6/14/2022 08:33:06 am\nसंस्कृतभाषायां नाटकानां प्रणेतृषु प्रधानान्यतमस्य भवभूतेर्वास्तविक नाम श्रीकण्ठ इत्यासीत् । " गिरिजायाः स्तनौ वन्दे भवभूतिसिताननौ ' इति पानणयनमूलकमस्य भवभूतिनाम्ना प्रथम श्रूयते । विदर्भदेशवासी श्रोत्रिय विप्रवंश्यश्चायं विविधागमशास्त्रपारदृश्वाऽऽसीत् ।\nहर्षचरिते बाणभट्टः भवभूतेनाम कीर्तयति , अष्टमशतकोत्पन्नो वामनश्च तदीयग्रन्थतः स्वग्रन्थे उदाहरणं ददाति । राजशेखरोऽपि भवभूति स्वपूर्वभवं प्रख्यापयति -\n' स्थितः पुनर्यो भवभूतिरेखाया स राजते सम्प्रति राजशेखरः । ' इति ।\nजितो ययौ यशोवर्मा तद्गुणस्तुतिवन्दिताम् ॥ ' इति\nनिर्दिशन कल्हणो भवभूतेयंशोवर्मकालिकतां प्रत्येति , यशोवर्मा च ७३६ मिते स्रोष्टाब्दे घ्रियते स्म । एभिः साक्ष्यैर्भवभूतेः समयः सप्तमशतकासन्नः प्रतिपन्नः ।\nअस्य कृतित्रयमधुना प्राप्यते -\n१ . महावीरचरितम् ,\n२. उत्तररामचरितम् ,\n३. मालतीमाधवच ।\nकृतित्रयमपि रूपकप्रकारान्तर्गतमेव । तत्र प्रथमा कृतिः महावीरचरितमित्यालोचका निश्चयन्ति । यदा महावीरचरितस्य कट्वी आलोचना तत्कालभवैरालोचकैः प्रस्तुता तदाऽयं महाकविस्तान वर्षयन्निवा वोचत '\nये नाम केचिदिह नः प्रथयन्त्यवज्ञां जानन्तु ते किमपि तान्प्रति नैष यत्नः । उत्पत्स्यतेऽस्ति तु मम कोऽपि समानधर्मा कालो ह्ययं निरवधिविपुला च पृथ्वी । ' इति ।\n' यथा स्त्रीणां तथा वाचां साधुत्वे दुर्जनो जनः । ' इति च ।\nअस्य महाकवेः स्वकवित्वे महानादर आसीत् । अयं हि स्वं वाग्देवताया अधिष्ठातारं मन्यते स्म , तदुक्तं तेनैव - ' यं ब्रह्माणमियं देवी वाग्वश्येवाऽन्ववर्तत । ' करुणरसप्रधानकाव्यनिर्माण कवेरस्य प्रसिद्धिः । तथा चोक्तम्\n' भवभूतेः सम्बन्धाद् भूधरभूरेव भारती भाति ।\nएतत्कृतकारुण्ये किमन्यथा रोदिति ग्रावा ॥ '\nमहावीरचरितन्नाम नाटक रामायणीयां रावणवधान्तां कथामाश्रित्य विरचितम् । कम्यते -- भवभूतिना कवित्वाभ्यासकाले नाटकमिदं रचितम् । अप रामायायणकथायां नाटकोपयुक्त परिवर्तनं कृतम् । मालतीमाधवगतं कल्प नासौष्ठव तथोत्तररामचरितगतो रसपरिपाकश्चात्र यद्यपि नास्ति , तथाप्यत्रय कथानकैक्यं नितान्तरमणीयम् । अत्र राजनीतेविवेचनाकारणविस्तृता किय ताशेनोद्वेगमिव जनयति । पत्राणां दीर्घदीषिणैः कथावस्त्वन्तरितमिव प्रतोपते । चरित्रचित्रणदृष्ट्या रूपकमिदं न तथा प्रशंसनीयं यथेदमीयं रूपकान्तरम् ।\n२. उत्तररामचरितम् '\nउत्तरे रामचरिते भवभूतिविशिष्यते ' इति स्तूयमानसौष्ठवमुत्तररामचरि तन्नाम भवभूतेद्वितीयं रूपकं तस्य प्रौढा कृतिः । कवित्वे प्रौढिमासाचैव तेनेत दुपकं रचितमिति स्वयमेव तत्रोक्तं तेन\n' शब्दब्रह्मविदः कवेः परिणतप्रज्ञस्य वाणीमिमाम् । '\n' उत्तररामचरित ' नामकरणेन प्रतोयते यद् रामायणोत्तरकाण्डगता राम कथाऽत्र ग्रथिता , परन्तु नाटकोपयुक्त परिवत्तनं कृतम् । तत्र मुख्यानि परिवर्त नानि यथा -१ प्रथमतश्चित्रदर्शनम् , २. अदृश्यया सोतादेव्या वासन्तीराम चन्द्रयोः कथालापश्रवणम् , ३. वासन्तीसमक्ष रामेण स्वहृदयानुरागस्य सोता गमनम् , मात्रविषयकत्वप्रकटनम् , ४. लवचन्द्रकेतुयुद्धम् , ५. वसिष्ठादेः प्राचेतसाश्रम ६. रामसमनं तदीयचरितस्यैवाभिनयञ्चेति ।\nय एवं शोकः सीताया वियोगे रघुवंशनायकं रामचन्द्रं व्यथयामास स एवं शोकोऽत्रोत्तरचरितेऽपि रामं व्यथयति , परन्तु यद्यपि रघुवंशस्य ' वैदेहिबन्धोहूं दयं विद ' तथापि धौर इवासी भ्रातून समाहूय सीतापरित्यागप्रकार विधिवदा दिश्य चान्तरेव व्यथा नियमयति । मन्ये कालिदासः शोक व्यञ्जनया प्रकाश वति , भवभूतिस्तु राम तथा रोदयति यथा तद्बुदितेन पाषाणहृदया अपि रुदन्ति । रघुवंशस्य रामः प्रथम राजा तदनन्तरं मनुष्य इति स राजोचित माचारं पालयति , भवभूतेस्तु रामः प्रथमं मनुष्यस्ततो राजेति स मानवीया मघोरतां शोकाचप्रवाहरूपेणाविष्कुरुते । कालिदासस्प रामः सत्यपि दृढे सीतानुरागे लोकाचारं पालयति , परं लोकाचारपालनप्रवृत्तेः पूर्व दोलाचलचित्तवृत्तित्वं प्रतिपद्यते-\n' किमात्मनिर्वादकथामुपेक्षे सीतामदोषामुत सन्त्यजामि ।\nइत्येकपक्षाश्रयविक्लवत्वादासीत् स दोलाचलचित्तवृत्तिः ॥ '\nभवभूतेस्तु रामः किमप्यविचार्य कर्तव्यमवधारयति , वाद तेन स्वाचर णेनाजीवनं पुटपाकप्रतीकाशं सन्तापमनुभवति\n' स्नेहं दयां च सौख्यं च यदि वा जानकीमपि ।\nआराधनाय लोकस्य मुञ्चतो नास्ति मे व्यथा ॥ '\nरामस्य कर्तव्यज्ञानमक्षुण्णमेव सत्यपि कष्टाधिक्ये ।\nभवभूतिः वाल्मीकिकालिदासयोः कवित्वं मनसा परिशील्यैव स्वकवितालतां सिक्तवानित्यत्र नास्ति संशयः , परन्तु कुत्रापि तादृशं साम्यं नासाद्यते , येन भावापहारकृतं लाघवं दृष्टौ पतेत् । यत्र कालिदासः प्रकृतेललितं कोमल च पक्ष स्वकविताया विषयतां नयति तत्र भवभूतिः प्रकृतेविकटमुन चांशं स्व कविताया विषयतां प्रापयति । कालिदासः -\n' कार्या सैकतलीनहंसमिथुना स्रोतोवह ।\nमालिनी , पादास्तामभितो निषण्णहरिणा गौरीगुरोः पावनाः । '\nइति वर्णयति तत्र भवभूति : -\nसीमानः प्रदरोदरेषु विलसत्स्वल्पाम्भसो यास्वयं\nतृष्यद्भिः प्रतिसूर्यकरजगरस्वेदद्रवः पीयते ॥\nइति । अनयोः पद्ययोः पर्यालोचनेन रुचिवसादृश्यं स्पष्टं प्रतिभासते ।\nकस्य कवित्वं कीदृशमिति विचारो दृष्टिकोणभेदमाधारीकरोति । केचन वर्णनपक्षं प्रशंसन्ति , परे हृदयपक्षम् । वर्णनपक्षे प्रौढिरभ्यासपाण्डित्याभ्या मासाद्यते , हृदयपक्षे प्रौविस्वस्तस्तस्वपरीक्षणे निपुणैः सूक्ष्मतामानुभवैरवाप्यते । माघस्य काव्ये वर्णनस्य प्राचुर्ये सत्यपि हृदयपक्षो रिक्त इव । भवभूतेः कवित्व गुभयसामञ्जस्येन पूर्णम् । असौ योकतः\nब्रह्मस्तम्ब धुनीयानिह तु मम विधावस्ति तोबो विषादः ॥ '\nदृशं कम्पोत्वादकं वर्णनं कर्तुं क्षमते , तह्य परतः\n' अनिभिन्नो गभीरत्वादन्तर्गुडधनव्यथः ।\nपुटपाकप्रतीकाशो रामस्य करुणो रसः ।। '\n' व्यतिषजति पदार्थानान्तरः कोऽपि हेतुनं खलु बहिरूपाधीन प्रीतयः संधयन्ते ।\nविकसति हि पतङ्गस्योदये पुण्डरीक द्रवति च हिमरश्मावुद्गते चन्द्रकान्तः ।।\nईदृशान्यनुभवकलभ्यानि हृदयमर्मस्पॅशि वर्णनानि कर्तुमपि क्षमते ।\nगुणगौरवेण भवभूतेरन्यद्रूपकद्वयमतिक्रम्य वर्तते तदीयमुत्तररामचरितनि खुतमपि केनचित् - ' उत्तरे रामचरितं भवभूतिविशिष्यते ' । अत्र नाटके पात्राणां चरित्राणि नितान्तोज्ज्वलानि निषितानि । यद्यपि कतिपये समालोचका अनापि कियावेगस्याभाचं कथयन्ति परन्तु तन्नात्र तथा प्रकटम् । अन्तिमाङ्के भव भूतिना यो नाटकान्तरसमावेशः कृतस्स तू , कालिदासकृतीनामपि . मुख मलिनयति ।\nइदं दशभिरविरचितमेकं विशाल प्रकरणम् । कविकल्पनाप्रसूतो मालती माधवयोः प्रेमाऽतिसुन्दप्रकारेणात्रावतार्य वणितः । -यौवने उन्मत्तस्य प्रेम्णोन प्रगाद निदर्शनम् । माधवेन मालतीवियोगे क्रियमाणा विलापाः विक्रमोद शीयं नाम कालिदासीय रूपकं स्मारयन्ति । नवमेऽङ्के प्रियतमा प्रति सन्देश प्रषयितुं माधवेनांनुरुध्यमानो मेघो मेघदूतकाव्यस्मरणाय वाचकान् बलवत् प्रेरयति ।\n" ओजःसमासभूयस्त्वमेतद् -गद्यस्य जीवितम् '\nइति ब्रुवाणो रीतिकारी भवभूत्तिनाश्त्र प्रकरणे दीर्घसमासां गद्यावलि प्रयुज्य बहु सम्भावितः । अत्र 1 . हास्यरसस्य सर्वथाऽभावो यद्यपि देरस्यावहस्तथापि धोरभीषणातिमानुषवस्तु जातवर्णनाकर्णनाक्षिाहृदयो वाचकस्तन्न चेतयते ।\n४. भवभूतः काव्यशैली\nभवभूतिरति भावुकः कविः । यदि भवभूतेः कृतिषु कालिदासकृतिसुलभ सौन्दर्य माधुर्य च दुरापं तहि परिमितेः पदेवंस्तुस्वरूपस्य वर्णने भवभूतिः कालिदासमप्यतिशेते ।\nजगति भोषणस्य विशालस्यात . एवालौकिकस्य च वस्तुनो वर्णनेऽस्य महानभिनिवेशः । एतत्कृतानि उत्तुङ्गपर्वतानां निबिडाटवीनां च वर्णनानि नितान्तहृद्यानि ।\nमनोगतस्य भावस्य वाचि यथावद्विनिवेशनमस्य वैशिष्टयम्\nमनोभावानां काविकप्रतिफलनस्य चित्रणे त्वयमद्वितीय एव ।\n' अलसवलितमुग्धस्निग्धनिस्पन्दमन्देः ' एतेन पात्राणां स्वाभाविकचित्रणाप बहु प्रयतितं साफल्यं चाधिगतम् ।\n' कञ्चुकी - रामभद्र ( इत्य । क्ते ) महाराज । रामः - ननु रामचन\nइत्येवोपचारो माँ प्रति शोभते तातपरिजनस्य । ' इत्यादिकमत्रोदाहतुं शक्यते ।\nभवभूतिः सरलानां सरसानां च हृदयमर्मोद्घाटकानां पद्यानां निर्माणे सफल इतीह दिङ मात्र मुदाहियते\n' किमपि किमपि मन्द मन्दमासत्तियोगा\nरविदितगतयामा रात्रिरेवं व्यरंसीत् ।।\nसत्स्वपि सर्वविधेषु वृत्तेषु सफलेषु कविरयं शिखरिण्यां पर्याप्तां सफलता मापदिति विचार्येव केनचिदुक्तम्\n' भवभूतेः शिखरिणी निरगलतरङ्गिणो ।
