"सः पूर्वोक्तः "अग्निः "जायमानः अरणीभ्यामुत्पद्यमानः काष्ठेषु वा प्रादुर्भूतः सन् तदानीमेव "परमे उत्कृष्टे "व्योमनि विविधरक्षणवति वेदिदेशे "मातरिश्वने अन्तरिक्षसंचारिणे वायवे प्रथमम् "आविः "अभवत् प्रत्यक्षोऽभूत् ।' त्वमग्ने प्रथमो मातरिश्वन आविर्भव' ( ऋ. सं. १. ३१.३ ) इत्यादिश्रुत्यन्तरप्रसिद्धेः । वायुसंयोगात् प्रज्वलित इत्यर्थः । अथवा मातरि फलस्य निर्मातरि यज्ञे श्वसिति चेष्टते इति मातरिश्वा यजमानः । तदर्थम् । किंच समिधानस्य इन्धनैः सम्यग्वर्धमानस्य अग्नेः "मज्मना । बलनामैतत् । बलवता "क्रत्वा क्रतुना कर्मणा ज्वालनादिव्यापारेण "शोचिः "द्यावा "पृथिवी द्यां च पृथिवीं च "प्र "अरोचयत् प्रकर्षेणादीपयत् ॥ मध्ये शोचिःशब्दश्छान्दसः ॥ मज्मना क्रत्वा समिधानस्येति वा योज्यम् । प्रबलेन समिन्धनादिव्यापारेण समिध्यमानस्येत्यर्थः ।
"यः अग्निः "वराय वरणाय निग्रहाय "न शक्तो न भवति । तत्र दृष्टान्तत्रयमुच्यते । "मरुतां "स्वनः "इव । स यथा अग्राह्यः तद्वत् । तथा "सृष्टा वैरिक्षयार्थं प्रबलेन अतिसृष्टा "सेनेव । सा यथा अन्यैः अनिरोध्या तद्वत् । तथा "दिव्या दिवि भवा "अशनिः "यथा पतत्येव न निवार्यते तद्वत् । ईदृक् सामर्थ्यमस्तीति दर्शयति । अयम् "अग्निः "तिगितैः निशितैस्तीक्ष्णीभूतैः ॥ अन्त्यविकारश्छान्दसः । "जम्भैः दन्तैर्दन्तस्थानीयाभिर्ज्वालाभिः "अत्ति अस्मद्विरोधिनो भक्षयति । तथा "भर्वति हिनस्ति ।। ' भर्व हिंसायाम् ' । यास्कस्त्वाह-' भर्वतिरत्तिकर्मा ' (निरु. ९, २३ ) इति । यद्यपि अत्तिभर्वत्योः अदनमेवार्थः तथापि तदवान्तरभेदोऽवगन्तव्यः । तत्र दृष्टान्तः । "योधो "न संप्रहर्ता शूर इव । स यथा "शत्रून् भर्वति भक्षयति तद्वत् । किंच "सः अग्निः "वना वनानि वृक्षदिसमूहान् "न्यृञ्जते नितरां प्रसाधयति दहतीत्यर्थः । 'ऋञ्जतिः प्रसाधनकर्मा ' इति यास्कः ।।
अयम् "अग्निः "नः अस्माकम् "उचथस्य उक्थस्य स्तोत्रस्य "कुवित् बहुवारं "वीः कामयिता "असत् भवतु ॥ अस्तेर्लेटि अडागमः । यहा। उचथस्य एतन्नामकस्य महर्षेर्गोत्रप्रभवस्य नः इति संबन्धः । तथा "वसुः वासयिता सर्वेषां वसुस्थानीयो वा "वसुभिः वासयितृभिर्धनैः "कामम् अत्यर्थमभिमतं वा "कुवित् अतिप्रभूतम् "आवरत् आवृणोतु । अभिमतप्रदानेन कामं निवर्तयत्वित्यर्थः ॥ वृणोतेर्लेटि अडागमः । छान्हसो विकरणस्य लुक् ॥ अयमग्निः "चोदः अस्माकं कर्मसु प्रेरकः सन् "धियः कर्माणि "सातये लाभाय "कुवित् बहु तुतुज्यात् त्वरयतु प्रेरयतु इत्यर्थः ॥ तुजिः प्रेरणार्थः । छान्दसः शपः श्लुः ॥ "शुचिप्रतीकं शोभनावयवं शोभनज्वालं "तम् अग्निम् "अया "धिया अनया स्तुतिरूपया प्रज्ञया "गृणे उच्चारयामि स्तौमीत्यर्थः ।।
