4।1।95 - अत इञ्\n4।1।95 अत इञ्\nअतः (पञ्चम्येकवचनम्) , इञ् (प्रथमैकवचनम्)\n"तस्य अपत्यम्" (इति) अतः इञ् प्रत्ययः\n"तस्यापत्यम्" अस्मिन् अर्थे अदन्तेभ्यः प्रातिपदिकेभ्यः इञ्-प्रत्ययः भवति ।\nप्राग्दीव्यतः अण् 4।1।83 इत्यनेन सर्वेषु प्राग्दीव्यतीय-अर्थेषु औत्सर्गिकरूपेण अण्-प्रत्ययः भवति । तस्य अपवादत्वेन तस्य अपत्यम् 4।1।92 अस्मिन् अर्थे अदन्त-प्रातिपदिकात् इञ्-प्रत्ययः भवति । यथा, दक्षस्य अपत्यम् पुमान् इत्यत्र -\nदक्षस्य + इञ्\n→ दक्ष + इञ् [सुपो धातुप्रातिपदिकयोः 2।4।71 इति ङस्-प्रत्ययस्य लुक्]\n→ दाक्ष + इ [तद्धितेष्वचामादेः 7।2।117 इत्यनेन अङ्गस्य आदिस्वरस्य वृद्धिः]\n→ दाक्ष् + इ [यस्येति च 6।4।148 इति अकारलोपः]\n1. दशरथस्य अपत्यम् = दाशरथिः ।\n2. गर्गस्य अपत्यम् = गार्गिः ।\n3. सोमदत्तस्य अपत्यम् = सौमदत्तिः ।\nअत्र एकम् वार्तिकम् ज्ञातव्यम् - सम्बन्धिशब्दानाम् च तत्सदृशात् प्रतिषेधः । इत्युक्ते, ये अदन्ताः शब्दाः "सम्बन्धवाचकाः" सन्ति - यथा - मातुल, श्वशुर - आदयः - तेषाम् विषये अस्य सूत्रस्य प्रसक्तिः नास्ति । यथा, "श्वशुरस्य अपत्यम्" इत्यत्र राजश्वशुरात् यत् 4।1।137 इत्यनेन "यत्" प्रत्ययं कृत्वा "श्वशुर्य" इति रूपं सिद्ध्यति । परन्तु यदि "श्वशुर" नाम कश्चन युवकः अस्ति, तर्हि तस्य अपत्यार्थम् वर्तमानसूत्रस्य प्रयोगं कृत्वा इञ्-प्रत्ययः एव भवति । यथा - श्वशुरनाम्नः युवकस्य अपत्यं पुमान् = श्वाशुरिः ।\n1. "इञ्" अस्मिन् प्रत्यये ञकारस्य प्रयोजनद्वयम् - तद्धितेष्वचामादेः 7।2।117 इत्यनेन अङ्गस्य आदिस्वरस्य वृद्धिः भवति, तथा ञ्नित्यादिर्नित्यम् 6।1।197 इत्यनेन समुदायस्य आदिस्वरः उदात्तः भवति ।\n2. अस्मिन् सूत्रे "अतः" इति तपरकरणम् कृतम् अस्ति, अतः ह्रस्व-अकारान्त-शब्दस्य विषये एव अस्य सूत्रस्य प्रसक्तिः अस्ति ।\n3. रामायणे सुन्दरकाण्डे "प्रदीयताम् दाशरथाय मैथिली" इति वाक्यं बहुवारं दृश्यते । अत्र "दाशरथ" इति शब्दः दशरथ-शब्दात् अण्-प्रत्यये कृते सिद्ध्यति । वस्तुतः तस्यापत्यम् 4।1।92 इत्यस्मिन् अर्थे दशरथ-शब्दात् अपत्यार्थे "इञ्" प्रत्ययः भवति । तर्हि अत्र अण्-प्रत्ययः कथम् कृतः? अस्य स्पष्टीकरणम् काशिकायां दीयते - "कथं प्रदीयतां दाशरथाय मैथिली? शेषविवक्षया भविष्यति" । इत्युक्ते, "दाशरथ" इति शब्दः तस्येदम् 4।3।120 अस्मिन् अर्थे "दशरथ" शब्दात् अण्-प्रत्ययं कृत्वा सिद्ध्यति ।\n4. शिवादिभ्यः अण् 4।1।112 एतत् सूत्रम् वर्तमानसूत्रस्य अपवादरूपेण विधीयते । अनेन अपवादेन शिवादिगणे उपस्थितानां शब्दानाम् अपत्यार्थे अण्-प्रत्ययः एव विधीयते, न अन्यत् ।\nTo indicate the meaning of "his/her offspring", an अदन्त word in the षष्ठी विभक्ति gets the "इञ्" प्रत्यय.\n`अतः`इत्यनेन प्रकृतं प्रातिपदिकं विशिष्यते, विशेषणेन च तदन्तविधिर्भवतीत्यत आह-- `अकारान्तात् प्रातिपदिकात्` इति। अथात इति `अत सातत्यगमने` (धातुपाठः-34) इत्यस्य क्विबन्तस्य ग्रहणं कस्मान्न विज्ञायते? `शिवादिभ्योऽण्` 4।1।112 इति वचनात्। तद्धीञो बाधनार्थं क्रियते। यदि चेह स्वरूपग्रहणं स्यात्, शिवादिभ्यः प्रसङ्ग एव नास्तीति तेभ्यस्तद्बाधनार्थमण्विधानमनर्थकं स्यात्, क्रौडआदीनाञ्चेञन्तानां पाठात्। तस्मादकारान्तस्यैवेदं ग्रहणम्। यद्येवम्, अस्यापत्यमिरित्यत्र न प्राप्नोति, अनकारान्तत्वात्? एतदपि व्यपदेशिवद्भावेनाकारान्तं भवतीत्यदोषः। `शुभंयाः, कीलालपाः` इति। यातेः, पिबतेश्च `आतो मनिन्क्वनिब्वनिपश्च` 3।2।74 इत्यत्र हि `विजुपेश्छन्दसि` 3।2।73 इत्यतश्चकारेण विजप्यनुकृष्यते।`कथम्` इत्यादि। दशरथशब्दादप्यकारान्तदिञा भवितव्यम्। ततः `दाशरथाय` इत्यणन्तस्य प्रयोगो नोपपद्यत इति भावः। `शेषविवक्षायाम्` इत्यादि। एतेन दशरथस्यायमित्यर्थविवक्षायामत्राण विहितः, न तु `तस्यापत्यम्` 4।1।92 इत्यर्थविवक्षायामिति दर्शयति। यदा तु दशरथस्यापत्यमिति विवक्ष्यते, तदेञ्भवत्येव-- दाशरथिरिति॥\nअकारान्तात्प्रातिपदिकादिति । ठत सातत्यगमनेऽ इत्यस्य वाऽच्छब्दान्तानां वा कुर्वदादीनां ग्रहणं न भवति, यदि स्याच्छिवादिषु येषामस्येञो बाधनार्थः पाठः, शिवप्रोष्ठप्रौष्ठिकप्रभृतीनां तेषां पाठोऽनर्थकः स्यात् । व्यपदेशिवद्भावादिहापि भवति---अस्यापत्यमिरिति, यस्येति लोपे प्रत्ययमात्रस्य श्रवणम् । इह तु---एरपत्यमस्य युव्रेति, ठ्यञिञोश्चऽ इति फकि यस्येतिलोपं बाधित्वा परत्वादादिवृद्धौ कृतायाम्---आयायन इति भवति ॥\nअदन्तं यत्प्रातिपदिकं तत्प्रकृतिकात्षष्ठ्यन्तादिञ्स्यादपत्येऽर्थे । दाक्षिः ॥\nअत इञ् - अत इञ् । प्रातिपदिकादित्यधिकृतमता विशेष्यते, तदन्तविधिः । तदाह  -  अदन्तं यत्प्रातिपदिकमिति ।तस्यापत्य॑मित्यनुवृत्तंसमर्थानां प्रथमाद्वे॑ति च । ततश्च प्रथमोच्चारिततच्छब्दबोधितात्प्रातिपदिकादिति लब्धं । सुबन्तात्द्धितोत्पत्तिरिति सिद्धान्तात्सुबन्तादिति लभ्यते । सुप्चेहोपस्थितत्वात्षष्ठएव विवक्षिता । तथा च षष्ठन्तात्प्रातिपदिकादिति लभ्यते । यद्यपि प्रातिपदिकं न षष्ठन्तं, प्रत्ययग्रहणपरिभाषया प्रकृतिप्रत्ययसमुदायस्यैव लाभात् । तथापि प्रातिपदिकप्रकृतिषष्ठन्तादित्यर्थो विवक्षितः । तदाह  -  तत्प्रकृतिकात्षष्ठन्तादिति । दाक्षिरिति । दक्षस्यापत्यमिति विग्रहः । इञ् । आदिवृद्धिः,यस्येति चे॑त्यकारलोपः ।प्रदीयतां दाशरथाय मैथिली॑ति त्वार्षमितितस्यापत्य॑मित्यत्र निरूपितम् । प्रातिपदिकग्रहणाऽननुवृत्तौ त्वदन्तात्षष्ठन्तादिति लभ्येत । तथा च दक्षयोरपत्यं दाक्षिरिति न सिध्येदिति भावः ।\nअत इञ् - अत इञ् ।घकालतने॑ष्विति ज्ञापकात्सुबन्तादेव तद्धितोत्पत्तिरित्यभ्युपगमेऽप्यधिकृतप्रातिपदिकस्य न वैयथ्र्यं, किं तु प्रयोजनमस्तीति ध्वनयति  -   -  अदन्तं यत्प्रातिपदिकमिति ।अत॑इत्यस्य सुबन्तविसेषणत्वे तु दक्षयोरपत्यमित्यादिविवक्षायां दाक्षिरित्यादि न सिद्ध्येदिति भावः । तपरः किम् । विआपोऽपत्यं वैआपः ।प्रदीयतां दाशरथाये॑त्यत्र तुतस्येद॑मित्यण् । अपत्यत्वविवक्षायां त्विञेव ।\nअत इञ्ञ् (1341) (ःथ्द्य;ञ्ञ्प्रत्ययाधिकरणम्) (5277 सिद्धान्तसाधकवार्तिकम्।। 1 ।।) - इञ्ञौ वृद्धावृद्धाभ्यां फिञ्ञ्फिनौ विप्रतिषेधेन - (भाष्यम्) इञ्ञो वृद्धावृद्धाभ्यां फिञ्ञ्फिनौ भवतो विप्रतिषेधेन। इञ्ञोऽवकाशः &dash; दाक्षिः, प्लाक्षिः। फिञ्ञोऽवकाशः &dash; तादायनिः, यादायनिः। इहोभयं प्राप्नोति &dash; तापसायनिः, सांमितिकायनिः। फिनोऽवकाशः &dash; त्वचायनिः, स्रुचायनिः। इञ्ञः स एव। इहोभयं प्राप्नोति &dash; ग्लुचुकायनिः, म्लुचुकायनिः। फिञ्ञ्फिनौ भवतो विप्रतिषेधेन।। (आक्षेपभाष्यम्) इह कस्मान्न भवति &dash; दाक्षिः, प्लाक्षिः।। (समाधानभाष्यम्) बहुलवचनात्।। (5278 द्वितीयं सिद्धान्तसाधकवार्तिकम्।। 2 ।।) - तद्राजश्च - (भाष्यम्) तद्राजश्चोञ्ञो भवति विप्रतिषेधेन। तद्राजस्यावकाशः &dash; ऐक्ष्वाकः। इञ्ञः स एव। इहोभयं प्राप्नोति &dash; -पाञ्ञ्चालः, वैदेहः, वैदर्भः, तद्राजो भवति विप्रतिषेधेन।।
