BookshelvesAll (2576)
ترجمہ تورات بہ زبان آرامی ، قرن دوم و سوم میلادی .برای تقویت زبان آرامی خوندم .از دوران ہخامنشی یہودیہا دیگہ از زبان عبری برای گفتگو استفادہ نمیکردن و ترجمہ تورات بہ زبان آرامی ، قرن دوم و سوم میلادی .برای تقویت زبان آرامی خوندم .از دوران ہخامنشی یہودیہا دیگہ از زبان عبری برای گفتگو استفادہ نمیکردن و در عوض از آرامی استفادہ میکردن کہ زبان مشترک منطقہ شدہ بود .برای ہمین نیاز بہ ترجمۀ تورات بہ زبان آرامی داشتن .تا مدتی رسم این بود کہ ترجمہہا مکتوب نمیشد .یعنی در کنیسہ یہ نفر تورات رو بہ عبری میخوند و یہ نفر بہ طور شفاہی آیہ بہ آیہ بہ آرامی ترجمہ میکرد .در قرن دوم میلادی برای اولین بار ترجمۀ آرامی تورات بہ صورت مکتوب دراومد کہ شد ترگوم اونکلوس .ہمین کتاب .ترگوم یعنی ترجمہ .اونکلوس یا آکویلا اسم مترجمہ کہ بنا بہ سنت یہودی ، یہ رومی بود کہ بہ یہودیت تغییر کیش دادہ بود .این ترجمہ ، ترجمۀ مرجع یہودیت خاخامی بود و ہنوز تا حدی ہست .گرچہ دیگہ یہودیہا بہ زبان آرامی حرف نمیزنن .اما از این ترجمہ بہ عنوان تفسیر رسمی عبارات تورات مراجعہ میکنن .میشہ گفت این ترجمہ بہ آرامی فصیح و فاخر تألیف شدہ تا در شأن کتاب مقدس باشہ .یعنی اولا زبان آرامیش بیشتر شبیہ بہ آرامی کتاب مقدسہ ( آرامی کتاب دانیال و کتاب عزرا )، نہ آرامی عصر خودش .ثانیا لفظ بہ لفظ از عبارتپردازی تورات پیروی کردہ و گاہی ناچار شدہ دستور زبان آرامی رو نادیدہ بگیرہ .مثلا مفعول مطلق در آرامی وجود ندارہ ، اما این ترجمہ ہر جا کتاب مقدس از مفعول مطلق استفادہ کردہ ، مفعول مطلق آوردہ .چند نکتہ کہ برام جالب بود :
یکی تفسیر بعضی کلمات نامناسب تورات بہ عبارات متناسب با حساسیتہای اون عصر .مثلا عباراتی کہ خدا رو دارای جسم تصور میکنن ، طوری ترجمہ شدن کہ چنین معنایی القا نکنن .دوم تلاش مترجم برای قابل فہم کردن عبارات مبہم تورات ، از طریق اضافہ و کم کردن یا تغییر دادن عبارت .Notes are private!Notes are private!Notes are private!Notes are private!Notes are private!Notes are private!Notes are private!Notes are private!کانت می گفت انسان مادۀ اولیۀ دانش خودش رو از بیرون دریافت می کنہ .اما این مادہ خیلی بی شکل تر و مبہم تر از اونہ کہ قابل درک باشہ .این ذہن انسانہ کہ میاد بہ این مادۀ بی شکل ، شکل و فرم می دہ ، سعی می کنہ توی قالب ہای مفہومی خودش جاش بدہ ، و قابل درکش کنہ .مثلا ذہن زمان و مکان رو اضافہ می کنہ ، مفاہیمی مثل «چیز» بودن ، علیت ، تعداد ، و ...رو اضافہ می کنہ .بہ این مادۀ ہیولایی ، سر و شکل می دہ و عقلانیش می کنہ .اون وقت این تجربۀ عقلانی شدہ ، تازہ برای ما قابل درک و فہم می شہ .تازہ می تونیم بگیم «خورشید طلوع می کنہ .» می تونیم بگیم «من مادرم رو دوست دارم .» بہ گفتۀ کانت ہر فکری کہ بہ ذہن ما خطور می کنہ ، حتما از این فیلتر عبور کردہ .ما خارج از این چہارچوب ہا نمی تونیم فکر کنیم .تجربہ ہای انسان مختلفن و عقل بہ ہر کدوم از این تجربہ ہای بی شکل ، سر و شکل می دہ .از تجربۀ معرفتی گرفتہ ، تا تجربۀ زیبایی ، تجربۀ اخلاقی ، و موضوع این کتاب : تجربۀ دینی .حرف رودولف اوتو اینہ کہ ہمین حرف کانت در مورد تجربۀ دینی ہم صادقہ .بشر در اصل «تجربۀ دینی» دارہ ، نہ «دین».یہ تجربۀ احساسی مبہم ولی پرقدرت کہ فرد رو در خودش غرق می کنہ .اما این تجربہ ہیچ مفہومی ندارہ .صرفا یہ تجربۀ احساسی و غیرعقلانیہ .اما ذہن بی کار نمی شینہ .ہمون طور کہ کانت ہم گفت ، ذہن ہمیشہ فعالہ و سعی می کنہ تمام تجربیات بشری رو توی چہارچوب ہای مفہومی خودش جا بدہ و قابل فہم کنہ .اسطورہ ہا و ادیان ، نتیجۀ این فرایند ہستن .دین و اسطورہ وقتی پیدا می شہ کہ ذہن اون تجربۀ احساسی رو با مفاہیم خودش توضیح بدہ .این مفاہیم در طول تاریخ متفاوت بودن .یہ مدت انسان جادواندیش بود ، و تجربۀ دینی خودش رو بہ ارواح و نیروہای خبیثہ نسبت می داد .می دونستید کہ لفظ «خلسہ» در حقیقت یعنی دزدیدہ شدہ و بہ کسی گفتہ می شد کہ جن روحش رو دزدیدہ باشہ ؟عرب ہای بادیہ نشین تجربہ ہای دینی خودشون رو این طوری توضیح می دادن .شمن ہای آسیای مرکزی ہم توضیح مشابہی داشتن .اما بہ تدریج دوران جادوباوری گذشت و جای خودش رو بہ دوران دینی داد و ذہن بشری ہمون تجربۀ مبہم رو این بار با مفاہیم جدیدی توضیح داد .دیگہ صحبت از خدا و خدایان پیش اومد و آیین ہا و مناسک .در این دوران کسانی کہ تجربۀ دینی داشتن می گفتن موجودی برتر از جہان رو ملاقات کردن و دیگہ ارواح خبیثۀ ساکن خرابہ ہا رو علت تجربۀ خودشون نمی دونستن .موجودی برین و پاک کہ در حضورش ، عارف احساس ناچیزی و ناپاکی می کرد و با انجام آیین ہا و توسل بہ واسطہ ہا ، تلاش می کرد ارزش ملاقات رو پیدا کنہ .در دوران فلسفہ باوری بہ یک نحو ، و در دوران اخلاق باوری نہضت اصلاح دینی ہم باز بہ نحو دیگہ ای این تجربۀ دینی توضیح دادہ می شد .رودولف اوتو می گہ : تجربہ یک تجربہ است ، اما تفاسیرش در ہر زمان و ہر فرہنگ متفاوتہ و منجر بہ پیدا شدن ادیان و فرقہ ہای مختلف شدہ .تجربہ در ہمۀ این ہا یکیہ و بخش ثابت تجربۀ بشریہ .ہمون طور کہ از زیبایی بہ وجد میاییم ، گاہی ہم این تجربۀ دینی رو حس می کنیم .این تفاسیرہ کہ متفاوتہ .این «تفسیر» رو بہ یاد داشتہ باشید .باز ہم ازش استفادہ خواہیم کرد .اولین بار شلایرماخر بود کہ متوجہ این شد کہ دین ، «کلام» نیست .کلام یعنی چی ؟یعنی اثبات خدا ، اثبات زندگی پس از مرگ ، اثبات این ، اثبات اون .یعنی استدلال ہای فلسفی و شبہ فلسفی آوردن برای درست کردن یہ نظام غیر قابل خدشۀ الہیاتی .چیزی کہ بہ خصوص در ہزار سالۀ اخیر تقریبا با دین ہم معنی شدہ .شلایرماخر گفت : این دین نیست .دین یہ مجموعہ گزارہ نیست کہ وقتی دونہ دونہ اثباتشون کردیم ، دیندار بشیم .دین یہ احساسہ .چہ احساسی ؟«احساس وابستگی مطلق».احساس این کہ من در تمام زمینہ ہا بہ چیز دیگہ ای وابستہ م .رودولف اوتو می گہ : شلایرماخر ہرچند بہ درستی توجہ کرد کہ روح دین ، احساسہ ، نہ اندیشہ ، اما در تشخیص اون احساس اشتباہ کرد .«احساس وابستگی مطلق» فرض می گیرہ کہ علت و معلولی بہ کارہ و من معلول چیز دیگہ ایم .اما علت و معلول صرفا چہارچوب ہای مفہومی ذہن ما ہستن .یعنی ما «علت و معلول» رو تجربہ نمی کنیم .حس نمی کنیم .احساس معلولیت وجود ندارہ .پس احساس «وابستگی مطلق» نمی تونہ وجود داشتہ باشہ .پس تجربۀ دینی چیہ ؟رودولف اوتو می گہ : تجربۀ دینی احساسیہ کہ رو بہ سوی چیزی دارہ کہ بہش می گیم «امر قدسی».یعنی این احساس معطوف بہ یک شیء محسوس نیست .معطوف بہ یہ نماد دینی یا یہ متن دینی نیست .ہیچ موضوع مشخصی در جہان محسوس ندارہ .بہ خاطر ہمین ہم اوتو بہ امر قدسی می گہ امر «نومنی».چون ما بہ ازایی در جہان «فنومنی» ندارہ .ولی بیشتر از این سعی نمی کنہ این چیز رو توضیح بدہ ، چون ہر توضیح از اون چیز ، تلاشی برای تفسیر کردن و عقلانی کردنہ .دوبارہ ذہن وارد می شہ و چہارچوب ہای مفہومیش رو می چینہ .بہ جاش میرہ سراغ خود اون احساس و سعی می کنہ با مثال و تشبیہ ، عناصر این احساس رو توضیح بدہ .ہر چند اول کار می گہ : اگہ کسی خودش قبلا این احساس رو تجربہ نکردہ باشہ ، توضیحات من بی فایدہ است .اما نزدیک ترین احساس بہ تجربۀ دینی ، «تجربۀ ہیبت»ہ .تجربۀ ہیبت ( Sublime)
تجربۀ ہیبت رو اولین بار ادموند برک تشخیص داد .برک متوجہ شد وقتی یہ چیز خطرناک ما رو تہدید کنہ ، خب ما می ترسیم .مثلا آتشفشانی کہ کنارش باشیم ما رو می ترسونہ و ما شروع می کنیم بہ فرار کردن .یا امواج سہمگین طوفان ، اگہ ما توی کشتی باشیم ، ما رو زہرہ ترک می کنہ .اما اگہ ہمین وقایع ترسناک رو از یہ فاصلۀ امن ببینیم ، دیگہ «ترس» وجودمون رو نمی گیرہ .مثلا تماشای ہمین آتشفشان و طوفان اما وقتی مطمئن باشی خودت صدمہ نمی بینی ، اما نہ اون قدر ہم دور کہ ہیچ ترسی حس نکنی ، بلکہ بینابین .در این حالت ، یہ حس ہیبت آدم رو می گیرہ ، آدم میخکوب می شہ و مجذوب عظمت این پدیدہ می شہ .این ترس نیست ، یہ لذت ہولناکہ .حس ناچیز بودن در مقابل یہ پدیدۀ عظیم و ویرانگر .عین این حرف رو سہروردی ہم زدہ و توی کتاب «صفیر سیمرغ» حضور در معرکۂ جنگ رو یکی از محرک ہای حس معنوی معرفی می کنہ .رودولف اوتو می گہ این نزدیک ترین احساس بہ احساس امر قدسیہ کہ من می گم .توی تجربۀ امر قدسی ، ما با یہ چیز رازآلود و مبہم مواجہ می شیم .رازآلود یعنی چی ؟ہم یعنی غیر قابل فہم عقلانی ، و ہم یعنی «دیگری».بہ کلی متفاوت .حس می کنیم کہ چیزی کہ حس می کنیم مال این جہان نیست .یہ چیزی کہ با این جہان تناسبی ندارہ .اما در عین حال وارد این جہان شدہ .این جاست .ہر چند دیدہ نمی شہ .و این چیز رازآلود و مبہم بہ ما احساس ہیبت و دہشت می دہ ، بہ قول رودولف اوتو «مور مور می شیم».اما ہمزمان شوق و جذبہ ما رو می گیرہ .از این چیز می ترسیم ، چون در جہان آشنای ما جا نمی گیرہ ، اما ہمزمان ما رو بہ خودش جذب می کنہ .می خوایم بہش نزدیک بشیم .می خوایم این حس دہشت ادامہ پیدا کنہ .شبیہ میخکوب شدن در برابر طوفان و آتشفشان .دقت کنید کہ این امر قدسی «خدا» نیست .گفتیم امر قدسی ہیچ چیزی کہ بتونیم روش اسم بذاریم نیست .انگار یہ احساس بدون موضوعہ .اما وقتی ذہن میخواد برای خودش توضیح بدہ کہ این احساس از کجا اومد ، چی بود کہ منو این طور وحشتزدہ کرد ، بہ یہ مفہوم نیاز دارہ ، گاہی این مفہوم روح و جنہ ، گاہی خدا .بذارید ہمین جا متوقف بشیم و چند نمونہ از این «دہشتناک» بودن امر قدسی رو ببینیم .گفتیم کہ در ادیان ہمیشہ سعی می کردن این حس رو تفسیر و تصویر کنن .مثلا رودولف اوتو بہ ماسک ہای دینی وحشتناک قبایل آفریقایی اشارہ می کنہ .می گہ برای ما عجیبہ کہ اینا در مناسک دینیشون از این تصاویر وحشت انگیز استفادہ می کنن .اما وقتی متوجہ بشیم کہ می خوان چہ احساسی رو در مناسکشون تجربہ کنن ، اون وقت دیگہ چندان عجیب نیست .احساس احترام ہمراہ ہیبت .احساس غیر عادی بودن .نامتناسب بودن .یہ انسان بدوی چطور اینو بہ صورت نقاشی و مجسمہ در میارہ ؟با ماسک ہایی کہ انسانن اما انسان نیستن و چہرہ ہایی دفورمہ دارن .مثال دیگہ کہ اوتو می زنہ ، معماری کلیسای گوتیکہ کہ فضای داخلی کلیسا رو تاریک نگہ می دارہ .ہمیشہ برای من کہ با مسجدہای پرنور آشنا بودم ، تاریکی کلیساہا سؤال بود .اما اوتو می گہ اینم برای ایجاد ہمون احساسہ ، احساس ترس رازآلودہ .مور مور شدن از یہ چیز مبہم .مثال دیگہ موسیقی و نقاشی چینیہ کہ بہ گفتۀ اوتو ، بیشتر از اون کہ مشتمل بر چیزی باشہ ، مشتمل بر تہی بودنہ .نقاشی چینی سعی می کنہ با خطوطش و چینش صحنہ ش ، تا جای ممکن خالی بودن صحنہ رو نمایش بدہ .موسیقی چینی ہم ہمین طور ، سعی می کنہ نوعی تہی بودن رو در خلال نت ہای کشیدہ ش القا کنہ .این البتہ مثالی از «دہشتناک» بودن امر قدسی نیست ، بیشتر مثالی از رازآلود بودنشہ .احساس حضور چیزی کہ ہر چی نگاہ می کنی نیست .تا اینجا بخش اصلی حس رو توضیح دادیم .بعد رودولف اوتو توضیح می دہ کہ چطور تلاش برای تفسیر این احساس با مفاہیم عقلانی ، منجر بہ ظہور ادیان شدہ .مثلا آدم ہنگامی کہ امر قدسی عظیم و دہشتناک رو حس می کنہ ، از طرف مقابل احساس می کنہ کہ در مقابل این امر قدسی ناچیزہ .این ناچیزی فقط در اندازہ نیست ( توی طوفان و آتشفشان بیشتر بحث اندازہ بود ، انسان حس می کنہ در مقابل عظمت طوفان ، ناچیزہ ) بلکہ در «ارزش» و «منزلت» ہم ہست .انسان حس می کنہ آلودہ است .لیاقت حضور در برابر این امر قدسی رو ندارہ .این باعث میشہ درک امر قدسی ہمیشہ ہمراہ با حس گناہ باشہ .نہ این کہ آدم واقعا یہ گناہ عملی انجام دادہ باشہ .آدم حس می کنہ ذاتش آلودہ است .گفتیم کہ امر قدسی رازآلودہ ، یعنی «دیگری» و بہ کلی متفاوت .خب آدم حس میکنہ ذاتا متفاوت از امر قدسیہ ، اون پاکہ و آدم آلودہ است .این وقتی با مفاہیم دینی «تفسیر» می شہ ، تبدیل می شہ بہ مفہوم آشنای «گناہ ذاتی».پس گناہ یہ احساس جداگانہ در دین نیست .نمی شہ احساس دینی رو تجربہ کرد بدون احساس گناہ .احساس گناہ بیانگر جایگاہ فرد در مقابل امر قدسیہ .ہمین طور باقی مفاہیم اساسی دین ، از جملہ مجازات و عذاب الہی ، در حقیقت چیزی نیست جز تلاش ذہن برای تفسیر احساس غیرعقلانی ، بہ وسیلۀ مفاہیم عقلانی .مفہوم عذاب الہی از کجا اومدہ ؟ذہن از تجربۀ دینی دچار وحشتی دینی میشہ و وقتی میخواد علت این وحشت غیرعقلانی رو طوری توضیح بدہ ، از مفہوم مجازات و خشم الہی استفادہ میکنہ .در جواب این سؤال کہ : علت این ترس چیہ ؟میگہ : چون خدا قہّارہ .می تونہ منو بہ خاطر گناہکار بودنم مجازات کنہ .نہ گناہ اخلاقی و دینی .بہ صرف وجود داشتنم ، بہ صرف ارتباط داشتنم با خدا ، مستحق مجازاتم .مثال خیلی جالب اوتو ، یہ روایت عجیب از توراتہ .تورات می گہ وقتی خدا بہ موسی مأموریت داد بہ مصر برہ ، موسی اطاعت کرد و راہی شد ، اما ناگہان در میان راہ خدا بہ موسی حملہ کرد و خواست بکشدش .این یکی از عجیب ترین و غیر قابل فہم ترین روایت ہای توراتہ و ہیچ مشخص نیست انگیزۀ خدا از این خشم بی دلیل چیہ .اوتو می گہ : ہیچی .واقعا انگیزہ ای وجود ندارہ .این بیان عریان و بی پیرایۀ تجربۀ دینیہ .تجربۀ یہ امر وحشتناک کہ ہر لحظہ می تونہ آدم رو بی دلیل مجازات کنہ .مفہوم دینی دیگہ کہ اوتو پیگیری می کنہ ، مفہوم تقدیرہ .ذہن غرق در حضور پرہیبت امر قدسی احساس ناچیزی می کنہ ، حس میکنہ ہیچ کارہ است و ہمہ چیز وابستہ بہ اون امر قدسیہ .وقتی میخواد این احساس رو با مفاہیم قابل فہم تفسیر کنہ ، آموزۀ تقدیر ازش بیرون میاد .خدا ہمہ چیز رو مقدر می کنہ و انسان ہیچ کارہ است .Notes are private!Notes are private!Notes are private!Notes are private!Notes are private!Notes are private!Notes are private!شاید جلد بعدی ، تروی ، رو ہم گوش بدم .باید ببینم کی دلم برای صدای استیون فرای تنگ میشہ .از اینجا میتونید کتاب رو گوش کنید :
https:// t.me/ Library_ of_ Babel شاید جلد بعدی ، تروی ، رو ہم گوش بدم .باید ببینم کی دلم برای صدای استیون فرای تنگ میشہ .از اینجا میتونید کتاب رو گوش کنید :
Notes are private!این جلد فقط شامل اساطیر خدایانہ .اساطیر قہرمانان ، مثل پرسئوس و ہرکول و جیسون ، توی جلد بعدی اومدن .کتاب صوتی اونم پیدا کردم .نصف لذت کتاب بہ خاطر صدای این جلد فقط شامل اساطیر خدایانہ .اساطیر قہرمانان ، مثل پرسئوس و ہرکول و جیسون ، توی جلد بعدی اومدن .کتاب صوتی اونم پیدا کردم .نصف لذت کتاب بہ خاطر صدای جادویی استیون فرای بود .از اینجا میتونید این کتاب رو گوش کنید :
Notes are private!از اینجا میتونید کتاب رو با صدای بی نظیر خود نیل گیمن گوش کنید :
https:// t.me/ Library_ of_ Babel/956 از اینجا میتونید کتاب رو با صدای بی نظیر خود نیل گیمن گوش کنید :
Notes are private!Notes are private!یک دورۂ دلچسب ، شبیہ دورۂ ریشہہای دین .Notes are private!Notes are private!نویسندہ اول کتاب میگہ یہ روایت منظم از اول تا آخر از اساطیر مصر وجود ندارہ .در عوض با کلی تکہروایت مجزا و پراکندہ روبہروییم کہ در طول تاریخ پنج ہزا نویسندہ اول کتاب میگہ یہ روایت منظم از اول تا آخر از اساطیر مصر وجود ندارہ .در عوض با کلی تکہروایت مجزا و پراکندہ روبہروییم کہ در طول تاریخ پنج ہزار سالۀ مصر بہ شکلی سرگیجہ آور با ہم ادغام میشن و بہ ہم شخصیت قرض می دن و تغییر می کنن .مصر سہ دورہ پادشاہی داشتہ کہ نزدیک بہ سہ ہزار سال طول کشیدہ ، و در این مدت مدام و مدام بہ اساطیر قدیمی خودش برگشتہ و اونا رو بازتعریف کردہ و بستہ بہ نیازہای زمانہ تغییر دادہ .علاوہ بر عنصر زمان ، عنصر مکان ہم روایات اساطیری مصر رو متکثر می کنہ : ہر شہر مصر خدایان محلی خودش رو داشت .و وقتی از یہ شہر بہ شہر دیگہ بریم ، می بینیم کہ روایات آفرینش تغییر کردن و خدایان محلی نقش مہمی پیدا کردن .حتی موجودی کہ در یک شہر شیطانی بدخواہ تصور می شہ ، در شہر دیگہ از خدایان خیرخواہ و مورد پرستشہ .مثل «ست» کہ نقش منفی ہمیشگی روایت ایزیس - اوزیریس - ہوروس بود ، اما در حقیقت خدای محلی یک شہر مصریہ کہ بہ نوبۀ خودش جہان رو خلق کردہ و اژدہای آشوب رو شکست دادہ .احتمال میرہ کہ دشمنی دو شہر مصری باعث شدہ اہالی یک شہر خدای شہر رقیب رو تبدیل بہ شیطان قصہ ہای خودشون بکنن .Notes are private!نظریات مختلف دینپژوہی ہم ابزار کار دینپژوہ است : نباید با یک نظریہ سراغ دادہہا رفت ، در این صورت محقق میکوشد تمام دادہہا را ہر طور شدہ با ہمان یک نظریہ توجیہ کند .بلکہ باید جعبہابزاری کامل از نظریات بہ ہمراہ داشت تا بہ ہنگام نیاز ابزار مناسب در دسترس باشد .تفاوت بزرگ الہیات و مطالعات ادیان ، این است کہ یک الہیدان بہ دنبال رسیدن بہ حقیقتی دینی است ، اما یک دین پژوہ ( تا وقتی مشغول بہ دین پژوہی است ) بہ دنبال رسیدن بہ چنین حقیقتی نیست .اگر بشود ادیان را بہ نگاہ کردن تشبیہ کرد ، الہیدان کسی است کہ بہ چیزی ( حقیقت دینی ) نگاہ میکند ، اما دین پژوہ کسی است کہ بہ نگاہ کردن الہیدانان نگاہ میکند : نہ بہ چیزی خارجی ، بلکہ بہ رفتار و حالات کسانی کہ بہ آن چیز خارجی نگاہ میکنند .مطالعات ادیان برای نخستین بار در زمانی پدید آمد کہ اروپاییان با سفر بہ ہند و چین با ادیان پیشرفتۂ غیرابراہیمی آشنا شدند .ادیان غیر ابراہیمی دیگر خرافات مردم بدوی نبودند ، بلکہ دینہا و فلسفہہایی جدی بودند کہ نمیشد بہ راحتی تحقیرشان کرد و کنارشان نہاد .مطالعۂ این ادیان بہ عنوان پدیدہہایی بشری ، از دید ناظر بیرونی و بی طرف ( ناظری کہ بہ دنبال حق و باطل بودن دین نیست ) و مقایسۂ آن با اساطیر یونانی ، نخستین بار دین پژوہی علمی را پدید آورد .در این مرحلہ دین پژوہان ہنوز مسیحیانی معتقد بودند یا در جامعہای بہ شدت مسیحی زندگی میکردند و نمیتوانستند یا نمیخواستند ہمان ابزارہای علمی کہ برای مطالعۂ ادیان دیگر بہ کار گرفتہ بودند را برای مطالعۂ مسیحیت بہ کار بگیرند .اما رفتہ رفتہ این مانع نیز از بین رفت و دیوید ہیوم با استفادہ از بینشہای علمیای کہ محققان با مطالعۂ ادیان بیگانہ بہ دست آوردہ بودند بہ مطالعۂ مسیحیت پرداختند و بہ نتایجی شگفت رسیدند .ہیوم سہ کتاب مہم دربارہی دین داشت :
در این رسالہ ہیوم این نظریہ را مطرح میکند کہ بر خلاف نظر عقلگرایان معرفت از قبل در نہاد ما قرار دادہ نشدہ ، ما تنہا در باب چیزہایی میتوانیم یقین داشتہ باشیم کہ با حواس خود ادراک میکنیم .ہر نظریہ و قانون کلی کہ از این ادراکات جزئی استنباط میکنیم ، در حقیقت نہ از جنس ادراک ، بلکہ حکم یا تصمیمی است کہ ما میگیریم .یعنی از بررسی چیزہایی کہ حس میکنیم ، تصمیم میگیریم کہ چہ قانون کلیای باید برقرار باشد تا این محسوسات رخ دہد .در نتیجہ این قوانین کلی ہرگز یقینی نیستند و ہر گاہ دادہہای حسی بیشتری بہ دستمان آمد کہ این قوانین را نقض میکردند ، بہ سادگی میتوانند تغییر کنند .بہ ہمین ترتیب معجزات تنہا محسوساتی ہستند کہ بر خلاف یک قانون کلی رخ دادہاند ، قانونی کہ ما بر اساس دادہہای پیشین تصمیم گرفتہایم کہ باید در جہان برقرار باشد .معجزہ بدین ترتیب تنہا یک دادۂ حسی است کہ نشان میدہد قانون کلیای کہ ما استنباط کردہ بودیم ، نادرست بودہ است .در این کتاب ہیوم تمثیل ساعتساز برای اثبات خدا را بہ چالش میکشد و نشان میدہد کہ این تمثیل علاوہ بر نقص منطقی ، نمیتواند چیزی کہ بہ دنبال آن است ( خدای مسیحی ) را اثبات کند .اگر باور دینی محصول براہین منطقی نیستند و بر خلاف نظر عقلگرایان فطری نیز نیستند ، پس دین از کجا پیدا شدہ و در طول تاریخ این اندازہ بشر را بہ خود جلب کردہ است ؟در این کتاب ہیوم بہ پرسش فوق پاسخ میدہد .این کتاب جایی است کہ ہیوم از جایگاہ الہیدان ( کسی کہ بہ دنبال حق و باطل است ) بہ جایگاہ دین پژوہ ( کسی کہ بہ دنبال مطالعۂ دینداری مردم است ) گذر میکند و میکوشد توضیحی علمی برای رفتار دیندارانۂ مردم بیابد .( خلاصہای از این کتاب را جداگانہ تہیہ کردہام .)
در ضمن ہمین کتاب ہیوم بر خلاف ہمعصران خود ، نگاہ پیشرفتباورانہ بہ تاریخ فکر بشری را بہ نقد میکشد و نشان میدہد کہ در طول تاریخ ، چنین نبودہ کہ چندگانہپرستی بہ یگانہپرستی منتہی شود ، بلکہ یگانہپرستی نیز در کیش پرستش قدیسان و کیشہای مشابہ ، بہ چندگانہپرستی منتہی شدہ است .و باز بر خلاف معاصرانش قبول ندارد کہ یگانہپرستی در جایگاہ برتری نسبت بہ چندگانہ پرستی قرار دارد ، زیرا چندگانہ پرستان گرایش بیشتری برای تساہل نسبت بہ دیگر دینہا دارند ، بر خلاف یگانہ پرستان کہ وجود ادیان دیگر را بر نمیتابند .دیوید ہیوم سنت دین پژوہی انگلیسی را بنیاد گذاشت کہ بہ مطالعۂ اندیشۂ دینی میپردازد و بہ نقش اجتماعی دین بی توجہ است .آگوست کنت بنیانگذار سنت دین پژوہی فرانسوی ، این نقیصہ را جبران خواہد کرد .آگوست کنت ، بنیانگذار جامعہ شناسی ، بر خلاف ہیوم بہ پیشرفت تفکر بشری باور داشت و سہ مرحلہ برای این پیشرفت معرفی کرد :
۱ - مرحلہ الہیاتی ، جایی کہ بشر بہ نیروہای آگاہ فراطبیعی معتقد است .این مرحلہ خود سہ مرحلہ دارد : فتیشیسم ، چندگانہپرستی ، یگانہپرستی .کنت ہرچند فتیشیسم را بدویترین شکل تفکر بشری میدانست ، اما آن را مرحلہای از پیشرفت معرفی میکرد .چون حتی در این مرحلۂ بدوی ، بشر از مشاہدۂ صرف محسوسات فراتر رفتہ بود و ارتباط غیرمحسوس بین دادہہا را دریافتہ بود .ہرچند بہ شکلی بدوی بین دادہہا ارتباط برقرار میکرد .۲ - مرحلہ فلسفی ، جایی کہ بشر بہ جای نیروہای آگاہ فراطبیعی ، بہ امور انتزاعی فراطبیعی برای توضیح محسوسات روی میآورد .۳ - پوزیتیویسم ، نظر بہ جہان فراطبیعی با نگاہ علمی جایگزین میشود .تا اینجا کنت چندان تفاوتی با ہیوم ندارد و توجہش تنہا بہ معرفت شناسی است .اما پس از این کنت در مقام جامعہ شناس بہ کارکرد اجتماعی دین توجہ کرد .دین تنہا بہ بشر معرفتی دینی ارایہ نمیدہد ، بلکہ روابط اجتماعی را تنظیم میکند .و اگر قرار باشد دین زمانی از بین برود ، باید ساختار مشابہی باشد کہ این کارکرد دین را انجام دہد .علم بہ تنہایی قادر بہ این مہم نیست ، زیرا فاقد جنبہہای احساسی و اخلاقی و آیینی دین است .او بہ ہمین منظور کلیسایی تأسیس کرد و بشریت بہ صورت کلی را بہ جای خدا موضوع پرستش آن قرار داد .این کلیسا ہنوز در برزیل فعالیت دارد .اما مہمترین میراث کنت ، نہ کلیسای او ، بلکہ توجہ او بہ نقش اجتماعی دین است کہ در سنت دین پژوہی فرانسوی ، توسط انیل دورکیم و دیگران دنبال شد .مارکس تا حد زیادی از فویرباخ تأثیر پذیرفت .فویرباخ معتقد بود کہ خدا فرافکنی خصوصیات انسانی بہ جہان خارج است .بہ این ترتیب کہ بشر بہ جہان می نگرد و تصویر خود را در جہان بی روح منعکس میکند : بہترین خصوصیات خود را بہ خدا منتقل میکند و خود با گناہ و زشتیہایش باقی میماند .مارکس این را بہ عنوان روانشناسی دین پذیرفت ، اما چون بہ جامعہ شناسی علاقہ داشت ، کوشید بنیادہای اجتماعی دین را بیابد ، و در ہماہنگی با نظریات خود ، بیان کرد کہ طبقۂ حاکم از دین و تمام ساختارہای روبنایی دیگر ، ہمچون ہنر و ...( در مقابل ساختارہای زیربنایی ، ہمچون تولید مواد غذایی و ...) برای سرکوب طبقات پایین استفادہ میکند .بہ ہمین دلیل ہرگاہ ساختارہای طبقاتی اصلاح شوند ، دین بہ خودی خود از بین خواہد رفت .از ہمین رو مارکس زیاد بہ مسئلۂ دین بہ خصوص توجہ نشان داد .دیگر مارکسیستہا کاملا با مارکس موافق نبودند .مثلا انگلس باور داشت مسیحیت در ابتدا مسیری متفاوت میرفت : مسیحیان زندگانی اشتراکی داشتند و طبقات پایین رومیان را در مقابل سلطۂ سرکوبگرانۂ روم تقویت میکردند .اما پس از آن کہ مسیحیت بہ دین امپراتوری تبدیل شد ، این جنبہہا را از دست داد .امیل دورکیم ہمچون آگوست کنت ، بہ جنبۂ اجتماعی دین توجہ کرد و حتی این جنبہ را اساس دین بہ حساب آورد .بہ باور دورکیم ، اگر دین ہمچنان کہ کنت و ہیوم و دیگران میگفتند ، مبتنی بر شناختی نادرست و حتی احمقانہ از طبیعت بود ، خیلی زود از بین میرفت .دین از نظر دورکیم جنبہای حقیقی داشت کہ بہ رغم خطاہای شناختی ، دین را حفظ میکرد و این ہمان جنبۂ اجتماعی بود .دین پیش از آن کہ چیزی باشد کہ فرد مینشیند و بہ آن فکر میکند ، کاری است کہ مردم جمع میشوند و انجام میدہند .دورکیم توجہ کرد کہ در جوامع بدوی استرالیایی ، محور اصلی دین نہ یک شیء خاص ، بلکہ یک کیفیت است .ہر چند در نظر اول این جوامع یک جانور یا گیاہ توتمی را میپرستند ، اما با دقت در رفتارشان میتوان دید کہ افراد آن حیوان یا گیاہ نیستند کہ موضوع پرستشند .بہ ہمین شکل یک سنگ با طرح توتم میتواند در مناسک قبیلہای مورد پرستش قرار گیرد و پس از پایان مراسم بہ کناری انداختہ شود .حتی خود نماد توتم نیز موضوع اصلی پرستش نیست .بلکہ کیفیت مقدس بودن ، در مقابل نامقدس بودن ، کیفیتی غیرملموس است کہ در چیزی قرار میگیرد و آن را مقدس میکند .با بررسی امور مقدس و نامقدس در میان قبایل بدوی ، دورکیم دریافت کہ ہر آن چہ بہ زندگی شخصی مربوط میشود نامقدس است ، و ہر آن چہ بہ زندگی جمعی قبیلہ مربوط میشود ، مقدس .در حقیقت این خود حیات اجتماعی قبیلہ است کہ چیزی را مقدس میکند و توتم نیز در مرحلۂ اول نہ یک حیوان خارجی ، بلکہ نماد یا پرچم قبیلہ است .نمادی است کہ بہ ذہن سادۂ انسان نخستین اجازہ میداد بہ چیزی حقیقی کہ نمیتوانست درست درک کند ( حیات اجتماعی ) شکل عینی و بیرونی بدہد تا بتواند موضوع پرستش قرار گیرد .جوامع ابتدایی با توتمپرستی و جوامع بعدی با نمادہای دینی دیگر ، در حقیقت خود را میپرستیدند .معروف است کہ دکارت در فلسفہ «شکاکیت روششناختی» را معرفی کرد : فیلسوف حین تحقیق فلسفی موظف است در ہمہ چیز شک کند و از صفر شروع کند ، حتی اگر واقعا شکاک نباشد .پیتر برگر نیز در دینپژوہی مفہوم «آتئیسم روششناختی» را معرفی کرد : دینپژوہ حین دینپژوہی موظف است باور بہ خدا و حقانیت دین مورد مطالعہ را کنار بذارد ، حتی اگر واقعا بہ آن دین معتقد باشد .برگر در کتاب سایبان مقدس معتقد است کہ دانش نہ امری فردی ، بلکہ امری اجتماعی است : انسان در ابتدا بدون غریزہ بہ دنیا میآید و سادہترین امر را ، معنا و جایگاہ چیزہا ، چگونگی کارکرد چیزہا ، رفتار و ارزشہای قابل قبول و ...را باید از جامعہ بیاموزد .اما یک فرد در جامعہ نیست کہ دانش را در اختیار دارد ، بلکہ مجموع اجتماع حاوی مجموع دانش است .فرد میتواند فقط تغییری مختصر در این دانش اجتماعی ایجاد کند .برگر این نظام معنایی جہان را نوموس مینامد .اگر این نوموس بہ قدر کافی قدرتمند و سالم باشد ، فرد بدون ہیچ مشکلی بہ آن عمل میکند و حتی حس نمیکند بہ چیزی غیر از عقل سلیم عمل میکند .اما برخی اتفاقات بزرگ ( مثل مواجہ شدن با یک جامعۂ دیگر با ارزشہای متفاوت یا بلایای بزرگ ) بہ ساختار نوموس شکاف وارد میکند و اگر نوموس بہ قدر کافی قدرتمند نباشد ، نظام معنایی جامعہ فرو میریزد .نوموس چگونہ بہ وجود میآید ؟۱ - برونفکنی : ابتدا نظام معنایی ذہنی جامعہ بہ جہان بیرون نسبت دادہ میشود .۲ - شیءسازی : در مرحلہ بعد ، جہان بہ ہمراہ نظام معنایی جدیدش ، از ذہن مستقل میشود .انسانہا دیگر معانی جہان را محصول ذہن خود نمیبینند ، بلکہ در خود جہان میبینند .۳ - درونیسازی : در نہایت معنای جہان بہ نسل جدید آموختہ میشود ، گویی چیزی از جہان بیرون آموختہاند ، نہ از ذہن نسل قبلی .( گفتیم دانش امری اجتماعی است کہ بہ افراد آموختہ میشود .)
اگر این مراحل موفقیت آمیز باشند ، مرحلۂ نخست ، یعنی برونفکنی ، توسط نسلہای بعد فراموش میشود .ساختارہا ، خصوصیت ذاتی جہان انگاشتہ میشوند کہ خدا یا طبیعت یا مرجع صاحب اقتدار مشابہی در جہان قرار دادہ است .برگر این مرحلہ را ازخودبیگانگی مینامد .انسان نقش خود را در معنادہی بہ جہان بہ دیگری نسبت میدہد .نظریات دین پژوہی عموما دین را امری احمقانہ معرفی میکنند کہ نیاز بہ علت دارد و نہ دلیل .فرد آگاہانہ دین را انتخاب نمیکند ، بلکہ بہ عللی اجتماعی یا روانشناسی بہ سوی دین سوق دادہ میشود .در نتیجہ این نظریات نمیتوانند رشد دین در دوران سکولار و پیشرفت علم را توضیح دہند .ہمچنین این نظریات تمام ادیان را با نظریہای انتزاعی توضیح میدہند و بہ کار مسائل انضمامیتر نمیآیند ، مثل این کہ چرا مسیحیت در روم باستان موفق شد و نہ مہرپرستی .رادنی استارک در مقابل نظریۂ انتخاب عقلانی را مطرح میکند و بازار ادیان را با بازار اقتصادی مقایسہ میکند : ہر دین در مقابل بہایی ( از پول مادی تا زندگی زاہدانہ یا تعہد بہ تبلیغ دین و ...) خدماتی ارائہ میدہد ( از وعدۂ زندگی پس از مرگ تا حمایت مادی و عاطفی توسط دیگر اعضا و ...) و افراد با سنجش این خدمات و قیمت آنہا ، دینی را انتخاب میکنند .بہ ہمین دلیل ادیانی کہ خدمات بہتری ارائہ میدہند ، ہرچند بہای بالایی مطالبہ کنند ، موفقترند .یا گاہی ارزش حقیقی خدمات بالا نیست ، اما ادیان با سختگیری در پذیرش اعضا و بالا بردن ہزینۂ ورود ، خدمات خود را نایاب جلوہ میدہند و ہمین باعث بالا رفتن ارزش ظاہری آن میشود .این تأملات موفقیت ادیان و فرقہہای سختگیر ولی بہ شدت حمایتگر را توضیح میدہد .ہمچنین ادیان ہمچون رقبای اقتصادی ، دوست دارند انحصار بازار را در اختیار داشتہ باشند .اما از سویی وقتی دین با کمک حکومت انحصاری شود ، سطح خدماتش پایین میآید و دینداری مردم بی رمق میشود .اما در جامعۂ متکثر ، برخلاف نظر پیتر برگر ، دینداری قوت میگیرد ، چون ادیان در رقابت با ہم مجبورند بیشتر تلاش کنند و خدمات بہتری ارائہ دہند .بدین ترتیب ، بر خلاف نظریات پیشین مثل آگوست کنت کہ فقط بہ طور کلی و سربستہ دین را پیوند دہندۂ اجتماعی معرفی میکرد بی آن کہ تمایزی بین ادیان قائل شود ، بنا بہ این نظریہ با مطالعہ و مقایسۂ محتویات ادیان میتوان بررسی کرد کہ چہ خدماتی در ازای چہ بہایی ارائہ میدہند و نتیجہ گرفت کہ آیا این دین در درازمدت پیشرفت خواہد کرد یا نہ .ویبیام جیمز ہمچون رادنی استارک از نظریاتی کہ بہ دنبال یافتن منشأ دین بودند ناخشنود بود .بہ خصوص نظریاتی کہ میکوشیدند نشانہہای اختلال روانی را در مؤسسان ادیان بجویند .منشأ پیدایش دین ہر چہ باشد ، پیروان دین اینجا و اکنون در حال زیستن آن دین ہستند و تجربۂ آنہاست کہ محور اصلی دین فعلی را تشکیل میدہد ، نہ تجربۂ مؤسس دین چندین قرن پیش .بہ ہمین دلیل از نظر جیمز پدیدارشناسی تجربۂ دینی است کہ روح حقیقی دین را آشکار میکند .ویلیام جیمز ، بر خلاف رادنی استارک کہ دین را محصول انتخابی آگاہانہ و عقلانی می دانست ، از «ارادۂ معطوف بہ باور» صحبت میکند .بہ باور جیمز ما حتی در مادیترین تصمیمات خود ، بہ طور کامل بر اساس فکتہا و استدلال تصمیم نمیگیریم .این رویکرد زندگی ما را فلج خواہد کرد .بلکہ تا حدی بہ فکتہا نگاہ میکنیم و سپس بدون آن کہ از لحاظ منطقی بہ پاسخ نہایی رسیدہ باشیم ، تصمیم میگیریم کہ چہ چیزی را انتخاب کنیم و بہ چہ چیزی باور داشتہ باشیم .باور چیزی از جنس تصمیم است ، نہ آگاہی .یکی از عوامل دخیل در تصمیمگیری ، احساس یا تجربۂ دینی است .فروید سہ نظریہ مہم در باب دین دارد کہ ہمہ از تطبیق اصول نظریۂ روانکاویاش بر پدیدۂ دین نشأت گرفتہاند .اول : در توتم و تابو میگوید دین اولیہ ، محصول اجتماعی قبیلہایست کہ در آن پدرسالاری قدرتمند تمام زنان را در انحصار دارد .پسران متحد میشوند و پدر را میکشند و خود را رہا میکنند اما ہمزمان احساس گناہ گریبانشان را میگیرد .در نتیجہ شخصیت پدر را بہ آسمان میفرستند و کیش پدرپرستی را بہ منظور جلب بخشایش پدر بمیاد میگذارند .در آیندہ یک پندار میگوید دین افراد بشری ، محصول فرافکنی تصویر پدر قدرتمند - حمایتگر بہ جہان بیرون است .وقتی کودک بزرگ میشود و پدر پیر میگردد یا میمیرد ، خلأ این جایگاہ باعث میشود انسان بزرگسال پدری آسمانی را جایگزین پدر زمینی خود کند .در ہمین کتاب میگوید دین یک نوروسیس جمعی است .نوروسیس بر خلاف سایکوسیس ، ارتباط فرد با واقعیت را قطع نمیکند ، بلکہ فرد در عین رنجوری میتواند بہ زندگی خود ادامہ دہد .ہرچند رفتارہای وسواسی پیدا میکند کہ در صورت انجام ندادن آنہا ، دچار اضطراب شدید میشود .دین نیز بہ ہمین ترتیب اختلالی جمعی است ہمراہ با رفتارہای آیینی تکرارشوندہ ، کہ بہ قصد تسکین اضطراب جمعی صورت میگیرد .یونگ بر خلاف فروید باور داشت کہ ناخودآگاہ الزاما امری منفی نیست و فقط بر اثر سرکوب جنسی ساختہ نمیشود .بلکہ ہر آن چہ بدان آگاہ نباشیم ناخودآگاہ است .بہ باور یونگ علاوہ بر ناخودآگاہ شخصی کہ ہر فرد بر اساس تجربیاتش دارد ، ما یک ناخودآگاہ جمعی نیز داریم کہ ساختار مشترک روانی و غریزی ماست .در حالی کہ ناخودآگاہ شخصی عقدہہای روانی را میسازد ، ناخودآگاہ جمعی کہن الگوہا را میسازد : تصاویری کہ ذہن ساختارہای ناخودآگاہ خود را از طریق آنہا تجسم میکند .رؤیاہا و اساطیر و ہنر جاہایی ہستند کہ بہ خصوص این تصاویر ظہور پیدا میکنند کہ نشان از اشتراک ساختارہای ناخودآگاہ انسانہا دارد .در نتیجہ رویکرد یونگ بہ دین و مفاہیم دینی ہمچون خدا و شیطان آن نیست کہ صرفا آنہا را انکار کند .ہدف فروید از روانکاوی آن بود کہ فرد ناخودآگاہ خود را بہ سطح خودآگاہ برساند و بتواند با عقلانیت آن را نقد و خود را از آن رہا کند .یونگ در عوض توجہ میدہد کہ ساختارہای ناخودآگاہ جمعی از جملہ خدا یا شیطان ، انعکاس بیرونی ساختارہای روانی ما ہستند و در نتیجہ بخشی از ذات انسانی مشترک ما را تشکیل میدہند .با پذیرش کہن الگوہا ، و نہ انکار آن ، است کہ فرد بہ تعادل روانی میرسد .بدین ترتیب یونگ معتقد است بخش مہمی از ذات انسانی غیرعقلانی است و کوشش برای عقلانیت مطلق ، ناسالم است .از دید تایلور بہ علت ذات مشترک انسانی بین ما و قبایل بدوی ، میتوان بین ما و آنہا مطالعہای تطبیقی کرد و گذشتۂ باورہای خود را در وضعیت فعلی آنہا جستجو کرد .مسیحیان در آغاز دوران مدرن معتقد بودند کہ تاریخ بشر از کمال بہ سوی نقص حرکت کردہ .آدم و حوا تا نسل بابل متمدن بودند و تنہا پس از آن بود کہ توحش پدید آمد .و قوم خدا تنہا قومی بودند کہ از این توحش ہمہگیر سالم بیرون آمدند .اما با فعالیتہای مردمشناسی و باستانشناسی ، مشخص شد کہ روند در واقع عکس این بودہ .تایلور از کسانی بود کہ بر این اساس نظر خود را چید و گفت بشر از ابتداییترین شکل بہ پیشرفتہترین شکل تکامل یافتہ و دین را مرحلہای از فرایند پیشرفت دانش بشری میدانست .نخستین مرحلۂ پیدایش دین از دیدگاہ تایلور ، آنیمیسم بود : فرد با دیدن خواب اموات ، بہ این نتیجہ میرسد کہ تصویر آنہا پس از آنہا زندہ میماند .و سپس این را بہ زندگان نیز توسعہ میدہد ، چون خواب آنہا را نیز میبیند .پس انسانہا از دو بخش تشکیل شدہاند : بخشی مادی و بخشی غیرمادی .و این باور بہ ارواح آغاز دین است .چون باور بہ روح سپس بہ تمام اشیا گسترش مییابد و انسانہا میکوشند با ستایش و قربانی ، این ارواح را تشویق کنند کہ مطابق میلشان عمل کنند .بخش مہمی از نظریۂ تایلور ، مفہوم «بازماندہ» است .تایلور بہ این توجہ میکند کہ تکہہایی از باورہا و آیینہایی کہ مربوط بہ مراحل پیشین دین است ، تا مدتہا در مراحل بعدی باقی میماند ، ہرچند دیگر بنیاد نظری ندارند و پیشرفت دانش بشری آن بنیادہای نظری را با بنیادہایی جدیدتر جایگزین کردہ .تایلور میگوید در دنیای مدرن دین بہ طور کلی بہ یک بازماندہ تبدیل شدہ .برای جیمز فریزر ، دین نہ مرحلہای از دانش بشری ، بلکہ مرحلہای از تکنولوژی بشری است .دین برای بشر ابزار تأثیر گذاشتن بر جہان است و وقتی قبیلہ برای آیین دینی جمع میشوند ، ہمیشہ ہدفی بیرونی ہست : باران بیاید ، زمین بارور شود ، یا قبیلہ پیروز شود .تایلور ہرچند صحبت از مراحل پیشرفت دانش بشری کردہ بود ، این مراحل را نام نبردہ بود .فریزر این مراحل را سہ قسمت میکند :
۱ - جادو ، کہ نیروہای غیرشخصی ہمچون مشابہت و اتصال را برای تأثیر بر طبیعت بہ کار میگیرد .۲ - دین ، کہ با آشکار شدن ناکارآمدی جادو پدید میآید .دین نیروہای مؤثر در طبیعت را شخصی و آگاہ میداند و با دعا و قربانی میکوشد در آنہا اثر بگذارد .Notes are private!امیل دورکیم در این کتاب ، بہ جنبۂ اجتماعی دین توجہ میکند و این جنبہ را اساس دین بہ حساب میآورد .بہ باور دورکیم ، اگر دین ہمچنان کہ ہیوم و دیگر دینپژ امیل دورکیم در این کتاب ، بہ جنبۂ اجتماعی دین توجہ میکند و این جنبہ را اساس دین بہ حساب میآورد .بہ باور دورکیم ، اگر دین ہمچنان کہ ہیوم و دیگر دینپژوہان نخستین میگفتند ، تنہا مبتنی بر شناختی نادرست و حتی احمقانہ از طبیعت بود ، خیلی زود از بین میرفت .دین از نظر دورکیم جنبہای حقیقی دارد کہ بہ رغم خطاہای شناختی ، دین را طی تاریخ طولانیاش حفظ کردہ و این ہمان جنبۂ اجتماعی دین است .دین پیش از آن کہ چیزی باشد کہ یک فرد مینشیند و بہ آن فکر میکند ، «کاری» است کہ یک گروہ اجتماعی گرد میآیند و انجام میدہند .دورکیم برای مطالعۀ گوہر اصلی دین ، بہ سراغ سادہترین دین میرود .چرا کہ دینہای پیچیدہ بہ مرور زمان با آموزہہای فلسفہ یونان و حقوق روم و بسیاری چیزہای دیگر آمیختہ شدہاند و دیگر دین خالص را بازنمایی نمیکنند .بلکہ ترکیبی از ہمۀ دستاوردہای فرہنگی بشر شدہاند .در این راستا ، دورکیم با انتخاب چند سنت دینی در استرالیا و پس از آن سرخپوستان آمریکا ( کہ در نظر دورکیم دینشان بہ سادگی و خلوص دین استرالیاییہا نیست و پیشرفتہا و آمیختگیہایی داشتہ است ) مطالعہ خود را آغاز میکند .دورکیم توجہ میکند کہ در جوامع بدوی استرالیایی ، محور اصلی دین نہ یک شیء خاص ، بلکہ یک کیفیت است .ہر چند در نظر اول این جوامع یک جانور یا گیاہ توتمی را میپرستند ، اما با دقت در رفتارشان میتوان دید کہ آن حیوان خاص یا این گیاہ خاص نیستند کہ موضوع پرستشند .چرا کہ میبینیم ممکن است یک سنگ معمولی با طرح توتم در مناسک قبیلہای مورد پرستش قرار گیرد و پس از پایان مراسم بہ سادگی بہ دور انداختہ شود .حتی خود نماد توتم نیز موضوع اصلی پرستش نیست .بلکہ کیفیت مقدس بودن ، در مقابل نامقدس بودن ، کیفیتی غیرملموس است کہ در چیزی قرار میگیرد و آن را مقدس میکند .با بررسی امور مقدس و نامقدس در میان قبایل بدوی ، دورکیم نشان میدہد کہ ہر آن چہ بہ زندگی شخصی و نیازہای روزمرہ مربوط میشود نامقدس است ، و ہر آن چہ بہ زندگی جمعی قبیلہ مربوط میشود ، مقدس .در حقیقت این خود حیات اجتماعی قبیلہ است کہ چیزی را مقدس میکند و توتم نیز در مرحلۂ اول نہ یک حیوان خارجی ، بلکہ نماد یا پرچم قبیلہ است .نمادی است کہ بہ ذہن سادۂ انسان نخستین اجازہ میداد بہ چیزی انتزاعی کہ نمیتوانست درست درک کند ( حیات اجتماعی ) شکل عینی و بیرونی بدہد تا بتواند موضوع پرستش قرار گیرد .جوامع ابتدایی با توتمپرستی و جوامع بعدی با نمادہای دینی دیگر ، در حقیقت خود را میپرستیدند .خود را در نمادی خارجی کہ نماد وحدتشان بود برونفکنی میکردند و در آینۀ آن ، خود را میپرستیدند .دورکیم سپس این فعالیت اجتماعی را کہ دین مینامد ، در مقابل فعالیتی فردی قرار میدہد کہ جادو میخواند و تفاوتہای آنہا را بررسی میکند .جادو بر خلاف دین کلیسا یا معبدی برای اجتماع و عبادت جمعی ندارد .فرد بنا بہ نیاز شخصی سراغ جادوگر میرود و پس از برطرف شدن نیازش از جادوگر جدا میشود .وجہ سودطلبانہ و فردی جادو آن را از دین جدا میکند .Notes are private!Notes are private!ہیوم در این کتاب بین دو دین تمایز برقرار میکند : دین الہیاتی ، یعنی دینی کہ با استدلال محض میتوان بہ آن رسید ، و دین تاریخی ، یعنی دینی کہ در عمل در طول تاریخ تودۂ مردم ، عمدتا تحت تأثیر عوامل روانشناختی ، بہ آن باور داشتند و دارند .ہیوم در این کتاب از موضع یک دئیست میگوید ہرچند با استدلال محض میشود وجود خدایی برین را اثبات کرد ، اما اشتباہ است کہ فکر کنیم مردم نخستین بہ واسطۂ استدلال محض و کنجکاوی صرف در طبیعت بہ وجود خدا یا خدایان اعتقاد پیدا کردند .برعکس ، ہرگاہ نخبگان اجتماع با اتکا بہ استدلال محض دینی بنیان گذاشتند ، طی مدت کوتاہی در غیاب نخبگان ، دین از شکل عقلانی خارج میشود و دوبارہ صورتی طبیعی میگیرد .زیرا استدلال محض و کنجکاوی برای کنجکاوی ، حالت اولیۂ انسان نیست .حالت اولیۂ انسان تلاش برای بقاست ، و عموم انسانہا ہم تا چیزی بہ بقایشان مربوط نشود ، در موردش کنجکاوی نمیکنند .مثلا نظم طبیعت ، کہ در نظر ہیوم اثبات میکند طراح ہوشمندی وجود دارد ، برای مردم امری عادی است و موجب توجہ و کنجکاویشان نمیشود .اما ہرگاہ این نظم بہ ہم بخورد ، وحشت و میل بہ بقا باعث توجہ انسانہا بہ منشأ پدیدۂ غیرعادی میشود و برای توضیح آن بہ خدایان یا شیاطین روی میآورند .سپس ہیوم با تلاشی ستودنی میکوشد با دقت در رفتارہای طبیعی انسانہا ، عوامل روانشناختیای کہ منجر بہ باور دینی شد را توضیح دہد .گفتیم کہ بقا اولین دغدغۂ انسان است ، اما بسیاری از اموری کہ بہ بقای انسان نخستین مربوط است ، برای او ناشناختہ بود .ولی ذہن انسان بہ صورت طبیعی طوری ساختہ شدہ کہ نمیتواند در حال ابہام و سؤال بماند ( آگاہی از نادانی ، بہ شکلی متناقض ، نیاز بہ سطح بالایی از دانایی دارد ) بلکہ اگر اطلاعات کافی برای فہم چیزی نداشتہ باشد ، ذہن ہمچنان بہ فعالیت خود ادامہ میدہد و بہ جای دادہہای عقلانی یا حسی ، از تخیل بہرہ میگیرد تا حقیقتی نہایی بسازد .ابزار انسان بدوی برای این مہم ، جانبخشی و انسانانگاری است .اینجاست کہ نخستین ادیان پدیدار میشوند : رودہا و بادہا و بیماریہا و اشیا و فرآیندہای طبیعی بہ مثابہ ارواحی خیرخواہ یا بدخواہ مورد پرستش قرار میگیرند .ہیوم تنہا بہ این بسندہ نمیکند کہ ریشۂ دینباوری را بیابد ، بلکہ میکوشد برای اشکال مختلف دین و تحول یک شکل بہ شکل دیگر نیز توضیحی روانشناختی پیدا کند .مثلا او معتقد است کہ یکتاپرستی از دل چندگانہپرستی بیرون آمد ، بہ این ترتیب کہ یکی از ایزدان بسیار ، بہ خاطر آن کہ ایزد محافظ یک قوم بود یا بہ دلایل دیگر ، ابتدا بالاتر از ہمالانش قرار دادہ شد و سپس تبدیل بہ تنہا ایزد شد .از آن جا کہ ہیچ دینداری روا نمیدارد کہ نقص یا زشتیای را بہ خدایان خود نسبت دہد ، اگر در مراحل ابتدایی خدایان نقص و زشتی دارند ، بہ سبب ضعف ادراک انسانہاست .رفتہ رفتہ ، ہرچہ ادراک انسانہا بیشتر رشد پیدا کرد و نسبت بہ قوانین اخلاقی بیشتر آگاہ شدند ، نقصہای خدایان خود را زدودند و پیوستہ متعالیترشان کردند .اما چون خدا بہ نہایت تعالی برسد ، از درک تودۂ مردم فراتر میرود ، در نتیجہ پس از مدت کوتاہی واسطہہایی شفاعتگر کہ کمتر متعالیاند ، مانند فرشتگان و قدیسان ، مورد عبادت قرار میگیرند و دوبارہ چندگانہپرستی از دل یکتاپرستی بیرون میآید .این آونگ رفت و برگشت از چندگانہپرستی بہ یکتاپرستی و از یکتاپرستی دوبارہ بہ چندگانہپرستی مدام در طول تاریخ تکرار میشود .Notes are private!عنوان واضحترش میتونہ «باستانشناسی دین» باشہ .مدرس با صدای گرمش ہر جلسہ یہ محوطۂ باستانی از اقصی نقاط جہان رو بررسی میکنہ و اسطورہہا و آیینہای ح عنوان واضحترش میتونہ «باستانشناسی دین» باشہ .مدرس با صدای گرمش ہر جلسہ یہ محوطۂ باستانی از اقصی نقاط جہان رو بررسی میکنہ و اسطورہہا و آیینہای حول اون محوطہ رو بازگو میکنہ ، و مخصوصا در جلسات اول دورہ ، تحول دین و آگاہی دینی رو در خلال این آثار باستانی نشون میدہ .Notes are private!Notes are private!Notes are private!این مجموعہ یہ کتاب دیگہ ہم با این موضوع دارہ :
ہیچ کدوم کتابہای خیلی خوبی نبودن ، ولی باز این از ویچکرفت بہتر بود .این مجموعہ یہ کتاب دیگہ ہم با این موضوع دارہ :
Notes are private!