November । 2007 । चन्द्रापीडचरितम्\nतस्य च दक्षिणं तीरमासाद्य, तुरगादवतीर्य, व्यपनीतपर्याणमपगतखलीनमिन्द्रायुधं क्षितितललुठितोत्थितं गृहीतयवसग्रासं सरोऽवतार्य, पीतसलिलमिच्छया स्नातं चोत्थाप्य, अन्यतमस्य समीपवर्तिनस्तरोर्मूलशाखायां कनकशृङ्खलया चरणौ बद्ध्वा, कृपाणिकावलूनान् कतिचित् सरस्तीरदूर्वाकबलान् तदग्रतः क्षिप्त्वा, स्वयमपि सलिलमवततार॥ ततश्च प्रक्षालितकरयुगलः, जलमयमाहारं कृत्वा मृणालशकलान्यास्वाद्य, सरःसलिलादुदगात्॥ उत्तीर्य च प्रत्यग्रभग्नैः कमलिनीपलाशैः लतामण्टपपरिक्षिप्ते शिलातले स्रस्तरमास्तीर्य निषसाद। मुहूर्तं विश्रान्तश्च, तस्य सरसः उत्तरे तीरे समुच्चरन्तं वीणातन्त्रीझाङ्कारमिश्रं श्रुतिसुभगं गीतशब्दमश्रुणोत्। श्रुत्वा च 'कुतोऽत्र गीतसंभूतिः' समुपजातकौतुक तत्प्रभवजिज्ञासया दत्तपर्याणं इन्द्रायुधं आरुह्य पश्चिमया सरस्तीरसरण्या संप्रतस्थे ॥ तत्र च शून्ये सिद्धायतने, भगवतश्चराचरगुरोश्चतुर्मुखस्य त्र्यम्बकस्य दक्षिणां मूर्तिमाश्रित्याभिमुखमासीनाम्, हिमकरकिरणावदातवर्णाम्, प्रतिपन्नपाशुपतव्रतां कन्यकां ददर्श। ततोऽवतीर्य, तरुशाखायां बद्ध्वा तुरङ्गमम्, उपसृत्य, भगवते भक्त्या प्रणम्य त्रिलोचनाय, तामेव योषितमनिमेषपक्ष्मणा चक्षुषा निरूपयन्, तस्यामेव स्फटिकमण्टपिकायामन्यतमं स्तम्भमाश्रित्य समुपविष्टः, गीतसमाप्त्यवसरं प्रतीक्षमाणस्तस्थौ ॥\nअथ गीतावसाने मूकीभूतवीणा सा कन्यका, समुत्थाय प्रदक्षिणीकृत्य कृतहरप्रणामा, परिवृत्य चन्द्रापीडमाबभाषे - 'स्वागतमतिथये, कथमिमां भूमिमनुप्राप्तो महाभागः? उत्थायागम्यताम्, अनुभूयतामतिथिसत्कारः' - इति। एवमुक्तस्तु तया, संभाषणमात्रेणैवानुगृहीतमात्मानं मन्यमानः, समुत्थाय कृतप्रणामः, 'भगवति, यथाऽऽज्ञापयसि' इत्यभिधाय, दर्शितविनयः शिष्य इव तां व्रजन्तीमनुवव्राज ॥\non November 17, 2007 at 8:14 pm Leave a Comment\nकतिपयदिवसापगमे च विवेश गर्भो विलासवतीम्। शनैः शनैश्च प्रतिदिनमुपचीयमानगर्भा सा, पूर्णे प्रसवसमये, प्रशस्तायां वेलायाम्, सकललोकहृदयानन्दकारिणं सुतमसूत। तस्मिन्नेव समये शुकनासस्यापि ज्येष्टायां ब्राह्मण्यां मनोरमाभिधानायां तनयो जातः। प्राप्ते च दशमेऽहनि, पुण्ये मुहूर्ते, राजा स्वप्नानुरूपमेव स्वसूनोः चन्द्रापीडः इति नाम चकार। शुकनासोऽपि ब्राह्मणोचिताः सकलाः क्रियाः कृत्वा, विप्रजनोचितमात्मजस्य वैशम्पायन इति नाम चक्रे।। क्रमेण च कृतचूडाकरणादिबालक्रियाकलापस्य शैशवमतिचक्राम सवैशम्पायनस्य चन्द्रापीडस्य। अथायमचिरेणैव कालेन यथास्वमात्मकौशलं प्रकटयद्भिः पात्रवशादुपजातोत्साहैराचार्यैरुपदिश्यमानाः सर्वा विद्या जग्राह। क्रमेण समारूढयौवनारम्भं शुकनासस्य उपदेशवाग्भिः प्रक्षालितमिव अलंकृतमिव च स्थितं चन्द्रापीडं नरेन्द्रो यौवराज्यपदे प्रत्यतिष्ठिपत्। अथ पारासीकाधिपतिप्रेषितं जलनिधिजलादुत्थितं अयोनिजम् इन्द्रायुधनामानम् अश्वतल्लजमारुह्य चन्द्रापीडः, तुरगान्तरारूढेन वैशम्पायनेनानुगम्यमानः, ससैन्यो दिग्विजयाय प्रतस्थे।।\nप्रथमं शातक्रतवीम्, ततस्त्रिशङ्कुतिलकाम्, ततो वरुणलाञ्छनाम्, अनन्तरं सप्तर्षिताराशबलां दिशं विजिग्ये। ततः क्रमेण प्रदक्षिणीकृत्य वसुधां परिभ्रमन्, कदाचित् सुवर्णपुरं नाम किरातनिवासं नगरं गत्वा, तत्र विश्रामहेतोः कतिपयान् दिवसानतिष्ठत्। एकदा तु तत्रस्थ एवेन्द्रायुधमारुह्य मृगयानिर्गतो विचरन् काननम्, शैलशिखरात् यदृच्छयाऽवतीर्णं किन्नरमिथुनमद्राक्षीत्। अपूर्वदर्शनतया तु समुपजातकुतूहलः, कृतग्रहणाभिलाषः, तत्समीपमुपसर्पन् अदृष्टपूर्वपुरुषदर्शनत्रासात् पलायमानं तत् सुदूरमनुससार।।\n'इदं गृहीतम्, इदं गृहीतम्, इत्यतिरभसाकृष्टचेताः, महाजवतया तुरङ्गस्य मुहूर्तमात्रेण पञ्चदशयोजनमात्रमध्वानं जगाम। तच्च आलोकयत एवास्य संमुखागतमचलशिखरमारुरोह। आरूढे च तस्मिन् शनैः शनैः किन्नरयुगलात् दृष्टिं निवर्त्य, प्रस्तरप्रतिहतगतिप्रसरः, श्रमस्वेदार्द्रशरीरमिन्द्रायुधमात्मानं चावलोक्य, स्वयमेव विहस्याचिन्तयत् -\n'अहो! मे शिशोरिव निरर्थकव्यापारेष्वभिनिवेशः। किमनेन किन्नरयुगलेन प्रयोजनम्? यदि गृहीतमिदम्, ततः किम्? अथ न गृहीतम्, ततोऽपि किम्? न चागच्छता किन्नरमिथुने बद्धदृष्टिना मया महावनेऽस्मिन् पन्था निरूपितः, येन प्रतिनिवृत्य यास्यामि। न चास्मिन् प्रदेशे परिभ्रमता मया मर्त्यः कश्चिदासाद्यते, यः सुवर्णपुरगामिनं पन्थानमुपदेक्ष्यति। श्रुतं च मया बहुशः कथ्यमानम् - उत्तरेण सुवर्णपुरं निर्मानुषमरण्यम्, तच्चातिक्रम्य कैलासगिरिरिति। अयं च कैलासः। तदिदानीं प्रतिनिवृत्यैकाकिना स्वयमुत्प्रेक्ष्योत्प्रेक्ष्य दक्षिणामाशां केवलमङ्गीकृत्य गन्तव्यम्। आत्मकृतानां हि दोषाणां नियतमनुभवितव्यं फलमात्मनैव। अयमधुना भगवानंशुमाली दिवसश्रियो रशनामणिरिव मध्यमलङ्करोति। परिश्रान्तश्चायमिन्द्रायुधः। तदेनेमपनीतश्रमं कृत्वा, स्वयं च कस्यचित् तरोरधश्छायायां मुहूर्तं विश्रम्य ततो गमिष्यामि, इति चिन्तयित्वा, सलिलमन्वेषयन्, कस्यचित् तरुषण्डस्य मध्यभागे मनोहरमच्छोदं नाम सरो दृष्टवान् ॥\non November 17, 2007 at 8:10 pm Leave a Comment\nवैशम्पायनस्तु किंचिदिव ध्यात्वा सादरमब्रवीत् - 'देव! महतीयं कथा। यदि कौतुकमाकर्ण्यताम् -\nअस्ति विन्ध्याटव्यां पम्पाभिधानस्य पद्मसरसः पश्चिमे तीरे महान् जीर्णः शाल्मलीवृक्षः। तस्य कोटरे निवसतः पितुरहमेवैकः सूनुरभवम् । ममैव जायमानस्य प्रसववेदनया अभिभूता जननी मे लोकान्तरमगमत् । मत्संवर्धनपरस्तातोऽपि कालवशात् शबरहस्तगतोऽभवत् ॥\nतदा क्षुत्पिपासातुरं भूमौ निपत्य विचेष्टमानं मामुपादाय, स्नानार्थमागतः, भगवतो जाबालेस्तनयः, हारीतो नाम तापसकुमारः, नातिदूरवर्तिनमाश्रममनयत् । तत्र सकुतूहलैः सर्वैर्मुनिकुमारैरहमहमिकासमानीतेन नीवारकणनिकरेण फलरसेन चोपचर्यमाणं मां विलोक्य, भगवान् जाबालिर्नाम महर्षिः, दिव्येन चक्षुषा मद् वृत्तमवगत्य, किञ्चिदिव कृतस्मितः "स्वस्यैवाविनयस्य फलमनेनानुभूयते, इत्यवोचत् ॥\nश्रुत्वैतत्, सर्वे तापसाः तमेवं व्यजिज्ञपन् - 'भगवन् ! आवेद्यताम्, यदनेन कृतमपरस्मिन् जन्मनि । कोऽयमभूत् ? भविष्यति च? अपनयतु नः कुतूहलं भवान्' - इति। एवमुक्तः स महामुनिस्तानवादीत् - 'श्रूयतां यदि कुतूहलम्' ॥\nआसीदुज्जयिन्यां तारापीडो नाम राजा। स च राजलक्ष्मीलीलोपधानेन बाहुना सप्तद्वीपवलयां वसुन्धरां विजित्य, शुकनासनाम्नि मन्त्रिणि राज्यभारमारोप्य, सुखमुवास ॥\nभूयसाऽपि कालेन सुतमुखदर्शनसुखमलभमानः कदाचिच्चरमे यामिन्याः यामे स्वप्ने सकलान्तःपुरप्रधानभूताया विलासवत्या वदनं सकलकलापरिपूर्णमण्डलं शशिनं प्रविशन्तमद्राक्षीत्। तस्मिन्नेव क्षणे समाहूय शुकनासाय तं स्वप्नमकथयत्। स तं समुपजातहर्षः प्रत्युवाच - 'देव! संपन्नाः सुचिरादस्माकं प्रजानां च मनोरथाः। कतिपयैरेवाहोभिरसंदेहमनुभवति स्वामी सुतमुखकमलावलोकनसुखम्। अद्य खलु मयाऽपि स्वप्ने दिव्याकृतिना द्विजेन विकचं पुण्डरीकमुत्सङ्गे देव्या मनोरमाया निहितं दृष्टम्। आवेदयन्ति हि प्रत्यासन्नमानन्दमग्रपातीनि शुभानि निमित्तानि। अवितथफलाश्च प्रायो निशावसानसमयदृश्टा भवन्ति स्वप्नाः' इति ॥\non November 17, 2007 at 8:09 pm Leave a Comment\nआसीत् विदिशाभिधानायां नगर्यां राजा शूद्रको नाम। स नवे वयसि वर्तमानोऽपि तृणवत् अवधूतवनितासुखः, सदा मृगयादिभिरेव विनोदितहृदयः, कालमयापयत्। एकदा तमास्थानमण्डपगतं काचिच्चाण्डालकन्यका पञ्जरस्थं शुकमादाय समुपसृत्य - 'देव! विदितसकलशास्त्रार्थः, भुवनत्रितयरत्नभूतः, वैशम्पायनो नाम शुकोऽयमात्मीयः क्रियताम्' इत्युक्त्वा, पञ्जरं पुरो निधाय अपससार॥अपसृतायां तस्याम्, स विहङ्गराजः, राजाभिमुखो भूत्वा, स्पष्टतरवर्णया गिरा कृतजयशब्दः राजानमुद्दिश्य आर्यामिमां पपाठ -\n'स्तनयुगमश्रुस्नातं समीपतरवर्ति हृदयशोकाग्नेः ।\nचरति विमुक्ताहारं व्रतमिव भवतो रिपुस्त्रीणाम् ॥'\nश्रुत्वैतत्, राजा संजातविस्मयः, तमेवमवादीत् - 'आवेदयतु भवानादितः प्रभृति कार्त्स्न्येनात्मनो वृत्तम्। जन्म कस्मिन् देशे? का माता? कस्ते पिता? कथं शास्त्राणां परिचयः? क्व वा पूर्वमुषितम्? कियद्वा वयः? कथं पञ्जरबन्धः? कथं चाण्डालहस्तगमनम्? इति ॥\non November 17, 2007 at 8:08 pm Leave a Comment\nNotes: Day 1\nचन्द्रापीडस्य चरितं - चन्द्रापीडचरितम्\nअवधूतवनितासुखम् - अवधूता वनिता निमित्तं सुखं येन सः अवधूतवनितासुखः\nविनोदितहृदयः - विनोदितं हृदयं येन सः\nअयापयत् - णिजन्त,या,लङ्, प्र, एक\nशुकः आत्मीयः क्रियताम् - कर्मणि, शुकं आत्मीयं कुरु - कर्तरि\nअपसृतायां तस्याम् - सति सप्तमी,\nराजन् - नकारान्त becomes राजः at the end of a तत्पुरुषसमास\nआर्या - 12, 18, 12, 15\nअन्वयः - भवतः रिपुस्त्रीणां अश्रुस्नातं हृदयशोकाग्नेः समीपतरवर्ति विमुक्ताहारं स्तनयुगं व्रतं चरतीव ।\nविमुक्ताहारम् इति शब्दश्लेषः। विमुक्तः आहारः यस्मिन् तत् विमुक्ताहारं व्रतम्, विगतः मुक्ताहारः यस्मात् तत् विमुक्ताहारं स्तनयुगम्।\nसंजातविस्मयः - संजातः विस्मयः यस्य सः\nअवादीत्- वद,लुङ्,प्र, एक\nआवदेयतु - लोट्-प्र-ए, विद्, णिजन्त, आ\nआदितः प्रभृति - From the beginning\nकार्त्स्न्येन - In full\nयदि कौतुकं - if there's interest\nआकर्ण्यतां - let it be heard (passive), आकर्ण्य - active\non November 7, 2007 at 8:13 pm Comments (1)\nNotes: Day 5\nस्वावासगुहां - स्वस्याः आवासगुहां, the cave that was her abode\nवल्कलशयन - bed or couch made of tree bark\nविन्यस्त - put down or placed\nसपर्या - worship, homage, adoration\nप्रश्रय - humility, modesty, deference\nपरिप्रछ् - to interrogate, to inquire about something\nकिन्नरमिथुनानुसरणप्रसङ्गेन - किन्नरमिथुनस्य अनुसरणप्रसङ्गेन, on the occasion of following the kinnara couple\nसमाचचक्षे - सम्, आ, चक्ष्, लिट (आत्मनेपद), to relate fully, to tell, to report\nभिक्षाकपालं - begging bowl\nभाजन - receptacle\nआपूर्यत - was filled\nनियुक्तवती - requested, commanded\nउपयोग - enjoyment, consuming, here it means to taste\nनास्ति खलु असाध्यं नाम तपसाम् - there was nothing that can not be achieved by penance\nनिर्झर - mountain stream, waterfall, cataract\nप्रस्रवण - waterfall, spring\nउपस्पृश्य - having performed\nअवतस्थे - अव,स्था,लिट्,प्र,ए(आत्मने), remained\nनिभृतम् - quietly\nविस्रब्धम् - leisurely\nमरुताम् - देवानाम्\nनवे वयसि - In fresh youth\nअधिवससि - वससि\nअभिहिता - told\nदक्षस्य अतिप्रभूतानां कन्यकानां मध्ये - among the many daughters of Daksha\nसोममयूखसंभवादप्सरकुलात् - from the family of Apsaras born of the rays of the moon\nविगतलक्षणाः - possessing no auspicious marks\nकलं मधुरं च प्रलपितुं शीलमस्याः इति कलमधुरप्रलापिनी - one who prattles sweetly and indistinctly\non November 5, 2007 at 6:45 am Comments (2)\nIn Hindu mythology, kinnara are paradigmatic lovers, celestial musician, half-human and half-bird. Their character is clarified in the Adi parva of theMahabharata where they say:\non November 4, 2007 at 7:54 pm Leave a Comment\non November 4, 2007 at 9:04 am Leave a Comment\nchaturmukhalingam, probably from the Kathmandu area (11th century)\nAnother chaturmukhalingam, currently in worship in Nepal:\non November 3, 2007 at 9:01 pm Comments (1)\nNotes: Day 4\nआसाद्य - having reached\nअवतीर्य - having got down\nव्यपनीत - removed\nपर्याण - saddle\nखलीन - bridle\nक्षितितललुठितोत्थितं - क्षितितले लुठितं तत् पश्चात् उत्थितं\nलुठ् - to wallow, to roll down from\nक्षितितल - surface of the earth, ground\nयवस - grass\nग्रास - mouthful\nअवतार्य - ल्यबन्त of तृ (तर) णिजन्त with अव, having caused to get down\nशृङ्खला - chain\nकृपाणिका - sword, dagger\nअवलूनान् - cut, severed, reaped, gathered, लू (लुनाति) - to cut (he cuts)\nदूर्वाकबलान् - morsels of Durva grass\nप्रक्षालित - washed, cleansed, expiated\nप्रक्षालितपाणि, प्रक्षालितपाद - having one's hands (feet) washed\nमृणाल - lotus fiber, fiber attached to the stalk of a water lily\nशकलानि - bits\nउदगात् - उत्+इ, लुङ्, प्र, ए\nप्रत्यग्रभग्न - freshly plucked\nपलाश - petal, foliage\nपरिक्षिप् - encircle, surround, embrace\nस्रस्तर - bed, couch\nआस्तीर्य - having spread, arranged\nनिषसाद - नि, सद्, लिट्, प्र, ए, to sit, lie down, or rest upon\nसमुच्चर - going or coming forth\nझाङ्कार - low murmuring, jingling, clanking\nश्रुतिसुभग - delightful to the ears\nप्रभवः - source\nसंभूति - origin\nदत्तपर्याण - saddled\nसरणी - path\nसंप्रतस्थे - सम्,प्र,स्था (आत्मनेपद)\nशून्यः - empty, deserted\nआयतन - home, abode, seat, resting place\nचतुर्मुख - here refers to a 4-faced icon of Siva. For a picture, click here.\nचराचरगुरुः - चराणां अचराणां च गुरुः, here refers to Siva\nत्र्यम्बक - Siva, one with 3 eyes\nदक्षिणामूर्ति - form of Siva facing south; form well known as the giver of the knowledge of Brahman to Sanaka and other sages. For a picture, click here\nअभिमुखं - facing\nप्रतिपन्न - undertaken\nअवदात - clear, blameless, white\nयोषित् - woman\nअनिमेषपक्ष्मणा - with unblinking eyes\nअनुवव्राज - अनु,व्रज्,लिट्,प्र,ए, to follow\non November 2, 2007 at 8:49 pm Comments (2)
