तेन राक्षसेन सम्मुखपतितं यं कमेवं न भक्षितव्यः। जनाः सर्वे तस्मै प्रतिदिनमाहारार्थमेकं मानवं दास्यन्ति इति नगरवासिभिः जनैः राक्षसः उक्तः।
प्रव्राजकः निजान् अनुचरान् गङ्गां गत्वा तत्र अन्तर्वहन्तीं पृष्टंदीपां यां च मञ्जूषां ते पश्यन्ति तां मञ्जूषां गुप्तं तेन साकम् आनेतुम अवदत्। अन्तः ध्वनौ श्रुते अपि सा च न उद्धाटनीया इत्यपि अवदत्।
महाराणाप्रतापसिंहस्य देशभक्तिः तथा स्वातन्त्र्यसमरे तस्य योगदानस्य स्मरणार्थ भारत गणराज्येन अस्य स्मृतौ मुद्रा, नाण्यकम् प्रकाशितम् वीराधिवीरस्य महाराणाप्रताप सिंहस्य एव आरूढ़चेतक-विग्रहः संसदीय भवनस्य पुरतः संस्थापितः।
'अनुरागोदयः' इति पाठे महाश्वेतायाः यौवनम् एवं वर्णितम् - बाल्यावस्थाम् अतिक्रान्तायाः, महाश्वेतायाः देहे 'वसन्तकाले मधुमास इब, मधुमास इव नवपल्लवेन, नवपल्लव इव कुसुमेन, कुसुम । इव मधुकरेण, मधुकर इव मदेन, यौवनावस्थाया पदं कृतम्।
कर्णः शयानस्य गुरोः परशुरामस्य शिरः स्वोत्सङ्गे संस्थापितवान्। तत्समये वज्रकीटः कर्णस्य पीनौ ऊरू स्वचक्षुपुटेन कृन्तन् रक्तं पिबति, मांसं च भक्षयति।
श्री कृष्णशास्त्रीणां संस्कृताभ्यासः बाल्यादेव तत्पितुः सकाशे एव आरभत। सः बाल्ये पित्रा सह पाठशालां गच्छति स्म। संस्कृतश्लोकाः अमरकोषः, पाणिनेः व्याकरणसूत्राणि निरर्गलतया तस्य मुखान्निस्सरन्ति स्म।
धनहीनः न हीनः (धनरहितः न कस्मादपि हीने न भवति) सः धनिकः च सुनिश्चयः। यः विद्यारत्नेन हीनः सः सर्ववस्तुषु हीनः (विद्या विहीनो कनिष्ठः)
इदं वाक्यं 'परेषामपि रक्ष जीवितम्' इति पाठात् उद्धृतम्। वाक्यमिदं राक्षसः बकासुरः राजा विक्रमादित्यं प्रति अवदत्।
इदं वाक्यं 'कृष्णशास्त्रीमहोदयः' इति पाठात् उद्धृतम्। वाक्यमिदं कृष्णशास्त्री महोदयः तस्य छात्रं प्रति अवदत्।
'परेषामपि रक्ष जीवितम्' इति पाठे विक्रमादित्यस्य परदुःखस्पन्दनगुणाः हृदयङ्गमरीत्या निरुपितो वर्तते। एकदा विक्रमादित्यः स्वमन्त्रिषु राज्यभारधुरं निक्षिप्य योगिवेषेण देशं पर्यटितुं गतः। यावत् सः कस्मिंश्चन वनं प्रविशति, तावत् सूर्यः अस्तंगतः। विश्रान्त्यर्थं सः वृक्षमूलमेकम् आश्रितवान्। तस्मिन् वृक्षे निवसतः चिरञ्जीवी नाम्नः पक्षिराजस्य पुत्रस्य वचनेभ्यः पलाशनगरस्य जनाः राक्षसबाधया पीडिताः, पर्यायक्रमेण तस्मै भोजनं पौरैः परिकल्पितं, प्रतिदिनमपि तस्य आहारार्थं मानुष एकः प्रेष्यते; तद्विने पक्षिणः पूर्वजन्मनः मित्रस्य ब्राह्मणस्य पर्यायः इत्यपि जानाति।
परोपकारपरः विक्रमादित्यः तत्क्षणं प्रस्थाय राक्षसं प्रतीक्षमाणः ब्राह्मणस्य परिवारं समाश्वस्य, गृहं सम्प्रेष्य, तन्नगरस्य वध्यशिलाम् आरुह्य उपविशति। तत्रागतः राक्षसः आनन्देन उपविष्टं विक्रमादित्यं दृष्टवा आश्चर्यचकितः भवति। तेन कारणं पृष्टं परार्थं स्वयं प्रेरणया प्राणाः समर्प्यन्ते, अतः दुःखं नानुभवामि इति प्रत्यवदत् राजा।
तस्य परोपकारगुणात् प्रभावितो राक्षसः विक्रमादित्याय वरमेकं प्रदातुंम् इच्छति। विक्रमादित्यः तं राक्षसं 'नरभक्षणं त्यक्तव्यम्' इति वरं वृणुते। सर्वेभ्यः प्राणिभ्यः स्वप्राणाः इष्टाः। तदर्थं सर्वेषां प्राणिनां जीवरक्षणं कर्तव्यम् इति तं बोधयति राजा। तेन प्रभावितः राक्षसः ततः प्रभृति जीवमारणं परित्यजति।
एकदा सः प्रव्राजकः भिक्षार्थमेकस्य वणिजः गृहे गच्छति। तस्य पुत्री या अतीवसुन्दरी आसीत् सा भिक्षां दत्वा अन्तः प्रविशति। तस्या उन्मादकरि रूपं दृष्ट्वा कामवशगः सः शठः येन केन प्रकारेण तां प्राप्तुम् निश्चयति। अथः कपटमेकां युक्तिं चिन्तयित्वा तस्य सुता दुर्लक्षण। यदि तस्याः विवाहो भवति तर्हि वणिजः सकुटुम्बः विनश्यति इति वदति तां कन्यां न्यस्तदीपायां पेटिकायां निक्षिप्य, गङ्गायां क्षेप्तुं परिहारं सूचयति। भीरुः वणिक् परिव्राजा यदुक्तं तत्सर्वं तथैव करोति। अनन्तरं सः परिवाड् स्वशिष्यैः तां पेटिकाम् आनयति। एकान्ते तां पेटिकाम् उद्घाटयति, तदन्ततः घोरः वानरः एकः बहिरागत्य दन्तैः तस्य नासिकां, नखैः कर्णौ च छेदयति। एवं स्वधर्मं प्रामाणिकतया च आचरन् पुरुषः कपटयुक्तिना आत्मनः गौरवं कथं नाशयति, जनैः अपहसितश्च भवति इति पाठेस्मिन् वर्णितम् ।
दुर्वासशापाद्राजा दुष्यन्तः शकुन्तलां न स्मारयति। तदा सा अभिज्ञानेन तस्याशङ्कामपनेतुं प्रयतते। किन्तु अङ्गुलीयकशून्यामङ्गुलिं दृष्ट्वा विशण्णमानसा तस्मै मृगपोतकः दीर्घापाङ्गस्य व्रत्तान्तं वर्णयति।
एकस्मिन् दिवसे नवमालिकामण्डपे नलिनीपत्रभाजनगतमुदकं राजा दुष्यन्तस्य हस्ते सन्निहितमासीत्। तत्क्षणे शकुन्तलयाः पुत्रकृतको पिपासार्दितः दीर्घापाङ्गो नाम मृगपोतकः तत्र आगच्छति। तदा दुष्यन्तः 'अयं तावत्प्रथमं पिबत्वित्यनुकम्पिनो तम् उदकं ददाति। तस्यापरिचयात् 'सः मृगपोतकः तस्यान्तिके नागच्छति। यथा शकुन्तला तदेव उदकं स्वहस्ते ग्रह्णाति तदा सः मृगपोतकः तस्याः हस्ते सन्निहितं जलं पिबति। इदं दृष्ट्वा दुष्यन्तः 'सर्वः सगन्धेषु विश्वसीति। शकुन्तला मृगपोतकौ च अरण्यकौ' इति प्रहसति।
यदा महाराणाप्रतापः अरण्ये वसतिस्म तदा तस्य परिवारः महत्कष्टम् अनुबभूव। एकत्र सर्वदा वैर्याक्रमणशङ्का, अन्यत्र आहाराभावात् पुत्रकलत्राणां कष्टपरम्परा च अतीववेदनाकरी बभूव । एकस्मिन् दिने राणाप्रतापस्य पत्नी अरण्यतृणबीजचूर्णेन रोटिकाः सज्जीकृत्य सर्वेभ्यः किञ्चित्-किञ्चि द्भागं दत्तवती स्वपुत्र्यै अपि रोटिकां दत्वा 'तस्याः अर्धमेव खादित्वा अवशिष्टमधु परेधुः भक्षणार्थं रक्ष इति उक्तवती। स्वप्रियदुहितुः परेधुः आहारः लप्स्यते वा न वा इति शङ्कया प्रेममयी माता तथावोचत् । एतादृशं दारुणं कारुण्यपूर्णश्च जीवनं व्यतीयाय सर्वोऽपि परिवारः। बहुभ्यः दिनेभ्यः पर्याप्ताहाराभावात् क्षुधिता बालिका तदानीमेव रोटिकां खादितुम् आरेभे। तावति काले कुतश्चित् अकस्मादागतः कश्चन अरण्यमार्जालः बालिकायाः हस्तात् रोटिकामाकृष्य कुत्रचिदधावत्। बालिका महता दुःखेन आक्रन्दितुम् उपचक्रमे। एतत्करुणापूर्णदृश्यम् अवलोक्य कठोरहृदयस्य राणाप्रतापस्यापि मनः अद्रवत्।
'सा शान्तिः' इति कथायाः मूललेखकः डा ॥ शिवरामकृष्णन् महोदयः। कथेयं संस्कृतभाषया अनूदिता कीर्तिशेषेण डा॥ एस्. रामकृष्णराव महोदेयेन।।
यथा नाम्नैव सूचितं कथायाः नायिका शान्तिः इति। सा विंशतिके वयसि वर्तमाना नवतरुणी। सा सर्वलक्षणसम्पन्ना सर्वावयवसुन्दरी च आसीत् अनिवार्यतया जीवननिर्वाहणार्थं सा एकस्मिन् वस्त्रापणे कार्यं करोति स्म। तस्य वस्त्रापणस्य समीपे एव तरुणस्यैकस्य कार्यालयम् आसीत्। अस्याः सौन्दर्येण आकृष्टः सः स्वमनसि एव तां प्रति विविधाभिः भावनाभिः सदा तामेव अचिन्तयत्। एकदा शान्ति तस्य कार्यालयं गत्वा मृतस्य स्वपतेः वार्षिकश्राद्धे भागं वोढुं प्रार्थयति। एतस्याः सुसंस्कृतं सद्वर्तनं तरुणस्य मनः परिवर्तयति। समाजे स्त्रियः गौरवपूर्णतया द्रष्टव्याः इति सन्देशः अनेन पाठेन लभ्यते।
कर्णः गुरोः परशुरामात् शस्त्रविद्याम् अभ्यस्तुमिच्छति। कर्णस्य गुरुभक्त्या सन्तुष्टः परशुरामः तस्मै सर्वाणि शस्त्राणि उपदिशति। तदनन्तरम् उपवासादिव्रतदीक्षाम् आचरितुं कथयति । व्रतदीक्षानन्तरं भार्गवास्त्रम् उपदिशति।
कर्णः स्वविद्याभ्यासस्य परिसमाप्तेरनन्तरं गुरवे दक्षिणां दातुमिच्छति। निर्लिप्तस्य वनवासिने स्वस्मै गुरुदक्षिणायाः आवश्यकता नास्ति। तथापि गुरुदक्षिणा दत्ता चेत् कलासहिताः सर्वाः विद्याः सफलाःइत्याशिषा तमभिनन्द्य गुरुकुलात् बहिर्गन्तुम् अनुमतिं ददाति।
गुरुकुलस्य वैभवं पश्यन् कर्णः भूमौ शयानं गुरुं पश्यति। तस्य शिरः स्वोत्सङ्गे स्थापयति। वज्रकीटप्रसङ्गेन उत्थितः गुरुः परशुरामः क्रोधाविष्टः सन् कर्णं भर्त्सयति - 'पुनः किमर्थम् आश्रमं प्रत्यागतवान्? कथमहं भवतः उत्सङ्गे शयनमकरवम्? अस्याः रक्तधारायाः कारणं किम्? इदृशीष् असामान्यां सहनां वहन् त्वं कः?' इति।
तदा कर्णः - 'अहं सूतपुत्रः। अस्त्रविद्यायाः आकाङ्क्षया भवतः सकाशम् आगतवान्। न कयापि दुर्मत्या' इति तस्य क्षमा याचते। अनेन कुपितो भूत्वा गुरुः 'यदा ते मनसि सूतभावना जायते तदा अभ्यस्ताः सर्वा विद्याः विस्मरन्तु' इति शपति। कर्णपरशुरामयोः संवादः न कदापि असत्यं वदेत् इति नीतिं बोधयति, कर्णस्य करुणां परिस्थिति दृष्ट्वा सन्तापं सूचयतः तस्य परशुरामस्य शिष्यवात्सल्यमपि व्यक्तं भवति।
कृष्णशास्त्रीमहोदयस्य शिष्यवात्सल्यम् अनुपमम् आसीत्। तस्य शिष्येषु एकतमः डा॥ के.एम्. कृष्णराव् महोदयः कुत्रचित् घटनामिमां वर्णयति - "तस्य सहपाठी एकः आर्थिकतया क्लिष्टं परिस्थितिम् अनुभवति स्म। परिक्षार्थं धनं पूरयितुम् असाध्यमिति परीक्षागमनमेव मास्तु इति निश्चित्य सः कालेज् आगमनमेव स्थगितवान्। पञ्चषानि दिनान्यवलोक्य कृष्णशास्त्रीमहोदयः तद्धिद्यार्थिनः आर्थिकसमस्यां विदित्वा, 'स यत्र कुत्रापि भवतु, कालेज् आनेतव्य एव' इति कृष्णराव् महोदयं समादिष्टवान्। आगते च तस्मिन् परिक्षार्थं कियद्धनं पूरयितव्यमिति विचार्य तदर्थं स्वस्यैव 'चेक' दत्वा परीक्षां स्वीकर्तुं साहाय्यम् अकरोत् । 'ऋणरूपेण स्वीकरोतु, धनं सम्पाद्य तदनन्तरं प्रतिददातु' इति समाश्वास्य तत्सङ्कोचं दूरमकरोत्। 'परिक्षार्थम् इतोऽपि समयावकाशः विद्यते सम्यक् अध्ययनं कर्तव्यम्' इति वक्तुं न व्यस्मरत् सः"।
राष्ट्रकविः कुवेम्पु महोदयोऽपि एषां शिष्य आसीत्। सः यदा बेगलूरु नगरात मैसूरनगरं गच्छति स्म, तदा कुवेम्प महोदयेन सह निरपवादतया मिलति स्म 'यदा मैसूरु नगरं गच्छति तदा स्वशिष्यः कुवेम्पु न दृष्टश्चेत् देवतादर्शनं विना देवालयात् प्रत्यागमनमिव' इति तस्य भावना आसीत्।
कुवेम्पु महाशयस्य प्रतिभा प्रथमे वयस्येव प्रत्यभिज्ञाय तं 'वरकविः' इति सम्बोधितवान् । आनन्दवर्धनस्य 'ध्वन्यालोकं' कन्नड-भाषया अनूदितुं महदौत्सुक्यमासीत् एतेषु। कृतेरस्याः अनुवादकार्य स्वशिष्येण डा के. कृष्णमूर्तिमहाभागेन स्वीकृतमिति विदित्वा, ससन्तोषं तमेव प्रोत्साहितवान् प्रास्ताविकवचनानि अलिखच्च।
क्रीडा मानवस्य नितराम् आवश्यकी। क्रीडया शक्तिः वर्धते। उल्लासः उत्पद्यते। आरोग्य जायते। मनः विकसति। जीवनोत्साहः एधते। एकताभावः सम्पद्यते। मैत्री विस्तारं गच्छति, अतः खलु ज्येष्ठाः एक घण्टापर्यन्तं तुल्यशीलवयोभिः क्रीडितव्यमिति उपदिशन्ति।
पुरा देवशर्मा नाम विद्वान् एकः आसीत्। तस्य पुत्रः मल्लिनाथः। बाल्यादपि तस्य पठने आसक्तिः न - आसीत्। सः यदा युवकः भवति तदा तस्य विवाहः समभूत्। श्वशुरगृहगमनानन्तरं विद्यावन्तः तस्य श्यालाः तम् अपहसितवन्तः। तदा सः स्वदोषं ज्ञात्वा काशीं गत्वा गुरोः सकाशे विद्याभ्यासम् अकरोत्। एष एव कालिदासादि कवीनां ग्रन्थानां व्याख्यानकर्ता मल्लिनाथः अद्यापि विद्वांसः मल्लिनाथं बहू - आदरेण पश्यन्ति ।
भवत्प्रकाशितस्य 'प्रबन्धसङ्ग्रहः' नामक पुस्तकस्य विषये अहं ज्ञातवान् । तत् पुस्तकं मया अवश्यं क्रेतव्यम्। अतः तत्पुस्तकं वि.पि.पि. द्वारा शीघ्रं प्रेषयतु इति विनयेन प्रार्थये ।
