Prime Minister's Office
India - Bangladesh Joint Statement during the State Visit of Prime Minister of Bangladesh to India
1. H.E. Sheikh Hasina, Prime Minister of the Government of the People’s Republic of Bangladesh, paid a State Visit to India from 05-08 September 2022 at the invitation of Prime Minister of India Shri Narendra Modi. During the visit, H.E. Prime Minister Sheikh Hasina called on the President of India, Smt. Droupadi Murmu and the Vice President of India, Shri Jagdeep Dhankhar. External Affairs Minister Dr. S. Jaishankar and Minister of Development of North Eastern Region Shri G. Kishan Reddy called on her. Prime Minister Sheikh Hasina’s programme also includes launching of "Bangabandhu Sheikh Mujibur Rahman Student Scholarship” for 200 descendants of Indian Armed Forces personnel martyred and critically injured during the Liberation War of Bangladesh in 1971. She also addressed a business event, jointly organized by Indian and Bangladesh business communities on 7 September 2022.
2. Both Prime Ministers held a restricted meeting and tête-à-tête followed by delegation level talks on 6 September 2022. The meetings were marked by great warmth and cordiality. The two Leaders expressed satisfaction at the excellent state of bilateral relations, based on deep historical and fraternal ties and shared values of democracy and pluralism, which is reflected in an all-encompassing bilateral partnership, based on sovereignty, equality, trust and understanding that transcends even a strategic partnership.
3. The two Leaders recalled Prime Minister Narendra Modi’s State Visit in March 2021 to join the celebrations of the Golden Jubilee of the Independence of Bangladesh, the Birth Centenary of the Father of the Nation Bangabandhu Sheikh Mujibur Rahman and 50 years of establishment of diplomatic relations between India and Bangladesh, which was followed by the State Visit of the President of India in December 2021, to attend the celebrations of the Golden Jubilee of the Victory Day of Bangladesh, as the Guest of Honour.
4. The two Prime Ministers noted with satisfaction the continued exchange of high-level visits which have helped in achieving progress in the various areas of cooperation. Both sides also recalled the successful holding of the Seventh Meeting of the Joint Consultative Commission, led by the Foreign Ministers of two countries held at New Delhi, India in June 2022.
5. The two Prime Ministers held discussions on the entire gamut of bilateral cooperation, including political and security cooperation, defence, border management, trade and connectivity, water resources, power and energy, development cooperation, cultural and people-to-people links. They also agreed to collaborate in new areas of cooperation, such as, environment, climate change, cyber security, ICT, space technology, green energy and blue economy.
6. They further discussed the various aspects of regional and global issues of interest. Keeping in mind the impact of COVID-19 pandemic and the supply chain disruptions due to global developments, the Leaders emphasized the need for greater collaboration in the spirit of friendship and partnership for prosperity and development of the region.
7. The two Leaders underscored the importance of implementing bilateral and sub-regional rail, road, and other connectivity initiatives. Both sides welcomed the ongoing bilateral initiatives, such as, conversion to dual-gauge of Tongi-Akhaura line, supply of railway rolling stock, capacity building for the personnel of Bangladesh Railway, sharing of IT solutions for improved services of Bangladesh Railway etc. Both sides also welcomed the new initiatives, namely, Kaunia-Lalmonirhat-Mogalghat-New Gitaldaha link, establishing a link between Hili and Birampur, upgradation of track and signaling systems and railway stations along the Benapole-Jashore line, link restoration between Burimari and Changrabandha, construction of a container depot at Sirajganj etc. and both sides agreed to explore funding of these projects through a range of financial instruments under the bilateral development cooperation. The Bangladesh side welcomed the gesture of India for providing 20 broad-gauge diesel locomotives on grant.
8. The two Leaders appreciated the growth in bilateral trade, with India emerging as the largest export destination for Bangladesh in Asia. The Bangladesh side requested the Indian side for predictable supply of the essential food commodities from India such as rice, wheat, sugar, onion, ginger and garlic. The Indian side conveyed that Bangladesh’s requests will be favourably considered based on prevalent supply conditions in India, and all efforts will be made in this regard.
9. Recognizing that peaceful management of India-Bangladesh border is a shared priority, the two Leaders directed the officials to expedite work to complete all pending developmental works within 150 yards of the Zero Line, including fencing starting with the Tripura sector with the objective of maintaining a tranquil and crime-free border.
10. Noting with satisfaction that the number of deaths due to incidents along the border has significantly reduced, both sides agreed to work towards bringing the number down to zero. Both sides noted with appreciation the stepped up efforts by the two border guarding forces against smuggling of arms, narcotics and fake currency and to prevent trafficking, particularly of women and children. Both Leaders reiterated their strong commitment to eliminate terrorism in all its forms and manifestations and decided to further strengthen their cooperation to counter and prevent the spread of terrorism, violent extremism and radicalisation in the region and beyond.
11. Noting with satisfaction the convening of the 38th Ministerial Meeting of the Joint Rivers Commission of India and Bangladesh , the two Leaders welcomed the signing of an MoU between the Ministry of Jal Shakti, Government of the Republic of India and Ministry of Water Resources, Government of the People’s Republic of Bangladesh on Withdrawal of Water by India and Bangladesh from Common Border River Kushiyara, that will help Bangladesh to address its irrigation needs and facilitate water projects for South Assam.
12. The Indian side requested for early signing of the interim water sharing agreement on Feni River, taking into account the urgent irrigation requirements of the State of Tripura. The Bangladesh side took note of the Indian request. The Indian side thanked Bangladesh for enabling India to construct the intake well to implement the 2019 MoU between the two countries on withdrawal of 1.82 cusec of water from Feni River for drinking water supply for Sabroom town in Tripura.
13. Recognizing the importance of water management in the bilateral relationship, the Leaders appreciated the decision of Joint Rivers Commission for widening the area of cooperation by including additional number of rivers for prioritizing the exchange of data and formulating the framework of the interim water sharing agreements. The Leaders welcomed the formation of a Joint Technical Committee to conduct a study for optimum utilization of water received by Bangladesh under the provisions of Ganges Water Sharing Treaty, 1996.
14. Recalling earlier discussions, Prime Minister Sheikh Hasina reiterated Bangladesh’s long pending request for concluding the interim agreement on the sharing of the waters of the Teesta River, the draft of which was finalized in 2011. Both Leaders also directed the officials to work together to address issues such as pollution in rivers and to improve riverine environment and river navigability in respect of common rivers.
15. In the spirit of enhancing sub-regional cooperation, the two Leaders agreed to expeditiously implement projects to connect the two countries’ power grids synchronously, including through the proposed high capacity 765 KV transmission line from Katihar  to Bornagar  through Parbatipur in Bangladesh, to be made through a suitably-structured India-Bangladesh Joint Venture for a Special Purpose Vehicle. It was agreed to strengthen sub-regional cooperation in the power sector. The Bangladesh side requested for import of power from Nepal and Bhutan through India. The Indian side informed that the guidelines for the same are already in place in India.
16. Both Leaders reviewed the progress made on the India-Bangladesh Friendship Pipeline that will contribute to addressing energy demands of Bangladesh. They expressed hope that the project would be completed at the earliest. The Bangladesh side also requested the Indian side to assist in meeting its domestic requirement for petroleum products. The Indian side agreed to facilitate discussions between the authorized agencies of both sides. The Indian side appreciated Bangladesh’s timely support in allowing transportation of Petroleum, Oil and Lubricants from Assam to Tripura via Bangladesh in the light of disruptions due to the devastating floods in Assam and Meghalaya. The Indian side also welcomed the decision of the Bangladesh side to enlist Indian Oil Corporation Ltd.  as a registered G2G supplier of refined petroleum products to Bangladesh.
17. Both Leaders expressed satisfaction at the robust cooperation between two sides in development partnership. The Bangladesh side appreciated the efficiency at which the development funds were disbursed by India, becoming the top development partner in terms of funds disbursement during the last financial year.
18. The two Leaders welcomed the successful completion of trial runs under the Agreement on the use of the Chattogram and Mongla Ports  and looked forward to its full operationalisation at the earliest. The Indian side reiterated its request to work towards the expansion of the bilateral Coastal Shipping Agreement of 2015 to include third-country EXIM cargo. The two sides also agreed to expeditiously explore direct shipping links between the two countries. They also agreed to implement the decision to start riverine services under the Protocol on Inland Water Transit and Trade  routes 5 & 6  and 9 & 10 . The Indian side requested Bangladesh to complete remaining infrastructure, immigration, and customs facilities for the operationalisation of the Maitri Bridge over River Feni, connecting Tripura with Bangladesh, at an early date.
19. The two Leaders agreed to expedite efforts to improve bilateral and sub-regional connectivity through early operationalisation of the BBIN Motor Vehicle Agreement. The Indian side requested the Bangladesh side for cooperation for initiating new sub-regional connectivity projects including a highway from Hili in West Bengal to Mahendraganj in Meghalaya through Bangladesh and in this regard, proposed preparation of a Detailed Project Report. In the same spirit, Bangladesh reiterated its eagerness to partner in the ongoing initiative of the India – Myanmar - Thailand trilateral highway project.
20. The Indian side informed that it has offered free transit via its territory to Bangladesh for exporting its products to third countries through specified Land Customs Stations/Airports/Seaports. In this regard, the Indian side invited Bangladesh business community for using its port infrastructure for transshipment to third countries. India has also been providing free transit to Bangladesh for exporting its products to Nepal and Bhutan. The Bangladesh side also requested rail connectivity with Bhutan through the newly inaugurated Chilahati – Haldibari route. The Indian side agreed to consider the request, based on its viability and feasibility. To make this and other cross border rail links viable, the Indian side requested the Bangladesh side to remove port restrictions, inter alia at the Chilahati – Haldibari crossing.
21. The two Leaders welcomed the recent finalization of a Joint Feasibility Study which recommended that Comprehensive Economic Partnership Agreement  will be beneficial for both countries. They directed trade officials on both sides to start negotiations within the calendar year 2022 and to complete these at the earliest, in time for Bangladesh’s final graduation from LDC status.
22. Reiterating the importance of facilitating trade between the two countries, they stressed the urgent need for up-gradation of infrastructure and facilities at the Land Customs Stations/Land Ports, and for removal of port restrictions and other non-tariff barriers at identified Land Custom Stations. The Indian side reiterated its request for at least one major land port without port restrictions or negative list of restrictions, on the border with North Eastern States of India, for easier market access, starting with ICP Agartala-Akhaura. Both Leaders welcomed the progress made on India’s proposal to fund the development of a second freight gate at Petrapole-Benapole ICP and directed the officials to complete the work at the earliest.
23. The two Leaders also expressed satisfaction at the intensification of bilateral defence ties. They also agreed for early finalization of projects under the Line of Credit for defence, which would be beneficial for both the countries. India welcomed the finalization of initial procurement plans for vehicles for the Bangladesh Armed Forces in this regard and looked forward to enhancing bilateral defence ties. The Indian side reiterated its request for implementing the 2019 MoU for providing a coastal radar system for greater maritime security, at an early date.
24. Welcoming the close cooperation between the two countries during the COVID-19 pandemic including through Vaccine Maitri and Oxygen express trains to Bangladesh, and Bangladesh’s gift of medicines to India, the two Leaders emphasized the need to increase people-to-people ties. The Leaders expressed satisfaction at the resumption of rail, road, air and water-related connectivity. In this regard, the Bangladesh side welcomed India reopening facilities at most of the road and rail immigration check posts and requested restoration of immigration facilities to pre-COVID-19 level at all land ports/ICPs to facilitate movement, at an early date. Both Leaders welcomed starting of regular services of Mitali Express since June 2022, the third passenger train between India and Bangladesh.
25. Both Leaders looked forward to the early launch of the jointly-produced film on Bangabandhu .They also agreed to work towards other initiatives including operationalisation of "Shadhinota Shorok”- the historic road from Mujib Nagar in Bangladesh to the India-Bangladesh border in Nadia, West Bengal, and production of a documentary on the Liberation War of Bangladesh in 1971. The Bangladesh side also proposed joint compilation of rare video footage on the Liberation War of Bangladesh in 1971. The Bangladesh side appreciated the establishment of Bangabandhu Chair at University of Delhi, by the Indian side.
26. The two Leaders looked forward to the first visit of a start-up delegation from Bangladesh that would stimulate partnership in innovation between the two countries. Both sides also expressed satisfaction at the resumption of youth exchanges being planned in the coming months. The Bangladesh side conveyed deep appreciation for India’s initiative to provide medical treatment of Bangladesh’s Muktijodhas at medical facilities in India.
27. The Leaders stressed on the effective implementation of the 2011 MoU on ‘Conservation of the Sundarbans’ including through the convening of the JWG at the earliest, so that the ecosystem of this deltaic forest and the people dependent on this ecosystem can live sustainably.
28. Both sides acknowledged the importance of leveraging the potential of new and emerging areas of cooperation and directed authorities on both sides to augment cooperation in cutting edge areas of peaceful use of outer space, green energy, peaceful uses of nuclear energy, and technology enabled services in finance, health and education.
29. With regard to the regional situation, India expressed appreciation at the generosity of Bangladesh in sheltering and providing humanitarian assistance to over a million persons forcibly displaced from the Rakhine State in Myanmar and underlined its continuing commitment to support both Bangladesh and Myanmar, as the only country that is neighbour of both, in the effort to ensure safe, sustainable, and expeditious return of these forcibly displaced people to their homeland.
30. The two sides underscored the need to work for strengthened regional cooperation through regional organizations. The Indian side appreciated the contribution of Bangladesh in hosting the BIMSTEC Secretariat and developing its infrastructure. The Indian side reiterated its support to Bangladesh in its capacity as the Chair of Indian Ocean Rim Association .
31. The following MoUs and Agreements were signed and exchanged during the visit:
a) MoU between the Ministry of Jal Shakti, Government of India and Ministry of Water Resources, Government of Bangladesh on Withdrawal of Water by India and Bangladesh from Common Border River Kushiyara;
b) MoU between the Ministry of Railways , Government of India and the Ministry of Railways, Government of Bangladesh on Training of Bangladesh Railway Personnel in India;
c) MoU between the Ministry of Railways , Government of India and the Ministry of Railways, Government of Bangladesh on Collaboration in IT systems such as FOIS and other IT Applications for Bangladesh Railway;
d) MoU on Scientific and Technological Cooperation between Council for Scientific & Industrial Research , India and Bangladesh Council of Scientific & Industrial Research , Bangladesh;
e) MoU on Cooperation in the Areas of Space Technology between Newspace India Limited and Bangladesh Satellite Company Limited;
f) MoU between the Prasar Bharti and Bangladesh Television  on Cooperation in Broadcasting; &
g) MoU between the National Judicial Academy, India and the Supreme Court of Bangladesh on Training and Capacity Building Programme for Bangladesh Judicial Officers in India.
32. The following were unveiled/announced/released during the visit:
a) Unveiling of Unit-I of Maitree Super Thermal Power Plant, Rampal, Bangladesh;
b) Inauguration of Rupsha railway bridge;
c) Announcement of signing of project management consultancy contracts for Khulna – Darshana railway line and Parbotipur – Kaunia railway line.
d) Presentation of the book containing translation of the historic ‘7th March Speech’ of Bangabandhu Sheikh Mujibur Rahman in 23 Indian and 5 languages of other South Asian countries, by Prime Minister Sheikh Hasina to Prime Minister Narendra Modi.
e) Announcement regarding offer of 20 broad gauge locomotives to Bangladesh Railway on grant basis.
f) Announcement regarding supply of road construction equipment and machinery to Road and Highways Department, Government of Bangladesh.
33. Prime Minister Sheikh Hasina thanked Prime Minister Narendra Modi for the warm and generous hospitality of the Government and the people of India. Prime Minister Hasina extended a cordial invitation to Prime Minister Modi to visit Bangladesh and the two Leaders looked forward to continuing interactions at all levels and fora.
ପ୍ରଧାନମନ୍ତ୍ରୀଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟାଳୟ
ବାଂଲାଦେଶ ପ୍ରଧାନମନ୍ତ୍ରୀଙ୍କ ଭାରତ ଗସ୍ତ କାଳରେ ଭାରତ-ବାଂଲାଦେଶ ସଂଯୁକ୍ତ ମନ୍ତବ୍ୟ
୧. ବାଂଲାଦେଶ ସାଧାରଣତନ୍ତ୍ର ସରକାରଙ୍କ ପ୍ରଧାନମନ୍ତ୍ରୀ ମହାମହିମ ଶେଖ ହସିନା ୫ରୁ ୮ ସେପ୍ଟେମ୍ବର ୨୦୨୨ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଭାରତର ପ୍ରଧାନମନ୍ତ୍ରୀ ଶ୍ରୀ ନରେନ୍ଦ୍ର ମୋଦୀଙ୍କ ଆମନ୍ତ୍ରଣକ୍ରମେ ତିନିଦିନିଆ ଭାରତ ଗସ୍ତରେ ଆସିଛନ୍ତି । ଗସ୍ତ କାଳରେ ମହାମହିମ ପ୍ରଧାନମନ୍ତ୍ରୀ ଶେଖ ହସିନା ଭାରତ ରାଷ୍ଟ୍ରପତି ଶ୍ରୀମତୀ ଦ୍ରୌପଦୀ ମୁର୍ମୁ ଓ ଉପରାଷ୍ଟ୍ରପତି ଶ୍ରୀ ଜଗଦୀଶ ଧନଙ୍କଡଙ୍କୁ ସାକ୍ଷାତ କରିଥିଲେ । ବୈଦେଶିକ ବ୍ୟାପାରମନ୍ତ୍ରୀ ଡକ୍ଟର ଏସ ଜୟଶଙ୍କର ଓ ଉତ୍ତର ପୂର୍ବାଞ୍ଚଳ ବିକାଶ ମନ୍ତ୍ରୀ ଶ୍ରୀ ଜି କିଶନ ରେଡଡୀ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ସାକ୍ଷାତ କରିଥିଲେ । ପ୍ରଧାନମନ୍ତ୍ରୀ ଶେଖ ହସିନାଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟକ୍ରମ ମଧ୍ୟରେ ୧୯୭୧ ମସିହା ବାଂଲାଦେଶ ସ୍ୱାଧୀନତା ସଂଗ୍ରାମରେ ଶହୀଦ ଅଥବା ଗୁରୁତର ଆହତ ସଶସ୍ତ୍ର ସେନାର ଦାୟାଦମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ୨୦୦ ଜଣଙ୍କୁ “ବଙ୍ଗବନ୍ଧୁ ଶେଖ ମୁଜିବୁର ରହେମାନ ଛାତ୍ରବୃତ୍ତି କାର୍ଯ୍ୟକ୍ରମର ଶୁଭାରମ୍ଭ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ ।” ଭାରତ-ବାଂଲାଦେଶ ବ୍ୟାବସାୟିକ ଗୋଷ୍ଠୀ ପକ୍ଷରୁ ମିଳିତ ଭାବେ ସେପ୍ଟେମ୍ବର ୭ ତାରିଖ ଦିନ ଆୟୋଜିତ ବ୍ୟାବସାୟିକ ଆଲୋଚନାରେ ମଧ୍ୟ ସେ ଉଦବୋଧନ ଦେଇଥିଲେ ।
୨. ଉଭୟ ପ୍ରଧାନମନ୍ତ୍ରୀ ପରସ୍ପର ଆପୋଷ ଆଲୋଚନା ପରେ ସେପ୍ଟେମ୍ବର ୦୬ ତାରିଖ ଦିନ ଏକ ପ୍ରତିନିଧିସ୍ତରୀୟ ଆଲୋଚନା ମଧ୍ୟ ହୋଇଥିଲା । ବୈଠକ ଏକ ସୌହାଦ୍ଧ୍ୟପୂର୍ଣ୍ଣ ବାତାବରଣ ମଧ୍ୟରେ ହୋଇଥିଲା । ଉଭୟ ଦେଶ ଏକ ଐତିହାସିକ ଓ ଭାତୃତ୍ୱ ବନ୍ଧନ ଓ ଗଣତାନ୍ତ୍ରିକ ମୂଲ୍ୟବୋଧ ଓ ସ୍ୱାଧୀନ ଗୋଷ୍ଠୀଭିତ୍ତିକ ସମାଜର ବନ୍ଧନ ଓ ଦ୍ୱିପାକ୍ଷିକ ସମ୍ପର୍କ ବନ୍ଧା ଦୁଇ ଦେଶର ଆଲୋଚନା ନେଇ ଖୁସୀ ପ୍ରକଟ କରିଥିଲେ । ଏହି ଦୁଇ ଦେଶର ସମ୍ପର୍କ ସାର୍ବଭୌମତ୍ୱ, ସମାନତା, ଆସ୍ଥା, ବୁଝାମଣା ଓ ରଣନୀତିକ ଭାଗୀଦାରିତା ଉପରେ ପର୍ଯ୍ୟବସିତ ।
୩. ଉଭୟ ନେତା ବାଂଲାଦେଶ ସ୍ୱାଧୀନତାର ସୁବର୍ଣ୍ଣଜୟନ୍ତୀ ସମାରୋହ ତଥା ଜାତିର ପିତା ବଙ୍ଗବନ୍ଧୁ ଶେଖ ମୁଜିବୁର ରହେମାନଙ୍କ ଜନ୍ମ ଶତବାର୍ଷିକୀ ସମାରୋହ ଓ ଉଭୟ ଦେଶର ୫୦ ବର୍ଷର କୂଟନୀତିକ ସମ୍ପର୍କ ପୂର୍ତ୍ତିରେ ଯୋଗଦେବାକୁ ମାର୍ଚ୍ଚ ୨୦୨୧ରେ ପ୍ରଧାନମନ୍ତ୍ରୀ ଶ୍ରୀ ନରେନ୍ଦ୍ର ମୋଦୀଙ୍କ ବାଂଲାଦେଶ ଗସ୍ତର ସ୍ମୃତିଚାରଣ କରିଥିଲେ । ପରେ ପରେ ଡିସେମ୍ବର ୨୦୨୧ରେ ଭାରତର ରାଷ୍ଟ୍ରପତିଙ୍କ ବାଂଲାଦେଶ ବିଜୟ ଦିବସର ସୁବର୍ଣ୍ଣଜୟନ୍ତୀରେ ସମ୍ମାନିତ ଅତିଥି ଭାବେ ଯୋଗଦାନର ମଧ୍ୟ ସ୍ମୃତିଚାରଣ କରିଥିଲେ ।
୪. ଉଭୟ ପ୍ରଧାନମନ୍ତ୍ରୀ ଦୁଇ ଦେଶର ଉଚ୍ଚସ୍ତରୀୟ ଗସ୍ତ ପ୍ରଗତି ଓ ବିଭିନ୍ନ କ୍ଷେତ୍ରରେ ସହଯୋଗ ବୃଦ୍ଧି ପାଇଥିବା ନେଇ ସନ୍ତୋଷ ପ୍ରକଟ କରିଥିଲେ । ଜୁନ ୨୦୨୨ରେ ନୂଆଦିଲ୍ଲୀଠାରେ ଅନୁଷ୍ଠିତ ଯୁଗ୍ମ ବିଚାରବିମର୍ଷ ଆୟୋଗର ସପ୍ତମ ସଫଳ ବୈଠକରେ ଉଭୟ ଦେଶର ବୈଦେଶିକ ମନ୍ତ୍ରୀଙ୍କ ଯୋଗଦାନ ନେଇ ମଧ୍ୟ ଆଲୋଚନା କରିଥିଲେ ।
୫. ଦୁଇ ଜଣ ଯାକ ପ୍ରଧାନମନ୍ତ୍ରୀ ରାଜନୀତିକ ଓ ସୁରକ୍ଷା ସହଯୋଗ, ପ୍ରତିରକ୍ଷା, ସୀମାନ୍ତ ପରିଚାଳନା, ବାଣିଜ୍ୟ ଓ ସଂଯୋଗୀକରଣ, ଜଳ ସମ୍ପଦ, ଶକ୍ତି, ଉନ୍ନୟନ ସହଯୋଗ ସାଂସ୍କୃତିକ ଓ ଲୋକ ସମ୍ପର୍କ ଇତ୍ୟାଦି ଦ୍ୱିପାକ୍ଷିକ ସହଯୋଗ ନେଇ ବିସ୍ତୃତ ଆଲୋଚନା କରିଥିଲେ । ସେମାନେ ପରିବେଶ, ଜଳବାୟୁ ପରିବର୍ତ୍ତନ, ସାଇବର ସୁରକ୍ଷା, ଆଇସିଟି, ମହାକାଶ ପ୍ରଯୁକ୍ତିବିଦ୍ୟା, ସବୁଜ ଶକ୍ତି ଓ ମତ୍ସ୍ୟ ବା ନୀଳ ଅର୍ଥନୀତି ଭଳି ନୂତନ ସହଯୋଗର ଦିଗ ଉପରେ ମଧ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବାକୁ ସହମତ ହୋଇଥିଲେ ।
୬. ସେମାନେ ସ୍ୱାର୍ଥ ସମ୍ବଳିତ ବିଭିନ୍ନ ଆଞ୍ଚଳିକ ଓ ବୈଶ୍ୱିକ ସମସ୍ୟାର ବିଭିନ୍ନ ଦିଗ ଉପରେ ମଧ୍ୟ ଆଲୋଚନା କରିଥିଲେ । ବୈଶ୍ୱିକ କୋଭିଡ-୧୯ ମହାମାରୀ ପ୍ରଭାବକୁ ଦୃଷ୍ଟିରେ ରଖି ତଥା ବୈଶ୍ୱିକ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଯୋଗୁଁ ଯୋଗାଣ ବ୍ୟବସ୍ଥାରେ ହୋଇଥିବା ଅବ୍ୟବସ୍ଥା ପାଇଁ ନେତାଗଣ ବନ୍ଧୁତ୍ୱ ଓ ସମୃଦ୍ଧି ଭାଗୀଦାରିତା ଓ ଆଞ୍ଚଳିକ ବିକାଶ ଉପରେ ଗୁରତ୍ୱ ଆରୋପ କରିଥିଲେ ।
୭. ଦୁଇ ଦେଶ ଦ୍ୱିପାକ୍ଷିକ ଏବଂ ଉପ ଆଞ୍ଚଳିକ ରେଳ, ସଡକ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ସଂଯୋଗୀକରଣ ପଦକ୍ଷେପକୁ ତ୍ୱରାନ୍ୱିତ କରିବା ନେଇ ସହମତ ହୋଇଥିଲେ । ଉଭୟ ନେତା ବର୍ତ୍ତମାନ ଚାଲିଥିବା ଦ୍ୱିପାକ୍ଷିକ ପଦକ୍ଷେପ, ଯେପରିକି ଟୋଙ୍ଗୀ-ଅକାହୁରା ରେଳ ଲାଇନର ଦୋହରିକରଣ, ରେଳବାଇ ରୋଲିଂ ଷ୍ଟକ ଯୋଗାଣ, ବାଂଲାଦେଶ ରେଳବାଇ ମାନବସମ୍ବଳ ସାମର୍ଥ୍ୟ ବୃଦ୍ଧି, ବାଂଲାଦେଶ ରେଳବାଇରେ ଥିବା ସୂଚନା ଓ ପ୍ରଯୁକ୍ତି ସମାଧାନର ସ୍ୱାଗତ କରିଥିଲେ । ଉଭୟ ପକ୍ଷ ନୂତନ ପଦକ୍ଷେପ ସ୍ୱରୂପ କଉନିଆ-ଲାଲମନିରହାଟ-ମୋଗଲଘାଟ ନୂତନ ଗିତାଲଦହା ସଂଯୋଗ, ହିଲୀ ଓ ବିରାମପୁର ମଧ୍ୟରେ ସଂଯୋଗ ସ୍ଥାପନ, ଟ୍ରାକ ଓ ସିଗନାଲ ପଦ୍ଧତିର ବିନାପୋଲ-ଯଶୋର ଲାଇନର ଉନ୍ନିତକରଣ, ବୁରିମାରୀ ଓ ଚଙ୍ଗରବନ୍ଧା ମଧ୍ୟରେ ଲାଇନର ପୁନରୁଦ୍ଧାର, ସିରାଜଗଞ୍ଜରେ କଣ୍ଟେନର ଡିପୋ ନିର୍ମାଣ ଇତ୍ୟାଦି । ଦ୍ୱିପାକ୍ଷିକ ଉନ୍ନୟନ ସହଯୋଗ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରକଳ୍ପଗୁଡିକ ପାଇଁ ପାଣ୍ଠି ଯୋଗାଣ ନିମନ୍ତେ ମଧ୍ୟ ଉଭୟ ପକ୍ଷ ସହମତ ହୋଇଥିଲେ । ବାଂଲାଦେଶ ପକ୍ଷ ଭାରତ ଦ୍ୱାରା ୨୦ଟି ବ୍ରଡଗଜ ଡିଜେଲ ଲୋକମୋଟିଭ ମଞ୍ଜୁର କରିଥିବା ନେଇ ସ୍ୱାଗତ ଜଣାଇଥିଲେ ।
୮. ଉଭୟ ନେତା ଦ୍ୱିପାକ୍ଷିକ ବାଣିଜ୍ୟ ଅଭିବୃଦ୍ଧିକୁ ପ୍ରଶଂସା କରିଥିଲେ । ବାଂଲାଦେଶ ଏସିଆରେ ବୃହତ୍ତମ ରପ୍ତାନୀ ଲକ୍ଷ୍ୟସ୍ଥଳ ହେବାକୁ ଯାଉଥିବାରୁ ଏହି ଅଭିବୃଦ୍ଧି ବେଶ ସ୍ୱାଗତଯୋଗ୍ୟ । ବାଂଲାଦେଶ ପକ୍ଷରୁ ଭାରତରୁ ଦରକାରୀ ଖାଦ୍ୟ ସାମଗ୍ରୀ ଯଥା ଚାଉଳ, ଗହମ, ଚିନି, ପିଆଜ, ଅଦା ଓ ରୁସଣ ଇତ୍ୟାଦି ଯୋଗାଣ ନିମନ୍ତେ ଅନୁରୋଧ କରିଥିଲେ । ବାଂଲାଦେଶର ଅନୁରୋଧକୁ ଭାରତର ଯୋଗାଣ ଅବସ୍ଥା ଅନୁଧ୍ୟାନ କରି ସହନୁଭୂତିର ସହ ବିଚାର କରାଯିବା ସହ ଏ ଦିଗରେ ଉଦ୍ୟମ କରାଯିବ ବୋଲି ପ୍ରତିଶୃତି ଦିଆଯାଇଥିଲା ।
୯. ଭାରତ- ବାଂଲାଦେଶ ସୀମାନ୍ତର ଶାନ୍ତିପୂର୍ଣ୍ଣ ପରିଚାଳନା ଦୁଇ ଦେଶ ପାଇଁ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଥିବାରୁ ଉଭୟ ନେତା ନିଜ ନିଜ ଅଧିକାରୀମାନଙ୍କୁ ଶୂନ୍ୟରେଖାର ୧୫୦ ଗଜ ମଧ୍ୟରେ ସମସ୍ତ ବାକିଥିବା ଉନ୍ନୟନ କାର୍ଯ୍ୟ ତୁରନ୍ତ ସାରିବାକୁ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଦେବାସହ ତ୍ରିପୁରା କ୍ଷେତ୍ରର ସୀମାନ୍ତକୁ ଶାନ୍ତି ଓ ଅପରାଧ ରହିତ କରିବାକୁ କହିଥିଲେ ।
୧୦. ସୀମାନ୍ତରେ ବିଭିନ୍ନ ଘଟଣାଯୋଗୁଁ ମୃତ୍ୟୁ ସଂଖ୍ୟା ଆଶାତୀତ ଭାବେ ହ୍ରାସ ପାଇଥିବାରୁ ଉଭୟ ପକ୍ଷ ଏହାକୁ ଶୂନ୍ୟରେ ପହଞ୍ଚାଇବା ନେଇ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବାକୁ ସହମତ ହୋଇଥିଲେ । ଉଭୟ ପକ୍ଷ ସୀମାରେ ପହରା କାର୍ଯ୍ୟ ଜୋରଦାର କରି ଅସ୍ତ୍ରଶସ୍ତ୍ର ମାଦକ ଦ୍ରବ୍ୟ ଓ ଜାଲ ମୁଦ୍ରା ଚୋରାଚାଲାଣ ଓ ମାନବ ଚୋରାଚାଲାଣ, ବିଶେଷ କରି ମହିଳା ଓ ଶିଶୁଙ୍କ ଚାଲାଣ ରୋକିବା ନେଇ ପଦକ୍ଷେପରେ ସନ୍ତୋଷ ବ୍ୟକ୍ତ କରିଥିଲେ । ଉଭୟ ନେତା ସମସ୍ତ ପ୍ରକାର ଆତଙ୍କବାଦର ମୂଳୋତ୍ପାଟନ ସହ ଆତଙ୍କବାଦର ପ୍ରସାର ଓ ନିରାକରଣ ଓ ସବୁ ପ୍ରକାର ଉଗ୍ରବାଦୀ କାର୍ଯ୍ୟକଳାପ ଦମନ କ୍ଷେତ୍ରରେ ମଜଭୁତ ଅଙ୍ଗୀକାରବଦ୍ଧତାକୁ ଦୋହରାଇ ଥିଲେ ।
୧୧. ଅଗଷ୍ଟ ୨୩-୨୫, ୨୦୨୨ରେ ନୂଆଦିଲ୍ଲୀଠାରେ ଆହୂତ ଭାରତ-ବାଂଲାଦେଶ ଯୁଗ୍ମ ନଦୀ ଆୟୋଗର ୩୮ତମ ମନ୍ତ୍ରୀମଣ୍ଡଳସ୍ତରୀୟ ବୈଠକ ନେଇ ସନ୍ତୋଷ ପ୍ରକାଶ କରିଥିଲେ । ଦୁଇ ନେତା ଭାରତ ସରକାରଙ୍କ ଜଳଶକ୍ତି ମନ୍ତ୍ରଣାଳୟ ବାଂଲାଦେଶ ଲୋକତନ୍ତ୍ର ସରକାରଙ୍କ ଜଳ ସମ୍ପଦ ମନ୍ତ୍ରଣାଳୟ ମଧ୍ୟ ସ୍ୱାକ୍ଷରିତ ବୁଝାମଣା ସନନ୍ଦକୁ ସ୍ୱାଗତ କରିଥିଲେ । ଭାରତ- ବାଂଲାଦେଶ ସୀମାରେ ଥିବା କୁଶୀୟାରା ନଦୀର ଜଳ ଅଟକାଇବା ଦ୍ୱାରା ବାଂଲାଦେଶର ଜଳସେଚନ ଆବଶ୍ୟକତା ପୂରଣ ହେବା ସହ ଦକ୍ଷିଣ ଆସାମରେ ମଧ୍ୟ ଜଳ ପ୍ରକଳ୍ପ ହୋଇପାରିବ ।
୧୨. ତ୍ରିପୁରା ରାଜ୍ୟର ତତ୍କାଳ ଜଳସେଚନ ଆବଶ୍ୟକତା ଦୃଷ୍ଟିରୁ ଫେନୀ ନଦୀ ଜଳବଣ୍ଟନ ମଧ୍ୟବର୍ତ୍ତୀକାଳୀନ ରାଜିନାମା ତୁରନ୍ତ ସ୍ୱାକ୍ଷର କରିବାକୁ ଭାରତ ପକ୍ଷରୁ ଅନୁରୋଧ କରାଯାଇଥିଲା । ବାଂଲାଦେଶ ପକ୍ଷରୁ ଏହି ଅନୁରୋଧକୁ ଗୁରୁତ୍ୱର ସହ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଇଥିଲା । ଦୁଇ ଦେଶ ମଧ୍ୟରେ ୨୦୧୯ ବୁଝାମଣା ସନନ୍ଦ ଅନୁସାରେ ଫେନୀ ନଦୀରୁ ୧.୮୨ ଘନଫୁଟ ଜଳ ତ୍ରିପୁରାର ସବରୁମ ସହରକୁ ପାନୀୟ ଜଳ ଯୋଗାଇବା ପାଇଁ କୂପ ନିର୍ମାଣ ପାଇଁ ଅନୁମତି ପ୍ରଦାନ କରିଥିବାରୁ ଭାରତୀୟ ଦଳ ପକ୍ଷରୁ ବାଂଲାଦେଶକୁ ଧନ୍ୟବାଦ ଜ୍ଞାପନ କରାଯାଇଥିଲା ।
୧୩. ଦ୍ୱିପାକ୍ଷିକ ସମ୍ପର୍କରେ ଜଳ ପରିଚାଳନାକୁ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ବିବେଚନା କରି ନେତାଗଣ ମଧ୍ୟବର୍ତ୍ତୀକାଳୀନ ଜଳ ବିଭାଜନ ରାଜିନାମା ଓ ଅଧିକ ନଦୀକୁ ଏଥିରେ ସାମିଲ କରିବା ପାଇଁ ଯୁଗ୍ମଜଳ ଆୟୋଗ ନେଇଥିବା ନିଷ୍ପତ୍ତିର ସ୍ୱାଗତ କରିଥିଲେ । ଗଙ୍ଗା ଜଳ ପ୍ରାପ୍ତି ରାଜିନାମା ୧୯୯୬ ଅନୁସାରେ ବାଂଲାଦେଶ ପାଉଥିବା ଜଳ ଓ ତାହାର ଉପଯୋଗର ଅନୁଧ୍ୟାନ ନିମନ୍ତେ ଏକ ଯୁଗ୍ମ ବୈଷୟିକ କମିଟି ଗଠନକୁ ନେତୃବୃନ୍ଦ ସ୍ୱାଗତ କରିଥିଲେ ।
୧୪. ପୂର୍ବ ଆଲୋଚନାକୁ ଦୋହରାଇ ପ୍ରଧାନମନ୍ତ୍ରୀ ଶେଖ ହସିନା ଦୀର୍ଘଦିନ ଧରି ପଡି ରହିଥିବା ତଥା ୨୦୧୧ରେ ଚୂଡାନ୍ତ ହୋଇଥିବା ତିସ୍ତାନଦୀ ଜଳ ବିଭାଜନ ମଧ୍ୟବର୍ତ୍ତୀକାଳୀନ ରାଜିନାମା ଚିଠାକୁ ଚୂଡାନ୍ତ ରୂପ ଦେବା ନେଇ ପୁନଃ ମତ ଉତଥାପନ କରିଥିଲେ । ଉଭୟ ନେତା ସେମାନଙ୍କ ଅଧିକାରୀମାନଙ୍କୁ ନଦୀର ପ୍ରଦୂଷଣ ସମସ୍ୟା, ନଦୀ ପରିବେଶ ଓ ବିଶେଷ କରି ଉଭୟ ଦେଶର ନଦୀଗୁଡିକର ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ସମସ୍ୟା ସମାଧାନ ଦିଗରେ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଦେଇଥିଲେ ।
୧୫. ଉପ ଆଞ୍ଚଳିକ ସହଯୋଗ ବୃଦ୍ଧି ଦୃଷ୍ଟିରୁ ଉଭୟ ନେତା ଦୁଇ ଦେଶର ପାୱାର ଗ୍ରୀଡକୁ ସଂଯୋଗ କରିବା ଉପରେ ସହମତି ପ୍ରକାଶ କରିଥିଲେ । ଏଥିରେ ଉଚ୍ଚ କ୍ଷମତା ସମ୍ପନ୍ନ ପ୍ରସ୍ତାବିତ ୭୬୫ କେଭି ବିହାରର କଟିହାରରୁ ଆସାମର ବଡନଗର ସରବରାହ ଲାଇ ବାଂଲାଦେଶର ପାର୍ବତୀପୁର ଦେଇ ଯିବାକୁ ତଥା ଭାରତ- ବାଂଲାଦେଶର ଯୁଗ୍ମ ପ୍ରକଳ୍ପ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ । ଶକ୍ତିକ୍ଷେତ୍ରରେ ଉପ ଆଞ୍ଚଳିକ ସହଯୋଗକୁ ମଜଭୁତ କରିବାକୁ ସହମତି ହୋଇଥିଲା । ବାଂଲାଦେଶ ପକ୍ଷରୁ ଭାରତ ଦେଇ ନେପାଳ ଓ ଭୂଟାନରୁ ଶକ୍ତି ଆମଦାନୀ ପାଇଁ ଅନୁରୋଧ କରାଯାଇଥିଲା । ଏଥିପାଇଁ ମାର୍ଗଦର୍ଶିକା ଥିବା ଭାରତ ପକ୍ଷରୁ ସ୍ପଷ୍ଟ କରାଯାଇଥିଲା ।
୧୬. ଭାରତ-ବ ବାଂଲାଦେଶ ପାଇପଲାଇନ ଯାହା ବାଂଲାଦେଶର ଶକ୍ତି ଚାହିଦା ପୂରଣ କରିବ ସେଥିନେଇ ହୋଇଥିବା ପ୍ରଗତି ସମ୍ପର୍କରେ ଦୁଇ ନେତା ସମୀକ୍ଷା କରିଥିଲେ । ସେମାନେ ଖୁବ ଶୀଘ୍ର ପ୍ରକଳ୍ପ ଶେଷ ହେବ ବୋଲି ଆଶା ପୋଷଣ କରିଥିଲେ । ବାଂଲାଦେଶ ପକ୍ଷରୁ ଭାରତୀୟ ପକ୍ଷକୁ ସେମାନଙ୍କ ଘରୋଇ ପେଟ୍ରୋଲିୟମ ସାମଗ୍ରୀ ଚାହିଦା ପୂରଣ ନେଇ ଅନୁରୋଧ କରାଯାଇଥିଲା । ଉଭୟ ପକ୍ଷରୁ ସ୍ୱୀକୃତିପ୍ରାପ୍ତ ଏଜେଣ୍ଟମାନଙ୍କ ସହ ଆଲୋଚନା କରିବାକୁ ଭାରତ ପକ୍ଷରୁ ମତ ପ୍ରକାଶ ପାଇଥିଲା । ଭାରତ ପକ୍ଷରୁ ମେଘାଳୟ ଓ ଆସାମର ପ୍ରଳୟଙ୍କରୀ ବନ୍ୟା ଯୋଗୁଁ ଆସାମରୁ ତ୍ରିପୁରାକୁ ବାଂଲାଦେଶ ଦେଇ ପେଟ୍ରୋଲିୟମ, ତୈଳ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଘର୍ଷଣ ସାମଗ୍ରୀ ପଠାଇବା ନେଇ ବାଂଲାଦେଶର ସକାରାତ୍ମକ ପଦକ୍ଷେପକୁ ଭାରତ ପକ୍ଷରୁ ପ୍ରଶଂସା କରାଯାଇଥିଲା । ଭାରତୀୟ ତୈଳ ନିଗମ ଲିମିଟେଡକୁ ବାଂଲାଦେଶରେ ପଞ୍ଜୀକୃତ ଜିଟୁଜି ବିଶୋଧିତ ପେଟ୍ରୋଲିୟମ ସାମଗ୍ରୀ ଯୋଗାଣକାରୀ ଭାବେ ତାଲିକା ଭୁକ୍ତ କରାଯାଇଥିବାରୁ ଭାରତ ପକ୍ଷରୁ ନିଷ୍ପତ୍ତିର ସ୍ୱାଗତ କରାଯାଇଥିଲା ।
୧୭. ଉନ୍ନୟନମୂଳକ ଭାଗୀଦାରିତାରେ ଯଥେଷ୍ଟ ସହଯୋଗ ନେଇ ଉଭୟ ଦେଶ ସନ୍ତୋଷ ବ୍ୟକ୍ତ କରିଥିଲେ । ଭାରତ ଦ୍ୱାରା ଉନ୍ନୟନ ପାଣ୍ଠି ଯୋଗାଣରେ ଦେଖାଇଥିବା ପାରଦର୍ଶିତାକୁ ବାଂଲାଦେଶ ପକ୍ଷରୁ ପ୍ରଶଂସା କରାଯାଇଥିଲା । ଗତ ଆଥିର୍କ ବର୍ଷରେ ଭାରତ ଉନ୍ନୟନ ଜନିତ ପାଣ୍ଠି ପ୍ରଦାନରେ ସର୍ବାଗ୍ରେ ରହିଛି ।
୧୮. ଉଭୟ ଦେଶ ରାଜିନାମା ଜରିଆରେ ଚଟ୍ଟଗ୍ରାମ ଓ ମଙ୍ଗଳା ବନ୍ଦରର ସଫଳତାର ସହ କାର୍ଯ୍ୟ ସମ୍ପନ୍ନକୁ ସ୍ୱାଗତ କରିଥିବା ବେଳେ, ଏହା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କାର୍ଯ୍ୟକାରିତାକୁ ଯଥାସମ୍ଭବ ଦେଖିବାକୁ ଚାହୁଁଛନ୍ତି । ଉଭୟ ପକ୍ଷ ଦ୍ୱିପାକ୍ଷିକ ଉପକୂଳ ଜାହାଜ ଚଳାଚଳ ରାଜିନାମା ୨୦୧୫କୁ କାର୍ଯ୍ୟକାରୀ କରି ତୃତୀୟ ଦେଶ ଏକ୍ସିମ କାର୍ଗୋ ମଧ୍ୟ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ କରିବାକୁ ନିଜର ସଂକଳ୍ପ ଦୋହରାଇଥିଲେ । ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ନଦୀରେ ନୌସେବା ନିଷ୍ପତ୍ତିକୁ ତ୍ୱରାନ୍ୱିତ କରିବା ସହ ଇନଲ୍ୟାଣ୍ଡ ୱାଟର ଟ୍ରାଞ୍ଜିଟ ଓ ଟ୍ରେଡ ରୁଟ ୫ ଓ ୬ ଧୁଲିୟାନରୁ ରାଜସାହୀ-ଆରିସା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସମ୍ପ୍ରସାରିତ ଓ ରୁଟ ୯ ଓ ୧୦ ଦାଉଦକାଣ୍ଡିରୁ ସୋନମୁରା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ନୌସେବା ଆରମ୍ଭ ପାଇଁ ସହମତ ହୋଇଥିଲେ । ଭାରତୀୟ ପକ୍ଷ ମଧ୍ୟ ତ୍ରିପୁରାରୁ ବାଂଲାଦେଶ ସଂଯୋଗ କରୁଥିବା ଫେନୀ ନଦୀ ଉପରେ ମୈତ୍ରୀ ସେତୁର ଭିତ୍ତିଭୂମୀ, ଇମିଗ୍ରେସନ ଓ କଷ୍ଟମ ସୁବିଧା ଇତ୍ୟାଦି କାର୍ଯ୍ୟ ଶୀଘ୍ର ଶେଷ କରିବାକୁ ଅନୁରୋଧ ଜଣାଇଥିଲେ ।
୧୯. ମୋଟର ଯାନ ରାଜିନାମା ଅନୁସାରେ ଦ୍ୱିପାକ୍ଷିକ ଓ ଉପ ଆଞ୍ଚଳିକ ସଂଯୋଗୀକରଣ କାର୍ଯ୍ୟକୁ ତ୍ୱରାନ୍ୱିତ କରିବାକୁ ଉଭୟ ନେତା ସହମତ ହୋଇଥିଲେ । ଭାରତୀୟ ପକ୍ଷ ମଧ୍ୟ ଉପ ଆଞ୍ଚଳିକ ସଂଯୋଗୀକରଣ ପ୍ରକଳ୍ପ ଜରିଆରେ ବାଂଲାଦେଶ ଦେଇ ପଶ୍ଚିମବଙ୍ଗର ହିଲ୍ଲୀରୁ ମେଘାଳୟର ମହେନ୍ଦ୍ରଗଞ୍ଜ ରାଜପଥ ବିକାଶ ପାଇଁ ଅନୁରୋଧ କରିବା ସହ ଏକ ସର୍ବଶେଷ ପ୍ରକଳ୍ପ ରିପୋର୍ଟ ପ୍ରସ୍ତୁତିର ପ୍ରସ୍ତାବ ଦେଇଥିଲେ । ସେହିପରି ବାଂଲାଦେଶ ମଧ୍ୟ ଭାରତ-ମିଆଁମାର-ଥାଇଲାଣ୍ଡ ତ୍ରିଦେଶୀୟ ରାଜପଥ ପ୍ରକଳ୍ପ ପାଇଁ ଆଗ୍ରହ ପ୍ରକାଶ କରିଥିଲେ ।
୨୦. ଭାରତ ପକ୍ଷରୁ ଅବଗତ କରାଯାଇଥିଲା ଯେ ଭାରତ ଏହାର ଭୂଖଣ୍ଡରୁ ବାଂଲାଦେଶକୁ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଣ ଭୂଭାଗ ଶୁଳ୍କ କେନ୍ଦ୍ର/ବିମାନଘାଟୀ ଓ ସାମୁଦ୍ରିକ ବନ୍ଦର ଜରିଆରେ ରପ୍ତାନୀ ପାଇଁ ଅବାଧ ପ୍ରବେଶ ଅନୁମତି ଦେଇଛି । ଏହି ପରିପ୍ରେକ୍ଷୀରେ ଭାରତ ପକ୍ଷରୁ ବାଂଲାଦେଶ ବ୍ୟାବସାୟିକ ଗୋଷ୍ଠୀଙ୍କୁ ତୃତୀୟ ଦେଶକୁ ରପ୍ତାନୀ ପାଇଁ ଏହାର ବନ୍ଦର ଭିତ୍ତିଭୂମୀ ସୁବିଧାର ଉପଯୋଗ ପାଇଁ ଅନୁମତି ଦେଇଛି । ନେପାଳ ଓ ଭୂଟାନକୁ ସାମଗ୍ରୀ ରପ୍ତାନୀ ନିମନ୍ତେ ଭାରତ ବାଂଲାଦେଶ ପକ୍ଷ ମଧ୍ୟ ନୂତନ ଭାବେ ଉଦଘାଟିତ ଚିଲହଟି-ହଳଦୀବାରୀ ରାସ୍ତାରେ ରେଳ ସଂଯୋଗ ଭୂଟାନକୁ ଯୋଗାଇବା ପାଇଁ ଅନୁରୋଧ କରିଥିଲା । ଭାରତ ପକ୍ଷରୁ ମଧ୍ୟ ଏହାର ସମ୍ଭାବ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟକାରିତା ଅନୁଧ୍ୟାନ କରି ବିଚାର କରିବାକୁ ପ୍ରତିଶୃତି ଦିଆଯାଇଛି । ସୀମାବର୍ତ୍ତୀ ରେଳ ସଂଯୋଗ ସମ୍ଭାବନାକୁ ଦୃଷ୍ଟିରେ ରଖି ଭାରତ ପକ୍ଷରୁ ବନ୍ଦର କଟକଣା ଚିଲହାଟୀ-ହଳଦୀବାରୀ କ୍ରସିଂରେ ହଟାଇବା ପାଇଁ ବାଂଲାଦେଶକୁ ଅନୁରୋଧ କରାଯାଇଛି ।
୨୧. ନିକଟରେ ଚୂଡାନ୍ତ ହୋଇଥିବା ବିସ୍ତୃତ ଆର୍ଥିକ ଭାଗୀଦାରିତା ରାଜିନାମା ଉଭୟ ଦେଶ ପାଇଁ ହିତକାରୀ ହେବା ସେଥିପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ଯୁଗ୍ମ ସମ୍ଭାବ୍ୟ ରିପୋର୍ଟ ଉଭୟ ନେତା ସ୍ୱାଗତ କରିଥିଲେ । ସେମାନେ ୨୦୨୨ ମସିହା ସୁଦ୍ଧା ଏହା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କରିବା ପାଇଁ ଉଭୟ ପକ୍ଷର ବାଣିଜ୍ୟ ଅଧିକାରୀମାନଙ୍କୁ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଦେଇଥିଲେ ।
୨୨. ଦୁଇ ଦେଶର ବାଣିଜ୍ୟର ଗୁରୁତ୍ୱ ଉପଲବ୍ଧ କରି ସେମାନେ ଭୂଭାଗ ଶୁଳ୍କ କେନ୍ଦ୍ର/ଭୂଭାଗସ୍ଥିତ ବନ୍ଦର ଇତ୍ୟାଦିରେ ଭିତ୍ତିଭୂମୀ ସୁବିଧାର ଉନ୍ନତିକରଣ, ବନ୍ଦର କଟକଣା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଅଣଶୁଳ୍କ ବାଧାବିଘ୍ନ ହଟାଇବା ନେଇ ଗୁରୁତ୍ୱ ଆରୋପ କରିଛନ୍ତି । ଭାରତୀୟ ପକ୍ଷ ଅନ୍ତତଃ ଗୋଟିଏ ଲ୍ୟାଣ୍ଡପୋର୍ଟ ପୋର୍ଟ କଟକଣା ବିହୀନ ଉତ୍ତର ପୂର୍ବାଞ୍ଚଳ ରାଜ୍ୟରେ କରିବାକୁ ଅନୁରୋଧ କରିଥିଲେ । ଆଇସିପି-ଆଗରତଲା-ଅଖୁରାରେ ଏହା ସହଜବଜାର ପ୍ରବେଶ ଦୃଷ୍ଟିରୁ କରିବାକୁ ଅନୁରୋଧ କରିଥିଲେ । ଉଭୟ ନେତା ପେଟ୍ରାପୋଲ-ବେନାପୋଲ ଆଇସିପିରେ ଦ୍ୱିତୀୟ ପଣ୍ୟ ଫାଟକ ନେଇ ଭାରତୀୟ ପ୍ରସ୍ତାବକୁ ସ୍ୱାଗତ କରିବା ସହ ଯଥା ସମ୍ଭବ କାର୍ଯ୍ୟ ଶେଷ କରିବାକୁ ଅଧିକାରୀମାନଙ୍କୁ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଦେଇଥିଲେ ।
୨୩. ଦ୍ୱିପାକ୍ଷିକ ପ୍ରତିରକ୍ଷା ସହଯୋଗର ତୀବ୍ରତା ନେଇ ଉଭୟ ନେତା ସନ୍ତୋଷ ପ୍ରକାଶ କରିଥିଲେ । ପ୍ରତିରକ୍ଷା ପାଇଁ ଲାଇନ ଅଫ କ୍ରେଡିଟ ଅଧୀନରେ ସଅଳ ପ୍ରକଳ୍ପ ଚୂଡାନ୍ତ କରିବା ପାଇଁ ସେମାନେ ସହମତ ହୋଇଥିଲେ । ବାଂଲାଦେଶ ସଶସ୍ତ୍ର ସେନା ନିମନ୍ତେ ଯାନବାହାନ ଆହରଣ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଓ ଦ୍ୱିପାକ୍ଷିକ ପ୍ରତିରକ୍ଷା ସମ୍ପର୍କକୁ ଭାରତ ପକ୍ଷରୁ ସ୍ୱାଗତ କରାଯାଇଥିଲା । ଯେତେ ଶୀଘ୍ର ସମ୍ଭବ ଅଧିକ ସାମୁଦ୍ରିକ ସୁରକ୍ଷା ନିମନ୍ତେ ୨୦୧୯ ବୁଝାମଣା ସନନ୍ଦ ଅନୁଯାୟୀ ଉପକୂଳ ରାଡର ପଦ୍ଧତି ନେଇ ଭାରତ ଏହାର ଅନୁରୋଧ ଦୋହରାଇଥିଲା ।
୨୪. କୋଭିଡ-୧୯ ମହାମାରୀ କାଳରେ ଭ୍ୟାକ୍ସିନ ମୈତ୍ରୀ ଓ ବାଂଲାଦେଶକୁ ଅମ୍ଳଜାନ ଏକ୍ସପ୍ରେସ ଓ ବାଂଲାଦେଶର ଭାରତକୁ ଔଷଧର ଉପହାର ସମେତ ସୁସମନ୍ୱୟକୁ ସ୍ୱାଗତ କରି ଉଭୟ ନେତା ଉଭୟ ଦେଶବାସୀଙ୍କ ଜନ ସମ୍ପର୍କ ଉପରେ ଗୁରୁତ୍ୱ ଆରୋପ କରିଥିଲେ । ନେତାଗଣ ରେଳ ସେବାର ପୁନଃ ପ୍ରଚଳନ, ଆକାଶ ଓ ଜଳପଥ ସଂଯୋଗକୁ ସ୍ୱାଗତ କରିଥିଲେ । ଏହି ପରିପ୍ରେକ୍ଷୀରେ ବାଂଲାଦେଶ ଅଧିକାଂଶ ସଡକ ଓ ରେଳ ଇମିଗ୍ରେସନ ଦେଶର ଫାଟକ ଗୁଡିକ ପୁନଃ ଖୋଲିବା ସହ କୋଭିଡ-୧୯ ପୂର୍ବ ସୁବିଧାର ପୁନଃ ପ୍ରଚଳନ ପାଇଁ ବାଂଲାଦେଶ ପକ୍ଷରୁ ଭାରତକୁ ଅନୁରୋଧ କରାଯାଇଥିଲା । ଜୁନ ୨୦୨୨ରୁ ଭାରତ ବାଂଲାଦେଶ ମଧ୍ୟରେ ତୃତୀୟ ପାସେଞ୍ଜର ଟ୍ରେନ ମିତାଲୀ ଏକ୍ସପ୍ରେସର ନିୟମିତ ସେବା ଆରମ୍ଭକୁ ଉଭୟ ନେତା ସ୍ୱାଗତ କରିଥିଲେ ।
୨୫. ଉଭୟ ନେତା ମିଳିତ ଭାବେ ପ୍ରଯୋଜନା କରିଥିବା ବଙ୍ଗବନ୍ଧୁ ମୁଜିବ-ଜି ମେକିଂ ଅଫ ଏ ନେସନ ଚଳଚ୍ଚିତ୍ରର ଆଶୁ ମୁକ୍ତିଲାଭ ପାଇଁ ବ୍ୟଗ୍ର ଥିଲେ । ଉଭୟ ନେତା ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପଦକ୍ଷେପ ମଧ୍ୟରେ ସ୍ୱାଧୀନତାର ସଡକ ବାଂଲାଦେଶର ମୁଜିମନଗରଠାରୁ ବାଂଲାଦେଶ ସୀମାନ୍ତ ପଶ୍ଚିମବଙ୍ଗର ନଦିଆ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ୧୯୭୧ ବାଂଲାଦେଶ ମୁକ୍ତି ସଂଗ୍ରାମର ବୃତ୍ତଚିତ୍ର ନିର୍ମାଣ ନେଇ ସହମତ ହୋଇଥିଲେ । ବାଂଲାଦେଶ ପକ୍ଷରୁ ମିଳିତ ଭାବେ ବାଂଲାଦେଶ ମୁକ୍ତି ସଂଗ୍ରାମ ଉପରେ ଦୃଶ୍ୟଶ୍ରାବ୍ୟ ଚିତ୍ର ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ବାଂଲାଦେଶ ପକ୍ଷରୁ ପ୍ରସ୍ତାବ ଦିଆଯାଇଥିଲା । ଦିଲ୍ଲୀ ବିଶ୍ୱବିଦ୍ୟାଳୟରେ ବଙ୍ଗବନ୍ଧୁ ଚେୟାର ସ୍ଥାପନ ନେଇ ମଧ୍ୟ ବାଂଲାଦେଶ ପକ୍ଷରୁ ସନ୍ତୋଷ ବ୍ୟକ୍ତ କରାହୋଇଥିଲା ।
୨୬. ବାଂଲାଦେଶର ଷ୍ଟାର୍ଟଅପ ପ୍ରତିନିଧି ଭାରତ ଆସି ନବୋନ୍ମେଷ ଓ ଭାଗୀଦାରିତାର ନୂତନ ଦିଗ ଉନ୍ମୁକ୍ତ କରିବାକୁ ଉଭୟ ନେତା ଅପେକ୍ଷା କରିଛନ୍ତି । ଆଗାମୀ ମାସରେ ଉଭୟ ଦେଶ ମଧ୍ୟରେ ଯୁବପ୍ରତିଭା ଆଦାନପ୍ରଦାନ ନେଇ ମଧ୍ୟ ଉଭୟ ପକ୍ଷରୁ ଖୁସୀ ବ୍ୟକ୍ତ କରାଯାଇଛି । ଭାରତରେ ବାଂଲାଦେଶ ମୁକ୍ତିଯୋଦ୍ଧାଙ୍କୁ ଡାକ୍ତରୀ ଚିକିତ୍ସା ସୁବିଧା ଉପଲବ୍ଧ କରାଇବା ନେଇ ଭାରତର ପଦକ୍ଷେପକୁ ବାଂଲାଦେଶ ପକ୍ଷରୁ ଭୂୟସୀ ପ୍ରଶଂସା କରାଯାଇଛି ।
୨୭. ୨୦୧୧ରେ ସୁନ୍ଦରବନର ସଂରକ୍ଷଣ ନେଇ ହୋଇଥିବା ବୁଝାମଣାପତ୍ର ଠିକ ଭାବେ ତ୍ୱରାନ୍ୱିତ କରିବା ଉପରେ ନେତାଗଣ ଗୁରୁତ୍ୱ ଆରୋପ କରିଥିଲେ । ଏଥିପାଇଁ ତୁରନ୍ତ ଯୁଗ୍ମ କାର୍ଯ୍ୟକାରୀ ଗୋଷ୍ଠୀ ଗଠନ କଲେ ଏହି ତ୍ରିକୋଣଭୂମୀ ଜଙ୍ଗଲର ଜୈବ ବିବିଧତା ଓ ତାହା ଉପରେ ନିର୍ଭରଶୀଳ ଜନସାଧାରଣ ନିରନ୍ତର ଓ ସ୍ଥାୟୀ ହୋଇ ରହିପାରିବେ ।
୨୮. ଉଭୟ ପକ୍ଷ ନୂତନ ସହଯୋଗ ପଦ୍ଧତିର ସାମର୍ଥ୍ୟ ଉପରେ ଗୁରୁତ୍ୱଆରୋପ କରିବା ସହ ନିଜର କର୍ତ୍ତୃପକ୍ଷଙ୍କୁ ଭୂଭାଗର ଶାନ୍ତିପୂର୍ଣ୍ଣ ବ୍ୟବହାର, ସବୁଜ ଇନ୍ଧନ ଓ ପ୍ରଯୁକ୍ତିବିଦ୍ୟା ପରିଚାଳିତ ଅର୍ଥ, ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ଓ ଶିକ୍ଷା ପଦ୍ଧତି ଉପରେ ଧ୍ୟାନ ଦେବାକୁ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଦେଇଥିଲେ ।
୨୯. ଆଞ୍ଚଳିକ ପରିସ୍ଥିତି ଦୃଷ୍ଟିରୁ ମିଆଁମାର ରାଖିନ ରାଜ୍ୟରୁ ବଳପୂର୍ବକ ବିସ୍ଥାପିତ ହୋଇଥିବା ପ୍ରାୟ ଏକ ନିୟୁତ ଜନସାଧାରଣଙ୍କୁ ମାନବିକତା ଦୃଷ୍ଟିକୋଣରୁ ବାଂଲାଦେଶରେ ଶରଣ ଦେଇଥିବାରୁ ସେଭଳି ଦୟାଭାବ ପ୍ରଦର୍ଶନକୁ ଭାରତ ପକ୍ଷରୁ ପ୍ରଶଂସା କରାଯାଇଥିଲା । ଏକମାତ୍ର ପଡୋଶୀ ଦେଶ ଭାବେ ଭାରତ ଉଭୟ ମିଆଁମାର ଓ ବାଂଲାଦେଶକୁ ସମର୍ଥନ କରିବାକୁ ଅଙ୍ଗୀକାରବଦ୍ଧ । ଏହି ବଳପୂର୍ବକ ବିସ୍ଥାପିତ ଲୋକମାନେ ଯେପରି ନିଜ ଦେଶକୁ ଫେରିବେ ସେମାନଙ୍କ ନିରାପଦ ପ୍ରତ୍ୟାବର୍ତ୍ତନ ନିମନ୍ତେ ଭାରତ ଉଦ୍ୟମ ଅବ୍ୟାହତ ରଖିବ ।
୩୦. ଆଞ୍ଚଳିକ ସଂଗଠନ ଗୁଡିକ ଜରିଆରେ ଆଞ୍ଚଳିକ ସହଯୋଗ ମଜଭୁତ କରିବା ପାଇଁ ଉଭୟ ଦେଶ ସହମତ ହୋଇଥିଲା । ବାଂଲାଦେଶ ବିମଷ୍ଟେକ ସଚିବାଳୟ ସ୍ଥାପନ କରି ଏହାର ଭିତ୍ତିଭୂମୀର ବିକାଶ କରିବା କାର୍ଯ୍ୟକୁ ଭାରତ ପକ୍ଷରୁ ପ୍ରଶଂସା କରାଯାଇଥିଲା । ଭାରତ ମହାସାଗର ରିମ ସଂଘ ଅଧ୍ୟକ୍ଷ ଭାବେ ଭାରତ ବାଂଲାଦେଶକୁ ସମର୍ଥନ ଦେବାର ପ୍ରତିବଦ୍ଧତାକୁ ଦୋହରାଇଥିଲା ।
୩୧. ଗସ୍ତକାଳରେ ସ୍ୱାକ୍ଷରିତ ବୁଝାମଣାପତ୍ର ଓ ରାଜିନାମା ନିମ୍ନରେ ପ୍ରଦତ୍ତ ହେଲା ।
କ). ଉଭୟ ଦେଶ ସୀମାନ୍ତରେ ଅବସ୍ଥିତ ଖୁସୀୟାରା ନଦୀର ଉଦବୃତ୍ତ ଜଳର ଭାରତ ଓ ବାଂଲାଦେଶ ଦ୍ୱାରା ଉପଯୋଗ ନେଇ ଭାରତ ସରକାରଙ୍କ ଜଳ ଶକ୍ତି ମନ୍ତ୍ରଣାଳୟ ଓ ବାଂଲାଦେଶ ସାଧାରଣତନ୍ତ୍ରର ଜଳ ସମ୍ପଦ ମନ୍ତ୍ରଣାଳୟ ମଧ୍ୟରେ ବୁଝାମଣାପତ୍ର ।
ଖ). ଭାରତ ସରକାରଙ୍କ ରେଳ ମନ୍ତ୍ରଣାଳୟ  ଓ ବାଂଲାଦେଶ ସରକାରଙ୍କ ରେଳ ମନ୍ତ୍ରଣାଳୟ ମଧ୍ୟରେ ଭାରତରେ ବାଂଲାଦେଶ ରେଳ କର୍ମଚାରୀଙ୍କ ତାଲିମ ନେଇ ବୁଝାମଣାପତ୍ର ।
ଗ). ଭାରତ ସରକାରଙ୍କ ରେଳ ମନ୍ତ୍ରଣାଳୟ  ଓ ବାଂଲାଦେଶ ସରକାରଙ୍କ ରେଳ ମନ୍ତ୍ରଣାଳୟ ମଧ୍ୟର ବାଂଲାଦେଶ ରେଳବାଇ ନିମନ୍ତେ ସୂଚନା ଓ ପ୍ରଯୁକ୍ତିବିଦ୍ୟା ସମନ୍ୱୟ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପ୍ରଯୁକ୍ତି ସଂକ୍ରାନ୍ତ ବୁଝାମଣାପତ୍ର ।
ଘ). ଭାରତ ବିଜ୍ଞାନ ଓ ଶିଳ୍ପଗତ ଗବେଷଣା ପରିଷଦ ଓ ବାଂଲାଦେଶ ବିଜ୍ଞାନ ଓ ଶିଳ୍ପପତି ଗବେଷଣା ପରିଷଦ ମଧ୍ୟରେ ବିଜ୍ଞାନ ଓ ବୈଷୟିକଜ୍ଞାନ ସହଯୋଗ ନେଇ ବୁଝାମଣାପତ୍ର ।
ଙ). ମହାକାଶ ବୈଷୟିକଜ୍ଞାନ କ୍ଷେତ୍ରରେ ଭାରତର ନ୍ୟୁସ୍ପେସ ଓ ବାଂଲାଦେଶ ସାଟେଲାଇଟ କମ୍ପାନୀ ଲିମିଟେଡ ମଧ୍ୟରେ ବୁଝାମଣାପତ୍ର ।
ଚ). ପ୍ରସାରଣରେ ସହଯୋଗ ନିମନ୍ତେ ପ୍ରସାର ଭାରତୀ ଓ ବାଂଲାଦେଶ ଟେଲିଭିଜନ ମଧ୍ୟରେ ବୁଝାମଣାପତ୍ର ।
ଛ). ଭାରତୀୟ ଜାତୀୟ ବିଚାରବିମୁଖ ପ୍ରତିଷ୍ଠାନ ଓ ବାଂଲାଦେଶ ସୁପ୍ରିମକୋର୍ଟଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବାଂଲାଦେଶ ବିଚାରବିଭାଗ ଅଧିକାରୀକୁ ତାଲିମ ଓ ସାମର୍ଥ୍ୟ ବୃଦ୍ଧି କାର୍ଯ୍ୟକ୍ରମ ପାଇଁ ବୁଝାମଣା ପତ୍ର ।
୩୨. ଗସ୍ତକାଳରେ ନିମ୍ନଲିଖିତ ବିଷୟ ଉପରେ ଘୋଷଣା/ଉନ୍ମୋଚନ ଜାରି କରାଯାଇଥିଲା ।
କ). ବାଂଲାଦେଶର ରାମପାଲଠାରେ ମୈତ୍ରୀ ସୁପର ତାପଜ ବିଦ୍ୟୁତ କାରଖାନାର ଏକ ନମ୍ବର ୟୁନିଟର ଉନ୍ମୋଚନ ।
ଖ. ରୂପଶା ରେଳସେତୁର ଉଦଘାଟନ
ଗ. ଖୁଲନା-ଦର୍ଶନା ରେଳପଥ ଓ ପାର୍ବୋତୀପୁର-କଉନିଆ ରେଳପଥର ପରିଚାଳନା ଉପଦେଷ୍ଟା ଚୁକ୍ତି ସ୍ୱାକ୍ଷର ସମ୍ପର୍କରେ ଘୋଷଣା
ଘ. ବଙ୍ଗବନ୍ଧୁ ଶେଖ ମୁଜିବୁର ରହମାନଙ୍କ ଐତିହାସିକ ‘ମାର୍ଚ୍ଚ ୭ ଅଭିଭାଷଣ’ର ୨୩ଟି ଭାରତୀୟ ଓ ପାଞ୍ଚଟି ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦକ୍ଷିଣ ଏସୀୟ ରାଜ୍ୟ ଭାଷାର ଅନୁବାଦ ପୁସ୍ତକ ପ୍ରଧାନମନ୍ତ୍ରୀ ଶେଖ ହସିନାଙ୍କ ପ୍ରଧାନମନ୍ତ୍ରୀ ଶ୍ରୀ ନରେନ୍ଦ୍ର ମୋଦୀଙ୍କୁ ପ୍ରଦାନ ।
ଙ. ମଞ୍ଜୁରୀ ଭିତ୍ତିରେ ବାଂଲାଦେଶକୁ ୨୦ଟି ବ୍ରଡଗଜ ଲୋକମୋଟିଭ ପ୍ରଦାନ ସମ୍ପର୍କରେ ଘୋଷଣା ।
ଚ. ବାଂଲାଦେଶ ସରକାରଙ୍କ ସଡକ ଓ ରାଜପଥ ବିଭାଗକୁ ସଡକ ନିର୍ମାଣ ଯନ୍ତ୍ରୋପକରଣ ଯୋଗାଣ ସମ୍ପର୍କରେ ଘୋଷଣା ।
୩୩. ପ୍ରଧାନମନ୍ତ୍ରୀ ଶେଖ ହସିନା ଭାରତ ସରକାର ଓ ଜନସାଧାରଣଙ୍କ ଉଚ୍ଛସିତ ସମ୍ବର୍ଦ୍ଧନା ଓ ଆଦରଯନ୍ତ୍ର ନିମନ୍ତେ ପ୍ରଧାନମନ୍ତ୍ରୀ ଶ୍ରୀ ନରେନ୍ଦ୍ର ମୋଦୀଙ୍କୁ ଧନ୍ୟବାଦ ଅର୍ପଣ କରିଥିଲେ । ପ୍ରଧାନମନ୍ତ୍ରୀ ଶେଖ ହସିନା ପ୍ରଧାନମନ୍ତ୍ରୀ ମୋଦୀଙ୍କୁ ବାଂଲାଦେଶ ଗସ୍ତ ପାଇଁ ସାଦର ଆମନ୍ତ୍ରଣ ଜଣାଇବା ସହ ଦୁଇ ନେତା ପ୍ରତ୍ୟେକ ସ୍ତରରେ ମତବିନିମୟ ଅବ୍ୟାହତ ରଖିବେ ବୋଲି ସହମତ ହୋଇଥିଲେ ।
SM/DD
(