साहित्य दर्पण - द्वितीयः परिच्छेदः\nपदोच्चयस्यैतदभावे ऽपि वाक्यत्वे "वह्निना सिञ्चिति" इत्याद्यपि वाक्यं स्यात् ।\nनिराकाङ्क्षस्य वाक्यत्वे "गौरश्वः पुरुषो इस्ती" इत्यादीनामप वाक्यत्वं स्यात् ।\nबुद्धिविच्छेदे ऽपि वाक्यत्वे इदानीमुच्चारितस्य देवदत्तशब्दस्य दिनात्नरो च्चारितेन गच्छतीति पदेन सङ्गतिः स्यात् ।\nअत्राकाङ्क्षायोग्यतयोरात्मार्थधर्मत्वे ऽपि पदोच्चयधर्मत्वमपचारात् ।\nइत्थं वाक्यं द्विधा मतम् ॥१॥\nउक्तं च तन्त्रवार्तिके-- "स्वार्थबोधसमाप्तानामङ्गाङ्गित्वव्यपेक्षया ।\nवाक्यानामेकवाक्यत्वं पुनः संहत्य जायते" ॥\nतत्र वाक्यं यथा--"शून्यं वासगृहम्-ऽित्यादि (२२ पृ.) ।\nमहावाक्यं यथा-- रामायण-महाभारत-रघुवंशादि ।\nतत्र किं पदलक्षणमित्यत आह--\nअर्थो वाच्यश्व लक्ष्यश्च व्यङ्ग्यश्चेति त्रिधा मतः ॥२॥\nवाच्योर्ऽथो ऽभिधया बोध्यो लक्ष्यो लक्षणया मतः ।\nव्यङ्ग्यो व्यञ्जनया ताः स्युस्तिस्त्रः शब्दस्य शक्तयः ॥३॥\nउत्तमवृद्धेन मध्यमवृद्धमुद्दिश्य "गामानय" इत्युक्ते तं गवानयनप्रवृत्तमुपलभ्य बालो ऽस्य वाक्यस्य "सास्नादिमत्पिण्डानयनमर्थः" इति प्रथमं प्रतिपद्यते, अनन्तरं च "गां बधान" "अश्वमानय" इत्यादावावापोद्वापाभ्यां गोशब्दस्य "सास्नादिमानर्थः" आनयनपदस्य च "आहरणमर्थः" इति संकेतमवधारयति ।\nक्वचिच्च प्रसीद्धपदसमभिव्याहरात्, यथा-- "इह प्रभिन्नकमलोदरे मधूनि मधुकरः पिबति" इत्यत्र ।\nक्वचिदाप्तोपदेशात्, यथा-- "अयमश्वशब्दवाच्यः" इत्यत्र ।\nसङ्केतो गृह्यते जातौ गुणद्रव्यक्रियासु च ॥४॥\nद्रव्यशब्दा एकव्यक्तिवाचिनो हरिहर-डित्थडवित्थादयः ।\nरूढेः प्रयोजनाद्वासौ लक्षणा शक्तिरर्पिता ॥५॥\n"कलिङ्गः साहसिकः" इत्यादौ कलिङ्गादिशब्दो देशविशेषादिरूपे स्वार्थे ।\nञसंभवन् यया शब्दशक्त्या स्वसंयुक्तान् पुरुषादीन् प्रत्याययति, यया च "गङ्गायां घोषः" इत्यादौ गङ्गादिशब्दो जलमयादिरूपार्थवाचकत्वात्प्रकृते ऽसंभवन् स्वस्य सामीप्यादिसंबन्धसंबन्धिनं तटादिं बोधयति, सा शब्दस्यार्पिता स्वाभविकेतरा ईश्वरानुद्भाविता वा शक्तिर्लक्षणा नाम ।\nउत्तरत्र "गङ्गातटे घोषः" इति प्रतिपादनालभ्यस्य शीतत्वपावनत्वातिशयस्य बोधनरूपं प्रयोजनम् ।\nहेतुं विनापि यस्य कस्यचित्संबन्धिनो लक्षणो ऽतिप्रसङ्गः स्यात्, इत्युक्तम्-- "रूढेः प्रयोजनाद्वासौ" इति ।\nकेचित्तु "कर्मणि कुशलः" इति रूढावुदाहरन्ति ।\nतेषामयमभिप्रायः-- कुशांल्लातीति व्युत्पत्तिलभ्यः कुशग्राहिरूपो मुख्योर्ऽथः प्रकृते ऽसंभवन् विवेचकत्वादिसाधर्म्यसम्बन्धसम्बन्धिनं दक्षरूपमर्थं बोधयति ।\nकुशग्राहिरूपार्थस्य व्युत्पत्तिलभ्यत्वे ऽपि दक्षरूपस्यैव मुख्यार्थत्वात् ।\nव्युत्पत्तिलभ्यस्य मुख्यार्थत्वे "गौः शेते" इत्यत्रापि लक्षणा स्यात् ।\n"गमेर्डेः" (उणादि--२-६७) इति गमधतोर्डेप्रत्ययेन व्युत्पादितस्य गोशब्दस्य शयनकाले प्रयोगात् ।\nमुख्यार्थस्येतराक्षेपो वाक्यार्थे ऽन्वयसिद्धये ।\nस्यादात्मनो ऽप्युपादानादेषोपादानलक्षणा ॥६॥\nरूढावुपादानलक्षणा यथा-- "श्वेतो धावति" ।\nप्रयोजने यथा-- "कुन्ताः प्रविशन्ति" ।\nअनयोर्हि श्वेतादिभिः कुन्तादिभिश्चाचेतनतया केवलैर्धावनप्रवेशनक्रिययोः कर्तृतयान्वयमलभमानैरेतत्सिद्धये आत्मसम्बन्धिनो ऽश्वादयः पुरुषाद यश्चाक्षिप्यन्ते ।\nअत्र च मुख्यार्थस्यात्मनो ऽप्युपादानम् ।\nउपलक्षणहेतुत्वादेषा लक्षणलक्षणा ॥७॥\nरूढिप्रयोजनयोर्लक्षणलक्षणा यथा-- "कलिङ्गः साहसिकः" "गङ्गायां घोषः" इति च ।\nअनयोर्हि पुरुषतटयोर्वाक्यार्थे ऽन्वयसिद्धये कलिङ्गगङ्गाशब्दावात्मानमर्पयतः ।\nयथा वा-- "अपकृतं बहु तत्र किमुच्यते सुजनता प्रथिता भवता परम् ।\nविदधदीदृशमेव सदा सखे ! सुखितमास्स्व ततः शरदां शतम्" ॥\nअत्रापकारादीनां वाक्यार्थे ऽन्वयसिद्धये उपकृतादयः शब्दा आत्मानमर्पयन्ति ।\nरूढावुपादानलक्षणा सारोपा यथा-- "अश्वः श्वेतो धावति" ।\nअत्र हि श्वेतगुणवानश्वो ऽनिगीर्णस्वरूपः स्वसमवेतगुणतादात्म्येन प्रतीयते ।\nप्रयोजने यथा-- "एते कुन्ताः प्रविशन्ति" ।\nरूढौ लक्षणलक्षणा सारेपा यथा-- "कलिङ्गः पुरुषो युध्यते" ।\nप्रयोजने यथा-- "आयुर्घृतम्" ।\nयथा वा-- राजकीये पुरुषे गच्छति "राजासौ गच्छति" इति ।\nयथा वा-- अग्रमात्रे ऽवयवभागे "हस्तो ऽयम्" ।\n"ब्राह्मणो ऽपि तक्षासौ" ।\nइन्द्रार्थासु स्थूणासु "अमी इन्द्राः" ।\nसादृश्येतरसंबन्धाः शुद्धास्ताः सकला अपि ॥९॥\nरूढावुपादानलक्षणा सारेपा गौणी यथा-- एतानि तैलानि हेमन्ते सुखानि" ।\nप्रयोजने यथा-- राजकुमारेषु तत्सदृशेषु च गच्छत्सु"एते राजकुमारा गच्छन्ति" ।\nरूढावुपादानलक्षणा साध्यवसाना गौणी यथा-- "तैलानि हेमन्ते सुखानि" ।\nप्रयोजने यथा-- "राजकुमारा गच्छन्ति" रूढौ लक्षणलक्षणा सारेपा गौणी यथा-- "राजा गौडेन्द्रं कण्टकं शोधयति" ।\nप्रयोजने यथा-- "गौर्वाहीकः" रूढौ लक्षणलक्षणा साध्यवसाना गौणी यथा-- "राजा कण्टकं शोधयति" ।\nप्रयोजने यथा--गौर्जल्पति" ।\nअत्र केचिदाहुः--गौसहचारिणो गुणा जाड्यमान्द्यादयो लक्ष्यन्ते ।\nतदयुक्तम्-- गोशब्दस्यागृहीतसङ्केतं वाहीकार्थमभिधातुमशक्यत्वाद् गोशब्दार्थमात्रबोधनाच्च ।\nअभिधाया विरतत्वाद् विरतायाश्च पुनरुत्थानाभावात् ।\nतथाहि-- अत्र गोशब्दाद्वाहीकार्थः प्रतीयते, न वा ? आद्ये गोशब्दादेव वा ? लक्षिताद्वा गुणाद् ? अविनाभावाद्वा ? तत्र, न प्रथमः, वाहीकार्थे ऽस्यासङ्केतित्वात् ।\nन द्वितीयः,-- अविनाभावलभ्यस्यार्थस्य शाब्दे ऽन्वये प्रवेशासंभवात् ।\nन द्वितीयः,-- यदि हि गोशब्दाद्वाहीकार्थो न प्रतीयते, तदास्य वाहीकशब्दस्य च सामानाधिकरण्यमसमञ्जसं स्यात् ।\nतस्मादत्र गोशब्दो मुख्ययावृत्त्या वाहीकशब्देन सहान्वयमलभमानो ऽज्ञत्वादिसाधर्म्यसंबन्धाद्वाहीकार्थं लक्षयति ।\nव्यङ्ग्यस्य गूढागूढत्वाद्द्विधा स्युः फललक्षणाः ॥१०॥\nयथा-- "उपकृतं बहु तत्र-" इति ।\nयथा-- उपदिशतिं कामिनीनां यौवनमद एव ललितानि" ॥\nअत्र"उपदिशति" इत्यनेन "आविष्करोति" इति लक्ष्यते ।\nदिङ्भात्रं यथा-- "स्त्रिग्धश्यामलकान्तिलिप्तवियतो वेल्लद्वलाका घना वाताः शीकरिणः पयोदसुहृदामानन्दकेकाः कलाः ।\nकामं सन्तु दृढं कठोरहृदयो रामो ऽस्मि सर्वं सहे वैदेही तु कथं भविष्यति हहा हा देवि धीरा भव" ॥\n"गङ्गायां घोषः" इत्यत्र तटे शीतत्वपावनत्वरूपधर्मस्यातिशयः फलम् ।\nतदेवं लक्षणाभेदाश्चत्वारिंशन्मता बुधैः ॥११॥\nतत्र पदगतत्वे यथा-- "गङ्गायां घोषः" ।\nवाक्यगतत्वे यथा-- "उपकृतं बहु तत्रऽिति ।\nविरतास्वभिधाद्यासु ययार्ऽथो बोध्यते परः ॥१२॥\n"शब्दबुद्धिकर्मणां विरम्य व्यापाराभावः" इति नयेनाभिधालक्षणातात्पर्याख्यासु तिसृषु वृत्तिषु स्वं स्वमर्थं बोधयित्वोपक्षीणासु यथा अपरो ऽन्यो ऽन्योर्ऽथो बोध्यते सा शब्दस्यार्थस्य प्रकृतिप्रत्ययादेश्च शक्तिर्व्यञ्जनध्वननगमनप्रत्यायनादिव्यपदेशविषया व्यञ्जना नाम ।\nअभिधालक्षणामूला शब्दस्य व्यञ्जना द्विधा ॥१३॥\nएकत्रार्थे ऽन्यधीहेतुर्व्यञ्जना साभिधाश्रया ॥१४॥\nउक्तं हि-- "संयोगो विप्रयोगश्च साहचर्यं विरोधिता ।\nशब्दार्थस्यानवच्छेदे विशेषस्मृतिहेतवः" ॥\n"सशङ्ख्चक्रो हरिः" इति शङ्ख्चक्रयोगेन हरिशब्दो विष्णुमेवाभिधत्ते ।\n"अशङ्खचक्रो हरिः" इति तद्वियोगेन तमेव ।\n"भीमार्जुनौ" इति अर्जुनः पार्थः ।\n"कर्णार्जुनौ" इति कर्णः सूतपुत्रः ।\n"स्थाणुं वन्दे" इति स्थाणुः शिवः ।\n"सर्वं जानाति देवः" इति देवो भवान् ।\n"कुपितो मकरध्वजः" इति मकरध्वजः कामः ।\n"देवः पुरारिः" इति पुरारिः शिवः ।\n"मधुना मत्तः पिकः" इति मधुर्वसन्तः ।\n"यातु वो दयितामुखम्" इति मुखं सांमुख्यम् ।\n"विभाति गगने चन्द्रः, इति चन्द्रः शशी ।\n"निशि चित्रभानुः" इति चित्रभानुर्वाह्निः ।\n"भाति रथाङ्गम्" रथाङ्गम्" इति नपुंसकव्यक्त्या रथाङ्गं चक्रम् ।\nइदं च के ऽप्यसहमाना आहुः-- स्वरो ऽपि काक्कादिरूपः काव्ये विशेषप्रतीतिकृदेव ।\nउदात्तादिरूपो ऽपि मुनेः पाठोक्तदिशा शृङ्गारादिरसविशेषप्रतीतिकृदेव" इति एतद्विषये उदाहरणमुचितमेव इति, तन्न॑ तथाहि-- स्वराः काक्कादयः उदात्तादयो वा व्यङ्ग्यरूपमेव विशेषं प्रत्यायन्ति, न खलु प्रकृतोक्तमनेकार्थशब्दस्यैकार्थनियन्त्रणरूपं विशेषम् ।\nकिञ्च यदि यत्र क्वचिदनेकार्थशब्दानां प्रकरणादिनियमाभावादनियन्त्रितयोरप्यर्थयोरनुरूपस्वरवशेनैकत्र नियमनं वाच्यं, तदा तथाविधस्थले श्लेषानङ्गीकारप्रसङ्गः॑ न च तथा, अत एवाहुः श्लेषनिरूपणप्रस्तावे-- "काव्यमार्गे स्वरो न गण्यते" इतिच नयः, इत्यलमुपजीव्यानं मान्यानां व्याख्यानेषु कटाक्षनिक्षेपेण ।\nआदिशब्दात् "एतावन्मात्रस्तनी" इत्यादौ हस्तादिचेष्टादिभिः स्तनादीनां कमलकोरकाद्याकारत्वम् ।\nएवमेकस्मिन्नर्थे ऽभिधया नियन्त्रिते या शब्दार्थस्यान्यार्थबुद्धिहेतुः शक्तिः साभिधामूला व्यञ्जना ।\nयथा मम तातपादान महापात्रचतुर्दशभाषाविलासिनीभुजङ्गमहाकवीश्वरश्रीचन्द्रशेखरसंधिविग्रहिकाणाम्-- "दुर्गालङ्घितविग्रहो मनसिजं संमीलयंस्तेजसा प्रोद्यद्राजकलो गृहीतगरिमा विष्वग्वृतो भोगिभिः ।\nनक्षत्रेशकृ तेक्षणो गिरिगुरौ गाढां रुचिं धारयन् गामाक्रम्य विभूतिभूषिततनू राजत्युमावल्लभः" ॥\nयया प्रत्याय्यते सा स्याद्व्यञ्जना लक्षणाश्रया ॥१५॥\n"गङ्गायां घोषः" इत्यादौ जलमयाद्यर्थबोधनादभिधायां तटाद्यर्थबोधनाच्च लक्षणायां विरतायां यया शीतत्वपावनत्वाद्यतिशयादिर्बोध्यते सा लक्षणामूला व्यञ्जना ।\nप्रस्तावदेशकालानां काकोश्चेष्टादिकस्य च ॥१६॥\nतत्र वक्तृवाक्यप्रस्तावदेशकालवैशिष्ट्ये यथा मम-- "कालो मधुः कुपित एष च पुष्पधन्वा धीरा वहन्ति रतिखेदहराः समीराः ।\nकेलीवनीयमपि वञ्जुलकुञ्जमञ्जुर्- दूरे पतिः कथय किं करणीयमद्य" ॥\nबोद्धव्यवैशिष्ट्ये यथा-- "निः शेषच्युतचन्दनं स्तनतटं निर्मृष्टरागो ऽधरो नेत्रे दूरमनञ्जने पुलकिता तन्वी तवेयं तनुः ।\nमिथ्यावादिनि ! दूति ! बान्धवजनस्याज्ञातपीडागमे वापीं स्नातुमितो गतासि न पुनस्तस्याधमस्यान्तिक्म्" ॥\nअन्यसंनिधिवैशिष्ट्ये यथा-- "उअ णिच्चल णिप्पन्दा, भिसिणीपत्तम्मि रेहै बलाआ ।\nणिम्मलमरगअभाअणपरिट्ठिआ (दा) सङ्खसुत्ति व्व" ॥\nएतद्वैशिष्ट्ये यथा-- "गुरुपरतन्त्रतया बत दूरतरं देशमुद्यतो गन्तुम् ।\nअलिकुलकोकिलललिते नैष्यति सखि ! सुरभिसमये ऽसौ" ॥\nअत्र नैष्यति, अपि तर्हि एष्यत्येवेति काक्का व्यज्यते-- चेष्टावैशिष्ट्ये यथा-- "संकेतकालमनसं विटं ज्ञात्वा विदग्धया ।\nहसन्नेत्रार्पिताकूतं लीलापङ्मं निमीलितम्" ॥\nत्रैविध्यादियमर्थानां प्रत्येकं त्रिविधा मता ॥१७॥\n"अर्थानां वाच्यलक्ष्यव्यङ्ग्यत्वेन त्रिरूपतया सर्वा अप्यनन्तरोक्ता व्यञ्जनास्त्रिविधाः ।\nतत्र वाच्यार्थस्य व्यञ्जना यथा-"कालो मधुः-" इत्यादि ।\nलक्ष्यार्थस्य यथा--"निः शेषच्युतचन्दनम्ऽ--इत्यादि ।\nव्यङ्ग्यार्थस्य यथा--"उअ णिच्चल-" इत्यादि ।\nशब्दबोध्यो व्यनक्त्यर्थः शब्दो ऽप्यर्थान्तराश्रयः ।\nएकस्य व्यञ्जकत्वे तदन्यस्य सहकारिता ॥१८॥\nयतः शब्दो व्यञ्जकत्वे ऽप्यर्थान्तरमपेक्षते, अर्थो ऽपि शब्दम्, तदेकस्य व्यञ्जकत्वे ऽन्यस्य सहकारितावश्यमङ्गीकर्तव्या ।\nशब्दो ऽपि वाचकस्तद्वल्लक्षको व्यञ्जकस्तथा ॥१९॥\nतात्पर्यार्थं तदर्थं च वाक्यं तद्वोधकं परे ॥२०॥\nइति साहित्यार्पणो वाक्यस्वरूपनिरूपणो नाम द्वितीयः परिच्छेदः ।\nLast Updated : 2016-11-11T11:55:19.0070000\nअपटी - अपटी देणें\nतोंडघशीं पाडणें. ' कठिण काळ मज प्राप्त जाहला, कपटी हरिनें अपटी दिधली ' -अमृत ३८.
