1।3।24 - उदोऽनूर्द्ध्वकर्मणि\nउदः (पञ्चम्येकवचनम्) , अनूर्ध्वकर्मणि (सप्तम्येकवचनम्)\nउदः स्थः अनूर्ध्वकर्मणि आत्मनेपदम्\nउत्थानक्रियां वर्जयित्वा अन्यत्र "उत्" उपसर्गात् "स्था" धातोः आत्मनेपदस्य प्रत्ययाः भवन्ति ।\nस्था (गतिनिवृत्तयोः) अयं धातुः वस्तुतः परस्मैपदी । परन्तु उद्-उपसर्गात् परः स्था धातुः आत्मनेपदस्य प्रत्ययान् स्वीकरोति । यथा - शिष्यः मुक्तौ उत्तिष्ठते ("मुक्तिं प्राप्तुं प्रयतते" इत्यर्थः) ।\nपरन्तु यदि "ऊर्ध्वदेशसंयोगानुकूलक्रिया" अस्ति, (इत्युक्ते, यदि क्रियया ऊर्ध्वदिशि स्थितस्य स्थलस्य अधिकं सामीप्यं जायते), तर्हि उद् + स्था इत्यस्य परस्मैपदमेव भवति । यथा - शिष्यः आसनाद् उत्तिष्ठति । अत्र आसनविलगक्रियया आसनात् ऊर्ध्वदिशि यत् क्षेत्रम्, तस्य सामीप्यं जायते, अतः अत्र ऊर्ध्वदेशसंयोगानुकूलक्रिया अस्ति ।\nवार्तिकम् - ईहायामेव । "उद् + स्था" इत्यनेन निर्दिष्टा क्रिया यदि कर्त्रा "ईहया" क्रियते (इत्युक्ते, "सक्रियरूपेण क्रियते / श्रमेण स्वेच्छया वा क्रियते"), तर्हि एव आत्मनेपदम् भवति, नो चेत् परस्मैपदमेव भवति ।\nयथा - ग्रामात् शतम् उत्तिष्ठति । ("ग्रामात् शतं (व्रीहिः) जायते" इत्यर्थः । यद्यपि अत्र ऊर्ध्वदेशसंयोगानूकुलक्रिया नास्ति, तथापि अत्र आत्मनेपदस्य प्रयोगः न क्रियते, यतः अत्र व्रीहिनिर्माणकार्यम् व्रीहेः इच्छया श्रमेण वा न भवति । (वाक्येऽस्मिन् "शतम्" इति कर्ता अस्ति इति स्मर्तव्यम्)) ।\nज्ञातव्यम् - अस्मिन् सूत्रे प्रयुक्तः "कर्म"शब्दः कारकं न दर्शयति, अपितु क्रियां दर्शयति ।\nWhen the उपसर्ग "उत्" is attached to the verb "स्था", it gets the प्रत्ययाः of आत्मनेपद, provided that the meaning is not "moving upwards / standing up".\nअनुध्र्वकर्मणि वत्र्तमानादित्युक्ते, यश्चोदयति--- `ननु च तिष्ठतेरकर्मकक्रियावचनत्वान्न कर्मणि वृत्तिरुपपद्यते। तत्किमुच्यते-- `अनूध्र्वकर्मणि वत्र्तमानात्` इति, तं प्रत्याह-- `क्रियावाची` इति। यदुक्तम्-- अनूध्र्वकर्मणि वत्र्तमानादिति, तस्यार्थं विस्पष्टीकर्त्तुमाह-- `अनूध्र्वकर्मविशिष्टात् क्रियावचनात्` इति। `उद ईहायामिति वक्तव्यम्िति। उत्पूर्वात् तिष्ठतेरीहायां परिस्पन्दनेवत्र्तमानादात्मेपदं भवतीत्येतदर्थरूपं व्याख्येमित्यर्थः। तत्रेदं व्याख्यानम्-- अन्तरेणापि कर्मग्रहणं क्रियामात्रवृत्तित्वे तिष्ठतेः सिद्धे यत् कर्मग्रहणं तल्लोके या क्रिया कर्मत्वेन प्रसिद्धा तस्याः प्रतिपत्तयर्थं कृतम्, सा तु परिस्पन्दनात्मकैव परिस्पन्दनात्मिकैव घटनभ्रमणादिका, तथा हि--तां कुर्वाणः `सक्रियः` इत्युच्यते। स्थानासनादिकां त्वपरिसम्पन्दनात्मिकां कुर्वाणोऽपि `निष्क्रियः` इति। तस्मादात्मनेपदमिदं कर्मग्रहणादीहायामेव वत्र्तमानाद्भविष्यति। उद ईहायामित्युक्ते, ईहाग्रहणमनूध्र्वकर्मणोऽपवाद इति कस्यचिद्भ्रान्तिः स्यात्, अतस्तन्निराकर्तुमाह-- `ईहाग्रहणम्` इत्यादि। विशेषणं व्यक्तीकरणमिहाभिप्रेतम्। एतदुक्तं भवति-- यदिदमुक्तम् `उद ईहायामिति वक्तव्यम्` इति, तत्र यदीहाग्रहणं तदनूध्र्वकर्मण एव विशेषणं सूत्रोपात्तस्य व्यक्तीकरणार्थम्। ईहात्मकमिहानूध्र्वकर्म विवक्षितमिति प्रतिपादनार्थमित्यर्थः॥\nकर्मशब्दः क्रियावाचीति। साधनकर्मणि धातोर्वृत्यसम्भवादिति भावः। उद ईहायामिति । ईहाउपरिस्पन्दः। ईहाग्रहणमित्यादि। ईहात्मकं यदनूर्ध्वकर्म इत्येवमनूर्ध्वकर्मण एव विशेषणमीहाग्रहणम्, न पुनरनूर्ध्वकर्मग्रहणमपनीय ईहाग्रहणं कर्तव्यमित्युच्यते इत्यर्थः। तथा हि सत्यासनादुतिष्ठतीत्यत्रापि स्यात्, परिस्पन्दरूपत्वादुत्थानस्येति भावः। उद ईहायामित्येतत्कर्मग्रहणात् सिद्धमित्याहुः। कथम्? ठीहाऽनूर्ध्वऽ इत्येतावताऽनूर्ध्वताविशिष्ट्ंअ क्रियावाचित्वं सिद्धम्, धातोः क्रियावाचित्वात्। एवं सिद्धे कर्मग्रहणाल्लोकप्रसिद्धं परिस्पन्दात्मकं कर्म गृह्यत इति॥\nमुक्तावुत्तिष्ठते । अनूर्ध्व इति किम् ? पीठादुत्तिष्ठति ॥ ।ईहायामेव (वार्तिकम्) ॥ नेह । ग्राच्छतमुत्तिष्ठति ॥\nउदोऽनूर्द्ध्वकर्मणि - उदोऽनुध्र्वकर्मणि । ऊध्र्वदेशसंयोगानुकूला क्रिया ऊध्र्वकर्म । तद्भिन्नमनूध्र्वकर्म । तद्वृत्तेः स्थाधातोरुत्पूर्वादात्मनेपदमित्यर्थः । मुक्तावुत्तिष्ठते इति । गुरूपगमनादिना यतते इत्यर्थः । पीठादुत्तिष्ठतीति । उत्पततीत्यर्थः । ईहायामेव - इति वार्तिकम् । ईहा कायपरिस्पन्दः । ग्रामाच्छतमुत्तिष्ठतीति । उत्पद्यत इत्यर्थः ।\nउदोऽनूर्द्ध्वकर्मणि - उदोऽनुर्द्ध्वकर्मणि ।स्थ॑ इत्यनुवर्तते । ऊर्द्ध्वदेशसंयोगानुकूलं यत्कर्म तदूर्द्ध्वकर्म ।उदोऽनूर्ध्वे॑ इत्युक्तेऽप्यनूध्र्वक्रियायां वर्तमानादुत्पूर्वात्तिष्ठतेर्लस्यात्मनेपदमित्यर्थो लभ्यत एव, तथापि परिस्पन्दार्थलाभाय कर्मपदमित्यभिप्रेत्याह  -  ईहायामेवेति । इच्छापूर्विका चेष्टा  -  ईहा । सा चग्रामाच्छत॑मित्यत्र नास्ति ।\nउदोनूर्ध्वकर्मणि उद ईहायाम् ।। उद इर्हायामिति वक्तव्यम्। इह मा भूत् &dash; उत्तिष्ठति सेनेति।
