किन्तु कथनमेतन्न संर्वमपि . पक्षं व्याप्नोति । वस्तुतस्तु पाणिनीतराणि हैम-सारस्वत-कालाप-शाकटायन-शाकल्य-ऐन्द्र-चन्द्र -दौर्ग-ब्रह्मयम-वायु-वरुण-सौम्य-वैष्णव-रुद्र-कौमार बालभाषाशब्दतर्कव्याकरणानि स्मृतानि । एतानि ज्ञातानि वा श्रुतानि, सम्भवन्त्यन्यान्यप्यविज्ञातानि च व्याकरणानि ।
कातन्त्र' हि व्याकरणं पाणिनीतरव्याकरणेषु प्राचीनतमम् । अस्य प्रणेतृविषयेऽपि विपश्चितां नैकमत्यम् । एवमेव कालविषये नामविषये च युधिष्ठिरो हि कातन्त्रप्रवर्तनकालो विक्रमपूर्व.ितीयसहस्राब्दीति मन्यते । अपरे तु विक्रमसमकालिकमपि मन्यन्ते । कथासरित्सागरे हि कथितं यत्सर्ववर्मणा सातवाहनप्रबोधनाय कुमारात्प्राप्तमिति । व्याकरणमिदं कातन्त्र-कौमार-कलापकसारस्वतादिसंज्ञाभिरपि बुध्यते । कातन्त्रं हि स्वल्पतन्त्रत्वात् । दुर्गासिंहानुसारेण ईषदर्थे 'कु' इत्येतस्य स्थाने 'का' इत्यादेशः । कुमारेणैव प्रोक्तत्वात्कौमारमपि । युधिष्ठिरमते तु बालप्रयुज्यत्वात् कुमाराणामिदं कौमारमिति । कलापकञ्च कुमारेण मयूरकलापे लिखितमासीदिति । हेमचन्द्राचार्यस्तु वृहतन्त्रात् कला (आ) पिबतीति', 'आदिग्रहणात् बृहतन्त्रात् कला आपिबन्तीति कलापकाः शास्त्राणि इति व्याख्याति । एवमेव माणिक्यदेवमतेऽपि 'बृहतन्त्रान् कलाः आपिबतीति कलापकः शास्त्रमिति । सारस्वतं तु कुमाराज्ञयो सरस्वतीमुखे - प्रविश्य स्वयमेव व्याकरणं प्रोक्तवतीति । ततः प्रविष्टां मे मुखे मूर्ता सरस्वती इति कथासरित्सागरेऽपि । पाणिनीयव्याकरणानुसारेण त्वस्य स्वल्पतन्त्रत्वं सिध्यति । यतः का पथ्यक्षयोः' इत्यनुवृत्य 'ईषदर्थे' एव कोः कादेशो भवति पथ्यक्षवर्जम् ।
यदि वयं कथासरित्सागरमनुयायस्तदा कातन्त्रव्याकरणं हि सातवाहन-' समकालिकं सम्भवति । सातवाहनो हि आन्ध्रजातीयो राजा । आन्ध्राणां हि । मगधेषु शासनं राजतरङ्गिणीकारानुसारेण नृपविक्रमार्कात् ८१६ वर्षपूर्वं भागवतानुसारेण तु १४४७ वर्षपूर्वमासीत् । सातवाहनो वा शातकणस्तु आन्ध्रराजवंशे बलिपुच्छकात्पञ्चमो वा पञ्चदशः पुरुषः । तेन तस्य स्थितिकालो भागवतानुसारेण, ७४१ विक्रमार्कात् १२२२. वर्षपूर्वं राजतरङ्गिणीकारानुसारेण ५९१ वर्षपूर्वम् । तेन कातन्त्रव्याकरणस्य प्रवर्तनकालोऽपि स एव। ये हि खलु सातवाहननृपविक्रमकानन्तरवतिनं मन्यन्ते तेषां मते विक्रमानन्तरं सप्तत्रिंशदुत्तरैकशतवषण्यभितः कातन्त्रस्य प्रणयनकालः । केचित्तु अद्यतनी-श्वस्तनी-भविष्यन्ती-परोक्षादिसंज्ञा-प्राचीनाचार्यसम्मता इति महाभाष्यवचनमाधारीकृत्य तेषां कातन्त्रे[७] व्यवस्थापनात्कातन्त्रस्य पतञ्जलि पूर्ववतत्वमनुमान्ति ।
व्याकरणपरम्परायां चन्द्राचार्यप्रणीतं चान्द्रव्याकरणमपि दृश्यते । पाणिनीयव्याकरणच्छायाग्राह्यपीदं व्याकरणमपि कतिपयेषु पक्षेषु स्ववैशिष्टयमावहति । । चन्द्राचार्यों किन्देशिक इति नै वाधुनापि संनिर्णीतम् ।' राजतरङ्गिण्यनु- २ सारेण राज्ञोऽभिमन्योराज्ञया चन्द्राचार्येण पातञ्जलमहाभाष्योद्धारः स्वव्याकरणप्रणयनच्च कृतंमित्यपि ज्ञायते । चन्द्राचार्यं भर्तृहरिरपि तस्मिन्न व प्रसङ्ग . स्मरति । तं हि युधिष्ठिरमीमांसको बङ्गदेशीयं मन्यते हर्षनाथमिश्रस्तु काश्मीरकमेव । वबयोरभेदमात्रेण बङ्गदेशीय तु नैव सिध्यतिऽ यतस्तादृशे पक्षो जन्मनोऽपि आचार्यस्य प्रभावोऽतिशेते । चन्द्राचार्येण काश्मीरे हि महाभाष्यस्योद्धारः कृत इतिं राजतरङ्गिणीकारवचनेन वयन्तु एतदेवानुमामो यदसौ चन्द्राचार्यः काश्मीर एव किं वा तत्पाश्र्ववतदेश्यः ।
एवमेव चन्द्राचार्यस्य स्थितिकालोऽपि नाधुनापि निर्णीतः । राजतरङ्गिणीकारवचनाद् भर्तृहरिणा तस्य स्मरणाच्च तस्य काश्मीरस्य राजोऽभिमन्योः समकालिकत्वं तु सिध्यत्येव । तरङ्गिणीकारवचनाप्रामाण्यताया न किमपि स्पष्ट प्रमाणम् । अभिमन्योः स्थितिकालस्तु विक्रमपूर्वेकसहस्राब्दी अनुमितः कलिगतवर्षगणनाधारेण । तेन तु चन्द्राचार्यस्य शर्ववर्मणोऽपि पूर्ववर्तित्वं सिध्यति । तन्नैव सिध्येदपि तस्य विक्रमपूर्वपञ्चमशताब्दीपरवर्तित्वं तु नैव सिध्यति कथमपि ।
इदं हि पाणिनीयतन्त्रापेक्षया लघु स्पष्टञ्च विद्यते तथैव कातन्त्रापेक्षया सम्पूर्णञ्च । पाणिनीयं हि येषां शब्दानां वर्तकैर्महाभाष्योद्धतेष्टिभिर्भवति तेषां हि चान्द्रे सूत्रेष्वेव सन्निवेश इत्यपि तस्य सम्पूर्णत्वम् । चान्द्रं हि व्याकरणं न वातिकमपेक्षते नैव च भाष्यम् । । चान्द्रं हि व्याकरणं पातञ्जलभाष्यानुजीवि । तत्र प्रत्याख्यातानिं पाणिनीयसूत्राणि विशेषत उपेक्षितान्येव । अनेन नैतदनुमेयं यदिदं महाभाष्यमेवाक्षरशोऽनुवदतीति । कतिपयपक्ष महाभाष्यमप्यनेनोपेक्षितं वा प्रत्याख्यातं दृश्यते ।
चान्द्रे हि धातुपाठे चन्द्राचार्यस्यैव स्वोपज्ञवृत्तिर्लभ्यते । तदतिरिक्तमपि पूर्णचन्द्र न विक्रमानन्तरैकादशभवेन तथैव १२५७ मितवैक्रमाब्दमभितः स्थितिमता भिक्षुणा कश्यपेन चास्यवृत्तिः प्रणीताऽस्ति ।
चान्द्रगणपाठस्य बहुविधं वैशिष्टयमस्ति । अत्र हि पाणिनिपूर्वापरवतनः पाणिनिपठिताश्च गणास्तु यथावश्यक सङ्गृहीता एव, सहैव नवीना अपि गणा यथावश्यकं पठिताः तेन हि पूर्वपठितगणानां संस्कारोऽपि कृतः ।
चान्द्रोणादिसूत्राणि त्रिषु पादेषु विभक्तानि । तत्र अन्त्यवर्णक्रमेण शब्दानां सङ्कलनं कृतमस्ति । तस्य चन्द्राचार्यस्यैव वृत्तिर्लभ्यते । चान्द्रपरिभाषापाठे ८६ परिभाषाः पठिताः सन्ति । तस्य च । चन्द्राचार्य स्यैव वृत्तिः सम्भवतीति पण्डिता अनुमान्ति ।
अत एव नावमात्मानं मन्यते इति विग्रहपरत्वादनेन ह्रस्वत्वं बाधित्वा - अमागमे सति 'नावम्मन्ये' इति क्षपणकव्याकरणे दर्शितम् ।
इति तन्त्रप्रदीपे मैत्रेयस्मरणाज्ज्ञायते । तन्त्रप्रदीपे एव क्षपणकमहान्यासस्यापि समुल्लेखो दृश्यते । अनुमीयते। यदसौ क्षपणकशब्दानुशासनस्य व्याख्याग्रन्थ इति । क्षपणकशास्त्रेऽपि षडेवा-. ङ्गान्यासन्निति क्षपणकवृत्तावत्रेतिशब्दः आद्यर्थे व्याख्यातः' इति मैत्रेयरक्षितकवचनादनुमीयते ।
देवनन्दी हि कर्णाटकप्रदेशवास्तव्य इति तु तत्रत्यंशिलालेखादिषु तस्य प्रशस्तेर्वर्णनादनुमीयते । तस्य स्थितिकालविषयस्तु सम्प्रत्ययनिर्णीत एव। स हि वेत्तेः सिद्धसेवस्य[८] चतुष्टयं समन्तभद्रस्य[९] इति दिवाकरसिद्धसेणं समन्तभद्रञ्च स्मरतीति तस्य तयोः परवतत्वं सिध्यति । समुपलव्धप्रमाणैहि देवनन्दिनः स्थितिकालो विक्रमानन्तरपञ्चमशतकमभितोऽनुमितः । जिनेन्द्रेण प्रोक्त जैनेन्द्र हीदं व्याकरणं लोकव्यवहारप्रयुक्तशब्दैः सह सम्बद्धम् । अस्य हि बृहलघुभेदेन द्वौ पाठौ लभ्येते बृहत्पाठो हि दक्षिणात्येषु प्रसिद्धः सप्तशताधिकत्रिसहस्र सङ्ख्याकश्लोकात्मकः । लघुपाठे हि पञ्चाध्यायाः विंशतिपादाः, ३०३६ सङ्ख्याकसूत्राणि च । पाणिनीयसूत्रातिरिक्तं कात्यायनवातकानां पातञ्जलेष्टीनाञ्च समाश्रयेण सिद्धानां शब्दरूपाणामप्यत्र साधना सङ्गृहीता : संज्ञा प्रायो लाघवायैव भवति तत्रापि संज्ञानामपि लघूकरणायात्र प्रयासः कृतो दृश्यते यथा गुणस्य एप्, वृद्ध, ऐप्, आत्मनेपदस्य दः, प्रगृह्यस्य दिः, दीर्घस्य दी, बहुब्रीहेः बम्, तत्पुरुषस्य षम्, अव्यभीभावस्य हः, प्रथमादिविभ-." क्तीनां क्रमशः वा-इप्-भा-अप्-का-ता-ईप्संज्ञाः ।
देवनन्दिनी व्याकरणं हि अनेकशेषमिति कथ्यते तत्र एकशेषप्रकरणाभावात् । स्वाभाविकत्वादभिधानस्यैकशेषनारम्भः' इति तत्र सूत्रमेव ।
यद्यपि देवनन्दिनो व्याकरणं पाणिनीयस्यैवानुजीवि तथापि तत्राधाराचार्यत्वेन श्रीदत्त-यशोभद्र-भूतबलि-प्रभाचन्द्र-सिद्धसेन-समन्तभद्रा अपि स्मृताः । यथा-गुणे श्रीदत्तस्यास्त्रियाम्,[१०] 'कृवृषिमृजां यशोभद्रस्य,[११] राद् भूतबलेः,[१२] रात्रेः कृति प्रभाचन्द्रस्य,[१३] वेत्तेः सिद्धसेनस्य[१४] चतुष्टयं समन्तभद्रस्य[१५] इति ।
जैनेन्द्रव्याकरणं हि सुत्रपाठ-धातुपाठ-गणपाठ-परिभाषापाठ-उणादिपाठलिङ्गानुशासन-वृत्तिप्रभृतिभिरङ्गः समभिवधतम् । केचिदस्य कर्तृवं महावीरे, भगवति समारोपयन्ति । तदनुसारेण भगवान् हि महावीर इन्द्राय व्याकरणमिदं । प्रोक्तवानिति अस्य जैनेन्द्रसंज्ञेति । अपरे तु जिनेन्द्रेण प्रोक्त जैनेन्द्रमित्यामनन्ति । जिनेन्द्र इति देवनन्दिन एवापराभिधानम् । । देवनन्दिनो व्याकरणमधिकृत्य बहवष्टीकाग्रन्थाः प्रणीता दृश्यन्ते । व्याख्या कर्तृषु देवनन्दि-अभयनन्दि-प्रभाचन्द्र-सहाचन्द्रादयो ज्ञाता. अज्ञाताश्चान्ये, बहवः ।
देवनन्दी हि पूज्यपादः स्वोपज्ञातव्याकरणेः स्वयमेव न्यासमपि प्रणीतवानासीदिति श्रुतकीर्तेः न्यासोरुरत्नक्षितिः, इति वचनादनुमीयते । अभयनन्दिनो महावृत्तिग्रन्थप्रासादस्यास्य कपाठयुगंलं स्मृता । अभयनन्दी हि ९७४--१०५० मितवैक्रमाब्दानभितः स्थितिमाननुमितः। महावृत्तौ हि द्वादशसहस्रश्लोकाः सन्ति ।
देवनन्दिना स्वव्याकरणानुर्वातधातुपाठोऽप्युपदिष्ट आसीत् किन्तु सम्प्रति "तन्नोपलभ्यते । सम्प्रति हि गुणनन्दिप्रतिसंस्कृतो हि धातुपाठ एव लभ्यते । देवनन्दिधातुपाठस्यानेके वृत्तिग्रन्थाः प्रणीता आसन् । तेषु हि देवनन्दिनैव धातुपाठस्य वृत्तिः प्रणीताऽऽसीदिति हैमलिङ्गानुशासनविवरणे नन्दिधातुपारायण-नन्दिपारायणप्रभृतिपदोल्लेखाज्ज्ञायते । सम्प्रति नन्दिधातुपारायणो नैव लभ्यते । एवमेव श्रुतपालः (८२५ वै०) श्रुतकीतिः (११२५ वै०) वंशिधर।' प्रभृतिभिश्च धातुपाठस्य वृत्तिग्रन्थाः प्रणीता आसन् ।जैनेन्द्रगणपाठश्चाभयनन्दिकृतमहावृत्तौ लभ्यते । तस्य च स्वतन्त्रसूत्रप्रवचनं । गणानां कतिपयेषामेकीकरणम्, आकृतिगणे शब्दवृद्धिः, शकारस्य सकारीकरणञ्चति वैशिष्ट्यानि । अस्य च न कोऽपि वृत्तिग्रन्थो दृश्यते । गुणनन्दिनाऽपि शब्दार्णवस्याङ्गत्वेन धातुपाठः पठित एवाऽऽसीत् किन्तु स सम्प्रति नैवोपलभ्यते । देवनन्दिन उणादिपाठस्तु सम्प्रति स्वरूपेण नैवोपलभ्यते। अभयनन्दिनी महावृत्तौ अस् सर्वधुभ्यः' इति उणादिसूत्रोद्धरणात्तस्यावस्थितिरनुमीयते । तत्र हि 'सर्वधातुभ्योऽसुन्' इति पाणिनीयसूत्रम् । अस्य न कोऽपि वृत्तिग्रन्थो। लभ्यते । देवनन्दिनो लिङ्गानुशासनस्यापि तस्यैव वृतिग्रन्थस्यास्तित्वमनुमीयते । किन्तुभयोरेव स्वरूपं सम्प्रति नैवोपलभ्यते । अभयनन्दिनो महावृत्ति ग्रन्थे परिभाषाणामुल्लेखाज्जैनेन्द्रव्याकरणस्य परिभाषापाठस्याप्यस्तित्वमनु मीयते ।
जातोऽयं वलभीभङ्गो ज्ञानिनः प्रथमं ययुः ।। इति । स्वयमेव वृत्तिग्रन्थः प्रणीत इति 'वामनस्तु बृहंदवृत्तौ यवमाषेति पठति इति गणरत्नमहोदधिवचनाज्ञायते । वामनस्य विश्रान्तविद्याधरे मल्लवादिना वृत्तिग्रन्थः प्रणीत आसीदिति गणरत्नमहोदधिहैमशब्दानुशासनादिकृतोल्लेखाज्ज्ञायते । मल्लवादिना वामनधातुपाठो व्याख्यातं आसीदिति अत एव विड शब्दे पिट.. अक्रोशे इति मल्लः पर्यंट्टकान्तरे विभङ्गाह इति क्षीरतरङ्गिणीकारबेचनाज्ज्ञायते ।
'पूर्वाचार्यैडिप्रमुखलङ्गानुशासनं सूत्रैरुक्त ग्रन्थविस्तरेण च । अहं. पुनरांभिर्वच्मि सुखग्रहणार्थम् । वररुचिप्रभृतिभिरप्याचारार्याभिरभिहितमेव, तदतिबहुला ग्रन्थेन, इत्यहं तु समासेन संक्षेपेण वच्मि । तत्र हि षष्ठार्यावृत्तौ 'जगत्तुङ्गसभा' इत्येतस्योल्लेखाद्वामनमपि ८७० मित- .. विक्रमानन्तरवर्षाण्यभितः स्थितिमन्तं मन्यन्ते केचन । संस्कृतसाहित्ये हि अनेके वामनाः सञ्जाताः । अतो लिङ्गानुशाशनप्रणेता कृतमोऽसौ वामनं इति निर्णोतुं न सुकरम् । वामनस्यं परिभाषापाठेविषये न किमप्यस्माकं ज्ञातम् ।
संस्कृतव्याकरणवांङ्मये हिं शाकटायननाम्ना द्वौ व्याकरण ग्रन्थौ प्रसिद्धी एकः पाणिनिस्मृतोऽपरः पाणिन्युत्तरवर्ती । प्रथम आर्षत्वेनं द्वितीयश्च जैनत्वेन, ज्ञातः । तेन आर्ष हि शाक्रटायनव्यांकरणं शाकटायनमुनिना प्रोक्तः जैनं हिं तत्पाल्यकीतना । केचित्तू उभौ एव आर्षग्रन्थांवित्यपि मन्यते । सम्भवति पाल्यकीर्तिना प्राचीनं हि शकिटायनव्याकरणं प्रतिसंस्कृत्य प्रोक्तंमपि । पाल्यकीर्ताह शाकटायनगोत्रः तत्प्रतिसंस्कृतत्वत्तेनैव नाम्ना, ख्यातमपि सम्भवति जैनशाकटायनव्याकरणम् ।
यथाकथा वा वस्तुनो रूपं वक्तृप्रकृतिविशेषात्तु रसवत्ता । तथा च यमर्थं रक्तः स्तौति तं विरक्तो विनिन्दति मध्यस्थस्तु तत्रोदास्त इति पाल्यकीतिः इति वचनोज्ज्ञायते । व्याकरणेऽस्मिन् पाल्कीर्तेरेव वृत्तिग्रन्थो लभ्यते ।
अत्र हि अष्टादशसहस्रमितश्लोकाः सन्ति । अमोघावृत्तेः प्रभाचंन्द्रस्य न्यासः (१२५० वै०), अज्ञातकर्तृक अमोघविस्तरः, यक्षवर्मप्रणीतः चिन्तामणिश्च व्याख्याग्रन्थाः । चिन्तामणेश्च अजितसेनाचार्यस्य चिन्तामणिप्रकाशिकाज्ञातकाला, मङ्गारसस्य चिन्तामणिप्रतिपदविवेचनं, समन्तभद्रस्य चिन्तामणिविषमपदाख्या टीकाग्रन्थाः । अभयचन्द्राचार्यस्य वैक्रमत्रयोदशशतकीनस्य प्रक्रियासङ्ग्रहाख्य प्रक्रिया'. "अन्थो लभ्यते । एवमेव भावसेनत्रैविद्यदेवेन वादिपर्वतवज्राख्येनापि प्रक्रियानु..' सारी शाकटायनटीकाग्रन्थः प्राणायि । दयालपालमुनिनाऽपि रूपसिद्धिर्नाम बालबोधग्रन्थः प्रणीतोऽस्ति प्रक्रियामेतामनुसृत्य ।
जैनशाकटायनस्य पाल्यकीतना धातुपाठोऽपि पठितः । असौ हि पाणिनीयधातुपाठस्यौदीच्यपाठेन सह संवादी । तस्य हि पाल्यकीतिनैव वृत्तिश्च प्रणीता । धनपालाख्येन विदुषा चास्या व्याख्या कृताऽऽसीत् । एवमेव पाल्यकीर्तिपठितो गणपाठोऽपि स्वकीयं वैलक्षण्यमावहति । तत्र हि नामकरणे लघुता, गणानां न्यूनीकरणं नूतनगणानां प्रयोगश्चास्य वैशिष्ट्यानि । अस्य हि पाल्यकीर्तेरेव वृत्तिः । पाल्यकीतिप्रोक्त लिङ्गानुशासनं श्लोकबद्धमस्ति । अत्र हि ७० श्लोकाः । अस्य च पाल्यकीर्तेरेब यक्षवर्मणश्च बृत्तिग्रन्थावनुमीयेते । पाल्यकीर्तेहि परिभाषापाठे ३७ परिभाषाः सन्ति । अस्य न कोऽपि व्याख्याग्रन्थो दृष्टः । एवमेव पाल्यकीतना उणादिपाठोऽपि पठित एवेति 'उणादिकान् उणादौ । इति चिन्तामणौ यक्षवर्मवक्षनाज्ज्ञायते ।
यद्यपि शिवस्वामिनो व्याकरणं सम्प्रति स्वरूपतो नैव लभ्यते तथापि ग्रन्थान्तरकृततदुद्धरणतो ज्ञायते यदिदं महत्पूर्णमासीत् । अस्य हि सूत्रपाठी वृत्तिः, धातुपाठश्वासन् ।
पाणिनीतरवैयाकरणेषु भोजदेवस्य इलाध्यतमं स्थानमस्ति । भोजदेवस्य सरस्वतीकण्ठाभरणं सर्वाङ्गपुणेषु व्याकरणेष्वन्यतमम् । असौ हि परमारवंशीयः सिन्धुलपुत्री मुञ्जभ्रातृव्यः जयसिंहपिता-धाराधीश्वरो भोजः । अस्य च स्थितिकालः १०७५-१११० मितवैक्रमाब्दानभितोऽनुमितः ।
सरस्वतीकण्ठाभरणस्यानेके वृत्तिग्रन्थाः प्रणीताः सन्ति । येषु ग्रन्थकारस्यैव स्वोपज्ञो वृत्तिग्रन्थश्चासीदिति 'भोजस्तु सुखादयो दश क्यजविधौ निरूपिताः इत्युक्तवान् इति गणरत्नमहोदधिकारस्य वर्धमानस्य वचनाज्ज्ञायते । वृत्तिरियं । सरस्वतीकण्ठाभरणस्य 'जातिकालसुखादिभ्यश्च'[१९] इत्येतस्य सूत्रस्य । तथैव क्षीरस्वामी च अमरकोषटीकायां[२०] इल्वबास्तार, इल्बलोऽसुर इति उणादौ श्रीभोजदेवो व्याकरोत्' इति समुल्लिखति। अनेनैतदनुमातुं शक्यते । यद्वर्धमानस्थितिकालपर्यन्तमपि भोजदेववृत्ति । लब्धाऽऽसीत् । लघुवृत्तिकारो दण्डनाथनारायणभट्टश्च इति श्रीदण्डिनाथ नारायणभद्रसमुद्धतायां सरस्वतीकण्ठाभरणस्य लघुवृत्तौ हृदयंहारिण्याः समुल्लिखति । अनेनैतज्ज्ञायते यद् दण्डनायकस्य लघुवृत्तिः कस्याश्चित्पूर्व सारसङ्क्षेप इत्यवगम्यते । सा च ग्रन्थकारस्यैवेति पूर्वोद्धरणेन ज्ञायते। न जायते। एवमेव विक्रमानन्तरद्वादशशतकभवस्य दण्डनाथनारायणभस्य : कण्ठीभरणस्य हृदयहरव्याख्या लघुवृत्तिर्लभ्यते ।
'तथा च सरस्वतीकण्ठाभरणप्रक्रियायां पदसिन्धुसेतावित्युक्तम्' । इति रामचन्द्रस्य प्रक्रियाकौमुद्याः प्रसादटीकावचनेनानुमीयते । तस्य प्रणेतुर्देशकालविषये न किमप्यस्माकं ज्ञातम् । भोजदेवेन स्वग्रन्थानुसारी धातुपाठः पठित आसीदिति तु क्षीरतरङ्गिणीमाधवीयधातुवृत्तिग्रन्थकृत तदुद्धरणतो ज्ञायते । तस्य च नाथीयधातुवृत्तिरेव वृत्तिग्रन्थ इत्यप्यनुमीयते । भोजदेवस्य गणपाठे हि आकृतिगणज्ञेयमतानां शब्दानां यथासम्भवसन्निवेशः, वातकपठितगणानां समायोजनं सूत्रेष्वेव, किशुकादिनवीनगणानां पठनं, केषाञ्चिद्गणानां नामान्तरणं पाठभेदनिर्देशश्च विशेषता । भोजेन हि स्वकीयतन्त्रसम्बद्धं लिङ्गानुशासनमपि प्रोक्तमासीदिति वेङ्कट । शर्मणो लेखाज्ज्ञायते । धातुपाठातिरिक्तानि उणादिपाठप्रभृत्यङ्गानि सरस्वतीकण्ठाभरणे तन्त्रे एव समाविष्टीनीति नैव तेषां पृथगुल्लेखः । तन्त्रव्याख्यातार एव तेषामपि व्याख्यातारः ।
सम्भवति लिङ्गानुशासनधातुपाठसमावेशेनास्य सङ्ख्या सहस्राष्टकमिता स्यादपि । अस्य हि पञ्चग्रंथ्यां सूत्रपाठ-उणादिपाठ-गणपाठ-परिभाषापाठ-लिङ्गानुशासनानि समाविष्टान्यासन्निति विचक्षणा अनुमान्ति । तस्य हि लिङ्गानुशासनस्यास्तित्वं हेमचन्द्रकृततदुद्धरणतोऽपि सिध्यति । पञ्चग्रन्थ्यां हि ग्रन्थकारेणैव । वृत्तिग्रन्थोऽपि प्रणीतः सम्भवतीति युधिष्ठिरमहाभागो निर्दिशति ।
इति स्वादौ वेत्यनेन विकल्पेन पुंवद्भावं मन्यते ।' इति स्मरणाच्च ज्ञायते ।। माधवीयधातुवृत्तावपि तत्र तत्र श्रीभद्रस्य व्याकरणविषयकमतानि स्मृतानि । दश्यन्ते । तञ्च वर्धमानः स्मरति । स च विक्रमानन्तरं द्वादशशतकोत्तरार्धभवः : इति भद्रेश्वरस्य स्थितिकालो वैक्रमद्वादशशतकपूर्वमेवेति सुनिश्चितमेव ।
एवञ्च 'लक्ष', इति पठित्वा मित्करणादन्येभ्यश्च रादिभ्यो' णिचश्च । इति तङ् न भवति इति च श्रीभद्रवचनमपि प्रत्युक्त' इति ।' अत्र श्रीभद्रादयो दीर्घोच्चारणसामर्थ्यात्पक्षे विच् न इति । भद्रेश्वरेण हि गणपाठोऽपि प्रोक्त आसीदिति गणतन्त्रमहोदधिकारकृततदुद्धरणाज्ज्ञायते । भद्रेश्वरेणापि स्वंप्रणीतग्रन्थस्य वृत्तिः स्वयमेव प्रणीता वा अरुणाचार्या येन अरुणदत्तेन प्रणीतेति सम्प्रत्यपि निर्णोतव्यविषयः ।
ग्रंन्यस्यास्य गङ्गाधरगोंवर्धनबालकृष्णप्रभृतिविचक्षणैव्यख्या प्रणीताऽस्ति । बालकृष्णकृताऽस्य व्याख्या गणरत्नाऽऽख्या । तत्र हि गणरत्नमहोदधिःव्यख्यातः समीक्षितश्च । समीक्षितो यथा अन्योन्यपरस्परेंतरेतराणां पाठोऽ प्रामाणिक इति । वर्धमानेन हि निश्चयमपि स्वकीयतन्त्रसम्बद्ध एव गणपाठः सङ्कलित इति. विचक्षणा आमनन्ति । संस्कृतजगद्धि गणपाठस्य कृते वर्धमानस्याधमर्णायते ।
हेमचन्द्राख्येन विचक्षणेन सिद्धहैमशब्दानुशासनसंज्ञकं साङ्गोपाङ्ग व्याकरण प्रणींतमस्ति । हेमचन्द्रस्य पिता चाचिङ्गः माता च पाहिनी । स हि ११४५ मित वैक्रमाब्दे कातकपौर्णमास्यां मौढवंशीयवैश्यकुले जात आसीत् । तस्य जन्मस्थानं धुन्धुका । स हि देवचन्द्रापरनामधेयस्य चन्द्रदेवसूरिणः शिष्यः । श्वेताम्बरसम्प्रदायाचार्योऽयं कलिकालसर्वज्ञत्वेन समाहत आसीत् । तस्य हि व्याकरण : साहित्य-न्याय-धर्मप्रभृत्यनेकविषयेषु ग्रन्था लभ्यन्ते । स हि १२२९ वैक्रमाब्दे । चतुरशीतिवर्षवयसि निर्वाणमाप्तवान् ।
परमप्रतिभासम्पन्नोऽसौ महाविचक्षणो गुर्जरदेशाधिपस्य सिद्धराजस्यादेशेन सिद्धहेमश-दानुशासननाम्ना व्याकरणग्रन्थं प्राणैषीत् । कथ्यते हि सिद्धराज मालवनरेशं यशोवर्माण जित्वा ततोऽनेकानि ग्रन्थारत्नानि स्वदेशमनैषीत. तत्र हि भोजदेवस्य सरस्वतीकण्ठाभरणस्य प्रतिरप्यासीत् । तदृष्टवा सिद्धराजोऽपि तादशस्यैव ग्रन्थस्य प्रणयनेऽभिलाषाञ्चक्रे । तदर्थमेव हेमचन्द्रेण उभयनामज्ञापितं व्याकरणं प्राणयदिति ।
सिद्धहैमशब्दानुशासनं संस्कृतप्राकृतोभर्यसम्बद्धं व्याकरणम् । अत्र ह्यष्टौ अध्यायाः सन्ति प्रत्यध्यायं चत्वारः प्रदाश्च । आधेपु सप्तस्वध्यायेषु ३५६६ सूत्राणिः । अष्टमेऽध्याये १११९ सूत्राणि । अस्य हि सप्ताध्यायाः संस्कृतभाषाव्याकरणसम्बद्धाश्चरमोऽध्यायस्तु प्राकृतभाषाव्याकरणसम्बद्धः । प्रबन्धचिन्तामणौ । यच्छीहेमचन्दाचार्यैः श्रीसिद्धहेमाभिधानमभिनवं व्याकरणं सपादलक्षप्रमः संवत्सरेण रचयाञ्च इति । श्रीचन्द्र सागरानुसारेण 'तस्य च प्रणयनकालो विक्रमानन्तरं ११९३ मितवत्सरः । युधिष्ठिरमीमांसकमते तु स कालः १९९६९९ मितवैक्रमाब्दानभितः । अस्मद्विचारे तु गणरत्नमहोदधिः ११९७ मितवैक्रमाब्दे प्रणीत आसीदिति तु स्पष्टमेव व्याख्यान्ते तथानिर्देशात् । वर्धमानो हेमचन्द्रगणपाठे यथावदुद्धरतीति सिद्धहै मशब्दानुशासनस्य प्रणयनं गणरत्नमहोदधिपूर्वमेवेति तु सिद्धमेव । प्रणीतस्य ग्रन्थस्य तु ग्रन्थकारान्तिकप्रापणाय कश्चित्कालोऽपेक्षते एव। तस्य पुनर्लेखनीय च समयोग्रन्थयोरुभयोः प्रणयणं न्यूनमपि दशवत्सरपौर्वापर्यमपेक्ष्यत एव । अतोऽपि हैमव्याकरणस्य प्रणयनकालः ११८०-८५ मितवैक्रमाब्दानुमित आपतीति कल्पः ।
"अत्र हि प्राचीनशब्दानुशासनासदृशं प्रक्रियानुसारी क्रमः कातन्त्रानुसारी यत्रं संज्ञा-स्वरसन्धि-व्यञ्जनसन्धि-नाम-कारक-षत्व-स्त्री-प्रत्यय-समास-आख्यातकुंदन्त-तद्धितेप्रकरणानि क्रमेण सन्ति । ग्रन्थोऽयं पञ्चायवयसंयुतः । अत्र हि सूत्रपाठ-धातुपाठ-गणपाठ-उणादिसूत्रपाठ-लिङ्गानुशासनानि च यथावसरं संन्यस्तानि । एषु हि पञ्चस्वेवाङ्ग षु हेमचन्द्रस्यैव स्वोपज्ञा वृत्तिः, लभ्यते ।
हेमचन्द्रो हि गणपाठे बहुधा पाल्यकीर्तिमनुसरति । नवीनगणसङ्ख्यानं, गणाभिधानपरिवर्तन, पाठान्तरसङ्ग्रहश्चास्य वैशिष्ट्यानि गणपाठेऽपि ग्रन्थकारस्यैव स्वोपज्ञा वृत्तिरासीदिति अनुमीयते । हेमचन्द्रस्य उणादिपाठे १००६ सूत्राणि सन्ति । अस्य स्वोपज्ञा अष्टा• विशतिशतश्लोकपरिमाणा बृहती वृत्तिर्लभ्यते । तदतिरिक्तमज्ञातकर्तृक उणादिगणसूत्रावचूरिः शुभशीलस्य उणादिनाममाला च ज्ञातव्याख्याग्रन्थाः । हेमलिंगानुशासने ग्रन्थकारस्यैव स्वोपज्ञविवरणातिरिक्त कनकप्रभस्य लघुन्यासः, जयानन्दस्य लिंगानुशासनवृत्त्युद्धारः, केसरविजयस्य लघुवृत्तिः वल्लभगणिनो विवरणव्याख्या, च व्याख्याग्रन्था अस्य ।
हैमपरिभाषापाठे ५७ परिभाषाः सन्ति न्यायसूत्राख्याः । तस्य च ग्रन्थकारवृत्त्यतिरिक्तं हेमहंसगणिनो न्यायार्थमञ्जूषा विजयलावण्यस्य न्यायार्थसिन्धुनाम्नी व्याख्या तरङ्गाख्या टीका च ग्रन्थाः । सुविस्तृतमिदं भाषाद्वयसम्बद्धं व्याकरणं प्रायो जैनेषु प्रचलितम् । लावण्य- . मुनेर्धातुपारायणोऽपि हैमव्याकरणेनैव सम्बद्धम् ।
जैनाचार्येण मलयगिरिणा ११८८-१२५० मितवैक्रमाब्दानभित स्थितिमता शब्दानुशासनसंज्ञकं साङ्गोपाङ्ग व्याकरणं प्रणीतमस्ति । स हि सौराष्ट्रकः । । । स हि 'ख्याते दृश्ये' इति सूत्रवृत्ती अदहदरातीन् कुमारपालः इत्युल्लिखति । अनेनानुमीयते यद्यथा हि हेमचन्द्र : सिद्ध राजस्य तथैव मलयगिरिः कुमारपालस्य; हेमचन्द्रो हि १२२९ मितवैक्रमाब्दे निर्वाणमाप्तवान् । तत्पश्चादेव मलयगिरणा कुमारपालाग्रहेण शब्दानुशासनं प्रणीतं, सम्भवति। व्याकरणस्यास्याभि"धानमपि सिद्धहैमशब्दानुशासनवत् कुमारमलयेति संयुक्तनामावबोधकं सम्भवति । तैन हिं ग्रन्थस्यास्य प्रणयनं १२३५ मितवैक्रमाब्दमभित एव सम्भवति । जीविते । हि हेमचन्द्रे तदनुर्वातना तत्प्रतिस्पर्धारूपं ग्रन्थान्तरं कथं हि प्रणीतं स्यात् । । । 'अहदरातीन् कुमारपालः' इति च १२२७ वैक्रमाब्दे घटिनं कुमारपालस्य, मल्लिकार्जुनविजयमेव सङ्क तयति इति ।
अस्य हि शब्दानुशासनं सन्धिनामाख्यातकृदन्ततद्धितेति पञ्चसु भागेषु विभक्त प्रक्रियाक्रमानुसारि । तंत्र हि सन्धौ पञ्चपादाः, नामप्रकरणे नव, आख्यातप्रकरणे दश, कृदन्तप्रकरणे षटः तद्धितप्रकरणेः एकादशेति ४१ पादाः सन्ति । मलयगिरिणा स्वप्रणीतशब्दानुशासनस्य वृत्तिग्रन्थोऽपि स्वयमेव प्रणीत आसीद्योऽपूर्ण एव वृत्तिकारस्य निधनेन पश्चाच्च क्षेमकीतिना पूरितः । सवृत्तिकोऽयं ग्रन्थः पञ्चसहस्रश्लोकपरिमाणः । ग्रन्थोऽसावपि पञ्चाङ्गक एवासीत्किन्तु संम्प्रति तस्य खिलभागो नैवोपलभ्यते । तेन हि प्राकृतव्याकरणमपि । शब्दानुशासनस्य परिशिष्टरूपेणैव (?) प्रणीतमासीत् । तदपि सम्प्रति नैवो- : : पलभ्यते । अनेन हि जैनागमानामपि वृत्तिग्रन्थाः प्रणीताः सन्ति । तत्र हिस स्वप्रणीतशब्दानुशासनस्यैव सूत्राणि समुद्धरति । । युधिष्ठिरमीमांसकः परमप्रामाणिकाचार्यो निर्दशति यन्महेश्वरतः प्रारब्ध्र संस्कृतशब्दानुशासनपरम्परा मलयगिरि प्राप्य संस्थां प्राप्सीदिति । मलयगिरि संस्कृतशब्दानुशासनपरम्पराया अन्तिम आचार्यः । मलयगिरेनिर्वाणेन सहैव - समाप्नोति ।
तस्य हि गोयीचन्द्रौत्यासनिकेन ग्रन्थस्यास्य खिलभागः प्रणीतः सूत्रोणादि-. परिभाषासु टीकाऽपि प्रणीता । गोयीचन्द्रग्रन्थोपरिन्यायपञ्चाननेन विद्याविनोदपत्रेण, व्याख्याग्रन्थः प्रणीतः १७६९ मितवैक्रमाब्दे । एवमेव ताकपञ्चाननेनाऽपि तस्या दुर्घटोद्धारनाम्नी व्याख्या कृता । एवमेव चन्द्रशेखर वंशीवादन-हरिरामगोपालादिभिरपि ग्रन्थस्यास्य व्याख्याग्रन्थाः प्रणीताः । व्याकरणमिदं सम्प्रत्यपि वङ्गदेशे लब्धप्रचलनम् । अस्य हि खिलपाठेष्वपि जुमरनन्दिनो वृत्तिः प्राप्यते इत्यैतिह्या वदन्ति ।
अनुभूतिस्वरूपाचार्यस्य कालविषयेऽपि विदुषां नैकमत्यम् । प्रायः विक्रमानन्तरद्वादेशशतकमध्यभाग एवः तस्य स्थितिकालो मतः प्रमाणज्ञैः । तथैव । नरेन्द्राचार्यस्यापि । सारस्वतं हि व्याकरण प्रक्रियात्मक मूलत एव । तत्र हि' संज्ञा-सन्धि-सुबन्त-अव्ययं-स्त्रीप्रत्यय -कारक-समास-तद्धिताख्यात-कृदन्तोणादिपाठादयो विभागाः । सारस्वतं हि व्याकरणं सरस्वतीकृपया अनुभूतिस्वरूपाचार्येण प्राप्तमिति केचित्कथंयन्ति ।
हर्षकीर्तेस्तरङ्गिणी ( १६०० वै० ) ज्ञानतीर्थस्य माधवस्य च ग्रन्थाश्च सारस्वतव्याकरणसम्बर्द्धनिबन्धग्रंथाः । सारस्वतो हि धातुपाठों हर्षकोतप्रोक्तः। तस्य च तस्यैव धातुतरङ्गिणी नाम्नी वृत्तिः । अत्र हिः १८९१ धातवः पठिताः सन्ति । सारस्वते हि गणपाठे प्रचलितगणं परिवर्तनेन सह, नवीनगणानामपि सङ्ख्यांनं कृतमस्ति । अस्य चंद्रिकानाम्नी टीका लभ्यते किन्तु सा सिद्धान्तचंद्रिका सम्बद्धैव प्रतिभाति । सारस्वते हि उणादिपाठे ३३ सूत्राण्येवासन् किन्तु सिद्धांतचंद्रिका व्याख्यातृभिरेवायमपि व्याख्यातो रामाश्रमादिभिः । सारस्वतं हि व्याकरणं सार्वदेशिकम्, काश्यां काश्मीरेषु नेपालेषु व मद्रदेशेऽपि अस्य पठनपाठनप्रणालिरविहता दृश्यते । पाणिनीयदुर्गेऽप्यस्य प्रवेशो विस्मयकारी।
१२८७-१३५० मितवैक्रमाब्दानभितः स्थितिमता वोपदेवेन धनेश्वरशिष्येण मुग्धबोधाभिधं लघुव्याकरणं प्रणीतमस्ति । वोपदेवो हि वङ्गदेशीयः । तस्य पिता केशवः पितामहश्च महादेव्रः ।
लघुकायमपीदं व्याकरणं सर्वत्र समादृतम् । प्रक्रियाकौमुद्याः प्रसादटीकायां भट्टोजिप्रभृतिग्रंथेषु च तदुद्धृतं दृश्यते । वोपदेवो हि हेमाद्रिपोषित आसीत् । तस्य च स्थितिकालः १२८७-१३५० मितवैक्रमाब्दानभितो मतः । मल्लिनाथोऽपि कुमारसम्भवटीकायां वोपदेवं स्मरति इति तस्य तत्पूर्ववतत्वं तु, सिध्यत्येव ।
वोपदेवेन स्वतन्त्रस्य वृत्तिरपि प्रणीताऽऽसीत् । तदतिरिक्त नन्दकिशोरस्य । (१४५५.वै० ) व्याख्या, अज्ञातकर्तृ को मुग्धबोधप्रदीपः, एवमेव रामानन्ददेवीदास-काशीश्वर-विद्यावागीश-रामभद्र-भोलानाथादीनां व्ख्याः विद्यानिवासस्य मुग्धबोधटीका दुर्गादासस्य सुबोधाटीका, श्रीरामस्य, काशीशस्य • व्याख्या, गोविन्दशर्मणः शब्ददीपिका, बल्लभविद्यावागशस्य बालबोधिनी, कार्तिकेयसिद्धान्तमित्रस्य सुबोधा, मधुसूदनस्य मधुमती वृषवदनस्य प्रबोधः, गङ्गाधरस्य सेतुसङ्ग्रहः राधाबल्लभस्य सुबोधिनी, रतिकान्तस्य व्याख्या, भांघवस्य प्रदीपश्चास्य व्याख्याग्रन्थाः ।
पद्मनाभदत्ताख्येन विदुषा सुपद्मनामक संक्षिप्तव्याकरणं प्रणीतमस्ति । अस्य च स्थितिकालो विक्र मानन्तरं पञ्चदशशताब्दी । तस्य पिता दामोदरदत्तः पितामहश्च श्रीदत्तः । तेन हि सुपद्मपञ्जिकानामको वृत्तिग्रन्थश्च प्रणीतोऽस्ति स्वप्रणीतव्याकरणस्य । एवमेव प्रयोगदीपिका, उणादिवृत्तिः, धातुकौमुदी, यङ्लुग्वृत्तिः परिभाषावृत्तिश्च व्याकरणसम्बद्धग्रन्थाः । विष्णुमिश्र-रामचन्द्र-श्रीधर-काशीश्वरा अस्य व्याख्यातार । तत्रापि विष्णुमिश्रस्य सुपदममकरन्दटीका सर्वस्वीकृता । सौपङ्गधातुपाठस्य वृत्तिर्ग्रन्थकारेणैव प्रणीता । एवमेव उणादिपाठस्य च ।परिभाषापाठे हि रामनाथसिद्धान्तवा गीशस्य टीका लभ्यते ।
एतदतिरिक्तमपि सन्त्यनेकशः स्फुटग्रन्थकारा वैयाकरणा येषां सङ्ख्यानं लघुकायेऽस्मिन् ग्रन्थे नितान्तमेवासम्भवः । तेनैव तेषां सूचिरेवात्र प्रस्तूयते ।
