भगवान् विष्णुः नरसिंहावतारं किमर्थं प्राप्तवान् ? हिरण्यकशिपोः वधार्थम् इति वदेयुः भवन्तः । किन्तु कश्चन चाटुश्लोककारः एतत् वचनं न अङ्गकिरोति । सः वदति - भगवता विष्णुना मत्स्यरूपेण, कूर्मरूपेण, वराहरूपेण च भूमौ अवतारः कृतः । किन्तु तान् आहाररूपेण उपयोक्तुं मानवाः यदा उद्युक्ताः तदा तान् दृष्ट्वा क्रुद्धः भगवान् उग्रं नरसिंहं रूपं धृतवान् । एवम् अवताररूपस्य जीविनः खादनपरम्परा मानवैः या आरब्धा तां भङ्क्तुं भगवान् नरसिंहरूपेण अवतारं प्राप्तवान् इति । स्यात् खलु एवम् अपि ?
कदाचित् कुत्रापि गतः विष्णुः गृहम् आगत्य द्वारशब्दं कृतवान् । तदा राधा अन्तर्भागतः अपृच्छत् - 'कः भवान् ?' इति । विष्णुना उक्तम् - 'अहमस्मि हरिः' इति । हरिशब्दस्य सिंहः इत्यपि अर्थः । अतः तम् अर्थं मनसि निधाय सा वदति - 'सिंहः वनं गच्छेत् । तस्य नात्र किमपि कार्यम्' इति । 'अहं कृष्णः अस्मि' इति पुनर्वदति विष्णुः । कृष्णपदस्य कृष्णमुखः वानरः इत्यर्थं परिकल्प्य राधा अवदत् - 'कृष्णमुखात् वानरात् भीतिः मम । अतः इतः निर्गच्छ' इति । 'अहं मधुसूदनः अस्मि' इति विष्णुना पुनः उक्तम् । मधुशब्दस्य लतार्थं मन्वाना सा 'तां पुष्पयुतां लतां प्रति एव गच्छ' इति अवदत् । एवं युक्तियुक्तेन वचनेन पत्न्या यः मूकीकृतः सः हरिः युष्मान् रक्षतु ।
कदाचित् बलभद्रः मातरम् अवदत् - 'अम्ब ! कृष्णेन मृत्तिका भक्षिता' इति । तदा माता यशोदा कृष्णं पृष्टवती - 'किम् एतत् सत्यम् ? किं त्वया मृत् भक्षिता ?' इति । किमपि अजानन् इव कृष्णः अपृच्छत् - 'केन एवम् उक्तम् ?' इति । यशोदा अवदत् - 'बलभद्रेण उक्तम्' इति । 'सः असत्यम् उक्तवान्' इति उक्तवान् कृष्णः । 'रे, मुखम् उद्घाटय, अहं परीक्षे' इति अवदत् यशोदा । कृष्णः मुखम् उद्घाटितवान् । तदा तत्र यशोदया समस्तं जगत् एव दृष्टम् । तस्मात् सा नितराम् आश्चर्यचकिता जाता । 'यस्य माता एवं विस्मयं प्राप्तवती । सः केशवः अस्मान् सर्वान्, पातु' इति वदति कविः ।
विष्णोः पत्नीद्वयम् । एका तु मुखरस्वभावा । सर्वदा वदन्ती एव भवति । अपरा चञ्चलचित्ता । तस्याः (लक्ष्म्याः) चञ्चलत्वं सुप्रसिद्धम् । तस्य पुत्रः मम्मथः । सः नियन्त्रणरहितः । शीतलकायः आदिशेषः तदीया शय्या । जलमये समुद्रे वासः । वाहनं तु पक्षी (गरुडः) । एवं नितरां खिन्नः विष्णुः काष्ठरूपं प्राप्तवान् ।
धनिकाः अन्यस्य कष्टदुःखादिकं न जानन्ति कदाचिदपि इति तु लोकसिद्धः विषयः । भगवान् नारायणः अपि लक्ष्मीवान् ।(यतः तस्य पत्नी लक्ष्मीः) अतः तस्मिन् अपि धनिकव्यवहारः दृश्यते । आदिशेषः तस्य शय्या । भूभारवहनात् नितरां परिश्रान्तः अस्ति शेषः । एवं श्रान्तस्य तस्य उपरि नारायणः सुखेन शेते !!
कदाचित् कृष्णः सत्यभामायाः अन्तर्गृहद्वारे शब्दं कृतवान् । तदा सत्यभामा तम् अपृच्छत् -'कः द्वारे शब्दापयति ?' कृष्णः अवदत् - 'अहं माधवः।' माधवः इत्यस्य वसन्तऋतुः इत्यर्थं कल्पयित्वा सत्यभामा अवदत् - 'भवान् वसन्तः वा ?' कृष्णः अवदत् - 'अहं चक्री।' सुदर्शनचक्रं तस्य अस्ति । अतः सः चक्री । परन्तु कुलालस्य निकटे अपि चक्रं भवति । घटस्य निर्माणे सः चक्रस्य उपयोगं करोति । अतः सत्यभामा 'भवान् कुलालः किम् ?' इति पृच्छति । अहं धरणिधरः इति कृष्णः उक्तवान् । सः भूमिम् उद्धृतवान् आसीत् । परन्तु सत्यभामा भूभारं वहन्तम् आदिशेषं स्मृत्वा 'किं भवान् आदिशेषः ?' इति पृच्छति । तदा तु कृष्णः 'अहं घोरस्य सर्पस्य मर्दनकर्ता' इति अवदत् । कालियमर्दनं तु तेन कृतमेव । परन्तु सत्यभामा अवदत्- 'सर्पनाशकः गरुडः किम् ?' 'नैव भोः, अहं हरिः' इति कृष्णः अवदत् । 'हरिः' इत्यस्य कपिः इत्यर्थं गृहीत्वा सत्यभामा 'किं त्वं कपिः ?' इति अपृच्छत् । एवं सत्यभामया यः जितः सः कृष्णः भवतः सर्वान् रक्षतु ।
पाठः क्रियेटिव कॉमन्स ऐट्रिब्यूशन/शेयर-अलाइक अभिज्ञापत्रस्य अन्तर्गततया उपलब्धः अस्ति; अन्याः संस्थित्यः अपि सन्ति । अधिकं ज्ञातुम् अत्र उपयोगस्य संस्थितिं पश्यतु ।
