१) हेतुः पक्षे नास्ति;
२) हेतुसाध्ययोर्मध्ये व्याप्यव्यापकभावो नास्ति;
३) हेतुसाध्ययोर्मध्ये विरोधः अस्ति;
४) साध्यं पक्षे नास्ति;
४) 'वह्निः अनुष्णः द्रव्यत्वात्' । अत्र अनुष्णत्वं साध्यं, किन्तु यः पक्षः वह्निः सः उष्णः एव न तु अनुष्णः अतः तादृशम् अनुष्णत्वं साध्यं वह्निपक्षे नास्ति । अनेन प्रकटम् अस्ति यत् इदम् अनुमानं सम्यक् नास्ति, परन्तु दोषः कुत्र ?
१) प्रतिबध्यप्रतिबन्धकज्ञानयोर्मध्ये समानाकारकत्वं भवेत् । विशेष्यः उभयत्र समानः, अपि च एकस्मिन् ज्ञाने यः प्रकारः, तदभावः अपरस्मिन् ज्ञाने प्रकारः । (एतत्तु वस्तुतः केवलं वक्ष्यमाण-प्रथमप्रकारकप्रतिबन्धकत्वे भवति, यत्र स च प्रतिबन्धकः 'तद्वत्ताबुद्धिं प्रति तदभाववत्तानिश्चयमुद्रया' प्रतिबन्धकः अस्ति ।)
अनुमानप्रकरणे अनुमितिः प्रमात्मिका, हेतुः च सद्धेतुः । अतः तस्य प्रतिबन्धकज्ञानं नापेक्षितम् । (प्रतिबन्धकज्ञानं सम्भवति किन्तु तत्र यतः अनुमितिः प्रमात्मिका, तस्य प्रतिबन्धकं भवति चेत्, तत्तु भ्रमात्मकमेव, निष्प्रयोजनं च ।)
१) प्रकृतस्थलं किम् ?
- तत्र अनुमितिः का ?
- अनुमितिं प्रति कारणीभूतः परामर्शः कः ?
२) प्रकृतयथार्थनिश्चयः कः, नाम प्रतिबन्धकीभूतं ज्ञानं किम् ?
३) प्रतिबध्यं ज्ञानं किम् ?
- यथार्थनिश्चयः अनुमितिं प्रति वा परामर्शं प्रति वा प्रतिबन्धकः ?
- परामर्शं प्रति इति चेत्, कस्मिन् अंशे प्रतिबन्धकत्वम् ?
४) कथं, कया विधया प्रतिबन्धकम् ?
(१) तद्वत्ताबुद्धिं प्रति तदभाववत्तानिश्चयरूपेण प्रतिबन्धकम्;
५) प्रतिबन्धकीभूत-निश्चयस्य विषयः कः / प्रतिबन्धकीभूते निश्चये विद्यमानः विषयः कः ?
हेत्वाभासनिश्चयः = वह्निः उष्णः (यथापूर्वं प्रदर्शितं विद्याधर्याम् -  अनुष्णत्वाभावः इत्युक्ते उष्णः एव)
हेत्वाभासे प्रतिबन्धकत्वं कुत्रचित् अनुमितिं प्रति, कुत्रचित् परामर्शं प्रति । अनुमितिं प्रति प्रतिबन्धकत्वं नास्ति अतः द्रष्टव्यं यत् परामर्शं प्रति प्रतिबन्धकत्वं सम्भवति । परामर्शस्य स्वरूपं 'साध्यव्याप्यहेतुमान् पक्षः' इति उक्तम् । तर्हि प्रकृतानुमितेः कारणीभूतः परामर्शः कीदृशः इति चेत्, अनित्यत्वव्याप्यचाक्षुषत्ववान् शब्दः । अन्वयव्याप्तिः । असिद्धौ दोषः कः ? हेतुः पक्षे नास्ति - अत्र चाक्षुषत्वं शब्दे नास्ति । नाम शब्दः चाक्षुषत्वाभाववान् । तर्हि अत्र परामर्शं प्रति प्रतिबन्धकत्वं सम्भवति किम् ? बोध्यं यत् परामर्शे अंशद्वयम् अस्ति - व्याप्त्यंशः, पक्षधर्मतांशः च । नाम, 'अनित्यत्वव्याप्यचाक्षुषत्वम्' इति एकः अंशः; अपरः अंशः 'चाक्षुषत्ववान् शब्दः' । द्वयोः मध्ये एकं प्रति प्रतिबन्धकत्वम् अस्ति किम् ?
प्रतिबध्यं ज्ञानम् = परामर्शः (तत्र अंशः = पक्षधर्मताज्ञानम्)
अयं यथार्थनिश्चयः (धूमाभाववद्-वृत्तिः वह्निः) अनुमितिं प्रति प्रतिबन्धकः नास्ति चेत्, कं प्रति प्रतिबन्धकः ?
तर्हि यथार्थनिश्चयः कं प्रति प्रतिबन्धकः ? प्रकृतव्याप्तिज्ञानं प्रति (धूमाभाववद्-अवृत्तिः वह्निः इति ज्ञानं प्रति) प्रतिबन्धकः भवति । इदानीं व्याप्तिः कुत्र भासते ? परामर्शे व्याप्तिः भासते । 'पर्वतः धूमवान् वह्नेः' इति अनुमानप्रयोगे परामर्शस्य आकारः कीदृशः, नाम यदि परामर्शः उच्येत, तर्हि परामर्शः कीदृशः ?
प्रतिबध्यं ज्ञानम् = परामर्शः (तत्र अंशः = व्याप्तिज्ञानम्)
"प्रतिबध्यप्रतिबन्धकज्ञानयोर्मध्ये समानाकारकत्वं भवेत् । विशेष्यः उभयत्र समानः, अपि च एकस्मिन् ज्ञाने यः प्रकारः, तदभावः अपरस्मिन् ज्ञाने प्रकारः । (एतत्तु वस्तुतः केवलं प्रथमप्रकारकप्रतिबन्धकत्वे भवति, यत्र स च प्रतिबन्धकः 'तद्वत्ताबुद्धिं प्रति तदभाववत्तानिश्चयमुद्रया' प्रतिबन्धकः अस्ति ।)"
१) साध्याभावाभावदवृत्तिमत्पक्षः । (पूर्वपक्षलक्षणस्य प्रवेशः)
२) हेतुव्यापकसाध्याभावसमानाधिकरणहेतुमत्पक्षः । (सिद्धान्तलक्षणस्य आधारेण, हेतुव्यापकसाध्यसामानाधिकरण्यं घटयित्वा)
यथा पूर्वपक्षलक्षणस्थले ह्रदः वह्न्यभावव्याप्यजलवान् → 'व्याप्य'-शब्दस्य स्थाने 'अभाववदवृत्ति' → वह्न्यभावाभाववदवृत्तिजलवान् ह्रदः → वह्निमदवृत्तिजलवान् ह्रदः । अनेन 'वह्निः अस्ति चेत् जलं न भवति', पुनः 'तादृशजलम् अस्ति पक्षे' । एतदाधारेण प्रतिबन्धकत्वम् । (नाम 'वह्निः अस्ति चेत् जलं न भवति'; किन्तु जलम् अस्ति । अतः 'वह्निः अस्ति चेत् जलं न भवति' इत्यस्य पालनम् असम्भवं वह्निः अस्ति चेत् । तदर्थं जानीमः यत् वह्निः नास्ति ।)
अतः पर्वतः वह्निमान् जलात् इति स्थले प्रतिबध्या अनुमितिः पर्वतः वह्निमान् इति चेत्, अपि च विरोधः साध्याभावव्याप्यहेतुः इति चेत्, प्रतिबन्धकनिश्चयः कः स्यात् ?
१) पूर्वपक्षव्यप्तिलक्षणम् = साध्याभाववदवृत्तित्वम् (अन्वयव्याप्तेः स्वरूपम्)
२) सिद्धान्तलक्षणम् = हेतुव्यापकसाध्यसामानाधिकरण्यम् (अन्वयव्याप्तेः स्वरूपम्)
३) व्यतिरेकव्याप्तिलक्षणम् = साध्याभावव्यापकीभूताभावप्रतियोगित्वम् (व्यतिरेकव्याप्तेः स्वरूपम्)
'वायुः गन्धवान् स्नेहात्' इति स्थले दोषः कः ?
अधुना प्रकृतौ किं जातम् ?
अधुना अन्ततो गत्वा यद्यपि व्यभिचारं प्रति विरोधः व्याप्यः - यत्र यत्र विरोधः तत्र तत्र व्यभिचारः - तथापि प्रतिबध्यज्ञानभेदः किमर्थम् ? व्यभिचारनिश्चयः परामर्शस्य व्याप्त्यंशं प्रतिबध्नति, किन्तु विरोधनिश्चयः अनुमितिं प्रतिबध्नाति - किमर्थम् अयं भेदः ?
धेयम् -- If you would like to receive notification via email whenever a new page (new lesson) gets added to our site, [click here] and fill in your email address. New lessons are added every few weeks.
Also we have multiple classes conducted via conference call, on the subjects of Paniniiya Vyakaranam, Nyaya shastram, and also a bhAShA-varga for those wanting to refine their language skills. All classes are free, and people can join from anywhere in the world via local phone call or internet, whichever is more convenient. For class schedules and connect info, click here.
To join a class, or for any questions feel free to contact Swarup <dinbandhu@sprynet.com>.
Retrieved from "https://worldsanskrit.net/w/index.php?title=10---nyAyashAstram/30---hetvAbhAsaH&oldid=9032"
Cookies help us deliver our services. By using our services, you agree to our use of cookies.
4 - केषु गणेषु गुणः सम्भवति धात्वङ्गे ?
3 - धातुविज्ञानम् - ३ (धातूनां स्वरविज्ञानम् - पदव्यवस्था इड्व्यवस्था च)
05 - सार्वधातुकप्रकरणम् (अदन्तम् अङ्गम्)
सार्वधातुकप्रकरणम् (अदन्तम् अङ्गम्)
06 - सार्वधातुकप्रकरणम् (अनदन्तम् अङ्गम्)
सार्वधातुकप्रकरणम् (अनदन्तम् अङ्गम्)
01A - अनदन्ताङ्गानां कृते सिद्ध-तिङ्प्रत्ययाः (सारः)
04b - कर्मणि भावे च ।।
10 - यङ्गन्तधातवः ।।
04 - समवायः अतिरिक्तः पदार्थः किमर्थम् ?
This page was last edited on 19 July 2021, at 09:57.
Content is available under Creative Commons Attribution-ShareAlike 4.0 International (CC BY-SA 4.0) unless otherwise noted.
