8।4।46 - अचो रहाभ्यां द्वे\n8।4।46 अचो रहाभ्यां द्वे\nअचो रहाभ्यां द्वे 🔊\nअचः (पञ्चम्येकवचनम्) , रहाभ्याम् (पञ्चमीद्विवचनम्) , द्वे (प्रथमाद्विवचनम्)\nवा 8।4।45 (अव्ययम्) , यरः 8।4।45 (षष्ठ्येकवचनम्)\nअचः रहाभ्याम् यरः द्वे वा\nअचः परस्य यौ रेफहकारौ, ताभ्याम् परस्य यरः द्वे वा स्तः ।\nअच्-वर्णात् परस्य यदि रेफः हकारः वा आगच्छति, तर्हि तस्मात् रेफात् / हकारात् परस्य यर्-वर्णस्य विकल्पेन द्वित्वं भवति ।\nयथा - "कार्यम्" अस्मिन् शब्दे आकारात् परः रेफः अस्ति, तस्मात् परः च यकारः अस्ति यः यर्-प्रत्याहारेण निर्दिश्यते । अतः अत्र वर्तमानसूत्रेण यकारस्य विकल्पेन द्वित्वं कृत्वा "कार्य्यम्" इत्यपि रूपं सिद्ध्यति ।\n1. ब्रह्मा, ब्रह्म्मा । अकारात् परः हकारः, तस्मात् परः यः मकारः तस्य द्वित्वम् ।\n2. दर्श्यते, दर्श्श्यते । अकारात् परः रेफः, तस्मात् परः यः शकारः तस्य द्वित्वम् ।\n3. ईर्ष्या, ईर्ष्ष्या । ईकारात् परः रेफः, तस्मात् परः यः षकारः तस्य द्वित्वम् ।\n1. अस्मिन् सूत्रे निर्दिष्टः स्थानी "यर्" वर्णः अस्ति । यर्-प्रत्याहारे हकारम् विहाय अन्यानि सर्वाणि व्यञ्जनानि समावेश्यन्ते । अतः हकारात् परस्य हकारस्य अनेन सूत्रेण द्वित्वं न विधीयते । यथा - "बर्हणम्" इत्यत्र अनेन सूत्रेण रेफात् परस्य हकारस्य द्वित्वं न भवति ।\n2. यर्-प्रत्याहारे वस्तुतः रेफः समाविष्टः अस्ति, परन्तु "रहाभ्याम्" इत्यनेन रेफः निमित्तरूपेण प्रोच्यते । अतः रेफः निमित्तरूपेण एव गृह्यते, न हि स्थानीरूपेण । इत्युक्ते, रेफहकारात् परस्य रेफस्य अपि अनेन सूत्रेण द्वित्वं न विधीयते ।\n3. द्वित्वे कृते नूतनरूपेण प्रवर्तितः वर्णः सर्वदा पूर्वविद्यमानवर्णात् अनन्तरम् आगच्छति । इत्युक्ते, "ब्रह्म्मा" अस्मिन् शब्दे प्रथमः मकारः ब्रह्मा-शब्दस्य मकारः अस्ति, द्वितीयः मकारः तु द्वित्वप्रक्रियया नूतननिर्मितः मकारः अस्ति ।\n4. "ब्रह्म्मा" इत्यत्र पुनः अचो रहाभ्यां द्वे 8।4।46 इत्यनेन प्रथम-मकारस्य द्वित्वं कर्तुम् शक्यते वा? एवं कुर्मश्चेत् अनन्तकालयावत् द्वित्त्वमेव भवेत् इति दोषः उद्भवति । अस्य परिहारार्थम् लक्ष्ये लक्षणम् सकृदेव प्रवर्तते अस्याः परिभाषायाः प्रयोगः क्रियते । "लक्ष्य" इत्युक्ते स्थानी । "लक्षण" इत्युक्ते सूत्रम् । "सकृतम्" इत्युक्ते एकवारम् । अतः अनया परिभाषया एतत् ज्ञायते, यत् एकस्मिन् स्थले (इत्युक्ते एकस्य स्थानिनः विषये) कस्यचन सूत्रस्य एकवारमेव प्रयोगः भवितुम् अर्हति । अतःअचो रहाभ्यां द्वे 8।4।46 इत्यनेन एकवारं द्वित्वं भवति चेत् पुनः तस्मिन् एव स्थानिनि अनेन सूत्रेण द्वित्वं न भवति ।\n(अपरस्मिन् स्थाने तु भवितुं शक्यते एव । यथा - "ब्रह्मर्षि" अस्मिन् शब्दे वर्तमानसूत्रेण हकारात् परस्य मकारस्य द्वित्वं भवति, ततः रेेफात् परस्य षकारस्यापि द्वित्वं भवितुं शक्यते । अत्र उभयोः प्रयोगयोः स्थानिनौ समानौ न स्तः , अतः अत्र अस्याः परिभाषायाः प्रयोजनम् नास्ति ।)\nif a यर् letter is present after a र् or a ह् , which in turn is present after an अच् letter , then that यर् letter gets द्वित्व optionally.\nयरः इति वर्तते। अच उत्तरौ यौ रेफहकारौ ताभ्याम् उत्तरस्य यरो द्वे भवतः। अर्क्कः मर्क्कः। ब्रह्म्मा। अपह्न्नुते। अचः इति किम्? किन् ह्नुते। किम् ह्मलयति।\n`अच उत्तरौ यौ रेफहकारौ` इति। एतेनाच इति रहोर्विशेषणमिति दर्शयति। `आन्यामुत्तरस्य यरः` इति। अनेनापि रहौ यर्विशेषणमिति। `बर्क्कः` इति। `अर्च पूजायाम्` (धा।प।204),धञ्, `चजोः कुधिण्णयतोः` 7।3।52 इति कुत्वम्। `मर्क्कः` इति। मर्चिः सौत्रो दातुः, तस्मात्? इण्भीकापाशस्यर्तिमर्चिभ्यः कन्` (द।उ।3।21) इति कन्, `चोः कुः` 8।2।30 इति कुत्वम्। अत्राकारादुत्तरो रेफः, तस्मादपि परः ककारो यरिति। `ब्राहृआ` इति। अत्राप्यकारादेवाच्च उत्तरो हकारः, तस्मादपि परो मकारो यरिति। `अपह्तुते` इति। अत्राप्यकारादुत्तरो हकारः, पूर्ववच्छपो लुक्, तस्मात्? परस्य नकारस्य द्विर्वचनम्। `किन्ह्नुते` इति। अत्राच उत्तरो हकारो न भवतति नकारो न द्विरुच्यते। `किम्ह्रलयति` इति। `ह्वल ह्रल सञ्चलने` (धातुपाठः-805,806), हेतुमण्णिच। `ज्वलह्वलह्रलनमामनुपसर्गाद्वा` [`ज्वलह्नलह्वल`--प्रांउ।पाठः] (धातुपाठः-817 अनन्तरम्) इति मित्त्वम्, `मितां ह्यस्वः` 6।4।92 इति ह्यस्वत्वम्॥\nअर्चयतेर्घञ्, कुत्वम्, अर्क्कः । मर्चिः सौत्रो धातुः, तस्मात् ठिण्भीकापाशल्यतिमर्चिभ्यः कन्ऽ, ठ्चोः कुःऽ इति कुत्वम्---मर्क्कः । अत्राकारादनन्तरो रेफः, तस्मादपि ककारः । एवमुतरेष्वपि द्रष्टव्यम् ॥\nअचः पराभ्यां रेफहकाराभ्यां परस्य यरो द्वे वा स्तः । हर्य्यनुभवः । नह्य्यस्ति ॥\nअचो रहाभ्यां द्वे - अचो रहाभ्यां द्वे । यरोऽनुनासिक इत्यतो यर इति षष्ठन्तं वेति चानुवर्तते । अच इति दिग्योगे पञ्चमी ।पराभ्या॑मिति शेषः । रहाभ्यामित्यपि पञ्चमी ।परस्ये॑ति शेषः । तदाह  -  अचः पराभ्यामित्यादिना । हय्र्यनुभव इति । हरेरनुभव इति विग्रहः । हरि-अनुभव इति स्थिते रेफादिकारस्य यण् । तस्य द्वित्वम् । अथ हकारात्परस्योदाहरति  -  न ह्य्यस्तीति । नहि  -  अस्तीति स्थिते हकारादिकारस्य यण् । तस्य द्वित्वम् । इहोभयत्र यकारस्य अचः परत्वाऽभावादच्परकत्वाच्च द्वित्वमप्राप्तं विधीयते । अत्राऽनचि चेति रेफहकारयोर्द्वित्वं न भवति । द्वित्वप्रकरणे रहाभ्यामिति रेफत्वेन हकारत्वेन च साक्षाच्छतेन निमित्तभावेन तयोर्यर्शब्दबोधितकार्यभाक्त्वबाधात्,श्रुतानुमितयोः श्रुतं बलीय॑ इति न्यायात् । हर् य् य् अनुभवः, नह् य् य् अस्ति इति स्थिते ।\nअचो रहाभ्यां द्वे - अचो रहाभ्याम् । अचः किम् ह्लुते॑ इत्यादौ नकारस्य माभूत् ।
