'अथ परा यया तदक्षरमधिगम्यते' (१.१.५) यत्तदद्रेश्यं-------- यद्भूतयोनिं परिपश्यन्ति धीराः (१.१.६) तत्र संशयः । किमदृशत्वादिगुणको भूतयोनिः किं प्रधानमुत शारीरः आहोस्वित् परमेश्वर इति । प्रधानमचेतनं भूतयोनिरिति पूर्वः पक्षः । अचेतनानामेव तत्र दृष्टान्तत्त्वेनोपादानात् ।
ननूर्णनाभिः पुरुषश्च चेतनाविति कथमचेतनानां दृष्टान्तत्त्वेनोपादानमिति चेत् इत्थम् । न हि केवल चेतनस्य सूत्रयोनित्वं केशलोमयोनित्वं वास्ति । किन्तु चेतनाधिष्ठितस्याचेतनस्यैव । तस्मादचेतनमपीह निदर्शनतयोपात्तम् । अदृश्यत्वादयो धर्माश्च सूक्ष्मत्वात् प्रधान उपपद्यन्ते ।
किञ्च अचेतनं विश्वं अचेतनस्य प्रधानस्यैव विकारं भवितुमर्हति । न तु चेतनस्य ब्रह्मणो वैरुप्यात् नूपुरादेर्हेमपरिणामस्य हेमस्वरुपत्वदर्शनात् रज्जुविवर्तस्य भुजङ्गादेः रज्जुसारुप्यदर्शनाच्च । जगतो जडस्य चेतनब्रह्मसारुप्यायोगेन ब्रह्मपरिणामविवर्तत्वायोगात् 'अक्षरात् सम्भवतीह विश्वम्' इत्यत्र अचेतनं प्रधानमेव जगदुपादानतयोच्यते ।
एवं प्राप्तेऽभिहितं भगवता-अदृश्यत्वादिगुणको धर्मोक्तेः इति । नात्र अदृश्यत्वादिगुणकः शारीरः प्रधानं वा । एतत् प्रकरणोक्त सार्वज्ञ्यसर्ववित्वाद्यभावात् । न च सारुप्याभावात् कथं ब्रह्मकारणकमिदं विशमिति वाच्यम् । अधिष्ठानाध्यस्यमानयोः सारुप्यनियमाभावस्य पीतश्श्ङ्खः इत्यादौ दर्शनेन ब्रह्मविवर्तमिदं विश्वं न् विकारः इति शुध्दं ब्रह्मैव अदृशत्वादिगुणकम् ।
किञ्च परविद्याविषयं ह्यक्षरमत्रोक्तम् । परमेश्वरादन्यस्य अदृश्यत्वादिगुणकत्वे तत्प्रदिपादिकायास्तस्याः परविद्यात्वमेव न स्यात् । तथा च परापरविद्या विभाग एवानुपपन्नो भवति । निः श्रेयसहेतुत्वाद्धि इयं परविद्या । न च प्रधानविद्या निः श्रेयसफला । अतोऽपि न प्रधानमदृशत्वादिगुणकम् ।
ब्रह्मणः परविद्याविषयत्वमुक्तम् । अत्र ऋगादिरपराविद्या उपनिषत् परविद्या । ऋग्विशेषस्य उपनिषदः परविद्यात्वं तु गोबलिवर्दन्यायेन ।
'दिव्यो ह्यमूर्तः' इत्यादिविशेषणस्य ईश्वरादन्यत्रानुपत्तेः न प्रधानं शारीरो वा भूतयोनिः । 'अक्षरात् परतः परः' इति प्रधानादक्षरशब्दवाच्याद् भेदाभिधानात् न् प्रधानं भूतयोनिः ।
१.	प्रथमे स्पष्टब्रह्मलिङ्गानि द्वितीयतृतीययोस्तु अस्पष्टब्रह्मलिङ्गानि तत्रापि सविशेष निर्विशेष- तया भेद इति भवतां मतम् । एव्ं चास्य निर्विशेषब्रह्मपरत्वे तृतीयपादे प्रवेशापत्तेः ।
४.	विवर्तपरत्वे च 'यदभूतयोनिम्' 'सम्भवतीह विश्वम्' इति योनिसम्भवपदाद्ययोगाच्च । न् हि रज्जुः सर्पस्य योनिरुच्यते । न वा सर्पः ततः सम्भवति ।
५.	किञ्च 'धर्मोक्तेः' इति सार्वज्ञादिधर्मैः विशिष्टम् अत एव प्रधानं शारीराद्भिन्नं ब्रह्म कथं वा आरोपाधिष्ठानं भवेत् । यद्यमी धर्मा अतात्विकास्तर्हि तैः प्रधानादि निरासायोगात् सिध्दान्तानुत्थितिः ।
आथर्वणे 'अथ परा यया तदक्षरमधिगम्यते यत्तदद्रेश्यम्' इत्यारभ्य 'यद्भुतयोनिं परिपश्यन्ति धीराः अक्षरात्परतः परः' इत्यादौ किं प्रधानपुरुषौ प्रतिपाद्येते उत परमात्मेति संशयः । किं प्राप्तं प्रकृतिपुरुषाविति ।
पृथिव्याद्यचेतनगतदृश्यत्वादीनां प्रतिषेधात्तज्जातीयमचेतनं प्रधानमेव भूतयोन्यक्षरमिति प्रतीयते । तथा 'अक्षरात्परतः परः' इति च तस्याधिष्ठाता पुरुष एवेति । अयमाशयः अक्षरात् पुरुषः परः इत्यत्र दृश्यत्वादिविकलं पृथिव्यादिसजातीयं सूक्ष्मरुपमचेतनं प्रधानमेव अत्र प्रतिपाद्यते । तस्मात् परत्वं च समष्टिपुरुषस्यैव । तदधिष्ठितं च प्रधानं महदादिविशेषपर्यन्तं विकारजातं प्रसूते । अत एव यथोर्णनाभिरिति दृष्टान्तत्रयमपि उपपद्यते । अतोऽस्मिन् प्रकरणे प्रधानपुरुषावेव प्रतिपाद्यौ इति ।
राध्दान्तस्तु -'उत्तरत्र यः सर्वज्ञः सर्ववित्' इति प्रधानपुरुषयोरसम्भावितं सार्वज्ञ्यमभिधाय 'तस्मादेतद ब्रह्म नामरुपमन्नं च् जायते' इति सर्वज्ञात्सत्यसङ्कल्पाज्जगदुत्पत्ति श्रवणात्पूर्वोक्तमदृश्यत्वादिगुणकं भूतयोन्यक्षरम् । 'अक्षरात्परतः परः' इति च निर्दिष्टं तदक्षरं परं ब्रह्मैवेति विज्ञायते । ततश्च अक्षरात् परतः परः इत्यत्र अक्षर शब्दः भूतसूक्ष्ममचेतनं प्रतिपादयति । तस्मात् परः समष्टिजीवः ततः परः परमात्मा इति सूत्रार्थः ।
तयोर्ब्रह्मप्राप्त्युपायभूतमपरोक्षं ज्ञानम् । तच्च भक्तिरुपापन्नम् यमेवैष वृणुते तेन लभ्यः (मु.३.२.३) इत्यत्रैव विशेप्यमाणत्वात्, तदुपायश्चागमजन्यं विवेकादिसाधनसप्तकानुगृहीतं ज्ञानम्, तमेतं वेदानुवचनेन ब्राह्मणा विविदिषन्ति यज्ञेन दानेन तपसाऽनाशकेन (बृ.६.४.२२) इति श्रुतेः । आह च भगवान् पराशरः -तत्प्राप्ति- र्हेतुज्ञानं च कर्मचोक्तं महामुने । आगमोत्थं विवेकाच्च द्विधा ज्ञानं तयोच्यते (वि.पु.६.५.६०) इति । तत्रापरा ऋग्वेदो यजुर्वेदः इत्यादिना धर्मशास्त्राणि इत्यन्तेन आगमोक्तं ब्रह्मसाक्षात्कारहेतुभूतं परोक्षज्ञानमुक्तम् । तथा 'अक्षरात्परतः पर्ः' इत्यक्षरादव्याकृतात्परतोऽवस्थितात्पुरुषात्पर इति पुरुषाच्चास्य भूतयोन्यक्षरस्य भेदो व्यपदिश्यते । अतश्च न प्रधानपुरुषौ । अपि तु परमात्मैवात्र निर्दिष्टः ।
दिव्यो ह्यमूर्तः पुरुषः स् बाह्याभ्यन्तरो ह्यजः । अप्राणो ह्यमनाश्शुभ्रो अक्षरात्परतः परः ॥ इति अमूर्तत्वव्याप्तत्वाप्राणत्वादिविशिष्टत्वेन श्रुते अक्षरात् परतः परे जीवत्वशङ्कानुदयात् ।
२.	परोक्षज्ञानमपरविद्या, भक्तिरुपमारोक्षज्ञानं तु परविद्येति यदुक्तं तन्न । श्रुतौ ऋगादीनामपरविद्यात्वेनोक्तत्वात्, यया तदक्षरमधिगम्यते इति । येनाक्षरं पुरुषं वेद सत्यं प्रोवाच तां तत्त्वतो ब्रह्मविद्याम् इति च ज्ञानकरणस्यैव परविद्यात्वेनोक्तत्वाच्चेह विद्याशब्दस्य ज्ञानार्थत्वायोगात् । न च अधिगम्यते इत्यस्य प्राप्यत इत्यर्थः, अधिपूर्वस्य गमेर्ज्ञाने प्रसिध्देः ।
३.	यद्यपि व्रजयजोर्भावे क्यप् इत्यनेन सूत्रेण भावे क्यपप्रत्ययो विहितः । तथाऽपि संज्ञायां समजनिषदनिपतमनविद इति सूत्रे वृत्तौ, भाव इति न् स्वर्यते इत्युक्तत्वात्, समजन्ति तस्यामिति समज्या, निषीदन्ति तस्यामीति निषद्येति समज्यादिशब्दानां भावार्थत्वाभावस्योक्तत्वाच्च क्यबन्तोऽपि विद्याशब्दो वेदनकरणेऽपि मुख्य एव ।
४.	आगमोत्थं विवेकाच्च द्विधा ज्ञानं तथोच्यते । इति पराशरवचनं तु अगमोत्थत्वविवेकोत्थत्वाभ्यां ज्ञानस्य द्वैविध्यमाह, न त्वत्रत्ज्यपरापरशब्दयोः परोक्षापरोक्षज्ञानार्थताम् ।
