5।3।39 - पूर्वाधरावराणामसि पुरधवश्चैषाम्\n5।3।39 पूर्वाधरावराणामसि पुरधवश्चैषाम्\nपूर्वाधरावराणामसि पुरधवश्चैषाम् 🔊\nपूर्व-अधर-अवराणाम् (षष्ठीबहुवचनम्) , असि (लुप्तप्रथमान्तनिर्देशः) पुर्-अध्-अवः (प्रथमाबहुवचनम्) , च (अव्ययम्) , एषाम् (षष्ठीबहुवचनम्)\nदिग्-देश-कालेषु 5।3।28 (सप्तमीबहुवचनम्) , सप्तमी-पञ्चमी-प्रथमाभ्यः 5।3।28 (पञ्चमीबहुवचनम्)\nदिक्शब्देभ्यः सप्तमी-पञ्चमी-प्रथमाभ्यः पूर्व-अधर-अवराणाम् दिग्-देश-कालेषु असिः ; एषां च पुर्-अध्-अवः\n"पूर्व", "अधर", "अवर" एते शब्दाः यदा "दिशा", "स्थान" उत "काल" एतेषु अर्थषु प्रयुज्यन्ते, तदा तेषाम् सप्तम्यन्तेभ्यः, पञ्चम्यन्तेभ्यः तथा च प्रथमान्तेभ्यः रूपेभ्यः "असि" प्रत्ययः स्वार्थे विधीयते, तथा च प्रक्रियायाम् तेषाम् (क्रमेण) पुर्, अध्, अव् - एते आदेशाः भवन्ति ।\n"दिशा", "देश", तथा "काल" इत्येतेषु अर्थेषु प्रयुज्यमाणेभ्यः दिशावाचिभ्यः शब्देभ्यः दिक्शब्देभ्यः सप्तमीपञ्चमीप्रथमाभ्यः दिग्देशकालेष्वस्तातिः 5।3।27 इत्यनेन सप्तम्यन्तात्, पञ्चम्यन्तात्, प्रथमान्तात् च स्वार्थे औत्सर्गिकरूपेण "अस्ताति" प्रत्यये प्राप्ते वर्तमानसूत्रेण "पूर्व", "अवर" तथा "अधर" एतेभ्यः शब्देभ्यः "असि" प्रत्ययः अपि विधीयते, तथा च प्रक्रियायाम् "पूर्व" शब्दस्य "पुर्" आदेशः, "अधर" शब्दस्य "अध्" आदेशः, तथा च "अवर" शब्दस्य "अव्" आदेशः अपि भवति । यथा -\n1. पूर्वस्याम् दिशि / पूर्वस्मिन् देशे / पूर्वस्मिन् काले / पूर्वस्याः दिशः / पूर्वस्मात् देशात् / पूर्वस्मात् कालात् / पूर्वा दिक् / पूर्वः देशः / पूर्वः कालः\nपूर्वस्याम् / पूर्वस्मिन् / पूर्वस्याः / पूर्वस्मात् / पूर्वा / पूर्वः + असि\n= पूर्व + अस् [कृत्तद्धितसमासाश्च 1।2।46 इति प्रातिपदिकसंज्ञा, सुपो धातुप्रातिपदिकयोः 2।4।71 इति सुप्-प्रत्ययस्य लुक्]\n→ पुर् + अस् [ "पूर्व" इत्यस्य "पुर्" इति आदेशः]\n2. अधरस्याम् दिशि / अधरस्मिन् देशे / अधरस्मिन् काले / अधरस्याः दिशः / अधरस्मात् देशात् / अधरस्मात् कालात् / अधरा दिक् / अधरः देशः / अधरः कालः\n→ अधर + अस् [कृत्तद्धितसमासाश्च 1।2।46 इति प्रातिपदिकसंज्ञा, सुपो धातुप्रातिपदिकयोः 2।4।71 इति सुप्-प्रत्ययस्य लुक्]\n→ अध् + अस् ["अधर" इत्यस्य "अध्" आदेशः]\n3. अवरस्याम् दिशि / अवरस्मिन् देशे / अवरस्मिन् काले / अवरस्याः दिशः / अवरस्मात् देशात् / अवरस्मात् कालात् / अवरा दिक् / अधरः देशः / अधरः कालः\n→ अवर + अस् [कृत्तद्धितसमासाश्च 1।2।46 इति प्रातिपदिकसंज्ञा, सुपो धातुप्रातिपदिकयोः 2।4।71 इति सुप्-प्रत्ययस्य लुक्]\n→ अव् + अस् ["अवर" इत्यस्य "अव्" आदेशः]\n1. "असि" अस्मिन् प्रत्यये सकारोत्तरः इकारः उच्चारणार्थः अस्ति, सकारस्य च इत्संज्ञा मा भूत् इति निर्देशयितुम् स्थाप्यते ।\n2. यद्यपि वर्तमानसूत्रम् "अस्ताति" इत्यस्य अपवादरूपेण आगच्छति, तथापि अस्ताति 5।3।40 इत्यनेन अग्रिसूत्रेण एतत् ज्ञाप्यते यत् "असि" प्रत्ययः "अस्ताति" प्रत्ययं नैव बाधते । इत्युक्ते, पूर्व, अधर, अवर - एतेभ्यः शब्देभ्यः अस्ताति-प्रत्ययः अपि भवत्येव ।\nअपञ्चम्याः इति निवृत्तम्। तिसृणां विभक्तीनाम् इह ग्रहणम्। पूर्वाधरावराणाम् असिः प्रत्ययो भवति अस्तातेरर्थे। तत् संनिओगेन च एषाम् यथासङ्ख्यं पुरद्ः अवित्येते आदेशा भवन्ति। असि इत्यविभक्तिको निर्देशः। पुरो वसति। पुर आगतः। पुरो रमणीयम्। अधो वसति। अध आगतः। अधो रमणीयम्। अवो वसति। अव आगतः। अवो रमणीयम्।\nपूर्वादस्तातौ प्राप्तेस्ताताववारादपि विभाषातसुचीदमारभ्यते। अथ `एषाम्` इति किमर्थमिदमुच्यते, यावता येयं पूर्वादिषु षष्ठी सैव प्रत्ययं विधाय स्थाने षष्ठी विज्ञायते, सम्बन्धभेदाच्च षष्ठर्थभेदः? सत्यमेतत्; तथापि सुखप्रतिपत्त्यर्थमेषामित्युक्तम्॥\nआनन्तर्ययोगे षष्ठी। असीत्यविभक्तिको निर्द्देशः। एषामिति वचनं विस्पष्टार्थम्। सन्निधानाद्धि पूर्वादय एव स्तानिनः शक्या विज्ञातुम् ॥\nएभ्योऽस्तात्यर्थेऽसिप्रत्ययः स्यात्तद्योगे चैषां क्रमात्पुर्, अध्, अव्, इत्यादेशाः स्युः ॥\nपूर्वाधरावराणामसि पुरधवश्चैषाम् - पूर्वाधरावराणम् ।असी॑ति लुप्तप्रथमाकम् । पुर अध्, अव्-एषां द्वन्द्वात्प्रथमाबहुवचनम् । अस्तात्यर्थे इति । दिग्देशकालवृत्तिभ्य इत्यर्थः ।
