4।4।29 - परिमुखं च\n4।4।29 परिमुखं च\nपरिमुखं च 🔊\nपरिमुखम् (द्वितीयैकवचनम्) , च (अव्ययम्)\nवर्तते 4।4।27 (क्रियापदम्) , तत् 4।4।28 (द्वितीयैकवचनम्)\n"तत् परिमुखम् वर्तते" (इति) समर्थानाम् प्रथमात् ठक्\n"परिमुखम् वर्तते" इत्यस्मिन् अर्थे द्वितीयासमर्थात् "परिमुख"शब्दात् ठक् प्रत्ययः भवति ।\n"परिमुखम्" इति अव्ययम् । यत्किमपि मुखस्य पुरतः / अग्रे नास्ति परन्तु अन्यत्र अस्ति (यथा - पार्श्वे अस्ति / दक्षिणे अस्ति / वामे अस्ति) तस्य निर्देशं कर्तुम् "परिमुखम्" इत्यस्य प्रयोगः क्रियते । अस्मात् शब्दात् "वर्तते" अस्मिन् अर्थे ठक् प्रत्ययः भवति । परिमुख + ठक् → पारिमुखिक । परिमुखम् वर्तते सः पारिमुखिकः । यथा, स्वामिनः मुखं वर्जयित्वा अन्यत्र वर्तते सः सेवकः "पारिमुखिकः" ।\n1. "परिमुखम्" इति अव्ययम् नित्यं द्वितीयैकवचने एव प्रयुज्यते, अतः अत्र द्वितीयायाः सामर्थ्यम् अस्ति ।\n2. अस्मिन् सूत्रे "च" इति निर्देशः कृतः अस्ति । अस्य कारणम् काशिकाकारः "अनुक्तसमुच्चयार्थम्" इति ददाति । इत्युक्ते, शिष्टप्रयोगम् अनुसृत्य अन्येऽपि शब्दाः वर्तमानसूत्रेण ठक्-प्रत्ययं स्वीकर्तुम् अर्हन्ति । यथा - परिपार्श्वम् वर्तते सः पारिपार्श्विकः ।\nपरिमुखशब्दाद् द्वितीयासमर्थाद् वर्तते इत्येअस्मिन्नर्थे ठक् प्रत्ययो भवति। परिमुखं वर्तते पारिमुखिकः। चकारो ऽनुक्तसमुच्चयार्थः। पारिपार्श्विकः।\n`पञ्चम्ययाङ्परिभिः` 2।3।10 इति पञ्चमी। `अपपरिबहिररञ्चवः पञ्चम्या` 2।1।11 इत्यव्ययीभावसमासः, ततष्ठक्। स्वाभिमुखं वर्जयित्वा यः सेवको वत्र्तते स पारिमुखिकः। सर्वतोभावे वा परिः, तस्य `कुगतिप्रादयः` 2।2।18 इति प्रादिसमासः। यतो यतः स्वामिनो मुखं वत्र्तते ततस्ततो यः सेवको वत्र्तते स पारिमुखिकः॥\nपारिमुखिक इति । परिरिह वर्तते, तस्य च ठपपरी वर्जनेऽ इति कर्मप्रवचनीयसंज्ञा, ठ्पञ्चम्यपाङ्परिभिःऽ इति पञ्चमी, ठपपरिबहिरञ्चवःऽ इत्यव्ययीभावः, अनेन ठक् । स्वामिनो मुकं वर्जयित्वा यः सेवको वर्तते स पारिमुखिकः । सर्वतो भावे वा परिशब्दः, परितो मुखम्, प्रादिसमासः, यतो यतः स्वमिनो मुखं ततस्ततो वर्तते इत्यर्थः । एवं पारिपार्श्विकः ॥\nपरिमुखं वर्तते पारिमुखिकः । चात्पारिपार्श्विकः ॥\nपरिमुखं च - परिमुखं च । अस्माद्द्वितीयान्ताद्वर्तते । इत्यर्थे ठगित्यर्थः । चादिति । चकारादनुक्तसमुच्चयार्थात् परिपार्ामित्यस्मादपि ठकि पारिपार्िआकः ।\nपरिमुखं च - परिमुखमिति ।अपपरी वर्जने॑इति परेः कर्मप्रवचनीयसंज्ञायांपञ्चम्यपाङ्परिभि॑रिति पञ्चमी ।अपपरिबहिरञ्चवः पञ्चम्या॑इत्यव्ययीभावः । ततष्ठक् । स्वामिनो मुखं वर्जयित्वा यः सेवको वर्तते स  -  -॒पारिमुखिकः॑ । यदा तु सर्वतोभावे परिशब्दः, प्रादिसमासश्च, तदा यतो यतः स्वामिनो मुखं ततस्ततो यो वर्तते स एवमुच्यते । एवं पारिपार्िआकोऽप्यर्थद्वये बोध्यः ।
