5।4।99 - नावो द्विगोः\n5।4।99 नावो द्विगोः\nनावः (पञ्चम्येकवचनम्) , द्विगोः (पञ्चम्येकवचनम्)\nटच् तत्पुरुषस्य 6/1 [5।4।86] 5।4।91 (प्रथमैकवचनम्) , अतद्धितलुकि 5।4।92 (सप्तम्येकवचनम्)\nतत्पुरुषस्य द्विगोः नावः अतद्धितलुकि टच्\nयस्मिन् द्विगुसमासे "नौ" शब्दः उत्तरपदरूपेण विद्यते, तस्मात् टच् इति समासान्तप्रत्ययः भवति । परन्तु द्विगुसमासस्य निमित्तभूतस्य तद्धितप्रत्ययस्य यदि लुक् भवति तर्हि अयम् टच् प्रत्यय न भवति ।\nयस्मिन् द्विगुसमासे "नौ" शब्दः उत्तरपदरूपेण विद्यते, तस्मात् टच् इति समासान्तप्रत्ययः भवति । परन्तु यदि प्रक्रियायाम् द्विगुसमासस्य निमित्तभूतस्य तद्धितप्रत्ययस्य लुक् भवति, तत्र टच् प्रत्ययः न विधीयते ।\n1. पञ्चानां नावाम् समाहारः [तद्धितार्थोत्तरपदसमाहारे च 2।1।51 इति द्विगुसमासः]\n→ पञ्चन् + नौ + टच् [वर्तमानसूत्रेण टच् इति समासान्तप्रत्ययः]\n→ पञ्चन् + नाव् + अ [एचोऽयवायावः 6।1।78 इति आवादेशः]\n→ पञ्च + नाव् + अ [नलोपः प्रातिपदिकान्तस्य 8।2।7 इति नकारलोपः]\nपञ्चानां नावां समाहारः पञ्चनावम् । एवमेव - द्विनावम्, त्रिनावम्, सप्तनावम्, दशनावम् एतादृशाः शब्दाः अपि सिद्ध्यन्ति ।\n3. पञ्चभ्यः नौभ्यः आगतम्\nपञ्चन् + नौ + रूप्य [ततः आगतः अस्मिन्नर्थे हेतुमनुष्येभ्यः रूप्यः 4।3।81 इत्यनेन रूप्य-प्रत्ययः । तद्धितार्थोत्तरपदसमाहारे च 2।1।51 इति तद्धितप्रत्ययस्य विषये द्विगुसमासः]\n→ पञ्चन् + नौ + टच् + रूप्य [वर्तमानसूत्रेण टच् इति समासान्तप्रत्ययः । अयम् प्रत्ययः तद्धितप्रत्ययात् पूर्वम् विधीयते यतः समासः तु "पञ्चन् + नौ" इत्यस्यैव भवति । रूप्य-प्रत्ययः केवलम् समासनिमित्तकः अस्ति, समासस्य अवयवः न ।]\n→ पञ्चन् + नाव् + अ + रूप्य [एचोऽयवायावः 6।1।78 इति अवादेशः]\n→ पञ्च + नाव + रूप्य [नलोपः प्रातिपदिकान्तस्य 8।2।7 इति नकारलोपः]\nपञ्चभ्यः नौभ्यः आगतम् पञ्चनावरूप्यम् । अत्र प्रक्रियायाम् "रूप्य" इति तद्धितप्रत्ययः विधीयते, परन्तु तस्य लोपः नैव क्रियते (द्विगोर्लुगनपत्ये 4।1।88 इत्यस्य प्रसक्तिः अत्र न विद्यते यतः अत्र "रूप्य" इति अजादिप्रत्ययः नास्ति) । अतः अत्र "टच्" इति समासान्तप्रत्ययः अवश्यं कर्तव्यः ।\n4. षट् नावः प्रियाः अस्य [अनेकमन्यपदार्थे 2।2।24 इति बहुव्रीहिसमासः । अस्मिन् समासे प्रारम्भे तद्धितार्थोत्तरपदसमाहारे च 2।1।51 इति द्विगुसमासः]\n= षष् + नौ + टच् + प्रिय [वर्तमानसूत्रेण टच् इति समासान्तप्रत्ययः । अयम् समासान्तप्रत्ययः द्विगुसमासस्य अन्ते विधीयते अतः "प्रिय" शब्दात् पूर्वमेव अस्य स्थापनं क्रियते ।]\n→ षष् + नाव् + अ + प्रिय [एचोऽयवायावः 6।1।78 इति अवादेशः]\n→ षड् + नाव् + अ + प्रिय [पदान्तषकारस्य झलां जशोऽन्ते 8।2।29 इति जश्त्वे डकारः]\n→ षड्नावप्रिय ।\nषट् नावः प्रियाः अस्य सः षड्नावप्रियः ।\n5. पञ्चभिः नौभिः क्रीतः\n= पञ्चन् + नौ + ठक् [आर्हादगोपुच्छसङ्ख्यापरिमाणात् ठक् 5।1।19 इति ठक्-प्रत्ययः । तद्धितार्थोत्तरपदसमाहारे च 2।1।51 इति तद्धितप्रत्ययस्य विषये द्विगुसमासः]\n→ पञ्चन् + नौ [अध्यर्धपूर्वद्विगोर्लुगसंज्ञायाम् 5।1।28 इति द्विगुसमासस्य विषये विहितस्य आर्हीय-प्रत्ययस्य लुक्]\n→ पञ्च + नौ [नलोपः प्रातिपदिकान्तस्य 8।2।7 इति नकारलोपः]\nपञ्चभिः नौभिः क्रीतः सः पञ्चनौः अत्र वस्तुतः तत्पुरुषसमासः एव भवति, परन्तु प्रक्रियायाम् "ठक्" इति समासनिमित्तकस्य तद्धितप्रत्ययस्य लुक् क्रियते । अतः अत्र वर्तमानसूत्रेण समासान्तप्रत्ययः न भवति ।\nनौशब्दान्तात् द्विगोः टच् प्रत्ययो भवति समासान्तः। द्वे नावौ समाहृते द्विनावम्। त्रिनावम्। द्विनावधनः। पञ्चनावप्रियः। द्वाभ्यां नौभ्यामागतं द्विनावरूप्यम्। द्विनावमयम्। द्विगोः इति किम्? राजनौः। अतद्धितलुकि इत्येव, पञ्चभिर् नौभिः क्रीतः पञ्चनौः। दशनौः।\n`द्विनावम्? त्रिनावम्` इति। `तद्धितार्थोत्तरपद` 2।1।50 इत्यादिना द्विगुः। `द्विनावधनः` इति। द्वे नावौ धनं यस्येति बहुव्रीहौ कृते पूर्वयोः पदयोस्तेनैव सूत्रेणोत्तरपदे द्विगुः। पञ्चनावप्रियम्? इति। पूर्वेण तुल्यमेतत्? द्विनावरूप्यम्, द्विनावमयम्` इति। तेनैव सूत्रेम तद्धितार्थे द्विगुः। पूर्ववद्रूप्यमयटौ। `राजनौः` इति। षष्ठीसमासः। `पञ्चनौः` इति आर्हीयस्य 5।1।19 ठकः `अध्यर्धपूर्वं` 5।1।28 इत्यादिना लुक्॥\nनौशब्दान्ताद्द्विगोष्टच् स्यान्न तु तद्धितलुकि । द्वाभ्यां नौभ्यामागतः द्विनावरूप्यः । द्विगोर्लुगनपत्ये (कौमुदी-1080) इत्यत्र अचीत्यस्यापकर्षणाद्धलादेर्न लुक् । पञ्चनावप्रियः । द्विनावम् । त्रिनावम् । अतद्धितलुकीति किम् । पञ्चभिर्नौभिः क्रीतः पञ्चनौः ॥\nनावो द्विगोः - नावो द्विगोः । न तु तद्धितलुकीति ।गोरतद्धितलुकी॑त्यतो मण्डूकप्लुत्या तदनुवृत्तेरिति भावः । द्विनावरूप्य इति । तद्धितार्थे समासः, टच्, आवादेशः ।हेतुमनुष्येभ्योऽन्यतरस्यां रूप्यः॑ । तस्य "द्विगोर्लुगनपत्ये" इति लुकमाशङ्क्याह  -  द्विगोर्लुगनपत्ये इत्यत्रेति । अपकर्षणादिति ।गोत्रेऽलुगची॑त्यत्तरसूत्रादित्यर्थः । पञ्चनावप्रिय इति । पञ्च नावः प्रिया यस्येति विग्रहे उत्तरपदे द्विगुः, टचि, आवादेशः । द्विनावमिति । द्वयोर्नावोः समाहार इति विग्रहे द्विगुः । टच् । आवादेशः । "सनपुंसकम्" इति नपुंसकत्वम् । त्रिनावमिति । तिसृणां नावां समाहार इति विगरहः । द्विनाववत् । पञ्चनौरिति । तद्धितार्थे समासः । आर्हीयष्ठक्,अध्यर्धे॑ति लुक् ।\nनावो द्विगोः - द्विनावरूप इति ।हेतुमनुष्येभ्यः  -  ॑इति रूप्यः । पञ्चनौरिति । आर्हीयष्ठत् ।अध्यर्धपूर्वे॑ति लुक् । खार्याः । द्विगोरिति । खारीशब्दान्ताद्द्विगोरित्यर्थः ।
