5।3।56 - तिङश्च\nतिङः (पञ्चम्येकवचनम्) , च (अव्ययम्)\nतमप् 5।3।55 (प्रथमैकवचनम्) , अतिशायने 5।3।55 (सप्तम्येकवचनम्)\nतिङः अतिशायने तमप्\n"प्रकर्षेण" इत्यस्मिन् सन्दर्भे तिङन्तात् स्वार्थे "तमप्" प्रत्ययः भवति ।\nअनेन सूत्रेण तिङन्तात् तद्धितप्रत्ययविधानम् क्रियते । यद्यपि तद्धितप्रत्ययाः केवलं प्रातिपदिकेभ्यः / सुबन्तेभ्यः विधीयन्ते, तथापि अत्र निर्देशसामर्थ्यात् "तमप्" प्रत्ययः तिङन्तात् विहितः अस्ति । यथा -\n1. "एते सर्वे पचन्ति, परन्तु एषु सर्वेषु देवदत्तः प्रकर्षेण पचति" - अस्मिन् अर्थे "पचति" इत्यस्मात् तिङन्तात् "तमप्" प्रत्ययं कृत्वा "पचतितम" इति कृत्वा अग्रे किमेत्तिङव्ययघादाम्वद्रव्यप्रकर्षे 5।4।11 इत्यनेन "आमु" प्रत्ययं कृत्वा "पचतितमाम्" इति रूपम् सिद्ध्यति । तद्धितश्चासर्वविभक्तिः 1।1।38 इत्यनेन अस्य अव्ययसंज्ञा भवति । यथा - "देवदत्तः पचतितमाम् अस्ति" इति प्रयोगः क्रियते ।\n2. एते सर्वे जल्पन्ति, परन्तु एतेषु सर्वेषु अपि यज्ञदत्तः प्रकर्षेण जल्पति" - अस्मिन् अर्थे "जल्पति" इत्यस्मात् तिङन्तात् "तमप्" प्रत्ययं कृत्वा तस्मात् अग्रे किमेत्तिङव्ययघादाम्वद्रव्यप्रकर्षे 5।4।11 इत्यनेन "आमु" प्रत्ययं कृत्वा "जल्पतितमाम्" इति रूपम् सिद्ध्यति । "यज्ञदत्तः जल्पतितमाम् अस्ति" इति प्रयोगः अत्र क्रियते ।\nज्ञातव्यम् - अनेन सूत्रेण निर्मिताः शब्दाः तद्धितश्चासर्वविभक्तिः 1।1।38 इत्यनेन अव्ययसंज्ञकाः भवन्ति ।\n1. अस्य सूत्रस्य प्रयोगः शिष्टप्रयोगम् अनुसृत्य एव करणीयः । सर्वेभ्यः तिङन्तेभ्यः अनेन सूत्रेण तमप्-प्रत्ययः न भवति ।\n2. अनेन सूत्रेण केवलम् "तमप्" प्रत्ययः विधीयते, न हि "इष्ठन्", यतः अजादी गुणवचनादेव 5।3।58 इत्यनेन इष्ठन्-प्रत्ययस्य प्रयोगः केवलम् गुणवाचकेभ्यः शब्देभ्यः एव नियम्यते ।\nतिङन्तात् च अतिशायने द्योत्ये तमप् प्रत्ययो भवति। ङ्याप्प्रातिपदिकात् 4।1।1 इत्यधिकारात् तिङो न प्राप्नोति इति इदं वचनम्। सर्वे इमे पचन्ति इति, अयम् एषाम् अतिशयेन पचति पचतितमाम्। जल्पतितमाम्। इष्ठन्नोदाह्रियते, गुणवचने तस्य नियतत्वात्।\nपचतितमामिति। ठ्किमेतिङ्व्ययऽ इत्यादिनाऽऽम्प्रत्ययः। गुणवचने तस्य नियतत्वादिति। अत एव सूत्रार्थकथनवेलायामपि तमप् प्रत्ययो भवतीत्युक्तम्। न चानुवृत्तिसामर्थ्यान्नियमस्य बाधः, तमब्विधानेऽप्यनुवृतेरुपपन्नत्वात् ॥\nतिङन्तादतिशयेर्थे द्योत्ये तमप् स्यात् ॥\nतिङश्च - ह्यस्वे । ह्यस्वत्वविशिष्ठे वर्तमानाद्यथाविहितं प्रत्यया इत्यर्थः । अल्पत्वं  -  महत्त्वप्रतिद्वन्द्वि, ह्यस्वत्वं तु दीर्घत्वप्रतिद्वन्द्वीति भेदः ।\nतिङश्च - ह्यस्वे । तैलादौ ह्यस्वदीर्घादिव्यवहाराऽबावाद्वृक्षक इत्युदाह्मतम् । यद्यपिअल्पे॑इत्यनेनैवेदं रूपं सिध्यति ततापि शाब्दबोदे विशेषोऽस्तीत्याहुः ।
