I tell about the powerful deeds of all pervasive God (Vishnu). He created Fire, Air etc., related to the Earth. He created the Space as a base for these. He scaled the Earth in three various ways. He is sung by the great men.
Translation by Ralph T.H. Griffith (1896)
I will declare the mighty deeds of Viṣṇu, of him who measured out the earthly regions, Who propped the highest place of congregation, thrice setting down his footstep, widely striding.
१) इतः आरभ्य षड् ऋचः विष्णुदेवताकः, दीर्घतमस् ऋषिः, त्रिष्टुभ् च छन्दः ।
२) अत्र "नु क् अम्" इति द्वे पदे वर्तेते । तथापि तयोः पदयोः एकपदत्वेन एव ग्रहणं भवति । तत्र प्रमाणं निरुक्ते "नवोत्तराणि पदानि" (नि.३-१३) इति यास्कस्य उक्तिः । तथा च नु इत्यस्मिन् अर्थे एव "नु कम्" इति पदद्वयम् । अत्स्य मिलितयोः एव अर्थः भवति - अतिशीघ्रम् इति ।
३) यदिन्द्राग्नी अवमस्यां पृथिव्यां मध्यमस्यां परमस्यामुत स्थः (ऋ.१-१०८-९) इति मन्त्रबलात् "पार्थिवानि" इत्यस्य न केवलं पृथिवीसम्बद्धानि एव गृह्यन्ते अपि च लोकत्रयसम्बद्धानि गृह्यन्ते ।
४) यः पार्थिवानि विममे रजांसि यः उत्तरं सधस्थम् अस्कभायत् इत्यस्य सायणः त्रेधा अर्थं दर्शयति । तद्यथा १) पृथिवीसम्बद्धानि अग्नि-वाय्वादीनि तस्याः आधारभूतम् अन्तरिक्षं च निर्मितवान् । रजांसि इत्यस्य अत्र अग्नि-वाय्वादीनि इत्यर्थः । २) रजांसि इत्यस्य लोकः इत्यर्थं विधाय पृथिवीसम्बद्धानि तदधस्तनान् सप्त लोकान् निर्मितवान् इत्यर्थं दर्शयति । अत्र प्रमाणं "लोका रजांस्युच्यन्ते" इति यास्कवचनम् । ३) उत्तरं सधस्थम् अस्कभायद् इत्यस्य उत्तरम् = उद्गततरं (उत्तरभाविनम्), सधस्थं = सहस्थानं, पुण्यकृतां सहवासयोग्यं भूः इत्यादीन् सप्त लोकान् निर्मितवान् इति व्याख्यां करोति ।
५) अस्कभायत् इति "स्तम्भु-स्तुम्भु-स्कम्भु-स्कुम्भु-स्कुञ्भ्यः श्नुश्च" (३ -१-८२) इति सूत्रेण श्नुः, "छन्दसि शायजपि" (३-१-८४) इति सूत्रेण शायजि च रूपम् ।
६) विचक्रमाणः त्रेधा = अस्य प्रमाणम् "इदं विष्णुर्विचक्रमे त्रेधा निदधे पदम्" (ऋ-१.२२.१७) इति श्रुतिः ।
७) उरुगायः = उरुभिः गायः (गीयमानः) उरुगायः । उरुभिः इत्यस्य महद्भिः अथवा प्रभूतम् इत्यर्थः ।
प्र तद्विष्णुः स्तवते वीर्येण मृगो न भीमः कुचरो गिरिष्ठाः ।
१) स्तवते = स्तूयते इत्यर्थः । कर्मणि रूपं स्तवते इति अत्र । वेदे सर्वव्यत्ययसम्भवात् अत्र कर्मणि शप्-प्रत्ययः ।
२) मृगः = सिंहः, मृजू शुद्धौ इत्यस्य अत्र गतिः इत्यर्थः । मार्ष्टि इति मृगः = सिंहः । मार्ष्तेर्गतिकर्मणः इति यास्कवचनात् ।
३) भीमः = बोभ्यति अस्मात् इति भीमः ।
४) कुचरः = चरतेः गतिकर्मणः, कुत्सितमत्र "अथ चेद्देवताभिधानं क्व अयं न चरतीति वा" इति यास्कवचनात् ।
५) गिरिष्ठाः = गिरिवद् उन्नतलोकस्थायी इति, गिरि (= वाचि मन्त्ररूपायां) तिष्ठति इति गिरिष्ठाः ।
Who is invoked for his powerful deeds like the Lion, frightening, destroyer of enemies, and always resides in Mantras and who scaled this Earth with three feet, such Vishnu is invoked by prayers.
For this his mighty deed is Viṣṇu lauded, like some wild beast, dread, prowling, mountain-roaming;
He within whose three wide-extended paces all living creatures have their habitation.
प्र विष्णवे शूषमेतु मन्म गिरिक्षित उरुगायाय वृष्णे ।
Let the strength of our prayers and our deeds reach Vishnu who is dwelling on the high places, prayed by many people, fulfiller of all wishes and all pervasive Vishnu, who created these three worlds by his three steps.
(Translation by Ralph T.H.Griffith)
Let the hymn lift itself as strength to Viṣṇu, the Bull far-striding, dwelling on the mountains, Him who alone with triple step hath measured this common dwelling-place, long, far extended.
(Translation by Brahmasri Ganeshan @vezhamukhan)
१) शूषं = शूष प्रसवे इत्यस्माद् धातोः निष्पन्नम् इदम् पदम् अत्र बलम् इत्यर्थः, धातूनाम् अनेकार्थत्वात् ।
२) गिरिक्षिते = गिरि (उन्नतप्रदेशे वाचि वा) क्षिते (तिष्ठते) ।
३) उरुगायाय = उरुभिः गायः, तस्मै उरुगायाय, बहुभिः गीयमानाय इत्यर्थः ।
यस्य त्री पूर्णा मधुना पदान्यक्षीयमाणा स्वधया मदन्ति ।
Vishnu by his sweet and three steps provided food to people. He holds the Earth, Space and other worlds by three elements via the Earth, Waters and Fire.
Him whose three places that are filled with sweetness, imperishable, joy as it may list them, Who verily alone upholds the threefold, the earth, the heaven, and all living creatures.
(Translation by Brahmasri Ganeshan @vezhamukhan)
१) अत्र पृथिवीशब्देन पृथिव्याः अधो विद्यमानानि अतलसुतलपातालादीनि सप्त भुवनानि अभिप्रेतानि । तथैव द्या इत्यनेन मध्वर्तीनि भूर्भुवादीनि सप्त बुवनानि अभिप्रेतानि । एवं विश्वा भुवनानि इत्यनेन चतुर्दश भुवनानि उक्तानि ।
२) त्रिधातु = त्रयाणां धातूनां समाहारः त्रिधातु । एतेन पृथिवी-अप्-तेजोरूपं धातुत्रयम् उक्तम् । अथवा त्रयः गुणाः, त्रयः कालाः ।
३) दाधार = धृतवान्, उत्पादितवान् इत्यर्थः ।
तदस्य प्रियमभि पाथो अश्यां नरो यत्र देवयवो मदन्ति ।
Let me attain that Brahma Loka which is very dear to Vishnu and all wish to go to that indestructible Brahma Loka. Where, all who love Vishnu feel content in that world. Where Vishnu is stepping there the nectar (honey) is flowing. Thus, Vishnu is relative to all.
May I attain to that his well-loved mansion where men devoted to the Gods are happy. For there springs, close akin to the Wide-Strider, the well of meath in Viṣṇu's highest footstep.
(Translation by Brahmasri Ganeshan @vezhamukhan)
१) पाथः = अन्तरिक्षम् इत्यर्थः । तत्र प्रमाणम् "पाथोऽन्तरिक्षं पथा व्याख्यातम्" (नि.६-७) इति यास्कवचनम् । अविनाशी ब्रह्मलोकः इति तात्पर्यम् ।
२) देवयवः = देवं = द्योतनस्वभावं, यवः = यागादिभिः प्राप्तुम् इच्छन्तः इत्यर्थः । वेदे एतादृशशब्दानां कथञ्चिद् व्युत्पत्तिः साधनीया ।
३) उत्सः = उन्दी क्लेदने (रुधादिः परस्मैपदी सकर्मकः सेट्) इति धातोः उन्दि-गुथि-कुषिभ्यश्च (उ.२-६८) इति सूत्रेण स -प्रत्ययः स च कित् । अनिदितां हल उपधायाः (६-४-२४) इति सूत्रेण न -लोपः । तेन उत्सः इति रूपम् । "उत्सः प्रस्रवणं वारि" इत्यमरः । आर्द्रीभावः इत्यर्थः ।
ता वां वास्तून्युश्मसि गमध्यै यत्र गावो भूरिशृङ्गा अयासः ।
O Yajamanas! (the performer of Yaga and his wife) we pray to Vishnu for your dwelling place where you can live with happiness and where the rays of Sun go through (come through) high places. We pray to Vishnu who is the fulfiller of all wishes for your greatest place (liberation).
Fain would we go unto your dwelling-places where there are many-horned and nimble oxen, For mightily, there, shineth down upon us the widely-striding Bull's sublimest mansion.
(Translation by Brahmasri Ganeshan @vezhamukhan)
