5।2।108 - द्युद्रुभ्यां मः\n5।2।108 द्युद्रुभ्यां मः\nद्युद्रुभ्यां मः 🔊\nद्यु-द्रुभ्याम् (पञ्चमीद्विवचनम्) , मः (प्रथमैकवचनम्)\n"तत् अस्य, अस्मिन् अस्ति इति" (इति) द्यु-द्रुभ्याम् मः\n"अस्य अस्ति" तथा "अस्मिन् अस्ति" एतयोः अर्थयोः "दिव्"शब्दात् तथा "द्रु" शब्दात् प्रथमासमर्थात् "म" प्रत्ययः भवति ।\nतदस्यास्त्यस्मिन्निति मतुँप् 5।2।94 इत्यनेन "अस्य अस्ति" तथा "अस्मिन् अस्ति" एतयोः अर्थयोः सर्वेभ्यः प्रातिपदिकेभ्यः औत्सर्गिकरूपेण "मतुँप्" प्रत्ययः विधीयते । अस्य अपवादरूपेण प्रथमासमर्थात् "दिव्" (= स्वर्ग ) तथा "द्रु" (= शाखा / branch) एताभ्याम् शब्दाभ्याम् म-प्रत्ययः भवति । क्रमेण पश्यामः -\n1. द्युः अस्मिन् अस्ति सः ("द्युः" इति दिव्-शब्दस्य प्रथमैकवचनम् । अतः अत्र प्रातिपदिकम् "दिव्" इति अस्ति ।]\n= दिव् + म\n→ द्यु + म [दिव उत् 6।1।131 इति पदसंज्ञकस्य दिव्-शब्दस्य उकारादेशः । ]\nद्युः अस्मिन् अस्ति सः द्युमः । आकाशः इत्यर्थः ।\nविशेषः - अस्मिन् सूत्रे "द्यु" इति निर्देशः "दिव्" इत्यस्य प्रथमैकवचनस्य निर्देशः अस्ति इति व्याख्यानात् स्पष्टीभवति ।\n2. द्रुवः (शाखाः) अस्मिन् सन्ति सः = द्रु + म → द्रुमः । वृक्षः इत्यर्थः ।\nद्युद्रुशब्दाभ्यां मः प्रत्ययो भवति मत्वर्थे। द्युमः। द्रुमः। रूढिशब्दौ एतौ। रूढिषु मतुप् पुनर् न विकल्प्यते।\nद्यौश्च द्रुश्च द्युद्रू, ताभ्यां मतुपि प्राप्ते मो विधीयते। धौरस्यास्तीति द्युमः, `दिव उत्` 6।1।127 इत्युत्त्वम्। केचित्--`द्युशब्द प्रकृत्यन्तरमह्नो नामधेयम्, तत इदं प्रत्ययविधानम्` इत्याहुः। `रूढिषु मतुप्? पुनर्न विकल्प्यते` इति। रूढिशब्दार्थस्य मतुपाऽनभिधानात्॥\nद्यौशब्दोऽप्युत्पन्नं प्रातिपदिकमुकारान्तम्। रूढिषु च मतुब्न विकल्प्यते इति। तदर्थस्य मतुपाभिधातुमशक्यत्वात् ॥\nद्युमः । द्रुमः ॥\nद्युद्रुभ्यां मः - द्युद्रुभ्यां मः ।दिव उ॑दिति कृतोत्वस्य दिव्शब्दस्य "द्यु" इति निर्देशः । दिव्शब्दात् द्रुशब्दाच्च मप्रत्ययः स्यादित्यर्थः । द्युमः द्रुम इति । रूढशब्दावेतौ ।\nद्युद्रुभ्यां मः - द्युद्रुभ्यां मः । द्युम इति । द्यौरस्यास्ति ।दिव उ॑दित्युत्वम् । द्रुर्वृक्षः सोऽस्यास्ति जनकतयेति॑द्रुमोऽपि वृक्ष एव ।पलाशी द्रुद्रुमाऽगमाः॑इत्यमरः । इह सर्वत्र समुच्चीयमानोऽपि मतुब्राऊढशब्देषु नेष्यते, तदर्थस्य मतुपा अभिधातुमशक्यत्वात् । दृश्यत इति ।व॑इत्यनुवर्तते ।अर्णसो लोपश्च । अर्णव इति । अर्तेरसुन्, नुट्च । अर्णः=जलं, तद्वान् ।
