1।4।19 - तसौ मत्वर्थे\n1।4।19 तसौ मत्वर्थे\nतसौ मत्वर्थे \nत-सौ (प्रथमाद्विवचनम्) , मत्वर्थे (सप्तम्येकवचनम्)\nभम् 1।4।18 (प्रथमैकवचनम्)\nत-सौ मत्वर्थे भम्\nतकारान्तम् सकारान्तम् च शब्दस्वरूपम् मत्वर्थे प्रत्यये परे भसंज्ञकं भवति ।\nतद्धितप्रत्ययेषु "मत्वर्थीयाः" नाम कश्चन विभागः अस्ति । तदस्यास्त्यस्मिन्निति मतुप् 5।2।94 इत्यतः अहंशुभमोर्युस् 5।2।140 इति यावत् ये प्रत्ययाः प्रोक्ताः सन्ति ते मत्वर्थीयाः प्रत्ययाः उच्यन्ते । एतेषु कश्चन प्रत्ययः यदि तकारान्तात् सकारान्तात् शब्दात् परः आगच्छति, तर्हि प्रकृतेः भसंज्ञा भवति । उदाहरणानि एतादृशानि -\n1. तदस्यास्त्यस्मिन्निति मतुप् 5।2।94 इत्यनेन निर्दिष्टः मत्वर्थीयः मतुप्-प्रत्ययः गरुत्-शब्दात् यदा भवति, तथा "गरुत् + मत्" इत्यत्र अङ्गस्य भसंज्ञायाम् सत्याम् पदसंज्ञायाः निषेधः भवति, अतः झलां जशोऽन्ते 8।2।39 इत्यनेन जश्त्वम् , तथा च प्रत्यये भाषायां नित्यम् अनेन वार्तिकेन अनुनासिकत्वम् न भवति, केवलं वर्णमेलनं कृत्वा "गरुत्मत्" इति प्रातिपदिकं सिद्ध्यति ।\n2. "विद्वस् + मतुप्" इत्यत्रापि वर्तमानसूत्रेण प्रकृतेः भसंज्ञा भवति । अतः वसोः सम्प्रसारणम् 6।4।131 इत्यनेन भसंज्ञकस्य विद्वस्-शब्दस्य उपधा-वकारस्य सम्प्रसारणम् (= उकारम्) कृत्वा आदेशप्रत्यययोः 8।3।59 इत्यनेन षत्वे कृते "विदुष्मत्" इति प्रातिपदिकं जायते । [स्मर्तव्यम् - यदि अत्र विद्वस्-शब्दस्य पदसंज्ञा अभविष्यत्, तर्हि वसुस्रंसुध्वंस्वनडुहां दः 8।2।72 इत्यनेन सकारस्य दकारादेशः अभविष्यत् । ]\n3. तपःसहस्राभ्यां विनीनी 5।2।102 इत्यनेन तपस्-शब्दात् मत्वर्थे "विनि" प्रत्ययः भवति । अयम् प्रत्ययः अपि मतुबर्थे विधीयते, अतः अस्मिन् प्रत्यये परे "तपस्" इत्यस्य भसंज्ञा भवति । अत्र यदि पदसंज्ञा अभविष्यत्, तर्हि ससजुषोः रुः 8।2।66 इत्यनेन सकारस्य रुत्वम्, तथा हशि च 6।1।114 इत्यनेन रेफस्य उकारादेशः अभविष्यत् । परन्तु भसंज्ञायां सत्याम् एतत् न भवति, अतः केवलं वर्णमेलनं कृत्वा "तपस्विन्" इति प्रातिपदिकं सिद्ध्यति ।\nअत्र एतत् स्मर्तव्यम्, यत् मत्वर्थीय-प्रत्यये परे केवलम् तकारान्तस्य सकारान्तस्य च शब्दस्यैव अनेन सूत्रेण भसंज्ञा भवति, अन्यस्य न । यथा - शक्ति + मतुप् इत्यत्र शक्ति-शब्दस्य अनेन सूत्रेण भसंज्ञा न भवति, अतः यस्येति च 6।4।148 इत्यनेन भसंज्ञकस्य अन्तिम-इकारस्य तद्धितप्रत्यये परे यः लोपः विधीयते सः न भवति, अतः च "शक्तिमत्" इति प्रातिपदिकं सिद्ध्यति ।\nA तकारान्त or a सकारान्त word gets the term "भ" when followed by a मत्वर्थीय प्रत्यय.\nभम् इति वर्तते। तकारान्तं सकारान्तं शब्दरूपं मत्वर्थे प्रत्यये परतो भसंज्ञं भवति। उदश्वित्वान् घोषः। विद्युत्वान् बलाहकः। सकारान्तम् पयस्वी। यशस्वी। तसौ इति किम्? तक्षवान् ग्रामः।\n`तसौ` इति वर्णग्रहणम्। न च वर्णमात्रान्मत्वर्थीय सम्भति, अतः सामथ्र्यात् तदन्तविधिर्विज्ञायत इत्याह-- `तकारान्तम्` इत्यादि। `मत्वर्थे प्रत्यये` इति व्यधिकरणे पदे; षष्ठीसमासः। मतोरर्थो मत्वर्थ इति, तत्र यो वत्र्तते प्रत्ययस्तस्मिन्नित्यर्थः। अथ वा- समानाधिकरणे पदे, मतुशब्देन साहचर्यान्मतुप्सहचरितार्थ उच्यते-- णतुबर्थो यस्य तस्मिन्, न तु यस्मिन्निति मत्वर्थे प्रत्यय इति। अर्थग्रहणं कमतुपोऽन्यत्रापि यथा स्यात्; इतरथा हि मतावित्युच्यमाने मतावेव स्यात्; नान्येषु। मत्वर्थग्रहणे क्रियमाणे मतुपि न स्यात्; तस्यार्थविशेषणत्वात्। विशेषणस्य च कार्येण सम्बन्धानुपपत्तेः। न हि चित्रगुरानीयतामित्युक्ते विशेषणभूता गावोऽडप्यानीयन्ते, नैष दोषः; विशेषमपि क्वचित् कार्ये विशिष्यते, यथा हि-- देवदत्तशालाया ब्राआहृणा आनीयन्तामित्युक्ते देवदत्तः शालायां विशेषणभूतो यदि ब्राआहृणो भवति तदा सोऽप्यानीयत एव। `उदइआत्वान` इति। भत्वात् पदसंज्ञाभावे जश्त्वं सिध्यति। `झयः` 8।2।10 इति वत्वम्, `उगिदचाम्` 7।1।70 इति नुम्, `अत्वसन्तस्य चाधातोः` 6।4।14 इति दीर्घः। `पयस्वी, यशस्वी` इति। `अस्मायामेधारुआजो विनिः` 5।2।120 भत्वाद्रुत्वं न भवति। `इन्दरन्पूषार्यम्णां सौ` 6।4।12 इत्यनुवत्र्तमाने `सौ च` 6।4।13 इत्यनेन दीर्घः॥\nनभस्वद्, अङ्गिरस्वदिति। अत्रापदत्वाद्रुत्वाभावो मनुष्वदित्यत्र पदत्वे रुत्वं स्याद्, न तु षत्वम्; अपदान्तस्येति वचनात्। वृषण्वसुः, वृषणश्व इति। पदत्वे सति ठ्पदान्तस्यऽ इति प्रतिषेधाण्णत्वं न स्यात्, नलोपश्च स्याद्। भत्वेऽप्यल्लोपो न भवति; अनङ्गत्वात्॥ तसौ मत्वर्थे॥ मत्वर्थीयेनाक्षिप्तायाः प्रकृतेस्तकारसकाराभ्यां विशेषणातदन्तविधिरित्याह-तकारसकारान्तमिति। मत्वर्थे प्रत्यये इति। व्यधिकरणे सप्तम्यौ, मतोरर्थो मत्वर्थस्तत्र यः प्रत्ययो वर्तते तस्मिन्नित्यर्थः। अथ वा समानाधिकरणे मतुशब्देन साहचर्यातदर्थो लक्ष्यते-मतुरर्थो यस्य तस्मिन्नित्यर्थः। उदश्वित्वानिति। भत्वात् पदत्वाभावे जश्त्वं न भवति, ठ्झयःऽ इति वत्वम्। उदकेन श्वयति वर्द्धते उदश्वित्, क्विपि ठुदश्वितोऽन्यतरस्याम्ऽ इति निपातनात् संप्रसारणाभावः, संज्ञायामुद्भावः। पयस्वीति। ठस्मायामेधास्त्राजो विनिःऽ भत्वाद्रुत्वाभावः। अथार्थग्रहणं किमर्थम्, न ठ्मतौऽइत्युच्यते, स्वादिष्विति वर्तते, व्यधिकरणे सप्तम्यौ, मतौ ये स्वादयः। कथं पुनः शब्दे नाम शब्दे वर्ततेऽसम्भवात्, अर्थे वृत्तिर्विज्ञास्यते? यद्येवं लभ्येत, कृतं स्यात्; ततु न लभ्यम्, न हि सामानाधिकरण्ये सम्भवति वैयधिकरण्यं शक्यं विज्ञातुम्, ततश्च मतावेव स्यात्-पयस्वान् यशस्वानिति, इह तु न स्यात्-पयस्वी, यशस्वीति, अतोऽर्थग्रहणं कर्तव्यम्। यद्यर्थग्रहणं क्रियते, मतुपि न प्राप्नोति; तस्यार्थविशेषणत्वात्, सत्यम्; अर्थविशेषणं मतुब्, विशेष्याकारोऽपि तत्रास्ति। अस्यास्त्यस्मिन्निति च मतुपोऽर्थः, स च विन्यादीनामिव मतुपोऽप्यविशिष्टः, यथा-देवदतशालायामासीना ब्राह्मणा आनीयन्तामित्युक्ते विशेषणभूतोऽपि देवदतः सित ब्राह्मणये आनीयते। यत्र उपलक्ष्याकारस्यासम्भवः तत्रैवोपलक्षणस्य कार्थायोगः, तद्यथा-चित्रगुरानीयतामिति, न हि चित्रगवीणां गावः सन्ति॥\nतान्तसान्तौ भसंज्ञौ स्तो मत्वर्थे प्रत्यये परे । वसोः संप्रसारणम् (कौमुदी-435) । विदुष्मान् ॥ ।गुणवचनेभ्यो मतुपो लुगिष्टः (वार्तिकम्) ॥ शुक्लो गुणोऽस्यास्तीति शुक्लः पटः । कृष्णः ॥\nतसौ मत्वर्थे - ननु विद्वच्छब्दान्मतुपि यजादिस्वादिपरकत्वाऽभावेन भत्वाऽभावात्वसोः संप्रसारण॑मिति करथं संप्रसारणमित्यत आह  -  तसौ मत्वर्थे । मत्वर्थप्रत्ययाक्षिप्तप्रातिपदिकविशेषणत्वात्तदन्तविधिमभिप्रेत्याह-तान्तसान्ताविति । तकारसकारान्तावित्यर्थः । गुणवचनेभ्य इति वार्तिकमिदम्, गुणे गुणवति च ये प्रसिद्धाः शुक्लादिशब्दास्त एव गृह्रन्ते, नतु रूपादिशब्दा अपि.तेनरूपं वस्त्र॑मित्यादि न भवति । अत्र यद्वक्तव्यं तदध्वरमीमांसाकौतूहले अरुणाधिकरणे प्रपञ्चितमस्माभिः ।\nतान्तसान्तौ भसंज्ञौ स्तो मत्वर्थे प्रत्यये परे। गरुत्मान्। वसोः संप्रसारणं। विदुष्मान्। (गुणवचनेभ्यो मतुपो लुगिष्टः)। शुक्लो गुणोऽस्यास्तीति शुक्लः पटः। कृष्णः॥\nतसौ मत्वर्थे (259) अर्थग्रहणं किमर्थम्। न तसौ मतौ इत्येवोच्येत ? तसौ मतौःथ्द्य;तीयत्युच्यमान इहैव स्यात् &dash; पयस्वान् यशस्वान् । इह न स्यात् &dash; पयस्वी यशस्वी । अर्थग्रहणे पुनः क्रियमाणे मतुपि च सिद्धं भवति, यश्चान्यस्तेन समानार्थस्तस्मिंश्च । यद्यर्थग्रहणं क्रियते पयस्वान् अत्र न प्राप्नोति । किं कारणम् ? न हि मतुब्मतुबर्थे वर्तते । मतुबपि मतुबर्थे वर्तते । तद्यथा &dash; देवदत्तशालायां ब्राह्मणा आनीयन्तामित्युक्ते यदि देवदत्तोपि ब्राह्मणो भवति, सोऽप्यानीयते ।। 19 ।।
