दानम्, क्ली, (दा दाने दो अवखण्डने दैप शोधने भावादौ ल्युट् ।) गजमदः । (यथा, माघे । ५ । ३७ । "दानं ददत्यपि जलः सहसाधिरूढे को विद्यमानगतिरासितुमुत्सहेत ॥" "दीयते इति दानं धनं गजमदश्च ।" इति तट्टीकायां मल्लिनाथः ॥) पालनम् । छेद- नम् । शुद्धिः । इति मेदिनी । ने, १० ॥ वृक्ष- कोटरकीटजमधु । अस्य गुणाः । रूक्षत्वम् । दीपनत्वम् । कफच्छर्दिमेहनाशित्वञ्च । इति राजवल्लभः ॥ देवब्राह्मणादिसम्प्रदानकद्रव्यमो- चनम् । तत्पर्य्यायः । त्यागः २ विहापितम् ३ उत्सर्जनम् ४ विसर्जनम् ५ विश्राणनम् ६ वितर- णम् ७ स्पर्शनम् ८ प्रतिपादनम् ९ प्रादेशनम् १० निर्व्वपणम् ११ अपवर्जनम् १२ अंहतिः १३ । इत्यमरः । २ । ७ । २९ ॥ दायः १४ । इति त्रिकाण्ड- शेषः ॥ प्रदानम् १५ ददनम् १६ विश्रणनम् १७ दत्तिः १८ अंहती १९ उत्सर्गः २० अति- सर्जनम् २१ स्पर्शः २२ विसर्गः २३ क्षणनम् २४ प्रदेशनम् २५ । इति शब्दरत्नावली ॥ * ॥ तस्य लक्षणादि यथा, -- "अर्थानामुदिते पात्रे श्रद्धया प्रतिपादनम् । दानमित्यभिनिर्द्दिष्टं व्याख्यानं तस्य वक्ष्यते ॥ सम्प्रदानस्वत्वापादकद्रव्यत्यागो दानमिति ॥ * ॥ दाता प्रतिग्रहीता च श्रद्धादेयञ्च धर्म्मयुक् । देशकालौ च दानानामङ्गान्येतानि षड्विदुः ॥ मनसा पात्रमुद्दिश्य भूमौ तोयं विनिःक्षिपेत् । विद्यते सागरस्यान्तो दानस्यान्तो न विद्यते ॥ परोक्षे कल्पितं दानं पात्राभावे कथं भवेत् । गोत्रजेभ्यस्तथा दद्यात् तदभावेऽस्य बन्धुषु ॥ यदा तु न सकुल्यः स्यान्न च सम्बन्धिबान्धवाः । दद्यात् स्वजातिशिष्येभ्यस्तदभावेऽप्सु निःक्षि- पेत् ॥ स्नात्वा शुद्धे समे देशे गोमयेनोपलेपिते । वसित्वा वसनं शुद्धं दानं दद्यात् सदक्षिणम् ॥ * ॥ एकां गां दशगुर्द्दद्यात् दश दद्याच्च गोशती । शतं सहस्रगुर्द्दद्यात् सहस्रं बहुगोधनः ॥ ग्रासादर्द्धमपि ग्रासमर्थिभ्यः किन्न दीयते । इच्छानुरूपो विभवः कदा कस्य भविष्यति ॥ अपरावाधमक्लेशं प्रयत्नेनार्जितं धनम् । स्वल्पं वा विपुलं वापि देयमित्यभिधीयते ॥ * ॥ विक्रयञ्चैव दानञ्च न नेयाः स्युरनिच्छवः । दाराः पुत्त्राश्च सर्व्वस्वमात्मन्येव च योजयेत् ॥ आपत्काले च कर्त्तव्यं दानं विक्रय एव च । अन्यथा न प्रवर्त्तेत इति शास्त्रार्थनिश्चयः ॥ * ॥ यज्ञो दानं तपो जाप्यं श्राद्धञ्च सुरपूजनम् । चेतसा धर्म्मयुक्तेन दानं तद्बिमलं शिवम् ॥" इति कूर्म्मपुराणम् ॥ रोगोपशमनाय दानविधिर्यथा, -- "गोदानं भूमिदानञ्च स्वर्णदानं सुरार्च्चनम् । कृत्वा पश्चात् प्रतीकारं कुर्य्यात् पाण्डूपशान्तये ॥ महापापेषु सर्व्वेषु तदर्द्धं मुख्यदोषजे । अथवापि षडष्टांशात् कल्प्यं व्याधिबलाबलात् ॥ कुर्य्यात् सर्व्वं कृतं कर्म्म कुष्ठरोगोपशान्तये । गोभूहिरण्यदानञ्च तथामिष्टान्नभोजनम् ॥ चतुर्व्विधं दानमिदं दत्त्वा कुर्य्यात् प्रतिक्रियाम् । कदाचिदपि सिध्येत आयुषश्च बलक्रिया ॥ मेहे सुवर्णदानञ्च शूले श्वासे भगन्दरे । अर्शोभ्यस्त्वन्नदानेन श्वासात् कासाद्बिमुच्यते ॥ ज्वरेचेश्वरपूजा च रुद्रजाप्यं समाचरेत् । मतिदानान्नदानञ्च शास्त्रदानं भ्रमातुरे ॥ अग्निहोमञ्चाग्निमान्द्ये कन्यादानञ्च गुल्मके । मेहाश्मरीविनाशाय लवणञ्च प्रदापयेत् ॥ बहुभोजनदानेन शूलरोगाद्बिमुच्यते । घृतमधुप्रदानेन रक्तपित्तं प्रशाम्यति ॥ चतुर्व्विधेन दानेन साध्यः स्याद् ग्रहणीगदः । सुवर्णदानात् कुनखी श्यावदन्तः सुखी भवेत् ॥ रौप्यदानाच्छ्वित्रकुष्ठं साध्यं वापि प्रदृश्यते । सिध्मले त्रपुदानञ्च वर्व्वरे लोहदानकम् ॥ मुखव्रणे ददेन्नागं गोदानं बहुमूत्रके । नेत्ररोगे घृतं दद्यात् सुगन्धं नासिकागदे ॥ तैलदानं कण्डुरोगे रसदानञ्च जिह्वके । उष्ट्रं दद्यात् पित्तरोगे लूतारोगे च देवदः ॥" इति हारीते द्बितीयस्थाने प्रथमेऽध्याये ॥)
"अप्राशस्त्यं विरोधश्च नञार्थाः षट् प्रकी-र्त्तिताः" इति प्रागुक्तत्वान्नतु स्वामित्वाभावपरं प्रागुक्त-नारदवचनविरोधात्।
"श्रुतीनामाकराह्येते रत्नाना-मिव सागराः। विप्रा विप्राधिपमुखे! पूजनीयाः प्रय-त्रतः"। विप्राधिपः चन्द्रः तद्वन्मुखं यस्याः सातथा देवीसम्बोधनमेतत्।
"ऊर्द्ध-रेतास्तपस्युग्रे नियताशो न संशयी। शापानुग्रहयोःशक्तः सत्यसन्धो भवेदृषिः। निवृत्तः सर्वतत्त्वज्ञः काम-क्रोधविवर्जितः। ध्यानस्थो निष्क्रियो दान्तस्तुल्यमृत्-काञ्चनो मुनिः। निवृत्तः निषिद्धकाम्यकर्मभ्यः। नि-ष्क्रियः अर्थार्जनादिक्रियारहितः।
"अब्राह्मणास्तु षट्प्रोक्ता ऋषिः शातातपोऽब्र-वीत्। आद्योराजभृतस्तेषां द्वितीयः क्रयविक्रयी। तृतीयो बहुयाज्यः स्यात् चतुर्थो ग्रामयाजकः"। बहवीयाज्या यस्य स बहुयाज्यः।
"क्रमागतं प्रीतिदायः प्राप्तञ्च सह भार्य्यया। अवि-शेषेण सर्वेषां वर्णानां त्रिविधं धनम्। वैशेषिकं धनंज्ञेयं ब्राह्मणस्य त्रिलक्षणम्। प्रतिग्रहेण संलब्धंयाज्यतः शिष्यतस्तथा। त्रिविधं क्षत्रियस्यापि प्राहुर्वैशे-षिकं धनम्। युद्धोपलब्धं काराच्च दण्डाच्च व्यवहारतः"। कारः वल्यादिः।
"वैशेषिकं धनं ज्ञेयं वैश्यस्यापि त्रि-लक्षणम्। कृषिगोरक्षबाणिज्यैः शूद्रस्यैभ्यस्त्वनुग्रहात्"। एभ्यः ब्राह्मणादिभ्यः।
"विक्रयञ्चैव दानञ्चन नेयाः स्युरनिच्छवः। दाराः पुत्राश्च सर्वखमात्म-नैव तु योजयेत्। आपत्काले तु कर्तव्यं दानं विक्रयएव वा। अन्यथा न प्रवर्त्तन्ते इति शास्त्रस्य निश्चयः"।
"यदा याम्यन्तु भवति ऋक्षं तस्यां तिथौक्वचित्"। तिथिः सापि महापुण्या ऋषिभिः परि-कीर्त्तिता"। याम्यमृक्षं भरणी।
"श्रवणाश्विधनिष्ठार्द्रानागदैवतमस्तके। यद्यमा रवि-वारेण व्यतीपातः स उच्यते। नागदैवतम् अश्लेषा। मस्तकं प्रथमचरणः। मस्तक इति श्रवणादिमिःप्रत्येकं सम्बध्यते। शास्त्रान्तरेऽन्योऽपि व्यतीपातउक्तः।
Liberality, charity, giving away as charity, munificence; R.1.69; दानं भोगो नाशस्तिस्रो गतयो भवन्ति वित्तस्य Bh.2.43; दानं हि उत्सर्गपूर्वकः परस्य स्वत्वसम्बन्धः ŚB. on MS.4.1.3; ननु दानमित्युच्यते स्वत्वनिवृत्तिः परस्वत्वा- पादनम् च । ŚB. on MS.6.7.1.
