6।4।110 - अत उत् सार्वधातुके\n6।4।110 अत उत् सार्वधातुके\nअत उत् सार्वधातुके 🔊\nअतः (षष्ठ्येकवचनम्) , उत् (प्रथमैकवचनम्) , सार्वधातुके (सप्तम्येकवचनम्)\nक्ङिति 6।4।98 (सप्तम्येकवचनम्) , उतः 6।4।107 (षष्ठ्येकवचनम्, षष्ठ्या विपरिणम्यते) , प्रत्ययात् 6।4।107 (षष्ठ्येकवचनम्, षष्ठ्या विपरिणम्यते) , करोतेः 6।4।108 (पञ्चम्येकवचनम्)\nउतः प्रत्ययस्य करोतेः अङ्गस्य अतः सार्वधातुके क्ङिति उत्\nउकारान्त-प्रत्ययः यस्य अन्ते अस्ति तादृशस्य कृ-धातोः अङ्गस्य अकारस्य कित् / ङित् प्रत्यये परे उकारादेशः भवति ।\nडुकृञ् (करणे) इति तनादिगणस्य धातुः । अस्मात् परः यदा "उ" इति विकरणप्रत्ययः आगच्छति, तदा सार्वधातुकार्धधातुकयोः 7।3।84 इत्यनेन कृ-इत्यस्य रपरे गुणे प्राप्ते "करु" इति सिद्ध्यति । अस्य अङ्गस्य अकारस्य वर्तमानसूत्रेण उकारादेशः भवति । यथा -\n1. कृ-धातोः लट्-लकारस्य प्रथमपुरुषद्विवचनस्य रूपम् एतादृशम् सिद्ध्यति -\nकृ + लट् [वर्तमाने लट् 3।2।123 इति लट्]\n→ कृ + तस् [तिप्तस्.. 3।4।78 इति तस्-प्रत्ययः]\n→ कृ + उ + तस् [तनादिकृञ्भ्यः उः 3।1।73 इति विकरणप्रत्ययः "उ"]\n→ कर् + उ + तस् [सार्वधातुकार्धधातुकयोः 7।3।84 इत्यनेन कृ-इत्यस्य रपरः गुणः]\n→ कुर् + उ + तस् [अत उत् सार्वधातुके 6।4।110 इति अकारस्य उकारः]\n→ कुरुतः [विसर्गनिर्माणम्]\n2. कृ-धातोः लोट्लकारस्य मध्यमपुरुषैकवचनस्य रूपम् एतादृशम् सिद्ध्यति -\nकृ + लोट् [लोट् च 3।3।162 इति लोट्]\n→ कृ + सिप् [तिप्तस्.. 3।4।78 इति मध्यमपुरुषैकवचनस्य सिप्-प्रत्ययः]\n→ कृ + उ + सिप् [तनादिकृञ्भ्यः उः 3।1।73 इति उ-प्रत्ययः]\n→ कर् + उ + सिप् [सार्वधातुकार्धधातुकयोः 7।3।84 इति अङ्गस्य गुणः]\n→ कर् + उ + हि [सेह्यर्पिच्च 3।4।87 इति सि-प्रत्ययस्य अपित्-हि-आदेशः । "अपित्"-त्वात् सार्वधातुकमपित् 1।2।4 इति ङित्-भावः]\n→ कुर् + उ + हि [अत उत् सार्वधातुके 6।4।110 इत्यनेन ङित्-प्रत्यये परे अकारस्य उकारादेशः]\n→ कुरु [उतश्च प्रत्ययादसंयोगपूर्वात् 6।4।106 इत्यनेन प्रत्ययान्ते विद्यमानात् असंयोगपूर्व-उकारात् परस्य हि-प्रत्ययस्य लोपः]\n1. पित्-प्रत्ययः पिच्च ङिन्न ङिच्च पिन्न अनया परिभाषया ङित् नास्ति, कित् अपि नास्ति । अतः पित्-प्रत्यये परे अस्य सूत्रस्य प्रसक्तिः नास्ति । यथा, कृ-धातोः लट्-लकारस्य प्रथमपुरुषैकवचनस्य रूपम् "करोति" इति सिद्ध्यति । अत्र "तिप्" इति पित्-सार्वधातुकप्रत्ययः अस्ति, अतः वर्तमानसूत्रेण अकारस्य उकारादेशः न भवति ।\n2. "उ" इति विकरणप्रत्ययः तदा एव आगच्छति यदा अग्रे सार्वधातुकप्रत्ययः अस्ति । अतः "उतः" इति ब्रूमश्चेत् पुनः "सार्वधातुके" इति ग्रहणम् वस्तुतः अत्र न आवश्यकम् । परन्तु अग्रिमसूत्रेषु तस्य प्रयोजनम् दृश्यते ।\n3. अस्मिन् सूत्रे "उत्" इत्यत्र तपरकरणम् "नित्यम् ह्रस्वस्यैव श्रवणम् भवेत्" इति ज्ञापयितुम् कृतम् अस्ति । अनेन "कुर् + उ + तस् " इति स्थिते पुगन्तलघूपधस्य च 7।3।86 इति उकारस्य गुणादेशः न भवति ।\nIf an अङ्ग of verb root कृ ends in an उकारान्त प्रत्यय, then the अकार of that अङ्ग is converted to उकार when followed by a कित् / ङित् प्रत्यय.\nउकारप्रत्ययान्तस्य करोतेः अकारस्य स्थाने उकारः आदेशो भवति सार्वधातुके क्ङिति परतः। कुरुतः। कुर्वन्ति। सार्वधातुकग्रहणं किम्? भूतपूर्वे ऽपि सार्वधातुके यथा स्यात्, कुरु। तपरकरणं लघूपधस्य गुणनिवृत्त्यर्थम्। क्ङिति इत्येव, करोति। करोषि। करोमि।\n`उकारप्रत्ययान्तस्य` इत्यादि। उकारः प्रत्ययोऽन्तो यस्य स तथोक्तः। उकारप्रत्ययान्तश्च करोतिः सार्वधातुकत्त्वं न व्यभिचरति, अनेनाभिप्रायेणाह--`सार्वधातुकग्रहणं किम्` इति? `भूतपूर्वेऽपि` इत्यादि। असति सार्वधातुकग्रहणे करोतेरुकारप्रत्ययान्तस्य क्ङिति प्रत्यये परत उत्त्वमुच्यमानं यत्र क्ङित्? सार्वधातुकं परभूतं तत्रैव स्यात्--कुरुतः, कुर्वन्तीत्यादिषु; कुर्वित्र हेर्लुकि कृते क्ङित्प्रत्ययस्याभावात्? `न लुमताङ्गस्य` 1।1।62 इति प्रत्ययलक्षणप्रतिषेधात्तु न स्यात्। तस्माद्भूतपूर्वेऽपि सार्वधातुके यथा स्यादित्येवमर्थं सार्वधातुक्ग्रहण्। अथ तपरकरणं किमर्थम्, यावता यद्यपि भाव्यमान उकारः सवर्णानां ग्राहको भवति, तथाप्यान्तरतम्यान्मात्रिकस्थ स्थाने मात्रिक एव भविष्यति? इत्यत आह--तपरकरणम्` इत्यादि। असति हि तपरकरण उकारप्रत्ययमाश्रित्य `सार्वधातुकार्धधातुकयोः` 7।3।84 इति गुणे कृते रपरत्वे च यदुत्त्वं तस्योकारस्य `पुगन्तलघूपधस्य च` 7।3।86 इति गुणः स्यात्। तस्मात्? तपरकरणं क्रियते--ह्यस्वस्यैव श्रवुणं यथा स्यात्, लक्षमान्तरेण यो दीर्घः। प्राप्नोति स मा भूदिति॥\nकरोतेरुप्रत्ययान्तस्येति । उतश्च प्रत्ययात् इत्यनुवृतेर्लभ्यते । सार्वधातुक इति किमिति । सत्यपि सार्वधातुकग्रहखणे स्यतास्यान्तस्य प्रसङ्गकरिष्यावः, कर्ताराविति स्यातासिभ्यां व्यवधानान्न भविष्यति । कुरुते - त्यित्रापि तर्ह्युप्रत्ययेन व्यवधानान्न स्यात् । स्मात्सार्वधातुके परतः करोतेरङ्गस्येत्यर्थसम्भावात्सार्वधातुके परतो यदङ्गं तदवयवस्य करोतेरित्याश्रयणीयम् । एवं च स्यतास्यन्तस्यापि प्रसङ्ग इति । उतश्च प्रत्ययात् इत्यवश्यमनुवर्त्यम्, उप्रत्ययान्तात्करोतेः परं क्ङ्त्सार्विधातुकमेवेति प्रशनः । भूतपूर्वेऽपीति । करु - हि इति स्थिते उत्वं च प्राप्नोति, हिलुक्च, नित्यत्वाद्धिलुकि कृते क्ङितः परस्याभावादुत्वं न स्यात् । प्रत्यात् । प्रत्ययलक्षणं च न लुमताङ्गस्य इति प्रतिषिद्धम् । तस्माद् भूतपूर्वेऽपि सार्वधातुके यथा स्यादिति सार्वधातुकग्रहणम् । आसिद्धो हिलुक्, तस्यासिद्धत्वादुत्वं भविष्यति । तस्माद्विस्पष्यार्थं सार्वधातुकग्रहणम् । यथा पुरस्योतरत्राप्युपयोगाभावः, तथा तत्र तत्र वक्ष्यते । इह यद्यपि भाव्यमानोऽप्युकारः सवर्णान् गृह्णाति, तथाप्यान्तर्यतो मात्रिकस्यातो मात्रिक तौकार एव भविष्यति, नार्थस्तकारेण तत्राह - तपरकरथखणमिति । थासति हि तस्मिन्नुप्रत्ययमाश्रित्योकारस्य लघूपधलक्षणो गुणः स्यात्, स मा भूदिति तपरकरणम् । तस्य हि प्रयोजनम् - लक्षणान्तरेणापि दीर्घो मा भूत् ॥\nउप्रत्ययान्तस्य कृञोऽकारस्य उत्स्यात्सार्वधातुके क्ङिति । उदिति तपरसामर्थ्यान्न गुणः । विदांकुरुतात् । विदांकुरुताम् । उतश्च-(कौमुदी-2334)इति हेर्लुक् । आभीयत्वेन लुकोऽसिद्धत्वादूत्त्वम् । विदांकुरु । विदांकरवाणि । अवेत् । अवित्ताम् । सिजभ्यस्त-(कौमुदी-2226) इति झेर्जुस् । अविदुः ॥\nअत उत् सार्वधातुके - अत उत् । उप्रत्ययान्तस्येति ।उतश्च प्रत्यया॑दित्यतस्तदनुवृत्तेरिति भावः । अकारस्य उत्त्वे कृते तस्य लघूपधगुणमाशङ्क्य आह  -  -तपरेति । इदं स्थानिवत्सूत्रे भाष्ये स्पष्टम् । विदाङ्कुरुतामिति । विदाङ्कुर्वन्त्वित्यपि ज्ञेयम् ।न भकुर्छुरा॑मिति निषेधात्हलि चे॑ति दीर्घो न । हेर्लुगिति । तर्हि सार्वधातुकाऽभावात्कथमुत्त्वमित्यत आह  -  आभीयत्वेनेति । विदांकुर्विति । विदांकुरुतात् विदांकुरुतम् विदांकुरुत । विदांकरवाणीति । आटः पित्त्वेन ङित्त्वाऽभावादुकारस्य गुण इति भावः । विदांकरवाव विदांकरवाम । लडआह  -  -अवेदिति । हल्ङ्यादिना सिपो लोपे विशेषमाह  -  -\nअत उत् सार्वधातुके - क्ङिति किम् । करोति । करोषि । लुकोऽसिद्धत्वादिति । सार्वधातुकग्रहणमुत्तरार्थमेव नात्राऽऽवश्यकम् ।इह भूतपूर्वगत्या सार्वधातुकपरत्वामाश्रीयते॑ इति वृत्तिमते त्वसिद्धत्ववर्णनस्योपयोगलेशोऽपि नास्तीति ज्ञेयम् ।\nउप्रत्ययान्तस्य कृञोऽकारस्य उः स्यात् सार्वधातुके क्ङिति। कुरुतः॥\nअत उत् सार्वधातुके (3108) (उदादेशाधिकरणम्) (पदकृत्यभाष्यम्) सार्वधातुक इति किमर्थम् ? इह मा भूत् ‐ -सञ्चस्करतुः, सञ्चस्करुः इति ।। (प्रतिषेधोपसंख्यानभाष्यम्) स्यान्तस्य प्रतिषेधो वक्तव्यः । करिष्यति । करिष्यते ।। (6584 उपसंख्यानानर्थक्यबोधकवार्तिकम् ।। 1 ।।) - कृञ्ञ उत्व उकारान्तनिर्देशात्स्यान्तस्याप्रतिषेधः - कृञ्ञ उत्वे उकारान्तनिर्देशात्स्यान्तस्याप्रतिषेधः । अनर्थकः प्रतिषेधोऽप्रतिषेधः । उत्वं कस्मान्न भवति ? उकारान्तनिर्देशात् ।। (आक्षेपभाष्यम्) अशक्यः करोतावुकारान्तनिर्देशस्तत्राश्रयितुम् । इह सम्परिभ्यां भूषणसमवाययोः करोतावितीहैव स्यात् ‐ -संस्करोति, संस्कर्ता ‐ - संस्कर्तुमित्यत्र न स्यात् ।। (आक्षेपसमर्थकभाष्यम्) न ब्रूमोऽस्मादुकारान्तनिर्देशाद्योऽयं करोतेरिति । किं तर्हि ? उकारान्तप्रकरणादुकारान्तमङ्गमभिसंबध्यते । उत इति वर्तते । यद्येवम्, नार्थः सार्वधातुकग्रहणेन । कस्मान्न भवति ‐ -संचस्करतुः, संचस्करुरिति ? उत इति वर्तते ।। (सार्वधातुकपदप्रयोजनभाष्यम्) उत्तरार्थं तर्हि सार्वधातुग्रहणं कर्तव्यम् ‐ -श्नसोरल्लोपः (111) इति । श्नः सार्वधातुक एव, अस्तोरप्यार्धधातुके भूभावेन भवितव्यम् । उत्तरार्थमेव तर्हि ‐ -श्नाऽभ्यस्तयोरातः (112) इति । श्ना सार्वधातुक एव । अभ्यस्तमप्याकारान्तमार्धधातुके नास्ति । ननु चेदमस्ति ‐ -अप्सु यायावरः प्रवपेत पिण्डानिति । नैतदाकारान्तम् । किं तर्हि ? यकारान्तमेतत् ।। उत्तरार्थमेव तर्हि ‐ -इर् हल्यघोः (113) इति । तत्रापि श्नाऽभ्यस्तयोरित्येव ।। अतोऽप्युत्तरार्थमेव तर्हि ‐ -इद्दरिद्रस्य (114) इति । वक्ष्यत्येतत् दरिद्रातेरार्धधातुके लोपः सिद्धश्च प्रत्ययविधौ इति ।। अतोऽप्युत्तरार्थं ‐ -भियोऽन्यतरस्याम् (115) । अभ्यस्तस्येत्येव ।। अतोऽप्युत्तरार्थमेव तर्हि ‐ -जहातेश्च (116) । अभ्यस्तस्येत्येव ।। अतोऽप्युत्तरार्थम् ‐ -आ च हौ (117) । हावित्युच्यते, अभ्यस्तस्येत्येव ।। अतोऽप्युत्तरार्थमेव ‐ -लोपो यि (118) । अभ्यस्तस्येत्येव ।। अतोऽप्युत्तरार्थमेव तर्हि ‐ -घ्वसोरेद्धावभ्यासलोपश्च (119) । हावित्युच्यते ।। (प्रथमप्रयोजनस्थापकभाष्यम्) तदेव तर्हि प्रयोजनम् ‐ -श्नसोरल्लोपः इति । ननु चोक्तं श्नः सार्वधातुक एव, अस्तेरप्यार्धधातुके भूभावेन भवितव्यम् इति ।। (प्रयोजनसमर्थकं श्लोकवार्तिकम्) अनुप्रयोगे तु भुवाऽस्त्यबाधनं स्मरन्ति कर्तुर्वचनान्मनीषिणः ।। अनुप्रयोगे तु भूभावेनास्तेरबाधनमिष्यते ‐ -इर्हामासतुः, इर्हामासुः ।। किं च स्याद्यद्यत्र लोपः स्यात् ।। (सार्वधातुकपराभावे दोषप्रतिपादकं श्लोकवार्तिकम्) लोपे द्विर्वचनासिद्धिः लोपे कृतेऽनच्कत्वादि्द्वर्वचनं न स्यात् ।। स्थानिवद्भावाद्भविष्यति । (दोषप्रापकं श्लोकवार्तिकम्) स्थानिवदिति चेत्कृते भवेत् द्वित्वे ।। स्थानिवदिति चेत् कृते द्वित्वे लोपः प्राप्नोति ।। अस्तु तर्हि परस्य लोपः । अभ्यासस्य योऽकारस्तस्य दीर्घत्वं भविष्यति ।। (दोषप्रतिपादकं श्लोकवार्तिकम्) नैवं सिध्यति कस्मात् प्रत्यङ्गत्वाद्भवेद्धि पररूपम् ।। नैवं सिध्यति । कस्मात् ? प्रत्यङ्गत्वात्पररूपं प्राप्नोति ।। (दोषे श्लोकवार्तिकम्) तस्मिंश्च कृते लोपः पररूपे च कृते लोपः प्राप्नोति ।। (दोषसमर्थकं श्लोकवार्तिकम्) दीर्घत्वं बाधकं भवेत्तत्र ।। अत आदेः 7।4।70 इति दीर्घत्वं बाधकं भविष्यति ।। (दोषप्रतिपादकं भाष्यम्) इदं तर्हि प्रयोजनं ‐ -सार्वधातुके भूतपूर्वमात्रेऽपि यथा स्यात् । कुरु-इति ।।
