4।2।32 - द्यावापृथिवीशुनासीरमरुत्वदग्नीषोमवास्तोष्पतिगृहमेधाच्छ च\n4।2।32 द्यावापृथिवीशुनासीरमरुत्वदग्नीषोमवास्तोष्पतिगृहमेधाच्छ च\nद्यावापृथिवीशुनासीरमरुत्वदग्नीषोमवास्तोष्पतिगृहमेधाच्छ च 🔊\nद्यावापृथिवी-शुनासीर-मरुत्वत्-अग्नीषोम-वास्तोष्पति-गृहमेधात् (पञ्चम्येकवचनम्) , छ लुप्तप्रथमान्तनिर्देशः च (अव्ययम्)\nदेवता 4।2।24 (प्रथमैकवचनम्) , अस्य 4।2।24 (षष्ठ्येकवचनम्) , सा 4।2।24 (प्रथमैकवचनम्) , यत् 4।2।31 (प्रथमैकवचनम्)\n"सा अस्य देवता" (इति) द्यावापृथिवी-शुनासीर-मरुत्वत्-अग्नीषोम-वास्तोष्पति-गृहमेधात् यत् छ च\n"सा अस्य देवता" अस्मिन् अर्थे द्यावापृथिवी, शुनासीर, मरुत्वत्, अग्नीषोम, वास्तोष्पति, गृहमेध - एतेभ्यः शब्देभ्यः यत्-प्रत्ययः छ-प्रत्ययः च विधीयते ।\nसा अस्य देवता 4।2।24 अस्मिन् अर्थे द्यावापृथिवी, शुनासीर, मरुत्वत्, अग्नीषोम, वास्तोष्पति, गृहमेध - एतेभ्यः शब्देभ्यः यत्-प्रत्ययः छ-प्रत्ययः च विधीयते । यथा -\n1. द्यौः च पृथिवी च = द्यावापृथिवी । द्यावापृथिव्यौ देवते अस्य सः\n= द्यावापृथिवी + यत्\n→ द्यावापृथिव् + यत् [यस्येति च इति ईकारलोपः]\nद्यावापृथिवी + छ\n→ द्यावापृथिवी + ईय [आयनेयीनीयियः फढखच्छघां प्रत्ययादीनाम् 7।1।2 इति एय्-आदेशः]\n→ द्यावापृथिव् + ईय [यस्येति च इति ईकारलोपः]\n2. शूनश्च सीरश्च शूनासीरः । (शूनः = वायुः, सीरः = आदित्यः) । शूनासीरौ देवते अस्य सः\n= शूनासीर + यत् → शूनासीर्य ।\n(उत -) शूनासीर + छ → शूनासीरीय ।\n3. मरुत्वान् अस्य देवता सः\n= मरुत्वत् + यत् → मरुत्वत्य\n(उत -) मरुत्वत् + छ → मरुत्वतीय ।\n4. अग्निश्च सोमश्च अग्निषोम । अग्निषोमौ देवते अस्य सः = अग्निषोम्य, अग्निषोमीय ।\n5. वास्तोष्पतिः अस्य देवता सः = वास्तोष्पत्य / वास्तोष्पतीय ।\n6. गृहमेधः अस्य देवता सः = गृहमेध्य / गृहमेधीय ।\n1. "द्यावापृथिवी" इत्यस्य निर्माणम् एतादृशं भवति -\nद्यौः च पृथिवी च\n→ दिव् + सुँ + पृथिवी + सुँ [अलौकिकविग्रहः]\n→ दिव् + पृथिवी [सुपो धातुप्रातिपदिकयोः 2।4।71 इति सुँ-प्रत्यययोः लुक्]\n→ द्यावा + पृथिवी [दिवो द्यावा 6।3।29 इति दिव्-इत्यस्य द्यावा-आदेशः]\n→ द्यावापृथिवी ।\n2. "शूनासीर" इत्यस्य निर्माणम् एतादृशं भवति -\nशूनः च सीरः च\n→ शून + सुँ + सीर + सुँ [अलौकिकविग्रहः]\n→ शून + सीर [सुपो धातुप्रातिपदिकयोः 2।4।71 इति सुँ-प्रत्यययोः लुक्]\n→ शून् आनङ् + सीर [देवताद्वंन्द्वे च 6।3।26 इति पूर्वपदस्य आनङ्-आदेशः । ङिच्च 1।1।53 इति अन्त्यादेशः]\n→ शूनान् + सीर [इत्संज्ञालोपः]\n→ शूनासीर [नलोपः प्रातिपदिकान्तस्य 8।2।7 इति नकारलोपः]\n3. "अग्नीषोम" इत्यस्य निर्माणम् एतादृशं भवति -\n→ अग्नि + सुँ + सोम + सुँ [अलौकिकविग्रहः]\n→ अग्नि + सोम [सुपो धातुप्रातिपदिकयोः 2।4।71 इति सुँ-प्रत्यययोः लुक्]\n→ अग्नी + सोम [ईदग्नेः सोमवरुणयोः 6।3।27 इति ईत्वम्]\n→ अग्नी + षोम [अग्नेः स्तुत्स्तोमसोमाः 8।3।82 इति षत्वम्]\n4. "वास्तोष्पति" शब्दस्य निपातनम् क्रियते । "वास्तु" शब्दः वस्तुतः उकारान्त-नपुँसकलिङ्गे वर्तते, परन्तु अत्र निपातनात् तस्य पुँल्लिङ्गे परिवर्तनं क्रियते । अग्रे "वास्तोः पतिः" इति स्थिते सुपो धातुप्रातिपदिकयोः 2।4।71 इति ङस्-प्रत्ययस्य लुक्-प्राप्ते निपातनात् तादृशः लुक् न भवति । अग्रे विसर्गस्य षष्ठ्याः पतिपुत्रपृष्ठपारपदपयस्पोषेषु 8।3।53 इत्यनेन सकारादेशः, तस्य च अग्रे निपातनात् षत्वं कृत्वा "वास्तोष्पति" इति प्रातिपदिकं सिद्ध्यति ।\n5. "वास्तोष्पति" शब्दस्य विषये दित्यदित्या... 4।1।185 अनेन ण्य-प्रत्यये प्राप्ते तं बाधित्वा वर्तमानसूत्रेण सा अस्य देवता 4।2।24 अस्मिन् अर्थे यत्-प्रत्ययः तथा छ-प्रत्ययः भवति । अस्मिन् सूत्रे निर्दिष्टानां अन्येषां शब्दानां विषये तु औत्सर्गिकस्य अण्-प्रत्ययस्य अपवादरूपेण एतौ प्रत्ययौ उक्तौ स्तः ।\nThe words द्यावापृथिवी, शुनासीर, मरुत्वत्, अग्नीषोम, वास्तोष्पति and गृहमेध get the यत् and the छ प्रत्यय in the meaning of "सा अस्य देवता".\nद्यावापृथिव्यादिब्भ्यः छः प्रत्ययो भवति सा ऽस्य देवता इत्यस्मिन् विषये, चकाराद् यच् च। अणो ण्यस्य च अपवादः। द्यौश्च पृथिवी च द्यावापृथिव्यौ देवते अस्य द्यावापृथिवीयम्, द्यावापृथिव्यम्,। शुनश्च सीरश्च तौ देवते अस्य इति शुनासीरीयम्, शूनासीर्यम्। शुनो वायुः। सीरः आदित्यः। मरुत्वान् देवता अस्य मरुत्वतीयम्, मरुत्वत्यम्। अग्नीषोमीयम्, अग्नीशोम्यम्। वास्तोष्पतीयम्, वास्तोष्पत्यम्। गृहमेधीयम्, गृहमेध्यम्।\n`अणो ण्यस्य चापवादः` इति। वास्तोष्पतिशब्दात् `दित्यदित्यादिभ्य` 4।1।85 इत्यादिना प्राप्तस्य ण्य्स्यापवादः। शेषेभ्यस्त्वौत्सर्गिकस्याणः। वास्तुनः पतिर्वास्तोष्पत्तिः। वास्तुशब्दस्य नपुंसकस्य पुंल्लिङ्गता, षष्ठर्थेऽलुक् च निपातनात्। `षष्ठ्याः पतिपुत्रपृष्ठ` 8।3।53 इत्यादिना षत्वम्। `द्यावापृथिव्यौ` इति। `दिवो द्यावा` 6।3।28 इति द्यावादेशः। `शुनासीरीयम्` इति। `देवताद्वन्द्वे च` 6।3।25 इत्यानङ्। `अग्नीषोमीयम्` इति। `ईदग्नेः सोमवरुणयोः` 6।3।26 इतीत्त्वम्; `अग्नेः स्तुत्स्तोमसोमाः` 8।3।82 इति षत्वम्॥\nअणो ण्यस्य चापवाद इति । वास्तोष्पतिशब्दात्पत्युतरपदस्य ण्यस्यापवादः, शेषेभ्योऽणः । द्यावापृथिव्याविति । ठ्दिवो द्यावाऽ, ठ्दिवसश्च पृथिव्याम्ऽ इति द्यावादेशः । शुनासीराविति । ठ्देवता द्वन्द्वे चऽ इत्यानङदेशः । शुनो वायुः, सीर आदित्य इति । अन्ये तु एकमेव शुनसीरमिन्द्रस्य, गुणममन्यन्त, यथाहश्वलायनः---ठिन्द्रो वा शुनासीरःऽ इति । मन्त्रलिङ्गञ्च भवति---इन्द्रं वयं शुनासीरमस्मिन्यज्ञे हवामहेऽ इति । मरुतोऽस्य सन्ति मरुत्वानिन्द्रः । अग्नीषोमीयमिति । ठीदग्नेः सोमवरुणयोःऽ वास्तोः पतिर्वास्तोष्पतिः, अस्मादेव निर्देशात्साधुः । गृहमेधशब्दमकारान्तं बह्वृचा मन्यन्ते । ठ्मरुद्भ्यो गृहमेधेभ्य उतराऽ इत्याश्वलायनः । ठ्गृहमेधास आगताऽ इति च मन्त्रलिङ्गम् । ठ्मरुद्भ्यो गृहमेधिभ्यः सर्वासां दुग्धे सायमोदनम्ऽ इति तु तैतिरीयकम् । तत्र देकारान्तो नकारान्तो वेति विप्रतिपन्नाः ॥\nचाद्यत् । द्यावापृथिवीयम् । द्यावापृथिव्यम् । शुनासीरीयम् । शूनासीर्यम् ॥\nद्यावापृथिवीशुनासीरमरुत्वदग्नीषोमवास्तोष्पति- गृहमेधाच्छ च - द्यावापृथिवीयं द्यावापृथिव्यमिति । द्यावापृथिवी देवता अस्येति विग्रहः । छस्य ईयादेशः । उभयत्रयस्येति चे॑ति लोपः । शुनासीरीयमिति । शुनो वायुः, सीरः आदित्यः । शुनश्च सीरश्च शुनासीरौ ।देवताद्वन्द्वे चे॑त्यानङ् । शुनासीरावस्य स्त इति शुनासीरः ।वाय्यादित्यवानिन्द्रो विवक्षितः॑ इति वेदभाष्ये भट्टभास्करः । शुनासीरो देवता अस्येति विग्रहः । मरुत्वान् देवता अस्य मरुत्वतीयं मरुत्वत्यम् । अग्नीषोमौ देवता अस्य अग्नीषोमीयम् अग्निषोम्यम् ।वास्तुनः पतिः वास्तोष्पतिः-रुद्रः । निपातनादलुक् षत्वं च ।रुद्रः खलु वै वास्तोष्पतिः॑ इति ब्राआहृणम् । अमरस्तु इन्द्रपर्यायेवास्तोष्पतिः सुरपति॑रित्याह वास्तोऽपतिर्देवता अस्य वास्तोष्पतीयं, वास्तोष्पत्यम् । गृहमेधो देवता अस्यगृहमेधीयम् । गृहमेध्यम् ।\nद्यावापृथिवीशुनासीरमरुत्वदग्नीषोमवास्तोष्पति- गृहमेधाच्छ च - द्यावापृ । अण्ण्यञोरपवादः । शुनासीरीयमिति । शुनश्च सूरश्चेति द्वन्देव॑देवताद्वन्द्वि चे॑त्यानङ् । शुनो  -  वायुः, सीरः  -  आदित्य इति वृत्तिकृत् । हरदत्तस्तु सुनासीरशब्द इन्द्रस्य गुणवाचीत्यन्ये मन्यन्त इत्याह । तथा च मन्त्रः  -  ॒इन्द्रं वयं सुनासीरमस्मिन्यज्ञे हवामहे॑इति । मरुतोऽस्य सन्तीति मरुत्वानिन्द्रः, मरुत्वतीयं । मरुत्वत्यम् । अग्निषोमीयम् ।ईदग्नेः सोमवरुणयोः॑ । वास्तुनः पतिः वास्तोष्पतिः । इहैव सूत्रे निपातनात्साधुः ।वेश्मभूर्वास्तुरस्त्रियाम् । वास्तोष्पतीयं वास्तोष्पत्यम् । गृहमेधीयं । गृहमेध्यम् । गृहमेधशब्दोऽकारान्तः । तथा च आआलायनः  -  -॒मरुभ्द्यो गृहमेधेभ्यः॑इति ।
