6।1।67 - वेरपृक्तस्य\nवेः (षष्ठ्येकवचनम्) , अपृक्तस्य (षष्ठ्येकवचनम्)\nलोपः 6।1।66 (प्रथमैकवचनम्)\nअपृक्तस्य वेः लोपः\n"वि" इत्यस्य अपृक्त-अवस्थायाम् लोपः जायते ।\nयदि कस्मिंश्चित् प्रत्यये केवलं एकः वर्णः दृश्यते, तर्हि अपृक्तः एकाल् प्रत्ययः 1।2।41 अनेन सूत्रेण तस्य "अपृक्त" इति संज्ञा भवति ।\nअतः अनेन सूत्रेण एतत् उच्यते - यदि "वि" इत्यस्य इकारस्य लोपं कृत्वा "व्" इति एकाल्-प्रत्ययः अवशिष्यते, तर्हि तस्य वकारस्यापि लोपः भवति । यथा -\n1) "क्विन्" इति कश्चन कृत्-प्रत्ययः । स्पृशोऽनुदके क्विन् 3।2।58 इत्यनेन "स्पृश्" इत्यस्य क्विन्-प्रत्ययः भवति । अत्र ककार-नकारयोःणाम् इत्संज्ञालोपः भवति, इकारः उच्चारणार्थः अस्ति अतः तस्यापि लोपः जायते । अग्रे "व्" इत्येव अवशिष्यते । अयम् वकारः "वि" इत्यस्मात् इकारलोपं कृत्वा निर्मितः अस्ति । अतः वर्तमानसूत्रेण "व्" इति अवशिष्टस्य एकाल्-प्रत्ययस्य अपि लोपः जायते ।\n2) "क्विप्" इत्यपि अन्यः कृत्-प्रत्ययः । अत्रापि ककार-पकारयोः इत्संज्ञालोपं कृत्वा, "वि" इत्यस्य इकारस्य उच्चारणभिन्नप्रयोजनाभावात् लोपं कृत्वा "व्" इत्येव अवशिष्यते । अयम् वकारः "वि" इत्यस्मादेव इकारलोपं कृत्वा निर्मितः अस्ति, अतः वर्तमानसूत्रेण "व्" इति अवशिष्टस्य एकाल्-प्रत्ययस्य लोपः जायते ।\n3) "ण्वि" इति अन्यः एकः कृत्-प्रत्ययः । भजो ण्विः 3।2।62 इत्यनेन भज्-धातोः "ण्वि" प्रत्ययः भवति । अस्मिन् प्रत्यये णकार-इकारयोः लोपः भवति । अग्रे अवशिष्टस्य "व्" इत्यस्य वर्तमानसूत्रेण लोपः विधीयते ।\n4) "च्वि" इति कश्चन तद्धितप्रत्ययः । अभूततद्भावे कृभ्वस्तियोगे सम्पद्यकर्तरि च्विः 5।4।50 इत्यनेन "शुक्ल" शब्दात् कृ-धातोः योगे च्वि-प्रत्ययः भवति । "शुक्ल + च्वि + करोति" इत्यत्र च्वि-प्रत्ययस्य इकारः उच्चारणार्थः अस्ति अतः तस्य लोपः भवति, चकारस्य इत्संज्ञालोपश्च भवति । अतः "व्" इत्यवशिष्यते । अस्य "व्" इत्यस्य वर्तमानसूत्रेण लोपः भवति । अग्रे अस्य च्वौ इति ईत्वे कृते "शुक्लीकरोति" इति रूपं सिद्ध्यति ।\nThe प्रत्यय "वि" is removed when it appears अपृक्त.\nलोपः इति वर्तते। वेः इति क्विबादयो विशेषाननुबन्धानुत्सृज्य सामान्येन गृह्यन्ते। वेरपृक्तस्य लोपो भवति। ब्रह्मभ्रूणवृत्रेषु क्विप् 6।2।87। ब्रह्महा। म्रूणहा। स्पृशो ऽनुदके क्विन् 6।2।58। घृतस्पृक्। तैलस्पृक्। भजो ण्विः 3।2।62। अर्धभाक्। पादभाक्। तुरीयभाक्। अपृक्तस्य इति किम्? वृदृभ्यां क्विन् दर्विः। कृगृशृसृजागृभ्यः क्वि। जागृविः।\n`वेः` इत्यादि। क्विबादेरन्यस्य वेरपृक्तसंज्ञकसयाभावात्? क्विबादय एव गृह्रन्ते, कथं पुनर्वेरित्युच्यमाने क्विबादीनां सामान्येन ग्रहणमुपपद्यते, यावता प्रकारादयस्येषां विशेषा अनुबन्धाः सन्ति? इति चोद्यनिरासाये दमुक्तम्--`विशेषाननुबन्धानुत्सृज्य` इति। `ब्राह्रहा, भ्रूणहा` इति। `सौ च` 6।4।13 इति दीर्घः `घृतस्पृक्` इति। `क्विन्प्रत्ययस्य कुः` 8।2।62 इति कुत्वम्। `अर्धभाक्`इति। `चोः कुः` 8।2।30 इति कुत्वम्। दर्विरित्यादौ `उणादयो बहुलम्` 3।3।1 इति बहुलग्रहणादेव लोपो न भवतीति शक्यते वक्तुम्, अतः प्रपञ्चार्थम्। वैचित्र्यार्थं वाऽपृक्तग्रहणम्॥\nक्विबादयो गृह्यन्त इति। ततोऽन्यस्य वेरपृक्तस्याभावात्। घृतस्पृगिति। ठ्क्विन्प्रत्ययस्य कुःऽ अपृक्तग्रहणाद्वकारमात्रस्येदं ग्रहणम्, इकार उच्चारणाथः ॥\nअपृक्तस्य वेर्लोपः स्यात् । कृत्तद्धित (कौमुदी-179) इति प्रातिपदिकत्वात्स्वादयः ॥\nवेरपृक्तस्य - वेरपृक्तस्य । लोपो व्योः॑ इत्यतो "लोप" इत्यनुवर्तते । उत्सृष्टानुबन्धाः । सरक्वे क्विबादयोवे॑रित्यनेन गृह्रन्ते । इकार उच्चारणार्षथः, अपृक्तग्रहणात्, तदाह  -  अपृक्तस्य वस्येति । अपृक्तस्येति किम् । जागृविः । क्विनः कृत्संज्ञायाः प्रयोजनमाह  -  कृत्तद्धितेति ।\nवेरपृक्तस्य (2504) (उपसंख्यानभाष्यम्) दर्विजागृव्योः प्रतिषेधो वक्तव्यः । दर्विः, जागृविः ।। किमुच्यते ‐ - दर्विजागृव्योः प्रतिषेधो वक्तव्य इति यदाऽपृक्तस्येत्युच्यते । भवति वै किंचित्, आचार्याः क्रियमाणमपि चोदयन्ति । तद्वा कर्तव्यम्, दर्विजागृव्योः प्रतिषेधो वा वक्तव्यः ।। (6082 प्रतिषेधानर्थक्यबोधकवार्तिकम् ।। 1 ।।) - वेर्लोपे दर्विजागृव्योरप्रतिषेधोऽनुनासिकपरत्वात् - वेर्लोपे दर्विजागृव्योरप्रतिषेधः । अनर्थकः प्रतिषेधः ‐ - अप्रतिषेधः । लोपः कस्मान्न भवति ? अनुनासिकपरत्वात्, अनुनासिकपरस्य विशब्दस्य ग्रहणम् । न चात्रानुनासिकपरो विशब्दः, शुद्धपरश्चात्र विशब्दः ।। (वार्तिकाक्षेपभाष्यम्) यद्यनुनासिकपरस्य विशब्दस्य ग्रहणमित्युच्यते, घृतस्पृक् ‐ - दलस्पृक् ‐ - अत्र न प्राप्नोति, न ह्येतस्माद्विशब्दादनुनासिकं परं पश्यामः । अनुनासिकपरत्वात् इति नैवं विज्ञायते ‐ - अनुनासिकः परो यस्मात्सोऽयमनुनासिकपरः, अनुनासिकपरत्वादिति । कथं तर्हि ? अनुनासिकः परोऽस्मिन् सोऽयमनुनासिकपरः, अनुनासिकपरत्वादिति ।। एवमपि प्रियदर्वि ‐ - अत्रापि प्राप्नोति । असिद्धोऽत्रानुनासिकः ।। एवमपि धात्वन्तस्य प्रतिषेधो वक्तव्यः । इवि, दिवि, धिवि ।। (6083 प्रतिषेधानर्थक्यबोधकवार्तिकम् ।। 2 ।।) - धात्वन्तस्य चार्थवद्ग्रहणात् - अर्थवतो विशब्दस्य ग्रहणम्, न धात्वन्तोऽर्थवान् ।। (6084 प्रकारान्तरबोधकवार्तिकम् ।। 3 ।।) - वस्य वाऽनुनासिकत्वात्सिद्धम् - अथवा वकारस्यैवेदमनुनासिकस्य ग्रहणम् । सन्ति हि यणः सानुनासिका निरनुनासिकाश्च ।।
