નાણા મંત્રાલય
બેરોજગારીનો દર 2018-19માં 5.8 ટકાથી ઘટીને 2020-21માં 4.2 ટકા થયો
ગ્રામીણ મહિલા શ્રમ દળની ભાગીદારી દર 2018-19માં 19.7 ટકાથી વધીને 2020-21માં 27.7 ટકા થયો
મહિલાઓ માટે કામના માપનનો વ્યાપ વિસ્તારવાની જરૂર
ઈ-લેબર પોર્ટલ પર નોંધાયેલા 28.5 કરોડ અસંગઠિત કામદારો
2019-20ની સરખામણીમાં 2020-21માં સ્વ-રોજગાર ધરાવતા લોકોનો હિસ્સો વધ્યો અને નિયમિત વેતન/પગાર મેળવતા કામદારોનો હિસ્સો ઘટ્યો
એપ્રિલ-નવેમ્બર, 2021માં EPFO હેઠળના ચોખ્ખા સરેરાશ માસિક સબ્સ્ક્રાઇબર્સ 8.8 લાખથી વધીને એપ્રિલ-નવેમ્બર, 2022માં 13.2 લાખ થયા
આજે, 31 જાન્યુઆરી, 2023 ના રોજ સંસદમાં 'આર્થિક સમીક્ષા 2022-23' રજૂ કરતા, કેન્દ્રીય નાણાં અને કોર્પોરેટ બાબતોના પ્રધાન શ્રીમતી નિર્મલા સીતારમણે ધ્યાન દોર્યું કે જ્યારે રોગચાળાએ શ્રમ બજારો અને રોજગાર ગુણોત્તર બંનેને અસર કરી છે, ત્યારે હવે ઝડપી પ્રતિસાદ મળી રહ્યો છે. રોગચાળા પછી છેલ્લાં કેટલાંક વર્ષોમાં સતત પ્રયાસો અને ભારતમાં શરૂ કરવામાં આવેલી વિશ્વની સૌથી મોટી રસીકરણ ઝુંબેશ સાથે, શ્રમ બજારો શહેરી અને ગ્રામીણ બંને વિસ્તારોમાં કોવિડ પહેલાના સ્તરોથી આગળ સુધરી ગયા છે, જેમ કે પુરવઠાની બાજુ અને માંગની બાજુઓ પણ રોજગાર ડેટામાં જોવામાં આવી છે.
પ્રગતિશીલ શ્રમ સુધારણા પગલાં
2019 અને 2020 માં, 29 કેન્દ્રીય શ્રમ કાયદાઓને એકીકૃત, તર્કસંગત અને ચાર શ્રમ સંહિતામાં સુધારો કરવામાં આવ્યો હતો, જેમ કે વેતન પર સંહિતા, 2019  ઔદ્યોગિક સંબંધો સંહિતા, 2020, સામાજિક સુરક્ષા 2020 પરનો સંહિતા અને સંહિતા, આરોગ્ય કાર્ય પર સંહિતા. 2020  માં સરળીકરણ.
સમીક્ષા મુજબ, કોડ્સ હેઠળ ઘડવામાં આવેલા નિયમો કેન્દ્ર સરકાર, રાજ્ય સરકાર અને યોગ્ય સ્તરે સોંપવામાં આવ્યા હતા. 13 ડિસેમ્બર, 2022ના રોજ 31 રાજ્યો દ્વારા વેતન સંહિતા હેઠળ, 28 રાજ્યો ઔદ્યોગિક સંબંધો સંહિતા હેઠળ, 28 રાજ્યો સામાજિક સુરક્ષા પરના કોડ હેઠળ અને 26 રાજ્યો વ્યવસાયિક સલામતી, આરોગ્ય અને કાર્યકારી સ્થિતિઓ પરના કોડ હેઠળ ડ્રાફ્ટ નિયમોનું પૂર્વ-પ્રકાશન થઈ ગયું
રોજગારના વલણોમાં સુધારો
શ્રમ બજારો, શહેરી અને ગ્રામીણ બંને વિસ્તારોમાં, કોવિડ પહેલાના સ્તરોથી વધુ સુધર્યા છે અને બેરોજગારીનો દર 2018-19માં 5.8 ટકાથી ઘટીને 2020-21માં 4.2 ટકા થયો છે.
પીએલએફએસ 2020-21  માં લેબર ફોર્સ પાર્ટિસિપેશન રેટ , વર્કર પોપ્યુલેશન રેશિયો  અને બેરોજગારી દર  સામયિક લેબર ફોર્સ સર્વે  PLFS 2019-20 અને 2018-2018 માં સામાન્ય સ્થિતિ મુજબ 19 સુધી, ગ્રામીણ અને શહેરી બંને વિસ્તારોમાં મહિલાઓ અને પુરુષો બંનેમાં સુધારો થયો છે.
2018-19માં 55.6 ટકાની સરખામણીએ 2020-21માં પુરૂષો માટે શ્રમ દળની સહભાગિતા દર 57.5 ટકા પર પહોંચી ગયો છે. મહિલાઓ માટે શ્રમ દળની ભાગીદારી દર 2018-19માં 18.6 ટકાની સરખામણીએ 2020-21માં 25.1 ટકા પર પહોંચી ગયો છે. 2018-19માં 19.7 ટકાથી 2020-21માં 27.7 ટકા સુધી ગ્રામીણ મહિલા શ્રમ દળની સહભાગિતા દરમાં નોંધપાત્ર વધારો થયો છે.
ગ્રામીણ અને શહેરી બંને વિસ્તારોના વલણને કારણે રોજગારની વ્યાપક પરિસ્થિતિ મુજબ, 2020-21માં સ્વરોજગારનો હિસ્સો વધ્યો અને 2019-20ની સરખામણીમાં 2020-21માં નિયમિત વેતન/પગાર મેળવતા કામદારોનો હિસ્સો ઘટ્યો. . આર્થિક સર્વેક્ષણ મુજબ, કામના ઉદ્યોગના આધારે, કૃષિમાં રોકાયેલા કામદારોનો હિસ્સો 2019-20માં 45.6 ટકાથી વધીને 2020-21માં 46.5 ટકા થયો, જ્યારે ઉત્પાદનનો હિસ્સો 11.2 ટકા હતો. આ જ સમયગાળા દરમિયાન નજીવો ઘટીને 10.9 ટકા, મેન્યુફેક્ચરિંગનો હિસ્સો 11.6 ટકાથી વધીને 12.1 ટકા અને વેપાર, હોટલ અને રેસ્ટોરન્ટનો હિસ્સો 13.2થી ઘટીને 12.2 ટકા થયો હતો.
સ્ત્રી શ્રમ દળની ભાગીદારી દર: માપન મુદ્દાઓ
આર્થિક સમીક્ષા સ્ત્રી શ્રમ દળની ભાગીદારી દરની ગણતરીમાં માપન મુદ્દાઓની રૂપરેખા આપે છે. ઓછી LFPR જેવી ભારતીય મહિલાઓના વર્ણનો કામ કરતી મહિલાઓ પરિવારો અને દેશની અર્થવ્યવસ્થા માટે અભિન્ન હોવાની વાસ્તવિકતા ચૂકી જાય છે. સમીક્ષા ડિઝાઇન અને સામગ્રી દ્વારા રોજગારનું માપન અંતિમ LFPR અંદાજોમાં નોંધપાત્ર તફાવત લાવી શકે છે અને પુરૂષ LFPR કરતાં સ્ત્રી LFPR માટે વધુ મહત્વ ધરાવે છે.
સર્વેમાં જણાવવામાં આવ્યું છે કે ઉત્પાદક પ્રવૃત્તિઓની સાથે સાથે રોજગાર, ખાસ કરીને મહિલાઓ માટે વધુ વ્યાપક શ્રેણીનો સમાવેશ કરવા માટે કામના માપનના અવકાશને વિસ્તૃત કરવાની જરૂર છે. નવીનતમ ILO ધોરણો અનુસાર, ઉત્પાદક કાર્યને શ્રમ દળની સહભાગિતા સુધી મર્યાદિત કરવું ખૂબ જ સંકુચિત છે અને માપદંડો માત્ર બજાર ઉત્પાદન તરીકે કામ કરે છે. આનાથી મહિલાઓના અવેતન ઘરેલું કામના મૂલ્યને ધ્યાનમાં લેવામાં આવતું નથી, જેને લાકડા એકત્ર કરવા, રસોઈ બનાવવા, બાળકોને ભણાવવા વગેરે જેવા ખર્ચ-બચત કામ તરીકે જોઈ શકાય છે અને જે પરિવારના જીવનધોરણમાં નોંધપાત્ર વધારો કરી શકે છે. નોંધપાત્ર રીતે
સમીક્ષા ભલામણ કરે છે કે 'કાર્ય'ના સર્વગ્રાહી માપન માટે પુનઃડિઝાઇન કરાયેલ સર્વેક્ષણો દ્વારા સુધારેલ પ્રમાણીકરણની જરૂર પડી શકે છે. તદનુસાર, શ્રમ બજારમાં જોડાવામાં મહિલાઓને મુક્ત પસંદગીઓ કરવા સક્ષમ બનાવવા માટે લિંગ-આધારિત ગેરફાયદાને દૂર કરવાનો હજુ વધુ અવકાશ છે. પરવડે તેવા ક્રેચ, કારકિર્દી, કાઉન્સેલિંગ/સ્ટાર્ટ-અપ સપોર્ટ, રહેઠાણ અને પરિવહન વગેરે સહિત ઇકોસિસ્ટમ સેવાઓની ઍક્સેસ સમાવેશી અને વ્યાપક વિકાસ માટે લિંગ લાભો પ્રગટ કરવામાં વધુ મદદ કરી શકે છે.
શહેરી વિસ્તારો માટે ત્રિમાસિક PLFS
શહેરી વિસ્તારો માટે ત્રિમાસિક સ્તર પર આંકડાશાસ્ત્ર અને કાર્યક્રમ અમલીકરણ મંત્રાલય દ્વારા સંચાલિત PLFS, જુલાઈ-સપ્ટેમ્બર, 2022થી ઉપલબ્ધ છે. આ ડેટા વર્તમાન સાપ્તાહિક સ્થિતિ મુજબ, ક્રમશઃ અને અગાઉના વર્ષની સરખામણીમાં, સપ્ટેમ્બર 2022ના રોજ પૂરા થતા ત્રિમાસિક ગાળામાં તમામ મુખ્ય શ્રમ બજાર સૂચકાંકોમાં સુધારાને દર્શાવે છે. જુલાઈ-સપ્ટેમ્બર, 2022માં શ્રમ દળનો સહભાગીતા દર એક વર્ષ અગાઉ 46.9 ટકાથી વધીને 47.9 ટકા થયો હતો, જ્યારે કામદાર-વસ્તીનો ગુણોત્તર સમાન સમયગાળા દરમિયાન 42.3 ટકાથી વધીને 44.5 ટકા થયો હતો. આ વલણ દર્શાવે છે કે શ્રમ બજારો કોવિડની અસરમાંથી ઉભરી આવ્યા છે.
ત્રિમાસિક રોજગાર સર્વે ની રોજગાર માંગ બાજુ
લેબર બ્યુરો દ્વારા હાથ ધરવામાં આવેલ QES, ઉત્પાદન, બાંધકામ, વેપાર, પરિવહન, શિક્ષણ, આરોગ્ય, હાઉસિંગ અને રેસ્ટોરન્ટ્સ, IT/BPO અને નાણાકીય સેવાઓ જેવા 9 મુખ્ય ક્ષેત્રોમાં 10 કે તેથી વધુ કામદારોને રોજગારી આપતી સંસ્થાઓને આવરી લે છે. અત્યાર સુધીમાં FY2022 ના 4 ક્વાર્ટર્સને આવરી લેતા QES ના 4 રાઉન્ડના પરિણામો જાહેર કરવામાં આવ્યા છે. QES ના ચોથા રાઉન્ડ મુજબ  9 પસંદ કરેલ ક્ષેત્રોમાં અંદાજિત કુલ રોજગાર 3.2 કરોડ હતી જે QES ના પ્રથમ રાઉન્ડ  થી અંદાજિત રોજગાર કરતાં લગભગ 10 લાખ વધુ છે. નાણાકીય વર્ષ 2022 ના Q1 થી વર્કફોર્સના અંદાજમાં વધારો IT/BPO , આરોગ્ય  અને શિક્ષણ  જેવા ક્ષેત્રોમાં વધતા રોજગારને કારણે સેવા ક્ષેત્રની અર્થવ્યવસ્થાના વધતા ડિજિટાઇઝેશન અને પુનરુત્થાનને કારણે થયો હતો. જ્યાં સુધી રોજગારનો સંબંધ છે, FY2022 ના Q4 માં કુલ કર્મચારીઓમાં 86.4 ટકાના હિસ્સા સાથે તમામ ક્ષેત્રોમાં નિયમિત કર્મચારીઓનું વર્ચસ્વ હતું. વધુમાં, Q4 QES માં રોજગારી મેળવતા લોકોની કુલ સંખ્યામાંથી, 98.0 ટકા કર્મચારીઓ હતા જ્યારે 1.9 ટકા સ્વ-રોજગાર હતા. જાતિના સંદર્ભમાં, કુલ અંદાજિત કાર્યબળના 31.8 ટકા મહિલા અને 68.2 ટકા પુરૂષ છે. મેન્યુફેક્ચરિંગમાં આવરી લેવામાં આવેલા ક્ષેત્રોમાં સૌથી વધુ કામદારો છે.
વાર્ષિક સર્વે ઓફ ઈન્ડસ્ટ્રીઝ  2019-20
તાજેતરના ASI FY 2020 મુજબ, સંગઠિત ઉત્પાદનમાં રોજગારે ફેક્ટરી દીઠ રોજગારમાં ક્રમશઃ વધારા સાથે સમય જતાં તેના ઉપરનું વલણ ચાલુ રાખ્યું છે. રોજગારના હિસ્સાની દ્રષ્ટિએ , ખાદ્ય ઉત્પાદનો ઉદ્યોગ  સૌથી મોટો રોજગાર આપતો હતો, ત્યારબાદ વસ્ત્રો , મૂળભૂત ધાતુઓ  અને મોટર વાહનો, ટ્રેઇલર્સ અને સેમી. -ટ્રેલર્સ. . રાજ્ય પ્રમાણે, તમિલનાડુમાં ફેક્ટરીઓમાં  સૌથી વધુ લોકો કામ કરે છે, ત્યારબાદ ગુજરાત , મહારાષ્ટ્ર , ઉત્તર પ્રદેશ , કર્ણાટક  છે.
કેટલાક સમયથી 100 થી વધુ કામદારોને રોજગારી આપતી મોટી ફેક્ટરીઓ તરફ સ્પષ્ટ વલણ જોવા મળ્યું છે, જે નાની ફેક્ટરીઓની મોટા પાયે સ્થિર સંખ્યાની સરખામણીમાં FY2017 થી FY2020 સુધી 12.7 ટકા વધ્યું છે. નાણાકીય વર્ષ 2017 અને 2020 ની વચ્ચે, મોટા કારખાનાઓમાં કાર્યરત વ્યક્તિઓની કુલ સંખ્યામાં 13.7 ટકાનો વધારો થયો છે, જ્યારે નાના કારખાનાઓમાં સંખ્યા 4.6 ટકા વધી છે. પરિણામે, કારખાનાઓની કુલ સંખ્યામાં મોટી ફેક્ટરીઓનો હિસ્સો FY2017 માં 18% થી વધીને FY2020 માં 19.8% થયો અને કુલ નોકરી કરતા વ્યક્તિઓમાં તેમનો હિસ્સો FY2017 માં 75.8% થી વધીને FY2020 માં 77.3% થયો. આમ, રોજગારી ધરાવતા કુલ વ્યક્તિઓના સંદર્ભમાં નાના કારખાનાઓની સરખામણીમાં મોટી ફેક્ટરીઓ  માં રોજગારી વધી રહી છે, જે ઉત્પાદન એકમોમાં વૃદ્ધિ દર્શાવે છે.
ઔપચારિક રોજગાર
રોજગાર નિર્માણની સાથે રોજગાર ક્ષમતામાં સુધારો એ સરકારની પ્રાથમિકતા છે. નાણાકીય વર્ષ 2021 ની સરખામણીમાં નાણાકીય વર્ષ 2022 દરમિયાન EPF ધારકોની સંખ્યામાં 58.7 ટકાનો વધારો થયો છે અને નાણાકીય વર્ષ 2019 ના પૂર્વ રોગચાળાની તુલનામાં 55.7 ટકાનો વધારો થયો છે. FY2023 માં EPFO હેઠળ ચોખ્ખા સરેરાશ માસિક સબ્સ્ક્રાઇબર્સ ઉમેરવામાં આવ્યા છે જે એપ્રિલ-નવેમ્બર, 2021 માં 8.8 લાખની સરખામણીએ એપ્રિલ-નવેમ્બર, 2022 માં 13.2 લાખ સુધી પહોંચી ગયા છે. ઔપચારિક ક્ષેત્રના પગારપત્રક વૃદ્ધિમાં ઝડપી સંક્રમણનું કારણ અર્થતંત્રને વેગ આપવાનું, કોવિડ-19ના પુનઃપ્રાપ્તિના તબક્કા પછી રોજગારીનું સર્જન વધારવું અને સામાજિક સુરક્ષા લાભો અને રોગચાળા દરમિયાન ગુમાવેલી નોકરીઓની પુનઃસ્થાપના સાથે નવી રોજગાર સર્જનને પ્રોત્સાહન આપવાનું છે. આત્મનિર્ભર ભારત રોજગાર યોજના.  ઓક્ટોબર, 2022માં લોન્ચ થઈ શકે છે.
ઈ-શ્રમ પોર્ટલ
શ્રમ અને રોજગાર મંત્રાલયે અસંગઠિત કામદારોના રાષ્ટ્રીય ડેટા બેઝ બનાવવા માટે ઈ-શ્રમ પોર્ટલ વિકસાવ્યું છે જે આધાર સાથે ચકાસાયેલ છે. આમાં, કામદારોની રોજગારક્ષમતા વધારવા અને તેમને સામાજિક સુરક્ષા યોજનાઓનો લાભ આપવા માટે નામ, વ્યવસાય, સરનામું, વ્યવસાયનો પ્રકાર, શૈક્ષણિક લાયકાત અને કૌશલ્યનો પ્રકાર વગેરે જેવી વિગતોનું સંકલન કરવામાં આવે છે. સ્થળાંતર કામદારો, બાંધકામ કામદારો, ગીગ અને પ્લેટફોર્મ કામદારો વગેરે સહિત અસંગઠિત ક્ષેત્રના કામદારોનો તે પ્રથમ રાષ્ટ્રીય ડેટાબેઝ છે. હાલમાં ઈ-શ્રમ પોર્ટલ સેવાઓની સીમલેસ સુવિધા માટે NCS પોર્ટલ અને અસીમ પોર્ટલ સાથે જોડાયેલ છે.
31 ડિસેમ્બર, 2022 સુધીમાં, ઈ-શ્રમ પોર્ટલ પર કુલ 28.5 કરોડથી વધુ અસંગઠિત ક્ષેત્રના કામદારની નોંધણી થઈ ચૂકી છે. કુલ રજિસ્ટ્રેશનમાં મહિલાઓની સંખ્યા 52.8 ટકા હતી અને કુલ રજિસ્ટ્રેશનમાંથી 61.7 ટકા 18-40 વર્ષની વય જૂથની હતી. રાજ્ય પ્રમાણે, કુલ રજિસ્ટ્રેશનમાંથી લગભગ અડધા ઉત્તર પ્રદેશ , બિહાર  અને પશ્ચિમ બંગાળ  હતા. કૃષિ ક્ષેત્રના કામદારોએ કુલ નોંધણીઓમાં 52.4 ટકા યોગદાન આપ્યું હતું, ત્યારબાદ સ્થાનિક અને ઘરેલું કામદારો  અને બાંધકામ કામદારો  હતા.
YP/GP/JD
(Visitor Counter : 321