5।2।76 - अयःशूलदण्डाजिनाभ्यां ठक्ठञौ\n5।2।76 अयःशूलदण्डाजिनाभ्यां ठक्ठञौ\nअयःशूलदण्डाजिनाभ्यां ठक्ठञौ 🔊\nअयःशूल-दण्डाजिनाभ्याम् (तृतीयाद्विवचनम्) , ठक्ठञौ (प्रथमाद्विवचनम्)\nअन्विच्छति 5।2।75 (क्रियापदम्)\n"अयःशूल-दण्डाजिनाभ्याम् अन्विच्छति" (इति) ठक्-ठञौ\nतृतीयासमर्थाभ्याम् "अयःशूल" तथा "दण्डाजिन" शब्दाभ्याम् "अन्विच्छति" इत्यस्मिन् अर्थे यथासङ्ख्यम् ठक् तथा ठञ् प्रत्ययौ भवतः ।\n"अन्विच्छति" इत्युक्ते इच्छां करोति । अस्मिन् अर्थे "अयःशूल" शब्दात् ठक्-प्रत्ययः , तथा "दण्डाजिन" शब्दात् ठञ्-प्रत्ययः अनेन सूत्रेण उच्यते । क्रमेण पश्यामः -\n1. अयःशूलः - "अयः" इत्युक्ते लोहः । शूलः इति किञ्चन शस्त्रम् (spear)। लोहस्य शूलः यादृशः तीक्ष्णः अस्ति, तादृशेनैव तीक्ष्णेन / घोरेण उपायेन यः कार्यपूर्तिम् इच्छति, तस्य निर्देशार्थम् "अयःशूल" शब्दात् ठक् प्रत्ययः भवति । अयःशूलेन अन्विच्छति सः आयःशूलिकः । One who wishes to take extreme measures to achieve something इत्यर्थः ।\n2. "दण्डाजिन" - "दण्ड" (rod) तथा "अजिन" (fur used for sitting) एते द्वे संन्यासिनाम् वस्तुनी । यः कोऽपि स्वयं संन्यासी नास्ति, सः एते वस्तू धारयितुम् न अर्हति । परन्तु, संन्यासी न सत्यपि एतेषाम् एव साहाय्येन (इत्युक्ते, "अहम् संन्यासी अस्मि" इति दम्भं कृत्वा) यः कार्यपूर्तिम् इच्छति, तस्य निर्देशार्थम् "दण्डाजिन" शब्दात् ठञ्-प्रत्ययः भवति । दण्डाजिनेन अन्विच्छति सः दाण्डाजिनिकः ।One who wishes to project himself as a संन्यासिन् in order to achieve something - इत्याशयः ।\nज्ञातव्यम् - अस्मिन् सूत्रे "अयःशूलः" तथा "दण्डाजिनः" एतौ द्वौ अपि शब्दौ लक्ष्यार्थेन गृह्येते । अत्र "अयःशूलस्य साहाय्येन इच्छति" उत "दण्डाजिनस्य साहाय्येन इच्छति" एतादृशः अर्थः न क्रियते ।\nअन्विच्छति इत्येव। अयःशूलदण्डाजिनाह्ब्यां तृतीयासमर्थाभ्याम् अन्विच्छति इत्येतस्मिन्नर्थे ठक्ठञौ प्रत्ययौ भवतः। तीक्ष्णः उपायः अयञ्शूलम् उच्यते। तेन अन्विच्छति आयःशूलिकः साहसिकः इत्यर्थः दम्भो दण्डाजिनम्, तेन अन्विच्छति दाण्डाजिनिकः। दाम्भिकः इत्यर्थः।\n`अयःशूलदण्डाजिनाभ्याम्` इति। तृतीयान्तनिर्देशादेवार्थात्? तृतीया समर्थविभक्तिलंभ्यत इत्याह--`तृतीयासमर्थातभ्याम्? इति॥\nतृतीयासमर्थाभ्यामिति। निर्द्देशादेव तृतीया हीयम्, न पञ्चमी; पूर्वेण साहचर्यात्। तीक्ष्ण उपायोऽयःशूलमिति। यथायःशुलं तीक्षणं तथान्योऽपि तीक्षणं उपायोऽयःशूलमित्युपचारादुच्यत इत्यर्थः। दम्भोदण्डाजिनमिति। दम्भसाधनत्वात्। दम्भवन्तो हि प्रायेण दण्कडमजिनं च धारयन्ति। तेनेति। दम्भेन तु धारयतु मा वाऽदीधरदित्यर्थः, सर्वत्र मुख्यार्थाग्रहणेऽनभिधानमेव हेतुः ॥\nतीक्ष्ण उपायोऽयः शूलं तेनान्विच्छति आयःशूलिकः - साहसिकः । दण्डाजिनं दम्भः, तेनान्विच्छति दाण्डाजिनिकः ॥\nअयःशूलदण्डाजिनाभ्यां ठक्ठञौ - अयःशूल । अयःशूल, जण्डाजिन आभ्यां, तृतीयान्ताभ्यामन्विच्छतीत्यर्थे संज्ञायां ठक्ठञौ स्त इत्यर्थः । अयःशूलमिव अयःशूलम् । साहसमित्यर्थः । यो मृदुनोपायेनन्विष्टव्यानर्थास्तीक्ष्णोपायेनान्विच्छति स आयःशूलिक॑ इति भाष्यम् । तदाह  -  तीक्ष्णोपाय इत्यादि । दम्भ इति । दम्भार्थत्वाद्दण्डाजिनशब्दो दम्भे लाभणिक इति भावः ।\nअयःशूलदण्डाजिनाभ्यां ठक्ठञ्ञौ (2094) (ठक्ठञ्ञोरधिकरणम्) (आक्षेपभाष्यम्) किं योऽयःशूलेनान्विच्छति स आयःशूलिकः? किं चातः? शिवभागवते प्राप्नोति।। (समाधानभाष्यम्) एवं तर्हि उत्तरपदलोपोऽत्र द्रष्टव्यः। अयः शूलमिव ‐ अयःशूलं। यो मृदुनोपायेनान्वेष्टव्यानर्थान् रभसेनान्विच्छति स उच्यते ‐ आयःशूलिकः।।
