धर्मः इति शब्दस्य अनेके अर्थाः सन्ति । भारतदेशे प्राचीनकालतः विविधार्थेषु एषः शब्दः प्रयुक्तः । आदौ अस्माभिः बोधनीयं - रिलिजन् इति ("Religion") आङ्ग्लशब्दः तथा मजहब इति ("Mazhab") इति इस्लामीयशब्दः धर्मशब्दसमार्थकः नास्ति ।
जलस्य धर्मः वहनम् । परन्तु जलस्य रिलिजन् वा मजहब वा वहनम् इति विचारं सम्पूर्णतर-अर्थहीनमेव । न केवलं धर्मः रिलिजन् इति शब्दार्थे अनुवादितम् अपितु आङ्गलशब्दः ड्यूटी ("Duty") इत्यार्थेऽपि प्रचलितम् । रिलिजन् इति शब्दवत् ड्यूटी इति धर्मव्याख्यार्थे असमर्थम् । जलस्य ड्यूटी वहनं इति व्यावहारोऽपि निरर्थकमेव । आङ्ग्लभाषायां जनाः ड्यूटीशब्दः विचारज्ञाय मतिमानप्राणिने च प्रयोगं कुर्वन्ति ।
माननीयभारततत्त्वविद् श्रीराजीवमलहोत्रामहोदयः वारंवारं वदति इति वयं निजपदार्थमाध्यमे ("Indic categories") पाश्चात्यपदार्थं ("Western Categories") नैव व्यवहारं कृत्वा धर्मं बोधेम ।[1],[2] अतः धर्मः किम् एतन्न पृष्ट्वा अस्माभिः पृष्ठनीयं धर्मस्य लिङ्गं लक्ष्यं च के ।
उपरिलिखितविचारात् इदं स्पष्टं यत् धर्मः अस्माभ्यां व्यावहारिक-जीवन-समस्याः समाधानं ददाति । धर्मः बुद्धि-युक्ति-नियमाधारितः । ततः धर्मेण जनाः जानन्ति किं च कर्तव्यं किं च अकर्तव्यम् । अक्रोधः, सत्यभाषणं, क्षमागुणः, सरलप्रकृतिः चैव लक्षणानि सर्वैरेव आचरितव्यानि । वयं जानीमः यत् कः सन्मार्गः अस्ति कः च कुमार्गः । अनया एव ज्ञायते यत् किम् उचितम् किं च अनुचितम् । धर्मे अवास्तव-विचारस्य स्थानं नास्ति ।
हिन्दुमतान्तर्गतः एतानि सर्वाणि लिङ्गानि लक्ष्यानि च सन्ति । जैनमते बौद्धमते च धर्मस्य बहुनि लिङ्गानि लक्ष्यानि च उपस्थितानि ।
रिलिजन् इति पाश्चात्यः अब्राहमीयमताधारितः ("Abrahamic theology") निर्माणः । रिलिजन् इति धर्मः नास्ति । त्रयः मुख्याः अब्राहमीयविचाराधारिताः मताः सन्ति - ख्रीष्टीयमतधारिणामं समूहः ("Christianity"), इस्लामीयमतं ("Islam") च यहूदिमतम् ("Judaism") । रिलिजन् इति निर्माणस्य मुख्यानि त्रीणि समुदयानि प्रयोजनानि [12]:
अब्रहामीयमतानुसारे केवलम् एकः गाड् इति वर्तते । ततः रिलिजन् "मॉनथीइज़म" ("monotheism") एक-गाड-वादः वा इति उच्यते ।
गाड् इति कदापि अस्माकं हिन्दुधर्मस्य देवदेवीसमतुल्यं नास्ति । आगामिभागे वयमिदम् सर्वविषये विस्तारितरूपेनालोचनाम् करिष्यामः ।
