महर्षि-पतञ्जलिः - परिचयः\nमहर्षि पतञ्जलिः महान् पुरुषः आसीत् । तस्य ख्यातिः "महाभाष्यम्" इति ग्रन्थस्य कारणात् विश्वविज्ञाता । पतञ्जलिकृतं महाभाष्यम् इति "पातञ्जल-महाभाष्यम्" । वैयाकरणः महर्षिः पाणिनिः अद्वितीयः व्याकरणकर्त्ता आसीत् । तस्य व्याकरणग्रन्थस्य नाम 'अष्टाध्यायी' अस्ति । विश्वस्य सर्वासु भाषासु ये विद्वांसः भाषाविज्ञानिनः सन्ति ते सर्वे कथयन्ति स्वीकुर्वन्ति च यत् "अष्टाध्यायी" विश्वस्य सर्वश्रेष्ठः व्याकरण-ग्रन्थः। अयं ग्रन्थः सूत्रबद्धः अस्ति, अतः एतेषां सूत्राणां भाष्यस्य विश्लेषणम् आवश्यकम् । तदा एव एषः ग्रन्थः बोधगम्यः भवितुम् अर्हति । महर्षिः पतञ्जलिः "व्याकरण-महाभाष्यम्" इति नाम्ना महद्ग्रन्थम् अलिखत् । महर्षिः पतञ्जलिः चिदम्बरप्रदेशे गोणिकागृहे जातः । अऩ्ये केचित् विद्वांसः कथयन्ति यत् तस्य जन्मभूमिः पाटलिपुत्रः अस्ति । अत्र चिदम्बरप्रदेशे गोणिका पुत्रप्राप्त्यर्थं नित्यं प्रार्थयामास । नदी-नौ-संयोगः जातः । एकदा सा सती-साध्वी नारी गोणिका नद्यां स्नानं कृत्वा सूर्याय अर्घ्यं प्रददौ । अर्घ्य-सम्प्रदान-काले एकवारं बद्धाञ्जलिमध्ये एकः सर्पः आगतः । गोणिका कम्पमाना वेपथुमती च जाता, किन्तु धैर्यं धृत्वा प्रश्नं पप्रच्छ ।\nगोणिका---को भवान् ?\nगोणिका---रेफः क्व गतः ?\nशेषनागः----त्वया अपहृतः । (तव मुखे) ।\nतस्मिन् एव काले गृहे गोणिका एकं पुत्रं जनितवती । गोणिका इमं पुत्रं पतञ्जलिः इति सम्बोधितवती । एषा तु जनश्रुतिः । महर्षिः पतञ्जलिः बाल्यकालात् एव विचक्षणः , अनुपम-प्रतिभा-सम्पन्नः आसीत् । अल्पसमये एव सः व्याकरणशास्त्रे पारङ्गतः, उत्तीर्णः, स्नातकः, तीर्थात्तीर्थंगतः। सहस्रशः व्याकरणजिज्ञासवः तस्य सन्निकटे सश्रद्धम् आगच्छन्ति स्म। समयं समालोक्य स भाष्यरचनां कर्तुम् प्रवृत्तः । सर्वे छात्राः , विद्यार्थिनः, विद्याध्यायिनः विजिज्ञासवः सर्वे समुपस्थिताः । महर्षिः पतञ्जलिः घोषितवान् - अहं भाष्यम् करिष्यामि । किन्तु अहम् जवनिका-पटान्तरितः भाष्यं करिष्यामि । भवन्तः दत्तकर्णाः सावधानम् एकाग्रचित्तं शृण्वन्तु, , लिखन्तु, स्मरन्तु च । पाणिनिसूत्रव्याख्यानकाले कोSपि छात्रः मां द्रष्टुं न आगच्छेत् । अन्यथा अनिष्टं भविष्यति । इति उक्त्वा पतञ्जलिः यवनिकान्तरितः व्याख्यानं भाष्यं च आरब्धवान् । प्रायः महाभाष्यसमाप्तिकाले एकः शिष्यः उत्सुकतावशात् तम् अद्राक्षीत्, तदा तस्य रूपं शेषनागवत् आसीत् । पतञ्जलिः शेषनागवत् ब्रुवन् आसीत् । यथातथा महाभाष्यं पूर्णम् अभूत् । चन्द्रगुप्त इति नाम्ना ख्यातः शिष्यः बहुदुःखतः पातञ्जलं महाभाष्यं संरक्षितवान् । महर्षिः पतञ्जलिः वैयाकरणः, चिकित्सकः, योगी चासीत् । "पातञ्जलयोगदर्शनम्" इति ग्रन्थः तेन रचितः सुप्रसिद्धः योगदर्शनग्रन्थः । पतञ्जलिः पृथिवीतले एकवारम् एव अवतरति, द्विवारं नहि । उक्तञ्च----\n"योगेन चित्तस्य पदेन वाचाम्,\nयोSपाकरोत्तं प्रवरं मुनीनाम्,\nपतञ्जलिं प्राञ्जलिरानतोSस्मि ।।
