विश्वविद्यालयस्य आरम्भकालात् (२०१६ वैक्रमाब्दतः) एव असौ विभागः संस्कृतस्य उन्नयनाय नक्तन्दिवं नैकविधं कार्यसरणीम् अवलम्बते । अपि च एनं केन्द्रियविभागम् अन्तरापि त्रिभुवनविश्वविद्यालयसम्बद्धाः पञ्चशः विभागाः संस्कृतस्य सन्ति । असौ संस्कृतविभागः नूतनं चिन्तनम् अग्रे विदधानः सुदृढं पदं विदधाति । अधुना विश्वविद्यालयस्य सम्बद्धनिकायेन प्रमाणीकृत्य प्रस्तुतं पाठ्यक्रमम् आश्रित्य स्नातकस्तरस्य, स्नातकोत्तरस्य च कक्षाः प्रचलन्ति । केन्द्रीयविभागे तु केवलम् एम्. ए. स्तरस्य एव पाठाः सञ्जायन्ते । स्नातकस्य पाठ्यक्रमस्वरूपं तावत् इत्थं दृश्यते (वार्षिकपरीक्षाधारितम्)
आहत्य अस्मिन् स्नातकस्तरे किरातार्जुनीयम्, मेघदूतम्, श्रीमद्भगवद्गीता, आदर्शदम्पतीसीतारामौ, प्रभृतयः काव्यग्रन्थाः अध्याप्यन्ते । एतेषु काव्यगतविषयेषु छात्राणां प्रवीणता सिध्यति । अपि च छन्दसां, छन्दःप्रक्रियायाश्चः संबोधः भविष्यति । भारवि - कालिदास-व्यासादिसंस्कृताचार्याणां रचनागतं पाटवं, तदीयं जीवनवृत्तं च अवगच्छन्ति ।
सम्प्रति स्नातकस्तरं लक्ष्यीकृत्य एतेन संस्कृतविभागेन सामिसत्राश्रितः पाठ्यक्रमश्च सविधि प्रकटितः विद्यते परन्तु सेमेष्टरपद्धतिम् अवलम्बिताः कक्षा इदानीं यावत् नैव प्रवृत्ताः ।
अद्यत्वे विभागस्यास्य अध्यक्षवर्यस्य महता आयासेन रात्रिन्दिवं प्रयतनेन च गतवत्सरात् आरभ्य जायमानाः योगकक्षा विभागस्य प्राच्यविज्ञानप्रियत्वं संसूचयन्ति ।
तत्र च मौलिककृतिलेखनाय पञ्च विकल्पाः प्रस्तुताः सन्ति । अ) खण्डकाव्यलेखनम्, आ) कवितासङ्ग्रहः, इ) निबन्धसङ्ग्रहः ई) लघूपन्याससङ्ग्रहः उ) नाट्यकृतिलेखनम् ऊ) कथासङ्ग्रहः।
इतः संस्कृतविषयम् अधिकृत्य लब्धस्नातकोत्तरपदवीकाः छात्राः चार्वाकबौद्धजैनवेदान्तादिषु दर्शनेषु योग्यतां भजन्ते । ऋग्वेदादीनां सपरिचयं कतिषुचित् मन्त्रेषु स्थितं भावं ज्ञास्यन्ति । एवं च - ब्राह्मणग्रन्थाः, आरण्यकम्, उपनिषदः, पुराणानि भारतवर्षस्येतिहासश्च एतेषु ग्रन्थरत्नेषु ज्ञानगतः कश्चन महान् आधारः भवति विद्यार्थिनाम् । एवं च यथाश्रमं तेषां प्रावीण्यसम्पादनं जायते । साहित्यनिकाये किरातार्जुनीयम्, शिशुपालवधम्, नैषधीयचरितम्, सौन्दरनन्दम्, हर्षचरितम्, दशकुमारचरितम्, साहित्यदर्पणः, दशरूपकम्, काव्यालङ्कारः, काव्यप्रकाशः, वक्रोक्तिजीवितम्, इत्यादयः काव्यग्रन्थाः काव्यसिद्धान्ताश्च प्रधानतया अङ्गीकृताः सन्ति ।
विभागाध्यक्षस्य नेतृत्वे ऐदम्प्राथम्येन इतः केन्द्रीयसंस्कृतविभागात् विद्यावारिधिः इति उपाधये प्रस्तावनां विरचय्य सम्बद्धनिकायस्य सम्मतिम् आदाय पी. एच् डी. कार्यक्रमः सञ्चालयिष्यते । एतेन कृत्येन विश्वविद्यालयस्य संस्कृतशिक्षणं व्यापकत्वं समधिगमिष्यति । पी.एच्.डी.प्राप्तये इतरसंकृतविश्वविद्यालयानां द्वारं नास्थेयं भविष्यति ।
एवंरीत्या सकले विश्वस्मिन् अपि विश्वे साम्प्रतं पौरस्त्यवाङ्मयस्य संस्कृतस्य लोकप्रियत्वं दिव्यतया जायमानम् अस्तीत्यतः अस्माभिः अपि कुत्र कुत्र किं किं प्रचलत् अस्ति संस्कृतं निमित्तीकृत्य, इति विषये अन्तर्जालपुटकेषु संसूच्यते । यतो हि युगोऽयम् आधुनिकः । अतः महता प्रमाणेन अद्यत्वे उपलब्धं प्रविधिं प्रयुज्य संस्कृतप्रचारकार्यं चिकीर्षितम् अस्ति । इयं चास्माकं महती सङ्कल्पना अपि च स्थापनाकालात् आरभ्य बहुभिः अस्मिन् विभागे महद् अवदानं प्रदत्तं वर्तते ।
बहूनां ज्ञानधनानां महतां विदुषां विज्ञानात्मकं श्रमं सम्प्राप्य एव अयं संस्कृतविभागः सुदृढं फलितः, पुष्पितश्च दृग्गोचरीभवति अद्यत्वे । तेषु विद्वत्सु ये विभागस्य प्रामुख्यम् अलभन्त ते क्रमशः डा. रामचन्द्र झा, डा. शशिनाथ ठाकुरः, डा. सरस्वती घिमिरे डा. हरिदेवः मिश्र इत्यादयः महानुभावा इह कार्यम् आसादितवन्तः । अन्ये च नैके गैर्वाणवाण्याः कुशला आराधकाः आसन् अत्र । सम्प्रति विभागस्य भौतिकी अवस्थापि उन्नता उत्तमा च दृश्यते । इतरैः विभागैः सह साक्षात्कारः, पारस्परिकः विमर्शश्च एषु दिनेषु नितरां प्रवृद्धः अस्ति । एवं च अनुसन्धानाय इच्छुकानां छात्राणां लघुगवेषणार्थं चात्र योजना निर्मीयमाणा विद्यते ।
अन्त्ये यदि राष्ट्रस्य ऐक्यं प्राच्यसंस्कृतेः अभिरक्षणम् नेपाली, नेवारी आदिभाषाणां प्रवर्धनम्, नैतिकसमाजस्य विरचनम्, विदेशेषु आस्माकीनः स्फुटं प्रभावः, उन्नतं जीवनम्, मनुष्येषु आध्यात्मिकं चेतः, वेदानां, पुराणां, गवां, नदीनां, देवालयानां संरक्षणम् संवर्धनं चेष्यते तर्हि उत्तिष्ठत जाग्रत प्राप्य वरान् निबोधत, वसुधैव कुटुम्बकम् , श्रुतं मे गोपाय इत्यादिवैदिकवाक्याभिप्रायानुगुणं परमम् उदात्तं व्यवहारं कामयामहे तर्हि नूनं संस्कृतविषयः अध्येतव्यः इति शम् ।
