4।4।49 - ऋतोऽञ्\nऋतः (पञ्चम्येकवचनम्) , अञ् (प्रथमैकवचनम्)\nधर्म्यम् 4।4।47 (प्रथमैकवचनम्) , तस्य 4।4।47 (षष्ठ्येकवचनम्)\n"तस्य धर्म्यम्" (इति) ऋतः अञ्\n"धर्म्यम्" अस्मिन् अर्थे षष्ठीसमर्थात् ऋकारान्तशब्दात् अञ्-प्रत्ययः भवति ।\nऋकारान्तशब्देभ्यः "तस्य धर्म्यम्" अस्मिन् अर्थे औत्सर्गिकं ठक्-प्रत्ययं बाधित्वा अञ्-प्रत्ययः भवति । यथा -\n1. पोतुः धर्म्यम्\n= पोतृ + अञ्\n→ पौतृ + अ [तद्धितेष्वचामादेः 7।2।117 इति आदिवृद्धिः]\n→ पौत्र [इको यणचि 6।1।77 इति यणादेशः]\n2. यातुः धर्म्यम् = यातृ + अञ् → यात्र ।\n3. नुः धर्म्यम्\n= नृ + अञ्\n→ नार् + अ [तद्धितेष्वचामादेः 7।2।117 इति आदिवृद्धिः]\nअत्र त्रीणि वार्त्तिकानि ज्ञातव्यानि -\n1. नराच्चेति वक्तव्यम् - नरशब्दात् "तस्य धर्म्यम्" अस्मिन् अर्थे अञ्-प्रत्ययः भवति ।नरस्य धर्म्यम् = नर + अञ् → नार । स्त्रीत्वे विवक्षिते टिड्ढाणञ्... 4।1।15 इति ङीप्-प्रत्ययं कृत्वा - नारी । नरस्य आचरणयोग्या या, सा नारी ।\n(अस्मिन् विषये भाष्यकारः "नृनराभ्याम् अञ् वचनम्" इति ब्रूते । परन्तु नृ-शब्दस्य विषये तु स्वयं सूत्रेणैव अञ्-प्रत्ययः भवति, अतः काशिकाकारः कौमुदीकारः च केवलम् "नरात्" इति गृहीत्वा वार्त्तिकम् पाठयतः ।)\n2. विशसितुः इट् लोपः च - "विशसितृ" शब्दात् "तस्य धर्म्यम्" अस्मिन् अर्थे अञ्-प्रत्ययः भवति, तथा "विशसितृ" शब्दस्य इडागमस्य लोपः भवति । ("विशसितृ" शब्दः "वि + शस्" धातोः "तृच्" प्रत्यये कृते, प्रक्रियायाम् इडागमं च कृत्वा सिद्ध्यति । यः विशेषरूपेण शासनं करोति, सः विशसिता । अस्यैव शब्दस्य इडागमस्य अनेन वार्त्तिकेन लोपः उच्यते ) । विशसितुः धर्म्यम् = विशसितृ + अञ् → विशस्तृ + अञ् → वैशस्त्र । शासकस्य आचरणयोग्यम् इत्यर्थः ।\n3. विभाजयितुः णिलोपः च - "विभाजयितृ" शब्दात् "तस्य धर्म्यम्" अस्मिन् अर्थे अञ्-प्रत्ययः भवति, तथा "विभाजयितृ" शब्दस्य णिच्-प्रत्ययस्य लोपः भवति । ("विभाजयितृ"शब्दः "वि + भाज्" धातोः णिच्-प्रत्ययं कृत्वा अग्रे तृच्-प्रत्ययं च कृत्वा सिद्ध्यति । यः विभाजनम् करोति सः विभाजयिता । अस्यां प्रक्रियायां विद्यमानस्य णिच्-प्रत्ययस्य अत्र लोपः उच्यते ) । विभाजयितुः धर्म्यम् = विभाजयितृ + अञ् → विभाजितृ + अञ् → वैभाजित्रम् । यः विभाजनं करोति, तस्य आचरणयोग्यम् तत् वैभाजित्रम् ।\nज्ञातव्यम् - अस्मिन् सूत्रे सर्वेभ्यः ऋकारान्तशब्देभ्यः "तस्य धर्म्यम्" अस्मिन् अर्थे अञ्-प्रत्ययः उच्यते । परन्तु अण् महिष्यादिभ्यः 4।4।48 इत्यत्र महिष्यादिगणे "होतृ"शब्दः अपि उक्तः अस्ति । अस्मात् शब्दात् अण्-प्रत्ययः भवेत् उत अञ्? अस्मिन् विषये विचारद्वयं वर्तते । केचन वदन्ति - महिष्यादिगणे निर्देशत्वात् होतृ-शब्दात् अण्-प्रत्ययः एव भवेत्, अञ् न । केचन अन्ये वदन्ति, "ऋत्विक्" अस्मिन् अर्थे यः होतृशब्दः प्रयुज्यते तस्य महिष्यादिगणे निर्देशः क्रियते, अतः तस्मात् अण्-प्रत्ययः भवति, परन्तु अन्येषु अर्थेषु तु वर्तमानसूत्रेण अञ्-प्रत्ययः एव विधीयते ।\nऋकारान्तात् प्रातिपदिकातञ् प्रत्ययो भवति तस्य धर्म्यम् इत्येतस्मिन् विषये। ठको ऽपवादः। पोतुर् ध्र्म्यं पौत्रम्। औद्गात्रम्। नरच् च एति वक्तव्यम्। नरस्य धर्म्या नारी। विशसितुरिड्लोपश्च। विशसितुः धर्म्यम् वैशस्त्रम्। विभाजयितुर्णिलोपश्च। विभाजयितुर् ध्र्म्यम् वैभाजित्रम्।\nहोतुर्धर्म्यं हौत्रमिति । होतृशब्दस्य महिष्यादिषु पाठादपपाठोऽयम्, पोतुर्धम्यमिति तु पाठः । अपर आह---यजमानसाहचर्यादृत्विग्वचनस्य होतृशब्दस्य महिष्यादिषु पाठः, अयं तु क्रियाशब्द उदाहृत इति । नराच्चेति वक्तव्यमिति । नृशब्दात्सूत्रेणैवाञि नारमिति सिद्धे नरशब्दाट्ठको निवृत्यर्थं वचनम्, अनभिधानं तु दुर्ज्ञानम् ॥\nयातुर्धर्म्यं यात्रम् ॥ ।नराच्चेति वक्तव्यम् (वार्तिकम्) ॥ नरस्य धर्म्या नारी ॥ ।विशसितुरिड्लोपश्चाञ्च वक्तव्यः (वार्तिकम्) ॥ विशसितुर्धर्म्यं वैशस्त्रम् ॥ ।विभाजयितुर्णिलोपश्चाञ्च वाच्यः (वार्तिकम्) ॥ विभाजयितुर्धर्म्यं वैभाजित्रम् ॥\nऋतोऽञ् - ऋतोऽञ् । ऋदन्तात्षष्ठन्ताद्धम्र्यमित्यर्थे अञित्यर्थः । नारीति । अञन्तत्वान्ङीबिति भावः । इड्लोप इति । इटो लोप इत्यर्थः । वैशस्त्रमिति । विशसितृशब्दादञि इटो लोपे ऋकारस्य यणि आदिवृद्धिः । वैभाजित्रमिति । विभाजयितृशब्दादञि णिलोपः ।\nऋतोऽञ्ञ् (1787) (अञ्ञोऽधिकरणम्) (5571 पूरकवार्तिकम्।। 1 ।।) - नृनराभ्यामञ्ञ्वचनम् - (भाष्यम्) नृनराभ्यामञ्ञ्चेति वक्तव्यम्। नुर्र्धम्या-नारी। नरस्यापि ‐ नारी।। (5572 पूरकवार्तिकम्।। 2 ।।) - विशसितुरिड्लोपश्च - (भाष्यम्) विशसितुरिड्लोपश्चाञ्ञ्च वक्तव्यः। विशसितुर्र्धम्यं वैशस्त्रम्।। (5573 पूरकवार्तिकम्।। 3 ।।) - विभाजयितुर्णिलोपश्च - (भाष्यम्) विभाजयितुर्णिलोपश्चाञ्ञ्च वक्तव्यः। विभाजयितुर्र्धम्यं ‐ वैभाजित्रम्।।
