जयन्ती-भगिन्याः व्याख्यानम् - Samskrita Vyakaranam\n< न्यायशास्त्रम्‎ । 19---saMyogasya-AdhAreNa-pRuthaktvabhedayoH-parasparavailakShaNyam10---nyAyashAstram/19---saMyogasya-AdhAreNa-pRuthaktvabhedayoH-parasparavailakShaNyam/01---vargasadasyAnAM-vyAkhyAnAni/jayanti-bhaginyahvyakhyanam\nभेदः एव पृथक्त्वम् इति आक्षेपस्य निरासः\nविद्याधर्याः ग्रन्थकारः भेदपृथक्त्वयोः वैलक्षण्यं कथं प्रतिपादयति इति द्रक्ष्यामः\nअस्य विषये तस्य मतं प्राचीनानां मतम् अनुसरति I\nभेदपृथक्तवविषये द्वयोः पक्षिणोः मध्ये कुत्रचित् सम्मतिः , कुत्रचित् मतभेदः I\n१. भेदः इति अन्योन्याभावकः पदार्थः I सप्त पदार्थवृत्ति : I द्रव्ये, गुणे, सामान्ये, विशेषे, समवाये, अभावे, कर्मणि च वर्तते I घटः पटो न , घटः पटात् भिन्नः इत्यादौ प्रत्ययौ घटे विध्यमानम् पटाभावं सूचयतः I अस्य विषये द्वयोः पक्षिणोः सम्मतिः I\n२. पृथक्त्वं कदापि अपरस्मिन् गुणे न भवितुम् अर्हति I रूपं घटात् पृथक् इति प्रत्ययेन घटपृथक्त्वं रूपे वर्तते इति दृश्यते I परन्तु गुणरूपं " रूपम्" कथं वा पृथक्त्वम् इति अन्यत् कार्यम् जनयितुं शक्नोति ? अतः रूपम् घटात् भिन्नम् । इयं भिन्नता अन्योन्याभावं सूचयति । अपि सर्वत्र वर्तते । पृथक्त्वस्य वैलक्षण्यं नवद्रव्यवृतित्वम् अस्ति । अतः द्वयोः साम्यत्वं न ।\n३. पृथक्त्वस्य लक्षणम् अस्ति यत् पृथक्त्वम् पृथक् व्यवहारस्य असाधाराणं कारणम् ।\nकुत्रचित् व्याकरणरीत्या पृथक्त्वभेदयोः वैलक्षण्यं साध्यते । "पृथक्त्वे अवधिवाचकपदस्य पञ्चम्याः , आश्रयवाचकपदस्य प्रथम्याः च प्रयोगः । भेदस्स्थले द्वयोः पदयोः प्रथम्याः प्रयोगः" I परन्तु भेदस्स्थले अपि घटः पटात् भिन्नः इत्यस्य वाक्यं भेदम् एव सूचयति I भेदस्स्थले ' नञ्' पदप्रयोगात् विभक्ति भिन्नता दृश्यते I अनेन तयोः अर्थभेदः न साध्यते इति नवीनाः तर्कयन्ति I यथा 'कृ' धातुः 'यत्' धातोः भिन्नः इति बोधः केवलं कर्मपदप्रयोगेन न जायते । तथैव व्याकरणेन तयोः वैलक्षण्यम् न विशदी क्रियते ।\n'भेदः एव पृथक्त्वम् ' इत्यस्य निराकरणं ग्रन्थकारः अर्थरीत्या कथं व्यवस्थापयति इति अग्रे पश्याम ।\nअस्य प्रारूपः एवं भवति - प्रथमं पूर्वपक्षिणः वादं आक्षेपरूपेण , अनन्तरं ग्रन्थकारस्य प्रतिभाषा इति ।\nभेदेन सर्वं निर्वाह्यते । पृथक्त्वस्य अपेक्षा एव न उदेति ।\nसंयोगस्य आधारेण पृथक्त्वस्य गुणरूपं अपि च पृथक्त्वस्य अपेक्षां प्रकटयति ग्रन्थकारः ।\nसंयोगः तत्र तत्र जायते यत्र क्रियया, संयोगेन वा एकस्य मूर्तद्रव्यस्य मूर्तान्तरेण संयोगः उद्भवतिI नियमानुसरेण यदा हस्तपुस्तकयोः संयोगः जायते हस्तगतक्रियया तदा अवयविनि अपि पुस्तकशरीरयोः संयोगजः संयोगः उद्भवति । यथा हस्तक्रिया हस्तपुस्तकसंयोगं प्रति कारणम्, तथा हस्तपुस्तकसंयोगः एतं संयोगजः संयोगं प्रति कारणम् भवति ।\nपरन्तु मूर्तान्तरस्य अविध्यमानत्वे, यया क्रियया वा संयोगेन अवयवसंयोगः जायते, अवयविनि संयोगः न जायते । नाम कपाले विध्यमानया क्रियया घटस्य निर्माणम् । परन्तु कपालद्वयसंयोगेन वा कपालक्रियया घटे संयोगः सर्वथा न जायते । यदि घटे संयोगः जायते इति स्वीक्रियेत, तर्हि घटकपालयोः संयोगः भवति इति आपद्यते । परन्तु अयं संयोगः असम्भवः, अनुभवविरुद्धः । तर्हि संयोगः कुत्र कुत्र जायते , कुत्र न ? अस्मिन् प्रक्रमे, कपालघटौ युतसिद्धौ न । स्वाश्रयौ स्वातन्त्र्येण न तिष्ठतः। समानाश्रयौ तिष्ठतः । अतः न तयोः पृथगाश्रयाशृतत्वम् । एतस्मात् संयोगः न सम्भवति । आहत्य पृथगाश्रयाशृतत्वयोः एव संयोगः भवति । अतः पृथक्त्वेन एव साधयितुं शक्यते संयोगस्य उपपत्तिः I अनेन पृथक्त्वस्य अपेक्षा साधिता I पृथक्त्वम् इति कश्चित् गुणः येन द्वयोः मूर्तद्रव्ययोः संयोगः संभवति I\nपृथक्त्वस्य गुणत्वेन न अङ्गीकारः । पृथक्त्वम् द्रवोत्पत्तिद्वितीये क्षणे सृष्टं गुणरूपं चेत् तस्य नियतावधिकत्वं न स्यात् । दोषपूर्णम् । संयोगादि सिद्धानां गुणानां नियतावधिकत्वं न दृश्यते । अतः पृथक्त्वस्य नियतावधिकत्वात् गुणेषु न गणनीयः।\nपृथक्त्वं भेदेन असदृशं द्रव्येषु एव विध्यते । द्रव्योत्पत्तेः अनन्तरक्षणे एव उद्भवति यथा अन्याः गुणाः उद्भवन्ति । गुणेषु विभागः, संयोगः च सावधिकौ, यद्यपि तयोः नियतावधिकत्वं न ।\nआक्षेपः ३ :\nयदि पृथक्त्वम् गुणः इति स्वीक्रियेत, तर्हि विनानियमनं अवधिकत्वं भवेत् यतोहि कोपि नियमः न स्थापितः । पृथक्त्वस्य निखिलावधिकत्वं स्यात् । यथा भूतलावधिकत्वं घटे , तथा कपालावधिकत्वं अपि घटे भवतु ।\nविभागः इति गुणः द्रव्योत्पत्तेःअनन्तरक्षणे जायते । संयोगस्य नाशेन जायमानस्य विभागस्य आश्रयः अवधिः च संयोगस्य आश्रयः अवधिः चैव। संयोगस्स्थले घटावधिक संयोगः भूतले इति चेत् घटभूतलयोः विभागः यः अनयोः संयोगनाशेन जायते, एतस्मिन् विभागस्स्थले घटावधिक विभागः भूतले इति नियमेन स्वीक्रियते । अपरः अवधिः न स्वीक्रियते । तथैव द्रव्योत्पत्तेः अनन्तरक्षणे जायमाने पृथक्त्वे अपि अवधिकत्वं नियम्यते । द्रव्यपरंपरायां परमाण्वन्तम् ये अवयवाः समवायेन सन्ति, तदवधिकत्वं पृथक्त्वे न स्वीक्रियते । अतः कपालावधिक पृथक्त्वं न कदापि घटे । अनेन पृथक्त्वस्य निखिलावधिकत्वं न विध्यते ।\nद्रव्यपरम्परायां विध्यमानयोः परमाणुद्वयोः संयोगः कथं वा जायते यद्यपि अनाश्रितयोः तयोः अवयवरूपेण समवायी कारणं न विध्यते ?\nपरमाणवः स्वतन्त्रक्रियावन्तः । स्वतन्त्रक्रियावत्वात् परमाणुद्वयोः स्थानभेदः येन संयोगः जायते । अतः परमाणुविषये विनाश्रयं संयोगः उत्पद्यते ।\nमूर्तद्रव्यस्य विभुना संयोगः कथं जायते यद्यपि पृथगाश्रयाशृतत्वम् विभुद्रव्यस्य नास्ति ?\nमूर्तविभुसंयोगे मूर्तद्रव्यस्य एकस्य पृथगाश्रयाशृतत्वम् पर्याप्तम् येन द्वयोः संयोगः भवति ।\nघटकपालविषये घटस्य आश्रयः कपालः, कपालस्य आश्रयः कपालिका । द्वयोः पृथगाश्रयाशृतत्वम् दृश्यते येन घटकपालयोः संयोगः स्यात् ।\nसमानदेशवर्ततः घटकपालौ । घटस्य परम्परायां विध्यमानानां अवयवाः समानदिग्व्याभागव्यापिना : । समानदेशवृत्तित्वात् दिगुपाधिभूतेषु मूर्तद्रव्येषु परस्परपृथक्त्वं न सम्भवति ।\nइत्थं ग्रन्थकारेण ' भेदः एव पृथक्त्वम् ' इति पूर्वपक्षिणः स्वीकारः निरस्तः । पृथक्त्वं भेदात् अतिरिक्तं इति व्यवस्थापितः ।\nRetrieved from "https://worldsanskrit.net/w/index.php?title=10---nyAyashAstram/19---saMyogasya-AdhAreNa-pRuthaktvabhedayoH-parasparavailakShaNyam/01---vargasadasyAnAM-vyAkhyAnAni/jayanti-bhaginyahvyakhyanam&oldid=7710"
