- प. पीताम्बरदत्त शास्त्री\n(राष्ट्रियसंस्कृतसंस्थानम्, नईदिल्ली, २००५)\nप्राजहित- १. प्राजहितः पुरातनो गार्हपत्य उच्यते (तु०-का० श्रौ० ८।६।२१ विद्याधरः) २-प्राजहितः प्राचीनवंशस्थः पश्चिमवह्निरूपो मुख्यो गार्हपत्य एव । इयं च पूर्वाचार्यसंज्ञा । द्र० मी०को० पृ० २८४५, प्रजहित-।\nशालाद्वार्य- (आध्व०, सा०) शालाद्वारे भवः अग्निः शालाद्वार्य उच्यते । स च ज्योतिष्टोमे तद्विकारेषु च सोमेषु गार्हपत्याख्यया व्यवह्रियते । तदुक्तम्-'स गार्हपत्योऽतः' (का० श्रौ० ८।३ ।२६) इति । तेन उक्तेषु सोमे, गार्हपत्यकार्यं शालाद्वार्ये अग्नौ भवतीति विशेषोऽवधेयः।\nशालामुखीय- पशुयज्ञेषु ऐन्द्राग्न प्रकृतिके निरूढपशुबन्धे प्राकृतः आहवनीयः शालामुखीय उच्यते। तत्र पशुपुरोडाशप्रैषानन्तरमाग्नीध्रः पाणी संमृश्य शालामुखीयस्य (प्राकृतस्याहवनीयस्य) पुरस्ताद् दर्भेषु स्फ्यम्, एकादशकपालानि, शूर्पम्, कृष्णाजिनम्, उलूखलम्, मुसलम्, दृषदम्, उपलाम्, मोक्षणम्, पिष्टोद्वयनीम्, प्रणीताप्रणयनम्, दारुपात्रीम् मदन्तीं चेति पात्राणि सादयतीति विशेषोऽवगन्तव्यः द्र० पशुपुरोडाशनिर्वापप्रैष-। श्रौ० प०नि० पृ० १३३ ।\nप्रकृतौ प्रयुक्तः गार्हपत्योऽग्निरेव सोमेषु प्रयुक्तः शालामुखीयनाम्नाभिधीयते । अग्नीषोमीयः पशुपुरोडाशः शालामुखीये पच्यते इत्यवधेयम् । ३. प्राचीनवंशशालायां पूर्वभागे वर्तमान आहवनीयः शालामुखीयो नाम । द्र० मी०को० पृ० २८४४। ४. शालामुखीयः अग्निः प्राचीनवंशे यः पूर्वमाहवनीयः स एव अग्निप्रणयनोत्तरं गार्हपत्यः संपद्यते । स एव शालायाः मुखे भव शालामुखीयो नाम शालामुखीयः अग्निः प्राचीनवंशशालायाः पूर्वभागे वर्तमानः आहवनीय एव । अयं च महावेदिनिष्पत्त्यनन्तरं गार्हपत्यः संजायते । शालामुखीयः पशौ वरुणप्रघासेषु चास्ति । द्र० मी०को० पृ० ३९११ । ।\nशालामुखीयेऽग्नीषोमप्रणयनहोम- अग्नीषोमीयपशौ महावेदिस्तरणानन्तरं उन्नेता ग्रावादि स्थाल्यन्तं सर्वमुपयुक्तं प्राग्वंशे सादयति । ततः अध्वर्युः अग्नीषोमीयपशुशाखायाः पशुवत् पवित्रं करोति ततः पशुकुम्भी, शाखापवित्रं, वपाश्रपण्यौ, रशने, शूलं, मैत्रावरुणदण्डं, शालामुखीयस्योत्तरतो दर्भेषु सादयति । 'शुन्धध्वम्' इति प्राकृतमन्त्रेण प्रोक्षति। आग्नीध्रः पाणी संमृश्याग्नीन् प्रज्वाल्य परिस्तीर्य शालामुखीयस्याग्रे दर्भान् संस्तीर्य तेषु स्फ्यमग्निहोत्रहवणीं जुहूमित्यादि पशुवत्पात्राणि आसाद्य गार्हपत्ये आज्यं विलापयति । प्रतिप्रस्थाता पाणिसंमर्शनं कृत्वा ब्रह्माणं दक्षिणे उपवेश्य शालामुखीयादारभ्योत्तरवेदिपर्यन्तं पृष्ठ्यां स्तीर्त्वा पवित्रे कृत्वा यजमान वाचं यच्छेति यजमानं सम्प्रेष्याग्निहोत्रहवणीं प्राकृतमन्त्रेणादाय तथैव प्रतितप्य प्रोक्षणीसंस्कारं कृत्वा पात्राणि प्राकृतमन्त्रेण प्रोक्ष्य आज्यं दधि च तथैव निरूप्य अधिश्रित्योभयं पर्यग्निं करोति । ततोऽध्वर्युः पाणी संमृश्य प्राकृतेन मन्त्रेण स्फ्यादानादि कृत्वा खरदेरो स्फ्यं स्तब्ध्वा सम्प्रैषमाह - 'प्रोक्षणीरासादय' इत्यादि पशुवत् । आग्नीध्रः प्रोक्षणीः सादयति । अध्वर्युः स्वयं प्रकृतिवद् ददाति । प्रतिप्रस्थातोत्तरवेदिसमीपे इध्माबर्हिषी उपसादयति । आग्नीध्रः दक्षिणेन स्रुवं स्वधितिं सव्येन हस्तेन वेदाग्राणि आदाय शालामुखीये 'अग्नेर्वाम्' इति मन्त्रेण प्रतितप्य स्रुवमन्त्रेणैवोभयं सम्मृज्य प्रतिप्रस्थात्रे प्रयच्छति । प्रतिप्रस्थाता जुह्वादीन् पशुवत् प्रतितप्य संमृज्य वेदाग्राणि शालामुखीये प्रक्षिप्य पात्राणि अग्रेणोत्करं तृणेषु सादयित्वा पुनरादाय शालामुखीयसकाशे निदधाति । पत्नीं शालामुखीयमाज्यं चावेक्षयित्वा यजमानमाज्यमवेक्षयति । अध्वर्युः प्रोक्षणीनामुत्तरत आनीयाज्यं स्वयमवेक्ष्योत्पूय प्रोक्षणीश्चोत्पूयाज्यं दधि चादाय ब्रह्मयजमानाभ्यां सह प्राग्वंशं गत्वा वेद्यां स्रुक्षु पशुवदाज्यानि गृहीत्वा परिकर्मिभ्यः प्रदाय अपः उपस्पृश्य ब्रह्मणे सोमं राजानं ददाति ब्रह्मा राजानमादाय शालामुखीयमग्रेण परिश्रित्योत्तरतोऽवस्थायान्वग्निं नयति। अध्वर्युः शालामुखीये प्रणयनीयमिध्मं आधाय चात्वालादुपयमनीः कल्पयित्वा पुराणगार्हपत्ये आज्यं विलाप्योत्पूय अध्वर्युं यजमानः, तं पत्नी, तां पुत्राः, तान् पौत्राः, तान् ज्ञातयश्चेति ज्येष्ठानुक्रमेण समन्वारब्धेषु सत्सु प्रचरण्यां चतुर्गृहीतं गृहीत्वा शालामुखीये जुहोति 'त्वं सोम तनूकृद्भ्यो द्वेषोभ्योऽन्यकृतेभ्य उरु यन्तासि वरुथँ स्वाहा' इति। सोमायेदमिति यजमानः । ततः स्रुवेण जुहोति 'जुषाण आज्यस्या वेतु स्वाहा' इति । अग्नय इदमिति यजमानः । अयं सौमिके शालामुखीये होम उच्यते । द्र० श्रौ०प०नि० पृ० २४९-२५१ ।\nअग्नीषोमीयपशौ उत्तरवेद्यां ब्रह्मसदनोपस्थानानन्तरं सदसः पश्चिमद्वारे एव तिष्ठन् अध्वर्युः शालामुखीयमुपतिष्ठते --'अजोऽस्येकपाद रौद्रेण० सीः' इति । द्र० श्रौ०प०नि० पृ०२४८, ब्रह्मसदनोपस्थान-।\nशालामुखीयोपस्थान- प्रथमायां सोमसंस्थायामग्निष्टोमे सप्रवर्ग्ये प्रवर्ग्यवत्सु च गोप्त्रादेशप्रैषानन्तरं यथेतमेत्य गार्हपत्ये 'उदु त्यम्' इति 'चित्रम्' इति च द्वाभ्यामृग्भ्यां स्रुवाहुतीर्हुत्वा सर्वे शालामुखीयमुपतिष्ठन्ते। 'इमं नूषु त्यमस्मभ्यँ सम्। अग्ने देवेषु प्रवोचः' इति । ततः आग्नीध्रीयदेशे उत्तरां शान्ति पठन्ति । इदमन्तिमं प्रवर्ग्यसंबन्धिशालामुखीयोपस्थानमुच्यते। द्र० उत्तरशान्ति- गोप्त्रादेशप्रैष-, श्रौ०प०नि० पृ० २३८ ।
