7।3।59 - न क्वादेः\n7।3।59 न क्वादेः\nन क्वादेः 🔊\nन (अव्ययम्) , क्वादेः (षष्ठ्येकवचनम्)\nकवर्गादेः धातोः चजोः कवर्गादेशो न भवति। कूजो वर्तते। खर्जः। गर्जः। कूज्यम् भवता। खर्ज्यम्, गर्ज्यम् भवता।\n`चजोः कु घिण्ण्यतोः` 7।3।52 इति कुत्वे प्राप्ते प्रतिषेधोऽयमारभ्यते। `कूजः, खजः, गर्जः` इति। `कूज अव्यक्ते शब्दे` (धातुपाठः-223), `खर्ज व्यथने` (धातुपाठः-229) `गर्ज शब्दे` (धातुपाठः-226)॥\nकूज इत्यादि । ठ्कूज अव्यक्ते शब्देऽ, ठ्खर्ज व्यथनेऽ, ठ्गर्जशब्देऽ । अत्र बार्तिकम्---ठ्क्वाद्यजिव्रजियाचिरुचीनामप्रतिषेधो निष्ठायामनिटः कुत्ववचनात्ऽ इति । अस्यार्थः---ठ्चजोः कु घिण्ण्यतोर्निष्ठायामनिड्ऽ इति सूत्रं कर्तव्यम्, तेनैव क्वाद्यजादीनां कुत्वनिवृतेः सिद्धत्वान्नार्थः प्रतिषेधवचनेनेति । नन्वेवं प्रुचुग्लुचुकुजुखुजूनां निष्ठायाममिटत्वात्कुत्वं प्राप्नोति, तथा अजिसजितर्जीनां निष्ठायां सेट्त्वात् कुत्वाप्रसङ्गः, यथा तु सूत्रं तथा विपर्ययः ? उच्यते; ठ्यथोतरं मुनीनां प्रामाण्यम्ऽ इति वातिकानुसारेण कुत्वस्य भावाभावौ व्यवस्थाप्यौ । नन्वसत्यजेः प्रतिषेधे निवीत इति निष्ठायामनिट्त्वात् समाज इति कुत्वप्रसङ्गः ? नेतदस्ति; व्यादेशो निष्ठायामनिट्, न त्वजिः, स तु वलाद्यार्धधातुके विकल्पेनेष्यते इति वीभावाभावपक्षे अजित इति सेडेव । कथं शोकः, समुद्ग इति, यावता शुच्युव्जी निष्ठायां सेटौ ? एवं तर्हि ठ्शुच्युब्ज्योर्घञिऽ इति वक्ष्यामि, तच्च यथान्यासेऽपि वक्तव्यम्--घञ्येव यथा स्याद् ण्यति मा भूदिति---अशोच्यानन्वशोच्यस्त्वमिति । तदेव वार्तिककारपक्षे विध्यर्थ भविष्यति ॥\nक्वादेर्धातोश्चजोः कुत्वं न । गर्ज्यम् । वार्तिककारस्तु चजोः-(कौमुदी-2863) इति सूत्रे निष्ठायामनिट इति पूरयित्वा न क्वादेः (कौमुदी-2875) इत्यादि प्रत्याचख्यौ । तेन अर्जितर्जिप्रभृतीनां न कुत्वम् । निष्ठायां सेट्त्वात् । ग्रुचुग्लुञ्चुप्रभृतीनां तु क्वादित्वेऽपि कुत्वं स्यादेव । सूत्रमते तु यद्यपि विपरीतं प्राप्तं तथापि यथोत्तरं मुनीनां प्रामाण्यम् ॥\nन क्वादेः - न क्वादेः । कुः आदिर्यस्येति विग्रहः । "चजो कुः" इत्यनुवर्तते । तदाह  -  क्वादेरिति । कवर्गादेरित्यर्थः । वार्तिककारस्त्वित ।चजोः कु घिण्ण्यतोः॑ इति सूत्रे "निष्ठायामनिटः" इति पूरितम् । तथा च निष्ठायां योऽनिट् तद्धात्ववयवयोश्चजोः कुः॑ स्याद्धिति ण्यति चेत्यर्थः फलति । तथान क्वादे॑रिति सूत्रम्अजिव्रज्योश्चे॑ति सूत्रंयजयाचरुचप्रवचर्चश्चे॑त्यत्र याचरुचग्रहणं च न कर्तव्यमिति प्रत्याचख्यावित्यर्थः । किं तत इत्यत आह  -  तेनेति । सूत्रमते अर्जितर्जिप्रभृतीनां ण्यति कुत्वं स्यात्, "न क्वादेः" इति निषेधस्य तत्राऽप्रवृत्तेरिति भावः । तदेवं सूत्रमतेऽतिव्याप्तिमुक्त्वा अव्याप्तिमाह  -  ग्रुचुरग्लुञ्चुप्रभृतीनामिति । तेषां कवर्गादित्वे ।ञपि ण्यति ग्रोक्यमित्यादौ कुत्वमिष्टं स्यादेव, वार्तिकमतेन क्वादे॑रिति निषेधस्य प्रत्यख्यातत्वात्, सूत्रमते तुन क्वादे॑रिति निषेधात्ग्रोक्य॑मित्यादौ कुत्वमिष्टं स्यादित्यव्याप्तिरित भावः । नन्विदं वार्तिकं विपरीतफलमपि संमतत्वाद्ग्राह्रमेव, विरोधे विकल्पसय् वक्तुं शक्यत्वादिति शङ्कते  -  सूत्रमते तु यद्यपीति । परिहरति  -  तथापीति । यथोत्तरमिति । अयं वैयकारणसमयः ।\nन क्वादेः - गज्र्यमिति । गर्ज शब्देऋहलो॑रिति ण्यति चजोरिति कुत्वे प्राप्तेऽयं निषेधः । कुत्वं स्यादेवेति ।उदितो वे॑ति क्त्वायामिड्विकल्पात्यस्य विभाषे॑ति निष्ठायामनिट्त्वादिति भावः । विपरीतमिति । सूत्रकारमते ग्रुचुग्लुञ्चुप्रभृतीनांन क्वादे॑रिति कुत्वं न भवति,वार्तिकारमते तु निष्ठायामनिट्त्वात्चजो॑रिति कुत्वं भवतीति परस्परविरद्धमित्यर्थः । यथोत्तरमिति । तथाच वार्तिककानुरोधेन कुत्वं स्वीकर्तव्यमिति भावः ।\nन क्वादेः क्वाद्यजिव्रजियाचिरुचीनामप्रतिषेधो निष्ठायामनिटः कुत्ववचनात् क्वाद्यजिव्रजियाचिरुचीनामप्रतिषेधः । अनर्थकः(1) प्रतिषेधोऽप्रतिषेधः ।। कुत्वं कस्मान्न भवति ? ।। निष्ठायामनिटः कुत्ववचनात् ।। निष्ठायामनिटः कुत्वं वक्ष्यामि, सेटश्चैते निष्ठायाम् ।। यदि निष्ठायामनिटः कुत्वमुच्यते कथं शोकः समुद्ग इति ? शुच्युब्ज्योर्घञ्ञि कुत्वम् शुच्युब्ज्योर्घञ्ञि कुत्वं वक्तव्यम् ।। कथमर्कः ? अर्चेः कविधानात्सिद्धम्(2) नैतद्धञ्ञन्तम्(3), औणादिक एष कशब्दस्तस्मिन्नाष्टमिकं कुत्वम् ।। ( न क्वादेः ) ।।
