कस्मिंश्चित् ग्रामे कश्चन अतिलुब्धः कृषकः न्यवसत्। तस्य समीपे विशाला उर्वरा क्षेत्रभूमिः आसीत्। तत्र कृषिकार्यं कृत्वा सः बहुलं धनं सम्पादयति स्म। तेन धनेन सः सहजतया एव स्वस्य कुटुम्बं पोषयितुं शक्नोति स्म। ततश्च सः किञ्चित् धनं रक्षितुमपि शक्नोति स्म। तथापि तस्य आयेन सः असन्तुष्टः आसीत्। कदाचित् सः नगरम् अगच्छत्। तत्र नगरश्रेष्ठिनः वैभवं दृष्ट्वा सः अतीव प्रभावितः। तस्य गृहम् अतीव विशालं, समलङ्कृतं च आसीत्। तस्य समीपे महत् पशुधनम् अपि आसीत्। नैके सेवकाः आनिशं तस्य सेवने रताः भवन्ति स्म। दिने वरुत्वारं मिष्टान्नभक्षणं करोति स्म सः।
स्वामी विवेकानन्दः स्वस्य देशभक्तिपरकैः भाषणैः चरितेन च नैकान् भारतीयान् प्रैरयत् इति सुविदितम् एव सर्वेषाम्।
अथ कदाचित् स्वामी विवेकानन्दः विदेशयात्रार्थं महानौकया प्रवासं करोति स्म। तस्यामेव नौकायां कश्चन अन्यः भारतीयः युवकः अपि आसीत्। भारतीयाः यूनः चिन्तनशीलाः भवेयुः इति सर्वदा विवेकानन्देन अभिलषितम् आसीत्। सः तस्य युवकस्य समेपं गतः। परस्परपरिचयवेलायां तेन ज्ञातं यत् सः प्रगतं शिक्षणं प्राप्तुं विदेशं प्रति प्रस्थितः अस्ति। तेन सः युवकः पृष्टः, "कस्मात् प्रगतं शिक्षणं प्राप्तुम् इच्छति भवान्?" इति। युवकेन उत्तरितम्, "प्रगतं शिक्षणं प्राप्य अहं विपुलं धनं सम्पादयितुं शक्ष्यामि" इति। "साधु! ततः किं करिष्यति भवान्?" इति पुनः स्वामिना पृष्टम्। स्वप्नलोकम् इव, स्वेन इष्टं भविष्यलोकम् इव प्रविष्टवान् स युवकः उवाच, "ततः कामपि सुन्दरीं, सुशिक्षितां च कन्यां परिणेष्यामि" इति। "शोभनम्। ततः किं करिष्यति भवन्?" इति पुनः स्वामिना पृष्टम्। आकाशे दत्तदृष्टिः स्वप्नायमानः इव, तं सम्भाविनं कालम् अधुनैव अनुभवन्निव सः अवदत्, "ततः मम सुन्दराः सुकोमलाः पुत्राः भविष्यन्ति। तैः सह क्रीडने यदा अहं रतः भविष्यामि तदा समयस्य भानम् अपि न भविष्यति मम" इति। "ततः किं भविष्यति" इति स्वामिना पुनः पृष्टम्। "सुशिक्षिताः मे पुत्राः यदा विवाहयोग्याः भविष्यन्ति तदा तेषां विवाहं कारयित्वा अहं मम सर्वेभ्यः दायित्वेभ्यः विमुक्तः भविष्यामि" इति। "ततः किम्" इति पुनः स्वामिना पृष्टम्। "ततः मम निवृत्तिकाले अहं मम पौत्रैः सह क्रीडिष्यामि। तेभ्यः कथाः कथयिष्यामि। तैः सह नितरां रंस्ये" इति। पुनरपि स्वामिना पृष्टं,"ततः किम्" इति। अधुना स्वप्नलोकात् प्रतिनिवृत्तः इव, किञ्चित् गहनं चिन्तयन् इव आसीत् स युवकः इति तस्य नेत्राभ्यां ज्ञायते स्म। विचाराणां कश्चन ओघः तस्य मनः सहसा व्याप्नोत्। "ततः किं , ततः किम्" इति इममेव प्रश्नं पुनः पुनः आकर्णयतः तस्य श्वासावरोधः एव अधुना जायमानः अस्ति इति तेन अनुभूतम्। ततस्तेन उक्तं, "भोः सन्यासिन्, किं पुनः पुनः तमेव प्रश्नं करोति भवान्? किं भविष्यति ततः? ततः खलु अहं मरणं प्राप्स्यामि। किमन्यत्?" इति। विवेकानन्दस्य प्रशान्ते गम्भीरे नेत्रे, इत्थं कथयतः तस्य युवकस्य शतशः विचाराणाम् ओघेन त्रस्तयोः, अजस्त्रं चलतोः नेत्रयोः सततं पश्यतः आस्ताम्। सहसा एव युवकस्य नेत्रे अपि स्थिरे। सोऽपि यावत् विवेकानन्दस्य नेत्रे एव पश्यंस्तिष्ठति स्म तावत् सहजतयैव विवेकानन्देन उक्तम्,"अये मरणं प्राप्तुम् एतावत् सर्वं करणीयं भवति इति अहं न जानामि स्म" इति। स्वस्य जीवनकार्यस्य विषये कश्चन महत्त्वपूर्णः प्रश्नः अधुना युवकस्य मनसि उदितः आसीत्।
केम्ब्रिज्-विश्वविद्यालयस्य कश्चन प्राध्यापकः स्वीये शान्ते प्रकोष्ठे अध्ययने निमग्नः आसत। तावत् कश्चन रुष्टः इंग्लेण्ड-सैनिकः तस्य अध्ययन-प्रकोष्ठं प्रविशति। सम्पूर्णः इंग्लेण्ड-देशः यां युद्धस्थितिम् अनुभवन्नासीत् तस्याः विषये अयं प्राध्यापकः सर्वथा उदासीनः इति तस्य प्राध्यापके आक्षेपः आसीत्। प्राध्यापकः स्मेरमुखः तं युवसैनिकं,"कस्य कृते इदं युद्धम्?" इति पृच्छति। "देशरक्षणार्थम्" इति स सैनिकः झटिति उत्तरयति। यदर्थं स सैनिकः स्वप्राणान् पणीकृत्य युध्यते किन्नाम स देशः? इति प्राध्यापकः जिज्ञासति। "अस्य भूखण्डस्य सीमाः तदीय-जनाः च समाहृताः देशः इति आख्यां भजन्ते" इत्युक्तं सैनिकेन। "भूखण्डस्तु मृत्तिकामात्रम्, तत् किं मृत्तिका देशः? तदीयजनाः तु शतात् वर्षेभ्यः पूर्वं इतरे आसन्, तदापि देशस्तु अयमेव आसीत्। कस्तर्हि देश इत्याख्यां भजते?" इति पुनः पृष्टं प्राध्यापकेन। तस्य कथनस्य तात्पर्यं समक् ज्ञात्वा सैनिकेन अङ्गीकारपूर्वकम् उक्तम् यत् तेन नेदं रक्षितुम् इष्टम् अपितु देशस्य संस्कृतिः रक्षितुम् इष्टा। तदा प्राध्यापकेन शान्ततयैव उक्तं यत् सोऽपि तस्मिन्नेव संस्कृतेः संरक्षणसंवर्धनयोः कार्ये निरतः आसीत्। सैनिकस्य रोषावेशः प्रशान्तः। सः प्राध्यापकं नत्वा इतोऽपि उत्साहेन देशस्य सांस्कृतेः रक्षणाय कटिबद्धः सन् ततः प्रस्थितः।
आसीत् कश्चन कृषकः। अस्मिन् पर्याये यत् सस्यं तस्य क्षेत्रे जातं तस्य गुणवत्तया सः असन्तुष्टः। तेन चिन्तितं - "प्रायः ग्रामे यानि बीजानि लभ्यन्ते तानि एव न उत्तमगुणानि। तस्मात् सस्यस्य गुणवत्ता अपि न समीचीना" इति। तस्मात् अधुना समीपस्थात् नगरात् उत्कृष्टानि बीजानि आनेतव्यानि इति तेन निश्चितम्। स कृषकः बीजक्रयणार्थं नगरं गन्तुम् इच्छति इति वार्ता कथञ्चित् ग्रामे सर्वत्र प्रसृता। द्वितीयेऽहनि बीजक्रयणार्थं नगरं गन्तुं यावत् तेन स्वस्य वृषभशकटिका सज्जीकृता तावत् तस्य पिता तम् उवाच, "वत्स, तस्मिन्नगरे उत्तमं मधुरं लभ्यते। आबहोः कालात् तत् खादितुम् इच्छा मे मनसि वर्तते। तत् प्रतिनिवर्तनसमये सनिश्चयं त्वया मत्कृते तन्मधुरम् आनेयम्" इति। कृषक "ओम्" इत्युक्त्वा यावत् किञ्चित् अग्रे प्रस्थितः तावत् तस्या मात्रा स उक्तः, "अयि नगरं गमिष्यन् मातृवत्सलस्त्वं मदर्थे काञ्चित् उत्तमां शाटिकाम् अवश्यम् आनेष्यसि ननु" इति। "कस्मान्न" इति उक्त्वा यावत् स अग्रे प्रस्थितः तावत् तस्य अनुजेन स उक्तः, "अग्रज मदर्थे त्वया यूतकम् आनेयम्" इति। तदपि कृषकेण अङ्गीकृतम्। गमनसमये मार्गे तस्य मातृभगिनी मिलिता। तयोक्तम्, "नगरे मम काचित् सम्बन्धिनी निवसति तस्मै मया दीयमानम् इदं किञ्चित् साहित्यम् अविस्मृत्य देयम्' इति। दास्यामि इत्युक्त्वा अग्रे प्रस्थितः कृषकः। तावदेव ग्रामस्थः कश्चन ज्येष्ठः तमुवाच, "भोः इयं मम यष्टिः अधुना अहमिव जीर्णा मद्भारं सोढुमसमर्था इव लक्ष्यते, तत् त्वया नगरं गच्छता मदर्थे सुदृढा नवीना यष्टिः आनेया" इति। ओमित्युक्त्वा प्रस्थितः कृषकः। दिनद्वयानन्तरं यदा स प्रत्यागतस्तदा सोत्साहं सर्वानपि सोऽवदत्। पश्यत भवद्भिरुक्तानि सर्वाणि कार्याणि मया कृतानि। इयं स्थविराय यष्टिः। मातृभगिन्याः साहित्यम् अपि मया नगरवासिन्यै तस्याः सम्बन्धिन्यै अविस्मृत्यैव प्रदत्तम्। अत्रास्ति अनुजाय युतकम्। इयम् अम्बायै शाटिका। इहास्ति ताताय मधुरम्। एवं यदा स सर्वेभ्यः तत्तदभीप्सितानि वस्तूनि ददत् आसीत् तावतैव तेन किमपि लक्षितं यत् तस्य शकटिका रिक्ता जाता। अहो! किमेतत्! अन्यानि सर्वाणि कार्याणि अविस्मृत्य कृतवता मया बीजानि एव विस्मृतानि!!
