3rd Sem, Unit-I: लघुसिद्धान्तकौमुदी-2 (सुबन्तप्रकरणम् - सूत्रव्याख्या)\nBy Gurucharan Das October 23, 2018\n७. अमि पूर्वः - ६।१।१०७\nपाणिनीयं सूत्रमिदं लघुसिद्धान्तकौमुद्याः अजन्तपुंलिङ्ग-प्रकरणान्तर्गतम् पूर्वरूपमेकादेश-विषयकं विधिसूत्रम्। सूत्रे ʼअमिʼ इति सप्तम्येकवचनम्। अस्यार्थः - ʻअम्ʼ इति परे सति। ʻपूर्वःʼ इति प्रथमैकवचनम्। अस्यार्थः - पूर्वरूपं भवति। सूत्रस्य अर्थवोधार्थमत्र ʻअकः सवर्णे दीर्घःʼ इत्यस्मात् सूत्रात् ʻअकःʼ, इति पदम्, ʻइको यणचिʼ इत्यस्मात् सूत्रात् ʻअचिʼ इति पदम्, तथा ʻएकः पूर्वपरयोःʼ इति अधिकारसूत्रम् अनुवर्तन्ते। तस्मात् पूर्णाङ्गं सूत्रं भवति-- ʻअकः अमि अचि पूर्वपरयोरेकः पूर्वः।ʼ\nसूत्रार्थः - अकः अमि अचि पूर्वपरयोः पूर्वरूपमेकादेशः स्यात्।\nयथा-- ʻराम अम्ʼ इति स्थिते, अकः, अर्थात् ʻरामʼ-शब्दस्य मकारोत्तरवर्तिनः अकारात् अम् इति अस्ति, तस्मात् ʻअमि पूर्वःʼ अत्यनेन सूत्रेण पूर्वरूपमेकादेशे ʻरामम्ʼ इति रूपं सिद्धम्।\nएवम् - मुनि अम् > मुनिम्। साधु अम् > साधुम् इत्यादि।\nपाणिनीयं सूत्रमिदं लघुसिद्धान्तकौमुद्याः अजन्तपुंलिङ्ग-प्रकरणान्तर्गतम् प्रत्ययस्य आदिभूतानां लकार-शकार-कवर्गाणाम् इत्संज्ञा-विधायकम्। सूत्रस्य पदच्छेदः - ल-श-कु अतद्धिते। सूत्रे ʻलशकुʼ इति प्रथमैकवचनम्। लश्च शश्च कुश्च इति समाहारद्वन्द्वे ʻलशकुʼ इति नपुंसकम्। सूत्रे ʻअतद्धितेʼ इति षष्ठ्यर्थे सप्तमी। अस्यार्थः - तद्धित-भिन्ने प्रत्यये। सूत्रस्य अर्थवोधार्थमत्र ʻउपदेशेऽजनुनासिक इत्ʼ इत्यस्मात् सूत्रात् ʻइत्ʼ इति पदम्, ʻआदिर्ञिटुडवःʼ इत्यस्मात् सूत्रात् ʻआदिःʼ इति, तथा ʼषः प्रत्ययस्यʼ इत्यस्मात् सूत्रात् ʻप्रत्ययस्यʼ इति पदं अनुवर्तन्ते। तस्मात् पूर्णाङ्गं सूत्रं भवेत् -  ʻप्रत्ययस्यादिः लशक्वतद्धिते इत् ।ʼ\nसूत्रार्थः - तद्धितवर्जितस्य प्रत्ययस्य आदितः वर्तमानाः लकार-शकार-कवर्गाः इत्संज्ञकाः भवन्ति।\nयथा-- ʻरामʼ-शब्दात् द्विचीयाबहुवचने शस्-विभक्तौ ʻराम शस्ʼ इति स्थिते, ʻशस्ʼ-प्रत्ययस्य आदिवर्णः शकारः ʻलशक्वतद्धितेʼ इत्यनेन सूत्रेण इत्संज्ञकः, ततः ʻतस्य लोपःʼ इत्यनेन तस्य लोपे ʻराम अस्ʼ इति जाते, ʻहलन्त्यम्ʼ इत्यनेन ʻअस्ʼ इत्यस्य सकारस्य इत्संज्ञा ʻन विभक्तौ तुस्माःʼ इत्यनेन निषिद्धा। ततः ʻप्रथमयोः पूर्वसवर्णःʼ इति सवर्णदीर्घादेशे ʻरामास्ʼ इति जाते, ʻतस्माच्छसो नः पुंसिʼ इति शसः सकार-स्थाने नकारादेशे ʻरामान्ʼ इति रूपं भवति।\nपाणिनीयं सूत्रमिदं लघुसिद्धान्तकौमुद्याः अजन्तपुंलिङ्ग-प्रकरणान्तर्गतम् णत्वविषयकं विधिसूत्रम्। सूत्रस्य पदच्छेदः - अट्-कु-पु-आङ्-नुम्-व्यवाये अपि। सूत्रे ʻअट्-कु-पु-आङ्-नुम्-व्यवायेʼ इति सप्तम्येकवचनम्। ʻअपिʼ इति अव्ययम्। सूत्रस्य स्पष्टार्थमत्र ʻरषाभ्यां नो णः समानपदेʼ इत्येतस्य सूत्रस्य अनुवृत्तिः भवेत्। तस्मात् पूर्णाङ्गं सूत्रं भवेत् -  ʻरषाभ्यां नो णः समानपदे अट्कुप्वाङ्नुम्व्यवायेऽपिʼ।\nसूत्रे ʻअट्ʼ इति प्रत्याहारः। अत्र सर्वे स्वराः, ह-य-व-राश्च सन्ति। कु इति कवर्गस्थाः वर्णाः। पु इति पवर्गास्थाः वर्णाः। आङ् इति आकारः। नुम् इति आगमः। ʻव्यवायेʼ इति व्यवधानम्। ʻसमानपदेʼ इति अखण्डपदे, एकपदे वा। ʻएकपद इत्यर्थः। अखण्डमेव पदमिह विवक्षितम्ʼ इति वालमनोरमा।\nसूत्रार्थः - अट्, कवर्गः, पवर्गः, आङ्, नुम् इत्येतैः व्यस्तैः यथासम्भवं मिलितैश्च व्यवधाने अपि रकार-षकाराभ्यां परस्य नकारस्य स्थाने णकारादेशः भवति समानपदे।\nउदाहरणम् -  अट्-व्यवाये यथा - करणम्, हरणम्।\nकवर्ग-व्यवधाने यथा - अर्केण, गर्गेण, मूर्खेण।\nपवर्ग-व्यवधाने यथा - दर्पेण, रामेण।\nपाणिनीयं सूत्रमिदं लघुसिद्धान्तकौमुद्याः अजन्तपुंलिङ्ग-प्रकरणान्तर्गतम् ʻइन-आत्-स्यʼ इत्यादेश-विषयकं विधिसूत्रम्। सूत्रस्य पदच्छेदः-- टा-ङसि-ङसाम् इन-आत्-स्याः । सूत्रे ʻ टा-ङसि-ङसाम्ʼ इति षष्ठीबहुवचनम्। ʻइन-आत्-स्याःʼ इति प्रथमाबहुवचनम्। सूत्रस्य स्पष्टार्थमत्र ʻअतो भिस ऐस्ʼ इत्यस्मात् सूत्रात् पञ्चम्यन्तम् ʻअतःʼ इति पदम्, तथा ʻअङ्गस्यʼ इति अधिकारसूत्रम् अनुवर्तेते। ʻअतःʼ इति पदम् ʻअङ्गस्यʼ इत्यस्य विशेषणम्। तस्मात् ʻयेन विधिस्तदन्तस्यʼ इत्यनया परिभाषया तत्र तदन्तविधिः। अनुवृत्त्या पूर्णाङ्गं सूत्रं भवेत् -  ʻअतः अङ्गात् टा-ङसि-ङसामिनात्स्याः।ʼ\nसूत्रार्थः - अदन्ताद् अङ्गात् उत्तरेषां यथाक्रमम् इन, आत्, स्य इत्येते आदेशाः भवन्ति।\nउदाहरणम्-- ʻइनʼ-आदेशः यथा - रामेण।\nʻराम टाʼ इति स्थिते, अकारान्तात् ʻरामʼ इत्यस्मात् ʻटा-ङसि-ङसामिनात्स्याःʼ इत्यनेन सूत्रेण टा-स्थाने ʻइनʼ इत्यादेशे ʻराम इनʼ इति जाते, ʻआद्गुणःʼ इत्यनेन सूत्रेण पूर्वपरयोः एकार-गुणादेशे ʻरामेनʼ इति जाते, ʻअट्कुप्वाङ्नुम्व्यवायेऽपिʼ इत्यनेन सूत्रेण नकार-स्थाने णकारादेशे ʻरामेणʼ इति रूपं सिद्धम्।\nʻआत्ʼ इत्यादेशः यथा - रामात्।\nʻराम ङसिʼ इति स्थिते, अकारान्तात् ʻरामʼ इत्यस्मात् ʻटा-ङसि-ङसामिनात्स्याःʼ इत्यनेन सूत्रेण ङसि-स्थाने ʻआत्ʼ इत्यादेशे ʻराम आत्ʼ इति जाते, ʻअकः सवर्णे दीर्घःʼ इत्यनेन सूत्रेण सवर्णदीर्घ एकादेशे ʻरामात्ʼ इति रूपं सिद्धम्।\nʻस्यʼ इत्यादेशः यथा - रामस्य।\nʻराम ङस्ʼ इति स्थिते, अकारान्तात् ʻरामʼ इत्यस्मात् ʻटा-ङसि-ङसामिनात्स्याःʼ इत्यनेन सूत्रेण ङस्-स्थाने ʻस्यʼ इत्यादेशे ʻरामस्यʼ इति रूपं सिद्धम्।\n११. अतो भिस ऐस् - ७।१।९\nपाणिनीयं सूत्रमिदं लघुसिद्धान्तकौमुद्याः अजन्तपुंलिङ्ग-प्रकरणान्तर्गतम् भिसः स्थाने ʻऐस्ʼ इत्यादेश-विषयकं विधिसूत्रम्। सूत्रस्य पदच्छेदः-- अतः भिसः ऐस्। सूत्रे ʻअतःʼ इति पञ्चम्येकवचनम्। ʻभिसःʼ इति षष्ठ्येकवचनम्। ʻऐस्ʼ इति प्रथमैकवचनम्। सूत्रस्य अर्थवोधाय अत्र ʻअङ्गस्यʼ इति अधिकारसूत्रम् पञ्चम्यन्तरूपेण विपरिणमय्य अनुवर्तते। ʻअतःʼ इति पदम् ʻअङ्गस्यʼ इत्यस्य विशेषणम्। तस्मात् ʻयेन विधिस्तदन्तस्यʼ इत्यनया परिभाषया तत्र तदन्तविधिः। अनुवृत्त्या पूर्णाङ्गं सूत्रं भवेत् -  ʻअतः अङ्गात् भिस ऐस्ʼ।\nसूत्रार्थः - अकारान्तात् अङ्गात् परस्य भिसः स्थाने ऐस् इत्यादेशः भवति ।\nअत्र ʻऐस्ʼ इत्यादेशः अनेकाल् अनेकवर्णविशिष्टः वा। अतः ʻअनेकाल्शित् सर्वस्यʼ इत्यनया परिभाषया भिसः सम्पूर्ण-स्थाने एव ऐस्-आदेशः भवति।\nयथा-- ʻरामʼ इति अकारान्तात् शब्दात् परम् तृतीयाबहुवचने ʻराम भिस्ʼ इति स्थिते, ʻअतो भिस ऐस्ʼ इत्यनेन सूत्रेण भिसः स्थाने ऐस् इत्यादेशे ʻराम ऐस्ʼ इति जाते, ऐसः अन्त्यस्य हलः सकारस्य इत्संज्ञाप्राप्तौ ʻन विभक्तौ तुस्माःʼ इत्यनेन तस्य निषेधे ʻवृद्धिरेचिʼ इत्यनेन सूत्रेण पूर्वपरयोः वृद्धिरेकादेशे ʻरामैस्ʼ इति जाते, सकारस्य रुत्वे विगसर्गे च ʻरामैःʼ इति रूपं सिद्धम्।
