5।4।67 - मद्रात् परिवापणे\n5।4।67 मद्रात् परिवापणे\nमद्रात् परिवापणे 🔊\nमद्रात् (पञ्चम्येकवचनम्) , परिवापणे (सप्तम्येकवचनम्)\nमद्रात् परिवापणे कृञः डाच्\nकृ-धातोः योगे विद्यमानात् "मद्र" शब्दात् "परिवापण" अस्मिन् सन्दर्भे स्वार्थे डाच्-प्रत्ययः भवति ।\n"परिवापणम्" (= मुण्डनम्, removing all the hairs from the head) इत्यस्मिन् सन्दर्भे प्रयुक्तः यः "मद्र" (= मङ्गलम्, भद्रम्, auspicious ) शब्दः , सः यदा "कृ" धातोः योगे प्रयुज्यते तदा तस्मात् स्वार्थे डाच्-प्रत्ययः भवति ।\nयथा - मद्रम् परिवापणम् करोति इत्येव = मद्रा करोति । प्रक्रिया इयम् -\nमद्र + डाच्\n→ मद्र् + आ [टेः 6।4।143 इति टिलोपः]\nयत्र "मुण्डनम्" इति अर्थः न विद्यते, तत्र वर्तमानसूत्रस्य प्रयोगः न भवति । यथा - मद्रम् कार्यम् करोति ।\nअत्र एकम् वार्त्तिकम् ज्ञातव्यम् - भद्राच्चेति वक्तव्यम् । "भद्र" शब्दात् अपि अस्मिन्नेव विषये डाच्-प्रत्ययः भवति इत्यर्थः । यथा - भद्रम् परिवापणम् करोति इत्येव = भद्राकरोति (माङ्गल्यार्थम् मुण्डनं करोति इत्याशयः) ।\nआ) डाच्-प्रत्ययान्तशब्दाः यदा कृदन्तशब्दानां योगे प्रयुज्यन्ते, तदा "गतिसंज्ञा"कारणात् कुगतिप्रादयः 2।2।18 इत्यनेन तेषाम् कृदन्तशब्देन सह नित्यं तत्पुरुषसमासः भवति । यथा - "मद्राकृत्य", "मद्राकृतः" - आदयः शब्दाः समस्तपदेन जायन्ते । अतः एतेषाम् उच्चारणसमये द्वयोर्मध्ये विरामः न ग्रहीतव्यः । तिङन्तैः सह योगे तु एतादृशम् समस्तपदम् न भवति, अतः तत्र "मद्रा करोति" एतादृशम् शब्दद्वयमेव लेखनीयम् ।\nइ) गतिसंज्ञकाः शब्दाः ते प्राग्धातोः 1।4।80 इत्यनेन धातोः पूर्वम् एव प्रयोक्तव्याः । अतः "मद्रा करोति" इत्येव वक्तव्यम्, न हि "करोति मद्रा" इति ।\n2. इदम् सूत्रम् समर्थानाम् प्रथमात् वा 4।1।82 अस्मिन् सूत्रे निर्दिष्टायाम् महाविभाषायाम् पाठितम् अस्ति, अतः अनेन सूत्रेण उक्तः "डाच्" प्रत्ययः विकल्पेनैव विधीयते । इत्युक्ते, पक्षे वाक्यस्य अपि प्रयोगः भवति । यथा - "मद्रम् करोति" इति ।\nकृञः इत्येव। मद्रशब्दात् परिवापणे डाच् प्रत्ययो भवति कृञो योगे। परिवापणं मुण्डनम्। मद्रशब्दो मङ्गलार्थः। मङ्गलं मण्डनं करोति मद्राकरोति। भद्राच् च इति वक्तव्यम्। भद्राकरोति नापितः कुमारम्। परिवापणे इति किम्? भद्रं करोति।\n`मद्राकरोति` इति। मङ्गलपूर्वं मुण्डनं करोतीत्यर्थः। `भद्राच्चेति वक्तव्यम्` इति। भद्रशब्दाच्च डाज्भवतीत्येतदर्थरूपं व्याख्येयमित्यर्थः। तत्रेदं व्याख्यानम्--`समयाच्च यापनायाम्` 5।4।60 इत्यतश्चकारोऽनुवत्र्तते, स चानुक्तसमुच्चयार्थः, तेन भद्रादपि भविष्यतीति॥\nमद्रशब्दो मङ्गलार्थः । परिवापणं मुण्डनम् । मद्राकरोति । माङ्गल्यमुण्डनेन संस्करोतीत्यर्थः ॥भद्राच्चेति वक्तव्यम् (वार्तिकम्) ॥ भद्राकरोति । अर्थः प्राग्वत् । परिवापणे किम् । मद्रं करोति । भद्रं करोति ॥। इति तद्धिताधिकारे स्वार्थिकप्रकरणम् ।\nमद्रात् परिवापणे - मद्रात्परिवापणे ।डा॑जिचि शेषः । मङ्गलार्थ इति । मङ्गलपर्याय इत्यर्थः । परिवापणंमुण्डनमिति । "केशान्वपते" इत्यादौ तथा दर्शनादिति भावः । माङ्गल्यमुण्डनेनेति । चौलेनेत्यर्थः । मद्रं करोप्ति भद्रं करोतीति । क्षेमं करोतीत्यर्थः । अत्र परिवापणाऽप्रतीतेर्न डाजिति भावः । **** इति बालमनोरमायाम् तद्धितप्रक्रिया । ****अथ तद्धितेषु रक्ताद्यर्थकाः । -   -   -   -   -   -   -   -   -  -\nमद्रात् परिवापणे - परिवापणमिति । कर्मव्यापारमात्रवाचिनो वपेर्हेतुमण्णिचि ल्युडिति हरदत्त्#H । कर्मव्यापारः  -  -फलं, तस्य कर्मनिष्ठत्वात् । तथा च फलमात्रवाचिन इत्यर्थः फलित इत्याहुः । माङ्गल्यमुण्डनेनेति । चौलदीक्षादौ ।भद्राच्चेति वक्तव्यम् । भद्राच्चेति । भद्रादित्यर्थग्रहणमिति व्याख्याने तु मङ्गलादिभ्योऽपि स्यादिति बोध्यम् ।इति तत्वबोधिन्यां तद्धितप्रक्रिया ।अथ तनादयः ।\nमद्रात् परिवापणे (2344) (उपसंख्यानभाष्यम्) भद्राच्चेति वक्तव्यम्। भद्राकरोति।।
