पंचमम् ब्राम्हणम् - भाष्यं ७ - TransLiteral Foundation\nपंचमम् ब्राम्हणम् - भाष्यं ७\nभाष्यं :--- किं द्दष्टवानसीदं रूपमित्युक्तो वदत्यन्यत्र मे गतं मन आसीत्सोऽहमन्यत्रमना आसं नादर्शम । तथेदं श्रुतवानसि मदीयं वच इत्युक्तोऽन्यत्रमना अभूवं नाश्रौषं न श्रुतवानस्मीति । तस्माद्यस्यासंनिधौ रूफादिग्रहणसमर्थस्यापि सतश्चक्षुरादेः खस्वविषयसंबन्धे रूपशब्दादिज्ञानं न भवति । यस्य च भावे भवति तदन्यदस्ति मनो नामान्तःकरणं सर्वकरणविषययोगीत्यवगम्यते । तस्मात्सर्वो हि लोको मनसा हयेव पश्यति मनसा शृणोति तव्द्यग्रत्वे दर्शनाद्यभावात ॥\nभाष्यं :--- अस्तित्वे सिद्धे मनसः स्वरूपार्थमिदमुच्यते । कामः स्त्रीव्यतिकराभिलाषादिः । संकल्पः प्रत्युपस्थितविषयविकल्पनं शुक्लनीलादिभेदेन । विचिकित्सा संशयज्ञानम । श्रद्धाऽद्दष्टार्थेषु कर्मस्वास्तिक्यबुद्धिर्देवतादिषु च । अश्रद्धा तद्विपरीता बुद्धिः । धृतिर्धारणं देहाद्यवसाद उत्तम्भनम । अधृतिस्तद्विपर्ययः । हीर्लज्जा । धीः प्रज्ञा । भीर्भयमित्येतदेव्मादिकं सर्वं मन एव मनसोऽन्तःकरणस्य रूपांण्येतानि ॥\nभाष्यं :--- मनोस्तित्वं प्रत्यन्यच्च कारणमुच्यते । तस्मान्मनो नामास्त्यन्तःकरणम । यस्माच्चक्षुषो हयगोचरे पृष्ठतोऽप्युपस्पृष्टः केनचिद्धस्तस्यायं स्पर्शो जानोरयमिति विवेकेन प्रतिपद्यते । यदि विवेककृन्मनो नाम नास्ति तर्हि त्वडमात्रेण कुतो विवेकप्रतिपत्तिः स्यात । यत्तद्विवेकप्रतिपत्तिकारणं तन्मनः ॥\nभाष्यं :--- अस्ति तावन्मनः स्वरूपं च तस्याधिगतम । त्रीण्यन्नानीह फलभूतानि कर्मणां मनोवाक्प्राणाख्यान्यध्यात्ममधिभूतमधिदैवं च व्याचिख्यासितानि । तत्राऽऽध्यात्मिकानां वाङमनः प्राणानां मनो व्याख्यातम । अथेदानीं वाग्वक्तव्येत्यारम्भः । यः कश्च लोके शब्दो ध्वनिस्ताल्वादिव्यङग्यः प्राणिभिर्वर्णादिलक्षण इतरो वा वादित्रमेघादिनिमित्तः सर्वो ध्वनिर्वागेव सा ॥\nभाष्यं :--- इदं तावद्वाचः स्वरूपमुक्तम । अथ तस्याः कार्यमुच्यते । एषा वाग्घि यस्मादन्तमभिधेयावसानमभिधेयनिर्णयमायत्ताऽनुगता । एषा पुनः स्वयं नाभिधेयवत्प्र्काश्याऽभिधेयप्रकासिकैव प्रकाशात्मकत्वात्प्रदीपादिवत । न हि प्रदीपादिप्रकाशः प्रकाशान्तरेण प्रकाश्यते तद्वद्वाक्प्रकाशिकैव स्वयं न प्रकाश्येत्यनवस्थां श्रुतिः परिहरत्येषा हि न प्रकाश्या प्रकाशकत्वमेव वाचः कार्यमित्यर्थः ॥\nभाष्यं :--- अथ प्राण उच्यते । प्राणो मुखनासिकासंचार्या हृदयवृत्तिः प्रणयनात्प्राण; । अपनयनान्मूत्रपुरीषादेरपानोऽधोवृत्तिरानाभिस्थानः । व्यानो व्यायमनकर्मा व्यानः प्राणापानयोः संधिर्वीर्यवत्कर्महेतुश्च । उदान उत्कर्षोर्ध्वगमनादिहेतुरापादतलमस्तकस्थान ऊर्ध्ववृत्तिः । समानः समं नयनादभुक्तस्य पीतस्य च कोष्ठस्थानोऽन्नपक्ता । अन इत्येषां वृत्तिविशेषाणां सामान्यभूता सामान्यदेहचेष्टाभिसंबन्धिनी वृत्तिः । एवं यथोक्तं प्राणादिवृत्तिजातमेतत्सर्वं प्राण एव । प्राण इति वृत्तिमानाध्यात्मिकोऽन उक्तः । कर्म चास्य वृत्तिभेदप्रदर्शनेनैव व्याख्यातम ॥\nभाष्यं :--- व्याख्यातान्याध्यात्मिकानि मनोवाक्प्राणाख्यान्यन्नान्येतन्म एतद्विकारः प्राजापत्यैरेतैर्वाङमनःप्राणैरारब्धः । कोऽसावयं कार्यकरणसंघात आत्मा पिण्ड आत्मस्वरूपत्वेनाभिमतोऽविवेकिभिः । अविशेषेणैतन्मय इत्युक्तस्य विशेषेण वाङमयो मनोमयः प्राणमय इति स्फुटीकरणम ॥३॥\nहर्ष - निःस्वन m. ([Ragh.]) m.id.
