तत्राद्यः मद्यपानवर्जनादिः। द्वितीयो भैक्षाचर्यादिः। पालाशदण्डधारणादिस्तृतीयः। चतुर्थस्तु शास्त्रीयाभिषेकादिगुणयुक्तस्य राज्ञः प्रजापालनादिः। प्रायश्चित्तम् पञ्चमः। अहिंसादिष्षष्ठः। एतेषां धर्माणामनुष्ठानेन पुरुषः यथेक्षुहेतोः सलिलप्रसेचयंस्तृणानि वल्लीरपि च प्रसिञ्चति। तथा नरो धर्मपथेन वर्तयन् यशश्च कामांश्च वसूनि चाश्नुते इति स्मृतेः, तद्यथाम्रे फलार्थे निर्मिते छाया गन्ध इत्यनूत्पद्येते एवं धर्मं चर्यमाणमर्था अनूत्पद्यन्ते इति न्यायाच्च अर्थकामादिकं प्राप्नोति। सकलेष्वप्येषु धर्मेष्वधिकारितां जनयन्ति संस्काराः। ऎहिकपारलौकिकसकलकर्मजन्यफलप्राप्तियोग्यतापादककायविशुद्धि-सायुज्यतादिजनककर्मविशेषत्वं संस्कारत्वमित्यार्या अभिप्रयन्ति। सामान्यतः संस्कारा द्विविधाः- ब्राह्मा दैवाश्च। तत्राद्याः गर्भाधानाद्याः। अपराः पाकयज्ञाद्येकविंशतियज्ञाः। पुनश्च द्विविधाः संस्काराः। यथा- कर्मान्तराधिकारे अनुकूलाः संस्काराः, उत्पन्नदुरित-मात्रनाशकास्संस्काराश्च। उपनयनविवाहादयस्संस्काराः कर्मान्तरेषु वेदाध्ययनाग्निहोत्रादि-कर्मसु अधिकारिता-मापादयन्ति। जातकर्मादयस्संस्काराः मातृगर्भमलप्राशनादिजन्य-दुरितादिकमपनुदन्ति। एवं संस्काराः पुरुषाणां चित्तस्य ज्ञानयोग्यतामापदयन्ति।
एवमनेकानि वचनानि मातुलसुतोद्वाहनिषेधपराणि वर्तन्ते। तत्र क आशयस्त्वेतेषां वचनानामिति जिज्ञासायां या कन्या मातुलस्य सुता वर्तते सा सापिण्ड्ये अन्तर्भवति, तादृश्याः कन्यायाः ग्रहणे पातित्यं भवतीति हेतोः वचनान्येतानि स्मृतिकारैरुपदिष्टानीति निबन्धकर्तॄणां भणतिः। कैश्चिन्निबन्धकर्तृभिस्तु मातुलसुतायाः स्वस्य च सापिण्ड्यस्य आभावात् नैतानि वचनानि मातुलसुतोद्वाहनिषेधपराणीति उच्यते। तत्रेयं चिन्ता- किं नाम सापिण्ड्यम् ? कथं सापिण्ड्यनिरूपणं कर्तव्यमिति। तत्र दिङ्ग्मात्रेणादौ सापिण्ड्यस्वरूपं प्रदर्श्यते।
अस्यायमर्थः- श्राद्धकर्मणि प्रपितामह-वृद्धप्रपितामह-प्रवृद्धप्रपितामहाः लेपभाज इति व्यवह्रियन्ते। तन्नाम पिण्डदानानन्तरं पिण्डोपरि दत्तं हस्तलेपं भजन्त इति एते लेपभाजः। एवं पितृ-पितामह-प्रपितामहाः श्राद्धे दीयमानान् पिण्डान् भजन्त इति एते पिण्डभाजः भवन्ति। आहत्य षट् पुरुषास्सञ्जाताः। श्राद्धकर्ता तु सप्तमः। एवं सप्तपुरुषव्याप्यं सापिण्ड्यं भवति। एवञ्च श्राद्धकर्ता पुत्रादिभिः करिष्यमाणश्राद्धेषु देवतात्वेनोद्दिश्यतीति पुत्रादिभिरप्यस्य सापिण्ड्यं निर्विवादम्। एवं स्वपित्रादिभिष्षड्भिः स्वपुत्रादिभिष्षड्भिश्च सापिण्ड्यं भवतीति तदिदं सर्वं निर्वाप्यसापिण्ड्यमित्युच्यते।
अनयोः सापिण्ड्ययोः को भेद इत्युक्तौ अवयवसापिण्ड्यभावः स्ववंशे ये उत्पन्नाः तैस्सह सम्बन्धं ज्ञापयति। निर्वाप्यसापिण्ड्यभावस्तु स्ववंशे उत्पन्नानां पित्रादीनां सम्बन्धं ज्ञापयन् वंशेतरैः पिण्डभाग्भिः गुर्वादिभिः पुरुषैस्सहापि सम्बन्धविशेषं ज्ञापयति। द्वयोरपि एतयोस्सापिण्ड्यलक्षणयोः एकैकं दूषणमुक्तं तत्तद्ग्रन्थकारैः।
यथा- अवयवसापिण्ड्यलक्षणे एकशरीरावयवान्वयः यथा पित्रादिषु साक्षाज्ज्ञायते एवं परम्परया विधात्रवयवान्वयश्च ज्ञायते। अतः तेनाप्यस्य (देवदत्तस्य) सापिण्ड्यं भवतीति एकशरीरावयवान्वयरूपसापिण्ड्यलक्षणमतिव्याप्तमिति अवयवरूपसापिण्ड्ये दूषणम्।
एवं सापिण्ड्यविचारे एते अंशाः अवश्यमवधेया भवन्ति। इदानीं मातुलसुतापरिणयने दोषबीजत्वेन सापिण्ड्यसम्बन्धं प्रदर्शयन्ति केचन ग्रन्थकाराः। केचन वरस्य तया सह सापिण्ड्यस्याभावात् परिणयनयोग्यैव सेति वदन्ति। तत्र कथं व्यवस्थेति विचारे क्रियमाणे मातुलसुतापरिणयनं मनुना निषिद्धमिति मातुलस्य सुतामूढ्वा मातृगोत्रां तथैव च। समानप्रवरां चैव गत्वा चान्द्रायणं चरेत्।। इति वचनमुपस्थापयन्ति केचन निबन्धकाराः।
अनेन विचारेणेदं ज्ञायते यत् मातामहश्राद्धं आसुरादिविवाहोढापुत्रस्यैव नियमितमिति। अतः तस्य आसुरादिविवाहोढापुत्रस्य मातामहादिभिस्सापिण्ड्यं भवतीति च।
एवञ्च ब्राह्मादिविवाहोढायाः स्वपितृकुले सापिण्ड्यस्याभावात् तस्यां जातस्य मातुलसुतापरिणयने असपिण्डा च या मातुः असगोत्रा च या पितुः। सा प्रशस्ता द्विजातीनां दारकर्मणि मैथुने।। इति मनुवचनस्य न कापि क्षतिः। तथा च मातुलस्य सुतामूढ्वेति वचनं आसुरादिविवाहोढापुत्रविषयमिति समन्वयः। एवं स्मृतितः मातुलदुहितृपरिणयनं सिद्धम्।
अस्यार्थः चन्द्रिकायामेवमुक्तः- समानादेकस्मात्पुरुषादत्ता भोक्ता भर्ता आद्यश्च भोग्यो द्वावप्युत्पद्येते। भार्यालक्षणं च जायते जाया जायपती जायेते इति यावत्। ननु एकस्मादुत्पन्नयोर्जायापतित्वे मातृभगिन्योरेव जायापतित्वमुक्तं स्यात् इत्याशङ्क्याह- उत हि तृतीयपुरुष इत्याह। अनेन दौहित्रपौत्रयोर्मातुलदुहितृपौतृष्वसेयीपरिणयनमुक्तं भवति। तयोः कूटस्थमारभ्य तृतीयवत् सङ्गच्छामहे विवहामह इत्यर्थ इति।
अस्यायमर्थः- हे इन्द्र। पथिभिर्मार्गैः ईडितेभिः प्रशस्तैर्नः अस्माकं इमं यज्ञं आयाहि आगच्छ। आगत्य चेदमस्माभिर्दीयमानं भागधेयं जुषस्व। अत एव यजमानास्तृप्ताः मार्जनादिना संस्कृतां वपामवधानरूपां त्वामुद्दिश्य जुहुस्त्यक्तवन्तः। अत्र दृष्टान्तद्वयं यथा मातुलस्यैव योषा दुहिता दौहित्रस्य भागो भजनीया परिणेतुं योग्या यथा च पौतृष्वसेयी पौत्रस्य तथाऽऽयं ते तव भागो वपाख्यः। इति।
अर्थस्तु- इतरो दाक्षिणात्यः इतरस्मिन्नुत्तरदेशे मातुलसंबंधादिकं कुर्वन् दुष्यति। न स्वदेशे। तथेतर उदीच्यः इतरस्मिन् दक्षिणदेशे शीधुपानादि कुर्वन् दुष्यति न स्वदेशे। इति।
अतः यस्मिन् देशे पुरे ग्रामे त्रैविद्ये नगरेऽपि वा। यो यत्र विहितो धर्मस्तं धर्मं न विचारयेत्।। यस्मिन् देशे य आचारो न्यायदृष्टस्तु कल्पितः। तस्मिन्नेव स कर्तव्यो देशाचारः स्मृतो भृगोः।। इति देवलोक्तेः मातुलसुतापरिणयनं दाक्षिणात्यानां न दोषावहम्। मातुलसुताया इव मातृष्वसृसुतायाः पितृष्वसृसुतायाश्च अपि परिणयनं सिद्ध्यति सापिण्ड्याभावादिति चेत् अस्वर्ग्यं लोकविद्विष्टं धर्ममप्याचरेन्न तु इति याज्ञवल्क्योक्तेः शिष्टगर्तितमिदं मातृष्वसृसुतादिपरिणयनं न कार्यम्।
