4।4।45 - सेनाया वा\n4।4।45 सेनाया वा\nसेनाया वा 🔊\nसेनायाः (पञ्चम्येकवचनम्) , वा (अव्ययम्)\nतत् 4।4।28 (द्वितीयैकवचनम्) , समवैति 4।4।43 (क्रियापदम्) , समवायान् 4।4।43 (द्वितीयाबहुवचनम्) , ण्यः 4।4।44 (प्रथमैकवचनम्)\n"तत् समवायान् समवैति" (इति) सेनायाः ण्यः ठक् वा\n"समवायान् समवैति" अस्मिन् अर्थे द्वितीयासमर्थात् "सेना"शब्दात् विकल्पेन ण्य-प्रत्ययः भवति, पक्षे ठक् अपि विधीयते ।\n"समवाय" इत्युक्ते समूहः । "समवैति" इति "सम् + अव + इण्" इत्यस्य लट्लकारस्य प्रथमपुरुषैकवचनम् । काशिकाकारः अस्य अर्थं "आगत्य एकदेशी भवति" इति ब्रूते । इत्युक्ते, यदि कश्चन पदार्थः आदौ समूहे न वर्तते, परन्तु अनन्तरम् आगत्य समूहस्य सदस्यत्वं प्राप्नोति (समूहस्यैव अवयवरूपेण वर्तते) तर्हि सः "समवैति" इत्युच्यते । समवायान् समवैति 4।4।43 अस्मिन् अर्थे प्राग्वहतेः ठक् 4।4।1 इत्यनेन औत्सर्गिकरूपेण ठक्-प्रत्यये प्राप्ते तं विकल्पेन बाधित्वा "सेना"शब्दात् वर्तमानसूत्रेण ण्य-प्रत्ययः अपि भवति । यथा -\n1. सेनां समवैति तत् सैन्यम् । सेना + ण्य = सैन्य । अत्र सैन्य-शब्दस्य अर्थः "सेनायाम् आदौ यः न विद्यते परन्तु अनन्तरम् सेनायाः एव अवयवः भवति सः (= सैनिकः)" इति अस्ति ।\n2. सेनां समवैति सः सैनिकः । सेना + ठक् → सैनिक ।\nसेनाशब्दाद् वा ण्यः प्रत्ययो भवति समवायान् समवैति इत्येतस्मिन्नर्थे। ठको ऽपवादः। पक्षे सो ऽपि भवति। सेनां समवैति सैन्यः, सैनिकः।\nण्यः स्यात्पक्षे ठक् । सैन्याः । सैनिकाः ॥\nसेनाया वा - सेनाया वा । ण्यः स्यादिति । शेषपूरणमिदम् । द्वितीयान्तात्सेनाशब्दात्समवैतीत्यर्थे ण्यो वा स्यादित्यर्थः । सैन्याः सैनिका इति । सेनां मेलयन्तीत्यर्थः ।\nसेनाया वा - सैन्याः सैनिका इति । द्वितीयान्ताण्ण्यठकौ । यत्तुसेनायां समवेता ये सैन्यास्ते सैनिकाश्च ते॑इति निघण्टुषूक्तं तत्फलितार्थकथनपरं बोध्यम् ।
