महाराष्ट्रदेशे पवित्रायाः गोदावरोमनद्याः तीर विलसित नासिकक्षेत्रम् । शूर्पणखाया : नासिका अत्रैव लिन्ना लक्ष्मणेन इत्यत : स्थानस्यास्य तत् नाम इति वदन्ति अत्रत्याः । नासिक इत्यपि कथ्यमानम् एतत् अनेकै कारण प्रसिद्धम् अस्ति । गोदावर्याः एकस्मिन् पार्श्व नासिकनगर चेत् अपरस्मिन् पावं असि पञ्चवटीक्षेत्रम् । कुम्भमेलः प्रवति इति कारणतः नासिकक्षेत्र प्रयागमिव हरिद्वारमिचल पवित्रं मन्यते श्रद्धालवः । द्वादश वर्षेशु एकदा प्रचलति अर्य कुम्भमेलः । तदा तु क्षेत्रेऽस्मिन् भवतानां तादृशः महापूरः भवति यत् कुत्रापि पदं निक्षेपतुमपि स्थलं न लभ्यते । अग्रिमस्य कुम्भमेलस्य निमित्तं गतवर्षोदेव सज्याताकार्याणि प्रचलन्ति सन्ति । गोदावती दष्टुं नदीसैरं गतवता मया विस्मयः प्रातः यतः तत्र जलमेव नासीत् । कारणं ज्ञातं यत् कुम्भमेलस्य निमित्रं नद्याः तटयोः व्यवस्थाः कर्तुम् इदानीं तस्याः प्रवाहः अन्यत्र एव नीतः अस्ति इति । अतः श्रीरामकुण्डनामकात् स्थानात् अनन्तरं नद्याः पात्र केवलं दृष्ट , न तु जलम् । नैक कर्मकाराः तत्र कार्यनिरताः आसन् ।
श्रीरामकुण्डस्य पार्वे स्थिते कस्मिंश्चित् भवने सम्मिलिताः श्रद्धालवः धार्मिकेषु विधिषु निस्ताः आसन् । तत्पावस्थे भवने महात्मागान्धेः चिताभस्म सुरक्षितम् अस्ति । श्रीरामकुण्डस्य एतत् वैशिष्टयम् अस्ति यत् तत्रत्ये कस्मिश्चित् निश्चिते स्थाने विसृष्टम् अस्थि काभिश्चित् एवं अण्टाभिः द्रुतं भवति इति । वयं जानीमः यत् अस्थि जले सुखोन तु नैव दवति । अत्र तु तत् अल्पेन कालेन निश्शेषं विलीयते । अत्र अस्थिविसर्जनं महत् पुण्यकरमपि । अतः एव अत्र अस्थिविसर्जन कर्तुं देशस्य नानाभागेभ्यः बहवः श्रद्धालवः समागच्छन्ति ।
गोदावर्याः तोरे स्थितं त्र्यम्बकेश्वरमन्दिरं नशेशकरमन्दिरं नासिकस्य क्षेत्रस्य अपरे प्रेक्षणीये स्थाने । सरदारता शङ्करतानकेन 1747 तमे क्रिस्ताब्दे 18 लक्ष्यरूपयकात्मकव्ययेन निर्मितम् एतत् मन्दिरं शिल्पकलादृष्ट्या अत्यन्तं विशिष्टम् अस्ति । देवालयस्य उपरि काचित् म्हती घण्टा प्रतिष्ठापिता अस्ति या पोर्चुगल्देशे निर्मिता इति श्रूयते । तस्याः ध्वनिः समग्रे नासिकनगरेऽपि भूयते स्म ।
उत्तरम् - धार्मिकदृष्ट्या नासिक क्षेत्रस्य वैशिष्ट्यं कुम्भमेलायाः आयोजनं पितॄणां च अस्थि विसर्जन दृष्ट्या महत्त्वपूर्णम् अस्ति ।
पञ्चानां वटानां समाहारः पञ्चक्टी - इति असकृत् पठिामेव अस्मातिः । तन्ताम्ना अभिधीयामने रचाने अद्यपि विलसन्ति पञ्च वटवृक्षाः । जीर्णानां पुरातनानां महावृक्षाणां स्थाने तन्मूलादेव उत्पन्नाः एते वृक्षाः न तथा महाकायाः सन्ति यथा अस्माभिः चिन्तयन्ते । पञ्च संख्याभिः ते वृक्षाः निर्दिष्टाः अपि ।
पञ्चवट्या पुरतः एव अस्ति सीतागुहा । यथा शूर्पणखायाः नासिकाच्छेदः जातः तदा अग्रे सम्भाव्यमानं राक्षसानाम् आक्रमण विचिन्य श्रीरामः अस्यामेव गुहायां सीता सुरक्षितरूपेण संस्थाग्य स्वयं च खरदूषणादिभिः चतुर्दशसहस्त्रराक्षसैः सह युद्धम् अकरोत् । शरीरं समोच्च गुहा प्रविष्टा चेत् अन्त : अघी भागे प्रतिष्ठापितानां सीतारामलक्ष्मणानां मूर्तीनां दर्शनं कर्तुं शक्यम् । परन्तु हा , यदि भवन्तः स्थूलकायाः , तर्हि नाहन्ति गुहां प्रवेष्टुम् ।
ततः एवं अन्या गुहां प्रवेष्टुं मार्गः अस्ति । तस्यां च गुहायां भगवतः पन्चरलेश्वरस्य महालिङ्गम् अस्ति । भगवान् श्रीरामः स्वहस्ताभ्याम् अस्य अर्चनम् अकरोत् इति वदन्ति अत्रत्याः । द्वयोः अपि अनयोः गुहयोः दर्शनम् महान्तम आनन्दं जनयति । तत्पुरतः एव स्थल किञ्चित् प्रदश्यते यत्र मारची : हतः इति जनाः कथयन्ति ।
कालाराममंदिरम् अनत्यम् अपरं प्रेक्षणीय स्थानम् । विशाले सुन्दर च अस्मिन् मन्दिरे भगवतः श्रीरामस्य कृष्णशिलानिर्मिता मूर्तिः अस्ति । डा ० भीमराव अम्बेदकर : अस्मिन् एव । मन्दिरे हरिजनानां प्रवेश कारयितुम् आन्दोलनम् कृतवान् आसीत् ।
उत्तरम् - वन गमनकाले रामलक्ष्मणौ सीतया सह पञ्चवट्या अनिवसताम् , बहुकाले तत्र सीता सुरक्षिता अभवत् । तस्मात् कारणात् अस्य स्थानस्य धार्मिकमहत्त्वं अति विशिष्टम् वर्त्तते ।
प्रश्न : 4. सीतागुहायां केषां प्रतिमाः प्रतिष्ठापिताः ? उत्तरम् - सीता गुहायां रामसीता लक्षमणानां प्रतिमाः प्रतिष्ठापिताः ।
