5।3।40 - अस्ताति च\n5।3।40 अस्ताति च\nअस्ताति च 🔊\nअस्ताति (सप्तम्येकवचनम्) , च (अव्ययम्)\nपुर्-अध्-अवः 5।3।39 (प्रथमाबहुवचनम्) , पूर्व-अधर-अवराणाम् 5।3।39 (षष्ठीबहुवचनम्)\nपूर्व-अधर-अवराणाम् अस्ताति पुर्-अध्-अवः\n"पूर्व", "अधर", "अवर" शब्दानाम् अस्ताति-प्रत्यये परे यथासङ्ख्यम् "पुर्", "अध्", "अव्" आदेशाः भवन्ति ।\n"दिशा", "देश", तथा "काल" इत्येतेषु अर्थेषु प्रयुज्यमाणेभ्यः दिशावाचिभ्यः शब्देभ्यः दिक्शब्देभ्यः सप्तमीपञ्चमीप्रथमाभ्यः दिग्देशकालेष्वस्तातिः 5।3।27 इत्यनेन सप्तम्यन्तात्, पञ्चम्यन्तात्, प्रथमान्तात् च स्वार्थे औत्सर्गिकरूपेण "अस्ताति" प्रत्ययः विधीयते । अस्मिन्नवे "अस्ताति" प्रत्यये परे "पूर्व", "अधर", "अवर" इत्येतेषाम् अङ्गस्य यथासङ्ख्यम् "पुर्", "अध्", "अव्" एते आदेशाः भवन्ति । यथा -\n= पूर्व + अस्ताति [कृत्तद्धितसमासाश्च 1।2।46 इति प्रातिपदिकसंज्ञा, सुपो धातुप्रातिपदिकयोः 2।4।71 इति सुप्-प्रत्ययस्य लुक्]\n→ पुर् + अस्तात् [ "पूर्व" इत्यस्य "पुर्" इति आदेशः]\n→ अध् + अस्तात् ["अधर" इत्यस्य "अध्" आदेशः]\n→ अव् + अस्तात् ["अवर" इत्यस्य "अव्" आदेशः]\nअनेन सूत्रेण निर्मितानाम् "पुरस्तात्", "अधस्तात्", "अवस्तात्" एतेषां शब्दानां तद्धितश्चासर्वविभक्तिः 1।1।38 अव्ययसंज्ञा भवति ।\n1. "अवर"शब्दस्य विषये वर्तमानसूत्रेण नित्यम् "अव्" आदेशे प्राप्ते अग्रिमसूत्रेण विभाषावरस्य 5।3।41 इत्यनेन अयम् "अव्" आदेशः विकल्पेन भवति । अतः "अवरस्तात्" अयं शब्दः अपि सिद्ध्यति ।\n2. दिक्शब्देभ्यः सप्तमीपञ्चमीप्रथमाभ्यः दिग्देशकालेष्वस्तातिः 5।3।27 इत्यनेन "पूर्व", "अधर" तथा "अपर" शब्दानाम् सप्तम्यन्तात्, पञ्चम्यन्तात्, प्रथमान्तात् च स्वार्थे औत्सर्गिकरूपेण "अस्ताति" प्रत्यये प्राप्ते, तं बाधित्वा पूर्वाधरावराणामसि पुरधवश्चैषाम् 5।3।39 इत्यनेन "असि" प्रत्यये विधीयते । परन्तु वर्तमानसूत्रेण "अस्ताति" प्रत्यये परे एव एतेषाम् आदेशाः उक्ताः सन्ति । एतत् विधानम् अस्यैव ज्ञापकम्, यत् एतेभ्यः शब्देभ्यः "असि" प्रत्ययेन सह "अस्ताति"प्रत्ययः अपि भवितुम् अर्हति ।\nसप्तम्यान्तम् एतत्। अस्तातिप्रत्यये परतः पुर्वादीनां यथासङ्ख्यं पुरादय आदेशा भवन्ति। इदम् एव आदेशविधानं ज्ञापकम् , अस्तातिरेभ्यो भवति, असिप्रत्ययेन न आध्यते इति। पुरस्ताद् वसति। पुरस्तादागतः। पुरस्ताद् रमणीयम्। अधस्ताद् वसति। अधस्तादागतः। अधस्ताद् रमणीयम्।\nननु चासिना बधितत्वात्? पूर्वादिभ्योऽस्तातिना न भवितव्यम्? इत्याह--`इदमेव` इत्यादि। गतार्थम्॥\nअस्तातीति सप्तम्यन्तम्। असिप्रत्ययेनेति। अधरशब्दादातिनापि ॥\nअस्तातौ परे पूर्वादीनां पुरादयः स्युः । पूर्वस्यां पूर्वस्याः पूर्वा वा दिक् पुरः । पुरस्तात् । अधः । अधस्तात् । अवः । अवस्तात् ॥\nअस्ताति च - अस्ताति च ।अस्ताती॑ति लुप्तसप्तमीकम्, अस्तातीति तकारान्तात्सप्तम्येकवचनं वा ।पूर्वाधरावराणा॑मिति "पुरधव" इति चानुवर्तते । तदाह  -  अस्ताताविति । यद्यपि सूत्रक्रमेपूर्वाधरे॑तिअस्ताति चे॑ति सूत्रमुपन्यसनीयम् । तत्रानुवृत्तिप्रदर्शनायपूर्वाधरे॑त्यपि सूत्रमिहैवोपन्यस्तम् । पुर इति । पूर्वाशब्दादसिप्रत्ययः प्रकृतेः "पुर्" आदेशः । पुरस्तादिति । पूर्वाशब्दादस्तातिप्रत्ययः, प्रकृतेः "पुर्" आदेशः । अधः, अधस्तादिति । अधरशब्दादसिप्रत्यये अस्तातिप्रत्यये च प्रकृतेः "अध्" आदेशे रूपम् । अव इति । अवरशब्दादसिप्रत्ययेप्रकृतेः "अव्" आदेशे रूपम् ।\nअस्ताति च - पुरः पुरस्तादिति । कथं तर्हिपश्यामि तामित इतः पुरतश्च पश्चा॑दिति भवभूतिः,स्यात्पुरः परुतोऽग्रतः॑इत्यमरः,पुरतः प्रथमे चाऽग्रे॑इति विआस्च ।समानकालीनं॑पूर्वकालीन॑मित्यादिवत्प्रामादिकमेवेति बहवः । केचित्तुदक्षिणोत्तराभ्यां तसुज्विधिनैवेष्टसिद्धौअतसु॑जित्यकारोच्चारणमन्यतोऽपि विधानार्थम् । तेन पुरत इति सिध्यति ।पुर अग्रगमने॑ क्विपि  -  पुर् ।र्वोः॑इति दीर्घस्तु न भवति, भत्वात् । न च अतसुचाश्चित्त्वेऽप्यकारोच्चारणं पक्षे आद्युदात्तत्वार्थमिति वाच्यं, बहूनां प्रयोगानुरोधेनाऽन्यतो विधानार्थमिति कल्पनस्यैव न्याय्यत्वादित्याहुः । यथासङ्ख्यत्वानाश्रयणात् पुरस्ताद्वसति पुरस्तादागतः पुरस्ताद्रमणीयम् । अधस्ताद्वसति अधस्तादागतः  -  इत्यादि सिध्यति ।
