3।4।84 - ब्रुवः पञ्चानामादित आहो ब्रुवः\n3।4।84 ब्रुवः पञ्चानामादित आहो ब्रुवः\nब्रुवः पञ्चानामादित आहो ब्रुवः 🔊\nब्रुवः (पञ्चम्येकवचनम्) , पञ्चानाम् (षष्ठीबहुवचनम्) , आदितः (अव्ययम्) , आहः (प्रथमैकवचनम्) , ब्रुवः (षष्ठ्येकवचनम्)\nणल्-अतुस्-उस्-थल्-अथुस् 3।4।82 (प्रथमाबहुवचनम्) , परस्मैपदानाम् 3।4।82 (षष्ठीबहुवचनम्) , वा 3।4।83 (अव्ययम्) , लटः 3।4।83 (षष्ठ्येकवचनम्)\nब्रुवः लटः लस्य परस्मैपदानाम् आदितः पञ्चानाम् णल्-अतुस्-उस्-थल्-अथुस् , ब्रुवः आहः ।\nब्रू-धातोः लट्-लकारस्य विषये परस्मैपदस्य आदितानाम् पञ्च प्रत्ययानाम् विकल्पेन णल्-अतुस्-उस्-थल्-अथुस् एते आदेशाः भवन्ति, तथा च ब्रू-धातोः आह्-आदेशः भवति ।\nब्रूञ् (व्यक्तायां वाचि) इति अदादिगणस्य धातुः । अस्मात् धातोः लट्लकारस्य परस्मैपदस्य "तिप्-तस्-झि-सिप्-थस्" एतेषाम् पञ्च प्रत्ययानाम् विकल्पेन (क्रमेण) णल्-अतुस्-उस्-थल्-अथुस् एते आदेशाः अनेन सूत्रेण विधीयन्ते । तथा च, एते आदेशाः यदा भवन्ति तदा ब्रू-धातोः "आह्" इत्यपि परिवर्तनम् भवति । उदाहरणानि एतानि -\n1. प्रथमपुरुषैकवचनम् -\nब्रू + लट् [वर्तमाने लट् 3।2।123 इति लट्]\n→ ब्रू + तिप् [तिप्तस्.. 3।4।78 इति प्रथमपुरुष-एकवचनस्य तिप्-प्रत्ययः]\n→ ब्रू + शप् + तिप् [कर्तरि शप् 3।1।68 इति शप्]\n→ ब्रू + तिप् [अदिप्रभृतिभ्यः शपः 2।4।72 इति शप्-प्रत्ययस्य लुक्]\n→ आह् + णल् [ब्रुवः पञ्चानामादित आहो ब्रुवः 3।4।84 इति ब्रू-धातोः परस्य प्रथमपुरुषैकवचनस्य तिप्-इत्यस्य णल्-आदेशः, तथा "ब्रू" इत्यस्य "आह्" आदेशः]\n→ आह् अ [इत्संज्ञालोपः]\n→ आह ।\n2. प्रथमपुरुषद्विवचनम् -\n→ ब्रू + तस् [तिप्तस्.. 3।4।78 इति प्रथमपुरुष-द्विवचनस्य तस् -प्रत्ययः]\n→ ब्रू + शप् + तस् [कर्तरि शप् 3।1।68 इति शप्]\n→ ब्रू + तस् [अदिप्रभृतिभ्यः शपः 2।4।72 इति शप्-प्रत्ययस्य लुक्]\n→ आह् + अतुस् [ब्रुवः पञ्चानामादित आहो ब्रुवः 3।4।84 इति ब्रू-धातोः परस्य प्रथमपुरुषद्विवचनस्य तस्-इत्यस्य अतुस्-आदेशः, तथा "ब्रू" इत्यस्य "आह्" आदेशः]\n→ आहतुः [विसर्गनिर्माणम्]\n→ ब्रू + झि [तिप्तस्.. 3।4।78 इति प्रथमपुरुष-बहुवचनस्य झि-प्रत्ययः]\n→ ब्रू + शप् + झि [कर्तरि शप् 3।1।68 इति शप्]\n→ ब्रू + झि [अदिप्रभृतिभ्यः शपः 2।4।72 इति शप्-प्रत्ययस्य लुक्]\n→ आह् + उस् [ब्रुवः पञ्चानामादित आहो ब्रुवः 3।4।84 इति ब्रू-धातोः परस्य प्रथमपुरुषबहुवचनस्य झि-इत्यस्य उस्-आदेशः, तथा "ब्रू" इत्यस्य "आह्" आदेशः]\n→ आहुः [विसर्गनिर्माणम्]\n4. मध्यमपुरुषैकवचनम् -\n→ ब्रू + सिप् [तिप्तस्.. 3।4।78 इति मध्यमपुरुष-एकवचनस्य सिप्-प्रत्ययः]\n→ ब्रू + शप् + सिप् [कर्तरि शप् 3।1।68 इति शप्]\n→ ब्रू + सिप् [अदिप्रभृतिभ्यः शपः 2।4।72 इति शप्-प्रत्ययस्य लुक्]\n→ आह् + थल् [ब्रुवः पञ्चानामादित आहो ब्रुवः 3।4।84 इति ब्रू-धातोः परस्य मध्यमपुरुषैकवचनस्य सिप्-इत्यस्य थल्-आदेशः, तथा "ब्रू" इत्यस्य "आह्" आदेशः\n→ आथ् थ [आहस्थः 8।2।35 इति हकारस्य थकारः]\n→ आत्थ [खरि च 8।4।55 इति चर्त्वम् ]\n5. मध्यमपुरुषद्विवचनम् -\n→ ब्रू + थस् [तिप्तस्.. 3।4।78 इति मध्यमपुरुष-द्विवचनस्य थस् -प्रत्ययः]\n→ ब्रू + शप् + थस् [कर्तरि शप् 3।1।68 इति शप्]\n→ ब्रू + थस् [अदिप्रभृतिभ्यः शपः 2।4।72 इति शप्-प्रत्ययस्य लुक्]\n→ आह् + अथुस् [ब्रुवः पञ्चानामादित आहो ब्रुवः 3।4।84 इति ब्रू-धातोः परस्य मध्यमपुरुषद्विवचनस्य थस्-इत्यस्य अथुस्-आदेशः, तथा "ब्रू" इत्यस्य "आह्" आदेशः]\n→ आहथुः [विसर्गनिर्माणम्]\nIn case of the verb ब्रू, the first five परस्मैपद-प्रत्ययाः of लट्लकार are converted optionally to (respectively) णल्, अतुस्, उस्, थल्, and अथुस्. Also, when this happens, the verb "ब्रू" is converted to "आह्".\n`पञ्चैव` इत्यादि। ननु च नेह द्वितीयं पञ्चग्रहणं, नाप्यदिग्रहणमादेशविशेषमम्, तत्र पञ्चानामाद्यानां स्थाने सर्वैरेव णलादिभिः पर्यायेण भवितव्यम्, तत् कथं पञ्चैव णलादय आदेशा भवन्तीत्येषोऽर्थो लभ्यते? इत्यत आह-- `स्थानिसम्बन्धात् ` इत्यादि। इह हि स्थानिनः पञ्चैवाऽद्या निर्दिष्टाः, तेषाञ्च `स्थानेऽन्तरतमः` 1।1।49 इति परिभाषया पञ्चिरेवाद्यैः सम्बन्धः सम्भवति, नेतरैश्च। तथा हि-- पञ्चानामेवाद्यानामान्तरतम्यमस्ति, तुल्यार्थत्वात्। नान्येषाम्, विपर्ययात्। तस्मात् स्थानिसम्बन्धादादेशेष्वपि पञ्चत्वमादित्वञ्च विज्ञायत इति युक्तम्-- पञ्चैव णलादय आदेशा भवन्तीति। `आत्थ` इति। `आहस्थः` 8।2।35 इति हकारस्य थकारः, तस्य `खरि च` 8।3।55 इति चत्र्वम्-- तकारः। `ब्रावीति` इति। `ब्राउव ईट्` 7।3।93 ।`परेषाम्` इति। थादीनाम्। अथ `ब्राउवः` इति किमर्थं पुनरिदमुच्यते, यावता ब्राउव इति यदेतत् पञ्चम्यन्तं तदेवार्थद्विभक्तेर्विपरिणामो भविष्यीति षष्ठन्तं विज्ञास्यत इत्याह-- `ब्राउवः` इति पुनर्वचनम्` इत्यादि। असति हि श्रते सम्बन्धिनि विभक्तिविपरिणामो युक्तः। इह परस्मैपदानामिति प्रकृता एव तिबादयः षष्ठन्ताः सम्बन्धिन इति न युक्तो विभक्तिविपरिणामः। `ब्राउवः` इतियदि पुनर्नोच्येत ततो यथा णलादयः परस्मैपदानां भवन्ति, एवमाहौदेशोऽपि स्यात्। तस्मात् तं प्रति ब्राउवः स्थानित्वं यथा स्यादित्येवमर्थं `ब्राउवः` इति पुनरुच्यते। `परस्मैपदानामेव हि स्यात्` इति। यदि `ब्ुवः` इति पुनर्नोच्येतेति शेषः। अयञ्च `ब्राउवः` इति पूनर्वचनस्य हेतुः। हिशब्दो यस्मादर्थे। यस्मादसति पुनवर्वचने परस्मैपदानामेवाहादेशः स्यात्, तस्मात् `ब्राउवः` इति पुनर्वचनं कत्र्तव्यम्॥\nपञ्च णलादय इति । आदेशा अपि पञ्चैव, तत्राप्यादितो णलादयः पञ्च, न पुनरिच्छातः पञ्चेत्यर्थः । कथं पुनद्वितीयं पञ्चग्रहणमादिग्रहणं चान्तरेणादेशेष्वयं विशेषो लभ्यते, ननु सर्वैरेव णलादिभिः पञ्चानां स्थाने युक्तम्भवितुम् ? उच्यते; पूर्वसूत्रे तावद्यथासङ्ख्यं प्रवर्तते, ततश्च तत्रैव निर्ज्ञातः स्थानिविशेषेण णलादीनां सम्बन्धः, त एवेहानुवर्तन्त इत्यत्रापि तथैव भविष्यति, ततश्च स्थानिसम्बन्धादिति पूर्वसूत्रे स्थानिविशेषेण सम्बन्धस्य निर्ज्ञातत्वादित्यर्थः । आत्थेति । ठाहस्थःऽ । परेषामिति । थादीनाम् । ननु च ठ्ब्रुवःऽ इति यदेतत्पञ्चम्यन्तं तदेवार्थाद्विभक्तिविपरिणामो भवतीत्यादेशसम्बन्धे षष्ठ।ल्न्तं विज्ञास्यते, नार्थो ब्रुव इति पुनर्वचनेन ? तत्राह---ब्रुव इति । पुनर्वचनमित्यादि । परस्मैपदानामेव हि स्यादिति । असति श्रुते सम्बन्धिनि विभक्तिविपरिणामो भवति, इह तु परस्मैपदानामिति श्रुतत्वातेषामेव स्यादित्यर्थः ॥\nब्रुवो लटः परस्मैपदानामादितः पञ्चानां णलादयः पञ्च वा स्युर्ब्रुवश्चाहादेशः । आकार उच्चारणार्थः । आह । आहतुः । आहुः ॥\nब्रुवः पञ्चानामादित आहो ब्रुवः - ब्राऊञ् । ब्राउवः पञ्चानाम् ।परस्मैपदानां णलतु॑रित्यत उत्तरसूत्रमिदम् ।विदो लटो वे॑त्यतो लटो वेत्यनुवर्तते । तदाह  -  ब्राउवो लट इति । आदितः पञ्चानामिति । तिप् तस् झि सिप् थसित्येषामित्यर्थः । णलादयः पञ्चेति । णल् अतुस् उस् थल् अथुस् इत्येते पञ्चेत्यर्थः । उच्चारणार्थ इति । तत्प्रयोजनमात्तेत्यत्रानुपदमेव व्यक्तं भविष्यति । आहेति ब्राऊधातोर्लटस्तिपो णलि प्रकृतेराहादेशः । सिपस्थलि प्रकृतेराहादेशे आह् थ इति स्थिते हस्य ढत्वे प्राप्ते  - \nब्रुवः पञ्चानामादित आहो ब्रुवः - ब्राउवः पञ्चानाम् ।विदो लटो वे॑त्यतो लटो वेतित वर्तते ।ब्राउव॑ इत्येतदादिमं पञ्चम्यन्तमन्तिमं तु पञ्चम्यन्तमन्तिमं तु षष्ठन्तमित्याशयेनाह  -  ब्राउवो लट इत्यादि । चत्र्वमिति । प्रक्रियालाघवात्आहस्तः॑ इत्येव सुवचमित्याहुः ।
