ଆଉରଙ୍ଗଜେବଙ୍କର ରାଜତ୍ୱର ୫୦ବର୍ଷ ମଧ୍ୟରୁ ପ୍ରଥମାର୍ଦ୍ଧ ଉତ୍ତର ଭାରତରେ ସାମରିକ ଓ ବେସାମରିକ ବିଭାଗମାନଙ୍କର ଉନ୍ନତି କରାଇବାରେ କଟିଥିଲା । ତାଙ୍କର ରାଜତ୍ୱର ଦ୍ୱିତୀୟାର୍ଦ୍ଧ ଦାକ୍ଷିଣାତ୍ୟରେ ବିଜାପୁର ଓ ଗୋଲକୁଣ୍ଡାର ଶାସକ ଓ ମହାରାଷ୍ଟ୍ରୀୟମାନଙ୍କ ସହିତ ସଂଘର୍ଷରେ କଟିଥିବାରୁ ଉତ୍ତର ଭାରତରେ ଶାସନ ଅବହେଳିତ ଓ ବିଶୃଙ୍ଖଳ ହୋଇଥିଲା । ତାନକ ସମୟରେ ମୋଗଲ ସାମ୍ରାଜ୍ୟର ଶକ୍ତି ଓ ସୀମା ବୃଦ୍ଧି ପାଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ ମୋଗଲ ସାମ୍ରାଜ୍ୟର ପତନ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିଲା ।
୧୬୬୧ ଖ୍ରୀଷ୍ଟାବ୍ଦରେ ଆଉରଙ୍ଗଜେବ ସେନାପତି ମିରଜୁମଲାଙ୍କୁ ଆସାମ ଓ କୂଚବିହାର ଜୟ କରିବାକୁ ପଠେଇଥିଲେ । ଆସାମ ଅଭିଯାନରେ ବହୁ ସୈନ୍ୟ କ୍ଷତି ଘଟିଲା ଏବଂ ମିରଜୁମୁଲା ପ୍ରାଣତ୍ୟାଗ କରିଥିଲେ । ଏହାପରେ ବହୁକାଳ ଯୁଦ୍ଧ ଚାଲିଲା ଏବଂ ଆସାମର ରାଜା ପରାସ୍ତ ହେଇ ସନ୍ଧି କଲେ ।
ମିରଜୁଲାମଙ୍କ ପରେ ଆଉରଙ୍ଗଜେବଙ୍କର ମାମୁଁ ଶାୟସ୍ତ ଖାଁ ବଙ୍ଗର ଶାସକ ନିଯୁକ୍ତ ହେଇଥିଲେ । ସେ ଆରାକାନବାସୀ ଓ ପର୍ତ୍ତୂଗୀଜମାନଙ୍କର ଆମ ଦେଶ ଲୁଣ୍ଠନ ବନ୍ଦ କରାଇଥିଲେ ଏବଂ ଆରକାନର ରାଜାଙ୍କୁ ପରାସ୍ତ କରି ତାଙ୍କ ଠାରୁ ଚିତାଗଙ୍ଗ ଜୟ କରିଥିଲେ । ଉତ୍ତର-ପଶ୍ଚିମ ଅଞ୍ଚଳର ପାହାଡିଆ ବିଦ୍ରୋହୀ ଜାତିର ଲୋକମାନଙ୍କୁ ଆଉରଙ୍ଗଜେବ ପରାସ୍ତ କରିଥିଲେ ।
ଆଉରଙ୍ଗଜେବଙ୍କର ଅନୁଦାର ହିନ୍ଦୁନୀତି ବିରୋଧରେ ମଥୁରାର ଜାଠମାନେ ଏବଂ ପଞ୍ଜାବର ସତନାମୀ ସମ୍ପ୍ରଦାୟର ଲୋକମାନେ ବିଦ୍ରହ କରିଥିଲେ । ଆଉରଙ୍ଗଜେବ ବହୁ ସୈନ୍ୟ ପଠାଇ ସେମାନଙ୍କର ବିଦ୍ରୋହ ଦମନ କରିଥିଲେ ।
ଶିଖମାନଙ୍କର ନବନ ଗୁରୁ ତେଗବାହାଦୁରଙ୍କୁ ଆଉରଙ୍ଗଜେବ ଇସଲାମ ଧର୍ମ ଗ୍ରହଣ କରିବାକୁ ବାଧ୍ୟ କରିଥିଲେ । ତେଗବାହାଦୁର ଏଥିରେ ଅସମ୍ମତ ହେବାରୁ ତାଙ୍କୁ ୧୬୭୫ରେ ନୃଶଂସ ହତ୍ୟା କରାଯାଇଥିଲା । ଏହା ପରେ ଶିଖମାନେ ସେମାନଙ୍କ ଦଶମ ଗୁରୁ ଗୋବିନ୍ଦ ସିଂହଙ୍କଦ୍ୱାରା ସଙ୍ଗଠିତ ଏକ ସାମରିକ ଜାତିରେ ପରିଣତ ହୋଇଥିଲା । ସେମାନେ ଆଉରଙ୍ଗଜେବ ବଞ୍ଚିବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ତାଙ୍କ ବିରୁଦ୍ଧରେ ଯୁଦ୍ଧ ଚଳାଇଥିଲେ ।
ଆକବର ରାଜପୁତମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ଉଦାର ନୀତି ଅନୁସରଣ କରିଥିବାରୁ ସେମାନେ ବିଶାଳ ମୋଗଲ ସାମ୍ରାଜ୍ୟ ବିସ୍ତାରରେ ଆକବରଙ୍କୁ ବିଶେଷ ସାହାଯ୍ୟ କରିଥିଲେ । ଆଉରଙ୍ଗଜେବ ରାଜପୁତମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ଅନୁଦାର ନୀତି ପ୍ରୟୋଗ କରି ସେମାନଙ୍କୁ ସନ୍ଦେହପୂର୍ଣ୍ଣ ଚକ୍ଷୁରେ ଦେଖିବାରୁ ସେମାନେ ମୋଗଲ ସାମ୍ରାଜ୍ୟ ବିରୋଧରେ ଯୁଦ୍ଧ କରିବାରେ ଲାଗିଲେ ।
ଆଉରଙ୍ଗଜେବଙ୍କର ସେନାପତି ମାରାବାରର ରାଜା ଯଶୋବନ୍ତ ସିଂହଙ୍କର ମୃତ୍ୟୁପରେ ଆଉରଙ୍ଗଜେବ ତାଙ୍କର ବିଧବା ରାଣୀ ଓ ଶିଶୁ ପୁତ୍ର ଅଜିତ ସିଂହଙ୍କୁ ଇସଲାମ ଧର୍ମରେ ଦୀକ୍ଷିତ କରାଇବାକୁ ଇଛା କଲେ ଓ ସେମାନଙ୍କୁ ବନ୍ଦୀ କଲେ । ମାତ୍ର ରାଠୋରବୀର ଯଶୋବନ୍ତ ସିଂହଙ୍କର ମିତ୍ର ଦୁର୍ଗାଦାସ କୌଶଳରେ ଅଜିତ ସିଂହ ଓ ତାଙ୍କ ମାଆଙ୍କୁ ଉଦ୍ଧାର କରି ମାରବାରର ରାଜଧାନୀ ଯୋଧପୁରକୁ ଘେନି ଯାଇଥିଲେ । ଏଥିରେ ଆଉରଙ୍ଗଜେବ ଉତ୍ତ୍ୟକ୍ତ ହୋଇ ୧୬୭୯ରେ ମାରବାର ଆକ୍ରମଣ କରିଥିଲେ । ଯୋଧପୁର ଆକ୍ରମଣ କରିଥିଲେ । ତଥାପି ମାରବାରର ରାଜପୁତମାନେ ଦୁର୍ଗାଦାସଙ୍କ ନେତୃତ୍ତ୍ୱରେ ଆଉରଙ୍ଗଜେବଙ୍କର ମୃତ୍ୟୁ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଯୁଦ୍ଧ ଚଳାଇଥିଲେ ।
ମିବାରର ରାଜା ରାଜସିଂହ ମାରବାରର ରାଣୀଙ୍କର ଭାଇ ଥିବାରୁ ସେ ମାରବାରକୁ ଆଉରଙ୍ଗଜେବଙ୍କ ବିରୋଧରେ ସାହାଯ୍ୟ କରିଥିଲେ । ଫଳରେ ଆଉରଙ୍ଗଜେବ ମିବାର ଆକ୍ରମଣ କଲେ । ରାଜପୁତମାନଙ୍କ ଅସୀମ ସାହାସ ଓ ରଣକୌଶଳ ଯୋଗୁଁ ଆଉରଙ୍ଗଜେବଙ୍କର ବହୁ ସୈନ୍ୟକ୍ଷତି ଘଟିଲା । ଉଭୟ ପକ୍ଷରୁ ବହୁ କ୍ଷତିହେବାରୁ ରାଜସିଂହଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁପରେ ତାଙ୍କର ପୁତ୍ର ଜୟସିଂହ ଆଉରଙ୍ଗଜେବଙ୍କ ସହିତ ସନ୍ଧି କରିଥିଲେ । କିନ୍ତୁ ମାରବାରର ରାଜପୁତ ମାନେ ଆଉରଙ୍ଗଜେବଙ୍କ ମୋଗଲ ସେନା ବିରୋଧରେ ଯୁଦ୍ଧ ବନ୍ଦ କରି ନ ଥିଲେ ।
ରାଜପୁତନାରେ ଯୁଦ୍ଧ ଚାଲିଥିବାବେଳେ ଦାକ୍ଷିଣାତ୍ୟରେ ଶିବାଜୀଙ୍କ ନେତୃତ୍ତ୍ୱରେ ମରହଟ୍ଟାମାନେ ପ୍ରବଳ ହୋଇ ଉଠିଲେ । ସେମାନେ ବାରମ୍ବାର ମୋଗଲ ସାମ୍ରାଜ୍ୟ ଲୁଣ୍ଠନ କରିବାରେ ଲାଗିଲେ । ବହୁ ଚେଷ୍ଟାକରି ମଧ୍ୟ ଆଉରଙ୍ଗଜେବ ସେମାନଙ୍କୁ ଆୟତ୍ତ କରିପାରିଲେ ନାହିଁ । ପରିଶେଷରେ ସେ ଶିବାଜୀଙ୍କୁ ସ୍ୱାଧୀନ ରାଜା ବୋଲି ସ୍ୱୀକାର କରିଥିଲେ । ୧୬୮୦ରେ ଶିବାଜୀଙ୍କ ମୃତ୍ୟ୍ତୁପରେ ଆଉରଙ୍ଗଜେବ ମରହଟ୍ଟା ଶକ୍ତି ଧ୍ୱଂସ କରିବା ପାଇଁ ୧୬୮୧ରେ ଦାକ୍ଷିଣାତ୍ୟ ଯାତ୍ରା କଲେ । ସେତେବେଳେ ଦାକ୍ଷିଣାତ୍ୟରେ ଥିବା ବିଜାପୁର ଓ ଗୋଲକୁଣ୍ଡାର ଶାସକମାନେ ସିହା ମୁସଲମାନ ଥିବାରୁ ଆଉରଙ୍ଗଜେବ ମରହଟ୍ଟାମାନଙ୍କ ସହିତ ସେମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଧ୍ୱଂସ କରିବାକୁ ଇଛା କଲେ । ସେ ୧୬୮୬ରେ ବିଜାପୁର ଓ ୧୬୮୭ରେ ଗୋଲକୁଣ୍ଡା ଅଧିକାର କଲେ ।
