8।4।53 - झलां जश् झशि\n8।4।53 झलां जश् झशि\nझलां जश् झशि \nझलाम् (षष्ठीबहुवचनम्) , जश् (प्रथमैकवचनम्) , झशि (सप्तम्येकवचनम्)\nझलां झशि जश्\nझल्-वर्णस्य झश्-वर्णे परे जश्-वर्णादेशः भवति ।\nअस्मिन् सूत्रे प्रयुक्ताः त्रयः प्रत्याहाराः एतादृशाः -\n1. झल् = वर्गचतुर्थाः + वर्गतृतीयाः + वर्गद्वितीयाः + वर्गप्रथमाः + ऊष्माणः ।\n2. जश् = वर्गतृतीयाः ।\n3. झश् = वर्गतृतीयाः + वर्गचतुर्थाः ।\nअनेन सूत्रेण झल्-वर्णस्य झश्-वर्णे परे अन्तरतमः जश्-वर्णादेशः भवति । अस्य सूत्रस्य प्रसक्तिः अपदान्ते एव अस्ति, यतः पदान्त-झल्-वर्णस्य तु झलां जशोऽन्ते 8।2।39 इत्यनेन नित्यम् जश्त्वम् भवति ।\nझल्-वर्णस्य जश्-वर्णादेशः एव "जश्त्वम्" नाम्ना ज्ञायते । अष्टाध्याय्यां जश्त्वविधायके द्वे सूत्रे स्तः - झलां जशोऽन्ते 8।2।39 तथा झलां जश् झशि 8।4।53 । एतयोः प्रथमम् सूत्रम् पदान्ते जश्त्वं विधीयते, द्वितीयं सूत्रम् च अपदान्तस्य झल्-वर्णस्य झशि परे जश्त्वम् कारयति ।\nझल्-प्रत्याहारे उपस्थितानां सर्वेषाम् वर्णानाम् झश्-वर्णे परे अनेन सूत्रेण कीदृशं जश्त्वं भवति तत् अधः सोदाहरणम् निर्दिष्टम् अस्ति -\n1) क्, ख्, ग्, घ् - एतेषां स्थाने आन्तरतम्येन गकारः विधीयते । यथा, दुह्-धातोः तुमुन्-प्रत्ययान्तरूपस्य प्रक्रिया इयम् -\nदुह् + तुमुन् [तुमुन्ण्वुलौ क्रियायां क्रियार्थायाम् 3।3।10 इति तुमुन्]\n→ दोह् + तुम् [पुगन्तलघूपधस्य च 7।3।86 इति उपधायाः गुणः]\n→ दोघ् + तुम् [हो ढः 8।2।31 इति हकारस्य ढकारे प्राप्ते अपवादत्वेन दादेर्धातोर्घः 8।2।32 इति घत्वम्]\n→ दोघ् + धुम् [झषस्तथोर्धोऽधः 8।2।40 इति तकारस्य धकारः]\n→ दोग् + धुम् [झलां जश् झशि 8।4।53 इति घकारस्य गकारः]\n2) च्, छ्, ज्, झ् - एतेषां स्थाने आन्तरतम्येन जकारः विधीयते । परन्तु एतादृशम् जश्त्वम् न सम्भवति, यतः चोः कुः 8।2।30 इत्यनेन अपदान्त-चवर्गस्य झलि परे कुत्वम् भवति ।\n3) ट्, ठ्, ड्, ढ् - एतेषां स्थाने आन्तरतम्येन डकारः विधीयते ।\n4) त्, थ्, द्, ध् - एतेषां स्थाने आन्तरतम्येन दकारः विधीयते । यथा, बुध्-धातोः तृच्-प्रत्ययान्तस्य प्रथमैकवचनम् एतादृशम् सिद्ध्यति -\n→ बुध् + तृच् + सुँ [ण्वुल्तृचौ 3।1।133 इति तृच्-प्रत्ययः । स्वौजस्.. 4।1।2 इति प्रथमैकवचनस्य सुँ-प्रत्ययः]\n→ बोध् तृ स् [पुगन्तलघूपधस्य च 7।3।86 इति गुणः]\n→ बोध् त् अन् स् [ ऋदुशनस्पुरुदंसोऽनेहसां च 7।1।94 इत्यनेन अङ्गस्य "अनङ्" आदेशः ]\n→ बोध् तान् स् [अप्तृन्तृच्स्वसृनप्तृनेष्टृत्वष्टृक्षत्तृहोतृपोतृप्रशास्तॄणाम् 6।4।11 इति अङ्गस्य उपधादीर्घः]\n→ बोध् तान् [हल्ङ्याब्भ्यो दीर्घात् सुतिस्यपृक्तं हल् 6।1।68 इत्यनेन सुँ-प्रत्ययस्य लोपः]\n→ बोध् ता [नलोपः प्रातिपदिकान्तस्य 8।2।7 इति नकारस्य लोपः]\n→ बोध् + धा [झषस्तथोर्धोऽधः 8।2।40 इति तकारस्य धकारः]\n→ बोद्धा [झलां जश् झशि 8।4।53 इति धकारस्य दकारः]\n5) प्, फ्, ब्, भ् - एतेषांस्थाने आन्तरतम्येन बकारः विधीयते । यथा - लभ्-धातोः क्त-प्रत्ययान्तरूपम् एतादृशम् सिद्ध्यति -\nलभ् + क्त [निष्ठा 3।2।102 इति क्त-प्रत्ययः]\n→ लभ् + ध [झषस्तथोर्धोऽधः 8।2।40 इति तकारस्य धकारः]\n→ लब्ध [झलां जश् झशि 8।4।53 इति भकारस्य बकारः]\n6) शकारस्य स्थाने आन्तरतम्येन जकारः विधीयते । परन्तु एतादृशम् जश्त्वम् न सम्भवति, यतः व्रश्चभ्रस्ज... 8।2।36 इत्यनेन अपदान्त-शकारस्य झलि परे षकारादेशः भवति ।\n7) षकारस्य स्थाने आन्तरतम्येन डकारः विधीयते । यथा, द्विष्-धातोः आत्मनेपदस्य लोट्लकारस्य मध्यमपुरुष-बहुवचनस्य प्रक्रिया इयम् -\nद्विष् + लोट् [लोट् च 3।3।162 इति लोट्]\n→ द्विष् + ध्वम् [तिप्तस्.. 3।4।78 इति आत्मनेपदस्य मध्यमपुरुषबहुवचनस्य विवक्षायाम् थ-प्रत्ययः]\n→ द्विष् + शप् + ध्वम् [कर्तरि शप् 3।1।68 इति विकरणप्रत्ययः "शप्"]\n→ द्विष् + ध्वम् [अदिप्रभृतिभ्यः शपः 2।4।72 इति शप्-प्रत्ययस्य लुक्]\n→ द्विड् + ध्वम् [झलां जश् झशि 8।4।53 इति षकारस्य डकारः]\n→ द्विड् ढ् वम् [ष्टुना ष्टुः 8।4।41 इति धकारस्य ष्टुत्वं ढकारः]\n8) सकारस्य स्थाने आन्तरतम्येन दकारः विधीयते ।\n9) हकारस्य स्थाने आन्तरतम्येन गकारः विधीयते । परन्तु एतादृशम् जश्त्वम् न सम्भवति, यतः हो ढः 8।2।31 इत्यनेन अपदान्त-हकारस्य झलि परे ढकारादेशः भवति ।\nA झल्-letter is converted to a corresponding जश्-letter when followed by a झश् letter.\nझलां स्थाने जशादेशो भवति झशि परतः। लब्धा। लब्धुम्। लब्धव्यम्। दोग्धा। दोग्धुम्। दोग्धव्यम्। बोद्धा। वोद्धुम्। बोद्धव्यम्। झशि इति किम्? दत्तः। दत्थः। दध्मः।\n`लब्धा` इत्यादि। लभेस्तृच्तुमुन्तव्याः। `झषस्तथोर्धोऽधः` 8।2।40 इति धकारे झशि भकारस्य जश्त्वम्--बकारः। `देग्धा` [`दोग्घा`--काशिका] इति। `दिह उपचये` (धातुपाठः-1015), `दादेर्धातोर्धः` 8।2।32 इति हकारस्य धकारः। `बोद्धा` इति। जश्तेवन धकारस्य दकारः॥\nउदाहरणेषु भ-घ-धानां ब-ग-दाः ॥\nस्पष्टम् । इति धकारस्य दकारः ॥\nझलां जश् झशि - झलाञ्जश् झशि । स्पष्टमिति । झलां स्थाने जश् स्यात् झशि परत इति सप्ष्टार्थकम् । तत्र न किञ्चिद्व्याख्यातव्यमस्ति, पदान्तरस्यानुवृत्त्यभावादित्यर्थः । इति धकारस्येति । प्रथमधकारस्येत्यर्थः । दकार इति । स्थानत आन्तर्यादिति भावः ।
