शब्द-वाक्यज्ञानम् - संस्कृतप्रशिक्षणम् ।।\nSANSKRITJAGAT जनवरी 21, 2015 0 टिप्पणियां\nगताध्याये वयं संस्कृतस्य वर्णमालां ज्ञातवन्तः । वर्णमालायां अक्षराणि भवन्ति । ते स्वरव्यंजनभेदयोः द्विधा भवन्ति । पुनश्च तत्र लघु, दीर्घ, प्लुतादि भेदाः भवन्ति । अनन्तरं तेषां उदात्तानुदात्तस्वरितभेदाः, उच्चारणस्थानानि, प्रयत्नाः (आभ्यन्तरबाह्यश्च) आदि भवन्ति येषां वर्णनम् अस्माकं अभीष्टं नास्ति एव । अस्माकं तु अभीष्टं केवलं सरलतया संस्कृतलेखनं, सम्भाषणं च आगच्छेत् तावदेव अस्ति । अतः अत्र विषयविस्तारः भाषाध्वनिविज्ञानयोः अकृत्वा एव साक्षात् अग्रे चलामः ।\nतथापि यदि कश्चित् उपर्युक्तान् विषयान् पठितुमिच्छति एव चेत् सः अत्र अन्वेषणमंजूषायाम् अन्विष्य पठितुं शक्नोति ।\nअद्य वयं पठिष्यामः यत् शब्दः कः ॽ किं वाक्यम् च इति ॽ\nस्वरव्यंजनयोः मिश्रणे निर्मितः कश्चित् वर्णसमूहः यस्य कश्चित् विशिष्टः अर्थः चापि भवेत् 'शब्दः' इति अभिधीयते । उदाहरणार्थं - राम शब्दे र्+आ+म्+अ वर्णानां योजना अस्ति । पुनश्च रामशब्दस्य अर्थः यः सर्वत्र रमते सः । एवमेव स्वरव्यंजनयोः संयोगेन निर्मितः वर्णसमूहः शब्दः इति कथ्यते ।\nसम्प्रति प्रश्नः आगच्छति यत् यदि तस्य वर्णसमूहस्य अर्थः न भवेत् चेत् तस्य शब्दसंज्ञा भविष्यति न वा ॽ अस्य उत्तरमस्ति यत् कदाचित् अन्यभाषासु भवेत् किन्तु संस्कृते तु नैव भविष्यति । इति\nसार्थकशब्दसमूहः वाक्यं कथ्यते । किन्तु तत्र विषयत्रयमितोपि भवेत् । 1-आकांक्षा 2-योग्यता, 3- सन्निधिः ।\nआकांक्षा भवति वाक्यस्य पूर्वार्द्धस्य उच्चारणे उत्तरार्ध्दस्य जिज्ञासा । यथा 'रामः' शब्दस्य उच्चारणे जिज्ञासा भवति यत् 'रामः किम् इति ॽ' पुनः जिज्ञासाप्रशमनार्थं 'रामः गच्छति' इति सम्पूर्णं वाक्यम् उच्यते ।\nयोग्यता वाक्यस्य क्रियायाः योग्यतां पश्यति । यथा - 'वह्निना सिंचति' वाक्ये 'अग्नौ' सिंचनस्य योग्यता नास्ति, तत्र तु जलेन सिंचति इति भवेत् यतोहि सिंचनस्य योग्यता तु जले अस्ति न तु अग्नौ ।\nपुनश्च सन्निधिः इत्युक्ते शब्दानाम् उच्चारणे तारतम्यता भवेत् । एवं न भवेत् यत् एकस्य शब्दस्य 'रामः' इति उच्चारणानन्तरं अर्द्धघंटात्मकं विरामं स्वीकृत्य अनन्तरम् उच्यते 'गच्छति' इति । एवं सन्निधी-अभावमपि वाक्यनिर्माणे बाधा भवति । अतः एतेषाम् त्रयाणामभावे तु तस्य वाक्यत्वं नैवेति ।\nसंस्कृतव्याकरणे वाक्यस्य परिभाषा - सुप्तिड्.न्तं पदम् इति अस्ति । अर्थात् - सुबन्त (सुप् प्रत्ययः यस्य अन्ते भवति ) तिड.न्त (तिड्. प्रत्ययः यस्य अन्ते भवति ) उभयोः मेलनेन् पदम् (वाक्यम्) इति निर्मीयते ।\nसुप् इत्युक्ते शब्दरूपम्, तिड्. इत्युक्ते क्रियारूपम् । अर्थात् एकस्य शब्दरूपस्य तस्यानुरूपक्रियारूपेण सह सम्बन्धः वाक्यम् इति कथ्यते । यथा - रामः (शब्दरूपम् - प्रथमा विभक्तिः, एकवचनम्) गच्छति (क्रियारूपम् - लट् लकार, प्रथमपुरुषः, एकवचनम् ) एवं रामः गच्छति इति वाक्यं निर्मितम् ।
