6।1।76 - पदान्ताद्वा\nपदान्तात् (पञ्चम्येकवचनम्) , वा (अव्ययम्)\nतुक् 6।1।71 (प्रथमैकवचनम्) , छे 6।1।73 (सप्तम्येकवचनम्) , दीर्घात् 6।1।75 (पञ्चम्येकवचनम्)\nदीर्घात् पदान्तात् संहितायाम् वा तुगागमः\nपदान्ते विद्यमानस्य दीर्घ-स्वरस्य छकारे परे संहितायाम् विकल्पेन तुगागमः भवति ।\nपदान्तात् दीर्घस्वरात् परः छकारः आगच्छति चेत् संहितायाम् तस्य दीर्घस्वरस्य विकल्पेन तुक्-आगमः भवति । आद्यन्तौ टकितौ 1।1।46 इत्यनेन अयम् आगमः स्थानिनः अनन्तरम् आगच्छति ।\nयथा - "सा + छाया" इत्यत्र -\n1) संहिता नास्ति चेत् तुगागमः न भवति, अतः "सा छाया" इत्येव तिष्ठति\n2) संहितायां सत्याम् विकल्पेन तुगागमः विधीयते, अतः "साच्छाया", "साछाया" एते द्वे रूपे सिद्ध्यतः ।\nअत्र वार्तिकमेकं ज्ञातव्यम् - विश्वजनादीनां छन्दसि वा तुगागमो भवति इति वक्तव्यम्। । इत्युक्ते, केषाञ्चन शब्दानां विषये यद्यपि तुगागमः कैश्चन सूत्रैः नित्यम् भवति, तथापि वेदेषु विकल्पेनैव कृतः दृश्यते । यथा, "विश्वजन + छत्रम्" इत्यत्र छे च 6।1।73 इत्यनेन नित्यम् तुगागमः भवति येन "विश्वजनच्छत्रम्" इति रूपम् जायते । एतत् रूपम् तु वेदेषु दृश्यते एव, परन्तु "विश्वजनछत्र" इति तुगागमं विना अपि रूपं प्रयुक्तं दृश्यते ।\n1. यदि दीर्घस्वरः पदान्ते नास्ति (= अपदान्ते अस्ति), तर्हि दीर्घात् 6।1।75 इत्यनेन तुगागमः नित्यम् भवति, विकल्पेन न ।\n2. अस्मिन् सूत्रे स्थानीवाचकम् षष्ठ्यन्तं पदम् नास्ति । अस्याम् स्थितौ वस्तुतः यद्यपि उभयनिर्देशे पञ्चमीनिर्देशः बलीयान् इत्यनेन सामान्यरूपेण सप्तमीस्थं पदं स्थानिनं निर्देशयति, तथापि अत्र पञ्चम्या निर्दिष्टम् पदम् "दीर्घात्" इत्येव स्थानीरूपेण कार्यं करोति ।\nA दीर्घ स्वर at end of a पद gets optional तुक्-आगमः when followed by a छकार when संहिता is present.\nदीर्घात् छे तुकिति वर्तते। पदान्ताद् दीर्घात् परो यः छकारः तस्मिन् पूर्वस्य तस्य एव दीर्घस्य पूर्वेण नित्यं प्राप्तो वा तुगागमो भवति। कुटीच्छाया, कुटीछाया। कुवलीच्छाया, कुवलीछाया। विश्वजनादीनां छदसि वा तुगागमो भवति इति वक्तव्यम्। विश्वजनच्छत्रम्, विश्वजनछत्रम्। नच्छायां करवो ऽपरम्। न छायां करवो ऽपरम्।\nप्रकृतेन दीर्घण पदविशेषणादेव तदन्तविधौ सिद्धेऽन्तग्रहणम्पदान्तविधिरयं तुग् यथा स्यात्, पदविधिर्मा भूदिति। तेन समर्थपरिभाषानुपस्थानात्--तिष्ठतु कुमारीच्छत्रं हर देवदतस्येत्यत्रापि विकल्पो भवति ॥\nदीर्घात्पदान्ताच्छे परे तुग्वा स्यात् । लक्ष्मीच्छाया । लक्ष्मीछाया ॥। इति हल्सन्धिप्रकरणम् ।\nपदान्ताद्वा। प्रकृतेन दीर्घेण पदविशेषणात्तदन्तविधिलाभेनेष्टसिद्धावप्यन्तग्रहणं पदान्तस्यैव तुग्यथा स्यात्पदस्य मा भूदित्येतदर्थम्। अन्यथा पदविधित्वात्समर्थपरिभाषोपस्थितौ समर्थेषु `लक्ष्मीच्छाये`त्यादिष्वेव स्यात्, `तिष्ठतु कुमारी, छत्रं हर देवदत्ते`त्यत्र न स्यात्, असामर्थ्यात्। एवं `न पदान्ताट्टो`रिति सूत्रे `पदाट्टो`रिति वक्तव्येऽन्तग्रहणं `दुष्टाः षट्`, `सन्तस्त्रय` इत्यत्रापि ष्टुत्वनिषेधार्थमित्याहुः।\nपदान्ताद्वा (2513) (6106 उपसंख्यानवार्तिकम् ।। 1 ।।) - दीर्घात्पदान्ताद्वा विश्वजनादीनां छन्दसि - दीर्घात्पदान्ताद्वेत्यत्र विश्वजनादीनां छन्दस्युपसंख्यानं कर्तव्यम् । विश्वजनस्य छत्रम्, विश्वजनस्य च्छत्रम्, न छायां कुरवोऽपराम्, न च्छायां कुरवोऽपराम् ।।
