5।2।12 - समांसमां विजायते\n5।2।12 समांसमां विजायते\nसमांसमां विजायते 🔊\nसमाम् (द्वितीयैकवचनम्) , समाम् (द्वितीयैकवचनम्) , विजायते (सप्तम्येकवचनम्)\n"तत् समां समां विजायते" (इति) खः\n"विजायते" इत्यस्मिन् अर्थे द्वितीयासमर्थात् "समांसमा" शब्दात् "ख"-प्रत्ययः भवति ।\n1. "समा" इत्युक्ते "वर्षम्" । "समांसमाम्" इत्यत्र "वीप्सा" / पौनःपुन्यम्" (repeation) इति निर्देशयितुम् नित्यवीप्सयोः 8।1।4 इत्यनेन द्विरूक्तिः / द्विर्वचनम् क्रियते । "समांसमाम्" इत्युक्ते "प्रतिवर्षम्" ।\n2. "विजायते" इत्युक्ते "गर्भं धारयति" (becomes pregnant) ।\nअतः सम्पूर्णस्य सूत्रस्य अर्थः अयम् - "प्रतिवर्षम् गर्भं धारयति" अस्मिन् अर्थे "समांसमा" शब्दात् ख-प्रत्ययः भवति । यथा -\nअ) समांसमां विजायते सा = समांसमा + ख + टाप् → समांसमीना गौः । A cow that carries a baby every year - इत्याशयः ।\nआ) समांसमां विजायते सा समांसमीना वडवा (female horse) ।\nअत्र केचन विशेषाः स्मर्तव्याः -\n1. "समांसमाम् विजायते" इति अत्र विग्रहवाक्यम् अस्ति । अस्मिन् विग्रहवाक्ये कालाध्वनोरत्यन्तसंयोगे 2।3।5 इत्यनेन द्वितीया प्रयुज्यते । परन्तु केचन पण्डिताः अत्र "समायाम् समायाम् विजायते" इति सप्तमीनिर्देशम् स्वीकुर्वन्ति । अतः "समांसमीन" इत्यत्र द्वे विग्रहवाक्ये भवतः - "समां समां विजायते" तथा "समायां समायां विजायते" । अस्मिन्नेव विषये वार्त्तिककारः एकं वार्त्तिकं पाठयति - खप्रत्ययानुत्पत्तौ यलोपो वा वक्तव्यः । इत्युक्ते, मूलरूपेण "समायां समायां विजायते" इति विग्रहवाक्यं स्वीकृत्य तत्र पूर्वपदे तथा उत्तरपदे - उभयत्र विद्यमानस्य यकारस्य समानकाले एव विकल्पेन लोपं कृत्वा "समाम् समाम् विजायते" इति वाक्यम् अपि साधु ज्ञेयम् । (अत्र ख-प्रत्ययस्य अनुपस्थितौ एव विग्रहवाक्यस्य परिवर्तनं भवति, अतः अत्र वार्त्तिके "खप्रत्ययानुत्पत्तौ" इति शब्दः गृह्यते ।)\n2. अत्र प्रक्रियायाम् "समाम् समाम्" / "समायाम् समायाम्" इति "सुबन्तसमुदायः" (The group of two सुबन्तs) इत्येव प्रकृतिः अस्ति । इत्युक्ते, अत्र केवलम् "समा"शब्दात् प्रत्ययः न उत्पाद्यते, अपितु समुदायात् एव प्रत्ययः उत्पाद्यते । अस्यां प्रक्रियायाम् पूर्वपदे विद्यमानानां केषाञ्चन वर्णानाम् निपातनेन अलुक् विधीयते । तत् इत्थम् -\n[प्रथमः पक्षः] - "समाम् समाम् विजायते" इति स्थिते -\n= समाम् समाम् + ख [वर्तमानसूत्रेण "ख"प्रत्ययः]\n→ समा + अम् + समा + अम् + ख [ कृत्तद्धितसमासाश्च 1।2।46 इत्यनेन प्रातिपदिकसंज्ञा । अतः अलौकिकविग्रहः दर्श्यते ]\nअस्यां स्थितौ प्रातिपदिके विद्यमानस्य सुप्-प्रत्ययस्य सुपो धातुप्रातिपदिकयोः 2।4।71 इत्यनेन लुक् विधीयते । अत्र प्रातिपदिके वस्तुतः द्वौ सुप्-प्रत्ययौ स्तः (द्वावपि "अम्" इत्येव)। परन्तु अत्र केवलम् उत्तरपदे विहितस्य "अम्" प्रत्ययस्य एव लुक् भवति ; पूर्वपदे विद्यमानस्य अम्-प्रत्यस्य लुकि प्राप्ते तस्य "अलुक्" (= लुक्-निषेधः) निपात्यते । अतः -\n→ समा + अम् + समा + ख [उत्तरपदस्य "अम्" प्रत्ययस्य सुपो धातुप्रातिपदिकयोः 2।4।71 इति लुक् ; पूर्वपदस्य अम्-प्रत्ययस्य निपातनात् लुक्-निषेधः]\n→ समांसमा + ख [अमि पूर्वः 6।1।107 इति पूर्वरूपः एकादेशः ]\n→ समांसमा + ईन [आयनेयीनीयियः फढखच्छघां प्रत्ययादीनाम् 7।1।2 इति ईन-आदेशः]\n→ समांसम + ईन [भस्याढे तद्धिते पुंवद्भावो वक्तव्यः इति पुंवद्भावः]\n→ समांसम् + ईन [यस्येति च 6।4।148 इति अकारलोपः]\n[ द्वितीयः पक्षः] "समायाम् समायाम् विजायते" इति स्थिते -\n= समायाम् समायाम् + ख [वर्तमानसूत्रेण "ख"प्रत्ययः]\n→ समा + याट् + आम् + समा + याट् + आम् + ख [ कृत्तद्धितसमासाश्च 1।2।46 इत्यनेन प्रातिपदिकसंज्ञा ; अतः अलौकिकविग्रहः दर्श्यते । अत्र मूलरूपेण "ङि"प्रत्ययः विद्यते, तस्य ङेराम्नद्याम्नीभ्यः 7।3।116 इत्यनेन आम्-आदेशः भवति, तथा च तस्मात् याडापः 7।3।113 इति याट्-आगमः विधीयते । अतः अत्र "याट् + आम्" इति दर्शितम् अस्ति । ]\nअत्र अपि तद्धितान्तस्य कृत्तद्धितसमासाश्च 1।2।46 इत्यनेन प्रातिपदिकसंज्ञा भवति, अतः उभयत्र विद्यमानस्य "याट् + आम्" प्रत्ययस्य लुक् विधीयते । अस्यां स्थितौ पूर्वपदे विद्यमानस्य "आम्" इत्यस्य लुकः निपातनेन निषेधः क्रियते - केवलम् "याट्" इत्यस्यैव लुक् भवति । उत्तरपदस्य तु सम्पूर्णप्रत्ययस्य लुक् भवति । अतः -\n→ समा + आम् + समा + ख [सुपो धातुप्रातिपदिकयोः 2।4।71 इति उत्तरपदस्य "याट् + आम्" इत्यस्य लुक् । अनेनैव सूत्रेण पूर्वपदस्य प्रत्ययस्य लुकि प्राप्ते निपातनात् "आम्" इत्यस्य लुक् न भवति ; केवलम् "याट्" इत्यस्यैव लुक् क्रियते ।]\n→ समांसमा + ख [अकः सवर्णे दीर्घः 6।1।101 इति सवर्णदीर्घः]\nअनेन प्रकारेण द्वाभ्याम् अपि विग्रहवाक्याभ्यां आरभ्य यथोचितम् पूर्वपदस्थप्रत्ययस्य लुकम् कृत्वा "समांसमीन" इत्येव अन्तिमम् रूपम् सिद्ध्यति ।\n`समां समास` इति। `नित्यवीप्सयोः` 8।1।4 इति वीप्सायां द्विर्वचनम्। अत आह--`समांसमामिति वीप्सा` इति। `सुबन्तसमुदायः प्रकृतिः` इति। प्रातिपदिकाधिकारे वचनसामथ्र्यात्। `गर्भं धारयतीत्यर्थः` इति। अनेकार्थत्वाद्धातूनाम्। `पूर्वपदे सुपोऽलुग्वक्तव्यः` इति। तद्धित उत्पन्ने `कृत्तद्धितसमासाश्च` 1।2।46 इति प्रातिपदिकसंज्ञायां सत्यां `सुपो धातुप्रातिपदिकयोः` 2।4।71 इति सुब्लुक्? प्राप्नोति, तस्य प्रतिषेधो वक्तव्यः। `गर्भविमोचनेऽपि विजनिर्वत्र्तत इत्याहुः` इति। तदेवं मन्यते--यदा गर्भधारणे वत्र्तते तदत्यन्तसंयोगे द्विकतीयैवात्र, न सप्तमी। गर्भविमोचने विजनावुपपद्यते सप्तमी। `यलोपमात्रम्` इति। न हि गर्भविमोचनेन सकला समा व्याप्यत इति मात्रशब्देन सर्वस्या विभक्तेर्लोपो न भवतीति दर्शयति। `परिशिष्टस्य` इति। आम्शब्दस्य।`अनुत्पत्तौ` इति। तद्धितस्य। `उत्तरपदस्य च` इति। चकारात्? पूर्वपदस्य लोपो वक्तव्य इति यकारस्य प्रत्ययसन्नियोगेन विधीयमानो लोपस्तदभावे न प्राप्नोतीति पक्ष उपसंख्यायते॥\nसमांसमाभिति वीप्सेति। प्रष्टव्येति शेषः। अत्र निर्देशे वीप्सा द्रष्टव्या, तेन द्विचनमित्यर्थः। अथ वा--वीप्सावाची समुदायो वीप्सा, वीप्प्तावाचीत्यर्थः। सुबन्दमुदायः प्रकृतिरिति। प्रातिपदिकाधिकारेऽपि वचनसामर्थात्। गर्भ धारयतीत्यर्थ इति। दृश्यते च विजनिर्र्भधारणे, ठ्स विजायमानो गर्भणाताम्यत्ऽ इति। पूर्वपदे सुपोऽलुग्वक्तव्य इति। अन्यथा तद्धिते उत्पन्ने यथोतरपदे लुग्भवति ठ्सुपो दातुप्रातिपदिकयोःऽ इति, तथा पूर्वपदेऽपि स्यात्। केचित्विवत्यादि। नन्वत्यन्तसंयोगे द्वितीयया भवितव्यम् ? तत्राह--गर्भविमोचने त्विति। तत्र वमोचनेन यकारमात्रलोपो न सर्वस्या विभक्तेरिति मात्रशब्दस्यार्थः। परिशिष्टस्येति। आम्शब्दस्यालुग्वक्तव्यः। ननु याटः सुब्भक्तत्वात्सुब्लुकैव लोपः सिद्धः तत्र यलोपवचनं नियमार्थं भविष्यति--यकारस्यैव लोपो न तु सर्वस्य प्रत्ययस्येति, तत्किमुच्यते ठलुग्वक्तव्यःऽ इति ? एवं मन्यते--यथैव निपातनात्पूर्वपदपरिशिष्टिस्य लोपो न भवति एवमुतरपदेऽपि न स्यादिति। अनुत्पताविति। वाक्ये पूर्वोतरपदयोरपि पक्षे यलोपो वक्तव्यः, तेन द्वैरूप्यं सिद्धं भवति ॥\nयलोपोऽवशिष्टविभक्तेरलुक् च पूर्वपदे निपात्यते । समांसमीना गौः । समांसमीना ना यैव प्रतिवर्षं प्रनूयते ॥ ।खप्रत्ययानुत्पत्तौ यलोपो वा वक्तव्यः (वार्तिकम्) ॥ समांसमां विजायते । समायां समायां वा ॥\nसमांसमां विजायते - समां समाम् । विपूर्वो जनिर्गर्भविमोचने वर्तते । विजायते=गर्भं विमुञ्चतीत्यर्थः । धात्वर्थेनोपसङ्ग्रहादकर्मकः । अतो न कर्मणि द्वितीया । गर्भविमोचनेन कृत्स्नायाः समाया अव्यापनादत्यन्तसंयोगलक्षणा द्वितीयापि न भवति । किंतु सप्तम्येव । तत्र सप्तम्यन्तस्य समाया॑मित्यस्यनित्यवीप्सयो॑रिति द्विर्वचने समायां  -  समायामिति भवितव्यम् । तत्र पदद्वयमपि यकारलोपसहितं निर्दिश्यते  -  समां समामिति । समायां समायामित्यर्थः । एवं च समायां समायां विजायत इत्यर्थे सप्तम्यन्तद्वयसमुदायाद्विजायत इत्यर्थः । खः स्यादिति फलितम् । ननु सप्तम्यन्तद्वयसमुदायात्खप्रत्ययोत्पत्तौ तदन्तस्य समुदायस्य प्रातिपदिकत्वात्तदवयवयोः सप्तम्योर्लुकि "समासमीन" इति स्यात्, इष्यते तुसमांसमीने॑ति । तदा  -  यलोप इति । पूर्वपदे विभक्ते तदवयवस्य यकारस्य लोपः अवशिष्यस्य विभक्त्यंशस्य अलुक्च निपात्यत इत्यर्थः । भाष्ये तुयलोपनिपातनादवशिष्टविभक्त्यंशस्य न लु॑गित्युक्तम् । ननु समां समामिति निर्देशादुत्तरपदेऽपि यकारलोपः, अवशिष्टविभक्त्यंशस्य अलुक्च स्यादित्यत आह  -  पूर्वपदे इति ।पूर्वपदस्य यलोपवचन॑मिति वार्तिकादिति भावः । खप्रत्ययानुत्पत्ताविति ।पदतद्वयेऽपी॑ति शेषः । इह विभाषया कदाचित्खप्रत्ययाऽभावे सतिसमायां समायं विजायते॑ इति वाक्यदशायां सप्तम्यन्तद्वये यकारलोपो वा वक्तव्य इत्यर्थः । तत्र पदद्वयेऽपि निपातनादेव यकारलोपः सिद्धः, सूत्रे उभयत्रापि तथोच्चारणात् । विकल्प एव तु यलोपस्य वाक्यदसायां वाचनिक इति बोध्यम् । एतत्सर्वं भाष्ये स्पष्टम् ।\nसमांसमां विजायते - समांसमाम् । यलोप इति ।समाया॑मित्यत्र यकारलोप इत्यर्थः । पूर्वपदे निपात्यत इति । अन्यथा तद्धिते उत्पन्ने यथोत्तरपदे सुपो लुग्भवतिसुपो धातुप्रातिपदिकयो॑रिति, तथा पूर्वपदेऽपि स्यादिति भावः । समांसमीनेचि । वीप्सायां द्विर्वचनम् । सुबन्तसमुदायः प्रकृतिः । विजायत इत्येतद्व्याचष्टे  -  -प्रसूयत इति । विपूर्वको जनिर्गर्भविमोचने वर्तत इति भावः । गर्भविमोचने कृत्स्नायाः समाया व्याप्त्यभावात्अत्यन्तसंयोगे चे॑ति द्वितीया नभवतीत्याशयेनाह  -  -समायामित्यादि ।खप्रत्ययानुत्पत्तौ यलोपो वा वक्तव्यः ।खप्रत्ययानुत्पत्ता॑विति । वार्तिकेन समांसमामिति सौत्रप्रयोगस्तूपपन्न इति भावः । अद्यआईना । अविभक्तिको निर्देशो न तु स्त्रीलिह्गनिर्देशोऽयम्,अद्यआईनो गोसमूहः ॑अद्यआईनं गोमण्डल॑मित्यादावपीष्टत्वात् ।\nसमां समां विजायते (2030) (आक्षेपभाष्यम्) इह ‐ समांसमीना गौः सुपो धातुप्रातिपदिकयोः2।4।71 इति सुब्लुक् प्राप्नोति। ।। समां समां विजायते इति यलोपवचनादलुग्विज्ञानम्।। समां समां विजायते इति यलोपवचनादलुग्विज्ञानं भविष्यति। यदयं यलोपं शास्ति तज्ज्ञापयत्याचार्यः ‐ -नात्र लुग्भवतीति। (5706 प्रत्याक्षेपवार्तिकम्।।2।।) - समां समां विजायत इति यलोपवचनादलुग्विज्ञानमिति चेदुत्तरपदस्य लुग्वचनम्।। समां समां विजायत इति यलोपवचनादलुग्विज्ञानमिति चेदुत्तरपदस्य लुग्वक्तव्यः। (5707 समाधानवार्तिकम्।।3।।) सिद्धं तु पूर्वपदस्य यलोपवचनात् ।। सिद्धमेतत् । कथम्? पूर्वपदस्य यलोपो वक्तव्यः। (5708) पक्षान्तरेण समाधानवार्तिकम्।।4।।) अनुत्पत्तावुत्तरपदस्य वाचनम्।। अनुत्पत्तौ पूर्वपदस्य उत्तरपदस्य च यलोपो वा वक्तव्यः। समां समां विजायते, समायां समायां विजायत इति।
