source: wikipedia

text: De Nationale Dodenherdenking, Nationale Herdenking of Dodenherdenking is oorspronkelijk de herdenking van tijdens de Tweede Wereldoorlog omgekomen Nederlandse militairen en verzetsstrijders. Zij vindt jaarlijks in Nederland plaats op 4 mei, met onder andere twee minuten (vroeger een minuut) stilte om 20.00 uur. De definitie is sinds 1961: De landelijke herdenking is op de Dam in Amsterdam en wordt in de huidige vorm sinds 1988 georganiseerd door het Nationaal Comité 4 en 5 mei. Honderden andere comités organiseren tegelijkertijd plaatselijke herdenkingen, met een eventueel eigen invulling waar ze zelf de verantwoordelijkheid voor dragen. Een dag later, op 5 mei, wordt de bevrijding van de Duitse bezetting (1940-1945) gevierd. De Indische gemeenschap houdt 15 augustus aan als bevrijdingsdag, vanwege de Japanse capitulatie in Nederlands-Indië op 15 augustus 1945. Geschiedenis Particulier initiatief De Nationale Herdenking is direct na de Tweede Wereldoorlog ontstaan en was aanvankelijk een particulier initiatief. De eerste Nationale Dodenherdenking vond plaats in het Olympisch Stadion in Amsterdam op 31 augustus 1945, de verjaardag van Koningin Wilhelmina. In 1946 werd dit herhaald op 4 mei. In 1946 nam de Commissie Nationale Herdenking, die voortkwam uit het verzet, daarin het voortouw. Deze commissie stelde ook richtlijnen op voor de lokale herdenkingen. Voorafgaand aan de stille tochten en de twee minuten stilte om acht uur 's avonds werd vanaf 1947 's middags een herdenkingsbijeenkomst met een cultureel en internationaal karakter gehouden in de Ridderzaal op het Binnenhof in Den Haag. Hiervoor werd ook het Corps Diplomatique uitgenodigd. In de oorspronkelijke opzet ging het uitsluitend om de Nederlandse slachtoffers in de Tweede Wereldoorlog, maar sinds 1961 wordt officieel een ruimere definitie gehanteerd die alle Nederlandse oorlogsslachtoffers of omgekomenen - waar ook ter wereld - sinds het uitbreken van de Tweede Wereldoorlog omvat. Datum en tijdstip Van 1946 tot 1968 werd de Nationale Herdenking regelmatig naar 3 mei verschoven als 4 mei op een zondag viel. Daaraan kwam officieel een einde toen de regering in 1968 besloot de herdenking altijd op 4 mei te houden, ongeacht de dag van de week. Dit in verband met het feit dat voor verschillende religieuze groeperingen de rustdag op een andere dag van de week valt. Het Nationaal Comité 4 en 5 mei volgt deze lijn. Door het invoeren van de zomertijd in 1977 vielen de lokale Dodenherdenkingen niet meer vlak voor zonsondergang. Bij oudere verslagen en gedichten wordt gesproken over het vallen van de duisternis bij lokale herdenkingsplechtigheden. Naar de Dam in Amsterdam Het Nationaal Monument op de Dam werd in 1956 onthuld. Vanaf 1961 vond de Nationale Herdenking hier plaats, om vier uur 's middags in aanwezigheid van H.M. de Koningin. Op aandringen van de regering werden verschillende militaire herdenkingen samengevoegd met de herdenking in de Ridderzaal. Vanaf dat moment worden tijdens de Nationale Herdenking ook militairen herdacht die na 1945 zijn omgekomen. Vanwege de Haagse wortels van de Commissie Nationale Herdenking werden in 1965 en in 1970 nog herdenkingsbijeenkomsten gehouden in de Ridderzaal in aanwezigheid van het Corps Diplomatique. Deze zijn hierna afgeschaft. Sindsdien houdt het parlement in de ochtend van 4 mei een herdenking bij de in 1960 opgehangen Erelijst van Gevallenen 1940-1945 in de hal van de Tweede Kamer. Naar acht uur In de jaren tachtig liep de belangstelling voor 4 en 5 mei sterk terug. De regering besloot in te grijpen. Eind 1987 werd het Nationaal Comité 4 en 5 mei ingesteld om het draagvlak voor 4 en 5 mei onder de bevolking te vergroten en meer samenhang tussen de twee dagen te realiseren. In 1988 werd daartoe de Nationale Herdenking op de Dam verschoven van vier uur 's middags naar acht uur 's avonds. Sindsdien wordt deze ook live op televisie uitgezonden. Wie werden er herdacht? In eerste instantie werden alleen de in de Tweede Wereldoorlog omgekomen Nederlandse militairen en verzetsstrijders herdacht. Het initiatief hiertoe werd genomen door Jan Drop (1907-1993) uit Den Haag, wiens vader en broer in de oorlog werden gedood. Drop en zijn vrouw Gré hielpen Joden aan onderduikadressen en ontvingen hiervoor de Yad Vashem-onderscheiding. De eerste herdenking werd op 4 mei 1946 gehouden. In eerste instantie was de herdenking alleen voor gevallen strijders. In 1960 werden hier, na kritiek vanuit de (Joodse) gemeenschap, ook de meer dan 100.000 weggevoerde en vermoorde Joden aan toegevoegd, die daarvoor niet genoemd werden tijdens de herdenking. Schoksgewijs werden de definities wie herdacht moest worden aangepast. In 1961 werd het officiële memorandum voor 4 mei aangepast, waardoor ook de aan Nederlandse kant gevallenen tijdens andere militaire conflicten werden herdacht, zoals bij de politionele acties in de nadagen van Nederlands-Indië en bij VN-vredesoperaties in bijvoorbeeld Libanon, Bosnië en Afghanistan. Uiteindelijk werden alle Nederlanders herdacht die vanaf de Tweede Wereldoorlog door oorlogshandelingen of bij VN-vredesmissies waren omgekomen, zowel in als buiten Nederland. De eerste grote ophef rond dodenherdenking ontstond in 1970. Twee mannen van de 'Amsterdamse Jongerenactiegroep Homoseksualiteit' probeerden een krans te leggen op het monument op de Dam voor de in concentratiekampen omgekomen homoseksuelen. Dit werd verboden en de mannen werden afgevoerd door de politie. Na Kamervragen mocht het jaar daarop wel een krans worden gelegd voor de tijdens de Tweede Wereldoorlog omgekomen homoseksuelen en zigeuners. Vanaf 1981 is de herdenking ook gericht tegen 'racisme en onverdraagzaamheid'. In 2015 werd in het memorandum vastgelegd dat alle slachtoffers de Nederlandse nationaliteit moeten hebben gehad. In 2019 werd dit weer aangepast, omdat hiermee ongewild groepen buitengesloten zouden kunnen worden, zoals de joodse vluchtelingen uit Duitsland. In 2013 deden het Nederlands Verbond voor Progressief Jodendom, de Raad van Kerken, het Contactorgaan Moslims en Overheid en het Nederlands-Israëlitisch Kerkgenootschap een gezamenlijke oproep om alleen nog de slachtoffers van de Tweede Wereldoorlog te herdenken. Ze vonden dat de beweegredenen voor het houden van de herdenking "niet meer helder" overkwamen. Nu er ook slachtoffers van andere oorlogen herdacht werden, zou dit volgens hen geleid hebben "tot verwatering en het wegvallen van het onderscheid tussen daders en slachtoffers". Verzoening Er bestaat geen consensus over het onderwerp van een (symbolische) verzoening. De toenmalige Duitse ambassadeur Thomas Läufer opperde in een bijdrage aan dit debat eind 2009 in het tv-programma De oorlog: "Als we het met de verzoening serieus menen, horen wij ook op de Dam te staan". Lokaal waren er wel diverse omstreden initiatieven. Expliciete herdenking van Duitse doden ligt echter erg gevoelig ook als het niet om overtuigde nazi's maar om jonge dienstplichtigen gaat. In 2021 hield de Duitse Bondskanselier Angela Merkel een toespraak bij de Nationale Herdenking van de Bevrijding. Daarbij is het betekenisvol dat haar bijdrage niet op 4 mei, maar op 5 mei viel. Coronacrisis In 2020 en 2021 vond er in verband met de coronacrisis in Nederland een aangepaste dodenherdenking plaats. Er was in deze jaren een door de regering aangepaste vlaginstructie afgekondigd. Het leggen van kransen, bloemen en het herdenken vond bij de monumenten in stilte plaats. Ook de Nationale Herdenking op de Dam in Amsterdam was zonder publiek. Herdenking op de Dam in Amsterdam De eerste dodenherdenking werd gehouden op 9 mei 1945 op de Dam in Amsterdam. Het gemeentebestuur had de dag ervoor daarover beslist. Er werd een minuut stilte gehouden om de gevallenen te herdenken. In de jaren daarna werd daar door de gemeente Amsterdam telkens op 4 mei een herdenking gehouden. Sinds 1961 vindt de Nationale Herdenking plaats op de Dam bij het in 1956 onthulde Nationaal Monument op de Dam. In 1988 is de herdenking verplaatst van 16.00 uur 's middags naar 20.00 uur 's avonds. De Nationale Herdenking vindt tegenwoordig plaats volgens een vast protocol: Vanaf 18.55 uur vindt in de aan de Dam gelegen Nieuwe Kerk een plechtigheid plaats waar, naast leden van de koninklijke familie en regeringsleden, oorlogsgetroffenen en nabestaanden en anderen die zich hebben aangemeld, aanwezig zijn. Deze plechtigheid duurt een half uur en wordt rechtstreeks uitgezonden op een van de publieke tv-netten. Tijdens de plechtigheid wordt ook de 4 mei-lezing uitgesproken. Om 19.50 uur verlaat de Koning de Nieuwe Kerk en loopt, tezamen met zijn echtgenote en enkele politieke en militaire hoogwaardigheidsbekleders, door een erecouloir van veteranen naar het monument op de Dam. Voor het monument stopt de groep. Een lid van het Nationaal Comité 4 en 5 mei houdt een korte voordracht. Hierna leggen de Koning en Koningin een krans bij het monument namens alle burgers van Nederland. Vervolgens wordt het signaal Taptoe gespeeld, dat om acht uur eindigt; de klok van de Nieuwe Kerk slaat en er worden twee minuten stilte gehouden ter nagedachtenis aan degenen die zijn omgekomen. Na de twee minuten stilte wordt een couplet van het Wilhelmus gespeeld. Hierop volgt een korte toespraak over de betekenis van 4 mei. Kransen worden vervolgens gelegd door vertegenwoordigers van de regering, waaronder de minister-president, van het parlement, de krijgsmacht, verzetsbeweging en allerlei organisaties en groeperingen in de maatschappij. Hierbij wordt de volgende tekst uitgesproken: "Er zullen nu drie kransen worden gelegd voor alle burgers die tijdens of direct na de Tweede Wereldoorlog in Europa, zijn omgebracht of omgekomen omdat zij:- in verzet kwamen;- werden uitgesloten, vervolgd, vermoord in concentratie- en vernietigingskampen om wie zij waren;- het leven verloren door oorlogsgeweld of uitputting. De volgende krans wordt gelegd voor alle burgers die zijn omgebracht of omgekomen, tijdens of direct na de Tweede Wereldoorlog in Azië als gevolg van verzet, internering, oorlogsgeweld en uitputting. De volgende kransen worden gelegd voor alle militairen en koopvaardijpersoneel, omgekomen in dienst van het Koninkrijk der Nederlanden tijdens de Tweede Wereldoorlog en sindsdien in oorlogssituaties en bij vredesmissies." Er wordt een zelfgeschreven gedicht uitgesproken door een scholier. Hierna leggen plaatselijke schoolkinderen bloemen bij het monument. Ten slotte begint het defilé, waarbij iedereen langs het monument kan lopen en bloemen kan neerleggen. De plechtigheid op de Dam, van het verlaten van de Nieuwe Kerk door de Koning en Koningin tot het begin van het defilé, wordt sinds 1988 op alle publieke zenders uitgezonden, alsmede op de SBS-zenders. De RTL-zenders zenden de herdenking op de Waalsdorpervlakte uit. Tijdens de twee minuten stilte zijn alleen achtergrondgeluiden te horen, zoals het fluiten van vogels. In 2020 was het bijzonder te noemen dat Koning Willem-Alexander een speech hield op de Dam, dit was in eerste instantie gepland vanwege het feit dat het 75 jaar geleden was dat Nederland bevrijd werd, maar kreeg door de coronacrisis een andere invulling aangezien er daarbij geen publiek aanwezig was, behalve enkele hoogwaardigheidsbekleders. Ook de kranslegging was aangepast. De kransen werden allemaal gelegd door twee daarvoor aangewezen scouts. De veteranen die de kransen oorspronkelijk bij het monument zouden leggen hielden als alternatief hiervoor een tv-toespraak op 5 mei tijdens het op die dag eveneens aangepaste 5-meiconcert. Ook in 2021 was de herdenking vanwege de coronacrisis beperkt. Toen was er eveneens geen publiek aanwezig bij de herdenking en waren de kransleggingen aangepast. Deze keer hield André van Duin een toespraak. Ook dat jaar hielden alle veteranen die de kransen bij het monument zouden leggen een televisietoespraak tijdens het 5-meiconcert. Dodenherdenking in Nederland De Nationale Dodenherdenking kent in Nederland enkele gebruiken. Vlaggen De Nederlandse vlag (zonder wimpel) hangt op 4 mei halfstok van 18.00 uur tot zonsondergang (in Amsterdam is dat 21.10 uur). Vaak zijn er na 20.02 uur nog activiteiten, zoals kransen en bloemen leggen. De vlag blijft daarom, sinds het huidige protocol uit 2001, halfstok tot zonsondergang. Tot 2001 werd de vlag in top gehesen nadat het volkslied is gezongen, indien er bij de dodenherdenking een vlag halfstok hing. Op 4 mei 2020 werd vanwege 75 jaar bevrijding bij openbare gebouwen de hele dag de vlag halfstok gehangen. Dat jaar, in 2021 en in 2022 werd vanwege de coronacrisis door Comité 4 en 5 mei opgeroepen de vlag de gehele dag tot zonsondergang halfstok te hangen. In 2023 werd diezelfde oproep gedaan. Twee minuten stilte Tussen 20.00 en 20.02 uur is men twee minuten stil. Voor openbare gelegenheden geldt dat zij rekening houden met de dodenherdenking. Dat betekent bijvoorbeeld dat er geen feesten, muziek en activiteiten zijn tussen 19.45 en 20.15 uur. Zo is het voor bezoekers mogelijk tussen 20.00 en 20.02 uur twee minuten stil te zijn. Op 4 mei sluiten winkels in Nederland om uiterlijk 19.00 uur volgens de winkeltijdenwet. Een gemeente mag bepaalde winkels toestemming geven om open te blijven. De twee minuten stilte gelden in het hele land, ook op plaatsen waar geen plechtigheid wordt gehouden. Treinen, trams, metro's en bussen worden stilgezet en van iedereen wordt verwacht om acht uur een moment van stilte in acht te nemen, waar diegene zich ook bevindt. Metrotreinen rijden door tot het eerstvolgende station en houden daar stil. Op de snelweg is het echter verboden een auto stil te zetten. Automobilisten kiezen daarvoor een geschikte afrit of parkeerplaats. Dit wordt geadviseerd via de radio. Verder blijven hulpdiensten normaal actief. Kerkklokken Kerkklokken mogen op 4 mei luiden vanaf 19.45 uur tot 19.59 uur. Dodenherdenking in het Caribisch deel van het Koninkrijk Jaarlijks vinden op 4 mei herdenkingsplechtigheden plaats in het Caribisch deel van het Koninkrijk der Nederlanden, waar Aruba, Bonaire en Curaçao een prominente rol in de Tweede Wereldoorlog hadden. Op Aruba worden gebruikelijk kransen gelegd door de gouverneur, de regering, de Koninklijke Marine en de Vertegenwoordiging van Nederland in Oranjestad. Dit vindt plaats aan de kruising Lacle Boulevard en L.G. Smith Boulevard bij het monument voor de Schutterij, Arubaanse Vrijwilligerskorps en de militaire korpsen tijdens de Tweede Wereldoorlog. Bij het Monument voor de gevallenen aan het Waaigat te Willemstad, Curaçao vinden kransleggingen plaats door de minister-president en de gouverneur ter ere van de meer dan 150 oorlogsslachtoffers afkomstig van de eilanden. Op Bonaire vindt een herdenkingsceremonie met kransleggingen plaats bij het nationale monument voor het Wilhelminapark te Kralendijk. Dit monument werd opgetrokken ter ere van de 34 Bonaireaanse gevallenen tijdens de Duitse aanval op de olieraffinaderij in Aruba. Bij alle herdenkingsceremonies wordt 2 minuten stilte gehouden, waarna traditiegetrouw het spelen van het Nederlandse en het plaatselijke volkslied volgt. Van zonsopgang tot zonsondergang hangt de Nederlandse en de plaatselijke vlag halfstok. Andere herdenkingsbijeenkomsten In alle gemeenten in Nederland zijn herdenkingen bij plaatselijke monumenten voor slachtoffers van de Tweede Wereldoorlog. Het patroon is gelijk: het trompetsignaal Taptoe (of in sommige gevallen, zoals in Elburg, de Last Post), twee minuten stilte, het Wilhelmus en kransleggingen. De bezoekers wandelen daarna langs de kransen en voegen er bloemen aan toe. Voorbeelden zijn de Waalsdorpervlakte in Scheveningen, het ereveld Grebbeberg in Rhenen en honderden andere plaatsen waar graven of monumenten aan de slachtoffers en de bezetting herinneren. Bij sommige plaatsen wordt de herdenking door een stille tocht voorafgegaan of wordt na afloop een herdenkingsconcert uitgevoerd. In sommige plaatsen gaat vanaf 20:00 uur ook de straatverlichting twee minuten aan, zodat ook mensen die nog buiten lopen weten dat ze op dat moment twee minuten stil moeten zijn. Dit is handig voor mensen die zich op dat moment bevinden op een plek waar geen plechtigheid plaatsvindt. Sinds 2010 worden na afloop van de herdenking onder de titel Theater Na de Dam in diverse steden theatervoorstellingen gegeven, ieder op hun eigen manier betrekking hebbend op de Tweede Wereldoorlog. Ook eerder op de dag vinden herdenkingen plaats. De voorzitters van de Eerste Kamer en Tweede Kamer en de Raad van Ministers leggen in de ochtend een krans bij het nationaal monument Erelijst van Gevallenen 1940-1945 in het gebouw van de Tweede Kamer. Later in de ochtend vindt de jaarlijkse herdenking plaats van de gevallenen voor het vrije woord bij het monument op de gevel van Nieuwspoort. In Madurodam wordt een kinderherdenking gehouden. Deze wordt gehouden bij de maquette van het huis van George Maduro. Op 15 augustus wordt de capitulatie van Japan en de bevrijding van voormalig Nederlands-Indië herdacht, hoewel in principe de slachtoffers uit Indië ook op 4 mei worden herdacht. De herdenking vindt plaats bij het Indisch Monument in Den Haag en verschillende andere plaatsen in het land bij Indische monumenten. Incidenten sinds 2000 2000 Tijdens de herdenking op de Dam van 4 mei 2000 waren er verscherpte veiligheidsmaatregelen, zoals de stationering van scherpschutters van de politie op de daken van de gebouwen rond de Dam. Op 4 mei 2000 bevestigde Joop van Riessen, oud-hoofdcommissaris van de Amsterdamse politie, in het televisieprogramma NOVA dat er die dag een melding was binnengekomen dat een Molukse groepering tijdens de herdenking een actie zou hebben gepland. 2009 Op 4 mei 2009 waren er vergelijkbare verscherpte veiligheidsmaatregelen in verband met de aanslag op Koninginnedag vier dagen eerder. 2010 In 2010 werd de dodenherdenking op de Dam verstoord toen tijdens de twee minuten stilte een man aan de Rokinzijde plotseling met zijn handen opgeheven begon te prevelen en vervolgens te schreeuwen. Er ontstond paniek, en mensen probeerden te vluchten; dranghekken werden door de mensenmassa's omgeduwd, en het lawaai daarvan veroorzaakte nog meer paniek. De koninklijke familie werd snel in veiligheid gebracht. Nadat de situatie onder controle was, werd de ceremonie volgens programma hervat. In het tumult vielen in totaal 63 gewonden. De verwondingen varieerden van kneuzingen en schrammen tot botbreuken. Een omstander overmeesterde de schreeuwer samen met agenten in burger. De politie hield de man aan. Het was een 39-jarige man met - ten tijde van het incident - het uiterlijk van een orthodoxe jood. Hij was een bekende van de politie die reeds veroordeeld was voor geweldsdelicten. In de media werd hij aangeduid als de Damschreeuwer. Hij werd uiteindelijk door het gerechtshof veroordeeld tot 16 maanden celstraf, waarvan 8 voorwaardelijk, voor het opzettelijk slaken van een valse alarmkreet; de man ging in cassatie, maar de Hoge Raad hield de veroordeling in stand. De man is in de jaren na het incident op de Dam ook nog twee keer preventief in de cel gezet; beide keren omdat hij niet voldeed aan een vordering van de politie om te vertrekken van een plek waar Koningin Beatrix zou komen. Aanvankelijk werd een andere man, die van de schrik een koffertje had laten vallen, ook aangehouden. Het is mogelijk dat de paniek door het vallende koffertje vergroot was - volgens getuigen werd er "Een bom!" geroepen. Deze man bleek echter niets kwaads van plan te zijn geweest, en de inhoud van zijn koffertje was ongevaarlijk. De man werd vrijgelaten. Voor zover bekend is er geen poging gedaan om de persoon op te sporen die de paniek vergrootte door "Een bom!" te roepen. 2012 Nadat was aangekondigd dat vertegenwoordigers van de gemeente Bronckhorst, inclusief burgemeester Henk Aalderink, van plan waren om na de dodenherdenking op de Algemene begraafplaats van Vorden mede langs de graven van gesneuvelde Duitse soldaten te lopen ontstond er commotie over dit onderdeel. Zo liet de joodse organisatie Tradition is our Future op 4 mei een vliegtuigje boven het dorp cirkelen dat de tekst "Vorden is fout" achter zich aan voerde. Tevens startte de kleine organisatie Federatief Joods Nederland (FJN) een kort geding tegen het gemeentebestuur om het geplande herdenkingsonderdeel te voorkomen. De rechtbank te Zutphen stelde FJN in het gelijk en verbood de aangekondigde looproute. De gemeente Bronckhorst ging op 31 mei 2012 echter in beroep tegen de uitspraak omdat zij een uitspraak wilde over de bevoegdheid van de civiele rechter zich uit te spreken over bevoegdheden van de gemeenteraad. Het gerechtshof Arnhem-Leeuwarden vernietigde op 19 februari 2013 de uitspraak in dit hoger beroep. 2018 In 2018 wilde de actiegroep 'Geen 4 Mei voor Mij' op de Dam met een twee minuten durend lawaaiprotest aanvoeren dat ook de Indonesische burgers herdacht moeten worden die vermoord werden tijdens de 'politionele acties' in Nederlands-Indië. Dit wilden zij doen tijdens de twee minuten stilte. De actie werd verboden door burgemeester Jozias van Aartsen en de rechter legde eveneens een verbod op. Tijdens de dodenherdenking op de Dam werd een man gearresteerd die een spandoek met zich meedroeg met de tekst "Churchill massamoordenaar". Dezelfde man had eerder die dag een vliegtuigje met de boodschap "Herdenk ook de Churchilldoden" rond laten vliegen. Even vooraf aan de dodenherdenking werd een andere man door de politie aangehouden die een luide schreeuw liet horen. 2019 Tijdens de dodenherdenking in Vught op de fusilladeplaats van het Nationaal Monument Kamp Vught, bijgewoond door zo'n 1.200 personen, werd de stilte verstoord door tientallen terreurverdachten die vanuit de Penitentiaire Inrichting Vught de kreet Allahoe akbar riepen. Foto's Zie ook Bevrijdingsdag (5 mei) V-dag Vlaginstructie Lijst van oorlogsmonumenten in Nederland Literatuur Breekbare Dagen. 4 en 5 mei door de jaren heen. Uitgeverij CPNB, 2012. Peters, B., 'Herdenken en vieren. Debatten in de Tweede Kamer over de betekenis van 4 en 5 mei', in: C. C. van Baalen (red.) e.a., Jaarboek Parlementaire Geschiedenis 2007. De moeizame worsteling met de nationale identiteit (Amsterdam 2007) p. 97-106. Beschouwing waarbij niet alleen wordt stilgestaan bij de betekenis van 4 en 5 mei, maar die zich ook laat lezen als een overzicht van de ontwikkeling van beide dagen. Harlaar, Martin en Jan Pieter Koster Stilstaan bij de oorlog. De gemeente Amsterdam en de Tweede Wereldoorlog, 1945-1995. Uitgeverij THOTH, Bussum, 1995. . Reijt, M. van de, Zestig jaar herrie om twee minuten stilte. Hoe wij steeds meer doden gingen herdenken, Uitgever Bert Bakker, 2010. Raaijmakers, I., De stilte en de storm. 4 en 5 mei sinds 1945, AUP, 2017. Externe links Geschiedenis van 4 en 5 mei Oorlogsgravenstichting Nationaal Comité 4 en 5 mei Lijst van gevallenen tijdens oorlogen en missies sinds de Tweede Wereldoorlog Einde van de Tweede Wereldoorlog Herdenkingsdag Mei Dam (Amsterdam)


text: De Niger-Congo-taalfamilie is de grootste taalfamilie van Afrika. De talen worden gesproken in bijna heel Afrika bezuiden de Sahara. Indeling De talen worden ingedeeld in drie subfamilies: De Kordofaanse talen, deze omvatten zo'n dertig talen die onder andere door enige volkeren in het Noeba-gebergte in de omgeving van Kordofan in Soedan gesproken worden, zoals Koalib en Katla. De Mandétalen, die worden gesproken in enkele West-Afrikaanse landen, zoals Gambia, Senegal en Guinee-Bissau. Mandinka en Bambara zijn de bekendste talen van de meer dan zestig Mandétalen. De met voorsprong grootste subfamilie is die van de Atlantische Congotalen, deze worden gesproken van Senegal tot Kenia en vandaar zuidelijk tot de Kaap. De subfamilie kent meer dan duizend talen en bestaat uit een groot aantal takken, waaronder de: West-Atlantische talen Ijoidtalen Volta-Congotalen Benue-Congotalen - Deze groep wordt weer onderverdeeld in een groot aantal groepen en subgroepen: West-Benue-Congotalen Bantoetalen Swahili Kikerewe Luganda Ngunitalen Xhosa Zoeloe Swazi Noord-Ndebele Zuid-Ndebele Oshiwambo-talen Kwambi Kwanyama Ndonga Sotho-Tswanatalen het Noord-Sotho het Zuid-Sotho het Tswana het Lozi het Venda Yorubatalen het Yoruba Igbotalen het Igbo Noord-Volta-Kongotalen Gurtalen en Adamawa-Ubangitalen Krutalen Kwatalen Dogontalen Woloftalen (bovenstaande lijst is incompleet)


text: De Neornithes, de "nieuwe vogels", zijn de monofyletische kroongroep van de vogels, waartoe alle moderne vogels behoren. Neornithes is een synoniem van Aves in de zin van Gauthier in zijn publicatie Saurischian monophyly and the origin of birds uit 1986. De naam is voor het eerst gebruikt door Gadow in 1883 en wordt meestal vrij informeel geïnterpreteerd als de klade van de moderne vogels. Sommige auteurs voegen er uitgestorven zustergroepen aan toe, maar dat is niet gebruikelijk. De eerste exacte definitie als klade was van Paul Sereno in 1998: de groep bestaande uit de laatste gemeenschappelijke voorouder van de struisvogel Struthio en de huismus Passer en al zijn overige afstammelingen. In 2005 verbeterde Sereno de definitie door de volle soortnamen te geven: Struthio camelus (Linnaeus 1758) en Passer domesticus (Linnaeus 1758). De beide soorten vertegenwoordigen de hoofdindeling van de Neornithes: de Palaeognathae en Neognathae. Dat Neornithes de "kroongroep" van de moderne vogels vormt, betekent dat alle huidige soorten ertoe behoren, en hun laatste gemeenschappelijke voorouder, maar ook de uitgestorven afstammelingen daarvan. Voor zover bekend behoren alle vogels van na het Krijt tot de Neornithes. Men heeft wel gedacht dat deze groep misschien de enige was die het grote uitsterven 65 miljoen jaar geleden overleefde, maar deze redenering werd ontkracht door de vondst van Vegavis. Deze vogel stamt van voor de K-T-grens en is duidelijk een lid van de eendvogels. Dit laat zien dat er meerdere lijnen van de vogels tot de overlevenden gerekend moeten worden: de Paleognathen en van de Neognathen minstens de Neoaves en waarschijnlijk beide groepen van de Galloanserae. Hoewel buiten Vegavis fossiel bewijsmateriaal uit het Krijt goeddeels ontbreekt, wordt namelijk op genetische basis geschat dat de Paleognath-Neognath splitsing ongeveer 119(5) m. jaar geleden plaatsvond, de Galloanserae-Neoaves splitsing ongeveer 104 (mogelijk 103) miljoen jaar en de splitsing Galliformes-Anseriformes 90 (mogelijk 97) miljoen jaar geleden. Vogels


text: De Noord-Germaanse of Scandinavische talen zijn het Deens, het Noors (Bokmål en Nynorsk), het Zweeds, het IJslands en het Faeröers. Ze worden voornamelijk in Scandinavië gesproken door ongeveer 20 miljoen mensen. De Noord-Germaanse talen zijn nauwer verwant met de Oost-Germaanse dan met de West-Germaanse. Het Noord-Germaans is bekend van runeninscripties vanaf de vroege jaartelling. Er is een literaire traditie vanaf de 9e eeuw. De vasteland-Scandinavische talen (Deens, Noors en Zweeds) zijn tot op zekere hoogte onderling verstaanbaar. Deens en Bokmål lijken zelfs zo sterk op elkaar, dat sommige taalkundigen ze als dialecten van dezelfde taal beschouwen. Daarnaast is betoogd dat alle drie de vasteland-Scandinavische talen een dergelijk hoge mate van wederzijdse verstaanbaarheid hebben dat ze taalkundig als dialecten van een en dezelfde taal (het "Scandinavisch") te beschouwen zijn, ondanks het feit dat ze elk afzonderlijk de status van aparte taal hebben. Sommige taalwetenschappers beweren dat het huidige Engels ook een deel is van de Noord-Germaanse taalgroep in plaats van de West-Germaanse groep. Hoe dan ook werd het Oudengels sterk beïnvloed door het Oudnoords dat de Vikingen spraken. Begripsverwarring In Scandinavië zelf slaat de term Scandinavische talen alleen op de op het vasteland gesproken talen, dus op het Deens, Noors en Zweeds. De gehele groep van Noord-Germaanse talen, dus met inbegrip van het Faeröers en IJslands, wordt Noordse talen genoemd. Indelingen De taalwetenschap gebruikt verschillende indelingen van de Noord-Germaanse talen in de verschillende taalperiodes. Vóór het jaar 1100 was er één enkele Noord-Germaanse prototaal (dǫnsk tunga, Oudnoords), die echter enkele dialectverschillen had. Dus maakt men voor die periode een onderscheid tussen het Westnoords en het Oostnoords: Westnoords Oudijslands Oudnoors Oostnoords Ouddeens Oudzweeds Daarna groeiden het Deens en de naburige dialecten uit elkaar, zodat men van ongeveer 1100 tot ongeveer 1300 een nieuwe indeling kan aannemen: Zuidnoords Ouddeens Noordnoords Oudijslands Oudnoors Oudzweeds In de late middeleeuwen ontwikkelden zich de Noord-Germaanse talen nogal verschillend: in het Faeröers en het IJslands bleven de oude taalstructuren (in het bijzonder de verbuigingen) goeddeels bewaard, terwijl ze in het Deens, Noors en Zweeds sterk vereenvoudigd werden (zie ook morfologische nivellering). Vanaf ongeveer 1500 kan men dus een derde indeling van de Noord-Germaanse talen aannemen: de talen in de randgebieden IJslands Faeröers Norn (uitgestorven) de centrale talen Noors Zweeds Deens Deze indelingen zijn geen genetische stambomen in het kader van de stamboomtheorie. Ze beschrijven gelijkenissen tussen talen van een bepaalde periode. Wanneer deze talen sterk veranderen, worden de gelijkenissen tussen deze talen dan ook groter of kleiner zodat wellicht een nieuwe indeling tot stand komt. Grammatica Alfabet Naast de 26 grafemen (letters) van het Nederlandse alfabet kennen de Scandinavische talen een aantal extra grafemen: Deens: Æ (æ), Ø (ø), Å (å) (uitspraak ongeveer: é, eu, o), Faeröers: Á (á), Đ (ð), Í (í), Ó (ó), Ú (ú), Ý (ý), Æ, Ø, IJslands: Á, Đ, É, Í, Ó, Ú, Ý, Þ (þ), Æ, Ö (ö)(uitspraak au, dh, je, ie, oo, oe, ie, th, ai, eu), Noors: Æ, Ø, Å (uitspraak ongeveer: è, eu, o), Zweeds: Ä, Ö, Å (uitspraak ongeveer: è, eu, o). Woordvolgorde De Noord-Germaanse talen hanteren de SVO-volgorde als standaard. De persoonsvorm staat altijd op de tweede plaats in de hoofdzin, waarbij ook inversie kan optreden. Vergelijk ter illustratie: Ik ging na het feest naar huis -- Jag gick hem efter festen (Zweeds)-- Jeg gik hjem efter festen (Deens) Na het feest ging ik naar huis -- Efter festen gick jag hem (Zweeds) -- Efter festen gik jeg hjem (Deens) Het hoofdwerkwoord komt echter volledig vóór het lijdend voorwerp: Ik heb een boek gelezen -- Jag har läst en bok (Zweeds) -- Jeg har læst en bog (Deens) De belangrijkste afwijking van de Nederlandse standaardwoordvolgorde is de plaats van de negatie (Het Zweedse inte/ej, Deense ikke/ej, Noorse ikke/ikkje etc.): Ik heb het boek niet gelezen -- Jag har inte läst boken (Zweeds) -- Jeg har ikke læst bogen (Deens) Zelfstandige naamwoorden Kenmerkend voor de Noord-Germaanse talen is dat het bepaald lidwoord zich gedraagt als een suffix doordat het aan het zelfstandig naamwoord "vastgeplakt" wordt; dit heet aangehecht lidwoord (hetzelfde gebeurt bijvoorbeeld in het Arabisch). Het IJslands heeft als enige van de vijf Noord-Germaanse talen geen onbepaald lidwoord. Een voorbeeld: Het IJslands en het Faeröers kennen bovendien nog een systeem van vier naamvallen, net als bijvoorbeeld het Duits. Het Deens, Noors en Zweeds kennen tegenwoordig naast de nominatief alleen nog de genitief-s zoals in het Nederlands, met het verschil dat deze genitief in de Noord-Germaanse talen bij alle zelfstandige naamwoorden en in het Nederlands vrijwel alleen bij persoonsnamen wordt gebruikt. (In dit opzicht lijkt het Engels, waar het gebruik van de genitive-s ook vrij algemeen is, dus meer op de Noord-Germaanse talen dan op het Nederlands). Annas bok = Anna's boek of het boek van Anna bokens titel = de titel van het boek (letterlijk: het boeks titel) De Noord-Germaanse talen kennen ook een voorzetsel "van" (Deens, IJslands: af; Faeröers, Noors, Zweeds: av), maar dat wordt in de regel niet gebruikt om een bezitsverhouding aan te duiden. Met name in het Noors bestaat de neiging om de genitief-s te vermijden en in plaats daarvan een analytische constructie met het voorzetsel til of een constructie met het bezittelijk voornaamwoord sin ("zijn") toe te passen. Bijvoorbeeld: boken til Anna = het boek van Anna Anna sin bok = Anna d'r boek De genitief-s wordt in alle Noord-Germaanse talen ook nog regelmatig gebruikt in vaste uitdrukkingen met het Deens/Noorse voorzetsel til en het Zweedse voorzetsel till dat in het Nederlands ongeveer naar, tot of ter betekent (vgl. het Engelse until). Noors en Deens: Hun er dårlig til bens. Noors en Deens: Velkommen til bords. Zweeds: Välkommen till bords. Zweeds: Vi drar till skogs. Betekenissen: Zij is slecht ter been. Welkom aan tafel. Wij gaan naar het bos. Werkwoorden De werkwoorden hebben tijden vergelijkbaar met die in het Nederlands, Duits en Engels (tegenwoordige tijd, verleden tijd, enzovoorts). In het Noors, Deens en Zweeds is er slechts één vorm voor alle personen (ik, jij, hij, wij, jullie). In het IJslands en het Faeröers is dit niet het geval. Vergelijk het IJslandse en Deense werkwoord "hebben". IJslands: ég hefi (ik heb) þú hefur (jij hebt) hann hefur (hij heeft) við höfum (wij hebben) þið hafið (jullie hebben) þeir hafa (zij hebben) Deens: jeg har (ik heb) du har (jij hebt) han har (hij heeft) vi har (wij hebben) I har (jullie hebben) de har (zij hebben) De lijdende vorm kan gemaakt worden op twee manieren, zoals in dit Zweedse en Deense voorbeeld: De kip wordt geslacht: In het Zweeds: kycklingen blir slaktad of kycklingen slaktas In het Deens: kyllingen bliver slagtet of kyllingen slagtes De -s-vorm wordt als stijlvoller en/of als formeler gezien. De -s-vorm in de verleden tijd wordt in het Zweeds ook vaak gebruikt voor dingen waar wij in het Nederlands is ge- voor zouden gebruiken: Dit boek is geschreven door -- Den här boken skrevs av ... (let.: Dit hier boek werd geschreven door...) Partikels Werkwoorden kunnen uit twee delen bestaan, waarbij het tweede deel, het partikel'' een bijwoord of voorzetsel is dat het werkwoord een andere betekenis geeft. Het partikel kan bij werkwoordsvormen van plaats veranderen. Bijvoorbeeld: Bronnen


text: De Noordzee is een randzee van de Atlantische Oceaan in het noordwesten van Europa. De gemiddelde diepte is 94 meter, maar ten zuiden van de Doggersbank is de diepte veelal minder dan 50 meter. De zee wordt aan drie zijden door land begrensd en opent zich trechtervormig naar de Noordoostelijke Atlantische Oceaan. Binnen een afstand van 150 kilometer van de kusten leven 80 miljoen mensen. De Noordzee is een belangrijke schakel in scheepsroutes en dient als verbinding tussen Europa en de andere wereldmarkten. Daarnaast zijn er nog vele veerverbindingen tussen de landen rond de Noordzee. De zuidelijke Noordzee is, samen met het aangrenzende Kanaal, de drukst bevaren scheepvaartregio ter wereld. In de zeebodem bevinden zich grote aardolie- en aardgasreserves, die sinds de jaren 70 van de 20e eeuw grootschalig geëxploiteerd worden. Commerciële visserij heeft het visbestand van de zee in de laatste decennia verminderd. Milieuproblemen zijn ontstaan door de zeevaart en doordat de vervuilde rivieren van Europa er in uitmonden. In alle landen rondom deze zee wordt ze Noordzee genoemd (Engels North Sea, Duits Nordsee, Noors Nordsjøen, Deens Nordsøen, hoewel in Denemarken tevens de benaming Westerzee wordt gebruikt, namelijk naast Nordsøen ook Vesterhavet (hav is het Oudnoorse woord voor zee). Ligging De Noordzee ligt grotendeels op het Europees Continentaal plat. Alleen de Noorse geul, een smal gebied van de Noordelijke Noordzee voor Noorwegen, ligt niet op deze plaat en is veel dieper (zo'n 700 meter). De Noordzee wordt in het westen begrensd door Engeland en Schotland op het eiland Groot-Brittannië. In het noordoosten grenst de zee aan het Scandinavische schiereiland (Noorwegen) en in het oosten en zuidoosten aan de op het Europese continent liggende landen Denemarken, Duitsland, Nederland, België en Frankrijk. In het zuidwesten gaat de Noordzee via de Straat van Dover (ook Nauw van Calais genoemd) in het Kanaal over. In het oosten is er via het Skagerrak en het Kattegat contact met de Oostzee en naar het noorden is er een trechtervormige opening richting de Noordelijke IJszee, die het oosten van de noordelijke Atlantische Oceaan vormt. Naast de duidelijke grenzen van de kusten der omliggende landen, wordt de Noordzee begrensd door een denkbeeldige lijn van het Noorse Lindesnes naar het Deense Hanstholm. De noordelijke grens ligt minder duidelijk vast. Traditioneel wordt een gedachte grenslijn van Noord-Schotland over de Shetlandeilanden naar het Noorse Ålesund verondersteld; volgens het Oslo-Parijs verdrag van 1962 loopt de grens iets westelijker en noordelijker (ter hoogte van het Noorse Geirangerfjord). De belangrijkste rivieren die in de Noordzee stromen zijn de Elbe, de Wezer, de Eems, de Rijn, de Maas en de Schelde. Vanuit Groot-Brittannië stromen de Theems en de Humber in de Noordzee uit. De oppervlakte van de Noordzee bedraagt ongeveer 575.000 km2 bij een watermassa van 54.000 km3. Grenzen en zones De Nederlandse grenzen van de Noordzee zijn vastgelegd in verdragen met België, Duitsland en het Verenigd Koninkrijk. Nederland en Duitsland zijn het niet eens over de grens van de territoriale zee nabij de monding van de Eems. Volgens het Zeerechtverdrag van de Verenigde Naties is de zee ingedeeld in de territoriale zee (tot 12 mijl uit de kust), een aansluitende zone (12 tot 24 mijl uit de kust), de exclusieve economische zone (tot 200 mijl uit de kust) en het continentaal plat (de zeebodem). De Nederlandse Noordzee is hierop (telkens verder van de kust af) verdeeld in de volgende maritieme zones: kustwateren (1 mijl (1.852 meter) uit de kust) zones volgens Gemeenschappelijk Visserijbeleid (GVB) waar vis mag worden gevangen de territoriale zee (tot 12 mijl uit de kust) de aansluitende zone (12 tot 24 mijl uit de kust) en een exclusieve economische zone (tot 200 mijl uit de kust). Het plat is ingedeeld in blokken ten behoeve van concessies voor bijvoorbeeld gas- of oliewinning. Zeven procent van het Nederlandse deel van de Noordzee is beschikbaar voor militaire doeleinden. Het betreft onder meer schietgebieden voor de Koninklijke Marine en de Koninklijke Luchtmacht. Naam Door de geschiedenis heen zijn er verschillende namen gebruikt voor de Noordzee. De oudste bekende vermelding is Septentrionalis Oceanus, of 'Noordelijke Oceaan', zoals die werd genoemd door Plinius de Oudere in zijn Naturalis historia. Vanuit Romeins oogpunt was het ook alleszins een noordelijke zee. Men zou daarom kunnen vermoeden dat later zo ook de benaming Noordzee wellicht vanuit Frankrijk overgekomen zou zijn, maar dat blijkt niet het geval te zijn. We moeten de oorsprong van deze aanduiding waarschijnlijk juist in de Lage Landen en in Noord-Duitsland zoeken. Men vermoedt dat de Noordzee zijn naam heeft gekregen van de Friezen die destijds de Nederlandse kust bewoonden. Voor deze kustbewoners vormde Noordzee een tegenhanger van de Zuiderzee – zuidelijk, althans gezien vanuit Friesland en de daar in de buurt gelegen delen van de Noordzeekust. Ook voor de bewoners van de Nederlanden in algemene zin is de Noordzee in hoofdzaak noordelijk gelegen. In het Fries komt het woord Northeff ten minste sinds het midden van de 13e eeuw voor, in het Middelnederlands in de vormen Nortzee of Noertzee sinds het einde van de 13e eeuw. In het Oudengels kennen we de naam Norðsæ al sinds het derde kwart van de 10e eeuw, later in de middeleeuwen ook wel als North-se, maar dit woord raakte vervolgens in onbruik. In het Oudnoors sprak men ook wel over Westsǣ of Westarsalt en in de Hanzesteden over Westersee, in Denemarken sinds de 16e eeuw over Vesterhav ('Westzee'). Deze laatste benaming wordt in Denemarken nog steeds naast de moderne naam Nordsø gebruikt. De naam Nordhavet, Nordsjøen, Nederduits Norrensche Mer werd aanvankelijk voor de Noorse Zee (Norskehavet) en het Skagerrak gereserveerd. De atlas Geographike Hyphegesis van Claudius Ptolemaeus uit de 2e eeuw na Chr. voerde de Noordzee op onder de Griekse naam Γερμανικὸς Ὠκεανός ('Germanikòs Ōkeanós'). Deze naam kwam door leenvertaling als Oceanus Germanicus of Mare Germanicum in het Latijn, en zo vervolgens onder meer in het Duits als Deutsches Meer of Teutsche See. Deze Grieks/Latijnse namen golden lange tijd als het algemene model, zo ook voor het Frans en het Engels. Al in het laat-Middelhoogduits kwam echter de aanduiding Nordermer, Nortmer of Nordersê op. In de 17e eeuw werden deze vervangen door de huidige Duitse naam Nordsee, geheel in overeenstemming met het Nederlandse Noordzee. Vanuit de Duitse Hanzesteden lag de zee eveneens in het noorden (zoals de Oostzee ten oosten van de Hanzesteden lag). Via Nederlandse en Noord-Duitse zeekaarten en zeilaanwijzingen verspreidde het equivalent van de Nederlandse benaming zich verder in Europa (Eng. North Sea, Fr. Mer du Nord etc.). Voordat North Sea vanaf het einde van de 16e eeuw opnieuw in het Engels werd opgenomen, gebruikte men ook daar de namen German Sea of German Ocean, de laatste ook weer ontleend aan het Latijnse Mare Germanicum of Oceanus Germanicus. Deze bleven zelfs in zwang tot in de jaren 30 van de 19e eeuw. Daarnaast waren de Latijnse termen Mare Britannicum of Oceanus Britannicus, Mare Frisicum of Oceanus Fresonicus (vertaald als Fryesen Mere, Vriesche Zee of Frisian Sea), Mare occidentale ('Westzee') en Oceanus Cimbricus of Mare Cimbricum ('Deense Zee') in zwang. Ook de Engelse naam North Sea kwam waarschijnlijk van het Nederlandse Noordzee dan wel het Nederduitse Nordsee, al was die term voor vele Britten geografisch minder adequaat. Geologie De huidige Noordzee is geologisch gezien een jonge zee, die ontstond nadat aan het einde van de laatste ijstijd (ongeveer 11.000 jaar geleden) het zeeniveau begon te stijgen. In de ondergrond onder het Noordzeebekken liggen gesteenten en structuren die het gevolg zijn van geologische processen tijdens de laatste 350 miljoen jaar. Sinds halverwege het Tertiair (de laatste 20 miljoen jaar) is de tektonische daling van het Noordzeebekken vergelijkbaar met nu. De ligging van bodemdalingsgebieden ten opzichte van nauwelijks dalende gebieden langs de bekkenrand bepaalt de grootte van de Noordzee bij wisselende zeespiegelhoogte. De huidige toestand De huidige grootte van de Noordzee is enige duizenden jaren na het einde van de laatste IJstijd bereikt. Het is een stadium met relatief hoge zeespiegelstand. Tot zo'n 6000 jaar geleden was er sprake van zeespiegelstijging naar min of meer (± 1 meter) de huidige stand. Doordat de Noordzeebodem zakt, stijgt de zeespiegel relatief nog steeds, over de laatste 6000 jaar in totaal zo'n 5 meter, waarvan ongeveer 50 centimeter in de laatste 1000 jaar. In de laatste anderhalve eeuw was de zeespiegelstijging 20 tot 25 centimeter. In het Nederlandse deel van de Noordzee bevinden zich de volgende geografische gebieden: Doggerbank Breeveertien-bekken Duitse Bocht Friese Front Klaverbank Zuidelijke Bocht IJstijden: droogvallende en onderlopende Noordzee In de laatste ijstijd (het Weichselien) en in eerdere ijstijden lag de Noordzee grotendeels droog. De zeespiegel was tientallen meters lager, doordat wereldwijd veel water als gletsjerijs en ijskappen lag opgeslagen. Het zuidelijke deel van de Noordzee is het ondiepste gedeelte en lag in ijstijden geregeld droog. Ongeveer 9000 jaar geleden verdronk de zuidelijke Noordzee voor het laatst, in de aanloop naar de huidige toestand. Op het hoogtepunt van de laatste ijstijd stond de zeespiegel tot 120 meter onder de huidige stand en liep de kustlijn ongeveer 600 kilometer noordelijker (Doggerland). Delen van de Noordzee nabij Schotland en Scandinavië/Denemarken waren met landijs bedekt. In enkele eerdere ijstijden was dat in nog veel sterkere mate het geval, vooral in het Saalien en Elsterien. Alleen het uiterste zuiden van de Noordzee is nooit met landijs bedekt geweest. Uit recent internationaal onderzoek onder leiding van Jenny Collier (Imperial College Londen) is gebleken, dat op dit hoogtepunt van de ijstijd, in de steentijd, ongeveer 450.000 jaar geleden, een kalkstenen landbrug nog een smalle verbinding vormde tussen de huidige kustplaatsen Dover en Calais (de Weald-Artoisanticline). Rond 160.000 jaar geleden is deze laatste landverbinding definitief bezweken. De beroemde krijtrotsen van Dover en Cap Blanc-Nez in Frankrijk zijn het restant van die landtong. In warmere perioden zoals het voorlaatste interglaciaal (rond 125.000 jaar geleden) lag de Noordzeekust op min of meer vergelijkbare locatie als tegenwoordig. De verbinding in het zuidwesten door het Nauw van Calais naar Het Kanaal bestond ook in het laatste interglaciaal, maar daarvoor nog niet. Tot circa 130.000 jaar geleden was dat gebied een brede landbrug: de Britse Eilanden en het Europese vasteland vormden toen één landmassa, zowel in ijstijden als in interglacialen. Transgressie aan einde laatste ijstijd In de laatste millennia van het Weichselien (22.000-12.000 jaar geleden) steeg de zeespiegel van circa 120 naar circa 60 meter onder het huidige zeeniveau (transgressie). De Noordzeekustlijn lag toen direct noordelijk van de Doggersbank. De rivier de Elbe mondde er in uit. De zuidelijke Noordzee was land, waar dieren en mensen leefden en verder westelijk gelegen gebieden zoals de Britse Eilanden konden koloniseren. Het uiterste zuiden werd doorkruist door de Rijn met de Maas als zijrivier. In het Nauw van Calais mondde de Noordzee in Het Kanaal uit. In de daaropvolgende millennia bleef het water stijgen, uiteindelijk tot de huidige hoogte. De snelheid van zeespiegelstijging nam gestaag af. De rivierdalen van Elbe en Rijn verdronken in de Noordzee (transgressie). Rond 9000 jaar geleden maakten Noordzee en het Nauw van Calais contact. In het millennium daarna werd de Noordzee door de Storegga-aardverschuivingen-tsunami getroffen. De Nederlandse kustlijn inclusief Waddenzee vormden zich vanaf 6000 jaar geleden. Langs de zandige zuidoostkust van de Noordzee vormden zich strandwallen. Tussen de strandwallen en het land boven zeeniveau lagen lagunes. Veel lagunes slibden deels dicht met klei en groeiden met veen vol. Andere gebieden bleven waddengebied. In dit gebied worden afwisselend fasen van uitbreiding van de lagunezee en fasen van verzoeting waargenomen. Dit zijn lokale transgressies en regressies door het openen en sluiten van zeegaten, ze zijn niet synchroon in ieder segment van de Noordzeekust. 5000 jaar geleden (terug tot 3000 v.Chr.) lag de zeespiegel binnen vier meter onder het huidige niveau. 2000 jaar geleden (terug tot jaar 0) was dat bijna twee meter lager dan nu. De strandwallen in Nederland bouwden zich van circa 6000 tot circa 1500 jaar geleden zeewaarts uit – sindsdien is de kustlijn tot de huidige positie afgeslagen. Doggers- en Klaverbank Ongeveer midden in de Noordzee ligt de Doggersbank, een grote zandbank met een gemiddelde diepte van 15 tot 20 meter. Vanwege de vele beenderen van mammoeten die daar zijn gevonden vermoedde men dat deze dieren daar zijn omgekomen toen de Noordzee na de laatste ijstijd onderliep ten gevolge van het smelten van de ijskap en het stijgen van de zeespiegel, waardoor de Doggersbank een soort laatste toevluchtsoord werd. Aangezien mammoeten zoogdieren waren, en dus konden zwemmen, is dit volledig te verklaren aan de hand van de getijden en stromingen. Ten zuiden van de Doggersbank ligt de Klaverbank, een grindbank die een overblijfsel is van een oude rivierbedding. Hydrografie Basisgegevens Het zoutgehalte van het zeewater is afhankelijk van de plaats en het jaargetijde en ligt tussen 15-25 promille in de buurt van de riviermondingen, tot 32-35 promille in de Noordelijke Noordzee. De temperatuur ligt gemiddeld tussen 1 °C ‘s winters en 18 °C ‘s zomers. De temperatuur varieert daarbij sterk, afhankelijk van de waterdiepte en de stroming vanuit de Atlantische Oceaan. In de diepere noordelijke Noordzee, in een gebied zuidelijk en oostelijk van de Shetlandeilanden, ligt de watertemperatuur door het binnenstromende Atlantische water het hele jaar door bijna constant rond 10 °C. Aan de zeer ondiepe Waddenzeekust komen de grootste temperatuurschommelingen voor en kan in zeer koude winters ook ijsvorming optreden. Watercirculatie Het zoute water stroomt de Noordzee binnen vanuit de Atlantische Oceaan, door Het Kanaal en langs de Schotse kusten. De direct in de Noordzee uitmondende rivieren leveren jaarlijks ongeveer 296 tot 354 km3 zoet water. De grootste zoetwaterleveranciers zijn de in de Oostzee uitmondende rivieren, die via het Skagerrak uiteindelijk naar de Noordzee stromen. Deze rivieren zorgen per jaar voor 470 km3 zoetwater. Langs de Deense en Noorse kusten stroomt het water via de Noorse stroom terug de Atlantische Oceaan in. Deze beweegt zich vooral op een waterdiepte van 50-100 meter. Het brakke water van de Oostzee en het uit de fjorden voortkomende zoete water zorgen hier voor een relatief laag zoutgehalte (minder dan 34,8 promille). Een deel van het warmere binnenkomende oceaanwater buigt langs de Stroom weer noordwaarts af en zorgt voor een warme kern met in de winter een temperatuur van 2-5 °C. In ongeveer één tot twee jaar is het water in de zee geheel vervangen door vers water. Binnen de zee vallen aan de hand van de temperatuur, het zoutgehalte, organische stoffen en vervuiling duidelijke wateroppervlaktes te herkennen. Deze zijn in de zomer beter zichtbaar dan in de winter. Grote fronten zijn het "Friese Front", dat het water uit de Atlantische Oceaan scheidt van het water uit Het Kanaal en het "Deense Front", dat het kustwater van het water van de centrale Noordzee scheidt. Het water van de grote rivieren gaat slechts langzaam in het Noordzeewater op. Water uit de Rijn en de Elbe laat zich bijvoorbeeld nog tot aan de noordwestkust van Denemarken duidelijk van zeewater onderscheiden. De grootste wateren met directe mondingen in de Noordzee zijn: Rijn-Maasdelta (België/Nederland) 2650 m3 per seconde grootste rivieren: Rijn, Maas en Schelde Elbe (Duitsland) 856 m3 per seconde Glomma (Noorwegen) 603 m3 per seconde IJsselmeer (Nederland) 555 m3 per seconde Wezer (Duitsland) 358 m3 per seconde Skjern Å (Denemarken) 206 m3 per seconde Firth of Tay (Schotland) 203 m3 per seconde Moray Firth (diverse rivieren onder andere de Spey; Schotland) 168 m3 per seconde Humber (Engeland) 125 m3 per seconde Firth of Forth (Schotland) 112 m3 per seconde Eems (Duitsland) 80 m3 per seconde Getijden De Noordzee is te klein voor het ontstaan van een eigen getij; de getijden komen voort uit de getijgolf in de Noordelijke Atlantische oceaan. Eb en vloed wisselen zich af in een ritme van 12 uur en 25 minuten. De getijgolf komt de Noordzee binnen via Het Kanaal en via de brede noordelijke ingang van de Noordzee. Beide getijgolven bewegen zich, vanwege het Corioliseffect, in de Noordzee tegen de klok in. In de zuidelijke Noordzee versmelt de getijgolf uit het zuiden met een deel van de golf uit het noorden. De golf uit het noorden loopt eerst langs de Engelse kust zuidwaarts en het grootste deel ervan komt ongeveer 12 uur later bij de Duitse Bocht aan. De getijgolf loopt rondom drie amfidromische punten (getijloze gebieden). Eén amfidroom ligt op dezelfde breedte als IJmuiden, in het smalle deel van de Noordzee tussen het zuiden van Engeland en Nederland. Het andere amfidromische systeem bestaat uit een punt midden in het centrale deel van de Noordzee en een punt niet ver van de kust van zuidelijk Noorwegen. Troebelheid Het water in de Noordzee is relatief troebel, en zeker minder helder dan zeewater van bekende vakantiestranden. Deze troebelheid wordt veroorzaakt door deeltjes in het zeewater, dat deels afkomstig is van slib, vooral langs de kust. Ook erosie van de Engelse en Franse kust en baggerspecie maken het water troebel. Het Noordzeewater circuleert bovendien, en het minder zoute rivierwater mengt niet direct met het zoutere zeewater. Archeologie en paleontologie Er worden veel archeologische en paleontologische vondsten gedaan in de Noordzee. Botten van mensen en dieren uit de steentijd worden er met grote regelmaat aangetroffen. Daarnaast worden onder meer nederzettingen en vuurstenen vuistbijlen gevonden. De Noordzee bergt duizenden scheepswrakken, maar ook vliegtuigwrakken. De scheepswrakken betreffen boomstamboten uit de prehistorie, Vikingsschepen, VOC-schepen, stoomschepen, onderzeeërs, voorpostboten, vissersboten en vrachtschepen. Ze geven inzicht in de maritieme geschiedenis van de Noordzee en gelden als archeologisch erfgoed. De wrakken zijn gelokaliseerd op wrakkenkaarten. Flora, fauna en milieubescherming Sterke getijden, grote algen- en kelpwoudrijke watergebieden en de grote voedselvoorraad in de zee zorgen voor een grote diversiteit van levensvormen. Biotopen De Noordzee biedt een reeks zeer uiteenlopende biotopen. Zo zijn verschillende kusttypen te onderscheiden, zoals steile kusten, rotskusten en zandkusten, die het aquatische leven bepalen. Belangrijke overgangsgebieden worden in de Noordzee gevormd door de kwelders en de wadden, waarin eb en vloed van grote invloed zijn op het leven. In de Noordzee ligt het grootste en soortenrijkste waddengebied ter wereld. Ook de bereiken van de grote riviermondingen, de estuaria, die zich onderscheiden door een doormenging van instromend zoet water en het zoute zeewater, vormen een eigen biotoop. Verder zijn er biotopen te onderscheiden in het water van de volle zee (pelagisch leven) en op de zeebodem (benthische levensvormen). De benthische biotopen zijn verder te onderscheiden op grond van de diepte van de bodem of op grond van de bodemsamenstelling. In het overgrote deel van de Noordzee is door de visserij met sleepnetten het bodemleven vrijwel verdwenen. Zo is van de rijke oesterbanken niets over, en zijn de grint- en steenrotsbodems van vroeger veranderd in zandvlaktes. Milieubescherming Milieuproblemen ontstaan door diverse oorzaken. Er worden direct schadelijke stoffen in de Noordzee geloosd en rivieren voeren schadelijke stoffen met zich mee. Vooral langs de kusten lijdt het Noordzeemilieu onder de belasting ten gevolge van menselijke exploitatie. De kustbescherming heeft aan de hele zuidelijke Noordzeekust het landschap sterk beïnvloed. Toerisme en recreatie spelen een ambivalente rol: aan de ene kant vormen deze activiteiten een grote belasting voor het kustgebied, aan de andere kant geven ze een directe economische prikkel het landschap niet verder aan te tasten. Vanwege overbevissing kromp in de jaren 70 van de twintigste eeuw vooral de Noordzeeharingpopulatie. Ook het kabeljauwbestand is, ondanks een EG-maatregel uit 1983, extreem teruggelopen. Van overbevissing van schol en tong is door een beleid van duurzaam bestandsbeheer geen sprake meer sinds 2009. Dit is vastgesteld door de biologen van de International Council for the Exploration of the Seas, die de Europese visserijministers adviseren bij het vaststellen van de quota voor de Noordzeevissers. In het kader van milieubescherming troffen de aanliggende landen meerdere overeenkomsten. De Bonner overeenkomst van 1970 was de eerste internationale overeenkomst en betrof uitsluitend de mogelijke negatieve gevolgen van de oliewinning. De overeenkomsten van Oslo (1972) en Parijs (1974) hielden zich voor het eerst grondig bezig met vervuiling door schadelijke stoffen. In het vervolg van deze verdragen sloten de aanliggende landen in 1992 een verdrag tijdens de Oslo-Parisconventie. De milieubescherming langs de kusten bleef een aangelegenheid van de landen zelf. Daartoe zijn verschillende nationale regelingen getroffen. Door de Internationale Maritieme Organisatie (IMO) zijn in het MARPOL 73/78 verdrag grenzen gesteld aan de vervuiling door zeeschepen. De Noordzee is aangewezen als een emission control area, dat betekent dat hier de strengste internationaal afgesproken limieten gelden voor uitstoot van zwaveloxiden en stikstofoxiden. De Stichting De Noordzee is sinds 1977 actief voor de bescherming van het natuurlijk milieu van de Noordzee. Militaire stortplaatsen In de Noordzee zijn meer dan 30 munitiestortplaatsen voor oorlogsmunitie en ligt los verspreid munitie geborgen. Een munitiestortplaats ligt op dertig kilometer uit de kust van IJmuiden en Hoek van Holland, en de ander ligt in de Oosterschelde in ‘het gat van Zierikzee’ (30.000 ton militair afval). De aftakeling van munitie door corrosie duurt circa 300 tot 500 jaar, zo stelt de staatssecretaris van Defensie in 2019; daarentegen hebben duikers al wel lekkend springstof geconstateerd. De gestorte conventionele oorlogsresten bevatten giftige stoffen, zoals de springstof TNT of fosfor. De derde munitiestortplaats is de meest gevaarlijke en bevindt zich boven de zandbank de Paardenmarkt. Er ligt rond de 35.000 ton op slechts 200 meter van de kust. Kusten en eilanden De Noordzeekust is voortdurend in beweging. Oorspronkelijk veranderde de kustlijn alleen door natuurfenomenen zoals stormvloeden. De laatste 500 jaar hebben daarnaast ook menselijke activiteiten gericht op landaanwinning de kustlijn verlegd. Noordelijke en westelijke Noordzee De Noordzee wordt westelijk begrensd door het eiland Groot-Brittannië. Tot de grootste eilandengroepen die helemaal in de Noordzee liggen, behoren de Orkney- en de Shetlandeilanden. De noordelijke Noordzeekusten zijn glaciaal gevormd door de grote gletsjers, die gedurende de ijstijden op deze plaats bewogen. Daardoor ontstond een sterk geaccidenteerd en ruig kustlandschap. De fjorden ontstonden door gletsjers. Deze schraapten in de bodem diepe geulen. Bij de volgende stijging van de zeespiegel vulden de geulen zich met water. De steile en voor de Noordzee relatief diepe fjorden komen vooral aan de Noorse kust voor. Zuidelijke Noordzee De vlakke zuidelijke en oostelijke kust tot aan Denemarken is eveneens in de ijstijden gevormd, maar de vorm wordt vooral door de zee en sedimentafzetting bepaald. Het kustverloop is vlak; de getijden overstromen vaak grote stroken land en geven deze dan vervolgens weer vrij. Het water kalft sediment af. Er worden strandwallen en duinen gevormd. De Waddeneilanden zijn barrière-eilanden. Ze ontstonden waarschijnlijk op brandingsruggen, hoge zandbanken die onder andere werden gevormd door de branding en die uiteindelijk alleen nog door stormvloeden overstroomd werden. Met de groei van de eerste planten vormde zich vervolgens land. Hoewel het tegenwoordig vaste eilanden zijn, zijn waddeneilanden nog steeds in beweging (wandelen). Op het Oost-Friese Juist zijn bijvoorbeeld sinds 1650 vijf verschillende Kerkpleinen geweest, aangezien de kerk steeds verplaatst moest worden in verband met de veranderende vorm van het eiland. Juist bestond vroeger uit twee eilanden, maar deze groeiden uiteindelijk aan elkaar. In 2005 moest in Nederland de grens van Friesland met Groningen worden gecorrigeerd in verband met de verplaatsing van Schiermonnikoog over de provinciegrens. Kustbescherming De kusten van Nederland, België, Duitsland en Denemarken zijn zeer vatbaar voor stormvloeden. Deze kusten zijn relatief vlak en een geringe stijging in het waterpeil is voldoende om grote stukken land onder water te zetten. Daarnaast zijn westelijke stormen over de Noordzee vaak erg heftig, waarbij de zuidoostelijke kusten het grootste gevaar lopen. Tot in de beginjaren van de Nieuwe Tijd lagen de aantallen slachtoffers tussen de tien- tot soms wel honderdduizend slachtoffers per vloed. Hoe betrouwbaar deze getallen zijn is moeilijk vast te stellen. De vroegst bekende stormvloed in Nederland is die van 838, waarbij een groot deel van Noordwest-Nederland onderliep. De bekendste overstroming is de Watersnood van 1953, waarbij door een combinatie van noordwesterstorm en springvloed grote stukken land in Engeland, West-Vlaanderen, Zeeland, West-Brabant en Zuid-Holland onder water kwamen te staan. In Nederland kwamen daarbij 1835 mensen om het leven, in Engeland 307 en in België 28 personen. Waar vroeger de kusten gekenmerkt werden door een moerasachtig landschap met stroompjes, beken en rivieren die het land opdeelden in allerlei kleine eilandjes, begonnen enkele Nederlandse notabelen eind 17e eeuw met het aanleggen van onze hedendaagse dijken en het inpolderen van stukken land. Na de grote ramp van 1953 werden deze dijken nogmaals verhoogd. Een van de omvangrijkste projecten waren de Zuiderzeewerken, bedacht door ingenieur Lely. Zandbanken en windmolenparken De Noordzee telt talloze zandbanken, een goede locatie voor windmolenparken in zee. Zie ook Lijst van windmolenparken in de Noordzee. Scheepvaart De Noordzee is van groot belang voor de scheepvaart. Enkele van de drukst bevaren scheepvaartroutes lopen door de Noordzee. Om de scheepvaart in goede banen te leiden zijn er internationaal scheepvaartroutes vastgelegd, de zogenaamde verkeersscheidingsstelsels op de Noordzee, die lopen van Het Kanaal tot aan de Duitse Bocht. Ook liggen er veel havens van internationaal belang rond de Noordzee, waarvan enkele tot de grootste havens ter wereld behoren. Ondanks hevige concurrentie van nieuwe vaste oeververbindingen, met name van de in 1994 geopende Kanaaltunnel tussen het Franse Calais en het Engelse Dover, bestaan er nog steeds veel veerbootverbindingen tussen de landen aan de Noordzee. Havens rond de Noordzee Vele havens en verschillende wereldhavens liggen aan of bij de Noordzee, waaronder de haven van Rotterdam en de haven van Antwerpen (na Rotterdam de grootste importhaven van Europa), die beide voor een drukke scheepvaart zorgen in de zee. Tot 2004 was de haven van Rotterdam de grootste zeehaven ter wereld, een positie die is overgenomen door Shanghai. De belangrijkste havens aan of bij de Noordzee zijn: Noorwegen: Bergen, Stavanger, Kristiansand. Denemarken: Esbjerg. Duitsland: Hamburg, Bremerhaven, Wilhelmshaven, Cuxhaven, Emden. Nederland: Rotterdam (Europoort en Maasvlakte via de Eurogeul), Amsterdam, Vlissingen (Vlissingen-Oost), Terneuzen, Eemshaven, IJmuiden (via de IJgeul), Delfzijl, Lauwersoog, Harlingen, Den Helder, Hoek van Holland (Berghaven en Poortershaven), Scheveningen (Den Haag) België: Antwerpen, Brugge-Zeebrugge, Gent, Oostende, Nieuwpoort. Frankrijk: Duinkerke. Engeland: Londen, Southend-on-Sea, Harwich, Felixstowe, Kingston upon Hull, Middlesbrough, Newcastle upon Tyne. Schotland: Aberdeen, Edinburgh. Economie Politieke status De landen die aan de Noordzee grenzen claimen allemaal een zone van 12 mijl als territoriale wateren, waarbinnen zij de exclusieve visrechten hebben. Het gemeenschappelijk visserijbeleid van de Europese Unie (EU) is er om de visrechten te coördineren en om te bemiddelen bij geschillen tussen EU-landen en de EU-grens met Noorwegen. Na de ontdekking van aardolie en -gas in de Noordzee werd het Verdrag inzake het continentaal plat gesloten om de rechten van de landen te verdelen. Dit gebeurde grotendeels langs de middellijn. Deze lijn wordt gedefinieerd volgens de regel "waarvan elk punt even ver is verwijderd van de dichtstbijzijnde punten van de basislijnen vanwaar de breedte van de territoriale zee van elke staat wordt gemeten." De grens op de zeebodem tussen Duitsland, Nederland, en Denemarken werd pas vastgesteld na langdurige onderhandelingen en een arrest van het Internationaal Hof van Justitie. Olie en gas Infrastructuur Al in respectievelijk 1859 en 1910 werden aardolie en aardgas ontdekt in de kustgebieden rond de Noordzee. Het proefboren begon in 1966 en daarna, in 1969, ontdekte de Phillips Petroleum Company het Ekofiskolieveld, dat zich onderscheidt door waardevolle zwavelarme olie. De commerciële exploitatie van het veld begon in 1971 met olievervoer door tankers, in 1975 gevolgd door een pijpleiding naar Teesside in Engeland en in 1977 ook naar Emden in Duitsland. De exploitatie van de oliereserves in de Noordzee begon net voor de oliecrisis van 1973 en de prijsstijgingen van de internationale olieprijzen maakten de grote investeringen die nodig zijn voor de winning veel aantrekkelijker. Hoewel de productiekosten relatief hoog zijn, zijn de kwaliteit van de olie, de politieke stabiliteit van de regio en de nabijheid van de belangrijke markten in West-Europa factoren die de Noordzee een belangrijke olieproducerende regio maken. Naast het Ekofiskolieveld is ook het Statfjordolieveld vermeldenswaard, omdat het het olieveld was met de eerste pijpleiding die de Noorse geul overspande. Het grootste gasveld in de Noordzee, het Troll-gasveld, ligt in de Noorse geul, waar de diepte meer dan 300 meter is, wat de bouw van het enorme Troll A-platform noodzakelijk maakte om toegang te krijgen. De prijs van Brentolie, een van de eerste oliesoorten die gewonnen werd in de Noordzee, wordt tegenwoordig gebruikt als een standaardprijs voor vergelijking voor aardolie van de rest van de wereld. De Noordzee bevat de grootste olie- en aardgasreserves van West-Europa en is een van 's werelds belangrijkste productieregio's die geen deel van de OPEC uitmaken. De grootste ramp in de Noordzee-olie-industrie was de vernietiging van het offshore olieplatform Piper Alpha in 1988, waarbij 167 mensen om het leven kwamen. Verwijderen van de energie-infrastructuur De landen om de Noordzee hebben in het OSPAR-verdrag afspraken gemaakt met betrekking tot de energie-infrastructuur in de Noordzee. Als de olie- en gasvelden zijn uitgeput bestaat de verplichting de infrastructuur, zoals productieplatforms en pijpleidingen, te verwijderen. In het Britse deel van de Noordzee is dit al van belang. In 2013 werd al £ 470 miljoen uitgegeven aan het verwijderen van infrastructuur en voor de periode van 2014 tot 2023 zijn de uitgaven geraamd op £ 14,6 miljard. Over die jaren worden ruim 3000 kilometer pijplijn en meer dan 100 platforms verwijderd. Royal Dutch Shell heeft begin 2015 al plannen bekendgemaakt voor het verwijderen van de platforms van het Brentveld, die tot de grootste installaties op de Noordzee behoren. Van de 148 gasvelden waar in 2015 gas wordt gewonnen zal een groot deel in enkele jaren uitgeput raken. De bijbehorende infrastructuur zal daardoor op den duur moeten verdwijnen. Deze infrastructuur kan eventueel nog nodig zijn voor rendabele winning uit de andere kleine velden. Volgens het Nederlandse TNO is er nog een potentieel van 118 miljard kubieke meter winbaar gas aanwezig in de 268 al bekende gasvelden onder de Noordzee. Daarnaast zijn er mogelijk nog onontdekte gasvelden met een potentieel van 165 miljard kubieke meter winbaar gas. Kabels en leidingen In het Nederlandse en Belgische gebied van de Noordzee liggen de volgende elektriciteitskabels: COBRA-kabel; Nemo Link, vanuit Zeebrugge En de volgende onderzeese kabels voor telecommunicatie: TAT-14, vanuit de kust bij Katwijk Concerto 1, vanuit de kust bij Zandvoort en Zeebrugge ODIN, richting Alkmaar Rembrandt 1, vanuit de kust bij Bakkum/Castricum Rembrandt 2, vanuit de kust bij Domburg Atlantic Crossing 1 (AC-1), vanuit de kust bij Beverwijk Pan European Crossing, vanuit Bredene naar het VK BT North Sea en Tangerine, vanuit Oostende naar het VK SeaMeWe-3, vanuit Oostende En de volgende onderzeese pijpleidingen voor gas of olie: Rotterdam Antwerpen Pijpleiding (olie), vanuit de kust bij Rotterdam BBL-pijpleiding (Balgzand Bacton Line) (gas), vanuit de kust bij Anna Paulowna Veiligheid Nederland In geval van calamiteiten is het kustwachtcentrum in Den Helder verantwoordelijk voor de alarmering van reddingsboten van de Reddingsbrigade Nederland. Als het dicht bij het strand is, worden reddingsboten van de KNRM gebruikt. Als het verder op zee gebeurt, worden helikopters van de Koninklijke Marine en/of Koninklijke Luchtmacht ingezet. In geval van brand op een schip met passagiers kan een beroep worden gedaan op scheepsbrandbestrijdingsspecialisten vanuit de Veiligheidsregio Rotterdam-Rijnmond. België De veiligheid op het Belgische deel van de Noordzee wordt beheerd door twee partijen: enerzijds het Maritiem Reddings- en Coördinatiecentrum (MRCC) in Oostende, dat reddingsoperaties coördineert. Daarnaast is er het Maritiem Informatie Kruispunt (MIK) in Zeebrugge, dat zorgt voor de veiligheid op zee en dat naleving van relevante wetgeving opvolgt. Fiets- en wandelroutes Sinds 5 mei 2001 kan de hele Noordzeekust gevolgd worden via een bewegwijzerde fietsroute, de North Sea Cycle Route. Het gedeelte in Nederland loopt van Hoek van Holland via de Afsluitdijk naar Bad Nieuweschans, over de Nederlandse langeafstandsfietsroutes LF1 en LF10. Het groteroutepad LF1 Noordzeeroute volgt het Belgische deel van de Noordzeekust. Elk jaar wordt de 'Belgian Coast Walk' georganiseerd, een dagwandeltocht van 80 km over de volledige lengte. Externe links Noordzeeloket.nl: informatie van de rijksoverheid over de Noordzee Marine atlas: Belgisch portaal voor mariene data en informatie Stichting de Noordzee


text: Nieuw-Zeeland (Engels: New Zealand, Maori: Aotearoa (uitspraak (IPA): [aɔˈtɛaɾɔa])) is een land in het zuidwesten van de Grote Oceaan. Het bestaat uit twee grote eilanden (Noordereiland en Zuidereiland) en een aantal kleinere eilanden. Nieuw-Zeeland is een constitutionele monarchie (een Commonwealth realm), lid van het Gemenebest van Naties (het vroegere Britse Gemenebest). Daarmee is Charles III het staatshoofd. Hij wordt vertegenwoordigd door een gouverneur-generaal. Nieuw-Zeeland vormt de zuidwestelijke hoek van Polynesië en maakt zo ook deel uit van Oceanië. Naam Abel Tasman, die als een van de eerste Europeanen Nieuw-Zeeland aanschouwde, noemde het 'Stateland', in de veronderstelling dat het verbonden was met het Stateneiland van Zuid-Amerika. Nadat Hendrik Brouwer in 1643 bewees dat dit niet het geval was, werd de naam door Nederlandse cartografen veranderd in 'Nova Zeelandia', naar de Nederlandse provincie Zeeland. De Britse luitenant James Cook vertaalde dit op zijn beurt naar New Zealand. In het Maori heet Nieuw-Zeeland Aotearoa, wat 'land van de lange witte wolk' betekent. Volgens de overlevering zagen de Maori's, toen ze het eiland ontdekten, enkele eeuwen voordat de Europeanen er kwamen, het land als een wolk aan de horizon liggen. In die tijd hadden de Maori geen naam voor de hele Nieuw-Zeelandse archipel, 'Aotearoa' refereerde enkel aan het huidige Noordereiland of North Island. In het huidige taalgebruik kan 'Aotearoa' echter als alternatief voor 'New Zealand' gezien worden. Het bijvoeglijk naamwoord is Nieuw-Zeelands en de bewoners heten Nieuw-Zeelanders. Geschiedenis Tussen 1250 en 1300 vestigen de eerste Polynesiërs, die vanaf dan Maori's heten, zich in het noorden van het land dat zij Aotearoa noemen. Sommige vondsten wijzen op eerdere bewoning, maar daar is geen zekerheid over. Op enkele vleermuizen na kwamen er dan nog geen zoogdieren voor. De aankomst van mensen en hun huisdieren heeft tot het uitsterven van veel inheemse diersoorten geleid. De eerste Europeanen die Nieuw-Zeeland ontdekten, waren Abel Tasman en zijn bemanning, die in december 1642 in het noorden van het Zuidereiland contact hadden met plaatselijke Maori's. De ontmoeting verliep erg stroef en nadat enkele manschappen gedood waren, vertrok deze Nederlandse ontdekkingsreiziger zonder aan land te zijn geweest richting Tonga. In oktober 1769 ging de Britse luitenant James Cook wel meerdere keren aan land en was hij in staat handel te drijven met de Maori's. Vanaf ongeveer 1790 bezochten Britse, Franse en Amerikaanse walvisvaarders regelmatig de wateren rondom Nieuw-Zeeland en enkele decennia later vestigden de eerste Europeanen zich op Nieuw-Zeeland. Als gevolg van de Europese inmenging en de verkoop van wapens aan Maori's, braken er regelmatig schermutselingen uit tussen Maori's onderling en Europeanen (die Pākehā worden genoemd). In een poging een eind te maken aan de onenigheden over land, werd op donderdag 6 februari 1840 door enkele Maori-stamhoofden en vertegenwoordigers van de Britse Kroon het Verdrag van Waitangi getekend. Vanaf dat moment was Nieuw-Zeeland een zelfstandige Britse kolonie en waren er afspraken over de verdeling van land. Als gevolg van schendingen van het verdrag door de verschillende partijen, liepen de spanningen regelmatig hoog op. Tussen 1845 en 1872 vonden er veel conflicten plaats die samen bekendstaan als de Maori-oorlogen, de 'New Zealand Wars' of 'The Land Wars'. De 'Dog Tax War' in 1890 was het laatste grote gewapende conflict. Ook daarna waren nog niet alle onenigheden verholpen, maar veelal werden ze in de rechtbank opgelost. In 1893 voerde Nieuw-Zeeland als eerste land algemeen stemrecht voor vrouwen in. Tijdens de Eerste en Tweede Wereldoorlog vochten veel Nieuw-Zeelandse militairen in Europa en Afrika mee met het Britse leger. De dreiging van een Japanse aanval op Nieuw-Zeeland zorgde ervoor dat ook in Nieuw-Zeeland zelf militairen in hoogste staat van paraatheid werden gebracht. Deze aanval kwam er echter nooit. De jaren na de oorlog hield Nieuw-Zeeland een sterke band met het Verenigd Koninkrijk hoewel het in 1947, met de ratificatie van het Statuut van Westminster wel volledige onafhankelijkheid verkreeg. In 1967 ging het land over van het Pond sterling op de Dollar (en werd het imperial maatstelsel vervangen door het metrieke). Vanaf 1973 ging het Britse moederland zich steeds meer richten op Europa; dit ging ten koste van de overzeese Commonwealth-partners. Vanaf 1984 bouwden opeenvolgende kabinetten het overwegend socialistische en agrarische land om tot een zelfstandige industriële natie met een vrijemarkteconomie (met behoud van de sterke agrarische sector). De socialistische regering-Lange kwam in 1984 in conflict met de Verenigde Staten, nadat was besloten dat onderzeeboten met kernwapens aan boord niet langer welkom waren in de territoriale wateren van Nieuw-Zeeland. De militaire samenwerking met de VS kwam tot een einde. In 1985 was er ook een conflict met Frankrijk, dat in de haven van Auckland het vlaggenschip van Greenpeace, de Rainbow Warrior, tot zinken bracht. Tot en met 1993 werden de parlementen van Nieuw-Zeeland elke drie jaar gekozen volgens het districtenstelsel. Vanaf 1996 geldt een stelsel van evenredige vertegenwoordiging. Daarmee krijgen ook kleinere partijen een kans en sindsdien wordt met coalities geregeerd. Tussen 1990 en 1999 had de Nationale Partij het voortouw, tussen 1999 en 2008 was Labour aan de macht, vanaf 2008 regeerde de Nationale Partij weer. Sinds 2017 regeert Labour, aanvankelijk onder leiding van Jacinda Ardern (2017–2023) en sinds 2023 onder Chris Hipkins. Op 15 maart 2019 werd het land, dat bekend staat als zeer vredig en tolerant, opgeschrikt door terroristische aanslagen op een tweetal moskeeën. Bij deze aanslagen vonden 50 mensen de dood en raakten tientallen mensen gewond. Demografie Bevolking Van de Nieuw-Zeelanders woont grofweg driekwart op het Noordereiland en een kwart op het Zuidereiland. De dichtstbevolkte regio is Greater Auckland met ongeveer een miljoen inwoners. Ongeveer 68% van de bevolking is van Europese oorsprong; voornamelijk afkomstig uit het Verenigd Koninkrijk, Nederland, Duitsland en Ierland, maar ook onder andere uit Zuid-Afrika. Maori's maken voor 14,6% deel uit van de bevolking en zijn de oorspronkelijke bewoners van Nieuw-Zeeland. De overige circa 17% bestaat hoofdzakelijk uit Aziaten en Oceaniërs (2006). Het aantal Aziatische immigranten groeit sinds ongeveer 1990 sterk. Etniciteit Uit een onderzoek van 2013 blijkt dat 74,0% van de Nieuw-Zeelanders zich identificeert als etnisch Europeaan en 14,9% als Māori. Andere grote minderheden omvatten met name Aziaten (11,8%) en mensen van omliggende eilanden (7,4%), waarvan ongeveer twee derde in/rondom de regio Auckland woont. In de afgelopen decennia is de diversiteit van de bevolking toegenomen: in 1961 identificeerde nog 92% van de bevolking zich als Europeaan en 7 procent zich als Māori, terwijl de Aziaten en de bewoners van de omliggende eilanden samen de overige 1 procent deelden. De officiële benaming voor een inwoner van Nieuw-Zeeland is "Nieuw-Zeelander", maar daarnaast wordt ook de informele aanduiding "Kiwi", zowel nationaal als internationaal, veelvuldig gebruikt. Het Māori-leenwoord Pākehā werd vroeger gebruikt om enkel en alleen te verwijzen naar de Nieuw-Zeelanders van Europese afkomst, maar vandaag de dag wordt het gebruikt om alle niet-oorspronkelijke bewoners aan te duiden. Religie Nieuw-Zeeland is grotendeels protestants-christelijk. Van de protestantse kerkgenootschappen is de Anglicaanse Kerk de grootste (22%), gevolgd door de presbyterianen (16%) en de methodisten (5%). 15% is katholiek. De meeste Maori's zijn door zending toegetreden tot de verschillende protestantse kerkgenootschappen. De eerste katholieken in Nieuw-Zeeland waren geïmmigreerde Ierse boeren. Thans vormen de katholieken ongeveer 15 % van de bevolking. De kerkprovincie Wellington werd in 1887 opgericht en omvat thans het aartsbisdom Wellington en de bisdommen Auckland, Christchurch, Dunedin, Hamilton in New Zealand en Palmerston North. Nederlandse paters assumptionisten oefenden de zielzorg uit onder Nederlandse katholieke immigranten. In de Katholieke Kerk werden in 1944 de eerste Maori-priesters gewijd. Volgens de 2006 census is het christendom de meest voorkomende religie, alhoewel het aantal christenen aan het afnemen is. In 2006 was 55,6% van de bevolking christen, terwijl vijf jaar eerder (2001 census) dit er nog bijna 61% waren. Tien jaar eerder in (1996 census) waren er nog 64%. Vijftien jaar eerder waren er nog 70% (1991 census) christenen, volgens de Statistics New Zealand. De Anglicaanse Kerk van Nieuw-Zeeland (ca. 13 %) en de Katholieke Kerk (ca. 13 %) zijn de voornaamste denominaties. Het aantal anglicanen is in vijf jaar gedaald van 585.000 naar 555.000 terwijl het aantal katholieken is toegenomen van 486.000 naar 508.000. Het deel van de bevolking dat aangeeft geen religie te hebben is in dezelfde tijd sterk toegenomen van 29,6% (2001 census) naar 34,7% (2006 census): een toename van 1 procentpunt per jaar. Op het moment van de aanslagen in Christchurch op 15 maart 2019 bedroeg het aantal moslims in Nieuw-Zeeland ruim 46.000, ongeveer 1 procent van bevolking. In 1990 waren het er slechts 6000, voornamelijk islamitische mijnwerkers, afkomstig uit China. In de jaren '90 verachtvoudigde dit aantal met de opvang van migranten uit o.a. Irak, Afghanistan, Somalië en Indonesië. Bestuurlijke indeling Nieuw-Zeeland is onderverdeeld in 17 regio's, die elk bestuurd worden door een regionaal gekozen raad. Daarnaast bestaan er 74 zogenaamde territoriale autoriteiten (57 districten, 16 steden en de Chathameilanden). Dit zijn geen onderverdelingen van de regio's, maar een parallelle bestuursvorm die verantwoordelijk is voor andere zaken dan de regio's. Sommige territoriale autoriteiten liggen zelfs in twee verschillende regio's. Verder zijn er ook vier overzeese gebiedsdelen die onder het bestuur van Nieuw-Zeeland vallen: Cookeilanden Niue Ross Dependency Tokelau Geografie De belangrijkste landmassa's van Nieuw-Zeeland zijn het Noordereiland en het Zuidereiland, die door de Straat Cook van elkaar gescheiden worden. De kortste afstand tussen de twee eilanden bedraagt 24 kilometer. Het Zuidereiland is daarvan het grootst en wordt van noord naar zuid doorlopen door de Nieuw-Zeelandse Alpen. In dit gebergte bevinden zich 17 pieken die boven de 3000 m uitsteken. De hoogste top in deze bergketen is Aoraki/ Mount Cook (3724 m). Het minder bergachtige Noordereiland kent vulkanisme. Vanaf ongeveer het midden van het eiland loopt een vulkanisch actieve zone naar het noordoosten. De hoogste top op het Noordereiland is Mount Ruapehu; een actieve vulkaan met een hoogte van 2797 m. Naar oppervlakte gerangschikt is Stewarteiland het derde eiland van Nieuw-Zeeland. Het ligt 30 km ten zuiden van het Zuidereiland en wordt daarvan gescheiden door de Straat Foveaux. De hoogste bergtop van Stewarteiland is Mount Anglem (980 m). Naar bevolking gerangschikt is Waiheke-eiland het derde eiland, dat 18 km voor de kust van Auckland in de Golf van Hauraki ligt. Verder bestaat Nieuw-Zeeland uit een groot aantal kleine eilanden, waaronder de Antipodeneilanden, waarvan een deel onbewoond is. Nieuw-Zeeland is het meest geïsoleerd gelegen land ter wereld. Het dichtstbijzijnde buurland is Australië, dat circa 2000 km ten noordwesten ligt en waarvan Nieuw-Zeeland wordt gescheiden door de Tasmanzee. Ten noorden liggen Nieuw-Caledonië, Fiji en Tonga. De enige grote landmassa in het zuiden is Antarctica. In NNO-ZZW richting meet Nieuw-Zeeland ruim 1600 km. Nieuw-Zeeland heeft qua vormgeving een verrassende overeenkomst met Italië. Beide landen zijn ongeveer even groot en ze liggen ook ongeveer op dezelfde geografische breedte. Zelfs de 'spoor', het schiereilandje aan de rugzijde van de 'laars' (Christchurch, respectievelijk Gargano) is aanwezig. Steden De grootste steden zijn: Auckland (1.413.700) Wellington (393.600, omvat Wellington, Lower Hutt, Upper Hutt, en Porirua) Christchurch (375.200) Hamilton (218.800) Napier–Hastings (128.800, omvat Napier, Hastings en Havelock North) Tauranga (127.700) Dunedin (116.200) Palmerston North (82.400) Nelson (61.400) Rotorua (56.200) New Plymouth (55.600) Whangarei (54.400) Invercargill (49.800) Kapiti Coast (41.000, omvat Waikanae, Paraparaumu, Raumati, en Paekakariki) Whanganui (39.200) Gisborne (35.400) Blenheim (30.200) Bezienswaardigheden Nieuw-Zeeland trekt jaarlijks veel bezoekers. Het wordt door veel mensen gezien als een van de mooiste landen met betrekking tot de natuur. Het land heeft meerdere nationale parken in de aanbieding, terwijl het ook verschillende onbewoonde eilanden te bieden heeft. Tevens wonen de oorspronkelijke bewoners, de Maori's, nog steeds op het eiland. Klimaat Over het algemeen kent Nieuw-Zeeland een gematigd zeeklimaat. Het noorden, dat dichter bij de evenaar ligt, is iets warmer dan het zuiden, maar de grootste klimatologische verschillen zijn te vinden tussen de west- en oostkust van het Zuidereiland. De veelal uit het westen waaiende wind zorgt voor uitzonderlijk veel neerslag in het zuidwesten, waar jaarlijks zo'n 8000 mm regen valt. Ten oosten van de Nieuw-Zeelandse Alpen is het veel droger. De zonnigste regio's zijn Nelson en Marlborough in het noorden van het Zuidereiland, waar veel wijngaarden zijn te vinden. Hier valt op jaarbasis gemiddeld 650 mm neerslag. In de Nieuw-Zeelandse Alpen valt tijdens de winter de neerslag veelal als sneeuw en hier zijn dan ook meerdere skigebieden te vinden. Northland en Bay of Plenty in het noorden van het Noordereiland kennen een subtropisch klimaat en hier bevinden zich veel kiwiplantages. Bestuur en politiek Nieuw-Zeeland is een Constitutioneel Koninkrijk en een parlementaire democratie. Het land is onafhankelijk van het Verenigd Koninkrijk sinds 1 januari 1907, genaamd Dominion of New Zealand. Nieuw-Zeeland heeft een ongeschreven grondwet. Nieuw-Zeeland is lid van het Gemenebest van Naties. Het is een Commonwealth realm met als staatshoofd Charles III van Nieuw-Zeeland, die vertegenwoordigd wordt door een gouverneur-generaal, sinds 21 oktober 2021 is dat Cindy Kiro. In Nieuw-Zeeland is de officiële titel van het staatshoofd: His Majesty, Charles the Third, By the Grace of God, King of New Zealand and His other Realms and Territories, Head of the Commonwealth, Defender of the Faith (Zijne Majesteit, Charles de Derde, Bij de Gratie Gods, Koning van Nieuw-Zeeland en Zijn andere Gebieden en Territoria, Hoofd van het Gemenebest, Verdediger van het Geloof). Het land heeft een parlement bestaande uit één kamer met normaal gesproken 120 leden. Het kiesstelsel waarborgt evenredige vertegenwoordiging en dit heeft na sommige verkiezingen extra zetels tot gevolg, de zogenaamde 'overhang'. Zo telde het parlement na de verkiezingen van 2011 bijvoorbeeld 121 zetels. Uit het parlement wordt een kabinet van circa 20 ministers gekozen. Het parlement zetelt in de hoofdstad Wellington. Leider van dit kabinet is de premier, sinds 25 januari 2023 is dat Chris Hipkins van de New Zealand Labour Party. De parlementsverkiezingen vinden om de drie jaar plaats, voor het laatst op 17 oktober 2020. Verder is Nieuw-Zeeland lid van de Verenigde Naties, APEC, OECD en ANZUS. Na een meningsverschil in 1985 met de Verenigde Staten over kernwapens heeft het ANZUS-verdrag wat schade opgelopen, omdat Nieuw-Zeeland tegen elke vorm van kernenergie en -wapens is. Het buitenlandbeleid van Nieuw-Zeeland wordt sinds 1987 sterk bepaald door het streven naar ontwapening en met name de afschaffing van massavernietigingswapens. Het land heeft sinds 2011 een minister voor ontwapening en wapenbeheersing, Minister for Disarmament and Arms Control, sinds 1 februari 2023 is dit Nanaia Mahuta van de Labour Party. Economie Nieuw-Zeeland is een moderne geïndustrialiseerde natie met een vrijemarkteconomie en leunt sterk op im- en export. De belangrijkste exportproducten zijn vlees (vooral schaap en rund), zuivel (vooral roomboter en melkpoeder), fruit (vooral kiwi's en appels), vis en hout. De meeste geïmporteerde producten zijn machines, voertuigen, petroleum en elektronische apparatuur. De belangrijkste im- en exportpartners zijn Australië, de Verenigde Staten en Japan. Sterk in opkomst zijn de markten wijnbouw, filmindustrie en toerisme. In 2004 is Nieuw-Zeeland een discussie begonnen met China over vrije handel tussen die twee landen. Sinds 1980 zijn de meeste radio- en televisiestations, het telecommunicatiebedrijf, de posterijen en de spoorwegen geprivatiseerd. De inflatie van de Nieuw-Zeelandse consumenten prijs index behoort tegenwoordig tot de laagste in de geïndustrialiseerde wereld. Sinds 2017 is op het schiereiland Māhia een commerciële lanceerbasis actief vanwaar het Amerikaanse bedrijf Rocket Lab maandelijks zijn grotendeels in Auckland gebouwde Electron-draagraketten naar een baan om de aarde, of verder lanceert. Energie In 2014 produceerde het land 17 miljoen ton olie-equivalent (Mtoe), 51% fossiele en 49% duurzame energie (waterkracht en geothermie). (1 Mtoe = 11,63 TWh, miljard kilowattuur). Dat was niet genoeg voor de energievoorziening, het TPES (total primary energy supply): 21 Mtoe. Het land importeerde 4,5 Mtoe fossiele brandstof meer dan het exporteerde. Van de energie ging ongeveer 6 Mtoe verloren bij conversie, vooral bij elektriciteitsopwekking. 1,6 Mtoe werd gebruikt voor niet-energetische producten zoals smeermiddelen, asfalt en petrochemicaliën. Voor eindgebruikers resteerde 14 Mtoe waarvan 3,3 Mtoe = 38 TWh elektriciteit, die voor 73% duurzaam opgewekt werd. De uitstoot van kooldioxide was 31 megaton, dat is 7 ton per persoon. Het wereldgemiddelde is 4,5 ton per persoon. Flora en fauna De Department of Conservation (DOC) is de Nieuw-Zeelandse overheidsorganisatie die zich bezighoudt met natuurbescherming en behoud van natuurlijk erfgoed. Het New Zealand Plant Conservation Network (NCPZN) is een niet-gouvernementele organisatie die zich in Nieuw-Zeeland bezighoudt met de bescherming en het herstel van de oorspronkelijke flora en hun natuurlijke habitats. Sinds Nieuw-Zeeland zich 80 miljoen jaar geleden van Gondwanaland afscheidde, heeft zich een volledig van de rest van de wereld geïsoleerde natuur ontwikkeld. Een deel van het oppervlak is bedekt met regenwoud dat tegenwoordig voor een groot deel tot nationale parken is verklaard. Veel dieren leven in deze gebieden. Er komen vele tientallen varensoorten voor. Tetrapathea tetrandra is een plant die van nature in Nieuw-Zeeland voorkomt. De pohutukawa (Metrosideros excelsa) is een plant, die ook van nature aanwezig is in Nieuw-Zeeland en veel als sierstruik wordt aangeplant. Clianthus puniceus is een plant die in het wild met uitsterven bedreigd wordt, maar in België en Nederland bij tuincentra te koop is. In het verleden was een groot deel van het Noordereiland begroeid met kauri-bossen. Tegenwoordig zijn deze grotendeels verdwenen door houtkap. De kauri-boom kan tientallen meters hoog en duizenden jaren oud worden. Er zijn maar twee van oorsprong inheemse landzoogdieren, beide vleermuizen, en weinig amfibieën en reptielen, die vaak levendbarend zijn. Wel is onder deze reptielen de tuatara of brughagedis, die geen verdere levende nauwe verwanten heeft, en dus binnen de reptielen een unieke plaats inneemt. Ook de vier soorten Nieuw-Zeelandse oerkikkers (Leiopelmatidae) worden wel beschouwd als levend fossiel. Omdat er zo weinig viervoeters zijn, werden en worden er in Nieuw-Zeeland veel ecologische rollen door vogels en grote insecten ingenomen. Een voorbeeld van dergelijke insecten zijn de weta's, dit zijn grote krekels die eenzelfde ecologische rol hebben als de muis. Zo waren tot in historische tijden de grote moa's belangrijke herbivoren; de aan hen verwante kiwi's zijn nog steeds actief, evenals de niet-vliegende takahe. Verder zijn er fossielen gevonden van grote roofvogels. Nieuw-Zeeland heeft drie inheemse papegaaien: de kaka, de kakapo en de kea. Aan de zuidkust van het Zuidereiland en op enkele zuidelijker gelegen eilanden komt de zeldzame geeloogpinguïn voor. Bedreigingen De natuur in Nieuw-Zeeland heeft ook te maken met bedreigingen. De komst van mens is hier veelal de oorzaak van. De invoer van uitheemse dieren zoals ratten, honden, katten en voskoesoes heeft ervoor gezorgd dat veel unieke vogelsoorten nu met uitsterven bedreigd worden of, zoals de moa's en de huia, al zijn uitgestorven. Er zijn naar schatting zo'n 120 uitheemse dieren 328 uitheemse planten die als ongewenst worden gezien door de Nieuw-Zeelandse overheid. Vooral de uit Australië ingevoerde voskoesoes waarvan er anno 2005 zo'n 60 miljoen rondlopen richten enorme schade aan. Waar de voskoesoe in Australië natuurlijke vijanden heeft (en ironisch genoeg met uitsterven bedreigd wordt), kan deze soort zich in Nieuw-Zeeland ongehinderd voortplanten. De enige vijand is de auto; de platgereden voskoesoe is dan ook een veelvoorkomend verschijnsel op de Nieuw-Zeelandse wegen. Door middel van afschieten en vergiftigen van voskoesoes probeert de Nieuw-Zeelandse regering het aantal terug te dringen. Bij de diverse natuurgebieden zijn hierover informatieborden te vinden. Recreanten worden hierbij gevraagd om uit te kijken voor giftig lokaas. In 2004 is Didymosphenia geminata aangetroffen in de Lower Waiau Rivier. Dit kiezelwier kwam voorheen enkel voor op het noordelijk halfrond. Het eencellige organisme wordt lokaal Didymo of 'rock snot' genoemd. Het overwoekert rotsbodems en kan zich eenvoudig verspreiden. Sinds 2004 heeft het zich dan ook verder verspreid over de Nieuw-Zeelandse binnenwater. Het overheidsbeleid met betrekking tot deze exoot richt zich op het voorkomen van verdere verspreiding door bij besmette wateren borden te plaatsen. Recreanten worden hierbij gevraagd om na recreatie geen water te vermengen met andere wateren. Men hanteert hiervoor het beleid van 'check, clean, dry'. Recreanten dienen hun spullen te controleren op water en zo nodig af te drogen. Als dit niet mogelijk is dienen deze spullen minimaal 48 uur te worden gedroogd. Sport en cultuur De oorspronkelijke Maori-bevolking paste de Oost-Polynesische cultuur aan in lijn met de uitdagingen die ze hadden met het leven in een grotere en meer diverse omgeving en ontwikkelden daaruit hun eigen specifieke cultuur. De Britse en Ierse immigranten brachten later aspecten van hun eigen cultuur naar Nieuw-Zeeland en beïnvloeden daarmee de oorspronkelijke Maori cultuur, in het bijzonder met de introductie van het Christendom. De Maori bleven echter trouw aan hun eigen samenleving gebaseerd op tribale groepen als vitaal onderdeel van hun identiteit. Meer recent hebben de Amerikaanse, Australische, Aziatische cultuur en de cultuur van andere delen van Europa hun invloed uitgeoefend op Nieuw-Zeeland. De niet Maori Polynesische culturen zijn ook duidelijk aanwezig, met het Pasifika festival, 's werelds grootste grote Polynesische festival, nu tijdens de jaarlijkse evenement in Auckland City. De Nieuw-Zeelandse cultuur is daarmee een samensmelting van de Maori en de Europese cultuur. Dit komt onder andere duidelijk tot uiting bij rugbywedstrijden, waarbij de spelers vooraf een Haka uitvoeren. De populairste sport is Rugby Union en als het nationale team - de All Blacks - speelt, zit menig Nieuw-Zeelander aan de buis gekluisterd, maar ook bij Rugby League en Rugby Sevens is Nieuw-Zeeland een dominant land. Andere populaire sporten zijn cricket en golf. Ook activiteiten zoals bungeejumpen en zorbing hebben hun (commerciële) oorsprong in Nieuw-Zeeland. Daarnaast wordt ook het voetbal steeds populairder in Nieuw-Zeeland. De laatste jaren weten filmproducers de weg naar Nieuw-Zeeland te vinden. De natuur en het afwisselende landschap is zeer geschikt om er avonturenfilms en dergelijke te schieten waar veel buitenopnamen bij nodig zijn. Veel opnamen voor King Kong (2005), The Chronicles of Narnia en Brideflight zijn gemaakt in Nieuw-Zeeland en ook de televisieseries Xena en Hercules zijn er opgenomen. De films Black Sheep, de Lord of the Rings- en The Hobbit-trilogie zijn er zelfs volledig opgenomen. Taal Nieuw-Zeeland heeft drie officiële talen: Nieuw-Zeelands-Engels, Te Reo Maori (de Maori taal) en Nieuw-Zeelandse Gebarentaal. In de praktijk wordt alleen Engels veel gebruikt, alhoewel grote inspanningen zijn gedaan in de afgelopen jaren om het gebruik van Te Reo te bevorderen. Daarnaast worden er tal van andere talen gesproken doordat Nieuw-Zeeland als immigratieland een grote bevolkingsdiversiteit kent. De Nederlandse emigranten die zich in de periodes 1950-1960 en 1980-1985 in Nieuw-Zeeland hebben gevestigd maken dat het land ook tamelijk veel Nederlandssprekenden kent. Nieuw-Zeelands-Engels Nieuw-Zeelands-Engels ligt dicht bij Australisch-Engels voor wat betreft de uitspraak, maar heeft een aantal verschillen die vaak door mensen van buiten deze landen niet worden herkend. Het meest opvallende verschil is in de uitspraak van de klinker. De Australische i-klank lijkt op de Nieuw-Zeelandse e en de Nieuw-Zeelandse i lijkt op de Australische u. Nieuw-Zeelandse klinkers zijn in het algemeen zachter vanuit fonetisch oogpunt. Sommige van deze verschillen tonen aan dat Nieuw-Zeelands-Engels meer affiniteit heeft met het Engels in het zuiden van Engeland dan Australisch-Engels heeft. Sommige van deze verschillen tonen ook de invloed van het Māori. Het meest opvallende verschil met Australische en andere vormen van Engels, met uitzondering van wellicht het Zuid-Afrikaans-Engels, is de afgeplatte i van Nieuw-Zeelands-Engels. Het Nieuw-Zeelandse accent kent ook een aantal Schotse en Ierse invloeden door het grote aantal kolonisten uit die gebieden in de 19e eeuw. Op het moment van de telling van 2006 werd Engels gesproken door 3.673.623 mensen (91,2% van de totale bevolking) Te Reo Māori Te Reo Maori is een Oost-Polynesische taal die nauw verwant is aan Tahitiaans en Cookeilandmaori, en iets minder nauw verwant met het Hawaïaans en Marquesaans. Het gebruik van de taal raakte in verval na de Europese kolonisatie. Sinds de jaren 1970 zijn succesvolle inspanningen gedaan om deze trend te keren. Deze omvatten het verlenen van de status van officiële taal door de Māori Language Act 1987 en het creëren van een Māori televisiekanaal. Nieuw-Zeelandse gebarentaal De Nieuw-Zeelandse gebarentaal heeft zijn wortels in de Britse gebarentaal. Er zijn 62,5% overeenkomsten gevonden in Britse gebarentaal. Net als andere natuurlijke gebarentalen, werd het ontworpen door en voor dove mensen, zonder taalkundige verbinding met een gesproken of geschreven taal. De taal maakt gebruik van lippatronen in combinatie met bewegingen van hand en gezicht Andere talen Volgens een telling in 2006 bestaan er in Nieuw-Zeeland 174 talen, met inbegrip van enkele gebarentalen. Na het Engels en Māori, zijn de meest voorkomende talen Samoaans (85.428 sprekers), Frans (53.757), Hindi (44.589) en Kantonees (gesproken door 44.154 personen). Het relatief grote aantal Franssprekenden is waarschijnlijk te verklaren uit de populariteit van het Frans als vak op school en heeft geen relatie met grootschalige Franstalige immigratie. Zie ook Wijnbouw in Nieuw-Zeeland Nieuw-Zeeland van A tot Z Gemenebest van Naties


text: Nirvana (Amerikaanse band), een grungeband uit de jaren negentig met Kurt Cobain Nirvana (Britse band), een progressieve-rockband uit de jaren zestig Nirwana, ook wel Nirvana, een religieus (voornamelijk boeddhistisch) begrip Nirvana (film), Italiaans / Engelse film uit (1997) Nirwana-flat in Den Haag, het eerste flatgebouw in Nederland en een rijksmonument Nirvana (geslacht), een geslacht van dwergcicaden Nirwana Tuinfeest, een muziekfestival in Lierop


text: In de natuurwetenschappen is het van groot belang om de numerieke waarde van natuurkundige grootheden te kunnen bepalen. Dit gebeurt met behulp van meettechnieken. Deze pagina geeft een overzicht van de in de natuurkunde toegepaste grootheden, en de bijbehorende eenheden. Sommige van deze grootheden zijn scalairen, andere zijn vectoren. De zeven grondeenheden, zoals die zijn vastgelegd in het Système international (SI), zijn in de tabel op een gekleurde ondergrond aangegeven. De andere grootheden en eenheden worden officieel aangeduid als respectievelijk afgeleide grootheden en afgeleide eenheden: veel gebruikte combinaties van grondgrootheden respectievelijk -eenheden, die voor het gemak door één symbool voorgesteld worden. Andere eenheden Hieronder volgen nog enkele andere regelmatig gebruikte niet-SI-eenheden. Dit kunnen bijvoorbeeld oudere eenheden zijn die nog wel gebruikt worden, of eenheden die zo handig zijn dat men ze blijft gebruiken. Ook genoemd zijn enkele eenheden die strikt genomen geen eenheden zijn, maar wel in het algemeen spraakgebruik zo gezien worden (zoals decibel en magnitude). Sommige van deze eenheden zijn direct te herleiden tot SI-eenheden, zoals de liter (precies 1 dm3) de ångström (precies 0,1 nm) en de minuut (precies 60 s). Zie ook Lijst van symbolen van eenheden Atomaire eenheden Natuurlijke eenheden Natuurkundige constante Planck-eenheden Eenheid Natuurkunde Eenheid Eenheid


text: Nudisme is een leefstijl waarvan de beoefenaar, de nudist, graag ongekleed is en het niet altijd nodig vindt om het lichaam te bedekken. Ook in gezelschap van vreemden achten nudisten dit niet nodig. Naaktheid is voor hen natuurlijk. Achtergrond De nudist associeert naaktheid niet met seks. Nudisme heeft evenmin iets te maken met exhibitionisme of voyeurisme. Locatie en situatie is bij veel nudisten niet van belang. De meesten beperken zich tot naaktstranden, sauna's, naturistencampings. Naturisten zijn ook graag naakt en zijn dus ook nudisten. Anders dan aan het nudisme ligt aan het naturisme echter een (levens)filosofie ten grondslag waarbij respect voor mens en omgeving naast het naakt zijn in gemeenschap centraal staan. Veel naaktrecreanten zijn hierom eerder nudist dan naturist. Elke nudist en naturist heeft wel zijn eigen interpretatie van deze begrippen die vaak in elkaar overlopen. Er zijn veel naturistencentra in Europa maar geen enkele noemt zich een nudistencentrum. In Amerika spreekt men wel van "nudist resort" in tegenstelling tot in Groot-Brittannië. Naturisten zijn vaak ook in de eerste plaats nudisten en beschouwen naakt zijn in publiek als het centrale punt in hun levensstijl - zowel thuis als op vakantie. In tegenstelling tot in Europa vinden veel nudisten in de Verenigde Staten dat kinderen onder de 18 jaar en nudisme niet samen horen. Varia In de Harz, een gebergte in het oosten van Duitsland, bevindt zich de eerste officiële naaktwandelroute: de Harzer Naturistenstieg. Lifestyle Naturisme