अनन्तस्वरूपि भगवान् साधूनां परित्राणाय, धर्मस्य संरक्षाणाय, स्वभक्तानामुपरि अनुग्रहाय कृपाप्रदानाय च विविधेषु रूपेषु अवतरति । यथा बृहज्जलाशयात् सहस्राः क्षुद्राः जलप्रवाहाः प्रवहन्ति, तथा भगवतः शरीरात् समयानुक्रमे विविधाः अवताराः आविर्भवन्ति । सहस्रसंख्यकेषु अवतारेषु भागवतेपुराणे चतुर्विंशति अवताराणामुल्लेखः प्राप्यते, यस्मात् वराहावतारः अन्यतमः, यस्य विवरणं वैदिकसाहित्यादारभ्यः लौकिकसंस्कृतसाहित्यं तथा विविधस्तोत्रग्रन्थपर्यन्तं विशेषावस्थायां प्रतिफलितं भवति । मुख्यतः वराहावतारस्य प्रयोजनं हिरण्याक्षं निहत्य अधोगामिनीपृथिवीम् उद्धारणाय सम्पाद्यते इति सर्वेषु साहित्येषु दरीदृश्यते । प्राथमिकावस्थायां अयं वराहावतारः प्रथमतः प्रजापत्या ब्रह्मणा सह संश्लिष्टः आसीत् । किन्तु कालक्रमे भगवतः नारायणस्य आधिपत्यात् हेतोः तेन सह जडितः अभवत् । पौराणिकरूपं गृहीत्वा तस्य विविधानि रूपाणि यथा भू-वराहः, आदिवराहः, यज्ञवराहः, नृवराहः, प्रलयवराहश्चादि मूर्तीणां प्रभावः समाजे कालक्रमानुसारं प्रसारितं भवति ।
भागतीयवाङ्मये समस्तग्रन्थेषु, श्रुतिषु, स्मृतिषु, पुराणेषु, लौकिकसंस्कृतसाहित्यादिषु च परब्रह्मणः भगवतः अवताराणां वर्णनं, तेषां कारणं रहस्यामोल्लेखश्च विस्तृतरूपेण समुपलभ्यते । सर्वादौ भगवतः विष्णोः अवतारः मुख्यतः प्राणीनां, प्राणीमनुष्ययोः माध्यमेन विवर्तितमासीत् । तस्मात् वराहावतारः प्रसिद्धोऽसीत् । मत्स्यावतारसदृशः वराहोऽपि प्रथमतः ब्रह्मणा सह सम्बन्धितोऽऽसीत् । परन्तु समयानुक्रमे भगवतः विष्णोः माहात्म्यानुसारं अयमवतारः पौराणिकसाहित्ये तथा तत्परवर्तिसाहित्ये विष्णुना सह संयुक्तोऽभवत् ।
वैदिकसाहित्ये एमुषनामवराहस्य विभिन्नस्थानेषु विशेषरूपेण समुपलभ्यते । ऋग्वेदे प्रथममण्डले वराहशब्दः उल्लिख्य वर्ण्यते यथा सूर्यः स्वकिरणैः वराहं (मेघं) संहत्य विजयं प्राप्यते, तथा राष्ट्राध्यक्षः कुशलराजकार्यसम्पादनाय स्वपराक्रमेण शत्रुन् निहत्य विजयते । पुनश्च अष्टममण्डले इन्द्रेण इषितः पराक्रमी भगवान् विष्णुः शतं महिषान् क्षीरपाकमोदनं तथा एमुषं वराहमादि सर्वपदार्थान् इन्द्राय प्रददाति । दशममण्डलेऽपि इन्द्रस्य स्तुतिसमये वृषाकपेः हननाय वराहमिच्छन् श्वानः भक्षयति इति वर्ण्यते । उपर्युक्तः स्थानत्रयेषु वराहशब्द विविधेषु यथा वलाहकः सुकरश्चादिषु अर्थेषु व्यवह्रीयते । परन्तु एते शब्दाः परवर्तिसाहित्ये वर्णितः वराहावतारी भगवान्नारायणेन सह सम्बन्धः न परिलक्षते । अधोगामिनीपृथिवीं गभीरजलात् उद्धरणाय वराहावतारस्य प्रमुखः प्रासङ्गिकता अनेकस्थलेषु दरीदृश्यते यदपि अथर्ववेदे पृथिवीसुक्ते मूलरूपेण प्राप्यते । यत्र वर्ण्यते या पृथिवी शत्रूणां धारणे सक्ष्यमा, याऽपि पापयुक्तान् पुण्ययुक्तान् वा शवानां धारणशीला, कूलपर्वतानिव वृहद्पदार्थानां धारणे क्षमा, यां पृथिवीं भगवान् विष्णुः वराहवतारे प्राप्तुमिच्छति स्म, सा पृथिवी भगवता विष्णुना उद्धृताऽऽसीत् ।
तैत्तरीयसंहितायां-ब्राह्मणे-आरण्यके च वराहवतारस्य प्रसङ्गः इन्द्रप्रजापतिभ्यां सह वर्णितं दृश्यते । तैत्तरीयसंहितायां वर्ण्यते यत्-पुरा समग्रमेतज्जगत् जलेन परिप्लुतमासीत्, तदा भगवान् ब्रह्मन् स्वेच्छया वायुरूपेण गगने विचरणं कृतवान् । सः पृथिवीं जले निमग्ना इति दृष्ट्वा वराहवतारे अवतीर्य तं उद्धृतवान् । अनन्तरं विश्वकर्मारूपेण अवतीर्य पृथिवीं विस्तारितवान् ।
तैत्तिरीयब्राह्मणे प्रजापतिः स्वयं वराहावतारं गृहीत्वा जलमग्नां भूदेवीम् उद्धृतवान् । विस्तृतविवरणं विविच्य अत्र कथ्यते यत्-सृष्ट्यारम्भे इदं जगत् जले आच्छादितमासीत् । जले तपस्यारतः ब्रह्मा सृष्टिसंरचनाय अचिन्तयत् । तस्मिन् समये जलावस्थितं कमलपत्रं दृष्ट्वा अशोचयत् यत् अस्मात् अधः नूनं किञ्चित् सत्वमस्ति, यत्र पद्मपत्रं स्थितम् । तदनन्तरं सः वराहावततारं धृत्वा जले प्रविश्य पृथिवीं प्राप्तवान् । तस्मात् एकं क्षुद्रं छित्वा उपरिभागम् आनीय तां भूमिं प्रसारितवान् । एतस्मात् कारणात् तस्या नाम पृथिवी इत स्वीक्रियते । तैत्तिरीयारण्यके प्रोच्यते यत् एकः कृष्णवर्णधारीवराहः स्वशतहस्तैः कामधेनुसमानं पृथिवीम् उर्ध्वं प्रेषितवान् । परन्तु अत्र न स्पष्टं भवति यत् अयमवतारः केन सह जडितः आसीत् । शतपथब्राह्मणे वराहस्य प्रसङ्गः प्राप्यते । प्राक्काले पृथिवी बृहत् पात्रसदृशमस्ति । एमुषेति श्रेष्ठवराहः तां मग्नां भूमिमुद्धरति । इयं पृथिवी ईश्वरप्रजापतिना निर्मिता आसीत् ।
एमुषनाम्ना वराहः काठक-तैत्तरीयसंहितयोः प्राप्यते । तैत्तिरीयसंहितानुसारं स्वयं यज्ञः विष्णुरूपेण अवतीर्यः देवानां मध्ये लुप्तो आसीत् । पश्चात् सः पृथिव्यां प्रविश्य अनन्तरं तत्र देवगोचरीभूतं भवति । परन्तु इन्द्रः परितः भ्रमित्वा न तं प्रप्तवान् । तदनन्तरं "कोऽपि अस्मानुपरि परिक्रमणं कृतवान्" इति विष्णुना पृष्ठः प्रत्युत्तरेण इन्द्रेण कथितः अहं दुर्गस्य विनाशकः । इन्द्रेण अपि विष्णोः परिचयः पृष्टः । प्रत्युत्तरेण विष्णुरपि स्वयं दुर्गस्य प्राप्यर्थं स्वेच्छां प्रकटितवान् । अत्र वराहस्य प्रामाण्यं प्रदातुं प्रोच्यते यत् अयं वराहः देवतानां धनं अपहृत्य पर्वतानाम् अपपार्श्वे असुरान् निकषां रक्षितवान् । एतस्मै कारणाय तस्य हननाय विष्णुः इन्द्रं प्रार्थयामास । अनन्तरं इन्द्रेण क्षिप्त दर्भरूपीबाणप्रहारेण सः वराहः हतः । अयं विषयः कपिष्ठलकठसंहितायामपि विस्तृतरूपेण वर्ण्यते । यदा सृष्ट्यारम्भे केवलं जलमासीत् तदा प्रजापति ब्रह्मन् वराहावतारेण जलं प्राविशत् । तस्मात् स्वमुखसदृशं मृदमुदुहरत् । परवर्त्तिसमये तेन क्षिप्तः मृदुः पृथिवीरूपेण परिणतमस्ति । अस्मिन् प्रसङ्गे भगवतः विष्णोः, यज्ञस्य, वराहस्य च संयोगो भवति । एतद्वृतान्तमाधारिकृत्य यज्ञवराहस्य मूलरूपः प्रतीयते इति स्वीक्रियते ।
आदिकाव्ये रामायणे यदा भगवता ब्रह्मणा श्रीरामस्य स्तवनसमये तस्य भगवत्सत्तायां गुणविषये स्तुयते तत्र वर्ण्यते यत् भगवान् विष्णुः चक्रायुधारी नारायणदेवः, एकश्रृङ्गी वराहः तथा देवानां भूतभव्यशत्रून् विजयधारी रूपेण परिगण्यते ।
महाभारते वनपर्वणि वराहावतारस्य कथानकं प्राप्यते । अत्र वर्ण्यते यत्-यदा प्राणीनां बुद्धिभारेण पृथिवी शतयोजनं निम्नगामिनी भवति, तदा भारलघुकरणाय सा भगवन्तं नारायणं प्रार्थितवती । भगवान् विष्णुः एकश्रृङ्गीवराहरूपेण अवतीर्य अधोगामिनीं पृथिवीं पुनश्च उर्ध्वम् आनीतवान् । तस्य स्वरूपस्य व्याख्यानं कृत्वा वर्ण्यते यत् सः रक्तनेत्रेण युक्तः भयोत्पन्नेन च धूमं प्रकटयित्वा पृथिवीं धृत्वा उर्ध्वगामी अभवत् ।
एतदतिरिक्तं महाभारतस्य अन्यस्थलेषु वराहावतारस्योल्लेखः प्राप्यते । शान्तिपर्वणि पितृपिण्डेन युक्तः कथानकेन कथ्यते पुरा भूमिमुपरि कुशं विस्तीर्य पितृभ्यः त्रीणि पिण्डानि अददात् । अस्य नामकरणविषये स्वयं नारायणः कथयति यत् समुद्रालंकृता सा पृथिवी जले निमग्नाऽऽसीत् । तां भगवान् विष्णुः वराहावतारेण उर्ध्वम् उत्थापितवान् । जलकर्दमयुक्तः तथा पृथिवीं स्वस्थाने स्थापयित्वा स्वदंष्ट्रेण त्रीणि पिण्डानि उत्थाप्य कुशानमुपरि स्थापितवान् च ।
अस्मिन् पर्वणि अपि एकश्रृङ्गीवराहस्य विषये भगवान् नारायणः वक्ति यथा एकश्रृङ्गी नन्दिवर्धननाम्ना वराहरूपं धारयित्वा इमां पृथिवीम् उद्धृतवान् । श्वेतशरीरयुक्तेन तस्य शरीरे त्रिसंख्यकाः ककुदाः आसन् । अतः सः त्रीककुदः इति नाम्ना विख्यातः आसीत् । परन्तु अत्र हिरण्याक्षबद्धस्य प्रसङ्गः नोपलभ्यते । अस्मिन् पर्वणि नारायणोपाख्याने वराहावतारवर्णनप्रसङ्गे जले निमग्नां पृथिवीं स्वयं भगवान् विष्णुः दैत्यराजहिरण्याक्षं निहत्य स्वस्थानं आनीतवान् ।
विष्णुपुराणस्य प्राक्कथानुसारं वराहावतारः प्रजापतेः अवतारः इति स्वीक्रियते । अत्र वराहावतारस्य विश्वरूपप्रसङ्गे वर्ण्यते यत् "भो यूपरूपी भगवान् त्वमेव यज्ञपुरुषः । तव चरणयोः चतर्वेदाः, दन्तेषु यज्ञः, मुखे चित्तयः हुताशनादि तव जिह्वे तथा तव शरीरस्य रुहाणि कुशसदृशः सन्ति ।" रात्रिदिवसौ च तस्य नेत्रे, परब्रह्मन् तस्य सिरः, सर्वाणि सुक्तानि तस्य सटकलापो तथा सर्वे हवयः तस्य प्राणा इति सन्ति । अतः एतस्मात् प्रतीयते यत् वराहावतारः मूलतः पृथिवीयज्ञाभ्यां सह प्रारम्भिकपुराणेषु जडिः आसीत् ।
प्रलयजले निमग्नां पृथिवीम् उद्धृतं भगवान् विष्णुः सकलयज्ञमयवराहशरीरं धृतवान् । यदा जले युद्धाय आदिदैत्यः हिरण्याक्षः विष्णुं प्रति अग्रसरोऽभूत् ,तदा इन्द्रः यथा वज्रेण पर्वतानां पक्षः छेदितवान् तथा भगवान् वराहः स्वदन्तैः तं हतवान् ।
परन्तु वराहावतारस्य विस्तृतविवरणं भागवते तृतीयस्कन्धे प्राप्यते यत्र यदा प्रजापति ब्रह्मा रसातले निमग्ना पृथिवीम् उद्धारकर्त्तुं चिन्तितवान्, तदा अङ्गुष्ठमात्रस्वरूपः वराहशिशुः प्रजापतेः नासिकारन्ध्रात् प्रकटितवान् । सः बृहच्छरीरः धारणकृत्वा हिरण्याक्षम् हतवान् । पश्चात् स्वतीक्ष्णदन्तैः पृथिवीं धृत्वा समुद्रजलात् उर्ध्वमागतवान् ।
मत्स्यपुराणे अर्जुनस्य वराहावतारविषये जिज्ञासादूरीकरणाय शौनकेन वर्ण्यते यत्- यदा पृथिवी रसातलम् अग्रसरमभवत्, तदा भगवान् विष्णुः वराहशरीरेण अवतीर्य तां स्वदंष्ट्रेण उर्ध्वम् आनीतवान् । अग्निपुराणे भगवतः विष्णोः वराहावतारेण हिरण्याक्षवधस्य विषयं प्राप्यते । हरिवंशपुराणेऽपि वराहावतारप्रसङ्गे वर्ण्यते यत् यदा पृथिवी रसातले निमग्नाऽऽसीत् तदा भगवान् विष्णुः यज्ञवराहरूपेण तां पुनश्च स्वस्थाने स्थापितवान् । अयं विषयोऽपि गरुडपुराणे परिलक्षते । कूर्मपुराणे भगवान् विष्णुः ब्रह्मनाम्नावराहरूपेण रसातले निमग्नां पृथिवीम् उद्धृतवान् । पुनश्च अन्यत्र हिरण्याक्षं निहत्य स्वदंष्ट्रेण पृथिवीमुद्धृत्य तथा देवद्विजादीनां स्वस्थाने संस्थाप्य भगवान् विष्णुः मूलरूपं धारणं कृतवान् । एतद् वर्णनमपि श्रीविष्णुधर्मोत्तरपुराणे विस्तृतरूपेण दृश्यते । ब्रह्मपुराणे वर्ण्यते यत् यदा सिन्धुसेननाम्ना दैत्यराजः देवाः पराभूय यज्ञमादाय रसातलं गतवान्, तदा यज्ञनष्टेन किं भविष्यतीति चिन्तयित्वा देवाः भगवान्विष्णुं प्रार्थयामासः । तेषां प्रार्थनां गृहीत्वा भगवान् विष्णुः शङ्खचक्रगदादिन् पाणिषु गृहीत्वा वराहावतारेण अवतीर्य रसातलं गत्वा सर्वान् दानवान् निहत्य पुनीतयज्ञम् उद्धृतवान् । तस्मात् कारणात् यज्ञाङ्गमिति कथ्यते । अन्यत्र तं यज्ञवराहरूपेण स्वीकृत्य वर्ण्यते तस्य शरीरः वेदकार्ये प्रयुक्तः विविधैः वस्तुभिः सह तुल्यते । वराहपुराणे, श्रीनरसिंहपुराणे, वायुपुराणे, पद्मपुराणे च पृथिव्युद्धरणाय भगवान् विष्णुः वराहावतारेण हिरण्याक्षं निहतवानिति वर्णनं प्राप्यते ।
अर्थात् यस्य काञ्ची समुद्रमस्ति तथा उत्तरीय सरिदस्ति, यः स्वदंष्ट्रे वसुन्धरां स्थापितवान्, तम् आदिवराहावतारं प्रणमाम्यहम् ।
विष्णुसहस्रनामस्तोत्रे शांकरभाष्यानुसारं पृथिवीं जलात् उद्धर्त्तुं भगवतः वराहस्यनाम वृषाकपिः इति प्रतीयते । हिरण्याक्षं संहाराय वराहरूपधारणाय भगवान्वराहस्य नाम कुन्दरमिति वर्ण्यते । एतेन प्रकारेण यज्ञेन सह सम्बन्धात् पुनश्चः तस्य नाम यज्ञांगः इति स्वीक्रियते । परन्तु वृषाकपीत्यस्य नाम्नः प्रयोगः गोपथब्राह्मणे सूर्येण सह संश्लिष्टः आसीत् ।
रूपगोस्वामीकृतलघुभागवतामृते वराहावतारः विविधैः रूपैः वर्ण्यते । ब्राह्मकल्पे तस्य युगलस्वरूपं भवति । प्रथमाविर्भावे स्वयम्भूमन्वन्तरे पृथिवी-उद्धारणाय प्रजापतिब्रह्माणः नासिकारन्ध्रात् प्रकटितवान् तथा द्वितीयार्विर्भावे चाक्षुषमन्वन्तरे पृथिवी-उद्धारणाय हिरण्याक्षं हतवान् ।
अर्थात् वराहावतारेण भगवान् विष्णुः रसातलं गत्वा दैत्यराजहिरण्याक्षं निहत्य तन्मध्ये निमग्नां पृथिवीं क्रीडनकं सदृशं स्वदंष्ट्रेण उर्ध्वम् उद्धृवान् । एषः विषयोऽपि स्तोत्रार्णवसाहित्ये प्रतिफलति । ज्योतिषशास्त्रेऽपि भगवतः विष्णोः विविधान् अवतारान् प्रामाण्यं प्राप्यते । बृहत्पराशरहोरशास्त्रे विविधेभ्यः ग्रहेभ्यः भगवान्विष्णोः बहवः अवताराः उत्पद्यन्ते । तत्र वराहावतारं पूर्णावताररूपेण गृहीत्वा राहुग्रहात् अवतरतीति वर्ण्यते ।
महाकविकालिदासकृते रघुवंशमहाकाव्ये भगवतः विष्णोः वराहावतारविषये वर्ण्यते यत् सृष्ट्यारम्भे यदा भगवान् वराहः पृथिवीमुद्धरितवान् तदा इयं पृथिवी प्रलयजलेन किञ्चित् क्षणमपि वक्त्राभरणं बभूव । श्रीहर्षविरचिते नैषधीयचरितकाव्ये यदा राजानलेन भगवतः विष्णोः स्तुतिः क्रियते तदा सोऽपि तस्य हिरण्याक्षं निहत्य पृथिव्युद्धृतं वराहावतारं स्मरितवान् । महाकविमाघप्रणीते शिशुपालवधकाव्ये नारदेन भगवान् विष्णुः अधोगामिनीं क्ष्माम् वराहावतारेण उद्धृत्य शेषनागशिरसि स्थापितवानिति स्तुयते । वराहमिहिरस्य बृहत्संहितायामपि वराहावतारस्य प्रसङ्गः प्राप्यते ।
उपर्युक्तपर्यालोचनेन स्वीक्रियते यत् आदिकाले वराहावतारः प्रथमतः प्रजापतिब्रह्मणा सह संश्लिष्टः आसीत् । परन्तु परवर्त्तिसमये क्रमिकविकासानुसारं पौराणिकसाहित्ये तथा तत्परवर्त्तिलौकिकसाहित्ये वराहावतारः भगवता विष्णुना सह जडितः आसीत् । अतः परवर्त्तिकाले विष्ण्ववतारीवराहस्य सर्वाधिकं जनग्राहित्वं प्रमाणितम् ।
