"गूर्तवसुः । गूर्तमुद्यतं स्तोतृभ्यो दानाय हस्ते धृतं वसु धनं यस्याः सा तथोक्ता ।। 'गुरी उद्यमने ' । निष्ठा । ' श्वीदितो निष्ठायाम् ' इतीट्प्रतिषेधः । ' नसत्तनिषत्त० ' इत्यादिना निपातनान्निष्ठानत्वाभावः । ' अंन्येषामपि० इति सांहितिको दीर्घः । बहुव्रीहौ पूर्वंपदप्रकृतिस्वरत्वम् ।। ईदृशी "द्यौः द्युलोकाभिमानिनी देवता "ईजानम् "इत् यज्ञैः इष्टवन्तमेव पुरुषमभिवर्धयति । यजेलिटः कानच् । ' वचिस्वपि' इति संप्रसारणे द्विर्वचनम् । तथा "भूमिः च "प्रभूषणि प्रभवने यद्वा प्रकृष्टभूषणे अलंकारे निमित्तभूते सति "ईजानम् अभिवर्धयति । अपि च "देवौ दानादिगुणणयुक्तौ "अश्विनौ "ईजानम् इष्टवन्तं पुरुषं "सुम्नैः धनैः "अभि "अवर्धताम् अभिवर्धयतः । वृधेरन्तर्भावितण्यर्थात् छान्दसो लङ् ।।
ता । वा॒म् । मि॒त्रा॒व॒रु॒णा॒ । धा॒र॒यत्क्षि॑ती॒ इति॑ धा॒र॒यत्ऽक्षि॑ती । सु॒ऽसु॒म्ना । इ॒षि॒त॒त्वता॑ । य॒जा॒म॒सि॒ ।
हे मित्रावरुणौ "वां युवाभ्यां युवयोरर्थं "यत् यदा "दिधिषामहे हवींषि धारयामः । यद्वा । ' धिष शब्दे । वां युवां स्तुमहे । "अधा "चित् अनन्तरमेव "नु क्षिप्रं "प्रियम् अभीष्टं "रेक्णः । धननामैतत् । धनम् "अभि "पत्यमानाः अभिपतन्तोऽभिप्राप्नुवन्तो भवामः । "दद्वान् ददिवान् । ददातेर्लिटः क्वसुः । छन्दस्युभयथा ' इति वसोः सार्वधातुकत्वात् श्नाभ्यस्तयोरातः' इत्याकारलोपः। अत एवेडभावश्च । संहितायां नकारस्य दीर्घादटि समानपादे' इति रुत्वम्। ' आतोऽटि नित्यम् ' । इति सानुनासिक आकारः । वाशब्दश्चार्थे । हवींषि दत्तवांश्च "यत् यो यजमानः "रेक्णः धनं "पुष्यति वर्धयति "अस्य दत्तवतो यजमानस्य "मघानि धनानि "नकिः "सम् "आरन नैवापगच्छन्ति । किंतु तमेव सर्वदा भजन्ते । समित्येतत् अपेत्येतस्यार्थे । "उ इति पूरणः । अर्तेश्छान्दसे लुङि 'सर्तिशास्त्यर्तिभ्यश्च ' इति च्लेरादेशः । ' ऋदृशोऽङि गुणः' ( पा. सू. ७. ४.१६ )।
योऽयं शकपूताख्य ऋषिः "अस्मिन् "शकपूते स्थितम् "एतत् "एनः पापं शत्रूणां पापकरमायुधं वा "मित्रे देवे "हिते हिताचरणपरेऽनुकूले सति "निगतान् निगन्तव्यान् हननार्थं नियमेन प्राप्तव्यान् "वीरान् शत्रोः पुत्रादीन् "सु सुष्ठु "हन्ति हिनस्ति । अस्मिन्नृषौ समवेतं यत्पापं तन्मित्रस्य प्रसादेन तदीयेषु शत्रुषु स्वकार्यं दुःखं जनयतीत्यर्थः । निगतान् । निपूर्वाद्गमेः कर्मणि निष्ठा । ' गतिरनन्तरः ' इति गतेः प्रकृतिस्वरत्वम् । कदेत्यत आह । "अवोः हविर्भिस्तर्पयितुः । अवतेरौणादिक उप्रत्ययः । तस्य यजमानस्य "यज्ञियासु यज्ञार्हासु क्रियासु "तनूषु शरीरेषु "अर्वा अभिगन्ता मित्रो वरुणो वा "यत् यदा "अवः रक्षणं "धात् दधाति निदधाति स्थापयति । यद्वा । यदा अर्वा अभिगन्ता स ऋषिः अवितुः रक्षितुर्मित्रस्य वरुणस्य वा यागार्हासु प्रियासु तनूषु शरीरेषु अवो हविर्लक्षणमन्नं धात् धारयति । तदानीं मित्रे वरुणे चानुकूले सति तदेनो वीरान् हन्तीत्यर्थः ।।
हे "विचेतसा विशिष्टज्ञानौ मित्रावरुणौ "युवोर्हि युवयोः खलु "माता जननी "अदितिः अदीना अखण्डनीया वा भवति । सैव भूमिः । ' इयं वा अदितिः' (तै. सं २.२.६.१) इति श्रुतेः । "द्यौर्न यथा द्युलोकः "पयसा वृष्ट्युदकेन सर्वं जगत् पुनाति एवमेषा सा "भूमिः पयसा आत्मीयेन रसेन हविरात्मना परिणतेन पुपूतनि परिपवने यजमानानां पापस्य शोधने हेतुर्भवतीत्यर्थः ।। पूतशब्दादाचारे क्विबन्तादौणादिकः कनिप्रत्ययः। छान्दसं द्विर्वचनम् । तौ युवामतिदिश्य यूयं "प्रिया प्रियाणि धनानि "अव "दिदिष्टन अवाङ्मुखमस्मदभिमुखं दिशत दत्त ।। ' दिश अतिसर्जने ' । अस्माल्लोटि छान्दसः शपः श्लुः । ' तप्तनप्तनथनाश्च ' इति तशब्दस्य तनादेशः ।। अपि च "सूरः सूर्यस्य "रश्मिभिः किरणैः "निनिक्त अस्मान् शोधयत पोषयत वा । ' णिजिर् शौचपोषणयोः' । जौहोत्यादिकः । ' संज्ञापूर्वको विधिरनित्यः ' इति ' निजां त्रयाणां' ( पा. सू ७.४.७५) इत्यभ्यासस्य गुणो न क्रियते ।।
हे मित्रावरुणौ "युवं "हि युवां खलु "अप्नराजौ अप्नसा कर्मण प्रवर्षणप्रकाशनादिना राजमानौ दीप्यमानौ सन्तौ असीदतं स्वकीये स्थाने निषीदथः आसाथे ।। अप्न इति कर्मनाम । ' आपः कर्माख्यायां ह्रस्वो नुट्च वा ' ( उ. सू. ४.२०७) इत्याप्नोतेः असुन् तस्य नुडागमो धातोर्ह्रस्वश्च । तस्मिन्नुपपदे राजतेः 'सत्सूद्विष इत्यादिना क्विप् । ' पीवोपवसनादीनां छन्दसि लोपो वक्तव्यः '( पा. म. ६. ३.१०९. ६) इत्यप्नसः सकारलोपः ।। तौ मित्रावरुणौ "कणूकयन्तीः । कणतिः शब्दार्थः । कणनमाक्रोशरूपं शब्दनमिच्छन्तीः "ताः प्रसिद्धाः शात्रवीः प्रजा अभिभवितुम् । "न संप्रत्यर्थे । संप्रति "रथं "तिष्ठत् अभितिष्ठताम् । तिष्ठतेर्लेट्यडागमः । ' इतश्च लोपः' इतीकारलोपः । प्रत्येकाभिप्रायेणैकवचनम् । कीदृशं रथम् । "धूर्षदं धुर्यश्वयोर्वहनदेशे सीदन्तं "वनर्षदं वनेषूद्यानेषु क्रीडार्थं निषीदन्तम् । यद्वा । वनमित्युदकनाम । समुद्रमध्ये हि वरुणो निवसति । वने समुद्रोदके निषीदन्तम् । उभयत्रापि पूर्ववत् क्विप् । वनसदमित्यत्र छान्दसः सांहितिको रेफोपजनः । हे मित्रावरुणौ युवाभ्यां "नृमेधः. मम पिता "अंहसः पापात् "तत्रे ररक्षे रक्षितो बभूव । ' त्रैङ् पालने ' इत्यस्मात् कर्मणि लिट् । यद्वा उपचाराज्जन्ये जनकशब्दः । नृमेधस्य पुत्रः शकपूतोऽहं पापात् युवाभ्यां तत्रे रक्षितोऽस्मि । "सुमेधः अन्योऽपि सुयज्ञो यजमानः अंहसः पापात् "तत्रे युवाभ्यामेवारक्ष्यत । भीत्रार्थानाम् ' ( पा. सू १ .४.२५) इत्यंहसोऽपादानसंज्ञा ।। ।।२ ०।।
