5।4।83 - अनुगवमायामे\nअनुगवम् (प्रथमैकवचनम्) , आयामे (सप्तम्येकवचनम्)\nअनुगवम् आयामे (निपात्यते)\n"अनुगवम्" इति अच्-प्रत्ययान्तशब्दः "आयामः" अस्मिन् अर्थे निपात्यते ।\n"आयामः" (length, distance) अस्मिन् अर्थे "अनुगवम्" इति अच्-प्रत्ययान्तशब्दः अनेन सूत्रेण निपात्यते । एकस्याः गोः या व्याप्तिः (length of one cow) तादृशः आयामः "एकम् अनुगवम्" इति उच्यते।\nअत्र "अनु" इति पूर्वपदम्, "गो" इति उत्तरपदम् तथा "अच्" इति समासान्तप्रत्ययः भवति । यथा -\nअनु + गो + अच् [यस्य चायामः 2।1।16 इति अव्ययीभावसमासः]\n→ अनु + ग् + अव् + अच् [एचोऽयवायावः 6।1।78 इति अवादेशः । अत्र गो-शब्दः पदसंज्ञकः नास्ति अतः अवङ् स्फोटायनस्य 6।1।123 इत्यस्य प्रसक्तिः न विद्यते इति स्मर्तव्यम् ।]\nयथा - अनुगवम् यानम् । A vehicle whose length is same as length of a cow.\n"आयाम" इत्येतम् अर्थं विहाय अन्येषु अर्थेषु अस्य शब्दस्य प्रयोगः भवति । यथा - "गवां पश्चात् अनुगु" । अत्र अच्-प्रत्ययः न भवति ।\nअनुगवम् इत्यच्प्रत्ययान्तं निपात्यते आयमे ऽभिधेये। अनुगवम् यानम्। यस्य चायामः 2।1।16 इति समासः। आयमे इति किम्? गवां पश्चदनुगु।\n`आयामेऽभिधेये` इति। आयामः=दैष्र्यम्। मत्वर्थीयाकारान्तश्चायम्। आयामे चेत्यभिदेय इत्यर्थः। अन्यताऽनुगवं यानमिति सामानाधिकरण्यं न स्यात्। यानम्ायामः। `अनुगवं यानम्` इति। गावो यथा तथा यानमायातमित्यर्थः। `गवां पश्चात्` इति। `अव्ययं विभक्ति` 2।1।6 इत्यादिनाव्ययीभावः पश्चादर्थे च। पूर्ववद्गोशब्दस्य ह्यस्वः। अनुशब्दात्प्रत्यये विधातव्ये यदनुगवमिति निपातनं तत्प्रसिद्ध्युपसंग्रहार्थम्। तेन यद्गवा बाह्रं गोभिश्च तुल्यामामं तत्रैव भवति, नान्यत्र॥\nआयामेऽभिधेय इति। प्रवृत्तिनमितमायामः, तद्वति तु पर्यवसानम्। मत्वर्थीयाकारान्तो वा आयामशब्दः, आयामवत्यभिधेय इत्यर्थः; अन्यथाऽनुगवं यानमिति सामानाधिकरण्यं न स्यात्। यस्य चायाम इति समास इति। ननु तत्र लक्षणेनेति वर्तते ? सत्यम्; इहापि बाह्यं यानं प्रति गवामस्त्येव लक्षणभावः। अनुगुशब्दात्प्रत्ययेऽभिधातव्ये निपातनाश्रयणं प्रसिद्ध्युपसंग्रहार्थम्, तेन यद्गवां बाह्यं तत्रैव भवति ॥\nएतन्निपात्यते दीर्घत्वे । अनुगवं यानम् । यस्य चायामः (कौमुदी-670) इति समासः ॥\nअनुगवमायामे - अनुगवमायामे । एतदिति । अनुगवमित्येतदित्यर्थः । अनुना दीर्घत्वे द्योत्येऽच्प्रत्ययान्तो निपात्यत इत्यर्थः । आयामशब्दो दीर्घपर इति भावः । अनुगवंयानामिति । अनुगोशब्दादचि अवादेश इति भावः । यस्य चेति । "यस्य चायामः" इत्यव्ययीभावसमासः । तथा च गोदैध्र्यकं यानमित्यर्थः फलतीति भावः ।
