5।2।46 - शदन्तविंशतेश्च\nशदन्तविंशतेः (पञ्चम्येकवचनम्) , च (अव्ययम्)\nडः 5।2।45 (प्रथमैकवचनम्) , इति 5।2।45 (अव्ययम्) , अधिकम् 5।2।45 (प्रथमैकवचनम्) , अस्मिन् 5।2।45 (सप्तम्येकवचनम्) , तद् 5।2।45 (प्रथमैकवचनम्)\n"तद् अस्मिन् अधिकम् इति" (इति) शदन्त-विंशतेः डः\n"अस्मिन्" इत्यस्मिन् अर्थे "अधिकम्" इति वक्तव्ये "शत्" यस्य अन्ते अस्ति तादृशात् शब्दात्, तथा च "विंशति" शब्दात् प्रथमासमर्थात् ड-प्रत्ययः भवति ।\nसूत्रार्थम् सम्यक् ज्ञातुम् आदौ केचन बिन्दवः ज्ञेयाः -\n1. "शदन्त" इत्युक्ते सः शब्दः यस्य अन्ते "शत्" इति विद्यते । यथा - त्रिंशत्, चत्वारिंशत्, एकत्रिंशत्, द्विचत्वारिंशत् - एतादृशाः शब्दाः अनेन पदेन गृह्यन्ते ।\n2. अस्मिन् सूत्रे "अधिकम् अस्मिन्" इति अर्थः उक्तः अस्ति । एतस्य स्पष्टीकरणार्थम् वार्त्तिककारः एकम् वार्त्तिकम् पाठयति - शतसहस्रयोरेवेष्यते । इत्युक्ते, "तत् अधिकम् अस्मिन् शते" ( A certain number more than hundred) तथा "तत् अधिकम् अस्मिन् सहस्रे" (A certain number more than thousand) इत्येतयोः एव अर्थयोः अस्य सूत्रस्य प्रयोगः भवति ।\n3. अस्मिन् सूत्रे "ड" इति प्रत्ययः उच्यते । अस्मिन् प्रत्यये "ड्" इत्यस्य चुटू 1।3।7 इत्यनेन इत्संज्ञा भवति, तस्य तस्य लोपः 1।3।9 इत्यनेन च लोपः भवति । प्रत्ययस्य डित्वात् टेः 6।4।143 इत्यनेन अङ्गस्य टिलोपः अपि विधीयते ।\nइदानीम् कानिचन उदाहरणानि पश्यामः -\n1. त्रिंशत् अधिकाः अस्मिन् शते\n= त्रिंशत् + ड\n→ त्रिंश् + अ [टेः 6।4।143 इति टिलोपः]\nयथा - "त्रिंशम् शतम्" । This is thirty more than hundred - इत्यर्थः ।\n2. द्विचत्वारिंशत् अधिकाः अस्मिन् सहस्रे\n= द्विचत्वारिंशत् + ड\n→ द्विचत्वारिंश् + अ [टेः 6।4।143 इति टिलोपः]\nयथा - द्विचत्वारिंशम् सहस्रम् । This is forty-two more than thousand - इत्यर्थः ।\n3. विंशतिः अधिकाः अस्मिन् सहस्रे\n= विंशति + ड\n→ विंश + अ [ति विंशतेर्डिति 6।4।142 इति "ति" इत्यस्य लोपः]\n→ विंश [अतो गुणे 6।1।197 इति पररूपम्]\nयथा - विंशम् सहस्रम् ।\nअत्र द्वे वार्त्तिके ज्ञातव्ये -\n1. सङ्ख्याग्रहणम् च कर्तव्यम् । इत्युक्ते, "शदन्त" इत्यनेन केवलम् सङ्ख्यावाचिशब्दानां एव ग्रहणं भवति, अन्येषाम् न । यथा - "गोत्रिंशत् अधिका अस्मिन् शते" इत्यत्र वर्तमानसूत्रम् न प्रयुज्यते, यतः अत्र "गोत्रिंशत्" इति समस्तपदम् सङ्ख्यासंज्ञकम् नास्ति ।\n2. विंशतेश्चान्तग्रहणम् कर्तव्यम् । इत्युक्ते, "विंशति" शब्दस्य विषये "तदन्तविधिः" स्वीकर्तव्यः, अत्रापि च सङ्ख्यावाचिशब्दानाम् एव ग्रहणम् कर्तव्यम्, अन्येषाम् न । यथा -\n[अ] पञ्चविंशतिः अधिकाः अस्मिन् शते = पञ्चविंशम् शतम् ।\n[आ] गोविंशतिः अधिकाः अस्मिन् सहस्रे" - इत्यत्र प्रत्ययः न विधीयते ।\nअस्य सूत्रस्य विषये केचन बिन्दवः स्मर्तव्याः -\n1. अस्य सूत्रस्य प्रयोगः "शतम्" / "सहस्रम्" एतयोः विषये एव भवति । यथा - "एकविंशतिः अधिका अस्मिन् त्रिंशति" इत्यत्र इदम् सूत्रम् न प्रयुज्यते ।\n2.अस्य सूत्रस्य प्रयोगस्य विषये एकम् वार्त्तिकम् ज्ञातव्यम् - प्रकृतिप्रत्ययार्थयोः समानजातीयत्वे एवेष्यते । इत्युक्ते, यत्र "शदन्त / विंशत्यन्त" शब्दः तथा च "शतम् / सहस्रम्" शब्दः समानवस्तुनोः निर्देशं कुरुतः, तत्रैव अस्य सूत्रस्य प्रसक्तिः विद्यते, अन्यथा न । This sutra is applicable when the "hundred / thousands" reference the same type of entity as the दशान्त represents.\nयथा - "एकत्रिंशत् कार्षापणाः (coins) अधिकम् एतेषु शतेषु कार्षापणेषु" इत्यत्र "एकत्रिंशम् कार्षापणशतम्" इति प्रयोगः भवति, परन्तु "एकत्रिंशत् कार्षापणाः अधिकाः एतेषु शतेषु माषेषु (grains)" इत्यत्र वर्तमानसूत्रस्य प्रयोगः न भवति ।\n3. अस्मिन् सूत्रे "इति" अयम् शब्दः अनुवृत्त्या स्वीक्रियते । अस्य प्रयोजनम् "विवक्षा" इति अस्ति एतत् व्याख्यानानि स्पष्टीकुर्वन्ति । अत्र "विवक्षा" इत्यनेन "शत" तथा "सहस्र" एतयोः निर्देशः भवति । इत्युक्ते, केवलम् "शत" तथा "सहस्र" एतयोः विषये एव वर्तमानसूत्रस्य प्रसक्तिः भवेत् - इति स्पष्टीकर्तुमेव अत्र "इति" शब्दः उक्तः अस्ति ।\nतदस्मिन्नधिकम् इत्यनुवर्तते, डः इति च। शदन्तात् प्रातिपदिकात् विंशतेश्च डः प्रत्ययो भवति तदस्मिन्नधिकम् इत्येतस्मिन् विषये। त्रिंशदधिका अस्मिञ् छते त्रिंशं शतम्। शद्ग्रहने ऽन्तग्रहनं प्रत्ययग्रहणे यस्मात् स तदादेरधिकार्थम्। एकत्रिंश शतम्। एकचत्वारिंशं शतम्। सङ्ख्याग्रहणं च कर्तव्यम्। इह मा भूत्, गोत्रिंशदधिका अस्मिन् गोशते इति। विंशतेश्च। विशं शतम्। तदन्तादपि इति वक्तव्यम्। एकविंशं शतम्। सङ्ख्याग्रहणं च कर्तव्यम्। इह मा भूत्, गोविंशतिरधिका ऽस्मिन् गोशते इति।\nननु च `पङ्क्ति` 5।1।58 इत्यादौ सूत्रे तिंरशदादयः शब्दाः शत्प्रत्ययान्ताः, ततश्च प्रत्ययग्रहणपरिभाषयैव तदन्तात्? प्रत्ययो लभ्यते, तत्? किमन्तग्रहणेन? इत्याह--`शद्ग्रहणेऽन्तग्रहणम्` इत्यादि। यद्यन्तग्रहणं न क्रियेत, तदा प्रत्ययग्रहणपरिभाषया यस्मात्? स विहितस्तदादेरेव स्यान्; नाधिकात्। अतोऽधिकादपि यथा स्यादित्येवमर्थमन्तग्रहणम्। यदि तर्हि यस्मात्? प्रत्ययो विहितस्तदादेरधिकार्थमन्तग्रहणं केवलान्न प्राप्नोति? नैष दोषः; चकारोऽत्र क्रियते, स चानुक्तसमुच्चयार्थः, तेन केवलादपि भविष्यति। `संख्याग्रहणञ्च कत्र्तव्यम्` इति। संख्या गृह्रते येन तत्? संख्याग्रहणं कत्र्तव्यम्। किं पुनः कत्र्तव्यम्? व्याख्यानम्। तत्रैवं व्याख्यानम्--`संख्याया अवयवे तयप्` 5।2।42 इत्यतः संख्याया इत्यनुवत्र्तते, तेन संख्याधिकादेव भविष्यति, नान्याधिकात्। `विंशतेश्च` इत्यादि। विंशतिशब्दाच्च तदन्ताच्च प्रातिपदिकाङ्डप्रत्ययो भवतीत्येतदर्थरूपं व्याख्येयमित्यर्थः। तत्रैदं व्याख्यानम्--विंशतिशब्दात्तावत्? साक्षात्? सूत्रोपात्तात प्रत्ययो भवति, तदन्तादपि; चकारस्यानुक्तसमुच्चयार्थत्वादिति। `संख्याग्रहणं च` इत्यादौ पूर्व एवार्थः। व्याख्यानमपि पूर्वकमेव॥\nडः स्यादुक्तेऽर्थे । त्रिंशदधिका अस्मिन् त्रिंशं शतम् । विंशम् ॥\nशदन्तविंशतेश्च - शदन्तविंशतेश्च । शेषपूरणेन सूत्रं व्याचष्टे  -  डः स्यादुक्तेऽर्थेइति । दशान्तत्वाऽभावात्पूर्वेणाऽप्राप्तिः । तिंरशं शतमिति । हे सतिटि॑रिति टिलोपः । विंशमिति । विंशतिरिस्मिन्नधिका इति विग्रहः ।ति विंशते॑रिति तिशब्दस्य लोपः । अन्तग्रहणादेकतिंरशं शतमिति सिद्धम् । अन्यथा प्रत्ययग्रहणपरिभाषया तदादिनियमः स्यात् ।विंशतावप्यन्तग्रहण॑मिति वार्तिकादेकविंशं शतमित्यादि सिद्धम् ।\nशदन्तविंशतेश्च (2064) (908 विधिसूत्रम् ।। 5 । 2 । 1 आ. 22) (अन्तग्रहणाक्षेपभाष्यम्) किमर्थं शद्ग्रहणेऽन्तग्रहणम्? (5722 अन्तग्रहणप्रयोजनवार्तिकम्।। 1 ।।) - शद्ग्रहणेऽन्तग्रहणं प्रत्ययग्रहणे यस्मात्स तदादेरधिकार्थम् - (भाष्यम्) शद्ग्रहणेऽन्तग्रहणं क्रियते प्रत्ययग्रहणे यस्मात्स विहितस्तदादेस्तदन्तस्य ग्रहणं भवतीति इह न प्राप्नोति ‐ एकत्रिंशं शतम्। इष्यते चात्रापि स्यादिति। तच्चान्तरेण यत्नं न सिध्यतीति-अन्तग्रहणमेवमर्थमिदमुच्यते। अस्ति प्रयोजनमेतम्। किं तर्हीति? (5723 उपसंख्यानवार्तिकम्।। 2 ।।) - संख्याग्रहणं च - (भाष्यम्) संख्याग्रहणं च कर्तव्यम्। इह मा भूत् ‐ गौत्रिंशदधिका अस्मिञ्ञ् शत इति।। (5724 उपसंख्यानवार्तिकम्।। 3 ।।) - विंशतेश्च - (भाष्यम्) विंशतेश्चान्तग्रहणं कर्तव्यम्। इहापि यथा स्यात् ‐ एकविंशं शतम्। चकारात्संख्याग्रहणं च कर्तव्यम्। इह मा भूत्-गोविंशतिरधिका अस्मिञ्ञ्शत इति।।
