3rd Sem, Unit-I: लघुसिद्धान्तकौमुदी-3 (सुबन्तप्रकरणम् - सूत्रव्याख्या)\n१२. बहुवचने झल्येत् - ७।३।१०३\nपाणिनीयं सूत्रमिदं लघुसिद्धान्तकौमुद्याः अजन्तपुंलिङ्ग-प्रकरणान्तर्गतम् एकारादेश-विषयकं विधिसूत्रम्। सूत्रस्य पदच्छेदः - बहुवचने झलि एत्। सूत्रे ʻबहुवचनेʼ, ʻझलिʼ चेति सप्तम्येकवचनम्। ʻएत्ʼ इति प्रथमैकवचनम्। सूत्रस्य अर्थवोधार्थमत्र ʻअतो दीर्घो यञिʼ इत्यस्मात् सूत्रात् ʻअतःʼ इति पदम्, ʻसुपि चʼ इत्यस्मात् ʻसुपिʼ इति पदम्, तथा ʻअङ्गस्यʼ इति अधिकारसूत्रम् अनुवर्तन्ते। ʻअतःʼ इति पदम् ʻअङ्गस्यʼ इत्यस्य विशेषणम्। तस्मात् ʻयेन विधिस्तदन्तस्यʼ इत्यनया परिभाषया तत्र तदन्तविधिः। अनुवृत्त्या पूर्णाङ्गं सूत्रं भवेत् -  ʻबहुवचने झलि सुपि अतः अङ्गस्य एत्ʼ।\nसूत्रार्थः-- बहुवचने झलादौ सुपि परतः अकारान्तस्य अङ्गस्य स्थाने एकारादेशः भवति। ʻअलोऽन्त्यस्यʼ इत्यनया परिभाषया अयमादेशः अन्त्यवर्णस्थाने एव भवति।\nʻरामʼ इति अकारान्त-प्रातिपदिकात् चतुर्थीबहुवचने (पञ्चमीबुहवचने वा) भ्यस्-विभक्तौ ʻराम भ्यस्ʼ इति स्थिते, झलादौ सुपि भकारे परतः ʻबहुवचने झल्येत्ʼ इत्यनेन सूत्रेण ʻरामʼ इत्यस्य अन्त्यस्य अकारस्य स्थाने एकारादेशे ʻरामेभ्यस्ʼ इति जाते, सकारस्य रुत्वे विसर्गे च ʻरामेभ्यः, इति रूपं सिद्धम्।\n१३. जशः शी - ७।१।१७ पाणिनीयं सूत्रमिदं लघुसिद्धान्तकौमुद्याः अजन्तनपुंसकलिङ्ग-प्रकरणान्तर्गतम् जशः स्थाने ʻशीʼ इत्यादेश-विषयकं विधिसूत्रम्। सूत्रे ʻजशःʼ इति षष्ठ्येकवचनम्। ʻशीʼ इति प्रथमैकवचनम्। सूत्रस्य अर्थवोधार्थमत्र ʻअतो भिस ऐस्ʼ इत्यस्मात् सूत्रात् ʻअतःʼ इति पदम्, ʻसर्वनाम्नः स्मैʼ इत्यस्मात् सूत्रात् ʻसर्वनाम्नःʼ इति पदं च अनुवर्तेते। एवं पूर्णाङ्गं सूत्रं भवेत् -  ʻअतः सर्वनाम्नः जशः शीʼ। अनुवृत्त्या लब्धम् ʻअतःʼ इति पदम् ʻसर्वनाम्नःʼ इत्यस्य विशेषणम्। अतः तत्र तदन्तविधिः। सूत्रार्थः - अदन्तात् सर्वनाम्नः जशः शी इत्ययमादेशः स्यात्।\nʻशीʼ इति अनेकवर्णविशिष्टः, अतः ʻअनेकाल्शित्सर्वस्यʼ इत्यनया परिभाषया ʻजश्ʼ इत्यस्य सर्वस्य स्थाने एव ʻशीʼ इत्यादेशः भवति। यथा-- ʻसर्वʼ इति सर्वनाम्नः उत्तरं प्रथमाबहुवचने जश्-विभक्तौ ʻसर्व जश्ʼ इति स्थिते, ʻजशः शीʼ इत्यनेन सूत्रेण जश्-स्थाने ʻशीʻ इत्यादेशे ʻसर्व शीʼ इति जाते, ʻलशक्वतद्धितेʼ इत्यनेन सूत्रेण ʻशीʼ इत्यस्य शकारस्य इत्संज्ञायां, ʻतस्य लोपःʼ इत्यनेन सूत्रेण तस्य लोपे ʻसर्व ईʼ इति जाते, ʻआद्गुणःʼ इत्यनेन पूर्वपरयोः एकार-गुणादेशे ʻसर्वेʼ इति रूपं सिद्धम्।\n१४. सर्वनाम्नः स्मै - ७।१। १४ पाणिनीयं सूत्रमिदं लघुसिद्धान्तकौमुद्याः अजन्तनपुंसकलिङ्ग-प्रकरणान्तर्गतम् अकारान्तात् सर्वनाम्नः ङे-स्थाने ʻस्मैʼ इत्यादेश-विषयकं विधिसूत्रम्। सूत्रे ʻसर्वनाम्नःʼ इति पञ्चम्येकवचनम्। ʻस्मैʼ इति प्रथमैकवचनम्। सूत्रस्य अर्थवोधार्थमत्र ʻअतो भिस ऐस्ʼ इत्यस्मात् सूत्रात् ʻअतःʼ इति पदम्, ʻङेर्यःʼ इत्यस्मात् सूत्रात् ʻङेःʼ इति पदं च अनुवर्तेते। एवं पूर्णाङ्गं सूत्रं भवेत् -  ʻअतः सर्वनाम्नः ङेः स्मैʼ।\nअनुवृत्त्या लब्धम् ʻअतःʼ इति पदम् ʻसर्वनाम्नःʼ इत्यस्य विशेषणम्। अतः तत्र तदन्तविधिः।\nसूत्रार्थः -  अतः सर्वनाम्नः ङेः स्मै इत्यादेशः भवति। ʻस्मैʼ इति अनेकवर्णविशिष्टः, अतः ʻअनेकाल्शित्सर्वस्यʼ इत्यनया परिभाषया ʻङेःʼ इत्यस्य सर्वस्य स्थाने एव ʻस्मैʼ इत्यादेशः भवति। यथा - सर्वस्मै।\nअकारान्तात् ʻसर्वʼ इति सर्वनाम्नः उत्तरं चतुर्थ्येकवचने ङे-विभक्तौ ʻसर्व ङेʼ इति स्थते, ʻसर्वनाम्नः स्मैʼ इत्यनेन सूत्रेण ङे-स्थाने ʻस्मैʼ इत्यादेशे ʻसर्वस्मैʼ इति रूपं भवति।\n१५. ङसिङ्योः स्मात्स्मिनौ - ७।१।१५ पाणिनीयं सूत्रमिदं लघुसिद्धान्तकौमुद्याः अजन्तनपुंसकलिङ्ग-प्रकरणान्तर्गतम् ङसिङ्योः स्थाने ʻस्मात्स्मिनौʼ इत्यादेश-विषयकं विधिसूत्रम्। सूत्रे ʻङसिङ्योःʼ इति षष्ठीबहुवचनम्। ʻस्मात्स्मिनौʼ इति प्रथमाद्विवचनम्। सूत्रस्य अर्थवोधार्थमत्र ʻअतो भिस ऐस्ʼ इत्यस्मात् सूत्रात् ʻअतःʼ इति पदम्, ʻसर्वनाम्नः स्मैʼ इत्यस्मात् सूत्रात् ʻसर्वनाम्नःʼ इति पदं च अनुवर्तेते। एवं पूर्णाङ्गं सूत्रं भवेत् -  ʻअतः सर्वनाम्नः ङसिङ्योः स्मात्स्मिनौʼ। अनुवृत्त्या लब्धम् ʻअतःʼ इति पदम् ʻसर्वनाम्नःʼ इत्यस्य विशेषणम्। अतः तत्र तदन्तविधिः। सूत्रार्थः -  अदन्तात् सर्वनाम्नः ङसिङ्योः स्थाने स्मात्स्मिनौ इत्यादेशौ भवतः। ʻस्मात्स्मिनौʼ इति अनेकवर्णविशिष्टौ। अतः ʻअनेकाल्शित्सर्वस्यʼ इत्यनया परिभाषया ङसिङ्योः समग्रे स्थाने एव ʻस्मात्स्मिनौʼ इत्यादेशौ भवतः। अत्र स्थान्यादेशयोः समसंख्यकत्वात् ʻयथासंख्यमनुदेशः समानाम्ʼ इत्यनया परिभाषया आदेशद्वयं यथाक्रमं भवति। अर्थात् ङसि-स्थाने ʻस्मात्ʼ, तथा ङि-स्थाने ʻस्मिन्ʼ भवति।\nयथा -  सर्वस्मात्। सर्वस्मिन्। सर्वस्मात्-- ʻसर्वʼ इति अकारान्तात् सर्वनाम-शब्दात् पञ्चम्येकवचने ङसि-विभक्तौ ʻसर्व ङसिʼ इति स्थिते, ʻङसिङ्योः स्मात्स्मिनौʼ इत्यनेन सूत्रेण ङसि-स्थाने ʻस्मात्ʼ इत्यादेशे ʻसर्वस्मात्ʼ इति रूपं सिद्धम्। सर्वस्मिन्-- ʻसर्वʼ इति अकारान्तात् सर्वनाम-शब्दात् सप्तम्येकवचने ङि-विभक्तौ ʻसर्व ङिʼ इति स्थिते, ʻङसिङ्योः स्मात्स्मिनौʼ इत्यनेन सूत्रेण ङि-स्थाने ʻस्मिन्ʼ इत्यादेशे ʻसर्वस्मिन्ʼ इति रूपं सिद्धम्।\nपाणिनीयं सूत्रमिदं लघुसिद्धान्तकौमुद्याः अजन्तनपुंसकलिङ्ग-प्रकरणान्तर्गतम् अमादेश-विषयकं विधिसूत्रम्। सूत्रस्य पदच्छेदः - अतः अम्। सूत्रे ʻअतःʼ इति पञ्चम्येकवचनम्। ʻअम्ʼ इति प्रथमैकवचनम्। सूत्रस्य अर्थवोधार्थमत्र ʻस्वमोर्नपुंसकात्ʼ इति सूत्रम्, तथा ʻअङ्गस्यʻ इति अधिकारसूत्रम् पञ्चम्यन्तेन विपरिणमय्य (ʻअङ्गात्ʼ इति रूपेण) अनुवर्तेते। एवं पूर्णाङ्गं सूत्रं भवेत् -  ʻस्वमोर्नपुंसकात् अतः अङ्गात् अम्ʼ। सूत्रस्थम् ʻअम्ʼ इति पदम् ʻअङ्गात्ʼ इत्यस्य विशेषणम्। अतः तत्र तदन्तविधिः।\nसूत्रार्थः - अदन्ताद् अङ्गात् क्लीवात् स्वमोः अम् इत्यादेशः भवति।\nʻअम्ʼ इति अनेकवर्णविशिष्टः, अतः ʻअनेकाल्शित्सर्वस्यʼ इत्यनया परिभाषया ʻस्वमोःʼ सर्वस्य स्थाने एव भवति। यथा - ज्ञानम्। अकारान्तात् ʻज्ञानʼ-शब्दाद् उत्तरं क्लीवलिङ्गे प्रथमैकवचने सु-विभक्तौ ʻज्ञान सुʼ, तथा द्वितीयैकवचने ʻज्ञान अम्ʼ इति स्थिते, ʻअतोऽम्ʼ इत्यनेन सूत्रेण स्वमोः स्थाने अमादेशे ʻज्ञानम्ʼ इति रूपं सिद्धम्।
