रविमार्गे दृश्यमानेषु २७ प्रमुखनक्षत्रसमूहेषु अन्यतमं वर्तते कृत्तिका । प्रतिदिनं चन्द्रः यस्मिन् नक्षत्रे दृश्यते तत् नक्षत्रं दिननक्षत्रम् इति उच्यते । शिशोः जननावसरे चन्द्रः यत्र भवति तत् तस्य जन्मनक्षत्रम् इति कथ्यते । हिन्दुज्योतिष्शास्त्रस्य अनुगुणम् भरणी भवति द्वितीयं नक्षत्रम् ।
कृत्तिकानक्षत्रस्य अधिपतिः अग्निः । वैदिकसाहित्ये अग्निः प्रधानदेवता । ऋग्वेदे अग्निसम्बद्धाः सूक्ताः द्विशताधिकाः सन्ति । ऋग्वेद-सामवेदःसामवेदयोः आरम्भः एव अग्निशब्दात् भवति । वेदे कृत्तिकानक्षत्रमेव प्रथमम् इति यत् निर्दिष्टं तस्य कारणम् एतदेव स्यात् । कृत्तिकानक्षत्रस्य प्रथमचरणस्य अक्षरम् अकारः एव । चतुर्णामपि चरणानां स्वराक्षराणि एव निर्दिष्टानि सन्ति । विंशोत्तरी-अष्टोत्तरी-योगिनी इत्यादिदशानाम् आरम्भबिन्दुः भवति कृत्तिकानक्षत्रम् । तैत्तिरीयब्राह्मणे एवम् उल्लिखितम् अस्ति यत् इदं नक्षत्रम् अग्निनक्षत्रम्, देवनक्षत्रम्, नक्षत्रेषु प्रमुखतममिति । अस्माकं रक्षाकर्तुः अग्निदेवस्य इन्द्रियरूपमस्ति कृत्तिकानक्षत्रम् । अस्मिन् नक्षत्रे अग्नेः प्रज्ज्वालनं यः करोति सः भवति प्रमुखः । कृत्तिकानक्षत्रे उष्यमाणः अग्निः कर्मफलं यच्छति ।
शतपथब्राह्मणे एवम् उल्लिखितमस्ति - अन्येषु नक्षत्रसमूहेषु त्रिचतुराः ताराः एव सन्ति, किन्तु अस्मिन् अनेकाः वर्तन्ते । अतः अस्मिन् नक्षत्रे यः अग्न्याधानं कुर्यात् सः पवित्रः । अन्यानि नक्षत्राणि अन्यदिशि उदिताः भवन्ति किन्तु कृत्तिका तु पूर्वदिशि एव उदेति ।
सितकुसुमानि श्वेतपुष्पाणि । आहिताग्निराहित आरोपितोऽग्निर्येन, अग्नित्रयोपचारकाः । मन्त्रज्ञा मन्त्रविदः । एवं सूत्रज्ञा यज्ञशास्त्रविदः । भाष्यज्ञा वैयाकरणाः । आकरः अर्थोत्पत्तिस्थानम्, तत्र नियुक्त आकरिकः । नापितः श्मश्रुकर्मकरः । द्विजो ब्राह्मणः । घटकारः, कुम्भकारः । पुरोहितः पुरोधाः । अब्दज्ञो ज्योतिषिकः । एते आग्नेये कृत्तिकायां समाश्रिताः ।
अथ साधारणे नक्षत्रे ताभ्यां यानि च कर्माणि कारयेत्, तथा चराणि नक्षत्राणि तैश्च यानि कर्माणि क्रियन्ते तानि चाह - हौतभुजं कृत्तिका । हुतं भुङ्क्ते हुतभुगग्निः । हुतभुज इदं हौतभुजम् । तस्येदमित्यण् । तद्धितेष्वचामादेरिति वृद्धिः । तच्च सविशाखं विशाखासहितम् । एतन्नक्षत्रद्वयं मृदुतीक्ष्णं मृदुसाधारणमित्यर्थः । तच्च विमिश्रफलकारि विमिश्रफलं करोति । मृदूनि दारुणानि च कर्माणि कुर्यादित्यर्थः ।
