2।2।2 - अर्धं नपुंसकम्\n2।2।2 अर्धं नपुंसकम्\nअर्धं नपुंसकम् 🔊\nअर्धम् (प्रथमैकवचनम्) , नपुंसकम् (प्रथमैकवचनम्)\nएकदेशिना एकाधिकरणे इति वर्तते। समप्रविभागे ऽर्धशब्दो नपुंसकम् आविष्टलिङ्गः, तस्य इदं ग्रहनम्। अर्धम् इत्येतद् नपुंसकम् एकदेशिनाएकाधिकरणेन समस्यते, तत्पुरुषश्च समासो भवति। षष्ठीसमासापवादो ऽयम् योगः। अर्धं पिप्पल्याः अर्धपिप्पली। अर्धकोशातकी। नपुंसकम् इति किम्? ग्रामार्धः। नगरार्धः। एकदेशिना इत्येव, अर्धं पसोर् देवदत्तस्य। देवदत्तेन सह समसो न भवति। एकाधिकरणे इत्येव, अर्धं पिप्पलीनाम्।\n`समप्रविभागे त्वद्र्धशब्दो नपुंसकमाविष्टलिङ्गस्तस्येदं ग्रहणम्` इति। यद्येवम्, समग्रहणमेव कत्र्तव्यम्? नैवं शक्यम्, अनेकार्थत्वात् समशब्दस्य। तथा हि--स निम्नोन्नतादिरहितेऽपि देशे वत्र्तते-- यथा--समे यजेतेति, निम्नोन्नतादिरहिते देशे यजेतेत्यर्थः। अथापि समप्रविभाग इच्युच्यते, एवमपि गुरुत्वं स्यात्, तस्मान्नपुंसकग्रहणं कत्र्तव्यम्? न कत्र्तव्यम्; अद्र्धमिति नपुंसकलिङ्गेन निर्देशादेव हि नपुंसकस्य ग्रहणं भविष्यति, नैतदस्ति; असति हि नपुंसकग्रहणं शब्दरूपापेक्षया नपुंसकनिर्देश इति विज्ञायेत, यथा-- `स्वमज्ञातिधनाख्यायाम्` 1।1।34 , `बन्थुनि बहुव्रीहौ` 6।1।14 इति च; ततश्चाद्र्धशब्दस्य नपुंसकलिङ्गत्वताऽनाश्रिता स्यात्। एवमनुपंसकलिङ्गोऽपि समस्येत। तस्मादद्र्धशब्दस्य नपुंसकलिङ्गत्वमाश्रयितुं नपुंसकमिति वक्तव्यम्। `अद्र्धपिप्तली` इति। `परवलिङ्गम्` 2।4।26 इति स्त्रीलिङ्गता। अथात्र `गोस्त्रियोरुपसर्जनस्य` 1।2।48 इति ह्यस्वत्वं कस्मान्न भवति? अनुपसर्जनत्वात्। उपसर्जनत्वं तु `एकविभक्ति च` 1।2।44 इति। अत्र `विभाषा छन्दसि` 1।2।36 इत्यतो विभाषाग्रहणमनुवत्र्तते। सा च व्यवस्थितविभाषा प्रतिपादिता। `ग्रामार्द्धः` इति। ग्रामस्यैकदेश इत्यर्थः।`अद्र्ध पशोर्दैवदत्तस्य` इति। देवदत्तशब्देन सह समासो न भवति। अनेकदेशित्वाद्देवदत्तस्य। न ह्रसावेकदेशः, किन्तर्हि? स्वामी। यस्त्वेकदेशी पशुशब्दः, तेन सह भवत्येव समासः। सत्यपि पशुशब्दस्य सापेक्षत्वे पशोः प्राधान्यात् समासो भवत्येव-- अद्र्धपशुर्देवदत्तस्येति॥\nआविष्टलिङ्ग इति। नियतलिङ्ग इत्यर्थः। तस्येदं ग्रहणमिति। तत्रैवार्थे नपुंसकत्वस्याव्यभिचाराद्। अवयववाची ह्यभिधेयवुशेन त्रिलिङ्गः - अपूपार्ध्दं मया भक्षितम्, दन्तार्ध्दमास्यात्पतितम्, ग्रामार्ध्दः, नगरार्धः, सर्पिषार्ध्यया व्यनक्ततोति। ठ्तस्यार्ध्दाः शस्त्वार्ध्दाः परिशिष्य मध्ये निविदं दधातिऽ इति। भाष्ये त्ववयववाची पुंलिङ्ग इत्युपलक्षणम् । क्वचितु समप्रविभागे स्त्रीलिङ्गता दृश्यते - एकान्तृचेर्ध्दा युग्मासुऽ इति, यग्मासु ऋक्षु अर्ध्दाः शस्त्वा निविदं दध्यादित्यर्थः, तस्यार्षत्वेन निर्वाहः। अर्धमिति नपुसकनिर्देशः शब्दरूपापेक्षयापि सम्भाव्येत, यथा ठ्स्वमज्ञातिधनाख्यायाम्ऽ ठ्बन्धुनि बहुव्रीहौऽ इति, तस्मान्नपुंसकमित्युक्तम्। अर्ध्दपिप्पलीति। पिप्पलीशब्दस्य ठेकविभक्ति चऽ इत्युपसर्जनसंज्ञा न भवति; एकविभ्कायवषष्ठ।ल्न्तमिति वचनात्। अर्ध्दं पिप्पलीनामिति। न तर्हीदानीमिदं भवति - अर्ध्दानि पिप्पलीनामर्ध्दपिप्पल्य इति; नैतदस्मिन्विग्रहे भवति, खण्डसमुदाये भवति - अर्ध्दपिप्पली चार्ध्दपिप्ली चार्ध्दपिप्पल्य इति। देवददतशब्देन समासो न भवतीति। देवदतोऽत्र स्वामी, न त्वेकदेशी। यस्त्वेकदेशी पशुस्तेन भवत्येव समासः - अर्ध्दपशुर्देअवतदतस्येति, देवदतस्वामिकं पशोरर्ध्दमित्यर्थः। तत्र समुदायेन सम्बन्धान्नास्ति सापेक्षत्वम्। अयं योगः शक्योऽवक्तुम्। कथमर्ध्दपिप्पली? सामानाधिकरण्ये भविष्यति अर्ध्दं चासौ पिप्पली चेति। ननु च यद्यर्ध्दं न पिप्पली, अथ पिप्पली नार्ध्दम्, अर्ध्दं पिप्पली चेति विप्रतिषिध्दम्? नास्ति विप्रातिषेधः; समुदाये हि दृष्टाः शब्दा अवयवेष्वपि वर्तन्ते। किञ्च समप्रविभागादन्यत्रार्ध्दन्द्रादावयमेव गतिप्रकारः, समप्रविभागेऽपि तथास्तु। इदं तर्हि प्रयोजनम् -- म्प्रविभागे षष्ठीसमासो मा भूदिति? इष्यते षष्ठीसमासोषऽपि, तथा च भगवान्पिङ्गलनागः प्रयुङ्क्ते ठ्स्वरार्ध्दं चार्यार्ध्दम्ऽ इति। एवं तर्हि गौणत्वात्सामानाधिकरण्यस्य विशेषणसमासो न किल स्यादित्यमारम्भः॥\nसमांसवाच्यर्ध शब्दो नित्यं क्लीबे स प्राग्वत् ॥ ।एकविभक्तावषष्ठ्यन्तवचनम् (वार्तिकम्) ॥ एकदेशिसमासविषयकोऽयमुपसर्जनसंज्ञानिषेधः । तेन पञ्चखट्वी इत्यादि सिद्ध्यति । अर्धं पिपल्या अर्धपिप्पली । क्लीबे किम् । ग्राम्यार्धः । द्रव्यैक्य एव । अर्धं पिप्पलीनाम् ॥\nअर्धं नपुंसकम् - अर्धं नपुंसकम् । अर्धमिति नपुंसकलिङ्गनिर्देशादेव नपुंसकत्वे लब्धे पुनर्नपुंसकग्रहणं नित्यनपुंसकलिङ्गस्य ग्रहणार्थमित्यभिप्रेत्याह  -  समांशवाच्यर्धशब्दो नित्यं क्लीबे इति । "वर्तते" इति शेषः ।वा पुंस्यर्धोऽर्धं समेंऽशके॑ इति कोशादिति भावः । अंशसामान्यवाची अर्धशब्दः पुंसि वा नपुंसके वा भवति । समे त्वंशे अर्धशब्दो नपुंसकलिङ्ग एवेत्यर्थः । भाष्ये तु समप्रविभागे नपुंसकलिङ्गोऽर्धशब्दः, अंशसामान्यवाची तु पुंलिङ्ग इत्युक्तम् । स प्राग्वदिति । स नित्यनपुंसकलिङ्गोऽर्धशब्दोऽवयविवाचिना समस्यत इत्यर्थः । अर्धशब्दस्य पूर्वाद्यनन्तर्भावात्पूर्वेण न प्राप्तिः । नन्वर्धं पिप्पल्या अर्धपिप्पलीत्युदाहरणं वक्ष्यति । तत्र अर्धं पिप्पल्याः अर्धपिप्पली, अर्धेन पिप्पल्या अर्धपिप्पल्या, अर्धाय पिप्पल्याः अर्धपिप्पल्यै, अर्धात्पिप्पल्याः, अर्धस्य पिप्पल्याः अर्धपिप्पल्याः, अर्धे पिप्पल्याः अर्धपिप्पल्यामिति विग्रहेषु पिप्पलीशब्दस्य नियतविभक्तिकतयाएकविभक्ति चापूर्वनिपाते॑इत्युपसर्जनत्वात् "गोस्त्रियोः" इति ह्यस्वः स्यादित्यत आह  -  एकविभक्ताविति ।एकविभक्ति चापूर्वनिपाते॑ इति सूत्रेअषष्ठन्त॑मिति वक्तव्यमित्यर्थः । ततश्च पिप्पलीशब्दस्य षष्ठ्न्यतत्वान्नोपसर्जनत्वमिति न ह्यस्व इत्यर्थः । नन्वेवं सति पञ्चानां खट्वानां समाहारः समाहारं समाहारेणेत्यादिविग्रहेषु खट्वाशब्दस्य नियतविभक्तिकत्वेऽपि षष्ठन्तत्वादनुपसर्जनत्वात्गोस्त्रियो॑रिति ह्यस्वाऽभावेऽदन्तत्वाऽभावेनद्विगो॑रिति ङीबभावे पञ्चखट्वेति स्यात्, पञ्चखट्वीति न स्यादित्यत आह  -  एकदेशिसमासेति ।अपथं नपुंसक॑मिति सूत्रभाष्ये पञ्चखट्वीत्युदाहरणमत्र लिङ्गमिति भावः । अर्धपिप्पलीति ।प्रथमानिर्दिष्ट॑मित्यर्धशपब्दस्योपसर्जनत्वात्पूर्वनिपातः । प#इप्पलीशब्दस्य तु विग्रहे नियतविभक्तिकत्वेऽपि "एकविभक्तौ" इति निषेधादुपसर्जनत्वाऽभावान्न ह्यस्व इति भावः । ग्रामार्ध इति । ग्रामस्याऽर्ध इति विग्रहः । ग्रामस्यांश इत्यर्थः । अर्धशब्दस्य समांशवाचित्वाऽभावेन नित्यनपुंसकत्वाऽभावान्नायं समास, किन्तुषष्ठी॑इत्येव समास इति षष्ठन्तस्य पूर्वनिपातः । द्रव्यैक्य एवेति । एकाधिकरण इत्यनुवर्तत एवेत्यर्थः । अर्धं पिप्पलीनामिति । अत्र द्रव्यैक्याऽभावान्न समासः । सति समासेऽर्धपिप्पलीत्येव स्यात्, विशेष्यैक्यात् । इदं सूत्रंपरवल्लिङ्ग॑मिति सूत्रभाष्ये प्रत्याख्यातम् ।\nअर्धं नपुंसकम् - अर्ध नपुंसतम् । खण्डावाच्यद्र्धशब्दो न नित्यनपुंसकः, ग्रामार्द्धो नगराद्र्ध इति यथा । समांशवाची तु नित्यनपुंसकः । स एवेह गृह्रते,पूर्वसूत्रे एवाद्र्धशब्दे पठनीयेअर्ध॑मितचि योगविभागेन निर्देशान्नपुंसकत्वे लब्धे, पुनर्नपुंसकगिरहणादित्याशयेन व्याचष्टे  -  नित्यं क्लीबे स इति । यो नित्यनपुंसकलिङिगः स इत्यर्थः । प्राग्वदिति । एकत्वविशिष्टेनावयविना समस्यत इत्यर्थः । अन्ये तु व्याचख्युः  -  ॒अर्ध॑मिति निर्देशादेव नपुंसकत्वे सिद्धे नपुंसकग्रहणंसूत्रेषु लिङ्गनिर्देशो न विवक्षितः॑इति ज्ञापयितुम् ।तेन तस्येद॑मित्यादि लिङ्गत्रयेऽपि भवतीति ।अर्धपिप्पली॑त्यत्रएकविभक्ति चापूर्वनिपाते॑इत्युपसर्जनसंज्ञायांगोस्त्रीयो॑रिति ह्यस्वः स्यादित्याशङ्क्य समाधत्ते  -  अषठन्तवचनमिति । तेन पिप्पलीशब्दस्याऽनुपसर्जनत्वातन्न दोष इति भावः । नन्वेवं पञ्चानां खट्वानां समाहारः पञ्चखट्वीति न सिध्द्येत्, उपसर्जनसंज्ञानिषेधेन खट्वेत्याकारे ह्यस्वाप्रवृत्तेरदन्तत्वाभावेनद्विगोः॑इति ङीपोऽप्रवृत्तेरत आह  -  ।एकविभक्तावषष्ठन्तवचनम् । एकदेशिसमासविषयकोऽमिति ।पञ्चखठ्वी॑ति भाष्योदाहरणमेवअषठन्तो॑त्यस्य संकोचे लिङ्गमितिओओ भावः । अर्धपिप्पलीति । परवल्लिङ्गत्वात्लस्त्रीत्वम् । अर्ध पिप्पलीनामिति । सति समासेअर्धपिप्पली॑त्येव स्यात्, विशेष्यैक्यात् ।परवल्लिङ्ग॑मिति लिङ्गातिदेशेऽपि वचनातिदेशाऽभावाच्चेति भावः ।अर्धपिपल्यः॑इति प्रयोगस्तुअर्धानि पिप्पलीना॑मिति विग्रहे असाधुश्चेदपि खण्डसमुच्चये साधुरेव, अर्धं पिप्पल्या अर्धपिप्पली, अर्धपिप्पली च अर्धपिप्पली चेत्यादिविग्रहात् । एकदेशिना किम् । अर्धं पशोर्देवदत्तस्य । अत्र देवदत्तः स्वामी, न त्ववयवीति न तेन समासः । इदं सूत्रंपरवल्लिङ्ग॑मित्यत्र भाष्ये प्रत्याख्यातम् । तद्यथा  -  अर्धंपिप्पलीति हि कर्मधारयेण सिद्धम् ।समुदाये दृष्टाः शब्दा अवयवेष्वपि वर्तन्ते॑इति न्यायात् । समप्रविभागादन्यत्र तवाप्येषैव गतिः,अर्धाहारः॑अर्धोक्तम्अर्धविलोकितम् इत्यादिप्रयोगदर्शमात् । न च समप्रविभागे षष्ठीसमासं बाधितुमिदं सूत्रमिति वाच्यम्, षष्ठीसमासस्यापूष्टत्वात् । अतएव कालिदासः प्रायुङ्क्त  -  ॒प्रेम्णा शरीरार्धहरां हरस्ये॑ति ।\nअर्द्धं नपुंसकम् (422) (तत्पुरुषप्रकरण एकदेशिसमासप्रकरणम्) (267 तत्पुरुषसंज्ञासूत्रम् ।। 2।2।1 आ.1) (अनिष्टापत्तिनिराकरणाधिकरणम्) (आक्षेपभाष्यम्) इह कस्मान्न भवति ‐ ग्रामर्द्धो नगरार्द्ध इति?।। (समाधानभाष्यम्) अर्द्धशब्दस्येदं नपुंसकलिङ्गस्य ग्रहणम्। पुल्लिङ्गश्चात्रार्धशब्दः।। (आक्षेपभाष्यम्) क्व पुनरयं नपुंसकलिङ्गः, क्व पुल्लिङ्गः?।। (समाधानभाष्यम्) समप्रविभागे नपुंसकलिङ्गः, अवयवाची पुल्लिङ्गः।। (आक्षेपभाष्यम्) इह कस्मान्न भवति ‐ अर्द्धं पिप्पलीनामिति?।। (प्रत्याक्षेपभाष्यम्) न वा भवति ‐ अर्द्धपिप्पल्य इति?।। (प्रत्याक्षेपसमाधानभाष्यम्) भवति, यदा खण्डसमुच्चयः ‐ अर्द्धपिप्पचली चार्द्धपिप्पली चार्धपिप्पली चार्द्धपिप्पल्य इति। यदा त्वेतद्वाक्यं भवति ‐ अर्द्धं पिप्पलीनामिति, तदा न भवितव्यम्।। (आक्षेपस्मारणभाष्यम्) तदा कस्मान्न भवति?।। (समाधानभाष्यम्) एकाधिकरण इति वर्तते प्र् (आक्षेपभाष्यम्) न तर्हीदानीमिदं भवति ‐ अर्द्धराशिरिति?।। (समाधानभाष्यम्) भवति। एकमेवेदमधिकरणं योसौ राशिर्नाम।। अर्धं नपुंसकम् ।। 2 ।।
