5।3।48 - पूरणाद्भागे तीयादन्\n5।3।48 पूरणाद्भागे तीयादन्\nपूरणाद्भागे तीयादन् 🔊\nपूरणात् (पञ्चम्येकवचनम्) , भागे (सप्तम्येकवचनम्) , तीयात् (पञ्चम्येकवचनम्) , अन् (प्रथमैकवचनम्)\nतीयात् पूरणात् भागे अन्\n"भागः" इत्यस्य विशेषणरूपेण प्रयुक्तः यः "तीय"प्रत्ययान्तशब्दः, तस्मात् स्वार्थे अन्-प्रत्ययः भवति ।\n"तीय" इति कश्चन पूरणप्रत्ययः । द्वेस्तीयः 5।2।54 तथा त्रेः सम्प्रसारणम् च 5।2।55 इत्यनेन "द्वि" तथा "त्रि" एताभ्यां शब्दाभ्याम् पूरणार्थे अयम् प्रत्ययः विधीयते, तेन "द्वितीय" तथा "तृतीय" एतौ शब्दौ सिद्ध्यतः । "भाग" इत्यस्य विशेषणरूपेण यत्र एतौ शब्दौ प्रयुज्येते, तत्र ताभ्याम् स्वार्थे "अन्" प्रत्ययः वर्तमानसूत्रेण विधीयते । यथा -\n= द्वितीय + अन्\n→ द्वितीय् + अ [यस्येति च 6।4।148 इति अकारलोपः]\nएवमेव - तृतीयः भागः = तृतीयः ।\n1. वस्तुतः अत्र "अन्" प्रत्ययस्य प्रयोगेन पुनः "द्वितीय" तथा "तृतीय" एतौ एव शब्दौ सिद्ध्यतः । अत्र प्रत्ययविधानम् अपि स्वार्थे कृतम् अस्ति, अतः अत्र "द्वितीय" इत्यस्मिन्नेव अर्थे पुनः "द्वितीय" इत्येव शब्दः सिद्ध्यति । अतः अस्य सूत्रस्य प्रयोजनम् किम् - इति प्रश्नः उपतिष्ठते । अस्य स्पष्टीकरणार्थम् काशिकाकारः वदति - "स्वरार्थम् वचनम्" । इत्युक्ते, पूरणप्रत्ययान्तः "द्वितीय"शब्दः, तथा अन्-प्रत्ययान्तः "द्वितीय"शब्दः एतयोः स्वरे अन्तरम् विद्यते -\n(अ) पूरणप्रत्ययान्तः यः "द्वितीय" शब्दः, तस्मिन् तकारोत्तरः ईकारः आद्युदात्तश्च 3।1।3 इत्यनेन उदात्तस्वरम् प्राप्नोति ।\n(आ) अन्-प्रत्ययान्तः यः "द्वितीय"शब्दः, तस्मिन् वकारोत्तरः इकारः ञ्नित्यादिर्नित्यम् 6।1।197 इत्यनेन उदात्तस्वरम् प्राप्नोति ।\nएतम् स्वरविशेषम् द्योतयितुम् एव अत्र "अन्" इति प्रत्ययः उक्तः अस्ति । वस्तुतः तु अस्मिन् प्रत्यये "अ" इत्यस्य किमपि प्रयोजनम् न, केवलम् "न्" इति इत्संज्ञकस्यैव अत्र कार्यम् अस्ति । परन्तु केवलम् इत्संज्ञकः वर्णः प्रत्ययरूपेण विधातुम् न शक्यते, अतः प्रत्ययस्य प्रारम्भे "अ" इति स्थापितः अस्ति ।\n2. अस्मिन् सूत्रे "पूरणात्" इति निर्देशः वस्तुतः अत्र न आवश्यकः, यतः "तीय" इति प्रत्ययः पूरणार्थे एव विधीयते । परन्तु "पूरणात्" इत्यस्य अनुवृत्तिः अग्रिमसूत्रेषु आवश्यकी, अतः तदर्थम् अस्य शब्दस्य अत्र ग्रहणम् कृतम् अस्ति ।\nविशेषः - अस्मिन् सूत्रे कौमुद्याम् वार्त्तिकम् एकम् पाठ्यते - तीयादीकक् स्वार्थे वाच्यः ; न विद्यायाः । इत्युक्ते, "तीय" प्रत्ययान्तशब्दात् स्वार्थे "ईकक्" इति प्रत्ययः भवितुम् अर्हति, यदि अनेन निर्मितः तद्धितान्तशब्दः "विद्या" इत्यस्य विशेषणरूपेण न प्रयुज्यते । यथा - द्वितीय + ईकक् → द्वितीयीक । द्वितीयम् इत्येव द्वितीयीकम् । "द्वितीया विद्या" इत्यत्र तु निषेधात् "द्वितीयीका" इति न भवति ।\nपूरणप्रत्ययो यस्तीयः, तदन्तात् प्रातिपदिकाद् भागे वर्तमानात् स्वार्थे अन् प्रत्ययो भवति। स्वरार्थम् वचनम्। द्वितीयो भागः द्वितियः। तृतीयः। भागे इति किम्? द्वितीयम्। तृतीयम्। पूरणग्रहणम् उत्तरार्थम्, न ह्रपूरणस्तीयो ऽस्ति। मुखतीयादिरनर्थकः।\n`पूरणप्रत्ययो यस्तीयः` इति। `तस्य पूरणे डट्` 5।2।48 इति पूरणाधिकारे विहितत्वात्, पूरणाभिधेयत्वाद्वा। उपचारेम प्रत्योऽपि तीयः पूरण इत्युच्ये। `भागे` इति। अंश इत्यर्थः। किमर्थं पुनरिदम्, यावता कृतेऽप्यनि रूपं तदेव? इत्याह--`स्वरार्थं वचनम्िति। विभागे नित्स्वरेणाद्युदात्तं यथा स्यात्। `पूरणग्रहणमुत्तरार्थम्` इति। उत्तरत्र पूरणप्रत्ययान्तात्प्रत्ययो यथा स्यात्। तस्य च व्यवच्छेदाय क्रियमाणं पूरणमिहाप्यर्थवत्? स्यात्, स च नास्तीति नेहार्थता तस्योपपद्यते। ननु च `मुखपार्(ातसेरीयः`, (वा। 460) `पार्(ातीयः` इत्यपूरणोऽपि सोऽस्ति? इत्यत आह--`मुखतीयादिरनर्थकः` इति। अर्थवद्ग्रहणपरिभाषया (व्या।प। 1) अर्थवानिह तीयो गृह्रते, न च मुखतीयादिरनर्थवान्। अतः सत्यपि पूरणग्रहणे तस्य ग्रहणंन भविष्यतीति भावः॥\nपूरणार्थविहितत्वातीयप्रत्यय एव पूरणशब्देनोक्त इत्याह--पूरणप्रत्ययो यस्तीय इति। स्वरार्थं वचनमिति। भागे नित्स्वरेणाद्यदातत्वं यथा स्यात्, रूपे तु नास्ति विशेषः। पूरणग्रहणमुतरार्थमिति। नेहार्थम्, कुतः? इत्यत आह--न हीति। ननु चायमस्ति--ठ्मुखपार्श्वतसोर्लोपः, भुखतीयःऽ इति ? तत्राह--मुखतीयादिरनर्थक इति। मुखतीयादौ यस्तीयशब्दः सोऽनर्थक इत्यर्थ ॥\nद्वितीयो भागो द्वितीयः । तृतीयः । स्वरे विशेषः ॥ ।तीयादीकक् स्वार्थे वाच्यः (वार्तिकम्) ॥ द्वैतीयीकः । द्वितीयः । तार्तीयीकः । तृतीयः ॥ ।न विद्यायाः (वार्तिकम्) ॥ द्वितीया । तृतीया । विद्येत्येव ॥\nपूरणाद्भागे तीयादन् - पूरणाद्भागे । पूरणार्थकतीयप्रत्ययान्ताद्भागे विद्यमानात्स्वार्थे अन्स्यादित्यर्थः । अन्विधेः प्रयोजनमाह  -  स्वरे विशेष इति ।ञ्नित्यादिर्नित्य॑मिति स्वरे इत्यर्थः । तीयादीकगिति । वार्तिकमिदंदृष्टं सामे॑ति सूत्रभाष्ये स्थितम् । न विद्याया इति । वार्तिकमिदमपि तत्रैव स्थितम् । विद्यावृत्तेस्तीयप्रत्ययान्तादीकङ्नेत्यर्थः ।\nपूरणाद्भागे तीयादन् - पूरणाद्भागे । पूरणार्थत्वात्तीयप्रत्ययः पूरणशब्देनोक्तः । पूरणग्रहणं चोत्तरार्थम्, न ह्रपूरणस्तीयप्रत्ययो भवति । मुखतीयः इत्यत्र त्वनर्थकत्वान्नतिप्रसङ्गः । भग इति पुंस्त्वं विवक्षितम् । तेन समानेऽप्यर्थे विभक्तौ विवक्षितायां चतुर्थी पञ्चमीत्येव भवति ।प्रागेकादशभ्यः॑इत्यनि सति तु टापि चतुर्था पञ्चमेति प्रसज्येत ।\nपूरणाद्भागे तीयादन् (2206) (अन्प्रत्ययाधिकरणम्) (पूरणग्रहणप्रयोजनभाष्यम्) पूरणग्रहणं शक्यमकर्तुम्, न ह्यपूरणस्तीयशब्दोऽस्ति यत्र दोषः स्यात्। ननु चायमस्ति ‐ मुखतीयः, पार्श्वतीय इति। अर्थवद्ग्रहणे नानर्थकस्य ‐ इत्येवमस्य न भविष्यति। उत्तरार्थं तर्हि पूरणग्रहणं कर्तव्यम् ‐ प्रागेकादशभ्योऽच्छन्दसि(49) इति पूरणाद्यथा स्यात्।।
