8।3।25 - मो राजि समः क्वौ\n8।3।25 मो राजि समः क्वौ\nमो राजि समः क्वौ 🔊\nमः (प्रथमैकवचनम्) , राजि (सप्तम्येकवचनम्) , समः (षष्ठ्येकवचनम्) , क्वौ (सप्तम्येकवचनम्)\nमः 8।3।23 (षष्ठ्येकवचनम्)\nसमः मः क्वौ राजि मः\nसम्-उपसर्गस्य मकारस्य क्विप्-प्रत्ययान्त-राज्-धातौ परे मकारादेशः भवति ।\n"सम् + राज्" इत्यत्र राज् धातोः क्विप्-प्रत्यये कृते "राज्" इति प्रातिपदिकं सिदध्यति । अग्रे "सम् + राज्" इति स्थिते मोऽनुस्वारः 8।3।23 इत्यनेन मकारस्य अनुस्वारे प्राप्ते वर्तमानसूत्रेण अपवादत्वेन मकारस्य मकारादेशः एव विधीयते ।\nअतः "सम्राज्" इति प्रातिपदिकं सिद्ध्यति ।\nसूत्रमिदम् त्रिपाद्याम् अस्ति, अतः सुबन्तप्रक्रियायाम् अस्य प्रसक्तिः अन्ते भवति । यथा, "सम् + राज्" इत्यस्य प्रथमैकवचनस्य सुँ-प्रत्यये परे इयम् प्रक्रिया वर्तते -\nसम् + राज् + सुँ\n→ सम् + राज् [हल्ङ्याब्भ्यो दीर्घात् सुतिस्यपृक्तं हल् 6।1।68 इति सुँ-प्रत्ययस्य लोपः]\n→ सम् + राष् [व्रश्चभ्रस्जसृजमृजयजराजभ्राजच्छशां षः 8।2।36 इति जकारस्य षकारः]\n→ सम् + राड् [झलां जशोऽन्ते 8।2।39 इति षकारस्य जश्त्वे डकारः]\n→ सम्राड् [मो राजि समः क्वौ 8।3।25 इत्यनेन मकारस्य मकारादेशः]\n→ सम्राट्, सम्राड् [वाऽवसाने 8।4।56 इति विकल्पेन चर्त्वम् ]\nसमो मकारस्य मकारः आदेशो भवति राजतौ क्विप्प्रत्ययान्ते परतः। सम्राट्। साम्राज्यम्। मकारस्य मकारवचनम् अनुस्वारनिवृत्त्यर्थम्। राजि इति किम्? संयत्। समः इति किम्? किंराट्। क्वौ इति किम्? संराजिता। संराजितुम्। संराजितव्यम्।\n`सम्राट्` इति। सम्पूर्वाद्राजतेः `सत्सूद्विव` 3।2।61 इत्यादिना क्विप्, व्रश्चादिना 8।2।36 षत्वम्, षकारस्य जशत्वम्--डकारः, तस्य चत्र्वम्--टकारः। `साभ्राज्यम्` इति। ब्राआह्रणादित्वत्? व्यञ्। किमर्थं पुनर्मकार उच्चार्यते? इत्याह--`मकारस्य मकारवचनम्` इत्यादि। `मोऽनुस्वारः` 8।2।23 इत्यनुस्वारः प्राप्नोति, स मा भूदित्येवमर्थं मकारस्य मकारो विधीयते। यद्येवम्, नेति प्रतिषेधः कत्र्तव्यः, एवं हि लघु सूत्रं भवति; विभक्त्यनुच्चारणात्? एवं तर्हि निर्देशाधिक्येन तु मकारविधानेनैतत्? सूचयति--अत्र प्रकरणेऽधिको हि विधिर्भवतीति। यवलपरे यवला वा भवन्तीत्युपपन्नं भवति। `संयत्` इति। यमेः सम्पूर्वात्? क्विप्, `अनुदात्तोपदेश` 6।4।37 इत्यादिना मकारलोपः, अकारस्य `ह्यस्वस्य पिति कृति` 6।1।69 इति तुक्॥\nसम्राडिति । ठ्सत्सूद्विषऽ इत्यादिना क्विप्, व्रश्चादिना षत्वम् । साम्राज्यमिति । क्विबन्ताद् ब्राह्मणाअदित्वात् ष्यञ् । अधिकसद्भावेऽपि क्विबन्तो राजतिस्तावदस्तीत्यत्रापि भवति, क्विबन्तावस्थायामेव वा प्रागेव ष्यञ उत्पतेर्मत्वम् । संयदिति । ठ्गमः क्वौऽ इत्यत्र गमादीनामिति वचनाल्लोपः, ह्रस्वस्य तुक् । किराडिति । ठ्किं क्षेपेऽ इति समासः ॥\nक्विबन्ते राजतौ परे समो मस्य म एव स्यात् । सम्राट् ॥\nमो राजि समः क्वौ - मो राजि । म इति प्रथमान्तम् । मोऽनुस्वार इत्यतो म इति स्थानष्टन्तमनवर्तते । सम इत्यवयवषष्ठी । प्रत्ययग्रहणपरिभाषया क्विग्रहणेन क्विप्प्रत्ययान्तलाभः । तदाह  -  क्विबन्त इत्यादिना । म एवेति । न त्वनुस्वार इत्यर्थः । मस्य मविधानमनुस्वारनिवृत्त्यर्थमिति भावः । सम्राडिति । राजृ दीप्तौ सम्पूर्वात्सत्सूद्विषद्रुहेत्यादिना क्विप् । व्रश्चेति षत्वम् । जश्त्वेन डत्वम् । चत्र्वम् । अत्र मोऽस्वारो न भवति । हे मपरे वा । "मोऽनुस्वार" इत्यतो "म" इति षष्ठन्तमनुवर्तते ।मोराजी॑त्यतो "म" इति प्रथमान्तमनुवर्तते । मः परो यस्मादिति च विग्रहः । तदाह  -  मपरे इति । हृलयतीति ण्यन्ताल्लट् ।ज्वलह्लसहृलनमामनुपसर्गाद्वा॑ इति मित्त्वण्णौ मितां ह्यस्वः । यवलपरे इति । यवलाः परा यस्मादिति विग्रहः । यवलपरके हकारे परे मस्य म एव वा स्यादित्यर्थः ।\nमो राजि समः क्वौ - मो राजि समः क्वौ । राजीति किम् संपत् । सम इति किम् , इदं राट् । क्वाविति किम् संराजितुं, संराजितव्यम् । मकारस्य मकारवचनमनुस्वारनिवृत्त्यर्थं, तदाह  -  म एव स्यादिति । सम्राडिति ।राजृ दीप्तौ॑ संपूर्वादस्मात्सत्सूद्विषे॑त्यादिना क्विप् । व्रश्चादिना षत्वं, जश्त्वचर्त्वे ।
