4।1।97 - सुधातुरकङ् च\n4।1।97 सुधातुरकङ् च\nसुधातुः (षष्ठ्येकवचनम्) , अकङ् (प्रथमैकवचनम्) , च (अव्ययम्)\nअपत्यम् 4।1।92 (प्रथमैकवचनम्) , तस्य 4।1।92 (षष्ठ्येकवचनम्) , इञ् 4।1।95 (प्रथमैकवचनम्)\n"तस्य अपत्यम्" (इति) सुधातुः अकङ् (आदेशः), इञ् प्रत्ययः च ।\n"तस्य अपत्यम्ः अस्मिन् अर्थे सुधातृ-शब्दात् इञ्-प्रत्ययः भवति, तथा सुधातृ-शब्दस्य अकङ्-आदेशः अपि भवति ।\nप्राग्दीव्यतः अण् 4।1।83 इत्यनेन सर्वेषु प्राग्दीव्यतीय-अर्थेषु औत्सर्गिकरूपेण अण्-प्रत्ययः भवति । तस्य अपवादत्वेन तस्य अपत्यम् 4।1।92 अस्मिन् अर्थे षष्ठीसमर्थ-"सुधातृ"-शब्दात् इञ्-प्रत्ययः भवति, तथा च सुधातृ-शब्दस्य अकङ्-आदेशः अपि भवति । यथा -\nसुधातुः + इञ्\n→ सुधातृ + इञ् [सुपो धातुप्रातिपदिकयोः 2।4।71 इति लुक्]\n→ सुधात् अक् + इञ् [सुधातुरकङ् च 4।1।97 इति सुधातृ-शब्दस्य अकङ्-आदेशः । ङित्वात् ङिच्च 1।1।53 इति अन्त्यादेशः]\n→ सौधातक् + इ [तद्धितेष्वचामादेः 7।2।117 इति आदिवृद्धिः]\nअत्र एकम् वार्त्तिकम् ज्ञातव्यम् - व्यास-वरुड-निषाद-चण्डाल-बिम्बानां च इति वक्तव्यम् । इत्युक्ते, व्यास, वरुड, निषाद, चण्डाल, तथा बिम्ब - एतेषाम् शब्दानाम् अपि अपत्यार्थे इञ्-प्रत्ययः तथा अकङ्-आदेशः भवति । यथा -\n1) व्यास + इञ्\n→ व्यास् + अकङ् + इञ् [ व्यास-शब्दस्य अकङ्-आदेशः । ङित्वात् ङिच्च 1।1।53 इति अन्त्यादेशः]\n→ वै यास् + अकङ् + इ [न य्वाभ्यां पदान्ताभ्याम् पूर्वौ तु ताभ्यामैच् 7।3।3 इति यकारात् पूर्वम् ऐकारस्य आगमः]\n2) वरुड + इञ् → वारुडकि\n3) निषाद + इञ् → नैषादकि\n4) चण्डाल + इञ् → चाण्डालकि\n5) बिम्ब + इञ् → बैम्बकि\nTo indicate the meaning of "his/her offspring", the word सुधातृ gets the इञ् प्रत्यय and also the word gets the अकङ् आदेश.\nसुधातृशब्दादपत्ये इञ् प्रत्ययो भवति, तत्संनियोगेन च तस्य अकङदेशो भवति। सुधातुरपत्यम् सौधातकिः। व्यासवरुडनिषादचण्डालबिम्बानाम् इति वक्तव्यम्। वैयासकिः। बारुडकिः। नैषादकिः। चाण्डालकिः। बैम्बकिः।\n`व्यासवरुड` इत्यादि। व्यासादीनामिञ्, तत्सन्नियोगेन चाकङादेशो भवतीत्येतदर्थरूपं व्याख्येयमित्यर्थः। तत्रेदं व्याख्यानम्-- पूर्वसूत्रामिह चकारोऽनुवत्र्तते, स चानुक्तसमुच्चयार्थः,तेन व्यासादीनामपि भविष्यति। `वैयासकिः` इति। `न य्वाभ्याम्` 7।3।3 इत्यादिनैज्वृद्धिप्रतिषेधौ। अथ बाह्वादिष्वेव सुधातृशब्दमधीत्य तत्र चाकङादेशः कस्मान्न कृतः, यथा-- अमितौजसः सलोपश्चेति गणे पठते? सूत्रे वा, न तत्र कश्चिल्लाघवाभावाद्विशेषो लभ्यत इति यत्किञ्चिदेतत्॥\nव्यासरुडेत्यादि । वेदं व्यस्यतीति देवव्यासः, ठ्करण्यण्ऽ, तस्यैकदेशप्रयोगः---व्यास इति, भीमसेनो भीम इतिवत् । वरुडादयो जातिविशेषाः । ततर्हि वक्तव्यम् ? न वक्तव्यम् ; प्रकृत्यन्तराण्येवैतानि स्वार्थिककन्प्रत्ययन्तानि, अव्यविकन्यायेन च कन्, न हि तैर्वाक्यमेव भवति । व्यासशब्दादृषिवाचिनोऽपि बाह्वादेराकृतिगणत्वादिञ् भवति ॥\nचादिञ् । सुधातुरपत्यं सौधातकिः ॥ ।व्यासवरुडनिषादचण्डालबिम्बानां चेति वक्तव्यम् (वार्तिकम्) ॥\nसुधातुरकङ्च (1343) (5281 एकदेशिवार्तिकम्।। 1 ।।) - सुधातृव्यासयोः - (भाष्यम्) सुधातृव्यासयोरिति वक्तव्यम्। सौधातकिः, वैयासकिः शुकः। अत्यल्पमिदमुच्यते। सुधातृव्यासवरुडनिषादचण्डालबिम्बानामिति वक्तव्यम्। सौधातकिः, वैयासकिः शुकः, वारुडकिः, नैषादकिः, चाण्डालकिः, बैम्बकिः।। (सिद्धान्तभाष्यम्) तत्तर्हि वक्तव्यम्? न वक्तव्यम्। प्रकृत्यन्तराण्येवैतानि।।
