आचार्यशङ्करस्य जन्मवृत्तान्तः - मघा\nडॉ.सौम्य रञ्जन महापात्र ● Nov. 26, 2019\nवेदव्यास इवापरस्समुदितः कालैडके केरले । यो वेदांश्चतुरो बभार चतुरः शिष्यैश्चतुर्भिर्मठैः ॥\nतेने येन च भाष्यवाक्प्रतिपदं द्वैतप्रपञ्चापहा । वन्द्योऽयं परमार्थदर्शनगुरुः श्रीशङ्करश्शङ्करः ॥\nप्रतिभाधृक्कविस्साक्षात्कविश्च प्रतिभानदृक् । बभूव शङ्कराचार्यः ज्ञानमूर्त्तिर्जर्गुरुः ॥\nआचार्यश्रीशङ्करभगवत्पादस्य जन्मस्थान-जन्मसमयादिविषये मतवैभिन्न्यं दृश्यते । चतुर्दशशतके विरचितं माधवीयशङ्करविचयम्, पञ्चदशशतके प्रणीतं चिद्विलासीयशङ्करविजयम्, सप्तदशशतके विरचितं केरलीयशङ्करविजयमिति ग्रन्थत्रयं श्रीशङ्कराचार्यस्य जीवनचरित्रं विवृणोति । एतदतिरिच्य बहवः समालोचकाः विविधेषु समालोचनात्मकग्रन्थेष्वपि शङ्करचरित्रं प्रतिपादयन्ति । दण्डीस्वामिश्रीनिगमबोधतीर्थमहोदयेन रचितं 'श्रीशङ्कराचार्यचरितम्' इति महाकाव्यं शङ्करजीविनजीविकाप्रतिबोधकं भवति ।\nअद्वैतवेदान्तस्य सुप्रतिष्ठितस्यास्य संन्यासिनः सिद्धाचार्यस्य जन्म दक्षिणभारते मालबारक्षेत्रे केरलराज्ये कालाडिनामके ग्रामे अत्रिगोत्रीय-कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयशाखासम्बद्धे एकस्मिन् नम्बुदिरी(नामुपुद्रि)ब्रह्मणपरिवारेऽभवत् । केरलपरम्परानुसारेण अस्य गृहं 'कैप्पल्लि हल्लम" इत्युच्यते । केरले श्रीमद्वृषसंज्ञकगिरौ पुर्णानदीपुण्यतटेऽस्य जन्माभूदिति प्रमाणं श्रीविद्यारण्यविरचिते श्रीमच्छङ्कर-दिग्विजयाख्ये ग्रन्थे प्राप्यते । यथा :\nततो महेशः किल केरलेषु श्रीमद्वृषाद्रौ करुणासमुद्रः । पूर्णानदीपुण्यतटे स्वयम्भूलिङ्गात्मनाऽनङ्गधगावीरासीत् ॥१\nपरन्त्वाचार्य आनन्दगिरिमहोदयः शङ्करविजयनामके ग्रन्थे आचार्यस्य शङ्करस्य जन्मस्थानं दक्षिणभारते तमिलप्रदेशे चिदम्बरनामके सुप्रसिद्धे तीर्थक्षेत्रेऽभूदिति प्रतिपादयति । यथा -\nततस्सर्वात्मको देवः चिदम्बरपुराश्रितः । आकारालिङ्गनाम्ना तु विख्यातोऽभून्महीतले ॥\nतत्र विद्वन्महेन्द्रस्य कुले द्विजगणाश्रिते । जातस्सर्वज्ञनाम्ना तु कश्चिद् द्विजकुलेश्वरः ॥२\nस्कन्दपुराणे षोडशाध्याये नवमांशे शिवरहस्यवर्णनावसरे शङ्करस्य जन्म 'शशल"नामके स्थानेऽभुदित्युच्यते । वस्तुतः शङ्कराचार्यस्य पितरौ मूलतः 'पन्नियर" अथवा 'शशल" इति ग्रामवास्तव्यावास्तामिति समालोचकाः वदन्ति, यौ कालान्तरे कालाडिग्राममागतवन्तौ । परन्तु आधुनिकशोधसन्दर्भेषु प्रायशः शङ्कराचार्यस्य जन्म केरलराज्यस्य कालाडिनामके ग्राम एवाभूदिति मतं पोषयन्ति समालोचकाः । 'कालाडि" इति ग्रामः भारतवर्षस्य केरलराज्ये 'अलुवाय" अथवा 'पेरियारु"नाम्ना विज्ञातायाः 'चूर्णा" 'पूर्णा" वा नद्याः तटे विद्यमानान्नगरात् १० कि.मि. दूरे वर्तते । कालाडिग्राम एव शिवगुरोर्निवासभूमिस्तथा विद्याधिराजः शिवगुरोः पिताऽऽसीदित्यत्रोच्यते श्रीमच्छङ्करविजये -\nप्रसादतः प्राप्तनिरीतिभावः ।\nकालड्यभिख्योऽस्ति महान्मनोज्ञः ॥\n'विद्याधिराज" इति विश्रुतनामधेयः ।\nयत्पुत्रमात्मपितरं समरोचयत्सः ॥\nसुब्रह्मतेजाः 'शिवगुर्व"भिख्यः ।\nज्ञाने शिवो यो वचने गुरुस्त-\nस्यान्वर्थनामा कृतलब्धवर्णः ॥३\nश्रीशङ्कराचार्यवंशजास्सर्वेऽपि नित्यनैमित्तककाम्यकर्मानुष्ठायिनः वेदनिष्ठाः ब्रह्मणा एव आसन् । एवमेतादृशे ब्रह्मणपरिवारे ७८८ ख्राीष्टाब्दे श्रीमच्छङ्कराचार्यः धरातलमवततार । अस्य जन्मकालविषये विवादो वर्तते ।\nश्रीशङ्कराचार्यस्य पितुर्नाम शिवगुरुः, माता च विशिष्टा वा आर्याम्बा४ । रूपेषु मारः विद्यासु वृद्धः धनिनां पुरस्सरः विनयी शिवगुरुः, क्षमया वसुन्धरा च दम्पती विवाहस्य बहुकालातीतेऽपि पुत्रं न प्रापतुः । ततः महत्तपसा निष्ठया च कृतया शिवाराधनया आर्याम्बा गर्भं दधार । एवं गतेषु दिनेषु शुभे लग्ने शुभग्रहयुते शुभग्रहदृष्टे च समये सूर्यादौ स्वतुङ्गस्थिते अर्थात् सूर्ये मेषस्थे कुजे भौमे मकरस्थे रविसुते मन्दे तुलास्थे गुरौ च केन्द्रे चतुर्थाद्यन्यतमराशिस्थे शिवगुरोर्भार्या सती यथा पार्वती स्कन्दं जनयामास तथैव कुमारं श्रीशङ्कराचार्यं सुषुवे । तदुक्तं -\nलग्ने शुभे शुभयुते सुषुवे कुमारं\nश्रीपार्वतीव सुखिनी शुभवीक्षिते च ।\nजाया सती शिवगुरोर्निजतुङ्गसंस्थे\nसूर्ये कुजे रविसुते च गुरौ च केन्द्रे ॥५\nश्रीशङ्कराचार्यचरिते आचार्यस्य जन्मसमयविषये एवमुक्तं -\nवैशाखमासस्य च शुक्लपक्षे शुभे दिने बाणतिथौ च भौमे ।\nयोगीश्वरः प्रादुरभूद् दयालुः श्रीशङ्करो लोकशिवङ्करोऽसौ ॥६\nजातस्य तस्य शिशोः शरीरस्य प्रत्येकमङ्गं शुभचिह्नन्यलक्ष्यन्त । यथोक्तं कविना -\nनागेनोरसि चामरेण चरणे बालेन्दुना फालके\nपाण्योश्चक्रगदाधनुर्डमरुकैर्मूर्ध्नि त्रिशूलेन च ।\nतत्तस्याद्भुतमाकलय्य ललितं लेखाकृते लाञ्छितं\nचित्रं गात्रममंस्त तत्र जनता नेत्तैर्निमेषोज्झितैः ॥७\nश्रीशङ्कराचार्यः भगवतश्शङ्करस्य साक्षादवतार इत्युच्यते । तेन सह अन्येऽपि देवगणाः क्रमशः विष्णुः प्रधानशिष्यपद्मपादरूपेण, पवनः हस्तामलकरूपेण, ब्रह्मा सुरेश्वराचार्य (मण्डनमिश्र) रूपेण बृहस्तपतिरानन्दगिरिरूपेण, सरस्वती मण्डनमिश्रस्य स्त्रीरूपेण च प्रादुरभूवनिति उपाख्यानानि प्राप्यन्ते । केचन श्रीशङ्कराचार्यः दुर्वाससोऽभिशापात् सरस्वत्या दर्पखण्डनार्थं जात इति वदन्ति । एकदा ब्रह्मलोके ऋषिगणाः ब्रह्मणस्समीपे वेदपाठं कुर्वन्त आसन् । तस्मिन्नवसरे दुर्वाससा जातां त्रुटिं श्रुत्वा सरस्वती उपहासं चकार । तेन क्रुद्धः दुर्वासर्षिः तस्यै अभिशापमदात् । ततः ज्ञातस्वदोषा सरस्वती शापमुक्त्यर्थं दुर्वाससे न्यवेदयत् । देवगणानामपि निवेदनेन सन्तुष्टः दुर्वासा एवमुवाच यत् - स्त्रीरूपेण जातायाः सरस्वत्याः शापमुक्तिः शङ्करभगवत्पादस्य दर्शनेनैव भूपृष्ठे भविष्यतीति । एषा लोककथा श्रूयते ।\nशुक्लयजुर्वेदीयषडङ्गरुद्राष्टाध्यायिनामके महादेवस्तुतिग्रन्थे भगवतः श्रीशङ्करस्य शतं नामानि प्रोक्तानि सन्ति । तेषु 'व्युप्तकेशः" इति नाम उल्लिखितम्, यस्यार्थः मुण्डितकेश इति । एवं व्युप्तकेशावतार आचार्यशङ्कर एवेति भक्तानां विश्वासः । स्कन्दपुराणे षोडशाध्याये नवमांशे शिवरहस्ये - 'मन्दरजातं देवेषु कलावपि तपोधनं केरलेषु", 'विप्र जनयामि महेश्वरि' इति ; वायुपुराणे 'चतुर्भिः सह शिष्यैस्तु शङ्करोऽवतरिष्यति' इति ; भविष्यपुराणे 'कल्पादौ द्विसहस्रान्ते लोकानुग्रहकाम्यया । चतुर्भिस्स शिष्यैस्तु शङ्करोऽवतरिष्यति ॥' इत्यादिभिः सन्दर्भैः श्रीशङ्कराचार्यभगवत्पादः भगवतः श्रीशङ्करस्यावतार इति सूच्यते ।\n१) श्रीमच्छङ्करदिग्विजयम् - २/१\n२) शङ्कर का अद्वैत दर्शन - पृ.१७\n३) श्रीमच्छङ्करविजयम् - २/३-५\n४) शिवाराधनधन्येषु तेषु शिवगुरुर्द्विजः । अभूदशेषशास्त्रज्ञः प्रभुपूजापरायणः ॥\nबभुव तस्य विप्रस्य भार्या धर्मानुसारिणी । आर्यम्बेति पवित्राख्या पतिचित्तानुविर्तनी ॥\n(श्रीशङ्कराचार्यचरितम् - १/१९-२०)\n५) श्रीमच्छङ्करविजयम् - २/७१\n६) श्रीशङ्कराचार्यचरितम् - १/३९\n७) श्रीमच्छङ्करविजयम् - २/९२\nCategories: भारत, संस्कृतBy डॉ.सौम्य रञ्जन महापात्र Nov. 26, 2019 Leave a comment\nTags: 0071२०७६ परिधावी२०७६ वि.Sanskritअङ्क-७१अद्वैतअमावस्याअमावस्याङ्कआचार्यशङ्करदर्श अमावस्यामङ्गलवारमार्गशीर्षमार्गशीर्ष अमावस्यामार्गशीर्ष अमावस्याङ्क २०७५ वि. [वर्ष-३ अङ्क-४७] शुक्रवारवर्ष-४विक्रम सम्वतवेदान्तशङ्कराचार्यश्रीमच्छङ्कराचार्यसंस्कृत\nAuthor: डॉ.सौम्य रञ्जन महापात्र\nA Saṃskṛta scholar with specialisation in Sāhitya Śāstra. Also has primary knowledge of Veda-s, Karmakāṇḍa, Dharma Śāstra, Purāṇa-s, Vedānta and Saṃskṛta Vyākaraṇa.
