہمچنان تا بی نہایت ادامہ خواہد یافت !معنای این اسطورۀ نامعقول چیست ؟خلاف اسطورۀ بازگشت ابدی این است : زندگی ای کہ بہ یکبارہ و برای ہمیشہ تمام می شود و باز نخواہد گشت ، ہمچون سایہ فاقد وزن است و از ہم اکنون آن را باید پایان یافتہ دانست .ہر چند موحش ، ہر چند زیبا و ہر چند با شکوہ باشد ، این وحشت و زیبایی و شکوہ ہیچ معنایی ندارد و در خور اعتنا نیست ، ہمان طور کہ جنگ میان دو سرزمین آفریقایی در قرن چہاردہم ہیچ چیز را در دنیا تغییر ندادہ است ، اگر چہ در این جنگ سی ہزار سیاہپوست با رنج و مصیبت وصف ناپذیری ہلاک شدہ باشند .اما اگر این جنگ میان دو سرزمین آفریقایی بہ دفعات بی شمار در بازگشتی ابدی تکرار شود ، چیزی در آن تغییر خواہد یافت .میان «روبسپیر»ی کہ فقط یک بار در تاریخ ظہور کردہ ، و روبسپیری کہ بہ گونہ ای ابدی برای بریدن سر فرانسویان باز می گردد ، فرق بسیار است .Notes are private!نفرین بہ روزی کہ بہ دنیا آمدم !ای آفریدگار ملعون من !چرا غولی چنین کریہ ساختی کہ حتی خودت ہم با نفرت از او روی بر می گردانی ؟خداوند از سر مہربانی بشر نفرین بہ روزی کہ بہ دنیا آمدم !ای آفریدگار ملعون من !چرا غولی چنین کریہ ساختی کہ حتی خودت ہم با نفرت از او روی بر می گردانی ؟خداوند از سر مہربانی بشر را زیبا و شبیہ جلوہ خود آفرید .اما تو مرا از ہمہ آدمیان زشت تر و وحشت انگیزتر آفریدی .حتی شیطان ہم دوستانی دارد کہ او را می ستایند و دوست می دارند ، اما من تنہا ہستم ، تنہا و نفرت انگیز .پس از شکستن اقتدار کلیسا در قرون وسطا ، دانشمندان و فیلسوفان و بانیان فرہنگ و سیاست بہ مرجع دیگری بہ نام راشیو ( Ratio) متوسل شدند و از آن ہم بہ عنوان ابزاری برای ہر چہ بیشتر منکوب کردن سنت دینی و ہم بہ عنوان ابزار پیشرفت و رسیدن بہ آرمان ہای انسانی ، ہمچون شناخت جہان و زندگی سعادتمندانہ استفادہ کردند .بہ انقلاب صنعتی ، و عقل ریاضی بہ عنوان خدای جدید اروپا ، اقتداری روز بہ روز بیشتر یافت ، و از ہمین جا کابوس آغاز شد .راشیو در جایگاہ خداوندگار دوران جدید ، موجودی بود از خودمطمئن و جہان شمول ، در نتیجہ بی انعطاف و استثناناپذیر ، در نتیجہ خشک و مستبد و بی رحم .ہر حکمی می کرد ، تا ابد صحیح و خلل ناپذیر بود ، و انسان ہا با ہر شکل و شمایلی ، باید بی برو برگرد از آن اطاعت می کردند .اگر در قرون وسطا دگراندیشان را بہ اسم خدا می سوزاندند ، در دوران جدید بہ اسم عقل آن ہا را بہ اردوگاہ ہای گولاگ و آشویتس می فرستادند .Notes are private!داستان ہای علمی تخیلی ، معمولا دو جورن :
داستان ہای علمی تخیلی ، معمولا دو جورن :
داستان ہای علمی تخیلی سخت ، بہ دقت بہ توصیف تکنولوژی پیشرفتہ یا ستارہ ہا و سیارات و قوانین فیزیکی پیرامونشون میپردازہ .یعنی کفہ ی سنگین داستان بیشتر بہ طرف علمہ تا تخیل .این طور داستان ہا بہ ندرت داستان قدرتمندی دارن .مثال خوب برای علمی تخیلی سخت ، فیلم " بین ستارہ ای " از کریستوفر نولانہ کہ بیشتر میخواد قوانین کوانتوم و نسبیت راجع بہ سیاہچالہ ہا و کرمچالہ ہا رو نشون بدہ و داستان قدرتمندی ندارہ .در مقابل ، علمی تخیلی نرم ، بیشتر حول داستان و شخصیت ہا و مفاہیم انسانی میگردہ و سنگینیش بہ طرف تخیلہ تا علم .نویسندہ از بستر علمی تخیلی برای بیان حرف ہا و اندیشہ ہاش استفادہ کردہ ، و " علمی بودن " براش خیلی اہمیت ندارہ .من بشخصہ بہ علمی تخیلی نرم علاقہ ی بیشتری دارم .بہ نظرم اصلا داستان علمی تخیلی باید ہمین طور باشہ : نویسندہ از امکانات بی نہایتی کہ علم و تخیل در اختیارش میذارن استفادہ کنہ تا مفاہیم انسانی رو نشون بدہ .Notes are private!معمولا وقتی اسم رمان ہای کلاسیک میاد ، آدم احساس میکنہ باید منتظر یہ اثر دراز و خستہ کنندہ باشہ ، پر از آدمایی کہ عصا قورت دادن و راجع بہ اخلاقیات و قض معمولا وقتی اسم رمان ہای کلاسیک میاد ، آدم احساس میکنہ باید منتظر یہ اثر دراز و خستہ کنندہ باشہ ، پر از آدمایی کہ عصا قورت دادن و راجع بہ اخلاقیات و قضایای کلی حکم صادر میکنن .شرمندہ ، این رمان ہم ہمین طوریہ !Notes are private!تام : مادر ، گوش کن ، یہ چیزی توی زندون یاد گرفتم کہ می خوام بہت بگم :
آدم ہیچ وقت نباید بہ روزی کہ آزاد می شہ فکر کنہ .این آدمو دیوونہ می کنہ .باید بہ فکر تام : مادر ، گوش کن ، یہ چیزی توی زندون یاد گرفتم کہ می خوام بہت بگم :
آدم ہیچ وقت نباید بہ روزی کہ آزاد می شہ فکر کنہ .این آدمو دیوونہ می کنہ .باید بہ فکر امروز بود و بعد فردا .این کاریہ کہ آدمای کارکشتہ می کنن .تازہ واردہا سرشونو می کوبن بہ دیوار و ہی می پرسن " چقدر دیگہ باید بمونیم ؟"
Notes are private!Notes are private!Notes are private!نویسندہ ای ، جایی گفتہ بود کہ " داستایوسکی ، نویسندہ ی دوران جوانیہ و تولستوی ، نویسندہ ی دوران بزرگسالی ."
نویسندہ ای ، جایی گفتہ بود کہ " داستایوسکی ، نویسندہ ی دوران جوانیہ و تولستوی ، نویسندہ ی دوران بزرگسالی ."
این جملہ خیلی برای من خوشایند بود .ہر چی دنیای داستایوسکی ، پر از شور و جنون دورہ ی جوانیہ ، دنیای تولستوی ، سرشار از وقار و ملایمت دورہ ی بزرگسالیہ .اولی ، مثل طوفان تابستونیہ : ویران کنندہ و سہمناک .دومی ، مثل بعد از ظہر بہاریہ : خنک و رخوت انگیز .ہم توی این رمان و ہم توی جنگ و صلح ، یہ شخصیت مہم ہست کہ سرگشتہ است و بہ دنبال جواب میگردہ ( اینجا ، کنستانتین لوین و توی جنگ و صلح ، کنت بزوخوف ) اما شخصیت سرگشتہ ای کہ تولستوی تصویر میکنہ ہم آروم و ملایمہ .بہ خاطر ہمین تفاوت بزرگ ، تصور من از تولستوی ، تا مدت ہا ، یہ پیرمرد جاافتادہ بود ، بہ خلاف داستایوسکی کہ تصورم ازش ، یہ جوان دانشجو بود و فکر میکردم کہ تولستوی مقدم بر داستایوسکی بودہ .بعدہا فہمیدم کہ داستایوسکی سنش خیلی بیشتر از تولستوی بودہ و زودتر مردہ .شاید خیلی ہا این رمان رو تحت عنوان " عاشقانہ " طبقہ بندی کنن .از یہ جہت درستہ .عنوان کتاب ، زنیہ کہ ماجراش حول عشق میگردہ .اما جدای از این ، بہ نظرم این رمان خیلی ہم عاشقانہ نیست .( view spoiler)[ اول از ہمہ ، عشق آنا کاملا از بین میرہ و زندگیش بہ طرز بی رحمانہ ای نابود میشہ .ثانیا ، این نابود شدن عشق ، در راہ بیان یہ حکم اخلاقیہ .زندگی کنستانتین لوین و کیتی نابود نمیشہ ، بہ خاطر این کہ این مشکل اخلاقی در عشق اون ہا نبودہ .پس بہ رغم رمان ہای عاشقانہ ، عشق مطلقا یہ امر مثبت تلقی نمیشہ ، بلکہ اصول مہم تری ہستن کہ اونا مشخص میکنن چی مثبتہ و چی منفیہ .Notes are private!