3।1।68 - कर्तरि शप्\n3।1।68 कर्तरि शप्\nकर्तरि शप् 🔊\nकर्तरि (सप्तम्येकवचनम्) , शप् (प्रथमैकवचनम्)\nसार्वधातुके 3।1।67 (सप्तम्येकवचनम्)\nसार्वधातुके कर्तरि धातोः शप्\nसार्वधातुके कर्तरि प्रत्यये परे धातोः परः शप्-प्रत्ययः विधीयते ।\nकिम् नाम सार्वधातुकप्रत्ययः? तिङ्शित्सार्वधातुकम् 3।4।113 - तिङ्-प्रत्ययाः तथा शित्-प्रत्ययाः सार्वधातुकसंज्ञां प्राप्नुवन्ति ।\nकिम् नाम कर्तरिप्रयोगः? लः कर्मणि च भावे च अकर्मकेभ्यः 3।4।69 अनेन सूत्रेण लकारः कर्तारम्, कर्म, तथा भावं निदर्शयितुम् शक्नोति । यत्र लकारः कर्तारम् निदर्शयति, सः कर्तरिप्रयोगः ।\nकर्तरि प्रयोगे सार्वधातुके प्रत्यये परे धातोः परः औत्सर्गिकरूपेण "शप्" इति गणविकरणम् प्रत्ययरूपेण आगच्छति । अस्मिन् विकरणे पकारस्य हलन्त्यम् 1।3।3 तथा शकारस्य लशक्वतद्धिते 1।3।8 इत्यनेन इत्संज्ञा भवति, ततः तयोः तस्य लोपः 1।3।9 इत्यनेन लोपः भवति । अतः केवलम् "अ" इति अवशिष्यते ।\n1) तिङ्-प्रत्ययः - "पठ् + ति" इत्यत्र कर्तरि शप् 3।1।68 इत्यनेन शप्-प्रत्ययः विधीयते । पठ् + अ + ति = पठति ।\n2) शित्-प्रत्ययः - "पठ् + शतृ" इत्यत्र कर्तरि शप् 3।1।68 इत्यनेन शप्-प्रत्ययः विधीयते । "पठ् + अ + अत्" इति प्राप्ते अतो गुणे 6।1।97 इत्यनेन द्वयोः अकारयोः एकः पररूपः अकारः भूत्वा "पठत्" इति प्रातिपदिकं सिद्ध्यति ।\nज्ञातव्यम् - शप्-इत्यस्य भिन्नेषु धातुगणेषु श्यन्, श्नु, श आदयः अपवादाः विधीयन्ते । तेषां विषये दिवादिभ्यः श्यन् 3।1।69 इत्यतः कुषिरजोः प्राचां श्यन् परस्मैपदं च 3।1।90 इति यावत्सु सूत्रेषु पाठितम् अस्ति ।\nA verb gets the विकरणप्रत्यय "शप्" in presence of a सार्वधातुक प्रत्यय in कर्तरि प्रयोग.\nकर्तृवाचिनि सार्वधातुके परतो धातोः शप् प्रत्ययओ भवति। पकारः स्वरार्थः। शकारः सार्वधातुकसंज्ञार्थः। भवति। पचति।\n` पकारः स्वरार्थः` इति। `अनुदात्तौ सुप्पितौ` 3।1।4 इत्यनुदात्तत्वं यथा स्यात्। `शकारः सार्वधातुकसंज्ञार्थः` इति। `तिङशित्सार्वधातुकम्` 3।4।113 इति सार्वधातुकत्वं यथा स्यात्। श्यन्प्रभृतीनामपि शकारस्यैतत् प्रयोजनं वेदितव्यम्॥\nकर्तरि शप्॥ पकारः स्वरार्थ इति। उपलक्षणमेतत्, ङ्त्विप्रतिषेधार्थः, ठ्शप्श्यनोर्नित्यम्ऽ इति विशेषणार्थश्च। शकारः सार्वधातुकार्थ इति। सञ्ज्ञापरोऽत्र सार्वधातुकशब्दो न सञ्ज्ञिपरः, सार्वधातुकसञ्ज्ञार्थ इत्यर्थः। कर्तृग्रहणस्य ठ्कर्मवत्कर्मणाऽ इत्यत्रोपयोगः। इह तु सार्वधातुके शब् भवति, श्यन् भवतीति सामान्यविधानेऽपि भावकर्मणोर्यगपवाद इति कर्तर्येव शबादयो भविष्यन्ति॥\nकर्त्रर्थे सार्वधातुके परे धातोः शप् स्यात् । शपावितौ ॥\nकर्तरि शप् - कर्तरि शप् ।सार्वधातुके य॑गित्यस्मात्सार्वधातुक इत्यनुवर्तते ।धातोरेकाचो हलादे॑रित्यस्माद्धातोरिति । तदाह  -  कत्र्रर्थ इत्यादिना । तिङि परे धातोर्विहितानां प्रत्यायानां शबादीनां विकरणसंज्ञा प्राचीनाचार्यसिद्धा । शपाविताविति । शकारपकारौ "लशक्वतद्धिते" इतिहलन्त्य॑मिति चेत्संज्ञकावित्यर्थः । ततश्च शपि शकारपकारयोर्लोपेऽकारमात्रं शिष्यत इत्यर्थः ।\nकर्तरि शप् - ॒सार्वधातुके य॑ गित्यतः सार्वधातुक इत्यनुवर्तते,धातोरेकाचःर॑ इति सूत्राद्धातोरिति च, तदाह  -  कत्र्रर्थ इत्यादि ।
