text: Opensourcesoftware (soms ook openbronsoftware) is computerprogrammatuur waarvan de gebruiker de licentie heeft om de broncode te bestuderen, aan te passen, te verbeteren, te verspreiden of te verkopen. De gehanteerde softwarelicentie bepaalt voor welke doeleinden de broncode ingezet mag worden. De ontwikkeling van opensourcesoftware komt vaak tot stand op publieke en gemeenschappelijke wijze, door samenwerking van individuele programmeurs, overheden en bedrijven. Opensourcesoftware is tevens de meest prominente ontwikkeling in de opensourcebeweging. Situatie Een opensource-computerprogramma wordt uitgegeven, vrijgegeven aan gebruikers in twee onderdelen: de software die een computer kan uitvoeren (de gecompileerde executable) en de 'broncode' waarmee deze software gemaakt is. De broncode is niet nodig om de software te laten werken, daarvoor is alleen de executable, het uitvoerbare bestand, nodig. Mocht iemand (een deel van) de software willen aanpassen dan heeft hij de broncode nodig, past deze aan en kan de nieuwe of andere versie compileren. Er is dan een nieuwe versie van de software gemaakt. Opensourcesoftwareprojecten kunnen ontwikkeld worden door een community, een gemeenschap van meerderen. Het succes van zo'n project is af te meten aan de activiteit en de hoeveelheid deelnemers aan de community. De basis De ontwikkelmethode die Eric S. Raymond beschreef, gaat ervan uit dat de broncode van software beschikbaar gesteld wordt. Hiermee wordt de mogelijkheid gecreëerd om een programma aan te passen door eenieder die de kennis heeft om de broncode te begrijpen. Dit is voornamelijk gebaseerd op de gebruiken van de eerste (universitaire) computerspecialisten die (vanaf het begin van data-uitwisseling via bijvoorbeeld het interuniversitaire ARPANET) elkaar wilden helpen met het gebruiken van de (toen nieuwe) computers. Geschiedenis Hoewel de opensourcebeweging onder die naam (open source movement) in 1998 is begonnen, komen de doelen van de beweging grotendeels overeen met die van de Free Software Foundation, en het concept van open samenwerking met vrij beschikbare broncode is al veel ouder. In de jaren 60, toen de eerste grootschalige commerciële computers werden gemaakt door onder andere IBM, werd er vrij te gebruiken software bijgeleverd. 'Vrij' wil zeggen het kon worden gedeeld onder de gebruikers. Tevens zat de broncode erbij en kon software zo worden verbeterd en aangepast. Dit veranderde echter in de jaren 70: het werd gebruikers meestal niet langer toegestaan om dit soort software te ontwikkelen of te delen. Mede als reactie hierop gingen in de late jaren 70 en vroege jaren 80, verschillende groepen en hackers over tot het ontwikkelen van vrije besturingssystemen, zoals het latere GNU en FreeBSD. Richard Stallman, een voormalig programmeur bij het laboratorium voor kunstmatige intelligentie van MIT aan de Amerikaanse oostkust lanceerde het GNU Project en richtte 4 oktober 1985 de Free Software Foundation ('stichting voor vrije software') op. Het uiteindelijke doel hiervan was een vrij besturingssysteem te bouwen. Als het ware een vrije kloon van het gesloten besturingssysteem Unix. De naam GNU is een recursief acroniem dat staat voor "GNU's Not Unix!". Als juridisch instrument werd daarnaast de GNU General Public License ontworpen om ervoor te zorgen dat GNU vrij zou blijven en om de vrije software te promoten. Stallman schreef eveneens het GNU-Manifest, waarin hij betoogt dat de beschikbaarheid van de broncode en de vrijheid om deze verder te distribueren en te wijzigen fundamentele rechten zijn. Tegelijkertijd werd er in de Computer Science Research Group aan de Universiteit van Californië te Berkeley gewerkt aan een verbetering van het Unix-systeem en applicaties die al snel bekend werd als "BSD Unix". BSD staat hier voor Berkeley Software Distribution. Het project werd gefinancierd door DARPA-contracten en gesteund door Unix-hackers wereldwijd. Het werd onder BSD-licentie verdeeld aan het eind van de jaren 80, nadat de software alleen binnen de gemeenschap van Unix AT&T-licentiehouders was te verkrijgen. BSD Unix-gebruikers hadden daarentegen een AT&T-licentie nodig, ten behoeve van een bruikbaar systeem. In de jaren 80 en 90 werd de ontwikkeling van het opensourceconcept voortgezet. Door het gebruik van USENET en Internet werd het mogelijk inspanningen van hackers en programmeurs in andere delen van de wereld te coördineren. Langzaam maar zeker kon op het Unix-besturingssysteem veel en verschillende software gebouwd worden. Het werd hoog tijd voor veranderingen en die kwamen in 1991 en 1992. Bill Jolitz in Californië verwezenlijkte de ontbrekende delen van het besturingssysteem van BSD Net/2 en maakte het mogelijk dat het werkte op Intel 80386-machines. Ook beschikte het over een werkende kernel. Deze inzet werd zeer gewaardeerd binnen BSD- en Unix-gemeenschappen. Het werd verspreid onder de BSD-licentie, wat het meteen vrije software maakte. Linus Torvalds, een informaticastudent uit Finland, verwezenlijkte de eerste versies van de Linux-kernel. Steeds meer mensen werkten hier uiteindelijk aan samen om de kernel te blijven verbeteren, en hulpprogramma's toe te voegen om een werkelijk besturingssysteem te voltooien, GNU/Linux6. In 1993 waren zowel 386BSD en GNU/Linux6 redelijk stabiele platforms. In de jaren 90 kwamen er vele opensourceprojecten met een grote hoeveelheid aan nuttige en hoogwaardige software beschikbaar, zoals Apache, GNOME, KDE en Mozilla. Vooral GNOME en KDE waren populair omdat ze toegankelijk waren voor mensen met minder technische kennis. GNU/Linux en BSD begonnen uit te groeien tot werkelijke alternatieven voor propriëtaire systemen. In 1998 werd de broncode van Netscape Communicator vrijgegeven. Naar aanleiding hiervan kwam het begrip 'open source' uit een strategie-sessie op 3 februari 1998 in Palo Alto. Hierbij aanwezig waren Todd Anderson en Chris Peterson (Foresight Institute), John “Maddog” Hall en Larry Augustin (Linux International), Sam Ockman (Silicon Valley Linux User Group), Micheal Tiemann en Eric Raymond. Voorafgaand was Raymond uitgenodigd door Netscape om hen te helpen plannen met het vrijgeven van de broncode van Netscape Communicator. De leden van de strategiesessie grepen de release van de broncode aan om zich te bevrijden van de in hun ogen ideologische en confronterende connotaties van de term Free Software. Ze brainstormden over een tactiek en een nieuw label. Open Source, mede bedacht door Peterson, was het beste dat bij hen opkwam. De week daarop werd er hard gewerkt aan het verspreiden van de term. Op 8 februari deed Raymond de eerste openbare oproep aan de gemeenschap tot het gebruiken van de nieuwe term. De oprichting van het Open Source Initiative volgde kort daarop. Op 8 april werd op Tim O'Reilly's Free Software-top ingestemd met het besluit om het gebruik van de term "Open Source" te bevorderen en om de nieuwe retoriek van pragmatische en marktvriendelijke richtlijnen, ontwikkeld door Raymond, na te volgen. Dit was het startpunt voor veel grote bedrijven om opensourcesoftware te accepteren. Eveneens begonnen de media nu ook meer aandacht te geven aan de voorheen marginale opensourcebeweging, die nu niet meer alleen bestaat uit particulieren en non-profitorganisaties maar ook uit kleine en middelgrote bedrijven. In de vroege jaren 2000 waren een aantal bedrijven begonnen met het publiceren van een deel van hun broncode om te bewijzen dat zij meededen aan het Open Source fenomeen, terwijl zij de belangrijke delen voor zich hielden. Dit leidde tot het ontwikkelen van de nu wereldwijd gebruikte termen Free Open Source Software en Commercial Open Source Software om een onderscheid te maken tussen helemaal open en halfopen vormen van Open Source. Open Source Definition Aan de hand van de Open Source Definition (definitie van open source, OSD) bepaalt het Open Source Initiative (OSI) of een softwarelicentie de kwalificatie open source verdient. De definitie is gebaseerd op de Debian Free Software Guidelines. Beide zijn geschreven en aangepast door Bruce Perens. Ontwikkelingsfilosofie Eric S. Raymond presenteerde in het door hem geschreven essay The Cathedral and the Bazaar een model voor de ontwikkeling van opensourcesoftware, bekend als de bazaar. Deze theorie beschrijft hoe software ontwikkeld zou worden in een bazaarstijl. In zijn woorden: "Een grootse brabbelende bazaar van verschillende agenda's en benaderingen." De traditionele wijze van ontwikkeling, de kathedraal, is meer gecentraliseerd. Rollen en taken in de ontwikkeling zijn hierin duidelijk onderverdeeld. De traditionele software engineering volgt het kathedraal-model. Softwareontwikkelaar Frederick P. Brooks pleit in zijn boek The Mythical Man-Month, voor het kathedraalmodel. Hij gaat hierop verder door te pleiten voor behoud van de onkreukbaarheid van het systeem. Het systeemontwerp zou gedaan moeten worden door zo min mogelijk architecten. Het bazaarmodel daarentegen, hanteert geen specifieke rollen. Gregorio Robles schreef dat software ontwikkeld volgens het bazaar-model de volgende patronen zou moeten volgen: Gebruikers moeten behandeld worden als medeontwikkelaars De gebruikers zouden als medeontwikkelaars behandeld moeten worden en ook toegang moeten krijgen tot de broncode van de software. Zij kunnen bijdragen aan verbetering van de software. Volgens de Wet van Linus zouden alle problemen in de software gevonden kunnen worden en kan het systeem optimaal getest en ontwikkeld worden. Vroege releases De eerste release zouden zo vroeg mogelijk uitgegeven moeten worden om medeontwikkelaars zo snel mogelijk te betrekken. Regelmatige integratie Code die wordt veranderd, zou zo snel mogelijk geïntegreerd moeten worden, eventueel in een gedeelde code-database, om te voorkomen dat er pas aan het eind van het project codeproblemen worden opgelost. Bij sommige open source software is dit al het geval. Verschillende versies Er zouden op zijn minst twee versies van een softwarepakket moeten bestaan. Een stabiele versie met beperkte functionaliteit en een minder stabiele versie met meer of betere functionaliteit. De instabiele versie of ontwikkelingsversie (ook wel bèta genoemd) is voor gebruikers die over de nieuwste functies willen beschikken en het risico durven nemen om met software te werken die nog niet grondig is getest. Gebruikers zijn op deze manier ook medeontwikkelaars door feedback te geven op de software. Modularisering De algemene structuur van de software zou per module geprogrammeerd moeten zijn, zodat er tegelijkertijd ontwikkelingen gedaan kunnen worden aan verschillende componenten Dynamische besluit-structuur Hetzij formeel of informeel, zou er een besluit-structuur moeten zijn. Deze zou strategische keuzes moeten maken afhankelijk van het veranderen van gebruikersvereisten en andere factoren. Ontwikkeling De structuur van medewerkers is duidelijk verschillend van de klassieke bedrijfsstructuur. In plaats van één enkel bedrijf dat het project ondersteunt, is het meestal een combinatie van groeperingen, individuen en eventueel bedrijven. Dit heeft enkele gevolgen: Er is meestal geen sprake van vooraf opgestelde tijdsschema’s, de ontwikkelaars werken aan dat deel waar ze het liefst aan werken en niemand is verplicht om te werken. Er wordt samen tot een consensus gekomen over de uiteindelijke functionaliteit etc. van het programma. Er is geen management dat beslist wat er uiteindelijk in komt of niet in komt. Er is een vage grens tussen ontwerp en implementatie: de ontwerper implementeert en vice versa. Een groot deel van het programmeren wordt ook uitgevoerd en gecontroleerd door buitenstaanders. Iedereen kan een bijdrage leveren aan de code. In plaats van te wachten tot het programma volledig af is, worden er tijdens de ontwikkeling testversies van het programma publiek gemaakt. Zo kan het al door gebruikers getest worden voordat het werkelijk af is. Dit zorgt ervoor dat bugs die nog in het programma zitten, kunnen gedetecteerd worden voordat de definitieve versie van het programma verschijnt. Vaak zijn er verschillende versies parallel beschikbaar: een stabiele versie voor algemeen gebruik en een aantal ontwikkelingsversies. Omdat er door meerdere mensen tegelijk aan wordt gewerkt, verschilt opensourcesoftware van commerciële software qua architectuur. Commerciële software is meestal onderling afhankelijk, de afzonderlijke delen zijn veel moeilijker aan te passen omdat alles zo sterk samenhangt. Bij opensourcesoftware is dit net omgekeerd: omdat er verschillende aanpassingen worden gemaakt en toepassingen worden toegevoegd, zit alles losser ineen. Dit is nodig aangezien dit type software een continu evoluerend proces is. Verschil met andere software De meeste commerciële software is eigendom ofwel proprietary. De gebruiker heeft slechts een gelimiteerde licentie en mag zeker niet wijzigen of de wijzigingen verspreiden. Soms zijn er wel mogelijkheden om extensies te maken, maar het pakket zelf is onaantastbaar voor de gebruiker. De leverancier is de enige die inzage heeft in de software en wijzigingen kan en mag aanbrengen. Opensourcesoftware voorkomt de vendor lock-in van een enkele softwareproducent. De gebruiker heeft te allen tijde de mogelijkheid om een fork te maken (een eigen versie), mits deze zich aan de licentie houdt : meestal betekent dit dat hij met het gewijzigd systeem ook de broncode moet publiceren. Voordelen open source Indien software open source is, heeft de verkrijger de licentie om te wijzigen en de wijzigingen te verspreiden mits dit plaatsvindt binnen de voorwaarden van de licentie (beschikbaar stellen van de broncode). Hiermee is de gebruiker ook ontwikkelaar van het pakket geworden als hij daarvoor kiest. De meeste gebruikers/ontwikkelaars trachten hun wijzigingen in het originele pakket te krijgen door het bij de relevante community aan te bieden. Als dat niet kan, dan kan de gebruiker altijd een fork van de software en het pakket onder een gewijzigde naam publiceren. Voordeel van inbrengen in het originele pakket is dat het onderhoud voortaan bij het originele team ligt en dus automatisch meegaat met toekomstige versies van het systeem. Leveranciers van open software zoals Red Hat focussen zich op service en hebben diepgaande kennis van de pakketten die zij ondersteunen. Dankzij dit model heeft een klant meer keuze vrijheid in leverancier waardoor hij Vendor lock-in kan voorkomen. Daarnaast kan een bedrijf of een klant met geld een ontwikkelaar inhuren om wijzigen specifiek voor deze klant door te voeren. Bij kleinere pakketten maken de ontwikkelaars zich vaak beschikbaar voor betaalde wijzigingen. Als gevolg zijn de wijzigingen daarna voor alle andere gebruikers ook beschikbaar. Een ander voordeel is dat openbaarheid van de software ook meer ogen op de software toelaat met de daarbij behorende kritiek. Deze kritiek (mits opbouwend) kan zorgen voor een hogere kwaliteit dan wanneer slechts een kleine kring van ontwikkelaars toegang heeft tot de software. Verder heeft opensourcesoftware vaak een community waar wijzigingen onder discussie zijn en in voorbereiding zijn. Hiermee hebben gebruikers en ontwikkelaars beiden invloed op toekomstige wijzigingen. De grotere community's komen regelmatig in conferenties bij elkaar. Een minder zichtbaar voordeel is dat als een gebruiker een fork van de software maakt (andere versie onder een andere naam) en de originele ontwikkelaars vinden de wijzigingen zinvol, zij deze wijzigingen kunnen overnemen in het originele pakket. Dit geldt met name voor de GPL versies van software omdat deze niet proprietary te maken zijn. De BSD-licenties zijn wel om te zetten, mits de gebruiker zich aan de licentie houdt (voornamelijk vermelden van de originele licentie). Zolang de software vrije software blijft, kan elke fork weer terug in het originele pakket komen. Zoekmachine voor code Met een zoekmachine zoals Google Code Search of Koders kan in de meeste opensourcesoftwareprojecten die voor iedereen toegankelijk zijn naar beschikbare programmacode gezocht worden in onder andere PHP, Ruby, Javascript, Delphi, C++ en ASP. Overheidssoftware In verschillende landen zijn initiatieven gaande om overheden op te roepen zo veel mogelijk opensourcesoftware te gebruiken in plaats van propriëtaire software. In Nederland heeft de Tweede Kamer in 2002 de Motie Vendrik aangenomen. Hiermee heeft de Tweede Kamer de Nederlandse regering opdracht gegeven om er zorg voor te dragen dat de Nederlandse overheid uiterlijk 2006 zou overgaan op open software en open standaarden. In het kader daarvan is onder andere het programma OSOSS opgezet. Zie ook Vrije software en opensourcesoftware Vrije software Lijst van opensourcesoftware Open Source Definition (OSD) Open standaard Publicdomainsoftware Sharedsourcesoftware Softwareontwikkelmethode Lijst van softwarelicenties Softwarelicentie


source: wikipedia

text: Overijssel (; Nedersaksisch: Oaveriessel) is een provincie in het oosten van Nederland. De rivier de IJssel vormt in het zuidwesten grotendeels de natuurlijke grens met Gelderland. Overijssel grenst in het noorden aan Drenthe, in het noordoosten aan Nedersaksen, in het zuidoosten aan Noordrijn-Westfalen, in het zuiden en zuidwesten aan de provincie Gelderland, in het uiterste westen aan Flevoland en in het noordwesten aan Friesland. De stad met de meeste inwoners is Enschede. De hoofdstad van Overijssel is Zwolle. De dialecten die in deze provincie worden gesproken, vallen onder het Nedersaksisch. Geografie De provincie bestaat uit een met riviertjes en beken doorsneden zandgrondgebied, behalve in het noordwesten, waar polders en meertjes overheersen. Overijssel bestaat uit drie landstreken: Land van Vollenhove, Salland en Twente. Het noordwestelijke deel van de provincie is ligt deels onder het NAP terwijl verder naar het oosten hoger gelegen heuvels liggen met als hoogste punt de Tankenberg op 85 meter boven NAP. Er liggen twee nationale parken in de provincie: Nationaal Park Weerribben-Wieden in de Kop van Overijssel en Nationaal Park Sallandse Heuvelrug op de grens van Salland en Twente. In Overijssel liggen onder andere de volgende grotere steden: Almelo, Deventer, Enschede, Hengelo, Kampen, Oldenzaal en Zwolle. Overijssel wordt gekenmerkt door een sterke concentratie van Hanzesteden. Zwolle, Kampen, Hasselt, Deventer, Ommen en Oldenzaal worden als Hanzestad vernoemd in het Hanzeverbond. Zwolle is de hoofdstad van Overijssel. Enschede is de grootste stad. Hengelo is de enige stad die vroeger geen stadsrechten had. Belangrijke rivieren: IJssel, Zwarte Water, Overijsselse Vecht, Dinkel, Regge en Reest. Belangrijke kanalen: Twentekanaal (Zutphen-Enschede en zijtak naar Almelo), Overijssels Kanaal, Kanaal Almelo-De Haandrik, Kanaal Almelo-Nordhorn (buiten gebruik) en de Dedemsvaart (grotendeels gedempt). Geschiedenis In 1528 werd de naam Overijssel voor het eerst gebruikt voor het gebied van de huidige provincie Overijssel. Voor die tijd sprak men van Oversticht, dat echter al in 1233 in het Latijn met Transysla/Transisalania (letterlijk: Over-IJssel) werd aangeduid. Dit gebied werd bestuurd door de bisschop van Utrecht. Het Oversticht bestond uit het land van Vollenhove, Salland, Twente en Drenthe. Verscheidene plaatsen verwierven in de middeleeuwen stadsrechten: Almelo, Delden, Deventer, Diepenheim, Enschede, Genemuiden, Goor, Grafhorst, Gramsbergen, Hardenberg, Hasselt, Kampen, Oldenzaal, Ommen, Ootmarsum, Rijssen, Steenwijk, Vollenhove, Wilsum en Zwolle. De bisschop van Utrecht stond in 1528 het Sticht (Utrecht) en het Oversticht af aan keizer Karel V. De keizer werd, naast keizer, ook heer van Overijssel. Zo kwam de naam heerlijkheid Overijssel in gebruik. De staten van Overijssel werden gevormd door de Hanzesteden Deventer, Kampen en Zwolle en de ridderschappen van Salland, Twente en Vollenhove. Het gewest, dat sinds de opstand tegen Filips II deel uitmaakte van de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden, werd bestuurd door de burgemeesters van de grote steden en de leden van de ridderschappen. De stadhouders kregen meer macht na de korte bezetting (1672-1674) door de bisschop van Münster. Bij de oprichting van de Bataafse Republiek in 1795 werd Overijssel samen met delen van Gelderland, Drenthe en Friesland het Departement van de Oude IJssel. De oude provinciegrenzen werden in 1801 na de oprichting van het Bataafs Gemenebest hersteld. Volkslied van Overijssel In 1951 schreef Jh. Polman het Overijssels volkslied. Het is getiteld Aan de rand van Hollands gouwen. Niet veel inwoners kennen het omdat ze meer waarde hechten aan de streekvolksliederen zoals die van Twente of Salland. Politiek De Provinciale Staten, het algemeen bestuur van de provincie, bestaan uit 47 leden die om de vier jaar worden gekozen. Tot aan de Statenverkiezingen van maart 2007 telde Overijssel 63 Statenleden. Een wijziging van de Provinciewet leidde ertoe dat het totale aantal Statenleden in Nederland is verlaagd van 764 naar de huidige 564. Zie ook Lijst van gouverneurs en commissarissen van de Koning in Overijssel Gemeenten Overijssel telt 25 gemeenten. Tot 1 januari 2001 waren dit er nog 44, maar nadat een gemeentelijke herindeling van kracht werd, daalde het aantal naar 26. Op 1 januari 2005 werden de gemeenten Deventer en Bathmen samengevoegd (onder de naam Deventer), waardoor het aantal gemeenten daalde naar 25. In 1850 bedroeg het aantal gemeenten nog 62 en in 1900 61. Zie ook Lijst van voormalige gemeenten in Overijssel Lijst van woonplaatsen in Overijssel Lijst van steden en dorpen in Overijssel Naar oppervlakte en inwoneraantal Grootste steden van Overijssel Gebaseerd op de inwoneraantallen van 1 januari 2021: Enschede 159.732 Zwolle 129.840 Deventer 81.582 Hengelo 81.049 Almelo 69.615 Kampen 37.595 Oldenzaal 31.492 Rijssen 28.815 Nijverdal 24.779 Haaksbergen 24.229 Borne 21.738 Raalte 19.880 Hardenberg 19.675 Steenwijk 17.140 Dalfsen 14.860 Vriezenveen 13.832 Losser 13.405 Ommen 12.835 Dedemsvaart 12.828 IJsselmuiden 12.443 Goor 12.155 Staphorst 10.657 Genemuiden 10.370 Denekamp 10.195 Demografie Op 1 januari 2021 telde de provincie Overijssel 1.166.533 inwoners. Een groei van ruim 900.000 inwoners sinds 1850 toen Overijssel nog ongeveer 216.000 inwoners kende. Dit steeg naar 336.000 in 1900 en verder naar 670.000 in 1950. Het heerlijkheid Overijssel telde in 1795 135.060 zielen op ruwweg hetzelfde oppervlakte als de hedendaagse provincie Overijssel. De bevolkingsgroei tussen 1850 en 1999 bedroeg jaarlijks 1,1%, hetzelfde groeipercentage als het gemiddelde van Nederland in die periode. Tussen 1925 en 1974 was de groei iets sneller dan het gemiddelde van Nederland, tussen 1875-1899 en 1975-1999 iets langzamer. Overijssel kende een bevolkingsdichtheid van 351 inwoners per vierkante kilometer in 2021. In 1850 bedroeg dit nog 65 inwoners per vierkante kilometer. Overijssel behoort hiermee tot de middenmoot qua bevolkingsdichtheid maar ligt onder het gemiddelde van Nederland (519 inwoners per vierkante kilometer). Overijssel had een geboortecijfer van 9,5‰ in 2020. Per 1000 inwoners waren er dus 9,5 geboortes. In 1988 bedroeg het geboortecijfer 13,1 per 1000 inwoners. Dit steeg vervolgens licht met tijdelijke onderbrekingen naar 13,8 in 2000. Sindsdien is het geboortecijfer gedaald naar 9,5 in 2020. In absolute termen steeg het aantal geboortes van 13.243 in 1988 naar 14.924 in 2000 om vervolgens te dalen naar 11.099 in 2020. Het geboorteoverschot was gedurende deze hele periode positief op het jaar 2020 na (-0,4‰). Het vruchtbaarheidscijfer bedroeg 1,69 in 1988 en steeg naar 1,96 in 2003. Na 2010 is het kindertal gedaald naar 1,65 in 2020. Het sterftecijfer schommelt sinds 1995 tussen de 8,0 en 9,1‰. In 2020 bedroeg het sterftecijfer 9,9‰ door de coronacrisis. De gemeente met het hoogste kindertal in 2020 was Staphorst met 2,66 kinderen per vrouw. De gemeente met het laagste aantal kinderen per vrouw was Oldenzaal met 1,42. In 2021 had 16,1% van de bevolking een migratieachtergrond. 7,2% had een westerse migratieachtergrond en 8,9% een niet-westerse migratieachtergrond. In 1996 had 11,9% van de bevolking een migratieachtergrond. De gemeente met het laagste percentage mensen met een migratieachtergrond was de gemeente Staphorst met 4,8%. De gemeente met het hoogste percentage mensen met een migratieachtergrond was de gemeente Enschede met 30,6% Transport Wegverkeer Overijssel is een belangrijke doorvoerprovincie van en naar Duitsland en Noordoost-Nederland. De belangrijkste hoofdwegen zijn de A1, A28 en A35/N35. Andere belangrijke rijkswegen zijn de N18, A32, N36, N48 en N50. Daarnaast beheert de provincie een groot aantal provinciale wegen van groot en minder groot belang. De A1 komt bij Deventer de provincie binnen en loopt via Hengelo en Oldenzaal naar de Duitse grens, waar hij aansluit op de Duitse A30. De A1 is een belangrijke achterlandverbinding met veel vrachtverkeer. Tussen Knooppunt Beekbergen en Deventer wordt de weg verbreed naar 2x4 rijstroken en tussen Deventer en Knooppunt Azelo is in 2021 de verbreding naar 2x3 rijstroken opgeleverd. De N18 vormt een verbinding tussen Enschede en de Achterhoek. De weg is in 2018 nieuw geopend tussen Enschede en Groenlo als autoweg. De A28 loopt voor ongeveer 20 kilometer in de provincie, maar is wel de drukste weg in Overijssel, met 130.000 voertuigen dagelijks over de IJsselbrug. De A28 was zeer filegevoelig, echter in 2010/2011 is de A28 vanaf knooppunt Hattemerbroek tot aan knooppunt Lankhorst (excl. tracé door Zwolle) verbreed van 2x2 naar 2x3 rijstroken. De A32 loopt van Meppel tot Leeuwarden, wel loopt deze rijksweg voor een gedeelte door de Kop van Overijssel langs o.a Steenwijk. De A32 komt bij Staphorst samen met de A28. De A32 is een belangrijke verkeersader voor het noordwesten van de provincie. De N35 is de belangrijkste transportas door Midden-Overijssel. De weg loopt vanaf de A28 in Zwolle via Raalte en Nijverdal naar Wierden, waar de weg overgaat in de A35 langs Almelo en Hengelo naar Enschede. Vanaf Enschede gaat de weg weer over in de N35 naar de Duitse grens. De N35 is de belangrijkste verbinding tussen de Twentse steden en het Ruhrgebied en Münster. De N36 tussen Almelo en Ommen en de N48 tussen Ommen en Hoogeveen vormen samen voor een verbinding tussen Twente en Groningen en tussen Zwolle en Hardenberg. Beide wegen zijn autowegen met twee rijstroken. De N50 is een belangrijke verbinding vanuit Zwolle naar Kampen en verder naar Flevoland en Friesland. Scheepvaart De belangrijkste rivier is de IJssel, die grotendeels de grens vormt met Gelderland. Hier vindt veel scheepvaartverkeer plaats. Een andere bevaarbare rivier is het Zwarte Water tussen Zwolle en Genemuiden. Verder zijn er drie belangrijke kanalen; De Twentekanalen, van Zutphen in Gelderland via Hengelo naar Enschede en een zijkanaal naar Almelo. het Kanaal Almelo-De Haandrik; een kanaal in Oost-Overijssel, met name tussen Hardenberg en Almelo en verder naar Coevorden in Drente. het Zwolle-IJsselkanaal; een kort kanaal tussen het Zwarte Water en de IJssel. Verder zijn er nog enkele kanalen zoals het Overijssels Kanaal, Kanaal Almelo-Nordhorn en de Soestwetering, maar deze hebben geen transportfunctie (meer). Treinverkeer Vier intercityverbindingen (Enschede-Randstad, Zwolle - Roosendaal en Groningen/Leeuwarden-Amersfoort-Randstad en Groningen/Leeuwarden-Lelystad-Randstad) lopen door Overijssel. Station Zwolle heeft een knooppuntfunctie. De stations van Almelo, Deventer en Hengelo hebben een overstapfunctie. De stations van Hengelo, Enschede en Oldenzaal hebben een directe verbinding met Duitsland. De internationale intercity naar Berlijn stopt in Deventer, Almelo en Hengelo. Op veel lijnen vindt goederenverkeer plaats naar Duitsland en naar het noorden van Nederland. In Overijssel liggen de volgende spoorlijnen: Spoorlijn Utrecht - Kampen: (Utrecht -) Zwolle - Kampen Spoorlijn Arnhem - Leeuwarden: (Arnhem -) Deventer - Zwolle - Steenwijk (- Leeuwarden) Spoorlijn Zutphen - Glanerbrug: (Zutphen -) Goor - Hengelo - Enschede (- Gronau (D)) Spoorlijn Lelystad - Zwolle: (Lelystad -) Kampen Zuid - Zwolle Spoorlijn Zwolle - Stadskanaal: Zwolle - Hardenberg (- Emmen) Spoorlijn Zwolle - Almelo: Zwolle - Wierden - Almelo Spoorlijn Mariënberg - Almelo: Mariënberg - Almelo Spoorlijn Almelo - Salzbergen: Almelo - Hengelo - Oldenzaal (- Salzbergen (D)) Spoorlijn Apeldoorn - Deventer: (Apeldoorn -) Deventer Vliegverkeer Overijssel kende tot 2008 een luchthaven: Enschede Airport Twente die gebruikmaakte van de faciliteiten die de vliegbasis Twenthe bood. Sinds de sluiting van de vliegbasis door Defensie zijn meerdere initiatieven geweest om het vliegveld weer te openen. In april 2017 resulteerde dit in de heropening van het vliegveld voor recreatief en klein zakelijk luchtverkeer. Oeververbindingen Vanwege de ligging aan de IJssel kent Overijssel een aantal grote bruggen. De belangrijkste is de IJsselbrug bij Zwolle, maar ook de IJsselbrug bij Deventer is belangrijk. Dit zijn tevens de drukste wegen in de provincie. Bij Kampen gaat de N50 over de IJssel. Verder kent Kampen nog twee bruggen over de IJssel. Andere bruggen over de IJssel zijn bij Zwolle de Oude IJsselbrug en de spoorbrug over de IJssel, en bij Deventer een spoor- en verkeersbrug. De rivier de IJssel kan naast deze bruggen ook op een aantal plekken overgestoken worden door middel van een aantal veerponten. Buslijnen Fotogalerij Vernoeming In de voormalige westelijke kolonie Berbice bestond een koffieplantage genaamd 'Overijssel'. Zie ook Overijssel van A tot Z Externe link Website van de provincie Overijssel


text: Het Orakel van Delphi, Oudgrieks: , Manteío toon Delfón, was een onderdeel van het Grieks heiligdom, dat zich in het centrum van Delphi bevond. Een profetes, de Pythia, gaf daar haar raad in de Apollotempel. De plaats was dus een orakel, een zeer belangrijk orakel, eveneens aan de god Apollo gewijd. Van heinde en ver kwamen er jaarlijks duizenden mensen, vaak pelgrims, naar Delphi om het orakel te raadplegen en de goden goede raad te vragen bij het nemen van belangrijke en moeilijke beslissingen. Dat ging door tussenkomst van de profetes. Als god van 'het Licht' werd Apollo verondersteld overal doorheen te dringen en te 'zien' wat aan het oog van de mensen ontgaat. Pythia De tempel herbergde een bijzondere priesteres, Pythia genaamd, die fungeerde als 'doorgeefluik' van deze raadgevingen. De bronnen over de Pythia zijn eerder schaars. Er is alleen uit vast te stellen dat zij voor het leven werd gekozen, of door loting uit een aantal kandidaten werd aangewezen, die geschikt leken om als gewillig medium op te treden voor de openbaringen van de godheid. Haar persoonlijke eigennaam werd slechts uiterst zelden vermeld. Ze hoefde niet noodzakelijk tot een bepaalde stand te behoren, de enige voorwaarde was dat zij zich altijd onberispelijk had gedragen, en bereid was zich aan zeer strenge zuiverheidsregels te onderwerpen. Zij woonde na haar uitverkiezing in een speciaal voor haar ingerichte "ambtswoning" binnen het heiligdom. Gezeten op een driepotige kruk raakte zij op geregelde tijdstippen in religieuze vervoering. Het verhaal dat zij bedwelmd zou zijn door dampen uit een rotsspleet, of door andere hallucinogenen, is lange tijd met scepsis behandeld, maar recent onderzoek heeft aangetoond dat het inderdaad mogelijk is, dat er op die plaats het licht hallucinogene ethyleengas is vrij gekomen. Eenmaal in trance begon de Pythia onsamenhangende klanken uit te stoten, waar niemand iets van begreep, maar waarvan men aannam dat het een boodschap van de goden was. Enkele priesters, de voornaamste onder hen heette de prophètès, die altijd vlakbij meeluisterden, schudden dan begrijpend hun hoofd en gaven 'een vertaling', vaak in hexametrische verzen. Deze boodschap werd vaak cryptisch omschreven en het vergde de nodige inspanning om er daadwerkelijk een praktische raad uit te destilleren. Zowel op politiek als op religieus vlak waren de antwoorden vaak voor meerdere interpretaties vatbaar. Afbeeldingen van de Pythia zijn ook schaars. Er is een bekende schaal, van de zogenaamde Codrus-schilder, uit het midden van de 5e eeuw v.Chr., thans bewaard te Berlijn, waarop de Attische koning Aigeus staat afgebeeld vóór de Pythia. Zij zit op een heilige drievoet en met het hoofd omhuld, houdt in de linkerhand een schaal en in de rechterhand een tak, waarschijnlijk een lauriertak. Oorsprong van het Orakel Er bestaan verschillende verhalen over de oorsprong van het Orakel van Delphi. Volgens de laatste verklaring, waarnaar voor het eerst door Diodoros van Sicilië uit de 1e eeuw v.Chr. werd verwezen, zag een geitenhoeder, Kouretas, op zekere dag een van zijn geiten in een spleet in de aarde verdwijnen. Toen hij de geit er weer uit haalde, gedroeg het dier zich erg vreemd. Hij ging de grot in en ervoer de aanwezigheid van iets goddelijks. Hij bleek in staat vanuit het heden voorbij het verleden en de toekomst te zien. Opgewonden door deze ontdekking wilde hij zijn ervaring met de dorpsbewoners in de nabijheid delen. Velen begonnen toen de plaats regelmatig op te zoeken, totdat iemand aan de ervaring overleed. Vanaf toen mochten alleen nog jonge meisjes de rotsspleet benaderen en wel onder de strikte voorwaarden, die door een raad van priesters en priesteressen werden voorgeschreven. Als men de vroegere mythen erop nakijkt, dan werd de plaats van het orakel aanvankelijk door de godinnen Themis en Phoibe in stand gehouden en was eerst aan Gaia gewijd. Het werd vervolgens een heiligdom voor Poseidon, de Schudder van de aarde, de god van aardbevingen, een nakomeling van Gaia. De tempel werd in de duistere eeuwen van de Griekse geschiedenis, van 1200-950 v.Chr., door een nieuwe god overgenomen. Dat was Apollo, die de tweelingslangen en de bewaaksters van Gaia eruit verdreef. Latere mythen deden het voorkomen dat Phoebe of Themis de plaats aan Apollo had 'gegeven', waarmee de inname door priesters van de nieuwe god werd gerationaliseerd. Maar blijkbaar moesten zij vanwege de traditie de priesteressen van het originele orakel erbij nemen. Poseidon werd naar het scheen vermurwd door de schenking van een nieuwe verblijfplaats in Troizina. Diodorus legt uit hoe in het begin de Pythia een jonge maagd was, maar een raadpleger van het orakel merkt op: Martin Litchfield West schrijft dat de Pythia veel trekken van het sjamanisme vertoont, waarschijnlijk beïnvloed door een traditie uit Centraal-Azië, al is er geen bewijs dat er in die tijd verkeer tussen Centraal-Azië en Griekenland was. Hij wijst op het feit dat de Pythia in een ketel bij het uitbrengen van haar voorspellingen op een driepoot zat, dat zij in een extatische trance verkeerde, zoals sjamanen, en dat zij onbegrijpelijke taal sprak. 'Het is bijzonder opvallend dat zij op een ketel zat, die door een driepoot werd gedragen, als een verwijzing naar de triade van de grote godin. Deze vreemde opstelling kan bijna niet anders worden geïnterpreteerd dan als een symbolisch koken. Het lijkt heel sterk op een overblijfsel van het koken van de sjaman bij zijn initiatie, alsof de hallucinaties concreet worden. Het was waarschijnlijk ook in een dergelijke ketel, dat de Titanen Dionysos lieten koken en zijn stoffelijk overschot werd in de nabijheid bijgezet, althans in de versie van het verhaal die bekendstaat als Callimachus en Euphorion'. Het orakel in de Griekse en Hellenistische tijd Het orakel kende in de 7e en 6e eeuw v.Chr. zijn eerste glorietijd, toen het raad over de stichting van Griekse koloniën gaf in de Middellandse Zee, maar betoonde zich toen de strijd tegen Perzië werd gevoerd op zijn zachtst gezegd defaitistisch. Boze tongen beweerden dat de priesters heimelijk hoopten van de theocratische organisatie van het Perzische Rijk gebruik te maken om, bij een eventuele Perzische overwinning, hun machtspositie aanzienlijk te vergroten. Het orakel herwon in de loop van de 5e eeuw v.Chr. zonder moeite opnieuw zijn prestige. Het heiligdom van Delphi werd door een raad van amphictionen bestuurd, door wie grof wangedrag met een Heilige Oorlog werd gestraft. Door de Derde Heilige Oorlog (355–346 v.Chr.) verwierf Philippus II van Macedonië niet alleen invloed op het orakel zelf, maar daarmee ook op de rest van Griekenland. Delphi ging er in de volgende eeuwen sterk op achteruit, onder meer door invallen en plunderingen van barbaren, maar het beleefde een hernieuwde bloei tijdens de overheersing door de Romeinen, vooral door de belangstelling van keizers als Hadrianus, die filhellenist was, maar het orakel werd in 390 na Chr. door de fanatieke christelijke keizer Theodosius I definitief gesloten. Dat was in overeenstemming met zijn politiek om alle voorchristelijke praktijken uit te roeien. Raadpleging van het orakel Griekse particulieren en staten, maar ook buitenlandse vorsten raadpleegden het orakel. Hierbij legde men nadruk op rituele en ethische reinheid, zo combineerde Delphi twee van de belangrijkste Apollinische kenmerken: het extatische van de profetie en het reinigingsaspect. Van het derde kenmerk, de persoonlijke en politieke rationele ordening, getuigden de opschriften op de wanden van de tempel, zoals "Ken u zelf" en "Alles met mate" en het gematigde optreden van het orakel bij politieke geschillen. Voorbeelden van orakels Bekend is koning Croesus van Lydië. Deze zou volgens Herodotus (boek I, 91) het orakel hebben geraadpleegd over zijn kans te slagen, wanneer hij een oorlog tegen zijn buurman Perzië begon. Het orakel antwoordde dat hij "een groot rijk zou verwoesten". Dat kwam uit: Croesus verwoestte een groot rijk, zijn eigen. Eerder vroeg Croesus advies voor de genezing van zijn stomme zoon (Herodotus boek I, 85). De Pythia antwoordde: O Lydische heerser over vele volken, dwaze Croesus, Verlang niet om de stem te horen in uw paleis, De stem van uw zoon. Beter van niet Want zijn eerste woorden zal hij spreken op een dag van rouw Croesus overleefde de verovering van Sardis door de Perzen, omdat zijn zoon begon te spreken en zijn identiteit met de woorden: "Dood Croesus niet!" verried. Croesus werd gevangengenomen en door Cyrus bijna op de brandstapel ter dood gebracht. Toen de inwoners van Cnidos ter verdediging hun landengte wilden doorsteken, gaf Delphi het orakel: Scherm de landengte niet af, steek hem niet door Zeus had een eiland geschapen, als hij dat gewild had (Herodotus boek I, 174) Toen Arcesilaus van Samos met een groot leger wilde terugkeren naar Cyrene raadpleegde hij het orakel dat antwoordde: Apollo Loxias verleent u het koningschap van Cyrene voor acht generaties onder vier heersers die Battus en vier die Arcesilaus heten. Maar hij raadt u aan niet langer te heersen. Wat uzelf betreft, wees vriendelijk als u terugkeert naar uw land. Treft u de oven vol met vaten aan, bak deze niet, maar stuur ze met de wind mee. Maar als u de oven verhit, betreed dan niet het land omgeven door water, want anders zal u sterven en de beste stieren met u (Herodotus boek IV, 163). Arcesilaus verbrandde bij een belegering zijn vijanden inderdaad levend. Hij besefte te laat dat hij een deel van het orakel al in vervulling had laten gaan en bleef daarom uit Cyrene weg, bang om te sterven. De Atheners kregen tijdens de invasie van de Perzen het advies zich achter "een houten muur" terug te trekken, terwijl Salamis dood en verderf zou zaaien. De Atheners legden de houten muur uit als hun schepen, evacueerden hun bevolking naar Salamis en versloegen in 480 v.Chr. de Perzische vloot (Herodotus boek VII, 141-142). Verklaring van het orakel Mantike, mantike techne, Oudgrieks: , mantikê tékhnê, ook mantiek, was in het oude Griekenland de gave of de kunst om te kunnen profeteren. Er zijn verschillende wetenschappelijke pogingen ondernomen om de manier waarop de Pythia in Delphi aan haar inspiratie kwam te verklaren. Daarbij wordt meestal het idee van Plutarchus naar voren gebracht, dat de macht van het orakel met een damp verband hield uit de bron van Castalia en dat de zitting van de Pythia vooraf werd gegaan door een overleg in een gesloten kamer onderaan de tempel. Plutarchus was als priester lang verantwoordelijk voor de gang van zaken bij het orakel geweest. Men suggereerde vaak dat de bewuste damp een hallucinogeen gas zou zijn geweest. Het orakel van Delphi was dus een voorbeeld van pyromantike. De eerste opgravingen in Delphi onder leiding van Theophile Homolle tussen 1892 en 1894, waarvan Adolphe Paul Oppé verslag deed, maakten geen melding van rotsspleten en mogelijke gassen. Er was geen aanwijzing van een kloof gevonden, aldus het rapport. Onderzoekers als Frederich Poulson, E.R. Dodds en Joseph Fontenrose baseerden zich allen op deze bevindingen en stelden dat er geen sprake was van dampen of van een rotskloof. Recente herbeoordeling van de Franse opgravingen toonde aan dat dit idee mogelijk verkeerd was. Volgens Broad (2006) liet een foto van de zuidwestelijke hoek van de tempel duidelijk een waterput onderaan de tempel zien, en bovendien veel spleten in de rotsbodem, waarlangs eventuele toxische dampen de fundering van de tempel konden bereiken. Deze foto was gemaakt toen het Franse team uitgravingen tot op de rotsbodem deed. De aanwezigheid van etheen, een gas, werd in 2001 als mogelijk hallucinogeen in de omgeving van en in de bronnen rond de tempel ontdekt. Deze vaststelling werd door een interdisciplinair team onder leiding van de geoloog Jelle Zeilinga de Boer gedaan, archeoloog John R. Hale, forensisch chemicus JP Chanton, en toxicoloog Henry R. Spiller. De hoogste concentratie etheen werd in het water van de bron van Kerna aangetroffen, vlak boven de tempel, zij het in geringe hoeveelheden. Het water van deze bron wordt tegenwoordig van de site weggeleid om in Delphi te worden gebruikt. Men weet dus niet in welke mate er etheen of ander gas ter hoogte van de tempel vrij had kunnen komen, zelfs als dit water de vrije loop had zoals dat in de oudheid het geval was. Verder is recent ook aangetoond dat de tempel van Delphi precies op het snijpunt ligt van twee grote breuklijnen: de noord-zuidelijke Kernabreuk en een andere oost-westelijke Delphische breuk, die parallel met de kustlijn van de Golf van Korinthe loopt. De breuk ligt boven de krijtgesteente en ongeveer 20% van haar volume bevat lagen bitumen. Het rift van de golf is een van de meest actieve geologische plaatsen op aarde. Ondergrondse bewegingen veroorzaken er enorme drukwerking langs breuklijnen, zorgen voor verhitting van rotsen en leiden tot uitwaseming van lichtere gassen. Men is het niet eens hoe het adyton was geconstrueerd, maar het is wel duidelijk dat deze tempel anders was dan de andere tempels uit het oude Griekenland. De bedienaar daalde er langs enkele trappen onder de vloer van de tempel af om het heiligdom van het orakel te bereiken. Men mag veronderstellen dat een natuurlijke kloof of rotsspleet op de intersectie van breuklijnen is verbreed om er het adyton weg van het centrum van de tempel aan te leggen. Daardoor zou er zich door het water van de ondergrondse bronnen gas ophopen, en in de gesloten ruimte geconcentreerd raken. Plutarchus zei dat, wanneer de godheid er aanwezig was, de tempel van een zoetige geur was vervuld. Niet vaak, noch regelmatig, maar soms en als bij toeval, is de ruimte met de zetels voor de raadplegers van de god vervuld van geur en een lichte bries, alsof het adyton de essences van de zoetste en kostbaarste parfums doorstuurde uit een bron. Alleen etheen heeft onder de koolwaterstoffen een dergelijke geur. Het inademen van etheen in de gesloten ruimte, waarin de Pythia door een scherm of een gordijn van de raadplegers van het orakel was afgescheiden, zou haar aan voldoende hoge concentratie van het gas hebben blootgesteld om een milde euforische of trance-achtige staat bij haar op te wekken. Anesthesiste Isabella Herb deed aan het begin van de 20e eeuw onderzoek naar de invloed van blootstelling aan etheen op ons bewustzijn en bevestigde daarmee Plutarchus' bevindingen. Plutarchus meldde ook dat het leven van Pythia's verkort werd door de dienst van Apollo. De sessies werden als uitputtend beschreven. Na elke periode van dergelijke sessies leek de Pythia wel een hardloopster na een race of een danseres na een extatische dans. Dr. Henry A. Spiller, de toxicoloog van het team, die het Kentucky Regional Poison Center leidt, zegt: "In de eerste fasen veroorzaakt het (gevonden etheen) een euforische uittreding, een veranderde mentale toestand en een prettige gewaarwording. Dat wat mensen van de straat 'high worden' noemen. Hoe groter de dosis, des te dieper je gaat." De talrijke aardbevingen, veroorzaakt door de ligging van Griekenland op de raaklijnen van drie tektonische platen, zouden de vastgestelde breuken in de kalkrots hebben veroorzaakt, evenals het ontstaan van nieuwe kanalen waarlangs de koolwaterstoffen in het stromende water van de Kassotis terechtkwamen. Daardoor zou de hoeveelheid ethyleen wisselen. Men heeft geopperd dat de teloorgang van het orakel na Hadrianus er voor een deel aan was te wijten, dat er in die tijd in de regio lange tijd aardbeving uitbleven. Voetnoten Geschiedenis van Centraal-Griekenland Oud-Griekse religie Oud-Griekse tempel Tempel in Griekenland Archeologische site van Delphi


text: De Olympus of Olympos, in dichterlijke taal ook wel Olymp (Grieks: / Olympos, Nieuwgriekse uitspraak: ), is de hoogste berg in Griekenland. De Olympus is sinds 1938 een nationaal park, Nationaal park Olympos. De berg staat niet ver van de kust, ten zuidwesten van Thessaloniki. De Olympus speelt een belangrijke rol in de Griekse mythologie. De dichter Homerus noemde de Olympus het 'Huis van de goden'. Die zouden daar in grote luxe wonen, in paleizen met bronzen vloer, gemaakt door Hephaistos. De Olympus wordt speciaal als verheven woonplaats van de oppergod Zeus genoemd, van waar hij soms zijn bliksemschichten naar beneden afvuurde. Andere bergen met deze naam Andere bergen met de naam Olympus zijn: Troödos of Olympus, de hoogste berg op Cyprus Mount Olympus in de Amerikaanse staat Washington Olympus Mons op de planeet Mars, de hoogste berg in het zonnestelsel De berg Uludağ, bij Bursa in het huidige Turkije, in het oude Bithynië, droeg in de klassieke oudheid ook de naam Olympus. Olympus de hoogste berg van Cyprus Berg in Griekenland Geografie van Centraal-Macedonië Locatie in de Griekse mythologie Tweeduizender


text: Opera (eigenlijk meervoud: 'werken', van Latijns opus: werk, maar met enkelvoudige betekenis; meervoud: opera's) is een vorm van muziektheater. In een opera worden klassieke muziek en toneel gecombineerd, ieder personage wordt door een klassieke zanger uitgebeeld. De opera is onderdeel van de westerse cultuur, na de Tweede Wereldoorlog is operabezoek echter steeds meer een zaak van de elite geworden. Er zijn ook niet-westerse vormen van muziektheater die opera genoemd worden, met een onderscheidend bijvoeglijk naamwoord ervoor, bijvoorbeeld de Chinese opera. Geschiedenis De vierhonderdjarige geschiedenis van de huidige opera begint in Florence. Eind 16e eeuw kwam hier een groep intellectuelen, edelen en muzikanten bijeen (bekend als de Camerata). Zij wilden het klassieke genre zoals het in de oudheid bestond nieuw leven inblazen. Hun grote voorbeeld hierbij was Aristoteles, die in de 4e eeuw voor Christus in zijn Poetica over toneel en muziek had geschreven alsof deze twee zaken dezelfde waren. Volgens Aristoteles was drama de imitatie van het leven, die verlevendigd werd met zowel versiering als melodie. Op basis daarvan veronderstelden de Florentijnen dat het klassieke drama volledig gezongen moest zijn geweest. De eerste componist die een poging deed dit in de praktijk om te zetten, was Jacopo Peri (1561-1633), die hiervoor het Grieks mythologische drama Dafne aanwendde. Dit werk is echter verloren gegaan. Een later werk van Peri, Euridice, daterend uit 1600, is de eerste opera die tot op de dag van vandaag bewaard is gebleven. De opera ontstond met de Italiaanse opera rond 1600. De eerste benamingen voor zangspelen waren: Favola in musica (1607) Dram(m)a per musica Opera [in musica] Voorloper van de opera is het liturgisch drama (dat na de kerkdienst gespeeld en gezongen werd), waarin een combinatie optrad van handeling, toneel, tekst en muziek. Hierin zijn te onderscheiden: Het intermedium (een tussenstuk tussen toneelaktes in) (1589: La pellegrina). Zo kende men bij een toneelspel van negen akten acht intermedia van een kwartier, in totaal dus circa twee uur muziek. Een voorstelling werd in lengte dus behoorlijk groot opgezet. De madrigaalkomedie. Een madrigaal uit de periode rond 1600 is een lied in de volkstaal zonder indeling in strofen. De madrigaalkomedie stamt uit circa 1600. Er zijn losse madrigaalkomedies bekend, maar ook series, die aansluiten en verband houden met elkaar en samen een verhaal vertellen. Komische elementen zijn hierin doorgaans vereist. Een voorbeeld van een madrigaalkomedie zonder echt komisch te zijn is het werk van Orazio Vecchi: L'Amphiparnasso, dat wel fraai illustreert hoe met muzikale middelen tekstuitbeelding plaatsvindt. De pseudomonodie (één zangstem, met begeleiding van vier (strijk)instrumenten of een los instrument). De pseudomonodie komt voort uit het madrigaal, waarbij de begeleiding uit de zangstemmen is voortgekomen. Doel was de verstaanbaarheid te verhogen, door slechts één zangstem over te houden, en een eenvoudiger te volgen muzikale lijn. Rond 1590 ontstond in Florence de "Camerata", een groep musici. Zij keken naar het Griekse toneeldrama, en gingen stappen zetten om de verstaanbaarheid te vergroten. Ze introduceren ook in plaats van een solozanger de koorzang. De onderwerpen werden ontleend aan de literatuur over Griekse mythologie. Voorbeelden: Cacchini en Peri. De eerste opera's bestaan uit zangstem die ondersteund wordt door begeleiding. Ze werden recitatief genoemd ('recitare' betekent 'vertellen'). Dit was een soort muzikale imitatie van spraak, met instrumentale begeleiding (tokkel- of toetsinstrument). De zanger moest iets vertellen, en de begeleiding moest de zangstem volgen. Verstaanbaarheid (van de tekst) was daarbij primair, de muziek zelf meer bijzaak: eenvoudig, sober. Belangrijke latere operacomponisten waren onder anderen Claudio Monteverdi, Georg Friedrich Händel, Jean-Philippe Rameau, Christoph Willibald Gluck, Wolfgang Amadeus Mozart, Gioachino Rossini, Vincenzo Bellini, Gaetano Donizetti, Hector Berlioz, Giacomo Meyerbeer, Giuseppe Verdi, Richard Wagner, Georges Bizet, Modest Moessorgski, Pjotr Iljitsj Tsjaikovski, Sergej Prokofjev, Igor Stravinsky, Richard Strauss, Giacomo Puccini, Leoš Janáček en Benjamin Britten. Operagenres Opera seria en opera buffa Tot aan de Franse Revolutie vond de adel zichzelf terug in de heldendaden en de mythologie van de opera seria. Deze werken bevatten groots opgezette scenes met veel pracht en praal. De muziek sloot nauw aan bij het complexe barokgenre met sierlijke aria's die de virtuositeit van afzonderlijk zangers tot hun recht liet komen. Aria's worden verbonden door recitatieven. Libretti zijn in het Italiaans. Bekende voorbeelden zijn de vroege Mozart-opera's. De 18de eeuw, met zijn idealen van de Verlichting, creëerde vooral bij de lagere klassen belangstelling voor de opera buffa, een realistischer genre met menselijkere personages in alledaagse situaties. De satire van de opera buffa was een verlengstuk van de klassieke commedia dell'arte. Giovanni Battista Pergolesi wordt beschouwd als de vader van de opera buffa, met als bekendste werk La serva padrona uit 1733. Een ander bekend voorbeeld is Il barbiere di Siviglia van Gioachino Rossini. De opera semiseria is een mengvorm met elementen van de opera seria en de opera buffa. Andere varianten Balletopera - Franse combinatie van opera en ballet, met name 17e- en 18e-eeuwse composities. Ballade-opera - 'Meezing-opera', gemaakt op populaire melodieën, verbonden door gesproken teksten en dialogen. Voorbeeld: de Dreigroschenoper van Kurt Weill en Bertolt Brecht. Grand opéra - groots opgezet, met veel heroïek en nadruk op kostuums, decor en enscenering. Bekendste vertegenwoordiger: Meyerbeer. Kameropera - Kleinschalige operavorm, voor klein orkest en slechts een klein aantal zangers. Kinderopera - Operagenre, dat qua enscenering en opvoering afgestemd is op de belevingswereld van kinderen. Muziekdrama - Dramatische, groots aangezette opera's, 'Wagneriaans'. Voorbeeld: Wagners Tristan en Isolde. Opéra comique - 18e-eeuwse Franse operavorm. In de 19e eeuw: gesproken dialoogvorm (geen recitatieven), Carmen van Bizet. Oratorium - muziektechnisch vaak precies als de opera samengesteld (maar dan zonder balletmuziek), maar in concertvorm uitgevoerd; het libretto behandelt vaak een meer of minder religieus gegeven, is althans ernstig van aard. Omdat sommige oratoria zich voor toneelmatige dramatisering lenen, worden zij soms ook als opera geënsceneerd, bijvoorbeeld Jephtha van Händel. Pasticcio - Italiaans operagenre, dat letterlijk pastei betekent. Deze typische 18e-eeuwse operavorm, is samengesteld uit aria's, ensembles en instrumentale stukken, afkomstig van verschillende bestaande opera's, gecomponeerd door een of meerdere componisten. Radio-opera - operagenre dat vanaf 1920 met de opkomst van de radio, speciaal hiervoor gecomponeerd werd. Voorbeeld: Orestes van Henk Badings. Singspiel - Duits operagenre dat in de late 18e en in het begin van de 19e eeuw populair was. Voorbeeld Die Zauberflöte van Mozart. Sprookjesopera (Frans: Opéra féerie) - Frans operagenre dat in de 18e en 19e eeuw populair was. Voorbeeld: Le voyage dans la lune van Jacques Offenbach. Tragédie lyrique - Franse operavorm uit de 17e (Lully) en 18e eeuw (Rameau en Gluck), gebaseerd op mythologische onderwerpen. Veristische opera - Italiaans operagenre dat de gewone man centraal stelde. Voorbeeld Cavalleria Rusticana (1890) van Pietro Mascagni. Opera versus operette en musical Opera onderscheidt zich van musical en operette in een aantal opzichten. Opera's behandelen, in tegenstelling tot operette en musical, mythologische of historische, internationaal aansprekende (universele), vaak tragische thema's (Verdi, Wagner, Donizetti). De twee grootste operacomponisten uit de negentiende eeuw, Verdi en Wagner, waren nationalisten. In zijn vroege opera's toonde Verdi zijn sympathie voor het Italiaanse streven naar onafhankelijkheid van Habsburg. Het slavenkoor uit de opera Nabucco werd door de toehoorders als een verwijzing naar de Italiaanse knechtschap onder het Habsburgse rijk opgevat. In dezelfde nationalistische trant was een uitvoering van de opera De Stomme van Portici van Auber, in 1830 in Brussel, de directe aanleiding voor de Belgische Opstand, waarna België zich los zou maken van Nederland. Een dergelijke ideologische beladenheid is de operette en de musical vreemd. Wat de laatste betreft vormt de "veristisch" getinte, op het toneelstuk Romeo en Julia van Shakespeare gebaseerde West Side Story van Leonard Bernstein, enigszins een uitzondering. Naast tragische, bestaan er ook komische opera's (Mozart, Rossini). In een opera wordt altijd alle tekst op muziek gezet. Die Zauberflöte en Die Entführung aus dem Serail van Mozart zijn dan ook in strikte zin geen opera, maar een Singspiel. Bij opera worden de liederen aria's genoemd en in musicals songs. Tussen de aria's in worden vaak recitatieven, of wordt (bijvoorbeeld in Die Zauberflöte of de eerste versie van Carmen) gesproken tekst gebruikt. Veel opera's vanaf het midden van de 19e eeuw zijn doorgecomponeerd, dat wil zeggen zonder aparte onderdelen. Zie ook Lijst van opera's Lijst van operazangers Operette Muziektheorie


text: Roland Garros (ook wel de Open Franse Tenniskampioenschappen, oftewel French Open) is een jaarlijks terugkerend grandslamtennistoernooi, dat eind mei gehouden wordt in het Stade Roland-Garros, vlak bij de Porte d'Auteuil te Parijs. Het toernooi staat onder auspiciën van de FFT (de Franse Tennisfederatie) en de ITF (de Internationale Tennisfederatie). De trofee voor het winnen van het vrouwentoernooi in het enkelspel is de Coupe Suzanne-Lenglen. De mannen kunnen de Coupe des Mousquetaires veroveren als ze de finale van het enkelspel winnen. In 1891 werd het eerste Franse nationale tenniskampioenschap gehouden. In 1928 werd het nieuw gebouwde stadion postuum vernoemd naar de Franse vliegenier en oorlogsheld Eugène Roland Garros (1888-1918). De Franse spellingregels schrijven voor dat een koppelteken tussen de voor- en achternaam wordt gevoegd in plaats- of evenementsnamen die naar een persoon genoemd zijn. Daarom worden de naam van het stadion en het toernooi, anders dan de naam van de vliegenier zelf, gespeld als Roland-Garros. Gewoonlijk is vrijwel de hele mondiale tennistop op dit toernooi vertegenwoordigd. Het programma omvat mannen- en vrouwenenkelspel, mannen- en vrouwendubbelspel, gemengd dubbelspel en een juniorentoernooi. Ook zijn er toernooien voor mannen- en vrouwen rolstoelenkel- en dubbelspel en voor de quads. Er wordt gespeeld op gravel. De accommodatie biedt plaats aan ongeveer 38.000 toeschouwers. De drie grootste speelvelden zijn Court Philippe-Chatrier (Centre Court), Court Suzanne-Lenglen en Court Simonne-Mathieu. Belgische en Nederlandse zeges De Belgische Justine Henin won het toernooi vier keer, in 2003, 2005, 2006 en 2007. In 1927 won de Nederlandse Kea Bouman het toernooi. De Nederlandse Esther Vergeer won het rolstoel-enkelspel in totaal zes keer Diede de Groot won driemaal de titel, Marjolein Buis en Jiske Griffioen wonnen het toernooi ieder eenmaal. Bij de heren in het rolstoel-enkelspel won Maikel Scheffers de editie van 2011. In de Quad won Niels Vink in 2022 het toernooi. Records Meeste enkelspeltitels Mannen: Rafael Nadal – 14 (2005, 2006, 2007, 2008, 2010, 2011, 2012, 2013, 2014, 2017, 2018, 2019, 2020 en 2022) Vrouwen: Chris Evert – 7 (1974, 1975, 1979, 1980, 1983, 1985 en 1986) Winnaars Toernooi-informatie Tennisbal Sinds 2020 is het Amerikaanse merk Wilson de officiële leverancier van de tennisballen op Roland Garros. Het huidige vijfjarige contract loopt tot en met 2025. Van 2011 tot en met 2019 was Babolat de officiële ballenleverancier. Tot en met 2010 was Dunlop de officiële leverancier van ballen op Roland Garros. Media Televisie Nederland Roland Garros is in Nederland exclusief te zien op Eurosport. Eurosport zendt Roland Garros uit via de lineaire sportkanalen Eurosport 1 en Eurosport 2 en via de online streamingdienst, discovery+. Voorheen werd het toernooi ook door de NOS uitgezonden. In artikel 5.1 van de Mediawet 2008 is geregeld dat evenementen van aanzienlijk belang voor de samenleving op een open televisieprogrammakanaal moeten worden verspreid. De finales van het mannen- en vrouwenenkelspel zijn in deze lijst opgenomen en moeten dus op een open televisiekanaal worden uitgezonden. Voor 1 januari 2016 stonden ook de wedstrijden enkelspel met Nederlandse deelname van de halve finales van Roland Garros op de evenementenlijst. Deze zijn echter van de lijst verdwenen omdat enkele partijen zwaarwegende bezwaren hiertegen hadden. Zij gaven aan dat bij de verkoop van de uitzendrechten nog niet duidelijk is of er sprake zal zijn van Nederlandse deelname. Hierdoor ontstaat onzekerheid over de waarde van deze uitzendrechten. Externe link Officiële website 16e arrondissement (Parijs)


text: Wilde marjolein (Origanum vulgare) is een vaste plant uit de lipbloemenfamilie (Lamiaceae). Wilde marjolein staat in supermarkten en tuincentra beter bekend als oregano, maar wordt ook weleens palingkruid genoemd. De soort is een in België wettelijk beschermde plant. Hij staat op de Nederlandse Rode lijst van planten als algemeen voorkomend en stabiel of toegenomen. In Nederland is de plant sinds 1 januari 2017 niet meer wettelijk beschermd. Wilde marjolein komt voor op iets droge, matig voedselrijke grond van vooral dijkhellingen en op kalkgrond. Het is naaste familie van echte marjolein (Origanum majorana). Beschrijving De wilde marjolein groeit in gematigde streken, maar de hoeveelheid zon heeft een directe invloed op de smaak van de plant. De plant wordt 30–60 cm hoog en heeft een behaarde, rechtopstaande, vierkante, vertakte stengel. De zijtakken zijn meestal roodachtig aangelopen. De afwisselend staande, behaarde, eironde tot langwerpige bladeren zijn gaafrandig of hebben een gekartelde bladrand en meestal een spitse top. De bladeren zijn 25–40 mm lang en 4–30 mm breed. De bladsteel is 2–7 mm lang. Op de onderkant van het blad zitten klieren. De plant kan zich door middel van enigszins verhoute uitlopers sterk vermeerderen. Bloei De plant bloeit van juli tot in september met roze, zelden witte, tweeslachtige, zygomorfe bloemen, die in schermvormige pluimen staan. De vijftallige bloemkroon heeft een duidelijk tweelippige bovenlip en een drielippige onderlip. De kroonbuis is 4–6 mm lang. De vijf, donkergroene vaak met een paarse verkleuring, ongeveer 3 mm lange kelkbladen zijn vergroeid. De kelk heeft vijf tanden en is duidelijk korter dan de bloemkroon. De eironde tot elliptische schutbladen zijn donkerpaars, maar bij de witbloeiende planten groen. De vier meeldraden, waarvan er twee lang en twee kort zijn, liggen niet tegen de onderlip aan. De twee lange meeldraden steken buiten de kroonbuis. De twee vruchtbladen bestaan door een valse tussenwand uit vier hokjes en hebben een bovenstandig vruchtbeginsel met een lange stijl, die in twee stempels eindigt. De vierdelige splitvrucht bevat vier, gladde, 1 mm lange, langovale, bruine nootjes. Plantensociologie Wilde marjolein is een kensoort van de associatie van dauwbraam en marjolein (Rubo-Origanetum). Ook is wilde marjolein een indicatorsoort voor het mesofiel hooiland (hu) subtype 'Kamgrasgrasland op kalkrijke bodem', een karteringseenheid in de Biologische Waarderingskaart (BWK) van Vlaanderen en het Brussels Hoofdstedelijk Gewest. Gebruik De soort is onder meer bekend uit de Italiaanse en Griekse keuken vanwege de karakteristieke geur en smaak. De plant wordt ook in de siertuin aangeplant of uitgezaaid. Bij oregano wordt het blad gebruikt. Wilde marjolein heeft een kruidige, licht zoete smaak. Het is ook een sterk geurend kruid. Het is een van de belangrijkste bestanddelen van pizzakruiden. In Mexico is het samen met chilipoeder een van de belangrijkste bestanddelen van chili con carne-kruiden. Voedingswaarde: vitamine A en B1, kalium, calcium en fosfor. De etherische olie van wilde marjolein (oregano) is rijk aan carvacrol, waardoor de olie antiseptische eigenschappen heeft. Externe link Lipbloemenfamilie Kruid (keuken) Plant uit het Palearctisch gebied


text: Oceanië is een werelddeel dat bestaat uit het continent Australië en een groot aantal eilanden in de Grote of Stille Oceaan. Naast Australië worden Nieuw-Guinea en Nieuw-Zeeland hier toe gerekend. Het overgangsgebied Wallacea, zoögeografisch van Azië gescheiden door de denkbeeldige Wallacelijn, maakte geen deel uit van het continent Azië tijdens de laatste ijstijd, toen het zeepeil veel lager lag alhoewel het wel op de Euraziatische Plaat ligt en door de Lydekkerlijn zowel toen als nu van de Australische Plaat en het continent Australië gescheiden is. In een engere zin worden onder Oceanië alleen de eilanden in de Grote of Stille Oceaan ten oosten van het continent Australië gerekend. Meestal wordt de regio etnologisch in drie grote eilandgroepen ingedeeld: Melanesië (rondom en oosten van Nieuw-Guinea) Micronesië (ten zuiden van Japan en ten oosten van de Riukiu-eilanden, Taiwan en de Filipijnen) Polynesië (de driehoek tussen Nieuw-Zeeland, Hawaï en Paaseiland) Geschiedenis In 9000 v.Chr werden er al bananen geteeld op Nieuw-Guinea. Rond de zesde eeuw v.Chr zou de bananenteelt zich naar Zuid-Azië en via Madagaskar naar Afrika en nog later in de zestiende eeuw via Europeanen naar Amerika uitbreiden. Oceanië werd voor het eerst verkend door Europeanen vanaf de 16e eeuw. Portugese zeevaarders bereikten tussen 1512 en 1526 langs de Indische Oceaan en de Molukken (António de Abreu en Francisco Serrão in 1512), de Aru-eilanden, de Raja Ampat-eilanden en Schouteneilanden voor Papoea Nieuw Guinea (Jorge de Menezes in 1526). In 1519 zeilde een Spaanse expeditie onder leiding van Ferdinand Magellaan langs de oostkust van Zuid-Amerika, vond de zeestraat tussen Vuurland en het vasteland van Zuid-Amerika die later de naam Straat Magellaan kreeg, en ging op 28 november 1520 de oceaan binnen die hij Stille Oceaan noemde. De drie schepen voeren naar het noorden en de passaatwinden voerden hen over de Stille Oceaan langs vele eilanden van Oceanië naar de Filipijnen, waar Magellaan werd gedood. De Nederlanders waren de eerste Europeanen die de kustlijnen van Australië, Tasmanië, Nieuw-Zeeland, Tonga, Fiji, Samoa en Paaseiland verkenden en in kaart brachten. In de 17e eeuw brachten de zeevaarders en ontdekkingsreizigers van de VOC bijna driekwart van de Australische kustlijn in kaart, met uitzondering van de oostkust. Abel Tasman was de eerste bekende Europese ontdekkingsreiziger die de eilanden Van Diemen's Land (nu Tasmanië) en Nieuw-Zeeland bereikte en de Fiji-eilanden zag. Zijn navigator François Visscher en zijn koopman Isaack Gilsemans brachten grote delen van Australië, Nieuw-Zeeland, Tonga en de Fijische eilanden in kaart. Op 24 november 1642 zag Abel Tasman de westkust van Tasmanië, ten noorden van Macquarie Harbour. Hij noemde zijn ontdekking Van Diemen's Land naar Antonio van Diemen, gouverneur-generaal van Nederlands-Indië. Er is ook sprake van twee eilanden waarvan niet vaststaat of ze wel bestaan. Dit zijn Maria Theresa en Ernest-Legouvé rond 35°ZB 150°WL. Deze eilanden zouden zijn gezien in achtereenvolgens 1843 en 1902, maar zijn daarna nooit meer gevonden. In 1788 werd Australië een Britse kolonie. In 1840 volgde Nieuw-Zeeland en de Fiji werden gekoloniseerd in 1872. In feite werden enorm veel van de Oceanische eilanden deel van het Britse Rijk. Naast de Britten waren er ook andere Europese machten welke controle uitoefenden over bepaalde delen van Oceanië. Zo was Nieuw-Caledonië vanaf 1853 een territorium van Frankrijk, evenals Frans-Polynesië vanaf 1889. Duitsland bouwde er ook kolonies (bijvoorbeeld Duits-Nieuw-Guinea in 1884 en Samoa in 1900). Naast Europa zochten ook de Verenigde Staten naar territoria in Oceanië. Zo werd Hawaï een Amerikaans territorium in 1898. Verscheidene meningsgeschillen tussen de Verenigde Staten, Duitsland en het Verenigd Koninkrijk betreffende Samoa leidden tot de Tripartite Convention in 1899. Tijdens de Eerste Wereldoorlog werden de Duitse kolonies in Oceanië overgenomen door de geallieerden. In de Tweede Wereldoorlog viel Japan binnen in Nieuw-Guinea, de Salomonseilanden en andere Oceanische eilanden. Zij werden teruggestuurd tijdens de Slag in de Koraalzee en de Kokoda Track Campaign. Uiteindelijk werd Japan verslagen in 1945. Australië en Nieuw-Zeeland werden dominions tijdens de 20e eeuw. Dankzij het Statuut van Westminster in 1942 en 1947 konden ze zelf een wetgeving uitbouwen, onafhankelijk van het Verenigd Koninkrijk. Hawaï werd een staat van de Verenigde Staten in 1959. Fiji en Tonga werden onafhankelijk in 1970, waarna vele andere eilandstaten in Oceanië volgden. In 1971 ontstond het South Pacific Forum, dat later in 2000 het Pacific Islands Forum werd. Deze organisatie bevordert de samenwerking tussen de 16 landen uit Oceanië. Het eiland Bougainville is geografisch gezien deel van de Salomonseilanden, maar politiek gezien deel van Papoea-Nieuw-Guinea. In 1975 trachtte dit eiland onafhankelijk te worden, echter zonder succes. Omwille hiervan brak er in de jaren ’90 een burgeroorlog uit op dit eiland. Uiteindelijk verkreeg het eiland meer autonomie, maar het is nooit onafhankelijk geworden. In de jaren ’80 veroorzaakte Frankrijk oproer door het uitvoeren van nucleaire testen in Oceanië (op de atol Moruroa). Verscheidene milieuorganisaties, waaronder Greenpeace met het schip de Rainbow Warrior, kwamen hiertegen in opstand. De Franse geheime diensten brachten het schip echter tot zinken in 1985 in Auckland (Nieuw-Zeeland) om te vermijden dat het Moruroa zou bereiken. In 1975 werd Oost-Timor onafhankelijk van Portugal, maar het werd al snel binnengevallen door Indonesië. Uiteindelijk werd Oost-Timor in 2002 officieel onafhankelijk verklaard. Geografie Oceanië is een regio die bestaat uit duizenden eilanden in de centrale en zuidelijke Stille Oceaan. Het omvat Australië, het kleinste continent in termen van totale landoppervlakte. Een groot deel Oceanië ligt in de Stille Oceaan, een enorme watermassa die groter is dan alle continentale landmassa's en eilanden van de aarde samen. De naam Oceanië stelt terecht de Stille Oceaan vast als het bepalend kenmerk van het continent. Oceanië wordt gedomineerd door de natie Australië. De andere twee grote landmassa's van Oceanië zijn Nieuw-Zeeland en het eiland Nieuw-Guinea. Oceanië omvat ook drie eilandregio's: Melanesië, Micronesië en Polynesië (inclusief de Amerikaanse staat Hawaï). Oceanië kan worden onderverdeeld in drie eilandengroepen: continentale eilanden, vulkanische eilanden en koraaleilanden. De eilanden in elke groep zijn op verschillende manieren gevormd en bestaan uit verschillende materialen. Continentale eilanden hebben een verscheidenheid aan fysieke kenmerken, terwijl de vulkanische en koraaleilanden redelijk uniform zijn in hun fysieke geografie. Australië, Nieuw-Zeeland en Nieuw-Guinea zijn continentale eilanden. Deze drie regio's hebben enkele fysieke kenmerken gemeen. Alle drie hebben bergketens of hooglanden - de Great Dividing Range in Australië; het vulkanische plateau van het Noordereiland en de Zuidelijke Alpen in Nieuw-Zeeland; en de Hooglanden van Nieuw-Guinea. Deze hooglanden zijn vouwbergen, ontstaan als tektonische platen die tegen elkaar zijn gedrukt en land omhoog worden geduwd. Nieuw-Zeeland en Nieuw-Guinea hebben ook vulkanische kenmerken als gevolg van tektonische activiteit. Hoewel ze enkele landschappelijke kenmerken gemeen hebben, heeft elk van deze regio's verschillende fysieke kenmerken die het resultaat zijn van verschillende milieuprocessen. Het landschap van Australië wordt gedomineerd door de outback, een regio van woestijngebieden en semi-aride gebieden. De outback is een gevolg van de ligging langs de droge Steenbokskeerkring, en de nabijheid van koele, droge, zuidelijke winden. De gletsjers van Nieuw-Zeeland zijn het resultaat van de hoge ligging van de eilanden en de nabijheid van koele, vochtige winden. De regenwouden van Papoea-Nieuw-Guinea zijn het resultaat van de hoge ligging van het eiland, de nabijheid van tropische, vochtdragende winden en de ligging direct onder de warme evenaar. De vulkanische eilanden zijn ontstaan door vulkaanuitbarstingen. Deze uitbarstingen beginnen onder water, wanneer heet magma wordt afgekoeld en verhard door de oceaan. Na verloop van tijd ontstaan er eilanden met een steile centrale piek. De eilandenregio Melanesië bevat veel vulkanische eilanden omdat het een groot deel is van de Pacifische Ring van Vuur, een reeks vulkanen rond de grens van de Stille Oceaan. Dit deel van de Ring of Fire bevindt zich op de grens van de Pacifische plaat en de Australische plaat. Dit is een convergerende plaatgrens, waarbij de twee platen naar elkaar toe bewegen. Belangrijke vulkanische bergen in Melanesië zijn onder meer de berg Tomanivi op Fiji; Mount Lamington op Papoea-Nieuw-Guinea; en Mount Yasur op Vanuatu. De koraaleilanden zijn gemaakt van de skeletten en levende lichamen van kleine zeedieren genaamd koraal. Soms reiken koraaleilanden nauwelijks boven zeeniveau. Ze hebben vaak de vorm van een onregelmatige ring van zeer kleine eilanden, een atol genaamd, die een lagune omringen. Een atol vormt zich wanneer een koraalrif zich rond een vulkanisch eiland opbouwt, waarna het vulkanische eiland weg erodeert en een lagune achterlaat. Atollen worden gedefinieerd als één eiland, ook al bestaan ze uit meerdere koraalgemeenschappen. De eilandregio's Micronesië en Polynesië worden gedomineerd door deze lage eilanden. Het Kwajalein-atol op de Marshalleilanden, bijvoorbeeld, bestaat uit 97 eilanden en eilandjes die een van de grootste lagunes ter wereld omringen, met een oppervlakte van 2.173 vierkante kilometer. De natie Kiribati bestaat uit 32 atollen en één eenzaam eiland, verspreid over 3,5 miljoen vierkante kilometer van de Stille Oceaan. Flora en fauna Omdat Australië en Oceanië zo geïsoleerd zijn van de rest van de wereld, hebben ze een hoog aantal endemische soorten, of soorten die nergens anders op aarde voorkomen. Vogels droegen de zaden van fruit en planten en verspreidden ze met hun uitwerpselen tussen eilanden. Varens, mossen en sommige bloeiende planten zijn afhankelijk van sporen of zaden die lange afstanden in de lucht kunnen blijven. Kokospalmen en mangroven, die in heel Australië en Oceanië veel voorkomen, produceren zaden die weken achtereen op zout water kunnen drijven. Belangrijke bloeiende planten afkomstig uit Australië en Oceanië zijn de Jacaranda, Hibiscus, Pohutukawa en Kowhai. Inheemse bomen zijn de Eucalyptus en de Banyanboom. Vogels komen veel voor in Australië en Oceanië omdat ze een van de weinige dieren zijn die mobiel genoeg zijn om zich van eiland naar eiland te verplaatsen. Er zijn meer dan 110 endemische vogelsoorten in Australië en Oceanië, waaronder veel zeevogels. Veel loopvogels, zoals emoes, kiwi's, kasuarissen, weka's en takahes, komen oorspronkelijk uit Australië, Papoea-Nieuw-Guinea en Nieuw-Zeeland. De eilanden in de Stille Oceaan hebben meer dan 25 soorten paradijsvogels, die een kleurrijk verenkleed vertonen. Hagedissen en vleermuizen vormen de meerderheid van de inheemse landdieren in Australië en Oceanië. Enkele hagedissoorten zijn de goanna, skink en de baardagaam. De weinige inheemse landdieren in Australië en Oceanië zijn ongebruikelijk. Australië en Oceanië is de enige plaats ter wereld waar zoogdieren leven die eieren leggen. Er zijn slechts vijf levende soorten, waaronder de mierenegel en het vogelbekdier. Veel van de meest bekende dieren afkomstig uit Australië en Oceanië zijn buideldieren, waaronder de koalas, kangoeroes, wombats en wallabys. Buideldieren zijn zoogdieren die hun pasgeboren jongen in een buidel dragen. Bijna 70 procent van de buideldieren op aarde komt oorspronkelijk uit Oceanië. De rest is zoals opossums inheems in Noord- en Zuid-Amerika. In Australië en Oceanië werden buideldieren niet geconfronteerd met bedreigingen of concurrentie van grote roofdieren. De rode kangoeroe, 's werelds grootste buideldier, kan tot 2 meter hoog worden en wel 100 kilo wegen. In Amerika zijn buideldieren zoals buidelratten veel kleiner. Klimaat De eilanden in de Stille Oceaan hebben een tropisch regenwoud en een tropisch savanneklimaat. In de tropische en subtropische Stille Oceaan beïnvloedt El Niño de weersomstandigheden. In de westelijke Stille Oceaan contrasteren de moesson en het bijbehorende natte seizoen tijdens de zomermaanden met de droge winterwinden die vanuit de Aziatische landmassa over de oceaan waaien. Midden-Australië heeft een echt woestijnklimaat. In de zomer kunnen de temperaturen zeer hoog oplopen. In de winterperiode kan het 's nachts flink afkoelen. Hier valt minder dan 250 mm neerslag per jaar en het droge seizoen duurt meer dan acht maanden. Het noorden van Nieuw-Zuid-Wales en het zuiden van Queensland hebben een subtropisch klimaat met het hele jaar door aangenaam weer, hoewel het in de zomer behoorlijk warm kan worden. Grote steden als Sydney, Perth en Adelaide hebben een mediterraan klimaat met warme zomers en milde winters. Victoria en Tasmanië in het zuiden hebben een gematigd klimaat. In de winter kan het vrij koud worden met sneeuwval in de hogere gebieden. De rest van het jaar is het zonnig en warm met kans op hittegolven in Victoria. De meeste regio's van Nieuw-Zeeland behoren tot de gematigde zone met een zeeklimaat. De omstandigheden variëren van extreem nat aan de westkust van het Zuidereiland tot bijna semi-aride in Central Otago en subtropisch in Northland. Er valt sneeuw op het Zuidereiland van Nieuw-Zeeland en op grotere hoogte op het Noordereiland. Het is uiterst zeldzaam op zeeniveau op het Noordereiland. Hawaï heeft veel verschillende klimaten, afhankelijk van de geografie (de hoogte en de locatie ten opzichte van de overheersende windrichting). Het eiland Hawaï herbergt bijvoorbeeld 4 van de 5 klimaatgroepen op een relatief klein oppervlak: tropisch, droog, gematigd en polair. De hoogst gemeten temperatuur in Oceanië vond plaats in Oodnadatta, Zuid-Australië (2 januari 1960), waar de temperatuur 50,7 °C bereikte. De laagste temperatuur ooit gemeten in Oceanië was -25,6 °C bij Ranfurly in Otago in 1903, met een recentere temperatuur van -21,6 °C (-6,9 °F) opgenomen in 1995 in de buurt Ofir. Pohnpei van de Senyavin-eilanden in Micronesië is de natste nederzetting in Oceanië, en een van de natste plaatsen op aarde, met een jaarlijkse geregistreerde regenval van meer dan 7600 mm per jaar op bepaalde bergachtige locaties. The Big Bog op het eiland Maui is de natste plaats, met een gemiddelde van 10.271 mm per jaar. Landen en gebieden Oppervlakte en inwoneraantallen van landen en landsdelen in Oceanië Zie ook Australazië Lijst van grootste metropolen van Oceanië Lijst van vlaggen van Oceanië Lijst van hoogste gebouwen van Oceanië Coronacrisis in Oceanië Lijst van bergen in Oceanië Katholieke Kerk in Oceanië Pacific Islands Forum Oceania Football Confederation


text: De 101e editie van het Franse grandslamtoernooi, Roland Garros 2002, werd gehouden van maandag 27 mei tot en met zondag 9 juni 2002. Voor de vrouwen was het de 95e editie. Het toernooi werd gespeeld in het Roland-Garrosstadion in het 16e arrondissement van Parijs. Belangrijkste uitslagen Mannenenkelspel Finale: Albert Costa (Spanje) won van Juan Carlos Ferrero (Spanje) met 6-1, 6-0, 4-6, 6-3 Vrouwenenkelspel Finale: Serena Williams (VS) won van haar zus Venus Williams (VS) met 7-5, 6-3 Mannendubbelspel Finale: Paul Haarhuis (Nederland) en Jevgeni Kafelnikov (Rusland) wonnen van Mark Knowles (Bahama's) en Daniel Nestor (Canada) met 7-5, 6-4 Vrouwendubbelspel Finale: Virginia Ruano Pascual (Spanje) en Paola Suárez (Argentinië) wonnen van Lisa Raymond (VS) en Rennae Stubbs (Australië) met 6-4, 6-2 Gemengd dubbelspel Finale: Cara Black (Zimbabwe) en haar broer Wayne Black (Zimbabwe) wonnen van Jelena Bovina (Rusland) en Mark Knowles (Bahama's) met 6-3, 6-3 Meisjesenkelspel Finale: Angelique Widjaja (Indonesië) won van Ashley Harkleroad (VS) met 3-6, 6-1, 6-4 Meisjesdubbelspel Finale: Anna-Lena Grönefeld (Duitsland) en Barbora Strýcová (Tsjechië) wonnen van Hsieh Su-wei (Taiwan) en Svetlana Koeznetsova (Rusland) met 7-5, 7-5 Jongensenkelspel Finale: Richard Gasquet (Frankrijk) won van Laurent Recouderc (Frankrijk) met 6-0, 6-1 Jongensdubbelspel Finale: Markus Bayer (Duitsland) en Philipp Petzschner (Duitsland) wonnen van Ryan Henry (Australië) en Todd Reid (Australië) met 7-5, 6-4 2002 ITF-toernooi in 2002


text: Het geologisch tijdperk Oligoceen (Grieks: ὀλίγος (oligos) = weinig, gering; καινός (kainós) = nieuw) is een tijdperk in de geologische tijdschaal, dat duurde van 33,9 tot 23,03 miljoen jaar geleden (Ma). Het Oligoceen komt na het Eoceen en wordt gevolgd door het Mioceen. Het Oligoceen was een tijdperk met een relatief koel klimaat, waarin er een ijskap op Antarctica lag en de bossen die de continenten bedekten plaatsmaakten voor open grasland. Dit beïnvloedde de evolutie van zoogdieren: er verschenen steeds grotere grazende planteneters, met name onder de evenhoevigen. Een andere groep die sterk opkwam waren de insecten. Onder de primaten verschenen de eerste soorten die op moderne apen leken. Paleogeografie en paleoklimaat De continenten lagen tijdens het Oligoceen niet ver van hun huidige posities af, op enkele uitzonderingen na. Zuid-Amerika begon van Antarctica af te bewegen naar het noorden. De Landengte van Panama, de landbrug die tegenwoordig Noord- en Zuid-Amerika verbindt, bestond echter nog niet. De afkoeling van het klimaat, die halverwege het Eoceen begonnen was, versnelde dankzij het ontstaan van de Circum-Antarctische zeestroming rond Antarctica. Deze zeestroming zorgt er ook tegenwoordig nog voor, dat Antarctica thermisch geïsoleerd ligt van de rest van de wereld. Aan het begin van het Oligoceen groeide de ijskap op de zuidpool aan, waardoor het klimaat verder afkoelde en het eustatisch zeeniveau daalde. Het Oligoceen was een relatief koel tijdvak, in het Mioceen werd het klimaat weer warmer. Aan het begin van het Oligoceen verdwenen de loofbossen uit de poolstreken en op gematigde breedte maakten de tropische bossen plaats voor gematigd loofbos en naaldbos. Nog niet door gletsjers bedekte delen van Antarctica waren bedekt met toendra. Het in stappen sluiten van de Tethysoceaan tussen Eurazië in het noorden en Afrika en India in het zuiden zorgde voor de vorming van onder andere de Alpen, Pyreneeën en Himalaya (samen de Alpiene orogenese genoemd). Door het omhoog komen van de Alpiene gebergtegordels raakten delen van de sluitende Tethysoceaan afgesloten van de Indische Oceaan, dit wordt de Paratethyszee genoemd. Aan het einde van het Oligoceen kwamen ook India en Azië aan elkaar te liggen, hoewel de convergente beweging van de platen hier ook tegenwoordig nog door gaat. Vanwege overeenkomsten in de fauna's van Europa en Noord-Amerika wordt aangenomen dat er tussen deze twee continenten een landbrug moet zijn geweest in het vroege Oligoceen. Zowel Nederland, het noorden van België en het noorden van Duitsland (tot de Ardennen, Eifel en Harz) lagen tijdens het Oligoceen onder water. Ten noorden van de zich vormende Alpen lag ook een zee, die met de Noordzee verbonden was door een 300 km lange en maximaal 40 km brede zeestraat. Deze liep van de omgeving van Kassel door de Boven-Rijngraben naar Bazel. Stratigrafie en geologie Het Oligoceen werd in 1857 door Heinrich Ernst Beyrich ingevoerd. Daarvoor werden Oligocene gesteentelagen gerekend tot het al langer bekende Eoceen. In de officiële geologische tijdschaal van de ICS heeft het Oligoceen de status van tijdvak of serie. Het is de jongste van drie tijdvakken (Paleoceen, Eoceen en Oligoceen), die samen de periode Paleogeen vormen. Het Oligoceen wordt zelf onderverdeeld in twee tijdsnedes of etages: Rupelien en Chattien. Gesteentelagen uit het Oligoceen zijn, vanwege de geringe ouderdom, vaak nog niet of slechts ten dele geconsolideerd. In België wordt het Oligoceen vertegenwoordigd door de bovenste delen van de Tongeren Groep, de Rupel Groep en de Formatie van Voort. Dit zijn voornamelijk ondiep mariene zanden en kleien. In Nederland zijn dezelfde afzettingen ook aanwezig in de ondergrond, de twee eerstgenoemde eenheden hebben daar echter de status van een formatie (Formatie van Tongeren, Formatie van Rupel) en de laatste de status van een laagpakket (Laagpakket van Voort, onderdeel van de Formatie van Veldhoven). Vindplaatsen van fossielen De Formatie van Borgloon in België (onderdeel van de Tongeren Groep) is bekend vanwege de fossielen van mollusken die erin gevonden worden. Een andere bekende vindplaats van fossielen uit het Oligoceen is de Doberg bij het Duitse Bünde. Hoewel niet bijzonder rijk aan fossielen, is de Boomse Klei in België (een diepwaterafzetting die een groot deel van het Oligoceen in deze regio beslaat) bekend wegens het voorkomen van mollusken, die al beschreven en afgebeeld werden in vroege publicaties van paleontonlogen als De Koninck (1837) en Nyst (1845). Terrestrische fossielen uit het Eoceen worden bijvoorbeeld gevonden in de Phosphorites du Quercy in Frankrijk. In de Bugti Hills in Pakistan zijn fossielen van primitieve lemuren (Haplorrhini) gevonden. Bij Riversleigh in Australië zijn fossielen van Oligocene zoogdieren, vogels en reptielen gevonden in een in zoet water gevormde kalksteen. De John Day Formation en de Brule-formatie in de V.S. zijn andere bekende vindplaatsen van Oligocene zoogdieren. Leven Op de overgang tussen het Eoceen naar het Oligoceen (33,9 miljoen jaar geleden) vond in Eurazië een grote verandering in de fauna plaats, die de grande coupure genoemd wordt. Veel soorten zoogdieren stierven uit terwijl nieuwe soorten verschenen. Vaak wordt deze verandering verklaard door de snelle afkoeling van het klimaat aan het begin van het Oligoceen, of de daling van het zeeniveau, waardoor landbruggen ontstonden waarover soorten konden migreren. De nieuwkomers kunnen de autochtone fauna hebben verdrongen. Ook in de zee vond op de overgang tussen Eoceen en Oligoceen een massa-extinctie plaats, vooral van soorten foraminiferen en kalkig nannoplankton. Het lijkt erop dat ook dit uitsterven veroorzaakt werd door de wereldwijde afkoeling van het klimaat. Vanwege hun geïsoleerde ligging had zich op de continenten India, Australië, Antarctica en Zuid-Amerika een specifieke, eigen flora en fauna kunnen ontwikkelen. Zuid-Amerika werd bijvoorbeeld gedomineerd door schrikvogels zoals Andrewsornis. Afrika, dat sinds het Krijt ook geïsoleerd had gelegen, kwam nu tegen Eurazië aan te liggen. Tussen Noord-Amerika en Siberië lag gedurende het Oligoceen de een landbrug en ook tussen Europa en Noord-Amerika en Europa en Siberië waren verbindingen. Flora De afkoeling en verdroging van het klimaat had een duidelijk effect op de vegetatie. In het Eoceen kwamen nog tropische soorten als palmen voor in Noord-Europa, deze maakten in het Oligoceen plaats voor gematigde loof- en naaldbossen. Ook verschenen er meer open graslanden, waardoor de grassen en bedektzadigen zich sterk konden uitbreiden. De grassen waren al in het Eoceen verschenen maar zouden pas in de loop van het Oligoceen een dominante rol gaan spelen. Terrestrische fauna Omdat het landschap meer open werd dan tijdens het Eoceen, waren grotere soorten in het voordeel. Gedurende het Oligoceen verschenen dan ook veel grotere zoogdiersoorten. Omdat er veel groepen tijdens de grande coupure uitstierven, waren de zoogdieren van het Oligoceen een stuk moderner dan die van het Eoceen. De groep die het meest profijt had van het opener landschap van het Oligoceen waren de hoefdieren. Onder onevenhoevigen valt vooral de evolutie van de neushoorns op. In het Eoceen waren drie families ontstaan, Hyracodontidae, Amynodontidae en Rhinocerotidae, die tijdens het Oligoceen verder ontwikkelden maar waarvan tegenwoordig alleen nog de laatste bestaat. Terwijl sommige Oligocene Hyracodontida niet groter werden dan tegenwoordig honden, kon de enorme Paraceratherium 7,5 meter hoog worden. Dit is het grootste op het land levende zoogdier aller tijden. Een groep op neushoorn lijkende, maar er niet aan verwant zijnde dieren waren de Embrithopoda zoals Arsinoitherium. Paarden waren tijdens het Eoceen uit Eurazië verdwenen maar bleven zich verder ontwikkelen in Noord-Amerika. Een voorbeeld van een Oligocene paardachtige was Mesohippus. De Brontotheriidae waren een groep onevenhoevigen die aan de paarden verwant waren, maar meer op neushoorns leken. Een voorbeeld is Brontotherium, gevonden in het Eoceen en Vroeg-Oligoceen van Noord-Amerika. Waarschijnlijk stierven ze uit als gevolg van de klimaatsverandering, waardoor de soorten planten waarmee ze zich voedden verdwenen. Een tegenwoordig uitgestorven familie onevenhoevigen die in het Oligoceen verscheen waren de Chalicotheriidae, waaronder Chalicotherium. In het Oligoceen werden de evenhoevigen in aantallen voor het eerst belangrijker dan de onevenhoevigen. Camelidae (kameelachtigen) verspreidden zich over de Beringlandbrug van Noord-Amerika naar Azië. In het vroeg Oligoceen verschenen de eerste Suidae (varkens) in Azië en de eerste hertachtigen (Cervidae) in Europa. Een belangrijke groep omnivore evenhoevigen waren de tegenwoordig uitgestorven entelodonten, die wel op moderne varkens leken. De Proboscidea (slurfdieren) werden gedurende het Oligoceen steeds groter en ontwikkelden slurven en slagtanden. Onder de carnivore zoogdieren stierven de Mesonychia uit in het Vroeg Oligoceen. Gedurende het Oligoceen bleven de tegenwoordig uitgestorven Creodonta een belangrijke rol spelen naast de moderne Carnivora (roofdieren). Een voorbeeld van een Oligocene creodont is Hyaenodon. De roofdieren, die in het Eoceen verschenen waren, ontwikkelden zich in het Oligoceen verder. Een voorbeeld van een Oligocene Canida (hondachtige) was Mesocyon. Binnen de tegenwoordig uitgestorven familie Nimravidae verschenen op sabeltandtijgers lijkende soorten als Hoplophoneus of Dinictis. De Nimravidae zouden na het Oligoceen verdrongen worden door de modernere Feliformia (katachtigen). In Eurazië en vooral Afrika ontwikkelden ook de primaten zich verder, en dan vooral de apen, voorouders van de mensachtigen. Een voorbeeld van een primitieve aap was Aegyptopithecus, een in de bomen levend dier ter grootte van een kat met een ongewoon groot hersenvolume. Aan het einde van het Oligoceen verschenen waarschijnlijk de eerste robben. Waarschijnlijk ontwikkelden ze zich uit beer- of otterachtige voorouders. Ook verschenen tijdens het Oligoceen de eerste haasachtigen. Onder de reptielen gingen de Choristodera aan het begin van het Oligoceen omlaag in het aantal geslachten, alleen nog de Lazarussuchus was over. Dit dier zou het echter wel tot aan het begin van het Mioceen redden. De Choristodera was een groep op die qua uiterlijk wel op de krokodillen leek maar er niet nauw aan verwant was. Tegelijkertijd verspreidden de slangen en hagedissen zich verder. Mariene fauna Tussen het Eoceen en Oligoceen vond een belangrijke verandering plaats in de magnesium/calcium-verhouding van het zeewater. Omdat de vulkanische activiteit bij de mid-oceanische ruggen afnam, kwam er steeds minder calcium in het zeewater terecht. Dit maakte het mineraal aragoniet relatief stabiel. Soorten die hun skelet uit calciet opbouwden (zoals kalkig nannoplankton) namen af ten opzichte van het Eoceen, terwijl soorten die hun skelet uit aragoniet opbouwen (zoals koralen) toenamen. Het Oligoceen was het eerste tijdperk sinds het Krijt waarin weer grote riffen gevormd werden. De walvissen, die tijdens het Eoceen verschenen waren, verspreidden en diversificeerden zich verder tijdens het Oligoceen. Twee nieuwe groepen, de tandwalvissen en baleinwalvissen, verdrongen de primitievere Archaeoceti, die in de loop van het Oligoceen als gevolg van concurrentie en misschien predatie door haaien verdwenen. Zie ook Cenozoïcum geschiedenis van de Aarde Eoceen Mioceen Geologisch tijdperk