ब्राह्मणकाले यागस्य तावान् प्रचारो जातो यत्तेषां यथावज्ज्ञानाय पूर्णपरिचय प्रदायकग्रन्थानामावश्यकताऽनुभूयते स्म , तामेवावश्यकता स्वल्पैः शब्दः पूरयितुं कल्पसूत्राणि विरचितानि ।
कल्पसूत्राणि द्विविधानि श्रौतसूत्राणि स्मार्तसूत्राणि च श्रुत्युक्तयागविधिप्र काशकानि श्रौतसूत्राणि । स्मार्तसूत्राप्यपि द्विधा - गृह्यसूत्राणि धर्मसूत्राणि च । श्रौतसूत्रेषु अग्नित्रयाधानम् , अग्निहोत्रम् , दर्शपूर्णमासी , पशुयागः , नाना विधाः सोमयागाश्चेति विषयाः समुपपादिताः ।
गृह्यसूत्रेषु तेषामनुष्ठानाचारयागानां वर्णनं विद्यते येषां सम्पादनं त्रैवणिकैर वश्यं कर्त्तव्यम् । षोडशसंस्काराणां विशिष्टं वर्णनमपि गृह्यसूत्रेषु कृतं बोध्यम् ।
धर्मसूत्रेषु धार्मिकनियमाः , प्रजानां राज्ञां च कर्तव्यचयाः , चत्वारो वर्णाः , चत्वार आधमाः , तेषां धर्माः पूर्णतया निरूपिताः । एतानि धर्मसूत्राण्येव स्मृतीनां जन्मनेऽकल्पन्त ।
ऋग्वेदस्य कल्पसूत्रम् - आश्वालायनं शाह्वायनब । अनयोरुभयोरपि कल्प सूत्रयोः श्रौतसूत्रं गृह्यसूत्रं च सम्मिलितं विद्यते ।
कृष्णयजुर्वेदस्य कल्पसूत्रम् -बौधायनसूत्रम् आपस्तम्बसूत्रञ्च । अनयोः कल्पसूत्रयोः श्रौतगृह्यधर्मशुल्बसूत्राणिसर्वाण्यपि सन्तोति ग्रन्थाविमौ पूर्णरूपौ ।
सामवेदस्य कल्पसूत्रम् - लाटघायनश्रौतसूत्रम् द्रारायणञ्च । जैमिनीय शाखायाः श्रौतसूत्रं जैमिनिगृह्यसूत्रम् गोभिलगृह्यसूत्रम् खादिरगृह्यसूत्रञ्च ।
सामवेदे एव आर्षेयकल्पस्यापि गणना भवति , अयमेव कल्पो मशककल्प सूत्रनाम्नाऽपि प्रथते । सूत्रमिदं लाटयायनश्रौतसूत्रात्प्राचीन मन्यते ।
अथर्ववेदस्य कल्पसूत्रम् - वतानश्रौतसूत्रम् , कौशिकसूत्रञ्च । वैतानसूत्र नातिप्राचीनम् , कौशिकसूत्रञ्चाभिचारक्रियावर्णनपरम् ।
