बिभ्रत् mNs - AVG-Sanskrit\nHome » Example for the day » बिभ्रत् mNs\nBy avg-sanskrit in Example for the day, SB on April 21, 2011 .\n← विद्वद्भिः mIp\tमीढुषे mDs →\nAnswer: a) निषेध-सूत्रम् - A rule which negates (stops the application of) another rule.\n7-1-78 stops the application of 7-1-70 उगिदचां सर्वनामस्थानेऽधातोः।\nबिभ्रत् + जस् /शस् ।\nबिभ्रत् + शि । 7-1-20 जश्शसोः शिः, 1-1-42 शि सर्वनामस्थानम् ।\nबिभ्रत् + इ । 1-3-8 लशक्वतद्धिते, 1-3-9 तस्य लोपः ।\nBut, optionally we get नुँम्-आगमः by 7-1-79 वा नपुंसकस्य।\nबिभ्रत् + शि ।7-1-20 जश्शसोः शिः, 1-1-42 शि सर्वनामस्थानम्।\nबिभ्र नुँम् त् + शि । 7-1-79 वा नपुंसकस्य, 1-1-47 मिदचोऽन्त्यात् परः ।\nबिभ्रन्ति। 1-3-2 उपदेशे ऽजनुनासिक इत्, 1-3-3 हलन्त्यम्, 1-3-8 लशक्वतद्धिते , 1-3-9 तस्य लोपः।\nबिभ्रंति। 8-3-24 नश्चापदान्तस्य झलि\nबिभ्रन्ति। 8-4-58 अनुस्वारस्य ययि परसवर्णः।\nSo there are two forms बिभ्रति/बिभ्रन्ति।\nAnswer: उभे is प्रथमा-द्विवचनम् of the प्रातिपदिकम् "उभ", नपुंसकलिङ्गे । The एकारः in उभे gets प्रगृह्य-सञ्ज्ञा by 1-1-11 ईदूदेद्द्विवचनं प्रगृह्यम्। Then, as per 6-1-125 प्लुतप्रगृह्या अचि there will be no सन्धि-कार्यम् between the एकारः and the following अच् (which is the अकारः in अभ्यस्तम्)। Vowels having the प्रगृह्य-सञ्ज्ञा retain their natural state when followed by a vowel. (This means that no सन्धि-कार्याणि are performed.)\nAnswer: भगवान् - प्रातिपदिकम् "भगवत्" पुंलिङ्गे प्रथमा-एकवचनम्।\nभगवत् + सुँ ।\nभगवात् + स्। 6-4-14 अत्वसन्तस्य च अधातोः, 1-3-2 उपदेशेऽजनुनासिक इत्\nभगवा नुँम् त् + सुँ । By 7-1-70 उगिदचां सर्वनामस्थानेऽधातोः, a non-verbal base with an उक् (उ, ऋ, ऌ) as a marker takes the नुँम् augment when followed by a सर्वनामस्थानम् affix.\nभगवान्त् + स् । अनुबन्ध-लोपः by 1-3-2 उपदेशेऽजनुनासिक इत्, 1-3-3 हलन्त्यम् and 1-3-9 तस्य लोपः।\nभगवान्त् । सकार-लोपः by 6-1-68 हल्ङ्याब्भ्यो दीर्घात् सुतिस्यपृक्तं हल्। Using 1-1-62 प्रत्ययलोपे प्रत्ययलक्षणम्, भगवान्त् gets पद-सञ्ज्ञा by 1-4-14 सुप्तिङन्तं पदम्।\nभगवान्। By 8-2-23 संयोगान्तस्य लोपः, the संयोगान्तपदम् "भगवान्त्" takes लोपः। As per 1-1-52 अलोऽन्त्यस्य, only the ending letter (तकारः) of the पदम् will take लोपः। After this 8-2-7 नलोपः प्रातिपदिकान्तस्य does not apply because of 8-2-1 पूर्वत्रासिद्धम्।\n5. Where has the सूत्रम् 7-1-23 स्वमोर्नपुंसकात् been used?\nAnswer: In इदम् - नपुंसकलिङ्गे द्वितीया-एकवचनम् of the प्रातिपदिकम् "इदम्"\nइदम् + अम्\nइदम् - By 7-1-23 स्वमोर्नपुंसकात्, the affixes सुँ and अम् that follow a neuter अङ्गम् take the लुक् elision.\nAnswer: उद् in "उदित" is from the प्रादि-गणः।(विश्वमवत्युदितपौरुषः)।\nAnswer: नृपः/नृपतिः स्वस्य/स्वाः प्रजाः सङ्कटात् अवति = नृपः/नृपतिः स्वस्य/स्वाः प्रजाः सङ्कटादवति।\nNote: The सर्वनाम-शब्दः "स्व" can be used in the meaning of "आत्मन्" (meaning "oneself") and also "आत्मीय" (meaning "belonging to oneself.") Using the first meaning we can says स्वस्य (= आत्मनः) or using the second meaning we can say स्वाः (= आत्मीयाः)।\nरजः (प्रातिपदिकम् "रजस्" neuter)\nतमः (प्रातिपदिकम् "तमस्" neuter)\nAnswer: मन्वन्तर + सुप् । 4-1-2 स्वौजसमौट्छस्टा.....।\nमन्वन्तर + सु । अनुबन्ध-लोपः by 1-3-3 हलन्त्यम् and 1-3-9 तस्य लोपः।\nमन्वन्तरे + सु । by 7-3-103 बहुवचने झल्येत् the ending अ of a प्रातिपदिकम् is changed to ए when followed by a plural सुँप् affix beginning with a झल् letter.\nमन्वन्तरेषु । by 8-3-59 आदेशप्रत्यययोः the letter स् is replaced by the cerebral ष् when preceded either by a letter of the इण्-प्रत्याहारः or a letter of the क-वर्गः (क्, ख्, ग्, घ्, ङ्)। This substitution only takes place if the स् is an आदेशः or part of a प्रत्ययः।
