किं संस्कृते ह्रस्व एकारः ओकारो वा अस्ति ? - Sarasvatam\n"किं संस्कृते ह्रस्व एकारः ओकारो वा अस्ति ?" इति प्रश्नो भवति चेत् सामान्यतः सर्वे संस्कृतज्ञाः किम् उत्तरं ददति? "सर्वथा नास्ति" इति खलु ? अहं तु वदामि, अवश्यं संस्कृते ह्रस्वः एकारः ओकारश्च अस्ति । कथं भोः इति चेत्, नाहं स्वयं ब्रवीमि, अपि तु संस्कृतविषये मूर्धन्यप्रमाणभूतः महाभाष्यकारः पतञ्जलिः स्वयम् एकारस्य ओकारस्य च ह्रस्वो वर्तते इति वदति - "छन्दोगानां सात्यमुग्रिराणायनीयाः अर्धम् एकारम् अर्धम् ओकारं च अधीयते" इति (एओङ्सूत्रे एचइग्घ्रस्वादेशे इत्यत्र च) । "अर्धम् एकारम् ओकारम्" इत्यस्य च अर्थः स्पष्ट एव - योऽयं प्रसिद्धो दीर्घ एकारः ओकारश्च, तस्य अर्धं, तन्नाम "ह्रस्वम्" इति । अग्रे एषामेव "तत्रभवताम्" इति पूजया परामर्शाच्च इमे शिष्टाः अप्रमत्तभाषिणः इति एषां प्रामाण्यं दृढीक्रियते ।\nभोः तर्हि "कौमुदी यदि चाधीता वृथा भाष्यपरिश्रमः" इत्युक्तरीत्या कौमुदी भाष्यस्य सारभूता इति स्वीकृते सति, "एचामपि द्वादश, तेषां ह्रस्वाभावात्" इति तत्रत्या पङ्क्तिः किम् अप्रमाणम् ?\nअप्रमाणम् इति केन वा उक्तम् । संस्कृतं हि लौकिकं वैदिकं चेति द्विविधम् । कौमुदीकारश्च स्वरप्रक्रियां वैदिकप्रक्रियां च स्वीयस्य ग्रन्थस्य सर्वान्ते निक्षिपन् लौकिकसंस्कृते एव स्वस्य प्रमुखं तात्पर्यं दर्शयति । तदनुसृत्य एकारस्य ओकारस्य च ह्रस्वः नास्ति इति तेन उक्तम् । महाभाष्यकारेण हि सामवेदस्य सात्यमुग्रिशाखायां राणायनीयशाखायां चैव ह्रस्वस्य एकारस्य ओकारस्य च सद्भावः उक्तः । स्वयमेव ह्यसौ वदति - "नैव हि लोके नाप्यन्यस्मिन् वेदे अर्ध एकारोऽर्ध ओकारो वास्ति" । वेदशाखाविशेषे यद्वर्तते तत् वेदाध्यायिभिः स्वयं वेदाध्ययनकाले ज्ञास्यते इति लोकेभ्यः संस्कृतबोधने कौमुदीकारेण नाविष्कृतम् ।\nअपि च योऽपि सात्यमुग्रिराणायनीयशाखायां ह्रस्व एकार ओकारो वा, तद्विषयेऽपि भाष्यकारः अनुक्षणं वदति - "पार्षदकृतिरेषा तत्रभवताम्" इति । कैयटश्च अस्यार्थं कथयति - "गीतिवशात् तथा उच्चारणम् इत्यर्थः" । तन्नाम "प्रयोगकाले एवं भवति तावदेव" इति कैयटस्य अभिप्रायः । तर्हि "तदेकं वद निश्चित्य - एकारह्रस्वः ओकारह्रस्वश्च अस्ति वा न वा" इति चेत्, उच्यते ।\nउच्चारणे अस्ति, पृथग्वर्णत्वेन नास्ति । विवृणोमि श्रूयताम् । उदाहरणाय संस्कृते इदमस्ति - रामः हरिः गुरुः इत्यादि । तत्र एकैकत्र विसर्गस्य एकैकविधम् उच्चारणम् इति सर्वेषां संस्कृतज्ञानां प्रत्यक्षम् । परन्तु विसर्गस्य एकैका अपि उच्चारणविधा प्रत्येकं पृथग्वर्णत्वेन नैव परिगण्यते खलु ? विसर्गः एक एव सन् एषु स्थलेषु विभिन्नाकारेण उच्चार्यते इति खलु उच्यते सर्वैः विषयज्ञैः ? तद्वत् ह्रस्वः अकारः एव एकारसदृशतया ओकारसदृशतया वा केषुचित् वैदिकस्थलेषु उच्चार्यते इत्यतः "तौ उच्चारणविशेषमात्रेण वर्तेते, पृथग्वर्णौ तु न" इति आचार्याणाम् आशयः इति वक्तुं शक्यते ।\n(एवमेव सवर्णदीर्घसन्धौ "ऋति सवर्णे ऋ वा" इत्यादिवार्तिकविहितः प्रसिद्धाद् ऋवर्णदीर्घाद् विलक्षणः अपरः ऋवर्णदीर्घोऽपि वर्तते, सोऽपि पृथग्वर्णत्वेन नैव परिगण्यते । तत्तु विषयान्तरत्वात् नात्र प्रपञ्च्यते ।)\n॥ उदाहरणविमर्शः, प्रातिशाख्यप्रमाणं च ॥\nप्रकृते च एकारह्रस्वस्य ओकारह्रस्वस्य च इदं वैदिकमुदाहरणं महाभाष्यकारेण दर्श्यते - सुजाते एश्वसूनृते, अध्वर्यो ओद्रिभिः सुतम् इति । (एकारस्य अधः ओकारस्य च अधः विद्यमानम् अर्धचन्द्रचिह्नं तयोः ह्रस्वतायाः सूचकत्वेन मुद्रणादौ उपयुक्तम् । केषुचित् संस्करणेषु ए१ ओ१ इति एकाङ्कः स्थापितः। ) अत्र पदानुपूर्वी तु - सुजाते अश्वसूनृते, अध्वर्यो अद्रिभिः सुतम् - इत्येव । वेदे प्रक्रियायाः बहुलत्वात् अत्र पूर्वरूपसन्धिः न जातः इति स्थितम् । एवं सति तत्रत्यस्य अकारस्य पूर्वसदृशम् उच्चारणं कर्तव्यम् इति प्रातिशाख्यग्रन्थेषु उक्तम् ।\nतद्यथा । ऋक्प्रातिशाख्ये ए-अ ओ-अ इति पूर्वरूपसन्धिरहितयोः वर्णसमवाययोः प्राच्यपदवृत्तिः पञ्चालपदवृत्तिः इति क्रमेण नामनी । "प्राच्यपञ्चाला उपधानिभोदयाः शाकल्यस्य स्थविरस्य" इति च सूत्रम् (२-८१) । अस्यार्थः - एतादृशे सन्धिरहिते वर्णद्वयसमवाये पूर्वत्र विद्यमानेन वर्णेन सदृशो भवति उत्तरत्र विद्यमानः वर्णः - इति । इदं च स्थविरः शाकल्यः इतिनामकस्य आचार्यस्य मतम् ।\nतथैव तैत्तिरीयप्रातिशाख्ये । अत्र पूर्वरूपसन्धेः अपेक्षया "ए-अ ओ-अ इति वर्णद्वयसमवाये अकारस्य लोपो भवति" इति प्रक्रिया निरुह्यते । (उच्चारणफलं तु समानमेव ।) क्वचित्तु लोपो न भवति । अतः तानि स्थलानि उक्त्वा अन्ते आचार्यः वदति - "स पूर्वस्यार्धसदृशम् एकेषाम्" (११-१९) । अस्यार्थः - योऽयम् अलुप्तः अकारः, सः पूर्वस्य एकारस्य ओकारस्य वा अर्धसदृशं स्वरूपं प्राप्नोति एकेषाम् आचार्याणां मते - इति । अत्र च एके आचार्याः इत्यनेन सात्यमुग्रिराणायनीयाः एव विवक्षिताः इति व्याख्याने वर्तते ।\nयद्यपि उभावेतौ प्रातिशाख्यग्रन्थौ न सामवेदीयौ, अथापि तौ सामवेदविषयमेव प्रसङ्गवशात् अत्र परामृशतः इति वक्तव्यम् । यतः - १) ऋग्यजुःशाखयोः एतादृशस्थले एकारस्य ओकारस्य च ह्रस्वः नैव प्रयुज्यते अध्ययनपरम्परायाम् । २) "एकशतम् अध्वर्युशाखाः, सहस्रवर्त्मा सामवेदः" इति पस्पशाह्निकात् तावतीः शाखाः दृष्टवान् महाभाष्यकारः इति स्थितम् । एवं सति विशेषतः "छन्दोगानां सात्यमुग्रिराणायनीयाः" इति सामवेदस्य इमे द्वे एव शाखे तत्रभवान् परामृशतीति यत्, तस्य अन्यत्र एवम् उच्चारणं नास्तीत्यर्थः । "नाप्यन्यस्मिन् वेदे" इति तस्य कथनादपि इदं स्पष्टतरं निश्चीयते । ३) इममेव महाभाष्याशयम् अनुसृत्य तैत्तिरीयप्रातिशाख्यस्थस्य "एकेषाम्" इति अस्पष्टस्य पदस्य सात्यमुग्रिराणायनीयपरतया एव पूर्वैः व्याख्यानं कृतम् । ४) अतः ऋक्प्रातिशाख्योक्तः स्थविरः शाकल्यः इत्ययम् आचार्योऽपि सामवेदीय इत्येव वक्तव्यम् ।\nएवं च एतादृशस्थलेषु यः एकारह्रस्वः ओकारह्रस्वश्च भवति, सः अकारस्यैव स्थाने भवति, न तु स्वातन्त्र्येण । सर्वाणि महाभाष्ये प्रातिशाख्यव्याख्यानेषु च दर्शितानि उदाहरणानि तादृशान्येव ।\nएतावत्युक्तेऽपि भूयो वैदिकग्रन्थानाम् आलोचनेन क्वचित् स्वतन्त्रोऽपि, तन्नाम अकारस्य अन्यस्य वा वर्णस्य स्थाने अनागतः स्वातन्त्र्येण विहितोऽपि ओकारह्रस्वो वर्तते इति ज्ञायते । तथा हि, सोमयागसम्बन्धिषु प्रयोगेषु न्यूङ्खाख्यः ऋग्वेदप्रयोगविशेषो वर्तते, तथा गायत्रगानाख्यः सामवेदप्रयोगविशेषो वर्तते । एतेषु स्थलेषु ओकारह्रस्वः बहुवारम् उच्चार्यते "अर्धौकारान्" इत्यादिशब्देन विहितः इति तद्विषयज्ञाः पण्डिताः वदन्ति । अतः स्वतन्त्रतयाऽपि ओकारस्य ह्रस्वः क्वचिद् उच्चार्यते इति ज्ञायते ।\nएतस्य एकारह्रस्वस्य ओकारह्रस्वस्य च विषये बहुभिः संस्कृतविशेषज्ञैः विचारः कृतोऽस्ति । एवं सति संस्कृते एकारह्रस्वः ओकारह्रस्वश्च "सर्वथा नास्ति" इति "सर्वथा न" वक्तुं शक्यते !
