text: De Haagse School was een beweging van gelijkgestemde Nederlandse kunstschilders die grofweg tussen 1860 en 1900 in Den Haag werkten, dan wel anderszins verbonden waren met de residentiestad. De leden zetten zich af tegen de romantische traditie die rond het midden van de negentiende eeuw hoogtij vierde in de Hollandse schilderkunst en die de werkelijkheid idealiseerde. De schilders van de Haagse School, onder wie Jozef Israëls, de gebroeders Jacob en Willem Maris, Willem Roelofs, Constant Gabriël, Hendrik Willem Mesdag en Anton Mauve, streefden een realistische weergave na. Kenmerkend was dat die weergave tevens een spiegel probeerde te zijn van de gemoedstoestand van de kunstenaar. Ze bewonderden de Franse kunstenaars van de School van Barbizon, die net als zij zoveel mogelijk en plein air werkten. De onderwerpen die ze kozen waren typisch "Hollands": polders, rivierlandschappen, koeien, schapen, molens, visserstaferelen, bomschuiten en bovenal: grote wolkenpartijen. De weergave van het licht en de atmosfeer stond centraal. Aanvankelijk was het kleurgebruik van de Haagse School vrij somber, met een zekere nadruk op grijze tinten, reden waarom ze ook wel de "grijze school" werd genoemd. Later werden de Haagse Scholers ook beïnvloed door het Franse impressionisme: het kleurgebruik werd lichter en de verftoets losser. Een aantal jongere schilders sloeg na 1885 nieuwe, meer modernistische richtingen in. Een "nabloei" van Haagse Scholers zou echter nog tot ver in de twintigste eeuw doorwerken in de stemmingsvolle realistische stijl van hun voorgangers. 1850-1860: op zoek naar vernieuwing De Nederlandse schilderkunst in de eerste helft van de negentiende eeuw was door de bank genomen traditioneel en conservatief. Op de Nederlandse kunstacademies gold de zeventiende-eeuwse Hollandse schilderkunst nog steeds onomstreden als de absolute norm. Daarnaast waren er merkbaar invloeden overgewaaid vanuit de Duitse romantiek, die zich vooral kenmerkte door een idealisering van het landschap. Internationaal telde de Nederlandse schilderkunst amper mee, er was nauwelijks sprake van enige vernieuwing. Rond 1850 echter ontstond er een toenemende behoefte aan nieuwe impulsen, gekoppeld aan een ontvankelijke houding bij jonge kunstenaars. Diversen van hen trokken naar het buitenland ter voltooiing van hun opleiding. Daarbij kenterde de traditionele gerichtheid op Duitsland en ontstonden er toenemende contacten met de Franse schilderkunst. Met name een aantal jonge kunstschilders uit Den Haag en omgeving trokken zuidwaarts, meer in het bijzonder Jozef Israëls en Willem Roelofs, korte tijd later gevolgd door Anton Mauve en de broers Jacob en Willem Maris. Israëls en Roelofs hadden rond 1850 in Brussel kennisgemaakt met het werk van de schilders van de School van Barbizon, met als voornaamste leden Théodore Rousseau, Jean-Baptiste Corot, Charles-François Daubigny en Jean-François Millet. Beiden maakten in die periode ook zelf een aantal studiereizen naar Barbizon. In de plaatselijke herberg van Ganne maakten ze kennis met de Franse schilders daar, brachten er gezamenlijk lange avonden door en deden er nieuwe ideeën op. De belangrijkste gewaarwording van de Nederlandse schilders die naar Barbizon reisden was dat hun Franse collega's het landschap niet gebruikten in een geïdealiseerde vorm, zoals in de romantiek, die vooral werkte op het effect en de grootsheid van de natuur tot uitdrukking wilde brengen. Gestreefd werd daarentegen naar een realistische weergave die tevens een spiegel probeerde te zijn van de gemoedstoestand van de kunstenaar bij het aanschouwen ervan. De compositie en het lijnenspel kregen een centrale plaats in het werken. Nieuw was ook het schilderen in de open lucht (observatie ter plaatse) en de relatief losse penseelvoering. Veel aandacht was er voor licht en atmosfeer. Voor Hollandse begrippen uit die tijd betekende dit alles een radicaal andere zienswijze. Kunstschilders in Den Haag en omgeving, vaak met elkaar verbonden door hun lidmaatschap van de Pulchri Studio, namen in de jaren 1850-1860 kennis van de ideeën van de School van Barbizon via de Frankrijkgangers, maar niet alleen via hen. Ook de kunsthandel speelde een belangrijke rol. Diverse werken van de Barbizonschilders werden in die tijd ook al te koop aangeboden in vooruitstrevende Haagse en Amsterdamse galerieën en werden er enthousiast ontvangen. De verkoop liep uitstekend en onder een aantal patriciërs en opkomende industriëlen - onder wie Hendrik Willem Mesdag - ontstond zelfs iets van verzamelwoede. De kennismaking met de Barbizon-werken leidde spoedig tot nieuwe impulsen in de Nederlandse schilderkunst. 1860-1870: Oosterbeek, vorming eerste generatie In navolging van de schilders van de School van Barbizon trokken rond 1860 ook in Nederland plotseling groepen kunstschilders, met name uit Den Haag en omgeving, "naar buiten" om er te werken in de vrije natuur, vooral in de zomerperiodes. Het eerste oord waar zich een heuse kolonie vormde was Oosterbeek, een boerendorp in de heuvelachtige omgeving aan de Veluwezoom bij Wolfheze, met veel zwaar geboomte. Kunstschilder Johannes Bilders en met name zijn zoon Gerard pionierden er al vanaf 1857 met het werken in de open lucht. Al snel volgden anderen. Een belangrijk ontmoetingspunt werd het landgoed "De Hemelsche Berg" van schrijver en mecenas Jan Kneppelhout, die regelmatig opleidingen en studiereizen van jonge kunstenaars bekostigde. Tot de schilders die rond de jaren 1860-1870 in Oosterbeek werkten en elkaar daar verder beïnvloedden, behoorden Willem Roelofs, Constant Gabriël, Hendrik Willem Mesdag, Anton Mauve, de gebroeders Maris (Jacob, Willem en Matthijs) en Jan de Haas. Ook Philip Sadée, Frederik Hendrik Kaemmerer en Bernard Blommers kon men er regelmatig tegenkomen. Ze gingen er op zoek naar de "stemming in de natuur", naar de indruk die het landschap op henzelf maakte. Gerard Bilders verwoordde het als volgt: "Het is mijn doel niet, een koe te schilderen om de koe, noch een boom om den boom; het is om door het geheel een indruk teweeg te brengen, dien de natuur somtijds maakt". Samen met Jan Hendrik Weissenbruch, Adolph Artz, Jozef Israëls en - hoewel geen landschapsschilder - Johannes Bosboom, zouden genoemde schilders later gerekend worden tot de eerste generatie Haagse Scholers. Oosterbeek werd in die tijd wel het Hollandse Barbizon genoemd. Critici gebruikten later wel de omschrijving "ridders van het grijs" voor de stijl waarin ze werkten. In het vroege werk van de eerste generatie van de Haagse Scholers valt reeds de aandacht voor licht en atmosfeer op, het zoeken naar een zielstoestand. Het landschap werd beschouwd vanuit een menselijk oogpunt. Roelofs gold, wellicht samen met de vroeg gestorven Gerard Bilders, in eerste instantie als de belangrijkste promotor en noemde het "een zoektocht naar een eenvoudige, alledaagse waarheid". Het opgaan in kijken, observeren, daar ging het om. Opvallend was de typisch Hollandse aandacht voor grootse luchten. Kenmerkend werd uiteindelijk vooral de grijze tonaliteit en vaak nevelige sluiertechniek in de landschappen, die voor een enigszins sombere uitstraling zorgde. Die grauwheid zou uiteindelijk het handelsmerk worden voor de Haagse School. Een nieuw realisme met een typisch Hollandse ondertoon: nuchter, met een groot gevoel voor ruimte. Hoewel er duidelijk ook lijnen te trekken zijn naar de oud-Hollandse meesters, was het essentieel anders dan de barokke en classicistische schilderkunst zoals die op de toenmalige academies werd onderwezen. Aan de Haagse Kunstacademie werd het dan ook zonder pardon afgewezen. De kunstkritiek uit die dagen moedigde de belangstelling voor het "gekleurde grijs" al evenmin aan: Matthijs Maris moest zijn "grauwe bril" maar eens afzetten en Anton Mauve kreeg het commentaar dat zijn oog met een rouwfloers bedekt was.<ref>Cf. Sillevis,De les van de natuur", in Het Haagse School Boek, blz. 42.</ref> Van somberheid was echter geen enkele sprake bij de jonge kunstschilders zelf. De correspondentie tussen bijvoorbeeld Anton Mauve en Willem Maris getuigde van groot enthousiasme voor de gezamenlijke zwerftochten en het buiten schilderen. De vriendschappen die er werden gesloten bleken veelal voor het leven en legden de basis voor de onderlinge samenhang binnen de gelederen van de uiteindelijke Haagse School. 1870-1875: eerste succes, naamgeving Rond 1870 begon de eerste generatie Haagse Scholers voor het eerst waardering en succes te krijgen. Een belangrijke rol daarbij was opnieuw weggelegd voor de Haagse kunsthandel, die na 1865 explosief groeide en voor die tijd erg progressief genoemd kon worden. De Franse kunsthandel Goupil opende er een dependance en had er decennialang een leidende rol. Ook "Cent" van Gogh, een oom van Vincent van Gogh, dreef er een kunsthandel, die deels als filiaal van Goupil fungeerde. De aanwezigheid van relatief veel vermogende particuliere verzamelaars die daadwerkelijk bereid waren kunst te kopen (onder wie ook leden van het Koninklijk Huis), droeg daar sterk aan bij. Daarenboven werden veel werken van de Haagse Scholers ook verkocht aan verzamelaars en handelaars in Engeland (via een Londens filiaal van kunsthandel Van Wisselingh), de Verenigde Staten en Canada, een trend die nog jaren zou aanhouden. Verder valt te wijzen op de organisatie van grote internationale tentoonstellingen in tal van grote Europese steden, zoals die indertijd met grote regelmaat plaatsvonden. In 1873 nam een grote delegatie Nederlandse kunstschilders deel aan de wereldtentoonstelling in Wenen en oogstte daar veel lof. De Nederlandse inzending van 167 werken, waarvan een groot deel van Jozef Israëls en andere Haagse Scholers, maakte er een "harmonische en weldadige indruk", aldus de kunstcriticus Friedrich Pecht. Ook tijdens andere internationale exposities, onder andere op de Parijse salon en de Biënnale in Venetië, kregen ze bijval, in het bijzonder de gebroeders Maris en opnieuw Jozef Israëls. Israëls was in het buitenland met name ook populair door de zichtbare verwantschap van zijn werk met dat van Rembrandt van Rijn, die een belangrijke inspiratiebron voor hem was, meer in het bijzonder in het gebruik van lichteffecten. Jacob Maris werd beïnvloed door het werk van Jacob van Ruisdael. Na de buitenlandse successen haakte ook de Nederlandse pers voorzichtig aan met meer positieve kritieken. Een markerend moment was een recensie uit 1875 van de vooraanstaande criticus Jacques van Santen Kolff in de Banier. Van Santen Kolff schreef over een “nieuwe ultraradicale beweging in de schilderkunst”. Hij noemde deze beweging “Haagse School”, voornamelijk omdat de meeste leden uit die stad afkomstig waren, waarmee de beweging definitief haar eigen naam kreeg. De Haagse School, aldus Van Santen Kolff, “inspireerde zich op de werkelijkheid, wilde louter een stemming weergeven en vond het belangrijk een stemming aan te geven”. De faam van de Haagse Scholers steeg snel. Vincent van Gogh, die begin jaren 1870 als jongste bediende werkte in de kunsthandel van zijn "ome Cent", duidde hen later in zijn brieven aan als "mastodonten", hetgeen onderstreept dat ze een leidende positie in begonnen te nemen binnen de Nederlandse schilderkunst. Den Haag zelf groeide in die dagen uit tot een heuse kunstenaarsstad. Niet alleen de levendige kunsthandel, maar ook de actieve kunstenaarsvereniging Pulchri Studio speelde daarbij een belangrijke rol. Daarnaast was de stad voor de Haagse Scholers een uitstekende uitvalhoek voor het opzoeken van de favoriete stekjes, zoals Scheveningen, Kortenhoef en Noorden. De zee was nabij, het platteland en de polders nog eenvoudig (en door de aanleg van de spoorwegen ook steeds sneller) bereikbaar. Maar de schilders bleven toch stadsbewoners, die volgens Bram Hammacher's typering: '..huis en haard slechts tijdelijk en liefst zo kort mogelijk verlaten om natuurindrukken op te doen [snelle olieverfschetsen], die dan op het atelier worden verwerkt. Van Jacob Maris vertelt men, dat hij in den zomer weleens naar Scheveningen ging en dat zijn verste uitstapjes tot Dordrecht of Amsterdam waren (blz. 129 Marius).' 1875-1885: Ontwikkeling en verbreding Eind jaren 1870 nam het aantal kunstschilders die schilderden in de stijl van de Haagse School hand over hand toe, nu niet meer alleen in Den Haag maar nadrukkelijk ook in Amsterdam. Nieuwe schildersdorpen ontstonden, onder andere in Laren, waar de rechtstreeks met de Haagse School verwante Larense School ontstond. Ook Blaricum, Nunspeet en Kortenhoef waren in trek. Veel kunstenaars uit Den Haag zouden zich uiteindelijk ook definitief in die plaatsen vestigen, op de vlucht voor de verstedelijking en opkomende industrialisering, op zoek naar het landelijke waarvan ze voorvoelden dat het aan het verdwijnen was. Overigens vond na 1875 ook nadrukkelijk een verbreding plaats van de thematiek waarvoor werd gekozen: stond eerder nog voornamelijk het landschap centraal, nu schilderden de Haagse Scholers ook boereninterieurs, portretten, figuurstudies en bovenal zeegezichten, strandscènes en visserstaferelen. Jozef Israëls trok met grote regelmaat naar Scheveningen en legde er de vrouwen vast die wachtten op hun uitgevaren mannen, de oude dorpsbewoners alleen in hun hut, of de kinderen op het strand. Jacob Maris en Hendrik Willem Mesdag schilderden typisch Scheveningse bomschuiten en zeegezichten, alsook de eenvoudige dorpsbevolking, aan het werk of op de markt, gewoon realistisch, zonder sociale ondertoon, zonder enige idealisering. Hooguit was sprake van een zekere nostalgie. In 1882 schilderden Mesdag en anderen het Panorama Mesdag, nog steeds een icoon uit de Haagse School, welbewust vanaf de plek waar kort daarna het pompeuze Café-Restaurant Seinpost zou verrijzen. Veel kunstschilders trokken ook naar Katwijk aan Zee om er te werken. In de tweede helft van de jaren 1870 stonden de Haagse Scholers ook aan de wieg van een herwaardering van het schilderen in waterverf. Tot aan die tijd gold het aquarelleren hooguit als een schetstechniek en werd ze vooral gebruikt voor studiedoeleinden. Nu werden aquarellen meer en meer gewaardeerd als op zichzelf staande kunstwerken. De waardering ervan door de Haagse School-groep had vooral te maken met de directheid van de techniek, die ter plekke kon worden gebruikt en zo mogelijk nog beter dan in olieverf de brede rivieren, de drassige moerassen en de weerkaatsing van het licht kon weergeven. Met name Weissenbruch en Mauve toonden zich meesters in het aquarelleren. Mauve richtte in 1876 de Hollandsche Teekenmaatschappij op, die het aquarelleren en tekenen als zelfstandige kunstvorm propageerde. In de jaren 1875-1885 tekende zich, min of meer parallel aan de herwaardering van het aquarel, een opvallende verandering af in de techniek van schilderen bij de Haagse Scholers. Steeds meer werd de manier van schilderen belangrijker dan het onderwerp zelf. "Ik schilder geen koeien maar lichtreflecties", zei Willem Maris ooit over een van zijn veestukken. De kunstenaars hadden het over "breed schilderen": met lange, brede verfstreken werden de struiken en wolken, de gezichten en handen vastgelegd. Met pasteuze toetsen werd de nadruk nog sterker dan voorheen gelegd op de atmosfeer. Het palet bleef daarbij tonaal en gedempt, op het monotone af. De kleuren waren goed afgestemd op elkaar zodat geen enkele toon afstak tegen de rest. Vaak hadden de schilderijen een grijsachtige waas die deed denken aan een regenachtige Hollandse dag. Daardoor kregen ze een intieme, haast verlaten sfeer, waarbij in geval van bijvoorbeeld Mauve en Weissenbruch, de algemene kleurstelling wel wat lichter werd. Na 1885-1900: tweede generatie, nabloei De ontwikkeling naar een losse penseelvoering, de lichtere toonzetting, en een toenemend gebruik van kleuraccenten, kan in nauwe samenhang worden gezien met de snelle opkomst van het impressionisme in Frankrijk. Toch verschilde de opvatting van de Haagse Scholers principieel van hun Franse collega's: de gerichtheid was niet zozeer op het vergankelijke en het moment, maar veel meer op het oneindige en persistente in de waarneming, die werd opgerekt tot een "oneindig moment". Rond 1885 trad evenwel een nieuwe groep jonge kunstschilders naar voren, vrijwel allen geboren na 1850, veelal geschoold in Den Haag of door leden van de Haagse School, die de trend van vernieuwing op een veel radicalere wijze voortzette. Met name George Hendrik Breitner, Willem de Zwart en Isaac Israëls (de zoon van Jozef), die met hun vroege werk nog tot de Haagse School werden gerekend, braken met het atmosferisch realisme van hun voorgangers en kozen uiteindelijk wél onomwonden en volledig voor het impressionisme. Qua thematiek viel op dat zij hun aandacht verlegden van het landelijke naar de stad en het moderne leven, dat door hun leermeesters altijd was gemeden. In de jaren 1890 verhuisden Breitner en Isaac Israëls naar Amsterdam, waar ze de grondslag legden voor wat het Amsterdams impressionisme zou gaan heten. Hun atmosferische wortels in het Haags realisme echter, zouden altijd duidelijk herkenbaar blijven. Andere modernistisch georiënteerde kunstschilders die hun basisopleiding kregen binnen de Haagse School, waren Vincent van Gogh, Jan Toorop en Piet Mondriaan. Van Gogh volgde in 1881 schilderlessen bij Anton Mauve, die getrouwd was met zijn Haagse nicht Jet Carbentus. In diens Haagse atelier kwam hij in contact met het werk van onder anderen Jacob en Matthijs Maris, Weissenbruch, Mesdag, Breitner en Jozef Israëls. Hun invloed op het werk van Van Gogh was aanzienlijk. Thema’s als spitters, aardappeleters en houtverkopers uit zijn Nuenense periode heeft hij rechtstreeks van met name Mauve en Israëls overgenomen. Mondriaan werd in zijn vroege Nederlandse periode, waarin hij vaak in Domburg werkte, sterk beïnvloed door Matthijs Maris en Floris Verster. Toorop kreeg een belangrijk deel van zijn opleiding bij Haagse Scholer Herman Johannes van der Weele. Het begrip stemming zou in hun werk een belangrijke rol blijven spelen. De oriëntatie van deze binnen de traditie van de Haagse School opgeleide jonge kunstschilders op meer modernistische stromingen, betekende echter niet dat de Haagse School als beweging ten einde liep. Integendeel, diverse andere schilders uit deze nieuwe generatie bleven de stijlopvattingen van hun voorgangers in grote mate trouw en zorgden voor een zogenaamde "nabloei", die zich tot ver in de twintigste eeuw zou doortrekken. Belangrijke namen daarbij waren de al genoemde Floris Vester, Louis Apol, Willem Bastiaan Tholen, Albert Neuhuys, Théophile de Bock, Nicolaas Bastert, Geo Poggenbeek (hoewel Amsterdammer), Floris Arntzenius (die ook veel stadsgezichten schilderde), Johannes Evert Hendrik Akkeringa, Jan Hillebrand Wijsmuller, Fredericus van Rossum du Chattel en later nog Johan Scherrewitz. Waardering Het succes van de nieuwe realistische schilderkunst zoals die later de Haagse School zou kenmerken, begint feitelijk bij Jozef Israëls, die al rond 1860 internationaal de aandacht trok. Langs moeders graf werd in 1857 aangekocht door het Rijksmuseum. Zijn schilderij De drenkeling werd tijdens de wereldtentoonstelling van 1862 in Londen al aangemerkt als the most touching picture of the exhibition''. In een meer brede zin kwam de waardering een tiental jaren later, ingezet met het reeds aangehaalde succes op de wereldtentoonstelling in Wenen in 1873 en daarna min of meer bevestigd door Van Santen Kolff in zijn artikel uit 1875. Opvallend was dat Van Santen Kolff daarbij het radicaal vernieuwende in het werk van de Haagse Scholers benadrukte, waar deze in later tijden vaak als traditioneel en behoudend werden beschouwd. Van de jaren 1870 tot aan de Eerste Wereldoorlog was de Haagse School toonaangevend binnen de Nederlandse schilderswereld en ook commercieel bleef de stroming uitermate succesvol, in eigen land maar zeker ook internationaal. Met name in Duitsland (mede via Jan de Haas, die lang in München werkte), de Verenigde Staten en ook Schotland, vonden de werken veel aftrek. Belangrijke exposities werden georganiseerd in New York, Boston, Washington D.C. en Montreal. Veel vermogende Amerikanen, onder wie president William Howard Taft (1909-1913), legden verzamelingen aan met een groot aantal werken van Haagse Scholers. Na de Eerste Wereldoorlog echter werd de reputatie van de Haagse School, niet in de laatste plaats in Nederland zelf, definitief overschaduwd door de Franse impressionisten en andere modernistische stromingen. Etser Marius Bauer, die verre oorden opzocht, beschreef de schildersgroep in 1916 laatdunkend als "schilders van de Broeksloot". Decennialang werd hun werk als oubollig beschouwd en de stroming verdween uit de kunsthistorische handboeken. Een herwaardering volgde eerst in 1965, toen dr. Jos de Gruyter een grote overzichtstentoonstelling organiseerde in het Haags Gemeentemuseum. Nieuwe impulsen aan de herwaardering werden vervolgens gegeven door John Sillevis, curator van het Haags Gemeentemuseum, die in 1983 een nieuwe grote expositie organiseerde, die ook succesvol door het buitenland toerde. Sillevis wijdde diverse publicaties aan de beweging en droeg sterk bij aan de totstandkoming van een synthetiserende visie op de beweging. Andere kunsthistorici, onder wie Saskia de Bodt, Hans Janssen en Ronald de Leeuw, sloten daarbij aan met nieuwe inzicht gevende studies. Belangrijke musea als het Rijksmuseum Amsterdam en het Van Gogh Museum kochten weer belangrijke werken aan van de Haagse School. Het Haags Gemeentemuseum ontleent er vandaag de dag zelfs een groot deel van zijn reputatie aan. Tegenwoordig wordt de Haagse School algemeen gezien als de eerste succesvolle moderne kunststroming in Nederland sinds de zeventiende eeuw. Het was binnen Nederland de eerste manifestatie van een systeem waarin kunstenaars los van het traditionele mecenaat functioneerden en hun werk via de (internationale) kunsthandel aan de man wisten te brengen. "Hoewel dezelfde zee nog altijd over hetzelfde strand rolt", besluit Renske Suijver haar inleiding bij een catalogus van Haagse Schoolwerken in het Rijksmuseum, "is er na de Haagse School geen kunstenaarsgroep geweest die het Hollandse land in al zijn facetten zo sfeervol wist weer te geven. Licht, lucht en water zijn de ingrediënten van dit Hollandse landschap. De schilders van de Haagse School wisten het met olie- en waterverf treffend te weerspiegelen in hun stemmige schilderijen". Afbakening, overzicht van Haagse Scholers De "leden" van de Haagse School worden in de literatuur veelal ingedeeld in twee generaties, grofweg in te delen op geboortejaar. De schilders van de eerste generatie zagen doorgaans al het leven vóór 1840, waren bij de internationale waardering in de jaren 1870 al geruime tijd actief en gelden doorgaans als degenen die de beweging hebben gevestigd. Een volgende generatie kunstschilders, geboren na 1850, werd pas actief na dat eerste succes en werd door de eerste generatie gevormd dan wel beïnvloed. De term "leden" is overigens betrekkelijk, gezien de verscheidenheid in stijlopvatting die de Haagse Scholers er niettegenstaande hun realistische uitgangspunten op na hielden, en het ontbreken van een echt programma. De meesten ontwikkelden ook nog eens hun eigen specialisme: Jozef Israëls richtte zich veelal op genrewerken, Blommers, Artz en Sadée op het vissersthema en op boereninterieurs, Bosboom zelfs op kerkinterieurs, Mesdag op zeegezichten, Jacob Maris, Roelofs en Gabriël op landschappen, in het geval van Willem Maris vaak met koeien en eenden. Mauve was wellicht de meest veelzijdige onder allen. Matthijs Maris werd gaandeweg een buitenbeentje met zijn vaak sprookjesachtige thema's, die steeds verder afdreven van het realisme. De indeling in generaties wordt in de literatuur trouwens ook niet altijd eenduidig gehanteerd. Soms wordt zelfs van drie generaties gesproken, vaak wordt ook wel de term "nabloei" gebezigd, voor latere schilders die nadrukkelijk eenzelfde stijlopvatting hadden als de vroege Haagse Scholers. De afbakening van wie er wel en wie niet tot de Haagse School moet worden gerekend is met dit alles niet eenvoudig. Grenzen zijn vaak lastig te trekken, zeker "naar beneden". Onderstaande lijst geeft een algemeen gangbaar overzicht van de belangrijkste exponenten, zonder een pretentie van compleetheid. De schilders van de Larense School, hoewel stilistisch nauw verwant met de Haagse School, zijn niet opgenomen, uitgezonderd Mauve en Neuhuys, als oorspronkelijke Haagse Scholers. Andere Haagse Scholen Haagse School (muziek) Nieuwe Haagse School (bouwstijl) Nieuwe Haagse School (beeldende kunst) Navolging Dordtse impressionisten Schilderstijl Realisme


source: wikipedia

text: Hugo Banzer Suárez (Concepción, 10 mei 1926 – Santa Cruz de la Sierra, 5 mei 2002) was dictator en president van Bolivia. Drie decennia lang speelde hij een grote en zeer controversiële rol in de Boliviaanse politiek. Levensloop Banzer werd geboren in Concepción, in de provincie Ñuflo de Chávez, departement Santa Cruz. Hij was een zoon van een Duitse boerenfamilie, nakomelingen van 19e-eeuwse immigranten. Op zijn 14e werd hij naar de Boliviaanse hogeschool van het leger in de hoofdstad La Paz gestuurd, waar hij het tot luitenant van de cavalerie bracht. Daarna zond men hem naar de School of the Americas in Panama. Meer training kreeg hij in 1960 in Fort Hood in Texas. Na verschillende jaren dienst te hebben gedaan als commandant van het 4e regiment van de cavalerie werd hij militair attaché in Washington. In 1964 werd Banzer benoemd tot minister van Onderwijs. In 1969 trad hij tijdelijk terug uit de politiek en werd directeur van de militaire academie. Daar raakte hij verwikkeld in een machtsstrijd tussen linkse en rechtse officieren. In 1970 won de linkervleugel en werd generaal Juan José Torres president. In januari 1971 werd de rechtse Hugo Banzer ontslagen. Banzer trachtte de rechtse conservatieve officieren te mobiliseren tot verzet, maar kreeg onvoldoende steun en werd na een mislukte couppoging verbannen naar Argentinië. In augustus 1971 wist hij Bolivia weer binnen te komen. Hij deed een ditmaal geslaagde couppoging, gesteund door rechtse elementen in het leger, de extreemrechtse Socialistische Falanx en de politieke partij MNR. Het verzet kwam voornamelijk van studenten van de universiteit van La Paz maar dit werd na enkele dagen gebroken, met 300 doden tot gevolg. Hierna riep Banzer zichzelf uit tot president. Banzer als dictator Een van zijn eerste dictatoriale daden was het muilkorven van de media. Onder zijn bewind werden leden van de oppositie gekidnapt, gemarteld en vermoord. Met dictators in omringende landen had hij een overeenkomst gesloten dat men elkaars dissidenten zonder uitleveringsprocedure en juridische verwikkelingen zou uitroeien en/of uitleveren. Dit verdrag noemde men Operatie Condor. Vele gedeporteerde personen zijn in die tijd zowel in Bolivia als in Brazilië, Chili en Argentinië 'verdwenen'. Van de ca. 19.000 vluchtelingen uit Bolivia zijn er ten minste 150-200 vermoord. Vergeleken met buurlanden werd Banzer in sommige media nog een 'milde' dictator genoemd. Van 1973 tot 1976 genoot Bolivia een economische opleving, die het gevolg was van de uitvoer van aardgas. Niettemin bleef de oppositie uit de middenklasse en de intellectuelen zich roeren. In 1974 verbood Banzer alle politieke activiteiten. Alle ministersposten waren intussen aan militairen gegeven. Op 24 november 1978 pleegde de commandant van het leger, generaal David Padilla, een door linkse krachten gesteunde coup. Banzer werd afgezet als president. In totaal overleefde Banzer dertien pogingen tot een staatsgreep. Banzer als president Zeven jaar lang hield Banzer zich gedeisd. In de tussentijd veranderde het politieke klimaat in Zuid-Amerika. Dictatorschap raakte onder de regering van Jimmy Carter uit de gratie en democratie deed haar intrede. In 1985 verscheen Banzer plotseling weer ten tonele, inmiddels bekeerd tot democraat. Twaalf jaar lang deed hij aan alle presidentsverkiezingen mee, tot hij ten slotte als leider van de Nationalistische Democratische Actiepartij in 1997 won en president van het straatarme Bolivia werd. Als president oogstte hij lof van de Verenigde Staten door zijn war on drugs: hij liet 106.000 ha. cocaoogst verwoesten en trof maatregelen tegen uitvoer van cocaïne. Dit leidde evenwel tot economische problemen en tot groot protest van de vele cocatelers. Bij opstanden vielen 20 doden. De regering-Banzer kwam hierdoor onder grote druk te staan. Het lukte Banzer tijdens zijn bewind evenmin de indiaanse meerderheid in Bolivia betere levensomstandigheden te bezorgen. Hierdoor nam de sociale onrust in het land toe. Banzers pogingen om de corruptie te beteugelen waren halfslachtig: verschillende bewindslieden werden weliswaar ontslagen, daarentegen werden veel familieleden van de president in het pluche getild. Verschillende organisaties voerden actie om Banzer, evenals de Chileense oud-dictator Pinochet, te laten arresteren en berechten voor zijn misdaden in de jaren zeventig. Toch bleef Banzer in het zadel, onder meer omdat hij steun genoot van de Verenigde Staten. In augustus 2001 trad Banzer om gezondheidsredenen af. Hij had long- en leverkanker. Hij werd opgevolgd door vicepresident Jorge Quiroga. Banzer overleed in 2002 aan een nachtelijke hartaanval in zijn huis. Zie ook Lijst van presidenten van Bolivia President van Bolivia


text: Holland is een streek in het westen van Nederland, die opgedeeld is in de provincies Noord-Holland en Zuid-Holland. Die twee provincies zijn echter samen niet helemaal gelijk aan het historisch gewest Holland. De stad Oudewater is bijvoorbeeld meerdere malen veranderd van provincie (tussen Zuid-Holland en Utrecht) en ligt nu in de provincie Utrecht. Ook recente verschuivingen getuigen daarvan. Een voorbeeld is de plaats Vianen, die tot 2002 in Zuid-Holland lag en sindsdien in Utrecht. Vianen fuseerde in 2019 met de Zuid-Hollandse gemeenten Leerdam en Zederik tot de nieuwe gemeente Vijfheerenlanden die in de provincie Utrecht kwam te liggen. Ongeveer het omgekeerde gebeurde met de voormalige Utrechtse gemeente Loosdrecht. Bij de gemeentelijke herindeling van 2002 werd zij samengevoegd met de Noord-Hollandse gemeenten Nederhorst den Berg en 's-Graveland tot het nieuwe Wijdemeren, waarbij Loosdrecht naar Noord-Holland verhuisde. Op 30 november 2011 telden de provincies Noord-Holland en Zuid-Holland bij elkaar 6.259.901 inwoners op een landoppervlakte van 5485,72 km2, wat resulteert in een bevolkingsdichtheid van 1141 inwoners per km2. Naam De naam Holland is afkomstig van Holtland of Holdland, dus: "houtland". De oudste vorm is uit de tiende eeuw. Wat toen in het Oudnederlands Holtlant genoemd werd had betrekking op een nederzetting waarschijnlijk in de buurt van Leiden. Mogelijk was het de benaming voor de bosrijke geestgronden aan beide zijden van de monding van de Oude Rijn. Ook in de Westhoek in West- en Frans-Vlaanderen wordt er een onderscheid gemaakt tussen het Blootland, dat zich vlak achter de kust bevindt, en het verder van de kust gelegen Holt- of Houtland. De Rijnstreek rond Leiden vormde het kerngebied van de Hollandse grafelijke macht in die tijd. Plinius de Oudere (23 - 79 na Chr.) refereerde aan deze streek als het land tussen Helinius en Flevo ("inter Helinium ac Flevum"), twee vertakkingen van de Rijn waarvan de eerste in de buurt van Den Briel uitmondde in de Maas en de tweede in "de meren van het noorden". Het werd daarna de benaming van de gouw circa oras Rheni (Rijnland), van waaruit graaf Floris I zijn gebied in het noorden uit wist te breiden. De oudste bronnen refereren aan het niet duidelijk gedefinieerde graafschap als Frisia ten westen van het Vlie. Tot 1101 hebben de bronnen het over Friese graven, maar in dat jaar krijgt Floris II een toevoeging; hij wordt genoemd als Florentius comes de Hollant, graaf van Holland, waarmee de naam is overgegaan op het gehele graafschap. In de loop van de elfde eeuw moeten de Rijnlanders hun eigen streek, die daarvoor deel uitmaakte van Frisia, 'Holland' zijn gaan noemen. Vanaf 1100 werd dat ook buiten Holland de gangbare benaming. Populariserend gebruik De naam wordt vooral in het buitenland vaak als metoniem voor geheel Nederland gebruikt. Deze vorm van pars pro toto wordt soms ook gewestelijk in Nederland zelf gebruikt. In de provincie Limburg worden met 'Holland' de delen van Nederland aangeduid die buiten de eigen provincie liggen; in Noord-Brabant en sommige andere provincies wordt met 'Holland' gerefereerd aan het westen van Nederland (zonder Zeeland). Ook in het algemene spraakgebruik komt dit metonymisch gebruik van 'Holland' veel voor. Populaire Nederlandse televisieprogramma's kennen titels als Heel Holland Bakt, Ik hou van Holland, Holland's Got Talent, The Voice of Holland, etc.). Het Nederlands Bureau voor Toerisme en Congressen (NBTC) gebruikt de naam 'Holland' als officiële merknaam om toerisme naar Nederland internationaal te promoten. Internationale transportfirma's gebruiken vaak de naam 'Holland', ook als zij zelf niet in Noord- of Zuid-Holland gevestigd zijn. Geografie Holland is gelegen in het westen van Nederland, en wordt begrensd door de Noordzee aan de westkant, Zeeland en Noord-Brabant in het zuiden, en Gelderland, Utrecht, Flevoland en het IJsselmeer in het oosten. De Rijn en de Maas monden in Holland uit in de Noordzee, en er bevinden zich nog verscheidene andere rivieren, plassen en andere watergebieden. Holland wordt door een lijn van kustduinen, onderbroken door enkele waterkeringen, beschermd voor de zee. Het meeste land betreft polderlandschap dat onder de zeespiegel ligt. Tegenwoordig ligt het laagste punt in Holland in de Zuidplaspolder, namelijk 6,76 meter onder NAP. Om te voorkomen dat Holland overstroomt is continue afvoer van water noodzakelijk. Vroeger gebeurde dit vooral door middel van windmolens, die zo talrijk waren (en op sommige plaatsen nog steeds zijn) dat de windmolen is uitgegroeid tot een symbool van Holland. Holland is in oppervlakte 7510,26 km2 groot, waarvan 5485,72 km2 (73%) land en 2024,54 km2 (27%) water. De totale oppervlakte beslaat ongeveer 18% van Nederland. De belangrijkste steden zijn Amsterdam, Rotterdam en Den Haag. Amsterdam is de hoofdstad en het financiële centrum van Nederland. De haven van Rotterdam is de grootste in Europa, en een van de grootste ter wereld. In Den Haag is de regering gezeteld. Samen met Utrecht en een aantal andere, kleinere gemeenten vormen deze steden de Randstad, een van de meest dichtbevolkte regio's in Europa. Echter kent Holland al sinds de zestiende eeuw een hoge graad van verstedelijking, die zich nog steeds voortzet. Geschiedenis Prehistorie Voor de komst van de Romeinen werd het gebied al bewoond door mensen. De oudste sporen van menselijke activiteit stammen uit de periode 12.000-9.000 v.Chr. Mensen woonden toen voornamelijk op de hoger gelegen gebieden in plaats van in de natte delta. De vertegenwoordigers van de Vlaardingencultuur konden juist in de natte delta goed vertoeven. Door de daling van de zeespiegel gedurende de Brons- en IJzertijd werd landbouw op grotere schaal mogelijk en groeide de bevolking en ontstonden er permanente nederzettingen op verschillende plaatsen achter duinen, langs rivieren en op Texel. Graafschap Holland Het graafschap Holland werd in 1101 voor het eerst als dusdanig aangeduid. Na de Eerste Vrije Statenvergadering van 1572 namen de Staten van Holland en West-Friesland het bestuur over van de toenmalige graaf, Filips II. Het nam ook de bestuurlijke rol over van het Hof van Holland, dat nog tot ver in de zestiende eeuw politieke bevoegdheden hield, maar zich steeds meer beperkte tot gerechtelijke aangelegenheden. Gewest Holland Tijdens de Tachtigjarige Oorlog speelde het gewest Holland en West-Friesland een belangrijke rol in het verzet tegen de Spanjaarden. Nadat een deel van de Nederlanden zichzelf soeverein verklaarde trad het uiteindelijk toe tot wat de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden ging heten en werd Holland daarvan het leidende gewest, dat was verdeeld in het Zuiderkwartier en het Noorderkwartier. Er was geen graaf van Holland meer. De Staten van Holland en West-Friesland waren soeverein, dat niet langer als graafschap werd aangeduid, ook al rustte op het wapen soms een grafelijke kroon en had het binnen de Staten-Generaal van de Republiek formeel een grafelijke rang. In de Staten kwamen de door de steden verkozen afgevaardigden bijeen. De edelen van Holland, een kleine groep edellieden, hadden samen één stem die in hun naam door de raadpensionaris van Holland werd uitgebracht. De steden hadden een protocollaire volgorde. Aangezien men in de 17e en 18e eeuw gefixeerd was op rang en anciënniteit, traden de vertegenwoordigers in deze volgorde op in de Staten en brachten zij hun stem in deze volgorde uit. Dordrecht was de oudste en eerste der Hollandse steden en mocht ook de raadpensionaris voorstellen, al was dit een formaliteit. De raadpensionaris Johan de Witt kwam uit deze stad. Franse tijd In 1799, na de vorming van de Bataafse Republiek, werd Nederland op een andere manier verdeeld, namelijk in departementen. Het gewest Holland werd verdeeld in het Departement van Texel (van Vlie tot Rijn), het Departement van de Amstel (omgeving Amsterdam), het Departement van de Delf (Holland ten zuiden van de Rijn, zonder de eilanden), want die werden inclusief het eiland van Dordrecht, samen met het westen van Bataafs-Brabant (incl. Breda), bij Zeeland gevoegd: Departement van de Schelde en Maas (hoofdstad Middelburg). In 1802 werd na de vorming van het Bataafs Gemenebest de gewestelijke structuur van vóór 1799 weer grotendeels hersteld en zo ontstond het departement Holland. In 1807, bij de departementale herindeling als gevolg van de oprichting van het koninkrijk Holland, werd het departement Holland in tweeën gedeeld, namelijk in de departementen Amstelland en Maasland. Na de annexatie van het koninkrijk Holland op 9 juli 1810 werden deze departementen op 1 januari 1811 een departement van het Eerste Franse Keizerrijk onder de namen Zuiderzee en Monden van de Maas. Vorstendom der Verenigde Nederlanden In de Grondwet van 1814 werd Holland ingesteld als ongedeelde provincie in het Vorstendom der Verenigde Nederlanden. Koninkrijk der Nederlanden In 1815 werd Holland een provincie in het Koninkrijk der Nederlanden. Om de dominantie van Holland te verminderen werd de provincie in 1840 gesplitst in de provincies Noord-Holland en Zuid-Holland. In de jaren daarna werd nog regelmatig met gebieden geschoven tussen de twee provincies en ook met de andere aanliggende provincies, zoals in 1942 toen de eilanden Vlieland en Terschelling bij de provincie Friesland werden ondergebracht. Positie van Holland in Nederland Al in de Late Middeleeuwen had Holland een grote politieke invloed op het gebied boven de grote rivieren, vooral omdat het graafschap het Sticht (het wereldlijke bestuursgebied van het Bisdom Utrecht) begon te domineren. Tijdens de Republiek werd er ook een steeds sterkere culturele invloed uitgeoefend op de andere gewesten. De stadsdialecten van het Hollands werden het Standaardnederlands, terwijl taalvarianten in de overige delen van het land aan status inboetten, veelal een stigma kregen en zich ontwikkelden richting het Standaardnederlands. Naar buiten toe bepaalde het machtige gewest de beeldvorming over Nederland. Holland is dan ook in vele talen het woord voor Nederland in het algemeen geworden. Daarbij wordt tegenwoordig gedacht aan stereotypen zoals tulpen, klederdracht en klompen maar ook marihuana en prostitutie; al sinds het midden van de 19e eeuw worden typisch Hollandse kenmerken ingezet bij de promotie van Nederland als geheel. Vanaf die tijd werd ook de nationale eenheid versterkt door een proces van economische en culturele modernisering dat uitstraalde vanuit de Hollandse steden. Nog steeds is de Randstad Holland (meestal afgekort tot Randstad) het politieke, economische en culturele centrum van Nederland. Tot de deling van 1840 maakte de bevolking van Holland ca. 29 procent van de bevolking van geheel Nederland uit. Externe links cultuurhistorische tv-serie HOLLAND -van Texel tot Tiengemeten (2003) Thema Ontstaan van Holland op Geschiedenis van Zuid-Holland


text: Mythologie Herakles (mythologie), een Griekse held Hercules (mythologie), de naam waaronder de Griekse held in het oude Rome als god werd vereerd Hercules Magusanus, de oppergod van de Batavieren Personen Hercules III van Modena, de laatste telg van het huis Este Hercules Seghers, een Nederlands schilder, maar vooral graficus Hercules Hernandez, voormalig Amerikaans worstelaar Hércules de Miranda, Braziliaans voetballer Astronomie Hercules (sterrenbeeld), een sterrenbeeld Hercules, dwergstelsel nabij de Melkweg Hercules Supercluster, twee superclusters in het sterrenbeeld Hercules Herculesbolhoop, een bolvormige sterrenhoop in het sterrenbeeld Hercules Hercules, een krater op de maan Sport A.A.C. Hercules, een worstelvereniging uit Amsterdam USV Hercules, een omnisportvereniging uit Utrecht Hércules CF, een Spaanse voetbalclub RKSV Hercules, een handbalvereniging uit Den Haag HV Hercules '81, een handbalvereniging uit Reuver SC Hercules Zaandam, een Nederlandse amateurvoetbalclub uit Zaandam C.V.V. Jong Hercules, een christelijke voetbalvereniging uit Beverwijk Computervideokaarten Hercules Computer Technology, een bedrijf dat grafische kaarten voor computers maakt Hercules Graphics Card, een standaard voor een grafisch computerscherm Films Le fatiche di Ercole (1958) van Pietro Francisci met Steve Reeves Hercules (1983) van Luigi Cozzi met Lou Ferrigno Hercules (1997), een animatiefilm van Disney uit 1997 Hercules (2005) van Roger Young met Paul Telfer Hercules: The Legendary Journeys, een televisieserie Hercules: The Animated Series, een animatieserie van Disney uit 1998-1999 Hercules (2014), een actiefilm uit 2014 van Brett Ratner met Dwayne Johnson The Legend of Hercules, een actiefilm uit 2014 van Renny Harlin met Kellan Lutz Superhelden Hercules (Marvel), een superheld van Marvel Comics Hercules (DC), een superheld van DC Comics Vervoersmiddelen Hercules (Australië), een Australisch historisch motorfietsmerk Hercules (Birmingham), een Brits historisch motorfietsmerk Hercules (Derby), een Brits historisch motorfietsmerk Hercules Fahrrad GmbH & Co, een Duits historisch motorfietsmerk Hercules (automerk), een Frans automerk Hercules (linieschip), een Hollands linieschip C-130 Hercules, een zwaar transportvliegtuig, gebouwd door Lockheed Hughes H-4 Hercules, het vliegtuig met de grootste vleugelspanwijdte dat ooit heeft gevlogen Hercules Fahrrad GmbH & Co, een Duitse fietsenfabriek, en voormalig motorfietsmerk Hercules-Victor, een Australisch historisch motorfietsmerk Siemens ER20, locomotieftype ER20 (Eurorunner) gebouwd door Siemens Rail Systems Hercules (schip, 1967), een voormalig kraanponton Windmotor Herkules Metallicus, een bepaald type Amerikaanse windmotor Herkules (Zaandam), een historische Amerikaanse windmotor of roosmolen te Zaandam Overig Nike-Hercules, de Nike Hercules luchtafweerraket Hercules (Californië), een plaats in Contra Costa County in de Verenigde Staten Hercules (bedrijf), een Amerikaans chemiebedrijf Hercules (computerspel), een computerspel Hercules (beer), een bekende worstelende grizzlybeer Herculesfontein, een fontein in de Tsjechische stad Olomouc


text: Hop (plant), een kruidachtige plant, Humulus lupulus, uit de hennepfamilie Hop (vogel), een vogel uit de familie Upupidae Hop (telecommunicatie), een Engelse term uit de telecommunicatie Hop (2002), een Belgische film uit 2002 met Jan Decleir Hop (2011), een Amerikaanse CGI-film uit 2011 Hóp (IJsland), een meer in IJsland Hóp (Vinland), een 11e-eeuwse Vikingnederzetting in Amerika Air France Hop (voorheen: HOP!), een Franse luchtvaartmaatschappij Hoornse Hop, een deel van het IJsselmeer bij de Nederlandse stad Hoorn Het Hop, meertje en natuurgebied in Friesland HOP, een afkorting voor Homo-ontmoetingsplaats een kleine sprong (actie) een taaluiting (Hop!): een tussenwerpsel of uitroep die naar een kleine sprong verwijst Hop (familie), een familie die in de Republiek der Verenigde Nederlanden tot de bestuurlijk elite behoorde, met als leden onder anderen: Jacob Hop (1654-1724), diplomaat en thesaurier-generaal Cornelis Hop (1685–1762), bestuurder en diplomaat Baron Hendrik Hop (1723-1808), diploaat, uitvinder van het (Haagsche) hopje Regiment Hop, een militair regiment in de Republiek der Verenigde Nederlanden Zie ook Hoppen (doorverwijspagina)


text: Feest- en gedenkdagen zijn dagen waarin een historische gebeurtenis of historisch feit op nationale of internationale schaal algemeen of door bepaalde groepen in de maatschappij worden herdacht. Feestdagen die bij wet vastgelegd zijn en waarop werknemers doorgaans vrijaf hebben zijn wettelijke of officiële feestdagen. Nationale feest- en herdenkingsdagen Nederland België Frankrijk Roemenië China Japan Verenigde Staten De individuele staten bepalen wat de officiële feestdagen (en Public Holidays) zijn voor hun staat. Al zijn de openbare instellingen op die dagen meestal gesloten, veel bedrijven volgen niet altijd de aanbeveling van de staat en werken gewoon door. New Year's Day, 1 januari Martin Luther King Day, derde maandag in januari President's Day, derde maandag in februari Memorial Day, laatste maandag in mei Juneteenth, 19 juni Independence Day, 4 juli Labor Day, eerste maandag van september Columbus Day, tweede maandag in oktober (alleen gevierd in staten met een grotere Italiaanse bevolking) Veterans Day, 11 november Thanksgiving Day, vierde donderdag in november Christmas Day, 25 december De belangrijkste feestdagen, waarop bijna alle bedrijven zijn gesloten, zijn: New Year's Day, Memorial Day, Independence Day, Labor Day, Thanksgiving Day, en Christmas Day. Internationale feest- en herdenkingsdagen Verenigde Naties De Verenigde Naties publiceren een lijst, met daarop bijna 200 internationale herdenkingsdagen (189 in 2021). Bekende dagen zijn onder meer: Internationale Herdenkingsdag voor de Holocaust, 27 januari Internationale Vrouwendag op 8 maart Internationale Dag van de Vrede op 21 september Internationale Mannendag op 19 november Europese Unie Europadag, 9 mei Religieuze feest- en gedenkdagen Boeddhistische feest- en gedenkdagen drie voornaamste feestdagen: Magha Puja (januari) Vesakha Puja (mei) Asalha Puja (juli) overige belangrijke feestdagen: verjaardag van de Bodhisattva Avalokiteshvara Ullambana Abhidhamma dag Anapanasati dag Pavarana (oktober) Kathina (oktober - november) Christelijke feest- en gedenkdagen Kerstmis Lichtmis Pasen Pinksteren Carnaval of Vastenavond Maria Hemelvaart (15 augustus) (rooms-katholiek) Biddag voor Gewas en Arbeid (Ned.- Protestants), tweede woensdag in maart. Dankdag voor Gewas en Arbeid (Ned.- Protestants), eerste woensdag in november. Thanksgiving Day (Verenigde Staten) Hervormingsdag (luthers; Slovenië, Chili, regionaal Duitsland) Hindoeïstische feest- en gedenkdagen Divali of Dipavali Holi-Phagwa Islamitische feest- en gedenkdagen Suikerfeest, afsluiting van de vastenmaand ramadan Offerfeest, afsluiting van de hadj en herinnering aan het Offer van Abrahams zoon door Abraham Daarnaast worden de volgende dagen door verschillende groeperingen in acht genomen: Asjoera, herdenking van de Slag bij Karbala en de Uittocht uit Egypte van Mozes Isra en Mi'raj, de nacht van de Hemelreis door Mohammed Laylat al-Qadr, de nacht van de openbaring van de Koran Mawlid an-Nabi, de geboortedag van Mohammed Joodse feest- en gedenkdagen Toe Biesjwat, Nieuwjaar van de Bomen, januari-februari Poerim, Lotenfeest, januari-februari Pesach, joods Pasen, maart-april Sjavoeot, Wekenfeest, mei-juni Tisja be'Aaw, verwoesting van de Eerste en Tweede Tempel, juli-augustus Rosj Hasjana, joods Nieuwjaar, september-oktober Jom Kipoer, Grote Verzoendag, september-oktober Soekot, Loofhuttenfeest, september-oktober Simchat Thora, Vreugde van de Wet, september-oktober Chanoeka, Feest van de Lichtjes, november-december Oude Germaanse feestdagen 21 december: Joelfeest | Midwinter 21 maart: Ostara | Lente-equinox 21 juni: Litha | Midzomer 23 september: Mabon | Herfst-equinox Oude Keltische feestdagen 31 oktober: Samhain 02 februari: Imbolc 30 april: Beltane 01 augustus: Lammas | Lughnasadh Pastafaristische feestdagen Elke vrijdag Persoonlijke feestdagen Verjaardag Naamdag Huwelijksverjaardag Moederdag Vaderdag Regionale feestdagen Alkmaars Ontzet Luilak Gronings Ontzet Leidens Ontzet Inname van Den Briel Voormalige feestdagen Hartjesdag (Inter)nationale themadagen en -weken Tussen 1 januari en 31 december zijn er verscheidene themadagen en themaweken door (inter-)nationale organisaties als de Verenigde Naties of de Europese Unie of de Raad van Europa vastgesteld. In Nederland of Vlaanderen/België wordt daar veelal op ingehaakt, soms zijn er ook eigen nationale themadagen en -weken. Nederlandse (inter)nationale themadagen en -weken Zie ook Lijst van Romeinse feestdagen Nationale feestdag Wettelijke feestdag Dag van nationale rouw Externe links Feestdagen en Schoolvakanties in België Feestdagen in Nederland Boeddhistische gedenk- en feestdagen Interfaith feestdagen kalender Feest- en gedenkdagen


text: Hypertekst is tekst met direct activeerbare hyperlinks (verwijzingen). De lezer hoeft voor het volgen van een verwijzing geen bladzijden, hoofdstukken of andere teksten op te zoeken en open te slaan, maar kan direct naar een specifieke tekst of een specifieke plek in de tekst doorspringen. Dit maakt in veel gevallen een index bij een lange tekst overbodig: de hyperlinks kunnen immers de index vervangen. In de praktijk beperkt dit de toepassing van hypertekst tot elektronisch gepresenteerde tekst. Het gaat hier in het algemeen om opgemaakte documenten waar zich bijvoorbeeld ook afbeeldingen in bevinden. Men spreekt van hypermedia als ook andere middelen, zoals geluid en bewegend beeld, integraal in het geheel zijn opgenomen. Historisch gezien is de term hypertekst sterk verbonden met de ontwikkeling van de moderne GUI en het inzetten daarvan voor groupwaresystemen. Enkele begrippen Hypertekst Een hypertekst is een digitale tekst die referenties (hyperlinks) naar andere teksten bevat die onmiddellijk toegankelijk zijn. Bekende voorbeelden: Wikipedia de Internet Movie Database Amazon, eBay, of een willekeurige andere webapplicatie of website Windows Help-handleidingen van Microsoft Windows-applicaties GNU info-handleidingen van GNU-applicaties Hypertekstsysteem Een hypertekstsysteem is een softwaresysteem voor het maken en gebruiken van hypertekst. Bekende voorbeelden: MediaWiki (waar Wikipedia in wordt gemaakt) Windows Help met bijvoorbeeld de Microsoft Windows Help Workshop GNU info met bijvoorbeeld texinfo softwaredocumentatie-hypertekstgeneratoren zoals doxygen, Javadoc en NDoc Hypertekststandaard Een hypertekststandaard is een verzameling technische afspraken voor het representeren en gebruiken van hypertekst. De met grote afstand meest bekende standaard op dit gebied is het World Wide Web, dat bestaat uit drie onderdelen: HyperText Markup Language (HTML), een opmaaktaal voor hypertekst; de Uniform Resource Locator (URL), een documentadresseermethode voor het Internet; het HyperText Transfer Protocol (HTTP), een protocol voor het opvragen en oversturen van documenten op het Internet. Geschiedenis Voorlopers Teksten met verwijzingen naar zichzelf en elkaar zijn uiteraard geen recente ontwikkeling: boeken en bibliotheken bestaan al duizenden jaren. Onze vaste conventies voor het maken van verwijzingen binnen teksten en naar andere teksten zijn echter nog maar enkele honderden jaren oud. Voor het snel volgen van dergelijke verwijzingen binnen een tekst waren twee eenvoudige conventies afdoende: paginanummering en hiërarchische hoofdstukindeling. Een groter probleem was het om een verwijzing naar een andere tekst te volgen. Daarvoor moest de lezer op zoek naar een bibliotheek die de tekst had, en binnen de bibliotheek naar de tekst zelf. Het eerste probleem werd in de loop van de tijd verminderd door massaproductie van boeken en verbeterde communicatie- en transportmethoden. Het classificeren en doorzoekbaar maken van de menselijke tekstproductie en kennis werd rond 1900 een beroep op zich. Voorgestelde hulpmiddelen: universele onderwerpsindelingen, bijvoorbeeld de Classification Décimale Universelle (Paul Otlet, 1905), een standaard voor microfiches, kopieën van documenten op microfilm (Robert Goldschmidt en Paul Otlet, 1906) de foto-elektrische microfilmselector, ontwikkeld door Emanuel Goldberg voor Zeiss-Ikon in de jaren twintig Goldberg en Otlet stond een op microfilm gebaseerd systeem voor ogen waarin niet alleen indexen van teksten en film toegankelijk werden gemaakt, maar ook het materiaal zelf, zodat het volgen van verwijzingen geen probleem meer zou zijn. Een medewerker van Goldberg, Vannevar Bush, schreef over dit idee een artikel, waarin hij suggereerde hoe het onmiddellijk kunnen volgen van verwijzingen in zo'n apparaat de menselijke omgang met kennis fundamenteel zou kunnen veranderen. Het apparaat, dat hij in zijn artikel de Memex noemde, zou elektronisch gekoppeld worden aan een bibliotheek en boeken en films uit de collectie direct weer kunnen geven. Gebruikers zouden verwijzingen tussen deze werken direct kunnen volgen en ook toevoegen. Bush stelde zich zelfs "padenblazers" voor, medewerkers die het maken van verwijzingen als taak hebben. Hypertekstsystemen De eerste serieuze pogingen om computers in te zetten voor dergelijke systemen worden gedaan in de jaren zestig. Ted Nelson, die de term 'hypertext' introduceert, richt zich in zijn project Xanadu, gestart in 1960, vooral op het vinden van de juiste mechanismen voor het maken en gebruiken van verwijzingen. Daarbij hoort voor hem ook het opnemen van stukken tekst in andere (transclusie). Hij wil auteurs voor dergelijk hergebruik van hun materiaal compenseren met microbetalingen. Ook wil hij fundamenteel voorkomen dat verwijzingen kapotgaan als teksten worden veranderd of verwijderd. Hij eist bijvoorbeeld dat verwijzingen altijd aan twee kanten zichtbaar moeten zijn. Maar Nelson is geen softwarearchitect en zijn geesteskind raakt bekend als het langstdurende vaporwareproject uit de geschiedenis van de sotwareontwikkeling. Het NLS-systeem van Douglas Engelbart (universiteit van Stanford) richt zich er vooral op om de computer te bevrijden van zijn verschijningsvorm als veredelde typemachine. Computeruitvoer moet niet bestaan uit schermen tekst, en invoer moet niet bestaan uit het intikken van tekst met een toetsenbord. Basiselementen van de moderne GUI zoals de muis en vensters zijn in dit project ontwikkeld. Vanuit functioneel aspect is belangrijk dat NLS in wezen een groupwaresysteem is, waarin een mensen samen documenten onderhouden, en bovendien direct communiceren, bijvoorbeeld met videoconferencing. In de jaren zeventig en 80 lopen aan andere universiteiten projecten die dit werk voortzetten. Resulterende systemen: ZOG (Carnegie-Mellon, vanaf 1972), later KMS NoteCards (Xerox PARC) TIES (Universiteit van Maryland, College Park), later HyperTIES (vanaf 1983) Intermedia (Brown University) (vanaf 1984) De laatste twee zijn softwareapplicaties voor een standaard personal computer (resp. de IBM PC en de Apple Macintosh). Aldus ontstaat in de jaren tachtig een onderzoeksgemeenschap met onder meer een eigen conferentie, de ACM Hypertext Conference. Binnen het algemenere kader van computerondersteunde samenwerking (CSCW) onderscheidt de hypertekstgemeenschap zich door de nadruk op de rol van de doorverwijzing (hyperlink). Inmiddels komt stukje bij beetje de benodigde hardware voor een systeem als NLS beschikbaar voor de doorsnee computergebruiker: de muis grote beeldschermen met hoge beeldkwaliteit altijd beschikbare computernetwerken De voorzieningen die NLS bood worden daarmee ook steeds normaler. Grafische user interfaces met vensters en een muis worden algemeen gebruikelijk. Volgbare verwijzingen worden een standaard onderdeel van online documentatie. De onderzoeksgemeenschap beschouwt die echter niet als echte hypertekst omdat gebruikers niet zelf materiaal en verwijzingen aanmaken. Dat is wel het geval in HyperCard, een applicatie die Apple vanaf 1987 meelevert met elke Macintosh-computer. Hypertekst en het Internet In de onderzoekswereld zijn computernetwerken inmiddels een standaardvoorziening. Eind jaren tachtig wordt Internettechnologie universeel, en het beschikbaar stellen van documenten via het Internet normaal. Er ontstaan ook hypertekstachtige systemen voor gebruik over het Internet, zoals in het Andrew-project. De uitwisselbaarheid is echter nog een probleem, omdat er nog met veel verschillende, slecht uitwisselbare besturingssystemen gewerkt wordt. Dan verschijnt Gopher, een minimale vorm van Internet-brede hypertekst. Een Gopher-document is een menu met hyperlinks; elke link verwijst ofwel naar een gewoon document, ofwel naar een via het Internet bereikbare applicatie, ofwel naar een ander Gopher-document, mogelijk op een andere computer. Nieuw is het moeiteloos van computer naar computer navigeren. De bruikbaarheid wordt verder vergroot door een zoekdienst, Veronica. Bovendien wordt Gopher veel gebruikt als user interface voor informatiediensten, zoals online documentatie en zelfs NOS Teletekst. Daarbij worden de documenten en Gopher-menu's met programma's gegenereerd. Binnen een jaar zijn er honderdduizenden naar elkaar verwijzende Gopher-menuutjes. De verklaring voor het succes is de eenvoud van het Gopher-systeem. Een Gopher-menu kan eenvoudig met een teksteditor in elkaar worden gezet, en in korte tijd komen zowel Gopher-documentservers als Gopher-navigatiesoftware beschikbaar voor elk denkbaar computersysteem. De volgende logische stap is om hyperlinks ook binnen documenten te ondersteunen. Verscheidene initiatieven ontstaan; na korte tijd wordt het World Wide Web (WWW), ontwikkeld in 1991 door Tim Berners-Lee, het succesvolst. Informatieaanbieders schrijven of genereren geen Gopher-menuutjes meer maar eenvoudig opgemaakte documentjes in HTML. Het publiceren en doorbladeren is even simpel als met Gopher. Tegen 1995 is ook voor IBM PC en Macintosh een Internetverbinding normaal, en het World Wide Web de dominante hyperteksttechnologie, zozeer dat alle bespreking van hypertekst op het WWW betrekking heeft. Het WWW is op zichzelf geen hypertekstsysteem: het biedt gebruikers geen ondersteuning voor het toevoegen, wijzigen of beheren van materiaal en hyperlinks. Specifieke websites waarop gebruikers de inhoud verzorgen, zoals de Internet Movie Database (opgezet in 1990, en een van de eerste en populairste webapplicaties), kunnen wel als hypertekstsysteem beschouwd worden. Tegen eind jaren negentig ontstaat er een ruime keus aan software voor het maken en beheren van websites. Zulke software heeft het karakter van een hypertekstsysteem als gebruik en wijziging naadloos geïntegreerd zijn, zoals bij Wiki-software en andere contentmanagementsystemen. Internet


text:
HyperText Markup Language (afgekort HTML) is een op SGML gebaseerde opmaaktaal voor de specificatie van documenten, voornamelijk bedoeld voor het wereldwijde web. Het is de standaard opmaaktaal voor webpagina's. Documenten in HTML kunnen geopend en gelezen worden door een webbrowser om vervolgens als webpagina weergegeven te worden. HTML-documenten bevatten op de eerste plaats semantische structuur en tekstuele inhoud van een webpagina; de opmaak en visuele weergave kunnen er ook in worden beschreven, maar daar wordt tegenwoordig gewoonlijk CSS voor gebruikt. Inleiding Gebruik HTML wordt meestal bekeken met een webbrowser, een programma dat HTML-documenten opvraagt bij een webserver en als opgemaakte tekst (een webpagina) aan de gebruiker toont. Het document kan ook 'lokaal' staan: als bestand op de eigen computer van de gebruiker, in plaats van op een webserver. Naast browsers kunnen ook sommige andere programma's zoals tekstverwerkingsprogramma's HTML-documenten tonen. E-mails kunnen eveneens HTML-codes bevatten. Hypertext en hyperlinks De wezenlijke eigenschap van HTML is dat deze hypertekst ondersteunt: documenten en bestanden die verbonden zijn door direct volgbare verwijzingen, de zogenaamde hyperlinks (in het Nederlands ook wel koppelingen genoemd). Opmaaktaal Daarnaast is HTML een opmaaktaal zoals vele andere, met notaties voor het aangeven van een indeling in alinea's, van kopjes, nadruk in de tekst en tabellen. Afbeeldingen en multimedia kunnen via HTML-codes op de webpagina worden opgenomen (maar staan niet in het HTML-bestand zelf). Een HTML-document bestaat uit platte tekst waarin met markeringstekens is aangegeven hoe de tekst moet worden geïnterpreteerd, bijvoorbeeld als lijst of als opschrift. Zo'n markering wordt (naar het Engels) een HTML-tag genoemd. In de loop der jaren is het aantal verschillende tags dat in HTML wordt gebruikt, enorm uitgebreid. Om interpretatieproblemen te voorkomen heeft het World Wide Web Consortium (W3C) aanbevelingen opgesteld over welke tags geldig zijn en hoe ze moeten worden geïnterpreteerd. De oorspronkelijke aanbeveling is een aantal malen geactualiseerd in verband met verdere ontwikkeling van HTML. De laatst geaccepteerde aanbeveling, HTML 5.0, dateert van oktober 2014. Sinds het ontstaan van HTML zijn er pogingen gedaan om het tot een exact gestructureerde taal te maken, door te eisen dat de syntaxis van de tags exact gevolgd wordt en hun combinatie aan een precieze grammaticale definitie voldoet. Dit is gedaan door de syntaxis van elke versie van HTML te beschrijven als een toepassing van SGML, later XML. Dit is een wezenlijke voorwaarde om een uniforme interpretatie van HTML door software te kunnen garanderen. De meeste gebruikers en softwareontwikkelaars hebben zich hier nooit veel van aangetrokken, met als gevolg dat HTML-verwerkende software in de praktijk niet op het correct gebruik van tags mag rekenen en de eindgebruiker niet op een consistente interpretatie. Een tweede continue trend in de ontwikkeling van HTML vormden de pogingen om het tot een structurele (of logische) opmaaktaal te maken, waarbij de tags in het document alleen structuur en algemene eigenschappen van de tekst aangeven, terwijl de details van de presentatie apart van het document worden gespecificeerd. Dit heeft als voordelen dat de opmaak ineens kan worden gewijzigd voor alle documenten tegelijk en dat er verschillende presentatievormen kunnen worden gebruikt die bijvoorbeeld toegesneden zijn op de eigenschappen van de gebruiker (misschien kleurenblind of blind) of van het weergevende apparaat (misschien een klein beeldscherm of zwart-wit-papier). Aanvankelijk is dit totaal mislukt, waardoor HTML een grote hoeveelheid presentatiespecifieke tags heeft gekregen. Uiteindelijk heeft dit principe zich toch doorgezet, waardoor in moderne HTML een nette scheiding van presentatiespecificatie mogelijk is, met behulp van Cascading Style Sheets (CSS). Interactie HTML zelf voorziet alleen in zeer eenvoudige gebruiksinteractie: het aanklikken van verwijzingen, het invullen van tekstvelden, het klikken in afbeeldingen. Een min of meer gestandaardiseerde vorm om andere soorten interactie te ondersteunen is het inbedden van scripts geschreven in de taal JavaScript. Voor zowel CSS als interactie geldt het voorbehoud dat HTML niet ontworpen of geschikt is voor het ondersteunen van een willekeurige grafische paginavormgeving of gebruikersomgeving. Het derde doorlopende thema in de ontwikkeling van HTML is het spanningsveld tussen innovatie en standaardisering. De concurrentiestrijd tussen producenten van webbrowsers heeft een belangrijke rol gespeeld in de ontwikkeling van HTML. Producenten ontwikkelden op eigen houtje nieuwe tags, die vaak niet door andere webbrowsers werden begrepen, hadden eigen interpretaties van stylesheets en een eigen interpretatie van JavaScript. Sommige van deze HTML-tags zijn later opgenomen in de aanbevelingen, andere niet. Ook nu nog zijn daarvan relicten te vinden in moderne browsers. Aanbeveling versus standaard Het W3C is een internationale organisatie maar heeft geen bevoegdheid om standaarden vast te stellen, zoals de ISO. De HTML-specificaties van het W3C zijn daarom formeel niet meer dan aanbevelingen. In de praktijk worden de W3C-aanbevelingen echter als standaarden gezien, mede omdat alle belangrijke browserfabrikanten in het W3C samenwerken. Opmaak Voorbeeld <!DOCTYPE html>   <title>Huis</title>
Een huis is een gebouw om in te wonen.

Hier is een foto van een rijtje huizen:

<img src="https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/c/cb/Agnetapark_delft.jpg/320px-Agnetapark_delft.jpg"

Zie het artikel Huis (woning) op Wikipedia.
   Dit is een HTML-document dat in een browser een eenvoudige tekst oplevert, waarbij een afbeelding op het wereldwijde web wordt ingevoegd, en een link wordt gegeven naar een webpagina. Zo'n document kan zelf een webpagina zijn, maar het kan ook een HTML-bestand voor eigen gebruik op een lokale computer zijn. Als de afbeelding en/of de gelinkte pagina ook op de lokale computer staat dan begint de locatie-aanduiding daarvan niet met "https://", maar met "file://". Als het bestand in dezelfde map staat kan worden volstaan met de bestandsnaam. Elementen Een HTML-pagina is opgebouwd uit genestelde elementen, die doorgaans een startlabel (Engels: 'start tag') en eindlabel (Engels: 'end tag') hebben. De meest voorkomende tags/labels zijn: html: duiden begin en eind van het HTML-document aan. head: duiden de header van het document aan, die metadata zoals de pagina-titel bevat. body: bevat de concrete inhoud van het document. div: bakent een logische sectie (Engels: 'division') af van de webpagina. h1: bevat de titel/koptekst van een sectie op de webpagina (Engels: 'heading'). p: bakent een tekstalinea (Engels: 'paragraph') af. img: voor de weergave van een afbeelding (Engels: 'image'). a: voor het invoegen van een (hyper)link (Engels: 'anchor'). Attributen Elk HTML-element kan attributen hebben, die extra informatie meegeven over het element, die de visuele weergave en andere metadata bevatten. Zo geeft in het volgende voorbeeld
 Deze alinea wordt weergegeven in oranje tekst op een gele achtergrond.
 het 'style'-attribuut informatie over de visuele weergave (hier de tekst- en achtergrondkleur) van een alinea tekst op de webpagina. Versies De volgende specificaties zijn gepubliceerd van versies van HTML. Elk ervan bevat een exacte syntactische specificatie in de vorm van een SGML-toepassing. Geen ervan omvat een beschrijving van in combinatie met HTML gebruikte talen zoals JavaScript of CSS. HTML (gepubliceerd als IETF-'draft', juli 1993) HTML 2.0 (gepubliceerd als RFC 1866, november 1995) formulieren in HTML (gepubliceerd als RFC 1867, november 1995) tabellen in HTML (gepubliceerd als RFC 1842, mei 1996) client-side image maps in HTML (gepubliceerd als RFC 1980, augustus 1996) internationalisatie van HTML (gepubliceerd als RFC 2070, januari 1997) HTML 3.0 (gepubliceerd als IETF-'draft', april 1995), nooit algemeen geïmplementeerd in browsers HTML 3.2 (gepubliceerd als W3C-aanbeveling, januari 1997), een poging om de gemeenschappelijke features in browsers te beschrijven HTML 4.0 (gepubliceerd als W3C-aanbeveling, december 1997), een geactualiseerde poging, met drie versies (strict, transitional en frameset) HTML 4.01 (gepubliceerd als W3C-aanbeveling, januari 1999), voor kleine verbeteringen Verdere verbetering van HTML 4.01 (gepubliceerd door W3C tot in 2001) ISO/IEC 15445:2000, de publicatie van HTML 4.01 strict als ISO-standaard HTML 5.0 (gepubliceerd als W3C-aanbeveling, december 2012), 'kandidaat-aanbeveling' Een voorstel voor HTML 5 is momenteel op het wereldwijde web beschikbaar als nieuwe HTML-standaard. Er bestaan ook versies van HTML waarvan de syntactische specificatie niet is gebaseerd op SGML, maar op XML. XHTML 1.0 (gepubliceerd als W3C-aanbeveling, januari 2000 met een revisie in augustus 2002), een bewerking van HTML 4.01 voor XML XHTML 1.1 (gepubliceerd als W3C-aanbeveling, mei 2001), bevat kleine wijzigingen en ondersteunt modularisatie In ontwikkeling zijn verder: XHTML 2.0, dat niet compatibel is met XHTML 1.0 XHTML5, de XML-versie van HTML5 Geen van deze versies komt 100% overeen met de HTML die door specifieke versies van specifieke webbrowsers wordt ondersteund. Andere noties van HTML: C-HTML is een beperkte vorm van HTML, ontwikkeld voor gebruik op mobiele telefoons en pda's. Dynamic HTML was een marketing term van Microsoft, gebruikt ten tijde van het uitkomen van Internet Explorer 4, waarmee de combinatie van HTML en JavaScript werd bedoeld. Geschiedenis De geschiedenis van HTML ging in de eerste jaren hand in hand met de ontwikkeling van webbrowsers. De belangrijkste spelers daarin waren de concurrerende browsers van Netscape en Microsoft (zie ook browseroorlog). Met elke uitgebrachte browserversie werd de HTML uitgebreid of aangepast. De W3C probeerde aanbevelingen vast te stellen, maar moest regelmatig constateren dat de aanbeveling waaraan gewerkt werd, inmiddels achterhaald was. HTML werd in 1991 bedacht en ontwikkeld door Tim Berners-Lee om wetenschappelijke documenten van het CERN in Genève gemakkelijker toegankelijk te maken. De Brit baseerde zijn nieuwe opmaaktaal op het reeds bestaande SGML. Hij ontwikkelde ook de eerste webbrowser, WorldWideWeb genaamd. In 1993 werd de webbrowser Mosaic ontwikkeld door het NCSA, die als eerste grafische elementen in HTML ondersteunde. Op basis daarvan ontstond in 1994 Netscape Navigator. Met de komst van deze beide browsers werd het World Wide Web echt populair. Beide browsers voegden elementen toe aan de oorspronkelijke HTML. Kort daarop mengde Microsoft zich in de strijd met een eigen webbrowser. De eerste officiële specificatie van HTML door de W3C organisatie was HTML 2.0, geaccepteerd in september 1995. Eerder was er gewerkt aan uitbreiding van de oorspronkelijke specificatie onder de naam HTML+ (gepubliceerd in november 1993). Al vóór de officiële acceptatie van HTML 2.0, werd de volgende specificatie (HTML 3.0) voorbereid. Deze specificatie werd achterhaald door het uitkomen van Netscape versie 3 en het voorstel werd in september 1995 verlaten. Het werk werd voortgezet in HTML versie 3.2, dat de naam "Wilbur" meekreeg. Wilbur werd geaccepteerd in januari 1997. In december 1997 werd de HTML 4.0 specificatie geaccepteerd, waarop nog enkele kleine correcties zijn aangebracht in HTML 4.01 (geaccepteerd in december 1999). In het jaar 2000 werd ISO-HTML, gebaseerd op HTML 4.01 Strict, geaccepteerd als een internationale standaard. De verschillende specificaties zijn grotendeels achterwaarts compatibel en moderne browsers kunnen documenten met oudere specificaties goed weergeven. Een aantal tags die ooit door browserproducenten zijn bedacht, zijn echter nooit in de specificaties terechtgekomen, en worden ook niet door alle moderne browsers ondersteund. Toekomst De HTML-4.01-specificatie was lange tijd bedoeld als de laatste specificatie van HTML. Verdere ontwikkeling van de markup-taal zou plaatsvinden in de vorm van XHTML (een subset van XML) en in de ontwikkeling van stijlbladen en JavaScript. W3C-directeur Tim Berners-Lee zette echter in een blogposting in oktober 2006 een nieuwe koers uit. Hij constateerde dat een groot deel van de webontwikkelaars en -uitgevers niet bereid was gebleken over te stappen naar X(HT)ML, en dat het daarom nodig was de ontwikkeling van HTML toch voort te zetten. Die ontwikkeling diende volgens Berners-Lee parallel te lopen aan de ontwikkeling van XHTML. Het W3C stelde daarop in maart 2007 een nieuwe HTML Working Group in, die al in juni 2007 een Working Draft diende te kunnen presenteren. Om dit te kunnen realiseren, zou de Working Group nauw samenwerken met de WHATWG-groep, die uit ongenoegen over de koers van het W3C sinds 2004 werkte aan HTML5. De nieuwe versie van HTML moet volgens het charter onder meer voorzien in rijkere formulieren en nieuwe besturingselementen als menu's en voortgangsindicators. Recente browsers zijn compatibel met een deel van de nieuwe HTML-standaard. Genereren van HTML-documenten Een HTML-document kan als los document zijn opgeslagen op een opslagmedium. Dergelijke documenten hebben als extensie .htm of .html. Op het World Wide Web worden (tijdelijke) HTML-documenten vaak op verzoek van een browser gegenereerd met behulp van server-side scripting of CGI. Dergelijke pagina's hebben meestal een URL waarin een andere extensie wordt gebruikt, bijvoorbeeld .asp voor Active Server Pages en .php als het document is gegenereerd met PHP ( PHP Hypertext Preprocessor). Browsers horen niet naar de extensie te kijken maar naar het content-type van het document om te bepalen wat ze ermee gaan doen. Het content-type wordt door de webserver meegestuurd. De webserver geeft bestanden met de genoemde extensies .asp en .php krijgen hetzelfde content-type als een 'gewoon' html-bestand, namelijk text/html. (X)HTML kan ook worden gegenereerd door transformatie van XML met XSLT, waarbij de inhoudelijke gegevens in de XML staan en de structuur in de XSLT. De browsers van Mozilla en Microsoft zijn in staat deze transformatie uit te voeren. Andere browsers ondersteunen dit niet. De transformatie kan echter ook op de webserver worden uitgevoerd. Opbouw van een HTML-document Een DOCTYPE-declaratie aan het begin van het document geeft aan volgens welke specificatie de HTML moet worden geïnterpreteerd. Moderne browsers kennen twee manieren om een HTML-document weer te geven: de Standards compliance mode die gebruikt wordt voor documenten die voldoen aan de strikte HTML-specificatie, en de Quirks mode die gebruikt wordt voor oudere specificaties. De keuze wordt gemaakt op basis van de DOCTYPE-declaratie. Een correct HTML-document bestaat meestal naast deze declaratie uit één html-element, dat weer bestaat uit één head-element plus één body-element. In de header staat informatie over het document, zoals de titel en eventueel gebruikte stijlbladen, scripts, en metatags. De body bevat informatie die in het document zichtbaar is. In plaats van een body-element kan ook een frameset-element gebruik worden. Bij gebruik van een frameset worden andere (HTML-)documenten in de frames getoond. HTML is uitgegroeid van opgemaakte tekst met afbeeldingen tot een objectgeoriënteerde benadering van een document. Ook daar heeft het W3C een standaard voor ontwikkeld: het Document Object Model (afgekort tot DOM). Het DOM maakt het mogelijk met behulp van scripts alle elementen van een document afzonderlijk te benaderen en aan te passen; ook kunnen nieuwe elementen worden toegevoegd of bestaande elementen verwijderd. HTML leren en wysiwyg Steeds meer mensen publiceren een eigen website op internet in de vorm van HTML-documenten. Op internet zijn veel handleidingen te vinden over het maken van HTML-documenten. Omdat HTML-documenten gewoon tekstdocumenten zijn kan de code makkelijk zelf geschreven worden. Er zijn echter ook zogenaamde wysiwyg HTML-editors beschikbaar die als een tekstverwerker werken en het resultaat als HTML kunnen opslaan. Ook bieden sommige gratis hostingservices de mogelijkheid aan om online met een paar klikken een eigen site in HTML aan te maken en deze online te zetten. Een andere tegenwoordig erg populaire manier om snel HTML-pagina's aan te maken, is het gebruik van zogenaamde sjablonen. Dit zijn voorgemaakte paginaontwerpen die gratis - of tegen betaling - van bepaalde plekken gedownload kunnen worden en dan vrij gebruikt mogen worden. Nadeel van deze sjablonen is dat de originaliteit soms op een laag niveau ligt. Zie ook Lijst van HTML-kleuren Server Side Includes (SHTML) Externe links Beschrijving van het HTML-formaat uit 1992 door W3C Specificatie van HTML+ door W3C Beschrijving van het HTML+-formaat door W3C De HTML 2.0-specificatie, Request For Comments nr. 1866 Ontwerp van HTML 3.0 De HTML 3.2-specificatie, genaamd "Wilbur" De HTML 4.01-specificatie ISO-HTML-specificatie De HTML 5.0-specificatie Internet World wide web Open standaard Opmaaktaal Webdesign W3C-standaard


text: Een hyperlink (of kortweg link) – met een Nederlands woord verbinding of koppeling – is bij een computer en internet een verwijzing (referentie) in een hypertekst (bijvoorbeeld een webpagina) die de gebruiker kan volgen om naar een andere plaats te gaan. Dit wordt vaak gedaan met een muis waarvan de cursor op de link wordt geplaatst en de linker muisknop wordt aangeklikt, of bij een aanraakscherm door de link aan te raken (handelingen die meer in het algemeen gebruikt worden om in apps keuzes aan te geven). Vaak gaat het om een link in een webpagina die in een browser wordt getoond, bij het activeren komt de nieuwe webpagina dan vaak in hetzelfde browservenster (de oude webpagina wordt daar vervangen), maar het kan ook bijvoorbeeld in een tekstverwerker of een pdf-bestand zijn, bij het activeren wordt dan een browservenster geopend. Een hyperlink heeft een vertrekpunt (de plek in een document waar de link zichtbaar is en geactiveerd kan worden) en kan voeren naar een specifiek aankomstpunt binnen een document; vertrek- en aankomstpunten worden de ankers van de hyperlink genoemd. Een anker is meestal een stukje tekst, maar kan ook een afbeelding of andersoortig element op de pagina zijn. In de meeste implementaties van hypertekst wordt een hyperlink gespecificeerd door een verwijzing naar het aankomstpunt aan het vertrekpunt toe te voegen. Bijvoorbeeld: in HTML, de documentspecificatietaal van het world wide web, wordt een aankomstpunt gemarkeerd met een speciaal attribuut, meestal id, en wordt de koppeling zelf gespecificeerd door aan het vertrekpunt een verwijzing naar het aankomstpunt aan toe te voegen in de vorm van een URL: Veel hypertekst is te verdelen in onafhankelijk onderhouden verzamelingen "hyperdocumenten"; het wereldwijde web bestaat bijvoorbeeld uit websites. Deze documenten hebben meestal een algemene voorpagina (de hoofdpagina van een website). Het maken van hyperlinks naar andere pagina's dan de beginpagina wordt dieplinken genoemd. Voorbeelden Op het wereldwijde web worden voor hyperlinks zogenaamde URL's gebruikt (Uniform Resource Locators, oftewel uniforme adresseringen van een informatiebron. Een URL zoals https://nl.wikipedia.org/wiki/Wikipedia is als volgt opgebouwd: https:// geeft het communicatieprotocol aan: de techniek waarmee de browser met de server moet communiceren, in dit geval HTTP. Het protocol wordt afgesloten met ://. Er staat bijvoorbeeld ftp:// als het FTP-protocol moet worden gebruikt. nl.wikipedia.org is de naam van de server op het internet waar de browser contact mee moet leggen. Dit stukje tekst, vaak tot de schuine streep (/) geeft aan van welke website we de informatie willen hebben. Dat klopt dus ook, want we gaan informatie opvragen bij nl.wikipedia.org en nergens anders. /wiki/Wikipedia geeft een specifieke informatiebron aan binnen de website van nl.wikipedia.org; dit is vaak een bestand op de harde schijf, maar dat hoeft niet. Als het een bestand is, is wiki/Wikipedia/ meestal de naam van een map op de harde schijf waar het bestand te vinden is. Submappen worden door websitebeheerders/ontwerpers aangemaakt om de inhoud te organiseren en te categoriseren. In dit geval wordt dus de map wiki geopend en daarna de map Wikipedia. Meestal surfen (d.w.z. navigeren) we naar de hoofdmap van een website, zoals https://nl.wikipedia.org en worden we daar ontvangen. Internet World wide web


text: Een hobby (liefhebberij) is in het algemeen een ontspannende activiteit die men met enige regelmaat in de vrije tijd uitoefent. Een gevoel van persoonlijke voldoening is daarbij een belangrijke motivatie. Hobby's worden door jong en oud uitgeoefend uit interesse en voor het plezier, niet als betaald werk. Voorbeelden zijn het verzamelen van bijvoorbeeld postzegels, amateurfotografie en het lidmaatschap van een toneelvereniging. Het praktiseren van een hobby kan leiden tot een aanzienlijke kennis, ervaring en vaardigheid. Het beoefenen van sporten kan ook regelmatig en met persoonlijke voldoening gebeuren maar dient een (nog) een ander specifiek doel, namelijk de persoonlijke gezondheid. Deze vorm van vrijetijdsbesteding wordt dan ook als zodanig apart behandeld. Andere vormen van vrijetijdsbesteding kunnen ook met net zo veel plezier worden gedaan, maar als de regelmaat minder is, vallen die niet daarom niet onder de definitie van een hobby. Ondanks de vele overeenkomsten kan men dus een onderscheid tussen hobby's en andere vormen van vrijetijdsbesteding maken, op basis van het plezier dat men er aan beleeft; de regelmaat waarmee men het doet of de aanwezigheid van andere aspecten als gezondheid. Het één hoeft het ander ook niet uit te sluiten. Kinderen komen vaak al op jonge leeftijd in aanraking met hobby's op school en tijdens buitenschoolse activiteiten. De hobbyist Een hobbyist is meestal op enthousiaste wijze met de hobby bezig. Veel hobby's kunnen thuis gedaan worden, soms wordt daar dan ook een speciale hobbykamer voor ingericht, niet zelden op een zolder. Een ander veelvoorkomend aspect in het leven van een hobbyist zijn verenigingen, ook vaak als clubs omschreven. Hier komen gelijkgestemde hobbyisten samen om hun hobby te bedrijven, er over te praten, inspiratie op te doen en de passie voor de activiteit te delen. Voor vrijwel ieder denkbare hobby worden er regelmatig evenementen georganiseerd, vaak opgezet door bedrijven die de hobby als marktgebied bedienen. Het beoefenen van een hobby kan een kalmerend en therapeutisch effect hebben. Persoonlijke voldoening staat voorop, wat anderen van een hobby vinden heeft vaak weinig invloed op het voortdurende enthousiasme van de hobbyist. Een hobby kan ook uit de hand lopen en een schadelijke obsessie gaan vormen, dit is meestal het directe resultaat van een (al dan niet gediagnosticeerde) stoornis. Etymologie Het woord hobby is afkomstig uit het Engels, waar het dezelfde betekenis heeft, maar het is ook een soort kleine, snel vliegende valk met smalle vleugels en een klein paard of pony. De huidige betekenis van het woord is vrijwel zeker afkomstig van deze laatste twee dieren, die voor vrijetijdsamusement (valkenjacht, plezierrijden) gebruikt werden. Een andere verklaring is dat het komt van hobbelpaard (Engels: hobby horse). Het berijden van een hobbelpaard (of: schommelpaard) was een favoriet tijdverdrijf. Dit sluit aan bij de Nederlandse uitdrukking voor een fanatiek bedreven hobby: 'stokpaardje'. Hobby en vrijwilligerswerk Wanneer het uitoefenen van een hobby ten goede komt aan andere mensen, zoals het geven van volwassenenonderwijs of het leiding geven aan een scoutinggroep, kan een hobby overgaan in vrijwilligerswerk. Dit gebeurt dan ook vaak in verenigingsverband. Hobby en beroep Hobby's worden bedreven vanuit een persoonlijke motivatie, geen financiële. Zo kan een computerprogrammeur bijvoorbeeld koken als hobby hebben, terwijl een kok computerprogramma's schrijven als hobby heeft. Het kan voorkomen dat mensen pogen 'van hun hobby hun beroep' te maken, maar over het algemeen kost een hobby meer geld, dan dat deze oplevert. Iemand die een activiteit alleen voor zijn of haar plezier doet wordt meestal een amateur genoemd, een professional is iemand die uit dezelfde activiteit een inkomstenbron genereert. Activiteiten waarmee niet gemakkelijk geld verdiend kan worden, worden dan ook uit liefhebberij uitgevoerd. Een voorbeeld hiervan is het verzamelen van postzegels (filatelie). Hoewel poststukken grote waarde kunnen hebben, zijn het meestal handelaren die de winst maken. Liefhebberij wil echter niet zeggen dat de activiteit zinloos is, astronomie is een voorbeeld van een hobby waarin amateurs belangrijke bijdragen leveren; het komt voor dat amateurs als eerste een gebeurtenis of nieuw object aan de nacht-hemel waarnemen, met eigen apparatuur dan wel door het analyseren van beschikbaar gesteld bronmateriaal op internet. Ook entomologie wordt op wetenschappelijk niveau door velen als hobby beoefend; publieke subsidie hiervoor is vaak alleen beschikbaar voor onderzoek naar plaaginsecten. Een meer moderne hobby als metaaldetectie levert niet zelden werk op voor de EOD of DOVO en mogelijk interessante vondsten voor (stads-)archeologen. Ook veel ambachten worden als hobby gedaan, al dan niet met inkomsten. Voorbeelden Zie ook Recreatie Spel Sport Vrije tijd Vrije tijd Recreatie