6।4।50 - क्यस्य विभाषा\n6।4।50 क्यस्य विभाषा\nक्यस्य विभाषा 🔊\nक्यस्य (षष्ठ्येकवचनम्) , विभाषा (प्रथमैकवचनम्)\nक्यस्य हल उत्तरस्य विभाषा लोपो भवति आर्धधातुके। समिध्यिता, समिधिता। दृषद्यिता, दृषदिता। समिधमात्मनः इच्छति, समिधम् इव आत्मानम् आचरति इति वा क्यच्क्यङौ यथायोगम् कर्तव्यौ।\n`क्य` इति क्यच्क्यङोरुत्सृष्टानुबन्धयोः सामान्येन ग्रहणम्; विशेषानुपादानात्। `समिधमिवात्मानमाचरति` इति। वेति वाशब्दः समुच्चये वत्र्तमानः समिदिवाचरतीत्यमुमर्थं ग्राहयति। `यथायोगम्` इति। यदात्मनः समिधमिच्छतीत्यर्थो विवक्ष्यते, तदा `सुप आत्मनः क्यच्` 3।1।8 इति क्यच्? कत्र्तव्यः, यदा समिधमिवात्मानामाचरतीति तदा `उपमानादाचारे` 3।1।10 इति क्यजेव, यदा समिदिवाचरतीति तदा `कर्तुः क्यङ्? सलोपश्च` 3।1।11 इति क्यङ्--इत्येष यथायोगशब्दार्थः॥\nक्यस्य इति क्यच्क्यङेः सामान्येन ग्रहणम्, क्यषस्तु हलन्तादसम्भवः । समिधमिवात्मानमाचरतीति । अपपाठोऽयम्, एवं हि क्यङे वाक्यं न प्रदर्शितं स्यात्, क्यचश्च द्वितीयं वाक्यामनर्थकं स्यात् । विधिभेदान्नानर्थकमिति चेत् यद्येवम्, अधिकरणाच्चेति वक्तव्यम् इत्यस्यापि प्रदर्शनीयं स्यात् । तस्मात्समिदिवाचरतीति पाठः । अत्र केचित्कण्ड्वादियकोऽपि ग्रहणमिच्छन्ति, क्यस्य इति कतो यकारस्य ग्रहणे तात्पर्यम्, ताअदित्वं ककारस्याविवक्षितं वदन्ति, नेति वयम् आदित्वाविक्षायं प्रमाणाभावात् ॥\nहलः परयोः क्यच्क्यङोर्लोपो वा स्यादार्धधातुके । आदेः परस्य (कौमुदी-44) । अतो लोपः (कौमुदी-2308) । तस्य स्थानिवत्त्वाल्लघूपधगुणो न । समिधिता । समिध्यिता ॥मान्तप्रकृतिकसुबन्तादव्ययाच्च क्यच् न (वार्तिकम्) ॥ किमिच्छति । इदमिच्छति । स्वरिच्छति ॥\nक्यस्य विभाषा - क्यस्य विभाषा । "यस्य हलः" इत्यतो हल इति पञ्चम्य्नतमनुवर्तते । "आद्र्धधातुके" इत्यधिकृतम् । तदाह  -  हलः परयोः क्यच्क्यङोरिति । क्यष् तु नात्र गृह्रते,लोहितडाज्भ्यः क्यष्वचन॑मिति वक्ष्यमाणतया हलन्तात्तदभावात् । अन्तलोपमाशङ्क्याह  -  आदेः परस्येति । तथा च मिध् अ इता इति स्थिते आह  -  अतो लोप इति । तथा च समिध् इता इति स्थिते लघूपधगुणमाशङ्क्याह  -  तस्य स्थानिवत्त्वादिति । क्यच्सूत्रेमान्ताव्ययेभ्यः प्रतिषेधः॑ इति वार्तिकम् । मान्तेभ्योऽव्ययेभ्यश्च प्रतिषेध इत्यर्थे पुत्रमात्मन इच्छति पुत्रीयतीत्यत्र न स्यात्, पुत्राविच्छतीत्यादेव स्यात् । मान्तानि अव्ययानि मान्ताव्ययानि तेभ्य इत्यर्थे स्वरिच्छतीत्यत्र क्यचः प्रतिषेधो न स्यात् । अतस्तद्वार्तिकं विवृण्वन्नाह  -  मान्तप्रकृतिकेति ।
