text: Programmeren is het schrijven van een computerprogramma, een concrete reeks instructies die een computer kan uitvoeren. Dit is de taak van een softwareontwikkelaar of programmeur. Programmeren wordt in het algemeen niet direct in machinetaal gedaan, maar in een programmeertaal. De programmacode die wordt geschreven heet broncode en wordt door een assembler, compiler of interpreter omgezet in machinecode. Met name in het verleden werd voor programmeren ook coderen gebruikt. Overzicht Met compilers die dezelfde programmeertaal naar verschillende machinetalen omzetten, wordt het mogelijk om programmatuur te schrijven die niet gebonden is aan een specifieke processor. Bovendien ondersteunt een programmeertaal een hoger niveau van abstractie dan machinetaal, waardoor programma's gemakkelijker te begrijpen en te wijzigen zijn. De omvang van programmeerwerk verschilt sterk. Veel programma's bestaan uit enkele regels broncode, die na eenmalig gebruik worden afgedankt; maar ook programma's met miljoenen regels broncode, die gedurende tientallen jaren worden gebruikt en aangepast door duizenden programmeurs, zijn niet zeldzaam. Ook de aard van het programmeren kan sterk uiteenlopen: verschillende soorten toepassingen vereisen verschillende soorten kennis. Zo zal een programma dat via een grafische gebruikersinterface met eindgebruikers communiceert zaken als venster, tekstblok, invulbaar tekstblok, indrukbare knop gebruiken terwijl een programma voor statistische berekeningen ondersteuning zal bevatten voor bijvoorbeeld variantie en exponentiële distributie. Daarom hebben veel programmeertalen allerlei toepassingsspecifieke bibliotheken. Daarnaast wordt een gegeven programmeertaal vaak inherent minder geschikt geacht voor het uitdrukken van bepaalde soorten programma's, omdat de manieren van uitdrukken die de taal ondersteunt niet goed op het probleem aansluiten. Dit leidt vaak tot het ontwikkelen van nieuwe talen. Er bestaan dan ook duizenden verschillende programmeertalen, waarvan de meeste nog in gebruik zijnde talen aan voortdurende wijzigingen onderhevig zijn, zoals bij natuurlijke talen. Een programma kan ook verschillende talen combineren. Professionele softwareontwikkelaars zijn gespecialiseerd in bepaalde talen en bepaalde soorten toepassingen aangezien er zoveel programmeertalen bestaan. Methodes Backtracking Extreme Programming Functioneel programmeren Gestructureerd programmeren Objectgeoriënteerd programmeren RUP SADT Unified Software Development Process Zie ook Hello world Functionele analyse en Functioneel ontwerp Versiebeheer Refactoring Testen Validatie Documentatie Algoritme Optimalisatie Service-oriëntatie Programmeertaal Object-oriëntatie Lambdacalculus Computer


source: wikipedia

text: Penicilline is een antibacteriële stof die in 1928 ontdekt werd door de Schotse arts-bacterioloog Alexander Fleming. Later werd penicilline het eerste algemeen bruikbare antibioticum tegen bacteriën bij infectieziekten. De stof is een voorbeeld van een bètalactamantibioticum (β-lactam), een groep stoffen met vergelijkbare eigenschappen. Howard Florey en Ernst Boris Chain bewezen de praktische geneeskrachtige werking van hoge doses penicilline voor infectieziekten, daarom wonnen ze met Fleming de Nobelprijs voor Fysiologie of Geneeskunde in 1945. Geschiedenis Alexander Fleming was bezig met een onderzoek naar stafylokokken (deze kunnen ontstekingen veroorzaken, bijvoorbeeld een steenpuist), toen hij op een van zijn voedingsbodems de schimmel Penicillium notatum aantrof en opmerkte dat rondom deze schimmel geen bacteriën konden groeien. Het bleek dat deze schimmel in staat was een bacteriedodende stof af te scheiden, die door Fleming 'penicilline' genoemd werd. Fleming dacht dat penicilline niet breed toegepast zou kunnen worden, onder meer doordat penicilline snel werd afgebroken in het bloed en niet in diepe wonden leek te werken. Pas na tien jaar (in 1938) ging het onderzoek verder, toen een groep biochemici onder leiding van Howard Florey en Ernst Boris Chain begon met het isoleren van kleine hoeveelheden penicilline, het zuiveren ervan en het verkrijgen van grotere hoeveelheden. Ze testten het op dieren en op 27 januari 1941 werd het voor het eerst op mensen getest, in de Radcliffe Infirmary (gelegen tussen Somerville College en Green Templeton College, Oxford). Na de ontdekking van penicilline volgden nog vele andere antibiotica. Dorothy Hodgkin kwam in 1944 met de bepaling van de structuur penicilline. Ze ontdekte dat er sprake was van een ongewone ringstructuur die nu bekendstaat als β-lactamstructuur, een ontdekking die belangrijke aanwijzingen verschafte over de manier waarop het antibioticum werkte. In 1964 werd haar hiervoor de Nobelprijs voor de Scheikunde toegekend. De productie van penicilline nam pas echt toe toen de Verenigde Staten betrokken raakten bij de Tweede Wereldoorlog. De Amerikaanse regering stak heel veel geld in de zaak en op D-Day (1944) was er voor elke gewonde soldaat genoeg penicilline beschikbaar. In 1945 kregen Florey, Chain en Fleming de Nobelprijs voor de Fysiologie of Geneeskunde. Naar alle waarschijnlijkheid was de eerste keer dat in Nederland penicilline werd gebruikt in Kamp Westerbork, waar het werd gesynthetiseerd door een geïnterneerde bacterioloog. Fleming liet zich de publiciteit rond het succes van penicilline graag aanleunen, terwijl Florey en Chain vonden dat ze als onderzoekers de media moesten mijden. Daarom werd Fleming als enige breed bekend als ontdekker van penicilline, maar zonder Florey en Chain was penicilline nooit een bruikbaar geneesmiddel geworden. Productie in Nederland Tijdens de Tweede Wereldoorlog werkte in de door de Duitsers bezette Koninklijke Nederlandsche Gist- en Spiritusfabriek (NG&SF) in Delft onder leiding van hoogleraar professor dr. ir. Albert Kluyver de Bacinol-groep, een team van microbiologen, in het geheim aan de ontwikkeling van eigen penicilline met de codenaam Bacinol. In 1944 werden hiervoor schimmels verzameld van het geslacht Penicillium die in Baarn waren gekweekt. Voorts kreeg men informatie uit een Zwitsers vakblad, waarin een artikel over penicilline was verschenen van de naar kamp Westerbork getransporteerde joodse arts dr. Andries Querido, die adviseur was van de Bacinol-groep. De Bacinol-groep slaagde erin kleine hoeveelheden Penicillium baculatum met een zuiverheidsgraad van 50% te ontwikkelen in advocaatflessen, die waren geleend van de aan de fabriek verbonden Schiedamse destilleerderij Rynbende. Toen het middel in 1945 ontwikkeld was en er tussen de voedseldroppings van april 1945 op vliegveld Ypenburg eveneens penicilline van het Amerikaanse bedrijf Pfizer zat, vergeleek dr. Everwijn Verschuyl, bedrijfsarts van de NG&SF en chirurg-gynaecoloog in het Delftse Bethelziekenhuis, de twee middelen, waaruit bleek dat zij identiek waren. Hij paste het middel voor het eerst toe op een in het ziekenhuis opgenomen 19-jarige patiënte die leed aan een ernstige stafylokokken-infectie, die met hoge koortsen gepaard ging. Zij leek ten dode opgeschreven, maar na de toediening van de penicilline knapte zij zienderogen op. Eveneens werd het middel toegediend aan een 18-jarige vrouw, die leed aan een negenoog op de bovenlip. Ook zij genas binnen afzienbare tijd. Dit gaf in 1946 de aanzet tot de productie van de penicilline in Delft. In 1948 was heel Nederland voorzien van de Delftse penicilline en vanaf 1949 kon men het middel gaan exporteren. In 1951 werd de productie verhoogd en groeide de NG&SF uit tot een van de grootste producenten van penicilline ter wereld. Aangrijpingspunt van penicilline Penicilline blokkeert een enzym (DD-transpeptidase) dat betrokken is bij de bouw van de celwand van de bacterie (prokaryoot). Penicilline werkt op peptidebindingen van D-alanine (rechtsdraaiend), dat voorkomt in de celwand van bacteriën - maar niet in mensen. Het normale alanine is linksdraaiend, dus L-alanine (zie Optische isomerie). Eukaryoten gebruiken D-alanine niet in hun eiwit, en hebben dus geen last van penicilline. Smal- en breedspectrum Er bestaan verschillende soorten penicilline (R-C9H11N2O4S, waarbij R kan variëren), sommige met een smal, andere met een breed spectrum. Smalspectrumpenicillinen werken tegen maar een beperkt aantal soorten bacteriën, terwijl breedspectrumpenicillinen tegen veel meer soorten bacteriën actief zijn. Een arts zal indien mogelijk bij voorkeur de eerste soort toedienen, omdat breedspectrumpenicillinen veel meer bacteriën vernietigen dan alleen die bacteriën waardoor men ziek is geworden, zodat er relatief vaak bijwerkingen en neveneffecten optreden als diarree of schimmelinfectie. Een breedspectrumpenicilline wordt bij noodgevallen gegeven, als er sprake is van een ernstige acute situatie waarbij snel handelen vereist is, of als er een vermoeden is van een menginfectie met meerdere ziekteverwekkers, hoewel men tegenwoordig liever gericht een combinatie van meerdere smalle kuren (combikuur) geeft. Voorbeelden van penicillines Fenoxymethylpenicilline en benzylpenicilline zijn voorbeelden van smalspectrumpenicillinen; amoxicilline van een breedspectrumpenicilline; flucloxacilline van een penicilline met een relatief smal spectrum dat tegen bètalactamase bestand is; en de combinatie amoxicilline met clavulaanzuur is zowel breedspectrum als bestand tegen bètalactamase. In het laatste geval wordt de lactamase door het clavulaanzuur onwerkzaam gemaakt. Een derivaat van penicilline heet ampicilline. Dit is eveneens in staat het enzym te inhiberen dat zorgt voor de verbinding tussen NAG en NAM in de celwand van de bacterie. Ook is er nog een onderscheid te maken tussen penicillinen die via een injectie en die via een tablet worden toegediend; deze laatsten moeten bestand zijn tegen maagzuur. Resistentie Sinds eind jaren veertig is er een nieuw probleem bij gekomen: resistentie. Bacteriën kunnen na verloop van tijd door verandering van eigenschappen ongevoelig worden voor bepaalde antibiotica. Bij penicillines gaat het dan vaak om bacteriën die de bètalactamring van het penicilline door een speciaal enzym, bètalactamase, kunnen openknippen. Wanneer dat het geval is, moet voor bestrijding van de door die gemuteerde bacteriën veroorzaakte aandoening(en) een nieuw antibioticum worden gevonden. Om dit probleem zo veel mogelijk te voorkomen moeten penicillines, en in het algemeen alle antibiotica, spaarzaam worden toegepast en worden ze normaal gesproken alleen voorgeschreven als het echt nodig is. Door dit beleid is in bijvoorbeeld Nederland en Groot-Brittannië resistentie van micro-organismen veel minder een probleem dan in landen waar aan dit principe minder strak de hand wordt gehouden, zoals België en Frankrijk. Het probleem van resistentie ontstaat ook vaak doordat mensen een kuur met penicilline niet afmaken. Men voelt zich beter, maar de bacterie is nog niet uit het lichaam verdwenen. De overblijvende bacteriën zijn die bacteriën die het best tegen de penicilline konden. Na het stoppen met de kuur zullen deze zich weer vermenigvuldigen. Op den duur evolueren daaruit stammen die volledig resistent zijn. Resistente TBC heeft zich bijvoorbeeld kunnen ontwikkelen onder dak- en thuislozen die grote moeite hebben met de discipline van een medicijnkuur. In een aantal landen worden TBC-patiënten met resistente bacteriën verplicht opgenomen om verdere verspreiding en resistentie tegen zelfs de zwaarste middelen te voorkomen. Zie ook Bacinol Bètalactamantibioticum Carbonzuur


text: De pascal (symbool Pa) is de SI-eenheid voor druk. De pascal is gedefinieerd als de druk die een kracht van 1 newton uitoefent op 1 vierkante meter. De eenheid is vernoemd naar Blaise Pascal. De luchtdruk wordt tegenwoordig vaak aangeduid in hectopascal (symbool hPa, 100 pascal), een eenheid die precies gelijk is aan de niet-SI-eenheid millibar. In een praktisch voorbeeld geldt: de atmosferische druk bedraagt 1013 hPa, wat de standaarddruk op zeeniveau is en overeenkomt met 1013 mbar. In de reologie en petrologie wordt met veel hogere drukken gewerkt. Daarom wordt wel gerekend in: kilopascal (symbool kPa, 103 = duizend pascal) of 0,01 bar megapascal (symbool MPa, 106 = 1 miljoen pascal) of 10 bar gigapascal (symbool GPa, 109 = 1 miljard pascal) of 10 000 bar. Het tegenovergestelde doet zich voor bij vacuümtechniek, waar de drukken lager zijn dan atmosferisch: 1 Pa = 0,01 millibar Voorbeelden De druk die 1 m3 (1000 liter) water op Aarde uitoefent (op het aardoppervlak gemeten op zeeniveau) op een oppervlak van 1 m2 is 9810 Pa. Namelijk: 1 m3 water heeft een massa van 1000 kg (zoet water bij 4 graden Celsius). Met een valversnelling van 9,81 m/s2 oefent het water dus een kracht uit van 9810 N. Pascalseconde Van de pascal is de pascalseconde (symbool: Pa·s) afgeleid als eenheid voor de coëfficiënt van inwendige wrijving (dynamische viscositeit). De dynamische viscositeit van een laminair stromende vloeistof bedraagt 1 Pa·s, als in de vloeistof tussen twee parallelle lagen, op 1 m afstand van elkaar, een schuifspanning van 1 Pa heerst bij een snelheidsverschil van 1 m/s tussen de twee vloeistoflagen. Afgeleide SI-eenheid Eponiem


text: Karl Pearson (Londen, 27 maart 1857 - Coldharbour (Surrey), 27 april 1936) was een Engelse wiskundige en statisticus. Hij bestudeerde de statistiek (in het bijzonder regressieanalyse en toepassingen in de biologie, inzonderlijk de erfelijkheidsleer) en de kansrekening. Pearson voerde de chi-kwadraattoets in (1900), alsook de begrippen standaardafwijking, Gausskromme, Gaussverdeling, kurtosis en histogram. Voorts is hij de geestelijke vader van Pearsons correlatiecoëfficiënt, een veelgebruikte manier om de samenhang tussen twee variabelen uit te drukken. Pearson schreef Mathematical Contribution to the Theory of Evolution (18 artikelen tussen 1893-1912) en was oprichter (1901) en tot zijn dood redacteur van het wetenschappelijke statistische tijdschrift Biometrika. Van die positie maakte hij met enige regelmaat misbruik. Zo kreeg hij in 1914 ernstige ruzie met Ronald Fisher omdat Pearson weigerde een artikel van Fisher te plaatsen. Voorts leverde Pearson met enige regelmaat onder pseudoniem instemmend commentaar op door hemzelf geschreven artikelen. In 1898 kreeg hij de Darwin Medal. Privéleven Pearson huwde in 1890 met Maria Sharpe, ze kregen twee dochters, Sigrid Loetitia Pearson en Helga Sharpe Pearson, en een zoon, Egon Sharpe Pearson. Egon Pearson volgde zijn vader op als hoofd van het Applied Statistics Department aan het University College London. Externe link Biografie van Pearson Brits wiskundige Brits statisticus


text: Een processor, ook wel bekend als CPU (Engels: central processing unit) of in het Nederlands centrale verwerkingseenheid (cve) genoemd, is een stuk hardware in een computer dat instaat voor basisbewerkingen en -controle bij het uitvoeren van programmacode. De eerste processors waren uitgevoerd als printplaten vol met losse componenten en IC's, maar sinds de jaren 70 ontstonden de eerste zogenaamde microprocessors, waarbij het hele systeem op één enkele chip werd vervaardigd. De eerste microprocessor was de i4004 van Intel. Soorten De ontwikkeling in de IC-technologie zorgde ervoor dat de microprocessors van 4 bit (i4004) naar 8 bit, 16 bit, 32 bit en 64 bit konden groeien. Deze getallen duiden de woordbreedte aan. Momenteel zijn er twee belangrijke 'families' van processors: Microcontrollers (meestal 8, 16 of 32 bits). Microprocessors (meestal 32 of 64 bits). Kenmerken De aansluitingen van een processor bestaan in hoofdzaak uit een stel besturings-, adres- en datalijnen die aangesloten zitten op de besturingsbus, de adresbus en de databus van de computer. Via de adresbus geeft de processor aan op welk adres van het extern geheugen er iets met de data moet gebeuren, via de databus worden de data getransporteerd, en via de besturingsbus wordt aangegeven of de data gelezen of geschreven moeten worden. De processor communiceert met de buitenwereld doordat bepaalde geheugenadressen met interfaces van randapparatuur zijn verbonden, zoals toetsenborden, beeldschermen, etc. Microcontrollers Microcontrollers danken hun naam aan hun belangrijkste toepassingsgebied: 'control' (besturing). Ze worden gebruikt in de televisie, de afstandsbediening, de videorecorder, de wasmachine, radio en zelfs in een scheerapparaat komt men ze tegen. Kenmerk van een microcontroller is dat het al een complete computer is. Moderne microcontrollers hebben een processor, klokgenerator, RAM, ROM en hardware voor het aansturen van randapparaten allemaal op hetzelfde IC. Microprocessors Voor de pc-architectuur is de processorkern uitgebreid met (virtueel) geheugenmanagement en een co-processor voor floating-point-bewerkingen (zwevendekommabewerkingen). Hierdoor wordt het geschikt voor besturingssystemen als Linux en Windows. Alle huidige computers werken volgens dit Von Neumann-model. John von Neumann maakte dit model voordat de eerste computer bestond. Het model omschrijft kortweg de situatie dat een CPU communiceert met enerzijds het random-access memory (RAM) en anderzijds de randapparatuur zoals printers, beeldschermen, toetsenborden, enzovoort. Een processor genereert afhankelijk van zijn activiteit meer of minder warmte en wordt daarom meestal gekoeld door middel van een of meer koelribben en ventilatoren. Sommige processors hebben waterkoeling, en er zijn zelfs processors die stikstofkoeling nodig hebben. Snelheid De snelheid van een processor hangt af van een aantal factoren: De kloksnelheid. De nieuwste processors zitten gebruikelijk tussen de 2,5 en 5 GHz. Het aantal instructies dat een processor (gemiddeld) per cyclus kan uitvoeren. Hierin zitten soms aanzienlijke verschillen tussen verschillende micro-architecturen. Een processor die op 1 GHz werkt en die gemiddeld slechts twee klokcycli per instructie nodig heeft is sneller dan een processor die op 2 GHz werkt, maar die gemiddeld vijf klokcycli per instructie nodig heeft. Dit probleem is niet erg groot voor bijvoorbeeld desktopcomputers (omdat de snelheid van deze architecturen tegenwoordig niet meer drastisch stijgt), maar voor het vergelijken van andere apparaten (zoals smartphones en tablets) kan dit wel belangrijk zijn. Verder speelt de cache ook een belangrijke rol (de cache is een klein maar snel "tussengeheugen" tussen het random-access memory en de processor). Doorgaans geldt: hoe groter de cache, hoe sneller de processor. In moderne processors komt een (per generatie verschillende) hoeveelheid cache per kern. Er zijn bovendien drie verschillende soorten cache die worden gebruikt in processors: L1, L2, en L3. L1 is het snelst, maar daar is het minst van op een chip; L3 is het minst snel, maar daarvan is het meest; L2 zit daar tussenin in beide factoren. Pipelining, een fenomeen dat de processorsnelheid in bepaalde situaties verhoogt. Vroeger werden commando's altijd ná elkaar uitgevoerd. Nu kan commando B beginnen terwijl commando A nog aan de gang is; dit noemt men pipelining.Sommige processors hebben meerdere pipelines die gelijktijdig aan meerdere opdrachten (kunnen) werken. Vaak zijn er ook gespecialiseerde pipelines aanwezig, zodat bijvoorbeeld "gewone" opdrachten en opdrachten met zwevendekommagetallen elk in een aparte pipeline verwerkt worden. Gespecialiseerde processors zoals gpu's kunnen tientallen pipelines hebben, soms zelfs meer dan honderd. Het aantal kernen dat een processor heeft. Programma's die hiervoor niet geoptimaliseerd zijn, zullen niet noemenswaardig sneller afgehandeld worden. Echter kunnen wel twee verschillende programma's tegelijk op twee verschillende kernen gedraaid worden, wat een aanzienlijk voordeel oplevert bij het draaien van meerdere programma's tegelijk. Tegenwoordig hebben de meeste desktopprocessors meerdere kernen: 4, 6 en 8 kernen zijn gebruikelijk. Interne opbouw Een (eenvoudige) processor bevat de volgende onderdelen: Een aantal registers met de volgende functies: Een "accumulator" waarin de resultaten van berekeningen worden opgeslagen Een statusregister waarin informatie over de laatst uitgevoerde bewerking bijgehouden wordt (bijvoorbeeld of het resultaat 0 of negatief was) Een programmateller waarin het adres staat van de eerstvolgende instructie die moet worden uitgevoerd Registers die adressen van geheugenplaatsen kunnen bevatten, zoals stackpointers en indexregisters. Een arithmetic logic unit (alu) die de berekeningen uitvoert Logica om instructies te decoderen en de onderdelen aan te sturen Logica om interrupts af te handelen. Bij moderne processors zijn de registers onderling uitwisselbaar, zodat berekeningen niet in één speciaal register hoeven plaats te vinden. Ook is de decodeerlogica dusdanig uitgekiend dat meerdere instructies tegelijkertijd in behandeling kunnen zijn (pipeline). Werking Ophaalfase Een processor dient instructies van het te verwerken programma in volgorde uit te voeren. Het programma zelf staat in het RAM-geheugen. De processor heeft daarom een teller, de programmateller, die het geheugenadres van de volgende instructie bijhoudt. In de zogeheten "fetch-fase" (ophaalfase) haalt de processor de instructie op van het geheugenadres dat in de programmateller staat. De code in dit adres is de volgende uit te voeren instructie en deze wordt in het instructieregister geplaatst. Decodeerfase Stel dat de code in het instructieregister 0001010100010010 is. Wat betekent dat voor de processor? Een instructie is niets anders dan een reeks bits en in de decodeerfase wordt bepaald wat er moet gebeuren. Aan de hand van deze reeks bits worden de componenten in de processor die de instructie uitvoeren in de juiste stand gezet zodat zij de gewenste bewerking uitvoeren. In het voorbeeld gebruikt de processor 8 bits voor het nummer van de instructie. De processor kent dus maximaal 28 = 256 verschillende instructies. De in het voorbeeld uit te voeren instructie heeft nu het nummer aangegeven door de eerste 8 bits, dus nummer 00010101, wat decimaal 21 is en in dit geval optellen betekent. Over het algemeen zal het instructienummer naar ieder component gestuurd worden, in dit geval zal alleen de optelcomponent zich klaarmaken om te gaan optellen. De resterende bits van het instructieregister, nl. 00010010 bepalen de plaats waar de processor zijn gegevens zal halen, dit kunnen bepaalde registers zijn, maar in complexere instructies ook een geheugenadres. In dit geval gaat het om de registers en onze processor heeft 16 registers. Om aan te geven welke registers we willen gebruiken, kunnen we gewoon de nummers van beide registers vermelden, waarvoor voor elk vier bits nodig zijn. In het voorbeeld dus de registers 0001 (=1) en 0010 (=2). De instructie houdt dus in dat de inhoud van de registers 1 en 2 bij elkaar worden opgeteld. Impliciet is tevens vastgelegd dat het resultaat in het eerstgenoemde register staat. De volledige instructie... 0001010100010010 ... wordt dus opgesplitst in de onderdelen ... 0001010100010010 ... om bij het decoderen te beslissen dat het gaat om een optelling: ADD r1,r2 Concreet betekent dit dat in de registers r1 en r2 getallen zitten die bij elkaar opgeteld moeten worden. Onze denkbeeldige processor slaat het resultaat op in het register dat we het eerst vermelden, dus na deze instructie bevat register r1 de som van beide getallen. De registers zijn kleine stukjes geheugen in de processor met logica eromheen. Als een register zijn nummer voorbij ziet komen, wordt dit actief en zet het zich klaar om zijn inhoud te zetten op de elektrische leidinkjes naar andere delen van de processor, in dit geval de rekeneenheid. Uitvoerfase Vervolgens begint de zogeheten "execute-fase" (uitvoerfase). De processor staat in de juiste stand en de berekening wordt gestart. De twee getallen in de registers r1 en r2 stromen naar de rekeneenheid van de processor die een optelling uitvoert. Vervolgens wordt het resultaat in een klein stukje tijdelijk geheugen opgeslagen. Opslagfase Vervolgens begint de "store-fase" (opslagfase). Het register waar het resultaat voor bestemd is (r1), gaat in de luisterstand. Als op de elektrische leidingen een getal voorbij komt voor een register, dan vervangt het het getal dat het bewaart met het getal dat het voorbij ziet komen. Het getal dat berekend is, wordt vervolgens op de leidinkjes gezet. De volgende Het uitvoeren van de instructie is nu afgerond, de programmateller wordt verhoogd en de processor wordt voorbereid op het uitvoeren van de volgende instructie. Synchroon of asynchroon Synchrone processors De meeste processors werken tegenwoordig met een klok. Dat wil zeggen dat alle logische poorten tegelijk, per klokpuls, hun instructie uitvoeren. Instructies worden bij complexere processors in meerdere klokcycli opgedeeld. De meeste RISC-processors zijn daarentegen in staat om in een enkele klokpuls een volledige instructie uit te voeren. Voordelen hiervan zijn een relatief eenvoudig chipontwerp, omdat duidelijk is wanneer informatie van een voorgaande stap (de vorige klokpuls) beschikbaar is. Nadeel van de synchrone processor is dat de klok slechts zo snel kan lopen als de traagste schakel toelaat. Een ander nadeel is dat alle poorten, ook al vervullen zij op dat moment geen functie, wel geschakeld worden en dus ook stroom gebruiken. Er zijn voor beide nadelen oplossingen verzonnen: Grote trage componenten worden in stukken opgedeeld, waardoor de kloksnelheid omhoog kan. Er zullen wel meer klokpulsen nodig zijn om dezelfde berekening uit te voeren (pipelining). Het kloksignaal naar delen van de chip die niet gebruikt worden, wordt uitgezet. Het is alleen moeilijk om te bepalen wanneer een deel niet gebruikt zal worden (clock gating). De kloksnelheid wordt aangepast voor de component die op dat moment aan het werk is. Er zal wel een schakeling nodig zijn om de snelheid te veranderen (dynamic frequency clocking). Delen van het systeem hebben hun eigen klok, die op het maximum van dat gebied loopt. Communicatie tussen de gebieden wordt alleen een probleem (GALS). Bij de huidige technologie van gigahertz-processors heeft de traagheid van elektrische signalen een steeds grotere invloed. Elektrische signalen reizen met een groot deel van de lichtsnelheid, maar zelfs dan kost het enige tijd om van A naar B te geraken. Bij een processor die op 3 GHz loopt, kan het signaal in één enkele klokpuls theoretisch maximaal 10 cm afleggen. Een van de ontwerpproblemen van de huidige snelle CPU's is om het kloksignaal overal op de chip tegelijk te krijgen. Het hiertoe benodigde netwerk kan tot wel 30% van het chipoppervlak en tot 60% van het energieverbruik gebruiken. Bij een gemiddelde processor zal dit energieverbruik eerder rond de 10% liggen. Asynchrone processors Asynchrone processors werken zonder centrale klokpuls. Zij hebben dus geen last van bovengenoemde problemen. Een asynchrone processor werkt volgens het principe dat een deelschakeling, naast de 'datalijn' minimaal één extra lijn heeft om aan te geven dat zijn staat stabiel is. Op dat moment kan de volgende schakeling in werking treden. Het voordeel hiervan is dat de processor functioneert op de maximumsnelheid van zijn componenten. Ook gebruiken niet-gebruikte delen van het systeem nagenoeg geen energie wat het energiegebruik drastisch reduceert. Een nadeel is het complexere chipontwerp. Voor een asynchrone processor met dezelfde functionaliteit als zijn synchrone variant zijn wel drie keer zoveel transistoren nodig. De ontwikkeltijd is ook veel langer. In de huidige markt zijn asynchrone processors schaars, mede door hun complexiteit. Sommige gehoorapparaten gebruiken al asynchrone processors. Analisten sluiten niet uit dat asynchrone processors in de toekomst een grotere rol gaan spelen. Waarschijnlijk zullen zij in de toekomst veel gebruikt worden in toepassingen waar energiezuinig gebruik een rol speelt, denk aan apparaten die op batterijen werken, zoals pda-computers of notebooks. De eerste licenceerbare en commercieel beschikbare asynchrone microprocessor processor was de ARM996HS, ontwikkeld door ARM Holdings en Handshake Solutions (een dochter van Philips). De processor is gebaseerd op de ARM9-kern en zal voornamelijk gebruikt worden in auto's. Instructieset Kenmerkend aan een processor is de instructieset. Ieder type processor kan een beperkte verzameling instructies uitvoeren en deze verschilt vaak tussen verschillende typen processors. Dat betekent dat een programma voor een type processor niet uitgevoerd kan worden door een ander type processor. Aan de andere kant worden processors ook vaak ontwikkeld voor een al bekende instructieset, zodat deze juist wel alle bestaande programma's voor deze processor kan uitvoeren. Een instructieset wordt normaal genoemd naar de processor die deze kan uitvoeren. Zie ook Multikernprocessor Lijst van microprocessoren Externe link How Microprocessors Work, Marshall Brain, www.howstuffworks.com: Introductie in de werking van processors


text: Pottenbakken is het modelleren van klei die daarna door middel van verwarming wordt verhard tot aardewerk en steengoed. Beeldjes werden op deze manier al gemaakt in het Laat-paleolithicum, zo'n 20.000 tot 30.000 jaar geleden, maar het daadwerkelijk maken van potten werd pas zinvol bij de overgang naar een meer sedentaire samenleving. Voorwerpen van aardewerk en steengoed kunnen gebruiksvoorwerpen zijn, zoals potten, bekers, schalen, maar ook decoratieve voorwerpen. Technisch keramiek behoort niet tot het pottenbakken. Grondstof en producten De grondstof voor pottenbakken is klei. Dit is een sedimentair gesteente. Het is te vinden langs de zeekust of rivieren. Het is meestal goed kneedbaar. Er bestaan veel soorten klei. Pottenbakkers gebruiken verschillende soorten. De grootte van het werk kan een bepalend element zijn voor de klei die wordt gebruikt, maar ook de kleur of de textuur die het voorwerp volgens zijn maker moet krijgen. Als klei droogt wordt deze hard, maar droge klei kan teruggebracht worden tot kneedbare klei door er water aan toe te voegen. Als het verhit is geweest is dat niet het geval. Keramiek is een verzamelnaam waaronder verschillende door verhitting gemaakte materialen vallen. Het woord keramiek betekent gebakken aarde. Onder keramiek vallen: aardewerk, steengoed en porselein. Aardewerk wordt bij temperaturen tussen de 900 en 1100 graden gevormd. Terracotta is ongeglazuurd aardewerk. Steengoed vereist een hogere baktemperatuur dan aardewerk. Steengoed heeft een baktemperatuur tussen 1100 en 1300 graden en is waterdicht (de klei wordt steen). Porselein wordt gebakken bij een temperatuur tussen ca. 1200 en 1400 graden De verschillende stappen bij het pottenbakken Ten eerste moet de pottenbakker zijn klei kiezen. Indien deze te droog is, moet de klei nat gemaakt worden. De tweede stap is het kneden van de klei. Er bestaan verschillende methodes om dit te doen. Een van de bekendste en gemakkelijkste methodes is de ossenkop-methode. Een andere werkwijze is de spiraaltechniek. Het kneden van klei is noodzakelijk om eventuele luchtbellen uit de klei te verwijderen. Als er luchtbellen in de klei blijven, kan het werk bij het bakken ontploffen. Dit proces heet 'walken': klei verdichten en soepel maken door te kneden. In de derde stap gaat de pottenbakker de klei omvormen en bewerken tot een voorwerp. Dit kan volgens verschillende bewerkingstechnieken. Daarna, als het voorwerp droog is, kan het voor de eerste maal gebakken worden. Bij het bakken op ongeveer 900 °C (deze temperatuur kan variëren), kan het gebeuren dat het aardewerk begint te barsten of zelfs ontploft (zie stap 2). Als dit voorvalt moet de pottenbakker helemaal opnieuw beginnen, want de klei is inmiddels aardewerk en kan niet meer omgevormd worden tot boetseerbare klei. Vervolgens, nadat het voorwerp gebakken is, gaat de pottenbakker het aardewerk gladschuren met schuurpapier. Als zesde stap moet het voorwerp geglazuurd worden. Daarvoor moet het voorwerp eerst met een lichtjes natte spons van stof ontdaan worden. Dit voorkomt dat het glazuur zich op de stof gaat vastzetten. Als achteraf het stof eraf zou vallen, zou ook het glazuur verdwijnen. Het glazuren van aardewerk is een van de moeilijkste fasen bij het pottenbakken. Dit komt doordat glazuur altijd anders reageert en ook een andere kleur krijgt. Als er te veel glazuur op aardewerk is aangebracht, kan die zelfs uitlopen. Dan krijg je vlekken en bubbels, wat meestal niet de bedoeling is. Het glazuren kan op verschillende manieren: Glazuur in het voorwerp (bijvoorbeeld beker, pot) gieten. Glazuur op het voorwerp spuiten. Met een penseel, glazuur op het voorwerp aanbrengen. Een beetje zoals verven. Het voorwerp in glazuur dompelen. Als laatste stap moet het voorwerp een tweede keer gebakken worden op ongeveer 1250 °C (de temperatuur kan variëren). De verschillende bewerkingstechnieken van klei Boetseren Bij het boetseren wordt met de handen een vorm gegeven aan de klei. Lappen en plakken De klei wordt platgerold door middel van een deegrol. Zo ontstaan er plakken of lappen klei. Deze lappen worden aan elkaar vastgemaakt. Hiervoor moet de pottenbakker kleine sneetjes in de klei maken op de kanten die aan elkaar 'geplakt' zullen worden. Op deze sneetjes moet er wat slib(= klei vermengd met water) worden aangebracht. Rollen of slierten Met de handen wordt de klei gerold totdat er kleine cilindervormige slierten ontstaan. Deze slierten worden op elkaar geplaatst met het doel een pot te verkrijgen. Draaien Bij het draaien wordt gebruikgemaakt van een pottenbakkersschijf, waardoor men heel nauwkeurig kan werken. Er wordt eerst een bolletje klei in het midden van de schijf geplaatst en daarna kan het draaien beginnen. Gieten in hulpvormen Bij deze techniek wordt slib (=klei vermengd met water) gegoten in een hulpvorm uit gips gemaakt. Dit laat men eventjes drogen en dan kan men het uit de hulpvorm halen. Keramiek Vormgevingstechniek


text: slangen Pythons, familie van slangen, Pythonidae Python (geslacht), geslacht van slangen Python (mythologie), draak in de Griekse mythologie Python (programmeertaal), geïnterpreteerde programmeertaal achtbaan: Python (Busch Gardens), in Busch Gardens, Tampa, Florida Python (Efteling), in de Efteling Python (Six Flags America) Python (automerk), Australisch automerk Python (fietsmerk), een fietsmerk Python (film), Amerikaanse film uit 2000 Python (leiding), dik, geïsoleerd pakket met leidingen voor tap installaties Python (raket), lucht-luchtraket Python (schip), Duits koelschip, omgebouwd tot verzorgingsschip voor U-boten Python-inbouwmotoren van het motorfietsmerk Rudge Naam Georges Python (1856-1927), Zwitsers advocaat, rechter, bestuurder, docent en politicus Overige Monty Python's Flying Circus


text: Peerreview (Engels: peer review, ook wel aangeduid als: collegiale toetsing of onderlinge toetsing) is een methode om de kwaliteit van (geschreven) werk te verbeteren, verifiëren of controleren door het werk te onderwerpen aan de kritische blik van een aantal gelijken (Engels: peers), meestal vakgenoten of collega's van de auteur. Academische gemeenschap Vooral in de academische gemeenschap wordt deze methode gebezigd, in het bijzonder voor artikelen in wetenschappelijke tijdschriften. Binnen de Nederlandse academische gemeenschap wordt om het fenomeen collegiale toetsing aan te duiden vrijwel uitsluitend de aan het Engels ontleende term peerreview gehanteerd. De werking van deze toetsing is gebaseerd op het vermoeden dat verschillende individuen verschillende fouten zullen opmerken, waardoor de kans dat een fout of tekortkoming van de auteur ontdekt en gecorrigeerd wordt, toeneemt. Daarnaast geldt in vele wetenschappelijke disciplines dat peerreview de enige vorm van kwaliteitsgarantie is, omdat reguliere redacteuren doorgaans de kennis en vaardigheden missen om een wetenschappelijke publicatie te beoordelen. Wetenschappelijke peerreview geschiedt vaak anoniem. De vakgenoten die de toetsing verrichten zijn anoniem, soms de auteurs ook. Door de verregaande specialisatie die in vrijwel alle wetenschappelijke vakgebieden heeft plaatsgevonden, is er doorgaans slechts een kleine groep individuen die het werk naar waarde kunnen schatten. Het is gebruikelijk dat de auteurs een aantal mogelijke reviewers (beoordelaars) aanbevelen, maar de redacteur neemt de beslissing. Ook als de redacteur de namen van het artikel verwijdert, kan in de praktijk de reviewer op basis van citaten, onderzoeksgebied of andere aanwijzingen al snel een idee hebben omtrent de identiteit van de auteur. Wetenschappers die hun curriculum vitae op internet plaatsen en daarin een sectie met artikelen in voorbereiding opnemen, scheppen daarmee een andere bron om achter de identiteit van auteurs te komen. Omgekeerd is het wat lastiger, maar soms verraden de beoordelaars zichzelf, bijvoorbeeld door er op te staan dat er verwezen wordt naar een aantal van hun eigen publicaties. Enkele vakgebieden, zoals psychologie, hebben mede daarom de anonimiteit bij de peerreview opgeheven. In veel andere vakgebieden, zoals geschiedenis, biologie, milieukunde en marketing wordt het blind of dubbelblind reviewen nog gehanteerd, in elk geval formeel. Er wordt vaak in verschillende ronden beoordeeld. Er kan een algehele afwijzing volgen in de eerste ronde. Indien echter een artikel in de ogen van de redacteur en de reviewers voldoende potentie heeft voor publicatie, worden de auteurs na de eerste kritiekronde in de gelegenheid gesteld om de voorgestelde verbeteringen aan te brengen. Het gebeurt zelden dat een artikel in de eerste ronde aangenomen wordt zonder het voorstellen van verbeteringen. Soms is dat op het vlak van typefouten, maar het kan ook noodzakelijk zijn het artikel grotendeels te herschrijven, bijvoorbeeld omdat er door de beoordelaar gewezen wordt op zaken die niet goed in rekening gebracht waren. Er kan ook verschil van inzichten of mening ontstaan tussen beoordelaar en schrijver. In dat geval volgen er nog meer ronden met, soms verhitte, discussie. Het dubbelblinde beoordelingsproces kan zo omschreven worden als een wisselwerking tussen drie partijen: de auteur, de redacteur en de reviewers. Elk van deze partijen heeft een mening omtrent de kwaliteit en grootte van de bijdrage, maar het is de redacteur die de uiteindelijke beslissing neemt. Kritiek op het proces Binnen de academische gemeenschap is er ook kritiek op peerreview. Veel gehoorde kritiek is dat, onder andere door het falen van de anonimisering, gevestigde wetenschappers worden bevoordeeld. Peerreview kan ook een rol spelen in het onderdrukken van geldige en vernieuwende denkbeelden. Richard Horton, hoofdredacteur van het Britse medische tijdschrift The Lancet, verklaarde eens dat het peerreview bevooroordeeld, onrechtvaardig, oncontroleerbaar, onvolledig, vaak beledigend, meestal onwetend, soms dwaas en vaak verkeerd kan zijn. Ook zouden reviewers bevooroordeeld zijn omdat zij hun vakgebied in een richting willen sturen die hunzelf welgevallig is. Ten slotte zouden reviewers ook te kwader trouw de geloofwaardigheid van een nieuwe publicatie in twijfel kunnen trekken, om hun eigen carrièrekansen te vergroten. Zij kunnen bijvoorbeeld daarna zelf vergelijkbaar onderzoek gaan uitvoeren dat wel gepubliceerd wordt. Zo kan een kleine groep onderzoekers zich een bepaald onderzoeksgebied toe-eigenen onder uitsluiting van buitenstaanders. Dit is niet bevorderlijk voor het falsificatie-proces dat wetenschappelijke vooruitgang stimuleert. Ook auteurs proberen soms het beoordelingsproces te sturen, bijvoorbeeld door manuscripten vooraf ter lezing aan een mogelijk onwelgevallige beoordelaar op te sturen en deze persoon expliciet in de dankbetuiging op te nemen; zo wordt de potentiële reviewer al bij voorbaat gediskwalificeerd. Dergelijke strategieën en "trucs" gaven aanleiding tot de Noorderlicht-serie "Ellebogenwerk", waarin enkele topwetenschappers geïnterviewd worden over "ellebogenwerk" in de wetenschap. Een ander punt van kritiek is dat het proces wel erg lang kan duren. In het beste geval is dat een maand of wat, maar het is niet ongebruikelijk dat het een jaar of zelfs twee wordt, zeker als er onenigheid ontstaat. In een vakgebied dat snelle ontwikkelingen doormaakt kan dat fnuikend voor de wetenschappelijke communicatie werken. Ook dit neigt ernaar kliekvorming te bevorderen omdat onderzoekers die elkaar goed kennen elkaar vaak langs persoonlijke weg op de hoogte houden van hun jongste vorderingen met uitsluiting van 'buitenstaanders'. Een aantal wetenschappelijke tijdschriften wil in 2018 open peerreview inzetten om deze problemen te voorkomen. Notariaat Naar aanleiding van een aantal gevallen van fraude en misbruik door notarissen stelde de Koninklijke Notariële Beroepsorganisatie een intercollegiale toetsing voor waarbij notarissen elkaar moeten toetsen op naleving van de beroepseisen. Software en niet-wetenschappelijke teksten In de informatica, waar software vaak als onderzoeksmateriaal geldt, staat ook deze bloot aan peerreview. In dit vakgebied vindt publicatie doorgaans niet plaats in tijdschriften, maar in verhandelingen van conferenties en congressen. Eric Raymond beschreef het sociologische verschijnsel van peerreview binnen de opensourcegemeenschap in zijn artikel "The Cathedral and the Bazaar". Zie ook Sokal-affaire Onderzoek Wetenschappelijke literatuur


text: De Piramide van Cheops of de Grote Piramide is een Egyptische piramide op het plateau van Gizeh. Gizeh-complex Piramiden De piramide van Cheops maakt deel uit van het Gizeh-complex van drie grote en zes kleine piramiden. De grote piramiden worden toegeschreven aan de koningen Cheops, Chefren en Menkaoera. Alle drie zijn ook onder andere namen bekend. Men vermoedt dat deze tussen circa 2551 en werden gebouwd. Dankzij hun zeer stabiele constructie zijn ze goed bewaard gebleven. Koninginnenpiramiden De drie kleine koninginnenpiramiden ten oosten van de piramide van Cheops waren voor zijn moeder, Hetepheres I, de hoofdkoningin van farao Snofroe en zijn beide hoofdkoninginnen Meritites en Henoetsen, de moeders van zijn zonen en opvolgers Djedefre en Chefren. Hetepheres overleefde Cheops, stierf en werd begraven in Cheops' residentie bij Gizeh. Door een toevallige vondst in haar graf werd bekend dat Snofroe de vader van Cheops was. Hetepheres werd in dit graf bijgezet tot haar piramide, de noordelijkste koninginnenpiramide, gereed was. Cheops behoorde tot Snofroes jongere generatie zonen en werd waarschijnlijk geboren toen Dasjoer het centrum van de bouwactiviteiten was. Cheops zou dan de troon hebben bestegen toen hij 25-30 jaar oud was en zijn oudere broers Nefermaät en Rahotep, de bouwers van de piramiden van Meidoem en Dasjoer, al gestorven waren. Cheops zou 23 tot 30 jaar hebben geregeerd. Hij werd door zijn zoon Djedefre opgevolgd, die een kleinere, maar opvallende piramide bouwde in het gebied van Aboe Roasj, ten noorden van Gizeh. Djedefre stierf vroeg en werd door Cheops' jongere zoon Chefren onverwacht opgevolgd. Begraafplaatsen Zonen en dochters van Cheops kregen ten oosten van de koninginnenpiramiden enorme, massieve, dubbele mastaba's. Er was ook een 'westelijke begraafplaats' (G 4000), voor hoogwaardigheidsbekleders van het hof, ambtenaren, de bouwmeester en voor Hemioenoe, prins en kleinzoon van Snofroe, de vizier en hoofdopzichter die invloedrijk was tijdens de bouw van de piramide. Zuidpiramide Cheops bouwde een kleine cultuspiramide op het zuiden, in de zuidoosthoek van zijn piramidencomplex, die pas in de jaren negentig van de 20e eeuw werd ontdekt. De piramide zou zijn gebouwd nadat het ondergrondse 'zuidgraf' werd opgeheven. Dodentempel Van de dodentempel is slechts het basaltplaveisel overgebleven. De tempel bestond uit een grote, met pilaren omgeven hof en een dodenofferkapel. Daar kwam in de zuidoosthoek van het terrein de kleine cultuspiramide (zuidpiramide) bij. Dodenschepen Naast de piramide werd een zeer goed bewaarde zonnebark gevonden. Dit was de boot waarmee het lichaam van Cheops werd vervoerd naar zijn graf. Vijf rotsschachten in het oosten en het zuiden van de piramide hebben dodenschepen - geen zonneboten - van Cheops bevat. De twee schachten aan de zuidzijde zijn ontdekt in de oorspronkelijke gesloten toestand. De schacht aan de oostzijde bevatte 1200 stukken van het 'koningsschip' (43,3 m lang), met roeispanen en touwen. Het gaat om twee schepen, die tijdens zijn leven door Cheops als transportmiddel zouden zijn gebruikt en die hem ook in het hiernamaals ter beschikking stonden. De traditie om koningen schepen voor het hiernamaals mee te geven bestond al in de 1e en 2e dynastie. Kenmerken Afmetingen De piramide heeft een grondvlak van ongeveer 230 × 230 meter, was oorspronkelijk 146,59 meter hoog en bevat ongeveer 2,3 miljoen stenen met elk een gemiddeld gewicht van 2500 kilogram. De piramide is nu nog 138,75 meter hoog. De inhoud komt daarmee op ongeveer 2,6 miljoen m3. Volgens een overlevering die door de Griek Herodotus werd opgeschreven heeft de bouw 20 jaar geduurd. Dat betekent dat er ruim iedere 4 minuten een steen van 2500 kg uitgehouwen werd met bronzen gereedschappen, getransporteerd met houten palen en accuraat op zijn plaats gezet is. Moderne analyse van de bouw van de piramiden heeft aangetoond dat dit een zeer onrealistische schatting is. Gesteente Het binnenste van de piramide bestaat uit plaatselijke kalksteen en daarboven werd een laag van gepolijste kalksteen gelegd waardoor de piramide leek te glanzen in het zonlicht. De top werd afgedekt door een deksteen (de Benben-steen), die misschien van goud was. De Grieken noemden de steen het pyramidion. De buitenste laag van witte Toerakalksteen is in de loop der tijden grotendeels verdwenen doordat de stenen in de middeleeuwen voor andere bouwwerken zijn gebruikt. Wereldwonder De piramide van Cheops is het enige van de zeven klassieke wereldwonderen dat tot op de dag van vandaag bewaard is gebleven. Tot aan de voltooiing van de kathedraal van Lincoln in 1311, een kleine vier millennia later, was de piramide met haar 146 meter het hoogste gebouw van de wereld. Functie De oorspronkelijke Egyptische naam was "Horizon van Cheops". Deze naam verwijst mogelijk naar de rol die de piramide speelde in een mysterie waarin sterren een hoofdrol speelden. De piramide zou het instrument zijn waardoor de ziel van de dode koning ten hemel kon stijgen om "naar zonnegod Ra (of Re)" te gaan. De toeschrijving aan Cheops is onzeker omdat deze op veel latere bronnen berust. Men vermoedt dat de opdrachtgever voor dit indrukwekkende bouwwerk farao Cheops was die tussen 2589 en 2566 v.Chr. regeerde. De piramide zou zijn bedoeld als graf en stelde de heuvel voor waarop de zonnegod Ra had gestaan toen hij de andere goden en godinnen schiep. Andere Egyptologen verwerpen de theorie dat de piramiden een rol speelden in een zonnecultus; deze zou van veel latere datum zijn en de piramiden zouden het sterrenbeeld Orion voorstellen. Dat verklaart precies de positie van de drie piramiden op het plateau en het verklaart ook de verschillen in grootte. De Piramide is ook precies zo gebouwd dat de vier zijdes precies zijn opgesteld richting de vier windstreken: noord, oost, zuid en west. Hoe dit precies is gedaan is niet bekend. Er was toentertijd geen Poolster die het noorden aangaf. Volgens onderzoek zouden de Egyptenaren de stand van de zon in verschillende jaargetijden hebben gebruikt om de posities van de windstreken te bepalen. Bouw Aan de grote piramide werd waarschijnlijk ongeveer 20 jaar gewerkt. Men vermoedt dat het geen slaven waren die eraan werkten, maar betaalde arbeiders (die betaald werden in bier, brood en graan). De manier waarop ze gebouwd werd is echter nog een groot raadsel. De meeste geleerden denken dat de stenen naar boven werden gebracht op een heuvel van slijk en zand. Deze heuvel moet dan vele malen groter zijn geweest dan de piramide zelf. De rotsgrond werd over een afstand van 100 m uitgegraven. Er werd een ongelooflijke hoeveelheid stenen gehouwen en opgeslagen. En er werden hellingen en transportwegen aangelegd. Het kleine werkterrein bood geen plaats voor honderdduizenden arbeiders, slaven en herendienstplichtigen. Dat enorme aantal werd door Herodotus in zijn Historiën genoemd. Volgens hem werden er ondergrondse kamers in de rotsgrond uitgehakt, vóór de werkelijke bouw van de piramide begon. Het voorbereiden van de rots, de dijkweg, de ondergrondse kamers én het water, dat de piramide zou omringen en dat via een kanaal van de Nijl werd aangevoerd nam, volgens Herodotus, 10 jaar in beslag. Daarna volgden 20 jaar van de daadwerkelijke piramidebouw. Dus alles bij elkaar nam de bouw, volgens Herodotus, 30 jaar in beslag. Volgens moderne berekeningen hebben niet meer dan 20 - 25.000 arbeiders aan de bouw bijgedragen, waaronder steenhouwers, pioniers, slepers, metselaars, stukadoors, leveranciers, bedienden, talloze ingenieurs en architecten. Dat maakt hun aandeel 1% van twee miljoen mensen, de geschatte totale bevolking van Egypte in die tijd. Het unieke bouwwerk werd perfect ontworpen en uitgevoerd, zonder opeenvolgende bouwwijzigingen waar de drie verschillende kamers op zouden wijzen. Al vanaf de Thinietentijd hadden koningsgraven niet één grafkamer, maar drie ruimten. De functie van die drie ruimten is slechts voor een deel duidelijk. Het geplande zuidelijke graf onder de piramide zou nooit zijn afgemaakt. Alternatieve theorieën over de bouw De Franse architect Jean-Pierre Houdin is ervan overtuigd geraakt dat hij het mysterie van de bouw van de piramide van Cheops heeft opgelost: dankzij een spiraalvormige helling hebben volgens hem de bouwers het bovenste deel kunnen afwerken. Houdin heeft zich al acht jaar in het mysterie van de bouw van de piramide vastgebeten en verwerpt de traditionele theorie die stelt dat het 146 meter hoge bouwsel via hellingen aan de buitenkant tot stand kwam. Volgens de architect werden de hoogste galerijen via een interne helling gebouwd. Die moet er volgens hem nog altijd zijn en hij wil die ter plaatse ook zoeken. Een andere theorie is die van Joseph Davidovits. Hij meent dat de stenen van de piramide ter plekke gegoten zijn. Het zou een elegante en eenvoudige verklaring zijn voor de vele logistieke problemen die het afzonderlijk vervoeren en plaatsen van 2,5 miljoen blokken betekent. Het zou ook de gladde en vlakke voegen tussen de stenen kunnen verklaren. Een mogelijke manier om de zware stenen omhoog te krijgen is met kantelliftkooien . Een hefboom en de laadvloer vormen een vakwerkconstructie die op een kooi lijkt. Voor een animatie van het principe zie . Interne structuur De oorspronkelijke ingang van de piramide bevindt zich aan de noordzijde. Deze ingang was in de oudheid open, maar door aardbevingen weer verborgen. In de 10e eeuw heeft een Arabische schatgraver een nieuwe ingang in de noordzijde gemaakt en zo toegang verschaft tot de interne structuur. Vanuit de ingang loopt een dalende gang van ongeveer 1 vierkante meter door tot in de rots beneden de piramide. De gang komt uit in een niet afgemaakte ondergrondse kamer. De dalende gang sluit aan op een omhoog gaande gang die uiteindelijk leidt tot de grafkamers. Deze gang is ook zeer klein en was oorspronkelijk van de dalende gang afgesloten door middel van granieten pluggen. Grote galerij De omhoog gaande gang komt uit in de grote galerij, een imponerende constructie in het midden van de piramide. De galerij geeft toegang tot twee kamers. Er werd in 2017 door metingen aan elementaire deeltjes, die gegenereerd worden door de invallend kosmische straling, een nieuwe gang ontdekt boven de grote galerij. Konings- en Koninginnekamer De twee kamers zijn zeer verschillend van aard. De kamers waren misschien grafkamers, maar kunnen ook rituele ruimten zijn geweest. In geen van beide kamers zijn resten gevonden van een begrafenis. De namen van de kamers, grote grafkamer of koningskamer en koninginnenkamer, berusten op 18e-eeuwse speculaties. Het doel van de kamers is onduidelijk en het is niet aannemelijk dat een koningin in de piramide werd bijgezet. Boven de koningskamer is een kamer om druk te ontlasten: 5 kamers met grote granieten 'balken' van 40 ton vangen de druk van de steenmassa op. De bovenste kamer wordt door een puntdak gevormd van geweldige blokken kalksteen. In deze ontlastingskamers zijn talrijke bouwgraffiti van de arbeiders gevonden, met de naam van Cheops, wat het énige authentieke bewijs is dat Cheops de bouwheer van de piramide was. De koningskamer is bekleed met donkerrood graniet. Bij de westelijke muur stond ooit de eenvoudige, granieten sarcofaag (2,27 m lang, 1,05 m hoog), tegenwoordig schuin in de kamer. Er zijn geen deksel en geen stoffelijke resten van de farao gevonden. De middelste of koninginnenkamer was nooit een grafkamer. Niets wijst op de aanwezigheid van een sarcofaag en er waren geen porticulli (stenen die van boven de ingangen afsloten). Er zijn wel modelcorridors (schachten) naar de hemel, net als in de koningskamer. Aan de oostkant bevond zich een beeld-nis voor een ka(ziele)-beeld van de koning. Schachten Een interessant detail in beide kamers is de aanwezigheid van schachten of 'modelcorridors' in de noord- en zuidwanden. Dit zijn geen luchtschachten, want ze reiken niet tot de oppervlakte of tot in de kamers. De schachten zijn ongeveer 25 centimeter breed en hoog. De schachten in de onderste kamer eindigen midden in de piramide. Recent onderzoek met een robotcamera heeft aangetoond dat ze uitkomen op een deur waarvan niemand weet waarom zij er is. De schachten staan in verband met de stand van de sterren. De schachten in de bovenste kamer gaan door de hele piramide heen, vandaar dat ze luchtschachten worden genoemd. Geen enkele andere Egyptische piramide heeft dergelijke schachten. De schachten zouden zijn gebouwd om de reis van de ziel van de koning naar de sterren mogelijk te maken. Deze corridors waren oorspronkelijk afgesloten en dienden alleen voor de hemelvaart van de ziel van de koning. Zaal der Archieven Lang is gespeculeerd over het bestaan van de zaal der archieven. Een tekst uit het Oude Egypte verhaalt van een koning die op zoek ging in de piramide om er de wijsheid van Thoth te vinden. Deze verhalen zijn verder overgeleverd en de Grieken geloofden dat de piramide het graf was van de god Hermes. De aanhang voor de theorie van verborgen kamers bleef bestaan bij de Arabieren. Zo liet de kalief Al-Mamoen ca. 820 een gat maken om in de piramide op zoek te gaan naar verloren kennis. Ook onder moderne egyptologen bestond de drang op zoek te gaan naar in piramiden verborgen kennis. Prominent voorbeeld: de kleurrijke, excentrieke Britse kolonel Richard William Howard Vyse (1784–1872) - militair, antropoloog en egyptoloog - die er, samen met zijn kompaan John Shae Perring niet voor terugdeinsde om de grafkamer van de naastliggende piramide van Menkaura met behulp van buskruit open te leggen. Er zijn pseudowetenschappers met aan het hoofd het medium Edgar Cayce die geloven dat de piramide dateert uit 10.000 v.Chr. en gebouwd is door Atlantiërs. Deze zouden in de zaal de documenten verborgen hebben. Meetkundige verhoudingen De piramide van Cheops heeft bijzondere maatvoeringen. Zo wordt er gelijktijdig- en tamelijk nauwkeurig voldaan aan drie ontwerpregels: het oppervlak van elk zijvlak van de piramide is gelijk is aan het kwadraat van de hoogte de omtrek aan de basis van de piramide is gelijk aan de omtrek van een cirkel, waarvan de straal gelijk is aan de hoogte van de piramide een dwarsdoorsnede (over vlak A-B) vormt een driehoek van Kepler (mathematisch gelijk aan de eerste regel). De eerste regel verwijst naar de Stelling van Pythagoras, de tweede verwijst naar het getal pi, en de derde naar het getal φ van de gulden snede. Mede als gevolg van deze bijzonderheden speelt de piramide van Cheops vaak een rol in niet-wetenschappelijke, esoterische en spirituele filosofieën, die ook wel gezamenlijk als piramidologie worden aangeduid. Andere merkwaardige maatvoeringen die men zelf kan narekenen worden door David Davidson en Herbert Aldersmith beschreven in The Great Pyramid Its Divine Message (1992). Schatten De meeste farao's werden met fabelachtige schatten begraven. Binnen in de piramide van Cheops werd echter niets aangetroffen dat zou verwijzen naar een grafmonument. Men vermoedt dat er al grafrovers op bezoek zijn geweest. Onder het bouwwerk, tussen de grote gang en de tweede grafkamer, vond men een uitgehouwen ruimte waarin misschien een farao uit een eerdere dynastie begraven lag. Video Literatuur I. Edwards, The pyramids of Egypt, 1972 M. Lehner, The Complete Pyramids, 1997 A. Silott, De piramiden van Egypte, 1998 P. Smyth, Great Pyramid: Its Secrets & Mysteries Revealed, 1994 M. Verner, The Pyramids - Their Archaeology and History, 2001, ISBN 1-84354-171-8 A. Wirsching, Die Pyramiden von Giza - Mathematik in Stein gebaut, 2nd ed 2009, ISBN 978-3-8370-2355-8 D. Davidson en H Aldersmith, Great Pyramid Its Divine Message, 1992, ISBN 9781564591166 C.F.Ph.D. vd Vecht, De Steenen spreken, 1924/1954 Schulz, R. en Seidel, M. (1997), Egypte, Het land van de farao's, Nederlandse vertaling, Könemann, Köln, p. 61-70, ISBN 389508915X Voetnoten Externe links The Great Pyramid. The Pyramid of Khufu, met foto's Cheops Archeoastronomie Bouwwerk in Caïro Wereldwonder Necropolis van Gizeh


text: Pasen is het belangrijkste christelijke feest in het liturgische jaar, volgend op de Goede Week. Christenen vieren deze dag vanuit hun geloof dat Jezus uit de dood is opgestaan, op de zondag na zijn kruisiging. Pasen duurt twee dagen en wordt gevierd op een zondag en maandag. Beide dagen worden wel afzonderlijk eerste en tweede paasdag of paaszondag en paasmaandag genoemd. Het christelijke Pasen wordt gevolgd door de vijftig dagen durende periode van het kerkelijke jaar tot Pinksteren. De periode van het paasfeest tot Hemelvaartsdag duurt veertig dagen. Katholieken mogen gedurende de vijftig dagen durende periode hun jaarlijkse paasplicht vervullen. Oorsprong De term Pasen heeft zijn oorsprong in het joodse Pesach, de joodse viering van de uittocht uit Egypte. Tijdens het Eerste Concilie van Nicea (325) zijn de data van beide feesten officieel ontkoppeld. In ouder (godsdienst)historisch onderzoek en in pseudowetenschappelijke lectuur wordt vaak een pre-christelijke oorsprong van diverse gebruiken rond Pasen verondersteld. De gangbare wetenschappelijke theorie is dat men over de voorchristelijke periode in Noordwest-Europa nauwelijks iets weet, omdat er nauwelijks iets van is overgeleverd. Mogelijk heeft de viering van Pasen in de loop van de tijd elementen van oude lentefeesten (zie feesten en rituelen tijdens de lente) in zich opgenomen, maar dat blijft speculatief. Het eten van paaseieren is van middeleeuwse oorsprong. Een ander gebruik zijn de paasvuren. De ontstaansperiode hiervan is onbekend. De palmpasenstok is een Nederlands fenomeen dat na de reformatie bij katholieken ingang vond. De paashaas is volgens hedendaagse inzichten helemaal niet zo oud: hij is voor zover bekend pas in 1682 voor het eerst in Duitsland beschreven, in Georg Franck von Franckenaus boek De ovis paschalibus ('Over paaseieren'). De paashaas heeft van oorsprong een pedagogisch karakter. Via een vertaald Duits boek is de paashaas voor het eerst in ieder geval in 1825 in Nederland bekend. Veel paasgebruiken komen niet voor in de oorspronkelijke Bijbelteksten. Het is niet zeker waar ze precies vandaan komen. Een oorsprong in de voorchristelijke traditie kan verondersteld worden. Het is namelijk bekend dat de Romeinen bijvoorbeeld bij het kerstfeest bewust midwintertradities opgenomen hebben om de Germanen te kunnen winnen voor het christendom. Het kleuren van eieren is ook terug te vinden in Iran met het voorjaarsfeest Nowruz en op de Balkan met Ederlezi (6 mei, Sint-Jorisdag). Vreugdevuren vergelijkbaar met paasvuren vinden tevens plaats op de Balkan (Ederlezi), bij de Alevieten in Turkije (Hidirellez, 6 mei en de vooravond 5 mei) en in Iran rond dezelfde tijd in het jaar. Hier is mogelijk sprake van een oudere Euraziatische traditie. Etymologie Het woord Pasen is de meervoudsvorm van pasch of paesch, meervoud omdat het over meerdere dagen wordt gevierd. Het is ontleend aan christelijk Latijn pascha, een ontlening aan het Grieks Páscha (Πάσχα), dat weer ontleend is aan Aramees Paskha (פסחא), verwant met Hebreeuws Pesach (פֶּסַח), het feest van de uittocht uit Egypte. Easter (Engels) of Ostern (Duits) is afgeleid van de godin Ostara, volgens de Angelsaksische monnik Beda, luidt de vierde maand van het jaar in het Oudengels Ēostrae. Hij schrijft dat deze maand vernoemd was naar de godin Ēostrae, die in vroegere tijd in Engeland aanbeden zou zijn. Dit is tevens de enige oude vermelding van deze godin. In het christendom In de christelijke traditie is Pasen, of ook wel het paasfeest, het belangrijkste liturgische feest. Op Goede Vrijdag, de vrijdag voor Pasen, herdenken christenen het lijden en de kruisdood van Jezus en met Pasen vieren zij zijn opstanding, ook wel verrijzenis genoemd, uit de dood. Pasen behoort daarmee tot de traditie van de zoenoffers, die draaien om de noodzaak van de dood voor het leven, de verzoening met het goddelijke en de spirituele ontwikkeling van de eigen ziel door beproeving. Bijbelse geschiedenis Hieronder volgt een synthese van de gebeurtenissen volgens Matteüs 28:1-10, Marcus 16:1-13, Lucas 24:1-53 en Johannes 20:1-23. Op Witte Donderdag was Jezus op de Olijfberg en werd hij verraden door Judas Iskariot. Hierop werd hij gearresteerd door soldaten die in dienst waren van de hogepriester. De Joodse leiders wilden hem ter dood veroordelen, maar dat mocht alleen de Romeinse gouverneur, Pontius Pilatus, doen. Pilatus verklaarde echter in het openbaar niets te zien waarom Jezus ter dood zou moeten worden veroordeeld. De aanklagers bleven echter aandringen. Ook verklaarden ze dat Jezus zich 'koning der Joden' noemde en dat dit al een veroordeling zou rechtvaardigen. Pilatus kon hier niet goed onderuit komen als hij moeilijkheden met de Romeinse keizer wilde vermijden. Hij kon nog maar een oplossing zien van dit dilemma: het was traditie dat ter gelegenheid van het joodse feest Pesach een veroordeelde misdadiger gratie kreeg en het volk mocht kiezen welke dat zou zijn. Pilatus gaf nu de keus tussen Jezus en een moordenaar, veronderstellend dat het volk niet een misdadiger zou vrijlaten. Opgehitst door de leiders koos het volk echter voor vrijlating van de misdadiger Barabbas in plaats van Jezus. Jezus werd door Pilatus veroordeeld tot de dood aan het kruis. Hij waste daarbij zijn handen 'in onschuld'. Jezus werd op vrijdag aan het kruis genageld, waar hij kort voor de joodse sabbat, op de vooravond van het Pesach, stierf. Door Jozef van Arimathea werd Jezus begraven, in een graf dicht bij Golgotha. Heel vroeg op de zondagmorgen gingen er vrouwen naar het graf om het lichaam van Jezus te verzorgen. Ze vonden hem daar echter niet, engelen vertelden hen dat Jezus was opgestaan. "Waarom zoekt u de levende onder de doden?" Kort daarop verscheen hij aan Maria Magdalena. Daarop gingen de vrouwen naar de discipelen, die hen niet geloofden. Toch gingen ze wel bij het graf kijken, Johannes en Petrus voorop. Diezelfde dag verscheen Jezus aan twee volgelingen die onderweg waren naar Emmaüs (de zogeheten Emmaüsgangers). Nadat hij zich aan hen geopenbaard had (bij het breken van het brood) haastten ze zich terug naar Jeruzalem om het de discipelen te vertellen. Terwijl ze hun verhaal aan het doen waren, verscheen Jezus in hun midden. Hij beloofde hierbij de Heilige Geest te zenden en gaf ze de opdracht: "Zoals de Vader Mij heeft uitgezonden, zo zend Ik jullie uit." Betekenis Met de christelijke viering wordt, evenals met de joodse viering, de uittocht uit Egypte (de exodus) herdacht, zij het metaforisch vanuit het werk van God in en door de persoon Jezus als Christus, door christenen beschouwd als de Zoon van God, de beloofde Messias, de Verlosser. Hij wordt in het Nieuwe Testament het paaslam genoemd, dat zichzelf vrijwillig liet offeren voor de verzoening van God met de mensen. Dit duidt op de symbolische betekenis van het offerlam, dat volgens de Mozaïsche voorschriften (Oude Testament, Pentateuch) en de tradities van de joodse godsdienst geofferd moest worden ter vergeving van zonden. Met de voorstelling van Jezus als het eeuwige paaslam werd in geestelijke zin een 'nieuw verbond' tussen God en mens aangeboden, gebaseerd op de genade, waarmee het oude verbond, gebaseerd op de wet, buiten werking kon worden gesteld. Wie in Hem gelooft, hoeft volgens de christelijke traditie niet meer 'onder de wet' te leven, maar valt 'onder de genade'. Deze begrippen en de verhoudingen tussen het een en ander zijn in onder meer de brieven van de apostel Paulus nader uitgewerkt. Met het paasfeest wordt ook uitgekeken naar de verwachte wederkomst van Jezus op aarde. Ontstaansgeschiedenis Pesach De oorsprong van het christelijke paasfeest ligt in de joodse traditie. Het joodse Pesach (in de christelijke liturgie Pascha) is nauw verbonden met de uittocht uit Egypte, de Exodus. De viering en herdenking hiervan werd volgens het Bijbelboek Exodus de avond voor de uittocht ingesteld en is de eeuwen door in verschillende vormen bewaard gebleven. Inherent is het herdenken van de grote daden van God aan het volk Israël. Hierin ligt het idee van 'bevrijding' besloten. Dit geldt ook voor het christelijke paasfeest, zij het vanuit een andere invalshoek. In Nederland herinneren tijdens Pasen de matzes (ongerezen broden) nog aan het joodse Pesachfeest. Volgens de Thora moesten de joden vlak voor hun vertrek in opdracht van God snel brood bakken zonder daar zuurdesem aan toe te voegen (Exodus 12:8). Deze matzes worden vóór Pasen verkocht door supermarkten en tijdens Pasen gegeten door zowel joden, christenen als niet-christenen. Pasen rond het begin van de christelijke jaartelling In de tijd van Jezus was het Pesach, naast Sjavoeot en het Soekkot (het Loofhuttenfeest) een van de drie belangrijke pelgrimsfeesten. Het was nauw verbonden met het Massotfeest; beide werden in feite als één feest gevierd. Van heinde en ver kwamen de mensen naar de tempel in Jeruzalem. De betekenis was nog altijd: herdenking van de bevrijding uit Egypte en hoop op de komende verlossing door de beloofde Messias. Het Laatste Avondmaal van Jezus en zijn volgelingen, de discipelen, was volgens de Evangeliën een Pesachviering. Men trof de voorgeschreven voorbereidingen de avond ervoor, de viering vond 's avonds plaats in Jeruzalem, er werd wijn gedronken, brood gegeten en een loflied gezongen, het Halleel. De vereiste kruiden en het woord 'ongezuurd' (brood) worden niet genoemd, maar dat kan komen doordat de evangelieschrijvers niet per se volledig pretendeerden te zijn, bepaalde onderdelen natuurlijk aanwezig zijn dus niet genoemd hoeven worden, en men zich bij de verslagen kennelijk concentreerde op wat men voor de eerste christenen van die tijd van belang vond. Eerste christenen Ook de eerste christenen, van wie de meesten Joden waren, bleven aan de joodse feesten deelnemen, ook aan het Pesach. Gaandeweg werd het voor de christenen een tijd van vooral vasten ter herdenking van Jezus' lijden en een nachtwake. Later is een scheiding tussen de feesten gekomen, alleen al door het instellen van verschillende datums voor Pesach en Pasen (zie onder). De quartodecimanen hielden vast aan de oude manier van vaststellen van het paasfeest en werden daarom door de paus geëxcommuniceerd. Daarnaast was er nog een stroming (de montanisten genoemd) die vond dat het christelijke paasfeest gevierd moest worden op de eerste zondag na 5 april, en een stroming die meende dat het christelijke Pasen moest vallen op de eerste zondag na het joodse paasfeest. Omdat het feest daardoor ook vóór het begin van de lente kon vallen, werden de aanhangers van deze laatste stroming de proto-paschieten genoemd. Aan een vaste paasdatum dacht amper iemand. Na 313, het jaar van de erkenning van het christendom door de Romeinse overheid met de afkondiging van het Edict van Milaan de zogeheten 'kerkvrede', kreeg het paasfeest een ander aanzien. Het werd nu voor pelgrims mogelijk om de gebeurtenissen van Pasen te vieren op de plek waar ze volgens het verhaal hadden plaatsgevonden, in en rond Jeruzalem. Een vroege (laat-vierde-eeuwse)getuige hiervan is het verslag van de pelgrim Egeria. Dit werkte een 'historisering' van de Paasliturgie in de hand. In Jeruzalem werd deze verdeeld in losse gebeurtenissen die op losse dagen en verschillende plaatsen gebeurd zouden zijn. Het liturgische Triduum Sacrum werd ingevoerd: Witte Donderdag (instelling van de Eucharistie en het priesterschap, begin van het lijden van Jezus); Goede Vrijdag (lijden en sterven); Stille Zaterdag of paaszaterdag (grafrust); paaszondag (opstanding). Op het 4e Concilie van Lateranen (1215 - 1216) te Rome werd bepaald dat christenen op zijn minst eenmaal per jaar en dan vooral op Pasen de eredienst moesten bijwonen en moesten biechten. Dit impliceert dat, in tegenstelling tot wat veel mensen over de middeleeuwen denken, voor dit concilie het niet gebruikelijk was dat iedere christen regelmatig naar de kerk ging. Na de middeleeuwen Van de middeleeuwen tot halverwege de 20e eeuw werd de paaszondag min of meer apart gezien van de overige paasdagen. Het Tweede Vaticaans Concilie herstelde de liturgische eenheid van het triduüm. Ook hersteld is de paaswake, die in de nacht van zaterdag op zondag gehouden wordt. Deze was in de reformatorische traditie vrijwel onbekend, maar wordt de laatste decennia her en der gevierd, ook in evangelische- en pinksterkringen. De Rooms-Katholieke Kerk kent de traditie van de Kruisweg, een uitbeelding van de lijdensgang van Jezus. Tijdens de paasdagen worden, met name in de rooms-katholieke streken, passiespelen uitgevoerd. Het bijwonen van uitvoeringen van passiemuziek van met name Bach is bij gelovigen, en overigens ook bij niet-gelovigen, een populaire vorm van paasviering. In de muziek De paastijd en de christelijke liturgie daaromheen heeft door de eeuwen heen vele componisten geïnspireerd tot muzikale composities. In de Barokperiode viel vooral het werk van Johann Sebastian Bach op met de Johannes-Passion, Matthäus-Passion en zijn cantates. Voor de eerste paasdag bedacht Bach de cantate nr. 4 Christ lag in Todesbanden. Voor de tweede paasdag schreef hij vervolgens de cantate nr. 6 Bleib bei uns, denn es will Abend werden. Data Het Concilie van Nicea bepaalde in 325 dat Pasen moet worden gevierd op de zondag na de eerste volle maan in de lente. In 1582 voerde paus Gregorius XIII een kalenderhervorming door, die door de Oosters-Orthodoxe Kerk niet werd gevolgd. De orthodoxe kerken, zoals de Russisch-orthodoxe kerk (maar niet de Grieks-orthodoxe kerk), bleven de juliaanse kalender volgen in plaats van de gregoriaanse kalender, waardoor het begin van de lente, en dus ook de paasdatum, op verschillende dagen valt. Om de zoveel jaar valt de paasdatum van de westerse kerken samen met die van de orthodoxe kerken. In de westerse kerken wordt, volgens de regel van het kerkelijke/ecclesiastische Pasen, 21 maart gehanteerd als start van de lente. Ook als de volle maan op 21 maart valt, wordt Pasen op de zondag na de eerste volle maan in de lente gevierd. Daardoor kan het christelijke paasfeest in de westelijke kerken in een periode van 35 dagen vallen, van 22 maart tot en met 25 april. Pasen in de Lage Landen In de Lage Landen is Pasen voor de meeste mensen een seculier feest geworden dat bestaat uit een aantal vrije dagen en uit tradities zoals gemeenschappelijk eten, het bezoeken van kerk en familie en het eieren schilderen en zoeken. In de 19e eeuw was er een 'eierdans' - de laatst bekende vermelding hiervan is van een West-Friese speelman die vertelde dat hij deze dans nog in de jaren 30 van de vorige eeuw heeft gezien in Volendam. Een populair paasvermaak is/was 'eiertikken'. Tot eind 18e eeuw werd dit spel (ook) door volwassenen beoefend. Niet-kerkelijke paasliederen zijn o.a. Paesch eyeren (rond 17e eeuw) en Daar nu het feest van Pasen is (20e eeuw; Denekamp, Ootmarsum). Traditioneel werden omstreeks Pasen vaak films op televisie uitgezonden die het lijden van Christus verbeelden. Oudere films zijn Ben-Hur, The Robe en Jesus Christ Superstar. Een recente film is The Passion of the Christ. De laatste jaren is dit uitzonderlijk geworden. België Net als in Nederland vinden in België nauwelijks commerciële activiteiten plaats op Pasen. Ook op paasmaandag is dit het geval, het is een van de wettelijke feestdagen. Voor scholieren en studenten is er rond Pasen de paasvakantie, die twee weken duurt. In Franstalig België is de paasvakantie sinds 2023 losgekoppeld van Pasen. Nederland Met name in het oosten van Nederland zijn paasvuren populair. In Ootmarsum wordt elk jaar een speciale optocht gehouden, het vlöggeln, die uniek is in Nederland. Sinds 2011 wordt jaarlijks op Witte Donderdag The Passion gehouden, telkens in een andere Nederlandse stad. Op de zondag dat Pasen wordt gevierd vinden er in Nederland minder commerciële activiteiten plaats. Pretparken en dergelijke zijn wel open en populair. Alleen essentiële diensten zoals politie, ziekenhuizen of brandweer zijn actief. Het openbaar vervoer functioneert normaal als ware het een gewone zondagsdienst, met slechts enkele aanpassingen. De maandag na paaszondag (tweede paasdag) was traditioneel in Nederland ook een dag voor de viering van Pasen zonder commerciële activiteiten. Tegen het einde van de 20ste eeuw liet men dit steeds meer los. Grote bedrijven, zoals woonboulevards, zijn open, en ook andere winkels zoals supermarkten. Voor personeel in dienst van een overheid is dit nog steeds een vrije dag. Ook het Carnaval, Aswoensdag, de Vastentijd en Palmpasen zijn vanouds voorbereidingen voor de paasviering. Naast het christelijke aspect van Pasen wordt het paasfeest ook steeds meer een kinderfeest. Dat is niet alleen terug te zien in de paashaas en het schilderen en zoeken van eieren, maar ook in het zingen van paasliedjes. Rond Pasen worden niet meer alleen christelijke paasliederen gezongen, maar ook vrolijke kinderliedjes met als thema Pasen. Paastoespraak Op eerste paasdag houdt de paus in Rome traditiegetrouw bij de Sint-Pietersbasiliek een toespraak, geeft zijn zegen, Urbi et orbi en wenst iedereen een zalig paasfeest. Deze paastoespraak wordt in veel landen rechtstreeks op televisie uitgezonden, zodat de rooms-katholieken die niet in Rome zijn de zegen kunnen ontvangen. Hierbij is het traditie dat het Sint-Pietersplein rijkelijk wordt versierd met bloemen die door Nederland worden geleverd en ingezegend in opdracht van de Friezenkerk. Spelling Volgens het Groene Boekje krijgt Pasen een hoofdletter, maar alle samengestelde en afgeleide vormen niet: paasfeest, paasavond, paasei, etc. Dat geldt ook voor eerste paasdag, tweede paasdag, paaszondag en paasmaandag. Het Witte Boekje gebruikt ook voor de afzonderlijke feestdagen hoofdletters: Eerste Paasdag, Tweede Paasdag, Paaszondag, Paasmaandag. Externe links De Kruisiging van Hans Memling Pasen in het Bijbelboek Lukas Folklore Christelijke feestdag


text: Pesach (Hebreeuws: – afgeleid van 'sloeg over': ) is een van de belangrijkste feesten in het jodendom. Met Pesach wordt het einde van de Joodse slavernij in Egypte herdacht en de uittocht uit Egypte (zoals beschreven in het Bijbelboek Exodus) en daarmee de bevrijding van het Joodse volk van de slavernij. Deze gebeurtenissen staan centraal in het joodse ethos. Het centrale evenement in het feest is de seider, een feestelijke maaltijd die thuis gegeten wordt. Indeling van de feestperiode Pesach duurt zeven of acht dagen en begint op de avond van de 14e dag van de maand nisan. In Israël wordt het feest 7 dagen gevierd, daar buiten over het algemeen 8 dagen. Nisan is de eerste maand van het joodse jaar. Elk jaar begint nisan met nieuwe maan. Pesach begint 14 dagen later, dus ongeveer op de dag dat het volle maan is. Deze dag kan in maart of april vallen. De joodse kalender is een maankalender, die schrikkelmaanden kent om te zorgen dat de kalender in de pas blijft lopen met de zonnekalender. De Joodse kalender is met de schrikkelmaanden zo aangepast dat Pesach altijd in de lente valt (in Israël) en wel zo dat 1 nisan valt in de periode van 8 dagen vóór het lentepunt tot 22 dagen na het lentepunt. Zodoende begint Pesach rond de eerste of tweede volle maan na de lente-equinox, het begin van de lente. Pesach eindigt in Israël op de 21e nisan en daarbuiten op de 22e nisan. Het Pesachfeest is gebaseerd op de tekst uit Exodus 12:15-20. In de Statenvertaling luidt deze tekst als volgt: 15 Zeven dagen zult gij lieden ongezuurde broden eten; maar aan den eersten dag zult gij het zuurdeeg wegdoen uit uw huizen; want wie het gedesemde eet, van den eersten dag af tot op den zevenden dag, diezelve ziel zal uitgeroeid worden uit Israël. 16 En op den eersten dag zal er een heilige verzameling zijn; ook zult gij een heilige verzameling hebben op den zevenden dag; er zal geen werk op denzelven gedaan worden; maar wat van iedere ziel gegeten zal worden, datzelve alleen mag van ulieden toegemaakt worden. 17 Zo onderhoudt dan de ongezuurde broden, dewijl Ik even aan denzelfden dag ulieder heiren uit Egypteland geleid zal hebben; daarom zult gij dezen dag houden, onder uw geslachten, tot een eeuwige inzetting. 18 In de eerste maand, aan den veertienden dag der maand, in den avond, zult gij ongezuurde broden eten, tot den een en twintigsten dag der maand, in den avond. 19 Dat er zeven dagen lang geen zuurdesem in uw huizen gevonden worde, want al wie het gedesemde eten zal, dezelve ziel zal uit de vergadering van Israël uitgeroeid worden, hij zij een vreemdeling of een ingeborene des lands. 20 Gij zult niets eten, dat gedesemd is; in al uw woningen zult gij ongezuurde broden eten. Gebruiken Schoonmaak In de dagen in de aanloop naar de avond voordat Pesach begint, op 13-14 Nisan, vindt een grote schoonmaak plaats op grond van Exodus 12:15 en wordt in elk geval door traditionele Joden het gehele huis gereinigd van alle mogelijke resten van gerezen brood en gist. Dit alles wordt chameets genoemd. Het huis wordt in stilte met een kaars doorzocht om de laatste resten te vinden. Daarbij wordt een broge gezegd. Er moeten ten minste 10 stukjes chameetz gevonden worden, die van tevoren zijn verstopt. Met kinderen wordt er een spel van gemaakt, de kinderen verstoppen de laatste stukjes brood of gist, en de ouders moeten zoeken, terwijl de kinderen "warm" en "koud" roepen als de ouders dichterbij of verderaf zoeken. De gevonden stukjes worden traditioneel in een zak gestopt met een veer. De volgende ochtend wordt al het gevonden gist en brood in de zak ritueel verbrand. Als er in het huis chameets is dat het gezin wil bewaren omdat het zonde is om het te verbranden, kan het tijdelijk verkocht worden. Ook wordt het servies gekasjerd, ritueel gereinigd - uitgekookt - of gebrand en vaak worden er zelfs aparte serviezen gebruikt voor de periode van Pesach, in traditionele Joodse gezinnen zelfs twee, een voor vleesgerechten, een voor melkgerechten, volgens de spijswetten. Met dit ritueel wordt een breuk gemaakt met het verleden. Zolang er chameetz in huis is, is Egypte, en daarmee de slavernij van het Joodse volk, nog in het hart. Sederavond Het feest vangt aan met één sederavond in Israël en twee erbuiten. De seder is een uitgebreide maaltijd, waarbij de familie ontspannen op hun stoelen zit. Tijdens de maaltijd wordt over de uittocht uit Egypte verteld, aan de hand van een boekje, de haggada. Elk van de aanwezigen heeft een haggada. Een aantal symbolische gerechten ligt op een speciale seiderschotel. Ook staat er een bord met drie matzes op tafel, bedekt door een doek. Op tafel staat traditioneel een extra glas wijn voor de profeet Elia. De avond verloopt volgens een orde (seder betekent letterlijk orde) die uit 15 stappen bestaat. Bij de 11e stap wordt pas een volledige maaltijd gegeten. Op sederavond worden door de aanwezigen, met name door de kinderen, teksten gelezen uit de hagada, er worden liederen gezongen, de vier vragen worden gesteld, die te maken hebben met de centrale vraag waarom deze avond zo anders is dan alle andere avonden. (waarom eten wij anders dan alle avonden matze; waarom eten we anders dan alle andere avonden bittere kruiden; waarom dopen we onze groenten tweemaal in, terwijl we dat anders nooit doen; waarom zitten wij anders dan alle andere avonden niet rechtop). Ook worden er vier bekers wijn (of druivensap) gedronken en een maaltijd (de sedermaaltijd) wordt genuttigd volgens een vrij vast patroon. De gehele avond is bedoeld om - op grond van een voorschrift uit de Thora - de Pesachtraditie door te geven aan de jongeren, zij moeten nieuwsgierig gemaakt worden naar de betekenis van de symbolen op de seiderschotel, zoals het botje, het bittere kruid, de matzes, het hardgekookte ei, zout water, peterselie etc. De avond eindigt traditioneel met de wens "Volgend jaar in Jeruzalem". Daarmee drukken Joden in de diaspora de wens uit terug te keren naar het land van oorsprong. Pesachweek Gedurende de hele Pesachweek, die bij sommige Joden en in Israël zeven dagen duurt en bij anderen acht, mag men volgens de religieuze voorschriften geen gerezen voedsel eten. In plaats van regulier brood eet men matzes oftewel 'ongerezen' broden. De verplichting (mitsva - מצווה) matzes te eten geldt alleen voor de sederavond. Tijdens de rest van de week is het eten van matzes niet verplicht, maar is het eten van gerezen brood niet toegestaan. Matzes Gedurende de gehele Pesachperiode wordt volgens de voorschriften geen gist gegeten, het chameets. Daarmee wordt herdacht dat de Israëlieten tijdens hun vertrek uit Egypte geen gerezen brood konden bakken vanwege de grote haast. In plaats daarvan bakten zij brood zonder het te laten rijzen. Tijdens Pesach mogen ook geen andere met gist gerezen producten worden gegeten. Het verbod slaat op alle andere soorten brood en op alle andere deegwaren, voor Ashkenazische joden inclusief rijst en peulvruchten. Omdat ongerezen brood niet erg lekker is, heeft men een alternatief bedacht. Er worden, onder rabbinaal toezicht, grote dunne crackers gemaakt, de matzes. Ze worden vaak gegeten met boter en bruine suiker, geraspte kaas of zachtgekookt ei. Pesach en Massot Het paaslam van de familie of gemeenschap werd op de 14e nisan (voorbereidingsdag) na het middaguur in de tempel geslacht, daarna meegenomen naar het onderkomen, gebraden en bij de maaltijd op 15 nisan na 19.00 uur genuttigd. Er werd wijn gedronken, ongezuurd brood en kruidensla gegeten en een loflied gezongen, het Hallel. Moderne invulling Tegenwoordig symboliseert de exodus (uittocht) van slavernij naar vrijheid het algemene verlangen van Joden om als vrije mensen te kunnen leven. Daarnaast is in het feest het samenzijn met de familie erg belangrijk. Volgens een Joods voorschrift nodigt men daarbij anderen uit, die geen verwanten hebben. Oudtestamentische achtergrond Mozes Volgens de Thora en het Bijbelboek Exodus leefden de Israëlieten in Egypte en werden ze daar als slaven behandeld. Mozes werd hun leider. Hij vroeg de toenmalige farao om toestemming om terug te keren naar het Land van Israël. De farao weigerde de Joden te laten gaan omdat God zijn hart had verzwaard om Egypte te kunnen straffen met "wonderen" 10 plagen zodat Egypte zou weten dat hij de Heer is Exodus 7:3-5. Pas na de tien door God gezonden plagen mocht het Joodse volk vertrekken. De tiende plaag was het ergste, alle eerstgeborenen van de Egyptenaren werden door God gedood. De eerstgeborenen van de Joden werden overgeslagen, deze bleven leven, vandaar de naam Pesach, dat overslaan betekent. God kon zien welke huizen hij moest overslaan omdat de Joden lamsbloed op de deurpost hadden gesmeerd. Mozes bevrijdde het volk toen in opdracht van God na op de dag af 430 jaar in Egypte van de slavernij, in de maand Aviv. Vervolgens wordt de doortocht door de Schelfzee) beschreven en 40 jaar omzwervingen door de Sinaïwoestijn voordat het beloofde land Kanaän in bezit genomen mocht worden. De uittocht De avond voor de uittocht werd de Pesachtraditie ingesteld, gesteund door voorschriften die Mozes had gekregen (hoofdstuk 12): men moest met een bosje hysop bloed van een 'vlekkeloos' geslacht lam smeren op beide deurposten en de bovendorpel; men moest staande en met reiskleren aan een maaltijd nuttigen van ongezuurd brood, en het gebraden vlees van het offerdier. Slaven mochten wel mee-eten, maar alleen als ze besneden waren. Dat gold ook voor vreemdelingen, bijwoners en dagloners. Het Pesach moest thuis, en famille, gevierd worden en geen stukje vlees mocht naar buiten gebracht worden. Er mocht geen been van het dier gebroken worden. Heel Israël moest dit vieren. De broodkoeken waren ongezuurd omdat het volk haastig moest vertrekken, zonder te kunnen wachten tot het deeg gerezen en volgens gewoonte bereid was (Ex.12: 39). Het moest 's avonds of 's nachts worden gegeten omdat het "een nacht van waken ter ere van de Here" (Ex.12:42) zou zijn, omdat Hij hen die nacht Egypte had uitgeleid. Later werd het vroegste tijdstip van de paasmaaltijd officieel vastgesteld op 19.00 uur. Het hele feest duurde vanaf die tijd zeven dagen. Pelgrimsfeest Pesach is oorspronkelijk een pelgrimsfeest. Toen de tempel in Jeruzalem nog bestond, trokken alle Joden naar Jeruzalem om er offers te brengen. Herstel Tijdens de regeringsperiode van koning Salomo ging het bergafwaarts met het houden van de voorschriften en feesten. In 621 v.Chr. herstelde koning Josia de tempeldienst en ook het Pesach. Opnieuw werden de Mozaïsche voorschriften voor het feest ingevoerd: bloed aan de deurpost en bovendorpel, reiskleren aan; het slachten van een paaslam 'tussen de avonden', (dat wil zeggen bij volle maan tussen de aanvang en volledige zonsondergang) het eten van gebraden vlees met soms de ingewanden naast de kop gelegd, ongezuurd brood en bittere kruiden, met charoset, een soort bruine vruchtenmoes. Wijn kwam er pas later bij. Tot aan de Babylonische ballingschap (ca.592 v.Chr.) functioneerde het feest met wisselend succes. Na de ballingschap werd Pesach opnieuw een pelgrimsfeest. Men kwam van overal voor een week naar Jeruzalem, waar de in 515 voor Chr. voltooide tweede tempel weer een prominente rol vervulde. Begrijpelijkerwijs stond de viering de eerste tijd in het teken van de terugkeer uit Babylonië, maar geleidelijk aan kwam het accent weer op de Exodus te liggen. Pesach en het christendom Christenen noemen Pesach vaak 'pascha'. Pascha is het Aramese woord voor Pesach. Opvallend is dat men in de Oosters-orthodoxe Kerk het woord Pascha met het Griekse Pascho (dat "lijden" betekent) verbond. Daarmee gaf men een christelijke betekenis aan Pasen. Vreemd genoeg is 'pascha' juist de Hebreeuwse naam voor het christelijke paasfeest. Het christelijke Pasen is geïnspireerd op het joodse Pesach en het vroegere lentefeest, hoewel met een nieuwe betekenis rond de kruisiging en wederopstanding van Jezus. Aangezien Jezus en zijn volgelingen zelf Pesach vierden, is er eind 20e eeuw en begin 21e eeuw een gebruik onder sommige groepen christenen ontstaan — oorspronkelijk in Duitsland — om jaarlijks de sederavond te vieren met als doel zo 'dichter bij Jezus te staan'. Ook discussiëren sommige christenen of dit nieuwe gebruik wel authentiek en gewenst is. Het jodendom zelf stelt dat de Pesachregels alleen van toepassing zijn op mensen die joods zijn; het jodendom hekelt het gebruik van religieuze regels buiten de aanhangers van de eigen religie. Zie ook Sederavond Haggada Joodse feestdag


text: Het paaslam (Hebreeuws: קרבן פסח / Korban Pesakh) is een begrip uit zowel de joodse als de christelijke traditie. Het is de benaming voor het dier dat volgens de joodse wet geofferd werd bij de viering van Pesach. Voor de christenen heeft het een diepe, symbolische betekenis op historische gronden, wat wordt gevierd tijdens het Paasfeest. Jodendom In het jodendom was het slachten van lammeren een gebruik met Pesach, een feest dat de uittocht uit Egypte en de daarmee de bevrijding uit de slavernij aldaar herdenkt. In het boek Exodus, hoofdstuk 12, staan de voorschriften beschreven die God via Mozes aan het volk Israël gaf betreffende het paaslam: Vier dagen van tevoren moest een gaaf lam van de kudde worden afgezonderd, een mannetje van een jaar oud (dus geen klein lammetje) Na zonsondergang moest het worden geslacht Het moest in zijn geheel worden gebraden (later, tijdens de tempelperiode, mocht het ook worden gekookt) Het moest staande, met de reiskleding aan, worden gegeten met bittere kruiden en ongezuurde broden Onbesneden mannen mochten niet aan de maaltijd deelnemen Het moest in huis met de familie of gemeenschap worden gegeten Geen stuk van het vlees mocht naar buiten het huis verplaatst worden Evenwel is de offerdienst in het jodendom met de verwoesting van de Tweede Tempel geheel gestopt. Sindsdien ligt er enkel nog een botje op de Pesachschotel die symbolisch aan dit offer herinnert. Karaïeten slachten nog wel een lam met Pesach. Met name onder christenen bestaat veel interesse voor het paaslam in het jodendom, omdat Jezus ermee wordt vergeleken. Christendom Bij de christelijke Paasviering neemt het paaslam een heel belangrijke, eveneens symbolische plaats in. Gebaseerd op de verlossingsgedachte en eveneens de grote daden van God, wordt Jezus Christus voorgesteld als het onschuldige paaslam, ofwel het lam van God. Volgens de op de Bijbel geënte traditionele overtuiging heeft hij met zijn gewillige lijden en dood op het kruis verlossing bewerkstelligd. Dat wil zeggen dat hij met zijn dood, net als een offerdier, de zonden van de mensen heeft weggenomen, en daarmee de mensen heeft verzoend met God. In het Nieuwe Testament, bijvoorbeeld in de Eerste brief van Paulus aan de Korintiërs 5:7, en ook in de Brief aan de Hebreeën wordt de nadruk gelegd op het permanente karakter van dit offer: 'één voor allen' en 'eens voor altijd'. Pasen Pesach


text: Passiemuziek is een muziekstuk dat de passie, het lijden van Jezus Christus, als uitgangspunt heeft. Passiemuziek heeft in de loop der eeuwen een grote ontwikkeling doorgemaakt. Oorspronkelijk werd de muziek eenstemmig gezongen. Rond de 10e eeuw werden de rollen van Christus, de verteller, het volk en anderen verdeeld over verschillende zangers, zowel solistisch als in groepen. Men noemt dit de koraalpassie of responsori. De gezongen tekst komt hier letterlijk overeen met een van de Evangelies. Rond 1500 kwam de polyfone muziek op. Ook de passiemuziek werd hierbij aangepast. Er kwamen harmonieën en meerstemmigheid bij, wat resulteerde in de 'motetpassie'. Later, in de 17e en 18e eeuw, schreven componisten als Dietrich Buxtehude, Heinrich Schütz, Reinhard Keiser, Johann Sebastian Bach, Georg Friedrich Händel en Georg Philipp Telemann passies in de vorm van een of een oratorium, de 'oratoriumpassie'. In de oratorische passie wordt de letterlijke evangelietekst afgewisseld met teksten die het evangelieverhaal becommentariëren. Een volgende stap was de zogenaamde 'Brockes-passie', een passie op teksten van de Hamburgse magistraat Barthold Heinrich Brockes, waarbij de Bijbelteksten herdicht zijn. Van de vele oratoria zijn Bachs Matthäus-Passion en Johannes-Passion de bekendste en de meest gespeelde. Ze worden in de tijd voor Pasen overal in de westerse wereld uitgevoerd. Twintigste-eeuwse passies werden gecomponeerd door onder anderen Frank Martin (Golgotha), Krzysztof Penderecki (Lukas-Passie), Sofia Goebaidoelina (Johannes Passie) en Arvo Pärt (Passio Domini nostri Jesu Christi secundum Johannem). Een populaire passie zou men de musical Jesus Christ Superstar van Andrew Lloyd Webber kunnen noemen. Zie ook Johannespassie Lucaspassie Marcuspassie Matteüspassie