5।2।6 - यथामुखसंमुखस्य दर्शनः खः\n5।2।6 यथामुखसंमुखस्य दर्शनः खः\nयथामुखसंमुखस्य दर्शनः खः 🔊\nयथामुख-सम्मुखस्य (षष्ठ्येकवचनम्) , दर्शनः (प्रथमैकवचनम्) , खः (प्रथमैकवचनम्)\n"दर्शनः" (इति) यथामुख-सम्मुखस्य खः\nषष्ठीसमर्थात् "यथामुख" शब्दात् तथा च "सम्मुख" शब्दात् "दर्शनः (दर्पणः)" अस्मिन् अर्थे ख-प्रत्ययः भवति ।\nअस्मिन् सूत्रे प्रयुक्तः "दर्शन" इति शब्दः करणाधिकरणयोश्च 3।3।117 इत्यनेन दृश्-धातोः अधिकरणे ल्युट्-प्रत्ययं कृत्वा सिद्ध्यति । "दृश्यते यस्मिन् ; सः दर्शनः" - इति अत्र अर्थः । यस्मिन् वस्तुनि प्रतिबिम्बस्य (reflection) दर्शनम् भवति, तत् वस्तु "दर्शन" इत्यनेन निर्दिश्यते ।यथा - दर्पणः (mirror), जलकुम्भः (a pot filled with water), स्थालिका (a steel plate) - आदयः । एतादृशस्य पदार्थस्य निर्देशार्थम् अस्मिन् सूत्रे "यथामुख" तथा "सम्मुख" शब्दाभ्याम् "ख" प्रत्ययः उक्तः अस्ति । क्रमेण पश्यामः -\n1. "यथामुखम् दर्शनः" = यथामुख + ख → यथामुखीनः दर्पणः । मुखम् यथा प्रत्यक्षरूपेण विद्यते, तथैव यस्मिन् दर्पणे दृश्यते, सः "यथामुखीनः दर्पणः" । An object (E.g. mirror) that shows the exact reflection of the face, without any distortions or blurring - is referred as यथामुखीन ।\n[अ] अत्र "यथामुख" अयम् शब्दः "मुखस्य सदृशम्" अस्मिन् अर्थे प्रयुक्तः अस्ति । वस्तुतस्तु यथाऽसादृश्ये 2।1।7 इत्यनेन "यथा" इति शब्दः अव्ययीभावसमासे केवलम् "असादृश्यम्" अस्मिन् अर्थे एव प्रयुज्यते; अतः "सादृश्ये" अस्मिन् अर्थे "यथा" इत्यनेन सह अव्ययीभावसमासः भवितुमेव न अहर्ति । तर्हि अस्मिन् सूत्रे "यथामुख" इत्यस्य प्रयोगः "मुखस्य सदृशः" इत्यस्मिन् अर्थे कथम् भवति - इति प्रश्नः उपतिष्ठते । अस्यैव उत्तरार्थम् काशिकाकारः वदति - "निपातनात् सादृश्येऽव्ययीभावः" । इत्युक्ते, अत्र "यथामुखम्" शब्दः "मुखस्य सदृशम्" अस्मिन् अर्थे निपातनेन सिद्ध्यति (न हि केनचित् सूत्रेण) - इति आशयः ।\n[आ] अत्र विग्रहवाक्ये अव्ययीभावसमासात् विहितस्य षष्ठ्येकचनस्य प्रत्ययस्य नाव्ययीभावादतोऽम्त्वपञ्चम्याः 2।4।83 इत्यनेन "अम्"-आदेशः भवति, अतः "यथामुखम्" इति अम्- प्रत्ययान्तम् रूपम् विग्रहवाक्ये प्रयुज्यते । यथामुखम् दर्शनः यथामुखीनः दर्पणः ।\n2. सर्वस्य मुखस्य दर्शनः = सम्मुख +ख → सम्मुखीनः दर्पणः । यस्मिन् दर्पणे सम्पूर्णम् मुखम् दृश्यते, सः सम्मुखीनः दर्पणः । An object (E.g. mirror) that shows the reflection of the complete face (not just a part of it) is referred as सम्मुखीन ।\nविशेषः - अत्र प्रयुक्तः "सम्मुख" शब्दः "सर्वम् मुखम्" अस्मिन् अर्थे ख-प्रत्ययस्य प्रयोगार्थम् निपात्यते । तदर्थम् "समम् (= सर्वम्) च तत् मुखम्" इति कर्मधारय-समासेन "सममुख" इति शब्दं कृत्वा अग्रे निपातनेन मकारोत्तर-अकारस्य लोपं कृत्वा "सम्मुख" शब्दः सिद्ध्यति ।विग्रहवाक्ये तु "सर्वस्य मुखस्य" इत्येव वक्तव्यम् ।\n`दृश्यतेऽस्मिन्निति दर्शनः` इति। अधिकरणे ल्युट्। `यथामुखम्` इति। `यथाऽसादृश्ये` 2।1।7 इत्यव्ययीभावः। मुखस्य सदृशं यथामुखम्। किं पुनस्तत्? आदर्शाश्रयं प्रतिबिम्बम्। ननु च `असादृश्ये` इति प्रतिषेधान्नात्र समासेन भवितव्यम्? इत्यत आह--`निपातनात्` इत्यादि। समासश्चायं पूर्वपदार्थप्रधानः। पूर्वपदं चासत्त्ववचनमिति प्रथमासमर्थादेव प्रत्यय उपपद्यते। अथ वा--`नाव्ययीभावादतोऽम्त्वपञ्चम्याः` 2।4।83 इति ज्ञापकादव्ययीभावाद्द्वितीयादयो भवन्तीत्यतो द्वितीयासामथ्र्यात्? प्रत्य उपपद्यते। `यथामुखं यतामुखीनः` इति। मुखसदृस्य दर्शनः` इति। कर्मणि षष्ठी। यत्राऽऽदर्शादौ सर्व मुखं दृश्यते स एवमुच्यते॥\nदृश्यतेऽस्मिन्दर्शन इति। अधिकरणे। ल्युट्, कः पुनरसौ ? इत्याह--आदर्शादिरिति। आदिशब्देन जलादिकं गृह्यते। प्रतिबिम्बाश्रय इति। यो हि मुखादिप्रतिविम्बस्याश्रयस्तत्र मुखादिकं दृश्यते। मुखस्य सदृशं यथामुखं प्रतिविम्बम्, सादृश्यप्रतिषेधात्कथमत्र समासः? तत्राह--निपातनादिति। भट्टिकाव्ये तु पदार्थानतिवृतौ यथाशबप्द आश्रितः, तथा च मायामृगं प्रकृत्य भवति श्लोकः--ठ्यथामुखीनः सीतायाः पुप्लुवे वहुलो भवन्ऽ इति, यथामुखं दर्शन इत्यव्ययीभावस्यापि यथामुखशब्दस्योन्मतगङ्गादिवत् सत्वचनत्वात्कर्मशक्तियोगे सति दर्शनशब्दयोगे कृद्योगलक्षणा कर्मणि षष्ठी, तस्याः ठ्नाव्ययीभावात्ऽ इत्यम्भावः। अत एव पूर्वमुक्तम्--ठ्यथामुखशब्दात्संमुखशब्दाच्च षष्ठीसमर्थात्ऽ इति। समं मुखं संमुखमिति समशब्दः सर्वशब्दपर्यायः। निपातनादन्त्यलोपः, संमुखस्येति कर्मणि षष्ठी। प्रत्ययसन्नियोगेनान्त्यलोपनिपातनान्नेदं प्रयोगार्हम्, किं तर्हि ? प्रक्रियावाक्यम्। संशब्दस्तु न समशब्दस्यार्थे दृश्यते। सम्मुखीन इति। यत्रादर्शादौ सर्वं मुखं दृश्यते तदेवमुच्यते। कथं तहि ठ्संयुगे संमुखीनं तमुद्यन्तं प्रसहेत कःऽ इति ? अभिमुखावस्तानात्साधर्म्याद्भविष्यति ॥\nमुखस्य सदृशं यथामुखं प्रतिबिम्बम् । निपातनात्सादृश्येऽव्ययीभावः । समं सर्वं मुखं संमुखम् । समशब्दस्यान्तलोपो निपात्यते । यथामुखं दर्शनः यथामुखीनः । सर्वस्य मुखस्य दर्शनः संमुखीनः ॥\nयथामुखसंमुखस्य दर्शनः खः - यथामुख । यथामुख, समुखं-आभ्यां षष्ठन्ताभ्यां दर्शन इत्यर्थे खःस्यादित्यर्थः । दृश्यतेऽस्मिन्निति दर्शनः= आदर्शादिः । ननु मुखस्य सदृशं यथामुखमिति कथमव्ययीभावः , "यथाऽसादृश्ये" इति सादृश्ये तन्निषेधादित्यत आह  -  निपातनादिति । सम्मुखशब्दे आभिमुख्यार्थकस्य समित्युपसर्गस्य न प्रवेशः, किंतु समशब्दस्य सर्वपर्ययस्येत्याह  -  समं सर्वं मुखं संमुखमिति । सममित्यस्य विवरणं सर्वमिति । समं च तन्मुखं चेति कर्मधारये संमुखशब्द इत्यर्थः । निपात्यत इति । इदं च भाष्ये स्पष्टम् । एवञ्च समित्युपसर्गपूर्वादयं प्रत्ययो नेष्यत इति भावः ।\nयथामुखसंमुखस्य दर्शनः खः - यथामुख । दृश्यतेऽस्मिन् दर्शनः=आदर्शादिः । अधिक,रणे ल्युट् ।असादृश्ये॑इति प्रतिषेधात्सादृश्ये कथं यथाशब्दस्य समासः । तत्राह  -   -  निपातनादिति । एतच्च वृत्तिग्रन्थमनुसृत्योक्तम् । भट्टिकाव्ये तु पदार्थानतिवृत्तौ यथाशब्द आश्रितः । तथा च मायामृगं प्रकम्योक्तं  -  -॒यथामुखीनः सीतायाः पुप्लुवे बहु लोभयन्इति । यथामुखं दर्शन इति । अव्ययीभावस्यापि यथामुखशब्दस्येन्मत्तगङ्गादिवत्सत्त्ववचनत्वात्कर्मशक्तियोगे सति कृद्योगलक्षणा षष्ठी । तस्यानाव्ययीभावा॑दित्यमादेशः । सर्वस्य मुखस्येति ।संमुखस्ये॑ति नोक्तं, प्रत्ययसंनियोगेनैव समशब्दस्याऽन्त्यलोपनिपातनात् । संशब्दस्तचुसमशब्दार्थे न दृश्यते,संमुखो भव॑इत्यत्रअभिमुख॑इत्यर्थप्रतीतेः । तत्र च खप्रत्ययस्याऽनिष्यमाणत्वात् । कथं तर्हि  -   -  ॒संयुगे संमुखीनं तमुद्गदं प्रसहेत कः॑इति भट्टिः । अभिमुखावस्थानात्सामथ्र्याद्भविष्यतीति हरदत्तः ।\nयथामुखसंमुखस्य दर्शनः खः (2024) (खप्रत्ययाधिकरणम्) (निपातनाभिप्रायशङ्काभाष्यम्) सममुखेति किं निपात्यते? (5702 निपातनार्थबोधकवार्तिकम्।। 1 ।।) - संमुखेति समस्यान्तलोपः - (भाष्यम्) संमुखेति समस्यान्तलोपो निपात्यते। सममुखस्य दर्शनः ‐ संमुखीनः।।
