5।3।71 - अव्ययसर्वनाम्नामकच् प्राक् टेः\n5।3।71 अव्ययसर्वनाम्नामकच् प्राक् टेः\nअव्ययसर्वनाम्नामकच् प्राक् टेः\nअव्ययसर्वनाम्नाम् (षष्ठीबहुवचनम्) , अकच् (प्रथमैकवचनम्) , प्राक् (अव्ययम्) , टेः (पञ्चम्येकवचनम्)\nतिङः 5।3।36 (पञ्चम्येकवचनम्) , च 5।3।56 (अव्ययम्) , सुपः 5।3।68 (पञ्चम्येकवचनम्)\nतिङः, अव्यय-सर्वनाम्नाम्, सुपः अकच् प्राक् टेः\nअव्ययानाम् सर्वनामशब्दानाम् तिङन्तानाम् च विषये प्राग्-इवीयेषु विषयेषु स्वार्थे क-प्रत्ययस्य अपवादरूपेण अकच्-प्रत्ययः टेः प्राक् भवति ।\nइवे प्रतिकृतौ 5।3।96 इति यावत् ये सन्दर्भाः प्रोक्ताः सन्ति, तेषु सर्वेषु प्रागिवात् कः 5।3।70 इत्यनेन सर्वेभ्यः प्रातिपदिकेभ्यः औत्सर्गिकरूपेण "क" इति प्रत्ययः विधीयते । परन्तु अव्ययसंज्ञकेभ्यः सर्वनामसंज्ञकेभ्यः च शब्देभ्यः एतम् क-प्रत्ययम् बाधित्वा वर्तमानसूत्रेण "अकच्" इति प्रत्ययः विधीयते । तथा च, अस्मिन् सूत्रे "तिङः" इत्यस्यापि अनुवृत्तिः स्वीक्रियते, अतः अयम् प्रत्ययः तिङन्तेभ्यः अपि भवितुम् अर्हति ।\nअस्य "अकच्" प्रत्ययस्य कश्चन विशेषः आदौ एव ज्ञेयः - अयम् प्रत्ययः यद्यपि परश्च 3।1।2 अस्मिन् अधिकारे उक्तः अस्ति, तथापि विधानसामर्थ्यात् अयम् प्रत्ययः टिसंज्ञकात् पूर्वम् विधीयते ।\n"अकच्" प्रत्यये चकारः इत्संज्ञकः अस्ति, ककारोत्तरः अकारः उच्चारणार्थः अस्ति । प्रक्रियायाम् द्वयोः लोपः भवति, "अक्" इत्येव अवशिष्यते ।\n[अ] अव्ययसंज्ञकेभ्यः अकच्-प्रत्ययविधानम् -\nअव्ययसंज्ञकेभ्यः शब्देभ्यः अकच्-प्रत्यये कृते ये शब्दाः सिद्ध्यन्ति, तेऽपि अव्ययसंज्ञकाः एव भवन्ति । उदाहरणानि एतानि -\n1. "उच्चैस्" इत्यस्मात् अव्ययात् अज्ञाते 5।3।73 इत्यनेन स्वार्थे क-प्रत्यये प्राप्ते वर्तमानसूत्रेण तं बाधित्वा "अकच्" इति प्रत्ययः भवति । अयम् प्रत्ययः अङ्गस्य टि-संज्ञकात् पूर्वम् विधीयते । यथा -\nअज्ञातः उच्चैः [अज्ञाते 5।3।73 इति प्रत्ययविधानम्]\n= उच्चैस् + अकच् [अकच्-प्रत्ययविधानम्]\nउच्च् + अकच् + ऐस् ["उच्चैस्" इत्यत्र "ऐस्" इति टि-संज्ञकः अस्ति, अतः अकच्-प्रत्ययः अस्मात् पूर्वम् विधीयते ।]\n→ उच्च् + अक् + ऐस् [चकारस्य इत्संज्ञा, ककारोत्तरः अकारः उच्चारणार्थः । उभयोः लोपः]\n→ उच्च् + अकैस्\n→ उच्चकैः [सकारस्य रुत्वम्, विसर्गः]\n2. नीचैस् + अकच् → नीचकैः ।\n3. शनैस् + अकच् → शनकैः ।\n[आ] सर्वनामसंज्ञकेभ्यः अकच्-प्रत्ययविधानम् -\nवर्तमानसूत्रेण विहितः अकच्-प्रत्ययः सर्वनामशब्दानाम् विषये सुप्-प्रत्ययान्तरूपात् विधीयते, न हि प्रातिपदिकात् । अस्य स्पष्टीकरणार्थम् विभाषा सुपो बहुच् पुरस्तात्तु 5।3।68 इत्यस्मात् "सुप" इतस्य अनुवृत्तिः क्रियते । कानिचन उदाहरणानि एतानि -\n1) सर्वे + अकच् ।\n→ सर्व् + अक् + ए\n→ सर्वके ।\n2. तौ + अकच्\n→ त् + अकच् + औ\n3. एषः + अकच्\n→ एष् + अक् + अः\n4. तेभ्यः + अकच्\n→ तेभ्य् + अक् + अः\n5. त्वया + अकच्\n→ त्वय् + अक् + आ\n1. "किम्" सर्वनाम्नः विषये अकच्-प्रत्ययः नित्यम् प्रातिपदिकस्य टि-संज्ञकात् प्राक् एव भवति, तथा च अकच्-प्रत्ययस्य प्रयोगेन निर्मितम् यत् प्रातिपदिकम्, तस्यापि सुबन्तप्रक्रियायाम् किमः कः 7।2।103 इत्यनेन ककारादेशः विधीयते । यथा -\nकिम् + अकच् + सुँ\n→ ककिम् + सुँ [अकच्-प्रत्ययस्य "किम्" इत्यस्य टेः पूर्वम् योजनम् क्रियते]\n→ क + सुँ [किमः कः 7।2।103 इत्यनेन "ककिम्" इत्यस्यापि ककारादेशः भवति]\n→ कः ।\nइत्युक्ते, "किम्" सर्वनाम्नः विषये अकच्-प्रत्ययान्तस्यापि रूपाणि सर्वत्र मूलशब्दवत् एव भवन्ति ।\n2. "युष्मद्" तथा "अस्मद्" एतयोः सर्वनामशब्दयोः विषये अत्र एकं वार्त्तिकम् ज्ञातव्यम् -ओकारसकारभकारादौ सुपि सर्वनाम्नष्टेः प्रागकच् ; अन्यत्र तु सुबन्तस्य टेः प्रागकच् । अस्य अर्थः अयम् - यदि युष्मद् तथा अस्मद् शब्दाभ्याम् ओकारादिः / भकारादिः / सकारादिः सुप्-प्रत्ययः विधीयते, तर्हि वर्तमानसूत्रेण पाठितः अकच्-प्रत्ययः सर्वनामशब्दात् (= प्रातिपदिकात्) विधीयते, न हि सुबन्तात् । अन्येषु विभक्तिप्रत्ययेषु परेषु तु सुबन्तात् एव प्रत्ययविधानं भवति । यथा -\nअ) "युष्माभिः + अकच्" इत्यत्र विभक्तिप्रत्ययः "भिस्" इति भकारादिः अस्ति । अतः अत्र सुबन्तात् अकच्-प्रत्ययः न विधीयते, अपितु प्रातिपदिकात् आदौ अकच्-प्रत्ययं योजयित्वा ततः भिस्-प्रत्ययः प्रयोक्तव्यः । यथा -\nयुष्माभिः + अकच्\n→ युष्म् + अकच् + अद् + भिस्\nयदि अत्र सुबन्तात् परः अकच्-प्रत्ययः अभविष्यत्, तर्हि अत्र "युष्माभकिः" इति अनिष्टम् रूपम् स्यात् ।\nआ) अस्मासु + अकच् इत्यत्र "सुप्" इति सकारादिप्रत्ययः अस्ति, अतः अत्रापि प्रातिपदिकात् परः अकच्-प्रत्ययः भवति । यथा -\nअस्मासु + अकच्\n→ अस्म् + अकच् + अद् + सुप्\nयदि अत्र सुबन्तात् परः अकच्-प्रत्ययः अभविष्यत्, तर्हि अत्र "अस्मासकु" इति अनिष्टम् रूपम् स्यात् ।\nइ) "युवयोः + अकच्" इत्यत्र विभक्तिप्रत्ययः "ओस्" इति ओकारादिः अस्ति । अतः अत्रापि प्रातिपदिकात् एव अकच्-प्रत्ययः भवति ।\nयुवयोः + अकच्\n→ युष्म् + अकच् + अद् + ओस्\nयदि अत्र सुबन्तात् परः अकच्-प्रत्ययः अभविष्यत्, तर्हि अत्र "युवयकोः" इति अनिष्टम् रूपम् स्यात् ।\nअनेन प्रकारेण सर्वनामसंज्ञकेभ्यः शब्देभ्यः अकच्-प्रत्ययः विधीयते ।\nस्मर्तव्यम् - अत्र निर्दिष्टस्य वार्त्तिकस्य प्रयोगः केवलं "युष्मद्" तथा "अस्मद्" एतयोः शब्दयोः विषये एव कर्तव्यः । यद्यपि वार्त्तिके तादृशः स्पष्टः निर्देशः नास्ति, तथापि लघुशब्देन्दुशेखरे नागेशेन अस्मिन् विषये स्पष्टीक्रियते ।\n[इ] तिङन्तेभ्यः अकच्-प्रत्ययविधानम् -\nवर्तमानसूत्रेण उक्तः अकच्-प्रत्ययः भिन्नेभ्यः तिङन्तेभ्यः अपि विधीयते । यथा -\n1. "पचति" इत्यस्मात् तिङन्तात् अज्ञाते 5।3।73 इत्यनेन स्वार्थे क-प्रत्यये प्राप्ते वर्तमानसूत्रेण तस्य स्थाने अपवादत्वेन अकच्-प्रत्ययः आगच्छति । अयम् प्रत्ययः टि-संज्ञकात् पूर्वम् आगच्छति, अतः -"पचत् + अकच् + इ" इति जायते । इत्संज्ञालोपं वर्णमेलनं कृत्वा "पचतकि" इति सिद्ध्यति । "पचति" इत्येव अर्थः । अयम् शब्दः अपि क्रियापदरूपेणैव प्रयुज्यते । यथा - "रामः पचतकि" ।\nअस्य सूत्रस्य विषये वार्त्तिकद्वयम् ज्ञातव्यम् -\n1. अकच्प्रकरणे तूष्णीमः काम्प्रत्ययो वक्तव्यः । इत्युक्ते, "तूष्णीम्" अव्ययस्य विषये अकच्-इत्यस्य स्थाने "काम्" प्रत्ययः भवति । मिदचोऽन्त्यात्परः 1।1।47 इत्यनेन अयं प्रत्ययः अन्त्यात् अचः परः आगच्छति । अतः "तूष्णीम् + काम् → तूष्णीकाम्" इति रूपं सिद्ध्यति । "तूष्णीम्" इत्यस्यैव अर्थे अयम् शब्दः प्रयुज्यते ।\n2. शीले को मलोपश्च वक्तव्यः । इत्युक्ते, "तूष्णीम्" शब्दात् परम् "शील" इति उत्तरपदम् विद्यते चेत् "तूष्णीम्" शब्दात् क-प्रत्ययः तथा "तूष्णीम्" इत्यस्य मकारस्य लोपः भवति । यथा - तूष्णींशीलः (= silent character) इत्येव = तूष्णीम् + क → तूष्णीक ।\nFor an अव्यय, a सर्वनामशब्द and a तिङ्गन्त word the प्रत्यय "अकच्" comes just before the "टि"संज्ञक component of that word under all the प्राग्-इवीय meanings.\nतिङश्च 5।3।56 इत्येव। अव्ययानाम् सर्वनाम्नां च प्रागिवीयेष्वर्थेषु अकच् प्रत्ययो भवति, स च प्राक् टेः, न परतः। कस्य अपवादः। उच्चकैः। नीचकैः। शनकैः। सर्वनाम्नः खल्वपि सर्वके। विश्वके। उभयके। प्रातिपदिकात्, सुपः इति द्वयम् अपि इह अनुवर्तते। तत्र अभिधानतो व्यवस्था भवति। क्वचित् प्रातिपदिकस्य प्राक् टेः प्रत्ययो भवति, क्वचित् सुबन्तस्य। युष्मकाभिः , अस्मकाभिः, युष्मकासु, अस्मकासु, युवकयोः, आवकयोः, इत्यत्र प्रातिपदिकस्य। त्वयका, मयका, त्वयकि, मयकि इत्यत्र सुबन्तस्य। अकच्प्रकरणे तूष्णीमः काम्प्रत्ययो वक्तव्यः। स च मित्त्वादन्त्यातचः परो भवति। तुष्णीकाम् आस्ते। तूष्णीकां तिष्ठति। शीले को मलोपश्च वक्तव्यः। तूष्णींशीलः तूष्णीकः। तिङश्च 5।3।56 इति प्रकृतमत्र सम्बध्यते। पचतकि। जल्पतकि।\n`कस्यापवादः` इति। ननु च भिन्नदेशत्वात्? काकचोर्विरोधो नास्ति, न चासति विरोधे बाध्यबाधकभावः, ततः कथं कस्यापवादः? नैष दोषः; नैवावश्यं देशकृत एव विरोधो भवति, अपि त्वर्थकृतोऽपीत्युक्तम्---`अकच्प्रत्ययेन समानोर्थः` इति। अकचा द्योतिततवात्? तस्यार्थस्य कप्रत्ययो न भविष्यति। यद्यत्र प्रातिपदिकादित्यनुवृत्तेः प्रातिपदिकस्य प्राक्? टेरकज्विधीयते, त्वयका मयकेत्यादि न सिध्यति? अथ सुप इति प्राक्? टेर्विधीयेत, एवमपि युष्मकाभिरिति न सिष्यति? इत्यत आह--`प्रातिपदिकात्सुपः` इति। `द्वयमपि` इत्यादि। ननु च द्वयानुवृत्तावपि क्वचित्? सुबन्तस्यैव प्राक्टेर्भवति, क्वचित्? प्रातिपदिकस्य--इत्येषा व्यवस्था न लभ्यते? इत्याह--`तत्र` इत्यादि। वचनग्रहणं व्यवस्थार्थमिहानुवत्र्तते। तेन यत्र प्रातिपदिकस्य प्राक्टेरुत्पद्यमानेनार्थद्योतनं शक्यते कर्तुम्, तत्र प्रातिपदिकस्य प्राक्? टेर्भवति; यत्र सुबन्तादुत्पन्नेनार्थद्योतनं शक्यं सम्पादयितुं, तत्र सुबन्तस्यैव। अकचश्चित्करणमन्तोदात्तार्थम्। तद्धि सप्रकृतेः समुदायस्य। तथा च वक्ष्यति--`चितः सप्रकृतेर्बह्वकजर्थम्` (वा। 6.1.169)। `तूष्णीमः काम्प्रत्ययो वक्तव्यः` इति। यथासम्भवं कुत्सादिष्वर्थेषु। चकारो देशविध्यर्थः। `शीले को मलोपश्च` इति। शीलमिति न स्वभाव एवोच्यते, किं तर्हि? नियमोऽपि। तथा हि--शीलवान्? भिक्षुरित्यभिधीयते, यः सम्यङ्नियममनुपालयतीति। तेन योऽपि नियमपरतया वाचं नियमयति सोऽपि तूष्णीक उच्यते॥\nतिङश्च (कौमुदी-2002) इत्यनुवर्तते ॥\nअव्ययसर्वनाम्नामकच् प्राक् टेः - अव्ययसर्वनाम्नाम् । अनुवर्तत इति ।मण्डूकप्लुत्ये॑ति शेषः । अव्ययसर्वनाम्नां तिङन्तानां च टेः प्रागकच्प्रत्ययः स्यादित्यर्थः । अकचि ककारादकार उच्चारणार्थः । चकार इत् । ककारान्तः प्रत्ययः । अयमपि प्रागिवादधिकारः ।\nअव्ययसर्वनाम्नामकच् प्राक् टेः - अव्ययसर्वनाम्नाम् । अनुवर्तते इति । मण्डूकप्लुत्येति बावः ।ङ्याप्प्रातिपदिकात्सुपः॑इति चानुवर्तत एव ।\nअव्ययसर्वनाम्नामकच्प्राक् टेः (2229)
