1।1।6 - दीधीवेवीटाम्\nगुण-वृद्धी 1।1।3 (प्रथमाद्विवचनम्) , इकः 1।1।3 (षष्ठ्येकवचनम्) , न 1।1।4 (अव्ययम्)\nदीधी-वेवी-इटाम् इकः गुण-वृद्धी न\n"दीधीङ्" धातुः, "वेवीङ्" धातुः, तथा इडागमः - एतेषाम् "इक्" वर्णस्य गुणवृद्धी न भवतः ।\nदीधीङ् (दीप्तिदेवनयोः) तथा वेवीङ् (वेतिना तुल्ये) एतौ अदादिगणस्य धातू । एतयोः धात्वोः यः इकारः , तस्य गुणः वृद्धिः वा न भवतः । तथैव, इडागमस्य यः इकारः, तस्यापि गुणवृद्धी न भवतः ।\n1) आङ्-उपसर्गयुक्तस्य दीधीङ्-धातोः ल्युट्-प्रत्ययस्य प्रक्रिया -\nआङ् + दीधीङ् + ल्युट् [ल्युट् च 3।3।115] → आ + दीधी + अन [युवोरनाकौ 7।1।1 इति अन-आदेशः] अत्र अन-प्रत्ययः आर्धधातुकः अस्ति, अतः सार्वधातुकार्धधातुकयोः 7।3।84 अनेन अङ्गस्य (इत्युक्ते धकारोत्तर-ईकारस्य) गुणादेशः विधीयते । परन्तु अस्य गुणस्य वर्तमानसूत्रेण निषेधः भवति ।\n→ आदीध्यन [इको यणचि 6।1।77 इति यणादेशः]\n2) वेवीङ्-धातोः अपि एतादृशम् एव "आवेव्यन" इति रूपं सिद्ध्यति ।\n3) पठ्-धातोः लुट्-लकारस्य प्रथमपुरुषैकवचनस्य प्रक्रिया -\nपठ् + लुट् [अनद्यतने लुट् 3।3।15 इति लुट्]\n→ पठ् + तास् + लुट् [स्यतासी लृलुटोः 3।1।33 इति तास्-विकरणप्रत्ययः]\n→ पठ् + तास् + तिप् [तिप्तस्.. 3।4।78 इति प्रथमपुरुषैकवचनस्य तिप्-प्रत्ययः]\n→ पठ् + इ + तास् + तिप् [आर्धधातुकस्य इड्वलादेः 7।2।35 इति इडागमः]\n→ पठ् + इ + तास् + डा [लुटः प्रथमस्य डारौरसः 2।4।85 इति डा-आदेशः]\n→ पठ् + इ + त् + आ [टेः 6।4।129 इति डित्वसामर्थ्यात् भसंज्ञां विना अपि अङ्गस्य टि-संज्ञकस्य (आस्-इत्यस्य) लोपः]\n→ पठित् + आ ["आ" इति आर्धधातुके प्रत्यये परे अङ्गस्य उपधा-इकारस्य पुगन्तलघूपधस्य च 7।3।86 इत्यनेन गुणादेशे प्राप्ते वर्तमानसूत्रेञ इडागमस्य गुुणप्रतिषेधः ।\n1. दीधीङ् तथा वेवीङ् - उभावपि छान्दसौ धातू स्तः । इत्युक्ते धातू इमौ केवलं वेदेषु दृश्येते, लौकिकसंस्कृते अनयोः प्रयोगः नास्ति ।\n2. यत्र इडागमः अङ्गस्य अवयवरूपेण प्रयुज्यते तत्रैव तस्य गुणादेशस्य प्रसक्तिः अस्ति, अन्यत्र न । यथा, पठ् धातोः तृच्-प्रत्ययान्तरूपे "पठ् + इट् + तृच्" इति स्थिते अत्र इडागमः प्रत्ययस्य अवयवः अस्ति, न हि अङ्गस्य - अतः अत्र इडागमस्य गुणादेशस्य प्रसक्तिरेव न विद्यते । अस्यां स्थितौ वर्तमानसूत्रेण निषेधः अपि न कर्तव्यः । वर्तमानसूत्रेण निर्दिष्टः निषेधः तदा एव भवति यदा विकरणप्रत्ययस्य इडागमं कृत्वा ततः कृत् / तिङ् प्रत्ययः विधीयते । अस्यां स्थितौ तस्य कृत् / तिङ्-प्रत्ययस्य अङ्गे विकरणप्रत्ययः अपि समाविश्यते, अतः विकरणप्रत्ययस्य इडागमः अपि अङ्गस्यैव अवयवः भवति । अस्यां स्थितौ पुगन्तलघूपधस्य च 7।3।86 इत्यनेन गुणादेशस्य अनिष्टप्राप्तिम् अवरोद्धुम् एतत् सूत्रम् रचितम् अस्ति ।\nThe इक् letter of - (a) the verb दीधीङ्, (b) The verb वेवीङ् , and (c) इडागम - do not undergo a गुण or a वृद्धि.\nदीधीवेव्योः इटश्च ये गुणवृद्धी प्राप्नुतः, ते न भवतः । आदीध्यनम्, आदीध्यकः ; आवेव्यनम्, आवेव्यकः । इटः खल्वपि - कणिता श्वः, रणिता श्वः । वृद्धिरिटो न संभवति इति लघूपधगुणस्यात्र प्रतिषेधः ॥\n`दीधीवेव्योः` इति। दीधीङ दीप्तिदेवनयोः` (धातुपाठः- 1076); `वेवीङ वेतिना तुल्ये (धातुपाठः-1077) इत्येतयोग्र्रहणम्। ननु च `दीङ क्षये` (धातुपाठः- 1134) `धीङ अनादरे`(धातुपाठः-1136), `वेञ् तन्तुसन्ताने` (धातुपाठः-1006) `वी गतिप्रजनकान्त्यसनखादनेषु` (धातुपाठः-1048) इत्येतेषां ग्रहणं कस्मान्न विज्ञायते? यद्येषां ग्रहणमभिमतं स्यादसन्देहार्थं `वीवेधीदीटाम्` इत्येवं न्यासं कुर्यात्। अन्यथा तु कृतम्। तस्मात् पूर्वोक्तयोरेव धात्वोरिह ग्रहणम्। इटश्चेति- `आर्धरधातुकस्य` 7।2।35 इत्यादिना विहितस्य। अथ `इट्, किट, कटी गतौ` (धातुपाठः-318,319320) इत्यस्य ग्रहणं कस्मान्न भवति, युक्तं चैतत्, धातुसाहचर्यात्? नैतदस्ति; इह`अल्पाच्तरम्` 2।2।34 इत इटः पूर्वनिपाते कत्र्तव्ये तद्विपर्यासं कुर्वतैतत् सूचितम्-`अन्योऽ-प्यत्र कश्चिद्विपर्यासो विज्ञेयः` इति। तेन धातुसाहचर्याद्धातुग्रहणे प्राप्ते तद्विपरीतस्यैवागमस्य ग्रहणं विज्ञायते। `आदीध्यनम्` इति। ल्युट्। `आदीध्यकः` इति। ण्वुल्।`कणिता आः, रणिता आः` इति। `अण रण कण` (धातुपाठः-444,445,449) इत्यादौ शब्दार्थे धातुवर्गे कणिरणी पठएते , ताभ्यां लुटि स्यताशी लृलुटोः` 3।1।33 इति तासिः, `लुटः प्रथमस्य ` 2।4।85 इत्यादिना तिषो डादेशः, टिलोपः, `आर्धधातुकस्य` 7।2।35 इत्यादिनेट्। अथेटो वृद्धेरुदाहरणं कस्मान्न प्रदर्शितमित्याह- `वृद्धिरिटो न सम्भवति` इति। अङ्गस्य वृद्धिर्ञ्णिदादौ प्रत्यये विधीयते इट् चायमार्धधुकभवतः। न चार्धधातुकस्याङसञ्ज्ञास्ति ञ्णिदादौ प्रत्यये। तस्मादिटो वृद्धिर्न भवति।\nऽदीधीवेव्योऽरिति । "दीधीङ् दीप्तदेवनयोः" "वेवीङ् वेतिना तुल्ये" इत्येतयोः । अथ दीङ् क्षये" "धीङ् अनादरे" "वेञ् तन्तुसन्ताने" वी गत्यादिषु"-एतेषां ग्रहणं कस्मान्न भवति ? दीङस्तावन्न भवति, "मीनातिमिनोतिदीङं ल्यपि च" इति चकारेणैज्विषय आत्वविधानात् । वेञोऽपि न भवति, गुणप्राप्त्यभावात्, नैतदस्ति; चकारस्तावन्मीनातिमिनोत्यर्थः स्यात्, दीङेऽपि ग्रहणं ल्यबर्थं स्यात्, वेञोऽपि प्रवेयमित्यत्र "ईद्यति" इति ईत्वे कृते गुणः प्राप्नोति । एवं तर्हि चतुर्णां ग्रहणेऽभिप्रेते, असन्देहार्थं "वीवेधीदीटाम्" इति ब्रूयात् । किञ्च-"अवयवप्रसिद्धेः समुदायप्रसिद्धिर्बलीयसी" । ऽइटश्चेऽति । आर्धधातुकस्येडित्यागमस्य । ननु धातुसाहचर्यात् "इट किट गतौ" इत्यस्य धातोर्ग्रहणं युक्तम्, सत्यम्; प्रसिद्ध्यतिशयादागमस्य ग्रहणम्, आगमो हि प्रसिद्धतरः । शास्त्रेऽल्पाचरत्वेन पूर्वनिपाताभावाच्च धातुरिट्, दीधीवेव्योस्तु धातुत्वात्प्रकृतित्वाद् "अभ्यर्हितं च" इति पूर्वनिपातः । अथ दीधीवेव्योः किमर्थं ग्रहणं, यावता छान्दसावेतौ च्छन्दसि च दृष्टानुविधिः, दृश्यते च गुणः "होत्राय वृतः कृपयन्नदीधेत्", "अधीधयुर्दाशराज्ञः" इति, अतस्तयोरनर्थकः प्रतिषेधः ? केचिदाहुः-"आदीध्यनमावेव्यनम् इत्युदाहरतो वृत्तिकारस्य नानयोश्छान्दसत्वमभिप्रेतम्, अन्यथा हि च्छन्दस्येव किंचिदुदाहार्यम्" इति, इदं तु वार्तिकविरुद्धम्; यदाह-"दीधीवेव्योश्छन्दोविषयत्वाद् दृष्टानुविधानाच्च च्छन्दस्यदीधेददीधयुरिति च गुणदर्शनादप्रतिषेधः" इति । ऽ आदीध्यनमिऽति । ल्युटि "एरनेकाचः" इति यणादेशः । ऽकणितेऽति । "कणिरणी शब्दार्थौ" लुटि तिपौ डादेशस्तासि टिलोपः, कणित् अ आ इति स्थिते तकारन्तं लघूपधमङ्गमिति प्राप्तस्य गुणस्य प्रतिषेधः । ननु च ङेड्वशि कृति" इत्यत इडित्यनुवर्तमाने "आर्धधातुकस्येट्" इति पुनरिड्ग्रहणम् "इडेव यथा स्याद्, विकारो मा भूद्" इत्येवमर्थं भविष्यति । यद्येवम्; अलावीत्, पिपठिषतेः क्विपि पिपठी रित्यत्र "अकः सवर्णे दीर्घः" "र्वोरुपधायाः" इति च दीर्घो न स्याद् । अङ्गप्रकरणे नियमादाङ्ग एव विकारो निवर्त्यते, इह च पिपठिषतेरप्रत्यये नपुंसके जसः शिः, अतो लोपस्य स्थानिवत्वान्नुम्न भवतीति शान्तमहतः" इति दीर्धत्वं न भवतीति पिपठिषि ब्राह्मणकुलानीति भवति ॥\nदीधीवेव्योरिटश्च गुणवृद्धी न स्तः । भविता ।\nदीधीवेवीटाम् - दीधीवेवी ।दीधीह् दीप्तिदेवनयोः॑वेवीङ् वेतिनी तुल्ये॑ । दीधीश्च वेवीश्च इट् चेति द्वन्द्वात् षष्ठी । "इको गुणवृद्धी" इत्यतो गुणवृद्धी इति, "न धातुलोप" इत्यतो नेति चानुवर्तते ।\nदीधीवेवीटाम् किमर्थमिदमुच्यते ? गुणवृद्धी मा भूताम् इति। आदीध्यनम्। आदीध्यकः। आवेव्यनम्। आवेव्यकः । अयं योगः शक्योऽकर्तुम्। कथम्? ।। दीधीवेव्योश्छन्दोविषयत्वाद् दृष्टानुविधित्वाच्च छन्दसश्छन्दस्यदीधेददीधयुरिति च गुणस्य दर्शनादप्रतिषेधः ।। । दीधीवेव्योश्छन्दोविषयत्वात्। दीधीवेव्यौ छन्दसो विषयौ। दृष्टानुविधित्वाच्च छन्दसः। दृष्टानुविधिश्च छन्दसि भवति। अदीधेत्, अदीधयुः इत्यत्र च गुणस्य दर्शनादप्रतिषेधः। अनर्थकः प्रतिषेधः अप्रतिषेधः। प्रजापतिर्वै यत् किंचिन्मनसा अदीधेत्। होत्राय वृतः कृपयन्नदीधेत्। अदीधयुर्दाशराज्ञे वृतासः। भवेदिदं युक्तमुदाहरणमदीधेदिति। इदं त्वयुक्तमदीधयुरिति। अयं जुसि गुणः प्रतिषेधविषय आरभ्यते स यथैव क्ङिति चेत्येन बाधते एवमेनमपि बाधेत। नैष दोषः। जुसि गुणः प्रतिषेधविषय आरभ्यमाणस्तुल्यजातीयं प्रतिषेधं बाधते। कश्च तुल्यजातीयः प्रतिषेधः। यः प्रत्ययाश्रयः। प्रकृत्याश्रयश्चायम्। अथवा येन नाप्राप्ते तस्य बाधनं भवति। न चाप्राप्ते क्ङिति नेत्येतस्मिन् प्रतिषेधे जुसि गुण आरभ्यते। अस्मिन् पुनः प्राप्ते चाप्राप्ते च । यदि तर्ह्ययं योगो नारभ्यते, कथं दीध्यत् इति, वेव्यत् इति च । ।। दीध्यदिति श्यन्व्यत्ययेन ।।। दीध्यदिति वेव्यदिति च स्यन्व्यत्ययेन भविष्यति । इटश्चापि ग्रहणं शक्यमकर्तुम्। कथम् अकणिषम् अरणिषम्। कणिता श्वो रणिता श्वः इति। आर्धदातुकस्येड्वलादेरित्यत्र इडित्यनुवर्तमाने पुनरिङ्ग्रहणस्य प्रयोजनम् इट् इडेव यथा स्यात्। यदन्यत् प्राप्नोति तन्मा भूदिति। किं चान्यत् प्राप्नोति। गुणः । यदि नियमः क्रियते पिपठिषतेरप्रत्ययः पिपठीः दीर्घत्वं न प्राप्नोति । नैष दोषः। आङ्गं यत्कार्यं तन्नियम्यते न चैतदाङ्गम्। अथवा असिद्धं दीर्घत्वं तस्यासिद्धत्वान्नियमो न भविष्यति ।
