પ્રધાનમંત્રીનું કાર્યાલય
મુંબઈમાં “ટાઇમલેસ લક્ષ્મણ” પુસ્તકના વિમોચન પ્રસંગે પ્રધાનમંત્રીના સંબોધનનો મૂળ પાઠ
મહારાષ્ટ્રના રાજ્યપાલ શ્રી વિદ્યાસાગર રાવ, અહીંના લોકપ્રિય, યશસ્વી યુવા મુખ્યમંત્રી શ્રી દેવેન્દ્રજી, સુશ્રી ઉષા લક્ષ્મણજી, ડૉ. આલોક શર્માજી અને અહીં ઉપસ્થિત લક્ષ્મણજીના પરિવારના સૌ સ્વજન તેમજ સહુ જાગૃત નાગરિકો.
મારું સૌભાગ્ય છે કે આ ટાઇમલેસ જર્નીમાં મને પણ સામેલ થવાનો અવસર મળી રહ્યો છે. મારો ઉષાજી સાથે પરિચય થયો ત્યારથી વાતચીત કરવાની તક મળે છે, તેમના વિચારો જાણવાની તક મળે છે, પરિવારના લોકોને મળવાની તક મળે છે, તો મેં તેમને એકવાર સૂચવ્યું હતું કે આપણે આ આટલું બધું યોગદાન છે, તેને આધુનિક ટેકનોલોજી સાથે જોડવું જોઈએ, ડિજિટલ ફોર્મમાં લાવવું જોઈએ અને મારું બીજું સૂચન હતું કે તેને એનિમેશન ફોર્મમાં જો આપણે લાવી શકીએ તો કદાચ જે સમાજશાસ્ત્ર ક્યારેક શીખવવામાં આવતું હતું, તે શીખવા માટેનું સરળ માધ્યમ ફક્ત લક્ષ્મણજીના કાર્ટૂનમાંથી જ મળી શકે છે, એટલી મોટી તાકાત છે.
અને મને ખુશી છે કે મારી આ વાતોનો તેમણે સ્વીકાર કર્યો અને પૂરા દિલથી કામે લાગી ગયા. અને સૌથી મોટી વાત છે કે આ સારા કામમાં તેમણે મને ક્યારેય પરેશાન કર્યા નથી. નહીં તો ક્યારેક શું થાય છે કે કોઈને કંઈક સૂચવીએ તો.. અચ્છા તમે પેલું સૂચન આપ્યું હતું, તો હવે આગળ થોડી મદદ કરો. પરંતુ આ પરિવારે કંઈ માંગ્યું નથી, પોતાના બળે આટલું મોટું કામ કર્યું છે અને એટલે હું આ પરિવારના સહુને, કંપનીને ખૂબ અભિનંદન આપું છું.
આ પ્રયાસ લક્ષ્મણજી માટે નથી, તેમને યાદ કરવા માટે નથી. એટલે કે લક્ષ્મણ એક વ્યક્તિ ન હતા, તેઓ કરોડો સામાન્ય લોકોમાં વસેલા એક તત્ત્વ હતા, જેમની અંદર પણ કરોડો મન બિરાજમાન હતા અને તે તેઓના પીસીમાં તાદૃશ થતા હતા. અને એટલા માટે તો હવે દેવેન્દ્રજીને પણ આગ્રહ કરીશ કે જો શક્ય હોય તો મહારાષ્ટ્રની કોઈ યુનિવર્સિટી... એક કેસ સ્ટડી કરે અને કાર્ટૂનના માધ્યમથી ચાર-પાંચ દાયકાની સમાજની હાલત, સમાજનું મોનવિજ્ઞાન, રાજકારણના ક્ષેત્રે ચાલતા ઘટનાક્રમ, દેશની અપેક્ષાઓ અને સરકારોની વૃત્તિ-પ્રવૃત્તિ, ભારતના સામાજિક, રાજકીય, મનોવૈજ્ઞાનિક ઈતિહાસનો એક કેસ સ્ટડી થઈ શકે છે... અને લક્ષ્મણે કેવી રીતે એના તાણાવાણા જોડ્યા છે, તે તો પકડી શકાય છે. અને શક્ય છે કે કદાચ આવનારી પેઢીઓને આ સ્ટડી એક શક્તિ સ્વરૂપે કામ લાગે.
હું હમેશા એ વિચારું છું કે એક આર્ટિસ્ટ અને એક કાર્ટૂનિસ્ટમાં શું ફરક હોય છે.. હું ખોટો હોઈ શકું છું... પરંતુ કદાચ લાગે છે કે કાર્ટૂનિસ્ટ ઈશ્વરની સૌથી વધુ નજીક હોય છે અને કદાચ તેમનું ઈશ્વર સાથે ડાયરેક્ટ ડાયલિંગ ચાલે છે. કેમકે ઈશ્વર દરેક વ્યક્તિને આ પ્રકારનો નથી બનાવતો. કંઈને કંઈ વિશેષતા પ્રત્યેકના ચહેરામાં નાક-નકશામાં બનાવે છે. આપણને કોઈ મળે છે તો આપણને કેવું લાગે છે... સુભાષજી મળે તો એવું લાગે કે હા, સુભાષજી ખૂબ સારા છે, પરંતુ કાર્ટૂનિસ્ટને સુભાષજી મળશે તો કાર્ટૂનિસ્ટને સુભાષજી નહીં દેખાય... કાન થોડા લાંબા હશે તો એ જ દેખાશે... નાક થોડું વાંકું હશે તો એ જ દેખાશે.. કેમકે તેણે તેમને મેસેજ આપ્યો છે કે જો, મેં સુભાષને બનાવ્યો હતો, તો આવો બનાવ્યો હતો, તો તું જ્યારે તેને મળે, તો આ ધ્યાન પર લેવાનું છે. અને એટલા માટે કાર્ટૂનિસ્ટ... અને ખુદ લક્ષ્મણ પોતાનું કાર્ટૂન પણ બનાવે છે.. તો તેઓ તો કલમના ધનવાન હતા, વ્યવસાયના ધનિક હતા.. તેઓ પોતાને સુંદર બનાવી શકતા હતા. પરંતુ તેમણે એવું કર્યું નહીં, તેમણે પોતાનું કાર્ટૂન પણ એવું જ વાંકુંચૂંકું બનાવ્યું.. એ જ વાળને તેમણે પોતાના... બનાવી દીધા.
હવે કોમન મેન... હું નથી માનતો કે આપણા જે કોસ્ચ્યુમ ડિઝાઇનર્સ છે, તેમણે લક્ષ્મણને કોઈ સલાહ આપી હશે. કોઈ આ કોમન મેનને જોઈને કહી શકે કે એ કયા સ્ટેજના છે. નહીં તો ગમે તેટલા મોટા ફેશન ડિઝાઈનર હોય, કેટલાયે મોટા આર્ટિસ્ટ હોય, તેઓ કોઈનું પણ ચિત્ર બનાવશે તો દેખાશે કે આ કદાચ તમિલનું પ્રતિબિંબ છે કે આ નોર્થ-ઈસ્ટનું પ્રતિબિંબ છે.. કદાચ આમાં બંગાળી રૂપ જોવા મળે છે. તેમણે કોમન મેનનું ડ્રેસિંગ એવું કર્યું કે દરેક હિન્દુસ્તાનીને લાગે કે આ મારો છે.. કોઈ કહી ન શકે કે આ કોમન મેન આ રાજ્યનો છે કે પેલા રાજ્યનો છે. સાહેબ, આ કેટલી મોટી વાત છે... એટલે કે તેને તમે ઝીણવટભરી રીતે જોશો તો ખબર પડશે કે આવો કોમન મેન શા માટે શોધ્યો કે જેનો સમગ્ર પહેરવેશ જોઈને ખાતરી ન કરી શકાય કે તે હિન્દુસ્તાનના કોઈ એક વિસ્તારનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે... અને ન તો એમ કહી શકાય કે તે કોઈ એક યુગનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે. આ કોમન મેન કોન્સ્ટન્ટ  છે.. તેના પગરખાંમાં આધુનિકતા છે, તેની મૂછોમાં દમ છે, પરંતુ છત્રી વિના જિંદગી નથી. એટલે એમના મનને સમજવાની હું કોશિષ કરું છું તો આવું શા માટે કર્યું હશે... કેમકે તેમને ખબર હતી કે ભારત એક એવો દેશ છે, જ્યાં લોકોની માનસિકતા જેમ-જેમ રાજકારણમાં વિકૃતિ આવી રહી છે...વેરવિખેર શોધવું... અલગ શોધવું.. તેમની કોશિષ હતી એકતા કંડારવાની. આ ઘણું મોટું યોગદાન હતું.
અને એટલા માટે, લક્ષ્મણની આ તાકાતને.... હવે આપણે લોકો આવી બાબતોને મિસ કરીએ છીએ અને જે રાજકીય જીવન સમયકાળમાં તેમણે યોગદાન આપ્યું, હું ચોક્કસપણે માનું છું કે દરેક રાજકારણી અખબાર વાંચતા પહેલા તેમનું કાર્ટૂન અવશ્ય જોતા જ હતા અને તેમને તેમાંથી મેસેજ મળી જતો હશે. આટલી તાકાત હોવી એ એ જ મોટી વાત છે. કાર્ટૂનની બીજી વિશેષતા છે એ કંઈ ચૂકતું નથી.. ક્યારેય ચૂકતું નથી. નક્કરમાં નક્કર વાતને, કઠોરમાં કઠોર વાતને.. પરંતુ શબ્દોમાં જે તાકાત હોય છે, પીડા આપવાની... કાર્ટૂનમાં દવા આપવાની તાકાત હોય છે. એક ક્ષણ માટે એવું લાગે કે યાર.. આ શું છે.. બીજી ક્ષણે લાગે કે હા યાર, આ પણ એક વાત છે. એટલે કે તેનામાં ક્ષમતા છે સત્યને તીવ્રતા સાથે ઉજાગર કરવાની, પરંતુ તેમાં એ પણ ક્ષમતા છે કે એ તીવ્રતા વચ્ચે ઔષધ લગાડવાની. એ કદાચ લક્ષમણની તાકાત હતી, જે અજોડ તાકાત હતી, જેને ક્યારેય આપણે ભૂલી નહીં શકીએ.
સામાન્ય માણસોની સમસ્યાઓનું તેમનું એક કાર્ટૂન હતું કે કોમન મેન કાર ખરીદે છે કેમકે એ પૂછે છે કે શું કરી રહ્યા છો.. કહે છે કાર લાવ્યો છું પરંતુ રોડ શોધી રહ્યો છું કે ક્યાં ચલાવું. એટલે કે એ સમયે ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર માટે... રસ્તા ન હતા, રોડ ન હતા.. આટલું સચોટ, માર્મિક રીતે કહેવાનું સામર્થ્ય. જ્યારે તેમને પૂછવામાં આવ્યું કે તમે કોમન મેન ક્યાંથી શોધ્યો... તો કહે, મેં નથી શોધ્યો કોમન મેન.. કોમન મેને મને શોધી કાઢ્યો છે. હું માનું છું કે આ તેમના વિચારોની વિશાળતા હતી. તેમના ભાઈ આર.કે. નારાયણની પણ તેમના ઉપર છાયા રહી, જે તેમની કલમમાં જોવા મળી.. ઘણા લેખોમાં પણ તેમની છાપ મળી.
તમે જોયું હશે કે જ્યારે અટલજીની સરકાર હતી.. મારા મન ઉપર આ બાબતોનો ઘણો પ્રભાવ રહે છે કેમકે દુનિયા વિશાળ છે અને આપણે મોટા ભાગની જોઈ ન હતી.. એ ઝાકઝમાળ શું હોય છે, આપણને ખબર નથી હોતી.. આ બધું અહીં આવ્યા પછી જોયું. તો પહેલા તો એવું જ જીવન વીતાવતા હતા, ત્યારે એ જ ચીજો જોઈ હતી તો એ જ યાદ રહે. જ્યારે અટલજીની સરકાર બની, હું પાર્ટીના સંગઠનનું કામ કરતો હતો. તો મેં એક દિવસ તેમના એવિયેશન મિનિસ્ટર હતા, તેમની પાસે ગયો અને તેમને કહ્યું કે ભાઈ, મારું એક સૂચન છે.. તો કહે શું સૂચન છે? તો હું તો એ સમયે ખૂબ સામાન્ય કાર્યકર્તા હતો, તો એ સમયે એમને મળવા દીધા એ જ ઘણી મોટી વાત હતી. મેં કહ્યું, યાર, જમાનો બદલાઈ ગયો, આ જે આપણાં વિમાન છે, તેમાં આ રાજા-મહારાજાના સિમ્બોલ શા માટે હોય છે. હેં... મહારાજાના સિમ્બોલ રહેતા હતાને.. મોટા.. મેં કહ્યું આ લક્ષ્મણના કોમન મેન કેમ ન હોવા જોઈએ... વિમાનના દરવાજા ઉપરનો સિમ્બોલ કોમન મેન શા માટે ન હોવો જોઈએ? આપણા વિચાર શા માટે ન બદલવા જોઈએ? મારા મન ઉપર લક્ષ્મણનો આટલો પ્રભાવ હતો... અને તમે જાણીને ખુશ થશો કે આ વાત અટલજી સુધી પહોંચી... અને એ સમયે ખરેખર આવો નિર્ણય લેવાયો હતો.. વિમાનની એક સેવા હતી, ત્યાંથી રાજાને હટાવીને કોમન મેનનું ચિત્ર લગાડવામાં આવ્યું. અને તે સમયે.. હજુ પણ કદાચ ઘણા વિમાન એવા હોય છે, જેના ઉપર ચેક્સવાળો કોટ પહેરેલો કોમન મેન.. લક્ષ્મણવાળો કોમન મેન આજે પણ લગાડેલો છે. એટલે કે સામાન્ય માનવીનું મહત્ત્વ .. મહારાજાથી માંડીને કોમન મેન સુધી વિમાનને પહોંચાડવાનું છે.. અને મને ખુશી છે કે મારે ત્યાં સુધી તો ફક્ત ઓળખાણ અને પેન્ટિંગ સુધી જ મર્યાદિત હતી, પરંતુ એ વિચાર મારી અંદર જીવિત હતો. જ્યારે આજે મને કામ કરવાની તક મળી, ત્યારે મેં સ્વપ્ન જોયું કે જે હવાઈ ચપ્પલ પહેરે છે, તે પણ મારા દેશમાં હવાઈ જહાજ માં ફરી શકે તેમ હોવો જોઈએ અને હવાઈ ચપ્પલ પહેરવાવાળા આજે જુઓ દેશમાં રેલવેના એસી કોચમાં જેટલા ટ્રાવેલ કરે છે, તેનાથી વધુ વિમાનમાં મુસાફરી રહ્યા છે. તો જે લક્ષ્મણને મેં જે રૂપમાં, કોમન મેનના રૂપમાં જોયો હતો, તે કોમન મેનને હવે અંદર બેસાડવાની દિશામાં હું કામ કરી રહ્યો છું.
હવે જોવાનું રહેશે કે ભારત સરકાર આ દિવસોમાં જે પદ્મશ્રી, પદ્મ વિભૂષણ આપે છે, તે ખરેખર અધ્યયન કરવા જેવો વિષય છે. નહીં તો પહેલા મોટા મોટા લોકો જેમની ઓળખાણો હોય, પહોંચ હોય, તેઓ જ પદ્મશ્રી, પદ્મવિભૂષણ માટે યોગ્ય ગણાતા હતા. છેલ્લા ચાર વર્ષમાં અમે તેને સંપૂર્ણ રીતે બદલી નાંખ્યું છે. કોમન મેન... જો તેણે સમાજ માટે, દેશ માટે તન-મન લગાવીને કંઈક કર્યું છે, તો પદ્મ દ્વારા તેનું સન્માન કરાશે. અને હું માનીશ કે ક્યારેક કોઈને કોઈ યુનિવર્સિટી આનો કેસ સ્ટડી કરશે કે ચાર વર્ષમાં જે પદ્મશ્રી, પદ્મવિભૂષણ મળ્યા છે, તેમાં કોમન મેનનું પ્રતિબિંબ કેવું છે અને દેશમાં કેટલી તાકાત ભરી પડી છે, તેનો અંદાજ બાંધી શકાય છે. આવી ઘણી બધી બાબતોમાં પરિવર્તન આવ્યું છે અને તેનું મૂળ કારણ.. આપણે એ હિસ્સામાંથી આવીએ છીએ.. એ જિંદગીને જીવીને આવ્યા છીએ.. જ્યાં ધરબાયેલાં સામર્થ્યને સારી રીતે ઓળખીએ છીએ. અને એ જ સામર્થ્ય છે, જે દેશના સામર્થ્યના રૂપમાં શક્તિ પ્રાપ્ત કરવાની દિશામાં અમારો પ્રયાસ છે.
લક્ષ્મણજીએ ઘણી મોટી સેવા કરી છે. આપણા લોકોનું કામ છે કે આપણી નવી પેઢીને પ્રેરણા મળે. આ ક્ષેત્રના જે નવયુવાનો છે.. મને વિશ્વાસ છે કે આ પુસ્તક તેમને ખૂબ કામ લાગશે.. જે ફાયનાન્સના વિદ્યાર્થી છે, જે કાર્ટૂનની દુનિયામાં જવા ઈચ્છે છે, તેમને આ પુસ્તક ખૂબ કામ લાગશે. અને મને ખુશી છે કે હવે તેમની પૌત્રી આધુનિક વિચારો સાથે આવી છે. લક્ષ્મણ કોમન મેન લઈને આવ્યા.. આ કોમન વૂમન લઈને આવી છે.. તો જાતિ સમાનતાનો પણ આ સારો પ્રયાસ થઈ રહ્યો છે.
તો મારી આ સમગ્ર પરિવારને ખૂબ ખૂબ શુભેચ્છાઓ, ખૂબ ખૂબ શુભકામનાઓ છે અને હું વિશ્વાસપૂર્વક કહી રહ્યો છું કે આ તેમના માટે તો ખરેખર ઓછો સમય હતો, કેમકે જીવન ક્યાંક ને ક્યાંક તો અટકે છે.. ઓછા સમયમાં હતું.. પરંતુ તેઓ આપણા માટે ‘’ટાઈમલેસ’’ છે, ‘’ટાઈમલેસ’’ રહેશે.
ખૂબ ખૂબ આભાર.
(Visitor Counter : 85