लघुसिद्धान्तकौमुदी (३) सन्धिप्रकरणम् (सूत्रव्याख्या) (For 1st Semester, C-1)\n५. वृद्धिरेचि - ६।१।८८ पाणिनीयं सूत्रमिदं लघुसिद्धान्तकौमुद्याः अच्-सन्धिप्रकरणान्तर्गतम् वृद्धिविषयकं विधिसूत्रम्। सूत्रस्य पदच्छेदः - वृद्धिः एचि। सूत्रे ʻवृद्धिःʼ इति प्रथमैकवचनम्। ʻएचिʼ इति सप्तम्येकवचनम्। सूत्रे ʻएच्ʼ इति प्रत्याहारः। अत्र ए ओ ऐ औ इति वर्णाः सन्ति। सूत्रस्य अर्थवोधार्थमत्र ʻसंहितायाम्ʼ, ʻएकः पूर्वपरयोःʼ इति अधिकारसूत्रद्वयम्, तथा ʻआद्गुणःʼ इत्यस्मात् सूत्रात् आत्ʼ इति पदम् अनुवर्तन्ते। तस्मात् पूर्णाङ्गं सूत्रं भवति-- ʻसंहितायाम् आद् एचि पूर्वपरयोः वृद्धिरेकः।ʼ सूत्रार्थः - आदेचि परे पूर्वपरयोः वृद्धिरेकादेशः स्यात्। अत्र ʻअवर्णःʼ इत्यनेन ह्रस्वः अकारः, तथा दीर्घः आकारः इति वर्णद्वयं वोद्धव्यम्। अतः अकाराद् आकाराद् वा एचि परे पूर्वपरयोः वृद्धिरेकादेशः भवति इति सूत्रस्य प्रकृतः अर्थः। ʻवृद्धिरादैच्ʼ इति संज्ञासूत्रानुसारेण आ, ऐ औ चेति त्रयाणां प्राप्तौ, ʻस्थानेऽन्तरतमःʼ इत्यनया परिभाषया पूर्वपरयोः स्थानप्रयत्नयोः आन्तरतम्यात् अयमादेशः भवति। उदाहरणम् - कृष्ण + एकत्वम् -कृष्णैकत्वम्। (अ+ए - ऐ)। गङ्गा+ओघः - गङ्गौघः (आ+ओ - औ)। देव+ऐश्वर्यम् - देवैश्वर्यम् (अ+ऐ - ऐ)। कृष्ण+औत्कण्ठ्यम् -कृष्णौत्कण्ठ्यम् (अ+औ - औ)। कृष्णैकत्वम्-- ʻकृष्ण एकत्वम्ʼ इति स्थिते, ʻकृष्णʼ-शब्दस्य णकारोत्तरवर्तिनः अकारात् ʻएकत्वम्ʼ इत्यस्य एकारे एचि परे ʻवृद्धिरेचिʼ इत्यनेन सूत्रेण वृद्धिरेकादेशः, ʻवृद्धिरादैच्ʼ इति संज्ञासूत्रानुसारेण आ, ऐ औ चेति त्रयाणां प्राप्तौ, ʻस्थानेऽन्तरतमःʼ इत्यनया परिभाषया पूर्वपरयोः स्थानप्रयत्नयोः आन्तरतम्यात् (कण्ठस्थानसाम्यात्) वृद्धिः ऐकारादेशे ʻकृष्णैकत्वम्ʼ इति रूपं सिद्धम्।\n६. उपसर्गादृति धातौ - ६।१।९१ पाणिनीयं सूत्रमिदं लघुसिद्धान्तकौमुद्याः अच्-सन्धिप्रकरणान्तर्गतम् वृद्धिविषयकं विधिसूत्रम्। सूत्रस्य पदच्छेदः - उपसर्गात् ऋति धातौ। सूत्रे ʻउपसर्गात्ʼ इति पञ्चम्येकवचनम्। अस्यार्थः - उपसर्गात् परम्। ʻऋति धातौʼ इति सप्तम्येकवचनम्। अस्यार्थः - ऋकारादौ धातौ परे सति। सूत्रस्य अर्थवोधार्थमत्र ʻसंहितायाम्ʼ, ʻएकः पूर्वपरयोःʼ इति अधिकारसूत्रद्वयम्, ʻआद्गुणःʼ इत्यस्मात् सूत्रात् आत्ʼ इति पदम्, तथा ʻवृद्धिरेचिʼ इत्यस्मात् सूत्रात् ʻवृद्धिःʼ इति पदम् अनुवर्तन्ते। तस्मात् पूर्णाङ्गं सूत्रं भवति-- ʻ आद् उपसर्गात् ऋति धातौ पूर्वपरयोः एकः वृद्धिः संहितायाम्।ʼ सूत्रे ʻऋतिʼ इति धातोः विशाषणम्, तेन ʻयस्मिन् विधिस्तदादावल्ग्रहणेʼ इत्यनया परिभाषया ʻऋतिʼ इत्यस्त ʻऋकारादौʼ इत्यर्थः लभ्यते। उक्तं च वालमनोरमायाम्-- ʻऋतीति धातोर्विशेषणम्। यस्मिन् विधिरिति तदादिविधिः। ऋकारादाविति लभ्यते।ʼ सूत्रार्थः - अवर्णान्तात् उपसर्गात् ऋकोरादो धातौ परे पूर्वपरयोः वृद्धिरेकादेशः स्यात्। अत्र ʻउरण् रपरःʼ इत्यनेन सूत्रेण रपरः ʻआर्ʼ इति भवति। उदाहरणम् -  प्र + ऋच्छति -प्रार्च्छति। उप + ऋच्छति -उपार्च्छति। प्रार्च्छति -  ʻप्र ऋच्छतिʼ इति स्थिते ʻप्रʼ इति अवर्णान्तात् उपसर्गात् ऋकारादौ ऋ-धातौ (ऋच्छतौ) परे ʻउपसर्गादृति धातौʼ इत्यनेन सूत्रेण, तथा ʻउरण् रपरःʼ इति सूत्रसहायेन पूर्वपरयोः वृद्धिरेकादेशः, ʻवृद्धिरादैच्ʼ इति संज्ञासूत्रानुसारेण आ, ऐ औ चेति त्रयाणां प्राप्तौ, ʻस्थानेऽन्तरतमःʼ इत्यनया परिभाषया स्थानप्रयत्नयोः आन्तरतम्यात् वृद्धिः ʻआर्ʼ इति जाते ʻ प्रार्च्छतिʼ इति रूपं सिद्धम्। एवम् उपार्च्छति। उप + ऋच्छति -उपार्च्छति। (अ + ऋ -आर्)। इदं सूत्रम् ʻआद्गुणःʼ इत्यनेन विहितस्य गुणस्य अपवादस्वरूपम्।\n७. एङि पररूपम् - ६।१।९४ पाणिनीयं सूत्रमिदं लघुसिद्धान्तकौमुद्याः अच्-सन्धिप्रकरणान्तर्गतम् पररूपमेकादेश-विषयकं विधिसूत्रम्। सूत्रे ʻएङिʼ इति सप्तम्येकवचनम्। ʻपररूपम्ʼ इति प्रथमैकवचनम्। सूत्रस्य अर्थवोधार्थमत्र ʻसंहितायाम्ʼ, ʻएकः पूर्वपरयोःʼ चेति अधिकारसूत्रद्वयम्, ʻआद्गुणःʼ इत्यस्मात् सूत्रात् आत्ʼ इति पदम्, ʻउपसर्गादृति धातौʼ इत्यस्मात् सूत्रात् ʻउपसर्गात्ʼ, ʻधातौʼ चेति अनुवर्तन्ते। तस्मात् पूर्णाङ्गं सूत्रं भवति-- ʻआद् उपसर्गात् एङि धातौ पूर्वपरयोः पररूपमेकः संहितायाम्।ʼ ʻआत्ʼ इति पदम् ʻउपसर्गात्ʼ इत्यस्य विशेषणम्। तस्मात् तदन्तविधिः। तेन ʻअवर्णान्तात्ʼ इति जायते। सूत्रे ʻएङ्ʼ इति प्रत्याहारः। अत्र ए, ओ इति वर्णद्वयमस्ति। ʻधातोःʼ इत्यस्य विशेषणत्वात् तदादिविधिः। ʻयस्मिन् विधिःʼ इति परिभाषया तदादिग्रहणम्ʼ इति वालमनोरमा। सूत्रार्थः - आदुपसर्गात् एङादौ धातौ परे पररूपमेकादेशः स्यात्। उदाहरणम् - प्र + एजते -प्रेजते। अत्र ʻप्रʼ इति अवर्णान्तः उपसर्गः, अस्मात् परम् एकारादिः धातुः ʻएजतेʼ (एज्) इत्यस्ति। अतः ʻएङि पररूपम्ʼ इत्यनेन सूत्रेण पररूपे एकारादेशे ʻप्रेजतेʼ इति रूपं सिद्धम्। एवम्-- उप + ओषति -उपोषति। अत्र ʻउप इति अवर्णान्तः उपसर्गः, अस्मात् परम् ओकारादिः धातुः ʻओषतिʼ इत्यस्ति। अतः ʻएङि पररूपम्ʼ इत्यनेन सूत्रेण पररूपे ओकारादेशे ʻउपोषतिʼ इति रूपं सिद्धम्।\n८. एङः पदान्तादति - ६।१।१०९ पाणिनीयं सूत्रमिदं लघुसिद्धान्तकौमुद्याः अच्-सन्धिप्रकरणान्तर्गतम् पूरवरूपमेकादेश-विषयकं विधिसूत्रम्। सूत्रस्य पदच्छेदः - एङः पदान्तात् अति। सूत्रे ʻएङःʼ, ʻपदान्तात्ʼ चेति पदद्वये पञ्चम्येकवचनम्। ʻअतिʼ इति सप्तम्येकवचनम्। ʻतपरस्तत्कालस्यʼ इत्यनेन सूत्रेण ʻअत्ʼ इति ह्रस्वः अकारः वोद्धव्यः। सूत्रे ʻएङ्ʼ इति प्रत्याहारः। अत्र ए, ओ इति वर्णद्वयमस्ति। सूत्रस्य अर्थवोधार्थमत्र ʻसंहितायाम्ʼ, ʻएकः पूर्वपरयोःʼ चेति अधिकारसूत्रद्वयम्, तथा ʻअमि पूर्वःʼ इत्यस्मात् सूत्रात् ʻपूर्वःʼ इति पदम्, अनुवर्तन्ते। तस्मात् पूर्णाङ्गं सूत्रं भवति-- ʻएङः पदान्तादति पूर्वपरयोः पूर्वरूपमेकः संहितायाम्।ʼ सूत्रार्थः-- पदान्ताद् एङः अति परे पूर्वपरयोः पूर्वरूपमेकादेशः स्यात् संहितायां विषये। उदाहरणम्-- हरे + अव --हरेऽव। विष्णो + अव --विष्णोऽव। हरेऽव-- ʻहरे अवʼ इति स्थिते, ʻहरेʼ इत्यस्य एङः एकारात् ʻअवʼ इत्यस्य अति (अकारे) परे ʻ एङः पदान्तादतिʼ इत्यनेन सूत्रेण पूर्वपरयोः पूर्वरूपमेकादेशे (एकारादेशे) ʻहरेऽवʼ इति रूपं सिद्धम्। विष्णवे-- ʻविष्णो अवʼ इति स्थिते, ʻविष्णोʼ इत्यस्य एङः ओकारात् ʻअवʼ इत्यस्य अति (अकारे) परे ʻएङः पदान्तादतिʼ इत्यनेन सूत्रेण पूर्वपरयोः पूर्वरूपमेकादेशे (ओकारादेशे) ʻविष्णोऽवʼ इति रूपं सिद्धम्।
