(कन्नडमूलम् - सत्यबोधः)\nमार्गे गच्छता वृद्धेन सह किमर्थम् अहम् एतावता प्रमाणेन सम्बद्धो जातः इति नावगच्छामि । सः न मम परिचितः, न वा बन्धुः । मम स्वयंकृतापराधः अयम् । मयैव तस्य संसर्गः कृतः ! तद्दिने एतावत् प्रवृत्तम् -\nसायङ्काले 'ब्यूगल्राक्'नामके उद्याने युवकलाविदां सङ्गीत-कार्यक्रमः चिरात् आयोजितः आसीत् । महाविद्यालयीयाः कक्ष्याः समाप्य मित्रैः सह अहं तत्र गतः । गणेशभवनस्थानके लोकयानात् अवतीर्य मित्रैः मार्गक्रमणं कृतम् । मयापि तथा करणीयमिति यावत् चिन्तितं, तावता समीपे कश्चन उन्नतः वृद्धः मया दृष्टः । समीकृतं श्वेतवर्णीयम् ऊरुकं, समीकृतं श्वेतवर्णीयं युतकञ्च तेन धृतम् आसीत् । यानानां सम्मर्दवशात् मार्गक्रमणे तेन अन्ाुभूयमानः क्लेशः मया अवलोकितः । अन्ाुस्यूततया लोकयानानि अटन्ति महता वेगेन । निरन्तरम् अव्याहततया यानानां सञ्चारः । मत्सदृशाः युवानः एव मार्गक्रमणे क्लेशम् अन्ाुभवन्ति । एवं स्थिते का वा कथा अस्य वृद्धस्य ! तस्य एतां स्थितिम् अवलोक्य अपि तथैव त्यक्त्वा गमनंं मम मनः न अङ्ग्यकरोत् ।\n"आगच्छतु आर्य !" इति वदन् अहं तेन सह मार्गक्रमणम् अकरवं विरलं यानसम्मर्दं दृष्ट्वा ।\nकृतज्ञातपूर्वकं मां दृष्ट्वा "धन्यवादः" इत्युक्तं तेन ।\nततः अहं वेगेन गत्वा मित्राणां गणं प्रविष्टः ।\n"किमर्थम् इयान् विलम्बः ?" - मित्रेण राघवेन्द्रेण पृष्टम् ।\n"कश्चन वृद्धः मार्गं क्रमितुं कष्टम् अनुभवन् अवर्तत । तं मार्गं क्रामयित्वा आगतं मया । अतः विलम्बः" इति प्रत्युत्तरं दत्तं मया ।\n"किमर्थम् एते वृद्धाः एकाकिनः एवम् अटन्ति इति न ज्ञायते !!" इति उक्तवान् अपरः सुहृत् नायर् ।\n"सः भवतः पितामहः स्यात् इति अहं चिन्तितवान् आसम्" इति विनोदेन उक्तवान् अन्यः सुहृत् आचार्यः ।\nसः यत् 'भवतः पितामहः' इति पदं प्रायुङ्क्त तेन अहं भावुकः संवृत्तः । मम पितामहः षड्भ्यः मासेभ्यः पूर्वं दिवङ्गतः । सः मां बहु इच्छति स्म । यदा अहं ग्रामं गच्छेयं, तदा सः मां पार्श्वे उपावेश्य - 'कथं प्रचलति अध्ययनम् ?' इति विचारयति स्म । 'किं किं पाठ्यते ?' इति पृच्छति स्म । 'सम्यग् अधीष्व' इति अभिमानेन कथयति स्म । सः यदा अस्वस्थः आसीत्, तदा मम परीक्षाकालः । तस्य स्थितिः गम्भीरः एव आसीत् । पिता एतं विषयं मां सूचयितुम् इष्टवान् । पितामहः तु - 'तस्य सूचनं मास्तु । सः भीतः भवेत् । तस्य तु अयं परीक्षाकालः । अहं स्वस्थः एव अस्मि' इति उक्तवान् इति श्रुतम् । किन्तु तदैव सः दिवङ्गतः ।\nउद्याने महान् जनसम्मर्दः दृष्टः । भावगीतानां मध्ाुरं गानम् आह्लादम् अजनयत् । गीतवत्यः सर्वाः महाविद्यालये पठन्त्यः बालिकाः । ऊरुकधारिण्यः बालिकाः एव सर्वदा दृष्टवतः नेत्रयोः भारतीयवेषधारिण्यः इमाः गायिकाः अरोचन्त । अन्येषु दिनेषु चेत् आरात्रि तत् सङ्गीतं, बेलूरुशिलाबालिकासदृशं तासां सुमनोहरं रूपं, भावभङ्गी च मनः आवृणुयात् । किन्तु तस्यां रात्रौ मया सः वृद्धः एव प्ाुनः प्ाुनः स्मर्यते स्म । अकस्मात् दृष्टः सः वृद्धः पितामहं स्मारितवान् आसीत् । पितामहः एव पार्श्वे उपविश्य शिरः आमृशन्निव, 'वत्स ! सम्यग् अधीयताम्' इति कथयन्निव दृश्यते स्म । तद्विषयिण्यः एव विविधाः कल्पनाः आरात्रि ।\nमया बहु अध्येतव्यं, प्रसिद्धेन तन्त्रज्ञेन भवितव्यम् इति पितामहः इच्छति स्म । अस्माकं बन्ध्ाुषु तन्त्रज्ञः कोऽपि न आसीत् । 'पितामह ! निरीक्ष्यताम् । अहं प्रसिद्धः तन्त्रज्ञः भविष्यामि' इति शपथं कुर्वन्निव अहं कथयामि स्म । पितामहः आश्चर्यप्ाूर्णाभ्यां नेत्राभ्यां पश्यन् अभिमानेन 'साध्ाु, साध्ाु' इति कथयति स्म । सर् एम् विश्वेश्वरय्यवर्यः तस्य दृष्ट्या देवता-स्वरूपायते । तस्य किञ्चन महत् भावचित्रं प्रवेशद्वारस्य अन्तर्भागे स्थापितम् आसीत् । भावप्ाूर्णतया तत् भावचित्रं पश्यन् पितामहः - 'महान्तः एतादृशाः' इति कथयति स्म । इतोऽपि वर्षद्वयं यावत् सः यदि जीवितः अभविष्यत् तर्हि मम तान्त्रिकमहाविद्यालयप्रवेशं दृष्ट्वा महान्तं सन्तोषम् अन्वभविष्यत् ।\nपितामहं स्मरतः मम नेत्रे अश्रुप्ाूर्णे जाते । विषादपूर्णं मनः खिन्नतया आवृतम् अभवत् ।\nएवमेव दश दिनानि अतीतानि । कदाचित् सायङ्काले मार्गे गमनावसरे अकस्मात् जनसम्मर्दे मन्दं चलन् सः वृद्धः मया अवलोकितः । आत्मीयं जनं दृष्टवान् इव अहं तं दृष्ट्वा सन्तोषेण तस्य समीपं गत्वा - "आर्य ! अपि कुशलम् ?" इति अपृच्छम् । समीकृतैः वस्त्रैः तस्य महत्ता प्रतीयते स्म । मम अभिज्ञानं प्राप्तवान् सः आश्चर्येण - "भवान् कथम् अत्र ?" इति पृष्टवान् ।\n"भवतः गृहं क्व वर्तते आर्य ? एकाकितया क्व प्रस्थितं भवता ?" इति पृष्टं मया ।\n"फलानि अपेक्षितानि आसन् । अतः अत्र आगतम् ।"\n"जनसम्मर्दयुते अस्मिन् समये भवता किमर्थम् अयं श्रमः उह्येत ? पश्यतु पादमार्गम्" इति दर्शितं मया ।\n"इदमेव अभ्यस्तम्" इति कथयन् स्मितवदनः सः "क्व भवद्गृहम् ?" इति पृष्टवान् ।\n"मम गृहं गौरीपुरे वर्तते । अहं छात्रावासे निवसामि" इत्युक्तं मया ।\nएवमेव तदा तदा अनिरीक्षितमेलनानि सम्भवन्ति स्म । आर्यः प्रतिवारमपि समीकृतैः विभिन्नैः वस्त्रैः शोभते स्म । अस्मिन्नपि वयसि कार्यालयं प्रस्थितवान् उन्नताधिकारी इव समीकृतैः शुभ्रवसनैः सः शोभते स्म । प्रायः सः आरम्भकालादपि अन्ाु-शासनपालकः इव प्रतिभाति स्म । कश्चन सामान्यः स्कन्धस्यूतः तस्य स्कन्धे सर्वदा भवति स्म । सः तस्मिन् विद्यमानं सेवफलं, नारङ्गं, कदलीफलं वा मह्यं प्रददाति स्म ।\n"किमर्थम् इदम् ?" इति पृष्टे, "फलानि सर्वेभ्यः दत्त्वा खादनीयानि" इति कथयति स्म ।\n'कदाचित् गृहम् आगच्छ' इति आह्वयति स्म सः । वृद्धाः बहु जल्पन्ति इति मत्वा - 'अस्तु आर्य ! पुनः कदाचित् आगमिष्यामि' इति कथयामि स्म । एतादृशानि मेलनानि तदा तदा सम्भवन्ति स्म ।\nद्वित्रेषु मासेषु दीर्घकालात् परिचितः इव जातस्य तस्य विषये कश्चन आप्तताभावः मयि उत्पन्नः । सः जगतः विषये, बान्धवानां विषये च भाषते स्म । किन्तु यदा वैयक्तिकविषयप्रस्तावः भवेत् तदा सः मौनी भवति स्म । कदाचित् सः एतादृशविषयप्रस्ताव-कारणात् गम्भीरः भवति स्म । तदनन्तरं मया तस्य वैयक्तिकविषये कदापि न पृष्टम् । स च विषयः मत्सम्बद्धोऽपि न खलु ?\nप्ाुनः पञ्चदश दिनानि अतीतानि । तावत्सु दिनेषु कदाचिदपि तस्य दर्शनं न जातम् । केवलं मार्गे जातः परिचयः एतावन्तम् आतङ्कं जनयेत् इति मम कल्पना अपि न आसीत् । 'वृद्धस्य तस्य गृहं कुत्र इति वा यदि ज्ञातं स्यात् तर्हि तत्र गत्वा विचारयितुम् अशक्ष्यम् । यदा तेन गृहं प्रति आहूतं, तदैव गन्तव्यम् आसीत्' इति पश्चात्तापः माम् अबाधत । कदाचित् सः दृष्टिपथम् आगच्छेत् इति तस्यां वीथ्यां मया द्वित्रवारं सञ्चारः कृतः । लोकयानेन गमनावसरेऽपि तस्यां वीथ्यां मम दृष्टिपातः भवति स्म ।\nएवमेव कालः अतीतः । पुनः कदाचित् तस्यामेव वीथ्यां यथाप्ाूर्वं हस्तेन कञ्चन लघुस्यूतं गृहीत्वा गच्छन् सः वृद्धः मया अवलोकितः ! 'अहो ! लब्धः !' इति चिन्तयता मया काचित् मनस्तृप्तिः अन्ाुभूता । अहं किञ्चिदिव कुपितोऽपि । "किम् आर्य ! एतावन्ति दिनानि कुत्र गतम् आसीत् भवता ?" इति आक्षेपः कृतः मया ।\nआश्चर्येण दृष्टं तेन । 'एवं न वक्तव्यम् आसीत्' इति तदनु अवगत्य अहं लज्जितः अभवम् ।\n"पौत्रः द्रष्टव्यः इति अभासत । अतः गतवान् आसम्" इति उक्तं तेन ।\nअन्ाुक्षणमेण अहं पृष्टवान् - "किम् आर्य ! भवतः पुत्रः पौत्रः वा अस्मिन्नेव नगरे सन्ति ? क्व सन्ति ते ? भवान् किमर्थम् एकाकी वसति ?" इति ।\nते प्रश्नाः तस्मै न अरोचन्त । सः यदा मौनी संवृत्तः तदा मम दोषः अवगतः मया ।\nपुनः कदाचित् रात्रौ सप्तवादनसमये मार्गे एकः एव गच्छन् सः दृष्टः मया । 'रात्रौ एतस्मिन् काले यदि विद्युदभावः सम्भवेत्, तर्हि महान् क्लेशः । पादमार्गोऽपि समीचीनः न भवति । युवानः वयमेव क्लेशम् अनुभवामः । अयं तु वृद्धः अस्मिन् काले एवम् अटति !'\n"किम् आर्य ! अस्मिन् समये वायुसञ्चारार्थं प्रस्थितं किम् ?" - मया पृष्टम् ।\n"प्रातःकाले विस्मृतम् । गुलिकाः समाप्ताः आसन्" - सः अवदत् ।\n"एतदर्थं किं भवता एव अटनीयम् ?" इति प्ाुनः पृष्टं मया ।\nतेन उत्तरं किमपि न दत्तम् । अन्धकारः सर्वत्र प्रसृतः आसीत् तावता । 'गृहपर्यन्तम् आगच्छ' इति प्रार्थना कृता तेन । 'अधुना कार्यम् अस्ति, पुनः कदाचित् आगमिष्यामि' इति वक्तुम् अनिच्छन् अहं तेन सह तस्य गृहं प्रति प्रस्थितः ।\nवृद्धोऽपि सः दृढतया एव पदानि आदधानः अग्रे अगच्छत् । ततः अग्रे षष्ठे उपमार्गे दक्षिणतः विद्यमानस्य सवृतिकस्य महा-गृहस्य पार्श्वे विद्यमानं लघुगृहमेव आर्यस्य आवासस्थानम् ।\n"अत्र भवान् एकः एव निवसति किम् ?" - मया पृष्टम् ।\n"न अहम् एकाकी । तत्र पश्य" इति उक्त्वा भित्तौ लम्बमानं किञ्चन भावचित्रं तेन दर्शितम् ।\nतत्र आसीत् कस्याश्चित् अल्पवयस्कायाः महिलायाः चित्रम् । तस्याः मुखे मन्दहासः विलसति स्म । ललाटे बृहदाकारं कुङ्कुमं विराजते स्म ।\n"विवाहात् परं केषाञ्चित् दिनानाम् अनन्तरं स्वीकृतं मम पत्न्याः भावचित्रम् इदम्" इति माम् उक्त्वा "सुलक्षणोपेता खलु सा !" इति उक्तं तेन स्वगतम् इव । तत् भावचित्रमेव निर्निमेष-दृष्ट्या पश्यन् सः क्षणं विचलितचित्तः इव अभासत ।\n'अनेन सह सम्भाषणमेव क्लेशं जनयति । कदाचित् अयं लीलया विषयं विस्मारयति । कदाचित् गम्भीरः भवति । कदाचित् भावपूर्णं भवति तदीयं मनः ।'\n'एकः एव कथं वा पाकादिकं कृत्वा भुङ्क्ते भवान् !' इति सामान्यं प्रश्नं प्रष्टुमपि सङ्कोचः, काचित् विलक्षणा भीतिः च । पाकशालायां काचित् अनिलचुल्ली वर्तते । कतिचन पात्राणि दृश्यन्ते । कोणे पाथेयपात्रमपि दृश्यते । 'कश्चित् बाह्यः जनः पाकं कृत्वा यच्छति उत बहिर्भागतः पाथेयपात्रद्वारा आहारः आनाय्यते ?' इति मया न ज्ञातम् ।\n"एकाकिता किं भवति जामितां न जनयेत् ?" इति पृष्टं मया ।\nतेन उक्तम् - "किं वा कर्तंु शक्यम् ? भवान् एव अत्र तिष्ठतु ।"\n"एकाकितया रात्रौ बहिः न अटनीयं भवता । मार्गेषु महान् यानसम्मर्दः भवति ।"\n"गुलिकाः समाप्ताः इति रात्रौ ज्ञायते । किं वा कर्तुं शक्यम् ?"\n"गुलिकानाम् आवलीं मह्यं ददातु । सर्वाः गुलिकाः आनीय स्थापयिष्यामि ।"\n"चिन्ता मास्तु, अहमेव आनेष्यामि । मम विषये भवतः महान् आदरः यः दर्श्यमानः अस्ति तदर्थं धन्यवादाः" इत्युक्तं स्मयमानेन तेन ।\nक्षणं विरम्य तेन पृष्टम् - "भवतः पिता किं करोति ?"\n"मम पिता माध्यमिकविद्यालये अध्यापकः । सायङ्काले कस्मिंश्चित् आपणे गणनां लिखति अपि" इति उत्तरितं मया ।\n"तावान् श्रमः उह्यते चेत् किम् आरोग्यं न नश्येत् ?" इति चिन्ताकुलेन तेन पृष्टम् ।\n"भवता सम्यगेव अभिहितम् आर्य ! किन्तु मम पिता अस्माभिः निषिध्यमाने अपि गणनालेखनकार्यार्थं गच्छति प्रतिदिनम् ।"\n"भवद्भिः निषिध्यमाने अपि ?...."- आश्चर्येण पृष्टं तेन ।\n"मया तन्त्रज्ञविद्या (Engineering) अध्येतव्या इति कथयति सः । प्रवेशशुल्कत्वेन भूरि धनं खलु अपेक्षितम् इति कथयति सः ।"\nएतत् श्रुत्वा आर्यः गम्भीरः जातः ।\n"मातापितरौ महता श्रमेण धनम् अर्जयित्वा अध्ययने साहाय्यम् आचरन्ति । किन्तु भवन्तः तन्त्रज्ञाः सन्तः मातापितरौ उपेक्ष्य सुखेन जीवन्ति" इति सखेदं स्वाभिप्रायं प्रकटितवान् सः ।\n"नाहं तादृशः, आर्य !"\n"भवान् तादृशः इति न मम अभिप्रायः । भवादृशाः तरुणाः प्रायः एवमेव व्यवहरन्ति । विदेशेषु छात्राः स्वतन्त्रतया पठन्ति । माध्यमिकविद्यालये अध्ययनं समाप्य स्वातन्त्र्येण अर्जयन्तः पृथक् निवसन्तीति श्रुतं मया ।"\n"सत्यम् उक्तं भवता ! तत्रत्या संस्कृतिः विलक्षणा । माध्यमिकविद्यालयपर्यन्तमेव पोषकाणां दायित्वम् इति श्रूयते ।"\n"किन्तु अस्माकं देशे पश्य । महाविद्यालयशिक्षणव्ययोऽपि पोषकैरेव उह्यते । समग्रः अपि आयः अपत्येभ्यः व्ययीक्रियते मातापितृभ्याम् । निवृत्तिसमये तयोः वित्तकोशीयः धनराशिः समाप्तः भवति" इति ।\nकिञ्चित्कालं मौनम् आश्रित्य तेन पुनः कथनम् अनुवर्तितम् - "धनं सर्वमपि व्ययितं भवेत् चेदपि गृहं विशालं स्यात् चेदपि पुत्रपौत्रादयः गृहे यदि न स्युः तर्हि सर्वत्र रिक्तता अनुभूयते ननु ?"\nआर्यः बहु चिन्तयति इति अभासत । "आर्य ! अस्य गृहस्य भाटकं कियत् ?" इति पृष्टं मया ।\n"किमर्थम् ? किं भवता तत् दीयेत ?" इति प्रतिपृष्टं तेन ।\n"अध्ययनानन्तरं यदा समीचीनः उद्योगः प्राप्येत, तदा अहमेव दास्यामि आर्य !" इत्युक्तं मया ।\nस्मितवदनः सः अवदत् - "भवतु, तथैव अस्तु" इति ।\nपुनः कदाचित् तेन उक्तं - "पश्य, मातापितृभ्यां यदि ऋणं क्रियेत, तर्हि तत्प्रतिदाने क्लेशः स्यात् । अन्त्यकाले सुखेन भोजनमपि कर्तंु न शक्येत । यथेष्टं धनं दत्त्वा अनुकूलवातयुते वृद्धाश्रमे मातापितरौ स्थापयित्वा 'मम पितरौ सुखेन स्तः' इति चिन्तयन्तः विदेशे विद्यमानाः पुत्राः गर्वम् अनुभवन्ति । वत्स ! जीवितं यदि एतावन्मात्रं, तर्हि पुत्रपौत्रादीनां निमित्तम् इयान् क्लेशः कुतः अनुभोक्तव्यः ?"\nकिमपि वदन्नस्ति गाम्भीर्येण इति चिन्तितं मया । "भवतु, भवता एतत्सर्वं न अवगम्येत" इति वदता तेन तानि वचनानि उपसंहृतानि ।\nसुखेन कालं यापयतः तरुणान् दृष्ट्वा आर्यः व्यथाम् अनुभवति स्म । "अध्ययनकाले न्यूनातिन्यूनं दश घण्टाः यावत् अधीतं चेत् अग्रे उत्तमः उद्योगः भूरि वेतनञ्च प्राप्येत । आजीवनं विना क्लेशं जीवितुं शक्यम् । अध्ययनकाले यदि सुखेन कालयापनं क्रियेत, तर्हि आजीवनं पञ्चदशाधिकघण्टाश्रमेण अपि सुखजीवनम् उदरम्भरणञ्च दूरापास्तमेव भवेत् । किम् अभिप्रैति भवान् ?" इति अपृच्छत् सः कदाचित् ।\n'मम पितामहः इव एव भाषते अयम्' इति चिन्तितं मया ।\nपुनः कदाचित् तस्य गृहं गतः अहं यदा ततः प्रस्थातुम् उद्युक्तः तदा तेनोक्तं - "किञ्चित् तिष्ठ" इति । कपााटिकातः जङ्गमदूरवाणीं स्वीकृत्य मद्धस्ते निधाय - "एतस्याः उपयोगः क्रियताम् । भवान् एव अस्याः स्वामी इतः परम्" इति उक्तवान् ।\nअस्माकं गृहस्य आर्थिकपरिस्थितिः तथा समीचीना नासीत् । सर्वाणि मम मित्राणि जङ्गमदूरवाणीद्वारा घण्टाः यावत् गृहजनैः सह भाषन्ते स्म । तस्याः अभावः मया व्यक्तमेव अनुभूयते स्म । आपत्काले अपेक्षितं स्यादिति मया मित्रस्य दूरभाषासङ्ख्या गृहे प्रदत्ता आसीत् ।\n"मत्सविधे जङ्गमदूरवाणीद्वयं वर्तते । एकस्याः दूरवाण्याः उपयोगं भवान् करोतु" इति उक्तवान् सः ।\nअहं सङ्कोचेन - "आर्य ! किमर्थं मह्यं दूरवाणी ? मास्तु" इति उक्तवान् ।\n"भवता नापेक्षितं स्यात् । मह्यं भवान् अपेक्षितः । मम यदा इच्छा तदा भवता सह सम्भाषणं कर्तंु शक्येत नन्ाु इतः ?" इति उक्तवान् सः प्रीत्या ।\nजङ्गमदूरवाणी प्राप्ता इति अहं नितरां सन्तुष्टः ।\n"वृद्धः बहुसमीचीनः इति भाति । तस्य पुत्री पौत्री वा विवाहयोग्या स्यात् ! जागरूको भव" इति मित्रैः सविनोदम् उक्तम् ।\nकिन्तु यदा परीक्षादिनानि आसन्नानि तदा अहं किञ्चिदिव भीतः । 'आर्यः दूरवाणीं कृत्वा गृहं प्रति आगच्छ इति यदि कथयेत् तर्हि किं वा करवाणि ?' इति चिन्तितं मया ।\nमम चिन्ता अकारणा न । कदाचित् पूर्वं यदा मया एकाग्रचित्ततया अधीयमानम् आसीत्, तदा दूरवाणीरवः श्रुतः । "किम् आर्य ?" इति सखेदमेव पृष्टं मया ।\n"सुष्ठु प्रचलति खलु अध्ययनम् ?" इति पृष्टं तेन । तावदेव सम्भाषणं प्रवृत्तं तस्मिन् दिने ।\nपुनः कदाचित् दूरवाणीं कृत्वा 'गृहं प्रति आगच्छ' इति अकथयत् सः । किमपि कार्यं स्यादिति मया तत्र गतं चेत् न कोऽपि विशेषः तत्र । द्वित्राणि वाक्यानि उक्त्वा फलानि दत्त्वा अप्रेषयत् सः ।\n'अधुना तु वार्षिकपरीक्षा आसन्ना अस्ति । दूरवाणी वर्तते चेत् वृथा क्लेशः । दूरवाणी वर्तते चेत् सम्भाषणं करणीयमेव आपतेत् । सम्भाषणं यदि क्रियेत तर्हि एकाग्रचित्तता नश्येत्' इति विचिन्त्य कदाचित् तस्य गृहं गतेन मया सः उक्तः - "आर्य ! परीक्षार्थम् एकः एव मासः अवशिष्टः । समयः वर्तते चेत् अहमेव आगमिष्यामि । दूरवाणीं मा करोतु" इति ।\n"अस्तु, अस्तु" इत्युक्तं तेन सखेदम् ।\n"प्रकोष्ठात् कियद्दूरे अस्ति विद्यालयः ?" इति विचारितं तेन ।\n"यानं वर्तते चेत् वरं खलु ? कियत् भवति बैकयानस्य मूल्यम्" इत्यपि विचार्य - "सम्यग् अधीयताम्" इति उक्तवान् सः ।\n"सम्यग् अधीत्य भवत्पितामहस्य आशां पूरय । विश्वेश्वरय्य-सदृशः तन्त्रज्ञः भव" इति आशीर्वादः अपि तेन कृतः । 'पुनः दूरवाणीं कृत्वा यदि आह्वयेत् तर्हि गन्तव्यं भवेत्' इति विचिन्त्य अहं तेन दत्तां दूरवाणीं तत्रैव निधाय आगतवान्, विस्मृतवान् इव व्यवहरन् !\nपरीक्षा सुसम्पन्ना । निरीक्षाम् अतिरिच्य परीक्षायां बहु-समीचीनतया उत्तरितवान् आसम् । तन्त्रज्ञविद्यालयप्रवेशः अधुना अत्यन्तं सरलः स्यात् इति चिन्तयन् नितरां सन्तुष्टः अभवम् । आर्यस्य दर्शनम् अकृतवतः मम मासद्वयम् अतीतम् आसीत् । तस्य दर्शनं प्राप्य परीक्षाविषये अवश्यं वक्तव्यम् इति अभासत । अग्रिमं मेलनं यदा भवेत् तदा अवश्यं भवद्गृहम् आगमिष्यामि इति तेन उक्तम् आसीत् । मम गृहं प्रति सः नेतव्यः इति चिन्तितं मया ।\nमासद्वयं मम अनागमनं दृष्ट्वा सः अतीव खिन्नः स्यादिति मत्वा परीक्षासमाप्तिदिने सायङ्काले एव तद्गृहं प्रति अहं गतवान् । तत्र गृहं कीलितं दृश्यते !! सः तु कदापि सायङ्कालसमये कुत्रापि न गच्छति । नगरे एव वर्तते उत नेति विचारयितुं पार्श्वगृहं गत्वा पृष्टं मया । तद्गृहस्य गृहिणी द्वारम् उद्घाटितवती । ऐदम्प्राथम्येन तया सह भाषितं मया । "किं भोः ! कुत्र गतवान् आसीत् भवान् एतावन्ति दिनानि ? सः भवद्विषये बहु विचारयति स्म ..." इति उक्तवती सा ।\n"मम परीक्षाः प्रवर्तन्ते स्म । अतः न आगतम् । आर्यः किं ग्रामं गतः ?" इति पृष्टं मया कातरतया ।\n"न ग्रामम्, अपि तु परलोकं गतः ! सः तु दिवङ्गतः । विंशतिः दिनानि अतीतानि" इत्युक्तं तया ।\nमया पूर्वापरं न ज्ञातम् । "भवते दूरवाणी करणीया इति तेन बहुधा चिन्तितम् । किन्तु सा दूरवाणी भवता अत्रैव त्यक्त्वा गतम् आसीत् । भावन् एव बहुधा स्मर्यते स्म तेन । वयमेव तं चिकित्सालयं नीत्वा तत्पुत्रं सूचितवन्तः । अनन्तरं सः दिवङ्गतः इति ज्ञातम्" इत्युक्तं तया ।\nविद्युदाघातं प्राप्तवान् इव अहं स्तब्धः । सा एव - "समाश्वसिहि । किं वा कर्तंु शक्यम् ? तस्य आयुः तावान् एव आसीत् । इदं सर्वम् अनिवार्यम्" इति सान्त्वनवचनानि उक्तवती ।\n"पुत्रः स्नुषा च अस्मिन् नगरे मल्लेश्वरे वसतः । उभौ अपि तन्त्रज्ञौ । आर्यः ताभ्यां सहैव वसति स्म । किन्तु पुत्रः स्नुषा च सर्वदा कार्यालये एव भवतः स्म । तौ पौत्रं सवसतिकविद्यालये योजित-वन्तौ । गृहे आर्यः एकः एव । 'यः कोऽपि आगच्छेत् चेत् द्वारं न उद्घाटनीयम्' 'कुत्रापि नैव गन्तव्यम्' इत्यादिभिः आदेशवचनैः प्रायः सः खिन्नः । भवता अपि दृष्टं स्यात् एव खलु - एकः एव सः गृहे कदापि न भवति स्म । किञ्चित्कालं वा बहिः अटित्वा आगम्येत चेदेव तस्य मनः समाहितं तिष्ठति स्म । कार्यार्थं गमनावसरे पुत्रः स्नुषा च गृहं बहिर्भागतः कीलयित्वा गच्छतः स्म प्रायः । एषु दिनेषु बेङ्गलूरुनगरे एकाकिनां वृद्धानां मारणं, गृहे स्थितायाः सम्पदः चौर्यं च बहुधा जायमानं लक्ष्यते । ताभ्यां कृतमपि एकया दृष्ट्या युक्तमेव । किन्तु आर्यः प्राचीनकालीनः । 'मया किमपि न ज्ञायते, वृद्धोऽहम्' इति धिया ताभ्याम् एवं गृहबन्धनं कृतमिति मत्वा सः कुपितः स्यात् इति मन्ये । सः तद्गृहं परित्यज्य अत्र आगतः इति भाति । सः किं भवतः बन्धुः ? भवति अत्यन्तं स्निह्यति स्म सः । तीव्रे ज्वरतापे सत्यपि भवन्नाम एव जपति स्म सः । 'किम् आगतवान् सः ?' इति बहुधा विचारयति स्म" इति उक्तवती सा गृहिणी ।\nतस्याः एकैकमपि वचनं मयि महतीं वेदनाम् अजनयत् । तीव्रः आघातः मया अनुभूतः । मया महान् दोषः आचरितः आसीत् ।\nकिञ्चिदनन्तरम् - "एषोऽहं साधयामि" इति उक्त्वा मया यदा प्रस्थितं तदा सा किमपि स्मृतवती इव 'किञ्चित् तिष्ठ' इति उक्त्वा अन्तः गत्वा किञ्चन पिहितपत्रम् आनीय दत्तवती ।\n"मया अन्यत्र यदा गम्येत, तदानीं समीरः अत्र आगच्छेत् । तदा इदं तस्मै दीयताम् इति आर्येण उक्तम् आसीत्" इति उक्तवती सा । यन्त्रवत् तत्पत्रं स्वीकृत्य ततः प्रस्थितं मया ।\nप्रकोष्ठे शून्यम् आवृतमिव भाति स्म । इतः षड्भ्यः मासेभ्यः पूर्वं पितामहस्य दिवङ्गतेः अनन्तरम् एवमेव अनुभूतिः आसीत् । तादृशी एव खिन्नता पुनरपि आवृता अभवत् । भोजनं न रोचते स्म । शय्यायां यदा पार्श्वपरिवर्तनं कृतं, तदा प्रातः आनीतं पिहितपत्रं स्मृतम् । किं स्यात् अन्तः इति कुतूहलेन तत् मया उद्घाटितम् ।\nअहो, आश्चर्यम् ! तत्र आसीत् षष्टिसहस्रस्य रूप्यकाणां धनदेयकम् !! तदपि मन्नाम्ना !!! तेन सह आर्यस्य हस्ताङ्कनसहितं लघुपत्रम् अपि । तत्र लिखितम् आसीत् - "अनेन धनेन यानं क्रीणीहि । तेनैव तव ग्रामं गच्छाव" इति ।\n'प्रकोष्ठात् विद्यालयं प्रति गन्तुं महान् समयः अपेक्षितः इति कथयति भवान् । बैक्यानस्य कियत् मूल्यं भवेत् ?' इति तेन पृष्टः प्रश्नः स्मृतः मया । आर्यस्य अभिमानेन मम नेत्रे अश्रुपूर्णे जाते । किन्तु यदा अहं तत् धनं प्राप्तुं वित्तकोषं गतः, तदा तत्र आश्चर्यं जातम् । तत्र तस्य व्यवहारः स्थगितः आसीत् ।\n'इदं धनदेयकम् अधुना किं कुर्याम् ? तत्पुत्रः कीदृशः इति तु न ज्ञायते । भवते किमर्थं मत्पित्रा एतावत् धनं प्रदत्तम् ? इति सः बहु विचारयेत् चेत् किम् उत्तरं वक्तव्यम् ? अथवा वृथा चिन्तनेन किम् ? तत्पुत्रेण सह सम्भाषणम् एव वरम्' इति विचिन्त्य अहं तदीयं सङ्केतं स्वीकृत्य तद्गृहं गतः ।\nतत् किञ्चिन विशालं महद्गृहम् । यदा आकारिका मया नुन्ना तदा कश्चित् आजानुबाहुः प्ाुरुषः आगत्य द्वारम् उद्घाटितवान् । आर्यस्य प्रतिरूपी सः । मुखे गम्भीरभावः । 'किम् ?' इति प्रश्नार्थकमुखभावेन दृष्टं तेन ।\n"अहं समीरः" इत्युक्तं मया ।\n"अहो, भवान् एव किं समीरनामा ? मम पितुः आत्मीयं मित्रं खलु भवान् !! आगम्यताम्, आगम्यताम्" इति उक्त्वा सः मां सादरम् अन्तः आहूतवान् । वाचि आत्मीयता आसीत् । उत्साहेन भाषते स्म सः ।\n"पित्रा भवद्विषये उक्तम् आसीत् । भवत्सङ्केतः यदि ज्ञातः स्यात् तर्हि अहमेव आगत्य मिलेयम्" इति उक्तं तेन । आङ्ग्लभाषया एव भाषते स्म सः ।\nमम कोषे विद्यमानं धनदेयकं तस्मै दत्तं मया । "किमिदम् ?" इति उक्त्वा देयादेशपत्रं परिशील्य - "सत्यम् । व्यवहारः मयैव स्थगितीकृतः । अन्यत् धनदेयकं दास्यामि" इति उक्त्वा सः अन्यत् धनदेयकं लेखितुम् उद्युक्तः ।\n"महोदय, धनदेयकं मास्तु । मया न पृष्टं तत् । आर्येण अपि किमपि दातव्यं न वर्तते" इति उक्तं मया ।\n"विवरणं न अपेक्षितम् । पित्रा भवते दत्तम् । अतः मया भवते दीयमानम् अस्ति" इति उक्त्वा धनदेयकं मद्धस्ते निक्षिप्तं तेन ।\n"अन्तिमेषु दिनेषु तस्य एकाकिता भवता निवारिता । पौत्रेण यादृशी प्रीतिः दर्श्येत तादृशी प्रीतिः भवता प्रदर्शिता । तदर्थं यावन्तः अपि धन्यवादाः अर्प्येरन् चेदपि तत् अपर्याप्तं भवेत् । बान्धवः इव तस्मै साहचर्यं प्रदत्तं भवता । भवतः सहवासस्तु तेन इष्यते स्म खलु ? तदेव महान्तं सन्तोषं जनयति अस्मासु । भवन्तं बहुधा स्मरति स्म सः" इति उक्त्वा किञ्चिदनन्तरं सः मन्दस्वरेण पृष्टवान् - "मम विषये किं बहुधा खिन्नः आसीत् सः ?" इति ।\n"नैव महोदय । भवान् अस्मिन्नेव नगरे वसति इत्यंशः अपि तेन कदापि न उक्तः आसीत्" इति उत्तरितं मया ।\nएतत् श्रुतवतः तस्य मुखे वेदना अवलोकिता मया ।\n"किं कर्तंु शक्येत ? अन्तपर्यन्तमपि तेन समञ्जनं नैव कृतम् । मत्प्ाुत्रस्तु पितामहेन सहैव स्थातुम् इच्छति स्म । स तु तत्कालीन-वर्णनं कुर्वन् कालं यापयति स्म । तत्सर्वं श्रुत्वा अस्मत्पुत्रः नश्येत् इति मत्वा वयं तं सवसतिकविद्यालये योजितवन्तौ । तदर्थं कुपितः पिता स्वकोपं कदापि न त्यक्तवान् । तदानीम् एतद्गृहं त्यक्त्वा गतः सः पुनः न प्रत्यागतः एव" इत्युक्तं तेन ।\n"सर्वासु अनुकूलतासु सतीष्वपि सः अत्र न उषितवान्" इति कथयतः तस्य वचसि महान् खेदः लक्ष्यते स्म । अपराधिभावना सम्यगेव अभिव्यज्यते स्म ततः ।\n"भवता अग्रे किम् अध्येतव्यम् इति निर्णीतम् ?" इति पृष्टवान् सः ।\n"अहं तन्त्रज्ञः भवेयम् इति मम पितामहोऽपि कामयते स्म । अहमपि तन्त्रज्ञानविद्याम् एव अध्येतुम् इच्छामि" इति उक्तं मया ।\n"पितुः अपि अयमेव अभिप्रायः आसीत् । तस्य वचनम् अहम् आदेशवत् पालयामि । भवतः अग्रिमाध्ययनस्य समग्रमपि व्ययम् अहमेव निर्वक्ष्यामि" इत्युक्तं तेन ।\n"महोदय !".... इति मम वचनम् अर्धे एव स्थगयन् - "सः भवत्पितामहः एव जातः आसीत् । अन्त्यकाले तस्य एकाकिता भवता परिहृता । तदर्थं यावत्यः कृतज्ञताः अर्पिताः चेदपि अपर्याप्तं भवेत्" इति वदन् सः भावपूर्णः जातः ।\nयदा मया प्रस्थातुम् उद्यतं तावता सः - "किञ्चित् तिष्ठ" इति उक्त्वा प्रत्यागत्य - "परीक्षाः सर्वाः समाप्ताः नन्ाु ? आगामिमासे एव खलु फलितांशः प्रकटितः भवेत् ? तदा सामान्यप्रवेशपरीक्षा लेखनीया खलु ? यदि अङ्काधारेण स्थानं न प्राप्येत, तर्हि 'पेमेण्ट्-सीट्'द्वारा एव वा भवान् प्रवेशं प्राप्न्ाुयात् । भवतः स्वभावं जानामि अहम् । पुनः पुनः अत्र न आगच्छेत् भवान् इत्यपि जानामि । एतत् स्वीकरोतु । पुनः किमपि अपेक्षितं चेत् निस्सङ्कोचं पृच्छतु । एतत् धनं पितुः एव । अत्र मदीयमिति किमपि नास्ति" इति वदन् पुनरेकं धनदेयकं प्रदत्तवान् ।\nमहदाश्चर्यम् अनुभूतं मया । आर्यस्य अन्तःकरणं स्मरतः मम नेत्रे अश्रुपूर्णे जाते । सः - "पितुः आशा पूरणीया खलु ?" इति वदन् "किञ्चित् फलरसम् आनयामि, उपविश्यताम्" इति माम् उपावेश्य अन्तः गतवान् ।\nकिङ्कर्तव्यतामूढः अहं तथैव उपविष्टः । पितुः विषये पुत्रः एतावान् सन्निकृष्टः स्यात् इति तु कल्पनातीतम् आसीत् ।
