संस्कृतभाषा देवभाषा कथ्यते । संस्कृतभाषायां मानवसंस्कृतेरितिहासः सुरक्षितोऽस्ति । इयं संस्कृतभाषाऽन्याभ्यः सर्वाभ्योऽपि भाषाभ्यः प्रकारे विस्तारे च महती , सौन्दर्ये विचारपवित्रतायां चान्यूना विद्यते । सत्यपि मन्दतमे विकासक्रमे क्रमोपनते च बाधासमुदये इतिहासारम्भ समयत एवं संस्कृतभाषा विश्वस्यान्यासां भाषाणां समतां कुर्वती समायाति । अन्यामिविश्वस्य भाषा भिरस्याः प्रतिस्पर्धा गुणगणकृतेव । भारतेजायन्त विविधानि सामाजिकपरि वर्तनानि , धार्मिकाण्युत्यानपतनानि , वैदेशिकानामाक्रमणानि च , तथापि संस्कृतं सर्वदा समभावेन सर्वत्र व्यवहारवत्मन्यवर्तत ।
संस्कृतं सर्वदा जीवितभाषा भावमभजत यतोऽत्रैव पूर्वतनाः सर्वेऽपि ग्रन्था अलिख्यन्त । आस्तां पुराणी कथा , संस्कृतस्य सम्प्रत्यपि जीवितभाषात्वे प्रमाणमिदं यदधुनाऽपि संस्काराः प्रायोऽधिकसंख्यकभारतीयानां संस्कृत एव सम्पाद्यन्ते , महाभारतप्रभृतयो धर्मग्रन्था अघीयन्ते , स्वीया विचारा लोकविशेषेः संस्कृते प्रकाश्यन्ते , कविता विरच्यन्ते च ।
भाषाविज्ञानपण्डितानां मते आर्यभाषा सेमिटिकभाषा चेति द्वयोरेव भाषयोर्व्यवहर्तारः सभ्यता संस्कृतिश्च सृष्टवन्तः । आर्यभाषाऽपि पाश्चात्त्य पौरस्त्यभेदेन द्विविधा । अस्मिन्नार्यभाषायाः पाश्चात्त्यप्रभेदे यूरोपदेशस्य प्राचीना आधुनिक्यश्च ग्रीक - लैटिन - फेश - जर्मन - इङ्गलिशप्रभृतयो भाषाः समायान्ति । आर्यभाषायाः पौरस्त्यप्रभेदे ईरानीभाषा संस्कृतभाषा च समागच्छतः । ईरानीभाषा ' जेन्दअवेस्ता ' नाम्ना व्यवह्रियते यत्र पारसीकानां धर्मग्रन्था निबद्धाः , संस्कृतभाषायां भारतीयानां धर्मग्रन्था निबद्धा इति प्रतीतमेव ।
मन्ये , यदा प्राकृतभाषायाः प्रचारो बहुलीभूतस्तदा ततो भेदं बोधयितुं लोके व्यवहृतपूर्वा तदानीं क्षीयमाणप्रचारा चेयं भाषा विद्वद्भिः संस्कृतपदेन व्यवहृता जाता ।
संस्कृतभाषाया रूपद्वयं , लौकिकं वैदिकञ्च । महाभारतकालात् पूर्वतनभाषा वैदिकभाषा , ततः परस्तात् प्रचारिता च लौकिकभाषा ।
ब्राह्मणग्रन्था मध्यमामवस्थामाश्रयन्तींं भाषा प्रकाशयन्ति , तत्र कतिचन प्रयोगाः संहितानुकूलाः कलिचन च लोकभाषानुकूलाः ।
अपरे पुनः संस्कृतभाषैव पुरा लोकभाषा आसीदिति समर्थयन्ते , तेषामय माशयः - पुराकाले भारतीया अनया संस्कृतभाषायैव स्वं मनोभावं प्रकटयन्ति स्म , क्रमशः शनैः शनैः प्राकृतोदये जाते संस्कृतभाषाया व्यवहारक्षेत्र सङ्कोचमापत् , परन्तस्यामपि दशायां शिष्टाः संस्कृतभाषामेव व्यवहरन्ति स्म । अत एव रूपकेषु शिष्टानां संस्कृत भाषा तदन्यपात्राणाञ्च प्राकृतम् ।
वैदिकसंस्कृतभाषातो भिन्ना भाषा , तात्कालिकजनताया भाषा , ' भाषा ' पदेन निरुक्तग्रन्थे यास्केन व्यवहृता । तेन हि वैदिककृदन्तशब्दानां सिद्धिः लोकप्रचलितधातुभ्यः प्रदर्शिता । ' भाषिकेभ्यो धातुभ्यो नैगमाः कृतो भाष्यन्ते ' इति हि तदुक्तिः । तस्मिन् समये भिन्नभिन्नप्रान्तेषु संस्कृतशब्दानां यानि रूपान्तराणि प्राप्यन्ते स्म , ये विशिष्टप्रयोगा भवन्ति स्म , तेषां समेषा मुल्लेखोऽपि यास्केन कृतः , यथा - " - ' शवतिर्गतिकर्मा कम्बोजेष्वेव भाषितो भवति , विकारमेव त्वेनमार्या भाषन्ते शव इति ' दातिलवनकर्मा प्राच्येषु प्रयुज्यते , दात्रमुदीच्येषु " एभिः साक्षिभिर्यास्कसमये संस्कृतस्य भाषितभाषात्वं सिद्धयति । यास्कस्य समयो ६०० ई ० पू ० कथ्यते ।
पाणिनिरपि संस्कृतस्य व्यावहारिक स्वरूपं भाषापदेनैव व्यवहृतवान् , किञ्च दूराद्धूते प्लुतमनुशासता पाणिनिना संस्कृतस्य भाषित - भाषात्वं स्पष्टमुक्तम् , यदि संस्कृतं भाषितभाषा नाभविष्यत्तदा दूरात्सम्बोधनावसरस्यैवाभावात्तत्र प्लुतत्वानुशासनमनर्थकं स्यात् । अपि च पाणिनिः भाषितभाषायामेव व्यवहार्तुं योग्यान् ' दण्डादण्डि ' , ' उदरपूरं भुङ्क्ते ' इत्यादीन् शब्दाननुशशास , तदप्यस्याः संस्कृतभाषाया भाषितभाषात्वं गमयति ।
पाणिनेः परतो जातः कात्यायनः लोके व्यवहृतान् नवान् शब्दान् दृष्ट्वा तेषां सिद्धये नियमानुक्तवान् । अतः प्रतीयते यत्तदा संस्कृतं व्यवहार भाषासीत् ।
' साहित्यदर्पणः ' इति काव्यलक्षणस्वरूपादिबोधकग्रन्थस्य नामकरणमपि विद्यान्तरव्यावृत्तकाव्यमात्रवाचकस्य साहित्यशब्दस्य प्रयोग प्रमापयति ।
श्चत्वारोऽपि पुरुषार्था विवेचिताः । धर्मशास्त्रं प्रथम एव , अर्थशास्त्रमपि कौटिल्यादिप्रणीतमत्र न कुतोऽपि हीयते । कामशास्त्रमपि परमप्रसिद्धमत्रत्यम् , मोक्षशास्त्रस्यापि परमप्रकृष्टता सर्वसम्मता । एवं संस्कृते मानवजीवनोपयोगिनः सर्वेऽपि विषयाः साधु विवेचिता इति कथनं समुचितमेव । अत्र प्रेयःशास्त्रं श्रेयःशास्त्रं चोभयं समभावेन समेधितम् , अत एव चात्र भोगमोक्षयोरुभयोः सत्तया सकलसाहित्यापेक्षया विशिष्टता विद्यते ।
इतिवृत्तं सुरक्षितरूपेण गोपायति । एतस्य प्रभावस्तु रुष्कादिदेशेतिहासेष्वपि पतित इतीतिहासविदां कृतेऽत्र महत स्वाध्यायसाधनम् ।
( घ ) भारते वर्षे न केवलं राजनीतिः , आयुर्वेदः , गणितफलितज्योतिषे अङ्कगणितम् , ज्यामितिः , एतान्येव अपि तु तन्त्रम् , मन्त्रः , कामकला चापि साहित्यरूपेण शिक्ष्यते , तद्वैभवं संस्कृतस्यैव ।
बालोद्वीपस्य सभ्यता भारतीयसभ्यता , तत्रत्यो धर्मस्तन्त्रप्रधानः वैदिक मन्त्रोच्चारणं सम्प्रत्यपि विकृतरूपेण तत्र विद्यते ।
मङ्गोलियादेशेऽपि संस्कृतस्य प्रसार आसीत् । तत्रानेके संस्कृतग्रन्था लब्धाः महाभारताधाराणि तद्भाषानिबद्धानि बहूनि नाटकान्यपि तत्र प्रमापितं जायते । लब्धानि , तेषु हिडिम्बवध प्रधानम् । तदेवं संस्कृतस्य सांस्कृतिक महत्त्वं प्रमापितं जायते ।
विशुद्धकला दृष्ट्याऽपि संस्कृतसाहित्य-मतिमहत्त्वशालि , अत्र कालिदाससदृशः कविः , भवभूतितुल्यो नाटककारः , बाणभट्टसमो गद्यलेखकः , जयदेवसदृशो गीतप्रणेता चाजायत , यदीयाभिस्तत्तत्काव्यसृष्टिभिः शुद्धकलारूपेणापि विनोदितं विनोद्यते च भुवनम् ।
संस्कृतभाषानिबद्धसाहित्यमात्रस्य विवेचनाय सौकर्य कालविभागेन सम्पाद्यते अत्र प्रथमः श्रुतिकालः कल्प्यताम् , यत्र संहिताब्राह्मणारण्यको-पनिषदोऽरच्यन्त । द्वितीयोऽपि स्मृतिकालनामा स्मर्यताम् , यत्र रामायण - महाभारतपुराणवेदाङ्गानि रचितानि । तृतीयः कालः सूत्रकालनाम्ना लौकिक - काव्योदयकालनाम्ना वा व्यवह्रियताम् , यत्र पाणिनिप्रणीतसूत्रसिद्धभाषाग्रन्थितानि काव्यानि जातानि । चतुर्थश्च शास्त्रकालनाम्नाऽभिधीयताम् , यत्र तानि तानि शास्त्राणि न्याय वेदान्तादीनि साहित्यशास्त्रं चाजायन्त ।
