खण्डः (ख) रचनात्मकं-कार्यम् - (15 अङ्काः)\nअधोलिखितं अनुच्छेदं पठित्वा प्रश्नानाम् उत्तराणि लिखत-\nप्राचीनकाले स्त्रीशिक्षायाः अतीव महत्त्वमासीत्। यवनशासकानां शासनकाले तैः स्त्रीणां शिक्षा परिसमाप्ता। आङ्गलीयानां शासनकाले भारतीयाः उच्चशिक्षायै विदेशं अगच्छन्। तत्रत्यानां नारीणां सर्वतोमुखीम् उन्नतिं विलोक्य ते विस्मिताः आसन्। महान्समाजसुधारकः राजाराममोहनरायः स्त्रीशिक्षायाः प्रबलसमर्थकः आसीत्। अस्माकं धर्मसुधारकैः स्त्रीशिक्षायै अनेकाः संस्थाः स्थापिताः यासु सहस्रशः कन्याः शिक्षाम् अलभन्त।\n(i) स्त्रीणां शिक्षा कैः परिसमाप्ता?\n(ii) स्त्रीशिक्षायाः प्रबलसमर्थकः कः आसीत्?\n(i) धर्मसुधारकैः स्त्रीशिक्षायै किं कृतम्?\n(ii) भारतीयाः किमर्थं विदेशं अगच्छन्?\n(i) 'पुरा' इति पदस्य समानार्थकं पदं किं प्रयुक्तम्?\n(ii) 'उन्नति' इति पदस्य विशेषणम् किम्?\n(iii) 'यासु' इति सर्वनामपदं काभ्यः प्रयुक्तम्?\nIV. अस्य अनुच्छेदस्य कृते समुचितं शीर्षकं लिखत। (1 × 1 = 1)\nरचनात्मकं लेखनम् (15 अङ्काः)\nभवान् प्राचेतस्। स्वकाश्मीरयात्रायाः वर्णनं कुर्वता मित्रं ऋतेशं प्रति लिखिते अस्मिन् पत्रे मञ्जूषातः पदानि चित्वा रिक्तस्थानानि सम्पूर्ण पत्रं पुनः लिखत- (10 × 1⁄2 = 5)\n77, बादामी उद्यानम्,\nप्रिय मित्र ऋतेश!\nअत्र कुशलं तत्रास्तु। भगवतः कृपया अद्य वयं सर्वे सकुशलं श्रीनगरं समागताः। अस्माकं यात्रा अतीव _____(iii)_____ आसीत्। परह्यः रात्रौ दिल्लीतः 'जम्मू एक्सप्रेस' द्वारा प्राचलाम। _____(iv)_____ प्रातः जम्मूनगरं प्राप्य बसयानद्वारा श्रीनगरं प्रति प्राचलाम। सर्वत्र हरीतिमायाः साम्राज्यम् आसीत्। आकाशं तु _____(v)_____ एवासीत्। प्रातः श्रीनगरे अस्माकं स्वागतं _____(vi)_____ एवाभवत्। अस्य प्रदेशस्य अद्भुत-सौन्दर्यं दृष्ट्वा वयम् विस्मिताः। सत्यम् यथाश्रुतम् तस्मादपि _____(vii)_____ अस्ति इदं प्रदेशम्। अस्माकं वासः लालचौकस्य समीपे एव _____(viii)_____ यात्रिनिवासे अस्ति। अद्य विश्रामं कृत्वा श्वः एव कार्यक्रमानुसारम् प्रदेशस्य विभिन्न-दर्शनीयस्थानान् द्रष्टुम् गमिष्यामः। गृहे _____(ix)_____ मम प्रणामाः। अनुजाय च स्नेहम्।\nमञ्जूषा - एकस्मिन्, प्राचेतस्, हिमवृष्ट्या, ह्यः, सस्नेह नमस्ते, दिल्लीतः, मातृपितृचरणयोः, सुन्दरतरम्, मेघेराच्छन्नम्, आनन्ददायिनी.\nचित्रं दृष्ट्वा मञ्जूषायां प्रदत्तशब्दानाम् सहायतया पञ्चवाक्यानि संस्कृते लिखत। (1 × 5 = 5)\nमञ्जूषा - अभिवक्तारौ, द्वौ विवादमानौपक्षौ, एकः लिपिकः, ध्यानेन, श्रावयति, न्यायाधीशः, न्यायालस्य, स्वपक्षं, सप्यक् विचार्य, आकर्णयति।\nमञ्जूषायां प्रदत्तशब्दानां सहायतया "मम कक्षा" इति विषयम् अधिकृत्य संस्कृतभाषायां पञ्चवाक्यानि लिखत।\nमञ्जूषा - मित्राणि, अध्यापकाः, अध्यापिकाः, मम, प्रियः, छात्राः, श्याम-फलकम्, कक्षा-कार्यम्, स्वच्छम्, प्रतिदिनम्, मित्रस्य नाम, नवमी कक्षा, आसन्दिकाः, आनन्दप्रदम्।\nअधोलिखितानां वाक्यानाम् संस्कृतेन अनुवादः क्रियताम्- (1 × 5 = 5)\nकिसी वन में अनेक पशु रहते थे।\nपशुओं का राजा शेर रोगपीडित था।\nशृगाल ने चिकित्सा का उपाय बताया।\nरोग की शान्ति ऊँट के रक्तपान से होगी।\nशेर ने उसका रक्तपान किया।\nअनुप्रयुक्त-व्याकरणम् (25 अङ्काः)\nरेखांकितपदेषु सन्धिच्छेदं/सन्धिं वा प्रदत्तविकल्पेभ्यः चित्वा लिखत- (1 × 4 = 4)\n(i) वाक् + ईशः मम मित्रम् अस्ति।\n(ii) दानेन तुल्यो निधिरस्ति नान्यः।\n(क) निधिर् + स्ति\n(ख) निधिः + अस्ति\n(ग) निधि + ति\n(घ) निधिर् + ति\n(iii) सदा + एव परिश्रमः क्रियताम्।\n(iv) साम्प्रतं वदतु कोऽहम्?\n(ख) को + हम्\n(ग) कः + हम्\n(घ) का + अहम्\nकोष्ठके प्रदत्तनिर्देशानुसारं समुचितविभक्तिपदेन रिक्तस्थानानि पूरयत- (1 × 4 = 4)\n(i) _____ सरोवरे नीलकमलानि सन्ति। (इदम् - सप्तमी)\n(ii) _____ पिता अध्यापकः अस्ति। (रमा - षष्ठी)\n(iii) _____ वेत्ता वैज्ञानिकाः भवन्ति।\n(iv) वृक्षस्य शाखायाम् ________ खगौ अतिष्ठताम्। (द्वि)\nकोष्ठके प्रदत्तनिर्देशानुसारं उचित-धातु-रूपैः वाक्यानि पूरयत- (1 × 4 = 4)\nसर्वे सुखिनः ________। (भू - लोट् लकारे) (भवतु / भवन्तु / भव)\nछात्राः ________। (पठ् - लट् लकारे) (पठति / पठतु / पठन्ति)\nअद्य मम पिता आगतः, सः श्वः ________। (गम् - लृट् लकारे) (गच्छति / गमिष्यति / गच्छतु)\nवयं सदैव सुवीराः ________। (भू - विधिलिङ) (भवेव / भवेम / भवेयम्)\nधनिकः ________ वस्त्राणि यच्छति। (याचक) (याचकाय / याचकाः / याचकस्य / याचकेन)\nपुत्री ________ सह आपणं गच्छति। (मातृ) (मात्रा / मात्रे / मातु / माता)\n________ परितः परिखा अस्ति। (देवालय) (देवालय / देवालयाः / देवालयस्य / देवालयः)\nअलं ________। (कोलाहल) (कोलाहलेन / कोलाहलः / कोलाहलं / कोलाहल)\nअधोलिखितवाक्येषु कोष्ठके प्रदतौ प्रकृतिप्रत्ययौ संयोज्य प्रदत्तविल्पेभ्यो उचितपदं चित्वां रिक्तस्थानपूर्ति कृत्वा वाक्यानि पुनः लिखत- (1 × 4 = 4)\nशैलेशः ह्यः आगरा नगरम् ________ (गम् + तुमुन्) आगच्छत्।\nसमर्थः कन्दुकं ________ (नी + क्त्वा) धावति।\nकन्या नवीनानि वस्त्राणि ________ (प्र + आप् + ल्यप्) प्रसीदति।\nमाता सुतायै भोजनं ________ (दा + क्तवतु)।\nअधोलिखितवाक्येषु रिक्तस्थानानि संख्यावाचकपदैः पूरयत- (1 × 3 = 3)\nअस्मिन उपवने ________ (20) आम्रवृक्षाः सन्ति।\nउद्याने ________ (45) अशोकवृक्षाः सन्ति।\nमालाकारः ________ (25) निम्बवृक्षाः अपि आरोपयति।\nअधोलिखितेषु पदेषु उपसर्गान् धातून् च पृथक् कृत्वा लिखत- (1⁄2 × 4 = 2)\nनिष्कारणम्, अनुगच्छति, अतिवादः, सुपुत्रेण\nआसीत् कस्मिंश्चिद् अधिष्ठाने जीर्णधनो नाम वणिक्पुत्रः। स च विभवक्षयात् देशान्तरं गन्तुमिच्छन् व्यचिन्तयत्-\nतस्य च गृहे लौहघटिता पूर्वपुरुषोपार्जिता तुला आसीत्। तां च कस्यचित् श्रेष्ठिनो गृहे निक्षेपभूतां कृत्वा देशान्तरं प्रस्थितः। ततः सुचिरं कालं देशान्तरं यथेच्छया भ्रान्त्वा पुनः स्वपुरम् आगत्य तं श्रेष्ठिनम् अवदत्-" भोः श्रेष्ठिन्! दीयतां मे सा निक्षेपतुला।" सोऽवदत्-" भोः! नास्ति सा, त्वदीया तुला मूषकैः भक्षिता" इति।\n(i) लौहतुला कैः भक्षिता?\n(ii) जीर्णधनः कस्य गृहे तुलाम् निक्षेपभूतां कृत्वा देशान्तरं प्रस्थितः?\nIII. निर्देशानुसारं विकल्पेभ्यः उचितं उत्तरम् चित्वा लिखत- (1 × 3 = 3)\n(i) 'तां च कस्यचित् गृहे...' अत्र 'ता' सर्वनामपदं कस्यै प्रयुक्तम्?\n(ii) 'स्वपराक्रमेण' इत्यर्थे किम् पदम् प्रयुक्तम्?\n(iii) 'प्रस्थितः' इति क्रियापदस्य कर्तृपदं किम्?\nअधोलिखितं पद्याशं पठित्वा प्रश्नान् उत्तरत- (5)\nवनस्पतिगतः श्रीमान्व्याजहार शुभां गिरम्।।\n(i) शुभां गिरम् कः व्याजहार?\n(ii) कः वनस्पतिगतः आसीत्?\nखगोत्तमः कीदृशः आसीत्?\nIII. शुद्धम् उत्तरं चित्वा लिखत- (1 × 3 = 3)\n(i) 'व्याजहार' इति पदस्य कः अर्थः?\n(ii) 'गिरम्' इति पदस्य विशेषणपदम् किम्?\n(iii) 'व्याजहार' इति क्रिया पदस्य कर्तृपदम् किम्?\nअधोलिखितं नाट्यांशं पठित्वा प्रश्नान् उत्तरत्- (5)\n(मासानन्तरं सन्ध्याकालः। एकत्र रिक्ताः नूतनघटाः सन्ति। दुग्धक्रेतारः अन्ये च ग्रामवासिनः अपरत्र आसीनाः।)\nचन्दनः - (यदा धेनोः समीपं गत्वा दोग्धुम् इच्छति, तदा धेनुः पृष्ठपादेन प्रहरति। चन्दनश्च पात्रेण सह पतति) नन्दिनि! दुग्धं देहि। किं जातं ते? (पुनः प्रयासं करोति।)\n(i) मङ्गलाचरणं कः करोति?\n(ii) नूतनघटाः कीदृशाः सन्ति?\nयदा चन्दनः दोग्धुम् इच्छति तदा किम् भवति?\nIII. यथानिर्देशं उत्तरत- (1⁄2 × 2 = 2)\n(i) 'विधाय' इति पदस्य कः अर्थः?\n(ii) 'नन्दिनि! दुग्धं देहि।' अत्र क्रियापदं किम्?\n(घ) दुग्धं देहि\n(iii) अत्र 'ते' इति सर्वनामपदं कस्यै प्रयुक्तम्?\nरेखाङ्कितपदानि आधृत्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत। (1 × 4 = 4)\n(i) सरितः निर्मलं जलं यच्छन्ति।\n(ii) खगाछिपः रावणस्य गात्रे व्रणान् अकरोत्।\n(iii) स्वर्णकाकः तया पूर्वं न दृष्टः।\n(iv) खलानाम् मैत्री आरम्भगुर्वी भवति।\nअधोलिखितश्लोकयोः अन्वयं मञ्जूषायाः साहाय्येन पूरयत। (1⁄2 × 8 = 4)\n(क) प्रियवाक्यप्रदानेन सर्वे तुष्यन्ति जन्तवः।\nअन्वयः - सर्वे _____(i)_____ प्रियवाक्यप्रदानेन _____(ii)_____। तस्माद् तत् _____(iii)_____ वक्तव्यं वचने _____(iv)_____ दरिद्रता।\n(ख) सुविचार्य विधातव्यं कार्यं कल्याणकाक्षिणा।\nअन्वयः - कल्याणकाङ्क्षिणः कार्यं _____(i)_____ विधातव्यम्। यः _____(ii)_____ एतत् _____(iii)_____ करोति _____(iv)_____ विषीदति।\nअधोलिखितस्य श्लोकस्य भावार्थं मञ्जूषातः उचितपदानि चित्वा पूरतय- (4 × 1 = 4)\nभावार्थः - गुणा _____(i)_____ गुणा एव भवन्ति परम् ते _____(ii)_____ गुणहीनं प्राप्य _____(iii)_____ भवन्ति यथा निर्मलनद्यः समुद्रं प्राप्य _____(iv)_____ भवन्ति।\nमञ्जूषा - गुणिषु, अपेयाः, गुणाः, दोषाः\nनैतादृशः स्वर्णपक्षः रजतचञ्चुः स्वर्णकाकस्तया पूर्वं दृष्टः।\nपुरा कस्मिंश्चिद् ग्रामे एका निर्धना वृद्धा स्त्री न्यवसत्।\nस्वर्णसोपानेन सा स्वर्ण-भवनम् आरोहत।\nताम्रस्थाल्यां एव अहम् निर्धना भोजनं करिष्यामि।\nतस्यां महार्हाणि हीरकाणि विलोक्य सा प्रहर्षिता।\nनैतादृक् स्वादु भोजनम् अद्यावधि बालिका खादितवती।\nगर्वितया बालिकया प्रोक्तम्-स्वर्णमयेन सोपानेन अहम् आगच्छामि।\nप्रसङ्गानुसारम् शुद्धम् अर्थं चित्वा लिखत- (1 × 3 = 3)\n(ii) मातुल! यामि अधुना।\n(iii) अरिन्दमः दशवामबाहून् व्यपाहरत्।
