7।1।91 - णलुत्तमो वा\n7।1।91 णलुत्तमो वा\nणलुत्तमो वा 🔊\nणल् (प्रथमैकवचनम्) , उत्तमः (प्रथमैकवचनम्) , वा (अव्ययम्)\nणित् 7।1।90 (प्रथमैकवचनम्)\nणल्-उत्तमः णित् वा\nलिट्-लकारस्य परस्मैपदस्य उत्तमपुरुषैकवचनस्य णल्-प्रत्ययः केवलं विकल्पेन णित् भवति ।\nलिट्-लकारस्य विषये परस्मैपदस्य प्रत्ययानाम् परस्मैपदानां णलतुसुस्थलथुसणल्वमाः 3।4।82 इत्यनेन भिन्नाः आदेशाः विधीयन्ते । अनेनैव सूत्रेण उत्तमपुरुष-एकवचनस्य मिप्-प्रत्ययस्य णल्-आदेशः भवति । अस्मिन् आदेशः णकारः इत्संज्ञकः अस्ति, अतः अयं आदेशः वस्तुतः "णित्" अस्ति, परन्तु वर्तमानसूत्रेण अस्य णित्वम् केवलं विकल्पेन भवति । णित्वाभावात् अचो ञ्णिति 7।2।115 इत्यनेन अजन्तस्य अङ्गस्य वृद्धि-एकादेशः, तथा अतः उपधायाः 7।2।116 इत्यनेन अङ्गस्य उपधा-अकारस्य वृद्धि-एकादेशः - द्वावपि न विधीयेते । उदाहरणानि एतानि -\n1. पच्-धातोः लिट्-लकारस्य परस्मैपदस्य उत्तमपुरुषैकवचनस्य प्रक्रिया -\n→ प पच् + लिट् [हलादि शेषः 7।4।60 इति चकारलोपः]\n2. नी-धातोः लिट्-लकारस्य परस्मैपदस्य उत्तमपुरुषैकवचनस्य प्रक्रिया -\n→ नी नी + लिट् [लिटि धातोरनभ्यासस्य 6।1।8 इति द्वित्वम्]\n→ नि नी + लिट् [ह्रस्वः 7।4।59 इति अभ्यासस्य ह्रस्वः]\n→ नि नी + मिप् [तिप्तस्झि... 3।4।78 इति मिप्-प्रत्ययः]\n→ नि नी णल् [परस्मैपदानां णलतुसुस्थलथुसणल्वमाः 3।4।82 इति मिप्-इत्यस्य णल्-आदेशः]\n→ नि नै अ / नि ने अ [णलुत्तमो वा 7।1।91 इति वैकल्पिकम् णित्वम् । णित्वे अचो ञ्णिति 7।2।116 इति इकारस्य वृद्धिः ऐकारः । णित्वाभावे सार्वधातुकार्धधातुकयोः 7।3।85 इति इकारस्य गुणः एकारः]\n→ निनाय / निनय [एचोऽयवायावः 6।1।78 इति आय्/अय्-आदेशः]\n3. पू-धातोः लिट्-लकारस्य परस्मैपदस्य उत्तमपुरुषैकवचनस्य प्रक्रिया -\nपू + लिट् [परोक्षे लिट् 3।2।115 इति लिट्]\n→ पू पू + लिट् [लिटि धातोरनभ्यासस्य 6।1।8 इति द्वित्वम्]\n→ पु पू + लिट् [ह्रस्वः 7।4।59 इति अभ्यासस्य ह्रस्वः]\n→ पु पू + मिप् [तिप्तस्झि... 3।4।78 इति मिप्-प्रत्ययः]\n→ पु पू णल् [परस्मैपदानां णलतुसुस्थलथुसणल्वमाः 3।4।82 इति मिप्-इत्यस्य णल्-आदेशः]\n→ पु पौ अ / पु पो अ [णलुत्तमो वा 7।1।91 इति वैकल्पिकम् णित्वम् । णित्वे अचो ञ्णिति 7।2।116 इति उकारस्य वृद्धिः औकारः । णित्वाभावे सार्वधातुकार्धधातुकयोः 7।3।85 इति उकारस्य गुणः ओकारः]\n→ पुपाव / पुपव [एचोऽयवायावः 6।1।78 इति आव्/अव्-आदेशः]\n4. कृ-धातोः लिट्-लकारस्य परस्मैपदस्य उत्तमपुरुषैकवचनस्य प्रक्रिया -\n→ क कृ + लिट् [हलादि शेषः 7।4।60 इति ककारलोपः]\nज्ञातव्यम् - अनेन सूत्रेण केवलं लिट्लकारस्य परस्मैपदस्य उत्तमपुरुषैकवचनस्य णल्-प्रत्ययस्य वैकल्पिकं णित्वम् भवति, प्रथमपुरुषैकवचनस्य णल्-प्रत्ययस्य न ।\nThe णल्-प्रत्यय of लिट्लकार-परस्मैपद-उत्तमपुरुषैकवचन is only optionally णित्.\nउत्तमो णल् वा णित् भवति। णित्कार्यं तत्र वा भवति इत्यर्थः। अहं चकर, अहं चकार। अहं पपच, अहं पपाच।\n`णित्कार्यं वा भवतोत्यर्थः` इति। अनेन णित्कार्यस्य पक्षेऽबावाण्णिद्वा भवतीत्युच्यते, न तु णित्त्वस्यैव प्रतिषेध इति दर्शयति। न तु णल उपदेशावस्थायां सिद्धं णित्त्वं तद्वचनशतेनापि शक्यं तिषेद्धुमिति भावः। `चकार, चकर` इति। यदा णित्त्वं तदा `अचो ञ्णिति` 7।2।115 इति वृद्धिः, अन्यदार्धधातुकलक्षणो गुणः। `पपाच, पपच` इति। यदा णित्त्वं तदा `अकत उपधायाः` 7।2।116 इति वृद्धिः, अन्यदा तदभावः॥\nणित्कार्यं वा तत्र भवतीत्यर्थं इति । एतेन पक्षे णित्कर्यस्याभावाद्वा णिद्ववतीत्युच्यते, न तु पक्षे णकारस्येत्संज्ञाप्रतिषेधादिति दर्शयति । एतच्च पूर्वत्र कार्यातिदेशाल्लभ्यते । चकारेति । णित्वपक्षे वृद्धिः, अन्यदा तदभावः ॥\nउत्तमो णल्वाणित्स्यात् । चखाद । चखद ॥\nणलुत्तमो वा - णलुत्तमः । णित्स्यादिति ।गोतो णि॑त्यतस्तदनुवृत्तेरिति भावः । चखाद चखदेति । णित्त्वे उपधावृद्धिः । तदभावे न ।
