5।3।8 - तसेश्च\nतसेः (षष्ठ्येकवचनम्) , च (अव्ययम्)\nतसिल् 5।3।7 (प्रथमैकवचनम्)\nकिम्-सर्वनामबहुभ्यः अद्व्यादिभ्यः तसेः तसिल्\nसर्वादिगणे विद्यमानेभ्यः "सर्व" इत्यस्मात् आरभ्य "एक" इति यावत् शब्देभ्यः, "बहु" शब्दात् तथा च "किम्" शब्दात् विहितस्य "तसि" प्रत्ययस्य "तसिल्" आदेशः भवति ।\n"तसि" इति कश्चन तद्धितप्रत्ययः स्वार्थिकप्रकरणे प्रतियोगे पञ्चम्यास्तसिः 5।4।44 तथा अपादाने चाहीयरुहोः 5।4।45 एताभ्याम् सूत्राभ्याम् पञ्चमीविभक्तिभ्यः शब्देभ्यः पाठितः अस्ति । यदि अयम् तसि-प्रत्ययः सर्वादिगणे विद्यमानेभ्यः "सर्व" इत्यस्मात् आरभ्य "एक" इति यावत् शब्देभ्यः, "बहु" शब्दात् तथा च "किम्" शब्दात् विधीयते, तर्हि तस्य वर्तमानसूत्रेण "तसिल्" आदेशः भवति ।\nकस्मात् + तसि [प्रतियोगे पञ्चम्यास्तसिः 5।4।44 इत्यनेन तसि-प्रत्ययः]\n→ कस्मात् + तसिल् [वर्तमानसूत्रेण "तसि" प्रत्ययस्य "तसिल्" आदेशः]\n→ किम् + तस् [कृत्तद्धितसमासाश्च 1।2।46 इति प्रातिपदिकसंज्ञा, सुपो धातुप्रातिपदिकयोः 2।4।71 इति पञ्चमीप्रत्ययस्य लुक्]\n→ कु + तस् [किमः कः 7।2।103 इत्यनेन विभक्तिसंज्ञके प्रत्यये परे "किम्" इत्यस्य "क" इति आदेशे प्राप्ते तं बाधित्वा तकारादौ प्रत्यये परे कु तिहोः 7।2।104 इति "कु" आदेशः ]\n→ कुतः [ससजुषो रुँः 8।2।66 इति रुँत्वम् । खरवसानयोर्विसर्जनीयः 8।3।15 इति विसर्गः]\nएवमेव "यतः", "ततः", "सर्वतः" - आदयः शब्दाः अपि सिद्ध्यन्ति ।\nज्ञातव्यम् - "तसि"-प्रत्ययस्य "तसिल्" इत्यस्य आदेशस्य प्रयोजनद्वयम् -\nअ) "तसिल्" प्रत्ययः विभक्तिसंज्ञकः अस्ति, अतः अस्मिन् आदेशे कृते विभक्तिविशिष्टाः आदेशाः (यथा - त्यदादीनामः 7।2।102, किमः कः 7।2।103 - आदयः) भवितुम् अर्हन्ति । "तसिल्" आदेशः न भवेत् चेत् एते आदेशाः अपि न विधीयन्ते, अतः इष्टरूपम् न सिद्ध्येत ।\nआ) "तस्" प्रत्ययस्य आदिस्वरः तकारः आद्युदात्तश्च 3।1।3 इत्यनेन आद्युदात्तः भवति । परन्तु तसिल्-प्रत्यये परे लिति 6।1।193 इत्यनेन प्रत्ययात् पूर्वं विद्यमानः स्वरः उदात्तत्वं प्राप्नोति, न हि प्रत्ययस्य आदिस्वरः । एतम् स्वरभेदम् दर्शयितुम् अपि "तसि" इत्ययस्य "तसिल्" आदेशः आचार्येण प्रोक्तः अस्ति ।\nस्मर्तव्यम् - तसिल्-प्रत्यये परे तसिलादिषु आकृत्वसुचः 6।3।35 इत्यनेन स्त्रीवाचिनः अङ्गस्य पुंवद्भावः भवति ।\nयथा - बह्व्याः इत्येव\n= बह्वी + तस् [प्रतियोगे पञ्चम्यास्तसिः 5।4।44 इत्यनेन तसि-प्रत्ययः]\n= बह्वी + तसिल् [वर्तमानसूत्रेण "तसि" प्रत्ययस्य "तसिल्" आदेशः]\n→ बहु + तसिल् [पुंवद्वावः]\n→ बहुतः ।\nप्रतियोगे पञ्चम्यास् तसिः 5।4।44 , अपादाने च अहीयरुहोः 5।4।45 इति वक्ष्यति। तस्य तसेः किंसर्वनामबहुभ्यः परस्य तसिलादेशो भवति। कुत आगतः। यतः। ततः। बहुत आगतः। तसेस् तसिल्वचनं स्वरार्थं विभक्त्यर्थं च।\n`कुत आगत` इति। `अपादाने चाहीयरुहोः` 5।4।45 इति परत्वात्? तसौ कृते तस्यानेन तसिल्। ननु च कृतेऽपि तसिलि तदेव रूपम्, तत्किमर्थमादिश्यते? इत्याह--`तसेस्तसिल्ववचनम्` इत्यादि॥\nतस्य तसेरिति। परत्वात्कृतस्य तसिलोऽवकाशः--कुतोऽवहीयते, कुतोऽवरोहतीति, तसेस्तु ग्रमत आगच्छतीत्यादिः; कुत आगच्छतीत्यादावुभयप्रसङ्गे परत्वातसकिर्भवति, तस्यानेन तसिलादेसः। तसेस्तसिल्वचनं स्वरार्थमिति। लित्करणस्योक्तं प्रयोजनम्। विभक्त्यर्थं चेति। विभक्तिसंज्ञार्थं चेत्यर्थः। अन्यथा परत्वातसौ कृते तस्याप्राग्दिशीयत्वाद्विभक्तिसंज्ञाया अभावात्यदाद्यत्वं न स्यादिति रूपमेव न सिद्ध्येत् ॥\nकिंसर्वनामबहुभ्यः परस्य तसेस्तसिलादेशः स्यात् । स्वरार्थं विभक्त्यर्थं च वचनम् ॥\nतसेश्च - तसेश्च । परस्य तसेरिति ।प्रतियोगे पञ्चम्यास्तसिः॑अपादाने चाहीयरुहो॑रिति वक्ष्यमाणस्य तसेरित्यर्थः । ननु तसेस्तसिल्किमर्थमित्यत आह  -  स्वराथमिति । लित्स्वरार्थमित्यर्थः । विभक्त्यर्थमिति । विभक्तिनिमित्तकत्यदाद्यत्वार्थमित्यर्थः । अन्यथा परत्वात्तसौ कृते तस्य अप्राग्दिशीयत्वाद्विभक्तित्वाऽभावात्त्यदाद्यत्वादिकं न स्यादित्यर्थः ।\nतसेश्च (2166) (तसिलादेशाधिकरणम्) (वार्तिकावतरणभाष्यम्) किमर्थं तसेस्तसिलुच्यते? (5807 प्रयोजनवार्तिकम्।। 1 ।।) - तसेस्तसिल्वचनं स्वरार्थम् - (भाष्यम्) तसेस्तसिल्वचनं क्रियते। किं प्रयोजनम्? स्वरार्थम्। लिति 6।1।193 प्रत्ययात्पूर्वमुदात्तं भवतीत्येष स्वरो यथा स्यात्।। (सूत्राक्षेपे समाधानभाष्यम्) ननु चायं तसिल् तसिं बाधिष्यते। न सिद्ध्यति। परत्वात्तसिः प्राप्नोति। तसिलोऽवकाशः ‐ ततो हीयते, ततोऽवरोहति। तसेरवकाशः ‐ ग्रामत आगच्छति, नगरत आगच्छति। इहोभयं प्राप्नोति ‐ तत आगच्छति, यत आगच्छतीति। परत्वात्तसिः प्राप्नोति। तस्मात्सुष्ठूच्यते तसेस्तसिल्वचनं स्वरार्थमिति।।
