8।4।63 - शश्छोऽटि\nशः (षष्ठ्येकवचनम्) , छः (प्रथमैकवचनम्) , अटि (सप्तम्येकवचनम्)\nपदान्तस्य 8।4।59 (पञ्चम्येकवचनम्, पञ्चम्या विपरिणम्यते) , वा 8।4।59 (अव्ययम्) , झयः 8।4।62 (पञ्चम्येकवचनम्)\nपदान्तात् झयः शः छः वा अटि\nपदान्त-झय्-वर्णात् परस्य शकारस्य अट्-वर्णे परे विकल्पेन छकारादेशः भवति ।\nझय्-प्रत्याहारे वर्गचतुर्थाः, वर्गतृतीयाः, वर्गद्वितीयाः, वर्गप्रथमाः समाविष्टाः सन्ति । एतेषां परस्य शकारस्य अट्-वर्णे परे विकल्पेन छकारादेशः भवति । (अट् प्रत्याहारे सर्वे स्वराः तथा ह्, य्, व् र् - एते समाविश्यन्ते ।)\n1. तद् + शेते\n→ तज् + शेते [स्तोः श्चुना श्चुः 8।4।40 इति जकारः]\n→ तच् + शेते [खरि च 8।4।55 इति चर्त्वम्]\n→ तच्छेते, तच्शेते [शश्छोऽटि 8।4।63 इति शकारस्य विकल्पेन छकारः ।]\n2. मधुलिड् + शेते\n→ मधुलिट् + शेते [खरि च 8।4।55 इति चर्त्वम्]\n→ मधुलिट्छेते, मधुलिट् शेते [शश्छोऽटि 8।4।63 इति शकारस्य विकल्पेन छकारः ।]\n3. त्रिष्टुब् + शेते\n→ त्रिष्टुप् + शेते [खरि च 8।4।55 इति चर्त्वम्]\n→ त्रिष्टुप्शेते, त्रिष्टुप्छेते ।\nअस्मिन् विषये एकम् वार्तिकम् ज्ञातव्यम् - छत्वम् अमि इति वक्तव्यम् । इत्युक्ते, केवलम् अट्-वर्णे परे एव शकारादेशः भवति इति न, अपितु अम्-वर्णे परे अपि भवति । यथा -\nतद् + श्लोकेन\n→ तज् + श्लोकेन [स्तोः श्चुना श्चुः 8।4।40 इति जकारः]\n→ तच् + श्लोकेन [खरि च 8।4।55 इति चर्त्वम्]\n→ तच्छ्लोकेन , तच्श्लोकेन [शश्छोऽटि 8।4।63 इति शकारस्य विकल्पेन छकारः ।]\nएवमेव तत् + श्मश्रुणा = तच्छ्मश्रुणा, तच्श्मश्रुणा । तत् + श्ना = तच्छ्ना, तच्श्ना ।\nA शकार sandwiched between a पदान्त झय् letter on the left and an अट् letter on the right is optionally converted to a छकार.\nझयः इति वर्तते, अन्यतरस्याम् इति च । झय उत्तरस्य शकारस्य अटि परतः छकरादेशो भवति अन्यतरस्याम् । वाक् छेते, वाक् शेते । अग्निचिच् छेते, अग्निचित् शेते । सोमसुच् छेते, सोमसुत् शेते । श्वलिट् छेते, श्वलिट् शेते । त्रिष्टुप् छेते, त्रिष्टुप् शेते । छत्वममि इति वक्तव्यम् । किं प्रयोजनम् ? तच्छ्लोकेन, तच्छ्मश्रुणा इत्येवम् अर्थम् ॥\n`छत्वममीति धक्तव्यण्` इति। अमि परतश्छत्वं भवतीत्येतदर्थरूपं व्याख्येयमित्यर्थः। तत्रेदं व्याख्यानम्--`शश्छः` इति योगविभागः क्रियते, तेनाट्प्रत्याहारेऽसन्निविष्टे लकारादावपि भविष्यति, अतोऽटीत्यतिप्रसङ्गनिरासार्थो द्वितीयो योगः--तेनाटएव परभूते, नान्यनेति। योगवभागकरणसामथ्र्याच्चाम्प्रत्याहारान्तर्गतेऽनटदि क्वचिद्भवत्येव। अन्यथा योगविभागकरणमनर्थकं स्यात्। अमीति नोक्तम्, वैचित्र्यार्थम्। अत्र `वा पदान्तस्य` 8।4।58 इत्यतः पदान्तग्रहणमनुवत्र्तते, झयो विशेषणार्थम्। तेन `शि तुक्` 8।3।31 इत्यत्र तुकः पूर्वान्तकरणं छत्वार्थमुपपन्नं भवति; `डः सि धुट्` 8।3।29 इत्यतो धुङ्ग्रहणानुवृत्तेः परस्या सिद्धत्वात्? पूर्वान्तकरणमनर्थकं स्यात्॥\nशश्छाएऽमीतीति । अटीत्यपनीयामीति वक्तव्यमित्यर्थः । तच्छ्लोकेन, तच्छ्मश्रुणेति अत्र लकारमकारपरस्यापि शकारस्य भवति ॥\nपदान्तात् झयः परस्य शस्य छो वा स्यादटि । दस्य श्चुत्वेन जकारे कृते ॥\nशश्छोऽटि - शश्छोऽटि । "झय" इति पञ्चम्यन्तमनुवर्तते । "श" इति षष्ठएकवचनम् । तदाह  -  झयः परस्येति । "तद्-शिव" इति स्थिते दकारस्य चुत्वेन जकारे कृते जकारस्य चकार इत्यन्वयः ।\nशश्छोऽटि - शाश्छोऽटि । इह पदान्तादित्यनुवत्र्यपदान्ताज्झय॑ इति व्याख्येयम्, तेनेह न,मध्वश्चोतन्त्यभितो विरप्शम् । विपूर्वाद्रपेरौणादिकः शः ।छत्वममीति ।शश्छोऽटी॑ति सूत्रंशश्छोऽमी॑ति पठनीयमित्यर्थः । तच्छ्लोकेनेति ।तच्छ्मश्रुणे॑त्याद्यप्युदाहर्तव्यम्॥\nशश्छोऽटि ।। छत्वममि(तच्छ्लोकेन तच्छमश्रुणेति प्रयोजनम्)।। छत्वममीति वक्तव्यम्।। किं प्रयोजनम्?।। तच्छ्लोकेन तच्छ्मश्रुणेति।।
