text: Giovanni Pietro Aloisio Sante da Palestrina, korter Giovanni Pierluigi da Palestrina (Palestrina, circa 1525 – Rome, 2 februari 1594) was een Italiaans componist. Hij heeft een grote invloed gehad op de ontwikkeling van de katholieke kerkmuziek. Zijn muziek is altijd beschouwd als een hoogtepunt in de Renaissancemuziek. Naam Sante is de familienaam, da Palestrina geeft de herkomst aan. De tweede voornaam Pierluigi is de tegenwoordig gebruikelijke korte vorm van Pietro Aloisio. De gelatiniseerde naam luidt Johannes Petraloysius Praenestinus. Zijn bijnaam was Il Prenestino (de man uit Preneste = Palestrina). In de muziekwetenschap wordt gewoonlijk niet de naam Sante, maar Palestrina gebruikt. Levensloop Giovanni da Palestrina werd omstreeks 1525 geboren, vermoedelijk in Palestrina nabij Rome. In 1537 was hij koorknaap aan de basiliek Santa Maria Maggiore te Rome. Van 1544 tot omstreeks 1551 was hij organist en kapelmeester in de kathedraal van zijn geboortestad. In 1547 trad hij in het huwelijk met Lucrezia di Francesco Gori, een dochter van een bemiddelde wijnbouwer. Zij kregen samen twee zoons: Rodolfo en Angelo. In 1551 werd Palestrina kapelmeester aan de Cappella Giulia van de Sint-Pieter te Rome. In 1555 werd hij door Paus Julius III benoemd tot zanger van de Sixtijnse Kapel. In 1554 publiceerde hij zijn eerste missenboek. In 1555 werd hij door Paus Paulus IV ontslagen omdat hij geen priester was. Een maand later werd hij aangesteld als kapelmeester van de Sint-Jan van Lateranen in Rome, een post die hij tot 1560 bekleedde. In 1555 verscheen zijn eerste boek met vierstemmige madrigalen. Vanaf 1561 (waarschijnlijk tot 1566) was hij kapelmeester van de Santa Maria Maggiore, daarna muziekleraar aan het Seminario Romano. Van 1567 tot 1571 stond Palestrina in dienst van kardinaal Ippolito II d'Este, van 1571 tot aan zijn dood op 2 februari 1594 was hij kapelmeester aan de Sint-Pieter, waar hij ook begraven werd. Reeds bij zijn leven bezat Palestrina Europese faam. Werk Palestrina heeft een enorme hoeveelheid geestelijke en wereldlijke composities nagelaten, waaronder honderden missen, motetten en madrigalen. Zijn composities worden gekenmerkt door een heldere melodische structuur en gebalanceerde harmonie in de zangpartijen. De muzikale hervorming binnen de Katholieke Kerk waartoe het Concilie van Trente (1545-1563) besloot, orïënteerde zich sterk op de stijl van Palestrina. De legende wil dat Palestrina zijn Missa Papae Marcelli (Mis voor Paus Marcellus) speciaal componeerde om de deelnemers aan dit concilie te overtuigen van de noodzaak tot hervorming van de kerkmuziek zonder de verworvenheden van de polyfonie op te geven. De mis werd echter voor het eerst gepubliceerd in 1567, vier jaar na het concilie. Palestrina's stijl kreeg navolging van onder anderen Gregorio Allegri en Tomás Luis de Victoria. Zijn stijl werd het schoolvoorbeeld van de zogeheten prima prattica. Tijdens zijn leven is maar een gering deel van Palestrina's muziek in druk verschenen. In de 19e eeuw kwam er hernieuwde belangstelling voor zijn werk, door de inspanningen van onder anderen Luigi Cherubini en Vincent d'Indy. Een eerste uitgave van de verzamelde werken in 33 delen verscheen in de jaren 1862–1903 bij Breitkopf & Härtel in Leipzig. Beknopte werkenlijst Geestelijke muziek 105 missen 375 motetten 35 magnificats 68 Offertoria 45 hymnen 200 liederen psalmzettingen Litanieën Litaniae de B. Virgine Maria inest Ave Maria (3 en 4 stemmig) Litaniae de B. Virgine Maria (5 stemmig) Litaniae de B. Virgine Maria (6 stemmig) Litaniae de B. Virgine Maria (8 stemmig) Litaniae deiparae Virginis inest Ave Maria (4 stemmig) Litaniae Domini (8 stemmig) Litaniae Sacrosanctae Eucharistiae (8 stemmig) Wereldlijke muziek ± 200 madrigalen Instrumentaal 9 orgelricercari Literatuur Zoe Kendrick Pyne: Giovanni Pierluigi di Palestrina: His Life and Times, Bodley Head, London, 1922. Henry Coates: Palestrina. London, 1938. (Master Musicians serie) Knud Jeppesen: The Style of Palestrina and the Dissonance. London, 2e druk, 1946. Jerome Roche: Palestrina. Oxford, 1970. ISBN 0-19-314117-5 R.J. Stove: Prince of Music. Palestrina and His World. Sydney, 1990. ISBN 0-7316-8792-2 Reinhold Schlötterer: Der Komponist Palestrina. Grundlagen, Erscheinungsweisen und Bedeutung seiner Musik. Augsburg, 2002. ISBN 3-89639-343-X Johanna Japs: Die Madrigale von Giovanni Pierluigi da Palestrina. Genese – Analyse – Rezeption. Augsburg, 2007. ISBN 978-3-89639-524-5 Italiaans componist Italiaans organist Renaissancecomponist 16e-eeuws componist Kerkmusicus


source: wikipedia

text: Popmuziek is een afkorting van 'populaire muziek'. Het is evenals eigentijdse muziek een verzamelnaam voor tal van stijlen in de muziek, maar meer gericht op de populariteit dan naar de diversiteit van de muziek. De gemeenschappelijke noemer van popmuziek is dat een breed publiek toegang heeft tot de muziek. In wezen is dat tegenwoordig altijd het geval, maar in de tijd dat de term ontstond, grofweg ongeveer na 1945, waarin cultuur gemeengoed werd voor alle mensen, veroorzaakt door verbetering en beschikbaarheid van de technologie zoals de platenspeler en de radio. Daarnaast gaf de economische impuls die in de jaren vijftig ontstond jongeren de gelegenheid consument te worden. In de eerste jaren van de popmuziek wordt zij dan ook steeds meer de uitingsvorm voor jongeren. Muziekinstrumenten die in de popmuziek worden gebruikt zijn hoofdzakelijk de elektrische gitaar, de basgitaar, drums en synthesizer. Na de jazz en blues als mainstreamvarianten ontstond in de jaren vijftig de rock-'n-roll. Chuck Berry en Bo Diddley vormden de blues om tot een snellere variant en zo ontstond de rock-'n-roll en de rhythm-and-blues. De platenmaatschappijen gingen hierin met name de blank georiënteerde 'high school'-variant sterk promoten, met Buddy Holly, Jerry Lee Lewis en Elvis Presley, terwijl zwarte artiesten als Chuck Berry en Bo Diddley vooral ook pop brachten. Een kenmerkend aspect in de popmuziek werd zichtbaar in de carrière van Elvis Presley, die voor het eerst het medium televisie gebruikte als een verlengde van het traditionele podium (gestimuleerd door zijn manager). Zijn bekendheid en populariteit namen voor die tijd ongekende vormen aan. Het begrip popidool was geboren. Vanaf nu had de jeugd de popmuzikant om zichzelf aan te spiegelen en aan op te trekken. Soortgelijke hoogtepunten, wel in mindere mate, deden zich voor bij The Beatles (Beatle-Mania) en de toen jonge Michael Jackson (Michael-Mania). Typerend is een constant, soms hysterisch, geschreeuw van fans bij concerten. Optredens van muzikanten nemen immense vormen aan met grote massa's mensen. Waren het in de jaren zestig nog kleine zalen met enkele honderden mensen, in de jaren zeventig werden er al stadions afgehuurd voor grootschalige wereldtournees, en ook het muziekfestival deed zijn intrede, waarbij Woodstock een beroemd vroeg voorbeeld is. Geschiedenis De stamboom van de popmuziek is samengesteld aan de hand van OOR's Pop-encyclopedie. Bij sommige hoofdartikelen zijn geluidsfragmenten. Aanloop naar de popmuziek (1900-1960) Marsmuziek De mars (muziek) was naast het militaire gebruik een geliefde muzieksoort bij sport- en andere evenementen. Bij het verschijnen van de grammofoon was dit een van de eerste populaire muzieksoorten die op wasrol en later op de schellak grammofoonplaat verscheen. Volksmuziek of (vooroorlogse) Folk Elk land of landstreek heeft z'n eigen folkloristische volksmuziek met daarbij behorende muziekinstrumenten en zelfs dialecten. Deze muziek was toen nog vooral in de streek zelf populair en vaak kenmerkend voor de streek. Pas veel later zou de volksmuziek algemener geaccepteerd worden en soms zelfs een zekere cultstatus bereiken. Aanvankelijk werd de popmuziek overheerst door het Engels, later werd er ook in de eigen landstaal en zelfs in dialect popmuziek gemaakt. Gospel Met deze muziek wordt vooral de gospelmuziek bedoeld die ontstond in de katoenvelden van de zuidelijke staten van de Verenigde staten van Amerika. Het is een mengsel van religieuze muziek (songteksten) en muziek afkomstig van Afrika meegebracht door de toenmalige slaven (Afro). Deze muziek staat ook bekend als Negrospiritual. Blues Ook deze muziekvorm kent zijn oorsprong in de Afro waarbij de melancholische klaagzang in de blues kenmerkend is om het lijden uit te kunnen drukken en te verzachten. Countrymuziek De oorspronkelijke Countrymuziek ontstaat door een smeltkroes van alle nationaliteiten, die in de 18e eeuw naar de Nieuwe Wereld trokken om daar een nieuw leven te beginnen. Veel emigranten brachten natuurlijk hun muziekinstrumenten mee en na een week hard werken kwam men op zaterdag bij elkaar om te ontspannen en muziek te maken. Vandaar ook dat de Countrymuziek veel verwantschap kent met de Folk. City Blues Vanuit de blues ontstaat in de jaren 20 van de twintigste eeuw de City Blues doordat de toenmalige Afro-Amerikaanse slaven van het platteland naar de steden trokken. Bigband Uit de mars (muziek) ontwikkelde zich de Bigband die tegen de jaren 30 van de twintigste eeuw meer swing kreeg en een (vroeg) jazz karakter had. Was de marsmuziek eerst vooral een militaire aangelegenheid, zo werden de Bigbands vaak opgericht en bemand door burgers. Hillbilly De Hillbilly-muziek ontstond aan het eind van de jaren 20 van de twintigste eeuw toen de countrymuziek commerciëler werd. De muziekstijl werd genoemd naar de analfabete en arme bergbewoners (de Hillbillies) die leefden in het Appalachengebergte in Tennessee. De microfoon bestond nog niet, waardoor de zanger zijn liedje zo hard mogelijk inzong in een opnamehoorn, begeleid door vooral de gitaar en de banjo, maar ook de viool en de contrabas. Ragtime Begin jaren 30 van de twintigste eeuw vindt er een kruisbestuiving plaats tussen de mars (muziek) en de blues. De stijl kenmerkt zich door een strakke baspartij (vanuit de marsmuziek) terwijl de melodie hier ritmisch (vanuit de blues) tegenin gaat. Het klinkt alsof de melodie net voor de begeleiding uitloopt of juist achter de begeleiding aangaat. Ze sporen in ieder geval niet samen. Hierdoor ontstaat het gevoel van ragged time: verscheurde maat. Jazz Met jazz wordt een op improvisatie gebaseerde muziekstijl bedoeld die beïnvloed is door West-Afrikaanse ritmes en eind jaren 30 van de twintigste eeuw ontstaan is in New Orleans uit een kruisbestuiving van ragtime en blues, folk, Negrospiritual en Franse mars (muziek). Oorspronkelijk betekende het woord jazz een "zeer energieke dans". Boogiewoogie (piano) Boogiewoogie (piano) is een pianospeelstijl (waarschijnlijk) ontstaan aan het eind van de 19e eeuw in de Verenigde Staten. Het is een opwindende, ritmische pianoblues, waarbij de linkerhand een zeer strak ritme speelt en de rechterhand allerlei bluesloopjes in verschillende maatvoering mag spelen. Die gesyncopeerde stijlkwam in die tijd ook via de ragtime in de belangstelling. Rhythm-and-blues Rhythm-and-blues is een muziekgenre met invloeden uit jazz, gospel en blues dat ontstond in de Afro-Amerikaanse cultuur in de jaren 40 van de twintigste eeuw. Op zijn beurt leidde rhythm-and-blues mede tot het ontstaan van onder meer rock-'n-roll en soul, en beïnvloedde ook Europese rockgroepen. In bredere zin wordt de term rhythm-and-blues ook wel gebruikt als benaming voor Afro-Amerikaanse popmuziek in het algemeen. Country en Western Dit genre loopt vanaf eind jaren vijftig tot de late jaren zestig van de twintigste eeuw. De westerse muziek, met name de cowboy ballad, raakte langzaam in verval en werd 'verbannen' naar het "country en western" genre door marketingbureaus. Uitgegeven albums van voorheen populaire sterren hadden slechts matig succes. Rock-and-roll artiesten maakten dergelijke songs, maar ook westerse artiesten kregen zo nu en dan een country hit, zoals Buck Owens, Merle Haggard, en een paar andere bands. In de ontwikkeling van de country en western muziek als genre verloor het 't grootste deel van zijn zuidwestelijk, ranchera, en Tejano muzikale invloeden. Echter, de cowboy ballad en honky-tonk muziek zou worden herontdekt en geherinterpreteerd in de jaren zeventig met de groei in populariteit van 'outlaw country', muziek van Texas en Oklahoma. Zie verder country. Rockabilly Rockabilly is de voorloper of zelfs wegbereider van de rock-'n-roll en is ontstaan in de vroege jaren 50 van de twintigste eeuw, misschien wel eind jaren 40. De bekendste rockabillyperformer is zonder twijfel Elvis Presley, die met zijn allereerste opnames bij Sun Records in 1954 de stijl eigenhandig transformeerde tot een muziekstroming die aansloeg bij een breed publiek. De term rockabilly was goed gekozen, want het betreft hier een stijl die inderdaad de rock-'n-roll combineert met Hillbilly (of country), zwarte ritmiek met blanke melodieën. In de jaren 50 werd de term echter niet intens gebruikt. Het viel toen allemaal onder de noemer rock-'n-roll. Ondertussen wordt het onderscheid wél gemaakt en doelt rock-'n-roll op de meer commerciële en meer als Rhythm-and-blues klinkende muziek, waar rockabilly duidelijk een grotere country en western invloed heeft en zich meer in de obscuriteit verstopt. Rock-'n-roll De eerste rock-'n-rollnummers werden opgenomen door Afro-Amerikaanse artiesten zoals Chuck Berry. Over het algemeen wordt Rocket 88 beschouwd als de eerste echte rock-'n-rollplaat. De bekendste artiest uit de beginjaren was echter de blanke Bill Haley, die western swing met countrymuziek dacht te verbinden en zo bij een muzieksoort uitkwam die vooral de jongeren scheen te begeesteren. Door de film Round Up of Rhythm uit 1954 (de eerste rock-'n-rollfilm) en de bekendere film Rock Around the Clock uit 1956 werd deze muziek wereldberoemd. Chuck Berry en Little Richard waren onder de eerste artiesten die hun rock-'n-rollnummers zelf schreven. Ook Buddy Holly schreef zijn eigen nummers, waarmee hij de grondlegger zou worden van de moderne popmuziek. De bekendste en meest populaire artiesten van de R&R era waren Bill Haley en Elvis Presley en Buddy Holly. Chuck Berry schreef teksten die zowel zwarte als blanke jongeren aanspraken. Zijn gitaarspel zou toonaangevend worden voor andere gitaristen in de popmuziek. Andere belangrijke namen zijn Bo Diddley, Fats Domino en Jerry Lee Lewis. Rock bleef een voornamelijk mannelijke aangelegenheid. Heel de consumptie-industrie speelde behendig op de rockrage in. Rock-'n-roll was dus meer dan louter een muziekstroming, maar een manier van zijn, van leven, een complete jongerensubcultuur. Voor het eerst in de geschiedenis konden jongeren (vooral dan in het welvarende Amerika van de jaren 50) gezien worden als een aparte groep consumenten die met eigen financiële middelen een eigen uitgavenpatroon hadden. De rock-'n-rollperiode eindigde in Amerika omstreeks 1959. Men vond de muziek te aanstootgevend. In sommige staten van Amerika werden optredens zelfs verboden en stonden politieagenten te kijken of het optreden van de artiesten niet te ruig werd. Onder druk van de commercie werd de rock-'n-roll braver en aangepast voor een breder publiek. In Europa kwam de rock-'n-rollmuziek pas veel later op gang (zie ook jaren zestig). Ska (muziek), Rocksteady en Reggae Ska (muziek) vindt zijn oorsprong op Jamaica waar het aan het einde van de jaren vijftig langzaam aan ontstond als variant op de rhythm-and-blues zoals die destijds in New Orleans werd gespeeld. Jamaicanen legden steeds meer de nadruk op de afterbeat. In de zang en de arrangementen klonk de invloed van Caraïbische muziekstijlen als de Jamaicaanse mento en de calypso van Trinidad door. Vanaf het moment dat platenproducer Coxsone Dodd en zijn opnamestudio Studio One in Kingston zich intensief met de muziek gingen bemoeien, groeide de ska uit tot de eerste typisch Jamaicaanse muziekstijl. Via Jamaicaanse immigranten kreeg de muziek ook in Engeland voet aan de grond. In de loop van de jaren zestig kregen Jamaicaanse muzikanten kennelijk de behoefte om steeds langzamer te gaan spelen. Ska ontwikkelde zich hierdoor eerst tot rocksteady, dat jarenlang het favoriete geluid voor tropische zomerhitjes zou blijken, en later tot het aanvankelijk weer iets snellere, maar later nog lomere reggae. Rond 1979 beleefde de ska in Engeland een revival onder aanvoering van de band The Specials. Hierdoor brak de ska (muziek) ook op het Europese vasteland door. Jaren zestig Skiffle, Merseybeat en Beatmuziek In het Verenigd Koninkrijk kregen jonge muzikanten ook interesse voor rock-'n-roll en blues, en er ontstond een mengvorm met de eigen stijlen, zoals de skiffle en de Merseybeat. Het resultaat was de zogenaamde beatmuziek, met als pionier The Beatles. Hiermee verplaatste het zwaartepunt van de popmuziek zich ook van de Verenigde Staten naar Groot-Brittannië. In de Verenigde Staten werd gesproken over een Britse invasie, een golf van Britse muziek die Amerikaanse bands en artiesten overschaduwde. Bands als The Monkees waren het antwoord op deze Britse golf. Ze zongen echter nooit live. Zij waren tevens de eersten van een reeks bands die vanaf de grond af samengesteld werden door hun producers, met een uitgekiende look en mediaondersteuning waardoor een specifiek fanpubliek aangesproken werd. De enige Amerikaanse band die tegen het tij in alsmaar populairder werd, waren The Beach Boys met hun surfpop, die The Beatles in populariteit evenaarden. Tussen de twee bands ontstond vanaf 1965 een creatieve concurrentiestrijd waarbij The Beatles het album Rubber Soul uitbrachten en The Beach Boys reageerden met Pet Sounds. Met deze albums werd een nieuwe richting in de popmuziek ingeslagen; popmuziek werd een kunstvorm waarin de mogelijkheden van de studio steeds meer werden benut en waarin albums in het vervolg meer waren dan verzamelingen liedjes ('twee hits en acht vullers') (conceptalbums). Folk In reactie op de steeds grotere en megalomanere uitingen van de popmuziek bij de grote populaire acts, ontstond er een tegenstroming die vooral gericht was op het intieme en nostalgische, waarbij teruggegrepen werd op volksmuziek en een eenvoudig instrumentarium, bijvoorbeeld een solo-artiest op een akoestische gitaar. Men noemt dit folk-muziek. Er was een hausse aan singer-songwriters waarvan Bob Dylan een bekend mannelijk voorbeeld is en Janis Ian en Melanie zijn vrouwelijke tegenhangers. Andere voorbeelden zijn Donovan, Boudewijn de Groot en als dialect folkzanger Gerard van Maasakkers. Rock Ook ontstonden toen de stijlen rock (onder andere Steppenwolf, Rolling Stones, Rod Stewart en The Faces) en symfonische rock. Experimentele rock Eind jaren zestig werd het aanbod in de popmuziek allengs diverser. Er werd veel geëxperimenteerd, mede door de verdere verfijning van de basgitaar en de elektrische gitaar. Uitingsvormen hiervan waren onder andere Jimi Hendrix en Pink Floyd. Ook ging de popmuziek op zoek naar haar extremen, zowel in muzikale stijl als levensstijl. Bekende voorbeelden hiervan zijn Velvet Underground en The Doors. Ook lieten bands zich door oude stijlen beïnvloeden; de blues (John Mayall's Bluesbreakers) en de jazz (Soft Machine) en in sommige gevallen ook met de klassieke muziek (Mike Oldfield) en modern klassiek (Frank Zappa). Tevens werd er geëxperimenteerd met nieuwe jazzstijlen en de soul-muziek kwam op, met name vanwege het succes van Motown. Jaren zeventig Glamrock De eerste helft van de jaren zeventig stond onder andere in het teken van de glamrock of 'glitterrock'. Exponenten daarvan waren T. Rex met onder andere Marc Bolan, David Bowie, Roxy Music, The Sweet, Gary Glitter, Kiss en Queen. Hardrock Er ontwikkelde zich een hardere vorm van de rockmuziek. Deze stijl, hardrock genaamd, had zijn roots in de muziek van jarenzestigbands als Small Faces en bluesbands als Fleetwood Mac en The Allman Brothers Band. Bekende bands in dit genre zijn Deep Purple en Led Zeppelin. Kenmerkend zijn de langere nummers waarin de virtuositeit van de bandleden ruim baan krijgt. Black Sabbath vermengde de luide muziekstijl met satanistische thematiek, waarmee zij de grondleggers werden van de heavy metal. Progressieve rock De tendens van lange composities zet door en leidt tot grote commerciële successen, zoals Pink Floyd geregeld liet zien. De bands in dit genre zijn Genesis, Soft Machine en Rush. Een Duitse stroming was erg actief en werd Krautrock genoemd. Synthesizer Kenmerkend in de jaren zeventig is dat de synthesizer zijn rol in de popmuziek bestendigt. Al bij de progressieve rock is er vaak een synthesizer onderdeel van het instrumentarium. Er ontstaan ook bands die prominenter musiceren met dit instrument (Kraftwerk, Roxy Music met Brian Eno) en het komt veel terug in de hitparades, mede door de disco. Disco en funk De tweede helft van de jaren zeventig werd gedomineerd door de disco, een dansgerichte stijl met opvallende kledij, een stevig ritme op een vaste vierkwartsmaat, vocals met veel echo en een prominente baslijn. Belangrijke groepen waren The Bee Gees, Chic, Boney M, Village People en The Jackson 5. Gelijk met de disco kwam ook de Funk op, die meer complexe maatsoorten hanteerden (vaak in zestienden opgedeeld). Bekende funkartiesten zijn James Brown en George Clinton. Punk De rockmuziek verwijderde zich stilaan van zijn roots, wat zich bijvoorbeeld manifesteerde in het gebruik van ingewikkelde akkoordenschema's en het gebruik van violen (bijvoorbeeld Electric Light Orchestra). Hierdoor ontstond stilaan een tegencultuur, die terug wilde naar rechttoe rechtaan muziek, ritme, en drie akkoorden-schema's zoals in de beatmuziek veel toegepast werd. Dit werd de punk. Origineel bestond de muziek al in de jaren zestig met onder andere MC5 en Iggy Pop met the Stooges als bekendste voormannen. Punk brak echter pas door in 1976. Met de vorm in de jaren zeventig komt opnieuw een maatschappelijke beweging los. Anarchie en punk worden een. De bekendste punkgroep was de Sex Pistols die echter maar een kort leven beschoren was, van 1975 tot 1977. De stroming neemt daarna voornamelijk een underground-profiel aan, maar blijft tot op de dag van vandaag een actieve en invloedrijke subcultuur, waaruit nog vaak elementen gekopieerd worden. Punk ontwikkelt zich in de jaren 80 tot de ultrasnelle hardcore met bands als Dead Kennedys, The Exploited en anderen. Nog een stijl die ongeveer gelijktijdig in de jaren zeventig opgang maakte was de reggae onder leiding van Bob Marley. Een andere, minder interessant voor de mainstreampopzenders, toch zeer populaire muziekrichting was de heavy metal. met Black Sabbath als proto-voorbeeld en beïnvloed door punk qua tempo, intensiteit en ruigheid, maar met meer aandacht voor technisch spel ontwikkelt de hardrock zich tot de heavy metal. Daar waar punkmuzikanten bewust kiezen voor eenvoudige, primitieve muziek, maken heavymetalbands vaak gebruik van de technische virtuositeit van de bandleden. Deze muziekstijl breekt door na baanbrekend werk van bands als Black Sabbath, Iron Maiden en Judas Priest. Jaren tachtig De muziek na de punk wordt wel new wave genoemd, als de nieuwe golf. Deze benaming komt echter snel synoniem te staan als het eveneens zwaar melancholische, maar melodischere 'neefje' van de punk, verwoord door Joy Division, The Cure, The Smiths, Siouxsie and the Banshees. Duran Duran was een van de bands die de newwavemuziek mengden met een uitgekiend imago en toepasselijke videoclips, mode en tieneridool-marketing. Men spreekt ook wel van postpunk in plaats van new wave, maar new wave dekt ook synthpop-bands als OMD, Human League, Depeche Mode en Pet Shop Boys. New wave was vooral een Europese stroming; Britse, Duitse en, in mindere mate, Franse new wave deed het commercieel erg goed in Europa. Maar ook de Spaanse en Finse muziek uit die tijd typeerde zich met grote newwavescenes. In Amerika ontstond vanuit de punk als tegenhanger van de hardcore de collegerock met bands als Pixies en R.E.M. en een experimentelere variant, de noiserock, voortkomend uit de no wave-stroming, met bands als Sonic Youth. De sampler en drumcomputer worden uitgevonden en hebben een grote impact op de ontwikkeling van de popmuziek. Vanuit New York ontstaat begin jaren tachtig, totaal onafhankelijk van welke muziekstroming dan ook, een straatcultuur die zich manifesteert in electric boogie, rap en graffitikunst. Midden jaren tachtig ontstaan typische dansmuziekstijlen die in later jaren een grote invloed laten gelden: acid en house. De zware technobeat, een enorm volume en de opkomst van de drug xtc staan model voor de stroming. De dj krijgt een steeds dominantere positie en krijgt dezelfde sterrenstatus als een artiest. In de tweede helft van de jaren tachtig deed zich het verschijnsel van de nostalgie voor, als reactie op de house en de muziek die met behulp van computers werd gemaakt. Deze hang naar muziek uit de jaren zestig en zeventig uitte zich in de vele sixtiesrevivals, de classic-radiostations, de televisieprogramma's over popartiesten uit het verleden (van wie er velen weer gingen optreden) en de enorme verkoopresultaten van verzamel-cd's van deze muzikanten. Lenny Kravitz is een artiest die inspringt op deze nostalgie. Tevens zie je vanuit Amerika een stroming mainstream hardrock ontstaan. Men spreekt wel van AOR, stadionrock of spottend Poser rock, vanwege het showelement en de bombast. Bands als Van Halen, Mötley Crüe, Bon Jovi, Europe, Def Leppard en Guns 'n Roses. Er ontstaat een cross-overgenre tussen rap, funk en heavy metal met bands als The Red Hot Chili Peppers, Primus en het Nederlandse Urban Dance Squad. Als de belangrijkste artiesten van de jaren tachtig en begin jaren negentig beschouwt men in het algemeen Michael Jackson, Madonna en Prince. Een andere muziekstijl die al langer bestond en zijn grootste groei in populariteit kende in de jaren tachtig en negentig, is de vermenging met de Latijns-Amerikaanse muziek tot de latin pop. Jaren negentig De grootschalige aandacht voor elektronische dansmuziek met dj's zet in de jaren negentig door en domineert de muziekcultuur. Er zijn echter ook tegenstromingen. Veel dj's worden wereldberoemd. De jaren negentig beginnen met het vervolg van de grunge, een reactie tegen de oppervlakkige "maskaradepop" uit jaren tachtig. De stroming lokaliseert zich vooral in Seattle, rondom de band Nirvana en haar charismatische voorman Kurt Cobain. Deze band neemt stadsgenoten als Pearl Jam en Soundgarden mee in haar succes, en ook Janes Addiction en Faith No More worden bepalende groepen binnen deze stroming. Het genre betekent echter ook de doodsteek voor de FM-rock uit de jaren tachtig (Europe, Def Leppard). De funkrock van de Red Hot Chili Peppers en aanverwant blijft wel populair en invloedrijk op latere bands. Gedurende de jaren negentig verplaatst het centrum van de rock zich naar Groot-Brittannië door de opkomst van de britpop. Met deze 'Beatlesmuziek in een nieuw jasje' worden vooral Oasis en Blur bekend. Tegelijkertijd is er ook een wijd scala aan hitparadepop. In het begin van de jaren negentig wordt onder meer het Nederlandse 2 Unlimited en Italiaanse Cappella hiermee bekend. Later weten ook onder meer boybands als Take That, Backstreet Boys en *NSYNC, de girlband The Spice Girls, en Britney Spears voor hypes te zorgen bij met name tieners. Rond de eeuwwisseling is het vooral een moderne variant van r&b en hiphop die de hitparades domineert, aangevoerd door acts als Destiny's Child, R. Kelly, Dr. Dre en Eminem. Op museaal gebied werden er over de hele wereld initiatieven ondernomen. Zo werd op 1 september 1995 de Rock-'n-Roll Hall of Fame in Cleveland, Ohio (VS), geopend door Yoko Ono. In Nederland waren er de Stichting Popmuseum en de Rock 'n Art Hall of Fame en in juli 2004 werd in Duitsland in Gronau het Rock 'n Popmuseum van Udo Lindenberg geopend. De tendens die de funkrock uit de eind jaren tachtig initieerde, zet door en ontwikkelt zich in een kruisbestuiving met heavy metal tot Nu-Metal met bands als Korn, Limp Bizkit en Slipknot. Aan het eind van de jaren negentig ontstaat er als reactie op het harde geweld van de 'boze nu-metalbands' een gitaarstroming die geclassificeerd wordt als 'post-rock', als reactie op de hardrockrevival in het begin van de jaren negentig. Ook de lo-fi komt op met bands als Beck en Eels. 21ste eeuw Met behulp van televisieprogramma's als Star Academy, The voice en Idols proberen platenmaatschappijen vanaf 2001 nieuw zangtalent en vooral inkomsten aan te boren. Met name Idols levert wereldwijd allerlei noteringen in de hitparades op. De danscultuur verandert gaandeweg met de jaren. In de jaren tachtig waren het vaak illegale, kleinschalige parties. Deze werden in de jaren negentig steeds grootschaliger en rond de eeuwwisseling veranderde dat in ware festivals gericht op dit genre. Allerlei dancefestivals komen op of beginnen steeds grotere vormen aan te nemen. Zo kent men in België I Love Techno en in Nederland onder andere Sensation, Dance Valley en Lovefields. Ook Belgische trancegroepen als Milk Inc., Sylver en Nederlandse trance-dj's als Tiësto, Armin van Buuren en Ferry Corsten worden bekend. Niet alleen de dansmuziek heeft deze tendens. Weliswaar neemt de uitbreiding van dancefestivals toe, maar op kleinschaliger niveau zie je tevens een hang naar livemuziek gespeeld door bands. De mp3 veroorzaakt dat cd- en lp-verkoop dalen en mensen geven minder om hun platenkastcollectie. Als gevolg daarvan stijgen de bezoekersaantallen van live-concerten en festivals worden steeds vaker georganiseerd. In de jaren tachtig waren er enkele tientallen, heden ten dage zijn er alleen al in Nederland jaarlijks een paar honderd festivals. De impact van internet op de omzet van platenmaatschappijen wordt door streaming nog drukkender. Online diensten als Spotify doet zijn entrede en met name grote platenmaatschappijen als Universal en EMI ontslaan veel personeel in de loop van het decennium. Meer dan ooit gebruikt men de term indie. In de jaren 80 werd deze term nog gebruikt voor onafhankelijke bands (independent) die via optredens, zonder platenmaatschappijen, bekend worden, om vervolgens bij hun commerciële doorbraak eigen platenmaatschappijen op te starten of alsnog een platencontract te tekenen. Vanaf midden jaren 00 wordt dat steeds vaker zonder platenmaatschappijen en worden de artiesten bekend via festivals en het internet. Sommige musicologen zijn hierdoor van mening dat de popmuziek steeds minder commercieel wordt, terwijl die in de 20e eeuw alleen maar commerciëler leek te worden. Postpunkrevival Vlak na de eeuwwisseling is er in de alternatieve muziek ineens sprake van een groep bands die de experimentele koers laten vallen en teruggrijpen naar de muziek van protopunkrockhelden van weleer zoals de Velvet Underground en The Stooges. De bekendste bands van deze post-punkrevival zijn The White Stripes, The Strokes, Franz Ferdinand, Bloc Party, Arctic Monkeys, Yeah Yeah Yeahs. Sinds 2008 en zelfs vroeger, is er een revival van de synthpop uit de jaren tachtig, als rechtstreeks gevolg van de post-punk revival. La Roux, Little Boots en Ladyhawke zijn hier duidelijke voorbeelden van. Ook de Britse band O Children bracht in 2009 enkele singles uit waarbij ze gebruikmaakt new wave-synthesizers, maar dan vermengt met donkere coldwave. De muziek lijkt zo uit de jaren tachtig geplukt. Met In This Light And On This Evening in oktober 2009, slaan Editors duidelijk ook de richting in van de synthesizerpop. Tegelijkertijd komt, met name in Amerika, een stroming op die voor polyritmische drums in haar muziek vermengt, bands als Yeasayer, Vampire Weekend, Animal Collective en The Dodos. Men spreekt wel van New Weird America als men het over deze stroming heeft. Sinds 2007 is er een trend van vrouwelijke singer-songwriters, zoals Katie Melua, Duffy, Adele, Amy Winehouse en Amy Macdonald. Jaren 10 Distributie Popmuziek werd in de eerste jaren vooral uitgebracht op grammofoonplaat (vinyl, de vervanger van het zeer kwetsbare schellak). De eerste plaatjes van de popmuziek waren vooral singletjes, met een nummer aan beide kanten, of soms meer (ep). De nummers waren derhalve kort (2 à 3 minuten). In de jaren zestig kwam de langspeelplaat (lp) op, waarin een band meer nummers ten gehore bracht met een totale lengte van drie kwartier of korter. Het singletje werd de promotor voor een lp, maar bleef vanwege de prijs graadmeter voor de populariteit. De lp's als verzameling van nummertjes werden soms ook conceptalbums, zoals The Beatles met Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band in 1967 deden. Midden jaren tachtig kwam de compact disc op de markt. De platenindustrie greep de gelegenheid aan om lp's opnieuw op cd uit te brengen, voor een hogere prijs. De jeugd van toen was inmiddels ouder, kocht alle favoriete muziek opnieuw op cd en de bestaande jeugd werd rijker. Toch bleven de prijzen van cd's even hoog nadat vinyl uit de winkels van de grote platenketens was verdwenen. De single (cd-single) bleef graadmeter voor de populariteit, omdat die het goedkoopste was. Midden jaren negentig begon vinyl echter aan een kleine heropleving door een stijgende populariteit van de professionele dj, vooral in het milieu van house, drum and bass, goa en andere muziekvormen met als basis een zware beat. Dit kwam doordat veel van deze dj's liever werken met vinyl, omdat ze naar eigen zeggen de muziek beter aanvoelden en ze dus beter kunnen mixen. Deze hernieuwde interesse voor vinyl ging door in de jaren 2000, waarbij nu ook het grote publiek opnieuw aandacht kreeg voor de langspeelplaat. Met de nieuwe media kwamen ook nieuwe vormen van de drager eraan: sinds 1994 wordt MP3 gebruikt (en volgens onder andere de platenmaatschappijen misbruikt) door P2P-diensten, zoals Napster en Kazaa. Ook ringtones werden populair voor mobiele telefonie. De winsten van de platenindustrie zakten, en in 2003 maakten zij voor het eerst meer winst op ringtones dan op cd-singles. De platenbonzen werden angstiger voor hun toekomst. Zij noemden als voornaamste bedreiging de toenemende piraterij; de consument klaagde vooral over de hoge prijzen. De eerste succesvolle legale muziekdiensten in 2003 waren Weblisten en de iTunes Store (iTS). De marketing rondom popmuziek is in de loop der jaren veranderd. Aan het begin van de eenentwintigste eeuw werd vooral de website MySpace steeds populairder onder bands, en verschillende artiesten vergaarden hier hun bekendheid alvorens de sprong naar de mainstreammedia te maken. Twee voorbeelden daarvan zijn Arctic Monkeys en Lily Allen. Ook andere websites, zoals PureVolume (onder andere Panic! at the Disco) boden beginnende bands een springplank. Verder experimenteerde de artiest Prince met nieuwe verkoopmodellen. In 2005 kwam hij op 1 binnen in de hitlijsten van Amerika mede omdat de cd wordt verkocht samen met entreekaartjes voor zijn tournee, en in 2007 sloot hij een deal met de Britse zondagskrant The Mail on Sunday die het album op 15 juli uitgebracht als gratis cd bij de krant. Zie ook Eendagsvlieg Geschiedenis van de Belgische popmuziek Lijst van popmuzikanten en popbands Nederpop Popcultuur Externe link Popinstituut Muziek van de 20e eeuw


text: Hieronder volgt een chronologische lijst van presidenten van de Verenigde Staten van Amerika en hun vicepresidenten. Presidenten van de Verenigde Staten (1789–heden) Tijdlijn Geen president Personen die soms onterecht als president van de Verenigde Staten worden aangemerkt: De tien presidenten onder de Articles of Confederation: Samuel Huntington (1779–1781) Thomas McKean (1781) John Hanson (1781–1782) Elias Boudinot (1782–1783) Thomas Mifflin (1783–1784) Richard Henry Lee (1784–1785) John Hancock (1785–1786) Nathaniel Gorham (1786) Arthur St. Clair (1787) Cyrus Griffin (1788) David Rice Atchison; sommigen stellen dat hij voor één dag (4 maart 1849) president zou zijn geweest. Jefferson Davis (1861–1865), de enige president van de Geconfedereerde Staten van Amerika gedurende de Amerikaanse Burgeroorlog. Statistieken en wetenswaardigheden Presidenten per partij Het aantal presidenten dat elke partij leverde: Leeftijden van presidenten De jongste presidentenbij het begin van de ambtstermijn: De oudste presidentenbij het einde van de ambtstermijn: De volgende oud-presidenten van de Verenigde Staten zijn anno nog in leven: Jimmy Carter – jaar Bill Clinton – jaar George W. Bush – jaar Barack Obama – jaar Donald Trump – jaar Tijdens presidentschap overleden Vier presidenten zijn tijdens hun regeringsperiode om het leven gebracht: Abraham Lincoln – op 14 april 1865 in het hoofd geschoten en de volgende dag overleden, 6 weken na het begin van zijn tweede ambtstermijn James Garfield – op 2 juli 1881 van achteren neergeschoten en op 19 september aan infecties overleden, 6 maanden en 2 weken na zijn aantreden William McKinley – op 6 september 1901 van dichtbij neergeschoten en op 14 september overleden aan koudvuur, ruim 6 maanden na het begin van zijn tweede ambtstermijn John F. Kennedy – op 22 november 1963 met een geweer doodgeschoten, na 2 jaar en 10 maanden presidentschap Buiten de vermoorde presidenten zijn er vier presidenten tijdens hun regeringsperiode overleden: William Henry Harrison – op 4 april 1841 overleden aan een longontsteking of buiktyfus, precies 1 maand na zijn aantreden Zachary Taylor – op 9 juli 1850 overleden, waarschijnlijk aan buikgriep, 16 maanden na zijn aantreden Warren G. Harding – op 2 augustus 1923 overleden, waarschijnlijk door een hartinfarct, na 2 jaar en 5 maanden presidentschap Franklin D. Roosevelt – op 12 april 1945 overleden aan een hersenbloeding, een kleine 3 maanden na het begin van zijn vierde ambtstermijn Aftredingen en afzettingsprocedures Richard Nixon – trad in 1974 uit zichzelf af vanwege het Watergateschandaal, om daarmee een vrijwel zekere afzettingsprocedure te voorkomen. Ingezette afzettingsprocedures: Andrew Johnson – werd in 1868 aangeklaagd door het Huis van Afgevaardigden; bij stemming in de Senaat met een verschil van één stem vrijgesproken. Bill Clinton – in 1998 passeerden twee aanklachten het Huis van Afgevaardigden (twee andere aanklachten haalden het niet); in beide gevallen werd hij vrijgesproken door de Senaat. Donald John Trump – in 2019 passeerden twee aanklachten het Huis van Afgevaardigden; in beide gevallen werd hij vrijgesproken door de Senaat. Donald John Trump – werd in 2021 aangeklaagd door het Huis van Afgevaardigden; bij stemming in de Senaat vrijgesproken. Zonder meerderheid verkozen De volgende vijf presidentskandidaten zijn president geworden zonder dat zij beschikten over een (absolute) meerderheid van de stemmen van de bevolking: John Quincy Adams – in 1824 kwam hij 44.804 stemmen tekort. Rutherford Hayes – in 1876 kwam hij 264.292 stemmen tekort. Benjamin Harrison – in 1888 kwam hij 95.713 stemmen tekort. George W. Bush – in 2000 had hij 543.895 stemmen minder dan zijn belangrijkste tegenstander Al Gore. Donald Trump – in 2016 had hij 2.864.974 stemmen minder dan zijn belangrijkste tegenstander Hillary Clinton. Twee personen zijn president geworden zonder een meerderheid van stemmen van het electoraal college (de zogeheten kiesmannen); zij zijn door het Huis van Afgevaardigden gekozen: Thomas Jefferson – kreeg in 1800 evenveel kiesmannen achter zich als zijn eigenlijke vicepresidentskandidaat Aaron Burr. John Quincy Adams – kreeg in 1824 15 electorale stemmen minder dan Andrew Jackson. Na een uitspraak van het Amerikaanse Hooggerechtshof president geworden: George W. Bush in 2000. Tijdens de verkiezingen van 2000 bleef de definitieve uitslag in de staat Florida lang onzeker. De uitslag in deze staat was van doorslaggevend belang: zowel Bush als zijn Democratische opponent Al Gore zouden bij winst in deze staat genoeg kiesmannen verzameld hebben om president te worden. Na de reguliere (machinale) stemming stond Bush licht voor. Het Hooggerechtshof van Florida stemde in met het verzoek van Democraten in een aantal (traditioneel Democratische) kiesdistricten de stemmen handmatig te hertellen. Op 12 december oordeelde het Federaal Hooggerechtshof echter dat dit onrechtmatig was, omdat de hertelling niet in de hele staat plaatsvond en Bush daarom geen gelijke behandeling had genoten. Na deze uitspraak werd de machinale telling alsnog de definitieve telling en werd Bush tot winnaar uitgeroepen. Vicepresidenten die president werden Negen vicepresidenten werden zelf president omdat de zittende president werd afgezet, aftrad of overleed: John Tyler – volgde William Henry Harrison op na diens overlijden in 1841, maar werd zelf nooit gekozen tot president; hij trok zich voortijdig terug uit de verkiezingen van 1844. Millard Fillmore – volgde Zachary Taylor op na diens overlijden in 1850, maar werd zelf nooit gekozen tot president; hij was niet genomineerd als presidentskandidaat voor de Whig Party in de verkiezingen van 1852, en verloor in de verkiezingen van 1856 als kandidaat voor de American Party. Andrew Johnson – volgde Abraham Lincoln op na diens overlijden in 1865, maar werd zelf nooit gekozen tot president; hij was niet genomineerd als presidentskandidaat voor de Democratische Partij in de verkiezingen van 1868. Chester Arthur – volgde James Garfield op na diens overlijden in 1881, maar werd zelf nooit gekozen tot president; hij was niet genomineerd als presidentskandidaat voor de Republikeinse Partij in de verkiezingen van 1884. Theodore Roosevelt – volgde William McKinley op na diens overlijden in 1901, en won aansluitend de verkiezingen van 1904. Calvin Coolidge – volgde Warren Harding op na diens overlijden in 1923, en won aansluitend de verkiezingen van 1924. Harry S. Truman – volgde Franklin Delano Roosevelt op na diens overlijden in 1945, en won aansluitend de verkiezingen van 1948. Lyndon B. Johnson – volgde John F. Kennedy op na diens overlijden in 1963, en won aansluitend de verkiezingen van 1964. Gerald Ford – volgde Richard Nixon op na diens aftreden in 1974, maar werd zelf nooit gekozen tot president; hij verloor van Jimmy Carter in de verkiezingen van 1976. Het vicepresidentschap van Ford was evenmin het resultaat van reguliere verkiezingen; hij werd in 1973, na het aftreden van Spiro Agnew, op verzoek van Nixon door het Amerikaans Congres aangesteld. Daarnaast werden nog zes vicepresidenten na verkiezingen president: John Adams – was vicepresident onder George Washington, en volgde hem op als president na de verkiezingen van 1796. Thomas Jefferson – was vicepresident onder John Adams, en volgde hem op als president na de verkiezingen van 1800. Martin Van Buren – was vicepresident onder Andrew Jackson, en volgde hem op als president na de verkiezingen van 1836. Richard Nixon – was vicepresident onder Dwight D. Eisenhower, maar verloor van John F. Kennedy in de verkiezingen van 1960. Acht jaar later versloeg Nixon zittend vicepresident Hubert Humphrey in de verkiezingen van 1968. George H.W. Bush – was vicepresident onder Ronald Reagan, en volgde hem op als president na de verkiezingen van 1988. Joe Biden – was vicepresident onder Barack Obama. Biden was aansluitend geen kandidaat in de verkiezingen van 2016, maar versloeg vier jaar later zittend president Donald Trump in de verkiezingen van 2020. Zie ook Lijst van vicepresidenten van de Verenigde Staten President van de Verenigde Staten Vicepresident van de Verenigde Staten Externe link Algemene informatie over alle presidenten Presidenten Verenigde Staten, presidenten 2


text: Paul Rosenmöller (Den Helder, 11 mei 1956) is een Nederlands politicus en bestuurder. Hij was van 1989 tot 2003 lid van de Tweede Kamerfractie voor GroenLinks en van 1994 tot eind 2002 fractievoorzitter van die partij. Sinds 11 juni 2019 is hij lid van de Eerste Kamer en sinds 13 juni 2023 fractievoorzitter van de GroenLinks-PvdA-fractie. Daarnaast was hij voorzitter van de VO-raad en heeft hij diverse andere bestuursfuncties, bijvoorbeeld bij het ABP. Levensloop Studie- en vakbondstijd Paul Rosenmöller werd in 1956 geboren in een gezin van katholieke signatuur; zijn vader was directeur en grootaandeelhouder bij het Vroom & Dreesmann-concern. Nadat hij zijn atheneum-b aan Lyceum Sancta Maria in Haarlem had afgerond in 1974, ging hij sociologie studeren. In 1978 stopte hij met studeren en ging hij ideologisch bevlogen in de haven van Rotterdam werken. Hij werkt onder andere als stuwer bij Müller Thomson in Rotterdam. In 1985 kwam hij als districtsbestuurder in dienst van de Vervoersbond FNV in Rotterdam. Van die bond was hij daarvoor al, sinds 1979, kaderlid geweest. Als vakbondsbestuurder onderhandelde hij met werkgeversorganisatie VNO-NCW en was hij woordvoerder bij verschillende stakingsacties. Hiermee verwierf hij nationale bekendheid. Periode bij Groep Marxisten-Leninisten Van 1976 tot 1982 was Rosenmöller lid van de maoïstische Groep Marxisten-Leninisten/Rode Morgen (GML). Tussen 1981 en 1982 was Rosenmöller bovendien bestuurslid bij de GML. De GML streefde naar een communistische staat in Nederland en sympathiseerde met diverse communistische regimes in het buitenland, zoals dat van China, Albanië en dat van de Rode Khmer in Cambodja. Onder meer HP/De Tijd en Villamedia bekritiseerden Rosenmöller meer dan 20 jaar later om zijn communistische verleden. Hierbij werden met name de geweldbereidheid van de GML belicht en ook de sympathie die openlijk werd beleden met communistische dictaturen die toen al berucht waren om hun mensenrechtenschendingen. Politieke carrière In 1989 trad hij toe tot de Tweede Kamer voor GroenLinks, dat in datzelfde jaar was opgericht als een fusie van vier kleine linkse partijen (PPR, PSP, CPN en EVP). Rosenmöller was de eerste onafhankelijke kandidaat op de lijst, hij was geen lid van een van de vier fusie-partijen. In 1993 was hij, samen met Leoni Sipkes kandidaat voor een duo-lijsttrekkerschap in een intern referendum. Zij werden verslagen door het duo Mohamed Rabbae/Ina Brouwer. De partij verloor bij de verkiezingen van 1994 een zetel. Rosenmöller volgde Rabbae en Brouwer op als politiek leider van GroenLinks. Als partijleider groeide Rosenmöller volgens sommigen uit tot onofficieel oppositieleider tegen het eerste en het tweede paarse kabinet. Het veel grotere CDA dat tot dan toe steeds deel uit had gemaakt van regeringscoalities, had meer moeite de nieuwe rol van oppositiepartij op zich te nemen. Rosenmöllers partij won bij de verkiezingen van 1998 zes zetels en kwam daarmee uit op elf zetels. In dat jaar ontving Rosenmöller de Thorbeckeprijs, een prijs voor politieke welsprekendheid. Tom van der Lee, de politiek coördinator en hoofd voorlichting van de GroenLinksfractie was de "belangrijkste man in het politieke leven van Paul Rosenmöller". In 2002 was het politieke klimaat veranderd. Rosenmöller probeerde tegengas te geven bij de opkomst van Pim Fortuyn. Zo noemde hij het idee van Fortuyn het non-discriminatie beginsel in artikel 1 van de grondwet af te schaffen een "extreemrechts" idee. GroenLinks verloor bij de verkiezingen een zetel. Na de moord op Pim Fortuyn werd Rosenmöller thuis met de dood bedreigd. Dit bleek een belangrijke reden voor hem om op 15 november 2002 aan te kondigen de politiek te verlaten. Hij werd opgevolgd door Femke Halsema. In het parlement toonde Rosenmöller grote interesse voor de Nederlandse Antillen en de sociale participatie van migranten. Hij was naast fractievoorzitter ook woordvoerder buitenlandse zaken, financiën, verkeer en waterstaat en Antilliaanse zaken. Hij was voorzitter van de vaste commissie voor Nederlands-Antilliaanse en Arubaanse Zaken. In 2018 werd Rosenmöller door Jesse Klaver benaderd met de vraag of hij lijsttrekker voor GroenLinks in de Eerste Kamer wil worden. Hij gaat in op het aanbod en na de verkiezingen van juni 2019 wordt hij fractievoorzitter van de uit acht personen bestaande fractie. Hij hoopt te bereiken wat hem en de partij tot nu toe niet is gelukt: regeren. Het partijcongres van 4 februari 2023 koos Rosenmöller opnieuw als lijsttrekker voor de Eerste Kamerverkiezingen 2023. Na deze verkiezingen werden de fracties van GroenLinks en de PvdA samengevoegd. Sinds 13 juni 2023 is Rosenmöller hiervan fractievoorzitter. Na(ast) de politiek Nadat Rosemöller de politiek (tijdelijk) heeft verlaten, heeft hij verschillende (bestuurs)functies. Zo was hij informateur van de coalitie van Rotterdam na de gemeenteraadsverkiezingen van 2018 (samen met Pieter Duisenberg). Naast zijn huidige functie van Eerste Kamerlid heeft hij ook nog een aantal andere bestuursfuncties. Hij kwam daarbij een aantal keren in opspraak. Nevenfuncties door de jaren heen: 2003 - 2005 - voorzitter commissie Commissie participatie van vrouwen uit etnische minderheidsgroepen (PaVEM), een adviesorgaan van de overheid 2003 - 2013 - programmamaker bij omroep IKON (zie verderop) 2004 - lid commissie Jeserun, een commissie die voorstellen heeft gedaan over de bestuurlijke samenwerking tussen Nederland en de Nederlandse Antillen. 2004 - ?? - raad van advies bij het Uitvoeringsinstituut Werknemersverzekeringen (UWV) 2004 - 2014 - bestuurslid Rode Kruis 2005 - 2015 - commissaris bij schoonmaakbedrijf CSU (op voordracht ondernemingsraad) 2006 - 2016 - voorzitter van cgg (convenant gezond gewicht) en JoGG (jongeren op gezond gewicht) 2007 - heden - comité van aanbeveling van Peace Brigades International, afdeling Nederland 2007 - 2019 - commissaris Nederlandse Spoorwegen (op voordracht ondernemingsraad) 2008 - 2015? Lid Raad van Commissarissen APG (Algemene Pensioen Groep) 2013 - 2021 - voorzitter VO-raad 2015 - 2019 Voorzitter Raad van Toezicht AFM 2021 - heden - lid Raad van Toezicht Scholengemeenschap Bonaire Liseo Boneriano SGB 2021 - heden - lid bestuur van pensioenfonds ABP Rosenmöller kwam onder meer in opspraak als voorzitter van de Commissie PaVEM. In mei 2005 lekte via de krant De Telegraaf uit dat Rosenmöller voor zijn werkzaamheden (1 dag per week) voor deze commissie, 70.000 euro per jaar ontving. Naar aanleiding van vragen in de Tweede Kamer maakte Rosenmöller bekend dat hij van de door hem ontvangen 140.000 euro 25.000 euro zou terugbetalen. Medio juni 2007 raakt hij in opspraak omdat hij, als voorstander van de bestrijding van de "graaicultuur" en de regel dat niemand meer geld dient te verdienen dan de premier, zelf aanzienlijk meer geld en vergoedingen ontvangt uit de openbare middelen dan het loon van de minister-president, de zogeheten balkenendenorm. Het bleek dat Rosenmöller in 2004 ongeveer 200.000 euro uit publieke middelen ontving van omroep IKON, het UWV en twee ministeries, onder andere voor zijn deelname aan een werkgroep die advies uitbracht aan het kabinet over de toekomst van de Nederlandse Antillen. Dat had hij moeten melden. Volgens Binnenlandse Zaken heeft Rosenmöller het Vergoedingenbesluit Adviescolleges overtreden, omdat hij meer verdiende dan het limietbedrag 123.113 euro. Naar aanleiding van de kritiek stortte Rosenmöller in 2007 hiervan 23.144 euro terug. Dat was het bedrag dat hij kreeg voor zijn werkzaamheden voor de commissie Jeserun. In 2010 werd Paul Rosenmöller in het programma Zembla onder vuur genomen vanwege zijn afwezigheid bij de stakingen van het schoonmaakpersoneel van het CSU. Hem werd verweten als oud-vakbondsman én als commissaris bij zowel de NS als schoonmaakbedrijf CSU die de stations en treinstellen schoonmaakt, geen enkele bemiddelende rol te hebben gespeeld. Rosenmöller weigerde in het programma te verschijnen, hij reageerde schriftelijk. Hij verweerde zich door te stellen dat hij nooit is gevraagd door de partijen. Zelf nam hij ook geen initiatief. In 2011 werd Paul Rosenmöller aangesteld door Piet Hein Donner als commissievoorzitter die de corruptie aantijgingen aan het adres van het Curaçaose kabinet van Gerrit Schotte door de Curaçaose Centrale Bank onder leiding van Emsley Tromp moest onderzoeken. De commissie kwam tot het oordeel dat de screening van het kabinet op Curaçao onvoldoende was geweest en dat enkele ministers waarschijnlijk niet door de screening waren gekomen. Gerrit Schotte, die eerst zelf verzocht om deze commissie, deed het rapport af als zijnde gebaseerd op roddels. Helmin Wiels van de partij Pueblo Soberano noemde Rosenmöller niet-integer en onbeschoft. Rosenmöller komt wederom in het nieuws, als hij in 2018 volgens De Telegraaf lobbyt voor (behoud van) een hoger salaris voor de voorzitter van de Autoriteit Financiële Markten (AFM). Televisie (2003-2010) In 2003, toen hij de politiek verlaten had, werd Rosenmöller programmamaker voor de IKON. In januari 2004 presenteerde hij vijf afleveringen van het televisieprogramma Paul Rosenmöller en..., waarin hij gesprekken voerde met bekende Nederlanders (onder andere Ruud Lubbers, prinses Mabel en prinses Irene). Ook in seizoen 2005/2006 volgde een seizoen met onder meer auteur Yasmine Allas, politicus Ruud Lubbers, schaatser Bart Veldkamp en UNDP-topman en oud-politicus Ad Melkert. Vanaf juni 2004 presenteerde hij het programma Spraakmakende Zaken dat zeven seizoenen liep tot 2010 en waar met de aanwezige gast werd teruggekeken op een spraakmakend item dat te gauw weer vergeten was, maar wat de betrokken persoon altijd met zich mee zou dragen. In 2008 vertrok Rosenmöller, in aanloop naar de Olympische Spelen, naar China voor het programma Paul Rosenmöller in... China. In 2010 werd het IKON-programma Paul Rosenmöller en... de kracht van Afrika uitgezonden. In dit programma reisde Rosenmöller van Egypte naar Zuid-Afrika en bekeek hij de landen waar hij doorheen reisde met in het achterhoofd het WK in Zuid-Afrika. Onderwerpen die voorkwamen in het programma waren religie, politiek en levensomstandigheden van de bevolking. Vanwege de aankomende verkiezingen van 2010 presenteerde Rosenmöller het programma Paul Rosenmöller en... de lijsttrekkers, waarin hij tussen 27 mei en 4 juni 2010 de zeven lijsttrekkers van de grote partijen PvdA, SP, VVD, GroenLinks, ChristenUnie, D66 en CDA interviewde. Na tien jaar is hij gestopt bij de (inmiddels zelf ook opgedoekte) IKON. Bibliografie 2004 - Een mooie hondenbaan, uitgeverij Balans, 2006 - Ik loop dus ik besta, uitgeverij Prometheus, (inleiding en samenstelling door Rosenmöller) 2013 - Van droom naar daad, uitgeverij Lemniscaat, Onderscheidingen Rosenmöller werd door Elsevier en Trouw de oppositieleider tegen Paars genoemd, hoewel tijdens de twee kabinetten-Kok niet GroenLinks maar het CDA de grootste oppositiepartij was. Hij werd in 1988 verkozen tot Havenman van het jaar in Rotterdam. Hij won in 1998 de Thorbeckeprijs voor politieke welsprekendheid. Hij werd in 1995 verkozen tot politicus van het jaar door parlementaire journalisten. Op 30 januari 2003 werd Rosenmöller Ridder in de Orde van Oranje-Nassau. GroenLinks-politicus Nederlands televisiepresentator Nederlands programmamaker Nederlands vakbondsbestuurder Tweede Kamerlid Eerste Kamerlid Nederlands communist


text: Psychologie (verouderd: zielkunde) is de academische discipline die zich bezighoudt met het innerlijk leven (kennen, voelen en streven) en het gedrag van mensen. Zij doet dit over het algemeen door het volgen van de wetenschappelijke methode, maar in sommige gevallen doet zij beroep op symbolische interpretatie en kritische analyse, naar het voorbeeld van andere sociale wetenschappen. Het doel van de psychologie is het verwerven van kennis omtrent het doen en laten van de mensen, zowel in hun alledaagse omgeving als onder bijzondere omstandigheden. Met de opkomst van de gedragsgerichte stroming (behaviorisme) werd het object van de psychologie gereduceerd tot het uiterlijk waarneembare en meetbare gedrag van de mens, omdat het innerlijk leven zich niet objectief door wetenschappelijke waarneming zou laten registreren, maar alleen subjectief door introspectie en begrijpen. Niet iedere psycholoog kon zich vinden in dit primaat van het fysieke. Onder meer Carl Gustav Jung sprak in zijn essay "Das Grundproblem der gegenwärtigen Psychologie" (Het grondprobleem van de hedendaagse psychologie) uit 1931 in dit verband over een "Psychologie ohne Seele" (psychologie zonder ziel). Men is van deze beperking teruggekomen, onder andere door de zogenaamde 'cognitieve revolutie' in de psychologie, door het grote maatschappelijke belang van de psychotherapie en door de connotaties die het woord 'psychologie' bij alledaagse taalgebruik oproept. Daarbij denkt men immers in de eerste plaats aan de motieven, emoties en gedachten die een mens tot bepaalde handelingen brengen, waarbij die motieven ook nog eens volkomen onbewust kunnen zijn. Zich uitsluitend beperken tot het uiterlijk waarneembare en meetbare gedrag is uit strikt wetenschappelijk oogpunt te verkiezen, maar veel van de psychologie voltrekt zich in het verborgene van het brein van individuele mensen, en wie het gedrag van mensen verklaren en begrijpen wil kan niet zonder theorieën over de werking van al die niet objectief waarneembare processen in de hersenen. De psychologie wil het gedrag van mensen beschrijven, begrijpen en van daaruit soms ook kunnen voorspellen. Dat laatste lukt voor groepen van mensen (bijvoorbeeld: "de meerderheid zal zich zus en zo gaan gedragen") vrij aardig, maar op het niveau van het individu ("zij of hij zal zich zus of zo gaan gedragen") is de voorspellende kracht van de psychologie (nog) heel zwak. Geschiedenis van de psychologie Historiografie De geschiedenis van psychologie als discipline begint in de tweede helft van de 19e eeuw. Traditionele geschiedenisboeken verbonden de geschiedenis van de psychologie met de geschiedenis van de filosofie, voornamelijk die van de geest. Maar sinds de jaren 70 van de 20e eeuw ontstond een nieuwe stroming binnen geschiedschrijving van psychologie die deze continuïteit van psychologie bekritiseerde. Er kwam meer aandacht voor de sociale context waarin psychologie opkwam en opereerde, waarbij de geschiedenis niet meer werd gezien als een opeenvolging van theorieën en historische figuren. Aristoteles bijvoorbeeld de eerste psycholoog noemen is daardoor problematisch omdat psychologie als kennisdomein gewoonweg nog niet bestond en de filosofische ideeën over mensen fundamenteel anders waren. Deze beweging kwam tot stand door de verdere professionalisering van de geschiedenis van de psychologie als subdiscipline en door ontwikkelingen binnen geschiedenis en filosofie van de wetenschap. Er werd met een kritische blik naar de geschiedenis gekeken waarbij een universeel karakter van wat psychologie is niet zomaar werd aangenomen. Daardoor kwam er een focus te liggen op het multidisciplinaire karakter van psychologie die een trend op gang zette van geschiedschrijving over specifieke psychologische termen subdisciplines en sociale contexten. De geschiedenis van de psychologie vanuit verschillende intellectuele en demografische contexten benaderen is belangrijk omdat er niet vanuit kan worden gegaan dat er één ontstaansgeschiedenis is. Ontstaanscontext Psychologie als wetenschappelijke en zelfstandige discipline kwam op in de late 19e eeuw, maar dit ontstond niet zomaar. Verschillende contexten in filosofie, fysiologie, psychiatrie en bijvoorbeeld biologie hebben ertoe bijgedragen dat er een nieuwe discipline werd gevormd. Deze contexten verschilden per regio. Waar bijvoorbeeld in Groot-Brittannië evolutie een belangrijke invloed had waren in Frankrijk de ideeën uit de psychiatrie belangrijk en in Duitsland die uit de experimentele fysiologie. Filosofie De term psychologie is afkomstige uit de 16e eeuw, maar had een andere betekenis dan nu. Psychologie stond voor de menselijke ziel beschreven volgens de gangbare Middeleeuws Christelijke filosofie. Psychologie als de studie van de geest werd populair door het werk van de filosoof Christian Wolff. Rond die periode kwam er binnen de filosofie een discussie op gang of er een wetenschap van de geest kon bestaan. Kant beargumenteerde dat een empirische psychologie niet op hetzelfde niveau kon staan als andere wetenschappen omdat mentale processen niet gekwantificeerd kunnen worden. Of psychologie een wetenschappelijke discipline kon zijn, werd toen een discussie over methode. Herbart heeft hier een belangrijke invloed op gehad door te beargumenteren dat mentale processen in theorie wiskundig benaderd konden worden. Evolutie Door mensen binnen de evolutie te plaatsen, werd het mogelijk het gedrag van mensen met dat van andere dieren te vergelijken. Ook kwam er interesse voor individuele verschillen in denken en gedrag tussen verschillende groepen mensen. Daarnaast werd onderzoek naar genetische processen en de link met gedrag populair, bijvoorbeeld voor crimineel gedrag of alcoholisme. Onder andere Francis Galton's onderzoek naar individuele verschillen en zijn statische methode had een grote invloed hierop. Met zijn onderzoek maakte hij ook het controversiële idee van eugenetica populair, dat tot in de eerste helft van de 20e eeuw ook op grote schaal werd toegepast. Deze trends hadden een grote invloed op de vorming van de psychologie en waren voorlopers van de latere ontwikkelingspsychologie en differentiële psychologie. Fysiologie Fysiologie als experimenteel veld kwam op in de 19e eeuw in Frankrijk. Fysiologen gingen nadruk leggen op het onderzoeken van lichaamsprocessen in plaats van de functies van specifieke organen. Hierdoor werd het experiment de belangrijkste manier van onderzoek doen. Onder andere onderzoek naar zintuiglijke waarneming werd populair. Belangrijke figuren in deze traditie waren Weber, Fechner, en Helmholtz. Fechner bouwde voort op onderzoek van Weber naar verschillen in de intensiteit van prikkels en formuleerde de Fechner-Weberwet. Fechner noemde dit onderzoek psychofysica. Helmholtz deed onderzoek naar optiek en probeerde de snelheid van signalen in het zenuwstelsel te meten. Ook de Nederlandse fysioloog Donders had met zijn onderzoek naar reactietijd voor het meten van de snelheid van mentale processen een belangrijke invloed op later psychologisch onderzoek. Fysiologie was belangrijk voor de ontwikkeling van experimentele psychologie omdat het een bruikbare methode gaf om mentale processen te kwantificeren. Sociale Context In de 19e eeuw veranderde het leven van mensen in een rap tempo. In deze periode groeide de bevolking snel, kwam de industrialisatie in volle gang en trokken mensen massaal naar de stad. Monarchieën werden verworpen of banden in en overheden democratiseerden. De snelle industrialisatie was deels te danken aan nieuwe ontwikkelingen in de wetenschap, hierdoor nam de wetenschap een prominentere plaats aan in de samenleving. In deze periode werd het geloof steeds vaker bekritiseerd of de rug toegekeerd, mensen zochten naar andere manieren om zichzelf te begrijpen. De populariteit van wetenschappelijk denken, de snel veranderende samenleving en de kritiek op het geloof zorgden voor een gunstig klimaat voor psychologie om uit te groeien tot een academische en praktische discipline. Vorming van de discipline Institutionalisering en professionalisering zijn belangrijk om psychologie als autonome expertise en de psycholoog als individueel expert te erkennen. Erkenning van psychologie als een aparte professie is belangrijk voor haar institutionalisering. Het oprichten van onderzoeksinstituten en verenigingen, opleidingen en de mogelijkheid om af te studeren en een plaats in de samenleving dragen hier aan bij. Belangrijke processen binnen de professionalisering van een beroep zijn bijvoorbeeld de duur van de opleiding, de mate van specialisatie, regulatie van de beroepsgroep en gedragscodes. Duitsland Door de populariteit van experimentele methodes en het prestige van de Duitse wetenschap investeerden Duitse universiteiten in onderzoekslaboratoriums en onderzoek werd onderdeel van het curriculum voor studenten. Ook lag er door hervormingen een nadruk op academische vrijheid en zelfbestuur door universiteiten. Dit was een gunstig klimaat voor Wundt, die in 1975 professor filosofie aan de Universiteit van Leipzig werd, om een psychologisch laboratorium op te richten. Dit deed hij in 1879. Veel van het onderzoek dat in het laboratorium werd gedaan werd gepubliceerd in het door hem opgerichte tijdschrift Philosophische Studien. Zijn lab trok veel belangstelling uit binnen- en buitenland. Studenten namen hun ervaring mee terug waardoor er een proces van internationale institutionalisering opgang kwam, zoals bijvoorbeeld het geval was in de Verenigde Staten. Er kwamen snel meer laboratoria van de grond, zoals in Heidelberg, opgericht door de psychiater Kraepelin, en in Göttingen door Georg Elias Müller. De eerste vereniging in Duitsland, de Gesellschaft für Experimentelle Psychologie, werd in 1904 opgericht. Deze vereniging bestond op dat moment uit maar weinig mensen die zich echt psycholoog noemden en kwamen uit allemaal verschillende disciplines. Psychologie in Duitsland bleef nog lange tijd verbonden aan andere faculteiten. Tijdens de Tweede Wereldoorlog veranderde deze situatie en kwam er een universitair examen voor psychologen en kwamen er aparte posities voor hoogleraren psychologie. Nederland In 1876 werd Zielkunde een verplicht onderdeel van de studie filosofie. De eerste Nederlandse filosoof die zich vooral richtte op psychologie en daarbij een voorbeeld nam aan wat er in Duitsland gebeurde was Gerard Heymans. Hij werd in 1890 aangesteld als hoogleraar filosofie aan de Rijksuniversiteit Groningen en begon met het inrichten van een psychologisch laboratorium in 1892, daarmee het eerste in Nederland. Heymans' invloed op de academische psychologie was groot en er was ook een tijdlang sprake van de Groninger School. Psychologie werd aanvankelijk beoefend en toegepast door mensen die werkzaam waren in andere professies, zoals psychiaters, artsen en pedagogen. In de jaren 1920 konden studenten voor het eerst examen doen in psychologie en werden de eerste hoogleraren psychologie aangesteld. Roels was de eerste in Nederland die zich zo mocht noemen toen hij in 1922 werd aangesteld bij de Universiteit van Utrecht. Vlaanderen Aan de Katholieke Universiteit Leuven was A. Thiéry de eerste hoogleraar in de psychologie aan het in 1889 opgerichte Hoger Instituut voor Wijsbegeerte. In 1892 richtte hij daar zijn eigen psychologisch laboratorium op. In 1923 ontstond aan de KULeuven de "École de Pédagogie et de la Psychologie appliquée a l'Éducation" (School voor Opvoedkunde en Toegepaste Psychologie van de Opvoedkunde). Tijdens de Tweede Wereldoorlog verwierf dit instituut een Nederlandstalige sectie. In 1967 werd het Instituut een onafhankelijke faculteit. Aan de toenmalige Rijksuniversiteit Gent ontstond in 1927 een Hoger Instituut voor Opvoedkunde met een aanvankelijk driejarige opleiding. Vanaf 1969 werd dit een afzonderlijke faculteit. Vanaf het academiejaar 1994-1995 was er een onderscheid tussen de afstudeerdiploma's (licenties) enerzijds in de psychologie, anderzijds in de pedagogische wetenschappen. Momenteel (2023) bieden 3 van de Vlaamse universiteiten een academische opleiding in the psychologie aan: naast de hogergenoemde UGent en KULeuven biedt de faculteit Psychologie en Educatiewetenschappen van de Vrije Universiteit Brussel masteropleidingen in de agogische wetenschappen, in de psychologie en in de onderwijskunde. Internationaal Er was ook samenwerking en contact tussen psychologen van verschillende landen, waardoor psychologie ook een internationaal karakter aannam. Het eerste internationale congres over psychologie vond plaats tijdens de wereldtentoonstelling van Parijs in 1889, met een afscheidsbanket op de eerste verdieping van de pas gebouwde Eiffeltoren. De jonge Poolse filosoof en parapsycholoog Julian Ochorowicz had het idee voor zo'n congres in 1881 in het Franse tijdschrift Revue Philosophique geopperd. Hij wilde de psychologie scheiden van de wijsbegeerte en zag nut om dit op internationale schaal te doen. Deelnemers kwamen uit 20 verschillende landen, de meeste uit Europa, en onder hen bevonden zich William James, Hugo Münsterberg en Théodule Ribot. Op dit congres werd het International Congress of Psychology Committee opgericht door de grote overeenstemming om zo'n congres te blijven organiseren. Het tweede congres vond plaats in Londen in 1892. Toegepaste psychologie Naast academische psychologie die zich vooral richtte op experimentele psychologie, heeft de toegepaste psychologie ook een grote rol gespeeld in de professionalisering en institutionalisering van psychologie. Een voorloper van toepaste psychologie en psychometrie was het testen van mentale capaciteiten van kinderen en arbeiders vooral in Engeland en Frankrijk. In de 19e eeuw ging ook het schoolsysteem op de kop. Basisonderwijs werd verplicht en kinderen moesten onderscheiden worden in hun prestaties en vermogens. Het meten van intelligentie werd een van de populairste manieren om dit te doen. In Groot-Brittannië deed Galton statistisch onderzoek naar wat hij algemene intelligentie noemde, de g-factor. Zijn ideeën werden erg populair en werden verder ontwikkeld, bijvoorbeeld door James Cattell in de Verenigde Staten. In Frankrijk was Binet een van de pioneers op het gebied van intelligentie testen. In contrast met Galton focuste Binet op hogere mentale functies. William Stern kwam met een manier om intelligentie gemeten met Binet's test te kwantificeren, het intelligentie quotiënt. In het begin van de 20e eeuw richtten sommige psychologen zich op het grote publiek en het belang van professionele toegepaste psychologie. Hugo Münsterberg was een belangrijke stem voor het onderscheiden van een apart toegepast veld. Klinische psychologie begon op te komen en psychometrie nam een steeds belangrijkere plaats in bij het keuren van personeel. Maar de Eerste Wereld Oorlog leidde pas echt tot een explosie van toegepaste psychologie, voornamelijk door het inzetten van psychometrie bij het keuren van Amerikaanse soldaten. Wetenschappelijke psychologie De wetenschappelijke psychologie wordt ingedeeld bij de gedragswetenschappen (in Vlaanderen gebruikelijk) of bij de sociale wetenschappen (meer in Nederland gebruikelijk) omdat mensen (en dieren) altijd samenleven met soortgenoten en als kind door hen worden verzorgd en grootgebracht. Hoe mensen zich in groepen gedragen is object van de sociale psychologie. Mensen verschillen van elkaar in tal van opzichten. Die verschillen zijn object van de persoonlijkheidsleer (of differentiële psychologie). Mensen worden als baby geboren en ontwikkelen zich mettertijd in gedrag, waarnemen, denken en beleven. Wat vroeger kinderpsychologie heette wordt tegenwoordig ontwikkelingspsychologie genoemd. De psychologische gerontologie wordt daar ook toe gerekend. Het waarnemen, leren, denken, spreken, onthouden en vergeten is object van de cognitieve psychologie (of functieleer), de leerpsychologie en de neuropsychologie. Specifiek voor de taal is er de psycholinguïstiek. Stoornissen in het gedrag, denken en beleven van mensen zijn object van de klinische psychologie, de psychopathologie, neuropsychologie en psychotherapie. Een van de vele soorten psychotherapie is de psychoanalyse, oorspronkelijk ontwikkeld door de Weense psychiater Sigmund Freud. De wetenschappelijke status van de psychoanalyse is omstreden. Mensen werken met elkaar samen. Hoe zij dat doen en wat daaraan verbeterd kan worden is het object van de arbeids- en organisatiepsychologie. Onderdeel daarvan is de sportpsychologie. Verschillen in gedrag, denken en beleven tussen bevolkingsgroepen en tussen volkeren met verschillende culturen zijn object van de cultuurpsychologie. Hier overlapt de psychologie sterk met de antropologie of etnologie, en de sociologie. Zo heeft de psychologie ook veel gemeen met de biologie, vooral op het punt van erfelijke aanleg van gedrag en gedragsstoornissen (zie biologische psychologie), de criminologie, de pedagogiek of opvoedkunde, de geneeskunde, de statistische data-analyse. Op het gebied van het denken over ethische vragen en dilemma’s, het zelfbewustzijn, het ontstaan en de werking van het geweten raakt de psychologie aan de filosofie, waaruit zij oorspronkelijk ook is voortgekomen. In alfabetische volgorde zijn dit onder andere de vakgebieden waarin onderwijs gegeven wordt aan de Nederlandse en Vlaamse Universiteiten: Arbeids- en organisatiepsychologie De Arbeids- en organisatiepsychologie bestudeert de mens in relatie tot zijn werk. In feite is het een vereniging van twee soorten psychologie: arbeidspsychologie en organisatiepsychologie (die weer veel ontleent aan de sociale psychologie). Een recente specialisatie binnen de arbeidspsychologie is de psychologie van arbeid en gezondheid, die zich richt op de relaties tussen de inhoud van het werk en de gezondheid van de werknemer. Biologische psychologie De Biologische psychologie bestudeert de biologische basis van het gedrag en psychologische functies van mensen. Er kunnen hier in principe drie verschillende invalshoeken worden onderscheiden. Zo kan men primair geïnteresseerd zijn in de invloeden van cognitieve taakmanipulaties op menselijk gedrag en fysiologische processen. Ook kan het doel zijn individuele verschillen in gedrag en hieraan ten grondslag liggende genetische kenmerken en hersenfuncties in kaart te brengen. Ten slotte kan de biologisch psycholoog gericht zijn op onderzoek naar verandering van gedrag en fysiologische functies tijdens de menselijk levensloop. Culturele psychologie De Culturele psychologie (ook wel cross-culturele psychologie genoemd) is de psychologie die zoekt naar verbanden en/of verschillen tussen bepaalde culturen in de wereld. In deze tak wordt het menselijke gedrag bestudeerd zoals dat direct beïnvloed wordt door de culturele omgeving waarin de mens leeft. Cultuur wordt hier beschouwd als een samenspel van materiële en immateriële zaken die door een groep mensen in een gemeenschap worden gedeeld en als beweeglijk in de tijd. Functieleer De Functieleer is het terrein binnen de psychologie dat zich bezighoudt met onderzoek naar menselijke psychologische functies. Bijvoorbeeld onderzoek naar het gehoor, het zien, de tastzin, het geheugen, de emoties, de aandacht, de taalverwerving en het taalgebruik, het denken etc. Aanvankelijk heette dit terrein van onderzoek Experimentele psychologie, zoals ook tegenwoordig (2006) nog in het Engels 'Experimental psychology'. De benaming 'Functieleer' is door de Amsterdamse hoogleraar Duijker ingevoerd, omdat men inmiddels ook in andere takken van de psychologie 'experimenten' was gaan doen en hij dit verwarrend vond. De leerpsychologie kan gezien worden als tak van de functieleer maar krijgt hieronder toch een aparte behandeling. Klinische psychologie Klinische psychologie is de toepassing van psychologie in een klinische (gezondheids-; Grieks klinè = bed) setting. De verschillende vormen van klinische psychologie worden ingezet ter verlichting van psychische spanningen en depressies en in het algemeen ter bevordering van de geestelijke gezondheid. Leerpsychologie Binnen de psychologie houdt de leerpsychologie zich bezig met de studie van hoe mensen (en dieren) leren van hun ervaringen, hoe leerprocessen efficiënter verlopen kunnen en hoe de leerresultaten langer stand kunnen houden. De studie van de werking van het geheugen is hierbij essentieel. Neuropsychologie De Neuropsychologie is de psychologie die zich primair bezighoudt met stoornissen en beschadiging van hersenfuncties, en de invloed hiervan op menselijk gedrag. Onderzoek van mensen met hersenschade en hieraan gerelateerde gedragsstoornissen kan daarbij belangrijke kennis opleveren wat betreft functionele specialisatie van bepaalde hersengebieden. Onderwijspsychologie De Onderwijspsychologie is gericht op het optimaliseren van onderwijs- en leerprocessen in scholen, opleidingen en cursussen. Zij maakt daarbij gebruik van de leerpsychologie, de sociale psychologie en de ontwikkelingspsychologie. Ontwikkelingspsychologie De ontwikkelingspsychologie bestudeert gedrag, denken en beleven van mensen in de verschillende levensfasen, vanaf de geboorte tot aan het einde van het leven. Aanvankelijk richtte men zich alleen op de ontwikkeling van baby tot volwassene, de periode van grootste ontwikkeling en verandering. Toen noemde men het nog 'kinderpsychologie' en 'puberteitspsychologie'. Maar omdat in deze termen het aspect van de voortdurende ontwikkeling en verandering van gedrag, denken en beleven, onvoldoende tot uiting kwam, en men juist geïnteresseerd was in de oorzaken en gevolgen van die ontwikkelingen, is men de term 'ontwikkelingspsychologie' gaan verkiezen. Persoonlijkheidsleer of Persoonlijkheidspsychologie De Persoonlijkheidsleer bestudeert de verschillen en overeenkomsten in persoonlijkheid, temperament en karakter tussen mensen. Belangrijke aspecten van de persoonlijkheid zijn: hoe iemand zich gewoonlijk gedraagt ten opzichte van andere mensen, hoe hard iemand gewoonlijk wil werken, hoe nadenkend en intelligent iemand is, hoe vrolijk of somber gestemd, hoe kalm of opvliegend, enzovoorts. Men zoekt daarbij naar de belangrijkste typen of soorten waarin mensen te onderscheiden zijn. Dit om het gedrag van die bepaalde typen beter te kunnen verklaren en voorzien. De Differentiële psychologie maakt deel uit van de persoonlijkheidsleer. De nadruk in de differentiële psychologie ligt op de testleer als instrument voor de psychodiagnostiek. Sociale psychologie De wetenschap van het gedrag van mensen in groepen en organisaties, maar ook van de beïnvloeding van het gedrag van individuen door groepsverwachtingen (onder andere rolgedrag) en door denkprocessen waarbij mensen zich met elkaar vergelijken. Er is overlap met de arbeids- en organisatiepsychologie en sociologie. Kritische psychologie De Nederlandse hoogleraar Theo de Boer is een wijsgerig antropoloog die vraagtekens zet bij de wenselijkheid om ook de mens als 'object' van wetenschap te bestuderen. Zijn stelling, onder meer uiteengezet in 'Grondslagen van een kritische psychologie', is dat de moderne wetenschappen bij de studie van de mens - niet alleen wat betreft de psychologie maar ook de sociale, historische en cultuurwetenschappen - uitgaan van veronderstellingen die ontleend zijn aan het model van de natuurwetenschap. Ze kijken dus op dezelfde manier naar de mens alsof het een ding was en reduceren hem daardoor tot een natuurverschijnsel. De Boer pleit ervoor om de mens in de eerste plaats als een rationeel wezen te zien en dus de natuurwetenschappelijke (empirisch-analytische) benadering aan te vullen met wat hij noemt 'de postulaten van de dialoog'. Deze leveren het model voor het hermeneutisch begrijpen van de mens. Zie ook Psychiatrie Psycholoog Toegepaste psychologie Psychologie van A tot Z Externe links BFP-FBP.be: de Belgische Federatie van Psychologen (BFP) Belgische psychologencommissie: erkent de aanvragen tot het voeren van de titel psycholoog in België Psynip.nl: website van het Nederlands Instituut van Psychologen (NIP) LVE.nl: de Nederlandse Landelijke Vereniging van Eerstelijnspsychologen (LVE) Psychologie begrippen Woordenlijst psychologie en psychotherapie De Psycholoog: De Psycholoog, een Nederlandse community van psychologen en aanverwante professionals Mensenkennis.be: Mensenkennis.be, wetenschapsblog over psychologie gelinkt aan de Universiteit Gent Wetenschapsgeschiedenis


text: Parallax of bewegingsparallax is het verschijnsel dat de schijnbare positie van een voorwerp ten opzichte van een ander voorwerp of de achtergrond varieert als het vanuit verschillende posities bekeken wordt. Als men zich bijvoorbeeld naar rechts verplaatst ten opzichte van de kijkrichting (bijvoorbeeld zittend in een voertuig naar links kijkt ten opzichte van de rijrichting) draait de richting waarin men een object op de voorgrond ziet sneller naar links dan de richting waarin men een object op de achtergrond ziet. Ten opzichte van nabije objecten lijken verre objecten dus gedeeltelijk mee te bewegen met de beweging van de waarnemer. De hersenen vertalen hieruit de relatieve diepte. Dit staat bekend als diepteperceptie. Parallax als foutbron Fotografie Een te fotograferen voorwerp lijkt door de zoeker van een eenvoudige zoekercamera in een iets andere positie te zijn dan vanuit het opnameobjectief, doordat objectief en zoeker niet op dezelfde positie of direct achter elkaar zitten, maar enkele centimeters van elkaar verwijderd zijn. Bij een foto van een voorwerp dat een aantal meters van het objectief af ligt levert de parallax geen grote problemen op, doordat objectief en zoeker dan vrijwel hetzelfde zien. Naarmate een voorwerp echter dichter bij de camera ligt, veroorzaakt de parallax een groter verschil tussen het zoekerbeeld en de werkelijk te nemen foto. Bij een twee-ogige spiegelreflexcamera, zoals onder andere gemaakt door Rollei, Yashica en Mamiya, kan de parallax worden opgeheven door de parallax-converter, die tussen camera en statief in zit. Nadat er door het bovenste objectief is scherpgesteld wordt de camera met de converter omhooggetild en komt het opnameobjectief op dezelfde hoogte als eerder het zoekerobjectief. De opname is dan exact gelijk aan de waarneming. Dat werkt echter alleen bij stilstaande voorwerpen. Er zijn ook camera's zoals de Mamiya C 330 die in de zoeker een parallaxcorrectie laten zien, waardoor bovengenoemde niet aan de orde is. Een eenogige spiegelreflexcamera lost het parallaxprobleem fundamenteel op. Doordat de zoeker exact toont wat het objectief ziet, treden er geen verschillen op tussen zoekeruitsnede en de werkelijke opname. Wat er wel zal optreden is, dat er meer beeld op de afbeelding staat dan vooraf is gezien, dit komt doordat de meeste spiegelreflexcamera's een matglasbegrenzing hebben van ongeveer 90%, alleen (semi)professionele camera's hebben een begrenzing van 100%. Het beeld wordt bij dit type camera door het opnameobjectief via een spiegel en een prisma direct in de zoeker overgebracht. Tijdens de daadwerkelijke opname klapt de spiegel tijdelijk omhoog, waardoor een ander soort parallax ontstaat, tijdparallax, je bent even je onderwerp kwijt, wat met een meetzoekercamera niet gebeurt. Bij veel digitale camera’s wordt het zoekerbeeld elektronisch van de beeldsensor overgenomen op een beeldschermpje (bijvoorbeeld een lcd). Ook deze camera’s zijn parallaxvrij. Een ander parallaxprobleem treedt op bij het maken van een panorama door het aan elkaar plakken van afzonderlijke foto’s: er blijven vaak gedeelten waar het niet goed passend is te maken. Bij een stereocamera is er parallax tussen de twee objectieven. Zie hieronder bij #Diepte zien. Meetinstrumenten Bij het aflezen van analoge meetinstrumenten kunnen fouten optreden door de parallax. Er kunnen hier twee soorten parallax worden onderscheiden, de parallax tussen meetinstrument en voorwerp en de parallax in het meetinstrument zelf. Digitale uitlezingen zijn parallaxvrij doordat het resultaat niet afhangt van de waarneming. Parallax tussen meetinstrument en voorwerp Er kan parallax optreden tussen de schaalverdeling van het meetinstrument en het voorwerp dat wordt gemeten. Een bekend voorbeeld is een liniaal die op een voorwerp wordt gelegd. Als de schaalverdeling boven op de liniaal zit, is er afstand tussen de schaalverdeling en het te meten voorwerp. De waarnemer die het hoofd iets naar links of rechts beweegt ziet het effect van de parallax: de schaalverdeling lijkt zich ten opzichte van het voorwerp te verplaatsen. Ook bij een doorzichtige liniaal met de schaalverdeling aan de onderzijde kan parallax optreden, en wel door lichtbreking. Als de waarnemer niet recht van bovenaf kan aflezen, wordt de schaalverdeling enigszins verschoven waargenomen. Het gedeelte van het voorwerp onder de liniaal is evenveel verschoven, maar het gedeelte daarbuiten niet. Door de liniaal heen aflezen geeft het beste resultaat: het afleesstreepje en het te meten punt hebben dezelfde afwijking, zodat de parallax gecompenseerd is. Op de foto is te zien dat die parallaxcompensatie vlak bij de rand het beste is; verder van de rand af neemt de parallax toe doordat de bovenkant van de liniaal enigszins helt. Parallax in het meetinstrument zelf Ook kan er parallax optreden in het meetinstrument zelf, bij het aflezen van een wijzer tegen de achtergrond van een schaalverdeling. Het eenvoudigste voorbeeld is het aflezen van de tijd op een analoge klok die schuin wordt waargenomen. Een veelgebruikte methode om deze meetfout tegen te gaan is de zogeheten spiegeluitlezing: vlak onder of boven de schaalverdeling zit een gleuf van circa 5 mm breed in de wijzerplaat, met daarachter een spiegel. Door loodrecht op de wijzerplaat te kijken vallen spiegelbeeld en wijzer samen en is de waarneming correct. Een andere methode, vooral in goedkopere instrumenten gebruikt, is de meswijzer, waarbij het uiteinde van de wijzer in een verticaal vlak ligt. Wanneer het uiteinde van de wijzer zo dun mogelijk lijkt, is het blikveld loodrecht van boven. Deze methode is veel minder nauwkeurig dan die met de spiegelschaal. De essentie van deze correcties is het verbeteren van de reproduceerbaarheid van de uitleeshoek. Zelfs al zou de spiegel of de wijzer niet goed uitgelijnd zijn, dan is het resultaat nog hetzelfde als bij de calibratie van het instrument. Artillerie Bij gebruik van artillerie in een gevechtssituatie moet het vuurleidingssysteem rekening houden met de positieverschillen van de afzonderlijke kanonnen. Hoewel dat niet direct met waarneming te maken heeft (er wordt meestal gericht op geografische coördinaten), is de meetkundige verklaring van dit probleem dezelfde als bij parallax. Parallax als basis voor meetmethodes Fotogrammetrie In de fotogrammetrie wordt de relatieve verplaatsing of omvalling fotografisch vastgelegd bij het nemen van luchtfoto’s vanuit twee verschillende posities. In een stereoscoop kunnen de overlappende sets foto's driedimensionaal worden bekeken. Met een parallaxmeter, uitgerust met een micrometer, kan van elk punt het parallaxverschil worden bepaald. De parallaxverschuiving is een maat voor het hoogteverschil. Zo kunnen hoogteverschillen van gebouwen en objecten worden bepaald of terreinhoogtekaarten worden gemaakt. Bij terrestrische fotogrammetrie worden verschillen in afstanden bepaald bij foto's die vanaf de grond genomen zijn. Astronomie In de astronomie wordt de parallax gebruikt om afstanden te meten. De mate waarin een ster schijnbaar verschuift wanneer hij wordt waargenomen vanuit twee tegenover elkaar gelegen punten van de aardbaan (dus bijvoorbeeld door twee keer een meting op dezelfde plek op aarde te verrichten, maar met zes maanden verschil in tijd), wordt als een maat gebruikt om de afstand te bepalen. De parsec (een samentrekking van parallaxseconde) is een in de astronomie gebruikte afstandseenheid, gedefinieerd als de afstand tussen de aarde en twee voorwerpen (met onderlinge afstand van 1 astronomische eenheid), als die twee voorwerpen vanuit de aarde gezien worden met een parallax van 1 boogseconde. Diepte zien Dat iemand in staat is diepte te zien, is voor een deel te danken aan parallax. Met de beide ogen worden twee beelden onder een iets verschillende hoek waargenomen. De hersenen interpreteren dat als diepte. De stereoscopie maakt daar gebruik van. Waarneming door een verrekijker levert door de vergroting wat minder diepte, net als bij telefoto’s. Prismakijkers compenseren dat diepteverlies enigszins door de objectieven wat verder uiteen te plaatsen, waardoor de parallax vergroot wordt. Appendix Zie ook Astronomie Fotogrammetrie Stereoscopie Meettechniek Fotografie Geometrische optica