text: Het Ordovicium is een periode uit de geologische tijdschaal (of een systeem in de stratigrafie), die ongeveer van 485 tot 443 miljoen jaar geleden duurde. Het Ordovicium is onderdeel van het Paleozoïcum, het volgt op het Cambrium en wordt opgevolgd door het Siluur. Het Ordovicium was een periode met een relatief warm klimaat en een hoog zeeniveau, met als korte uitzondering een ijstijd in het Laat-Ordovicium. Het leven speelde zich nog voornamelijk af in het water, hoewel er aanwijzingen zijn dat primitieve planten en insecten al in vochtige omgevingen op het land voorkwamen. Succesvolle groepen zeedieren waren de inktvissen en graptolieten. In het Ordovicium verschenen ook de eerste kaakloze vissen. Stratigrafie Naamgeving en indeling Het Ordovicium werd in 1887 door de Britse geoloog Charles Lapworth vastgelegd en is genoemd naar de Keltische stam Ordovices. Lapworth loste met deze stap een stratigrafisch probleem op. Een halve eeuw eerder hadden de geologen Adam Sedgwick en Roderick Murchison respectievelijk het Cambrium en Siluur gedefinieerd, maar de definities bleken elkaar later gedeeltelijk te overlappen. Lapworth besloot van alle omstreden gesteentelagen een eigen systeem te maken. Hoewel de acceptatie van het nieuwe systeem in het Verenigd Koninkrijk lang op zich liet wachten, werd het systeem buiten de Britse Eilanden al snel veel gebruikt. Op het IGC van 1906 werd het Ordovicium officieel aanvaard als periode. Gidsfossielen die bij de stratigrafische indeling van het Ordovicium worden gebruikt zijn vooral graptolieten en conodonten. Het Ordovicium werd tot voor kort, gebaseerd op de stratigrafie van Groot-Brittannië, ingedeeld in zes series: Tremadoc, Arenig, Llanvirn, Llandeilo, Caradoc en Ashgill. Deze indeling was niet in alle werelddelen goed terug te vinden, vooral omdat Ordovicische fossiele fauna's per gebied sterk verschillen. De correlatie van gesteentelagen uit deze periode is daarom moeilijk. In de jaren 90 besloot de International Commission on Stratigraphy daarom een nieuwe indeling te maken, die over de hele wereld toepasbaar zou zijn. Deze indeling is inmiddels compleet en verdeelt het Ordovicium in drie series en zeven etages. Kritiek op de nieuwe indeling is dat ze onnauwkeuriger is dan de oude en bovendien gebaseerd op niet altijd goed aanwezige biozones. Ordovicische gesteenten Ordovicische gesteenten komen voor in alle werelddelen. In Noord- en Midden-Europa behoren ze tot de kristallijne sokkel en zijn vaak in min of meerdere mate gemetamorfoseerd tijdens de Caledonische en Hercynische orogeneses. Ordovicische ontsluitingen komen onder andere voor in Wales, Schotland, Zweden, de Bohemen en de Ardennen. In de Ardennen komen uit het Ordovicium licht metamorfe zandsteen en leisteen voor, soms afgewisseld met dunne laagjes vulkanisch gesteente. In de dieper mariene sedimenten zijn vaak turbidieten te herkennen. De ondieper mariene gesteenten bevatten vaak fossielen en zijn kalkrijker. Paleogeografie Aan het begin van het Ordovicium lag het merendeel van de continentale massa op het zuidelijk halfrond. Het paleocontinent Laurentia bevond zich rond de evenaar en omvatte onder meer Groenland en Noord-Amerika. Ten oosten ervan bevond zich Siberia (bestaande uit een deel van het huidige Siberië) en ten zuidoosten ervan Baltica (Scandinavië en het Europese deel van Rusland). Laurentia en Baltica waren van elkaar gescheiden door de Iapetusoceaan. Rond de zuidpool bevond zich een groot paleocontinent, Gondwana, dat van de andere continenten gescheiden werd door de Proto-Tethysoceaan. Een aantal microcontinenten, waaronder Avalonia (tegenwoordig onder andere Zuid-Ierland, het Verenigd Koninkrijk en de Benelux), maakten zich los van Gondwana om in noordelijke richting te bewegen. Baltica bewoog gedurende het Ordovicium naar het noorden, van gematigde breedtegraden naar de evenaar. Aan het einde van het Ordovicium kwam het daardoor in botsing met Laurentia. Dit was het begin van de periode van orogenese die de Caledonische orogenese wordt genoemd en waarbij de Iapetusoceaan verdween. Avalonia zou zich later ook bij de twee colliderende continenten voegen. Paleoklimaat Het Ordovicium was een periode met een relatief warm klimaat en een hoog eustatisch zeeniveau, hoewel het klimaat niet zo warm en het zeeniveau niet zo hoog lag als tijdens het Cambrium. Een belangrijke uitzondering vormde de laatste tijdsnede van het Ordovicium, het Hirnantien. Tijdens deze tijdsnede vond een snelle afkoeling plaats en groeide de poolkap op Gondwana (de zuidpool lag in het huidige Noord-Afrika, ongeveer in Tunesië) aan, waardoor de Aarde in een ijstijd raakte. Onderzoek van isotopen van zuurstof en koolstof in sedimentlagen laat zien dat de ijstijd relatief kort aanhield, waarschijnlijk niet langer dan 0,5 tot 1,5 miljoen jaar. De ijstijd werd voorafgegaan door een daling van de concentratie kooldioxide in de atmosfeer (van ongeveer 7000 tot 4400 ppm). De aangroei van de poolkappen tijdens het Hirnantien had een kortstondige wereldwijde daling van het zeeniveau tot gevolg. Leven In de zee Het leven bevond zich in het Ordovicium nog voornamelijk in de zee. Vooral de ondiepe, warme zeeën op de continenten Baltica en Laurentia wemelden van het leven. De fauna van het Vroeg-Ordovicium bestond voornamelijk uit dezelfde groepen als in het Laat-Cambrium, zoals trilobieten, brachiopoden en slakken. Aan het einde van het Cambrium waren veel soorten trilobieten uitgestorven, maar hiervoor in de plaats ontwikkelden zich nieuwe soorten in het Ordovicium. Tijdens het Midden-Ordovicium vond een sterke adaptieve radiatie van mariene levensvormen plaats, het zogeheten Great Ordovician Biodiversification Event, vergelijkbaar met de Cambrische explosie. Het aantal geslachten verviervoudigde hierbij tot 12% van alle Fanerozoïsche mariene groepen. Graptolieten, inktvissen, belemnieten, slakken en brachiopoden, groepen die al in het Cambrium verschenen waren, werden in het Ordovicium belangrijker. Tijdens het Ordovicium verschenen de eerste Bryozoa, zeesterren en kolonievormende koralen. Een opmerkelijke hypothese is dat de plotselinge toename in biodiversiteit samenhangt met het grote aantal meteorieten dat rond 470 Ma op Aarde neerkwam. Deze inslagen zouden een positief effect hebben gehad op de ontwikkeling van het leven door het verstoren van bestaande ecosystemen en het ontstaan van meer nieuwe niches. Op en in de zeebodem leefden trilobieten en een steeds groter aantal bivalven, waardoor Ordovicische sedimenten door het graven van deze dieren vaak meer bioturbatie en sporenfossielen bevatten dan sedimenten uit eerdere tijden. Een algemene trend tijdens het Ordovicium was dat dieren die hun skelet uit calciet opbouwden sterk toenamen ten opzichte van andere soorten. Op het continentaal plat vervingen nieuwe soorten brachiopoden de trilobieten als dominante groep en de riffen uit het Ordovicium waren complexer dan die uit het Cambrium. De Archaeocyatha uit het Cambrium waren verdwenen en de belangrijkste rifbouwers uit het Ordovicium waren stromatoporen en koralen als Rugosa en Tabulata. Onder de geleedpotigen uit het Ordovicium bevonden zich bijvoorbeeld zeeschorpioenen. De gewervelden uit het Ordovicium waren kaakloze vissen en conodonten, in het Laat-Ordovicium verschenen de eerste kaakvissen. Het verschijnen van zoveel groepen snellere en beter uitgeruste roofdieren (inktvissen, primitieve vissen) had een duidelijke invloed op de evolutie van de dieren waar ze op jaagden. Om zich tegen de nieuwe predators te bewapenen ontwikkelden Ordovicische trilobieten bizarre vormen als stekels en pantsers. Ze verschillen daarin van Cambrische vormen. Sommige soorten trilobieten (zoals Aeglina prisca) leerden zwemmen om aan hun belagers te ontkomen; andere soorten leerden zich ingraven in de zeebodem. In ondiep water levende soorten (zoals Asaphus kowalewski) ontwikkelden ogen op lange steeltjes om belagers te zien aankomen. Bij in diep water levende soorten verdwenen de ogen juist. Stromatolieten (algenmatten), die tijdens het Proterozoïcum en Cambrium veel voorkwamen, werden tijdens het Ordovicium steeds zeldzamer, waarschijnlijk vanwege de opkomst van soorten die zich met blauwalgen voedden. Op het land Aangezien tijdens het Siluur kleine, meercellige planten al wijdverspreid waren, zullen ze waarschijnlijk tijdens het Ordovicium geleidelijk het land hebben gekoloniseerd. De meest aanvaarde hypothese is dat de landplanten zich ontwikkelden uit groenalgen. Groenalgen waren al tijdens het Cambrium wijdverspreid. De eerste landplanten moeten kleine Bryophyta, mosachtige bodembedekkers zonder vaatstelsel, zijn geweest en op de tegenwoordige levermossen hebben geleken. Symbiotische schimmels (Glomales) als arbusculaire Mycorrhiza zouden een belangrijke rol kunnen hebben gespeeld bij de kolonisatie van het land door de eerste planten. Deze schimmels verrijkten de bodem met voedingsstoffen voor plantencellen. Het bewijs voor deze hypotheses is echter schaars. Er zijn Midden-Ordovicische fossielen gevonden van de sporen van sporenplanten en stukken plantweefsel. In het Midden-Ordovicium van Wisconsin zijn gefossiliseerde schimmels en sporen ontdekt met een ouderdom van ongeveer 460 Ma. Als primitieve planten inderdaad al tijdens het Ordovicium het land koloniseerden, zullen ze zich beperkt hebben tot natte omgevingen zoals rivieroevers en moerassen. In 2010 werden in Noordwest-Argentinië sporen van landplanten ontdekt, die 472 miljoen jaar oud waren. Waarschijnlijk gaat het hier om een primitieve vorm van levermos. Laat-Ordovicische extincties Aan het einde van het Ordovicium vonden een aantal massa-extincties plaats die opgeteld de op een na grootste periode van massaal uitsterven in de geschiedenis van het leven vormen (de enige grotere massa-extinctie was de Perm-Trias-overgang). De extincties vallen ongeveer in de tijdspanne tussen 444 en 447 Ma en vormen de overgang tussen het Ordovicium en het Siluur. Ongeveer 49% van alle geslachten van dieren verdwenen. Onder de slachtoffers bevonden zich veel soorten brachiopoden en Bryozoa, trilobieten, conodonten en graptolieten. De meest geaccepteerde hypothese is dat de oorzaak lag in de ijstijd tijdens het Hirnantien, die de lange periode van een warm klimaat onderbrak. Behalve de afkoeling van het klimaat had de ijstijd nog een belangrijk effect op het leven: door het aangroeien van de poolkap op Gondwana verdween veel water uit de oceanen zodat de ondiepe, warme zeeën op het continentaal plat droog kwamen te liggen. Hierdoor verdwenen de ecologische niches van veel soorten. De afwisseling van glaciale en interglaciale tijden tijdens een ijstijd zorgt ervoor dat het droogvallen periodisch gebeurde, waarbij elke laagstand een nieuwe klap was voor de ondiep mariene ecosystemen. Alleen soorten die zich aan de omstandigheden aanpasten konden overleven. Nadat het zeeniveau tijdens het Siluur weer gestegen was werden zij door adaptieve radiatie de voorouders van Silurische soorten. Zie ook geschiedenis van de Aarde geologische tijdschaal Paleozoïcum Caledonische orogenese


source: wikipedia

text: De Bataafse Opstand, ook wel de opstand van de Bataven of opstand van de Batavieren genoemd, was een opstand (69 – 70) van de (vermoedelijk) West-Germaanse Bataven onder leiding van Gaius Julius Civilis in de militaire provincie Neder-Germanië (Germania Inferior). Nadat de Bataven aanvankelijk overwinningen hadden behaald op de Romeinse legioenen, slaagde een groot Romeins leger onder leiding van Quintus Petillius Cerialis – gestuurd door de nieuwe keizer Titus Flavius Vespasianus – er uiteindelijk in de opstand neer te slaan en de toestand te stabiliseren. Bij de onderhandelingen werden de Bataven vernederende voorwaarden opgelegd, waardoor ze voortaan een permanent gelegerd legioen moesten dulden in hun land van herkomst. Voorgeschiedenis De Bataven De Bataven onderhielden reeds vriendschappelijke relaties met de Romeinen ten laatste vanaf 15 v.Chr., toen Drusus een legerkamp (castra) op de Hunnerberg (in het huidige Nijmegen) bouwde. De Bataven waren bondgenoten (socii) van het Romeinse Rijk en vochten in vele veldslagen aan de kant van Rome. In de strijd tegen Arminius in Germania en (onder andere) Boudica (61) in Britannia verwierven de Bataven zich grote roem, wat niet altijd door de toenmalige keizer Nero werd gewaardeerd. De Romeinse burgeroorlog In het voorjaar van 68 kwam Vindex, de gouverneur van Gallia Lugdunensis, in opstand tegen keizer Nero: het begin van het Vierkeizerjaar, de eerste Romeinse burgeroorlog in bijna honderd jaar. Lucius Verginius Rufus, de gouverneur (legatus pro praetore) van Opper-Germanië (Germania Superior), trok Vindex tegemoet en versloeg hem bij Vesontio, het hedendaagse Besançon. In juni pleegde Nero zelfmoord en werd Galba keizer. Rond deze tijd werden de Bataafse legeraanvoerders en broers Gaius Julius Civilis en Julius Paulus door Fonteius Capito, de gouverneur van Neder-Germanië, valselijk beschuldigd van rebellie. Julius Paulus werd in september 68 terechtgesteld en Civilis werd naar Rome afgevoerd. Later werd hij vrijgelaten en kon hij terugkeren, maar deze gebeurtenissen hadden veel kwaad bloed gezet bij zijn volk. Hordeonius Flaccus, de nieuwe legaat van Opper-Germanië die de door Galba afgezette Verginius Rufus had vervangen, stuurde vanwege de onrust bij de Bataven een detachement (vexillatio) van het 8e legioen naar Oppidum Batavorum (Nijmegen). Na de dood van Galba in januari 69 werd Otho door de pretoriaanse garde naar voren geschoven als nieuwe keizer. Aulus Vitellius, die door Galba was benoemd als nieuwe legaat van Neder-Germanië, legde zich hier niet bij neer en trok met een groot leger naar Rome om de troon op te eisen. Hij werd gesteund door Hordeonius Flaccus. In april werden de troepen van Otho verslagen door die van Vitellius: Otho pleegde zelfmoord en Vitellius werd de nieuwe keizer. Een groot gedeelte van de Rijnlegers was met Vitellius naar Rome getrokken, zodat de Rijngrens (limes) ernstig verzwakt was. Nadat Vitellius de troon had veroverd stuurde hij meteen een deel van zijn leger terug. Onder deze troepen bevonden zich ook acht Bataafse cohorten hulptroepen (auxilia) die waren ingedeeld bij het 14e legioen. Toen het leger Mogontiacum (Mainz) had bereikt, kregen ze nieuwe orders: ze moest rechtsomkeert maken om Vitellius te beschermen tegen de nieuwe troonpretendent Vespasianus. Vitellius wilde verder dat Flaccus hem nieuwe troepen stuurde, maar deze weigerde omdat dit de grens nog kwetsbaarder zou maken dan dat die al was. Daarop beval Vitellius dat de jonge mannen van de Bataven werden opgeroepen voor militaire dienst. Intussen kreeg Julius Civilis schriftelijk (van Antonius Primus) en mondeling (van Hordeonius Flaccus) te horen dat Vespasianus, met wie hij in Britannia samen had gevochten, hem vroeg een opstand te beginnen, teneinde diens greep naar de macht te steunen. Civilis stelde zich door geheime boodschappen te sturen in verbinding met de Cananefaten, de Frisii en de Bataafse cohorten die in Britannia en Mogontiacum (Mainz) lagen. De opstand De Cananefaten In augustus 69 kwamen de Cananefaten, die leefden in het Nederlandse kustgebied, op aandringen van Civilis onder leiding van Brinno in opstand tegen de Romeinse bezetters. De Frisii en Chauken sloten zich bij de opstandelingen aan. De opstand van de Cananefaten kwam als een grote verrassing voor de Romeinen; Flaccus had geen opstand bij de Cananefaten verwacht. Brinno overviel de winterkampen van twee cohorten aan de kust, waarschijnlijk de Praetorium Agrippinae (Valkenburg) en Lugdunum Batavorum (Katwijk). De opstand van Brinno en zijn bondgenoten verliep voorspoedig en andere versterkingen van de Romeinen werden verwoest of ontruimd, waaronder Matilo (Leiden–Roomburg), Albaniana (Alphen aan den Rijn), Traiectum (Utrecht) en Fectio (Vechten). Ook in Woerden zijn resten van een brandlaag gevonden door de verwoesting van het castellum Laurium. De Bataven Civilis speelde dubbelspel en verzekerde de Romeinen dat hij de opstand van de Cananefaten snel de kop in zou drukken. Maar lang kon hij zijn ware bedoelingen niet verbergen en het kwam in de buurt van Driel tot een veldslag tussen de opstandelingen en Romeinse hulptroepen onder bevel van primus pilus Aquilius: een Tungri-eenheid liep over naar de Bataven en de Romeinse troepen werden verpletterend verslagen. Oppidum Batavorum (Nijmegen) ging intussen in vlammen op en nog meer legerkampen, waaronder Ceuclum (Cuijk), werden door de Romeinen verlaten. Na deze desastreuze nederlaag besloot Flaccus zijn legioenen te sturen: grote detachementen van het 5e legioen Alaudae, 15e legioen Primigenia en de nodige hulptroepen, totaal ongeveer 6500 man, onder leiding van Munius Lupercus. Op de Betuwe, ten noorden van Oppidum Batavorum kwamen ze in gevecht met het Bataafse leger. Claudius Labeo, de Bataafse commandant van een cavalerie-eenheid (ala), liep hierbij over naar de opstandelingen. De Treveren en Ubiërs werden uiteengeslagen. Opnieuw werden de Romeinen verslagen: de legionairs konden zich ternauwernood in Castra Vetera (Xanten) in veiligheid brengen. Claudius Labeo, die een grote rol in de overwinning had gespeeld, was een plaatsgenoot en concurrent van Julius Civilis. Deze wilde zijn rivaal niet laten doden, maar liet hem bij de Frisii gevangenzetten. Ondertussen was een groot detachement Bataven en Cananefaten, op bevel van Vitellius, onderweg naar Rome toen ze door gezanten van Civilis werden ingehaald. Terstond maakten deze rechtsomkeert en sloten zich bij de opstand aan. Flaccus wist niet wat hij moest doen: enerzijds had hij een sterke voorkeur voor Vespasianus en zou hij derhalve de Bataafse Opstand moeten steunen, anderzijds lag de loyaliteit van zijn troepen bij hun commandant Vitellius. Ook was hij allerminst zeker van de nieuwe troepen die met overhaaste lichtingen onder de lokale bevolking waren opgericht. Bij Bonna (Bonn) kwam het tot een treffen met de terugkerende Bataven en Cananefaten. De Romeinse commandant Herennius Gallus kreeg bevel van Hordeonius Flaccus een front tegen de terugkerende Bataven te vormen. De Bataven stuurden gezanten met de boodschap dat zij niet op voet van oorlog met de Romeinen verkeerden, maar slechts verlangden naar rust en de aanblik van hun vaderland. Als niemand hen de voet dwars zette, zou hun doortocht zonder schade verlopen, zo niet was men ook bereid zich met het zwaard een weg te banen. Herennius Gallus deed een poging de numeriek zwakkere Bataven te omsingelen, maar het ratjetoe aan oudgedienden, inderhaast opgetrommelde cohorten Belgae en zelfs landvolk waren geen partij voor de ervaren Bataven, die zich in wigformatie schaarden en, dicht opeengepakt, de Romeinse omsingeling doorbraken en de troepen op de vlucht joegen. Het beleg van Castra Vetera In september 69 begon Civilis, volgens hem in naam van de latere keizer Vespasianus, met de belegering van het grote Romeinse fort Castra Vetera (Xanten). Vespasianus naderde Italië, zodat Vitellius geen versterkingen kon sturen. Flaccus liet de Rijngrens versterken om inmenging door de Germanen te voorkomen en hij liet ook versterkingen uit andere provincies aanrukken. Daarna stuurde hij zijn onderbevelhebber Vocula met het 22e legioen naar Novaesium (Neuss) en trok zelf met het 1e legioen naar Bonna (Bonn). De Romeinse legers zouden van daaruit optrekken tegen de Bataven. In Bonna kwamen de soldaten in opstand tegen de ziekelijke Flaccus, maar Vocula wist de onrust de kop in te drukken door een van de muiters te laten executeren. Flaccus gaf het commando over aan Vocula, die verder trok naar Gelduba (Krefeld). Hier wachtten de Romeinse legers de gebeurtenissen in Italië af. Terwijl de troepen langs de noordelijke grens vanuit Gallië versterking ontvingen, organiseerde Civilis plundertochten in het gebied van de Treveren (bij Trier) en Ubiërs (bij Keulen). Ook ondernam hij een nieuwe poging Castra Vetera stormenderhand in te nemen, maar ook deze poging mislukte. Wel slaagde hij erin Asciburgium (Asberg, tussen Xanten en Neuss) te veroveren. De situatie in Castra Vetera was ondertussen nijpend geworden. Er heerste groot gebrek aan voedsel en er waren vele gewonden. De Rijn was stevig in handen van de opstandelingen en men probeerde over land bevoorrading uit Novaesium te krijgen. De colonnes waren echter slecht georganiseerd en ongedisciplineerd, en werden door de troepen van Civilis overvallen. Begin november kwam het nieuws dat Vitellius was verslagen door Vespasianus, die nu de nieuwe keizer van het Romeinse Rijk was. Dit kwam slecht aan bij de Romeinse soldaten, omdat Vitellius hun bevelhebber was en vele soldaten uit de Rijnlegers met Vitellius naar Italië waren getrokken, en nu moesten ze Vespasianus trouw zweren. Flaccus was ondertussen gedwongen te wachten wat Civilis zou gaan doen: wanneer deze werkelijk Vespasianus steunde zou hij het beleg van Castra Vetera opgeven en de Bataafse Opstand beëindigen. Civilis wist dat hij zich niet meer achter de brief van Vespasianus kon verschuilen en besloot de Romeinen bij Gelduba aan te vallen voordat deze Vetera konden bereiken. De Bataven leken aan de winnende hand te zijn, maar door Flaccus gestuurde Baskische hulptroepen (Vascones) arriveerden net op tijd om het Romeinse leger bij te staan. Civilis verloor bij Gelduba zijn beste mannen en had eindelijk zijn ware bedoelingen getoond. Vocula rukte op naar het noorden en brak de belegering van Vetera. De dood van Flaccus en Vocula Maar op dat moment werd het 4e legioen in Mogontiacum (Mainz) door de Usipeti en Chatten aangevallen, waardoor Vocula gedwongen was naar het zuiden terug te keren om de rust te herstellen. In Novaesium liet Flaccus aan de soldaten het geld ter ere van de troonsbestijging van Vespasianus uitdelen, het zogenaamde donativum. Op 17 december begonnen de Saturnaliën: een feest ter ere van de god Saturnus. Die nacht kwamen bij de soldaten de oude gevoelens van onvrede over hun bevelhebber weer boven. Flaccus werd door zijn manschappen vermoord en Vocula kon ternauwernood ontsnappen. Het was zeker geen algemene opstand, want Vocula kon korte tijd later terugkeren en de orde herstellen. In januari 70 ontzette hij het belegerde Mogontiacum. Vocula wist dat hij met zijn onbetrouwbare legioenen geen kans maakte in een rechtstreekse confrontatie. Hij trok naar Colonia Claudia Ara Agrippinensium (Keulen) en gaf de Bataafse edelman Claudius Labeo, die aan de Friezen was ontsnapt, een kleine strijdmacht van infanterie en cavalerie, waarmee deze een guerrillaoorlog tegen de Bataven en hun bondgenoten begon. Hierdoor werd Civilis gedwongen zijn strijdmacht op te delen. Ondertussen breidde de opstand zich uit: de Treveri en Lingones sloten zich bij de opstandelingen aan. Julius Classicus en Julius Tutor, aanvoerders van de Treveri-hulptroepen van het Romeinse leger, liepen met hun troepen over naar de opstandelingen. Grote delen van Vocula's leger liepen hierna over naar de rebellen. Julius Classicus liet Aemilius Longinus, een deserteur uit het 1e legioen, Vocula vermoorden. Na zijn dood liepen de restanten van het 1e en 6e legioen over naar de Gallische opstandeling Julius Sabinus. De opstand houdt aan Het jaar 70 begon goed voor de opstandelingen. De twee Romeinse legioenen zaten nog steeds opgesloten in het belegerde Castra Vetera en de rest van de Romeinse strijdkrachten was niet sterk genoeg om de opstand neer te slaan. Bovendien hadden de Treveren en Lingones Gallië onafhankelijk verklaard. Julius Sabinus, de tegenkeizer, wist het 1e Germaanse en het 16e Gallische legioen aan zijn kant te krijgen. In Castra Vetera werd de situatie wanhopig: de voedselvoorraden waren zo ver uitgeput, dat de legionairs hun eigen paarden en muilezels moesten opeten om te overleven. Zonder uitzicht op ontzet was commandant Munius Lupercus in maart gedwongen zich over te geven. De legioenen werd een vrijgeleide beloofd als zij het kamp aan de rebellen overlieten om te plunderen. Het 5e en 15e legioen marcheerden het kamp uit, met achterlating van alle persoonlijke wapens, artillerie en kostbaarheden. Na enkele kilometers liepen zij echter al in een Germaanse hinderlaag en werden ze vrijwel allen uitgemoord. De commandant en de hoogste officieren werden als slaven geschonken aan de profetes Veleda, die de opstand van de Bataven voorspeld had. Munius Lupercus is daar volgens Tacitus echter nooit aangekomen omdat hij voortijdig vermoord werd. Na dit succes trok Civilis naar Keulen, waar hij zijn kamp opsloeg. De komst van Cerialis Ondertussen had Civilis de troepen van Labeo verslagen, waarschijnlijk in de buurt van Maastricht. Claudius Labeo zelf wist te ontsnappen. Civilis was nog steeds op jacht naar hem, waarbij intussen ook Atuatuca Tungrorum (Tongeren) in vlammen was opgegaan, toen in de zomer van 70 vanuit het zuiden Quintus Petillius Cerialis arriveerde met vier legioenen, waaronder het 2e, 13e en 21e legioen. Dit zou het begin van het einde voor Civilis' opstand worden. Sabinus plaatste twee legioenen in Augusta Treverorum (Trier) om de Romeinen tegen te houden. Bij de aankomst van het 21e legioen Rapax wisselden de legioenen opnieuw van loyaliteit en zwoeren ze trouw aan hun nieuwe keizer Vespasianus. Ondanks de weinig standvastige houding nam Cerialis de legioenen toch op in zijn strijdmacht, maar reeds bij de volgende slag met de opstandelingen in de buurt van Treverorum lieten de legioenen het afweten; slechts de standvastigheid van het 21e legioen Rapax voorkwam dat de Romeinen een nederlaag leden. In mei 70 bereikte de legermacht Mogontiacum, waar het 4e en 22e legioen zich bij het leger voegden, waardoor Cerialis nu over acht legioenen kon beschikken. Bij Castra Vetera kwam het tot een confrontatie tussen de Bataven en Romeinen: de Bataven werden verslagen en sloegen op de vlucht. In september was de opstand neergeslagen. Erfgoed In Museum Het Valkhof in Nijmegen wordt een ronde bronzen schijf bewaard met de tekst C AQUILLI PROCULLI LEG(io) XIII AUG(usta). Deze schijf is tijdens of vlak voor de opstand begraven geraakt en kan dus met een zekere mate van waarschijnlijkheid in verband worden gebracht met de door Tacitus beschreven Aquilius. Zie ook: Oppidum Batavorum. Er zijn uit deze tijd wijdverbreide brandhaarden bekend, onder meer in Atuatuca Tungrorum en Oppidum Batavorum, wat Tacitus' relaas ondersteunt. Literatuur , De randen van de aarde. De Romeinen tussen Schelde en Eems, Amsterdam, 2000. , De opstand van de Bataven (Historiae IV 12–37, 54–79; V 14–26; De origine et situ Germanorum 29), introd. trad. , Amsterdam, 2005. Externe links , De opstand der "Batavieren", 1998, , Der Bataveraufstand, Novaesium.de (2004). , art. The Batavian revolt, Livius.org (2005). (negendelig Engelstalig artikel) Opstand Romeinse oorlog Opstand Romeinen in Nederland Oorlog van een historisch land in de Nederlanden Oorlog in de 1e eeuw 60-69 70-79


text: Het ollekebolleke is een versvorm die in 1974 in het Nederlandse taalgebied werd geïntroduceerd door Drs. P, daarbij terzijde gestaan door Ivo de Wijs en Pieter Nieuwint. Hij noemde de dichtvorm naar het gelijknamige kinderversje, omdat het metrum van het ollekebolleke overeenkomt met dat van het woord "ollekebolleke". In het Engelse taalgebied was het ollekebolleke al sinds 1951 bekend onder namen als Jiggery Pokery, Higgledy Piggledy of Double Dactyl. De laatste naam verwijst naar de versvoet van het ollekebolleke: een dubbele dactylus. De Double Dactyl werd in het najaar van 1951 in Rome ontwikkeld door de Amerikaanse literatuurwetenschappers Anthony Evan Hecht (1923-2004) en Paul Pascal (1925). De vormvereisten van deze oervorm zijn iets anders dan die van de Nederlandse ollekebolleke. Vorm Voorbeeld 1 O Wikipedia! 2 Wat een artikelen... 3 Zo veel te lezen en 4 Zo weinig tijd 5 Dat mijn onwetendheid 6 Encyclopedische 7 Omvang bereikt heeft 8 Is nu wel een feit Toelichting voorbeeld Een ollekebolleke voldoet aan de volgende strenge eisen: Het is een puntdicht (de tekst is humoristisch en heeft een pointe). Het bestaat uit twee strofen van elk vier versregels. Het metrum is de dactylus: drie lettergrepen, waarvan de eerste beklemtoond is (heffing) en de volgende twee onbeklemtoond (daling). Elke regel kent twee dactyli, behalve de regels 4 en 8, waarin de laatste twee onbeklemtoonde lettergrepen wegvallen. In de laatste twee regels van elke strofe mogen de dactyli, naargelang dat de inhoud ten goede komt, vrijelijk over de versregel verdeeld worden. Schematisch: 1 Olleke - bolleke 2 Olleke - bolleke 3 Olleke - bolleke 4 Olleke - bol 5 Olleke - bolleke 6 Ollekebolleke 7 Olleke - bolleke 8 Olleke - bol Regel 1 is een motto, uitroep of verzuchting. Regel 2 duidt het onderwerp aan. Regel 6 bestaat uit één zeslettergrepig woord met de hoofdklemtoon op de vierde lettergreep. ('levensverzekering' kan dus niet; 'melkboerenhondenhaar' wel). Regel 8 rijmt op regel 4 (volrijm). Enjambementen komen alleen voor tussen de regels 3 en 4, en tussen de regels van de tweede strofe. In de regels 3, 4, 7 en 8 is een vrijere regelval toegestaan als daar esthetische of inhoudelijke redenen voor zijn. Over het ollekebolleke De verzamelde ollekebollekes van Drs. P verschenen in Zeslettergrepigheid. De beste ollekebollekes van Drs. P, samengesteld, bezorgd, ingeleid en toegelicht door Cees van der Pluijm (februari 2009). De ontstaansgeschiedenis van het ollekebolleke en de ontwikkeling van de Nederlandse variant ervan, worden in dit boek uitvoerig behandeld. Trivia Drs. P herschreef de Odyssee in ollekebollekevorm: De Odyssee van Drs. P (ISBN 90-388-1410-0). Drs. P maakte ook een beschrijving van een ollekebolleke in een ollekebolleke. Drs. P schreef zijn eigen rouwadvertentie in NRC Handelsblad en de Volkskrant in de vorm van een ollekebolleke. De Friese dichter-zanger Pytjon Sikkema introduceerde in de jaren zeventig de Friese variant van het ollekebolleke: de hupsûppengroatenbrij. Hij ontleende de naam aan het lied De Skotse Trije dat begint met: "Hup! sûpengroatenbrij en ik sil dy wol krije!" (uit de bundel: Fryslân Sjongt). Afleidingen Een uit het ollekebolleke ontstane versvorm is aquarium. Externe links Uitleg van het ollekebolleke door Serge Helfrich Ollekebollekes van Max van Velzen en Michèl de Jong Dichtvorm


text: De Oder (Tsjechisch en Pools: Odra) is met haar 854,3 kilometer de dertiende rivier van Europa. Het stroomgebied omvat delen van Tsjechië, Polen en Duitsland en meet 118.861 km2. De rivier ontspringt in de Sudeten ten oosten van de Tsjechische stad Olomouc in Moravië en stroomt via de Moravische Poort en de stad Ostrava naar Polen, vormt daar de centrale waterloop van Silezië. De benedenloop van de Oder vormt vanaf de monding van de Neisse (Pools: Nysa) over een afstand van 162 km sinds 1945 de Duits-Poolse grens, het noordelijke gedeelte van de zogenaamde Oder-Neissegrens. De laatste 59 kilometer stroomt de Oder weer volledig over Pools grondgebied. Voorbij Szczecin bereikt de Oder het Oderhaf, het punt tot waar de lengte van de Oder wordt gemeten. Dit haf watert vervolgens af op de Oostzee. De belangrijkste haven aan de Oder is die van Szczecin, dat aan de linkeroever ten zuiden van het Oderhaf ligt. De voornaamste binnenhaven is die van Wrocław. Andere belangrijke steden aan de Oder zijn Ostrava (Tsjechië), Opole (Polen) en Frankfurt (Oder) (Duitsland). Grotere zijrivieren zijn de Neisse, de Bóbr en vooral de Warta, die bij haar monding in de Oder een langere weg heeft afgelegd dan de Oder zelf tot dat punt, maar veel minder water levert. Gerekend vanaf de bron van de Warta heeft het riviersysteem van de Oder een lengte van 1044,6 km. Het stroomgebied van de Oder levert maar een derde van de hoeveelheid water van dat van de Rijn, terwijl de Rijn met haar 1320 kilometer niet veel langer is. Oorzaak is de geringere hoeveelheid neerslag in het continentale Polen. De zijrivieren die uit gebergten als de Sudeten komen, leveren relatief het meeste regenwater. Door de onregelmatige verdeling van de neerslag over het jaar heeft de Oder een zeer wisselende waterstand en heeft het stroomgebied regelmatig met overstromingen te kampen. In maart/april en dikwijls in juni/juli is de waterstand het hoogst. In de tweede helft van het jaar kan de waterstand zo laag worden dat de scheepvaart geheel tot stilstand komt. Problematisch voor de scheepvaart is 's winters bovendien de ijsgang. Het stroomgebied van de Oder is door middel van kanalen verbonden met dat van andere rivieren: het Oder-Havelkanaal naar de Havel en het Oder-Spreekanaal naar de Spree verbinden de Oder met de Elbe en via de Warta, de Noteć, het Bydgoszczkanaal en de Brda kan uiteindelijk de Wisła worden bereikt. Plannen om de Oder via een kanaal door het zuiden van Polen en de Morava in Tsjechië met de Donau nabij Wenen te verbinden, het zogenaamde Donau-Oder kanaal werden tot nu toe slechts gedeeltelijk uitgevoerd. In het Poolse industriegebied Silezië is er het Gliwice-kanaal dat de gelijknamige stad verbindt met de rivier. Rivier in Brandenburg Rivier in Mecklenburg-Voor-Pommeren Rivier in Polen Geografie van Silezië Geografie van Opole (woiwodschap) Geografie van Lubusz Geografie van West-Pommeren Rivier in Tsjechië Geografie van Olomouc (regio) Geografie van Moravië-Silezië


text: Openbaar vervoer (afgekort ov) is personenvervoer dat openbaar toegankelijk is, dat wil zeggen dat iedereen die dat wil van de vervoerdienst gebruik kan maken, mits de reiziger het geldende tarief betaalt en de gebruikelijke fatsoensregels opvolgt. Openbaar vervoer is vooral een vorm van gesubsidieerd vervoer dat bedoeld is om zonder winstoogmerk vervoer te bieden aan mensen die niet in staat zijn om zelfstandig een vervoermiddel te kopen of te huren op de vrije markt. Vervoerdiensten kunnen onderscheiden worden in collectief vervoer en individueel vervoer. Bij collectief vervoer wordt het vervoermiddel gedeeld met andere reizigers, die een andere herkomst of bestemming kunnen hebben. Bij individueel vervoer wordt het vervoermiddel ingezet voor de specifieke vervoerwens van één reiziger of groep van samen reizende reizigers. Bij dat laatste denkt men vooral aan taxi's. Individueel openbaar vervoer wordt ook aangeduid als besloten vervoer. Ten slotte kan onderscheid gemaakt worden tussen lijndiensten en vraagafhankelijk vervoer. Lijndiensten rijden volgens een vaste dienstregeling, of er nu veel of weinig reizigers zijn. Het is goed mogelijk dat een lijndienst op verzoek met twee of meer voertuigen wordt gereden, als er incidenteel veel reizigers worden verwacht. Vraagafhankelijke diensten passen zich aan de vraag die zich op dat moment voordoet. Vaak moet men vooraf bellen om van een vraagafhankelijke dienst gebruik te maken. Collectief openbaar vervoer Met de term Openbaar vervoer worden over het algemeen de lijndiensten van het collectief openbaar vervoer aangeduid. Deels is dit gratis openbaar vervoer. Onder openbaar vervoer valt: stads- en streekvervoer treinvervoer openbaar vervoer te water Lijnnummers Bij het stads- en streekvervoer wordt veel met lijnnummers gewerkt. Die nummers staan op de voertuigen en halteborden aangegeven en vaak zegt men dat een bepaalde bestemming met een bepaald lijnnummer bereikbaar is. Daarbij moet erop worden gelet dat een rit in de omgekeerde richting doorgaans hetzelfde lijnnummer heeft. De metro van Londen heeft geen lijnnummers maar lijnnamen, waarbij de richting blijkt uit de Windstreek (Northbound, Eastbound). De metro van Parijs heeft lijnnummers, maar de lijnen worden meer aangeduid met de naam van het eindpunt, die in de omgekeerde richting natuurlijk anders is. In de metro van Barcelona wordt er eerder aan de kleur van een lijn gerefereerd dan aan het nummer. Bij treinvervoer in de Benelux zijn lijnnummers niet gebruikelijk en noemt men de naam van de eindbestemming of een tussenbestemming van de trein. In Duitsland wel, daar worden op de trein de treinsoort (RB, RE, IRE, IC of ICE) en het nummer aangegeven met daarnaast de eindbestemming. Vervoermiddelen Op sporen Trein → Maglev Metro → Lichte metro Monorail → Zweeftrein Lightrail → Stadtbahn, Tramtrein, Sneltram Tram → Premetro, Interurban Op de rijweg Bus → trolleybus Taxi → Tuktuk, Riksja Andere vormen van openbaar vervoer Veerponten zijn in de meeste landen openbaar vervoer. Het is geen besloten vervoer, hierbij gaat het vrijwel altijd om het oversteken van het water. Sommige veerdiensten worden wel gerekend onder het besloten collectief vervoer, met name de toeristische zomerse fiets- en voetveren en de watertaxi in diverse steden. Hierbij komt vervoer in de lengterichting van het water wel vaker voor. Zie verder: openbaar vervoer te water. Ook het vervoer door de lucht met passagiersvliegtuigen kan men tot het openbaar vervoer rekenen, als de vliegmaatschappij een openbare dienst is. Zie verder: burgerluchtvaart en vliegveld. Een automatische people mover heeft geen bestuurder en kan zowel openbaar vervoer als besloten vervoer zijn. Voor kleinere verticale en horizontale afstanden zijn er de lift, de roltrap en de rolband. Het is een vorm van personenvervoer, ongeacht of die op publieke of privédomeinen ingericht wordt. Ook het vervoer per riksja of betjak (een fietstaxi in het Verre Oosten) en soms ook het vervoer per rijdier, zoals ezel, kameel en olifant kan tot openbaar vervoer worden gerekend. De trekschuit en de postkoets kunnen aangezien worden als de voorlopers op het hedendaagse openbaar vervoer. Besloten vervoer Besloten vervoer wordt niet door de overheid gesubsidieerd of georganiseerd, maar maakt deel uit van de vrije markt. De gebruikers van besloten vervoer worden over het algemeen 'passagiers' genoemd. Besloten vervoer omvat besloten busvervoer, dat vaak met een touringcar wordt verricht, en taxivervoer (maximaal 8 passagiers). Ook is het mogelijk een trein, schip of vliegtuig voor een besloten groep af te huren. Landen België De Lijn (bus en tram, Vlaanderen) MIVB (metro, bus en tram, Brussels Hoofdstedelijk Gewest) NMBS (trein, geheel België) TEC (bus en tram, Wallonië) Nederland Openbaar vervoer wordt in Nederland uitgevoerd in opdracht van een (decentrale) overheid die daarmee de rol van OV-autoriteit vervult. Ov wordt sinds 1969 mede betaald uit een speciaal daarvoor bestemde rijkssubsidie. Het Nederlandse begrip regionaal openbaar vervoer bevat dezelfde ov-vormen, met uitzondering van het hoofdrailnet. Als het vervoer niet volgens een vaste dienstregeling rijdt, wordt het Collectief Vraagafhankelijk Vervoer (CVV) genoemd. Andere landen Plattegronden met lijnen Er worden verschillende systemen toegepast voor plattegronden met lijnen: Een lijnennetkaart geeft alle lijnen weer, of alle lijnen van één vervoerder. Haltes zijn soms allemaal, soms deels en soms niet aangegeven. Soms zijn er aparte lijnkaarten per lijn met daarop alle haltes weergegeven. Soms zijn de lijnen ingetekend of worden bushaltes gemarkeerd op online kaarten en routeplanners. Zie ook Openbaar vervoer van A tot Z – Vrijwel alle artikelen met betrekking tot openbaar vervoer op alfabetische volgorde. Blaise Pascal, de uitvinder van de lijndienst. Literatuur Jansen, Holger: The Netherlands. Planning Public Transport, Customer Representation and Passenger Rights. Page 221-228. At: Martin Schiefelbusch, Hans-Liudger Dienel (ed.): Public Transport and its Users. The Passenger’s Perspective in Planning and Customer Care. Ashgate, Farnham, Surrey, 2009


text: Pythagoras (Oudgrieks: Πυθαγόρας, Samos, ca. 570 v.Chr. – Metaponto, ca. 500 v.Chr.) was een van de presocratische filosofen. Rond 540 v.Chr. emigreerde hij naar het Zuid-Italiaanse Croton, waar hij politiek geëngageerd was en een religieus-filosofische broederschap oprichtte die enige invloed had op het maatschappelijk leven. Vanwege moeilijkheden met de stedelingen verhuisde hij uiteindelijk naar Metaponto, waar hij overleed. Over zijn leven bestonden veel legenden, en de authentieke religieuze en filosofische opvattingen van hem zijn onduidelijk door het werk van latere pythagoreeërs en platonisten. Hij stond bekend als een filosofische en religieuze hervormer, maar onderzoekers leggen nu eens de nadruk op Pythagoras' wiskunde en filosofie en dan weer op zijn sjamanistische allure. Bronnen Van alle presocraten is over Pythagoras het meeste geschreven in de klassieke oudheid, maar zijn biografische bronnen, die goeddeels uit de Romeinse keizertijd stammen, bevatten veel onwaarschijnlijkheden en tegenstrijdigheden. Er deden veel fantastische verhalen over hem de ronde, en men schreef allerlei wonderwerken aan hem toe. Hij genoot veel aanzien, zodat latere auteurs allerlei filosofische en wiskundige ideeën aan hem toeschreven. De vroegste vermeldingen van hem staan in het werk van Xenofanes, Heraclitus, Herodotus (ca. 485-425/420 v.Chr.), Ion van Chios en Empedocles, die niet lang na hem actief waren. Heraclitus oordeelde negatief over hem, omdat hij een oppervlakkige veelweter zou zijn geweest. De andere auteurs prezen hem echter als wijze leraar die veel kennis had. Pythagoras' dochter Damo zou zijn leringen gedeeltelijk hebben opgeschreven en in het geheim hebben doorgegeven. Plato (ca. 427-347 v.Chr.), die ongeveer 150 jaar na Pythagoras leefde, verwerkte pythagorische gedachten in zijn 'dialogen' en was bevriend met de pythagoreeër Archytas van Tarente. Plato gaf zijn vriend Dion op Sicilië de opdracht hem, voor 100 minen (10.000 drachmen), drie pythagorische boeken te bezorgen. Aristoteles (384-322 v.Chr.) schreef Over de pythagoreeërs (het boek is verloren gegaan) en vermeldt de leringen van de pythagoreeërs uitvoerig in zijn Metafysica. De historicus Timaeus van Tauromenium (eind vierde eeuw v.Chr.), de wijsgeer Dicaearchus en de muziektheoreticus Aristoxenus schreven over Pythagoras. Nicomachus van Gerasa en Apollonius van Tyana schreven in de eerste eeuw biografieën over Pythagoras. Jamblichus (250-330) schreef Het Leven van Pythagoras, Porphyrius (ca. 234-305) de Biografie van Pythagoras en Diogenes Laërtius (derde eeuw) beschreef Pythagoras in zijn Leven en leer van beroemde filosofen. Volgens Diogenes Laërtius vervaardigde Pythagoras zelf drie geschriften: over opvoeding, over politiek en over natuurfilosofie. Leven Geboorte en opleiding Pythagoras, de zoon van de welgestelde koopman Mnesarchus en Pythais, werd rond 570 v.Chr. (569) geboren op het eiland Samos, dat toendertijd op het hoogtepunt was van zijn welvaart. Met zijn vader reisde hij vanaf jonge leeftijd veel en zo leerde hij al vroeg de wijde wereld kennen. Volgens de neoplatonist Jamblichus was Pythagoras' moeder Parthenis (parthenos, maagd) en was hij (net als Jezus) 'maagdelijk geboren' als de zoon van de zonnegod Apollo. Daarmee gaf hij de zienswijze weer, dat Pythagoras door de goddelijke wereld gestuurd was om de mensen te verlossen. Volgens Porphyrius en Jamblichus ging de achttienjarige Pythagoras op Lesbos bij de filosoof Pherecydes in de leer, die het boek Natuur en Goden had geschreven. Vervolgens zou hij in Milete met de ongeveer negentigjarige natuurfilosoof Thales van gedachten hebben gewisseld. Thales had zijn opleiding in Egypte ontvangen en was de eerste Griek die zich met 'wetenschappelijke astronomie' bezig hield. Hij kon berekenen wanneer er een zonsverduistering zou optreden. Pythagoras zou ook de natuurwetenschapper en filosoof Anaximander hebben bezocht. Volgens Jamblichus leerde Pythagoras daarna de getallenleer van de Phoeniciërs, de geometrie en astronomie van de Egyptenaren en Chaldeeërs en muziek- en andere wetenschappen van de Perzische Magie (magiërs). Volgens Jamblichus heeft Pythagoras gezegd, dat de mens op de wereld is gekomen 'om te worden getuchtigd'. Doordat de mens zijn 'ware identiteit' en de 'harmonie met de spirituele wereld' heeft verloren, is zijn leven onvolmaakt en vergankelijk. Pythagoras zocht kennis in 'mysteriescholen' op verschillende plekken om daaruit een leer samen te stellen, die hij aan zijn medemensen kon onderwijzen. Diogenes Laërtius schrijft, dat Pythagoras 'zich liet inwijden in alle Griekse en niet-Griekse mysteriën en ook naar Egypte kwam (..) Ook was hij bij de Chaldeeërs en magiërs.' Volgens Jamblichus studeerde hij astronomie en geometrie in Egypte en werd hij er 'grondig en systematisch ingewijd in alle goddelijke mysteriën'. Toen hij 22 jaar was werd Pythagoras priester in Sidon in Phoenicië. De Egyptische priesterscholen waren de achtergrond van de Phoenicische inwijdingen en daarom ging hij naar Egypte. In Heliopolis en Memphis werd hij niet toegelaten en hij reisde naar Thebe. Aan de 'priesteruniversiteiten' stonden de wetenschappen in de eerste plaats in dienst van de bewustzijnsontwikkeling van mens en mensheid. Na zijn verblijf in Egypte is Pythagoras waarschijnlijk naar Babylonië gegaan. Volgens Jamblichus verbleef Pythagoras 22 jaar in Egypte en werd hij door de Perzische koning Cambyses in 525 naar Babylon overgebracht, waar hij nog twaalf jaar verbleef. Maar dit is niet te rijmen met het feit dat Pythagoras al in 532 naar Beneden-Italië kwam. Mogelijk zijn de getallen '22' en '12' symbolisch voor respectievelijk 'alle aspecten van een leer' en een 'volkomen tijdsperiode'. Op Kreta zou hij de mysteriën van Zeus hebben bijgewoond, in Delphi de vieringen van Dionysus en Apollo, in Thracië de Orfische mysteriën en op Samothrace de Kabirencultus. Pythagoras zou de meeste van zijn ethische leerstellingen hebben geleerd van de priesteres Themistoclea uit Delphi. Als bron voor deze bewering noemt de biograaf Diogenes Laërtius in zijn boek Leven en leer van beroemde filosofen de filosoof Aristoxenus (4e eeuw v.Chr.). Croton Na zijn reizen keerde hij terug naar Samos. Zijn eerste poging om geschikte leerlingen te vinden mislukte: zijn eisen waren te hoog of de bewoners van Samos te gemakzuchtig. Zijn lessen stonden hen, volgens Jamblichus, zo weinig aan en schrikten hen zo af dat hij maar één leerling in de wiskunde overhield. Pythagoras vluchtte rond 530 v.Chr. (532, het jaar van 'de 62e Olympiade') weg voor het bewind van de tiran Polycrates (535–522 v.Chr.). Hij reisde, nadat hij naar het Zuid-Italiaanse Sybaris was geëmigreerd en daar geen voet aan de grond kreeg, naar de buurstad Croton, waar hij met zijn kennis en welsprekendheid wel indruk maakte op het stadsbestuur. De Crotoniaten leefden onder minder gunstige uiterlijke omstandigheden dan de inwoners van Sybaris. Zeven van hun atleten hadden overwinningen behaald op de Olympische Spelen en de stad roem gebracht. In 530 v.Chr. hadden de Crotoniaten een oorlog met het zuidelijker gelegen Locri verloren. Volgens de Romeinse historicus Justinus zouden ze door de teleurstelling hun leven voor 'zwelgerijen' hebben ingeruild, als Pythagoras er niet op dat moment was geweest. Pythagoras werd verzocht om redevoeringen te houden, waarbij Pythagoras zich volgens Jamblichus, speciaal richtte tot groepen jongemannen (15-30 jaar), in de senaat vertegenwoordigde politieke leiders, jongens en vrouwen. De toespraken en gesprekken werden door Jamblichus in vier redevoeringen samengevat. De uitwerking van de redevoeringen in Croton moet enorm zijn geweest. De senaat liet ter bevordering van de eendracht een 'heiligdom voor de Muzen' oprichten, zoals Pythagoras hen had geadviseerd, stelde ruimten beschikbaar waar hij kon onderwijzen en voerde, naar Pythagoras' ideeën, een nieuwe grondwet in. Vrouwen lieten, na de aansporing van Pythagoras om van 'pronkzucht' af te zien, hun prachtige gewaden achter in het 'heiligdom van Hera'. In Croton trouwde Pythagoras met Theano, met wie hij enige kinderen kreeg. Theano was de dochter van de arts Diomedes. School van Pythagoras In Croton richtte hij rond 530 v.Chr. met succes een broederschap of sekte op rond religieuze, mystieke en filosofische doctrines. Hieruit leiden onderzoekers af dat Pythagoras charismatisch was. Vrouwen waren er ook toegelaten, een primeur. Jamblichus spreekt over 300 aanhangers, met wie Pythagoras twintig jaar lang intensief en ongestoord heeft gewerkt. Pythagoras moet in Croton een eigen huis hebben gehad, waar hij zijn leerlingen onderwees. Er was een gezamenlijke kas voor uitgaven voor gemeenschappelijke ondernemingen, vermoedelijk alleen voor de financiering van de school zelf. Nieuwe leerlingen behielden hun eigen vermogen en droegen die niet aan de gemeenschap over. Commissies regelden facetten van het samenleven als nieuwbouw, huis en keuken, bibliotheek, sport en meer. Doel Het doel van de school van Pythagoras was 'de geest van de mens te bevrijden van de vele ketenen en banden die hem van jongs af vasthielden. Zonder deze bevrijding kan gewoon niemand iets gezonds of waars leren en waarnemen'. Want de geest 'ziet alles en hoort alles, maar al het andere is blind en doof' (Jamblichus). De school was een 'mysterieschool', waar de verborgen spirituele identiteit ontwikkeld kon worden. 'Daar zij [de leer] in het begin uit godenhand werd ontvangen, laat zij zich slechts met hulp van de goden benaderen (..) alleen als een god genadiglijk de richtlijn geeft, kan men zich, stap voor stap naderend, langzaam iets ervan eigen maken' (Jamblichus). De gebruiken en regels waren opgesteld om het doel te bevorderen, ongunstige invloeden werden geweerd. De organisatie was verdeeld voor de fasen ter voorbereiding en de zelfstandige praktijk van het spirituele leven. Twee fasen, akoesmata en mathemata Een aspirant werd eerst beproefd op de geldigheid van de wens (uit geldingsdrang, nieuwsgierigheid, eerzucht of echte behoefte), op de kracht van de behoefte aan een spirituele ontwikkeling en op de aanwezigheid van geschikte karaktereigenschappen (waarheidsliefde, eerlijkheid, luister- en leervaardigheid, ijver, vermogen om samen te werken en zich, zo nodig, ondergeschikt te maken). De verhouding tot ouders, leeftijdgenoten, omgaan met moeilijkheden en interesses werden onderzocht. Als de aspirant dit onderzoek doorstond, werd hij een novice, die opgenomen werd in het voorbereidende stadium, dat, volgens overgeleverde bronnen, vijf jaar duurde. Later werd deze fase door gevorderde leerlingen begeleid. Pythagoras zelf onderwees alleen de leerlingen van de tweede fase. In de eerste fase werd er 'gezwegen', wat niet wil zeggen dat er geen woord gesproken mocht worden. Ontvankelijkheid, openhartigheid, aan zichzelf werken en inkeer vielen allemaal onder 'zwijgen'. De leerling kreeg onderricht over de wetten van de goddelijke wereld en over de weg naar bewuste ervaring van die wereld. Pythagoras gaf de leerlingen hulpmiddelen mee, in de vorm van korte spreuken: goed te onthouden formules en gelijkenissen, zogenaamde akoesmata (dat wat gehoord moet worden). Er zijn theoretische en praktische akoesmata. Voorbeelden van theoretische akoesmata zijn: 'Op het getal lijkt alles', 'Wat zijn de eilanden van de gelukzaligen? De zon en maan', 'Wat is het machtigste? Inzicht', 'Wat is het rechtvaardigste? Offeren', 'Wat is het mooiste? Harmonie'. Voorbeelden van praktische akoesmata zijn: 'De rechterschoen eerst aantrekken', 'Niet in het heiligdom baren', 'Niet over wegen vol mensen lopen', 'Geen zwaluwen in huis laten nestelen', 'Een brood niet breken', 'De afdruk van de schaal in de as uitwissen', 'Niet met een mes het vuur opporren', 'Het dorst opwekkende water mijden', 'Standhouden tegen de vijanden, hun niet de rug, maar de borst toekeren'. De leerling moest de raadselachtige akoesmata onthouden, er over nadenken, er met anderen over spreken tot de betekenis werd begrepen en er vervolgens naar leven. Het onderscheid tussen de eerste en tweede fase werd gesymboliseerd door het 'voorhangsel', dat de ruimten voor beginners en gevorderden scheidde. Buiten de onderwijspraktijk, waarbij alleen de leerlingen van de tweede fase persoonlijk onderricht van hem ontvingen, ging Pythagoras evenwel met alle leerlingen hartelijk om. Voor de tweede fase, de binnenste cirkel of eigenlijke mysterieschool, gold geen bepaalde tijdsduur. Voor hen waren er de mathemata, dat wat moet worden geleerd. Pythagorisch leren is 'zich-opnieuw-herinneren'. De eigen sluimerende, spirituele inzichten komen boven door geleidelijke bewustwording. Er waren vier mathemata: rekenkunde (getallenleer), geometrie, astronomie en muziek (harmonieleer). Als Aristoteles de getallenleer van Pythagoras beschrijft, vertelt hij over de tien getallen of principes met de volgende tegenstellingen: grens - het onbegrensde; oneven - even; het ene - de veelheid; rechts - links; mannelijk - vrouwelijk; rust - beweging; recht - krom; licht - donker; goed - kwaad; vierkant - rechthoek. Getallen worden gezien als werkende principes, die eigenschappen verlenen aan alles in de wereld, en dus ook aan de mens. De principes hebben steeds een negatieve en positieve, actieve en passieve zijde. De getalsymbolen verzinnebeelden de echte getallen, de wereldprincipes. Wiskunde (mathematica) kent tegenwoordig niet meer dat verband met wereldprincipes. De principes van de geometrie zijn cirkels, rechthoeken, vierkanten en driehoeken. De geometrie houdt zich bezig met het bepalen van de (on)gelijkheid en (on)gelijksoortigheid van deze principes: de verhoudingen. De ene configuratie kan in de andere veranderen terwijl de oppervlakte gelijk blijft. Geometrie was, volgens Socrates, geschikt om de mens te vormen: zijn ziel tot de waarheid te trekken en tot filosofisch denken aan te sporen. In de astronomie werd de cirkelbeweging van de planeten om de zon gezien als voorbeeld voor de leerling, die zelfstandig (middels eigen beweging) georiënteerd was op het centrum van geestelijke rust (het onbeweeglijke). Pythagoreeërs zagen de planeten als spirituele wezens, goden, met elk een eigen (planeet)sfeer, die ook in wisselwerking stond met de menselijke ziel. Volgens Pythagoras kon de omlooptijd van een planeet weergegeven worden door een geheel getal en een eigen toon. Zo vormde het planeetstelsel een toonladder, ofwel de 'harmonie der sferen'. Pythagoras zou in staat geweest zijn deze te 'horen'. De onderlinge verhouding van tonen in de muziek worden bepaald door 'het getal'. De 'kwint' verhoudt zich tot de 'grondtoon' als 3 : 2, etc. Pythagoras gebruikte een 'monochord', een plank met een snaar tussen twee staven, verdeeld in twaalf eenheden, om zijn ideeën over toonverhoudingen te demonstreren. De juiste verhoudingen tussen de trillingen worden als 'harmonisch' ervaren en zo was muziek een hulpmiddel om de aandacht van de leerling te wekken voor de wereld van de geest. Blaasinstrumenten wees Pythagoras af, wegens hun 'ontremmende werking', alsmede muziek die roestoestanden of niet te beheersen opwinding veroorzaakte. Pythagoras koos uitsluitend voor weldadige, rustgevende en opmonterende muziek van de lier. Er werd ook gedanst. Geneeskunde werd als een wetenschap, voortkomend uit de mathemata, beoefend in de school van Pythagoras. Spirituele ontwikkeling was volgens de wetten van de geestelijke wereld alleen mogelijk door zich voor anderen in te zetten. Als ontgoochelde leerlingen uit traden richtten de achterblijvers een 'grafheuvel' voor hem op. Dagelijkse praktijk Jamblichus beschrijft het verloop van een dag voor een leerling: 's Morgens wandelde de leerling alleen, bij voorkeur naar eenzame en waardig stille plaatsen als heiligdommen of heilige bossen. De rust hielp het ordenen van het denken. Pas als men zelf zo in harmonie was gekomen, mocht men anderen ontmoeten. In tempels of soortgelijke plaatsen ontmoetten de leerlingen elkaar na hun eerste wandeling. Er werd onderwezen en na het leergesprek werden lichaamsoefeningen gedaan om de krachten van het lichaam goed te ontwikkelen. De lunch bestond uit brood met honing of een honingraat. Wijn werd overdag niet gedronken. Na de maaltijd werd de tijd aan 'openbare zaken' besteed. In de late namiddag werd weer gewandeld, maar nu in groepjes van twee of drie, waarbij gesproken werd over wat er was geleerd en de leerlingen zich oefenden in edele studies. Daarna werd een bad genomen en kwamen ze samen voor de gemeenschappelijke maaltijd. Er aten dan niet meer dan tien mensen samen. Men offerde wijn, reukwerk en wierook vooraf en een 'plengoffer' achteraf. Na het diner las de jongste lectuur voor, die de oudste had uitgekozen. Zo verliep de dag dus zeer rustig en overzichtelijk, zonder massabijeenkomsten, in een evenwichtige verhouding tussen eigen bezinning en gesprek, lichaams- en ziele oefening en aandacht voor spirituele en materiële zaken. Mysteriecultus en ritueel Er werden in de school van Pythagoras rituelen toegepast en er bestond een 'mysteriecultus'. Door het ritueel werden de leerlingen opnieuw met de geesteswereld verbonden (re-ligio, weer-verbinding) en stroomden hen krachten toe, waarmee ze hun eigen spirituele weg konden gaan. Een mysteriecultus is de symbolische voorstelling van de innerlijke processen, die de mens ervaart tijdens de 'mysterieweg' naar de eigen ware identiteit. De mythen van Osiris en Dionysus zijn voorbeelden van deze innerlijke processen. De Dionysusfeesten werden destijds in Griekenland elke drie jaar herhaald. De mythen beginnen met verdriet om en heimwee naar de verloren spirituele staat, waarop de zoektocht volgt en eindigt, na een strijd met de 'veelheid van zintuiglijke verschijnselen en waarnemingen', die het eigenlijke zelf in stukken hakte, met het herkrijgen van de spirituele vrijheid, de opstanding. De aanschouwelijke cultus en de rituelen ondersteunden de dagelijkse levenspraktijk van de pythagoreeërs. De riten stamden af van Orfische of Dionysische riten, die teruggingen tot Egyptische bronnen. Volgens Jamblichus volgde Pythagoras vooral Orpheus na. Van diens louteringsriten en 'mysteriën' zou Pythagoras de nauwkeurigste kennis hebben gehad. Maar hij bracht voor zijn filosofie en cultus ook veel van Egyptische priesters, de Chaldeeërs, magiërs en mysteriën van Eleusis, Imbros, Samothrace en Lemnos samen. Gouden verzen In De gouden verzen (Carmina Aurea), toegeschreven aan Pythagoras, is de hele levenspraktijk van de pythagoreeërs vastgelegd. De vorm die wij kennen is pas eeuwen na Pythagoras opgeschreven. Misschien werden ze door zijn leerlingen mondeling doorgegeven, als plan van de mysterieweg. Het zijn 71 'spreuken', oorspronkelijk in Griekse hexameters. Tussen verzen 1 - 46 en 48b -71 staat de zogenaamde 'eed van Pythagoras': 'Neen, bij haar die onze ziel de vierheid (tetractys) gegeven heeft, bron van de eeuwige natuur!' Tegenstand Pythagoras wilde dat zijn school invloed had op de omgeving, op de politiek. Politici moesten een sociale structuur bevorderen, die de bestemming van de mens voor ogen had. Volgens Pythagoras was het niet hun taak om bezit, prestige en macht te bewaren of uit te breiden. Een aristocratische staatsinrichting, de heerschappij van de 'besten', leek hem het meest geschikt om dit algemene belang te dienen. Democratieën waren in andere Griekse staten op tirannie uitgelopen en onder de toenmalige voorwaarden was wel het meerderheidsbelang, maar niet het algemeen belang, gediend. Uit de school van Pythagoras kwamen, volgens Jamblichus, belangrijke staatslieden voort. Pythagoras stond in hoog aanzien in de stad en in moeilijke kwesties werd er om zíjn raad gevraagd. Een moeilijke kwestie deed zich bijvoorbeeld voor toen er oorlog uitbrak tussen Croton en Sybaris. De volksleider Telys liet vijfhonderd rijkste burgers verbannen en hun vermogen in beslag nemen. Die bannelingen vroegen asiel in Croton. Daarop vroeg Telys om uitlevering van de asielzoekers en dreigde met oorlog. Pythagoras gaf het advies de bannelingen niet uit te leveren, maar te beschermen. Een gezantschap van dertig mannen, die het antwoord moest overbrengen en onderhandelingen voeren, werd in Sybaris vermoord. In de oorlog die volgde behaalde Croton de overwinning en Sybaris werd met de grond gelijk gemaakt. Naar ieders verdiensten werd het veroverde land verdeeld. Het volk wilde liever een verloting en de democratische partij in Croton kwam in opstand. De pythagoreïsche macht in Croton leidde tot de vijandigheden van 510 v.Chr. De 'onrechtvaardige' verdeling van land was de aanleiding. Er was al eerder weerstand tegen de pythagoreeërs ontstaan. Er werd hen een 'elitaire houding' verweten. Pythagoreeërs trokken zich terug in eigen kring en gaven enkel elkaar en ouders de hand. Verwanten deelden niet in de goederen, die pythagoreeërs in gemeenschap hielden. Een zekere Cylon was afgewezen voor opname in de gemeenschap, omdat hij de toets niet doorstond. Hij zaaide daarna haat. Na veel discussie werd uiteindelijk in de senaat goedgekeurd dat er een democratisch bestuur zou komen, maar het voorstel moest nog worden voorgelegd aan de volksvertegenwoordiging. Daar trad de fanatische Cylon op en een redenaar namens Ninon, die een met leugens doorspekte haatrede tegen de pythagoreeërs uitsprak. Een paar dagen later kwam een woedende menigte naar het huis waar pythagoreeërs een offer aan de muzen brachten. Ze wisten tijdig naar een herberg en naar naburige steden te vluchten. Er kwam een democratisch bestel en er volgden besluiten die het leven voor de pythagoreeërs in Croton onmogelijk maakten. Overlijden Pythagoras verhuisde kort voor deze gebeurtenissen naar Metapontum. Daar overleed hij rond 500 v.Chr. Volgens Porphyrius reisde Pythagoras eerst naar Caulonia en daarna naar Locri en Tarente. Volgens Varro leefde Pythagoras zestien jaar in Tarente en begaf zich pas toen naar Metapontum en stierf er, misschien in 474 v.Chr., op hoge leeftijd. Volgens Diogenes Laërtius werd Pythagoras' huis in Metapontum een tempel van Demeter en de straat een museum. Hernieuwde vijandigheden in de regio tegen de pythagoreïsche gemeenschappen rond 450 v.Chr. betekenden het einde van de broederschap. In hoeverre Pythagoras' broederschap respectievelijk religieus, filosofisch of politiek van aard was, is niet duidelijk. Pythagoras werd een legendarisch en sjamanistisch figuur die werd omgeven door wonderbaarlijke verhalen. Dit beeld bestond al in de vroege 4e eeuw v.Chr. Enkele voorbeelden zijn het hebben van een 'gouden dij', het vermogen om op twee plaatsen tegelijk te verschijnen (bilocatie), een reis naar de onderwereld, en het kunnen communiceren met dieren. Ook zou hij door zijn vele reizen kennis hebben gekregen over Hebreeuwse droomduiding, Chaldeïsche astrologie, Egyptische hiëroglyfen, en reinheidsregels voor een zuiver leven van de Perzische profeet Zarathustra. Leer Over de inhoud van Pythagoras' denken is weinig met zekerheid bekend, omdat hij zelf niets op schrift zou hebben gesteld. Alleen van latere pythagoreeërs zoals Philolaus en Hippasus (5e eeuw v.Chr.) is fragmentarisch tekstmateriaal overgeleverd, maar zij hadden oorspronkelijke denkbeelden doorontwikkeld. De eerste duidelijke bronnen voor het vroege pythagorisme zijn de interpretaties van Plato en Aristoteles, terwijl vanaf de laat-hellenistische periode de tendens ontstaat om in hun filosofieën (onterecht) de invloed van Pythagoras te zien. Dit heet neopythagorisme. Vanaf die tijd ontstonden veel pseudepigrafische teksten van Pythagoras. Door zijn groeiende reputatie schreef men in de loop der tijd verschillende ideeën aan Pythagoras toe, zoals de stelling van Pythagoras en de Beker der rechtvaardigheid. Om die redenen is het vaak onduidelijk of iets van Pythagoras is, of van zijn vroege volgelingen, of dat iets een herinterpretatie of verzinsel is van nog latere tijd. Samos grensde aan het Ionische vasteland, waar presocraten als Anaximander en Xenophanes actief waren. Zij waren tijdgenoten van Pythagoras, en van Anaximander wordt gezegd dat hij Pythagoras zou hebben onderwezen in astronomie en geometrie. Volgens andere bronnen was Pherecydes van Syros zijn leermeester. De waarheid ervan wordt betwijfeld, mede omdat het vroege pythagorisme bijna geen overeenkomsten vertoont met hun leerstellingen. Bronnen in de 5e en 4e eeuw benadrukken Pythagoras' religieuze overtuigingen, uiten zich daar ironisch over, en noemen hem soms een charlatan. Dit beeld verandert drastisch met Plato (427 v.Chr. – 347 v.Chr.), die de nadruk legt op Pythagoras' onderwijs in wiskundige filosofie. Religie Pythagoras' ascetische sekte werd bijeengehouden door cultuspraktijken en geloofsovertuigingen, die zich richtten op het nastreven van lichamelijke en geestelijke reinheid. Deze waren alleen voor ingewijden, werden besproken in hun vergaderzaal (homakoeion) en mochten van Pythagoras niet met buitenstaanders worden gedeeld. De belangrijkste notie was de onsterfelijkheid van de ziel en de zielsverhuizing (metempsychosis) oftewel reïncarnatie, mogelijk beïnvloed door de orfische mysteriecultus en Pherecydes van Syros. Men kon bijvoorbeeld herboren worden als dier. Daarom waren de eerste pythagoreeërs waarschijnlijk in zoverre vegetariërs, dat ze enkel offerdieren mochten eten. Ze mochten volgens Herodotus niet worden begraven in wollen kleding, wat wellicht samenhangt met hun respect voor dieren. Er bestonden allerlei verboden, zoals het eten van fava bonen, zoals tuinbonen en het oprapen van op de grond gevallen kruimels. Geboden waren bijvoorbeeld het zorgen voor nageslacht en het trouw blijven aan zijn vrouw. Filosofie Pythagoras' ideeën over de taken en talenten van verschillende bevolkingsgroepen worden uiteengezet in de redevoeringen, die hij in Croton hield, om vertrouwen te winnen en een eigen School te kunnen beginnen. Ze werden door Jamblichus in vier redes samengevat: voor jongemannen, senatoren, jongens en vrouwen. Voor vrouwen Pythagoras kent de vrouwen 'vroomheid' toe. Zij is meer dan de man door ervaring gevormd, met meer begrip, ruimhartigheid en verantwoordelijkheidsgevoel. Ze ontvangt makkelijker spirituele invloeden. Ze twijfelt minder snel, omdat ze meer op haar hart vertrouwt. Ze maakt haar verstand eerder dan de man ondergeschikt aan haar hart. Door zijn 'scepsis' sluit de man zich eerder voor de stem van zijn hart. De vrouwen hebben, volgens Plato, vooral het 'offeren' als taak. Offergaven zijn ook overgave, dankbaarheid en eerbied voor de wereld van de geest. Dieren moeten niet worden geofferd. Krachten uit de spirituele wereld stromen als reactie op de offergaven tot degene die offert. Zo geven de vrouwen die spirituele krachten door. Mannen nemen de geestelijke orde waar en laten die tot zijn recht komen en zo vullen de mannen en vrouwen elkaar aan, ze werken in gelijkheid samen. Pythagoras raadt de vrouwen aan weinig en goede woorden te spreken. Zo kunnen ze beter de spirituele krachten doorgeven. Babbelen en roddelen verstoort de krachtenstroom uit de geesteswereld. Spil- en pronkzucht wordt afgeraden. Overspel verstoort haar verbinding met de 'harmonie der sferen'. Voor kinderen Kinderen zijn, volgens Pythagoras, bijzonder geliefd bij de goden en volkomen rein. Hun opdracht is onbevangenheid en reinheid te bewaren en tot de volwassenheid in stand te houden. Een welopgevoede jongen zal het licht vallen zijn leven lang een edel mens te blijven. Spelend en lerend moet de jongen zijn ware identiteit kunnen ontplooien. Hij moet zo lang mogelijk beschermd worden tegen invloeden, die zijn onbevangenheid, natuurlijke waarheidsliefde en goedheid kunnen verstoren. Door de eigen innerlijke aanleg heeft elke jongen zijn eigen interessegebied. Door die belangstelling aan te sporen, zal ook ontzag voor de kosmos en de geestelijke wereld zich ontwikkelen. Ze dienen zich in luisteren te oefenen en het in zich opnemen van waarheid en schoonheid, zodat ze later waarheid en schoonheid kunnen teruggeven. Respect voor leeftijdgenoten wordt aangeleerd door met ze te spelen. Schelden is uit den boze, beter geen verweer tegen degenen die beledigen. Door ergeren en kwetsen wordt men zelf en de atmosfeer vergiftigd. Door betrouwbare ouderen, die zelf in reinheid en waarheid geloven, kunnen de jongens zich laten leiden. Voor jongemannen Nog belangrijker voor jongemannen dan de juiste opleiding, het juiste beroep en juiste levenspartner is het vinden van een 'aanvaardbaar levensdoel' en 'solide levenshouding'. De eigen, werkelijke identiteit komt voort uit de band met de orde van de kosmos en spirituele wereld. De mens is geworteld in iets wat er eerder was, meer omvattend en hoger is dan de mens. Eerbied en respect voor zichzelf komt voort uit eerbied en respect voor de 'wereldschoot van de kosmos', waar hij als lichamelijk wezen uit is voortgekomen en de 'spirituele orde', waar hij als geestelijk wezen uit is geboren. Ouders dienen dan ook te worden geacht. Pythagoras ziet de 'weg naar bewustwording' als hun 'primaire levensopdracht'. Zo leert de jongeman de grotere samenhang te zien. Daaruit ontstaat 'eerlijkheid naar zichzelf', 'waarheidsliefde' en respect voor wat nog niet begrepen is. Hij kan dan onderscheid maken en datgene, wat vals, onwaar en illusie is afwijzen. Zo wordt echte rust en zelfstandigheid ontwikkeld. Door 'geestesvorming' kiest en verwerkelijkt de jongere de uitdrukkingsvorm in het leven die bij zijn aanleg past. Hij raadt hen bedachtzaamheid aan in plaats van onbezonnenheid (laten leiden door plotselinge impulsen of cliché's en conventies). Voor politici De senatoren raadt hij aan een hof voor de Muzen (hun leider Apollo staat symbool voor de spirituele orde) te bouwen, om de eendracht en harmonie te bevorderen in de staat. De staat ziet hij, net als de individuele mens, als een instrument voor een hogere spirituele werkelijkheid. De gemeenschap heeft ook een 'lot' en een ware identiteit, ontleend aan deze spirituele orde. Het leven in de staat dient in harmonie te zijn met de kosmische orde en spirituele wereld. De staat brengt in haar eigen cultuur en gesteldheid haar ware identiteit tot uitdrukking. De leider van de gemeenschap dient de functie van de staat voor de spirituele orde in te zien. Dat inzicht dient natuurlijk in praktijk te worden gebracht, zodat de spirituele identiteit van de staat ruimte krijgt om zich te ontplooien. De volwassen leider moet gekenmerkt worden door rechtvaardigheid en zelfstandigheid (met eigen ogen zien en vooruitzien). Het privéleven, de kleine familiekring van de leider, is voorbeeld, spiegelbeeld en voorwaarde voor de grote kring van de staat. Iedere burger kan, met een goede leiding, naar vermogen bijdragen aan de verwerkelijking van de ware identiteit van de gemeenschap. Door eigenbelang op de voorgrond te plaatsen, wordt de harmonie van de kosmos en de innerlijke eenheid van de staat verstoord. Wiskunde Vanaf Plato (De staat, VII, 530d; Philebus, 16c) verschijnen meer vermeldingen van Pythagoras als leermeester op het gebied van wiskundige vakgebieden, zoals rekenen, harmonieleer, geometrie en astronomie. Volgens hem was een fundamentele leerstelling de aanname dat alles is opgedeeld in een en veel, het begrensde en het onbegrensde. Aan alle zaken lagen getallen ten grondslag, zelfs de oersubstantie van de kosmos kon door getallen worden verklaard, middels de Tetractys ('viervoud' vormt decade, tiental: 1 + 2 + 3 + 4 = 10). Het Ene (monade) vormt twee polen (dyade): (verwekkende vader) 'geest' en (ontvangende moeder) 'energiematerie'. Daaruit ontwikkelt zich de derde toestand van de wereld (triade): de Ziel. In de vierde fase (tetrade) komt ten slotte de wereld waarin we ons bevinden tot uitdrukking. Muziek Aan Pythagoras werd ook de ontdekking van de muziekintervallen toegeschreven: een snaar met een bepaalde lengte geeft een bepaalde toon, die mooi samenklonk met een andere snaar van de halve lengte, dat duidde op de wiskundige ordening van het heelal. Door de beweging van de planeten zouden tonen ontstaan, die als de muziek der sferen werden omschreven, maar niet meer gehoord wordt, omdat de mens er vanaf zijn geboorte aan is gewend. Onduidelijk is in hoeverre dit alles daadwerkelijk van Pythagoras afkomstig is. Dat hij veel aan onderzoek deed wordt in ieder geval door Heraclitus (500 v.Chr.) bevestigd. Deze viel hem aan op zijn veelweterij (polymathiê). Invloed De pythagoreïsche stroming verbreidde zich over de steden in de regio en won aan maatschappelijke en politieke invloed gedurende twee à drie generaties. In deze periode werd Croton de machtigste stad in de regio, waarin Pythagoras mogelijk een aandeel had. Pythagoras had een broederschap opgericht, dat zich met succes verspreidde over Magna Graecia en waarvan in de loop der tijd leden tot in het stadsbestuur kwamen. Na de verdrijving van 510, riepen de Crotoniaten de verbannen pythagoreeërs terug. Ook na Pythagoras' overlijden hadden de pythagoreeërs grote invloed in Croton en de er mee verbonden steden. In Griekenland kwamen er steeds meer democratische staatsvormen en dat bracht ook in Magna Graecia onrust en oproer. Rond 450 vond een volledige staatsgreep plaats. Bij de vijandigheden werden de vergaderzalen van de pythagoreeërs verbrand en hun leiders gedood, zodat overlevenden verspreid raakten. Volgens Jamblichus vonden in Croton bijna alle pythagoreeërs de dood, toen ze in Milons huis tezamen waren gekomen en het huis door tegenstanders in brand werd gestoken. Alleen Archippus en Lysis zouden hebben weten te ontsnappen. Lysis werd in Thebe de leraar van Epaminondas. Het gevolg van hun tweede verdrijving was een verbreiding van pythagoreïsche filosofie door heel Griekenland, die zich gestaag verder ontwikkelde. Pythagoreeërs verlieten Italië, op Tarente na. In Plato's tijd verschijnen opnieuw pythagoreïsche leiders in onder andere Tarentum. Er ontstond al in de tweede generatie pythagoreeërs onenigheid tussen 'akoesmatici' (horenden van de eerste fase) en 'mathematici' (lerenden van de tweede fase in Pythagoras' school). Laatstgenoemden veroorloofden zich vrijheid van denken, terwijl de eerstgenoemden vast geloofden in de akoesmata (spreuken) en de autoriteit van de meester. Ook ontstond er onenigheid toen mathematicus Hippasus in 510 als spreker in de senaat optrad en die zich uitsprak voor het volk en tegen de aristocraten. Dat was voor de pythagoreeërs verraad. Bij een democratie werden groepsbelangen boven het spirituele welzijn van de gemeenschap geplaatst. Daarom wezen pythagoreeërs de democratie af en geloofden ze in een aristocratisch staatsbestel. Hippasus hield zich niet aan de geheimhoudingspraktijk van de pythagoreeërs en bracht 'geheimen' in de openbaarheid. Hij stichtte een eigen mathematische school. Volgens Jamblichus waren er groepen pythagoreeërs in Cyrene in Noord-Afrika, in Phlius en in Tarente. Het vroege pythagorisme, en vermoedelijk dus Pythagoras zelf, oefende invloed uit op diverse presocraten, zoals de artsen Alcmaeon en Empedocles. Vooral Empedocles combineerde net als Pythagoras religieuze noties zoals vegetarisme en reïncarnatie met natuurfilosofie. Na het uiteenvallen van het pythagoreïsche broederschap verschijnen in de bronnen enkele vluchtelingen, zoals Philolaus in Thebe. Deze presocraat was een pythagoreeër die vroegere noties doorontwikkelde en een bron van pythagoreïsche kennis vormde voor Plato en Aristoteles. Vooral Plato zou in zijn denken zijn geïnspireerd door het pythagorisme. In de dialoog Phaidoon, die zich afspeelt in 399, komen de pythagoreeërs Simmias en Kebes voor, die in Thebe naar Philolaus hadden geluisterd. Met name van Archytas van Tarente ontving Plato informatie over Pythagoras' leer. In 209 v.Chr. kwam Cato de Oudere naar de pythagoreeër Nearchus in Tarente en werd een volgeling. In de 2e eeuw v.Chr. ontstaat een hernieuwde interesse voor het pythagorisme, dat nu wordt gecombineerd met platonische en aristotelische filosofie. Nigidius Figulus, een vriend van Cicero, vestigde in 70 v.Chr. in Rome een nieuwe pythagorische broederschap. Dit neopythagorisme maakte van Pythagoras de bron van die filosofieën en werkte door op het middenplatonisme en neoplatonisme. In het jaar 50 richtte keizer Claudius bij Rome een ondergrondse neopythagorese basiliek op, die in 1917 werd uitgegraven. Volgens Diogenes Laërtius waren er, omstreeks 170 v.Chr., nog verschillende boeken van Pythagoras in de bibliotheek van Alexandrië: de Heilige Rede, Over het Wereldal, Over de Ziel en Over de Vroomheid. De reputatie van Pythagoras vergrootte zich, en er verschenen diverse geschriften onder zijn naam, zoals de Memoires van Pythagoras. De gouden verzen werden verschillende malen tussen 800 en 1050 in het Arabisch vertaald en in 1494, tijdens de renaissance, door Aldus Mauritius in Venetië gepubliceerd. Websites De wiskunde volgens Pythagoras De stelling van Pythagoras Pythagoras, artikel in de Stanford Encyclopedia of Philosophy, 28 mei 2014. Literatuur Barnes, J. Early Greek Philosophy. London: Penguin, 1987. Diogenes Laërtius. Leven en leer van beroemde filosofen. Red. R. Ferwerda. Amsterdam: Ambo, 2000. Jamblichus & Porphyrius. Leven en leer van Pythagoras. Vert. H.W.A. van Rooijen-Dijkman. Baarn: Ambo, 1987. Kahn, C. Pythagoras and the Pythagoreans. A Brief History. Indianapolis: Hackett, 2001. Kirk, G.S. & J.E. Raven. The Presocratic Philosophers. A Critical History with a Selection of Texts. Cambridge: Cambridge University Press, 1975 (1957). Dietzfelbinger, K. (2005), Pythagoras, Rozekruis Pers, Haarlem, 2018 Voetnoten Akoestiek Muziekfilosofie Oud-Grieks musicus Oud-Grieks wetenschapper Oud-Grieks wiskundige Persoon in de 6e eeuw v.Chr. Presocratische filosoof Pythagoreïsch filosoof


text: Politiek is de wijze waarop in een samenleving de belangentegenstellingen van groepen en individuen tot hun recht komen - meestal op basis van onderhandelingen - op de verschillende bestuurlijke en maatschappelijke niveaus. Waar de scheidslijn loopt tussen het politieke en het ethische en sociale is een vraag waar veel verschil van mening over bestaat. De meeste wetenschappers erkennen dat er sprake moet zijn van enig potentieel tot het gebruik van macht of geweld om een vraagstuk als politiek te bestempelen — bij het beslissen van een politiek conflict is meestal sprake van een verplaatsing van macht van de ene groep of persoon naar een andere groep of persoon. Een persoon die een ambt of functie in de politiek vervult heet bij mannen een politicus en bij vrouwen een politica. Politisering is het tot een politiek vraagstuk maken van een eigenlijk niet-politiek onderwerp, om hierover een politieke discussie uit te lokken. Etymologie en definities Het woord politiek is afgeleid van het Oudgriekse πολιτεία (politeia). Politeia betekende onder meer de burgerlijke samenleving; het leven als burger in de samenleving; staat; staatsvorm; en stads- of staatsbestuur. De term politiek doet zijn intrede in de Griekse oudheid met de opkomst van de polis of stadstaat: politikos verwees naar alles wat de burgermaatschappij in de stadstaat betrof. Daarmee was het tegengesteld aan het begrip idiotès, dat "privaat", "gewone man" of "individu" betekende. De oude Grieken maakten dus in feite geen onderscheid tussen "politiek" en "sociaal". Deze opvatting van het begrip politiek werd door de Romeinen overgenomen als politicus of civilis, en vooral gebruikt ter aanduiding van de situatie in de Romeinse Republiek. Bij de stichting van het Romeinse Rijk raakte het begrip in onbruik. Politiek als begrip deed opnieuw haar intrede in het vroegmoderne Europa, toen het feodalisme plaats maakte voor een nieuwe burgerlijke maatschappij, belichaamd door republieken. In deze tijd verwierf het de bijbetekenis 'de staat betreffend', ongeacht de bestuurlijke inrichting van de staat. De opkomst van grote ideologieën als liberalisme en socialisme in de 19e eeuw voegde een derde betekenis aan het woord toe: de strijd tussen ideologisch gemotiveerde groepen. Wanneer gesproken wordt over een einde van de politiek, of, in de woorden van Slavoj Žižek, een postpolitieke maatschappij, dan is het deze betekenis die bedoeld wordt. Politisering Politisering is het tot een politiek vraagstuk maken van een eigenlijk niet-politiek onderwerp, om hierover een politieke discussie uit te lokken. Het tegenovergestelde is depolitisering, het beëindigen van een politieke discussie over een onderwerp, bijvoorbeeld door hierover een duidelijke politieke beslissing te nemen. Politisering kan een, al dan niet oneigenlijke, manier zijn om een onderwerp controversieel te maken en zo op de 'politieke agenda' te krijgen. Politiek in de context van schaarste Politiek gaat over de vraag "wie krijgt wat, wanneer en hoe?" (Lasswell, 1936). Politiek gaat doorgaans om het oplossen van een verdelingsvraagstuk in de context van schaarste. Vandaar dat politiek altijd betrekking heeft op de strijd om schaarse middelen, zoals geld, menskracht en expertise. Politiek en conflicten De meeste theoretici erkennen ook dat een politiek conflict gemakkelijk kan degraderen tot een nulsomspel, waarbij er niets anders meer verdiend of geleerd wordt dan "wie er won en wie er verloor". Lenin stelde dat politiek ging over de vraag "wie kan wat aan wie aandoen", in het Russisch 'Kto-Kgo' (wie-wat). Politiek wetenschapper Harold Lasswell meende dat politiek gaat over "wie krijgt wat, wanneer en hoe". Politiek gaat ook over het beslechten van morele verschillen van mening die voldoende ernstig zijn om een sociaal conflict te veroorzaken. In dit laatste geval zal een gezamenlijk overeengekomen proces van arbitrage de kans op geweld verminderen — een belangrijk doel in elke beschaving. De theoreticus Bernard Crick hangt deze zienswijze aan, evenals het idee dat politiek eenvoudig "ethiek in het publiek" zou zijn: publieke belangengroepen kunnen het met elkaar (on)eens zijn, discussie voeren, en actie ondernemen om een gewenst resultaat te verkrijgen. Factoren in de politiek Naast de regering spelen ook de journalistiek, religieuze groepen, politieke activisten, lobby's en economische systemen een rol in de politiek. Zij hebben invloed op de onderhandelingen en beslissingen. In Nederland zijn belangrijke actoren de werkgevers en de vakbonden. Dit komt tot uitdrukking in het poldermodel. Auteurs van politieke studies hebben nagedacht over (en invloed uitgeoefend op) de politieke systemen in de wereld. Niccolò Machiavelli schreef rond 1513 De Heerser, een scherpe analyse van de machtspolitiek. Karl Marx en Friedrich Engels schreven in 1848 het Communistisch Manifest, dat een van de meest invloedrijke werken van de 19e eeuw werd. Politicologie De wetenschap der politiek, oftewel politicologie, is een discipline binnen de sociale wetenschappen die zich bezighoudt met het bestuderen van politiek. Het concentreert zich op vragen omtrent het tot stand komen van (collectieve) besluiten binnen en tussen staten. In het algemeen richt de politicologie zich op: vragen omtrent de betekenis van begrippen als vrijheid en macht; normatieve vragen, bijvoorbeeld met betrekking tot de morele rechtvaardiging van staatsinterventie of over de rechtvaardiging van oorlog; empirische vragen, dat wil zeggen met betrekking tot de manier waarop collectieve besluiten tot stand komen, zoals vragen over de manier waarop kiezers kiezen en ministers besluiten nemen; beleidsvragen, zoals vragen over de manier waarop bepaalde maatschappelijke problemen door staatsinterventie kunnen worden opgelost. Zie ook Politiek van A tot Z Politicologie


text: Dit artikel bevat een lijst van Belgische politieke partijen. Tot midden 20e eeuw werd de politiek gedomineerd door drie unitaire partijen van liberale, christendemocratische en sociaaldemocratische signatuur. Uit de Vlaamse beweging ontstonden in het noorden van het land Vlaams-nationalistische partijen. Tussen 1969 en 1978 splitsten de traditionele partijen in Franstalige en Vlaamse partijen. Eind jaren 70 ontstonden groene partijen in beide landsdelen. In de Kamer van volksvertegenwoordigers zetelen tijdens de ambtsperiode 2019–2024 verkozenen van 6 Vlaamse partijen, 5 Franstalige partijen en één unitaire partij. Door de versplintering waren voor de vorming van de federale regering-De Croo 7 partijen nodig. De grootste partijen van België zijn de sociaaldemocratische Parti Socialiste (PS) in het zuiden en rechts-nationalistische N-VA in het noorden. Parlementair vertegenwoordigde partijen Deze politieke partijen zijn vertegenwoordigd in een of meerdere van de Belgische parlementen. Andere partijen Deze politieke partijen hebben een actieve, bovenlokale werking of namen deel aan de laatste Europese, federale of regionale verkiezingen (2019), maar hebben geen verkozenen in een van de parlementen. Voormalige partijen Zie ook Coalities in België Lijst van politieke partijen in Nederland Politieke geschiedenis van Vlaanderen België Politieke


text: Dit is een lijst van objecten in het zonnestelsel. Het zonnestelsel bestaat uit de zon als centraal en grootste object, waarrond tal van hemellichamen draaien, in grootte variërend van minuscule stofjes tot enorme planeten, zoals Jupiter. Toch is het zonnestelsel voor het grootste deel leeg, en de afstand tussen hemellichamen is vaak vele malen groter dan de grootte van die hemellichamen. Wanneer we inzoomen op het zonnestelsel merken we uiteraard eerst de zon, al van lichtjaren ver, en dan de planeten en dwergplaneten, die een baan rond de zon beschrijven. Maar rond deze planeten zijn er ook meestal nog kleinere hemellichamen, manen en ringen. Deze manen kunnen zeer klein zijn en worden dan gezamenlijk ringen genoemd als zij met zovelen zijn, of planetoïden. Verder zijn er ook nog planetoïden, kometen etc. in een baan rond de zon. Dit zijn kleinere hemellichamen, die zelf ook nog manen kunnen hebben. Zon Hieronder staan de planeten en dwergplaneten van het zonnestelsel, met hun manen en overige voorkomende objecten, in de volgorde van de dichtste afstand tot de Zon. Op de afbeeldingen bij dit artikel staan alle erkende planeten en dwergplaneten, evenals manen en overige objecten met een diameter groter dan die van de kleinste erkende dwergplaneet (sinds 2006 Ceres). Binnenplaneten Mercurius (0,3–0,5 AE) Planetoïden in de baan van Mercurius Venus (0,7 AE) Planetoïden in de baan van Venus Aarde (1,0 AE) Maan Planetoïden in de baan van de Aarde Planetoïdengordel Ceres (2,5–3,0 AE) (dwergplaneet) Kandidaat-dwergplaneet in de Planetoïdengordel (4) Vesta (2,4-2,6 AE) (2) Pallas (2,1-3,4 AE) (10) Hygiea (2,8-3,5 AE) Zie voor de andere planetoïden de Planetoïde-categorie Buitenplaneten Mars (1,4–1,7 AE) Phobos Deimos Planetoïden in de baan van Mars Jupiter (4,9–5,4 AE) Lijst van manen van Jupiter Saturnus (9,0–10,0 AE) Lijst van manen van Saturnus Uranus (18,3–20,1 AE) Lijst van manen van Uranus Neptunus (29,8–30,3 AE) Lijst van manen van Neptunus Kuipergordel Kandidaat-dwergplaneet in de Kuipergordel Orcus (30,9-48,1 AE) Pluto (29,7–49,3 AE) (dwergplaneet) Maan (volgens andere definitie dubbelplaneet) van Pluto: Charon (29,7–49,3 AE) Manen van Pluto en Charon: Nix Hydra Kerberos Styx Kandidaat-dwergplaneet in de Kuipergordel Ixion (30,0–49,1 AE) Huya (28,5-50,9 AE) Varuna (40,9–45,3 AE) 2002 TX300 (37,8-48,3 AE) Haumea (35,1–51,5 AE) (dwergplaneet) Manen van Haumea: Hiʻiaka Namaka Kandidaat-dwergplaneet in de Kuipergordel Quaoar (41,9–44,9 AE) Makemake (38,5–53,1 AE) (dwergplaneet) Kandidaat-dwergplaneet in de Kuipergordel 2002 AW197 (41,3–53,7 AE) 2002 TC302 (39,0–71,0 AE) Zie verder: Plutonen; Plutino's. Scattered disk Eris (37,8–97,6 AE) (dwergplaneet) Maan: Dysnomia Kandidaat-dwergplaneet in de Scattered disk 1996 TL66 (35,0–130,4 AE) Zie verder: Scattered disk; kometen Oortwolk Kandidaat-dwergplaneet in de Oortwolk Sedna (76-975 AE) Zie verder: Lang-periodieke kometen Overige objecten in het zonnestelsel Er zijn te veel kometen, meteoroïden en planetoïden om ze allemaal te kunnen opsommen. Kometen 103P/Hartley (Hartley 2) 109P/Swift-Tuttle 19P/Borrelly 1P/Halley 21P/Giacobini-Zinner 2P/Encke 55P/Tempel-Tuttle 67P/Churyumov-Gerasimenko 81P/Wild (Wild 2) 9P/Tempel 1 C/1861 G1 (Thatcher) C/1995 O1 (Hale-Bopp) C/2013 A1 Siding Spring ISON Oumuamua P/Shoemaker-Levy 9 Planetoïden 101955 Bennu 10199 Chariklo 16 Psyche 2017 YE5 (dubbelplanetoïde) 243 Ida 25143 Itokawa 253 Mathilde 433 Eros 4 Vesta Meteoroïden De meeste meteoroïden worden pas opgemerkt als ze - als vallende ster - in de atmosfeer komen. Sommige, waarschijnlijk restanten van kometen, komen eens per jaar als zwerm in de atmosfeer. Januari: Quadrantiden April: Lyriden Mei: Eta Aquariden Juli: Delta Aquariden Augustus: Perseiden Oktober: Orioniden November: Leoniden December: Geminiden Interplanetaire materie Lijst Objecten in ons zonnestelsel


text: Pluto (dwergplaneet), een dwergplaneet binnen het zonnestelsel Pluto (mythologie), een mannelijke figuur uit de Romeinse mythologie Pluto (oceanide), een vrouwelijke figuur uit de Griekse mythologie Pluto (stripfiguur), een stripfiguur van Walt Disney Operatie Pluto, een geheime operatie uit de Tweede Wereldoorlog Pluto (Matthews), een muziekstuk van Colin Matthews, gecomponeerd als slotdeel voor The Planets van Gustav Holt Zie ook Pluto en Proserpina, een beeldhouwwerk van Gianlorenzo Bernini


text: Een protocol is een gedragsovereenkomst, meestal in de vorm van een aantal uit te voeren stappen. Er bestaan verschillende typen protocollen, zoals communicatieprotocollen, computerprotocollen, wetenschappelijke protocollen, medische protocollen, ceremoniële protocollen, ethische protocollen en verdragsprotocollen. Communicatieprotocol Binnen de telecommunicatie is een communicatieprotocol een set van regels en afspraken voor de representatie van data, signalering, authenticatie en foutdetectie, nodig voor het verzenden van informatie over een communicatiemedium. De communicatieprotocollen voor digitale computernetwerken hebben vele eigenschappen bedoeld om er voor te zorgen dat er betrouwbare data-uitwisseling kan plaatsvinden over een onbetrouwbaar communicatiekanaal of medium. Een communicatieprotocol is eigenlijk het volgen van bepaalde regels, zodat een systeem goed kan communiceren en daardoor informatie uit kan wisselen. Deze regels worden in een norm of standaard vastgelegd. Een communicatieprotocol voor netwerkcomponenten wordt een netwerkprotocol genoemd. Computerprotocol Een computerprotocol bevat regels en afspraken die men vastlegt zodat computers vlot en veilig met elkaar kunnen communiceren (zie Communicatieprotocollen). Medische protocollen Een medisch protocol is een reeks stappen gevolgd door een of meer medische professionals in een medische setting. In elk medisch specialisme, kunnen deskundigen van de stappen die moeten worden gevolg voor een bepaalde procedure of proces aan te bevelen, zoals het verstrekken van een medische behandeling. Een soort medisch protocol is een behandelprotocol, of een reeks stappen die moeten worden uitgevoerd voor het behandelen van een bepaalde kwaal. Wetenschapsprotocol Wetenschapsprotocollen beschrijven welke stappen gevolgd moeten worden om tot hetzelfde resultaat te komen. Bijvoorbeeld in de chemie, wanneer je welke stoffen moet toevoegen voor een polymerase-kettingreactie. Gedragsprotocol Biologisch protocol, waarbij gebruikgemaakt wordt van een ethogram. Aan de hand van het ethogram wordt gedurende 6 minuten hetzelfde dier geobserveerd als waarvan het ethogram is gemaakt. In het ethogram kun je dan invullen welke gedragshandelingen het dier wanneer uitvoert. Bijvoorbeeld: 0.46min; BL. Wanneer er nu in het ethogram gekeken wordt wat BL betekent, zal (afhankelijk van de maker) worden gelezen: blaffen; BL; de hond blaft. Zo kun je zien waarom een dier, waarschijnlijk een hond, blaft. Ceremonieel protocol Aan een vorstelijk hof zijn er geschreven en ongeschreven regels die vaststellen wat er gezegd, gedaan en gedragen wordt. Deze gedragsregels worden het ceremonieel protocol of hofceremonieel genoemd. Ethisch protocol Van Dale woordenboek zegt: Praktische filosofie die zich bezighoudt met wat goed en kwaad is. En voegt daar nog o.a. de woorden moraalfilosofie en zedenleer aan toe. Volgens het etymologisch woordenboek van het Nederlands gaat het woord ethiek uiteindelijk terug naar het Oud-Griekse ethikós (betreffende het karakter, zedelijk).{4.s.l.m}. Verdragsprotocol Bijlagen bij een verdrag, die het verdrag op onderdelen inhoudelijk regelen. Voorbeeld: Protocol 20 bij de Herziene Rijnvaartakte, de Akte van Mannheim, regelt: Definitieve wijzigingen van het Reglement Onderzoek schepen op de Rijn (artt. 23.03, eerste lid, 23.09, onderdeel 1.1, onder g en h). Een protocol is dus een deel van een verdrag. Literatuur Standaardwerk de Maniatis (naar de oorspronkelijke auteur genoemd) voor moleculaire biologie-protocols: Molecular Cloning, a laboratory manual (Volume 1, 2 en 3) van Joseph Sambrook, David W. Russell, Nina Irwin, Kaaren A. Janssen van uitgeverij: Cold Spring Harbor Laboratory Press (2001). Verdrag


text: De lijst van politieke partijen in Nederland is een historisch overzicht van politieke partijen die in het heden of het verleden actief zijn geweest in de Nederlandse politiek, op zowel nationaal als lokaal niveau. De lijst van provinciale en lokale (plaatselijke) partijen beperkt zich tot partijen die bij de laatste verkiezingen een of meer zetels hebben gehaald. Landelijke partijen Nationaal vertegenwoordigd Zestien politieke partijen zijn vertegenwoordigd in de Tweede Kamer, zestien in de Eerste Kamer en negen in het Europees Parlement. Lokaal vertegenwoordigd De volgende landelijke partijen zijn niet in Eerste of Tweede Kamer of Europarlement vertegenwoordigd maar wel in één of meer gemeenteraden, Provinciale Staten of waterschappen. Niet vertegenwoordigd De volgende politieke partijen hebben deelgenomen aan verkiezingen of zijn geregistreerd voor komende verkiezingen, maar zijn niet (meer) vertegenwoordigd op nationaal of lokaal niveau en (voor zover bekend) niet opgeheven. Provinciale partijen De volgende politieke partijen zijn actief op provinciaal niveau en in sommige gevallen tevens op gemeentelijk en/of waterschapsniveau. Ze hebben bij de Provinciale Statenverkiezingen 2023, de gemeenteraadsverkiezingen 2022 of de waterschapsverkiezingen 2023 één of meer zetels gehaald. Waterschapspartijen De volgende landelijke politieke partijen zijn uitsluitend actief in de waterschappen. De volgende politieke partijen zijn uitsluitend actief in een enkel waterschap. Lokale partijen Er zijn veel lokale partijen. Zo zijn er 'Gemeentebelangen', 'Stadspartijen', 'Leefbaren' die in veel gemeenten voorkomen maar meestal niet samenwerken. Ook zijn er partijen die focussen op een bepaalde groep kiezers, zoals inwoners van één plaats in een gemeente, ouderen en studenten. Lokale politieke partijen in Nederland (2014) is een lijst van lokale partijen die bij de gemeenteraadsverkiezingen 2014 ten minste een zetel in een gemeenteraad hebben gehaald. Leden Het gezamenlijke ledental van de Nederlandse politieke partijen schommelt sinds 1994 rond de 300.000. Voorheen hadden met name de grote traditionele partijen veel meer leden. Het CDA telde in 1980 nog ruim 162.000 leden, in 1990 ongeveer 125.000 en per 1 januari 2016 nog 50.181 leden. De PvdA ging in diezelfde periode van bijna 113.000 naar ruim 91.000 naar 46.045 en de VVD van 85.000 naar bijna 60.000 naar 28.436. Kleinere partijen zagen hun ledental juist groeien. GroenLinks had in 1996 een ledental van 11.700, maar staat anno 2016 op 21.180 leden. De SP had bijna 16.000 leden toen ze bij de Tweede Kamerverkiezingen 1994 in het parlement kwam en heeft per 1 januari 2016 41.710 leden. Ook de PvdD is gegroeid in ledental, van 6.370 in 2007 naar 12.131 in 2016. De SGP en ChristenUnie zijn al jaren vrij stabiel en hebben respectievelijk 29.928 en 23.398 leden. De PVV, sinds 2006 vertegenwoordigd in de Tweede Kamer, kent buiten Geert Wilders geen leden. Denktank Forum voor Democratie wist binnen een jaar na oprichting als partij 22.884 leden aan zich te binden; een stijging van meer dan 1.100 procent. Opgeheven partijen De volgende landelijke politieke partijen zijn opgeheven, gefuseerd met andere partijen of opgegaan in een nieuwe partij. Andere opgeheven partijen Partijen met kruis (†) zijn "schijndood", een officieel einde is nooit aangekondigd of status van politiek verkeer of enige activiteit is onbekend. Literatuur (selectie) Louis Sinner, De wortels van de Nederlandse politiek - De 42 politieke partijen sinds 1848, Wetenschappelijke Uitgeverij (1973) Eddy Habben Jansen, Nederlandse politiek voor dummies (2018) Friso Wielenga. Een versplinterd landschap - bijdragen over geschiedenis en actualiteit van Nederlandse politieke partijen, Amsterdam University Press (2018) Zie ook Historische zetelverdeling Eerste Kamer Historische zetelverdeling Tweede Kamer Historische zetelverdeling Nederlandse afvaardiging Europarlement Politieke jongerenorganisatie Nederland Politieke