विभक्त्यर्थप्रकरणम्। - sanskritkerala.gov.in\nरामः लेखं लिखति।\nरामः कलमेन लेखं लिखति।\nरामः मित्राय कलमेन लेखं लिखति।\nरामः स्यूतात् कर्गदं गृहीत्वा मित्राय कलमेन लेखं लिखति।\nरामः अनुजस्य स्यूतात् कर्गदं गृहीत्वा मित्राय कलमेन लेखं लिखति।\nरामः पीठे उपविश्य अनुजस्य स्यूतात् कर्गदं गृहीत्वा मित्राय कलमेन लेखं लिखति।\nकः लिखति ? - रामः।\nकिं लिखति ? - लेखम्।\nकेन लिखति ? - कलमेन।\nकस्मै लिखति ? - मित्राय।\nकर्गदं कुतः गृहीत्वा लेखं लिखति ? - स्यूतात्।\nकस्य स्यूतात् कर्गदं गृहीत्वा लेखं लिखति ? - अनुजस्य।\nकस्मिन् उपविश्य लेखं लिखति ? - पीठे उपविश्य।\nबालः विद्यालयं गच्छति।\nबालः सैक्किल् यानेन विद्यालयं गच्छति।\nबालः पठनाय सैक्किल् यानेन विद्यालयं गच्छति।\nबालः गृहात् पठनाय सैक्किल् यानेन विद्यालयं गच्छति।\nबालः मातुलस्य गृहात् पठनाय सैक्किल् यानेन विद्यालयं गच्छति।\nबालः स्यूते पुस्तकं स्थापयित्वा मातुलस्य गृहात् पठनाय सैक्किल् यानेन विद्यालयं गच्छति।\nअत्र कः गच्छति ? - बालः।\nकुत्र गच्छति ? - विद्यालयम्।\nकेन गच्छति ? - सैक्किल् यानेन।\nकिमर्थं गच्छति ? - पठनाय।\nकुतः (कस्मात्) गच्छति ? - गृहात्।\nकस्य गृहात् गच्छति ? - मातुलस्य।\nकस्मिन् पुस्तकं स्थापयित्वा गच्छति ? - स्यूते।\nउपरि दत्तेषु वाक्यगणेषु समानतां चिन्तयामः।\nअत्र कः लिखति ? रामः लिखति।\nकः गच्छति ? बालः गच्छति।\nप्रथमवाक्ये (रामः लिखति) रामः लेखनकार्यं करोति। लिखति इति क्रियायाः कर्ता रामः। अस्मिन् वाक्ये कर्तुः प्राधान्यम्। अतः अस्मिन् वाक्ये कर्तरिप्रयोगः। कर्तरिप्रयोगे कर्ता प्रथमा विभक्तौ भवति। अतः रामः इति प्रथमा विभक्तिः। कर्ता रामः एक एव। अतः प्रथमा एकवचनम्।\nद्वितीयवाक्ये (बालः गच्छति) बालः गमनक्रियां करोति। गच्छति इति क्रियायाः कर्ता बालः। अस्मिन् वाक्ये अपि कर्तुः प्राधान्यम्। अतः अत्र कर्तरिप्रयोगः। कर्तरिप्रयोगे कर्ता प्रथमा विभक्तौ भवति। अतः बालः इति प्रथमा विभक्तिः। कर्ता बालः एक एव। अतः प्रथमा एकवचनम्।\nरामः लेखं लिखति। बालः विद्यालयं गच्छति। अत्र प्रथमोदाहरणे क्रियापदं - लिखति, द्वितीये तु - गच्छति। रामः बालः इति च कर्तृपदम्। रामः किं लिखति ?-लेखम्। बालः कुत्र गच्छति ? - विद्यालयम्। उदाहरणद्वयेsपि कर्तुः क्रियया किञ्चित् फलं जायते। प्रथमे उदाहरणे लेखनक्रियया लेखः फलं, द्वितीये विद्यालयप्राप्तिः फलम्। अथवा लेखनक्रियया रामः लेखरूपं फलम् आप्तुमिच्छति। एवं बालः गमनक्रियया विद्यालयप्राप्तिरूपं फलम् आप्तुमिच्छति। अतः प्रथमे उदाहरणे लेखशब्दः कर्मसंज्ञां प्राप्नोति। द्वितीये विद्यालयशब्दः कर्मसंज्ञां प्राप्नोति। (कर्तुरीप्सिततमं कर्म १.४.४९) कर्तुः क्रियया आप्तुं इष्टतमं कारकं कर्मसंज्ञं स्यात् इति अर्थः। अतः कर्मकारके विहिता विभक्तिः द्वितीयाविभक्तिः। (कर्मणि द्वितीया २.३.२) अत्र लेखशब्दस्य लेखम् इति विद्यालयशब्दस्य विद्यालयम् इति च एकवचनरूपम्। लिङ्गवचनमनुसृत्य भेदाः सन्ति इति बोध्यम्।\nगजं/ गजौ/ गजान् ।\nकविं/ कवी/ कवीन् ।\nगुरुं/ गुरू/ गुरून् ।\nपितरं/ पितरौ/ पितृृन् ।\nनदीं/ नद्यौ/ नदीः।\nमातरं/ मातरौ/ मातृः।\nनपुंसकलिङ्गशब्दानां द्वितीयाविभक्तिरूपाणि -\nजलं/ जले/ जलानि।\nवनं/ वने/ वनानि।\nएतानि उदाहरणानि पठामः -\nक. बालः गजं पश्यति।\nमाता पुत्रम् आह्वयति।\nभक्तः देवीं वन्दते।\nतातः पत्रिकां पठति।\nख. पतिः पत्नीं वदति।\nराजा मन्त्रिणं मन्त्रयति।\nदुष्प्रभुः सेवकं गर्जति।\nग. राधिका विद्यालयं गच्छति।\nतातः गृहं प्रविशति।\nवानरः वृक्षम् आरोहति।\nकृषकः हलं केदारं नयति।\nअत्र प्रतिवर्गं कर्मपदानां विभिन्नार्थः अस्तीति ज्ञायते। कवर्गे विद्यमानानां कर्मपदानामर्थस्वरूपे ऐकरूप्यं दृश्यते तथा ख वर्गे विद्यमानानां कर्मपदानाम् (पत्नीं, मन्त्रिणं, सेवकं) अर्थस्वरूपेपि ऐकरूप्यमस्ति। एवं ग वर्गे अन्तर्भूतानां कर्मपदानामपि (विद्यालयं, गृहं, वृक्षं, केदारं) अर्थस्वरूपे ऐकरूप्यमस्ति। अतः द्वितीयाविभक्तेः अर्थः त्रिप्रकारः इति ज्ञातव्यम्।\nकेषाञ्चन अव्ययपदानां योगे उपसर्गपूर्वकधातूनां योगेSपि द्वितीयाविभक्तिः स्यात् इति नियमः अस्ति।\n१. परितः - इत्येतस्य शब्दस्य योगे (सर्वासु दिक्षु इत्यर्थः)।\nमम गृहं परितः वृक्षाः सन्ति।\nकृष्णं परितः गोपिकाः तिष्ठन्ति।\n२. उभयतः - इत्यस्य योगे (द्वयोः पार्श्वयोः इत्यर्थः)।\nमम विद्यालयम् उभयतः सस्यानि सन्ति।\nउत्पीठिकाम् उभयतः आसन्दाः सन्ति।\n३. उप, अनु, अधि, आङ् इति उपसर्गपूर्वकानां वस् धातोः योगे द्वितीया स्यात्।\nयथा - वानरः वृक्षात् उपवसति / अनुवसति / अधिवसति / आवसति।\nवयं ग्रामम् उपवसामः / अनुवसामः / अधिवसामः / आवसामः।\nउपसर्गाः न प्रयुज्यन्ते तर्हि - वानरः वृक्षे वसति, वयं ग्रामे वसामः।\n४. अधि - इत्युपसर्गपूर्वकाणां शीङ्, स्था, आस् एतेषां धातूनामाधारः कर्म स्यात्। अतः द्वितीया विभक्तिः प्रयोक्तव्या। (अधिशीङ्स्थासां कर्म १.४.४६)\nउदा- महाराजः तल्पम् अधिशेते।\nहरिः वैकुण्ठम् अधिशेते।\nदशरथः अयोध्याम् अध्यास्ते।\nअधि न प्रयुज्यते तर्हि तल्पे, वैकुण्ठे अयोध्याम् इति सप्तमी भवितुमर्हति।\n५. केचन धातवः द्विकर्मकाः सन्ति। अर्थात् केषाञ्चन धातूनां प्रयोगे प्रधानकर्म अप्रधानकर्म च भवेत्।\nबालः पुस्तकं पठति इत्यत्र कर्म एकमेव - पुस्तकम्। किन्तु, बालः अध्यापकं प्रश्नं पृच्छति इत्यत्र कर्मद्वयमस्ति - अध्यापकं, प्रश्नं च। प्रश्नः प्रधानकर्म, अध्यापकः अप्रधानकर्म। अत्र प्रच्छिधातुः द्विकर्मकः भवति। एतत् द्विकर्मकं वाक्यम्। द्विकर्मकधातूनां प्रयोगे अप्रधानकर्म इतरकारकैः अविवक्षितं तर्हि तस्य कर्मसंज्ञा विहिता।\n(अकथितं च १.४.५१)\nकानिचन उदाहरणानि -\nयाचकः मातरं भिक्षां याचते। भिक्षा - प्रधानकर्म, माता - अप्रधानकर्म।\nमाता बालिकां कथां वदति। कथा - प्रधानकर्म, बालिका - अप्रधानकर्म।\nकृषकः वृषभं केदारं नयति। वृषभः - प्रधानकर्म, केदारः - अप्रधानकर्म।\nछात्रः अध्यापकं क्षमां प्रार्थयते।क्षमा - प्रधानकर्म, अध्यापकः - अप्रधानकर्म।\n६. इतराणि कानिचित् उदाहरणानि पश्यामः।\n१. बालः विद्यालयं गच्छति।\nपिता बालं विद्यालयं गमयति। (गन्तुं प्रेरयति)\n२. शिशुः ओदनं भुङ्क्ते।\nमाता शिशुम् ओदनं भोजयति। (भोक्तुं प्रेरयति)\n३. रमा पाठं पठति।\nगुरुः रमां पाठं पाठयति।\n४. वृद्धः उपविशति।\nतरुणः वृद्धम् उपवेशयति।\nअत्र प्रत्युदाहरणं प्रथमवाक्यं चिन्तयामः। कर्तारः स्वयमेव तत्प्रवृत्तिं कुर्वन्ति। तथा द्वितीयवाक्यानां विचिन्तने अन्यस्य प्रेरणया एव तत्कार्यं निर्वहन्ति इति पश्यामः। प्रत्युदाहरणं प्रथमवाक्येषु धातवः - गच्छति, भुङ्क्ते, पठति, अपविशति - शुद्धधातवः इत्युच्यन्ते। अण्यन्ता धातवः इति साङ्केतिकसंज्ञा। शुद्धेभ्यो धातुभ्यः प्रेरणार्थे णिच् प्रत्ययः विधीयते। तदा ते प्रेरकक्रियाः। ण्यन्ताः णिच् प्रत्ययान्तः इति भवति । अत्र गमयति, भोजयति पाठयति उपवेशयति इत्येतानि क्रियापदानि।\nअण्यन्तानां धातूनां शुद्धधातूनां कर्ता प्रयोज्यकर्ता इत्युच्यते। उपयुक्तेषु उदाहरणेषु बालः, शिशुः, रमा, वृद्धः एते प्रयोज्यकर्तारः। ण्यन्तानां धातूनां प्रेरकधातूनां कर्ता प्रयोजककर्ता इति व्यवह्रियते। अत्र पिता, माता, गुरुः, तरुणः।\nएवं गत्यर्थकानाम् अवगमनार्थकानां भक्षणार्थकानां शब्दकर्मकाणाम् अकर्मकाणां च प्रयोज्यकर्ता प्रयोजककर्तुः क्रियां प्रति कर्मसंज्ञको भवति इति नियमेन उदाहरणेषु द्वितीयवाक्येषु बालं शिशुं रमां वृद्धम् इति द्वितीयाविभक्तिप्रयोगः।\n(गतिबुद्धिप्रत्यवसानार्थशब्दकर्माकर्मकाणामणि कर्ता स णौ -१.४.५२)\nअति उपविशति इति अकर्मकधातुः भवति। अतः वृद्ध उपविशति इत्यत्र कर्म नास्ति। वृद्धः प्रयोज्यकर्ता। तरुणः वृद्धम् उपवेशनार्थं प्रेरयति इत्यतः वृद्धशब्दस्य द्वितीया वृद्धम् इति रूपम्।\n७. अन्तरा, अन्तरेण इति द्वयोः अव्ययोः योगे द्वितीयाविभक्तिः स्यात्। अन्तरान्तरेण युक्ते (२.३.४) अन्तरा - मध्ये इत्यर्थः।\nअन्तरा त्वां मां हरिः। तव च मम च मध्ये हरिः इत्यर्थः।\nअन्तरेण हरिं न सुखम्। हरिं विना सुखं नास्ति इत्यर्थः।\n८. विना शब्दस्य योगेsपि द्वितीया तृतीया वा स्यात्।\nजलं विना जीवितं न सुकरम्। (जलेन विना जीवितं न सुकरम्।)\nतृतीया विभक्तिः - करणकारकम्।\nबालः सैकिल् यानेन विद्यालयं गच्छति।\nमाता कर्तर्या शाकं कर्तयति।\nखगः पक्षाभ्यां डयते।\nरामः कलमेन लेखं लिखति इत्यत्र कलमेन इति पदं करणम्। यस्य सत्वे क्रिया प्रचलति यस्य अभावे क्रिया न प्रचलति तत् करणम्। क्रियायाः जनकत्वे अत्यन्तोपकारकं कारकं करणम्। अत्र लिखति इति क्रियायाः जनकत्वे कलमम् अत्यन्तोपकारकं भवति। अतः कलमस्य करणसंज्ञा। (सूत्रम् - साधकतमं करणम् - १.४.४२)। तेन करणस्य कलमशब्दस्य तृतीयाविभक्तिः भवति।(सूत्रम् - कर्तृकरणयोस्तृतीया - २.३.१८)। द्वितीयोदाहरणे बालस्य गमनक्रियायां सैकिल् यानं करणम्। अतः तृतीया विभक्तिः।\nकर्तृकरणयोः तृतीयाविभक्तिः कार्या। कर्मणिप्रयोगस्य कर्तृपदे करणे च तृतीयाविभक्तिः।\nयथा - रामेण बाणेन हतो बाली। (सूत्रम् - कर्तृकरणयोस्तृतीया - २.३.१८)\nबालकः मित्रेण सह आगच्छति।\nसीता रामेण सह गच्छति।\nसहार्थेन युक्ते अप्रधाने तृतीया। अत्र प्रथमे उदाहरणे मित्रं च कर्ता भवति। किन्तु तत्र बालकः इति प्रधानकर्ता, मित्रम् अप्रधानकर्ता च भवति। अतः मित्रशब्दस्य तृतीयाविभक्तिः। (सूत्रम्- सहयुक्तेsप्रधाने -२.३.१९)\nसहशब्दस्य पर्यायेषु (साकं, सार्धं, समं) अपि तृतीयाविभक्तिः।\nविद्यया ज्ञानं वर्धते। दुःखेन सीदति हेत्वर्थे तृतीया। हेतुः नाम करणम्। अत्र ज्ञानस्य हेतुः विद्या अतः हेत्वर्थे विद्यायाः तृतीयाविभक्तिः। (सूत्रम् - हेतौ २.३.२३)\nदेवेन विना तृणमपि न चलति। पृथक्, विना, नाना इत्येतैः योगे तृतीया भवति, पञ्चमी द्वितीया च।\nयथा - देवात् विना तृणमपि न चलति।\nदेवं विना तृणमपि न चलति।\n(सूत्रम् - पृथग्विनानानाभिस्तृतीयान्यतरस्याम्- २.३.३२)\nप्रकृत्यादि शब्देभ्यः तृतीया विभक्तिः। (प्रकृत्यादिः कश्चन गणः) वार्तिकम् - प्रकृत्यादिभ्यः उपसंख्यानम्।\nअलं कोलाहलेन (निषेधार्थः)।\nअलं शब्दयोगे प्रयोजनार्थे च तृतीया।\nप्रयोजनस्यार्थे - किं तया विद्यया या अर्थकरी न स्यात्।\nकि गतेन वयसा।\nमासेनैकेन मातुः परिचर्याम् अकरवम्।\nफलप्राप्तिः द्योत्ये कालाध्वनोरत्यन्तसंयोगे तृतीया। कालादि वाच्ये सति फलप्राप्तिः अत्र आवश्यकम्। फलप्राप्तिः नास्ति चेत् द्वितीया।\nअत्र वर्षत्रयं इति कालवाचि। वैद्यशास्त्रं पूर्णतया अधिगतम् इत्यत्र फलप्राप्तिः अस्ति। अतः अत्र तृतीया। फलप्राप्तिः नास्ति चेत् वर्षत्रयम् इति द्वितीया एव भवति।\nसूत्रम् - अपवर्गे तृतीया -२.३.६\nअक्ष्णा काणः। पादेन पङ्गुः।\nअवयवस्य विकृतिः (विकृताङ्के) तृतीयया एव द्योतयति। अक्ष्णा काणः इत्यत्र अक्षिसंबन्धिकाणत्वविशिष्टः इत्यर्थः। (सूत्रम् - येनाङ्गविकारः २.३.२०)\nवाक्यानि पठतु -\nआचार्यः शिष्याय पुस्तकं ददाति।\nराजा विप्राय गां ददाति।\nभिक्षवे नाणकं यच्छति।\nबालकाय मोदकं यच्छति।\nअत्र अधोरेखाङ्कितानां पदानां समानतां पश्यामः। यत्र दानक्रियायाः फलं प्राप्नोति तत्र सम्प्रदानसंज्ञा चतुर्थी विभक्तिः च भवति।\n(सूत्रम् - कर्मणा यमभिप्रैति स सम्प्रदानम् १.४.३२, चतुर्थी सम्प्रदाने २.३.१३)\nप्रथमोदाहरणे रामः कर्ता। लेखं कर्म। कर्मणा सम्बन्धुं मित्रम् अभिप्रैति। अतः मित्रं सम्प्रदानं भवति। तस्माद् अत्र चतुर्थीविभक्तिः।\nएवं सम्प्रदानस्य अन्यानि उदाहरणानि पश्यामः-\nराजा युद्धाय संनह्यते।(निमित्तार्थे)\n(क्रियाफलं यस्मिन् प्राप्तुम् इच्छति सोपि सम्प्रदानसंज्ञाः भवन्ति।)\n(वार्तिकम्- क्रियया यमभिप्रैति स सम्प्रदानम्।)\nहरिः भक्ताय मोक्षं धारयति।\nसुरेशः कृष्णाय शतं धारयति।\n(अत्र धारणार्थे सम्प्रदानसंज्ञा)\n(सूत्रम् - धारेरुत्तमर्णः १.४.३५)\nबालाय पयोहिमं रोचते।\nभानवे नमस्कारः रोचते।\n(अत्र रुच्यर्थे सम्प्रदानम्)\n(सूत्रम् - रुच्यर्थानां प्रियमाणः १.४.३४)\nमालाकारः पुष्पेभ्यः स्पृहयति।\n(स्पृह् धातोः प्रयोगे सम्प्रदानम्)\n(सूत्रम् - स्पृहेरीप्सितः १.४.३६)\nपापाय परपीडनम् (अत्र समर्थार्थे सम्प्रदानम्) (वार्तिकम् - उत्पातेन श्राव्यमाने चतुर्थी वक्तव्या।)\nरामः स्नानाय गच्छति।\nराजा यागाय याति।\n(तुमुन्नन्तस्य धातोः स्थाने भविष्यद्काले चतुर्थीविभक्तिः)\nयथा - ध्रुवः सिंहासने उपवेष्टुम् इच्छति - इत्यत्र ध्रुवः सिंहासने उपवेशनाय इच्छति।\n(सूत्रम् - तुमर्थाच्य भाववचनात् २.३.१५)\nगणेशाय नमः। यजमानाय स्वस्ति।\n(नमः, स्वस्ति, स्वाह, स्वधा, अलम्, वषट् शब्दयोगे च चतुर्थीविभक्तिः स्यात्)\n(सूत्रम् - नमः स्वस्तिस्वाहास्वधालम्वषड्योगाच्च २.३.१६)\nकंसः कृष्णाय क्रुध्यति।\nमन्दमतिः बुद्धिमते असूयति।\n(क्रुध्, द्रुह्, ईर्ष्या, असूया इत्यादीनां धातूनां योगे चतुर्थी भवति। यं प्रति एते धातवः भवति सा सम्प्रदानसंज्ञा।)\n(सूत्रम् - क्रुद्धद्रुहेर्ष्यासूयार्थानां यं प्रति कोपः १.४.३७)\nभक्तिः ज्ञानाय कल्पते।\nसाधोः शिक्षा गुणाय कल्पते। (क्लृप् धातोः तात्पर्यार्थः)\n(वार्तिकम् - क्लृपि संपद्यमाने च)\n(उपकार्योपकारकभावः - द्वयोः संबन्धे विवक्षिते यत् उपकार्यं भवति तत्र चतुर्थीविभक्तिः भवति।)\n(वार्तिकम् - तादर्थे चतुर्थी वाच्या)\nपञ्चमी विभक्तिः - अपादानकारकम्।\nबालः गृहात् पठनाय सैकिल् यानेन विद्यालयं गच्छति।\nवृक्षात् पर्णं पतति।\nअपायं नाम वियोगः। यत्र उभयोः वस्तुनोः एकस्य चलनेन वियोगः भवति, तस्य वियोगस्य आश्रयभूतः वस्तुः अपादानसंज्ञया व्यवह्रियते। अपादाने पञ्चमी विभक्तिः।\nअत्र वृक्षात् पर्णं पतति इत्यत्र वृक्षपर्णयोः वियोगः। वियोगस्य आश्रयभुतः अवधिः वृक्षः। अतः वृक्षस्य अपादानसंज्ञा पञ्चमी विभक्तिश्च भवति।\n(सूत्रम् - ध्रुवमपायेsपादानम् १.४.२४, अपादाने पञ्चमी २.३.२८)\nन मरणात् भीतोsस्मि।\nपाहि मां मरणात्।\nउपर्युक्तेषु उदाहरणेषु भयोत्पादककार्येषु यस्मात् भयं, भक्ति, रक्षाकार्येषु यस्मात् रक्षां करोति इत्यादि विषयौ स्तः। तदुभयमपि पञ्चमी विभक्तौ प्रयुज्यते।\n(सूत्रम् - भीत्रार्थानां भयहेतुः१.४.२५)\nशिष्यः आचार्यात् अधीते।\nमातुलात् व्याकरणम् अधीतम्।\nकस्मात् ज्योतिषम् अधिगतम् ?\nउदाहरणे आचार्यात् इति पञ्चमी। ग्रहणार्थे आख्याते च नियमपूर्वकस्याः विद्यायाः स्वीकारे यः विद्यां ददाति सः अपादानं भवति।\n(सूत्रम् - आख्यातोपयोगे १.४.२९)\nचैत्रात् पूर्वः वैशाखः।\nग्रामात् पश्चात् विद्यालयः।\nप्राध्यापकात् अन्यः प्राचार्यः।\nअर्जुनात् इतरः कार्तवीर्यः।\nसंस्कृतात् ऋते संस्कृतिः नास्ति।\nउदाहरणेषु विद्यमानानां विशेषतां पश्यामः। पूर्वं परं (पश्चात्) शब्दयोगे, ऋतेयोगे - अन्यार्थे च (आरात्, इतर) पञ्चमी विभक्तिः।\n(सूत्रम्- अन्यारादितरर्तदिक्शब्दाsञ्चूत्तरपदाजाहियुक्ते १.३.२९)\nयवेभ्यः गां वारयति।\nगुरुः पापेभ्यः छात्रान् वारयति।\nप्रवृत्ति विमुखीकरणरूपकवारणार्थक धातोः योगे यस्मात् वारयति तत् पञ्चम्यां भवति। यवेभ्यः गां वारयति इत्यत्र ईप्सितेभ्यः यवेभ्यः वारयति।\n(सूत्रम् - वारणार्थानामीप्सितः १.४.२७)\nरामात् विना सीता न गच्छति।\nजलात् विना मीनाः न जीवन्ति।\nविद्याधनं सर्वधनात् प्रधानम्।\nअत्र विना शब्दस्य प्रयोगे पञ्चमी विभक्तिः। विद्याधनं ...... - इत्यत्र उत्कर्षार्थे पञ्चमी।\nपृथक्, विना, नाना शब्दयोगे तृतीया, पञ्चमी, द्वितीया च।\n(सूत्रम् - पृथग्विनानानाभिस्तृतीयान्यतरस्याम् २.३.३२)\nमूढः अध्ययनात् पराजयते।\nअस्मिन् उदाहरणे सोढुम् अशक्यम् इत्यर्थे परा इति उपसर्गयुक्त जि धातोः योगे पञ्चमी विभक्तिः।\n(सूत्रम् - पराजेरसोढः १.४.२६)\nपम्पा सह्यपर्वताद् उद्भवति।\nप्रभवति, उद्भवति - जन्मस्थाने इत्यर्थे प्रयुक्तजन्मकारणेषु पञ्चमी।\n(सूत्रम्- भुवः प्रभवः जनिकर्तुः प्रकृति १.४.३०)\nअद्य प्रभृति ग्रन्थशालां गच्छामि।\nमासाद् आरभ्य मेघो वर्षति।\nगृहात् बहिः तिष्ठति।\nउदाहरणेषु प्रभृति, आरभ्य, बहिः, ऊर्ध्वम्, परम्, अनन्तरम् इत्येतेषां शब्दानां योगे पञ्चमी विभक्तिः।\nआ परितोषाद् विदुषाम्।\nअप, आ(आङ्), परि इत्यादीनां कर्मप्रवचनीयानां योगे च नाम्ना साकम् अन्वितम् अव्ययं कर्मप्रवचनीयसंज्ञा भवति। अप, आ, परि इति कर्मप्रवचनीययुक्तानां योगे पञ्चमी।\n(सूत्रम् - पञ्चम्यपाङ्परिभिः २.३.१०)\nस्तोक-अल्प-कृच्छ्र-कतिपय शब्दयोगे पञ्चमी तृतीया च भवति।\n(सूत्रम् - करणे च स्तोकाल्पकृच्छ्रकतिपयस्थासत्ववचनस्य २.३.३३)\nदूर शब्दस्य अन्तिकशब्दस्य तत् समानार्थकशब्दानां च योगे पञ्चमी, तृतीया, द्वितीया च भवति।\n(सूत्रम् - दूरान्तिकार्थेभ्यो द्वितीया च २.३.३५)\nअधोनिर्दिष्टानि उदाहरणानि पश्यामः।\nबालः आसन्दे उपविशति।\nमाता स्थाल्याम् ओदनं पचति।\nतिलेषु तैलम् अस्ति।\nरामः कागदे लेखं लिखति।\nअत्र अधोरेखाङ्कितानां शब्दानां विशेषता का ? ते तत्र आधाररूपेण वर्तन्ते। प्रथमवाक्ये बालस्य उपवेशनस्य आधारः भवति आसन्दः। उपवेशनं यस्मिन् भवति सः आधारः। द्वितीयवाक्ये ओदनपाचकवस्तूनि कुत्र वर्तन्ते ? स्थाल्याम्। अतः ओदनस्य आधारः स्थाली। तृतीये तु तैलस्य आधारः तिलानि सन्ति। चतुर्थे वाक्ये रामः कस्मिन् लेखं लिखति ? कागदे। अतः तत्र कागदः एव लेखस्य आधारः। उपर्युक्तेषु उदाहरणेषु आसन्द - स्थाली - तिल - कागदशब्दाः आधाररूपेण वर्तन्ते। एवं सर्वेषामपि वस्तूनां कोsपि आधारः भवत्येव। सः आधारः अधिकरणकारकम् इति उच्यते। (आधारोsधिकरणम् १.४.४५)। इत्थम् आधारभूतानां शब्दानाम् अधिकरणसंज्ञा विधीयते। अधिकरणसंज्ञायां सप्तमीविभक्तिः भवेत्। (सप्तम्यधिकरणे च २.३.३६)। अतः उक्तेषु उदाहरणेषु आसन्दे, स्थाल्यां तिलेषु कागदे इति सप्तमीविभक्तिः।\nआधारः त्रिधा अस्ति - औपश्लेषिकः वैषयिकः अभिव्यापकश्चेति।\n१. औपश्लेषिकः आधारः - एकदेशव्याप्तिरूपः आधारः औपश्लेषिकः।\nउदा - बालः कटे उपविशति। अत्र कटः उपवेशनक्रियायाः आधारः। किन्तु उपवेशनक्रिया कटस्य एकदेशे भवति न तु कृत्स्ने कटे। बालस्य कटस्य च संबन्धः संयोगः। स तु कटस्य एकदेशव्याप्तिरूपः भवति। अतः औपश्लेषिकः आधारः। माता स्थाल्याम् ओदनं पचति इत्यत्र ओदनं कर्म भवति। तत्कर्मनिष्ठक्रियायाः आधारः स्थाली। अत्रापि स्थाल्याः ओदनस्य च संबन्धः एकदेशव्याप्तिरूपः। अतः एतदपि औपश्लेषिकः आधारस्य उदाहरणं भवति।\n२. वैषयिकः आधारः - विषयतादिसम्बन्धमूलकः आधारः वैषयिकः। उदा - मम पठने इच्छा अस्ति। पठनविषयरूपा इच्छा इत्यर्थः। अत्र पठनम् आधारः। सम्बन्धश्च विषयता, न संयोगः समवायो वा। अतः वैषयिकः आधारः भवति पठनम्।\nशरीरस्य अलङ्कारे मम अभिरुचिः नास्ति। अलङ्कारः विषयः भवति। अलङ्कारस्य अभिरुचेः च संबन्धः विषयनिष्ठः अस्ति। अतः वैषयिकः आधारः।\nआधारः - संयोगसमवायमूलकः सकलावयवव्यक्तिरूपः अभिव्यापकः।\nअत्र आधारः तिलानि। तिलानां सकलावयवेषु तैलम् अस्ति। तिलतैलयोः सम्बन्धः समवायः भवति। अतः अयम् अभिव्यापकः आधारः। तथा - सर्वस्मिन् आत्मा अस्ति।-\nक्षीरे घृतं विद्यते। - इत्यादि उदाहरणेषु अपि सकलावयवव्याप्तिरूपः सम्बन्ध अस्ति इत्यतः अभिव्यापकस्य उदाहरणानि भवन्ति।\nअन्येषु केषुचन सन्दर्भेषु अपि सप्तमीविभक्तिः भवेत्। केचन सन्दर्भाः दत्ताः।\n१. यस्य क्रियया क्रियान्तरं लक्ष्यते तदा।\nउदा - गोषु दुह्यमानासु गतः। देवदत्तः कदा गतः इति प्रश्नस्य समाधानरूपेण वदति - गोषु दुह्यमानासु गतः- इति। देवदत्तस्य गमनकालं न जानाति। तदेव प्रश्नस्य साङ्कत्यम्। गोदोहनस्य कालः सर्वैः ज्ञायते। अतः गोदोहनकालज्ञापनक्रियया गमनकालं ज्ञापयति- देवदत्तः गोषु दुह्यमानासु गतः इति। दोहनकाले एव गमनं सम्भवति। अतः दोहनक्रियया क्रियान्तरं गमनक्रियां सूचयति। यस्यक्रियया क्रियान्तरं लक्ष्यते तदा सप्तमी स्यात्। (यस्य च भावेन भावलक्षणम् २.३.३७)\nअन्यानि कानिचन उदाहरणानि अपि दत्तानि।\nसूर्ये उदयमाने अन्धकारः निर्गतः।\nलेखे लिख्यमाने मातुलः आगतः।\nअत्र सूर्यस्य उदयसमये अन्तकारस्य निर्गमनं सूर्यस्य उदयक्रियया अन्धकारस्य निर्गमनक्रिया लक्ष्यते। अतः उदयक्रियायाः आश्रयरूपसूर्यशब्दस्य सप्तमी विभक्तिः। उदयमानशब्दस्तु सूर्यस्य विशेषणरूपेण वर्तते इत्यतः सोsपि सप्तम्याम्। तथा मातुलस्य आगमनं लेखनसमये सम्भवति। लेखनक्रियया आगमनरूपं क्रियान्तरं लक्ष्यते इत्यतः लेखनक्रियायाः आश्रयभुतः लेखशब्दः सप्तमीविभक्तौ स्यात्। लेखनक्रियासूचकं लिख्यमानपदं विशेषणम् इत्यतः तदपि सप्तम्याम्। एतादृश प्रयोगाः सतिसप्तमी प्रयोगः इत्यपि व्यवह्रियन्ते।\n२. स्निह्यति, विश्वसिति इत्येतयोः धात्वोः प्रयोगे।\nस्निह्यति, विश्वसिति इत्येतयोः धात्वोः प्रयोगः यत्र भवति तत्र स्नेहस्य विश्वासस्य च यत् पात्रं तस्य ,सप्तमीविभक्तिः भवति।\nमाता पुत्रे विशेषतः स्निह्यति।\nअहं मम राष्ट्रे स्निह्यामि।\nरावणः स्वशक्त्याम् अधिकं विश्वसितवान्।\nतातस्य मयि बहुविश्वासः अस्ति।
