BookshelvesAll (261)
Notes are private!Notes are private!Notes are private!Notes are private!اعراب ، مسلمانان یا سنیان ؟آخرین دشمنان ایرانیان کداماند ؟Notes are private!علیل کہ باشی ، از ہر انگشتت ہنری ہم اگر ببارد ، چشم دیگران تو را بوتہای پیوندی میبیند .تو را چیزی میبیند کہ بودنت بستہ بہ غیر است .میگویند تو را مادرت ادارہ میکند .برادرت خرجت را میدہد .خواہرت رختت را میشوید .تو را بہ یاد نمیآورند مگر در کنار دیگری .و تو بیہودہ از «خود»ت حرف میزنی ، چون در چشم ایشان چنین «خود»ی ایستادہ وجود ندارد !Notes are private!Notes are private!Notes are private!Notes are private!اما این چہ چہرہای است کہ شاہنامہ از اسکندر ترسیم کردہاست ؟چرا اسکندری کہ متجاوز بہ ایران و متہم بہ کشتن زرتشتیان ونابودی اوستا و آتشکدہہای آنان است این چنین بزرگمنش تصویر شدہاست ؟پاسخ این پرسش ہم بسیار سادہ است و ہم بسیار دشوار .بسیار سادہ است چون تصویری کہ ما از امروز از اسکندر داریم مولود تاریخ و باستانشناسی معاصر است .ہمانطور کہ ما بہ لطف این مطالعات ، بر خلاف فردوسی ، میدانیم کہ ضحاک و جمشید شخصیتہایی خیالی و در عوض کوروش و داریوش واقعیت تاریخیاند ، دانش ما از اسکندر تاریخی نیز مرہون ہمین مطالعات اخیر است .برای فردوسی منابع او مشخصکنندہ شخصیتہا و وقایع تاریخی بودہاند .اما بخش بسیار دشوار داستان ہمینجاست : منابع فردوسی برای این داستان چہ بودہاست ؟بعد چہ شد ؟Notes are private!پرسش نخست : ماہیت حکومت مطلوب در نظریہ «ولایت فقیہ» چیست ؟پرسش دوم : این حکومت اسلامی چہ ضرورتی دارد ؟پرسش سوم : راہ رسیدن بہ آن حکومت اسلامی چیست ؟Notes are private!سلمان رشدی نویسندہای نبود کہ از زیر بتہ بیرون آمدہ باشد .پیش از نوشتن آیات شیطانی چند داستان دیگر نوشتہ بود کہ مہمترین آنہا «بچہہای نیمہشب» و «شرم» ہر دو بہ قلم مہدی سحابی ترجمہ شدہاند .«بچہہای نیمہشب» دو جایزہ مہم بوکر و بلک مموریال را ہمان سال انتشار ( ۱۹۸۱ ) میبرد و دوازدہ سال بعد جایزہ بوکر بوکرہا را ہم از آن خود میکند .پس از ترجمہ فارسی ہم در سال ۱۳۶۴ بہ عنوان بہترین رمان خارجی کتاب سال جمہوری اسلامی ایران انتخاب میشود !در داستان «شرم» سرگذشت تلخ پاکستان را از طریق سرگذشت پسری دنبال میکند کہ نمیداند پدر او کسیت و مادر و دو خواہرش نیز ہمزمان بہ عنوان سہ مادر واقعی او را پرورش میدہند .«بچہہای نیمہشب» ولی بیشتر فضایی پسااستعماری دارد : کودکانی کہ در نیمہشب بہ دنیا آمدہاند و بہ ہمین دلیل ہر یک قدرتی جادویی دارند و در روندی تاریخی از استقلال ہند و پاکستان تا دوران سیاہ ایندرا گاندی را در بر میگیرد .سبک رشدی ( رئالیسم جادویی ) بہ نظرم برای انتقال محتوای پسااستعماری آثار او بسیار مناسب است .دارد میآید .از کوہ حرا بالا میرود تا بہ غار برسد .تولدت مبارک .امروز بہ چہل و چہارسالگی رسیدہ ولی با اینکہ شہری کہ پشت سر و زیر پایش گستردہ پر از ازدحام است و ہیاہوی جشن و سرور است ، ہمچنان تک و تنہا از کوہ بالا میرود .بہ مناسبت روز تولدش لباس تازہای نپوشیدہ .لباس تازہاش تمیز و مرتب پایین تختش ہمچنان تاشدہ ماندہاست ، چرا کہ وی مردی است زاہدمنش .( این دیگر چہ تاجر عجیب و غریبی است ؟)
سوال : نقطہ مقابل ایمان چیست ؟نہ جواب بیایمانی نیست .چرا کہ بیایمانی بیش از اندازہ قاطع و مسلم است .بیایمانی خود گونہای ایمان است .جبرئیل فرشتہ بہ آرامی گفت : «خیلی وقت پیش بہ تو گفتہ بودن کہ اگر بدانم این مرض دیگر راحتم نمیگذارد و ہمیشہ عود میکند نمیتوانم تحملش کنم».بہ سرعت و پیش از آنکہ صلاحالدین بتواند ماتع شود اسلحہ را در دہان خود گذاشت و ماشہ را کشید ..صدای زینت وکیل از پشت سرش گفت : «بیا برویم».انگار علیرغم ہمہ اشتباہات ، شرارتہا و گناہانش شانس دیگری بہ او دادہ میشد .بلہ ، این دفعہ شانس آوردہ بود .زینی گفت : «بیا برویم خانہ من».Notes are private!ہنگامی کہ سخن از گزینش گردآورندہ میشود میتوان آن را از دو زاویہ بہ پرسش کشید : ( ۱ ) چہ افرادی را بہ عنوان نمایندہ داستاننویس ایرانی انتخاب کردہاست ؟و ( ۲ ) چہ داستانہایی را از این افراد انتخاب کردہاست ؟پرسش دوم بیش از حد سلیقہای میشود ، دستکم برای منی کہ مخاطب حرفہای داستان کوتاہ نیستم .اما پاسخی کہ سپانلو بہ پرسش نخست من دادہ است چندان جالب نیست .چرا در مجموعہای کہ از بہآذین ، منوچہر صفا ( غ .داوود ) و رحیم احمدی داستان دارد ، از شہرنوش پارسیپور ، امیرحسن چہلتن ، غزالہ علیزادہ ، گلی ترقی ، علیاشرف درویشیان و حتی صمد بہرنگی خبری نیست ؟Notes are private!Notes are private!Notes are private!جایی در مستند «محاکات» کہ دربارہ غزالہ علیزادہ ساختہ شدہ ، بہرام بیضایی میگوید «غزالہ خودش را کشت چون دیگر تاب تحمل این ہمہ فریب و بیمایگی و جہل را نداشت» ( نقل بہ مضمون )
Notes are private!Notes are private!سپاہ گودرز محور اصلی ابتدای داستان است .در حالیکہ سپاہیان رستم و طوس و باقی پہلوانان بہ دیگر مناطق جنگی گسیل میشوند و بعدہا تنہا خبر پیروزی آنہا را میشنویم ، راوی بہ ہمراہ سپاہ گودرز روانہ میشود تا مصاف طولانی مدت لشگر گودرز را با لشگر پیران ترسیم کند .در این میان ، کار بزرگ فردوسی خودداری از این است کہ بجای راوی ، نویسندہ اثر باشد .فردوسی شخصیت پیران را از زبان گودرز بسیار منفی ، از زبان کیخسرو و رستم مثبت و از زبان خود پیران معقول و منطقی نشان میدہد .شخصیت پیران کہ از نظر من جذابترین شخصیت شاہنامہ است تا دم آخر با ہمین دوگانہہا ہمراہ میشود تا اینکہ شب نبرد تنبہتن با گودرز ، نیایش او با خدا را میشنویم و کماکان این پرسش برایمان باقی میماند کہ اگر پیران چنین روحیہ و منشی دارد چرا در سپاہ دشمن است !این جذابیت فراوان پیران ، این نزدیکی با ابعاد بسیار مثبت بزرگترین دشمن ایران کاری عادی و قابل پرداخت نیست .گاہ مجبورید برای نشان دادن این بزرگی فرماندہ سپاہ خود را کوچک نشان دہید و کیست کہ چنین جرئتی بہ خرج دہد ؟Notes are private!داستان زارمحمد برای ما غریب است .مگر میشود زن و دو کودکت را رہا کنی برای پولی کہ از تو خوردہاند ؟مگر ممکن است زندگی شرافتمندانہ و محبوبیتی کہ بین مردم محل داری را نبینی و از ترس اینکہ تو را «بیغیرت» بخوانند بہ این سادگی دست از زندگی بشویی و «یاغی» شوی ؟تو زندگی ہیچ چیز نیست کہ بہ قد شرف و حیثیت آدم برابر باشہ ؛ حتی جون آدم .حتی زن و بچہ آدم .درسہ کہ چشمشون بہ دس ماس و باید بہ فکرشون باشیم و زیر پر و بال خودمون بزرگشون کنیم ، اما نہ با بیآبرویی .این خوبہ کہ فردا کہ بچہہامون بزرگ شدن مردم بشون بگن باباتون نامرد بود و زیر بار زور رفت ؟این خوبہ کہ بگن چندتا پاچہ ورمالیدہ دار و ندارشو بالا کشیدن و مسخرش کردن و اونم رفت ...زیر چادر ننت کر شد ؟این خوبہ یا خوبہ بشون بگن باباتون رفت حقش بگیرہ کشتنش ؟Notes are private!خیلی رک بگویم : فیلم فارسی فاخر بہ روایت انقلاب اسلامی .مواد لازم : لوتی واقعی ، عرقخور بامرام ، عرقخور بیمرام ، عارف ، زن زیبا ، واسطہ زن زیبا ( ترجیحا محرم لوتی واقعی )، دینفروش ریاکار و البتہ پاسبانی کہ نماد ظلم حکومت پہلوی است .ہمہ اینہا را با ہم توی داستان میریزیم ، بعد صبر میکنیم تا بافتشان توی ہم برود .واضح است کہ ہرچہ آشپز بہتر ، محصول نہایی بہتر .امیرخانی ہم آشپز خوبی بود .ترکیب ، مدت پخت و چاشنی ہمہ خوب بود .راستش را بخواہید نہ خیلی خوب ، اما خوب بود .ولی مگر از این ترکیبات ، از این دستور پخت ، از این چارچوب و پیرنگ چقدر میتوان انتظار داشت ؟از محتوای اثر بد گفتم .ولی بجز یکی دو نقد کوچک فرم کتاب را دوست داشتم .ہرچہ نباشد ، آن وصف «فاخر» در فیلم فارسی فاخر تراز جمہوری اسلامی ( میدانم آنجا گفتم بہ روایت انقلاب اسلامی !) برای ہمین فرم بود .ابتکار امیرخانی در چینش و زمان روایت ( تو در تو ، بازگردندہ و تکرارشوندہ ) و نیز ابتکار او در صدای روایت ( جستوخیز بین قہرمان و راوی ) بسیار خوب بود .راحتی او در گفتوگوی حین داستاننویسی را ہم دوست داشتم : اینکہ گاہ حرفش را بدون اینکہ نیاز باشد در دہن شخصیتی بگذارد راحت میگفت یا اینکہ با گفتوگوی مجازی بین قہرمان و راوی پیرنگ را بسط میداد .اما دو چیز را اصلا نپسندیدم .یکی سبک ارجاعات درون متنی فراوان کہ آگاہانہ مدام تکرار میکرد «رجوع کنید بہ من۳ ، رجوع کنید بہ اوی۵ ، رجوع کنید بہ من۱۱ ، ...».مگر ویکیپدیاست ؟یا مگر اگر نگویی رجوع کنید بہ فلان و بہمان خوانندہ خنگ است و نمیفہمد و زحمت این فرم تودرتو خراب میشود ؟Notes are private!Notes are private!یکی از امور پذیرفتہ شدہ در نقد رمان این است کہ مؤلف ، خواہ ناخواہ ، تجربہ زیستہ خود را بہ داستان منتقل میکند .یکی از انواع این انتقال ، انتقال مستقیم این تجارب بہ شخصیتہای داستان است .ولی خود این انتقال چگونہ ممکن است ؟گمان میکنم میتوان دستکم دو نوع انتقال درونیات مؤلف بہ شخصیتہا را درنظر گرفت : ( ۱ ) فراریزش یا سرریز کردن کہ نوعی تولید فہم جہان توسط مؤلف و نیز نوعی فرار از باری است کہ نویسندہ بر دوش خود حس میکند ؛ و ( ۲ ) فروریزش یا تجزیہ شدن کہ نوعی تخلیہ ، نوعی تہی شدن از درون و پخش شدن تدریجی خود مؤلف در آثاری است کہ از خود بہ جا میگذارد .تجربہ کم و احتمالا متفاوت من میگوید اولی معمولا راہی برای خلاصی مؤلف از مواجہہ سنگین و صورتبندی نشدہاش با جہان است ؛ و دومی راہی برای فرار از تنہایی ، برای یافتن خود در جہانی کہ بیشتر میشناسی ، بیشتر بہ آن تعلق داری و بیشتر در آن خودت ہستی .Notes are private!ولی پیچیدہتر از سادہسازی تروخیو ، بہ عنوان یک دیکتاتور ، جنسیسازی اورانیا بہ عنوان ضربہ نہایی یا مشت آخر یوسا بہ تروخیو است کہ ذوق من را میزد .چون این موضوع بسیار حساسی است اجازہ دہید از اینجا شروع کنم : اورانیا در داستان چہ میکند ؟چہ ضرورتی برای بودنش ہست ؟شاید بگویید بہانہ روایت است ، شاید پلی بین گذشتہ و حال ، شاید حتی نخ تسبیح است : ہمان عنصری است کہ روایت را یکپارچہ میکند .بہ نظر من ہم ہمہ اینہا ہست .اما چیز دیگری ہم ہست : اورانیا کلیت روایت است : چیزی بیش از نخ تسبیح .نقطہ آغاز و «نقطہ پایان» داستان است : اورانیا تصویری فشردہ از تمام ظلمہایی است کہ بر ملت شدہ ، و در عین حال خصوصیترین تصویر از دیکتاتور بزرگ .ولی این تصویر بیش از حد جنسیتزدہ ( سکسیستی ) است .باور نمیکنید ؟کافی است از خودتان بپرسید چرا کل داستان بر پاشنہ تعلیق این ماجرا میچرخد ؟چرا آخرین ظلمی کہ روایت میشود ، آن مشت آخر ، آن تیر خلاص ، ماجرای تجاوز «ناموفق» رئیس بہ اورانیاست ؟آیا این ظلم بالاتر از مرگ دہہا ہزار ہاییتیایی است ؟بالاتر از کشتار مخالفین ؟بالاتر از پرتگاہ کوسہہا ؟بالاتر از مصادرہ اموال ہمہ مخالفین وشکنجہ خانوادہ آنہا ؟مہمتر از این ، از خودتان بپرسید چرا مردانگی رئیس ، درست ہمان دم کہ باید ، کار نمیکند ؟چرا آن عضو خاص باید از تبعیت او سرپیچی کند ؟آبا برای نشان دادن قدرت پوشالی ، ہمین کہ نزدیکترین افراد بہ او دست بہ توطئہ زدہاند کافی نیست ؟باید عدم توانایی در این حوزہ خاص ہم تصویرسازی شود ؟Notes are private!دومین دوراہی پیش پای ما حتی از اولی ہم عجیبتر است .شاید برای اینکہ بیشتر نسبت ما را با خودمان میسنجد تا با دیگری .بسیار در مذمت دوستی خالہخرسہ یا دوست نادان شنیدہایم ، اما در مدح «دین العجائز» و اینکہ «اکثر اہل الجنۃ البلہاء» ہم زیاد شنیدہایم .کدام یک ؟در واقع پرسش اصلی این است : ہوش و زیرکی چہ تاثیری بر سعادت ما دارد ؟من ہنوز تبیینی جامعتر از آنچہ یک روز از ملکیان شنیدم نیافتہام کہ سعادت یعنی زندگی خوب ، خوش و ارزشمند .اگر این سہ مؤلفہ را برای خوشبختی یا سعادت بپذیریم ( بہ نحوی کہ خوبی بہ معنای داشتن شخصیت خوب ، خوشی بہ معنای رضایت از زندگی و ارزشمندی بہ معنای فایدہرسانی بہ غیر باشد ؛ کہ البتہ واضح است ہیچ داشتن ہیچ یک لزوما بہ معنای داشتن دیگری نیست ) آنوقت ہوش و زیرکی چہ تاثیری بر خوبی ، خوشی و ارزشمندی زندگی ما دارد ؟جایی از داستان ، اسلیم ، سرکارگری کہ شخصیت تراز و معتدل داستان است دربارہ لنی میگوید : «آدم خوبیہ .آدم واسہ اینکہ خوب باشہ شعور نمیخواد .گاہی بہ نظر من میاد کہ آدم شعور نداشتہ باشہ بہترہ .یہ آدمی کہ واقعا باہوش باشہ نگاہ کن خیلی کم پیش میاد کہ خوب باشہ».ولی من مانند اسلیم اینقدرہا ہم مطمئن نیستم .واقعا کسی کہ از سر بلاہت این ہمہ موش و سگ و آدم بکشد آدم خوبی است ؟آدم خوشی است ؟آدم ارزشمندی است ؟بعید میدانم ہیچ کدام .اما کسی کہ شعور دارد ، کسی کہ ہوش و زیرکی دارد چطور ؟آیا جرج کہ رفیقش ، تنہا امیدش برای آرمان آیندہاش را کشت آدم خوبی است ؟خوش است ؟ارزشمند است ؟آیا بہ ہوش بیشتری از جرج نیاز است ؟آیا اصلا ہوش بیشتر خوشی بیشتر میآورد ؟آیا ہوش کمتر خوبی بیشتری میآورد ؟دستکم برای من اصلا معلوم نیست .اصلا معلوم نیست ہوش بالاتر بہ سعادت می میانجامد یا ہوش کمتر .نمیتوان گفت لنی خوشبختتر بود یا جرج .ہر دو دست بہ یک اندازہ قاتل بودند و ہر دو بہ یک اندازہ از خود ناراضی .ہر دو بہ یک اندازہ بد بودند و ہر دو بہ یک اندازہ ناخوش .این از تضاد خوب و خوشی ؛ اما در تضاد بین خوبی و ارزشمندی ہم داستایوفسکی مثال زنندہ اما جالبی دارد کہ در شرح «یادداشتہای زیرزمینی» آوردہام : موشہا و گاوہا .قرابت لفظی و معنایی جالبی است .داستایوفسکی میگوید آدمہایی کہ زیاد از حد اہل فکر کردن و محاسبہاند مانند موشہا ہستند .آن قدر جوانب کار را در نظر میگیرند و آنقدر بہ اشتباہات و مخاطرہہای احتمالی میاندیشند کہ دست آخر ہیچ کاری نمیکنند .ولی آدمہایی کہ اہل عملاند مثل گاوہا ہستند : آنہا بہ دل کار میزنند و آنقدر جلو میروند تا بہ یک دیوار محکم برخورد کنند .باز ہم ہمان سؤال : کدام یک بہتر است ؟اینکہ کارہای مفید بیشتری کنیم ، ہرچند اشتباہات ( کارہای بد ) بیشتری ہم انجام میدہیم ؛ یا اینکہ اشتباہات کمتری کنیم ، ہرچند کارہای مفید کمتری ہم انجام میدہیم ؟Notes are private!Notes are private!داستان آخر : تراژدی سیاوخش ( سیاوش )
Notes are private!اگر از مقدمہ کتاب بگذریم ، داستان با اولین پادشاہ آغاز میشود : کیومرت ( کیومرث )؛ کسی کہ پادشاہ انسان و حیوان است و از ہمان نخست با جبہہ اہریمن در نبرد است .روال بسیار مہم فراز و فرود نسلہا از ہمان آغاز شروع میشود : سیامک ، فرزند کیومرت فردی ناپختہ و سبکسر است کہ بہ دست فرزند اہریمن کشتہ میشود .پس از او ، ہوشنگ انتقام پدر را گفتہ و پادشاہی بسیار مہم را آغاز میکند : کشف آتش و نتیجتا صنعت آہنگری و شروع کشاورزی و دامداری و نتیجتا تمدن از افتخارات ہوشنگ است .سپس تہمورت ( طہمورث ) بہ پادشاہی رسیدہ و شورش اہریمنان را بہ شدت سرکوب کردہ و آنہا را کشتہ یا اسیر میکند .سپس بہ برخی از اہریمنان امان دادہ و در عوض نوشتن را از آنہا می آموزد .سپس تمام زبانہای زمین بر آن اساس گسترش می یابد .اینکہ نوشتن و تنوع زبان از اہریمنان بہ انسان ہا رسیدہ نسبت زیبایی با داستان بابل در عہد قدیم دارد .فریدون با دو برادرش و گرزی گاو سر بہ قصر طلسم شدہ ضحاک حملہ میکند و طلسم را شکستہ و شہرناز و ارنواز را از آن خود میکند .ضحاک کہ در قصر نبودہ با چہرہ ای ناشناس باز میگردد .وقتی متوجہ میشود شہر از آن فریدون است ، تنہا بہ قصد کشتن شہرناز و ارنواز وارد کاخ میشود اما فریدون سر رسیدہ او را بزمین میزند تا بکشد .سروشی پیام می آورد کہ او را بہ کوہ دماوند ببر و آنجا بہ بند بکش .در مقدمہ این متن بلند ، اعتراض کردم کہ چرا ایلیاد و ہومروس میخوانیم اما شاہنامہ نمیخوانیم .اما انصاف نیست کہ نگویم متن شاہنامہ بسیار بلند و گاہ بسیار دشوار است .چند نفر و چگونہ میتوانند چنین متنی را بخوانند ؟پادکستہای خادم دست کم از سہ وجہ بسیار عالی و بینظیر است : اول اینکہ بہ متن شاہنامہ بسیار مسلط است و دقیقا ہر جا کہ لازم از واژہ و ہرجا کہ لازم است بیت یا ابیاتی کہ میخواند را توضیح دادہ و معنا میکند ؛ دوم اینکہ پادکستہای او تدوین بسیار کم نقصی ( از نظر زمان بندی ، موسیقی و لحن شعرخوانی ) دارد ؛ و سوم اینکہ ہمہ ابیات را نمیخواند و بہ صلاحدید خود تقریبا نیمی از ابیات را رد میکند .بہ این ترتیب بجای حدودا 50 ہزار بیت شاہنامہ ، تقریبا 20 ہزار بیت خواہید شنید اما ہیچ داستان اصلی و فرعی مہمی را از دست نخواہید داد .Notes are private!Notes are private!Notes are private!عشقی کہ نفرت میشود ، امیدی کہ شہوت میشود ، وفاداری ای کہ خیانت میشود و وجدان عمومی کہ معلوم نیست آیا واقعا چیزی بیش از میل عمومی است ؟آدمہا تغییر میکنند ، عشقی کہ نفرت میشود ، امیدی کہ شہوت میشود ، وفاداری ای کہ خیانت میشود و وجدان عمومی کہ معلوم نیست آیا واقعا چیزی بیش از میل عمومی است ؟آدمہا تغییر میکنند ، ولی چہ چیز این تغییر را ممکن میکند ؟چہ چیز آن را روا میکند ؟چہ کسی ایل را کشت ؟بانوی سالخوردہ یا مردم گولن ؟از نظر من این سوال تا حدی فریبندہ است .حتی اگر بخواہم تندتر باشم ، باید بگویم این سوال مناسب جامعہ شناسی عامہ پسند است نہ جامعہ شناسی انتقادی : دولت مقصر است یا ملت ؟( نیایش پایانی ہمہ مردم شہر ، پس از عزیمت بانوی سالخوردہ از شہر )
Notes are private!