7।3।112 - आण्नद्याः\nआट् (प्रथमैकवचनम्) , नद्याः (पञ्चम्येकवचनम्)\nनद्याः अङ्गात् ङिति आट्\nनदीसंज्ञकात् अङ्गात् परस्य ङित्-प्रत्ययस्य आट्-आगमः भवति ।\nनदीसंज्ञकात् शब्दात् परस्य ङे / ङसिँ / ङस् / ङि एतेषां प्रत्ययानाम् "आट्" आगमः भवति । यथा -\n→ नदी + आ + ए [हलन्त्यम् 1।3।3 इति टकारस्य इत्संज्ञा । तस्य लोपः 1।3।9 इति लोपः ]\n→ नदी + ऐ [आटश्च 6।1।90 इति आकार-एकारयोः वृद्धि-एकादेशः ऐकारः]\n→ नद्यै [इको यणचि 6।1।77 इति यणादेशः]\nअनेनैव प्रकारैण मत्यै, वध्वै , धेन्वे, मत्याः, नद्याः, वध्वाः, धेन्वाः, मत्याम्, नद्याम्, वध्वाम्, धेन्वाम् - आदिषु सर्वत्र अस्य सूत्रस्य प्रयोगः भवति ।\n1) नदीसंज्ञा - यू स्त्र्याख्यौ नदी 1।4।3 इत्यनेन दीर्घ-ईकारान्त-ऊकारान्तशब्दानां नदीसंज्ञा भवति - यथा नदी, घटी, वधू, चञ्चू आदयः] । ङिति ह्रस्वश्च 1।4।6 इत्यनेन ह्रस्व-इकारान्त-उकारान्तशब्दानाम् ङित्-प्रत्यये परे विकल्पेन नदीसंज्ञा भवति - यथा मति, बुद्धि, धेनु, आदयः ।\n3) यद्यपि केषुचन स्थलेषु तृतीया-एकवचनस्य प्रत्ययः "आङ्" इति निर्दिष्टः अस्ति, तथापि अयं प्रत्ययः "ङित्" नास्ति । तृतीयैकवचनस्य प्रत्ययः "टा" इत्येव अस्ति, आङ्-इति तस्य केवलं अन्यत् नाम ।\n4) उपरि-निर्दिष्टायां प्रक्रियायाम् "नदी + आ + ए" इत्यत्र प्रथमम् "आ + ए" अयं कार्यम् करणीयम्, न तु "नदी + आ" अयम् । अनया परिभाषया आट्-आगमः प्रत्ययस्य गुणिभूतः अस्ति, अतः प्रत्ययेन सह एव सः ग्रहितव्यः । अतः आट्-इत्यस्य सन्धिः ए-इत्यनेन सह एव करणीया ।\n5) आद्यन्तौ टकितौ 1।1।46 इत्यनेन टित्-आगमः स्थानिनः आद्यवयवरूपेण आगच्छति । अतः याट्-आगमः प्रत्ययात् पूर्वम् आगच्छति ।\nA ङित्-प्रत्यय that comes after a नदीसंज्ञक अङ्ग get an आट् आगम.\nनद्यन्तादङ्गादुत्तरस्य ङितः प्रत्ययस्य आडागमो भवति। कुमार्यै। ब्राहमबन्ध्वै। कुमार्याः। ब्रह्मबन्ध्वाः।\n`नद्याः` इति पञ्चमी, सा चाकृतार्था पूर्वत्र कृतार्थाया ङितीत्यस्याः सप्तम्याः षष्ठीत्वं प्रकल्पयिष्यति। तेन ङित एवायमाडागमो विज्ञायते, इत्याह--`नद्यन्तादङ्गादुत्तरस्य` इत्यादि। `कुमार्यै` इत्येवमादौ `आटश्च` 6।1।87 इति वृद्धिः। अथ दीर्घोच्चारणं किमर्थम्, न अडेवोच्येत, `वृद्धिरेचि` 6।1।85 इति वृद्ध्या सवर्णदीर्घत्वेन सिद्ध्यत्येव; कुमार्यै, कुमार्या इत्यत्र `अतो गुणे` 6।1।94 पररूपत्वं प्राप्नोतीत्येतच्च नाशङ्कनीयम्, पररूपत्वं ह्रत्र वचनसामथ्र्यान्न भविष्यति? नैष दोषः; अस्ति ह्रन्यदवचनस्य प्रयोजनम्। किं तत्? श्रियै, श्रिया इत्यत्र `सावेकाचस्तृतीयादिर्विभक्तिः` 6।1।162 इत्युदात्तत्वं मा भूत्। आगमा आद्युदात्ता भवन्तीत्यनुदात्तत्वं यथा स्यादिति। शक्यते ह्रेकादेशोन्तादिवद्भावादागमग्रहणेन ग्रहीतुम्। आगमानुदात्तत्वञ्च यथा प्रत्ययस्वरम्--लविता, लवितुमित्यादौ बाधते, तथा विभक्तस्वरमपि बाधेत। तस्मात्? `आटश्च` 6।1।87 इति वृद्ध्यर्थमेतत्॥\nठ्नद्याःऽ इति पञ्चम्यकृतार्था ङ्तीइति सप्तम्याः षष्ठआआ प्रकल्पयति, तेन ङ्ति एवायमागमो विज्ञायत इत्याह---नद्यन्तादङ्गादुतरस्येति । कुमार्या इति । ठाटश्चऽ इति वृद्धिः । अथ दीर्घोच्चारणं किमर्थम्, अडेवोच्येत, ठ्वृद्धिरेचिऽ इति वृद्ध्या सवर्णदीर्घत्वेन च कुमार्यै, कुमार्या इति सिद्धम् ? न सिद्ध्यति; ठतो गुणेऽ पररूपत्वं प्राप्नोति । अड्वचनसामर्थ्यान्न भविष्यति ? अस्त्यड्वचने प्रयोजनम्, किम् ? श्रियै, श्रिया इत्यत्र ठ्सावेकाचःऽ इत्याद्यौदातत्वं मा भूत्, आगमानुदातत्वं यथा स्यादिति । आगमानुदातत्वं हि प्रत्ययस्वरमिव विभक्तिस्वरमपि बाधते, विशेषतोऽत्राड्वचनसार्थ्यात् ॥\nआण्नद्याः - आण्नद्याः ।अङ्गस्ये॑-त्यधिकृतं पञ्चम्या विपरिणम्यते ।नद्या॑इति पञ्चम्यन्तेन विशेष्यते, तदन्तविधिः ।घेर्ङिती॑त्यतोङिती॑त्यनुवृत्तं षष्टआ विपरिणम्यते, तदाह-नद्यन्तादित्यादिना ।\nआण्नद्याः - आण्नद्यः ।आण्नद्याः॑इत्येव सुवचम्, विधानसमाथ्र्यात्अतो गुणे॑ इत्यस्याऽप्रवृत्तौ यथायथं वृद्धिसवर्णदीर्घाभ्यांबहुश्रेयस्यै॑बहुश्रेयस्या॑इत्यादिरूपसिद्धेः । ननुपरत्वादाटा नुङ् बाध्यते॑इत्युत्तरग्रन्थपर्यालोचनया ङेरामि कृते तस्य नुडागमनिवारणार्थमड्विधेरावश्यकत्वात्सामथ्र्यमुपक्षीमिति चेत्, एवं तर्हिह्यस्वनद्यापः॑इत्यन्तरंङेर्ने॑त्येव सूत्र्यतामामीत्यनुवृत्त्याङेरामो नुण्ने॑त्यर्थलाभात् । तस्मात्अण्नाद्याः॑इति विधानसामथ्र्यात्अतो गुणे॑इति न प्रवर्तते इति दिक् ।
