आख्यानस्य उद्गमभूमिर्भारतवर्षम्। षष्ठशताब्द्यां भारते तान्युपाख्यानानि प्रसिद्धानि आसन्, येषामुपलब्धिरस्माभिः पञ्चतन्त्रे क्रियते। वेदादेव प्रवहन्ती पुराणेषु रवरस्रोतस्त्वमागतोपाख्यानधारा नानारूपाऽजायते।
संहिताऽध्ययनेन, इतिहासस्याऽऽख्यानस्य चास्तित्वस्य ज्ञानं भवति। अथर्ववेदे इतिहासपुराणस्य उल्लेखो लभते। छान्दोग्योपनिषदि[१] अध्ययनाध्यापनस्य मुख्यविषयः इतिहासपुराणमेवासीत्। विक्रमपूर्वतृतीयशतके कौटिल्येनेतिहासान्तर्गते 'पुराण'(प्राचीनाख्यानानि)-इतिवृत्त(इतिहासः )- ' आख्यायिका( कथा )-उदाहरण-धर्मशास्त्र-अर्थशास्त्रादीनां गणना कृताऽस्ति। अपराह्णकाले ज्ञानवर्द्धनाय नृपेण ताः अवश्यमेव श्रोतव्याः इति। इतिहासस्येयं परिबूंहितकल्पना अवान्तरकालेन सह सम्बन्धं स्थापयति। प्राचीनकालेऽपि एवंविधस्य साहित्यस्य स्थितिरवश्यमेव विद्यमानाऽऽसीत्।
शुनःशेपोपाख्यानम् ऋग्वेदस्य अनेकेषु सूक्तेषु प्राप्यते ( १॥२४-२५ )। ऐतरेयब्राह्मणे ( ७॥३ ) इदमाख्यानं विस्तरेण वर्णितमस्ति। अस्य उपाख्यानस्य आदौ हरिश्चन्द्रस्य अन्ते च विश्वामित्रस्य सम्बन्धं परिकल्प्य परिवर्धितं कृतमस्ति। वरुणस्य कृपातः ऐक्ष्वाकुनृप-हरिश्चन्द्रस्य गृहे पुत्रोत्पन्नः अभवत्। समर्पणसमये अरण्ये तस्य पलायनं, हरिश्चन्द्रम् उदरजन्यरोगत्पतौ, मार्गे अजीगर्त्तस्य मध्यमपुत्रशुनःशेपस्य क्रयणं, देवतायाः कृपातः तस्य वध्यपशुत्वात् मुक्तिः, विश्वामित्रद्वारेण तं कृतक-पुत्रकारणादीनां घटनायाः आख्यानम् इति प्रसिद्धम् अस्ति।
(२) तस्याः द्वौ प्रियौ भेडको सदैव तस्याः पर्यङ्किकस्य पार्श्वे रज्जुभ्यां बद्धौ भविष्यतः, येन कोऽपि तौ आहत्तुं न शक्ष्यति किंवा न चोरयिष्यति।
( ३ ) कस्याप्यवस्थायां सा राजानं नग्नं द्रष्टं न शक्ष्यति, यदि क्षणमप्येवं भवेत्, तर्हि सा तं त्यक्त्वा गमिष्यति।
राजा उर्वश्याः पणत्रयं सहर्षं स्वीचकार। तया सह सानन्दं समयं यापयन् विचचार। किञ्च उर्वशीं विना गन्धर्वान् स्वर्गः नीरसः निर्जीवश्च प्रतीतो भवति। ततस्ते कपटप्रबन्धेन ग्लहभङ्गं कर्तुं समुद्यताः। रात्रौ एकदा ते मेषम् एकम् उर्वश्याः पार्श्वे अचोरयन्। मेषस्य कारुणिकनादं श्रुत्वैवोर्वशी राजानं चौरेण सह योद्धुं प्रेरयामास। राजाऽपि शीघ्रमेव मेषं चौरात् त्रातुम् आकाशम् अधावत्। तदैवाकाशे विद्युत्प्रकाशे गन्धर्वाः कपटेन राज्ञो नग्नस्वरूपमुर्वशीम् अदर्शयन्। राजानं नग्नं दृष्ट्वा साऽपि तदैव बहिः अगच्छत्। राजा तां विना विरहातुरो भूत्वा उन्मत्त इव भूमण्डले विचचार।
एकदा कुरुक्षेत्रस्य एकस्मिन् जलाशये हंसी-स्वरूपे स्वप्रियाम् अपश्यत्। परावर्त्तनाय तां स राजा अनेकशः प्रार्थयामास। किञ्च सा राज्ञः पार्श्वे पुनरागमनाय समुद्यता न बभूव। राज्ञः दयनीयां दशां दृष्ट्वा गन्धर्वाणाम् अपि हृदये सहानुभूतिः उत्पन्ना बभूव। सोऽपि तस्मै अग्निविद्यायाः उपदेशम् अददात्। तस्य अनुष्ठानेन सः उर्वश्याः अविच्छिन्नसमागमम् अलभत।
ऋग्वेदस्य प्रख्यातसूक्ते ( १०॥९५) उभयोः कथोपकथनमात्रम् एवाऽस्ति। शतपथब्राह्मणे ( १॥१॥५॥१ ) कथानकमिदं रोचकं विस्तरेण सह वर्णितमस्ति। तत्रास्य कथानकस्य अङ्कने साहित्यिकसौन्दर्यस्यापि परिचयं प्रदत्तमस्ति। विष्णुपुराणे ( ४॥६), मत्स्यपुराणे (अ० २४), भागवतपुराणे ( ९॥१४) चास्य कथानकस्य रोचकं विवरणं वर्तते। महाकविना कालिदासेन विक्रमोर्वशीयनाम्नि त्रोटके अस्मै कथानकाय नितान्तं मञ्जुलं नाटकीयरूपं प्रदत्तम्। अस्याख्यानस्य विकासे एकस्य विशेषतथ्यस्य सत्ता प्राप्यते। पुराणेषु कथानकमिदं प्रणयगाथारूपेण व्यक्तमस्ति। किञ्च वैदिकाऽऽख्याने पुरूरवा प्रथमो व्यक्तिरस्ति, यो हि श्रौताग्नेः अर्थाद् आहवनीयः, गार्हपत्यः, दाक्षिणाग्निश्च इत्येतस्य नामकस्य त्रेधाग्नेः स्थापनायाः रहस्यं ज्ञात्वा यज्ञसंस्थायाः प्रथमं विस्तारं कृतवान्। पुरूरवसः अस्य परोपकारीरूपस्य अभिव्यक्तिवैदकस्य आख्यानस्यास्य वैशिष्ट्यम् अस्ति।
आख्यानमिदं भारतीयनारीचरित्रस्यैक नितान्तमुज्ज्वल दृष्टान्तं समुपस्थापयति। कथेयम् ऋग्वेदस्य अश्विनेन सम्बद्धाऽनेकेषु सूक्तेषु ( १॥११६, ११७ प्रभृतयः ) सङ्केतिताऽस्ति। इयमेव कथा ताण्ड्यब्राह्मणे ( १४॥६॥११ ), निरुक्ते (४॥१९), शतपथब्राह्मणे (का० ४), भागवतपुराणे (स्क०९ अ०३) च अपि विस्तरेण प्राप्यते। च्यवनस्य वैदिको नाम 'च्यवानः" इत्यस्ति। सुकन्यायाः वैदिककथा तस्याः पौराणिककथायाः पेक्षया अधिकोदात्ता आदर्शमयी चास्ति। पुराणेषु सुकन्या अपराधिनी स्वयमस्ति च्यवनस्य दिव्याक्ष्णोः स्फोटनं सा करोति। अस्मै कर्मणि तस्य दण्डविधानं स्वाभाविकमेवास्ति। किञ्च वेदे तस्याः त्यागः उच्चकोटेरस्ति। सैनिकबालकेभ्यः कृताऽपराधनिवारणाय वृद्धच्यवानस्य सम्मुखे आत्मसमर्पणं करोति। तस्याः दिव्येन प्रेम्णा प्रभावितो भूत्वा तं वार्द्धक्यात् मुक्तमकुरूतामश्विनौ तथा तस्मै नूतनं यौवनम् अदत्ताम्।
शुनःशेपस्य आख्यानम् ऋग्वेदस्य प्रथममण्डले ( सू० २४, २५ ) अस्ति। अस्यैव विस्तार ऐतरेयस्य समयपश्चिकायामुपलब्धो भवति। अत्र शुनःशेपस्य आख्यानमारम्भे राज्ञः हरिश्चन्द्रस्य पुत्रः रोहिताश्वेन सह तथा कथाऽन्ते मुनिना विश्वामित्रेण सह सम्बद्धो भूत्वा भव्यमेकं रूपं धारयति। कालान्तरेऽस्मिन् कथानके रोचकतावर्द्धनायैव तस्य भ्रातृद्वयस्य, पितुः दारिद्र्यस्य, तस्य विक्रयणस्य च परिकल्पना कृतेति दृश्यते। शुनःशेपस्य अप्यत्रार्थी न भवति 'कुक्कुर'। 'शुनः-शब्दस्यार्थों भवति 'सुखम्' कल्याणञ्चेति तथा 'शेप'-शब्दस्यार्थों भवति 'स्तम्भः'। अतः शुनःशेपस्य अर्थो भवति 'सौख्यस्य स्तम्भः'। अनेन प्रकारेण कथानकमिदं वरुणपाशाद्विमुक्तेः सन्देशं ददत् कल्याणस्य मार्गं प्रशस्तयति।
वैदिकाख्यानानां तात्पर्यविषये चर्चायाः अमेरिका-देशीयः डॉ. ब्लूमफील्ड-महोदयः खण्डनम् अकरोत्। उदाहरणार्थम्  -  एते रहस्यवादिनो वैदिकपुरूरवसः आख्यानाऽभ्यन्तरे एकस्य गम्भीररहस्यस्य दर्शनं कुर्वन्ति। तेषां विचारे पुरूरवा तुर्यस्तथोर्वशी उषाऽस्ति। उषा-सूर्ययोः पारस्परिकसंयोगः क्षणिको भवति। तयोः वियोगकालः अतीव दीर्घो भवति। वियुक्तः सूर्यः उषान्वेषणे आदिवसं तत्पश्चात् भ्रमति। एतेषामाख्यानानामनुशीलनस्य विषये तथ्यद्वयस्य उदाहरणं भवति।
(क) ऋग्वेदीयाऽऽख्यानम् एवंविधान् विचारान् व्यापाराञ्च अग्रे सारयति, वर्णयति च यत्, मानव-समाज-कल्याण-साधनाय नितान्तमपेक्षितं भवति। अस्याध्ययनमपि तथैव मानवीयमूल्यदृष्ट्या कर्त्तव्यम्। ऋग्वेदीय-ऋषिः एतेष्वाख्यानेषु मानवानां कल्याणाय उपादेयतत्वानां समावेशं कृतवान्।
(ख) तस्यैव युगस्य वातावरणं स्मृत्वा तस्मिन्नेव परिवेशे एतेषामुपाख्यानानां मूल्यनिर्धारणं कर्त्तव्यम्। तस्मिन्नेव युगे एतेषामाख्यानानां मूल्यनिर्धारणं कर्त्तव्यम्, यस्मिन् युगे एतेषामाख्यानानामाविर्भावोऽभवत्।
प्रत्येकस्य आख्यानस्य अन्तराले मानवानां शिक्षणार्थं तथ्यम् अन्तर्निहितमस्ति। आत्रेयी-कपालयोः[३] आख्यानं नारीचरित्रस्य उदात्ततायाः तेजस्वितायाश्च विशदं प्रतिपादकमस्ति। राज्ञां त्र्यरुण-नैवृष्ण-वृषजानानामाख्यानं[४] वैदिककालिकस्य पुरोहितस्य महिम्नो गरिम्णाश्च सङ्केतं करोति। सोभरिकाण्वस्याख्यानं[५] सङ्गत्या महिम्नः प्रतिपादयति। उषस्तिचाक्रायणम्[६] इत्येतस्य आख्यानम् अन्नस्य सामूहिकप्रभावस्य तथा गौरवस्य कमनीया कथाऽस्ति। शुनःशेपस्य आख्याने देवतायाः अनुकम्पायाः उज्ज्वलः सङ्केतो लभते। देवानां कृपया शुनःशेपः स्वात्मानं त्रातुं समर्थोऽभवत्। वसिष्ठविश्वामित्रयोः आख्यानम् अप्युचितविश्लेषणाभावेन अनर्गलकल्पनायाः समुत्पादकमभवत्। वसिष्ठः शारीरिकतपस्यायाः प्रतिमूर्तिरस्ति। विश्वामित्रस्तु पुरुषकारस्य स्वरूपमस्ति। उभयोर्मध्ये प्रगाढा मैत्री आसीत्। वैदिकनृपस्य यज्ञसम्पादने समानरूपेण द्वावपि सहायकावास्ताम्। तयोवैरभावं सङ्घर्षञ्च क्षणिकमस्ति। श्यावाश्व-आत्रेयस्य कथा[७] ऋषेः गौरवं, प्रेम्णः महिमानं, कवेः साधनाच्च सुष्ठुरीत्या अभिव्यक्तं करोति। ऋग्वेदीययुगस्येयं प्रख्याता प्रणयकथाऽस्ति। यस्यां प्रेम्णः सिद्धये श्यावाश्वः एको मन्त्रद्रष्टा ऋषिर्बभूव। दध्यङ्गायर्णवस्य आख्यानं[८] राष्ट्रिय-मङ्गल-जीवनदानस्य शिक्षां दत्त्वा, क्षुद्रस्वार्थादुपर्युत्थानस्य जनकल्याणस्य चोपदेशं ददाति। पुराणे अस्यैव नाम ऋषिः दधीचोऽस्ति। अयमेव लोकहिताय वृत्रासुरवधाय सुरेन्द्राय स्वास्थिदानमकरोत्। वज्रनिर्माणार्थम् अस्थिदानं कृत्वा आर्यसभ्यतायाः रक्षामकरोत्। अनधिकारिणं रहस्य-विद्योपदेशस्य विषमपरिणामः अस्मिन् वैदिकाऽऽख्याने प्रदर्शितः अस्ति। एतेषाम् आख्यानानाम् अयमेव उपदेशोऽस्ति यद् - परमेश्वरं प्रति प्रगाढा श्रद्धा जीवात्मना सह प्रेम। विश्वकल्याणाय इदमेव मङ्गलमयः मार्गः अस्ति।
मन्त्रद्रष्टृृणाम् ऋषीणाम् आख्यानानि अपि वैदिकवाङ्मये बहुशः उपलब्धानि भवन्ति। एतेषाम् आर्षाऽऽख्यानानां माध्यमेन वैदिकऋषीणां जीवनपरिचर्या आध्यात्मिकोन्नतिसाहित्य-सृष्ट्यादिविषये आमूलचूलं ज्ञानं प्राप्यते। अस्मिन् सन्दर्भे प्रथमतः ऋषिभरद्वाजस्य चरितं प्राप्यते।
काशीराजवंशेन सह भरद्वाजस्य विशिष्टसम्बन्धं प्रकटयितुम् ऐतिहासिकतथ्यम् अपि प्राप्यते। काश्याः संस्थापको राजा दिवोदासः भरद्वाजं स्वकीयराजकुलपुरोहितपदे नियुक्तवान्। विपत्तिकाले तेनापि राजवंशस्य संरक्षणं कृतम्। श्रूयते चैकदा हैहयराजः काशीराज्यं जिगीषुः वीतहव्यः काशीम् आक्रम्य काशीनरेशं हर्यश्वं विजित्य सिंहासनासीनो बभूव। राज्याद्विभ्रंशितो निर्वासितश्च यत्र तत्र परिभ्रमन् सुजनैर्भूमिपालैः सत्कारेण मन्दिकृतराज्यविभ्रंशदुःखो मुनिर्भारद्वाजस्य आश्रमे न्युवास। अस्य उल्लेखः पञ्चविंशब्राह्मणे[१३] तथा अनुशासनपर्वणि[१४] लभते। भरद्वाजाश्रमे निवसतः एव स राजा पुत्रेष्टियत्रम् अकरोत्। मुनिकृपया सन्तानपरम्परया तस्य राज्ञः "प्रतर्दनो" नाम पुत्रः अभवत्। तं च भरद्वाजो वीतहव्यविजिगीषया जुगोप। अयमेव प्रतार्दनः भारद्वाजसाहाय्येन वीतहव्यं विजित्य काशीराज्यं शत्रु-मुक्तं कृत्वा सिंहासनारूढो बभूव । फलतः महर्षिभरद्वाजो न केवलं सामान्यतपस्वी आसीत्, अपि तु सः राजनीतिज्ञः, युद्धनीतिविशारदः, व्यावहारिकक्रियामण्डितः, समर्थः, कुशलराजपुरोहितश्चासीत् । ऐतरेयब्राह्मणेऽस्य व्यक्तित्वस्य सङ्केतः समुपलब्धो भवति । तदनुसारेणास्य शरीरं सुगठितं, सुविस्तृतं वक्षःस्थलम्, आयतं नेत्रं गौरवर्णञ्चासीत् । तपसा कृशकायोऽयं पुरुषो नितान्तोद्दीप्त आसीत् ।
तैत्तिरीयब्राह्मणे[१५] तत्त्वजिज्ञासाविषयकास्य एका रोचिका आख्यायिका वर्त्तते । समस्तवेदानां यथावदनुशीलनाय तत्परिज्ञानाय चायं दृढसङ्कल्पम् अकरोत् । तत्सम्पूर्त्यर्थम् इन्द्रस्यायं दीर्घोपासनामकरोत् । इन्द्रः प्रसन्नो भूत्वा तस्मै 'शतायुर्भव' इति वरं दतवान्। वरं लब्ध्वा भरद्वाजेन वेदानामनुशीलनं विधिवन्मननाच्च कृतम् । किञ्च एकस्मिन्नेव जन्मनि स्वसङ्कल्पं पूरयितुं नाशक्नोत् । पुनरप्ययं कठोरतपसा इन्द्रं प्रासादयत् । पुनरपि इन्द्रवरं लब्ध्वाऽप्यस्य वेदार्थजिज्ञासा निवृत्ता नाभवत् । यदाऽयं वेदार्थस्थातृप्तजिज्ञासानिवृत्त्यर्थं शतवर्षस्य तुरीयजन्म अयाचयत्, तदेन्द्रेण अस्य सम्मुखे त्रयो विशालाः पर्वताः प्रकटीकृतास्तथा मुष्टिमेयान् धूलिकणान् गृहीत्वा अवदत् यत्, पश्य, भरद्वाज ! शतत्रयवर्षाणामायुर्गृहीत्वाऽपि यज्ज्ञानं त्वया अर्जितं तन्मन्मुष्टिस्थितधूलिकणसममपि नास्ति । वेदार्थज्ञानं तव सम्मुखस्थितविशालपर्वतसमूहमिवोत्तुङ्गम् अलङ्घ्यञ्च अस्ति । दैव्याः अनुकम्पां विना मानवीयप्रयत्नेन कथमपि साध्यमिदं नास्ति - 'अनन्ताः वेदः'। ज्ञानस्य न काऽपि सीमा न चाप्यन्तोऽस्ति । इन्द्रेण उपदिष्टः सावित्र्याग्निचयनयज्ञेन भरद्वाजः वेदानां समग्रपारायणो वेदार्थस्य च पूर्णज्ञानं तथा तज्जन्यमोक्षस्य च प्राप्तिम् अकरोत् । वैदिकाख्यानमिदं भरद्वाजस्य दृढनिष्ठायाः तस्य चातृप्तज्ञानपिपासायाः यावत्परिचायकमस्ति, तावदेव इदं वेदस्य अनन्ततायाः ज्ञानविज्ञानस्य निःसीमतायाश्च द्योतकमस्ति ।
गाथा वैदिकसाहित्ये प्रयुक्तः कश्चन विशेषार्थसूचकः शब्दोऽस्ति । नायं शब्दः सीमितोऽस्ति वेदमभिव्याप्यैव, प्रत्युत जैन-बौद्ध-पारसीकादिवाङ्मयेष्वपि प्रयुक्तोऽस्ति ।
जरथुश्त्रः अस्य षडगुणयुक्तस्य बहुरज्दस्य आरधाकरणाय समुपदेशितवान्। आसु गाथा, चित्रितादर्शः भारतीयाद्वैतवादात् भिन्नो नास्ति। अद्वैतवादस्य भारतीयान्दोलनात् पूर्वमेव जरथुश्त्रस्य तस्यां दिशि मनोरञ्जकमार्कर्षणम् अस्ति।
