5।2।101 - प्रज्ञाश्रद्धार्चाभ्यो णः\n5।2।101 प्रज्ञाश्रद्धार्चाभ्यो णः\nप्रज्ञाश्रद्धार्चाभ्यो णः 🔊\nप्रज्ञा-श्रद्धा-अर्चाभ्यः (पञ्चमीबहुवचनम्) , णः (प्रथमैकवचनम्)\n"तत् अस्य, अस्मिन् अस्ति इति" (इति) प्रज्ञा-श्रद्धा-अर्चाभ्यः णः, मतुँप् अन्यतरस्याम्\n"अस्य अस्ति" तथा "अस्मिन् अस्ति" एतयोः अर्थयोः प्रथमासमर्थात् प्रज्ञा-शब्दात्, श्रद्धा-शब्दात् अर्चा-शब्दात् च "ण"-प्रत्ययः भवति, पक्षे "मतुँप्" अपि भवति ।\nतदस्यास्त्यस्मिन्नति मतुँप् 5।2।94 अनेन सूत्रेण सर्वेभ्यः प्रातिपदिकेभ्यः "अस्य अस्ति" तथा "अस्मिन् अस्ति" अनयोः अर्थयोः औत्सर्गिकरूपेण "मतुँप्" प्रत्ययः उच्यते । एतयोः एव अर्थयोः "प्रज्ञा", "श्रद्धा", तथा "अर्चा" - एतेभ्यः शब्देभ्यः विकल्पेन ण-प्रत्ययः अपि भवति । यथा -\n1. प्रज्ञा अस्य अस्मिन् वा अस्ति = प्रज्ञा + ण → प्राज्ञ । पक्षे - प्रज्ञा + मतुँप् → प्रज्ञावत् ।\n2. श्रद्धा अस्य अस्मिन् वा अस्ति = श्रद्धा + ण → श्राद्ध । पक्षे - श्रद्धा + मतुँप् → श्रद्धावत् ।\n3. अर्चा अस्य अस्मिन् वा अस्ति = अर्चा + ण → आर्च । पक्षे - अर्चा + मतुँप् → अर्चावत् ।\nअत्र एकम् वार्त्तिकम् अपि ज्ञातव्यम् - वृतेश्च । इत्युक्ते, "वृत्ति" शब्दस्य अपि अस्मिन् सूत्रे ग्रहणं भवति । यथा -\nवृत्तिः अस्य अस्मिन् वा अस्ति सः वार्त्तः । पक्षे मतुँप् प्रत्ययं कृत्वा "वृत्तिमान्" इत्यपि रूपं सिद्ध्यति ।\nस्मर्तव्यम् - "ण"-प्रत्ययान्तशब्दाः स्त्रीत्वे विवक्षिते अजाद्यतष्टाप् 4।1।4 इति टाप्-प्रत्ययं स्वीकुर्वन्ति । यथा - प्राज्ञा, श्राद्धा, आर्चा, वार्त्ता ।\nविशेषः - काशिकायाः बहुषु संस्करणेषु इदम् सूत्रम् "प्रज्ञाश्रद्धार्चावृत्तिभ्यो णः" इति पाठ्यते । इत्युक्ते, "वृत्ति" शब्दः सूत्रे एव निर्दिश्यते । परन्तु मूलरूपेण (पाणिनीय-रचनायाम्) "वृत्ति" शब्दः सूत्रे नास्ति - इति भाष्यात् स्पष्टीभवति ।\nप्रज्ञा श्रद्धा अर्चा वृत्ति इत्येतेभ्यः णः प्रत्ययो भवति मतुबर्थे। मतुप् सर्वत्र समुच्चीयते। प्राज्ञः, प्रज्ञावान्। श्राद्धाः, स्रद्धावान्। आर्चः, अर्चावान्। वार्त्तः, वृत्तिमान्।\nप्रज्ञाशब्दान्मतुपि पिच्छादिपाठादिलचि च प्राप्ते, इतरेभ्यस्तु मतुपि णो विधीयते॥\nसूत्रे वृत्तिशब्दो वार्तिके दर्शनात्प्रक्षिप्तः---ठ्वृत्तिर्विच्छेदप्रतिविदानात्ऽ इति। प्रज्ञाग्रहणं किमर्थम्? प्राज्ञ इत्येतद्रूपं यथा स्यात्। ठ्प्रज्ञादिभ्यश्चऽ इत्यणि कुते सिद्धमेतत्, प्रज्ञ एव प्राज्ञः, यस्य हि प्रज्ञाऽस्ति स प्रजानाति ? सत्यम्; स्त्रियां त्वणि ङीब् भवति--प्राज्ञी, अस्मिस्तु णे टावेव भवति--प्राज्ञा। इह तु गुणभूतया क्रियया व्याकरणादिनां सम्बन्धे णाणोरुभयोरपि व्याकरणम्--प्राज्ञैति भवति, यथा--कृतपूर्वी कटमिति तद्धितप्रयोगे हि षष्ठी न भवतीत्युक्तम् ॥\nप्राज्ञो व्याकरणे । प्राज्ञा । श्राद्धः । आर्चः ॥ ।वृतेश्च (वार्तिकम्) ॥ वार्तः ॥\nप्रज्ञाश्रद्धार्चाभ्यो णः (2119) (णप्रत्ययाधिकरणम्) (5769 उपसंख्यानवार्तिकम्।। 1 ।।) - वृत्तेश्च - (भाष्यम्) वृत्तेश्चेति वक्तव्यम्। वार्तम्।।
