<<1-3-2  - - 1-3-4>>\nउपदेशे इति वर्त्ते। अन्ते भवम् अन्त्यम्। धात्वादेः समुदायस्य यदन्त्यम् हल्, तदित्संज्ञं भवति। ऐउण् णकारः। ऋल्\_उ0325क् ककारः। एओङ् ङकरः। ऐऔच् चकारः। उपदेशे इत्येव। अग्निचित्। सोमसुत्। हस्य ल् हलिति द्वितीयम् अत्र हल्ग्रहणं तन्त्रेण उपात्तं द्रष्टव्यम्। तेन प्रत्याहारपाठे हलित्यत्र लकारस्य इत्संज्ञा क्रियते। तथा च सति हलन्त्यम् इत्यत्र प्रत्याहारे न इतरेतराश्रयदोषो भवति।\n1 उपदेशेऽन्त्यं हलित्स्यात्. उपदेश आद्योच्चारणम्. सूत्रेष्वदृष्टं पदं सूत्रान्तरादनुवर्तनीयं सर्वत्र..\n - - 1-1-71 >>\n१ 'हल्' (प्र० सू० १४) इति सूत्रेऽन्त्यमित्स्यात् ।\n4 ततः किमित्यत आह-हलन्त्यम्। आवृत्तयोर्द्वितीयं सूत्रमेतत्। हल् अन्त्यमितिच्छेदः। हल्शब्दो नपुंसकलिङ्गोऽप्यस्ति, अन्त्यमिति नपुंसकसामानाधिकरण्यात्। `उपदेशेऽजनुनासिक इ`दिति पूर्वसूत्रादुपदेश इति' इदिति चानुवर्तते। तदाह-उपदेशेऽन्त्यमित्यादिना। धातुप्रातिपदिकनिपातप्रत्याहारसूत्रप्रत्ययादेशागमानामन्त्यमिति भाष्यम्। अथ कोऽयमुपदेशो नाम?' तत्राह-उपदेश आद्योच्चारणमिति। उपशब्द आद्यर्थकः। दिशिरुच्चारणक्रियायाम्। भावे घञिति भावः। एतच्च `आदेच उपदेशे' इत्यादासूत्रे भाष्ये स्पष्टम्। धातुसूत्रगणोणादिवाक्यलिङ्गानुशासनम्। आगमप्रत्ययादेशा उपदेशाः प्रकीर्तिताः॥ किम्-`इदमस्थमुः' इति थमुप्रत्यये उकारस्योच्चारणार्थस्य निवृत्तौ मकारस्य प्रत्ययान्तत्वेऽपि इत्संज्ञा मा भूत्। तदेवं हलन्त्यमिति आवृत्तद्वितीयसूत्रेण चतुर्दशसूत्र्यामन्त्यणकारादिवर्णानामित्संज्ञा सिद्धेति स्थितम्। ततः किमित्यत आह-ततोऽण्? अजित्यादिसंज्ञासिद्धाविति। ततः णकारादिनामित्संज्ञासिद्ध्यनन्तरमादिरन्त्येनेत्यणादिसंज्ञा सिद्धेत्यर्थः।\n4 अन्तेऽवसाने भवमन्त्यम्। दिगादित्वाद्यत्। `उपदेशेऽजनुनासिक इत्' इत्यत `उपदेशे' इति, `इ'दिति चाऽत्रानुवर्तते। `आदिरन्त्येन-' इति सूत्रेण सहाऽन्योन्याश्रयमाशङ्क्य आवृत्त्या तं परिहरति-हलिति सूत्रेऽन्त्यमिति। हलि अन्त्यमिति विग्रहे `सप्तमी' इति योगविभागात् सुप्सुपा' इति वा समास इति भावः। यद्वा षष्ठीतत्पुरुषोऽयं, `हलिति सूत्रस्यान्त्यमित्स्यात् ' इति व्याख्यानसम्भवात्।\nयु + लोँट् (आशिषि) 3-3-173 = यु + ल् 1-3-2, 1-3-3\n= यु + तिप् 3-4-78, 1-4-101, 1-4-102, 1-4-108, तिप् gets सार्वधातुक-सञ्ज्ञा by 3-4-113\n= यु + ति 1-3-3 = यु + तु 3-4-86\n= यु + शप् + तु 3-1-68, शप् which is a शित्, gets सार्वधातुक-सञ्ज्ञा by 3-4-113 = यु + तु 2-4-72\n= यु + तातङ् 7-1-35, 1-1-55 = युतात् 1-3-3\nThe तातङ्-प्रत्ययः is a ङित्। By स्थानिवद्-भावः (ref. 1-1-56), "तातङ्" (which has come in place of the पित्-प्रत्ययः "तिप्") inherits the पित्त्वम् (the status of being a पित्) from the तिप्-प्रत्ययः। Thus the conditions for applying 7-3-89 are satisfied and the ending उकारः of the अङ्गम् "यु" would take वृद्धिः। But as per the महाभाष्यम् - पिच्च ङिन्न, ङिच्च पिन्न - that which is a पित् cannot be a ङित् at the same time and that which is a ङित् cannot be a पित् at the same time. "तातङ्" has been\nspecifically made a ङित् by पाणिनिः by putting the ङकारः as an इत्। So it is साक्षात् ङित्। On the other hand the पित्त्वम् was inherited by स्थानिवतद्-भावः। The ङित्त्वम् which is साक्षात् has greater force and it negates the पित्त्वम्। So now 7-3-89 (which requires the प्रत्ययः to be पित्) cannot apply and hence there is no वृद्धिः for the उकारः of "यु"।
