सर्वस्मिन् विश्वे विख्यातस्य महाकाव्य रामायणस्य रचनाकारः महर्षिः वाल्मिकिः संस्कृतस्य आदिकविः मन्यते। एकदा सः ऋषिः शिष्यैः सह तमसानद्याः तीरे भ्रमति स्म। सहसा क्रौंच मिथुनयोः एक व्याघेन वध्यमानम् अवलोक्य, करुणार्द्र सः व्याधम् अवदत् ।
एतत् श्रुत्वा व्याधोऽपि पश्चात्तांपदग्धः अभवत्। एतत् कथ्यते यत् तदैव स्वयं ब्रह्मा भूमौ आगच्छत्, मुनिं च रामकथां रचयितुम् अप्रेरयत्। एवं रामायण नाम महाकाव्यस्य निर्माणं जाता।
रामायणस्य रचनाकालः ख्रिष्टाब्द पूर्व पञ्चम-शतकमस्ति। अस्य काव्यस्य छन्दः 'अनुष्टुपः' अस्ति। अस्मिन् काव्ये महाकाव्यस्य सर्वाणि लक्षणानि सन्ति। काव्ये कृतं प्रकृतिवर्णनम् अतीव मनोरमम् दृश्य अस्ति। षड्ऋतूनां, नदीनां, पर्वतानां वर्णनमपि सुन्दरम्। उपमा, अनुप्रासादि अलंकाराणाम् उपयोगः सुन्दराणि रूपाणि च दृश्यन्ते अस्मिन् काव्ये।
कवेः शैली अतिगम्भीरा, लालित्यपूर्णा च अस्ति। भारतीयाः अनेके कवयः वाल्मीकेः काव्यशैल्या प्रभाविताः सन्ति। रामायण महाकाव्यं तु तेषां स्फूर्तिस्थानं खलु। नूनम् अयम् आदिकविः सर्वेषां कवीनाम् आदर्शः एव। प्रकृत्याः स्वाभाविक वर्णनं, तथा अप्राकृतिक-दृश्यानां सजीव चित्रणं, भाषा सौष्ठवता, आदयः रामायणस्य विशेषताः सन्ति।
वाल्मीकेः काव्यं सालङ्कृतं परं सरलमस्ति। अस्य चरित्रचित्रणम् अप्रतिमम्। सर्वे पात्राः सजीवाः विद्यन्ते।
