नियमं समुदायस्य पालनम् 'अनुशासनम्' कथ्यते। परिवारस्य, विद्यालयस्य नगरस्य समाजस्य देशस्य वा ये ये नियमाः भवन्ति, तेषां पालनमेव अनुशासनमस्ति। नियमानुसारम् आचरणमपि आवश्यकं। सर्वेषु स्थानेषु अनुशासनस्य नियमाः सन्ति। गृहे पितरौ मुख्यौ भवतः। तयोः आदेशानां पालनं बालकानां परमं कर्तव्यमस्ति। एतदेव अनुशासनं कथ्यते। यस्मिन् गृहे अनुशासनं नास्ति तत्र कदापि शान्तिर्नास्ति। विद्यालये तु अनुशासनमनिर्वायम् एव। यथासमयम् आगमनम् गुरुणाम् आज्ञापालनम्। सावधानेन पठनम् अतीवाश्यकम्। अनुशासनाभावे छात्राः सफलतां न प्राप्नुवन्ति। महाविद्यालये अपि अनुशासन परमावश्यकम्। अनुशासनहीनाः छात्राः बहुमूल्य समय विनाशयन्ति। अनुशासनहीनानि विद्यामन्दिराणि कलह-सदनानि जायन्ते।
एवमेव सार्वजनिक संस्थासु, शासने सेनायाञ्च अनुशासनेनैव कार्यं प्रचलति। यत्र अनुशासननियमाः सुनिश्चिताः भवन्ति, तेषां पालनेन एव समाजः सुस्थितिम् याति। शासनस्य कृते अनुशासनं परमावश्यकमस्ति। यः देशः अधिकम् अनुशासन परिपालयति सः एव देशः उन्नतिपथं गच्छति। अनुशासनं हि कस्यापि देशस्य महत्वपूर्ण बलं वर्तते।
अनुशासने पालिते सर्वत्र सुव्यवस्था भवति, अन्य अभावे सर्वदा अव्यवस्था प्रसरति, तथा अनेकाविधा हानिरपि संभवति। अनुशासन समाजस्य कल्याणाय, उन्नत्यै च आवश्यकं, किन्तु सम्प्रति अस्माकं देशे अस्य पालनं न भवति। प्रायः छात्रेषु, नागरिकेषु अनुशासनहीनत्वं दृश्यते। छात्राः मर्यादामुल्लंघ्य नियमान् न पालयन्ति, आन्दोलनानि च कुर्वन्ति। तस्मात् ते स्वहानि कुर्वन्ति, देशस्य सम्पति च विनाशयन्ति। ये जीवने अनुशासनं पालयन्ति ते एव सफलता प्राप्नुवन्ति। अतएव अनुशासनमत्यावश्यकं, सर्वेश्च परिपालनीयम्।
