C-10, Unit-II, Vedic Grammar (लुङ्, लेट्)\nBy Gurucharan Das March 22, 2019\n१. वैदिक-लुङ्पर्याये क्रियारूपनिर्माणं प्रयोगश्च।\nउत्तरम् -  संस्कृतव्याकरणे दशसु लकारेषु लुङ्-लकारः अन्यतमः। ʻलुङ्ʼ इति सूत्रानुसारेण अतीतकाले धातोरुत्तरं लुङ्-लकारः भवति। पाश्चात्त्य-पण्डितैः लुङ्-लकारः ʻAorist ʼ इत्युक्तः। वैदिक-संस्कृते साधारणभावेन निकटवर्तिनः अतीतकालस्य अर्थे क्रियायाः इदं रूपविशेषं प्रयुक्तम्। क्रियायाः अतीतकालद्योतकस्य अस्य लुङ्-लकारस्य रूप-निर्माणार्थं प्रथमं कानिचिद् विकरणानि धातुना सह संयुज्यन्ते। ततः लङ्-लकारस्य गौणविभक्तयः द्, ताम्, अन् इत्यादयः प्रयुज्यन्ते। ʻलुङ्लङ्लृङ्क्ष्वडुदात्तःʼ इत्यनेन सूत्रेण अडागमश्य भवति। परन्तु वैदिकसंस्कृते यथा अट्-युक्तस्य तथा अट्-विहीनस्य लुङः प्रयोगः लभ्यते। लोकिकसंस्कृते अट्-युक्तस्य लुङः प्रयोगः नित्यः।\nनिर्माणगत-वैशिष्ट्यानुसारेण लुङ् (Aorist) द्विधा विभज्यते। यथा - \n१. स्-वर्णयुक्तः लुङ् (Sigmatic Aorist), तथा २. स्-वर्णविहीनः लुङ् (Non-sigmatic Aorist)।\n१. स्-वर्णयुक्तः लुङ् (Sigmatic Aorist) - \nप्रथमप्रकारे स्-वर्णयुक्ते लुङ्-लकारे धातु-प्रत्यययोः मध्ये अकारयुक्तस्य सकारस्य (स), अथवा अकार-विहीनस्य सकारस्य (स्) आगमः भवति। अस्य पुनः चत्वारः भेदाः दृश्यन्ते। यथा - \n(क) स-युक्तः लुङ् (sa-Aorist),\n(ख) स्-युक्तः लुङ् (s-Aorist),\n(ग) इस्-युक्तः लुङ् (is-Aorist),\n(घ) सिस्-युक्तः लुङ् (sis-Aorist)।\n२. स्-वर्णविहीनः लुङ् (Non-sigmatic Aorist)\nस्-वर्णविहीनः लुङ् पुनः त्रिधा विभक्तः। यथा - \n(क) अ-युक्तः लुङ् (a-Aorist),\n(ख) धातु-लुङ् (Root-Aorist),\n(ग) अभ्यस्तः लुङ् (Reduplicated Aorist)।\nस-युक्तः लुङ्-- अस्मिन् लुङ्-प्रकारे धातुना सह सकारः (स) संयुज्यते। केवलं दशानां धातूनां स-युक्तं रूपं लभ्यते। यथा-- मृज्, यज्, वृज्, क्रुश्, मृश्, स्पृश्, द्विष्, ग्रह्, द्रुह्, रुह् च इति।\nउदाहरणम्-- अक्रुक्षत्, अधुक्षत्, अस्पृक्षत् इत्यादीनि।\nस्-युक्तः लुङ्-- अस्मिन् लुङ्-प्रकारे धातुना सह ʻस्ʼ इति संयुज्यते। यथा-- अभैष्म, अमंस्त इत्यादीनि।\nइस्-युक्तः लुङ्-- अस्मिन् लुङ्-प्रकारे धातुना सह ʻइस्ʼ इति संयुज्यते। यथा-- अशयिष्ट, अकारिषम् इत्यादीनि।\nसिस्-युक्तः लुङ्-- अस्मिन् लुङ्-प्रकारे धातुना सह ʻसिस्ʼ इति संयुज्यते। केवलं सप्तसु धातुषु अस्य प्रयोगः दृश्यते। एषां धातूनाम् अन्ते आकारः (आ), नकारः (न्), मकारः (म्) च सन्ति। इमे धातवः - गा, ज्ञा, प्या, या, हा, वन्, रम् चेति।\nउदाहरणम्-- अयासिष्टाम्, अज्ञासिष्टाम् इत्यादीनि।\n२. स्-वर्णविहीनः लुङ् - \nअ-युक्तः लुङ् - अस्मिन् लुङ्-प्रकारे धातुना सह ʻअʼ इति संयुज्यते। ततः प्रत्ययः संयुज्यते। अस्य प्रयोगः लङ्-लकार इव।\nयथा - अगमत्, अविदत्, अमुचत् इत्यादीनि। अगमत् -  अट् - गम् अ त्।\nधातु-लुङ्-- अस्मिन् लुङ्-प्रकारे धातुना सह केवलं प्रत्ययः संयुज्यते।\nयथा - अभूत्, अस्थात्, अगात् इत्यादीनि।\nअभ्यस्तः लुङ्-- अस्मिन् लुङ्-प्रकारे धातोः द्वित्वं क्रियते, ततः द्वित्वकृतेन धातुना सह प्रत्ययः संयुज्यते।\nयथा-- अपक्तत् (अट् - पच् पच् त्), अपीपतत्, अचीकरम्, अजीजनत् इत्यादीनि।\nकर्मकर्तृवाच्ये धातुलुङः प्रयोगः अपि दृश्यते। यथा-- अक्रि, अकृथाः, अकृत्, अयुजि इत्यादीनि।\nसद्यः अतीतकाल एव वैदिक-लुङः विषयः। अयं तु केवलम् एकम् अतीत-समयं निर्दिशति। यथा - ʻप्रति दिवो दुहिता अदर्शिʼ। ब्राह्मणसाहित्ये लुङ् क्वचित् क्वचित् वक्तुः प्रत्यक्षं संघटिताम् काञ्चित् अतीत-क्रियां वोधयति। यथा-- ʻज्योग् वा इयम् उर्वशी मनुष्येषु अवात्सीत्।ʼ क्वचित् पुनः कस्यचित् धर्मीयानुष्ठानस्य फलरूपेण घटितायाः घटमानायाः वा क्रियायाः वोधनार्थं लुङ् प्रयुज्यते। यथा-- ʻपुत्रस्य नाम गृह्णाति, प्रजाम् एवानु सम् अतानीत्।ʼ\nवेदे लुङ्मूलस्य आशीर्लिङः प्रयोगवैचित्र्यम् अपि दृश्यते। यथा -  ʻसमुपुष्णा गमेमहि।ʼ लिट्-मूलस्य प्रयोगः अपि लभ्यते। यथा - साहसिष्टा।\nलौकिक-संस्कृते लुङ्-लकारेण सामान्यः अतीतः द्योत्यते। अस्मिन् विषये पाणिनीयं सूत्रम्-- ʻभूतसामान्ये लुङ्ʼ इति।\n२. वैदिक-लेट्-लकारः (Vedic Subjunctive)\nउत्तरम् -  वैदिक-क्रियापर्याये पञ्च भावाः (Moods) सन्ति। एषु अन्यतमः लेट् (Subjunctive)इति। क्रियायाः कञ्चित् विशेषभावं द्योतयितुं लेट्-लकारः प्रयुज्यते। लौकिकसंस्कृते अस्य प्रयागः नास्ति। साधारणभावेन पणबन्धार्थे (अभिप्रायार्थे), औचित्यार्थे, कारणात् कार्यस्य स्वाभाविक-निष्पत्तिः इत्याद्यर्थे लेटः प्रयोगः दृश्यते। केचित् मन्यन्ते यत्, पूर्वम् प्रयोजनार्थे लेट् प्रयुक्तः, परवर्तिनि काले सोऽर्थः विधिलिङ्-लकारे अन्तर्भुक्तः जातः। प्रकृततः लेट्-लिङोः स्वल्प एव प्रभेदः अस्ति। लेटः प्रयोगे क्रियानुष्ठाने कर्तुः पूर्णः अधिकारः अस्ति, परन्तु लिङ्-लकारे नास्ति। लेटः स्वतन्त्रा विभक्तिः नास्ति, लटः विभक्तयः एव प्रयुज्यन्ते। यथा - ति, तस्, अन्ति इत्यादयः परस्मैपदिनः, तथा ते आते अन्ते इत्यादयः आत्मनेपदिनः।\n१ वैदिकभाषायां प्रधानवाक्ये लेटः द्विविधः प्रयोगः दृश्यते - \n(क) अधिकक्षेत्रे प्रश्नवोधक-वाक्ये लेट् प्रयुज्यते। यथा - ʻकिमु नु वः कृणवाम?ʼ --तवार्थे वयं किं प्रार्थयामः?\n(ख) नञर्थकवाक्ये लेटः प्रयोगः। यथा-- ʻ न ता नशन्ति न दभाति तस्करः।ʼ --ते कदापि विनष्टाः न भवन्ति, तस्करः तेषां क्षतिं साधयितुं न शक्नुवन्ति।\nआचार्येण पाणिनिना लेटः प्रयोग-विषये कानिचित् सूत्राणि कृतानि। यथा--\n२. लिङर्थे लेट् (३।४।७)-- वेदे विध्यादौ हेतु-हेतुमद्भावादौ धातोः लेट् स्यात्। पाणिनि-व्याकरणे\nविधिलिङ् आशीर्लिङ् इति लकारद्वयं ʻलिङ्ʼ इत्यनेन अभिहितम्। अतः वैदिक-प्रयोगार्थं लेट् इति स्वतन्त्रः लकारः स्वीकृतः।\nयथा-- ʻस देवाঁ एह वक्षति।ʼ ʻकुम्भ्यां मा अग्रे विभरासि।ʼ\n३ ३. लेटोऽडाटौ (३।४।९४) - लेटः अट् आट् च एतौ आगमौ स्तः, तौ च पितौ। प्रथमं धातोः उत्तरं शप्श्यनादि-विकरणात् परम् अट्, आट् चेति आगमद्वयं भवति।\nयथा - करत्, गमत्, कराति, प्रताति, दभाति, बिभरासि इत्यादयः।\n४. इतश्च लोपः परस्मैपदेषु (३।४।९७)-- लेटः तिङाम् इकारस्य लोपः वा स्यात् परस्मैपदेषु।\nयथा-- अश्नवत्, आगमत्, चरत् इत्यादयः।\n५. सिब्बहुलं लेटि (३।१।३४) -  धातोः सिप् प्रत्ययः भवति बहुलं लेटि परतः। सिपः स् इति अवशिष्यते।\nसिबागमे धातोः स्वरस्य वृद्धिः भवति। यथा -  तृ - तारिषत्। ऋ - अरिषत्।\n६. स उत्तमस्य (३।४।९८)-- लेटः उत्तमपुरुषे वस्, मस् चेति विभक्तिद्वयस्य सकारस्य विकल्पेन लोपः स्यात्।\nयथा - करवाव, करवावः। पताम, पतामः।\n७. आत ऐ (३।४।९५) - लेटः आकारस्य ʻऐःʼ स्यात्। अर्थात् आते-स्थाने ʻऐतेʼ, आथे-स्थाने ʻऐथेʼ च भवतः। यथा - मादयैते (मादयाते-स्थाने)। परन्तु आडागमे ऐत्वं न भवेत्। यथा - यज् आट् लेट् ते -यजाते। यज् आट् लेट् ति -यजाति।\n८. वैताऽन्यत्र (३।४।९९)-- लेटः एकारस्य ऐः स्याद् वा, ʻआत ऐʼ इत्यस्य विषयं विना।\nयथा - पशूनाम् ईशै। ग्रहा गृह्यान्तै।\n९. उपसंवादाशङ्कयोश्च (३।४।८) - पणबन्धे आशङ्कायां च लेट् स्यात्।\nयथा-- ʻअहमेव पशूनामीशै।ʼ त्रिपुरविजये देवैः प्रार्थितस्य रुद्रस्य वचनमिदम्। यदि अहं त्रिपुरं जेष्यामि तदा अहं पशूनां संसारिणाम् ईशिष्ये इति पणः।\nʻनेत् जिह्मायन्त्यो नरकं पतामʼ --नारदेन प्रलोभ्यमानाम् असुरपत्नीनाम् उक्तिरियम्। अत्र नेत् (न इत्) इति समुदितम् अव्ययम् आशङ्काद्योतकम्। भर्तृषु जिह्मायन्त्यः कुटिलम् आचरन्त्यः वयं नरकं पतिष्यामः इति आशङ्का।
