बालगङ्गधरतिलकः (मराठीः बाळ गंगाधर टिळक) महाराष्ट्रे रत्नगिरिमण्डले चिखल् नाम्नि ग्रामे जातः । षड्पञ्चाशदुत्तराष्टादशशततमे (१८५६) वर्षे जुलैमासस्य त्रयोविंशति दिनाङ्के जन्म लेभे । रामचन्द्रतिलकः तस्य पिता प्रसिध्दः गणितव्याकरण्शास्त्रपण्डितः, विमर्शकश्च । माता पार्वतीबाई । पितेव अयमपि महान् गणितक्याकरणपण्डितः। विद्यार्थिदशायामेव देशसेवातत्परः अभवत् । न्यायशास्त्रेऽपि पट्ट्भद्रो जातः तिलक्महाशयः । पुण्यपत्तने कतिचन वर्षाणि गणितशास्त्रे अद्यापकत्वेन आसीत् सः । तिलक् महाशयः मराठिभाषया केसरी इति, आङ्ग्लभाषया मराठा इति च पत्रिकाद्वयं प्राकाशयत् । स्वीयान् अभिप्रायान् जनबाहुल्ये प्रचारितवान् । स्वपत्रिकायां स्वराज्यमाहात्म्यं, स्वातन्त्र्यस्य आवश्यकताञ्च स्वेच्छया निर्भीत्या स्पष्टीकृतवान् । स्वातन्त्र्यं मम् जन्मसिद्धः अधिकारः इति अगर्जत् । निरन्तरम् उद्यमशीलं तं पाश्चात्याः भारतीयानाम् असन्तोषजनकः इति अभिवर्णितवन्तः।
द्विनवत्युत्तराष्टादशशततमे (१८९२) वर्षे लण्डन् नगरे विद्वत्सम्मेलनम् अभवत् । तत्र वेदानां प्रचीनताम् अधिकृत्य पत्रमेकं समर्पितवान् । शर्मण्य- (जर्मन्) देशीयभाषाशास्त्रपण्डितः माक्स्मुल्लर् अमुं बहुधा प्रशंसितवान् । त्रिणवत्युत्तराष्टादशशततमे(१८९३) वर्षे शिवाजिजयन्तीम्होत्सवं गणेशचतुर्थी महोत्सवञ्च देशीयानां सङ्घीभावाय प्रचालयत् । उत्सवकारणेन प्रजानां परस्परस्नेहभावः वृध्दिं प्राप्नोतु इति तस्य आशयः। १८९६-९७ वत्सरेषु महाराष्ट्रे साङ्क्रामिकरोगेभ्यः, दुर्भिक्षात् च् जनान् रक्षितुं सदीक्षामध्यतिष्टत् । तिलक्- महाशयस्य कीर्तिं प्रतिष्टाञ्च सोढुं असहमानाः अभवन् आङ्ग्लपालकाः । अतः १९०८ तमे वर्षे तं माण्डले कारागृहे निर्बध्दवन्तः । षड्वर्षाणि कारागृहे अतिष्टत् । कारागृहेऽपि सः निरन्तरं ग्रन्थपठनेन ग्रन्थलेखनेन च कालं यापयति स्म । तत्रैव गीतारहस्यनाम्ना भगवद्गीतायाः व्याख्यानं महाराष्ट्र्भाषया अलिखत् ।
बालः निर्भयं सत्यमुक्तवान् । अतः अध्यापकः किंकर्तव्यतामूढः जातः । कोपेन ज्वलितश्च । बालं विद्यालयतः निष्कासितवन्तः । बालस्य प्रवर्तनमुद्दिश्य गङ्गधरपन्तं सूचितवन्तः ।
अनन्तरदिने ग्न्ग्गधरपन्तः बालं स्वेन सह् विद्यालयम् आनीतवान् । " मम पुत्रेण उक्तं तु सत्यम् । बालस्य बहिः वस्तूनि क्रीत्वा खादने अभ्यासो नास्ति । बहिः खाद्यानि खादितुम् अहं धनमपि न ददामि।" इति पन्तः अध्यापकान् उक्तवान् ।
साधारणबालकः इव बालः अपि कथाः श्रोतुम् अधिकम् इच्छति स्म । ईशवीये १८५७तमे वर्षे प्रथमस्वतन्त्रसाधनसन्ग्रामसमये बालस्य पितामहः काशीनगरे आसीत् । विरामदिवसेषु बालः कथाः श्रोतुअं पितामहस्य् गृहं गच्छति स्म । नानासाहेब, तात्यातोपे, झान्सीराज्ञी इत्यादीनां वीराणां कथाः श्रुत्वा बालस्य मनसि अनेकविचाराः धावन्ति स्म । "अहो ! मातॄदेशार्थं प्राणान समर्पितवन्तः एते धन्याः खलु ! ताद्श्महाजनः इव अहमपि ज्येष्ठो भूत्वा मातॄभूमेः सेवां करोमि । मातृभूमिअं दास्यश्रृङ्खलाभ्यः विमुक्तां करोमि।" ऐषा इच्छा तस्य अन्तरङ्गे शपथारुपेण् स्थिरा अभवत् ।
गङ्गाधरपन्तस्य पूनान्गरं प्रति वासपरिवर्तनम् अभवत् । तदा बालस्य वयः दशवर्षाणि । रत्नगिरितः पूनागमनं बालस्य जीवने महत्तरः प्रघट्टः ।
नूतनस्थानम् । नूतनजनाः । तत्र आङ्ग्लो वेर्नाक्युलर् विद्यालयं सः प्रविष्टः । तस्मिन् विद्यालये महतां विदुषां, प्रमुखाणाम् अध्यापकानां सविधे अनेकान् विषयान् ज्ञातुम् अवकाशो लब्धः ।
पूना आगमनानन्तरं कतिपयमासेष्वेव बालस्य माता पार्वतीबायी दिवङ्गता । पुत्रजननार्थं सा अनेकानि दिनानि यावत् उपवासान् कृतवती । अनेकानि व्रतानि आचरितवती । तेन कारणेन सा श्रीरीरे दुर्बला जाता । १८ मासपर्यन्तं सूर्थंभगवन्तम् उपासितवती । तस्य भगवतः अनुग्र्हतः जातः एषः बालः एव आङ्ग्लसाम्राज्यस्य अस्तमये कारणं जातः ।
मातुः मरणानन्तरं षड्वर्षेष्वेव बालस्य पिता अपि स्वर्गं गतः । तदा बालस्य् वयः केवलं १६ वर्षाणि । मेट्रिक् (प्रवेशपरीक्षा) कृते पठन्नासीत् बालः । दशवर्षीयया सत्यभामा इति नाम्न्या बालिकया सह् तस्य विवाहः सम्पन्नः ।
विवाहानन्तरं गॄहकार्यनिर्वहणभारः भवति इति तु साधारणविषयः । बालं सर्वे बालगङगधरतिलकः इति आह्वातुम् आरब्धवन्तः । मेट्रिक् परीक्षानन्तरं तिलकः दक्क्न कलाशालायां प्रविष्टः । मातुअः इव् तस्याऽपि स्वास्थ्थं सम्यक् नासीत् । जन्मतः अपि दुर्बलः देहः तस्य । दुर्बलशरीरेण् देशसेवा कथं करणीया ? अतः स्वस्थ्थं सम्यक् सम्पादनीयम्, शरीरदाढर्यं वर्धनीयम् इति तिलकः निर्णीतवान् । प्र्तिदिनं व्यायामं कुर्वन् पौष्टिकम् आहारं स्वीकरोति स्म । एवं शरीरदाढर्यवर्धनेन सः महाविद्यालयस्य सर्वासु क्रीडासु भागं गृहीत्वा प्रथमस्थानं सम्पादितवान् । मल्लः जातः । स्वल्पकाले एव दॄढशरीरं प्राप्तवन्तं तिलकं दॄष्ट्वा सर्वे आश्चर्यचकिता अभवन् ।
ईशवीये १८७७ तमे वर्षे तिलकः बि ए पदवीं, तत्राऽपि गणितपरीक्षायां प्रथमश्रेणीं प्राप्तवानित्युक्ते किं तत्र आश्चर्यम् ? बि ए अनन्तरं सः एल्.एल्.बि.अपि कृतवान् ।
पदवीद्वयप्राप्त्यनन्तरं यदि प्रयत्नं अकरिषयत् तर्हि तिलकस्य आङ्ग्लेयानां पालने उन्नतः अधिकारः एव अलप्स्यत । जीवनं देशाय अर्पणीयमिति बाल्ये एव निश्चितवान् खलु । अतः तन्न सिध्दम् ।
जनेषु देशस्वातन्त्र्यभावनाः तदा संपूर्णतया नैव विकसिताः । स्वातन्त्र्यभावना तेषु वर्धनीया । तेषां हृदयेषु देशभक्तेः बीजावापः करणीयः । भारतीयसंस्कृतेः आधारेण नव्यजीवनभवनस्य पटिष्ठा आधारशिला प्रतिष्ठापनीया । भारतीयानां कृते स्वसंस्कृतिः, जातीयाः आदर्शाश्च बोधनीयाः । ते उत्त्मसंस्कारसम्पन्नाः करणीयाः । एतादृशादर्शाणां साफल्याय विद्यासंस्था एव मार्ग इति तिलकस्य दॄढः अभिप्रायः आसीत् ।
तिलकस्य सहचरः अगर् कर् महोदयः तस्य सहायको जातः । छात्रान् देशभक्तान् कर्तुम् आवस्यकीं पाठ्यप्रणालिकां तिलक्, अगर् कर् च मिलित्वा निर्मातुम् आरब्धवन्तौ । अन्यः महान् पुरुषः तयोः सहायः जातः । स च विष्णुशास्त्री चिप्लूण् कर् महोदयः ।
सर्वमपि भगवदिच्छारुपेण् भावयतां जनानाम् अन्धविश्वासः अपाकरणीयः । " आङ्ग्लेयानां पालनम्पि भागवदिच्छा" इति भावयन्तः जनाः जागरणीयाः ।
तिलकः अगर्करः, चिपलूण्करः इत्येतेषां त्रयाणाम् एकम् एव लक्ष्यम् । छात्रेषु नैतिकसामर्थ्थं वर्धयितुं विद्यासंस्थानाम् आरम्भे ते त्रयः निमग्नाः अभवन् ।
लिलकेन आरब्धा विद्यासंस्था एकः महान् वटवृक्षः जातः । तिलक् महोदयेन उप्तं लघुबीजम् क्रमशः अभिवृध्दं सत् शाखोपशाखाभिः वटवृक्षरुपेण परिणतम् । एतासां शाखोपशाखानाम् अपि लक्ष्यं पुनः अन्यनूतनविद्यासंस्थानां निर्माणं, नव्यजीवनमार्गदर्शनमेव ।
ईशवीये १८८०तमे वर्षे आरब्धा न्यू इङ्ग्लीष उन्न्तपाठशाला स्वल्पकाले एअव वृध्दिं गता । अनेका छात्रान् आकृष्टवती च । एषा संस्था छात्रेषु अस्माकं संस्कृतिं, संप्रदायान्, आदर्शान् च प्रवर्धितवती । परीक्षासु अत्यधिकसंख्यायाम् उत्तीर्णाः, सर्वविध-उपकारवेतनानि प्राप्तवन्तश्च एतस्याः संस्थायाः छात्राः । एतस्य कारण्मस्ति तत्रत्यानाम् अध्यापकानां सर्वेषां लक्ष्यम् एकमेवेति । तिलकः, तस्य् सहचराश्च् अधिकं श्रमं कृतवन्तः । प्रथमवर्षे तिलकः चिप्लूण्करश्च विना वेतनं केवलं छात्राणां संक्षेमार्थं कार्यं कृतवन्तौ ।
अनन्तरं जातीयविद्यायाः विस्तरणे दृष्टिं केन्द्रीकृतवान् तिलकः । पाठशालासु केवलं छात्राणां कृते एव् शिक्षणं दातुं शक्यते । किन्तु भारतीयः सर्वोऽपि आङ्ग्लदास्यश्रृङ्खलाच्छेदनाय् जागरणीयः । जनेषु एकता साधनीया । देशपरिस्थितिः विश्दीकरणीया । जनाः कर्तव्यपथम् आनेतव्याः । एतत् कार्यं वार्तापत्रिकाभिः एव कर्तुं शक्यते इति निश्चितवान् तिलकः ।
विद्यासंस्थायाः आरम्भस्य अनन्तरवर्षे एव तिलकः साप्ताहिकपत्रिका-द्वयम् आरब्धवान् । महाराष्ट्रियभाषायां 'केसरी' इति, आङ्ग्लभाषायां 'मराठा' इति च द्वयं सः आरब्धवान् ।
पत्रिकाद्वयं जनान् अधिकतया आकर्षितवत् । वर्षद्वये एव 'केसरी' पत्रिका अग्र्स्थानं प्राप्त्वती । अन्यभार्तीयभाषापत्रिकाः सर्वाः अतिक्र्म्य अस्याः पाठकाः अधिकाः लब्धाः । जनानां हानिकष्टादीनां विश्लेषणं, वास्तवसङ्घट्नानां स्प्ष्टव्याख्यानं 'केसरी' - सम्पादकीयानां वचनानां विशिष्टता आसीत् । 'केसरी' पत्रिकायाः भाषा सिंहगर्जनमेव आसीत् । पाठकः भीरूः भवतु नाम्, तस्मिन् स्वातन्त्र्येच्छां जृम्भयितुं समर्था शक्तिमति भाषा 'केसरी' पत्रिकायाः विशिष्टा स्म्पत् आसीत् ।
तिलकः स्वसहचरान् सर्वदा एकं विषयं वदति स्म् । -"भवन्तः विश्वविद्यालयच्छात्राणां कृते न लिखन्ति, एकेन साधारणग्रामीणेन सह सम्भाषणं कुर्वन्तीति चिन्तयन्तु । भवभ्दिः अनुसरणीयायां रचनापध्द्त्यां दॄढः विश्वासः भवतु । भवन्तः यान् शब्दान् प्रयुञ्जते ते दिवा सूर्यकिरणाः इव स्पष्टाः भवेयुः ।" इति ।
कोल्हापुरसंस्थानाधीशः महाराजः राजारामः । तस्य मरणानन्तरं तस्य दत्तकपुत्रः शिवाजीरावः महाराजः सञ्जातः । आङ्ग्लसर्वकारः शिवाजीरावविषयी अत्यन्तं निर्दयं व्यवहॄतवान् । एतं विशयं केसरी तीव्रं प्रत्यघटयत् । आङ्ग्लानां दौर्जन्यं सर्वे जनाः ज्ञातवन्तः । पूनाम् कोल्हापुरनगरस्थेषु जनेषु क्रोधाग्निः ज्वलतः । आङ्ग्लसर्वकारः केसरी पत्रिकाविषये (सत्यप्रकाशनकारणेन्) निन्दाभियोगम् आरचितवान् । तस्य फलरुपेण् केसरी पत्रिकायाः सम्पादकेन् तिलकेन्, अगरकरेण् च चतुर्मासपर्यन्तं कठिनकारागारदण्डनम् अनुभोक्तव्यम् आपतितम् ।
न्यू इङ्ग्लीष् पाठशाला प्रगतिपथे प्रसरति स्म । फेर्गूसन् कलाशाला, दक्कन् एड्युकेषन् सोसाइटो अपि प्रारब्धे । येन केनापि ७५ रुप्यकेभ्ह्यः अधिकं वेतनं न् स्वीकरणीयम् इति तिलकः नियमं कृतवान् । किन्तु एतद्विद्यासंस्थानां व्यवस्थापकवर्गे केचन् सभ्याः एअतं नियमं नाङ्गीकृतवन्तः । अभिप्रायभेदाः स्पष्टाः जाताः । अतः स्वेन आरब्धाः संस्थाः अन्येभ्यः समर्पितवान् तिलकः । दशवर्षपर्यन्तं रात्रिन्दिवं श्रमं कृत्वा, स्वेन वर्धितानां संस्थानां त्यागसमये तिलकः अत्यन्तं बाधामनुभूतवान् ।
केसरी, मराठा पत्रिकाभ्यां कश्चिदपि अर्थलाभः नासीदिति कारणतः कुटुम्बपोषणार्थं तिलकेन अन्यः मार्गः अन्वेष्टव्यः आपतितः । किन्तु आङ्ग्लसर्वकारसंस्थासु उद्योगं तु न कृतवान् । न्यायवादपरीक्षार्थिनां मार्गदर्शनम् वृत्त्यर्थं स्वीकृतवान् सः ।
विद्यासंस्थाव्यासङ्गत् बहिरागतवान् तिलकः । तस्य् जीवने ईशवीयानां १८९०-१८९७ वर्षाणां मध्यकाले नूतनपरिणामः प्राप्तः । अध्यापकः तिलकः राजनीतिज्ञः जातः । विद्यासंस्थानां निर्वाहकः जातीयनायकः सञ्जातः ।
भस्मावृततप्ताङ्गार इव गूढं तस्य कार्यकौशलं सर्वदिक्षु व्याप्तम् । तेषु सप्तवर्षेषु सः सप्ततिवर्षाणाम् अनुभवं सम्पादितवान् । साप्ताहिकपत्रिकाद्वयचालनमेव न, न्यायशास्त्रछात्राणां कृते मार्गदर्शनमपि कृतवान् । समाजिकप्रग्त्यै सः सर्वकारेण् सह कलहं कृतवान् । बाल्यविवाहाः निषेधनीयाः, वितन्तुविवाहाः प्रोत्साहनीयाः इति तिलकः घोषितवान् । गणेशोत्सवाः, शिवाजीजन्म्दिनोत्सवाः इत्यादिनामभिः जनान् सङ्घटितवान् । पूनानगरपालिकायाः सभ्यरूपेण, मुम्बयीविधानसभायाः सभ्यरुपेण्, मुम्बयीविद्यापीठस्य 'फेलो' इति पदव्यै च तिलक्ः चितः । काड्ग्रेससमावेशेषु सः प्रमुखं पात्रं वहति स्म् । तिलक्ः 'ओरायन्' इति ग्रन्थमपि तदा एव विरच्य, मुद्रापितवान् । केवलं सप्तवर्षेषु सः अनेकान् विजयान् साधितवान् ।
गणेशोत्सवैः , शिवाजीजयन्त्युत्सवैः सद्शानां स्थानिकानाम् उत्सवानां जातीयस्तरताकल्पने एव तस्य सङ्घटनाशक्तिसामर्थ्थादिकं सुव्यक्तं अभवत् । 'वयं सर्वे एकात्मानः' इति भावना जनेषु निर्मिता भवेत्, तदर्थम् पुनः पुनः जनानां मेलनम् आवश्यकम् । तेषां पुरतः एक एव आदर्शः स्पष्टीभवति चेत् ते स्वीयाभिप्रायभेदान् त्यक्त्वा आनन्देन् सहजीवनं साधयितु शक्नुवन्ति । तिलकेन निर्मिता एषा प्राणाली अल्पवर्षेष्वेव माहाराष्ट्रे सर्वत्र विस्तॄता ।
ईशवीये १८९६तमे वर्षे देशः क्षामेण् पीडितः । जनानं कष्टनिवारणे सर्वकारस्य कर्तव्यम् तिलकः उदघोषितवान् । अनावृष्टिहतानां कृषकाणां कृते सः साहाय्यं कृतवान् । सर्वजनपदेषु क्षामस्य विलयताण्ड्वं विवृण्वन् केसरी, मराठा पत्रिकाद्वये सः वार्ताः, उपन्यासान् च मुद्रितवान् ।
क्षामस्य दंष्ट्राभ्यः जनाः न विमुक्ताअः एव । तावदेव प्लेग् व्याधिः अपि देशे व्याप्तः । तिलकः स्वयं वैद्यालयान् आरब्धवान् । स्वच्छन्दकार्यकर्तॄणां साहाय्येन रोगिणां सेवां कृतवान् । जनाः क्षामेण्, प्लेग् व्याधिना च पीडयमानाः आसन्, सर्वकारस्तु उदासीनः आसीत् । स्वयं वैसराय अपि "दुः खदायकः अंशः अत्र कोऽपि नास्ति, क्षामसहायनिधेः प्रारम्भस्य आवस्यकता अपि नास्ति । " इति प्रकटनं कृतावान् । सर्वकारस्य प्रमत्ततायाः पराकाष्ठा एषा । करग्रहणं यथावत् भवति स्म् । सर्वकारस्य प्रमत्तताम्, उदासीनतां च तिलकः स्वपत्रिकयोः तीव्रां आक्षैप्तवान् । प्लेगव्याधेः, क्षामस्य च कारणेन मृतानां जनानां वार्ताः सः निर्भयं प्रकटितवान् । सर्वकारस्य अश्रध्दां सः प्रजानआं पुरतः निरुपितवान् । सम्पादकीयैः वचनैः सः जनान् जागरितवान् । कार्यसूचनाः दत्तवान् । अनावृष्टिसमये सर्वकारेण् करणीयानां साहाय्यानं विषये कृतानां सर्वकारियशासनानां स्वरुपां सः जनानां समक्षं विवृतवान् । साहाय्यस्वीकरणाधिकारं सः जनानां समक्षं विवृतवान् । साहाय्य्स्वीकरणाधिकारं सः उदघोषितवान् । सर्वकारेण साहाय्यं कर्तव्य्म् इति प्रष्टुम् सः प्रजाभिः उद्यमं कारितवान् । "मृत्यौः समीपमायाति इदानीमपि भीतिमनुभवन्तः सन्ति, धैर्येण साहसं कर्तुं न शक्नुवन्ति वा ?" इति जनान् सः पृष्टवान् । प्लेगव्याधिनिवारणार्थं सर्वकारेण् किं किं करणीयम् इति सूचितवान् । किन्तु एकत्र जनाः प्लेगव्याघिकारणत्ः नश्यन्तः आसन् अन्यत्र् सर्वकारः विक्टोरियामहाराज्ञ्याः पट्टभिषेक - वज्रोत्सवानां निर्वहणाय प्रयत्नान् आरब्धवान् । शवानां समूहेषु सर्वकारः? उत्सवान् आचरति स्म ।
अन्ततः प्लेगनिवारणाय सर्वकारः एकं विशिष्टम् अधिकाररिणं नियुक्तवान् । तस्य नाम राण्ड् । सः प्लेगव्याधितः अपि भयङ्करः । प्लेग् व्याधिपीडितजनानां गृहाणि रिक्तानि कर्तुं सः सायुधान् सैनिकान् नियुक्तवान् ।
सैनिकाः गृहाणि गत्वा गोलकास्त्राणि दर्शयित्वा भायितवन्तः । प्लेगव्याधिग्रस्ताः के इति ते न चिन्तयन्ति स्म् , ये गृहे दृश्यन्ते तान् सर्वान् नीत्वा वैद्यालये प्रवेशयन्ति स्म । अन्यान् दूरस्थशिबिरेषु प्रेषयन्ति स्म् । जनानां वस्तूनि प्लेगकृमिस्पृष्टानीति उक्त्वा यथेच्छं दहन्ति स्म ।
एवं राण्ड् प्लेगतः अपि भयङ्करः सञ्जातः । तदा तिलकः स्वयं वैद्यालयेषु रात्रिन्दिवं रोगिणां सेवां करोति स्म ।
राण्ड् इत्यस्य अत्याचारैः, दौर्जन्येन च ज्वलितः कश्च्न् युवा भुशुण्डिआयुधेन तं मारितवान् । तेन रक्षकभटानां अत्याचाराः अधिकाह् अभवन् । तेषां दुश्चेष्टानां पारं नासीत् ।
तिलकः आवेशेन आप्लुतः । नाडिषु रक्तं तीव्रवेगेन प्रसरति स्म् । " सर्वकारः उन्मत्तः अभवत वा?" इति शीर्षिकया सर्वकारस्य नीतिबाह्यवर्तनं सः केस्रीपत्रिकायाः सम्पादकीये वचने आक्षिप्तवान् ।
तिलकस्य् परुषपदजालेन सर्वकारः अकम्पत । तिलकः बहिः भवति चेत् स्वसर्वकारस्य् समस्या एवै इति आङ्ग्लेयाः भावितवन्तः । अन्ते यथाकथञ्चित् तिलकः कारागारे स्थापनीय इति सर्वकारेण् निश्चितम् ।
राण्ड् इत्यस्य हनने तिलकस्यापि हस्तः अस्तीति सन्देहं प्राप्तवान् आङ्ग्लसर्वकारः । केसरी पत्रिकायां शिवमहाराजमुद्दिश्य् लिखिताम् एकां कवितां, एअकं लेखं च द्ष्ट्वा स्व्स्य आक्षेपं प्रकटयन् सर्वकारः तिलकं कारागारे अब्ध्नात् । लेखैः अशान्तिं जनयतीति, शासनम् उल्लङ्घते इति, सर्वकारस्य विरोधाय् जनान् प्रचोदयतीति सर्वकारः तिलके अभियोगं कृतवान् । तिलकाय सार्धीकवर्षात्मक कठिनकारागारद्ण्डः विहितः ।
तेषु दिनेषु कारागारप्रकोष्ठानि नाम् नूनं नरकस्थानानि एव आसन् । त्रयोदशपदरिमितानि नाम नूनं नरक्स्थानानि एव आसन् । त्रयोदशपदपरिमितानि उन्न्तानि प्रकोष्ठानि सम्पूर्ण्तया तमसा आवृतानि आसन् । तत्र बन्दिनः पार्श्व परिवर्तनाय अपि अवकाशः न भवति स्म । बन्दिभ्यो दत्तेषु आच्छादनेषु यूकाः भवन्ति स्म । एवं प्रकोष्ठे सर्वत्र मशकाः आसन् । रक्तपिपासूनां मत्कुणानाण् विषये वक्तव्यमेव नासीत् । बन्दिभिः स्थूलवस्त्राणि धारणीयानि । तेभ्यः दियमानासु रोटिकासु सिकतारेणवः भवन्ति स्म् । कारगारस्य् अघिकारिणः दयागुणं न जानन्ति स्म । बन्दीन् प्रहरन्ति, कष्ट्साढ्यमपि कार्यं तैः कारयन्ति च ते । एवं तेषां अभ्यासः आसीत् ।
नारिकेमवल्कलेन रज्जुवेष्टनं, कटनिर्माणं तिलकस्य् कार्यम् आसीत् । त्स्य सर्वाः अङ्गुल्यः स्फुटन्ति स्म । माकस्मुल्ल्रर् सदृशमहापण्डितस्य् प्रशंसाः प्राप्तः यः 'ओरायन्' इति ग्रन्थः तत्प्राणेतौः तिलकस्य अङ्गुल्यः इदानीं रज्जुं वेष्टयन्ते । स्फुटिताभ्यः अङ्गुलीभ्यः रक्तं स्रवति स्म् । चतुर्ष मासेषु तस्य भारः ४० पौण्ड्मितं न्यूनम् अभवत् । कारागारे अम्पविरामसमये अपि तिलकः अनेकान् ग्रन्थान् पठन्नासीत् । अस्मिन् कारागारे एव सः " आर्कटिक होम् इन् द वेदास्" इति ग्रन्थं लिखितवान् ।
विश्वे सर्वकोणेभ्यः विद्वांसः , राजनीतिवेत्तारः तिलकं विमोक्तुं सर्वकारं विज्ञापितवन्तः । नियमद्वयेन सर्वकारः अङ्गीकृतवान् । कारागारात् विमोचनानन्तरं क्स्यामपि सत्कारसभायां तिलकेन भागः न स्वीकरणीयः एतं नियमं तु तिलकः अङ्गीकरोत्येव, यतः तस्मै स्त्कारादिकं न रोचते स्म । किन्तु द्वितीयं नियमं स नाङ्गीकृतवान् । सर्वकारमधिकृत्य किमपि व्याख्यानं न करणीयम् इति द्वितीयः नियमः आसीत् । दोषम् अकृत्वा अपि भीरुः इव महाराष्ट्रे मुखं पिधाय अवस्यानादपि द्वीपान्तरवासदण्डनं प्राप्य अण्ड्मान्द्वीपं प्र्ति गमनमेव वरमिति तिलकः अचिन्तयत । अत एव द्वितीयं नियमं नाङ्गीकृतवान् । अन्ते सर्वकारेण् दण्डनकालः न्यूनीकृतः । इत्युक्ते कारागारवासः एकवर्षे समापितः ।
१८९८तमे वर्षे दीपावलीदिने तिलकः कारागारतः? विमुक्तः । प्रजानाम् आनन्द्स्य प्रग्रहः नासीत् । सर्वगृहेषु दीपाः ज्वालिताः । सर्वविथीषु विस्फोटनसामग्री स्फोटिता । आनन्दोत्साहैः असङ्ख्याकाः जनाः तिलकं द्रष्टुं पूनानगर्वीथीषु प्रविष्टाः । महतीं शोभायात्रां कृत्वा सादरस्वागतं व्याहृतवन्तः । एतदपूर्वं दृश्यं दृष्टवतां नयनेभ्यः आनन्दाश्रूणि प्रसृतानि । बालाः, मातरश्च गृहेषु धूपवर्तिकाः, कर्पूरं च ज्वालयित्वा तिलकस्य छायाचित्रस्य् पूजादिकं कृतवन्तः । महाराष्ट्रनायकः इदानीं भारतनायकः सञ्जातः । सर्वेषां भारतीयानां हृदयेषु तिलके भक्तिश्रध्दादयः भावाः पूर्णाः ।
कारावासे अनुभ्हूतानां कष्टानां कारणेन तिलकस्य स्वास्थ्थम् अतीव क्षीणम् । सः अधिकं श्रान्तः । कान्तिमतोः तस्य नयनयोः तेजः अदृश्यतां गतम् । मुखं कृशम् अभवत् । कारावासात् विमोचनानन्तरं अल्पकाले एव तस्य पुनः स्वास्थ्यं सम्प्राप्तम् ।
महाराष्ट्रे प्रतिग्रामं नीतवान् । स्व्स्य गृहस्य् पुरतः एकं बृहन्तं स्वदेशीयवस्तुविपणि (स्वदेशी-बाजार्) नाम्ना आपणसमुदायमेव उदघाटितवान् । एतस्मिन् आपणसमुदाये ५० आपणेषु स्वदेशीयवस्तून्येव विक्रीयन्ते स्म । 'स्वदेशी' निनादः देशे सर्वत्र विश्रूयते स्म । जनाः विदेशीयवस्तूनां राशीन् द्ग्धवन्तः । विदेशीयश्र्करां त्यक्त्वा जनाः गुडं उपयुञ्ज्ति स्म । वस्त्राणां, कागदस्य च निर्माणार्थं विविधप्रदेशेषु यन्त्रागाराणि अपि आरब्धानि ।
कोल्हापुरे राजाराम् कलाशाला छात्राः परीक्षाकेन्द्रे रिक्तसमाधानपत्राणि छिन्नवन्तः । 'विदेशीयकागदं नैव उपयुञ्जमहे' इति, 'स्वदेशीयकागदं यच्छन्तु' इति दृढं घोषितवन्तः । अधिकारिणः एतेषां छात्राणां षट् वेत्रप्रहाराणां दण्ड्नं विहितवन्तः? । किन्तु प्रहारा अपि स्वदेशीयवेत्रेणैव भवेयुः इति छात्राः प्रार्थितवन्तः । स्वदेशीयता, स्वराज्यं, विदेशीयबहिष्करणम्, जातीयविद्या इति चत्वारि पवित्रपदानि तिलकमहोदयेन सृष्टानि । एतानि चत्वारि पदानि जनाः शूलानीव उपयुक्तवन्तः । भारतीयेषु आङ्ग्लेयानां सविधे दास्यविषये तिरस्कारभावः प्रफुल्लः । स्वदेशविषये अभिमानः जागृतः । एषा तिलकेन साधिता क्रान्तिः ।
चतुर्दशवर्षाणामनन्तरं गान्धीमहाभागः सहायनिराकरणान्दोलनम् आरब्धवान् । एतदान्दोलनाय अनुसृता पध्दतिः १९०६ वर्षे एव तिलकेन कल्पिता आसीत् ।
तिलकस्य वयः ५२ वर्षाणि । स्वस्थ्यम् अगणयित्वा स्वातन्त्र्याय समरे प्रवृत्तः तिलकः अस्वास्थ्यमाप्तवान् । मधुमेहव्याधिना ग्रस्तः सः अतीव दुर्बलः अभवत् । भारतदेशं त्यक्त्वा कुत्रापि दूरे षड्वर्षपर्यन्तं सः कथं कारावासदण्डनम् अनुभोक्तुं शक्नोति ?
