5।3।86 - ह्रस्वे\nह्रस्वे प्रातिपदिकात् कः\n"ह्रस्व" इत्यस्य विशेष्यरूपेण विहितात् प्रातिपदिकात् स्वार्थे यथाविहितं प्रत्ययः भवति ।\n"ह्रस्व" (यत् दीर्घः नास्ति तत्, short) इत्यस्य विशेष्यरूपेण विहितं यत् प्रातिपदिकम्, तस्मात् वर्तमानसूत्रेण स्वार्थे "क" प्रत्ययः उत तस्य अपवादः विधीयते । यथा -\n1. ह्रस्वः वृक्षः इत्येव = वृक्ष + क → वृक्षकः ।\n2. ह्रस्वः स्तम्भः (stem of a tree) इत्येव = स्तम्भ + क → स्तम्भकः ।\n3. ह्रस्वः प्लक्षः (= किञ्चन फलम्) इत्येव = प्लक्ष + क → प्लक्षकः ।\nविशेषः - अस्मिन् प्रकरणे प्रायः सर्वेषु सूत्रेषु "तिङः" इति अनुवृत्तिः स्वीकृता अस्ति । परन्तु अत्र अस्याः किमपि प्रयोजनम् न, अतः अत्र इयम् अनुवृत्तिः न स्वीक्रियते ।\nज्ञातव्यम् - पूर्वसूत्रे अल्पे 5।3।85 इत्यत्र "अल्प" इत्यस्य विशेषणरूपेण विहितात् प्रातिपदिकात् प्रत्ययविधानं कृतम् अस्ति । अस्मिन् सूत्रे "ह्रस्व" इत्यस्मिन् सन्दर्भे प्रत्ययविधानं कृतमस्ति । "अल्प" तथा "ह्रस्व" एतयोर्मध्ये सूक्ष्मः भेदः विद्यते । "अल्प" इत्यनेन प्रमाणस्य मापनं क्रियते, तथा च "ह्रस्व" इत्यनेन आयामस्य-\n(अ) अल्प = little quantity ; यथा - अल्पम् तैलम् ।\n(आ) ह्रस्व = short in length or size ; यथा - अल्पः पटः ।\nइत्युक्ते, भाषायाम् "अल्प" तथा "ह्रस्व" शब्दाः भिन्नेषु अर्थेषु प्रयुक्ताः दृश्यन्ते । यत्र "अल्प" इति शब्दः साधु अस्ति तत्र "ह्रस्व" इत्यपि शब्दः साधु एव स्यात् इति नैव आवश्यकम् । अतएव द्वयोः अपि शब्दयोः भिन्नरूपेण ग्रहणम् क्रियते ।\nह्रस्वत्वविशिष्टे ऽर्थे वर्तमानात् प्रातिपदिकात् यथाविहितं प्रत्ययो भवति। दीर्घप्रतियोही ह्रस्वः। ह्रस्वो वृक्षः वृक्षकः। प्लक्षकः। स्तम्भकः।\n`दीर्घप्रतियोगी ह्यस्वः` इति। स पुनर्यमपेक्ष्य दीर्घो भवति स वेदितव्यः। ननु च दीर्घत्वापचये सति ह्यस्वो भवति; यत्र दीर्घत्वापचयस्तत्राल्पतास्तीति पूर्वेणैव सिद्धम्? न सिध्यति; न ह्रयं नियोगः--यत्र दीर्घस्यापचयस्तत्राल्पत्वेन भवितव्यमिति, तथा हि--सत्यप्यपचये महत्त्वगुणयुक्तं यद्वस्तु तदमहदेव भवति, न चाल्पम्॥\nयद्यपि वंशादिष्वल्पत्वह्रस्वत्वयोः समावेशो दृष्टः, तथापि घृतादिषु द्रवद्रव्येषु न कश्चिदाह--ह्रस्वं घृतम्, ह्रस्वं तैलमिति; तथा विस्तीर्णेष्वायामहीनेषु ह्रस्वः पट हत्युच्यते, न कश्चिदाह--अल्पः पट इति; तस्मादुभयनिर्देशः--ठल्पेऽ, ठ्ह्रस्वेऽ इति ॥\nह्रस्वो वृक्षो वृक्षकः ॥\nह्रस्वे (2244) (कनोऽधिकरणम्) (आक्षेपभाष्यम्) किमर्थमिमावुभावर्थौ निर्दिश्येते, न यदल्पं ह्रस्वमपि तद्भवति, यच्च ह्रस्वमल्पमपि तद्भवति? (समाधानभाष्यम्) नैतयोरावश्यकः समावेशः। अल्पं घृतम्, अल्पं तैलमित्युच्यते। न कश्चिदाह ‐ ह्रस्वं वृतम्, ह्रस्वं तैलमिति। तथा ह्रस्वः पटः, ह्रस्वः शाटक उच्यते, न कश्चिदाह ‐ अल्पः पटः, अल्पः शाटक इति।।
