' घर्मा ' इति दशर्चं द्वितीयं सूक्तं वैश्वदेवम् । सध्रिर्नाम वैरूप ऋषिः । तपसः पुत्रो घर्मो वा । चतुर्थी जगती । शिष्टास्त्रिष्टुभः । तथा चानुक्रान्तं - ' घर्मा सध्रिस्तापसो वा घर्मों वैश्वदेवं चतुर्थी जगती ' इति । गतो विनियोगः ।।
ति॒स्रः । दे॒ष्ट्राय॑ । निःऽऋ॑तीः । उप॑ । आ॒स॒ते॒ । दी॒र्घ॒ऽश्रुतः॑ । वि । हि । जा॒नन्ति॑ । वह्न॑यः ।
"चतुष्कपर्दा चतुष्कोणा "युवतिः स्त्रीरूपा "सुपेशाः शोभनालंकारा "घृतप्रतीका घृतप्रमुखहविष्का एतादृशी वेदिः "वयुनानि ज्ञातव्यानि पदार्थजातानि कर्माणि स्तोत्राणि वा "वस्ते आच्छादयति । "तस्यां वेद्यां "वृषणा वृषणौ हविषां वर्षितारौ "सुपर्णा सुपर्णौ सुपतनौ जायापती यजमानब्रह्माणौ वा "नि "षेदतुः निषण्णौ भवतः। "यत्र यस्यां वेद्यां "देवाः अग्न्यादयः "भागधेयम् । स्वार्थिको धेयप्रत्ययः । स्वस्वभागं हविः "दधिरे धारयन्ति । यद्वा। चतुष्कपर्दा नामाख्यातोपसर्गनिपाताश्चत्वारः कपर्दस्थानीय यस्याः सा युवतिस्तरुणी नित्या घृतप्रतीका दीप्यमानवर्णावयवैषौपनिषदी वाग्वयुनानि ज्ञानानि वस्ते आच्छादयति । तस्यां वाचि सुपर्णा सुपर्णौ जीवपरमात्मानौ निषण्णौ भवतः । यत्र। ' इतराभ्योऽपि दृश्यन्ते ' इति तृतीयार्थे त्रल्प्रत्ययः । यया वाचा देवा भागं धारयन्ति ।
"सहस्रधा सहस्रसंख्याकेषु ब्रह्मादिस्तम्बपर्यन्तेषु देहेषु "पञ्चदशानि । चक्षुः श्रोत्रं मनो वाक् प्राण इत्येतानि पञ्च। तदाधारत्वेन मातापित्रोः सकाशादागतानि पृथिव्यप्तेजोवाय्वाकाशरूपाणि भूतानि मिलितानि दश । एवं पञ्चदशसंख्याकानि "उक्था उक्थान्युत्कृष्टान्यङ्गानि विद्यन्ते प्राणिदेहेषु जातेषु । "द्यावापृथिवी ॥ षष्ठीद्विवचनस्य ' सुपां सुलुक् । इति पूर्वसवर्णदीर्घः ॥ द्यावापृथिव्योः "यावत् यत्परिमाणमस्ति "तावदित् तत्परिमाणमेवात्माधिष्ठितं प्राणिदेहजातं भवति । यावत्तावच्छब्दयोः ' यत्तदेतेभ्यः परिमाणे वतुपि ' ( पा. सू.५.२.३९ ) 'आ सर्वनाम्नः' ( पा. सू. ६.३.९१ ) इति दीर्घः ॥ किंच "सहस्रधा सहस्रसंख्याकेषु "सहस्रं "महिमानः सहस्रसंख्याका महान्तो व्यवहारविशेषा भवन्ति । प्रतिविषयं प्रतिक्षणं दर्शनश्रवणादिव्यवहारनिष्पत्तेः । सहस्रधेत्यत्र विधार्थे धाप्रत्ययः । "ब्रह्म जगत्कारणं वस्तु "यावत् नानाविधप्राणिदेहरूपेण यावत्परिमाणं भूत्वा "विष्ठितं विशेषेण स्थितं "वाक् "तावती तत्परिमाणा भवति । एकैकस्याभिधेयार्थस्यैकैकनामापेक्षणात् । अन्यत्रापि श्रूयते -- सर्वाणि रूपाणि विचिन्त्य धीरो नामानि कृत्वाभिवदन्यदास्ते '(तै. आ.३.१२.७) इति । सहस्रधा पञ्चदशान्युक्थेति पञ्च हि दशतो भवन्ति ' (ऐ. आ. १. ३. ८) इत्यादिकमारण्यकमत्रानुसंधेयम् ।।
"धीरः धीमान् "कः मानुषः "छन्दसां गायत्र्यादीनां "योगं स्तुतशस्त्रात्मना नियोगम् "आ "वेद आजानाति । "कः वा "धिष्ण्यम् । धिष्ण्यानि होत्रादीनां सप्त स्थानानि । तदर्हां "वाचं "प्रति "पपाद प्रतिपादयति । करोति । किंच "ऋत्विजां होत्रादीनां सप्तानाम् "अष्टमम् अष्टसंख्यापूरकं "शूरं स्वतन्त्रं "कम् "आहुः वदन्ति । "कः "स्वित् कः खलु "इन्द्रस्य "हरी ऋक्सामरूपौ द्वावश्वौ । ' ऋक्सामे व इन्द्रस्य हरी' (तै. सं. ६,७,९.२ ) इत्याम्नायते । तादृशौ हरी "नि "चिकाय नितरां पूजयति । जानाति । वेदिता प्रतिपादयिताष्टसंख्यापूरकस्य देवस्य ज्ञाता वा परमात्मनोऽन्यो नास्तीत्यर्थः ।।
