द्वितीयाः पादः - सूत्र २८\nनाभाव उपलब्धेः ॥२८॥\nनाभाव उपलब्धेः ।\nएवं बाम्हार्थवादमाश्रित्यसमुदायाप्राप्त्यादिषु दूषणेपूद्भावितेषु विज्ञानवादी बौद्ध इदानीं प्रत्यवतिष्ठते ।\nकेषांचित्किल विनेयानां बाम्हावस्तुन्यभिवेशमालक्ष्य तदनुरोधेन बाह्यार्थवादप्रक्रियेयं विरचिता नासौ सुगताभिप्रायः ।\nतस्य तु विज्ञानैकस्कन्धवाद एवाभिप्रेतः ।\nतस्मिंश्च विज्ञानवादे बुद्धयारूढेन रूपेणान्तःस्थ एव प्रमाणप्रमेयफलव्यवहारः सर्व उपपद्यते ।\nसत्यपि बाम्होऽर्थे बुद्धयारोहमन्तरेण प्रमाणादिव्यवहारानवतारात् ।\nकथं पुनरवगम्यतेऽन्तःस्थ एवायं सर्वव्यवहारो न विज्ञानव्यतिरिक्तो बाम्होऽर्थोऽस्तीति ।\nस हि बाम्होऽर्थोभ्युपगम्यमानः परमाणवो वा स्युस्तत्समूहा वा स्तम्भादयः स्युः ।\nतत्र न तावत्परमाणवः स्तम्भादिप्रत्ययपरिच्छेद्या भवितुमर्हन्ति ।\nनापि तत्समूहाः स्तम्भादयः ।\nतेषां परमणुभ्योऽन्यत्वानन्यत्वाभ्यां निरूपयितुमशक्यत्वात् ।\nएवं जात्यादीनपि प्रत्याचक्षीत ।\nअपि चानुभवमात्रेण साधारणात्मनो ज्ञानस्य जयमानस्य योऽयं प्रतिविषयं पक्षपातः स्तम्भज्ञानं कुडयज्ञानं घटज्ञानं पटज्ञानमिति नासौ ज्ञानगतविशेषमन्तरेण उपपद्यत इत्यवस्यं विषयसारूप्यं ज्ञानस्याङ्गीकर्तव्यम् ।\nअङ्गीकृते च तस्मिन्विषयाकारस्य ज्ञानेनैवावरुद्धत्वादपार्थिका बाम्हार्थसद्भावकल्पना ।\nअपि च सहोपलम्भनियमादभेदोविषयविज्ञानयोरापतति ।\nन हयनयोरेकस्यानुपलम्भेऽन्यस्योपलम्भोऽस्ति न चैतत्स्वभावविवेके युक्तं प्रतिबन्धकारणाभावात् ।\nतस्मादप्यर्थाभावः । स्वप्नादिवच्चेदं द्रष्टव्यम् ।\nयथाहि स्वप्नमायामरीच्युदकगन्धर्वनगरादिप्रत्यया विनैव बाम्होनार्थेन ग्राहयग्राहकाकारा भवन्त्येवं जागरितगोचरा अपि स्तम्भादिप्रत्यया भवितुमर्हन्तीत्यवगम्यते प्रत्ययत्वाविशेषात् ।\nकथं पुनरसति बाम्हार्थे प्रत्ययवैचित्र्यमुपपद्यते ।\nअनादो हि संसारे बीजाङ्कुरवद्विज्ञानानां वासनानां चान्योन्यनिमित्तनैमित्तिकभावेन वैचित्र्यं न विप्रतिषिध्यते ।\nअपि चान्वयव्यतिरेकाभ्यां वासनानिमित्तमेव ज्ञानवैचित्र्यमित्यवगम्यते स्वप्नादिष्वन्तरेणाप्यर्थं वासनानिमित्तस्य ज्ञानवैचित्र्यस्योभाभ्यामप्यावाभ्यामभ्युपगम्यमानत्वात् ।\nअन्तरेण तु वासनामर्थनिमित्तस्य ज्ञानवैचित्र्यस्य मयानभ्युपगम्यमानत्वात् ।\nतस्मादप्यभावो बाम्हार्थस्येति ।\nएवं प्राप्ते ब्रूमः । नाभाव उपलब्धेरिति ।\nन खल्वभावो बाम्हास्यार्थस्याध्यवसातुं शक्यते ।\nकस्मात् । उपलब्धेः । उपलभ्यते हि प्रति प्रत्ययं बाम्होऽर्थः स्तम्भः कुडयं घटः पट इति न चोपलभ्यमानस्यैवाभावो भवितुमर्हत ।\nयथा हि कश्चिद्भुञ्जानो भुजिसाध्यायां तृप्तौ स्वयमनुभूयमानायामेवं ब्रूयान्नाहं भुञ्जे न वा तृप्यामीति तद्वदिन्द्रियसन्निकर्षेण स्वयमुपलभ्यमान एव बाम्हामर्थं नाहमुपलभे न च सोऽस्तीति ब्रुवन्कथमुपादेयवचनः स्यात् ।\nननु नाहमेवं ब्रवीमि न कञ्चिदर्थमुपलभ इति किंतूपलब्धिव्यतिरिक्तं नोपलभ इति ब्रवीमि ।\nबाढमेवं ब्रवीषि निरङकुसत्वात्ते तुण्डस्य न तु युक्त्युपेतं ब्रवीषि यत उपलब्धिव्यतिरेकोऽपि बलादर्थस्याभ्युपगन्तव्य उपलब्धेरेव ।\nन हि कश्चिदुपलब्धिमेव स्तम्भः कुडयं चेत्युपलभते ।\nउपलब्धिविषयत्वेनैव तु स्तम्भकुडयादीन्सर्वे लौकिका उपलभन्ते ।\nअतश्चैवमेव सर्वे लौकिका उपलभन्ते यत्प्रत्याचक्षाणा अपि बाम्हार्थमेव व्याचक्षते यदन्तर्ज्ञेयरूपं तद्बहिर्वदवभासत इति तेऽपि हि सर्वलोकप्रसिद्धां बहिरवभासमानां संविदं प्रतिलभमानाः प्रत्याख्यातुकामाश्च बाह्यमर्थं बहिर्वदिति वत्कारं कुर्वन्ति ।\nइतरथा हि कस्माद्वहिर्वदिति ब्रूयुः ।\nन हि विष्णुमित्रो वन्ध्यापुत्रवदवभासत इति कश्चिदाचक्षीत ।\nतस्माद्यथानुभवं तत्त्वमभ्युपगच्छद्भिर्बहिरेवावभासत इति युक्तमभ्युपगन्तुं नतु बहिर्वदवभासत इति ।\nननु बाम्हास्यार्थस्यासंभवाद्बहिर्वदवभासत इत्याध्यवसितम् ।\nनायं साधुरध्यवसायो यतः प्रमाणप्रवृत्त्यप्रवृत्तिपूर्वकौ सभवासंभवाववधार्येते न पुनः सम्भवासम्भवपूर्वके प्रमाणप्रवृत्त्यप्रवृत्ती ।\nयद्धि प्रत्यक्षादीनामन्यतमेनापि प्रमाणेनोपलभ्यते तत्संभवति ।\nयत्तु न केनचिदपि प्रमाणेनोपलभ्यते तन्न संभवति ।\nइह तु यथास्वं सर्वैरेव प्रमाणैर्बाम्होऽर्थ उपलभमानः कथं व्यतिरेकाव्यतिरेकादिविकल्पैर्न संभवतीत्युच्तेतोपलब्धेरेव ।\nन च ज्ञानस्य विषयसारूप्याद्विषयनाशो भवति ।\nअसति विषये विषयसारूप्याद्विषयनाशो भवति ।\nअसति विषये विषयसारूप्यानुपपत्तेः ।\nबहिरुपलब्धेश्च विषयस्य ।\nअत एव सहोपलम्भनियमोऽपि प्रत्ययविषययोरुपायोपेयभावहेतुको नाभेदहेतुक इत्यभ्युपगन्तव्यम् ।\nअपि च घटज्ञानं पटज्ञानमिति विशेषणयोरेव घटपतयोर्भेदो न विशेष्यस्य ज्ञानस्य यथा शुक्लो गौः कृष्णो गौरिति शौक्ल्यकार्ष्ण्ययोरेव भेदो न गोत्वस्य ।\nद्वाभ्यां च भेद एकस्य सिद्धो भवत्येकस्माच्च द्वयोः ।\nतथा घटादर्शनं घटस्मरणमित्यत्रापि प्रतिपत्तव्यम् ।\nअत्रापि हि विशेष्ययोरेव दर्शनस्मरणयोर्भेदो न विशेषणस्य घटस्य यथा क्षीरगन्धः क्षीररस इति विशेष्ययोरेव गन्धरसयोर्भेदो न विशेषणस्य क्षीरस्य तद्वत् ।\nअपि च द्वयोर्विज्ञानयोः पूर्वोत्तरकालयोः स्वसंवेदनैवोपक्षीणयोरितरेतरग्राहयग्राहकत्वानुपपत्तिः ।\nततश्च विज्ञानभेदप्रतिज्ञा क्षणिकत्वादिधर्मप्रतिज्ञा स्वलक्षणसामान्यलक्षणवास्यवासकत्वाविद्योपप्लवसदसद्धर्मबन्धमोक्षादिप्रतिज्ञाश्च स्वशास्त्रगतास्ता हीयेरन् ।\nकिंचान्यद्विज्ञानं विज्ञानमित्यभ्युपगच्छता बाम्होऽर्थः स्तम्भः कुडयमित्येवंजातीयकः कस्मान्नाभ्युपगम्यत इति वक्तव्यम् । विज्ञानमनुभूयत इति चेदबाहयोऽप्यर्थोऽनुभूयत एवेति युक्तमभ्युपगतुम् ।\nअथ विज्ञानं प्रकाशात्मकत्वात्प्रदीपवत्स्वयमेवानुभूयते न तथा बाहयोऽप्यर्थ इति चेत् ।\nअत्यन्तविरुद्धां स्वात्मनि क्रियामुपगच्छस्यग्निरात्मानं दहतीतिवदविरुद्धं तु लोकप्रसिद्धं स्वात्मव्यतिरिक्तेन विज्ञानेन बाहयोऽर्थोऽनुभूयत इति नेच्छस्यहो पाण्डित्यं महद्दर्शितम् ।\nन चार्थव्यतिरिक्तमपि विज्ञानं स्वयमेवानुभूयते स्वात्मनि क्रियाविरोधादेव ।\nननु विज्ञानस्य स्वरूपव्यतिरिक्तग्राहयत्वे तदप्यन्येन ग्राहयं तदप्यन्येनेत्यनवस्था प्राप्नोति ।\nअपि च प्रदीपवदवभासात्मकत्वाज्ज्ञानस्य ज्ञानान्तरं कल्पयतः समत्वादवभास्यावभासकभावानुपपत्तेः कल्पनानर्थक्यमिति ।\nविज्ञानग्रहणमात्र एव विज्ञानसाक्षिणोग्रहणाकाङक्षानुत्पादादनवस्थाशङ्कानुपपत्तेः ।\nसाक्षिप्रत्यययोश्च स्वभाववैषम्यादुपब्ध्रुपलभ्यभावोपपत्तेः ।\nस्वयं सिद्धस्यसाक्षिणोऽप्रत्याख्येयत्वात् ।\nप्रदीपवद्विज्ञानमवभासकान्तरनिरपेक्षं स्वयमेव प्रथत इति ब्रुवता प्रमाणागम्यं विज्ञानमनवगन्तृकमित्युक्तं स्यात् ।\nबाढमेवमनुभवरूपत्वात्तु विज्ञानस्येष्टो नः पक्षस्त्वयानुज्ञात इति चेत् । न ।\nअन्यस्यावगन्तुश्चक्षुरादिसाधनस्य प्रदीपादिप्रथनदर्शनात् ।\nअतो विज्ञानस्याप्यवभास्यत्वाविशेषात्सत्येवान्यस्मिन्नवगन्तरि प्रथनं प्रदीपवदवगम्यते ।\nसाक्षिणोऽवगन्तुश्च स्वयंसिद्धतामुपक्षिपतास्वयं प्रथते विज्ञानमित्येष एव मम पक्षस्त्वया वाचोयुक्त्यन्तरेणाश्रित इति चेत् । न ।\nअतः प्रदीपवद्विज्ञानस्यापि व्यतिरिक्तावगम्यत्वमस्माभिः प्रसाधितम् ॥२८॥\nLast Updated : 2014-12-07T05:32:42.3870000\nदिवडान बेब्याक गिळिल्ल्यावरी\n( गो. ) ( दिवड ) सापानें बेडूक गिळल्याप्रमाणें. कांहीं चवन न पाहतां, न चावतां खाणार्या माणसाबद्दल म्हणतात.
