4।4।63 - कर्माध्ययने वृत्तम्\n4।4।63 कर्माध्ययने वृत्तम्\nकर्माध्ययने वृत्तम् 🔊\nकर्म (प्रथमैकवचनम्) , अध्ययने (सप्तम्येकवचनम्) , वृत्तम् (प्रथमैकवचनम्)\n"अध्ययने तत् वृत्तम् कर्म अस्य" (इति) समर्थानाम् प्रथमात् परः ठक् प्रत्ययः\nअध्ययनसम्बन्धी यः क्रियावाची शब्दः, तस्मात् प्रथमासमर्थात् कर्तुः निर्देशं कर्तुम् ठक्-प्रत्ययः भवति ।\nसूत्रे उपस्थितानां शब्दानां आदौ अर्थम् पश्यामः -\n1) अध्ययने = अध्ययनसमये / परीक्षासमये ।\n2) कर्म वृत्तम् = कर्म कृतम् । "वृत्तम्" इति "वृत्" धातोः क्त-प्रत्यययान्तरूपम् । "कर्म" इति "कर्मन्" शब्दस्य प्रथमैकवचनम् ।\nअतः अत्र सूत्रार्थः इत्थं भवति - अध्ययनसमये यत् किमपि कर्म कृतम्, तद्वाचिशब्दात् कर्तुः निर्देशं कर्तुम् ठक्-प्रत्ययः भवति ।\nउदाहरणम् पश्यामश्चेत् स्पष्टं भवेत् -\n1. परीक्षासमये कश्चन छात्रः यदि कस्यचित् प्रश्नस्य दोषपूर्णम् उत्तरं ददाति (अथ वा, कस्यचित् शब्दस्य दोषपूर्णम् उच्चारणम् करोति) तर्हि तस्य छात्रस्य वर्णनम् "अध्ययने एकम् अन्यत् कार्यम् कृतम् अनेन छात्रेण" इति क्रियते । अत्र "अन्यत्" इत्युक्ते "यत् युक्तम् / समीचीनम् नास्ति तत्" इति अर्थः । अत्र एतादृशं कर्म "एकान्यम्" इति नाम्ना सम्बुद्ध्यते । अस्यां स्थितौ "अध्ययने एकान्यम् कार्यम् वृत्तम् अस्य छात्रस्य" इत्यत्र "एकान्य"शब्दात् वर्तमानसूत्रेण ठक्-प्रत्ययः विधीयते । एकान्य + ठक् → ऐकान्यिक । अध्ययने एकान्यम् कार्यम् वृत्तम् अस्य छात्रस्य सः ऐकान्यिकः छात्रः । "अध्ययने / परीक्षासमये एकवारं दोषं कृत्वा अग्रे समीचीनम् उत्तरं ददाति सः ऐकान्यिकः छात्रः" इत्यर्थः ।\n2. तथैव, "अध्ययने द्वे अन्ये कार्ये कृते अनेन छात्रेण" इत्यत्र कर्मणः निर्देशार्थम् "द्व्यन्यम्" अस्य शब्दस्य प्रयोगः क्रियते । "द्व्यन्यम् कार्यम् वृत्तम् अस्य छात्रस्य" सः = द्व्यन्य + ठक् → द्वैयन्यिकः छात्रः । प्रक्रिया इयम् -\nद्व्यन्य + ठक्\n→ द्व्यन्य + इक [ठस्येकः 7।3।50 इति "इक"-आदेशः]\n→ द्वै यन्य + इक [किति च 7।2।118 इत्यनेन आदिवृद्धौ प्राप्तायाम्, तां बाधित्वा न य्वाभ्यां पदान्ताभ्याम् पूर्वौ तु ताभ्यामैच् 7।3।3 इति ऐच्-आगमः]\n→ द्वैयन्य् इक [यस्येति च 6।4।148 इति अकारलोपः]\n3. अध्ययने त्रीणि अन्यानि कर्माणि कृतानि अनेन छात्रेण सः त्रैयन्यिकः छात्रः । अत्रापि "द्वैयन्यिक" यावत् एव प्रक्रिया वर्तते ।\nक्रियया यद्व्याप्यमानमीप्सिततममनीप्सिततमं वा तत् कर्म। इह त्वनीप्सिततमं गम्यते। अत एवाह-- `यस्याध्ययनप्रयुक्तस्य` इत्यादि। न हि कस्यचिदध्ययने युक्तस्य परीक्षाकाले पठतः स्खलितपाठरूपमीप्सितं भवति। अध्ययनशब्दो भावसाधनः, कर्मसाधनो वा। अधीतम्, अधीयते, वाऽध्ययनम्। वृत्तं = भूतम्ुत्पन्नमित्यर्थः।`एकमन्यत्ित्यादि। सम्यक् पाठापेक्षयान्योऽर्थो वेदितव्यः। `द्वैयन्यिकः; त्रैयन्यिकः` इति। `न य्वाभ्यां पदान्ताभ्याम्` 7।3।3 इत्यैजागमः। `अध्ययने कर्म वृत्तमित्येतत् सर्वं तद्धितवृत्तावन्तर्भवति` इति। तेन तत्राध्ययनवृत्तशब्दोऽवगतार्थत्वान्न प्रयुज्यत इति भावः॥\nकर्म उ क्रिया, तच्च स्खलितमपचाररूपं विवक्षितम्, न तच्छीलं कर्म, तेनेह न भवति---अध्ययने जपो वृतोऽस्येति । एतच्चभिधानस्वाभाव्याल्लभ्यते । तदेतद्वक्ष्यति---यस्याध्ययने नियुक्तस्येत्यादि । एकमन्यदिति । सम्यक्पाठापेक्षया ॥\nप्रथमान्तात्षष्ठ्यर्थे ठक् स्यादध्ययने वृत्ता या क्रिया सा चेत्प्रथमान्तस्यार्थः । ऐकान्यिकः । यस्याध्ययने प्रवृत्तस्य परीक्षाकाले विपरीतोच्चारणरूपं स्खलितमेकं जातं सः ॥\nकर्माध्ययने वृत्तम् - कर्माध्ययने वृत्तम् ।तदस्य पण्य॑मित्यतस्तदस्येत्यनुवर्तते ।तदस्य कर्माध्ययने वृत्त॑मित्यर्थनिर्देशः । तत्रत॑दित्यनेन विशेष्येण कर्म वृत्तमित्यन्वेति । कर्मशब्दः क्रियापरः । वृत्तमित्यस्य जातमित्यर्थः । वृत्तं कर्म प्रति विशेष्यसमर्पकं तदिति प्रथमोच्चारितम् । ततश्च स्य अध्ययनविषयेतत्कर्म वृत्त॑मित्यर्थे तच्छब्दगम्यविशेष्यवाचकात्प्रथमान्ताट्ठक् स्यादित्यर्थः । तदाह  -  प्रथमान्तादिति ।वृत्तं कर्म प्रति विशेष्यसमर्पका॑ दिति शेषः । अध्ययने वृत्तेति । विषयसप्तम्येषा । या क्रियेति । अनेन कर्मशब्दः क्रियापर इति सूचितम् । प्रथमान्तस्यार्थ इति ।अनेन कर्म वृत्त॑मित्येतत्तदित्यस्य प्रथमान्तस्य विशेषणमिति सूचितम् । तदित्यननुवृत्तौ कर्मशब्दस्यैव सूत्रे प्रतमानिर्दिष्टत्वात्तत एव प्रत्ययः स्यात्, नतु तद्विशेष्यवाचकात्, तस्य प्रथमानिर्दिष्टत्वाऽभावादित्यभिप्रेत्योदाहरति  -  एतमन्यद्वृत्तमस्य ऐकान्यिक इति । "तद्धितार्थ" इति समासे एकान्यशब्दाट्ठहगिति भावः । द्वैयन्यिकः, त्रैयन्यिकः । ऐजागमो विशेषः ।\nकर्माध्ययने वृत्तम् - कर्माध्ययने ।तदस्ये॑त्यनुवर्तते, ठगिहाधिक्रियत । एव तदाह  -  -प्रथमान्तादित्यादि । ऐकान्यिक इति । एकमन्यदिति विगृह्र॒तद्धितार्था ॑इति समासः, ततष्ठक् । एवं द्वैयन्यिकः त्रैयन्यिक इत्युदाहार्यम् । इह तु वृदिंध बाधित्वान ध्वाभ्या॑ मित्यैच् ।
