BookshelvesAll (261)
Notes are private!اعراب ، مسلمانان یا سنیان ؟آخرین دشمنان ایرانیان کداماند ؟Notes are private!Notes are private!Notes are private!Notes are private!Notes are private!Notes are private!اما این چہ چہرہای است کہ شاہنامہ از اسکندر ترسیم کردہاست ؟چرا اسکندری کہ متجاوز بہ ایران و متہم بہ کشتن زرتشتیان ونابودی اوستا و آتشکدہہای آنان است این چنین بزرگمنش تصویر شدہاست ؟پاسخ این پرسش ہم بسیار سادہ است و ہم بسیار دشوار .بسیار سادہ است چون تصویری کہ ما از امروز از اسکندر داریم مولود تاریخ و باستانشناسی معاصر است .ہمانطور کہ ما بہ لطف این مطالعات ، بر خلاف فردوسی ، میدانیم کہ ضحاک و جمشید شخصیتہایی خیالی و در عوض کوروش و داریوش واقعیت تاریخیاند ، دانش ما از اسکندر تاریخی نیز مرہون ہمین مطالعات اخیر است .برای فردوسی منابع او مشخصکنندہ شخصیتہا و وقایع تاریخی بودہاند .اما بخش بسیار دشوار داستان ہمینجاست : منابع فردوسی برای این داستان چہ بودہاست ؟بعد چہ شد ؟Notes are private!سلمان رشدی نویسندہای نبود کہ از زیر بتہ بیرون آمدہ باشد .پیش از نوشتن آیات شیطانی چند داستان دیگر نوشتہ بود کہ مہمترین آنہا «بچہہای نیمہشب» و «شرم» ہر دو بہ قلم مہدی سحابی ترجمہ شدہاند .«بچہہای نیمہشب» دو جایزہ مہم بوکر و بلک مموریال را ہمان سال انتشار ( ۱۹۸۱ ) میبرد و دوازدہ سال بعد جایزہ بوکر بوکرہا را ہم از آن خود میکند .پس از ترجمہ فارسی ہم در سال ۱۳۶۴ بہ عنوان بہترین رمان خارجی کتاب سال جمہوری اسلامی ایران انتخاب میشود !در داستان «شرم» سرگذشت تلخ پاکستان را از طریق سرگذشت پسری دنبال میکند کہ نمیداند پدر او کسیت و مادر و دو خواہرش نیز ہمزمان بہ عنوان سہ مادر واقعی او را پرورش میدہند .«بچہہای نیمہشب» ولی بیشتر فضایی پسااستعماری دارد : کودکانی کہ در نیمہشب بہ دنیا آمدہاند و بہ ہمین دلیل ہر یک قدرتی جادویی دارند و در روندی تاریخی از استقلال ہند و پاکستان تا دوران سیاہ ایندرا گاندی را در بر میگیرد .سبک رشدی ( رئالیسم جادویی ) بہ نظرم برای انتقال محتوای پسااستعماری آثار او بسیار مناسب است .دارد میآید .از کوہ حرا بالا میرود تا بہ غار برسد .تولدت مبارک .امروز بہ چہل و چہارسالگی رسیدہ ولی با اینکہ شہری کہ پشت سر و زیر پایش گستردہ پر از ازدحام است و ہیاہوی جشن و سرور است ، ہمچنان تک و تنہا از کوہ بالا میرود .بہ مناسبت روز تولدش لباس تازہای نپوشیدہ .لباس تازہاش تمیز و مرتب پایین تختش ہمچنان تاشدہ ماندہاست ، چرا کہ وی مردی است زاہدمنش .( این دیگر چہ تاجر عجیب و غریبی است ؟)
سوال : نقطہ مقابل ایمان چیست ؟نہ جواب بیایمانی نیست .چرا کہ بیایمانی بیش از اندازہ قاطع و مسلم است .بیایمانی خود گونہای ایمان است .جبرئیل فرشتہ بہ آرامی گفت : «خیلی وقت پیش بہ تو گفتہ بودن کہ اگر بدانم این مرض دیگر راحتم نمیگذارد و ہمیشہ عود میکند نمیتوانم تحملش کنم».بہ سرعت و پیش از آنکہ صلاحالدین بتواند ماتع شود اسلحہ را در دہان خود گذاشت و ماشہ را کشید ..صدای زینت وکیل از پشت سرش گفت : «بیا برویم».انگار علیرغم ہمہ اشتباہات ، شرارتہا و گناہانش شانس دیگری بہ او دادہ میشد .بلہ ، این دفعہ شانس آوردہ بود .زینی گفت : «بیا برویم خانہ من».Notes are private!ہنگامی کہ سخن از گزینش گردآورندہ میشود میتوان آن را از دو زاویہ بہ پرسش کشید : ( ۱ ) چہ افرادی را بہ عنوان نمایندہ داستاننویس ایرانی انتخاب کردہاست ؟و ( ۲ ) چہ داستانہایی را از این افراد انتخاب کردہاست ؟پرسش دوم بیش از حد سلیقہای میشود ، دستکم برای منی کہ مخاطب حرفہای داستان کوتاہ نیستم .اما پاسخی کہ سپانلو بہ پرسش نخست من دادہ است چندان جالب نیست .چرا در مجموعہای کہ از بہآذین ، منوچہر صفا ( غ .داوود ) و رحیم احمدی داستان دارد ، از شہرنوش پارسیپور ، امیرحسن چہلتن ، غزالہ علیزادہ ، گلی ترقی ، علیاشرف درویشیان و حتی صمد بہرنگی خبری نیست ؟Notes are private!Notes are private!جایی در مستند «محاکات» کہ دربارہ غزالہ علیزادہ ساختہ شدہ ، بہرام بیضایی میگوید «غزالہ خودش را کشت چون دیگر تاب تحمل این ہمہ فریب و بیمایگی و جہل را نداشت» ( نقل بہ مضمون )
Notes are private!Notes are private!سپاہ گودرز محور اصلی ابتدای داستان است .در حالیکہ سپاہیان رستم و طوس و باقی پہلوانان بہ دیگر مناطق جنگی گسیل میشوند و بعدہا تنہا خبر پیروزی آنہا را میشنویم ، راوی بہ ہمراہ سپاہ گودرز روانہ میشود تا مصاف طولانی مدت لشگر گودرز را با لشگر پیران ترسیم کند .در این میان ، کار بزرگ فردوسی خودداری از این است کہ بجای راوی ، نویسندہ اثر باشد .فردوسی شخصیت پیران را از زبان گودرز بسیار منفی ، از زبان کیخسرو و رستم مثبت و از زبان خود پیران معقول و منطقی نشان میدہد .شخصیت پیران کہ از نظر من جذابترین شخصیت شاہنامہ است تا دم آخر با ہمین دوگانہہا ہمراہ میشود تا اینکہ شب نبرد تنبہتن با گودرز ، نیایش او با خدا را میشنویم و کماکان این پرسش برایمان باقی میماند کہ اگر پیران چنین روحیہ و منشی دارد چرا در سپاہ دشمن است !این جذابیت فراوان پیران ، این نزدیکی با ابعاد بسیار مثبت بزرگترین دشمن ایران کاری عادی و قابل پرداخت نیست .گاہ مجبورید برای نشان دادن این بزرگی فرماندہ سپاہ خود را کوچک نشان دہید و کیست کہ چنین جرئتی بہ خرج دہد ؟Notes are private!خیلی رک بگویم : فیلم فارسی فاخر بہ روایت انقلاب اسلامی .مواد لازم : لوتی واقعی ، عرقخور بامرام ، عرقخور بیمرام ، عارف ، زن زیبا ، واسطہ زن زیبا ( ترجیحا محرم لوتی واقعی )، دینفروش ریاکار و البتہ پاسبانی کہ نماد ظلم حکومت پہلوی است .ہمہ اینہا را با ہم توی داستان میریزیم ، بعد صبر میکنیم تا بافتشان توی ہم برود .واضح است کہ ہرچہ آشپز بہتر ، محصول نہایی بہتر .امیرخانی ہم آشپز خوبی بود .ترکیب ، مدت پخت و چاشنی ہمہ خوب بود .راستش را بخواہید نہ خیلی خوب ، اما خوب بود .ولی مگر از این ترکیبات ، از این دستور پخت ، از این چارچوب و پیرنگ چقدر میتوان انتظار داشت ؟از محتوای اثر بد گفتم .ولی بجز یکی دو نقد کوچک فرم کتاب را دوست داشتم .ہرچہ نباشد ، آن وصف «فاخر» در فیلم فارسی فاخر تراز جمہوری اسلامی ( میدانم آنجا گفتم بہ روایت انقلاب اسلامی !) برای ہمین فرم بود .ابتکار امیرخانی در چینش و زمان روایت ( تو در تو ، بازگردندہ و تکرارشوندہ ) و نیز ابتکار او در صدای روایت ( جستوخیز بین قہرمان و راوی ) بسیار خوب بود .راحتی او در گفتوگوی حین داستاننویسی را ہم دوست داشتم : اینکہ گاہ حرفش را بدون اینکہ نیاز باشد در دہن شخصیتی بگذارد راحت میگفت یا اینکہ با گفتوگوی مجازی بین قہرمان و راوی پیرنگ را بسط میداد .اما دو چیز را اصلا نپسندیدم .یکی سبک ارجاعات درون متنی فراوان کہ آگاہانہ مدام تکرار میکرد «رجوع کنید بہ من۳ ، رجوع کنید بہ اوی۵ ، رجوع کنید بہ من۱۱ ، ...».مگر ویکیپدیاست ؟یا مگر اگر نگویی رجوع کنید بہ فلان و بہمان خوانندہ خنگ است و نمیفہمد و زحمت این فرم تودرتو خراب میشود ؟Notes are private!Notes are private!کتاب ، مفاہیم متعددی را برای توضیح جایگاہ مطلوب «تردید» در وضعیت مدرن پیش میکشد .مفہوم «آلایش شناختی» یکی از ہمین مفاہیم است کہ وضعیتی برآمدہ از تکثرگرایی را بہ تصویر میکشد کہ افراد در آن میپذیرند کہ دیگری ہم حرفی برای زدن دارد .آلایش شناختی در مقابل مفہومی قرار میگیرد کہ در جوامع سنتی «التقاط» نامیدہ میشود .شاید بتوان گفت مہمترین تفاوت بین این دو مفہوم ناشی از بہرسمیتشناختن حق انتخاب یا توسعہ حوزہ انتخابہای فردی است .در تمام جوامع سنتی و مدرن دو حوزز اجتماعی وجود دارد کہ در یکی بہ فرد حق انتخاب دادہ میشود ( آنچہ آرنولد گلن آن را «پیشنما» میخواند ) و در دیگری حق انتخاب از فرد سلب میشود ( «پسنما»).حیات اجتماعی ہر جامعہای در گرو وجود ہر دو حوزہ است .از نظر نویسندگان تردید موضعی بین بنیادگرایی و نسبیگرایی است و شرایطی برای عدم آمیزش آن با این دو سر افراطی وجود دارد : تمایز میان عناصر ذاتی و فرعیتر ؛ بہ رسمیت شناختن بافت تاریخی سنت ؛ تعریف دیگری بہ نحوی کہ گرچہ در خردہفرہنگ ما نیست اما دشمن ما ہم نیست ؛ پذیرش حق انتخاب برای آن دیگری ہم بہ عنوان واقعیت و ہم ہنجار اخلاقی ؛ و حفظ و توسعہ نہادہای جامعہ مدنی کہ امکان گفتوگو و حل مشکلات را داشتہ باشد .اما در جامعہ مدرنی کہ تکثرزایی ہرگونہ اجماع بر سر مبدئیت فرمان الہی ، قانون طبیعی ، کارکرد جامعہشناختی و کارکرد زیستی را از کار انداختہاست چگونہ میتوان از مبدأ واحد و ثابت برای دفاع از قطعیت تردید و مرزہای آن سخن گفت ؟Notes are private!Notes are private!ولی پیچیدہتر از سادہسازی تروخیو ، بہ عنوان یک دیکتاتور ، جنسیسازی اورانیا بہ عنوان ضربہ نہایی یا مشت آخر یوسا بہ تروخیو است کہ ذوق من را میزد .چون این موضوع بسیار حساسی است اجازہ دہید از اینجا شروع کنم : اورانیا در داستان چہ میکند ؟چہ ضرورتی برای بودنش ہست ؟شاید بگویید بہانہ روایت است ، شاید پلی بین گذشتہ و حال ، شاید حتی نخ تسبیح است : ہمان عنصری است کہ روایت را یکپارچہ میکند .بہ نظر من ہم ہمہ اینہا ہست .اما چیز دیگری ہم ہست : اورانیا کلیت روایت است : چیزی بیش از نخ تسبیح .نقطہ آغاز و «نقطہ پایان» داستان است : اورانیا تصویری فشردہ از تمام ظلمہایی است کہ بر ملت شدہ ، و در عین حال خصوصیترین تصویر از دیکتاتور بزرگ .ولی این تصویر بیش از حد جنسیتزدہ ( سکسیستی ) است .باور نمیکنید ؟کافی است از خودتان بپرسید چرا کل داستان بر پاشنہ تعلیق این ماجرا میچرخد ؟چرا آخرین ظلمی کہ روایت میشود ، آن مشت آخر ، آن تیر خلاص ، ماجرای تجاوز «ناموفق» رئیس بہ اورانیاست ؟آیا این ظلم بالاتر از مرگ دہہا ہزار ہاییتیایی است ؟بالاتر از کشتار مخالفین ؟بالاتر از پرتگاہ کوسہہا ؟بالاتر از مصادرہ اموال ہمہ مخالفین وشکنجہ خانوادہ آنہا ؟مہمتر از این ، از خودتان بپرسید چرا مردانگی رئیس ، درست ہمان دم کہ باید ، کار نمیکند ؟چرا آن عضو خاص باید از تبعیت او سرپیچی کند ؟آبا برای نشان دادن قدرت پوشالی ، ہمین کہ نزدیکترین افراد بہ او دست بہ توطئہ زدہاند کافی نیست ؟باید عدم توانایی در این حوزہ خاص ہم تصویرسازی شود ؟Notes are private!داستان آخر : تراژدی سیاوخش ( سیاوش )
Notes are private!اگر از مقدمہ کتاب بگذریم ، داستان با اولین پادشاہ آغاز میشود : کیومرت ( کیومرث )؛ کسی کہ پادشاہ انسان و حیوان است و از ہمان نخست با جبہہ اہریمن در نبرد است .روال بسیار مہم فراز و فرود نسلہا از ہمان آغاز شروع میشود : سیامک ، فرزند کیومرت فردی ناپختہ و سبکسر است کہ بہ دست فرزند اہریمن کشتہ میشود .پس از او ، ہوشنگ انتقام پدر را گفتہ و پادشاہی بسیار مہم را آغاز میکند : کشف آتش و نتیجتا صنعت آہنگری و شروع کشاورزی و دامداری و نتیجتا تمدن از افتخارات ہوشنگ است .سپس تہمورت ( طہمورث ) بہ پادشاہی رسیدہ و شورش اہریمنان را بہ شدت سرکوب کردہ و آنہا را کشتہ یا اسیر میکند .سپس بہ برخی از اہریمنان امان دادہ و در عوض نوشتن را از آنہا می آموزد .سپس تمام زبانہای زمین بر آن اساس گسترش می یابد .اینکہ نوشتن و تنوع زبان از اہریمنان بہ انسان ہا رسیدہ نسبت زیبایی با داستان بابل در عہد قدیم دارد .فریدون با دو برادرش و گرزی گاو سر بہ قصر طلسم شدہ ضحاک حملہ میکند و طلسم را شکستہ و شہرناز و ارنواز را از آن خود میکند .ضحاک کہ در قصر نبودہ با چہرہ ای ناشناس باز میگردد .وقتی متوجہ میشود شہر از آن فریدون است ، تنہا بہ قصد کشتن شہرناز و ارنواز وارد کاخ میشود اما فریدون سر رسیدہ او را بزمین میزند تا بکشد .سروشی پیام می آورد کہ او را بہ کوہ دماوند ببر و آنجا بہ بند بکش .در مقدمہ این متن بلند ، اعتراض کردم کہ چرا ایلیاد و ہومروس میخوانیم اما شاہنامہ نمیخوانیم .اما انصاف نیست کہ نگویم متن شاہنامہ بسیار بلند و گاہ بسیار دشوار است .چند نفر و چگونہ میتوانند چنین متنی را بخوانند ؟پادکستہای خادم دست کم از سہ وجہ بسیار عالی و بینظیر است : اول اینکہ بہ متن شاہنامہ بسیار مسلط است و دقیقا ہر جا کہ لازم از واژہ و ہرجا کہ لازم است بیت یا ابیاتی کہ میخواند را توضیح دادہ و معنا میکند ؛ دوم اینکہ پادکستہای او تدوین بسیار کم نقصی ( از نظر زمان بندی ، موسیقی و لحن شعرخوانی ) دارد ؛ و سوم اینکہ ہمہ ابیات را نمیخواند و بہ صلاحدید خود تقریبا نیمی از ابیات را رد میکند .بہ این ترتیب بجای حدودا 50 ہزار بیت شاہنامہ ، تقریبا 20 ہزار بیت خواہید شنید اما ہیچ داستان اصلی و فرعی مہمی را از دست نخواہید داد .Notes are private!Notes are private!فیلسوفان قارہ ای معتقدند کہ پراکسیس ( یا ہمان ممارست )، مہمترین عامل تعالی بخش انسان است .این قولی است کہ پیش از این فیلسوفان یونان و پیش از آنان حکمای شرقی نیز بسیار بہ آن تاکید داشتہ اند .شاید این نکتہ در ابتدا بسیار پیش پا افتادہ بہ نظر بیاید .ولی اگر ببینید چہ نظریہ ہای عجیبی از دل ہمین نکتہ پیش پا افتادہ بیرون کشیدہ شدہ تعجب می کنید : اگر سروش در «بسط تجربہ نبوی» ادعا می کند کہ پیامبر بہ تدریج پیامبرتر شدہ است ؛ اگر گادامر معتقد است نبوغ تربیت میشود و اگر ہایدگر میگفت شاعر راہ زبان بہ حقیقت را بہ تدریج روشنتر می یابد و ...ہمہ با این نکتہ سادہ قابل ہضم است کہ پراکسیس یا تمرین یا ممارست یا بہ قول دیہیمی «ورزہ»، روح را مستعد پذیرش چیزی میکند کہ بہ تمامہ مخلوق خود او نیست ، ولی اگر او نبود ، در دنیای ما بازتاب نداشت .اگر نیوتن نبود ، اگر مولوی نبود ، اگر پیامبران نبودند ، اگر شاعران و نویسندگان بزرگ نبودند کہ چیزہایی را دریافت و بہ جہان ما باز بتابانند ، جہان ما چہ بود ؟خاطرات خانہ اموات ، ہمانطور کہ از توضیح بالا معلوم است ، روی مرز است .فرم نیمہ دوم و محتوای نیمہ اول را دارد .راوی ناظری شخصی است ( یک زندانی کہ از دیگر زندانیان «فاصلہ» دارد ) و با تجربہ ہای شخصی خود داستایوفسکی ( دوران حبس در سیبری ) ہم بہ خوبی آمیختہ شدہ است .ایدہ ہای داستان بسیار بدیع و قابل تاملند .مثلا اینکہ چرا زندانی ہا با ہم دعوا میکنند ، چرا از ہم دزدی میکنند ، مثلا اینکہ فرق ہمبستگی زندانیہا با افراد آزاد در چیست ، فرق کار خودانگیختہ و کار اجباری در چیست ، یا چرا باید قاتلین مختلف ( قاتل کودک ، زن ، متجاوز ، دزد و ...) بدون توجہ بہ ماہیت مقتول یکسان مجازات شوند ، و یا مفاہیمی مثل انتقام ، اتہام ، مجرم ، نام فروشی ، نام گذاری ، خودکشی و دیگرکشی و بسیاری نکات قابل توجہ دیگر کہ ہمہ در خاطرات خانہ اموات طرح میشوند .اصلا تا بہ حال پرسیدہ اید چرا خاطرات خانہ «اموات»؟Notes are private!تفاوت داستان با تاریخ در چیست ؟اگر شیوہ روایت و ادعای بیطرفی را کنار بگذاریم ( کہ بنظر باید کنار بگذاریم ) مگر معیاری جز «واقعی» بودن یا نبودن باقی میماند ؟من نقدی در سایت راسخون خواندم کہ متن بہنود را نوعی «سہل نگاری» دانستہ و آن را بخاطر عدم ارجاعات درون - متنی تقبیح میکرد .این نقد بہ جملہ خود بہنود در آغاز کتاب ارجاع دادہ بود کہ «این کتاب تاریخ نیست .رمان ہم نیست .شاید یک روایت تاریخی باشد» و گفتہ بود این توجیہی برای نثر شلختہ و سہل انگارانہ اوست کہ نباید وارد تاریخ شود .ولی این توصیہ از کجا آمدہ است ؟شما بہ یاد دارید کہ کتابہای تاریخ ما در دبیرستان ارجاع درون متنی داشتہ باشد ؟یا از آن مہمتر ، آیا افرادی کہ کتابہای مقدس را نوعی متن «واقع نما» و تاریخی میدانند این متون را «سہل نویسانہ» میدانند ؟Notes are private!Notes are private!Notes are private!Notes are private!Notes are private!Notes are private!Notes are private!