4।1।25 - बहुव्रीहेरूधसो ङीष्\n4।1।25 बहुव्रीहेरूधसो ङीष्\nबहुव्रीहेः (पञ्चम्येकवचनम्) , ऊधसः (पञ्चम्येकवचनम्) , ङीष् (प्रथमैकवचनम्)\nऊधस्शब्दान्ताद् बहुव्रीहेः स्त्रियां ङीष् प्रत्ययो भवति। ऊधसो ऽनङ् 5।4।131 इति समासान्ते कृते अनो बहुव्रीहेः 4।1।12 इति डाप्प्रतिषेधयोः प्राप्तयोरिदम् उच्यते। घटोध्नी। कुण्डोध्नी। बहुव्रीहेः इति किम्? प्राप्ता ऊधः प्राप्तोधाः। अन उपधालोपिनो ऽन्यतरस्याम् 4।1।28 इत्यस्य अपि ङीपो ऽयम् उत्तरत्र अनुवृत्तेर् बाधक इष्यते। समासान्तश्च स्त्रियाम् एव। इह न भवति, महोधाः पर्जन्यः इति।\n`ऊधसोऽनङिति समासान्ते कृते` इति। अकृत एव समासे बहुव्रीह्रर्थं उत्तरपदे पूर्वं समासान्तेन भवितव्यमिति प्राक् ततः समासान्त एव भवति, ततो बहुव्रीहिः ततः स्त्रीप्रत्ययः-- इत्येवैवानुपूर्वी।`अनो बहुव्रीहेः` इत्यादि। इतिशब्द आद्यर्थे। `अनो बहुव्रीहेः` 4।1।12 इत्यादिना शास्त्रान्तरेणेत्यर्थः। तत्र `अनो बहुव्रीहेः` इत्यनेन सूत्रेण प्रतिषेधे प्राप्ते `डाबुभाभ्यामन्यतरस्याम्` 4।1।13 इत्यनेन डाप्। `कुण्डोघ्नी` इति। कुण्डमिवोधोऽस्या इति बहुव्रीहिः,`अल्लोपोऽनः` 6।4।134 इत्यकारलोपः।`प्राप्तोधाः` इति। `प्राप्तापन्ने च द्वितीयया` 2।2।4 इति तत्पुरुषः, `अत्वसन्तस्य चाधातोः` 6।4।14 इति दीर्घः।`अन उपधालोपिनः`इत्यादि। `अन उपधालोपिनोऽन्यतरस्याम्` 4।1।28 इत्येतेनापि विधीयमानस्य ङीपोऽयं ङीब्बाधक इष्यते। कथं पुनरिहोच्यमानस्तस्य बाधको भवति? उत्तरसूत्रानुवृत्तेः। असत्यानुत्तरत्रानुवृत्तौ `मध्येऽपवादाः पूर्वान् विधीन् बाधन्ते` (व्या।प।10) इत्येवमयं ङीब्डाप्प्रतिषेधावेव बाधते, नोपधालोपिनो ङीषम्। ततशचोपधालोपिनः परत्वात् स एव पक्षे भवेत्। तस्मात् `अन उपधालोपिनः` 4।1।28 इत्यत्रास्यानुवृत्तिः कत्र्तव्याः। तेनोपधालोपिनोऽप्यूधसन्तान्ङीषेव भवति। `समासान्तश्च स्त्रियामेव` इति। समासान्तविधेरनित्यत्वात्। अनित्यत्वं तु पुनरूधःशब्देन सकारान्तेनासमासान्तेन विशेषणाद्विज्ञायते। यदि हि नित्यः स्यात् `बहुव्रीहेरूघ्नः` इति निर्देशः स्यात्॥\nठूधसोऽनङ्ऽ इति । समासान्ते कृत इति समासार्थादुतरपदाद्भवन्समासान्तः पूर्वं भवति, ततः स्त्रीप्रत्ययः । अनो बहुव्रीहेरिति । उपल7णमेततत् । ठनो बहुव्रीहेःऽ, ठ्डाबुभाभ्याभन्यतरस्याम्ऽ इति चेत्यर्थः । कुण्डोध्नीति । कुण्डमिव ऊधोऽस्या इति विग्रहः, ङीषि ठल्लोपोऽनःऽ इत्यकारलोपः । प्राप्तोधा इति । ठ्प्राप्तापन्ने च द्वितीययाऽ इति तत्पुरुषः, ठत्वसन्तस्यऽ इति दीर्घः । अन उपधालोपिन इत्यादि । असत्यां पुनरनुवृतौ मध्येऽपवादन्यायेन डाप्प्रतिषेधयोरेवायं ङीष् बाधकः स्यात्, न ठन उपधालोपिनःऽ इत्यस्य ङीपः । ननु च ठ्डाबुभाभ्याम्ऽ इत्यत्रानेनान्यतरस्यांग्रहणेन ङीबपि प्राप्यते, ठन उपधालोपिनःऽ इत्यय तु नियम इत्यावीदीति कुतोऽयमनिष्टप्रसङ्गः ? सत्यम् ; अन ठुपधालोपिनःऽ इत्यस्य तु विधित्वाभ्युपगमेनैतदुक्तम् । इह बहुव्रीहेरूधसो ङीष् नश्चेति वक्तव्यम्, ऊधः शब्दान्ताद्वहुव्रीहेः स्त्रियां ङीष् भवति तत्सन्नियोगेन चान्त्यस्य नकारः, समासान्तप्रकरणे तु ऊधसऽनङिति न वक्तव्यम्, ठ्धनुषोऽनङ्ऽ इत्येव पठितव्यम्, कः पुनरेवं सति गुणो भवति ? ठन उपधालोपिनःऽ इत्यत्रास्यानुवृत्तिर्नाश्रयितव्या भवति; अपि च महोधाः पर्जन्यः, वुण्डोधो धैनुकमिति सिद्धं भवति, अन्यथा ठूधसोऽनङ्ऽ इत्यत्र स्त्रियामिति वक्तव्यं स्यादत आह---समासान्तश्च स्त्रियामेवेति । इष्यत इत्यनुषङ्गः, तत्रैव स्त्रियामिति वक्तव्यमित्यर्थः, इतरथा हि कब्विधिप्रसङ्गः । कपोऽवकाशोऽन्यो बहुव्रीहिः---अयवकः अव्रीहिकः, ङीषस्तु---विभाषा कप्, यदा न कप् सोऽवकाशः; कप्प्रसङ्गे उभयं प्राप्नोति परत्वात्कप् स्यात् ॥\nऊधोन्ताद्बहुव्रीहेर्ङीष् स्यात् स्त्रियाम् । कुण्डोध्नी । स्त्रियां किम् ? कुण्डोधो धैनुकम् । इहानङपि न । तद्विधौ ।स्त्रियाम् (वार्तिकम्) ॥ इत्युपसङ्ख्यानात् ॥\nबहुव्रीहेरूधसो ङीष् - बहुव्रीहेः । "ऊधस" इति बहुव्रीहेर्विशेषणम्, तदन्तविधिः, स्त्रियामित्यधिकृतम् । तदाह  -  ऊधोऽन्तादिति । कुण्डोध्नीति । अनङि कृते ङीषि "अल्लोपोऽनः" इति भावः ।ऊधस्तु क्लीबमापीन॑मित्यमरः । ङीष्विधेस्तु स्वरे विशेषः फलम् । स्त्रियां किमिति । ङीष्विधौ स्त्रियामित्यनुवृत्तिः किमर्थेति प्रश्नः । कुण्डोधो धैनुकमिति । कुण्डमिव ऊधोयस्येति विग्रहः । नपुंसकत्वस्फोरणायधैनुक॑मिति विशेष्यम् । धेनूनां समूह इत्यर्थः ।अचित्तहस्तिधेनोष्ठक् । "इसुसुक्तान्तात्कः"आदिवृद्धिः, क्लीबत्वं लोकात् । अत्र स्त्रीत्वाऽभावान्न ङीषित्यर्थः । ननु मास्तु ङीष्, अनङ् तु कुतो न स्यात्, समासान्तप्रकरणस्थे ऊधसोऽनङ्विधौस्त्रिया॑मित्यभावादित्यत आह  -  तद्विधाविति । ऊधसोऽनङ्विधौस्त्रिया॑मित्युपसङ्ख्यानादित्यर्थः । बहुव्रीहेः किम् । ऊधः प्राप्तेति विग्रहेप्राप्तापन्ने च द्वितीयये॑ति समासेप्राप्तोधाः॑ ।\nबहुव्रीहेरूधसो ङीष् - ऊधोन्तस्य बहुव्रीहेरिति । समासान्तप्रकरणस्थत्वेऽप्यनङो न प्रत्ययत्वम्, अन्यथा ङित्त्ववैयथ्र्यापत्तेरिति प्राञ्चः । वस्तुतस्तु ष्यङ इव प्रत्ययत्वेऽप्यादेशत्वमविरुद्धं,कुण्डोध्नी॑त्यत्र ङीषि कृते स्वरेऽपि विशेषाऽभावादिति बोध्यम् । स्त्रियामिति । उपसङ्ख्यानाल्लब्धमेतत् । डाम्ङीन्बिषेधेष्बिति ।डाबुभाभ्या॑मिति वैकल्पिको डाप् ।अन उपधालोपिनोऽन्यतरस्या॑मिति विकल्पेन ङीप् ।अनो बहुव्रीहे॑रित्यनेनऋन्नेभ्य॑इति प्राप्तस्य ङीपो निषेध इथि विवेकः । ङीष् स्यादिति । पर्कृतो ङीबेव तु न विहितः, स्वरे विशेषात् । कुण्डोन्धीति । कुण्डमिव ऊधो यस्याः सा । बहुव्रीहेः किम् । प्राप्ता ऊधः  -  प्राप्तोधाः ।प्राप्तापन्ने चे॑ति समासः । धैनुकमिति ।अचित्तहस्ती॑ति समूहार्थे ठक् ।इसुसुक्तान्तात्कः॑ । स्त्रियामित्युपसङ्ख्यानादिति । नन्विहैव लाघवार्थंबहुव्रीहेरूधसो ङीषे॑नश्चे॑ति सूत्र्यताम्अनङ् चे॑ति वा । समासान्तेषुऊधसो न॑ङिति च त्यक्त्वाधनुषो न॑ङित्येव पठताम् । मैवम् । कबभावे सावकाशस्याऽस्य पक्षे कपा बाधपत्तेः । सिद्धान्ते त्वनङः समासान्ततया शेषत्वमेवेह नास्तीति न कप् ।\nबहुव्रीहेरूधसो ङीष् (1295) (ङीषधिकरणम्) (5151 पूर्वपक्षवार्तिकम्।। 1 ।।) - उधसो नकारो लिङ्गाधिकारे - (भाष्यम्) उधसो नकारो लिङ्गाधिकारे वक्तव्यः। इह मा भूत् &dash; महोधाः पर्जन्य इति।। (5152 सिद्धान्तवार्तिकम्।। 2 ।।) - न वा समासान्ताधिकारे स्त्रीग्रहणात् - (भाष्यम्) न वा लिङ्गाधिकारे नकारः कर्तव्यः। किं कारणम्? समासान्ताधिकारे स्त्रीग्रहणात् &dash; समासान्ताधिकार एव स्त्रीग्रहणं कर्तव्यम्।। (5153 सिद्धान्तसाधकवार्तिकम्।। 3 ।। ) - इतरथा हि कब्विधिप्रसङ्गः - (भाष्यम्) इतरथा हि कब्विधिः प्रसज्येत।। कस्यां पुनरवस्थायां कप्प्राप्नोति? प्राक् ङीषुत्पत्तेः।। प्राक्तावन्न प्राप्नोति। किं कारणम्? न हि ङीष्विभाषा।। उत्पन्ने तर्हि ङीषि प्राप्नोति।। उत्पन्ने चापि न प्राप्नोति। किं कारणम्? नद्यन्तानां यो बहुव्रीहिरित्येवं तत्। न चैष नद्यन्तानां बहुव्रीहिः।। प्रागेव तर्हि प्राप्नोति। ननु चोक्तं न हि ङीष्विभाषेति। यद्यपि न ङीष्विभाषा, कप् तु विभाषा।। कपोऽवकाशः &dash; अन्यो बहुव्रीहिः &dash; अयवकः, अव्रीहिकः। ङीषोऽवकाशः &dash; विभाषा कब्, यदा न कप् सोऽवकाशः &dash; कुण्डोध्नी, घटोध्नी। कप्प्रसङ्ग उभयं प्राप्नोति, परत्वात्कप्स्यात्। (सिद्धान्तभाष्यम्) तस्मात्सुष्ठूच्यते &dash; न वा समासान्ताधिकारे स्त्रीग्रहणादितरथा हि कब्विधिप्रसङ्ग इति।।
