चतुर्विधेष्वाश्रमेषु-ब्रह्मचर्याश्रमः आद्यः । सोऽयमाश्रमो मानवजीवनस्याधारोऽस्ति । भारतीयसस्कृत्या वर्णव्यवस्थानुगुणमाश्रमधर्माः प्रतिपादिताः । तान् धर्मान् प्राप्तुमाश्रमप्रवेशोऽपेक्षते । धर्मसूत्रग्नन्थैः स्मृतिग्नन्थैश्च प्रतिपादितेषु षोडशसंस्कारेषु उपनयनं, वेदारम्भः, समावर्तनाख्यास्त्रयः संस्काराः आश्रमेऽस्मिन् अन्तर्भूताः सन्ति । तत्र बाल्यावस्थानन्तरभाविनि अभिनववयस्समारम्भे द्वितीयजन्मापादकत्वेन वेदाध्ययनाङ्गत्वेन सङ्कल्पितश्च, अयमुपनयनसंस्कार एव सर्वप्रधानम् । उपनयनस्य पार्यन्तिकं प्रयोजनं वेदाध्ययनाधिकारसिद्धिः ।
वेदाध्ययनं ब्रह्मचर्यस्य पालनपूर्वकं करणीयमिति विधिः । य एवमाचरति स ब्रह्मचारी इति कीर्त्यते । अत्र ब्रह्म शब्दस्य वेदः इति अर्थः । तदध्ययनार्थं व्रतमप्युपचारद् ब्रह्म । ब्रह्मचरितुं शीलमस्य यद्वा ब्रह्म तपोज्ञानं वा चरति अर्जयत्यवश्यम् इति ब्रह्मचारि शब्दस्य व्याख्यालभ्योऽर्थः ।
ब्रह्मचारिणः ब्रह्मैव सर्वमस्ति । तदेव समिधः, अग्निः, जलं, गुरुः, ब्रह्मणि समाहितबुद्धिरिति पण्डिताः वर्णयन्ति । तदुक्तं महाभारते - ब्रह्मैव समिधस्तस्य ब्रह्माग्निर्बह्मसम्भवः ।
'यदिच्छन्तो ब्रह्मचर्यं चरन्ति तत्तेपदं संग्रहेण प्रवक्ष्ये'- इति गीतायां भगवतः वचनानुसारमपि 'ब्रह्मचर्यं' मोक्षसाधकमस्तीति स्पष्टम् ।
इत्यादिभिरुपर्युक्तैः महाभारतस्योद्योगपर्वपद्यैः ब्रह्मचर्याश्रमे 'ब्रह्मचर्यस्य 'स्वरूपं किमिति प्रकाशितम् ।
मनसा-वाचा-कर्मणा च प्राणैः धनैरपि आचार्यस्यप्रीणनम्, गुरोः समानं तद् दारदारकेषु आदरश्चेत्यिमानि ब्रह्मचर्यस्य द्वितीयकर्त्तव्यम् ।
गुरुणा यत् कृतं ताद्विज्ञाय, तेनैव कार्यमात्मनः सिद्धमिति मन्मन एव प्रसीदनं ब्रह्मचर्यस्य तृतीयं लक्षणम् ।
गायत्रीमात्रमध्ययनमस्येति गायत्रः । गायत्रब्रह्मचारी तावत् उपनयनानन्तरं त्रिरात्रम् अक्षारलवणाशीसन् गायत्रीमधीत्य सावित्रव्रतसमाप्तिपत्यन्तं व्रतचारी भवति ।
ब्राह्मवेदमधीयतेऽनेनेति ब्राह्मः । ब्राह्मब्रह्मचारी तावत् सावित्रव्रतानन्तरं भैक्षाचरणं व्रताचरणं च कुर्वन् द्वादशवर्षपर्यन्तं वा गुरुकुले स्थित्वा सूत्रसहितवेदाध्ययनं करोति ।
प्रजापतिर्नारायणो देवता अस्य ध्येयत्वेनेति प्रजापत्यः । प्राजापत्यब्रह्मचारी तावत् ब्रह्मचर्यशीलस्सन् नारायणपारायणो भूत्वा वेदवेदाङ्गार्थान् विचारयति ।
ब्रह्मणः स्वरूपे विचरणमर्थात् ब्रह्मणः स्वरूपस्य मननम् एव ब्रह्मचर्य शब्दस्यार्थः । यस्य मनो नित्यं सच्चिदानन्द रूपे ब्रह्मणि विचरति स एव 'ब्रह्मचारी' अस्ति ।
तदत्रावश्यकमस्ति सरीरेन्द्रियाणां मनोबुध्द्योर्बलम् इदं च बलं वीर्य रक्षणादेव भवति । अतः सर्वतो वीर्यं परिरक्षणीयमिति ब्रह्मचर्यव्रतमस्मानुब्दोधयति ।
