BookshelvesAll (2575)
گلستان رو از دوران دبیرستان دو سہ بار خوندم ، اما بوستان رو ہیچ وقت نخوندہ بودم ، نمیدونم چرا .و نمیدونم چرا کہ یہو بہ سرم افتاد کہ بخونمش .بہ نزد من آ گلستان رو از دوران دبیرستان دو سہ بار خوندم ، اما بوستان رو ہیچ وقت نخوندہ بودم ، نمیدونم چرا .و نمیدونم چرا کہ یہو بہ سرم افتاد کہ بخونمش .جوابی بگفتش کہ حیران بماند :
تو را با من ار زشترویم چہ کار ؟Notes are private!Notes are private!Notes are private!ریویوی زیر بخشی از یادداشت ہای من از جلسۀ دوم درسگفتار «پروست و نشانہ ہا» عادل مشایخی است .در جستجوی زمان از دست رفتہ تصویری از اندیشہ و شیوہ ای از جستجوی حقیقت را عرضہ می کند کہ تصویری است متفاوت از تصویر سنتی اندیشہ .ابزار اصلی این جستجو ، «نشانہ» است .منظور از نشانہ در اینجا چیزی است کہ نظم متعارف دنیای ما را بہ ہم می زند و بہ ما وعدۀ جہانی غیر از جہان خودمان می دہد .ما در حالت عادی تلاش می کنیم از این نشانہ ہا اجتناب کنیم ، تا دنیای آشنای خود را حفظ کنیم .اما نشانہ بہ تعبیر دولوز ، خشونت می ورزد ، بہ شیوۀ اندیشیدن متعارف و مألوف ما تعرض می کند ، آرامش در جہان آشنا بودن را از ما سلب می کند و بہ ما نیرو وارد می کند تا بہ دنبال جہان ناشناختہ ای کہ نشانہ وعدہ می دہد برویم .این جہان متفاوت و ناشناختہ ، ہمان حقیقتی است کہ پروست در رمان بہ دنبالش می گردد .وظیفۀ فرد این است کہ خودش را مدام در معرض نشانہ ہا قرار دہد و کشف کند جہانی کہ این نشانہ ہا بدان اشارہ می کنند کجاست ، آیا حقیقت دارد یا توہم است ، و تا بہ این کشف نرسد ، نمی تواند حقیقتی کہ می جوید را بیابد .در رمان چہار نوع نشانہ مطرح می شوند کہ بہ راوی را بہ دنبال خود می کشانند و جہان ہایی متفاوت از جہان روزمرہ را بہ او وعدہ می دہند .بزرگ ترین مثال این نشانہ ہا در رمان ، محافل اشرافی ( مثل محفل وردورن ہا ) است ، کہ قواعد خاص خودشان و سلسلہ طبقات خاص خودشان را دارند .در ہر محفل ، و بہ طور کلی در ہر گروہ اجتماعی ، افراد ناخودآگاہ نشانہ ہایی خاص صادر می کنند کہ شاید خود متوجہ نباشند ، اما توجہ کسی کہ با آن گروہ اجتماعی غریبہ است را بہ خود جلب می کند .افراد بہ شکل خاصی حرف می زنند ، تکیہ کلام ہای خاصی دارند ، بہ وقایع خاصی اشارہ ہایی سربستہ می کنند کہ خودشان خبر دارند ، و ...تا جایی کہ در این گروہ ہا کسی دیگر فکر جدیدی نمی کند یا حرف جدیدی نمی زند یا کار جدیدی نمی کند ، بلکہ فقط نشانہ صادر می کند و بہ چیزہایی کہ اعضای گروہ می دانند اشارہ می کند .تمام این نشانہ ہا ، باعث می شود فرد تازہ وارد حس کند اعضای این گروہ بہ جہانی بزرگ از خاطراتی جذاب و منحصر بہ فرد دسترسی دارند کہ از بیگانہ ہا پوشیدہ است .اما وقتی بہ محفل وارد شد و با نشانہ ہا آشنا شد ، متوجہ می شود کہ این نشانہ ہا توخالی و تہی ہستند و خاطرات منحصر بہ فرد گروہ چقدر پیش پا افتادہ و بی ارزشند .بہ عبارت دیگر نشانہ ہای محفلی ، بہ حقیقتی ارجاع نمی دہند ، بلکہ جای آن را می گیرند .در جلد دوم ، در سایۀ دوشیزگان شکوفا ، از میان جمع بی شکل دخترانی کہ راوی می بیند ، تنہا یکی برجستگی پیدا می کند ( آلبرتین )، چطور ؟از طریق نشانہ ہا .راوی بارہا اشارہ می کند کہ حالات و اطوار آلبرتین بہ گونہ ای بود کہ انگار جہانی دارد کہ راوی از آن ہا بی خبر است ، با کسان دیگری می گردد ، جاہای مختلف را گشتہ است ، خوشی ہای پنہانی دارد کہ از راوی پوشیدہ است .و بہ محض آن کہ راوی در جلد پنجم ، اسیر ، آلبرتین را در خانۀ خودش محصور می کند تا جایی نرود و با کسی نگردد ، آن جلوۀ وسوسہ انگیز آلبرتین ہم از بین می رود ، و راوی حس می کند دیگر علاقہ ای بہ آلبرتین ندارد و تصمیم می گیرد رابطہ شان را بہ ہم بزند .در حقیقت ، راوی ، نہ خود آلبرتین را ، بلکہ جہان پنہانی آلبرتین را عاشق است و ہر گاہ متوجہ می شود کہ آلبرتین مخفیانہ جایی رفتہ و با کسانی گشتہ ، دوبارہ این عشق سر بر می آورد و شدت می یابد .عشق بہ دیگری ، در حقیقت عشق بہ جہانی دیگر است ، جہانی جدای از جہان آشنای ما .نشانہ ہایی کہ معشوق صادر می کند تکہ ہایی از جہانی دیگرند کہ من بہ آن راہ ندارم ، و وسوسہ انگیز بودن آن ہا بہ ہمین جہت است .این نشانہ ہا لذت بخشند ، از آن جہت کہ متعلق بہ جہانی دیگرند ، و نیز دردناکند ، از آن جہت کہ من بہ آن جہان راہ ندارم .اہمیت نشانہ ہای محفلی و نشانہ ہای عشق ، آن است کہ فرد را آمادہ می کنند برای یادگرفتن تأویل نشانہ ہا و کشف جہانی ورای جہان روزمرہ .فرد با قرار گرفتن در معرض این نشانہ ہا ، حساس بار می آید و مدام بہ دنبال نشانہ ہایی است کہ خبر از حقیقتی پنہان می دہد و بہ واقعیت روزمرہ بسندہ نمی کند .وگرنہ پروست معتقد است کہ نشانہ ہای عشق ہم ، ہمچون نشانہ ہای محفلی ، فاقد حقیقت ہستند .این نوع نشانہ ہا در «در جستجوی زمان از دست رفتہ» فراوانند .یک کیفیت محسوس ، یک احساس ، نہ بہ چیزی کہ از آن صادر شدہ ، بلکہ بہ جہانی بہ کلی متفاوت ارجاع می دہد .نمونۀ برجستۀ آن ، شیرینی مادلن است کہ چشیدن طعم آن راوی را بہ دوران کودکی اش پرتاب می کند .طعم شیرینی مادلن در اینجا نہ بہ خود شیرینی ، بلکہ بہ دوران کودکی راوی در کومبرہ ارجاع می دہد کہ یک شیء نیست ، بلکہ یک جہان متفاوت با جہان و زندگی حاضر راوی است .این نشانہ ہا در رمان دو ویژگی دارند :
اول ، این کہ تجربۀ آن ہا شادی ای در بر دارد .دوم ، این کہ نوعی الزام و اجبار در این نشانہ ہا وجود دارد .گفتیم کہ نیرو و خشونت وجہ مشخصۀ اصلی تمام نشانہ ہاست .این نیرو در این نشانہ ہای محسوس بہ صراحت قابل مشاہدہ است .فشاری کہ نشانہ بہ فرد وارد می کند و او را بہ دنیایی دیگر می کشاند .در جلسۀ اول گفتیم کہ ہدف اصلی «در جستجوی زمان از دست رفتہ» رسیدن بہ تجربۀ ابدیت در دل زمان است ، زمانی کہ دیگر توالی اکنون ہای نیست شوندہ نباشد ، و این جا اشارہ ای صریح بہ آن را می یابیم .اہمیت نشانہ ہای محسوس در ہمین است کہ دریچہ ای باز می کند ، برای رسیدن بہ تجربہ ہایی از این دست در نشانہ ہای ہنر .زیرا فراتر رفتن از زندگی میرا ، با نشانہ ہای محسوس رخ نمی دہد یا حداقل بہ طور دائم رخ نمی دہد .گفتیم کہ نشانہ ہای محسوس شادی آورند ، اما این جا ہم مانند نشانہ ہای عشق ، سویہ ای حزن آور وجود دارد .مثل تجربۀ عاشقانہ ، این جا ہم دنیای مورد اشارۀ نشانہ ، از دسترس ما خارج است ، زیرا نشانہ در لحظۀ حاضر است ، اما معنا و حقیقتی کہ بہ آن ارجاع می دہد در زمان گذشتہ رخ دادہ و سپری شدہ و از بین رفتہ ، و ہمین سپری شدن باعث حزن می شود ( نوستالژی ).نکتۀ مہم این است : گذشتہ ای کہ نشانہ ہای محسوس ما را بہ سوی آن می کشند ، گذشتہ ای نیست کہ زمانی واقعا اکنون بودہ باشد .کومبرہ ای کہ راوی بہ یادش می افتد ، لحظات اکنون کودکی او نیست .بلکہ آن چہ از کومبرہ حس می کند حتی در زمان کودکی ہم وجود نداشتہ .دولوز می گوید : گذشتہ ای کہ بہ وسیلۀ نشانہ تجربہ می شود ، «ذات» گذشتہ است .ذات جہانی است کہ ہیچ وقت کنونی نبودہ و در نتیجہ ، ہیچ وقت سپری نشدہ .ہمیشہ مثل سایہ یا ہمزاد یک اکنون ، در اکنون وجود داشتہ و نداشتہ .یک جہان بالقوہ و مجازی است ، کہ با این ہمہ حقیقی تر است از جہان بالفعل و واقعی .دولوز نتیجہ می گیرد : بر خلاف آن چہ رایج است ، صحنۀ شیرینی مادلن نوعی «تداعی» نیست .تداعی روانشناسانہ این است کہ فردی در گذشتہ الف و ب را با ہم تجربہ کردہ ، حال با تجربۀ الف بہ یاد ب می افتد .اما در صحنۀ شیرینی مادلن ، گذشتہ ای کہ تداعی شدہ ہرگز زندگی نشدہ است .گاہی آدم بہ یاد دوران سخت گذشتہ می افتد ، اما این گذشتہ برایش شیرین است .این نشان می دہد کہ گذشتہ ای کہ بہ یاد آمدہ ، ہمان گذشتہ ای کہ زندگی شدہ نیست .بلکہ گذشتہ ایست کہ «آفریدہ» شدہ .اما ، ہمان طور کہ پروست می گوید ، چون ما این را در نمی یابیم ، و تصور می کنیم کہ بہ خاطر گذشتہ ای مادی است کہ این لذت و اندوہ را حس می کنیم ، ہمچنان نشانہ ہای محسوس ایدئال ترین نشانہ ہا برای رسیدن بہ حقیقت نیستند .Notes are private!ہفت جلد «در جستجوی» با چہ رشتہ ای بہ ہم مرتبط می شوند ؟مسئلہ ای کہ بہ این ہفت جلد وحدت می دہد چیست ؟معمولا درونمایۀ اصلی «در جستجوی» را «تداعی» می دانند : یک محرک بیرونی ، بخشی از گذشتہ را زندہ می کند .این تداعی با یادآوری آگاہانہ و عقلانی متفاوت است .دولوز می گوید : بر خلاف باور عموم مسئلۀ اصلی رمان تداعی نیست ، بلکہ تداعی ابزاری است برای «جستجو»ی موجود در عنوان رمان ، کہ فقط جستجو برای یک زمان گذشتہ نیست ، بلکہ جستجو برای «حقیقت» و پاسخی بہ «ہیچ انگاری» است .در این جستجو برای حقیقت ، «سوان» نمونہ ای از شکست در این جستجو است ، و «راوی» نمونہ ای از موفقیت در این جستجو .دو شخصیت کلیدی رمان .دولوز معتقد است کہ حرف اصلی «در جستجوی» این است کہ این جستجو برای حقیقت ، فقط با ہنر بہ نتیجہ می رسد .سوان دو خصوصیت دارد :
طفرہ رفتن از اظہار عقیدۀ شخصی و ہمیشہ بہ بیان جزئیات واقعی اکتفا کردن .و ہر گاہ ہم می خواہد عقیدہ اش را اظہار کند ، آن را با لحنی اظہار می کند کہ انگار آن را داخل گیومہ گذاشتہ و با تمسخری از سر خجالت ، آن عقیدہ را بہ «کسانی کہ بہ این جور مسائل اعتقاد دارند» نسبت می دہد ، نہ خودش .کہ در نتیجۀ کلبی مسلکی پدید می آید : زندگی ای کہ تقلیل پیدا کردہ بہ خوشی ہای روز بہ روز کہ می پندارد تا دم مرگ تغییر نخواہد کرد :
این دو امر ( کلبی مسلکی ، اپیکوری مسلکی ) معلول درکی عقلانی از زمان است کہ در آن زمان چیزی نیست جز اکنون ہای متوالی کہ می آیند و از بین می روند ، و گذشتہ چیزی مردہ و از دست رفتہ است .( راوی در ص ۱۱۰ جلد اول وضعیت گذشتۀ خود را این چنین توصیف می کند .او می گوید کہ گذشتہ اش را با حافظۀ عقلانی و آگاہانہ بہ یاد می آورد ، یعنی می داند کہ بہ مدرسہ رفتہ ، غذا خوردہ ، دوستانی داشتہ و ...اما حس «زندگی کردن» در آن وضعیت را با حافظۀ عقلانی نمی توان بہ دست آورد ، در نتیجہ گذشتہ اش چیزی بی رنگ و مردہ است .) در چنین وضعیتی ، زندگی تنہا متشکل است از لحظات گذرای اکنون ، بدون ہیچ ہویت و معنایی .و این منجر بہ اپیکور مسلکی ( خوشی ہای روز بہ روز ) و کلبی مسلکی ( اجتناب از عقیدہ داشتن راجع بہ کنہ چیزہا ) می شود .از آن جایی کہ جایی برای حقیقت در این شکل از زمان وجود ندارد ، این درک عقلانی از زمان منجر بہ ہیچ انگاری می شود .این ہیچ انگاری ، با شنیدن موسیقی ونتوی ( برای سوان ) و خوردن شیرینی مادلن ( برای راوی ) ناگہان دستخوش زلزلہ ای شگرف می شود : گذشتہ زندہ می شود ، از نیستی بیرون می آید ، از برداشتی صرفا انتزاعی و عقلانی دور می شود و رنگ می گیرد ، و چیزہا معنا می یابد .و راوی امید می یابد کہ با تجربۀ این چنینی زمان ( در مقابل تجربۀ عقلانی زمان بہ مثابہ توالی اکنون ہای نیست شوندہ ) بتواند از ہیچ انگاری ( کلبی مسلکی ، اپیکوری مسلکی ) بگریزد ، و بتواند کنہ چیزہا را بہتر درک کند .Notes are private!Notes are private!بہ ایتاکا رسیدہ ام ، بہ سرزمینم ، با زیتون ہای درشت و سرخ و گوسفندہای فربہ .از پس دہ سال سرگردانی بر دریا ، آغوش پنہ لوپہ را باز یافتہ ام .و تلہ ماخوس ، ک بہ ایتاکا رسیدہ ام ، بہ سرزمینم ، با زیتون ہای درشت و سرخ و گوسفندہای فربہ .از پس دہ سال سرگردانی بر دریا ، آغوش پنہ لوپہ را باز یافتہ ام .و تلہ ماخوس ، کہ بہ ہنگام عزیمتم کودکی بود ، اکنون مردی شدہ است با بازوہایی در ہم گرہ خوردہ ، و سینہ ای ستبر ، سرشار از غرور جوانی .بہ ایتاکا رسیدہ ام ، بہ خانہ ام ، بہ خانہ ام ، بہ کسانی کہ دوست می دارم .باید شاد باشم ، باید پس از سال ہا اضطراب آرام باشم ، اما نیستم .بر لب دریا می روم ، دریایی کہ سوگند خوردہ بودم دیگر کشتی بر آن نرانم ، دریایی کہ دہ سال صبح و شام با آن پنجہ در پنجہ انداختہ ام ، دریایی کہ در پس ہر موجش صد ہیولا و اژدہا ، بہ زیر ہر لجہ اش ہزار خاروبیدیس و کوکلوپس پنہان شدہ است .بر لب دریا می روم ، بہ افق می نگرم و باد بوی نمک سواحل دوردست را بہ سویم می آورد .باید پس از سال ہا اضطراب آرام باشم ، اما نیستم .ای المپ نشینان جاودانی ، آیا دست از این جان خستہ بر نمی دارید ؟آیا لحظہ ای او را از آرزوی بادبان کشیدن و پیوستہ راندن خالی نمی گذارید ؟آیا تقدیر من آن است کہ ہرگز در خانہ ام آرام نیابم و تا ابد بر کوہ - موج ہا آشیان کنم ؟کہ تا واپسین روز صدای موج ہا ہوای کوچیدن بہ سرم بیندازند ؟Notes are private!«در نور تہ شمع ، کسی قوز کردہ و کتاب می خواند .مادر گرستکر بود .دست لرزانش را بہ طرف ک دراز کرد و او را کنار خود نشاند .با زحمت حرف می زد ، فہمیدن سخن ۱ .فکر کنم رمان رو باید توی شلف «ناتمام ہا» بذارم .(:
برعکس ، قصر پیرنگ دارہ .یہ اتفاق علت اتفاق بعدی میشہ کہ اونم علت اتفاق بعدی میشہ و ہمین طور ...مثل مہرہ ہای دومینو .قصر ہم گفتگوہای طولانی راجع بہ ماہیت قصر دارہ ، اما تمام داستان فقط گفتگو نیست .این گفتگوہا توسط یہ رشتۂ محکم کہ پیرنگ باشہ بہ ہم متصل شدہن .بہ خاطر ہمینہ کہ قصر رو بیشتر ازمحاکمہ دوست دارم .توی بیداری متوجہ این فرقشون نشدہ بودم .چیزی کہ برام جالب بود ، تفاوت شخصیت ک در این رمان با ک در محاکمہ بود .با این کہ ہر دو رمان مضمون مشابہی دارن ، اما ک در این رمان بیشتر عصیان می کنہ ، بیشتر بی اعتنایی می کنہ بہ توضیحات و توجیہات بچگانۀ آدم ہا راجع بہ قصر / دادگاہ ، بیشتر واقع بینی ش رو حفظ می کنہ و سعی می کنہ درست واکنش نشون بدہ ، واکنش ہایی کہ گاہی دل من خوانندہ رو خنک می کرد کہ قصر / دادگاہ اگر نہ کاملا حداقل در یک مورد خیلی جزئی سنگ روی یخ شدہ .بر خلاف ک در محاکمہ کہ مثل کسی کہ در خوابی گیر افتادہ باشہ ، تنہا ناظر بود ، ناظر اتفاقات و تصمیماتی کہ براش گرفتہ می شد ، بدون این کہ خودش کاری بتونہ بکنہ ، و در انتہا ہم بہ گفتۀ خودش «مثل سگ» کشتہ شد .می تونم امیدوار باشم ک در قصر حداقل «مثل سگ» کشتہ نمی شہ .ہر چند سرنوشتش مبہم تر از ک در محاکمہ است .شاید بہ خاطر ہمین شخصیت غیرمنفعل ک در قصر ، حتی خود کافکا ہم انتہایی برای داستان در نظر نگرفتہ بودہ و نمی دونستہ چطور چنین داستانی بہ انتہا می رسہ .وقتی کہ نہ شخصیت می تونہ شکست بخورہ ، نہ قصر / دادگاہ .بہ قول جوکر :
This is what happens when an unstoppable force meets an immovable object.داستانی کہ ضرورتا نمی تونہ پایانی داشتہ باشہ ، و ضرورتا تا ابد این تخاصم و درگیری ادامہ پیدا می کنہ .Notes are private!اگر جلد دوم رمان بہ دورۀ نوجوانی راوی می پرداخت کہ عشق و شورہا و خیالات عاشقانہ در جانش افتادہ بود ، جلد سوم بہ دورۀ جوانی اش می پردازد کہ سخت دنبال دس اگر جلد دوم رمان بہ دورۀ نوجوانی راوی می پرداخت کہ عشق و شورہا و خیالات عاشقانہ در جانش افتادہ بود ، جلد سوم بہ دورۀ جوانی اش می پردازد کہ سخت دنبال دست و پا کردن موقعیتی در بین محفل ہای اشرافی است .و ہمان طور کہ در جلد دوم راوی با مواجہہ با واقعیت بی مایگی خیالات عاشقانہ را دریافت ، در جلد سوم پس از تلاش ہای فراوان برای راہ یافتن بہ محافل اشرافی - کہ بہ خاطر بستہ بودنشان و نام ہای پر طنطنہ شان آدم را بہ این فریب دچار می کنند کہ چیزی از عظمت و شکوہ در آن ہاست - وقتی بہ بالاترین محافل اشرافی راہ می یابد پوچی و ابتذال آن ہا را درک می کند و ہمچون قبل از بی شباہت بودن خیال و واقعیت سرخوردہ می شود .آن چہ می گفتند ہمہ ہیچ و پوچ بود .گفتگو دربارۀ فرانس ہالس یا خسّت و آن ہم حرف زدن بہ ہمان لحن و شیوۀ مردمان معمولی .مہمانی ای کہ با آن ہایی کہ در ہر جای بیرون از فوبور سن ژرمن ( محلۀ اشرافی پاریس ) برپا می شد ہیچ تفاوت اساسی نداشت .آیا بہ راستی برای مہمانی ہایی چون مہمانی آن شب بود کہ آن کسان خود را می آراستند و بورژواہا را بہ محفل ہای آن چنان بستہ شان راہ نمی دادند ؟برای چنان مہمانی ہایی ؟یک لحظہ باور کردم ، اما این بیش از اندازہ باورنکردنی بود .منطق سادہ مرا بہ انکار آن وا می داشت .ہمچنان کہ کتاب قبل پدیدارشناسی عشق بود ، این کتاب پدیدارشناسی اشرافیت است ، پروست با گردآوردن خصوصیات چند خاندان اشرافی واقعی در خاندان خیالی " گرمانت " بہ توصیف و تحلیل آداب و رفتارہای پرتجمل ولی توخالی این طبقہ پرداختہ .و ہمین توصیف ہا و تحلیل ہای جزئی کہ وقتی در جلد دوم معطوف بہ عشق بودند خواہ ناخواہ موجب جذابیت و کشش داستان می شدند ، وقتی معطوف بہ آداب و رسوم اشرافی شوند باعث می شوند کتاب ملال آور گردد ، و ہر چہ در جلد قبلی خوانندہ خود را بہ توصیفات نویسندہ از روحیات انسانی نزدیک حس می کرد و از این نزدیکی بہ ہیجان می آمد ، در این جلد خود را از توصیف فضاہای اشرافی دور می بیند ، مخصوصا چون چنین فضاہایی امروز دیگر وجود ندارند .Notes are private!Notes are private!