5।4।46 - अतिग्रहाव्यथनक्षेपेष्वकर्तरि तृतीयायाः\n5।4।46 अतिग्रहाव्यथनक्षेपेष्वकर्तरि तृतीयायाः\nअतिग्रहाव्यथनक्षेपेष्वकर्तरि तृतीयायाः 🔊\nअतिग्रह-अव्यथन-क्षेपेषु (सप्तमीबहुवचनम्) , अकर्तरि (सप्तम्येकवचनम्) , तृतीयायाः (पञ्चम्येकवचनम्)\nतसिः 5।4।44 (प्रथमैकवचनम्)\nअतिग्रह-अव्यथन-क्षेपेषु तृतीयायाः अकर्तरि तसिः\n"अतिग्रह", "अव्यथन" तथा "क्षेप" एतेषु विषयेषु तृतीयान्तशब्दात् स्वार्थे तसि-प्रत्ययः विधीयते । परन्तु यदि कर्ता तृतीयायां विद्यते तर्हि तस्मात् तसि-प्रत्ययः न भवति ।\nप्रारम्भे सूत्रे प्रयुक्तानाम् शब्दानाम् अर्थम् पश्यामः -\n1. अतिग्रह = अनतिक्रम्य वर्तनम् (behavior without breaking the rules) इत्युक्ते अतिग्रहः । यथा - देवदत्तः चरित्रेण अतिगृह्यते । Devadatta is known by people as the one who will never behave immorally - इत्याशयः ।\n2. अव्यथन = मार्गात् अनिवृत्तिः / अचलनम् (Does not astray away / deviate / fall away from the appropriate path इत्याशयः) । यथा - देवदत्तः वृत्तेन न व्यथते । Devadatta does not deviate from the correct gesture - इत्याशयः ।\n3. क्षेप = निन्दा (insult) इत्याशयः । यथा - देवदत्तः वृत्तेन क्षिप्तः (Devadatta was insulted because of his behavior)।\nएतेषु विषयेषु तृतीतान्तशब्दात् स्वार्थे तसि-प्रत्ययः भवति । यथा -\n1.देवदत्तः चरित्रेण अतिगृह्यते इत्येव = देवदत्तः चरित्रतः अतिगृह्यते । प्रक्रिया इयम् -\nचरित्रेण + तसि\n→ चरित्रेण + तस् [इकारः उच्चारणार्थः, त्यस्य लोपः]\n→ चरित्र + टा + तस् [अलौकिकविग्रहः]\n→ चरित्र + तस् [कृत्तद्धितसमासाश्च 1।2।46 इति प्रातिपदिकसंज्ञा । सुपो धातुप्रातिपदिकयोः 2।4।71 इति टा-प्रत्ययस्य लोपः]\n→ चरित्रतः [सकारस्य ससजुषो रुँः 8।2।66 इति रुँत्वम् । खरवसानयोर्विसर्जनीयः 8।3।15 इति विसर्गः]\n2. देवदत्तः वृत्तेन न व्यथते इत्येव = देवदत्तः वृत्ततः न व्यथते ।\n3. देवदत्तः वृत्तेन क्षिप्तः इत्येव = देवदत्तः वृत्ततः क्षिप्तः ।\nयत्र कर्तुः तृतीया विभक्तिः विधीयते, तत्र तस्मात् तसि-प्रत्ययः न भवति इति स्पष्टीकर्तुम् अस्मिन् सूत्रे "अकर्तरि" इति निर्दिष्टम् अस्ति । यथा - "यज्ञदत्तः देवदत्तेन क्षिप्तः" अस्मिन् वाक्ये क्षेपक्रियायाः कर्ता "देवदत्तः" तृतीयया गृह्यते, अतः अत्र तसि-प्रत्ययः न भवति ।\n1. एतत् सूत्रम् समर्थानां प्रथमात् वा 4।1।82 अस्मिन् अधिकारे उक्तायाम् महाविभाषायां पाठितम् अस्ति । अतः अनेन सूत्रेण उक्तः "तसि" प्रत्ययः विकल्पेनैव भवति । इत्युक्ते, पक्षे " देवदत्तः चारित्रेण अतिगृह्यते" एतादृशाः प्रयोगाः अपि विधीयन्ते ।\n2. "तसि" प्रत्ययान्तशब्दाः तद्धितश्चासर्वविभक्तिः 1।1।38 इत्यनेन अव्ययसंज्ञकाः भवन्ति ।\nअतिक्रम्य ग्रहः अतिग्रहः। अचलनम् अव्यथनम्। क्षेपो निन्दा। अतिग्रहादिविषये या तृतीया तदन्ताद् वा तसिः प्रत्ययो भवति, सा चेत् कर्तरि न भवति। वृत्तेन अतिगृह्यते वृत्ततो ऽतिगृह्यते। चारित्रेण अतिगृह्यते चारित्रतो ऽतिगृह्यते। सुष्ठुवृत्तवानन्यानतिक्रम्य वृत्तेन गृह्यते इत्यर्थः। अव्यथने वृत्तेन न व्यथते वृत्ततो न व्यथते। चारित्रेण न व्यथते चारित्रतो न व्यथते। वृत्तेन न चलति इत्यर्थः। क्षेपे वृत्तेन क्षिप्तो वृत्ततः क्षिप्तः। चारित्रेण क्षिप्तः चारित्रतः क्षिप्तः। वृत्तेन निन्दितः इत्यर्थः। अकर्तरि इति किम्? देवदत्तेन क्षिप्तः।\n`अतिक्रम्य` इति। अनेनातिशब्दोऽत्रातिक्रमे वत्र्तत इति दर्शयति। `अचलनमध्यथनम्` इति। `व्यथभयचलनयोः` (धातुपाठः- 764) इति पठते, तस्येह चलने वृत्तिमाचष्टे। वृत्तेनेति हेतौ करणे वा तृतीया॥\nअतिक्रम्य ग्रहोऽतिग्रह इति। अतिशब्दोऽत्रातिक्रमणे वर्तते इति दर्शयति। अतिशब्दो हि ससाधनेऽप्यतिक्रमणे दृष्टः, तद्यथा--ठ्तस्माद्ब्राह्मणे राजन्यवानत्यन्यं ब्राह्मणम्ऽ इति, ठ्न वै देवा नमस्कारमतिऽ इति च। तेन तस्यातिक्रमणमात्रे वृत्तिर्न सम्भवति। वृतेनातिगृह्यत इति। बहुष्वासीनेष्वन्यातिक्रमेणायमसाविति विज्ञायत इत्यर्थः, तत्र वृतं कारणम्। चारित्रेणेति। ठ्चरेर्वृते ह्रस्वश्च वाऽ इति णित्रन्प्रत्ययः-चरित्रम्, चारित्रम् ॥\nअकर्तरि तृतीयान्ताद्वा तसिः स्यात् । अतिक्रम्य ग्रहोऽतिग्रहः । चारित्रेणातिगृह्यते । चारित्रतोऽतिगृह्यते । चारित्रेणान्यनतिक्रम्य वर्तत इत्यर्थः । अव्यथनमचलनम् । वृत्तेन न व्यथते । वृत्ततो न व्यथते । वृत्तेन न चलतीत्यर्थः । क्षेपे । वृत्तेन क्षिप्तः । वृत्ततः क्षिप्तः । वृत्तेन निन्दित इत्यर्थः । अकर्तरीति किम् । देवदत्तेन क्षिप्तः ॥\nअतिग्रहाव्यथनक्षेपेष्वकर्तरि तृतीयायाः - अतिगृह्रत इति । अन्याऽतिक्रमेण लौकैर्गृह्रत इत्यर्थः । फलितमाह  -  -अन्यानतिक्रम्य वर्तत इति ।
