षड्रिपु- षड्धातु-षडैश्वर्य-षडाननप्रभृतिषडङ्कघटितकोष्ठकेषु शास्त्रस्य रत्नराशिः सुरक्षितोऽस्ति। एतन्मध्ये षड्रिपुचक्रं सर्वापेक्षया सुतीक्ष्णां सुपरीक्षितं सुसमादृतं च। भगवद्गीतायां स्फीताक्षैर्विलोक्यते-\n"ध्यायतो विषयान् पुंसः सङ्गसतेषूपजायते।\nसङ्गात् सञ्जायते कामः कामात् क्रोधोऽभिजायते।।\nक्रोधाद्भवति सम्मोहः सम्मोहात् स्मृतिविभ्रमः।\nस्मृतिभ्रंशाद् बुद्धिनाशो बुद्धिनाशात् प्रणश्यति।।" (तृ.अ. ६२/६३)\nमिस्टरगौरचन्द्रः जर्मनीप्रभृतिषु देशप्रकाण्डेषु चङ्क्रमणं विधाय परिशेषे तदेतत् स्वीकर्तुं परवशोऽभवत्- "गीता खल्वेकः सारग्रन्थः"। परं तदयं परमपरितापस्य विषयो यद् गौरचन्द्रमहाशयो बहुकालं विदेशेषु स्थित्वा मातृभाषां हिन्दीं प्रायो बहुतरं विस्मृतवान्। अर्थात् प्रचलितभाषायां वार्तालापं कर्तुमवश्यमशक्नोत्-परं कदाचित् कदाचित् उपयुक्तं शब्दं विस्मृत्य तदन्वेषणाय विस्फारितनेत्रं पर्यन्ततो विलोकयामास। एवमुपायविहीनः सन्-\n१. हस्तपदं सञ्चाल्य अथवा मस्तकं विधूय चेष्टाविशेषमकरोत्। किं वा-\n२. अन्यं कञ्चिदुपादेयं शब्दं तत्परिवर्ते स्थापयितुं बाध्योऽभवत्।\nयदा हि मिस्टरगौरचन्द्रेण भारतवर्षे पुनः पदार्पणं कृतमभूत्, तदा मिस्मन्दाकिनी प्रबलस्फुटनोन्मुखं कुसुममिव सुसज्जितासीत्। एकः कपोलो रक्तवर्णः, अपरश्च आपाण्डुः' एतद्धि होमियोप्याथीमते रोगस्य चिह्नम्। परं मिस्टरगौरचन्द्रस्य मते मिस्मन्दाकिनी नायिकानामादर्शभूता। अर्थात् मन्दाकिन्या नायिकास्वरूपेण ग्रहणे कृते सति षड्रिपूणां मध्ये कस्यापि उत्तेजनस्य नास्ति सम्भावना। शनैः शनैः अविश्रान्तभावेन एतदेव लक्ष्यीकत्य गौरचन्द्रो मन्दाकिन्या ध्यानं कर्तुमारब्धवान्।\nमन्दाकिनी विषयभूता। गौरचन्द्रः अकरोत्तस्या ध्यानम्। तथा चात्र आसङ्गोत्पत्तेर्बहुष्वंशेषु सम्भावना। यतो हि मन्दाकिनी युवतिः! किन्तु आसक्तिनामकस्य पदार्थस्योत्पत्तिः प्रायो मानसिकप्रवृत्तेरूपरि निर्भरा। आसक्तिः प्रत्येकविषयस्योपरि नियतं भवेदेव, एषा नास्ति नियता कथा।\nमिस्टरगौरचन्द्रेण दृष्टम्-मिस्मन्दायाः कण्ठनली सङ्कुचित-विस्तृता। कण्ठस्वरो विकृतहारमोनियमवाद्यस्य 'नि' (निषाद) स्वरप्रतिरूपकः। हावभावभङ्गीविषये मन्दाकिनी जडपदार्थ इव। अर्थात् उत्तेजनामप्राप्य न कथञ्चिदपि उत्तेजनस्य सम्भावना। उत्तेजनाप्रदाने च पाषाणादयो-जडपदार्था अपि चैतन्यं प्रकाशयन्ते एतद्धि आचार्यस्य वसुमहाशयस्याविष्कारेण प्रमाणितमभूत्। अत एव गौरचन्द्रेण स्थिरीकृतं यन्मन्दाकीनीविषये कथञ्चिदप्युत्तेजनं न दास्यामिति। यतो हि मानवप्रकृतेरपेक्षया जडस्य कियद्व्यवधानमिति परीक्षणे दत्तचित्तोऽभूद्गौरचन्द्रः। सुतरां,\nगौरचन्द्रो मन्दाकिनीमवदत्- "भवत्या साकं.....कृत्वा अतिप्रीतोऽभूवम्।" "संलाप" पदं विस्मृतवान् गौरचन्द्रः। एतत्पूर्त्ति हस्तमुखं सञ्चाल्य कथञ्चिदकरोत्।\nमिस्मन्दाकिनी-भवान् अस्माकं प्रतिवेशी। एवं भवतो भगिनी मे शैशवसहचरी। आवामेकस्मिन्नेव पाठालये अपठाव। भवद्धस्ते किमेतदस्ति?\nगौरचन्द्रः- गीतायाः टिप्पणीपुस्तकम् (नोटबुक)।\nमन्दाकिनी- भवता मूलं संस्कृतपुस्तकमधीतमस्ति।\nगौरचन्द्रः- एवं विज्ञानमपि, उभयोर्मध्ये निगूढः सम्बन्धोऽस्ति। अनेके संस्कृतशब्दाः वैज्ञानिकसरणिमनुसरन्ति। न सन्ति तथा हिन्दीभाषायाम्। साहित्यानुरागिणो व्यक्तिमात्रस्य कर्तव्यं यद् विज्ञानस्य दुरूहशब्दानां प्रतिशब्दान् संस्कृतभाषातः सङ्गृह्य दैशिकसाहित्यस्य मुखमुज्ज्वलं कुर्युरिति।\nमन्दाकिनी- अति सदुद्देश्यम्।\nगौरचन्द्रः- एषु दिनेषु षड्रिपुसम्बन्धे आलोचनां करोमि।\nगौरचन्द्रः- मम विवेचनायां षडपि रिपवो नैकस्मिन् समये उत्तेजिता भवन्ति। एतस्य प्रमाणं गीतायामस्ति। कर्मक्षेत्रेऽपि तथैव दृश्यते। यदा हि कामः प्रबलो भवति, तदा क्रोधो न भवति। क्रोधे सति लोभो न भवति। किन्तु मम जिज्ञास्यमस्ति यत्..... एवं कामना, एक एव पदार्थो भिन्नो वा?\nगौरचन्द्रः 'प्रणय' पदं न स्मृतवान् तस्मिन् समये। अत एव हस्तमुखचेष्टया तस्यार्थं बोधितवान्। एवं पुनः प्रोवाच- "मूलपदं विस्मृतवानस्मि। 'लव' इत्येकः शब्दोऽस्ति, तस्य कः प्रतिशब्द?"\nमन्दाकिनी- प्रेम, प्रणयः, प्रीतिः। भवान् तत्त्वानुसन्धित्सुः, न चेत्....\nगौरचन्द्रः- न चेत्, किम्?\nमन्दाकिनी- न चेत्.....न तु वा....मम कथनस्य एतदुद्देश्यम्.......मिस्मन्दाकिन्या मुखं लज्जारुणं भूत्वा पुनः पाण्डुरच्छायामचुम्बत्।\nगौरचन्द्रः- भवत्याः खलु यथेष्टं क्षमता। प्रतिशब्द, प्रतिबिम्ब, प्रतिशोध, प्रतिप्रेम, प्रभृतेः सर्वेषां न विलोक्यते क्षमता। भवती यदि, अध्यापनकर्मणि मम सहकारिणी अभविष्यत् तर्हि अहमति....अभविष्यम्।\nगौरचन्द्रमहाशयो यस्य विषयस्य ध्यानं करोति स्म, तन्मध्ये कामनाया लेशमात्रमपि नास्ति। तथापि मन्दाकिन्याः सङ्गलाभस्य चेष्टा किमिति प्रादुरभूत्? एतदन्तराले उत्तेजनायाः किञ्चिदपि लक्षणमनभिवीक्ष्य गौरचन्द्रस्य कौतूहलमुद्दीप्तमभवत्। शारीरककामना, मानसिककामना च एतयोरुभयोः क्षेत्रं मन्ये नैकम्। ज्ञानलिप्साप्रभृति मानसिककामना। जानीमो गौरचन्द्रो यदन्विष्यति स्म, तत्खलु मन्दाकिन्यामस्ति। तस्य ज्ञानपिपासा मन्दाकिन्यां पूर्णरूपेण वर्तमाना। ये हि गौरचन्द्रस्याविदिताः, एवंविधान् बहून् विषयान् मन्दाकिनी जानाति। इयमेव मानसिकी सहानुभूतिः, समवेदना च, जगति प्रयोजनस्य वस्तु। "अत एव स्पष्टप्रजल्पनमेव सम्यक्"।\nगौरचन्द्रः- भवत्याः....करणे अस्ति काचिदापत्तिः?\n'विवाह'पदं विस्मृतवान् गौरचन्द्रः।\nमन्दाकिनी- यदि मम विचलनं न कुर्यासुर्भवन्तस्तर्हि तत्सम्पन्नप्रायमेव।\nगौरचन्द्रः- विचलनं किम्?\nगौरचन्द्रः- कदापि कथमपि किञ्चिदपि न भवेत्। सुतरामुभावपि परिणयसूत्रेण समबध्येताम्।\nयेयं प्रादुरभूद् विवाहस्येच्छा, सा किं कामः? अवश्यं टीकाकारः किमपि नाब्रवीद् विषयेऽस्मिन्। परं नैतत्कदापि सम्भवेत्, कामपदार्थः स्वतन्त्र एव।\nएवंरूपेण कामस्यार्थं ध्यायतो गौरस्य क्रोध उपस्थितोऽभवत्। न मयानिश्चितमेव स्त्रीलाभं कर्तुं वाञ्छितमासीत्, अथ च अधिमस्तकमियमापत्तिः कथं वा निपपात। किं च तस्या एव वा बुद्धिः कीदृशी? स्वल्पेन संवादमात्रेणैव एवंविधं महारम्भं कर्तुं कुतो वा सम्मताऽभवत्? हन्त कीदृक् सङ्कीर्णं हृदयम्!\nप्रातःकालस्य 'चा' पानमारभ्य, सायंकालस्य हार्मोनियमवाद्यपर्यन्तं सकलमेव मन्दायाः कार्यजातं मिस्टरगौरस्य निकटे विषवत्प्रतीतमभवत्। गौरचन्द्रेण प्रोक्तम्-"विरमतु तव हार्मोनियमवादनम्!"\nमन्दाकिनी-दृश्यताम्, सावधानम्! न स्यान्मे विचलनम्। विचलनस्य प्रतिशब्दः 'उत्तेजना,।\nगौरचन्द्रः-यः कोऽपि भवतु प्रतिशब्दः। समग्रे दिनमभिव्याप्य चीत्कारः, आलापः, हासपरिहासः, हार्मोनियमस्य 'पें पें, ध्वनिर्न मह्यं रोचते।'\nमन्दाकिन्या स्पष्टमवबुद्धं यद् गौरचन्द्रस्य मोहप्रादुर्भावस्योपक्रमोऽस्ति। हार्मोनियमवादनं हासपरिहासप्रभृति सकलमेव विरतमभूत्। भवनमध्ये कठिना नीरवता परितः प्रतिष्ठिताऽभवत्।\nमन्दाकिनी स्वसखीं विमलामाजुहाव। विमला प्रतिवासिनो युगलचन्द्रस्य नवपरिणीता सहधर्मिणी। अस्ति सेयं परमरसिका। विमला समागत्य एकान्तप्रकोष्ठे मन्दाकिन्या सह परामर्शमकरोत्। गौरचन्द्रो विलोकितवानेतत्। सन्ध्यासमये विमला सुस्वरमगायत्। गौरचन्द्रस्यैतत् श्रोतुं कौतूहलमभवत्। जवनिकान्तराले गायनं यथा यथा वर्द्धते स्म, तथा तथा गौरचन्द्रस्य एतदाकर्णयितुं लोभः प्रवृद्धोऽभवत्। मोहितोऽभूद् गौरचन्द्रः। मनसि विचारयामास-"किन्तु 'मोह' सम्पर्कादेव "मोहितः"।\nगौरचन्द्रः शनैः शनैरुत्थाय मन्दाकिन्याः प्रकोष्ठके जगाम। निजगाद-"किञ्चित् पुनरपि गीयताम्।...."\nमन्दाकिनी-भवतः स्मृतिविभ्रमः सङ्घटितोऽस्ति।\nविमला.-(सहास्यम्) किन्तु 'बुद्धिनाशो' नाधुना जातोऽस्तिः गौरः अप्रतिभो भूत्वा स्वगृहं प्रत्यायात्। शय्यायां शयित्वा भावयति स्म- 'अस्मिन् वारे 'प्रणश्यति' उपस्थितो भवेत्किम्?'\nगौरचन्द्रो निरीक्ष्य भावयामास-'काम, क्रोध, लोभ, मोहाः' एतदेकमेव वस्तु। अमुक (अन्यस्य)स्योपरि कामनायां सत्यां (स्वस्य) अमुकस्य क्रोधो भवति। स्वीयः अमुको यदि प्रबलो भवेत्तर्हि (दृग्गोचरीभूतस्य) पूर्वोक्तामुकस्योपरि भवेल्लोभः। एवं केन प्रकारेण (तामेतां) प्राप्रुयामिति निरन्तरं भावयतो 'बुद्धिभ्रंशो' भवति। गौरचन्द्रस्य मन्दाकिनीमुद्दिश्य क्रोधोऽभवत्। किन्तु भयमपि न्यूनं नासीत्, सुतरां मोहाक्रान्तः सन् "प्रणश्यति" निमित्तं भीतिमयं स्वप्रमवलोकयामास।\nछागप्रभृतयो गृहोद्याने यदा चौर्येण 'पत्रं पुष्पं फलं' भक्षयितुं प्रयान्ति तदा लगुडाघातेन व्याकुलीभूताः सन्तः पलायन्ते। किन्तु लगुडाघातः, पलायनम्, पुनर्गमनं च एतदभ्यासत्रयं समानभावेन वर्द्धते नाम। अत एव ते पुनः पुनरायान्ति, पलायन्ते, पुनः पुनर्लगुडाघातं च सहन्ते।\nकिन्तु मानवस्य पक्षे एतत्स्वतन्त्ररूपम्। तस्य हि भवेद्बुद्धिभ्रंशः। एकद्ववारयोरेव लगुडाघातेन स्यादेतस्य सम्मोहः। न प्रसरेद्बुद्धिः। बुद्धिप्रचलनाभाव एव च मोहः। यदि बुद्धिरेकान्तत एव विनष्टा भवेत्तर्हि तमेतं वदन्ति मस्तिष्कस्य पक्षाघातम्। मा भूदेतादृशी अवस्था कस्यापि।\nमिष्टरघोषो गौरस्य बाल्यसुहृत्। गौरस्तमेतं जिज्ञासते स्म- "इदानीं क उपायः?"\nघोषः-भवद्बुद्धेः किं सर्वथैव विलोपोऽभवत्?\nगौरचन्द्रः-बुद्धिर्मे विलक्षणा, परं तस्याः समीपे चातुर्यं न मे परिचलति।\nघोषः-तर्हि परित्यज 'उत्तेजनाम्'।\nगौरचन्द्रः-पूर्वमेव एतत् सङ्कल्पं स्थिरीकृतवानस्मि।\nघोषः-त्वं सम्पूर्णतया शीतलावाहनमसि। तव मनसि नास्त्यात्माभिमानः। यस्य नास्त्यहङ्कारः तस्य जीवनं भारभूतम्, बाधामयम्।\nगौरचन्द्रेण निश्चितम्-'एतदेव सम्यक्'। एतद् बुद्ध्वा तस्याहङ्कारः प्रादुरभूत्। अभिमानपरवशः स नालपत्कमपि। आरब्धवान् स हि 'गीतापाठम्'। मन्दाकिनी एतत्स्वाभाविकं परिवर्तनमालोक्य परिजहास। अभिमानोत्फुल्लं स्वामिनो वदनमण्डलं चुचुम्ब। गौरः प्रोवाच- "मन्दा.! त्वं खलु रमणीरत्नम्। नावलोक्यते तव.......कापि।"\n"तुलना" शब्दो गौरस्य विस्मृतिसागरे निममज्ज।\nगौरो नासिकामाकुञ्च्य मुखतः प्रावदत्-"नैतस्याः भवत्या सह तुलना।"\nकिन्तु हृदये समपश्यत्-"अहङ्कारमध्ये, यदि परकीयं सुन्दरं वस्तु दृग्गोचरं भवति तदा मनसि क एको विलक्षणो भावः समुदेति।"\nचूडामणिमिश्रो विलक्षणप्रकृतेर्विद्वान्। दुरूहाणामप्रचलितानां च शब्दानां विचित्य विचित्य प्रयोगे तस्य महानभिनिवेशः। हेम-चन्द्र-हारावली-वैजयन्तीप्रभृतयो ये प्राचीनाः कोषास्तेषामद्भुताद्भुतशब्देषु तेन रक्तचिह्नमेव कृतमासीद् यदिमे तत्तदवसरेषु प्रयोज्या इति। अभिधानसङ्ग्रहो हि मिश्रमहाभागस्य सदा सहचर एव बभूव, यो नानाविधटिप्पणीभिश्चित्रितस्तस्य चेतस्तरङ्गं बहुधा सूचयाञ्चकार। किं बहुना, भोगीन्द्र-कात्यायनप्रभृतयो ये वा चिरन्तना अप्रकाशिताः कोषास्तेषामपि शब्देषु बहुधा मिश्रमहाभागस्य प्रयोगानुग्रहोऽभूत्। व्याकरणस्याद्भुताद्भुतेषु धातुरूपेषु सन्धिषु समासेषु तस्य प्रतिभा तथा प्रववृते येन हि लोकविलक्षणानां वाक्यानां स हि सृष्टिमकार्षीत्। प्रगल्भा अपि पडितास्तत्प्रयुक्तवाक्यानां किञ्चिद्विचिन्त्यैवाऽर्थं बुबुधिरे। वैयाकरणोऽपि वराकः शब्दानां सन्धौ बहुधा बभ्राम।\nअखिलभारते सुप्रसिद्धोऽयं राजकीयः संस्कृतमहाविद्यालयः। महाविद्यालयेऽस्मिन् दूरदूरतस्ते शिक्षार्थिनः समाजग्मुर्येषां हि सुदृढपाण्डित्यमभीष्टं न केवलमुपाधिपत्रप्राप्तिमात्रम्। परन्तु विद्यालयस्य प्रायो बहव एव विद्वांसो मिश्रमहाभागाद् बिभ्यति स्म-न कदाचिद्दुरूहप्रयोगेण दुरवसरेऽयं दुःखयेदिति। विद्यालयस्य वार्षिकोत्सवे विहितवक्तृताय वासुदेवविद्याविशारदाय प्रशंसन् प्रावोचन्मिश्रमहाशयः- 'निर्भरमचकादाहो'। विशारदवराकोऽर्थे व्यामुह्यन्नपि 'श्रीमतामनुग्रहः' इति गोलार्थं गदन् स्वासने निषसाद। पृष्ठतः स्थितैर्विद्यार्थिभिस्तु पृष्टमेव वराकैः- 'मिश्रमहोदयाः! वाक्यस्यास्य तात्पर्यं न ज्ञातम्। 'निर्भरमचका' इत्यस्य कोऽर्थः?\nमिश्रमहोदयः-आहो (अहो) निर्भरम् अचकाद् अशोभत (भवान्)।\nआसीत्पण्डितानां प्रमोदगोष्ठी। भोजनसमये सहसा प्रावदन्मिश्रमहोदयः- 'बृबूकमानीयताम्'। विस्मयमिश्रं हास्यमनुभवत्सु सर्वेषु सकौतुकमप्राक्षीत्पाण्डेयः- 'महाशय! किमिदं बृबूकम्?'। स्वर्गतानां श्रीमधुसूदनविद्यावाचस्पतिमहाभागानां 'वैदिककोष'शोधकः शाण्डिल्यो मध्य एव प्रत्यूचे-'जलवाचकोऽयं शब्दः, किन्तु सोऽयं वैदिकः, न लोके प्रयुज्यते।'\nमिश्रः- तर्हि इरा-उदकमित्यादयः शब्दा अपि वेदे प्रयुक्ताः। अत एव बहिष्क्रियन्तामिमेऽपि लोकगोष्ठीतः?\nजनार्दनो जनान्तिकमुवाच शाण्डिल्यम्- 'किमिति मुधा प्रगल्भसे,नाऽयमाग्रहिलो जातु मन्येत।\nबालानां सरलसंस्कृतशिक्षणाय लिखिते पुस्तके 'रई' (मन्थदण्ड) इत्यस्य संस्कृतानुवादमाह मिश्रः- 'क्षुब्धमिति'। मार्मिकैः पृष्टमपि-भाव! बालानां कृते नायं शब्दः सरलः स्यात्। न चायं तथा प्रसिद्धोऽपि। अमरोऽपि- 'वैशाखमन्थमन्थानमन्थानो मन्थदण्डके' इत्येव तन्नामान्याह, नेदम्। किन्तु मिश्रमहाराजः सहुङ्कारं प्रत्यूचे-'क्षुब्ध-स्वान्त-ध्वान्तेत्यादि-पाणिनीयसूत्रे क्षुब्धमिति मन्थनदण्डस्य नाम किमिति तर्हि निर्दिष्टम्?\nस हि सविस्तरं समर्थयते स्माऽपि यत् सरलानां प्रचलितानां च शब्दानां प्रयोगोऽपि किं पाण्डित्यं नाम? प्रौढिस्त्वियमेव यद्वयं वदामो लोकास्तु अस्मन्मुखप्रतीक्षिणो भवेयुरिति। मिश्रमहाशयो यत्र क्वचिन्नवीनं शब्दमश्रौषीत्त्वरितमिमं टिप्पणपुस्तकेऽलेखीत्। यावच्च शब्दस्यास्य प्रयोगं नाऽकरोत्तावन्नायं निर्वृतिमलभत। अध्यापनसमयेऽपि एवं विधानामेक-द्वशब्दानां प्रयोगो मिश्रमहाभागस्याऽनिवार्य आसीत्; यदाहि वराका विद्यार्थिनः केवलं परस्परं मुखनिरीक्षणमेवाकार्षुः। अर्थे जिज्ञासिते तु मिश्रमहोदयस्तान् सोत्प्रासं भत्र्सयामास-'हन्त ईदृशा अपि विद्यार्थिनः संस्कृतपण्डितानां सम्प्रति भाग्ये लिखिताः, इत्यादि। सर्वेऽपि विद्यालयस्य विद्यार्थिनो वराका दुःखमतिष्ठन्।\nएकदा सदानन्दः कैलाशनाथश्चण्डीप्रसादश्चेत्येमे सम्भूय मन्त्रणामकार्षुर्यन्मिश्र-महोदयायाऽस्मिन् विषये काचन शिक्षाऽवश्यं देया स्यादन्यथा विद्यालयेऽस्मिन् वासो दुर्घटः।\nकैलाशनाथेनोक्तम्- 'अहमस्मै शिक्षां त्वेवंविधां दद्यां यदयमाजन्मापि न विस्मरेत्, किन्तु भवदादीनां सहयोगोऽपेक्ष्यते। नैवं भवेद् यदयमभियोगः अध्यक्षमहोदयपर्यन्तं गच्छेत्, अहं च वराको निर्वासनपुरस्कारं लभेय। अध्यक्षो हि विदेशिषु पूर्वमेव वक्रदृष्टिः।\nचण्डी-सदानन्दाभ्यां साग्रहं प्रतिज्ञातम्- 'आवां ते सहकारिणाविति'।\nकैलाशः- तर्हि अवसरः प्रतीक्ष्यताम्। इत्थमहं शिक्षायेयं येन अप्रचलितशब्दप्रयोगस्य शपथमेव कुर्यात्। आमरणं च दुरूहं शब्दं न प्रयुञ्जीतैव वराकः।\nतृतीयमन्तरमसूच्यत घण्टाघोषेण। समाजगाम मिश्रमहाशयस्याऽध्यापनकालः। श्रेण्यां स्थितो मिश्रमहाशयोऽध्यापनमकरोत्, कैलाशस्त्वाकाशं निरैक्षत, यथा नाऽस्य सम्बन्धः स्यादध्यापनेन।\nमिश्रमहोदयः सोत्तेजनमाह्वयत्- 'कैलाश!'।\nकैलाशः- (आकाशाद्दृष्टिं प्रत्याहरन्) 'श्रीमन्'।\nमिश्रः- त्वं गगने किं पश्यन्नभूः?\nकैलाशः- भवदध्यापनं शृण्वन्नभूवम्।\nमिश्रः- मिथ्या त्वं भाषसे।\nकैलाशः- (निर्विशङ्कं तथैव तिष्ठन्) सत्यमहं निवेदयामि।\nमिश्रः- तर्हि वद, किं मयोक्तम्?\nकैलाशः- श्रीमद्भिः प्रतिपादितम् अभिधामूला व्यञ्जना सा भवति, यत्र अभिधावृत्तिः-----अभिधावृत्तिः---।\nमिश्रः- अभिधावृत्तिः किम्?\nकैलाशः- (सवैलक्ष्यम्) मम चित्तवृत्तिः क्षणमात्रमन्यत्र.......\nमिश्रः- भोः सत्यं वद.......\nकैलाशः- अहं क्षमां याचे।\nमिश्रः- हन्त त्वमद्यावधि सर्वेषु कर्मसु एडमूक एव निरीक्षितः।\nकैलाशः- भविष्यत्यहं भवदुपदेशेन चपण्डुकः सेत्स्यामि।\nमिश्रो नवीनं शब्दमाकर्ण्यचकितोऽभूत्। साभिनिवेशं प्रत्यवादीत्- 'किमुक्तं भवता?'\nकैलाशः- अहं भविष्यति चपण्डुको भविष्यामि।\nमिश्रः- कोऽस्य शब्दस्याऽर्थः?\nकैलाशः- यः चातुर्यपुरस्सरं स्वकर्मणि निविष्टः स्यात्।\nछात्रेषु दूरस्था मुखं परावृत्त्य, समीपस्थाश्च पुस्तकं व्यवधानीकृत्य हास्यवेगं गोपयाञ्चक्रुः। मिश्रमहाभागो हस्तस्थितं पाठ्यपुस्तकं सम्मुखस्थे पुस्तकाधारे न्यक्षिपत्, उच्चैरवदच्च-'चपण्डुक इति कोऽपि शब्दः संस्कृते नास्ति'।\nकैलाशः- श्रीमतामविदितश्चेत्किमन्यो वराकः कुर्यात्। मया ह्ययं शब्दः कोषे दृष्टोऽस्ति।\nमिश्रमहाभागो महताऽवधानेन मेधां परिचालयामास साहित्यसागरे, किन्तु निरुद्धप्रतिभः प्रोक्तवानन्ते-'नाद्यावधि मया सोऽयं शब्दः श्रुतः?'\nकैलाशस्य पुनरधिकं साहसमभूत्। प्रोक्तवानयम्- 'काशीतो महापण्डितैर्नवप्रचारितं 'दिव्यज्योतिः' पत्रं ह्यः पठन्नासम्, तत्रैवायं शब्दो मया व्यलोकि।\nमिश्रमहोदयः सवैलक्ष्यक्रुधं शब्दमिमं निजटिप्पणपुस्तके व्यलिखत्, अपृच्छच्च- तस्य कोषस्य किं नाम?\nकैलाशः- वाचस्पत्यं बृहदभिधानम्!\nतृतीयान्तरस्य समाप्तौ त्रयोऽपि सुहृदः सममिलन्।\nचण्डी.- भवताऽयं चपण्डुकः सम्यगन्विष्टः।\nकैलाशः- (हस्तस्थितं पुस्तकमास्फाल्य) अथ किम्। स जानाति नवनवान् शब्दानहमेव जाने। इदानीं कीदृशमुत्तरं प्राप्तम्?\nसदानन्दः- स शब्दो लिखित्वा गृहं नीतोऽस्ति। अवश्यं कोषेष्वन्वेषणं भवेत्।\nकैलाशः- क्रियतां गवेषणम्। वयमपि प्रगल्भामहे यदेकः शब्दोऽस्माभिरपि तेभ्यः शिक्षितः। आजीवनकालं कोषपृष्ठानि कामं परिवर्तयन्तु नाम। अहमपि पश्यामि कुतोऽयमन्विष्यते? अयं तु ममैव तावदाविष्कारः।\nसदानन्दः- अये! भवता ईदृशः शब्दः निर्दिष्टो यो नास्त्येव संस्कृतभाषायाम्? तर्हि त्ववश्यं निग्रहो भावी। किं तदा उत्तरं प्रतिपत्स्यसे?\nकैलाशः- अलं चिन्तया। तूष्णीं स्थिताः कौतुकं पश्यत।\nचण्डी.- कदाचित्पाशपतितो न भवेः? अतीवाऽऽग्रहिलोऽसौ।\nकैलाशः- यदि भवतां सर्वविधं साहाय्यं स्यात्तर्हिं अस्पृष्टो बहिर्मुच्येय।\nसदानन्दः-एतत्कृते तु न चिन्ता कार्या।\nअपरस्मिन्दिने श्रेण्यामागत्यैव कैलाशं सम्बोध्य प्रोक्तं मिश्रमहाभागेन 'वाचस्पत्यं बृहदभिधानं तु मत्सविधे नास्ति, किन्त्वन्येषु सर्वेष्वपि कोषेषु मया भूयोऽन्विष्टम्, स हि शब्दो नास्त्येव। वाचस्पत्यमभिधानं ते द्रष्टुमिच्छामि।'\nकैलाशः- यद्गृहे तत्पुस्तकमासीत्तत्पण्डितस्य पुत्रः संस्कृतं विहाय सम्प्रति वैदेशिकभैषज्यं प्रयागेऽधीते। स मे मित्रम्, तदागमने एव तत्पुस्तकमानेतुं शक्येत।\nमिश्रः- न किल जीर्णं तत्पुस्तकं तेन सहैव नीतं स्यात्। अतः किं गृहे तन्न शक्येत द्रष्टुम्? अस्तु कदा तद् द्रष्टुं शक्येत?\nकैलाशः- दुर्गापूजाया अवकाशे, यस्य हि साम्प्रतमप्येकमासोऽवशिष्यते।\nमिश्रः- कैलाश! अहं सर्वं ते भाषितं सम्यगवगच्छामि। चपण्डुकः कोऽपि शब्दः कोषे नास्ति। एकवारं मिथ्या समुदीर्य तत्कृते मिथ्याशतमिदं स्पष्टं कल्पयसि।\nकैलाशः- (दृढतया) मैवं श्रीमन्।\nमिश्रः- अस्तु । दशहराऽवकाशोऽप्यागमिष्यत्येव। तत्समये तत्पुस्तकं तस्मात्सङ्ग्राह्यम्।\nमिश्रमहोदयस्य मनसि महान् क्षोभ आसीत्। विजयदशम्या अवकाशे समाप्ते, द्वितीयस्मिन्नेव दिनेऽप्राक्षीत्सः- 'अप्यागतः स ते सुहृत्? क्व तानि कोषस्य पत्राणि?'\nकैलाशः- पत्राणि मयाऽवश्यमानीतानि, किन्तु मन्ये महेन्द्रस्य प्रकोष्ठके तानि विस्मृतानि।\nमिश्रः- तर्हि छात्रावासो न विद्यालयाद्योजनान्तरितः। गत्वा त्वरितमेवानीयताम्।\nकैलाशः- किञ्चिद्विलम्ब्यैव पराववृते तत्र।\nमिश्रः- प्राप्तानि तानि पत्राणि?\nकैलाशः- न। प्रकोष्ठकं तन्निबद्धतालकम्।\nनिरोधयत्ने कृतेऽपि जहसुः सर्वे छात्राः।\nमिश्रमहोदयो विषदिग्धोऽभवत्। दुग्धमुख एकश्छात्रः श्रेणीस्थानां सर्वेषां सम्मुखे एव मामयं प्रतारयति। अत एव क्रोधेनाऽवादीत्- 'भिन्धि तालकमिदम्'।\nकैलाशः- तालकमूल्यं को दद्यात्?\nकैलाशः- तर्हि गच्छानि? तालकयन्त्रं त्रोटयानि?\nकैलाश उत्त्थाय ततोऽगच्छत्। मिश्रमहाभागः क्रोधाविष्टो नाऽऽसने स्थातुमशकत्। क्षोभेण श्रेणीभवने इतस्ततश्चङ्क्रमणमकार्षीत्।\nकैलाशः सहसैव पत्त्राणि तान्यादाय तत्राऽऽगच्छत्। त्रोटितं च तत्तालकं पुस्तकाधारे न्यधात्।\nमिश्रमहाभागो बृहदभिधानस्य पत्त्रेषु तेषु सावधानां दृष्टिं प्राहिणोत्। इतश्छात्रास्तु सर्वे निर्निमेषदृष्टयो मिश्रमहाभागमभ्यलोकयन्।\nकैलाशः- श्रीमन्! अपि दृष्टः स शब्दः?\nमिश्रः- (आश्चर्येण) आम्, अर्थोऽपि च स एव दत्तोऽस्ति।\nकैलाशः- श्रीमद्भिरुक्तम्- अहं मिथ्याभाषीति।\nमिश्रः- किन्त्वाश्चर्यम्। अन्येषु कोषेषु काव्यादिषु वा नाद्याप्ययं शब्दः कुत्रचिद्दृष्टः।\nमिश्रमहाभागेन तालकस्य मूल्यं सार्द्धृ रूप्यकं तदैव तस्मै वितीर्णम्।\nविद्यालयस्याऽवकाशे जाते सर्वेऽपि छात्राः कैलाशं पर्यवारयन्। अकथयंश्च- 'त्वयाऽद्य दर्शितो विचित्रश्चमत्कारः।'\nकैलाशः-नायं चमत्कारः, अयमप्येको ममाविष्कारः, किन्तु साम्प्रतं सर्वेषामपि वः साहाय्यस्याऽऽवश्यकता।\nसर्वेऽपि सोत्साहमवदन्- 'वयं सर्वेऽपि भवन्तमनुसरेम'।\nकैलाशः- अलमन्येन। अस्य शब्दस्य विषये यदि क्वचिद्भवतः पृच्छेत्तर्हि स्पष्टं निषिध्यत। इयं घटना यथा जातैव न, तथा सर्वमपि विस्मरत।\nसर्वैरुक्तम्- 'वयं सर्वेऽप्यस्यां प्रतिज्ञायां सुदृढाः'।\nमिश्रमहाभागः साम्प्रतं नवीनस्याऽस्य शब्दस्य प्रयोगार्थमत्युत्कण्ठितोऽभवत्। दैवयोगात्तेषु दिनेषु महाविद्यालयस्यास्य वार्षिकोत्सवः सन्निहित आसीत्। तदुपरि नाट्यसंघेन नाटकाभिनयस्याप्यायोजनमक्रियत। तस्य च प्रबन्धो मिश्रमहोदयस्यायत्तोऽभूत्। अत एवैकदा कालेजाध्यक्षमहाभागाश्चूडामणिमिश्रमपृच्छत- 'नाटकस्य विषये साम्प्रतं का परिस्थितिः?'\nमिश्रः- अशास्यते-श्रीमतामुपालम्भस्याऽवसरो न स्यादिति।\nअध्यक्षः- अपि सुरेन्द्रेण स्वीयोऽभिनयःसर्वोऽपि सज्जीकृतः? प्रगते ह्यभ्यासाभिनये स एव सर्वतः कुण्ठः शिथिलश्चाऽवलोकितः।\nनाधुना मिश्रमहाभागेन धैर्यं रक्षितुमपार्यत। स हि त्वरितं प्रत्यूचे- साम्प्रतं स एव चपण्डुकः प्राप्येत।\nअध्यक्षश्चकितः सन्नपृच्छत्-'किमुक्तं भवता, स कीदृशः प्राप्येत?'\nमिश्रः- यो हि चातुर्यपुरस्सरं स्वकर्मणि निविष्टः।\nअध्यक्षः- अपि कस्मिञ्चित्पुस्तकेऽयं दृष्टो भवता?\nमिश्रः-नैव। वाचस्पत्ये वृहदभिधाने विलोकितः।\nअध्यक्षः- तदभिधानमहमपि द्रष्टुमिच्छामि।\nमिश्रः- अहं श्वस्तदानयेयम्।\nमिश्रमहाभागः स्वस्थानं समुपेत्यैव कैलाशमाह्वयत्, प्रावदच्च-'बृहदभिधानस्य तानि पत्राणि श्वोऽत्राऽऽनेयानि।'\nकैलाशः- परं तानि पत्राणि तु मनोहरेण सह गतानि।\nमिश्रः- स क्व गतः, कदा च परावर्तिष्यते?\nकैलाशः- अध्ययनाय शर्मण्यदेशं गतः चतुर्वर्षानन्तरं परावर्तेत।\nमिश्रः-अरे! एतत्तु विषममुपस्थितम्। (पुनः किञ्चित्कालं विचार्य) तद् 'दिव्यज्योतिः' पत्रं यस्मिन्स शब्दः पठितस्तदेवाऽऽनय।\nकैलाशः- तत्कृते तु मद्गृहे महान् कलहोऽप्यभूत्। तद्धि बालकैः खण्डशः कृत्वा प्रक्षिप्तम्।\nमिश्रः- भद्र! यथैव भवेत्तथा तदभिधानस्य पुस्तकमन्यतः कुतोऽपि सङ्ग्राह्यं भवता। अध्यक्षस्तद् द्रष्टुं काङ्क्षति।\nकैलाशः- यदाज्ञापयन्ति श्रीमन्तः। यावच्छक्यमहं यतेय। श्रीमद्भिरपि चैष्टितव्यम्।\nनगरे सर्वतोऽप्यन्विष्यंश्चूडामणिमिश्रो वङ्गीयपण्डितस्यैकस्य गृहे वाचस्पत्यमभिधानमलभत। अहो ईश्वरेण सङ्कटो निवर्तित इति, स हि परमं प्रासीदत। किन्तु यदा तत्स्थलं दृष्टं तदा विस्मयस्य नाऽऽसीत्परिसीमा। सर्वोऽपि पूर्वदृष्टो विषयस्तत्रैवासीत् किन्तु चपण्डुकशब्दः स तत्र नासीत्। अतीव व्यामोहे न्यपतद्वराकः। प्रसङ्गस्याऽसम्भवेऽपि पुस्तकस्य प्रत्येकपत्रं निरैक्ष्यत ।\nविद्यालये समागत्यैव कैलाशमन्यान्यांश्च विद्यार्थिनस्तदेतस्य शब्दस्य विषये बहुतरमपृच्छत्, किन्तु सर्वेऽप्यभूतपूर्वं विस्मयं प्रकाशयन्तः प्रत्यवदन् 'नैवंविधः शब्दोऽस्माभिज्र्ञातः, न वा पठितः, न च श्रुतः।'\nमिश्रमहाशयः क्रोधेऽग्निशर्माऽभूत्, किन्त्वासीत्परवशः। कस्य किं कुर्यात्? विद्यालयस्य सम्पूर्णेऽपि कार्यकाले अध्यक्षस्य साम्मुख्यं यत्नेन पर्यहरत्। मनसि सभयमचिन्तयत्- 'चेदध्यक्षमहोदयो बृहदभिधानं दद्याचेत्तर्हि किमहं कुर्याम्?\nविद्यालयस्य मध्यविश्रामे पुण्डरीकपाण्डेयोऽपृच्छत्- 'अयं चपण्डुकः कुतः समाहूतः? अस्मादादिभिस्तु नायं शब्दः कदाचिदाकर्णितः।' मिश्रमहोदयोऽतीव चकितः सन्नपृच्छत्। 'केनाऽयं शब्दो भवते सूचितः?'\nपाण्डेयः- बहवो विद्यार्थिनः समागत्याऽपृच्छन् प्रावदंश्च यदयं शब्दो भवत्सकाशाच्छ्रुत इति। मम विचारे नायं शब्दः संस्कृतभाषायां कुहचित्प्राप्येत। भवता क्वायं दृष्टः?\nमिश्रस्तूष्णीमासीत्। एतावतैव, अध्यापकचिन्तामणिचतुर्वेदस्तात्राऽऽगमत्। सोऽप्यपृच्छत्- 'अहह मिश्रमहोदय! चपण्डुकाख्या केयं नवीनाऽऽपत्?'\nमिश्रमहोदयो रूक्षतयाऽवदत्- 'नाहं जानामि।'\nचतुर्वेदः- अतीव विस्मयकरमिदम्। भवान्नवीनमेकं शब्दं पूर्वं जल्पति पश्चाच्च निषिध्यति-नाहं जानामीति।\nमिश्रः- कः कथयति यदयं शब्दो मया प्रवर्तित इति?\nचतुर्वेदः- आचार्यश्रेण्या विद्यार्थिनो वदन्ति।\nमिश्रमहोदयस्य नेत्राभ्यां स्फुलिङ्गा इव वर्षिताः। सोऽवदत-'ते सर्वे धूर्ताः सन्ति। मुधाऽपवदन्ति माम्।'\nमिश्रमहोदयः सङ्कटादस्माद्यथाकथञ्चिदात्मानमवमोच्याऽवकाशसमये गृहं गच्छन्नासीत्। एतावतैवाऽध्यक्षमहोदयः सम्मुखेऽमिलत्, किन्तु अनुकूलदैववशान्न किञ्चिदप्राक्षीदसौ।\nयथैव मिश्रो विद्यालयाङ्गणं गच्छति तथैव उपाध्यायश्रेण्या ग्रामीणः कश्चिद्विद्यार्थी समागत्याऽपृच्छत् 'माननीयाः! चपण्डुकपदस्य कोऽर्थः?'\nमिश्रः सिंहगर्जनयाऽवदत्- 'तव शिरः।'\nपरप्रेरणया समागतो विद्यार्थ्यसौ ह्रीत-भीतोऽभवत्।\nमिश्रमहोदयो यथैव गृहमुपागच्छत्तथैव भृत्यः पत्रमेकं तद्धस्तेऽदात्। आसीत्तत्र लिखितम्- 'प्रिय चपण्डुकमहोदय!' इतोऽग्रे नाऽशक्नोत्पठितुमयम्। पत्रस्य खण्डखण्डान्यकरोत्।\nमहाविद्यालयस्याऽस्य विद्यार्थिभिर्नवीनमिदं कौतुकं हस्तगतमक्रियत। यत्र यत्रैव मिश्रमहाभागोऽव्रजत्तत्र तत्रैव परस्परमिङ्गितेनाऽसूचयन्- 'इमे चपण्डुकमहोदया गच्छन्ति'। विद्यालयभवनस्य कापि भित्तिरेवंविधा नासीद्यत्र चपण्डुकशब्दो नाङ्कितः स्यात्। शनैः शनैरन्येषां विद्यालयानां छात्रा अपि वृत्तमिदमविदन्। एकदा कस्यचिद्विद्यार्थिनः पत्रमध्यक्षस्य सविधे समागच्छत् 'अहम् अध्यापकचपण्डुकमहोदयस्य सेवायां पुस्तकमिदमुपहर्तुमिच्छामि' इति।\nएकदा चलच्चित्रपटदर्शनाय समगच्छत मिश्रमहोदयः। तत्र मध्येभवनमेव सर्वैरेव विद्यार्थिर्भिहर्षनादोऽक्रियत-'धन्यवादः श्रीचपण्डुकमहोदयाय'। वराकस्य मिश्रस्य गृहाद् बहिर्निःसरणमपि दुष्करमभूत्।\nअन्ते कण्ठागतप्राणेन मिश्रमहोदयेनैकदा रहसि कैलाशमाहूय प्रोक्तम्-'कैलाश! त्वं मे शिष्यः, अहं च ते गुरुः। एवं सत्यपि साम्प्रतं मित्रभावेन त्वां पृच्छामि-किमिदं रहस्यम्। बृहदभिधानस्य पुरातनेषु तेषु पत्रेषु मया स्वयं निजनेत्राभ्यां स शब्दः स्पष्टं विलोकितोऽभूत्। परमिदानीं कस्मिन्नपि तत्पुस्तके स शब्दो नाऽऽलोक्यते। किमिदमिन्द्रजालम्?'\nमिश्रमहोदयस्य दैन्यभावेनानेन कैलाशस्य चित्तं सम्प्रति बलाद् दयापरवशमक्रियत। स हि निर्भयभावेनाऽवादीत्- 'सत्यं त्विदमस्ति यद् वृहदभिधाने न कोऽपि चपण्डुकशब्दोऽस्ति। मया ह्येकस्मिन् मुद्रायन्त्रालये प्रबन्धं कृत्वा एकपुटका (फार्म) त्मकः स कोषो नवीनतया मुद्रापितो येन हि प्रकरणानुसारी स शब्दः सन्निविष्टः स्यात्। पुस्तकस्य अक्षरसञ्चिकादिकं सर्वमपि प्राचीनपुस्तकवन्न्यवेश्येत येन वः सन्देहो न स्यात्।'\nमिश्रः- एकमन्यदपि ज्ञातुमिच्छामि....\nकैलाशः- (विनयेन नतवदन एव) तदपि निवेदयामि। इदं सर्वमेतदर्थमायोज्यत यद् वयं सर्वेऽपि नवनवशब्दान्वेषणव्यसनितया भवतामतीवाकुला अभूम।\nमिश्रः- कथय कथय। किमिति मध्ये विरमसि। एतदर्थं यदहं व्यसनमिदं परित्यजेयम्?\nकैलाशः-आम्, श्रीमन्! सम्प्रति क्षम्यताम्। नाग्रे कदाचिदेवमविनयः स्यात्।\nमिश्रः- अस्तु, प्रतिपदवकाशदिने मद्गृहे भोजगोष्ठ्याः प्रबन्धोऽस्ति। भवानपि तत्र सङ्गच्छताम्।\nकैलाशः- अहमेकाकी नागन्तुं शक्नुयाम्। चण्डीप्रसादसदानन्दावपि सहचरौ स्याताम्।\nकैलाशः- अस्मिन्कर्मणि तावपि समस्वत्वाधिकारिणौ। मुद्रणव्ययोऽपि ताभ्यां सोढः, श्रेण्या अन्ये विद्यार्थिनोऽपि ताभ्यां वशीकृताः।\nचिन्तापगमेन लघूकृतचित्तश्चूडामणिमिश्रः सस्मितमवोचत्-'भवत्वेवमपि। किन्त्वपूर्वमिदं शिखित्रयं निजगृहे स्वयमहमामन्त्रयामि। शिवः शिवं विधेयात्।'\nसंस्कृतसाहित्यसम्मेलने समागतानामस्माकं व्यत्युस्त्रीणि दिनानि। नैतेषु दिनेषु चिराद्दिदृक्षितापि वाराणसी केनापि सुहृदा विलोकयितुमशक्यत। दिने सम्मेलनम्, रात्रौ विषयनिर्वाचिनीति चर्याचक्रेणैव सम्पूर्णसमयस्य चूर्णनमक्रियत। गङ्गास्नानसमये विश्वेश्वराऽन्नपूर्णादिदर्शनं यत्किञ्चिदभूत्तदेव वाराणसीसमागमनसाफल्यममन्यत मनसि। किन्तु चिराददृष्टानां नानानगरेभ्यः समागतानां मित्राणां संलापसौख्येन सर्वाऽपि विनोदसामग्री साङ्गोपाङ्गा समपाद्यत। अस्तु ,तृतीयादिने यथैव सम्मेलनकार्यसमाप्तिर्जाता तथैवास्माकमावासधर्मशालाया दृश्यमेवाऽन्यादृशमभूत्। स्थाने स्थाने गृहयात्रार्थं स्रस्तरादीन्यबध्यन्त। कश्चित्पेटिकां पूरयति, तह्र्यन्यः पत्र-पुस्तकादीनि निबध्नाति। बहूनां कोष्ठकद्वारे तु अश्वशकटिरप्यागता यामास्थाय ते धूमशकटिदर्शनार्थमातुरा बभूवुः।\nइतोऽस्माकं मण्डल्यामपि यात्रालहरिः प्रावर्तत। सर्वतः पूर्वं रमेश इतस्ततो विकीर्णानि निजवस्तूनि सञ्जग्राह। जयकान्तस्तदिदमालोक्याऽवोचत्-'कथं रमेश! किं रात्रेर्मन्त्रणा न मनसि संलग्रा? इयद्धनव्ययं कृत्वा समायातोऽस्येतावद्दूरम्, तर्हि कञ्चिद्विनोदमप्यनुभव। दिनद्वये न संसारः शून्यो भवेत्।'\nरमेशः-किं करोमि सखे! कालेजः कालयति।\n"अरे कालेजोऽपि काले कस्मैचित् कालाय कमप्यवकाशं ददात्येव। किमित्यन्यथा नियतदिनानामवकाशो नियतः?(अध्यापको वत्सरे, मासस्यैकस्याऽवकाशं प्राप्तुं शक्नोति।) किं वयं सर्वे निष्कर्माणः।"\nआसन् सर्वेऽपि तस्मिन्समये उत्कर्णाः। अत एव संलापशब्दं श्रुत्वैव सुहृन्मण्डल्यास्तत्रैवाऽधिवेशनमभूत्। हरिहरः समुत्त्थाय सपरिहासमवदत्- "समित्यामस्यां ममैकः प्रस्तावोऽस्ति यदस्माकं प्रियसुहृत श्रीमान् रमेशचन्द्रमहोदयः स्वदेशयात्रायाः पवित्रे कार्ये संलग्नोऽस्ति। अत एव तत्रभवन्तोऽस्मिन् साहाय्यं सम्पादयन्त्विति"।\nमनोहरः-'अहं हृदयस्यान्तस्तलेन तदेतत्समर्थयमानः साहाय्यकार्यस्य प्रारम्भमेव कर्तुमिच्छामि। भो रमेश! देहि ते वस्तुस्तूपम्, यावत्सज्जयामि' इति ब्रुवन् बन्धनरज्जुं विस्रस्य स्रस्तरं विस्तारयामास। एकः सुहृत्तदुपरि निषसाद।\nजयकान्तेनोक्तम्-"वस्त्रप्रावृतेषु सर्वेषु भवत्सु निरावरणाङ्गो 'हंसमध्ये बको यथा' नाहं शोभे।" इत्युक्त्वा रमेशस्य राङ्कवं(दुशाला।) गात्रे प्रावारयत्।\nगोपेशः-वावदूकानां सम्मेलने शुष्ककण्ठस्य न मे निर्वाहः। भवतु, जलेनैव तावत्कण्ठमार्द्रीकरवाणीत्युक्त्वा कूपाज्जलाहरणाय रमेशस्य पात्रं गृहीत्वा प्रकोष्ठाद्बहिरभवत्।\nरमेशः-ज्ञातं मया यन्मूर्तिमत्सु शुभशकुनेषु श्रीमत्सु समुपस्थितेषु मम यात्रा न सेत्स्यतीति। किन्तु भवन्तः किं चिकीर्षन्तीति नाद्यापि बुध्यते।\nगोविन्दः-किं चिकीर्षाम इति तु कार्यकाले ते सम्यग् विदितं भवेत्। परं वयं सर्वे 'शकुनाः'(पक्षिणः, 'शकुनिशकुन्तशकुनद्विजाः' अमरः।) इति भवता प्रोक्ते, कः कीदृशः शकुन इति जिज्ञासा तावदुदेति।\nगोपेशः-अवश्यं रमेशः 'शुकः', सुहृत्प्रीतिं विस्मृत्य 'तोताचश्मतया' पलायमानत्वात्।\nहरिहरः-जयकान्तः अवश्यं 'कान्तैका', कलकण्ठतया च कलितनीलावगुण्ठनतया च तथैव प्रतीयमानत्वात्।\nइदानीं सर्वेऽपि जयकान्तं वेष्टयामासुः। जयकान्तः सर्वेषामपेक्षया वयसि लघुर्गौरनिर्लोमशरीरो मृदुलगात्रयष्टिश्चासीत्। अत एव सर्वेपि तम् 'कान्ता' इति मित्रप्रीत्या परिजहसुः।\nरमेशः-अस्तु- विरमतु परिहासः। इदानीं निश्चीयतां किं वाऽस्यां यात्रायां चिकीर्षितम्? यदि कश्चिन्मनोविनोदः स्यात्तर्हि तु विलम्बोऽपि स्थाने। अन्यथा व्यर्थमेव कार्यक्षतिः कस्मै फलाय स्यात्?\nगोविन्दः-दृश्यताम्, मित्रगोष्ठ्यां परिहासो यदि विरमति तर्हि तु प्रस्थीयतामस्मिन् क्षण एव सर्वैर्गृहं प्रति, न कस्यापि कार्यक्रमस्यावश्यकता। इह हि सर्वत्रापि परिहासोऽनुस्यूतो भवेत्। 'मुहुर्रम' मूर्तिर्न कश्चिदिह दृश्यते। अस्तु, भवत्प्रस्तावाक्षरेषु एतावन्मात्रमेव मे परिशोधनमासीत्, इदानीं निश्चीयतां यथेच्छं कार्यक्रमः।\nवाद-विसंवादैरिदं निश्चितमभूत् यत्सम्प्रति दिनद्वयं स्थितिर्भवेत्, तत्रैकदिवसेन वाराणसीदर्शनम्, एकेन च वासरेण मध्ये प्रयागदर्शनं क्रियेत। तत्र प्रयागे मनोविनोदस्य प्रबन्धस्तन्नगरवासिना गोविन्देन कर्तव्यम्। सोऽयं च विनोदो यावच्छक्यमभूतपूर्वः सदा स्मरणीयश्च स्यादिति सर्वेषामेकमुखेन प्रस्तावः समभूत्।\nकार्यनिर्वाचनसमितेरस्या विसर्जनोत्तरं यथैव सर्वे आवश्यककार्येषु समलगन् तथैवाऽकस्माद् जयकान्तनाम्रा(टेलिग्रामः।) तडिद्वृत्तमुपालभ्यत। यत्रासील्लिखितम्- (अतिशीघ्रमागम्यताम्)'। नासीत्कार्यस्य निर्देशः। न केवलं जयकान्तस्यैव, अपि तु सर्वेषामेव मनसि चिन्तारेखेवोत्कीर्णा। अस्तु, निजवस्तूनि सज्जीकृत्य त्वरिततरमेव जयकान्तः कान्हपुरं प्रास्थित। नैतादृशे समये तं प्रतिरोद्धु कस्यचिन्मनः प्रावर्तत।\nयावच्छक्यं काश्याः सुप्रसिद्धानि स्थानानि दृष्ट्वा सायं यदा वयं निवासस्थाने समागतास्तदा गोविन्दचन्दे्रण प्रोक्तम्-'यदि सर्वेषामनुमतिर्भवेत्तर्हि अहं भवद्भयः पूर्वगामिना वाष्पयानेन प्रयागं यामि, येन तत्र सर्वेषां वो निवासादिप्रबन्धं यथावत्सम्पादयामि। भवद्भिस्तु अपररात्राऽऽगामिन्या वाष्पशकट्या यथानिश्चयमागन्तव्यमिति।'\nकेषुचिन्मित्रेषु विमतेष्वपि, सुहृन्मण्डल्या एव कार्यमिति कृत्वा बहूनामस्मिन्ननुमतिरप्यजायत। अत एव बहुमतानुरोधेन गोविन्दचन्द्रः पूर्वमेव प्रयागं प्रातिष्ठत।\nगोविन्दचन्दे्रण स्वगृह एवास्माकं निवासप्रबन्धो व्यधीयत। आसीत्तद्गृहमतिविस्तीर्णं विशालं च। नीचैःखण्डस्याऽऽस्थानभवनेऽस्माकं सर्वेषामावासोऽभवत्। उपरिखण्डे तु गोविन्दस्य पारिवारिकनिवासोऽभूत्।\nत्रिवेणीस्नानं कृत्वा प्रयागस्यावश्यकावश्यकस्थलेष्बभ्रमाम। एकस्य परिचितमित्रस्याऽऽग्रहान्माध्याह्निकभोजनमपि सर्वेषां तद्गृह एव समपद्यत। अत एव भोजनादितो निवृत्ता वयमपराह्णेऽपि भ्रमणक्रमं नाऽत्यजाम। प्रसिद्धप्रसिद्धस्थानानि दृष्ट्वा यदा वयं न्यवर्तामहि तदाऽप्यासीत्सायंकाले विलम्बः। अत एव सर्वेषामिच्छानुसारं नौकारोहपूर्वकं 'सङ्गम' दर्शनं निरधार्यत। नौकामारुह्य सलिलकणशिशिरं मारुतमासेवमानेषु सर्वेषु मनोहरेणोक्तम्-'कथय रमेश! त्वादृशस्य मारवजीवस्य भाग्ये यदेतत्सुखमघटत तत्पुण्येऽस्माकमधिकारोऽन्यस्य वा?'\nरमेशः-वासन्तिकरात्रौ प्रतीक्षापरस्य कस्यचित्कोमलजीवस्य दीर्घनिःश्वासानां दायभागपि भवानेवास्ति, अन्यो वा?\nगोविन्दः-स जीवः कोमलोऽस्ति कठोरो वा इति तु दूरस्थितानां नास्कमाकं विदितम्, परं कामसूत्रपण्डितः स जीव इति त्वनुमिनुमः।\nमनोहरः-अयि भोः किमेतत्? कथमिदमनुमितम्?\nगोविन्दः-नहि नहि। रमेशस्य मतमस्ति यत्पण्डितपत्नीभिः संस्कृतमवश्यमध्येयं तत्रापि च कामसूत्रम्।\nगोपेशः-तर्हि तत्परीक्षा कुत्र भवेत्?\nगोविन्दः-प्राचीनमिदं शास्त्रम्। अत एव प्राचीनरीत्या गृह एव परीक्षाप्रबन्धः कर्तव्यः स्यात्।\nगोपेशः-प्रबन्धो गृहे वा भवतु, रमणीये कस्मिञ्श्चिदुपवने वा एतन्न मे प्रष्टव्यम्। किन्तु परीक्षकः काशीकलकत्तादिसुप्रसिद्धपीठस्थो भवेदन्यो वा?\nगोविन्दः-नहि नहि। 'हाउस एग्जामिनेशन (गृह्यपरीक्षा)' नियमेन अध्यापक एव परीक्षायामधिकृतो भवेत्। कथं भो रमेश! एतदेव न?\nहरिहरः-अहो त्रिवेणीतटे कीदृशी पुण्यचर्चा परिचालिता पण्डितैः। कुतो न स्यात्, सुसभ्याः संस्कृतपण्डितास्तावत्! अत एव हि स्वरुचेरनुसारमादर्श उपस्थाप्यते।\nगोपेशः-आदर्शस्तु भवता उपस्थाप्यतां नापितेन(दर्पणं दर्शयित्वा मेलकादिषु नापितेन पारितोषिकं प्राप्यत इति राजपुत्रदेशाचारः।) वा। अत्र तु वसन्तोत्तेजितस्य मनसो विनोदः क्रियते।\nहरिहरः-अहह गृहादागतानां दिनान्येव कति व्यतीतानि, यद्वसन्तोत्तेजनापि समजायत।\nअस्तु. सान्ध्यभ्रमणं कृत्वा यदा वयमावासं प्रतिन्यवर्तिष्महि तदा समभवद्भूयान् विलम्बः। गोविन्दस्य गृहजना भोजनसामग्रीं सज्जयित्वाऽस्मत्प्रतीक्षायामतिष्ठन्। यथैव वयं गृहमागमाम तथैवास्मानुपरि (तृतीयखण्डे) समाहूय साङ्गोपाङ्गं भोजनमकारयन्। भोजनं निर्वर्त्य उपरिखण्डात्सोपानमवतरद्भिर्दृष्टमस्माभिर्यद् मध्यमखण्डस्य प्रसाधिते एकस्मिन् प्रकोष्ठके स्थितो गोविन्दस्ताम्बूलानि सज्जयतीति। तस्मिन् कक्ष्ये गोविन्दस्य पारिवारिकं जनं कञ्चिददृष्ट्वा एकाकिनं गोविन्दमेव च ताम्बूलान्युपयुञ्जानमालोक्य ताम्बूलत्वराकुलो हरिहरस्तत्सविधे गत्वा तद्धस्तात्ताम्बूलमाच्छिद्य सविनोदमभ्यवजहार।\nएतस्मिन्नेव समये जवनिकाऽऽच्छन्नाद्भवनान्तरान्निःसृत्य सुन्दर्येका गोविन्दस्य चरणयोः सविनयं प्राणमत्। कृतमुखावगुण्ठनामेनामालोक्य 'गोविन्दस्य काचित्पारिवारिकमहिलेयम्' इति मनसि सङ्कुचन् हरिहरः प्रत्यागन्तुमैच्छत्। परं गोविन्दोऽवगुण्ठितामेतामवदत्-'एते उज्जयिनीनिवासिनः प्रसिद्धाः संस्कृतपण्डिताः। साहित्याचार्याः मम मित्राणि'।\nसा तु संयोजितकरद्वया अतिविनतगात्रयष्टिर्हरिहरमपि सादरं प्राणंसीत्। तस्या आकारप्रकारयोर्भक्तिर्विनयः सौष्ठवं च सुस्फुटमस्फुरत्। हरिहरस्तु किञ्चित्सङ्कुचितश्च विस्मितश्च सुप्रीतश्च स्तब्धमतिष्ठत्।\nव्यतिकरमिमं दृष्ट्वा नीचैस्तलं गच्छन्तो वयं सर्वेऽपि मध्येसोपानमेवाऽवातिष्ठामहि, कौतुकपरवशो न कश्चिदपि नीचैर्गन्तुं प्राभवत्। गोपेशेनोक्तम्-'मन्ये, गोविन्दचन्द्रस्य काचित् पोष्यसम्बन्धे वधूः। अथवा, इदानीमेव परदेशादागता काचित्सम्बन्धिनी। अत एवाऽत्राऽस्माकमवस्थितिर्नोचिता।'\nमनोहरः- धन्योऽसि! यदि पोष्यसम्बन्धिनी, तर्हि हरिहरेण सह परिचयस्य कासीदावश्यकता? गोविन्दस्य यत्र कुटुम्बस्त्रियो निवसन्ति, तत्र न कृत्वा अत्र प्रणामस्य वा कोऽभिप्रायः?\nरमेशः- यत्किञ्चिदस्तु। ताम्बूलमत्रैव गृहीत्वा गमिष्यामः।\nइत्युक्त्वा स हि गोविन्दाधिष्ठितस्य विस्तीर्णस्यास्य सौधपृष्ठस्य एकस्मिन् कोणे गत्वा तस्थौ। वयमपि सर्वे तमनुसरन्तस्तत्पार्श्वगा अभवाम। रमेशेनोक्तम् 'कथं हरिहर! एकाक्येव ताम्बूलं प्रहीष्यसि?'\nहरिहरः- अवश्यमेवेदं भावि। यतः सम्प्रति गोविन्दो द्विभुज एव ताम्बूलवीटिकाः सम्पादयति ततो यथाक्रममेव ताम्बूलानि लभ्येरन्, न तु खलेकपोतन्यायेन।\nदृष्टमस्माभिर्यत् प्रणामपर्यस्तगात्रयष्टिर्विनय-सङ्कोचावनतवदना सेयमवगुण्ठिता गोविन्दस्याऽऽज्ञां प्रतीक्षमाणेव पार्श्वतस्तिष्ठति। आसीत्तस्मिन् समये पार्श्वप्रकोष्ठके हरितवर्णो विद्युत्प्रकाशः। यो हि द्वारमुखादागत्य अनावृत्तेऽस्मिन् सौधपृष्ठेऽपि प्रतिफलति स्म। अत एव परिमित-मधुरे प्रकाशे स्थितया अस्या वस्रच्छटा साधारण्यपि हारिणीव संवृत्तासीत्। साधारणमूल्यत्वेऽपि स्वच्छसुन्दरसूक्ष्मवसननिर्मितमधः परिधानीयम्। उपरि च हारि-हरितवर्णं सूक्ष्मसुन्दरमुत्तरीयवस्त्रं प्रावृतम्, अग्रतोऽवलम्बितेन येनास्या वदनं साम्प्रतमवगुण्ठितमभूत्। परं वस्त्रस्य सूक्ष्मतया तन्मध्यतस्तद्गात्रसुषमा स्फुटमभितः प्रसरन्तीवाऽऽसीत्।\nआसीत्सा गौर-सुन्दर-सुघटितसर्वावयवा। अतएवैतस्मिन्नुज्ज्वले विद्युत्प्रकाशे सूक्ष्म-हरितवस्त्रान्तरात्परितः स्फुरितं तल्लावण्यं प्रकटमिव प्रतीयते स्म। वस्त्रान्तरात्प्रतिफलितानि विरलानि भूषणानि सान्ध्यतमसि नक्षत्राणीव प्रतिभासन्ते स्म। किशोर्या अस्या वयःक्रमोऽष्टादशवर्षेभ्यो नासीदधिकः। अत एवोज्जृम्भमाणनवयौवनमांसलेऽस्या वक्षसि निबिडनिबद्धा पाटलकौशेयकञ्चुलिका उत्तरीयवस्त्रान्तरितापि स्वाच्छाद्ययोरुत्तुङ्गतामनक्षरं घोषयन्त्यासीत्।\nवसन्तयामिन्यामस्यां नवयौवनामिमामालोक्य रसभावनापरिनिष्ठितः सर्वोऽप्ययमस्माकं सहृदयसमाजश्चकितचञ्चलोऽभवत्। प्रत्येकमनसि नानाविधा विचारतरङ्गाः प्राचलन्, किन्तु गोविन्दस्य काचित्पारिवारिकमहिला न भवेदिति सन्देहेन संदानितो वाञ्छन्नपि न कश्चित्कञ्चित्किमपि वक्तुं प्राभवत्। एतस्मिन्नेव समये आज्ञां प्रतीक्षमाणायै अस्यै प्रोक्तं गोविन्देन-'मालति! अद्य नास्मिन् समये भवत्याः पाठनं सम्भवेत्।'\nमनोहरः- अरे एतत्किम्! इयं गोविन्दस्य शिष्या? किञ्च, 'एतस्मिन् समये' इति किं रात्रौ पाठो भवति?\nइतो हरिहरेणातीव सभ्यतया पृष्टम्-'किं श्रीमती किञ्चित्पठति?'\nगोविन्दः- आम्। एतस्या अस्मत्प्रतिवेश एव निवासः। एतस्मिन्समये इयं मत्तः किञ्चिदभ्यस्यति।\nहरिहरः- किं भवतः सजातीया श्रीमती?\nगोविन्दः- नहि नहि। वैश्यजातीया सेयम्। अस्मत्प्रतिवेशे यः श्रेष्ठिमहोदयो निवसति तत्पुत्रवधूरियम्।\nगोपेशः- काञ्चिल्ललितकलां शिक्षते, उत हिन्दीभाषादिकम्?\nगोविन्दः प्रश्नाकूतं परिजानन्नपि धैर्येण संवृत्त्य गभीरभावेनोत्तरयामास-'सम्प्रति संस्कृतं पठति।'\nसर्वेषां परमं कौतुकमभूत्। मनोहरेण पृष्टम्-'अपि संस्कृतम्! सम्प्रति किमधीते?'\nगोविन्दः- अधुना काव्याध्ययनमारब्धम्।\nसर्वेषामुत्तरोत्तरं कौतुकवृद्धिरभूत्। श्रेष्ठिनः पुत्रवधूः, संस्कृतं चाधीते। स्फुरन्नवयौवनया चानया सम्प्रति काव्याध्ययनमुपक्रान्तम्। रात्रिश्चाध्ययनकाल इति भूरि भूरिकौतुकायाऽऽसीत्, किन्त्वपरिचितैः सहसा कथं प्रष्टव्यमिति सङ्कोचोऽर्गलायितोऽभवत्। अस्तु, गूढोक्तिचतुरेण मनोहरेण प्रसङ्गं परिचाल्य युक्त्या पृष्टम्- 'अहो साधीयसी उन्नतिर्जाता। कियन्ति वर्षाणि जातानि?'\nगोविन्दः- इयं त्रयोदशवर्षीयाऽऽसीत् तदानीमेवाऽनया मत्सविधे संस्कृतभाषा प्रारब्धासीत्। सम्प्रति पञ्चवर्षाण्यतीतानि।\nमनोहरः - कथं सहसैव संस्कृताध्ययनस्य योग्यताऽभवत्?\nगोविन्दः- नहि। इयं हिन्दीभाषायां पूर्वत एव शिक्षिताऽभूत्। पितृगृह एवास्यास्तावती योग्यताऽभवद्यथा हिन्दीभाषायाः साहित्येऽस्याः समुचितः प्रवेशोऽभवत्। इह तु धर्मानुरागी श्रेष्ठिमहोदयः संस्कृत-स्तोत्रादिकमेव पाठयितुमैच्छत्।\nमनोहरः- श्रेष्ठिमहोदयस्य धर्मानुगः सत्यं पुनः पुनः प्रशंसार्ह एवास्ति यो हि वयस्थामपीमां स्तोत्रपाठकर्मठां द्रष्टुमैच्छत्। इतो भवतोऽपि विद्यानुरागो न नाम न्यूनमभिनन्दनीयो यो हि स्तोत्राणां स्थाने औचित्यानुरोधात्सरसकाव्यानां पाठनमेवारेभे!\nसंलापक्रमः शनैः शनैर्विकासोन्मुखो जायत इति मध्ये एव प्रसङ्गं परिहरता प्रोक्तं गोपेशेन-'सत्यमेव श्रेष्ठिमहोदयस्य न केवलं धर्मोत्साह एव, अपि तु हृदयदार्ढ्यमपि प्रशंसनीयमस्ति यत्प्रतिवेशस्य वधूः सत्यपि श्रीमती भवतः समीपे निर्विशङ्कं पठितुमायाति।'\nहरिहरः-साम्प्रतिकलोकानां पक्षे तु नेदं नवीनम्, किन्त्ववरोधप्रथापक्षपातिनां परिवाराणां विषये अवश्यमिदं दृढतास्थानम्। विशेषतश्च, श्रीमत्या मुखावगुण्ठनमिदं प्रश्नस्यावसरमुपस्थापयति।\nगोविन्दः-सम्यगिदम्। परमस्माकं च श्रेष्ठिमहोदयस्य च परिवारयोः पारम्परिकः परस्परसम्बन्धः। विशेषतस्तु, मत्पत्न्याः श्रीमत्यां प्रचुरः स्नेहः। अत एवोदार-धार्मिकेण श्रेष्ठिमहोदयेन समये सति स्तोत्राध्यापनं मय्येव निसृष्टम्।\nगोपेशः-तर्हि रात्रिकालिकमिदमध्यापनं कथं प्रारभ्यत?\nगोविन्दः-दिवा जीविकाकार्यव्यासक्तस्य न मेऽवसरो भवति। इयमपि च गृहकार्यव्यग्रा तिष्ठति। अत एवायमेव समयः प्राप्यते।\nमनोहरः - को दोषः। भवतः श्रीमती इयं च श्रीमती यदा वयस्ये, तदा यः कोऽपि समयोऽस्तु। का बाधा?\nएतदुपरि महेशेन मनोहरस्य पृष्ठमतिनिभृतमामर्दितं यत्किमिदं करोषि, भद्रमहिला मनसि किं कथयिष्यतीति।\nगोविन्दस्तु व्यङ्ग्यमिदं बुद्ध्वापि अजानन्निव सरलं प्रोवाच- 'वयस्या तु नास्ति, इयं हि मत्पत्न्याः लघीयसी।'\nमहेशः-स्पष्टमेवेदम्। श्रीमत्पत्नी सततिद्वयं सूतवती, श्रीमती तु सम्प्रति किशोर्येव।\nएतदुपरि सर्वेषां हास्यमुदैत्। परमतिकष्टेन तदुपरुद्धम्। उक्त गोपेशेन-'अध्ययनपक्षे त्वेतदुपयुक्तमेव। अध्यापनस्य हि समयः साहित्यविद्भिरयमेव मनोरमः प्रोक्तः। किन्तु स्तोत्रपाठस्य स्थाने सरसकाव्याध्यापनं कथमारब्धमभूत्?'\nगोविन्दः-प्रारम्भिकसंस्कृताध्ययनं विना शुद्धोच्चारणं चार्थज्ञानं च न जायते। अत एव नवीनपद्धत्या आवश्यकव्याकरणबोधोत्तरं पूर्वं पञ्चतन्त्रादि सरलगद्यं पाठितम्। ततस्तु उत्तरोत्तरमभिनिवेशं पश्यता मया पद्यकाव्याध्यापनमिदमारब्धम्। आश्चर्यं यदस्याः प्रतिभाऽसामान्या। प्रतिदिनं चानुरागः प्रवर्द्धते।\nमहेशः-अनुरागवृद्धिः कुतो न स्यात्। पञ्च वर्षाण्यतीतानि। विशेषतस्तु भवत्सदृशः साहित्यमार्मिको यदाऽध्यापकस्तदा कथं वा अनुरागो न भवेत्?\nएतदुपरि सर्वैर्नयनाभ्यां भूरि भर्त्सितो महेशः परं स तादृग्भावमभिव्यञ्जयामास यथा नाऽस्य किञ्चिद् व्यङ्ग्यमासीदिति। किन्तु सर्वेषां सन्देहोऽभूत् यदियमस्माकं परिहासं परिज्ञास्यतीति। परं तद्दर्शनेन प्रतीयते स्म यत्सा अतीव मनस्विनी दृढचरित्रा च। अत एव नास्योपरि तस्या भू्रक्षेपोऽपि। गोविन्देन प्रसङ्गान्तरं चालयितुं प्रोक्तम्- 'भवन्तः किञ्चन पृच्छन्तु, येन सर्वं परिज्ञातं भवेत्'।\nदिनमखिलमितस्ततो भ्राम्यतां सुहृदां वसन्तरजनी तु तावत्परिहासविनोदेन व्यतीयादिति तादृशमेव प्रक्रममापादयितुं पुस्तकाधारस्थाद्रघुवंशात् षष्ठसर्गस्थं शलोकमेकमुद्घाट्य अङ्गुल्या निरदिक्षन्महेशस्तां प्रति। सा तु लज्जावरुद्धस्वाभाविकस्वरमपि सुविस्पष्टाक्षरं यथार्थंनिर्व्यूढयति-विराम-पदभङ्गमनोहरं तथा मधुरं पपाठ यथा प्रत्येकपदे अर्थावबोधपाटवं तस्याः प्रकटं प्रस्फुरति स्म-\nतमालपत्रास्तरणासु रन्तुं प्रसीद शश्वन्मलयस्थलीषु।।'\nदण्डान्वयं विधाय प्रत्येकपदस्यार्थं सूचयन्ती शैलीनिबद्धया हिन्दीभाषया समञ्जसं शलोकार्थं निजगाद सा।\nअखिलाद्रघुवंशादन्विष्य सभ्यमहिलां प्रत्येतादृशः प्रश्र एव पूर्वं सर्वेषां हृदि('अखरना' हिन्दी।) आस्खलति स्म, परं समधुरप्रौढया तदुत्तरप्रणाल्या विस्मयः प्रमोदश्च तथाऽकस्मात् प्रादुरभूद्यथा न कस्यचिद्धृदि भावान्तरस्याऽवसरोऽभवत्। अनेन हि सफलतागर्वमिव मनस्यनुभवन् निजगाद गोविन्दः-'पाठितादतिरिक्तं स्वाभाविकबुद्धिविमर्शेऽपि न मन्दा प्राप्येत भवती. परीक्ष्यतां मनागेतदपि।'\nपूर्वमेवोद्रिक्तेन लब्ध इदानीमवसरो महेशेन। अथवा केवलं महेशेनैवेति कुतो वदामः, आसीदान्तरिकीच्छा सर्वेषामेव। अत एव गोविन्दाभिमुखीकृतमुखमेवाऽप्राक्षीत्सः-'उक्तिरियं स्वयंवरप्रसङ्गे। ततश्च वैवाहिककुमारीं प्रति राजसभामध्ये एतादृशः संलापः कथमुचितः, सोऽपि च स्त्रीद्वारा!'\nप्रश्रोऽयं न केवलं गोविन्दशिष्यामेव तामेतां पस्पर्श, अपि तु सर्वैरेव स्व-स्वहृदि निभृतं विचारितोऽभूद् यत् सत्यं किमेतस्य समाधानं स्यात्?\nसा तु क्षणं निध्याय नीचीकृताननैव निजगाद-'वर्ण्यमानस्य नरपालस्य वरणेन भाविजीवने को वा ते लाभ इति सूचनमात्मकर्तव्यं भावयन्ती परिचयकारिणी कुमार्याः समवयस्का विवाहमङ्गलप्रसङ्गे सख्युचितपरिहासेन तदिदमाह। अनया च सह सख्या इव परिहासव्यवहारः सूचितोऽप्यग्रे कविना--'तथागतायां परिहासपूर्वं सख्यां सखी वेत्रभृदाबभाषे' इति। किञ्च पूर्वपद्ये 'दिशः सपत्नी भव दक्षिणस्याः' इति सूचनोत्तरं सपत्नीविलसितमिदं सूचनीयमेवासीत्कविना।'\nयावद्वयमेतस्य समाधानमालोचयामस्ततः पूर्वमेवैतस्यास्तदिदमुत्तरमाकर्ण्य सर्वेऽपि स्तब्धा इवाऽभवन्। नानादिग्देशेभ्यः सम्मेलने समागता विद्वांसोऽपि यं प्रश्रं विचारणीयमनुभवन्ति तत्समाधानं नवशिक्षितैका महिला प्रत्यक्षमेव करोतीति कस्य वा न विस्मयाय स्यात्? अवश्यमियमसामान्या नारीति सर्वेषां हृदयेऽङ्कितमासीत्। किन्तु विनोदकाण्डेऽधिकमग्रे प्रसरन्महेशः पुनः पप्रच्छ-'ताम्बूलवल्ल्या सह पूगानाम्, एलालतया सह चन्दनानां च सहयोगस्य किं स्वारस्यम्?'\nसर्वैरेव नयनाभ्यामत्यर्थं भर्त्सितोऽधुना महेशः-'किमेवं सभ्यतासीमानम-प्यतिक्रामसीति'। गोविन्दोऽपि तदिदमसमञ्जस समीकुर्वन्निव तां प्रत्याह'मलयस्थलीना-मेवंविशेषणेन किं वात्र तात्पर्यमित्येषां प्रश्रः।'\nसा तु परितः किञ्चिदपश्यन्तीव ग्रन्थविमर्शैकताना निम्रदृष्टिरुचरयामास-'क्रीडास्थानस्य तत्सामयिकशोभासूचने कवेस्तात्पर्यम्।'\nअवगुण्ठिताया महिलायाः कृते प्रश्रोऽयमतीव दुरुत्तर आसीत्। प्रतिपदं लज्जोल्लङ्घनस्य भयमभूत्, किन्तु मनस्विन्यास्तस्याः 'क्रीडा' 'तत्सामयिकशोभेति' च पदद्वयं तटस्थमिव स्थितमपि सर्वविधमप्यभीष्टमर्थं सूचयामाम। सर्वेऽप्यभूतपूर्वेण विस्मयेनाक्रान्ता अभवन्।\nएतस्मिन्नेव समये जवनिकाच्छन्नात्तस्माद्भवनात्खटात्कार इवाश्रूयत यदुपरि सा मन्दगम्भरीमुत्थाय वक्षोभरावनतपूर्वकायेव सविनयं प्राणंसीद् गोविन्दम्। ततः सर्वेषामस्माकमभिमुखीभूय शिरसि मुकुलीकृतकोमलगौरकरपुटा तथा विभ्रमेण प्राणमद्यथा विद्युत्प्रकाशेऽस्मिंस्तस्या गात्रसौष्ठवमत्यन्तमेव समाकर्षकमासीत्। ततो जवनिकामपसार्य भवनान्तरितायामपि तस्याम्, व्यतीतेष्वपि कतिचित्क्षणेषु सञ्जातया नवीनयाऽनया घटनया सर्वेऽपि स्तब्धा इवातिष्ठन्।\nअस्तु, एतद्विषयिणीभिः परिहासविनोदमयीभिर्वार्ताभिश्चिरेण सुप्तानामस्माकं सा रजनिः क्षण इव व्यत्यगात्। प्रत्यूषे वाष्पयानेन स्वस्वगृहानवाप्तानामप्यस्माकं सा घटना न बहुं कालं यावन्मानसादपासरत्। परस्तात्तु विदितं गोविन्दाद् यदस्याऽभिनयस्य सूत्रधार एव किं सर्वस्वभूतः कान्तेति मित्रैः परिहसितो जयकान्त एव। अतर्कितं जयकान्तसमीपे तडिद्वृत्तोपलम्भादेव तस्यारम्भः। 'अभूतपूर्वस्य सदा स्मरणीयस्य विनोदस्य' समन्वयः साम्प्रतं सर्वेषामभूत्।\nसुस्पष्टविपरीते लोकानां *गड्डरिकाप्रवाहे दययाऽश्रुमोचनधीरः कबीरोऽवश्यं व्यमनायिष्यत यदि संसरणमिदं व्यलोकयिष्यत। अहो यदुपरि हस्तपरिमिताया धूलेः साम्राज्यं तदपि पक्कं संसरणं व्यपदिश्यते? किन्तु गोष्ठीनिमन्त्रका में सुहृदस्तु न मिथ्या वदिष्यन्ति। तैरासीदुक्तं यत्पथि सुदृढो राजमार्गः। वायुशकल' मारुह्य सुखं गोष्ठीस्थलमागष्यिसीति। हन्त धूलिरपि कीदृशी या सूक्ष्मतायां वासन्तिकपुष्पपरागादपि श्रेष्ठा, ऊर्ध्वगमने वायोरपि जेष्ठा। तया हि मे नासायां तावानधिकारौ लब्धो येन श्वासागमनस्यापि विश्वासो व्यलुप्यत। नूनं वायुशकलमिदं मे धूलिसमुद्रेऽस्मिन्नवश्यं विलुप्तमभविष्यद्यदि मे हस्ते *हस्तदण्डो नाभविष्यत्।\nअस्तु, परिकल्पितविविधदेवतोपचारः पूर्वपुण्यबलेन यथा कथञ्चित्प्राप्नवं तदेतदुपवनं यत्र मे मित्राणि प्रातरारभ्यैव भोजगोष्ठीप्रबन्धाय कृतोपनिवेशान्यासन्। धूलिवैतरणीं विलङ्घ्य सोऽयमारामः साक्षात्स्वर्ग इव मे प्रतीयते स्म। अभूदपराह्णस्य द्विवादनम्। जठरकुहरे समुदतिष्ठन्प्रबलाः क्षुधाकल्लोलाः। अहं विचारमात्रेणाऽपि प्रमोदमन्वभवं यन्मित्रैः सर्वाऽपि भोज्यसाम्रगी सज्जीकृता स्यात्। आसीन्मे प्रस्तावो यदद्य 'चूर्णमा' भोज्ये पयः सारोऽपि मिश्रीक्रियताम्, अनुभूयतां चाऽभूतपूर्वः स्वादः। अवश्यं ते सम्प्रति मदागमनं प्रतीक्षन्ते।\nप्राविशमहमारामम्। आसीन्मध्यदेशेऽस्य द्वादशाद्वारिका। निश्चितवानहमवश्यमस्यामेवोद्दण्डमण्डली सा स्थिता स्यादिति। उपसर्पतो मे विचाराः प्राचरन्मनसि- 'यदुपगत एव सर्वानहं गाढमुपालप्स्ये यद् गोष्ठयाः कृते केन महाबुद्धिना तदिदं स्थानं नियमितम्? नगरादियद्दूरे, मार्गोऽपि मरोर्मातामहः?' किन्तु नासीत्कोऽपि तस्मिन्स्थाने। मयाऽनुमितं यद् वृक्षगुल्मे कुत्रचिन्निषण्णाः स्युः, यतो हि बहिरुद्यानस्य तत्रैवाऽऽनन्द इति। किन्तु सर्वमहमारामं व्यचिनवं नासीत्कस्यचिदपि गन्धो बान्धवस्य। ननु किमेतदजनि? वृक्षमधः स्थितो मालाकारो दूरे भूमिमवखन्नासीत्। गत्वाऽहमेनमपृच्छम्- 'अपि प्रातरद्य केचन नागरिकजनाः समागमन्नुद्यानेऽस्मिन्?।'\n'न कोऽपी' ति स प्रत्यवदत्।\n'अहो मुरारिनामा नाऽऽगमत्कश्चिज्जनः? आसीत्स हि गौरवर्णः, स्थूलप्रायकायः, वार्तासु चपलश्चलने चटुलतमश्च।'\n'न नाम कश्चिदेवंविधो दृष्टः।'\n'अहो मोहनेति मण्डल्यां मिथः प्रख्यायमानोऽपि नागमत्? यस्य मुनेरिव दीर्घाः केशा कृशप्रायः कायश्च।\n'अये मण्डल्यां सर्वतोऽपि मुखरतमो माधवेति माधवेति मिथः सम्बोध्यमानोऽपि नालोकितः कश्चित्?'\nकोपकषायितः स प्रत्युदतरत्- 'न माधवो न मुरली न मनोहरो न मेघराजो न मान्धाताऽपि कश्चिदिह दृष्टः'।\nहृदयमवस्थाप्य खिन्नोऽहं तत्रैव न्यषीदम्। हन्त तृतीयोऽयं वारो मे वञ्चनस्य। एकदा नौकागोष्ठ्यां मामाह्वयन् यत्र भङ्गारसमाकण्ठमापाय्य तत्रैव मदनिद्राणं मां विमुच्य समागच्छन् गृहे। द्वितीयवारे दूरोद्यानं मां नीतवन्तः, यत्र भङ्गापान- शौच-जलविहारादि सर्वं मया सह विधाय भोजनसमये कदलीपत्राहरणाय मां दूरे विसृज्य सर्वेऽपि कृतसङ्केताः स्थानान्तरमगच्छन्। ननु द्विर्बद्धमेव सुबद्धं भवति, किन्तु सोऽयं तृतीयेऽवसरो मे मूर्खीकरणस्य।\nआसीन्निदाघर्तुः। घोरोऽपराह्णः। इयती दूरता, तादृशश्च सुखकरो मार्गः। किन्तु परवशोऽहं कषायितहृदयः प्रत्यावर्तिषि यथा कथञ्चिन्नगरम्। गृहमगत्वा प्राप्रवमहं मुरारेर्गृहे। किन्तु नासीत्स तत्र। मार्गे माधवस्याऽपि मन्दिरमपश्यं किन्तु नास्याऽप्यनुसन्धानमलभ्यत। ज्ञातं मया-यत्सर्वेऽपि कृतसङ्केताः कुत्रचिद् बुद्धिपूर्वं विलीनाः।\nगृहमागच्छतो मे मार्गे समभूत्समागमो दीनानाथेन। एष हि समीपवर्तिनो मानगञ्ज' धूमशकटिस्थानस्य प्रधानाधिकारी। अयं मे निकटसम्बन्धी, आसीच्चास्योपरि मत्कृतो महीयानुपकारभारो येनाऽसौ ममानुरोध पूर्णतमममन्यत। नमस्कारोत्तरमपृच्छमहम्- 'अपि कुशली भवान्। कथय क्वेदानीं साधयसि?'।\n'मासद्वयावकाशमयाचिषं निजाधिकारिभ्यः, तस्य किल स्वीकृतिरद्यैव लब्धा। सप्ताहे प्रयातोऽस्मि गृहम्। अत एवाऽवश्यकानि कानिचिद्वस्तूनि सङ्ग्रहीतुं समायासिषं नगरे। भवांस्तु कतिधा प्रार्थितोऽपि न कदाचित्समायाति तत्र। भूयसी मे वाञ्छा यदेकां रात्रिं तत्रैव विश्राम्येद्भवान्।'\n'बाढम्। समायास्यामि भवत्कार्यस्थाने। यावच्छक्यं च भवद्गृहगमनस्य पूर्वमेव भवद्दर्शनं कर्तास्मि।'\nक्षुत्क्षामकण्ठो नाधिकमालपितुमशक्नवम्। अत एव कष्टशतैर्यथाकथञ्चिदवाप्नुवं गेहम्।\nकतिचिद्दिनानि न समभूत्समागमो मित्रेण केनाऽपि सह। स्वकार्यनियोगे निलीनस्य ममेव सर्वेषामपि व्यत्यगमन् कतिचिन्मासाः किन्तु समुपस्थित एव फाल्गुने पुनः सर्वेषामन्तराशये समुदतिष्ठद्विनोदलहरी। अत एव सर्वेऽप्येकदा सम्भूय समागच्छन्मम गृहम्। सर्वेषाममीषां दर्शनेन जागरूकवञ्चनदुःखो यावदहं किञ्चिद्वदामि ततः पूर्वमेव सर्वेऽप्यट्टहासेन मे गृहमपूरयन्। एकैकशः पूर्वघटनामुल्लिख्य, अन्तःकषायितां मन्मूर्तिं चावलोक्य सर्वाऽपि सुमतिसमितिः सेयं कतिचिन्मुहूर्तान् प्रचण्डेनाट्टहासेनैव समत्यवाहयत्। साहित्यवर्णितस्य विहसितस्य प्रत्यक्षोदाहरणस्वरूपो मुरारिर्मामवादीत्- 'यावदस्मभ्यं भोजगोष्ठीमेकां नोपहरसि तावन्न ते विमुक्तिरेवंविधेभ्यः सुखशतेभ्यः। अपि ज्ञातं भवता?।\nकोपाऽऽवेगमन्तर्निगृह्य प्रोक्तं मया- 'नाहं गृहे गोष्ठीं वः कर्तुमर्हामि। सुचरितैस्तत्रभवतामाप्यायितः सर्वोऽपि गृहजनो वराकः।'\n'अस्तु तर्हि बहिरेव कुत्रचित्।'\nमाधवोऽवदत्-'न चेदमतिक्रमणयोग्यं फाल्गुनमहापर्व'।\n'अपि मानगञ्जस्थानमनुमन्यन्ते भवन्तः? लघुशाखायास्तदिदमितस्तृतीयं वाष्पशकटिविश्रमस्थानम्। अतीव रमणीयः प्रदेशः। जनसम्मर्दाद्विविक्तप्रायं सर्वसौलभ्यजुष्टं च तत्स्थलम्। विशेषतश्च संक्षिप्ता धूमशकटियात्राऽपि विनोदाय स्वतः सम्भवेत्। तत्रत्यः - प्रधानाधिकारी मे मित्रम्। तत्साहाय्येन गोष्ठीप्रबन्धेऽपि भवेत्सौकर्यं बहुधा।'\nममेयं सम्मतिरभूत्सर्वेषामनुमता। शुभस्य शीघ्रमिति श्व एव तत्र गमनस्याऽभून्निश्चयः। द्वितीयदिने चतुर्वादनस्य धूमशकट्या प्रास्थिष्महि वयं सर्वेऽपि, पञ्चवादने चाऽवापाम मानगञ्जमिदम्।\nदीनानाथो मया सह नररत्नसमारोहमिममालोक्य समभूत्सम्भ्रान्तः पूर्वम्। किन्तु मया पृथङ् नीत्वा प्रोक्ताः काश्चिद्वार्तास्तस्य कर्णे। स हि विहस्य समभूत्तूष्णीम्। सर्वेषां प्रकाशे पृष्टं मया अपि भवान् श्व एव गृहं गन्ता?।\n'श्वः किम्, अद्यैवोत्तररात्रे चतुर्वादनस्य शकट्या प्रतिष्ठेय भवनं स्वम्। मम स्थानापन्नोऽधिकारी समायातोऽत्र। श्व एवारभ्य मेऽवकाशः प्रारभ्येत'।\nइतो मित्रमण्डल्यां मुरारि-मोहनयोः प्रावर्तत वादसंरम्भो यत्कुत्र स्यादासनसन्निवेशः सर्वेषाम्। मोहनोऽवदद् गोष्ठीस्थानमितः किञ्चिदेव दूरगतः सोऽयं वृक्षगुल्मः स्याद् यतो धूमशकटिकौतुकमप्यक्षिगोचरं भवेत्। मुरारेरासीत्सम्मतिर्यत्कूपस्य सन्निधानगतायाममुष्यां *वेद्यामेव नर- पावकानामेषां स्थापनं स्याद्यत्र सुखेन भोज्यहविषो होमः प्रारभ्येत। परं या सम्मतिर्मया प्रादायि सा हि निजनवीनतायाः कारणात्सर्वेषां हृदयङ्गमाऽभवत्।\nधूमशकटिविश्रमस्थानस्य पार्श्व एव *लोहलेखानां किञ्चिद्दूरे समभूदूध्र्वगतो  - जलटङ्क एकः। एष हि पञ्चविंशतिः हस्तोच्चतायां लोहस्तम्भानामुपर्यवस्थितोऽभूत्। आरोहणाय लोहनिर्मिता निश्रेणिरस्यासीत्संलग्ना। स चाऽयं टङ्क उपरितो दृढाच्छादितोऽभूत्। प्रोक्तं मया- 'प्रधानाधिकारिणो मित्रतावशात्किमिति वयमस्योपरि नाधिकारं करवाम? निशि चन्द्रिकाचमत्कारे महानानन्दो भवेत्। समन्तादुन्मुक्तपवनमिदं स्थानम्। नीचैश्च सलिलशीतलतया गङ्गायां घोष इव शैत्य-पावनत्वयोरप्यनायासेन लाभः स्यात्। समन्ततः समुन्नतवृक्षावृततया न कस्यचिद् दृष्टिनिक्षेपस्याऽप्यवसरः। वयं सर्वानवलोकयामो न च कश्चिदस्मानवलोकयेदित्यस्य तदिदं प्रत्यक्षनिदर्शनम्।'\nविविक्तप्रणयिनां मण्डलेऽस्मिन् सेयं सम्मतिः सर्वेषामपि सर्वात्मना सम्मानिताभूत्। मम विलक्षणप्रतिभायाः प्रमोदकोलाहलेनाऽक्रियत सर्वैरभिनन्दनम्। अस्तु, टङ्कस्यास्योपरि समभूदास्तरणस्य प्रबन्धः। सहृदयमण्डलस्याऽस्य समभूत्तत्रैवाऽधिवेशनम्। उज्जृम्भते स्म प्रमोदकलकलस्य साम्राज्यम्। हासपरिहासैः प्रणयप्रमोदैः क्रीडाकौतुकैश्च न प्रतीयते स्म व्यतीतोऽपि द्वित्रघण्टात्मकः कालः। अष्टवादने समभूत्सर्वेषां सम्मतिर्यत् साम्प्रतं प्रारभ्यतां भोजनम्। अत्रैव च सोऽयं सग्धिमहोत्सवः समनुभूयेत। प्रेषितोऽहमभवं प्रबन्धार्थमेतस्य।\nदीनानाथमहाशयः शकटिविश्रमस्थानस्थे निजकार्यालये आसीदवस्थितः। तमुपसृत्याऽहमवदम्-'श्रीमन्! सम्प्रत्यादिश्यतां कश्चित्कर्मकरो यो निश्रेणिनिपातने मे विदध्यात्साहाय्यम्। किन्तु पूर्वमेको जलकुम्भः प्रहीयतामुपरि। एष्वेव दिनेषु प्रबलः साम्प्रतमूष्मा।'\nस हि प्रेषितवान् भृत्यमेकं सह मया। कर्मकरो यथैव प्रापयामास जलकुम्भमुपरि तथैवानुमितं सर्वैर्यद्भोजनमपि साम्प्रतमुपस्थितप्रायम्। गण्डूषादि कृत्वा सर्वेऽपि समनह्यन्त भोजनाय। किन्तु नीचैरवतीर्य भृत्योऽयं मत्साहाय्येन निपातयामास लोहनिश्रेणिमेताम्। अहं च नीचैरवस्थितो व्यलोकयं कौतुकम्। घण्टार्द्धं यावत्प्रतीक्षितः सर्वैरपि भोजनकालः। किन्तु ततोऽपि चिरयति भोजने समन्त्रितं सर्वैर्यन्नीचैरवतीर्य कश्चिदनुसन्दध्याद्यद्भोजने किमिति साम्प्रतं विलम्बः। मुरारिरेतद्गवेषणायै नीचैरवरोढुमभवत्सन्नद्धः। किन्तु किमिदम्? निश्रेणिरियं कुत्र विलुप्ता? अधो निरीक्ष्य दृष्टं मुरारिणा यदियमधिरोहणी भूमौ निपतिताऽस्ति।\nतदेतस्मिन् खण्डजगति यद्धि जलटङ्कोपर्यासीदुपनिविष्टम्, महती क्रान्तिरुपातिष्ठत्। ममाद्यापि महानेवानुतापो यत्पर्याप्तप्रकाशाऽभावात् भयविषादखेदाप्लुतं मित्रमण्डल्या मुखमण्डलं न तदाऽहमलोकयितुमपारयम्। किन्तु कोलाहलः पूर्णरूपेणाऽश्रूयत।\nनीचैः स्थित एवाहमप्राक्षम्-'कथं भो मुरारिमहोदय! कोऽयमकाण्डे कोलाहलः?'।\n'अयि भोः! अत्रत्या निश्रेणिः कथमियं नीचैरवापप्तत्?'\n'उपरि स्थिता भवन्त एव विद्युः, भोज्यप्रबन्धार्थमितो गतः कथमहमिदं जानीयाम्।'\n'अरे महदिदं सङ्कटमुपस्थितम्। कथं वयमवरोक्ष्यामः?'\n'का नूनमावश्यकता नीचैरवरोहणस्य। प्रातस्तदिदं प्रतीक्ष्येत नाम। हन्त महाभाग्यैरेवमुच्चस्थानमवाप्यते।'\n'मा मुधा प्रलपैः'\n'पश्य, कीदृङ् निरभ्रं गगनमण्डलम्। परितो ज्योत्स्नयाऽऽप्लाविता सेयं मही। शीतलो मन्दः सुगन्धिश्च गन्धवाहः परितः प्रसरति। विजृम्भमाणश्च सम्प्रति विरहिदुरन्तोऽयं बसन्तो नूनम्।'\n'जोषमास्स्व। न खेदय मुधा दुरुक्तैरान्तरं नः'।\n'अयि भोः पश्य परितः किञ्चित्। आदर्शशोभाकरः कुसुमाकरः सोऽयम्। रमणीयतमश्चाऽयं समन्ताद्वनोद्देशः। कैश्चिदप्यनाक्रान्तपूर्वं महाभागधेयलभ्यं चेदमुच्चैः पदम्। किमितोऽधिकः सौभाग्यसमायोगः स्यात्? निश्चिन्तमवस्थितः सम्प्रति कुर्याः प्रकृतिदेव्या निरीक्षणं निभृतम्। नूनमभिनन्दत वो भागधेयं यत्स्वर्गलोकस्य कियत्सन्निहिताः सम्प्रति भवन्तः।'\nआदिष्टोऽभून्मया दीनानाथभृत्यः पूर्वम्। स हि यथानिदेशं विशालपरिष्कृते भोजनपात्रे विस्तृतां भोज्यसामग्रीमापूर्य स्थापयामास मे सम्मुखे। अहमपि नीचैरवस्थाय सुहृदां दृष्टिभिः सर्वतः करम्बितः प्रारप्सि यथासुखं भोजनम्। अहमवादिषम्- 'अहो रसगोलकास्त्वमी स्वादेन सुराणामपि मनोदोलका नूनम्। किं च कर्चूरिकाणां मनोरमगन्धस्त्वयं नीरन्ध्रमनुबध्राति मदुदरमिव समग्रमपि परितः प्रदेशम्। भवन्तो नूनं धर्मशास्त्रज्ञाः। अत एव सञ्जातमिदमर्द्धभोजनं भवतामपि। उक्तं हि शास्त्रे 'आघ्राणे ह्यर्द्धभोजनम्'।\nनैतस्य किञ्चिदुत्तरमलभ्यत। किन्तूर्ध्वदृष्टिना मया लक्ष्यीकृतं यत्सम्मिलितानि बहूनि दृशां द्वन्द्वानि जलटङ्कादुपरितो मय्यवर्षन् तिग्मतमं कोपकृशानुम्। भोजनं परिसमाप्य प्रतिष्ठमानेन प्रोक्तं मया-उपरि शीतलजलकलशः स्थापित एव समीपे भवताम्। रिक्तोदरे हि शीतलजलपानं त्रिदोषनाशकमाख्यातमायुर्वेदे। किञ्चिद्-दूरे गत्वा, पुनः परावृत्त्य प्रोक्तवानहम्- एकमन्यदपि सूचनीयमावश्यकं मन्ये। दीनानाथेन मे सन्दिष्टमस्ति निशि चेत्कलकलः स्यात्तर्हि नाहमिमं प्रतिविधातुं शक्नुयाम्। नियोगपरवशः सूचयेयं रक्षापुरूषेभ्यो यत्केचन बाह्यपुरुषा बलाज्जलटङ्कमारुह्य कुर्वन्त्युपद्रवमिमे साम्प्रतम्।'\nनीरवकरुणाऽऽक्रन्देन मिश्रितः समाकर्ण्यत निगूढकोपध्वनिरूर्ध्वप्रदेशात्।\nअभूदेकादशवादनं रजन्याः। शकटिविश्रमस्थलमुपेत्य संविष्टवानहमेक-स्यामाऽऽसन्द्याम्। मानगञ्जमिदं लघुशाखाया लघुतमं विश्रमस्थानम्। नास्मिन् रात्रौ शकटीनां यातायातम्। अत एव स्थानमिदमासीच्छान्तिपूर्णम्।\nअतिप्रत्यूषे चतुर्वादनस्य वाष्पयानेन प्रातिष्ठत गृहं दीनानाथः। अहमपि तथैव शकट्या प्रत्यावर्तिषि निजगृहम्। दीनानाथः प्रस्थानसमये प्रोक्तवान्नवीनं निजस्थानापन्नं यो ह्यासीत्तस्य सुहृत्- मम केचित्प्रघुणिका जलटङ्कोपरि स्वपन्ति श्रान्ताः साम्प्रतम्। प्रातः षड्वादनस्य शकट्याः पूर्वमेव निश्रेणिमारोप्य कृपया ते समवतारणीयाः श्रीमता ।
