text: De filosofie of wijsbegeerte is de oudste theoretische discipline die het streven uitdrukt naar kennis en wijsheid. De filosofie houdt zich bezig met de fundamentele vragen over zaken als het bestaan, de werkelijkheid, de rede, waarden, taal en het menselijke verstand. Filosofie is een centraal element in de intellectuele geschiedenis van een cultuur. De belangrijkste tradities in de geschiedenis van de filosofie zijn de westerse, Arabisch-Perzische, Indische en Chinese filosofie. De westerse filosofie vindt haar oorsprong in het oude Griekenland en bestrijkt een groot aantal filosofische deelgebieden. Veel moderne wetenschapsdisciplines, zoals natuurkunde en psychologie, zijn historisch gezien deels voortgekomen uit filosofische vraagstelling. Belangrijke takken van de filosofie zijn epistemologie, ethiek, logica en metafysica. Epistemologie bestudeert wat kennis is en hoe men deze kan verwerven. Ethiek houdt zich bezig met morele principes – de kritische bezinning van het juist of onjuist handelen. Logica is de studie van correct redeneren en onderzoekt hoe goede argumenten van drogredenen kunnen worden onderscheiden. Metafysica onderzoekt de meest algemene beginselen van de werkelijkheid, objecten en eigenschappen. Filosofen gebruiken verschillende methoden om tot antwoorden en inzicht te komen. Ze maken gebruik van conceptuele analyse, het logische verstand of intuïtie, het poneren van gedachte-experimenten, het analyseren van taal, en het kritisch beredeneren. Filosofie heeft een richtinggevende invloed in vakgebieden als natuurwetenschappen, wiskunde, bedrijfskunde, het recht en journalistiek. Oorsprong van het begrip filosofie In het Oudgrieks is het woord philosophía (φιλοσοφία) een samenstelling van de woorden voor liefde (φιλέω = ik houd van, φιλεῖν = houden van, φίλος = vriend, φιλία = vriendschap) en voor wijsheid (σοφία = wijsheid). Oorspronkelijk betekende filosofie dus eenvoudig: "liefde voor wijsheid". Het woord filosoof verving aldus het woord sofist, dat gebruikt werd om "wijze mannen" of leraren in de retorica aan te duiden. Enkele van de vroege sofisten waren wat we nu filosofen zouden noemen. In de dialogen van Plato stelt Socrates vaak filosofen tegenover sofisten, die Socrates karakteriseert als oneerlijk en destructief, omdat ze hun onwetendheid camoufleren achter woordspelingen en vleierij, en anderen pogen te overtuigen van wat onwaar en zonder grond is. Aristoteles nam deze visie op de sofisten van Socrates en Plato over. "Sofist" is hierdoor nog steeds een minachtende uitdrukking voor hen die anderen met hun redenaarskunst willen overtuigen zonder enige interesse in wijsheid of waarheid. De introductie van de term "filosofie" werd toegeschreven aan de Griekse denker Pythagoras: "De vita et moribus philosophorum", I, 12; Cicero: "Tusculanae disputationes", V, 8-9). Deze verwijzing is waarschijnlijk gebaseerd op een verloren gegaan werk van Herakleides Pontikos, een leerling van Aristoteles. Het wordt beschouwd als deel van de wijdverspreide pythagorische legenden uit die tijd. In werkelijkheid werd de term "filosofie" niet gebruikt tot ver voor Plato. Filosofie en 'filosoferen' was volgens Aristoteles de meest verheven en meest goddelijke activiteit voor de mens, die ze van nature voltooit en die een bron van vreugde is. In zijn "Uitnodiging tot de filosofie" lezen wij: "...want intelligentie is de god in ons..." en "Het stoffelijke leven heeft een goddelijk gedeelte", en nog: "Zodoende is de mens verplicht te filosoferen of anders afscheid te nemen van het leven; want alle andere activiteiten zijn slechts prullen in verhouding tot het filosoferen". Het is een misverstand dat de wetenschapper Simon Stevin het woord "wijsbegeerte" heeft bedacht, want dit verscheen pas in 1661 voor het eerst. Mogelijke definities en afbakening Voor sommigen is de definitie van filosofie eenduidig, terwijl deze voor anderen zelf weer een metafilosofisch probleem vormt. Een mogelijke omschrijving is dat het de studie is van de betekenis en geldigheid van ons denken en onze overtuigingen omtrent de meest algemene en universele aspecten van het bestaan (heelal, entiteiten of subjecten, objecten of dingen en hun relatievormen). Deze studie wordt niet in het bijzonder uitgevoerd met behulp van experimenten of zorgvuldige waarneming. Dit is de reden waarom filosofie geen empirische maar een normatieve wetenschap is. Men baseert zich op redeneringen en gedachte-experimenten, door zorgvuldig de filosofische problemen te formuleren en door te zoeken naar oplossingen en argumenten die deze oplossingen ondersteunen, in plaats van empirische experimenten uit te voeren. Er kan dus ook nooit sprake zijn van een empirisch bewijs voor een bepaalde filosofische visie of theorie. Het is zelfs zinloos te vragen naar dergelijke bewijzen van bijvoorbeeld Plato's ideeënleer. Sommige empirische wetenschappers zijn hierdoor geneigd te concluderen dat filosofie geen wetenschap is. Daar kan tegenover worden gesteld dat iedere wetenschap wel enkele a-priorische principes vooronderstelt. Het domein van filosofie bestond van oudsher uit "alle intellectuele inspanningen". Het heeft sinds lang de betekenis van de studie van abstracte, niet-experimentele intellectuele inspanning. "Filosofie" blijft dus een notoir lastig te definiëren begrip en de vraag "wat is filosofie" is op zich een complexe filosofische vraag. Sommige filosofen houden zich met zeer specifieke technische kwesties bezig, terwijl anderen zich juist zeer breedvoerig concentreren op de interrelatie tussen zaken als religie, wetenschap en kunst. Ted Honderich formuleert het als volgt: De kortste definitie, en het is best een goede, is dat filosofie denken over denken is. Dat brengt het algemene tweede-ordekarakter van het onderwerp goed tot uiting, als reflectieve gedachte over bepaalde manieren van denken - de vorming van overtuigingen, claims op kennis - over de wereld of grote delen ervan. Een meer gedetailleerde, maar nog steeds onbetwistbaar veelomvattende definitie is dat filosofie rationeel kritisch denken is, van een min of meer systematische aard, over: de algemene aard van de wereld (metafysica of zijnsleer); de rechtvaardiging van overtuigingen (epistemologie of kennisleer); het handelen in het leven (ethiek of de leer van waarden). De filosofie houdt zich dus bezig met dezelfde objecten als heel veel andere wetenschappelijke disciplines, maar onderscheidt zich tegelijkertijd van deze disciplines doordat zij haar eigen benadering hanteert, waarin het geheel van het "Zijn" en het zoeken naar een allesomvattende samenhang centraal staan. Het denken wordt in de filosofie als het eigenlijke middel gehanteerd, in tegenstelling tot wat bij religie en kunst het geval is; daar wordt in de eerste plaats een beroep gedaan op gevoel en geloof. Anderzijds is het juist zo dat de filosofie - met name in de oudheid en middeleeuwen - vaak zeer nauw verweven was met andere wetenschappen die als het ware in de filosofie besloten lagen, en met kunst en religie. Met name in de Westerse geschiedenis is hier sinds de renaissance verandering in gekomen. Zowel Plato als - veel later - Hegel waren van mening dat de filosofie een geheel eigen methodologie had, die ze allebei dialectiek noemden, hoewel ze van mening verschilden over de inhoud ervan. Henri Bergson zag intuïtie als de voornaamste filosofische methode. Volgens Ludwig Wittgenstein was dit het "blootleggen van nonsens" en volgens Moritz Schlick verheldering, terwijl Edmund Husserl de basis van de filosofie in de fenomenologie zocht en deze basis volgens David Hume in empirisch onderzoek en volgens Spinoza in de geometrie lag. In de 19e eeuw stelden onder anderen Rudolf Hermann Lotze en James Ward net als Plato dat de filosofie zich hoofdzakelijk met betekenis, waarden en doelen bezighield, niet met pure wetenschap en feiten als zodanig. William James definieerde de filosofie als "een collectieve benaming voor vragen die niet naar tevredenheid van alle vragers zijn beantwoord". Hij suggereerde daarmee dat de filosofie eigenlijk geen aparte discipline vormde, maar volledig kon worden gedesintegreerd om op te gaan in andere wetenschappen. Aristoteles beweert in zijn Metafysica echter het tegengestelde; hij onderscheidt een aparte wetenschap die "het Zijn als het Zijn onderzoekt". Hegel en Benedetto Croce stellen de filosofie op één lijn met de cultuurwetenschappen, terwijl Karl Popper vooral veel raakvlakken met de kosmologie ziet. Rudolf Carnap meent dat het werkgebied van de filosofie in feite beperkt is tot het beschrijven van taal, en deze opvatting heerste in de twintigste eeuw ook in het Verenigd Koninkrijk. Thema's binnen de filosofie De bronnen van een filosofische studie bestaan meestal uit de teksten van andere filosofen. Centraal bij de bestudering van teksten staat steeds een bepaald onderwerp of thema, waaromtrent bepaalde argumentaties zijn ontwikkeld. Een filosofische tekst is echter nooit los van een context gesitueerd of geschreven, de argumentatie komt niet zomaar uit het niets. Er wordt dan ook geprobeerd om een tekst in zijn oorspronkelijke of huidige context te begrijpen. Deze interpretatiekunde van filosofische teksten wordt hermeneutiek genoemd. Filosofie is ook de studie van de opvattingen, visies en theorieën van andere filosofen, ofwel metafilosofie. Een filosoof zal de dingen van andere filosofische tradities bekritiseren: sommige dingen zal hij overnemen en/of corrigeren; andere zal hij afwijzen. Het aangaan van de discussie met andere filosofen wordt ook wel dialectiek genoemd. Er zijn binnen de filosofie weinig onderwerpen of aspecten te bedenken waarover algehele consensus bestaat. Men zou deze kritische houding zelfs als een wezenlijk kenmerk van de filosofie kunnen beschouwen: een niet principieel betwistbaar standpunt kan in feite niet als filosofisch worden opgevat, maar enkel als dogmatisch. Filosofen zijn dus tevens uniek in de mate waarin zij van mening verschillen over het domein en de definitie van hun vakgebied. De procedures die in het verleden binnen de filosofie zijn gebruikt om vraagstukken op te lossen lopen sterk uiteen; sommige van hun argumenten kunnen tot de formele wetenschap worden gerekend omdat ze bijvoorbeeld overeenkomen met methoden in de wiskunde, terwijl andere argumenten er meer op gericht zijn bepaalde hypothesen omver te werpen door een beroep te doen op de alledaagse waarneming. Stromingen Het empirisme staat als stroming tegenover het innatisme, waarbij feitelijk alle menselijke kennis als aangeboren wordt beschouwd, of het rationalisme. Twee belangrijke filosofen die tot deze laatste stroming behoren zijn René Descartes en Gottfried Wilhelm Leibniz. In het verlengde hiervan kan het intellectualisme worden beschouwd als de tegenpool van het sensualisme. Wat betreft de vraag hoe rechtsgeldig de menselijke kennis nu eigenlijk is, zijn er ook twee hoofdstromingen te onderscheiden: enerzijds het kennistheoretisch of "naïef" realisme dat stelt dat het bewustzijn de dingen waarneemt zoals deze zijn, anderzijds het idealisme dat stelt dat alles wat het bewustzijn waarneemt slechts voorstellingen zijn, terwijl de "echte" werkelijkheid nooit rechtstreeks waarneembaar is. Filosofische deelgebieden Filosofie is een breed gebied en kent verschillende specialistische deelgebieden (vakdisciplines). Tijdens de Griekse oudheid verstonden onder meer Plato en Aristoteles onder filosofie het gehele gebied van de menselijke kennis. Zowel het bestuderen van de sterren als de menselijke natuur was dus object van de filosofie. Deze studies werden later echter het domein van de astronoom en de psycholoog, en op die manier werden vele disciplines die voordien aan de filosoof waren voorbehouden nu opgeëist door moderne wetenschappers. In de 18e eeuw stelde de Duitse filosoof Immanuel Kant zich in zijn Kritik der reinen Vernunft (1778) de vraag wat dan wel het onderwerp van filosofie was of diende te zijn. Hij ging daarbij uit van vier fundamentele vragen die de kernproblemen van de filosofie vormden: Wat kan ik weten? Wat moet ik doen? Wat mag ik hopen? Wat is de mens? Het behandelen (en oplossen) van deze 4 essentiële filosofische vragen gebeurt in 4 kerndisciplines van de filosofie, respectievelijk de kentheorie, de ethiek, de metafysica (of ontologie) en de filosofische antropologie. Met deze basisproblemen is natuurlijk geen volledig beeld geschetst van alle disciplines waarmee de moderne filosoof zich kan bezighouden: te denken valt aan de moderne taalfilosofie, argumentatieleer en logica, alsook andere vrij recente 'toevoegingen' als sociale en politieke filosofie. Enerzijds heeft de filosofie dus veel terrein moeten prijsgeven als gevolg van de opkomst van de moderne wetenschappen, maar anderzijds zijn er voortdurend nieuwe disciplines waar de filosofie haar licht op laat schijnen. Op een bepaalde manier maakt ze deze door de wetenschappen opgeëiste kennisgebieden zelfs weer voor een deel tot de hare. Zo kennen we nu bijvoorbeeld de filosofie van de wetenschappen, de filosofie van de geschiedenis en de filosofie van de kunst. De traditionele deelterreinen van de filosofie zijn ook globaal op te delen in drie richtingen volgens hun studieobject; gericht op de mens zoals wijsgerige antropologie, ethiek, esthetica, sociale filosofie en theologie; gericht op de natuur zoals metafysica en natuurfilosofie; en gericht op menselijke kennis als logica, kennistheorie, retorica en wetenschapsfilosofie. Hiernaast zijn in de twintigste eeuw enige specifieke terreinen opgekomen als existentialisme, postmodernisme, systeemtheorie en taalfilosofie. Minder expliciet is, dat sinds de 19e eeuw elke afzonderlijke wetenschap is gaan werken aan haar eigen grondslagen en hierbij kan de filosofie helpen om deze grondslagen te expliciteren. In de hedendaagse filosofie worden de filosofische vakgebieden duidelijk afgebakend. Dit gebeurt vooral in de filosofische onderzoeksinstituten aan de universiteiten. De verschillende vakgebieden zijn: Esthetica De term esthetica komt uit het Grieks en betekent waarneming. De esthetica was lange tijd gericht op vragen als "wat is mooi?", esthetica als de leer van de schoonheid. De filosoof Kant introduceert de esthetica als een volwaardige tak van de filosofie. Na Kant specialiseert de esthetica zich steeds meer in kunst en wordt het een synoniem voor kunstfilosofie. Ethiek Wat is het goede? Wat zouden wij goed of slecht moeten vinden? Dit zijn centrale vragen binnen de ethiek. De filosofie van het juiste handelen. Het gaat hierbij meestal om het handelen ten opzichte van medemensen, dieren en de natuur in het algemeen. De ethiek probeert antwoorden te vinden op vragen als "is de doodstraf ethisch verantwoord of niet?", "mogen dieren gebruikt worden voor dierproeven in laboratoria?" De ethiek houdt zich ook bezig met algemene vragen zoals "heiligt een doel alle middelen?" Geschiedfilosofie Geschiedfilosofie is een tak van de filosofie die zich enerzijds bezighoudt met de betekenis die mogelijk kan worden toegekend aan de menselijke geschiedenis en anderzijds de praktijk van geschiedschrijving analyseert. Daarbij wordt onderscheid gemaakt op basis van wat bestudeerd wordt: speculatieve geschiedfilosofie bestudeert het verleden om daar mogelijk zin en richting van de geschiedenis uit af te leiden. Deze variant van de geschiedfilosofie beleefde een hoogtepunt met de geschiedfilosofie van Hegel. analytische geschiedfilosofie is de in de 19e eeuw ontstane variant, die de praktijk van geschiedschrijving zelf analyseert met behulp van wetenschappelijke methoden. Historiografie kan beschouwd worden als een onderdeel van deze vorm van geschiedfilosofie. Godsdienstfilosofie De godsdienstfilosofie is een discipline waarin men poogt het wezen en het doel van het verschijnsel religie te doorgronden. Kennistheorie Kennistheorie, ook bekend als "epistemologie", "kennisleer" of "kentheorie", is een tak van de filosofie die er op gericht is na te gaan welke criteria bepalen wat gerechtvaardigde kennis is. Kennistheorie gaat over de voorwaarden voor, en de oorsprong en reikwijdte van kennis. Veel bekende filosofische problemen worden al eeuwen besproken binnen de kennistheorie, zoals de subjectiviteit van waarneming, het vaststellen van waarheid en de grenzen van het menselijke kenvermogen. Logica De logica houdt zich bezig met de formele regels van het denken. Behalve tot de filosofie wordt het ook tot de wiskunde gerekend. De logica houdt zich onder andere bezig met vragen als "hoe kun je stellingen of systemen bewijzen met behulp van symbolen?" Milieufilosofie De milieufilosofie is dat gedeelte van de filosofie dat zich bezighoudt met de relatie tussen mens en milieu vanuit een filosofisch perspectief. Onderdelen van de milieufilosofie zijn bio-ethiek, ecofeminisme en ecotheologie. Metafysica Metafysica betekent zoveel als wat na de natuur (fysica) komt of wat de natuur 'overstijgt'. Het houdt zich bezig met vragen als "wat is bestaan, of er zijn?" De term metafysica is bekend geworden door Andronicus van Rhodos die de geschriften van Aristoteles ordende en uitgaf. Een aantal van die geschriften - waarvan de inhoud zeer divers was - plaatse hij na de fysica (meta fysica). Onder metafysica verstaat men de leer die niet de realiteit onderzoekt zoals we die ervaren door middel van onze uiterlijke zintuigen maar datgene wat boven de materie uitgaat, de totaliteit van al het gegeven. Deze totaliteit kan zowel in een buiten onze wereld liggende 'transcendentale' werkelijkheid worden geponeerd, zoals Plato deed of in de vele ervaringsgegevens zelf, in een diepere grond waarin de gegevenheden alle zijn gefundeerd, de visie van Aristoteles. Ontologie Ontologie is een tak van de metafysica. De ontologie is de zijnsleer. Het beschrijft de eigenschappen van het geheel van dingen, 'entiteiten', waarvan aangenomen wordt dat ze bestaan of althans zijn en probeert de fundamentele categorieën ervan te onderscheiden. De ontologie staat in nauwe wisselwerking met de fenomenologie en de epistemologie. Politieke en sociale filosofie Politieke en sociale filosofie worden vaak met elkaar verbonden omdat de studievragen elkaar soms overlappen. Sociale filosofie is de studie van sociaal (menselijk) gedrag. Het probeert hierbij patronen en veranderingen in de maatschappij te begrijpen. Politieke filosofie richt zich onder meer op de verdeling van macht en de verdeling van kansen en mogelijkheden in een samenleving. Vragen zijn bijvoorbeeld: "Hoe moeten mensen in groot verband samenleven? Wat zijn de beste regels hiervoor?" Rechtsfilosofie De rechtsfilosofie is een onderdeel van de ethiek en probeert specifieke vragen te beantwoorden met betrekking tot het recht. Zulke vragen zijn bijvoorbeeld: "Waarom zijn wij aan recht gebonden? Tot welke grens mag de overheid zich met het leven van de burgers bemoeien?" Retorica In de retorica geschiedt overtuiging niet alleen, zoals in de andere filosofische takken, met de logos, maar ook door het gebruik van pathos en ethos. De retorica is daarom een betwiste tak van de filosofie. Veel filosofen distantiëren zich van deze discipline, omdat ze geassocieerd wordt met de sofisten. Toch schreven filosofische autoriteiten, zoals Aristoteles belangwekkende traktaten over dit onderwerp. De retorica is de kunst van de welsprekendheid en onderzoekt de overtuigingskracht van gesproken of geschreven teksten. Taalfilosofie Taalfilosofie gaat over de vraag: hoe moeten we taal begrijpen? Als een systeem van tekens dat naar zaken buiten dat systeem verwijst? Of, als verwijzing ten minste zo belangrijk is, verwijzen die tekens in de eerste plaats naar elkaar? Wetenschapsfilosofie Wetenschapsfilosofie betreft een onderzoek naar de grondslagen van de wetenschap. In elke tak van de wetenschap wordt nagedacht over de wetmatigheden waarvan uitgegaan wordt. Wat zijn de grondslagen van bijvoorbeeld wiskunde, sociologie, natuurkunde? Hoe hangen wetenschapsgebieden samen? De wetenschapsfilosofie, maakte in de twintigste eeuw een belangrijke ontwikkeling door. Volgens het empirisme en later het logisch positivisme van de Wiener Kreis kan een wetenschappelijk onderzoeker alleen ware kennis halen uit waarnemingen, alle a priori analytische kennis is slechts een afgeleide of moet zelfs helemaal worden verworpen. Karl Popper brengt hier tegenin dat conclusies uit waarnemingen alleen verworpen kunnen worden door tegenvoorbeelden (falsifieerbaarheid), maar dat de wetenschappelijke kennis nooit kan worden vastgesteld. Thomas Kuhn gaat hierin nog verder en zegt dat hele begrippenkaders of paradigma's aan verandering onderhevig zijn. Een paradigma kan in sommige contexten niet meer voldoen en met een wetenschappelijke revolutie worden gangbare paradigmata vervangen door een nieuw paradigma. Wijsgerige antropologie Wijsgerige antropologie houdt zich bezig met vragen als "Wat is de mens? Wat is cultuur?" Onderwerpen binnen dit terrein zijn lichaam en geest, is er iets als een ziel, of wanneer is er sprake van een zelf? Op het terrein van lichaam en geest is er bijvoorbeeld de vraag of lichaam en geest wel gescheiden kunnen worden. Is niet alles lichamelijk? Het 'zelf' is vaak onderwerp op zich: Wanneer is er sprake van identiteit? Is iemand nog steeds dezelfde als hij anders denkt, of als hij lichamelijk is veranderd? Geschiedenis Alle culturen hebben hun eigen filosofische tradities, zodat de studie van de filosofiegeschiedenis een bijzonder diverse kijk geeft op een breed panorama aan wijsgerige stelsels. De westerse filosofie heeft haar bakermat in het Oude Griekenland. Zij wordt doorgaans ingedeeld in vier grote tijdvakken, namelijk de klassieke filosofie, de middeleeuwse filosofie de moderne filosofie en de hedendaagse filosofie. De Chinese filosofie wordt doorgaans ingedeeld in drie grote tijdvakken, namelijk de klassiek-Chinese filosofie, de middeleeuws-Chinese filosofie en de modern-Chinese filosofie. Ook de Indische filosofie wordt in verschillende tijdvakken ingedeeld. Voor zover bekend is de Indische filosofie ook de oudste; de eerste sporen dateren van ca. 1500 v.Chr. De periode waarin de filosofie voor het eerst opkwam in deze verschillende landen valt ruwweg samen met de Spiltijd. Westerse en oosterse filosofie Over de gehele wereld hebben mensen dezelfde vragen gesteld, en filosofische tradities gebouwd voortbordurend op elkaars werk. Filosofie kan ruwweg ingedeeld worden op basis van geografische en culturele criteria. De term "filosofie" refereert in een Europese of Amerikaanse academische context in het algemeen aan de filosofische tradities van de westerse beschaving, ook de 'westerse filosofie' genoemd. In het westen wordt de term 'oosterse filosofie' meestal gebruikt als overkoepelende term voor alle filosofische tradities van Azië en het oosten. Hieronder valt ook de filosofie die afkomstig is uit India, Iran en China. De westerse filosofische traditie begon met de Griekse en ontwikkelde zich van hieruit via de Arabisch-Islamitische filosofie tot de hedendaagse. Enkele belangrijke Arabisch-Islamitische filosofen die de hedendaagse westerse filosofie beïnvloed hebben zijn Abulcasis, Al-Farabi, Al-Kindi, Averroes en Avicenna. Filosofen delen de lange geschiedenis van de westerse filosofie traditioneel als volgt in: klassieke filosofie, middeleeuwse filosofie (scholastiek), moderne filosofie en hedendaagse filosofie. Enkele beroemde westerse filosofen zijn Plato, Aristoteles, Epicurus, Augustinus van Hippo,Thomas van Aquino, Willem van Ockham, René Descartes, Baruch Spinoza, Immanuel Kant, Georg Hegel, Friedrich Nietzsche, Ludwig Wittgenstein, Martin Heidegger, Karl Popper en Thomas Kuhn. In tegenstelling tot de westerse filosofie is bij oosterse filosofieën meestal geen sprake van studie als een puur abstracte inspanning, maar is elke filosofie verbonden met een bepaalde spirituele praktijk of religieuze traditie. De Nyaya school binnen de Indiase filosofie is misschien nog het beste te vergelijken met de westerse filosofie. Zo onderzoekt deze school bijvoorbeeld ook de logica. De Charvaka school was zelfs openlijk empiristisch en atheïstisch. Er zijn echter ook belangrijke verschillen. Zo benadrukt de oude Indische filosofie traditioneel de leringen van een bepaalde filosofische school of van oude teksten in plaats van de individuele filosoof. De meeste filosofen in India schreven anoniem of hun namen zijn nooit vastgelegd of doorgegeven. Enkele beroemde oosterse filosofen zijn Shankara, Boeddha, Bodhidharma, Laozi en Confucius. De Afrikaanse filosofie werd tijdens de koloniale periode niet ernstig genomen als wetenschap op zich, maar werd wel beschreven en bestudeerd als antropologisch verschijnsel. Filosofie-opleidingen aan Afrikaanse koloniale onderwijsinstellingen waren kopieën van hun westerse tegenhangers. Na de dekolonisatie ontspon zich een dichotomie tussen enerzijds filosofen die de traditionele Afrikaanse filosofie bestudeerden (etnofilosofie) en anderzijds filosofen die in een algemeen kader onderzochten in hoeverre Afrikaanse taalpatronen en denkwijzen een nieuw licht werpen op de traditionele begrippen en categorieën van de westerse filosofie. Een bekende vertegenwoordiger van de eerste groep is Léopold Senghor; zijn concept van négritude kan gezien worden als een bewuste keuze voor een etnisch-Afrikaanse kijk op fundamentele vraagstukken over de mens en de samenleving. De tweede groep vond vooral in het Franse taalgebied een stem in Paulin Hountondji, met zijn uitgesproken kritiek op de traditionalistische benadering van de Afrikaanse filosofie. Filosofie als studie Sinds de Middeleeuwen wordt filosofie aan de universiteiten als bijvak onderwezen. Vanaf de 13e eeuw stond de filosofie steeds meer los van de Artes liberales. Tot in de 18e eeuw bleef de filosofie een van de vier klassieke faculteiten en was een student die vragen op bijvoorbeeld natuurwetenschappelijk gebied wilde beantwoorden verplicht eerst een cursus filosofie te volgen. Vanaf de 19e eeuw kwam de filosofische leerstoel echter inhoudelijk steeds meer onder druk te staan, toen eerst de natuurwetenschap en later ook de filologie en de sociale wetenschappen zich verder verzelfstandigden. Nederland en Vlaanderen Filosofie is tegenwoordig in Nederland en Vlaanderen een universitaire opleiding en heet aan de meeste universiteiten "Wijsbegeerte". Soms kunnen studenten kiezen voor de mastervariant Wijsbegeerte van een bepaald wetenschapsgebied. Afhankelijk van de universiteit waaraan men wijsbegeerte studeert en haar oriëntatie op de wijsbegeerte, krijgt men een diploma in de kunsten (bijvoorbeeld Master of Arts) of in de wetenschappen (bijvoorbeeld Master of Science). Hiernaast bestaan er veel verschillende niet-academische filosofiecursussen. In het middelbaar onderwijs in Vlaanderen wordt het vak filosofie niet opgelegd door de subsidiërende overheid, maar een aantal scholen richten het vak in binnen de zogeheten vrije ruimte van het lesrooster in de derde graad (vijfde en zesde jaar, dus 16- tot 18-jarigen). In het schooljaar 2019-2020 werd van die mogelijkheid gebruik gemaakt door 40 Vlaamse scholen, zowel in het gemeenschapsnetwerk als in het katholieke netwerk. Meestal gaat het om algemeen secundair onderwijs, maar ook technisch, kunst- en buitengewoon onderwijs komen op de lijst voor. Het katholieke netwerk heeft voor de richting beeldende vorming in het kunstonderwijs een specifiek leerplan filosofie. Filosoferen met kinderen Zowel in Vlaanderen als in Nederland wordt sinds de jaren 80 van de vorige eeuw op een groeiend aantal basisscholen met kinderen gefilosofeerd, evenals in club- en buurthuizen. Daarom wordt er ook op steeds meer pabo's aandacht aan besteed. Het gaat in dit vakgebied niet zozeer om de geschiedenis van de filosofie, maar om het filosoferen zelf als middel om het creatieve denken van kinderen verder te ontwikkelen. Grondlegger van dit 'filosoferen met kinderen' is de Amerikaan Matthew Lipman. Pioniers van filosoferen met kinderen in Vlaanderen zijn onder meer Willy Poppelmonde, Richard Anthone en Peter Algoet (o.a. met zijn vertaling en bewerking van 'Nous' van Matthew Lipman, Acco, 1999). In Nederland zijn dat Pieter Mostert en Karel van der Leeuw. In de jaren 90 zijn het in Nederland vooral Berrie Heesen en Tecla Rondhuis die zich bezighouden met het samenstellen van materiaal voor de basisschool en het promoten van filosoferen met kinderen. Literatuur Enkele algemene Nederlandstalige of vertaalde werken over filosofie: , De verbeelding van het denken (ISBN 90-254-1398-6) , De wereld van Sofie (ISBN 90-5240-707-X). Oorspronkelijke titel: Sofies verden (ISBN 87-14-19492-9) , Het verhaal van de filosofie (ISBN 90-71206-33-5). Oorspronkelijke titel: The story of philosophy (ISBN 0-7894-7994-X) , Filosofische oriëntatie : een inleiding in de wijsgerige problematiek, 3e druk, 1968, , Geschiedenis van de westerse filosofie (ISBN 90-215-8996-6)). Oorspronkelijke titel: History of Western Philosophy (ISBN 0-671-20158-1) , Geschiedenis van de filosofie (ISBN 90-274-7073-1). Oorspronkelijke titel: Kleine Weltgeschichte der Philosophie (ISBN 3-17-011168-X) , Inleiding tot de verwondering (ISBN 9789055730209) Zie ook Lijst van filosofen Externe links Internet Encyclopedia of Philosophy - iep.utm.edu Gids voor de westerse filosofie: kennismaking met filosofen, begrippen en stromingen.


source: wikipedia

text: Film (laag), een dunne laag van enig materiaal, bijvoorbeeld een laag olie op water; Thin film, een dunne laag van vast materiaal op een oppervlak. Film (cinematografie), een verhaal dat wordt uitgebeeld door bewegende beelden, of de filmkunst op zich. Vanouds werd daarvoor een celluloidstrook gebruikt. Fotorolletje, een cassette met een strook lichtgevoelig materiaal voor een analoge fotocamera. Overig Film (band), een band; Film (Beckett), een film geschreven door Samuel Beckett; Film (Östhammar), een plaats in de Zweedse gemeente Östhammar. Film (verhaal), een verhaal geschreven door Richard Matheson in 1959 Zie ook Filmgenre Folie


text: Fysiologie is de biologische wetenschap die de levensverrichtingen (zoals de stofwisseling) van organismen bestudeert. Terwijl de histologie de structuur van cellen, weefsels en organen bestudeert en de anatomie de morfologie en de macroscopische structuur beschrijft, houdt de fysiologie zich bezig met de werking van de stofwisseling en de mechanismen ervan. Onderscheiden worden de celfysiologie, (vergelijkende) dierfysiologie, humane fysiologie, plantenfysiologie en als onderdeel van de microbiologie, microbiële fysiologie. Celfysiologie Voedselopname: fagocytose, pinocytose, myzocytose, kleptoplastie, parasitisme, carnivorie, herbivorie, commensalisme, mutualisme, endosymbiose Dierfysiologie De dierfysiologie is een biologisch vakgebied dat zich bezighoudt met de levensverrichtingen van dieren zoals de ademhaling, hormonen, spijsvertering, stofwisseling, bloedsomloop en de groei. Dieren kenmerken zich door homeostase, die in stand wordt gehouden door meerdere regelmechanismen (positieve en negatieve terugkoppeling). De fysiologie tracht deze mechanismen te ontrafelen, onder andere door het evenwicht opzettelijk te verstoren of door correctiemechanismen te blokkeren en te kijken wat er gebeurt. Humane fysiologie De humane fysiologie is het deel van de dierfysiologie dat uitsluitend de mens betreft. Daarbinnen is de pathofysiologie de tak die de processen beschrijft die aan de basis liggen van ziekte, malfunctie of vroegtijdig overlijden en is gerelateerd aan de Interne geneeskunde. De Nobelprijs voor Fysiologie of Geneeskunde is een belangrijke prijs in dit vakgebied. Plantenfysiologie De plantenfysiologie houdt zich bezig met het functioneren van planten, zoals de fotosynthese, kieming, ademhaling, de werking van plantenhormonen, transport van voedsel en water, en de groei van planten en onderdelen. Literatuur 2001 Textbook of Medical Physiology., 10th Edition, ISBN 0-7216-8677-X 2007 Anatomy and Physiology: The Unity of Form and Function 4th ed. New York, NY: McGraw-Hill. Plantenfysiologie


text: Fotografie is het met behulp van licht en/of andere vormen van straling vastleggen van afbeeldingen van voorwerpen en verschijnselen op radiatie- of stralingsgevoelig materiaal. Het woord is afgeleid van het Grieks en betekent letterlijk schrijven met licht (φῶς (phōs): licht, en γράφειν (graphein): schrijven). Iemand die beroepsmatig fotografie verricht heet een fotograaf. Zeker met de huidige digitale techniek zijn er steeds meer mensen die met een fotobewerkingsprogramma foto's maken. Hiervoor is niet noodzakelijk een fotocamera nodig; men kan bestaande foto's makkelijk bewerken tot een eigen product. Echter, voor het nemen van een foto maakt men wel degelijk gebruik van een camera. Een afdruk van een voorwerp dat direct op lichtgevoelig materiaal gelegd is en vervolgens belicht, is een fotogram. Geschiedenis 1826 Al in 1826 maakte Joseph Nicéphore Niépce foto's door een plaat die was bedekt met een lichtgevoelige bitumen (een soort asfalt) in een camera obscura bloot te stellen aan licht. Hij had hiervoor een belichtingstijd van acht uur nodig bij helder zonlicht. De foto maakte hij van zijn dak via het dakraam en door het draaien van de zon ziet men de schaduw van twee kanten. De beelden die waren gemaakt met deze techniek noemde hij retinas ("netvlies"). Deze bitumenbeelden, die naast zwart en wit ook grijstinten konden tonen, konden ook worden gefixeerd en in positieve beelden worden omgezet. In het Franse plaatsje Saint-Loup-de-Varennes – de plaats waar Joseph Nicéphore Niépce zijn eerste proeven deed – staat een monument met de tekst "DANS CE VILLAGE NICÉPHORE NIÉPCE INVENTA la PHOTOGRAPHIE en 1826". In 2002 werd echter een foto van Niépce ontdekt die dateert van 1825. Het is een foto van een gravure die een jonge stalknecht met een paard aan het leidsel laat zien. Hij werd aangekocht door de Bibliothèque nationale de France voor 450.000 euro. 1831 Louis Daguerre wordt ook vaak beschouwd als de uitvinder van de fotografie. In 1831 zette Daguerre de proefnemingen van Niépce voort met zilverjodide. 1834 In 1834 begon William Fox Talbot te experimenteren. Hij ontwikkelde een methode om papier lichtgevoelig te maken door het te dompelen in een zwakke zoutoplossing en daarna in een zilvernitraatoplossing. De lichtgevoeligheid van zilvernitraat was reeds in 1727 ontdekt door Johann Heinrich Schulze maar was tot dan toe niet meer dan een curiositeit en kermisattractie. Thomas Wedgwood en Humphry Davy slaagden er in 1802 al in onder invloed van licht een beeld te vangen op voorbewerkt papier, alleen lukte het hun niet dit beeld te fixeren. Talbot lukte dit wel, door ze te dompelen in een sterke zoutoplossing. Ook ontdekte hij het negatief-positiefprocedé. 1837 In 1837 ontdekte Daguerre bij toeval de mogelijkheid van ontwikkeling van het latente beeld. Hij had een gejodeerde verzilverde koperplaat kort belicht en hierna blootgesteld aan kwikdamp. Hierop bleek zich een beeld te hebben gevormd. Hij noemde dit proces daguerreotypie. De 'uitvinding van de fotografie' werd in januari 1839 bijna gelijktijdig in Parijs en in Londen aangekondigd. 1839 Calotypie (ook wel talbotypie genoemd) werd uitgevonden door William Fox Talbot. 1847 De Franse fotograaf Louis Désiré Blanquart-Evrard publiceert de door hem uitgevonden albuminedruk. Daarmee konden negatieven direct worden afgedrukt op papier. 1850 Omstreeks 1850 werd door Frederick Scott Archer het collodiumprocedé uitgevonden. Daarbij verving men de papieren drager door glas en hechtte men de zilverhalogeniden met behulp van een collodiumlaag op deze doorzichtige basis. Deze glasplaten moesten terwijl ze nat waren worden belicht en meteen worden afgewerkt. 1861 In 1861 maakte James Maxwell met drie kleurfilters de eerste kleurenfoto. 1871 In 1871 vond de Engelse arts Richard Maddox een droge methode uit, de zilvergelatinedruk. Hij gebruikte daarvoor een glasplaat waarop zilverbromide in een gelatinelaag ingebed werd. Dit is de oervorm van de huidige fotografische films. 1879 In 1879 richtte Alfred Hugh Harman Ilford op onder de naam Britannia Works Company. 1880-1889 In 1881 richtte George Eastman het bedrijf Kodak op onder de naam Eastman Dry Plate Company. In 1888 bracht hij de eerste fotocamera met rolfilm voor het grote publiek uit. Met de slogan "You press the button, we do the rest", werd deze camera aan de man gebracht. Deze camera kreeg de naam "KODAK". Hiermee konden 100 opnames per filmrol worden gemaakt. Als de rol vol was stuurde de fotograaf de camera met filmrol naar de Eastman Kodak Company. Vervolgens drukte het bedrijf de foto's tegen betaling af en stuurde de afgedrukte foto's én de camera met nieuwe filmrol terug naar de fotograaf. De introductie van de sluiter in de jaren-1880 maakte het fotograferen veel gemakkelijker. Daarvoor zat er een dop op de lens; als de fotograaf die wegnam moest hij / zij de seconden tellen van de gewenste belichting en daarna de dop terugplaatsen. 1891 In 1891 vond Gabriel Lippmann de methode van het reproduceren van fotografische kleuren uit, gebaseerd op het fenomeen interferentie, later bekend als het lippmannproces. In 1908 won hij hiervoor de Nobelprijs voor Natuurkunde. 1900 - 1909 In de jaren na 1900 komt het magnesiumlicht bij de fotografen in gebruik, dat in 1899 is gepatenteerd door Joshua Lionel Cowen. Hoewel niet ongevaarlijk, vergroot het aanzienlijk de mogelijkheden in de fotostudio's. Het in 1903 door de gebroeders Lumière aangevraagde patent op het autochroomproces wordt toegekend en door hen op de markt gebracht. Dit is een vroege vorm van kleurenfotografie. 1930 In 1930 werd het mogelijk foto's (gemaakt met rolletjes) meermaals af te laten drukken door middel van negatieven van een 35mm-rolletje. 1960 Rond 1960 werd het voor consumenten mogelijk kleurenfoto's te maken. Lange tijd waren er problemen met het vastleggen van de kleur rood, maar de techniek was rond 1960 ver genoeg om kleurenfoto's voor de consument aan te bieden. 1981 In 1981 kwam het eerste digitale fototoestel op de markt waarmee digitale fotografie mogelijk is geworden. De traditionele camera, geladen met film, werd vervangen door een camera met een lichtgevoelige beeldsensor. Fototoestel De camera vindt zijn oorsprong in de camera obscura die door beeldende kunstenaars sinds de renaissance gebruikt werd om realistische afbeeldingen te produceren. Het eigenlijke fototoestel ontstaat door achteraan in de camera een lichtgevoelig element te plaatsen. Oorspronkelijk was het lichtgevoelig element een fotochemische stof, later kwamen digitale camera's met elektronische lichtgevoelige cellen in voege. De meest gebruikte lichtgevoelige chemische stoffen waren zilverhalogeniden. Een chemische foto moest ontwikkeld worden, dat wil zeggen dat het lichtgevoelig materiaal een aantal chemische bewerkingen moest ondergaan in een donkere kamer. Bij een instantcamera gebeurden die chemische processen automatisch in de foto zelf, zodat hij al na enkele tientallen seconden beschikbaar werd. De lens die het licht van het voorwerp op de gevoelige plaat focuseert, heet objectief. Moderne objectieven zijn altijd samengestelde lenzen om de inherente gebreken van enkelvoudige lenzen (zoals chromatische aberratie) te corrigeren. De brandpuntsafstand van het objectief bepaalt de beeldgrootte: een telelens heeft een grotere brandpuntsafstand dan een groothoeklens. Sommige camera's laten toe het objectief te vervangen door een ander. Een zoomlens beschikt over een variabel bereik van brandpuntsafstanden. De zoeker helpt de fotograaf precies te bepalen welke voorwerpen in beeld komen. Soms is de zoeker een apart gemonteerd lenzenstelsel, maar bij veel camera's wordt het zoekerbeeld eveneens door het objectief gevormd. Bij een reflexcamera gebeurt dit door een opklapbare spiegel. Relatie met andere uitdrukkingsvormen In vergelijking met andere uitdrukkingsvormen als pictogrammen, diagrammen en kaarten, maar ook tekst zorgt de fotografie voor de zuiverste benadering (maar niet per definitie: beste benadering) van de werkelijkheid, als de digitale of analoge nabewerking en manipulatie uitblijft. Daarmee dragen foto's maximaal bij aan een juiste communicatie van het overbrengen van een bepaalde gedachte over (een deel van) de werkelijkheid. Deze zienswijze wordt verder toegelicht in visualisatie. Hulpmiddelen Flitser Als de hoeveelheid aanwezig licht te klein is voor een gewone foto, kan de fotograaf gebruik maken van een flitser die heel kort een grote hoeveelheid licht op het te fotograferen voorwerp laat vallen. Traditionele flitsers werkten eenmalig met het verbranden van een hoeveelheid magnesium of met het doorbranden van een gloeilamp; moderne flitsers sturen een grote elektrische stroom door een herbruikbare gasontladingslamp. Scherpstellen en scherptediepte Een typische objectieflens, met een diameter van enkele cm, vormt alleen van voorwerpen op een welbepaalde afstand een scherp beeld. De relatie tussen voorwerpsafstand beeldafstand en brandpuntsafstand is de lenzenformule: De afstand tussen de lens en het beeldelement kan bij de meeste camera's geregeld worden om een zo scherp mogelijk beeld te krijgen van het te fotograferen voorwerp. Andere voorwerpen die zich op de voor- en achtergrond bevinden, worden onscherp afgebeeld. Fotografen proberen vaak dit effect te maximaliseren om de aandacht van de toeschouwer op het eigenlijke onderwerp van de foto te vestigen. Bij de kleine objectieflens van een smartphone is het scherptediepte-effect nauwelijks zichtbaar; daarom zijn veel smartphones uitgerust met software om kunstmatig bepaalde delen van de foto wazig te maken. Filters Een filter is een doorzichtige plaat, meestal van glas of kunststof, die zich voor het objectief bevindt en die de eigenschappen van het invallende licht beïnvloedt om een bepaald effect te bekomen: meestal het wijzigen van de kleur van het beeld, maar bijvoorbeeld ook om spiegelende oppervlakken te verzwakken of te versterken (polarisatiefilter) of om te vermijden dat ongewenst UV-licht het beeld vertroebelt. Bijzondere technieken Gaatjescamera Bij een gaatjescamera is de lens vervangen door een gaatje in een ondoorschijnend scherm. Hierdoor is het beeld op alle afstanden scherp, maar door de kleine lichthoeveelheid is doorgaans een lange belichtingstijd nodig. Luchtfotografie Fotografie vanuit een vliegtuig, een helikopter, een luchtballon of een drone biedt een uniek camerastandpunt, maar door de trillingen van het vervoermiddel zijn speciale maatregelen nodig om bewegingsonscherpte te vermijden. Als de foto's als basis dienen voor de aanmaak van plattegronden of kaarten, moeten ze achteraf nog tot orthofoto's worden omgevormd door compensatie van het perspectief. Satellietfotografie is een extreme vorm van luchtfotografie en stelt een aantal bijkomende technische uitdagingen. Onderwaterfotografie De belangrijkste uitdagingen bij het nemen van foto's onder een wateroppervlak zijn enerzijds het drooghouden van de camera door een speciale behuizing, die voor sommige toepassingen bestand moet zijn tegen hoge vloeistofdrukken, en anderzijds de geringe hoeveelheid beschikbaar licht. Ook kan verkleuring optreden, evenals vervormingen door lichtbreking aan de beschermende glasplaat. Astrofotografie Astrofotografie is het fotograferen van hemellichamen. Daarbij kan gebruik gemaakt worden van traditionele fotografische objectieven, maar vaak wordt de behuizing van de camera zonder objectief achter een astronomische telescoop geplaatst. Er bestaan ook speciale telescooptypes die uitsluitend geschikt zijn voor fotografie. Veel astronomische objecten zijn lichtzwak, en dan is de uitdaging de stabiliteit van het beeld bij de vaak extreem lange belichtingstijden. Dit wordt opgelost door de telescoop te monteren op een automatisch volgsysteem dat nauwkeurig meebeweegt met de beweging van de sterren aan de hemel. De nadelige effecten van lichtvervuiling kunnen gedeeltelijk worden gecompenseerd met speciale filters. Fotogram Een fotogram is een fotografische afbeelding die zonder camera wordt gemaakt. Een traditioneel fotogram ontstaat door in de donkere kamer enkele kleine voorwerpen op een lichtgevoelig fotopapier te leggen, en korte tijd het licht aan te steken. Kirlianfotografie ontstaat door het effect van coronale ontlading tussen een fotopapier en een voorwerp dat erop geplaatst is onder hoogfrequente elektrische hoogspanning. Het beeld bestaat uit stralen die vertrekken vanuit het silhouet van het voorwerp. Een oudere term is elektrografie. Stereofotografie Stereofotografie bestaat uit het maken van twee gelijktijdige opnamen met camera's op ca. 6,5 cm van elkaar wat overeenkomt met de gemiddelde afstand tussen twee mensenogen. Daarmee is het mogelijk om diepte te zien. Holografie Een hologram is een foto met zeer hoge resolutie waarin aanvullende informatie over de richting van de lichtinval is verwerkt zodat een driedimensionaal beeld ontstaat. Bij de productie van hologrammen wordt gebruik gemaakt van een coherente, monochromatische lichtbron zoals een laser. Niet-visuele fotografie In tegenstelling tot het menselijk oog kan een fotografisch element gevoelig zijn voor andere soorten elektromagnetische straling dan alleen zichtbaar licht. Bij infraroodfotografie neemt de camera warmtestraling waar. NIR of nabije infraroodfotografie neemt IR-straling met korte golflengten waar zoals die door voorwerpen wordt weerkaatst, of zoals uitgestraald door gloeiende voorwerpen. Speciale detectoren kunnen ook de warmtestraling van aardse voorwerpen op normale temperatuur (doorgaans met langere golflengten) in beeld brengen. Een röntgenfoto maakt gebruik van het sterk penetrerend vermogen van röntgenstralen om de binnenkant van levende wezens of industriële installaties (bijvoorbeeld pijpleidingen) te onderzoeken. Zie ook Fixeren (fotografie) Fotografie van A tot Z Kirlianfotografie Lomografie Negatief (fotografie) Zwart-wit


text: Fokker Technologies is een Nederlandse fabrikant van vliegtuigonderdelen. Het is een restant van het voormalige Fokker Aircraft dat in 1996 failliet ging. Geschiedenis van Fokker Eerste Wereldoorlog Voor het begin van de Eerste Wereldoorlog ging Anthony Fokker in Duitsland wonen waar hij een fabriek in Johannisthal bij Berlijn oprichtte. Later verhuisde de fabriek naar Schwerin. Het eerste bekende en succesvolle vliegtuig dat Fokker produceert was de Fokker Eindecker. Dit vliegtuig bezat als eerste de mogelijkheid door de bladen van de propeller heen te schieten zonder deze te beschadigen. Dit was mogelijk door een mede door Fokker uitgevonden mechanisme dat het machinegeweer blokkeerde wanneer er zich een propellerblad voor de loop bevond, het synchronisatiesysteem. Toen de Duitse regering Hugo Junkers en Fokker tot samenwerking dwong, kwam Fokker in aanraking met dikke vleugelprofielen. Deze paste hij toe op twee andere zeer succesvolle vliegtuigen, de Fokker Dr.I Dreidecker en de Fokker D.VII. De Fokker Dr.I werd vooral bekend toen Manfred von Richthofen met dit type ging vliegen. Von Richthofen was de hoogst scorende luchtaas uit de Eerste Wereldoorlog met tachtig neergehaalde vliegtuigen. Met zijn vuurrode Fokker Dr.I werd hij de nachtmerrie van de geallieerde piloten. Zijn bijnaam Rode Baron had hij te danken aan de rode kleur van zijn toestel. Het werd aangedreven door een 185 pk zescilindermotor van BMW en was een zeer wendbaar toestel. Toen de Duitsers zich overgaven was een van de eisen die de geallieerden stelden dat alle D.VII's vernietigd of ingeleverd moesten worden. Ruim honderdveertig stuks werden naar de Verenigde Staten verscheept. Fokker wist echter op een clandestiene manier een aantal - waarschijnlijk 98 - per trein naar Nederland te transporteren. In Nederland hebben er daarvan nog twintig bij de toenmalige luchtvaartafdeeling (LVA), 20 bij de Marine Luchtvaartdienst (MLD) en 6 bij het Koninklijk Nederlandsch-Indisch Leger (KNIL) dienstgedaan. Nederlandsche Vliegtuigenfabriek en de Fokker Aircraft Corporation of America Toen Fokker in 1919 in Nederland terugkeerde, richtte hij met steun van familie, de Steenkolen Handels Vereniging (SHV) (eigendom van de families Van Beuningen en Fentener van Vlissingen), en van enkele rijke particulieren op 21 juli 1919 de Nederlandsche Vliegtuigenfabriek op. Wegens het oorlogsverleden werd de naam Fokker zorgvuldig vermeden. Voor de fabriek werden de hallen verbouwd van de door Albert Plesman georganiseerde ELTA, de Eerste Luchtvaarttentoonstelling in Amsterdam, die in de zomer van 1919 was gehouden. Een startbaan was er niet. De rompen en de vleugels werden op dekschuiten door Amsterdam naar Schiphol gevaren, en werden daar ter plekke geassembleerd. Behalve het verder tot ontwikkeling brengen van militaire vliegtuigen, legde Fokker zich ook met succes toe op het bouwen van verkeersvliegtuigen. Hij was een van de eersten die het in de vliegtuigbouw aandurfde de rompen op te bouwen uit een gelaste naadloze buis. De jaren twintig vormden de gloriedagen van het Fokkerbedrijf. Fokker besloot in 1923 te emigreren naar de Verenigde Staten om daar de Amerikaanse tak van zijn bedrijf op te richten, de Atlantic Aircraft Corporation — vanaf 1927 de Fokker Aircraft Corporation of America. Eind jaren twintig was Fokker de grootste vliegtuigfabriek ter wereld, met vestigingen in Amsterdam-Noord en Veere, en op drie plaatsen in de Verenigde Staten. Begin jaren dertig vlogen wereldwijd 54 luchtvaartmaatschappijen met de populaire F.VII van Fokker en nog in 1936 omvatte de Fokker F.VII veertig procent van de Amerikaanse markt. Aan deze glorietijd kwam echter tamelijk abrupt een einde toen op 31 maart 1931 TWA-vlucht 599 neerstortte in Kansas. Aan boord van de Fokker F.VII bevond zich namelijk de beroemde American footballcoach Knute Rockne, waardoor de crash veel aandacht van de pers kreeg. De oorzaak van het ongeluk bleek te liggen in de multiplex-laminaatconstructie die Fokker gebruikte. Ook de economische crisis naar aanleiding van de beurskrach van 1929 had haar weerslag op het bedrijf. In 1930 werd de Fokker Aircraft Corporation of America overgenomen door General Motors. Een jaar later stapte Anthony Fokker, ontevreden met zijn ondergeschikte positie binnen General Motors, uit het bedrijf. Intussen bleef Fokker in Europa actief, met de KLM als voornaamste afnemer van verkeersvliegtuigen van Fokker. Een historische dag was 30 december 1933 toen de vierkoppige bemanning werd gehuldigd, die met de driemotorige Fokker 'Pelikaan' een retourpostvlucht Amsterdam-Batavia in recordtijd had afgelegd. Vanaf 1934 stapte de KLM echter over op aluminium vliegtuigen van de Amerikaanse Douglas Aircraft Company, eerst de Douglas DC-2 (met de Uiver als eerste exemplaar) en daarna de grotere DC-3. Fokker reageerde met het ontwikkelen van de eveneens gestroomlijnde F.XXXVI en de kleinere F.XXII, waarvan de KLM ook enkele exemplaren kocht. Deze toestellen hadden echter nog steeds een houten frame, zodat het metalen Douglas-product het pleit won. Wel verwierf Fokker het verkooprecht en de opdracht voor de assemblage van de Douglas-vliegtuigen voor de Europese markt. De aanloop naar de Tweede Wereldoorlog Fokker D.XXI en G.I-jachtkruiser Toen Duitsland zich midden jaren dertig begon te bewapenen, werd duidelijk dat de Nederlandse defensie hopeloos verouderd was. Tanks bezat Nederland niet en de enkele machinegeweren waarover het leger beschikte stamden nog uit de Eerste Wereldoorlog. Het leger maakte voor manoeuvres voornamelijk nog gebruik van paardentractie. Ook de Nederlandse luchtmacht was grotendeels verouderd en vloog nog met oude door Fokker geproduceerde dubbeldekkers. Fokker startte een aantal ambitieuze projecten om orders in de wacht te slepen. Begonnen werd met de ontwikkeling van de Fokker D.XXI, die in eerste instantie bedoeld was om verscheept te worden naar Nederlands-Indië. In Nederlands-Indië waren de doctrines echter gewijzigd waardoor men ter verdediging van de archipel besloot tot de aanschaf van bommenwerpers. De D.XXI werd door het Ministerie van Koloniën overgedragen aan het Ministerie van Oorlog, om beproefd te worden voor gebruik door de Luchtvaartafdeling (LVA) van het leger. Het was het eerste moderne toestel dat vanaf midden jaren dertig de gelederen van de Luchtvaartafdeling kwam versterken. Dit toestel was een eendekker met een 830 pk sterke Bristol Mercury-motor. Het beschikte over vier 7,7 mm machinegeweren en een niet intrekbaar landingsgestel. In totaal schafte de Nederlandse luchtverdediging er 36 aan. In mei 1940 waren hiervan er 29 operationeel. De D.XXI werd geëxporteerd naar Denemarken en Finland. Finland bouwt het toestel ook in licentie, deels met Pratt & Whitney Wasp-motoren. In de twee Fins-Russische oorlogen streden in totaal 93 D.XXI's mee. Ook begon Fokker met de ontwikkeling van de Fokker G.I-jachtkruiser. De G.I was een uniek vliegtuig in zijn tijd. Hij was uitgerust met twee motoren en twee staartbomen en beschikte over acht machinegeweren in de neus. Het toestel werd in 1936 voor het eerst gepresenteerd op de luchtshow in Parijs. In eerste instantie wilde Fokker de Rolls-Royce Merlin-motor inbouwen maar deze waren vanwege de oorlogsdreiging veel te weinig beschikbaar. Daarom werd in het prototype een minder sterke en minder betrouwbare Hispano Suiza-motor ingebouwd. De LVA bestelde er 36 met Bristol Mercury-motoren van 830 pk elk. Vlak voor de Duitse inval werden ze bijna allemaal afgeleverd, maar velen waren op 10 mei 1940 niet inzetbaar. De Spaanse luchtmacht bestelde 25 stuks met Pratt & Whitney Wasp-motoren. Deze werden door Nederland vlak voor de Duitse inval gevorderd. Tien hiervan konden in dienst worden gesteld, waarvan een klein aantal nog operationele vluchten uitvoerde. Duitsland maakte een aantal G.I's buit, die tijdens de oorlog werden ingezet bij de training van bemanningen voor de Duitse tweemotorige jachtkruiser Bf-110. Fokkervliegtuigen tijdens de Duitse invasie De Fokker G.I bleek tijdens de Duitse invasie het enige toestel van de Luchtvaartafdeling te zijn dat iets tegen de Duitse jachtvliegtuigen in kon brengen. Veel G.I's werden echter op de grond al vernietigd. Ook de minder snelle en minder goed bewapende Fokker D.XXI wist een aanzienlijk aantal vijandelijke toestellen neer te halen, voornamelijk transportvliegtuigen. Ook tegenover de Messerschmitt Bf 109 behaalde de D.XXI een aantal successen. Dat er vijf keer zoveel Duitse vliegtuigen zijn neergehaald als er Fokkers werden afgeschoten, was echter voor het grootste deel te danken aan een van de weinige moderne onderdelen van de Nederlandse krijgsmacht: de luchtdoelafweer. Het verwijt dat de Nederlandse regering te weinig G.I's had aangeschaft is, gezien het grote Duitse overwicht, twijfelachtig. Tijdens de oorlog werden de Fokker-fabrieken in beslag genomen door de Duitsers, en werden er Bücker Bestmann-lesvliegtuigen en onderdelen voor Junkers Ju 52-transportvliegtuigen gebouwd. In juli 1943 werd de fabriek aan de Papaverweg in Amsterdam-Noord drie keer gebombardeerd. De eerst, op 17 juli, raakte geen enkele bom de fabriek, ze kwamen op de omliggende woonwijken terecht met meer dan tweehonderd burgerslachtoffers tot gevolg. Een week later volgde twee bombardementen die de fabriek in de as legde. De productie werd daarop verspreid naar verschillende omliggende plaatsen, zoals Hilversum, Purmerend, Landsmeer, Oostzaan, Leiden, Helmond, Muiden en Weesp. In Weesp vond de productie plaats in de voormalige rijwielfabriek Magneet, die als gevolg van de bezetting tussen 1942 tot 1945 gesloten was. De wederopbouw Na de oorlog verliep de wederopbouw van het bedrijf moeizaam. De fabriek was door de Duitsers leeggeroofd en de benodigde machines keerden maar mondjesmaat terug. Met de bouw van zweefvliegtuigen, carrosserieën van Scania Vabis- en Saurer-autobussen (als onderaannemer van busbouwer Verheul), plaatvervormers en z.g. Trichterkanister (speciale jerrycans met ingebouwde trechter) werd voorzichtig een nieuwe start gemaakt. Meer zoden aan de dijk zette een order van de Nederlandse en de Belgische luchtmacht om in totaal 300 straaljagers van het type Gloster Meteor in licentie te bouwen. Als gevolg van de overvloed aan goedkope vliegtuigen uit de oorlog kenden de eerste naoorlogse Fokker-vliegtuigen weinig succes. Door Dakota-transportvliegtuigen om te bouwen tot passagierstoestellen wist Fokker hier toch nog een beetje van te profiteren. Van het F-25-zakenvliegtuig werd een kleine serie gebouwd. Het S-11-lesvliegtuig uit 1947 was een groter succes en werd door zowel door de Koninklijke Luchtmacht als de Koninklijke Marine aangekocht. Daarnaast werd het toestel naar Israël verkocht en in Brazilië in licentie gebouwd. De S-12 (een S-11 met neuswiel, één exemplaar) bleek geen succes. Ook de S-13 (tweemotorige militaire trainer) kwam niet verder dan een prototype. Verder werd de Fokker S.14 "Machtrainer" gebouwd. Tussen 1955 en 1967 heeft deze dienstgedaan als straaltrainer (jachtvliegeropleiding) bij de Koninklijke Luchtmacht. Dit vliegtuig heeft rechte vleugels met een luchtinlaat in de rompneus en is uitgerust met Martin-Baker schietstoelen. Instructeur en leerling zitten naast elkaar, een voor deze categorie trainers ongebruikelijke opstelling. De bredere romp heeft wel een negatieve invloed op de maximumsnelheid. Het type was geliefd bij de vliegers omdat hij prettig vloog (onder andere door de V stand van de vleugels) en met veel lagere snelheid kon landen dan de meeste jets uit die tijd, dankzij de rechte vleugel met groot oppervlak. Fokker heeft er twintig van gebouwd. Fokker Friendship In 1951 verhuisde de fabriek naar Schiphol (op het huidige Schiphol-Oost). In 1958 introduceerde het bedrijf, dat voortaan Fokker zou heten, de Fokker F-27 'Friendship', zonder twijfel het vlaggenschip in de historie van Fokker. De Nederlandse regering had 27 miljoen gulden bijgedragen aan de ontwikkeling van dit vliegtuig. De F-27 groeide uit tot het meest verkochte West-Europese turbopropellervliegtuig. Van de Antonov An-24 zijn 1367 stuks verkocht; van de De Havilland Canada DHC-8 1018 stuks. Tot 1986, het laatste jaar waarin dit vliegtuig werd gemaakt, verkocht Fokker wereldwijd 786 van deze toestellen, waarvan er 206 in licentie werden gebouwd door het Amerikaanse Fairchild. Fokker Fellowship In april 1962 kondigde Fokker een straalvliegtuig aan, de Fokker F-28 Fellowship. Van 1969 tot 1987 werden hiervan in totaal 241 toestellen gebouwd, in diverse uitvoeringen. Uit de Fellowship zouden later de Fokker 100 en de Fokker 70 worden ontwikkeld. VFW-Fokker In 1969 fuseerde Fokker met het Duitse Vereinigte Flugtechnische Werke (VFW) in Bremen tot VFW-Fokker. De fusie was geen succes. Van de VFW-614, het enige vliegtuig dat uit deze combinatie werd geboren, werden maar negentien toestellen verkocht, onder andere omdat het de concurrentie met de Friendship niet goed aankon. Begin 1980 werd de fusie ontbonden. Fokker 50, Fokker 100 en Fokker 70 Inmiddels was Frans Swarttouw in 1978 president-directeur geworden. Hij was afkomstig uit de Rotterdamse containeroverslag. Na het vastlopen van de samenwerking met VFW gaf hij het startsein tot een wanhoopsoffensief. Gelijktijdig zouden twee nieuwe toestellen worden ontwikkeld. De Fokker 50 zou de sterk gemoderniseerde opvolger worden van de F-27 Friendship, en de Fokker 100 zou uit de F-28 Fellowship worden ontwikkeld. Swarttouw wist vervolgens het voltallige personeel tegen zich in te nemen door het bedrijf laatdunkend 'een blikfabriek' te noemen. De ontwikkelingskosten voor de nieuwe toestellen liepen gigantisch op, en in 1987 zat Fokker vrijwel aan de grond. De Nederlandse overheid sprong bij met 212 miljoen gulden, onder voorwaarde dat Fokker een 'strategische partner' zocht. British Aerospace en DASA kwamen als meest geschikte kandidaten naar voren, met de laatste partij werden de onderhandelingen geopend. Fokker kreeg in 1990 de Koning Willem I-prijs voor goed ondernemerschap en vernieuwing. Vooral de gelijktijdige ontwikkeling van de F-50 en de F-100 werd geprezen. De prijs werd door Prins Claus overhandigd aan de voorzitter van de raad van bestuur van Fokker, ir. M.Kuilman. Een jaar later maakte Fokker bekend dat uit de Fokker 100 een kleiner toestel zou worden ontwikkeld, de Fokker 70. Plannen voor een Fokker 130 werden door DASA en haar moederconcern Daimler-Benz steevast getorpedeerd. Na jarenlange en zeer moeizame onderhandelingen werd op 30 oktober 1992 het principe-akkoord tussen Fokker en DASA ondertekend. De problemen waren daarmee echter allerminst voorbij. In 1994 vierde Fokker het 75-jarige jubileum zeer sober. Wel werd vol trots de nieuwe F-70 gepresenteerd. Ook de afzet van dit model voldeed echter niet aan de verwachtingen en de moeilijkheden stapelden zich op, mede als gevolg van interne problemen bij Daimler-Benz. Het lot van Fokker, en de achtduizend mensen die er werkten, lag in handen van de Duitsers. Faillissement Op 22 januari 1996 hakte de raad van commissarissen van Daimler-Benz de knoop door. Het concern, dat zijn eigen uitbouw tot een wereldwijd vervoersconcern al eerder had zien mislukken, draaide de geldkraan dicht. Op 23 januari 1996 werd door de rechtbank te Amsterdam voorlopig uitstel van betaling verleend. Op 15 maart 1996 ging Fokker ten slotte failliet. Delen van het originele bedrijf bleven na faillissement overeind. De ruimtevaartafdeling ging als zelfstandig bedrijf verder, vanaf 2002 onder de naam Dutch Space. De fabrieken voor vliegtuigonderdelen en vliegtuigonderhoud/reparatie maakten vanaf 1996 als Fokker Aviation deel uit van het Stork-concern en zijn onder meer partner in het JSF-project. In 2003 startte een Fokker-onderdeel van Stork, Fokker Services, het project FokkerFUTURE. Door een samenwerkingsverband aan te gaan met verschillende toeleveranciers werden de oude Fokker 50 en 100 opgeknapt en opnieuw in de markt gezet, waarbij men een onderhoudsgarantie kon geven tegen lage kosten. Zo behield Fokker Services zijn bestaansrecht. Daarnaast werd een Fokker 50 Maritime Patrol-versie ontwikkeld, werden drie Fokker 50's door Fokker Services omgebouwd tot vrachtvliegtuig en biedt Fokker Services de Fokker 100 aan als Executive Jet (Fokker F100EJ). Voor dit project ontving Fokker Services in 2005 de Aerospace Industry Award in de categorie Air Transport, uitgereikt door het tijdschrift Flight International. Fokker Technologies Nadat Stork in 1996 de beschikking kreeg over Fokker Aviation (Elmo (elektronica), Fas (vliegtuigonderhoud) en Special Products) werd deze ondergebracht onder Stork Aerospace Group. In 2007 kwam Stork in handen van het private equity fonds Candover Partners. In 2009 wijzigde Stork de naam Stork Aerospace in Fokker Aerospace. Moedermaatschappij Candover Investments kwam vervolgens zelf in de problemen tijdens de kredietcrisis. Het kon geen investeringen meer doen en zag zich genoodzaakt alle fondsen in stappen te verkopen om de aandeelhouders af te kopen. Candover Partners werd in 2010 verkocht aan een groep ex-managers van Candover onder naam Arle Capital. Zij zouden zorgdragen voor de verkoop van de investeringsfondsen waaronder Stork viel. Fokker Aerospace werd in 2011-2012 door Arle volledig losgekoppeld van het Stork-concern onder de naam Fokker Technologies, dat uit vier verschillende bedrijfsonderdelen bestond: Fokker Aerostructures (Papendrecht en Hoogeveen), Fokker Landing Gear (Helmond), Fokker Elmo (Hoogerheide) en Fokker Services (Hoofddorp). Fokker Technologies bouwt geen complete vliegtuigen, maar levert onderdelen aan vliegtuigenbouwers, zoals Lockheed Martin, Airbus, Boeing en Bombardier. Fokker is gespecialiseerd in het maken van onderdelen, elektrische systemen en landingsgestellen alsmede het onderhoud aan helikopters en vliegtuigen. Het bedrijf voert onder andere onderhoud uit aan vliegtuigen die door Fokker Aircraft zijn gebouwd. In 2015 verkocht Arle Capital Fokker Technologies aan de Britse concurrent GKN Aerospace. dat op zijn beurt in 2018 werd overgenomen door de Britse Melrose Industries waarna Fokker zijn aandelen in het Belgische SABCA verkocht. In 2021 nam Panta Holdings de onderhouds- en servicebedrijven (Hoofddorp) over. Die holding omvat ook het bedrijf Fokker Next Gen dat meermaals heeft geprobeerd om een vernieuwde versie van de Fokker 100 en 130 op de markt te brengen. In maart 2022, net na de gemeenteraadsverkiezingen, maakte Fokker Technologies bekend dat de locaties in Hoogerheide en Helmond halverwege 2023 worden gesloten en de werkzaamheden worden overgebracht naar Papendrecht. Het personeel was er niet blij mee. In Helmond, dat 100 kilometer van Papendrecht verwijderd ligt, leidde het tot een wilde staking. De gemeente Papendrecht was in 2021 al op de hoogte van de plannen en steunde de verhuizing met een lening van €12 miljoen en investering van €4 miljoen uit eigen vermogen. Volgens Papendrecht was dat geen ongeoorloofde staatsteun. Problemen met de Amerikaanse overheid Fokker leverde in de periode 2005–2010 Amerikaanse vliegtuigonderdelen aan Iran, Soedan en Birma. Dit was in strijd met de handelsembargo's van onder andere de VS tegen deze landen. Fokker Technologies probeerde voor 21 miljoen dollar te schikken met de Amerikaanse justitie, precies het bedrag dat het bedrijf met de zendingen had verdiend. Een Amerikaanse rechter, Richard J. Leon, vernietigde de schikking omdat er geen medewerkers van Fokker vervolgd waren en het onderzoek naar de overtredingen volledig door Fokker zelf uitgevoerd was. Van een formeel onderzoek naar Fokker was echter geen sprake, en daarom bleef de Amerikaanse justitie vasthouden aan de schikking. Ruimtevaartactiviteiten In 1967 werd door Fokker op bescheiden schaal een ruimtevaartafdeling opgezet. Aanvankelijk werden enkele kleine opdrachten verworven voor onderdelen van een paar Europese satellieten. Een grote stap werd samen met Philips en de Nederlandse universiteiten in 1968 gezet met de ontwikkeling van de eerste Nederlandse satelliet, de ANS. Fokker was daarbij verantwoordelijk voor de ontwikkeling en productie van de deelsystemenstructuur, thermische huishouding, standregeling en zonnepanelen. Ook de ontwikkeling op satellietsysteemniveau viel onder Fokkers verantwoordelijkheid. Na de succesvolle lancering van de ANS volgde nóg een groot Nederlands satellietproject: de IRAS. In 1983 werd ook dat project met een succesvolle lancering afgesloten. Intussen was een serie bijdragen aan allerlei Europese aardobservatie/milieusatellietprojecten begonnen. Fokker ontwikkelde zich al snel tot specialist op deelgebieden als structuren, thermische huishouding, standregelsystemen en zonnepanelen. Ook aan de ontwikkeling van de Europese Ariane-raket in al zijn uitvoeringen (Ariane 1, 2, 3, 4, 5) heeft Fokker bijgedragen. Daarvoor werden de motorophanging en verbindingsstructuren tussen de rakettrappen gemaakt. Ook ontwikkelde Fokker, samen met een Russische onderaannemer, een reusachtig parachutesysteem waarmee de vastebrandstofraketten (boosters) van de Ariane 5 na het leegbranden weer onder gecontroleerde omstandigheden naar de aarde konden afdalen. De bijdrage tot het International Space Station (ISS) concentreerde zich op een aantal deelstudies in de voorontwerpfase, en op de ontwikkeling en bouw van een autonome robotarm (ERA) die te zijner tijd aan de buitenzijde van het ISS-ruimtestation zijn werk moet gaan doen. In de loop van haar bestaan werd de ruimtevaartafdeling steeds zelfstandiger. Kort voor het faillissement van Fokker (1996) werd de afdeling een zelfstandig bedrijf. De naam evolueerde van Fokker Space & Systems (FSS) via Fokker Space (FS) tot Dutch Space (DS). Op 1 januari 2006 werd Dutch Space in samenspraak met het ministerie van Economische Zaken overgenomen door EADS Astrium. Dutch Space is in Leiden gevestigd en is nauw betrokken bij de ontwikkeling van een nieuwe, kleinere Europese raket, de Vega. Vliegtuigtypen Tot en met de Eerste Wereldoorlog Tot de Tweede Wereldoorlog Militaire vliegtuigen Verkeersvliegtuigen Tussen haakjes jaar van de eerste vlucht. Na de Tweede Wereldoorlog Fokker F.25 "Promotor" - Een zakenvliegtuig, het eerste nieuwe vliegtuig door Fokker gebouwd na de Tweede Wereldoorlog. Fokker F26 "Phantom" (1946) - Een civiel straalvliegtuig. Er is een schaalmodel van dit studieobject getoond in Parijs in 1946. Er is nooit een prototype gebouwd. Fokker S.11 "Instructor" - Een militair single-propvliegtuig voor trainingsdoeleinden. Fokker S.12 "Instructor" - Gemodificeerde versie van de S-11. Fokker S.13 "Universal Trainer". Fokker S.14 "Machtrainer" (1951) - Een militaire straaljager voor trainingsdoeleinden. Fokker F27 "Friendship" (1955) - Een civiel vliegtuig met 4 bladige Dowty Rotol-propeller en Rolls-Royce Dart6-turbopropmotoren. Later met iets grotere propellers uitgevoerd en een opgevoerde Dart7-motor. Fokker F28 "Fellowship" (1967) - Het eerste straalvliegtuig van Fokker, met twee Rolls-Royce Spey Mk 555 motoren. Fokker 50 (1985) - Een flink gemoderniseerde versie van de F27, met zesbladige Dowty Rotol-propellers, voor maximaal 50 passagiers. Fokker 60 (1985) - Een verlengde versie van de Fokker 50. Alleen voor militaire doeleinden gebruikt. Fokker 100 (1986) - Een flink gemoderniseerde en verlengde versie van de F28, voor maximaal 100 passagiers. De Fokker 100 is voorzien van 2 Rolls-Royce Tay 620-15 of 650-15 motoren. Fokker 70 (1993) - Een verkorte versie van de Fokker 100, voor 70 passagiers. Fokker 130 - Een verlengde versie van de Fokker 100, voor 130 passagiers. Nooit gebouwd, ontwikkeling door DASA in 1993 stopgezet. F-130 NG - Een verlengde versie van de Fokker 100, voor 130 passagiers. De Fokker 130 NG is in ontwikkeling door Fokker Next Gen. Werknemers Enkele bekende oud-werknemers van Fokker in Nederland: Gerrit van der Wal Jan Bots Frits Diepen Bernard Dijkhuizen Guy van Grinsven Erik Jan Nederkoorn Frans Swarttouw Jan in 't Veld Peter Schilperoort Veel van de slachtoffers van de bombardementen in 1943 zijn begraven op de Noorderbegraafplaats in Amsterdam-Noord, waar in 2003 een monument werd geplaatst. Er wordt jaarlijks een herdenkingsdienst gehouden. Externe links Officiële websites Fokker Fokker Services Stichtingen gerelateerd aan Fokker Stichting Fokker in Schwerin De F27 Friendship Association Stichting Fokker Four Stichting Fokker G-1 Informatie over Fokker Website met informatie over historische Fokkervliegtuigen The Fokker Aircraft Page Fokker in de media Fokker aan de grond, Documentaire Andere Tijden, 21 oktober 2017 Nederlands vliegtuigbouwer Tweede Wereldoorlog in Nederland


text: FTP (verzetsbeweging), een Franse verzetsbeweging in de Tweede Wereldoorlog File transfer protocol, een protocol dat uitwisseling van bestanden tussen computers vergemakkelijkt Full Tilt Poker, een online poker-kaartkamer Fuck tha Police, een protestlied van de Amerikaanse hiphopgroep N.W.A FTP, een soort datakabel bestaande uit een folie en twisted pair kabels Internationale Code voor de toepassing van beproevingsprocedures voor brandwerendheid


text: File transfer protocol (FTP) is een protocol dat uitwisseling van bestanden tussen computers vergemakkelijkt. Het standaardiseert een aantal handelingen die tussen besturingssystemen vaak verschillen. Een FTP-client (zoals FileZilla) start een verbinding met een FTP-server standaard via TCP-poort 21. De huidige versie is gedefinieerd in RFC 959. Aanvullingen zijn te vinden in RFC 2228, RFC 2640 en RFC 2773. Geschiedenis FTP ontstond in 1971 en groeide zeer snel uit tot een wereldstandaard. Sinds die tijd maakt FTP het mogelijk bestanden te verzenden of te ontvangen van elke computer ter wereld, voor zover deze is aangesloten op internet, en zolang een eventuele proxy of firewall FTP-verkeer toelaat. Techniek Het concept van een FTP is gebaseerd op het client-servermodel dat ook andere delen van het internet kenmerkt. De clientsoftware maakt een verbinding met de opgegeven FTP-server aan de andere kant van de 'lijn'. Deze antwoordt aan de client, waarna de client de gegevens aan de gebruiker toont. FTP-servers kunnen anonieme gebruikers toelaten of juist een geldige gebruikersnaam-/wachtwoordcombinatie vereisen alvorens toegang tot de achterliggende bestanden te geven. Veiligheid Standaard FTP-verbindingen zijn niet voorzien van encryptie, waardoor de verstuurde gegevens gemakkelijk kunnen worden uitgelezen door hackers. Door gebruik te maken van een encryptielaag kan dit, voor zover mogelijk, worden voorkomen. Clientsoftware Bekende FTP-clients voor Windows zijn CuteFTP, FileZilla, WinSCP en WS FTP. Voor macOS is (naast FileZilla) Cyberduck een bekende opensourceclient. Ook is Transmit verkrijgbaar, een shareware-alternatief. De meeste webbrowsers hebben (beperkte) FTP-functionaliteit. Voor Firefox bestond er een plug-in onder de naam FireFTP die van Firefox een volwaardige FTP-client maakte. Serversoftware Voor Linux is er onder andere ProFTPd en vsFTPd. Zie ook Trivial File Transfer Protocol Simple File Transfer Protocol FTP over SSH FTP over SSL Lijst van FTP-serversoftware


text: natuurkunde een fysica, een leerboek over de fysica Fysica, een bekend boek van Aristoteles een vrouwelijke fysicus (meervoud: fysica's of fysicae)


text: Dit is een alfabetische lijst van personen en personages die in de Bijbel voorkomen. (N.B.: de spelling is overgenomen uit de NBG Bijbelvertaling van 1951). Oude Testament A Aäron - Abel - Abia - Abiam - Abigaïl - Abihu - Abinadab - Abiram - Abisaï - Abjathar - Abner - Abraham (ook: Abram) - Absalom - Achab - Achan - Achaz - Achimelech - Achis - Achitofel - Adam - Adonia - Adriël - Agag - Ahasveros - Achazja van Israël - Achazja van Juda - Ahia - Ahimaäs - Ahio - Aholiab - Amasa - Amazia - Amiël - Amnon - Amon - Amos - Amram (zoon van Kahath) - Amram (zoon van Bani) - Aram (zoon van Sem) - Andreas - Arpachsad - Artachsasta - Asa - Asaël - Asaf - Aser - Aspenaz - Athalia - Azarja B Baäl - Baäla - Baälat - Baälat-Beër - Baäl-Berit - Baäl-Chanan - Baäl-Chasor - Baäle-Jehuda - Baäl-Gad - Baäl-Hamon - Baäl-Hermon - Baälis - Baäl-Meon - Baäl-Peor - Baäl-Perasim - Baäl-Salisa - Baäl-Sefon - Baäl-Tamar - Baäl-Zebub - Baäna - Baära - Baäseja - Babel - Babylon - Babylonië - Bacharum - Bachriet - Bachurim - Baëna - Baësa - Bagoas - Bakbakkar - Bakbuk - Bakbukja - Bakchides - Bakenor - Bala - Baladan - Balak - Balamon - Baliet - Bamot - Bamot-Baäl - Bani - Barabbas - Barachel - Barak - Barchum - Barea - Bariach - Barjesus - Barjona - Barkos - Barnabas - Barsabbas - Bartimeüs - Bartolomeüs - Baruch - Barzillai - Basa - Basan - Basemat - Baskama - Baslit - Baslut - Bassebet - Batane - Bat-Gallim - Bat-Rabbim - Batseba - Batsua - Bawwai - Bazan - Bealja - Bealot - Bebai - Becher - Bechorat - Bedad - Bedan - Bedeja - Beëljada - Beëlzebul - Beër - Beëra - Beër-Elim - Beëri - Beërot - Beëstera - Bektilet - Bel - Bela - Belbaïm - Beliar - Belmaïn - Belsassar - Beltesassar (Daniël) - Ben-Abinadab - Benai - Benaja - Ben-Ammi - Ben-Chaïl - Ben-Chanan - Ben-Chesed - Ben-Chur - Ben-Deker - Bene-Berak - Bene-Jaäkan - Ben-Geber - Benhadad I - Ben-Hinnomdal - Beninu - Benjamin - Ben-Oni - Ben-Zochet - Beon - Beor - Bera - Beracha - Beraja - Berea - Berechja - Bered - Beri - Beria - Beriïeten - Bernice - Berodach-Baladan - Berota - Berotai - Berseba - Besai - Besaleël - Beser - Besodja - Besor - Betach - Bet-Anat - Bet-Anot - Bet-Araba - Bet-Arbel - Bet-Asbea - Bet-Awen - Bet-Azmawet - Bet-Baäl-Meon - Bet-Bara - Bet-Bassi - Bet-Biri - Bet-Chogla - Bet-Choron - Bet-Dagon - Bet-Diblataïm - Bet-Eden - Bet-Eked - Betel - Beten - Betesda - Betfage - Bet-Gader - Bet-Gamul - Bet-Haëmek - Bet-Haësel - Bet-Haggan - Bet-Haggilgal - Bet-Hajjesimot - Bet-Hakkerem - Bet-Hammarkabot - Bet-Hammerchak - Bet-Haram - Bet-Haran - Bet-Hassitta - Bet-Kar - Bet-le-Afra - Bet-Lebaot - Bet-Lechem - Betlehem - Bet-Meon - Bet-Millo - Bet-Nimra - Betomestaïm - Betonim - Bet-Passes - Bet-Pelet - Bet-Peor - Bet-Rafa - Bet-Rechob - Betsaïda - Bet-San - Bet-Semes - Bet-Sur - Bet-Tappuach - Bet-Togarma - Betuël - Betul - Betulia - Bet-Zacharia - Bet-Zait - Betzata - Bezaleël - Bezek - Bichri - Bidkar - Bigta - Bigtan - Bigwai - Bikat-Awen - Bildad - Bileam - Bilga - Bilgai - Bilha - Bilhan - Bilsan - Bimhal - Bina - Binnuï - Birsa - Bir-Zaït - Bislam - Bitja - Bitron - Bitynië - Bizzeta - Blastus - Boanerges - Boaz - Boaz - Bocheru - Bochim - Bohan - Bor-Asan - Boraze - Boses - Boskat - Bosor - Bosorra - Bosra - Boven-Cilicië - Boven-Egypte - Boven-Galilea - Bozor - Bubastis - Bugatan - Bugeeër - Bukki - Bukkiahu - Buna - Bunni - Buz - Buzi C Cham - Chiljon - Chonanja- Chur D Dan - Daniël (ook: Beltesassar) - Darius - Dathan - David - Debora - Delila - Dina - Doëg - Drusilla E Ebed-Melech - Efraïm - Eglon - Ehud - Eleazar - Ela - Eldad - Eleazar - Eli - Elia - Eliab - Eliëzer - Elifaz - Elimelech - Elisa - Eljakim - Eljasib - Elkana - Enak - Henoch - Enos - Esau (ook: Edom) - Ester - Ethan - Ethbaäl - Eva - Evil-Merodach - Ezra - Ezechiël G Gad - Gehazi - Gersom - Gesem - Gideon - Goliath H Habakuk - Hadad - Hagar - Haggai - Halloches - Haman - Hanani - Hananja - Hanna - Hanun - Haran - Hazaël - Hegaï - Henoch - Hilkia - Hiram I - Hizkia - Hofni - Hogla - Hosea - Hulda - Hur - Huram - Husai - Huz I Isaak - Isai (soms: Jesse) - Isboset - Ismaël - Issaschar - Itamar - Izebel J Jabin - Jaël - Jafet - Jahaziël - Jakob (ook: Israël) - Jared - Jecholia - Jedaja - Jefta - Jehizkia - Jehu - Jemima - Jeremia - Jerach - Jerobeam - Jesaja - Jethro - Joab - Joah - Joahaz - Joas - Jesua - Job - Jochebed - Joël - Jojachin - Jojada - Jojakim - Jona - Jonadab - Jonatan - Joram van Israël - Joram van Juda - Jorim - Josabath - Josafat - Josia - Jozef - Jozua - Jubal - Juda - Judit K Kaïn - Kaleb - Kores - Kenan - Kerenhappuch - Kezia - Kis - Kohath - Korach L Laban - Lappidot - Levi - Lilith - Lot - Lamech - Lea -Lydia M Maächa - Machir - Machlon - Mahla - Maleachi - Manasse (stamvader) - Manasse van Juda - Manoa - Medad - Mefiboseth - Melatja - Melchizedek - Melzar - Meremott - Merodach-Baladan - Mesach (ook: Mishaël) - Metusalem - Micha - Michal - Mirjam - Mordechai - Mozes N Naäman - Nabal - Naboth - Nachon - Nadab - Naftali - Nahor (zoon van Terach) - Nahor (zoon van Serug) - Naomi - Nahum - Nathan - Nebukadnezar II van Babylon - Necho - Nehemia - Nimrod - Noach O Obadja - Obed - Obed-Edom - Oded - Og - Omar - Omri - Ornan - Orpa - Othniël P Peleg - Pinechas - Pashur - Potifar R Rachel - Rebekka - Ruben (zoon van Jakob) - Ruth - Rabsaka - Rachab - Rechab - Rechum - Refaja - Rehabeam - Rezon S Samuel - Sara (Hebreeuwse Bijbel) (ook: Saraï) - Sadrach (ook: Hanania) - Salomo - Sanballat - Sem - Sesbassar - Simeon, (zoon van Jakob) - Simson - Safa - Sallum - Salmaneser - Samma - Sanherib - Saul - Sebna - Semaja - Seth - Sisak - Sihon - Sisera - So, koning van Egypte T Tamar - Tattenai - Terach - Tobia - Teres - Thatnaï - Tibni - Tirza - Tiglatpileser U Uria (Bijbel) - Uri - Uzza - Uzzia - Uzziël V Vasthi Z Zabdi - Zacharia - Zadok - Zakkur - Zebulon - Zedekia - Zefanja - Zelafead - Zeres - Zerubbabel - Zeruja - Ziba - Zimri - Zippora - Zofar Nieuwe Testament A Agabus - Ananias en Saffira - Andronikus - Annas - Aquila - Gaius Iulius Caesar Octavianus (Augustus) - Agrippa - Alexander - Anna - Andreas - Annas - Apollos - Archelaüs B Barnabas - Barabbas - Bartolomeüs - Bartimeüs - Bernice C Cornelius - Caesar Augustus D Demas - Demetrius - Dorkas (ook: Tabita) - Drusilla E Epafras - Epafroditus - Elisabeth - Elymas - Eunice - Euodia - Eutychus F Felix - Febe - Festus (ook: Porcius Festus) - Filemon - Filippus G Gallio - Gamaliël H Hanna - Herodes I - Herodes Antipas - Herodes Agrippa I J Jakobus - Jakobus (zoon van Alfeüs) - Jezus Christus - Johannes (apostel) - Johannes de Doper - Johannes Markus - Jozef van Nazareth - Jozef van Arimatea - Judas Taddeüs - Jaïrus - Jason - Judas van Damascus - Judas Iskariot - Judas Taddeüs - Junia K Kajafas - Kleopas - Klopas L Lazarus (broer van Martha en Maria) - Lucas - Lois - Lucius van Cyréne - Lydia M Martha (zuster van Lazarus) - Maria Magdalena - Maria, moeder van Jezus - Maria, vrouw van Kleopas - Malchus - Matteüs - Mattias N Nikodemus - Nicolaüs O Onesimus P Parmenas - Paulus - Petrus - Pontius Pilatus - Priscilla (ook: Prisca) - Prochorus R Roda - Rufus S Silas - Simeon - Simon - Simon van Cyrene - Simon de tovenaar - Saffira - Sceva - Sergius Paulus - Syntyche T Tertius - Timoteüs - Titus - Tychikus - Thaddeüs - Thomas - Timon - Trofimus - Tyrannus Z Zacheüs - Zacharias - Zebedeüs Bijbelse personen Bijbelse personen Bijbelse personen


text: Frederik (Frits) Bolkestein (Amsterdam, 4 april 1933) is een Nederlands voormalig politicus van de Volkspartij voor Vrijheid en Democratie (VVD). Bolkestein, die achtereenvolgens wiskunde, wijsbegeerte, Grieks, economie en rechten studeerde, werkte onder andere lange tijd voor oliemaatschappij Shell in het buitenland, voordat hij terugkeerde naar Nederland en na de Tweede Kamerverkiezingen 1977 in het parlement plaatsnam. Hij was staatssecretaris van Buitenlandse Handel (1982-1986) en korte tijd minister van Defensie (1988-1989). Het bekendst is Bolkestein geworden als fractievoorzitter van de VVD in de Tweede Kamer. Bolkestein was de informele oppositieleider tijdens het derde kabinet-Lubbers en bleef ook na het toetreden van de VVD tot het paarse kabinet-Kok een uitgesproken politiek leider. Bolkestein stelde in een vroeg stadium thema's als multiculturalisme, immigratie en de Europese Unie veelvuldig aan de kaak. Van 1999 tot 2004 was Bolkestein Europees commissaris voor Interne markt, de Douane-Unie en Belastingen. Hij overzag in deze periode de Bolkesteinmaatregel voor het vereenvoudigen van betalingsverkeer binnen de eurozone en pleitte voor de opening van de Europese dienstenmarkt, bijgenaamd de Bolkesteinrichtlijn. Levensloop Afkomst Bolkestein werd geboren als zoon van de advocaat mr. Nicolaas Bolkestein (1902-1975) die later president van het Amsterdams gerechtshof zou worden, en Anna Margaretha Meyjes. Zijn grootvader Gerrit Bolkestein werd eerst onderwijzer, daarna inspecteur van het onderwijs en ten slotte, na zijn pensionering, minister van Onderwijs. Bolkesteins moeder is geboren in Nederlands-Indië. Studie Na het Barlaeus Gymnasium doorlopen te hebben, studeerde Bolkestein tussen 1951 en 1953 wiskunde aan de Oregon State University in de Verenigde Staten, vervolgens wiskunde aan de Universiteit van Amsterdam, waarin hij in 1955 zijn kandidaatsexamen behaalde, gevolgd door de studies wijsbegeerte en Grieks aan dezelfde universiteit, waarin hij zijn doctoraalexamen behaalde in 1959. Vervolgens studeerde hij economie aan de University of London in Londen (per correspondentie uit Oost-Afrika) afgesloten met een BSc graad in 1963, en ten slotte rechten aan de Universiteit Leiden waar hij deze studie afrondde in 1965 als meester in de rechten. Tijdens zijn studietijd in Amsterdam was Bolkestein lid van het ASC en preses van ASVA. Hij woonde in Amsterdam aan de Bloemgracht waar hij een kamer huurde bij Leendert van den Muijzenberg. In 1957 werd hij lid van de redactie van Propria Cures, maar na drie maanden werd hij door de andere redacteuren, onder wie Hugo Brandt Corstius, uit de redactie gezet. Zijn bijdragen aan Propria Cures werden in 1988 gebundeld. In 1976 publiceerde Bolkestein onder het pseudoniem Niels Kobet een toneelstuk in het Engels, getiteld Floris, Count of Holland. Van dit toneelstuk in vijf bedrijven kwam in april 1996 een Nederlandse vertaling uit onder de titel Floris, graaf van Holland. Het thema van het toneelstuk is de hoogmoed die de hoofdpersoon noodlottig wordt. Bedrijfsleven Bolkestein begon zijn carrière in het bedrijfsleven. Hij werkte van 1960 tot 1976 bij Shell. Hij werkte eerst uitsluitend in het buitenland, in Oost-Afrika (1960-64), in Honduras en El Salvador (1965-68), in Londen (1968-70), in Indonesië (1970-72) en als coördinator voor Midden-Oosten, Azië en Australië van Shell Chemie (1972-73), waarna hij tot 1976 directielid van Shell Chemie in Parijs was. Omdat hij de Nederlandse politiek in wilde gaan en er een jaar later, in 1977, verkiezingen zouden zijn, besloot hij zijn carrière bij Shell te beëindigen, in de hoop op een verkiesbare plaats op de kandidatenlijst van de VVD Hij was toen 43. Pas met 47 zou hij recht hebben op vervroegd pensioen. Voor de vier tussenliggende jaren werd hem de afvloeiingsregeling gegund die gebruikelijk was voor mensen die niet uit vrije wil het bedrijf verlieten. Bij de verkiezingen kreeg de VVD 28 zetels terwijl Bolkestein op plaats 34 stond. Om de vier jaren tot zijn vervroegd Shell-pensioen financieel te overbruggen ging Bolkestein toen voor het Amsterdams ingenieursbureau Comprimo werken. Tijdens zijn werk in Ecuador voor dat bureau viel het kabinet den Uyl-van Agt en kwam de VVD in de nieuwe regering van CDA en VVD. Acht leden van de VVD-Kamerfractie verhuisden naar het kabinet en daardoor kwam, als laatste, een Kamerzetel vrij voor Bolkestein. Nederlandse politiek In januari 1978 werd hij lid van de Tweede Kamerfractie van de VVD. In de periode 1982-86 was Bolkestein staatssecretaris van Buitenlandse Handel in het kabinet-Lubbers I. In die functie bezocht hij in 1983 Bagdad en sloot hij een handelsverdrag met Saddam Hoessein. Ook verleende hij, ondanks een dringend negatief advies van het Ministerie van Buitenlandse Zaken, toestemming voor de export van chemicaliën naar Irak die werden ingezet in de oorlog tegen Iran en de aanvallen op de Koerden. Daarna was hij weer gewoon Kamerlid, gevolgd door een ministerschap: van 1988 tot 1989 was hij minister van Defensie in het kabinet-Lubbers II. In 1989 nam hij wederom plaats in de Tweede Kamer, om daar vanaf 30 april 1990 de VVD-fractie te gaan leiden. Op 30 juli 1998 werd hij als fractievoorzitter opgevolgd door Hans Dijkstal. Bolkestein haalde regelmatig de pers door min of meer omstreden uitspraken, onder meer over de noodzaak tot het formuleren van nieuwe normen en waarden voor de samenleving, en over het Nederlandse vreemdelingenbeleid: "We kunnen het niet meer aan!". Daarbij wees hij op de schaduwkanten van de multiculturele samenleving. Een voorbeeld is de uitspraak dat naar zijn mening kinderen van illegalen geen onderwijs zouden mogen volgen in Nederland. In 1997 publiceerde hij het boek Moslim in de polder, over zijn dialogen met vooraanstaande moslims over hun integratie in de Nederlandse samenleving. Na zijn loopbaan zou hij op het thema terugkomen in een bijdrage aan het boek Het Verval. Joden in stuurloos Nederland van Manfred Gerstenfeld. Daarin stelde hij, dat voor 'bewuste' joden in Nederland geen toekomst was. Hij gaf hen in overweging te emigreren naar Israël wegens het groeiend antisemitisme hier. In oktober 1996 raakte Bolkestein in opspraak, nadat het televisieprogramma Netwerk had onthuld dat hij minister van Volksgezondheid Els Borst een briefje had geschreven met de aanhef 'Beste Els', waarin hij haar aandacht vroeg voor een farmaceutisch bedrijf, MSD, waarvan hij zelf commissaris was. Verder was niet duidelijk of hij een gesprek met een topambtenaar van Volksgezondheid had gevoerd als fractievoorzitter of als commissaris. Uit ontevredenheid met het personeelsbeleid van MSD besloot hij zijn activiteiten voor MSD te staken. In april 1998 liet Bolkestein in een tv-debat met de zittende premier Wim Kok weten dat hij "best bereid" was in diens plaats minister-president te worden. Minister van polemische zaken Onder deze titel beschreven Max van Weezel en Leonard Ornstein een belangrijke intellectuele periode uit het leven van Bolkestein in hun boek Frits Bolkestein; portret van een liberale vrijbuiter (Prometheus 1999). Bolkestein opende eind 1988 de aanval op de Amerikaanse taalgeleerde Noam Chomsky om zijn politieke opvattingen en dus niet om zijn taalkundige theorie van een aangeboren generatieve grammatica. Deze polemiek vond grotendeels plaats in de NRC en liep door tot eind 1989. Bolkestein verweet Chomsky onder meer dat die een voorwoord had geschreven in een boek van diens Franse vakgenoot Robert Faurisson, terwijl hij toch geweten moest hebben van diens antisemitisme, zoals tot uiting was gekomen in zijn Holocaust-ontkenning en het in twijfel trekken van de authenticiteit van het dagboek van Anne Frank. Ook verweet hij hem door zijn publicaties een idool te zijn geworden van de 'New Left' in de Amerikaanse politiek. Bolkestein liep daarmee vooruit op zijn pas in 1998 verschenen boek Onverwerkt Verleden. Een opmerkelijke wending kreeg deze polemiek toen Chomsky Bolkestein beschuldigde van plagiaat door in een van zijn stukken tegen Chomsky een groot gedeelte van een anoniem artikel in het Bitse weekblad The Economist zonder bronvermelding te hebben overgenomen. Bolkestein antwoordde droogjes dat hij zelf de auteur van dat artikel in The Economist was geweest, maar het vanwege zijn functie als minister van defensie van de Nederlandse regering niet met zijn naam eronder aan dat blad had aangeboden. Pas tegen het einde van de 20e eeuw werd zoiets in Nederland als een geval van zelfplagiaat behandeld. In zijn boek De engel en het beest besteedde Bolkestein het hoofdstuk de wereld volgens Noam Chomsky aan het gedachtegoed van Chomsky. Europa Bolkestein was Europees commissaris voor Interne Markt, de Douane Unie en Belastingen. Hij heeft veel bereikt voor het openen van één Europese markt. Onderdeel hiervan was het vereenvoudigen van het betalingsverkeer binnen het eurogebied. Een van de maatregelen in dit kader draagt zijn naam: de Bolkesteinmaatregel. Ook was Bolkestein als commissaris verantwoordelijk voor de regelgeving rondom intellectueel eigendom. Hij zette zich in voor de harmonisatie van nationale wetgeving inzake octrooien. Het belangrijkste project in dit verband was de Dienstenrichtlijn, ook wel Bolkesteinrichtlijn. Na de open markt voor goederen- en personenverkeer moest ook het dienstenverkeer vrij worden. Volgens het plan van Bolkestein zouden personen en bedrijven in heel Europa diensten mogen aanbieden volgens de arbeidsvoorwaarden in hun land van herkomst. Grote beroering ontstond vooral in Frankrijk, waar de "Poolse loodgieter" een waar schrikbeeld werd. De discussie hierover viel voorjaar 2005 samen met de campagne voor de Europese grondwet, waarover de Fransen bij referendum mochten stemmen. De grondwet sneuvelde en Bolkestein moest zijn Richtlijn zo aanpassen, dat voor diensten aangeboden in een ander EU-lid, de arbeidsvoorwaarden van dat land gelden. Zijn plan om een Europees pensioen te creëren mislukte in 2000. Als enige commissaris sprak hij zich uit tegen het openen van onderhandelingen met Turkije over het toekomstig lidmaatschap van de EU. Op 18 november 2004 trad de commissie-Prodi af. Bolkestein werd opgevolgd door László Kovács voor belastingen, Charlie McCreevy voor interne markt, Günter Verheugen voor goederen en Franco Frattini voor de bescherming van persoonsgegevens. Als Nederlands EU-commissaris werd hij opgevolgd door Neelie Kroes. Tijdens zijn toespraak op het congres 'Grip op je Vermogen' in april 2012, zei Bolkestein dat de EMU volgens hem aan twee geboortedefecten lijdt. Het tweede defect was volgens hem het meest ernstig: De muntunie probeert om twee groepen landen te bedienen die wat betreft economische cultuur sterk van elkaar verschillen. In de eerste plaats de Noordwest-Europese landen [..]; die streven naar regels en discipline, en de mediterrane landen [...] die streven naar politieke oplossingen voor economische problemen. De eerste groep [...] streeft naar soliditeit, de tweede groep streeft naar solidariteit, dat wil zeggen; andermans geld. Dat kon niet goed gaan en dat is ook niet goed gegaan. Na de politiek Bolkestein bekleedde na zijn commissariaat verschillende functies. In 2004 werd hij benoemd tot bijzonder hoogleraar Intellectuele Grondslagen van Politieke Ontwikkelingen aan de Universiteit Leiden en de Technische Universiteit Delft. Op 23 mei 2005 meldde de Groep Menatep (van Michail Chodorkovski) in Londen dat Bolkestein een zetel had gekregen in haar Raad van Advies. Van januari 2006 tot mei 2011 was Bolkestein president-curator van de Teldersstichting. Tijdens de Nederlandse gemeenteraadsverkiezingen 2006 was Bolkestein lijstduwer voor de VVD in Amsterdam. Hoewel Bolkestein met voorkeurstemmen werd gekozen, zag hij af van het lidmaatschap van de gemeenteraad. Op 6 september 2011 hield Bolkestein in De Rode Hoed in Amsterdam de HJ Schoo-lezing van de redactie van Elsevier Weekblad met als titel: "De Goede Vreemdeling", ook verschenen in boekvorm (). In de eerste helft van 2013 schreef Bolkestein in feuilletonvorm zijn memoires in weekblad Elsevier. In 2014 (ten tijde van het Conflict in de Gazastrook 2014 ) sprak hij tijdens een Pro-Israël-manifestatie op de Dam in Amsterdam. Hij verklaarde dat hij niet voor een van de conflictpartijen partij wilde kiezen. Voor premier Benjamin Netanyahu niet, want "deze doet niets om de tweestatenoplossing te verwezenlijken. In plaats van deze enige oplossing die tot rust en vrede kan leiden te kiezen gaat hij door met nederzettingen bouwen". Maar ook niet voor Hamas, want "dat is een dictatoriale beweging". Zijn protest gold het besluit van Hamas om de door Egypte voorgestelde wapenstilstand, waar Israël al wel mee akkoord ging, te weigeren en zo (ook eigen) burgers in gevaar brengt. Zijn kritiek op Netanyahu leidde tot boegeroep. Aan het eind van zijn korte speech was er applaus. Conflict In januari 2018 publiceerde Merijn Oudenampsen van de Universiteit van Tilburg een proefschrift over de oorsprong van de ruk naar rechts in de Nederlandse politiek. Hij schrijft daarin onder meer over Bolkestein: "Van de Britse en Amerikaanse inspirators nam de rechtse beweging allereerst het neoliberalisme over. Onder Frits Bolkestein werd de neoliberale econoom Friedrich Hayek tot officiële VVD-inspirator gebombardeerd. Latere Nieuw Rechtsers als Fortuyn en Wilders schaarden zich achter Bolkesteins neoliberalisme". Niet veel later reageerde Bolkestein op het proefschrift met verontwaardiging. Hij stelde dat Oudenampsen "een hoop onzin" in zijn proefschrift vertelde en dat de Universiteit van Tilburg zich moest "schamen als zij dit gebroddel met een doctorstitel honoreert". Ook schreef Bolkestein: "Hoe verzint hij het? Ik heb Hayek nooit gelezen". In een naast deze brief afgedrukt weerwoord stelde Oudenampsen dit verrassend te vinden omdat Bolkestein in zijn boek Het heft in handen (1995) Hayek nog "Misschien wel de belangrijkste liberale politieke filosoof van de 20e eeuw" genoemd had. Bolkestein verweet Oudenampsen ook nooit met hem contact te hebben gezocht tijdens het schrijven van zijn proefschrift, waarop Oudenampsen antwoordde: "Bolkestein verwart journalistieke hoor- en wederhoor met academische mores", en vervolgens Bolkestein, evenals socioloog Herman Vuijsje, uitnodigde tot debat. Bolkestein blijft er bij dat hij niet de invloed kan hebben gehad die Oudenampsen hem toeschrijft in zijn proefschrift. Persoonlijk Bolkestein was gehuwd met de Britse Angusina Henderson Couper, met wie hij drie kinderen kreeg, en die in 1984 op 47-jarige leeftijd overleed. Daarna is hij gehuwd met de actrice Femke Boersma. Zijn zoon Nico overleed in 2009 op 48-jarige leeftijd voor de kust van Scheveningen aan een acute hartritmestoornis. Zijn neef (oomzegger) Martijn is op 2 juli 2020 in de Tweede Kamer geïnstalleerd als Kamerlid voor eveneens de VVD. Onderscheidingen Commandeur in de Orde van de Nederlandse Leeuw (18 oktober 2004) Eredoctoraat rechtsgeleerdheid van de NIMBAS Graduate School of Management en University of Bradford (12 december 2003) Thorbeckeprijs, voor politieke welsprekendheid (1994) Commandeur in de Orde van Oranje-Nassau (20 november 1989) Ridder in de Orde van de Nederlandse Leeuw (26 augustus 1986) Grootkruis in de Orde van Verdienste van de Bondsrepubliek Duitsland Prijs voor de Vrijheid, uitgereikt door de Vlaamse denktank Libera! (2010) Bibliografie Floris, Count of Holland (1976, onder pseudoniem Niels Kobet: Floris, Count of Holland, toneelstuk in het Engels) Frits Bolkestein. De Propria Curesartikelen 1957-1957, Met een inleiding door Niels Kobet jr. (1988) De Engel en het beest; opstellen over politiek (1990) Woorden hebben hun betekenis (1992) Islam en de democratie; een ontmoeting (1994) (met Mohammed Arkoun) Heft in handen (1995; essays) Floris, graaf van Holland; toneelstuk in vijf bedrijven (1996) Moslim in de polder (1997) Onverwerkt verleden (1998) Poldergeest (1998) (met Ernst Hirsch Ballin en Thijs Wöltgens) Boren in hard hout (1998) Haags Duet (1998) (met Margriet Brandsma) De grenzen van Europa (2004; ook in het Engels verschenen) Grensverkenningen (2005) De twee lampen van de staatsman (2006) Overmoed en onverstand (2008) De politiek der dingen (2009) De Goede Vreemdeling (2011) De Intellectuele Verleiding (2011) Cassandra tegen wil en dank (2013) De succesvolle mislukking van Europa (2015), co-redacteur met Paul Cliteur en Meindert Fennema Bij het scheiden van de markt. Beschouwingen over politiek en samenleving (2019), bundeling van opstellen Literatuur Ad Maas, Gerard Marlet en Rutger Zwart, Het brein van Bolkestein. Nijmegen: SUN (1997). Max van Weezel en Leonard Ornstein, Frits Bolkestein: portret van een liberale vrijbuiter. Amsterdam: Prometheus (1999). Zie ook Bolkesteinmaatregel Dienstenrichtlijn, bijgenaamd de Bolkesteinrichtlijn Lijst van Nederlandse Eurocommissarissen Externe links EU-pagina over Frits Bolkestein Persoonlijke pagina op de site van de Rijksuniversiteit Leiden VVD geschiedenis - profiel Europese Commissie-Prodi Nederlands essayist Nederlands Eurocommissaris Hoogleraar aan de Universiteit Leiden Hoogleraar aan de Technische Universiteit Delft Nederlands minister van Defensie Nederlands staatssecretaris Nederlands toneelschrijver Tweede Kamerlid VVD-politicus


text: Sigmund Freud (1856-1939), een Oostenrijks neuroloog en grondlegger van de psychoanalyse Anna Freud (1895-1982, Joods-Oostenrijks-Britse psychologe, dochter van Sigmund Lucian Freud (1922-2011), een Brits schilder en kleinzoon van Sigmund Esther Freud (1963), een Brits auteur en dochter van Lucian Jonah Freud (1962), Nederlands schrijver en journalist op gastronomisch gebied Freud (film), een film uit 1962 van regisseur John Huston