text: Koffie is een meestal warm genuttigde drank, die wordt bereid op basis van water en gedroogde en gebrande pitten van de koffieplant (Coffea spp.) die vanwege hun vorm koffiebonen worden genoemd. Koffie bevat het stimulerende middel cafeïne. De meeste soorten in het geslacht Coffea komen van nature voor in tropisch Afrika en op de eilanden in de Indische Oceaan. Ze vinden hun oorsprong in Ethiopië, Jemen en Soedan. De koffieboon is een belangrijk exportproduct van landen rondom de evenaar, zoals Brazilië, Vietnam en Colombia. Koffieplanten worden vooral gecultiveerd op plantages in tropische landen, voor export naar landen met een gematigd klimaat. Samen met kennis van de drank verspreidde de plant zich vanaf de 15e eeuw uit tropisch Afrika naar Noord-Afrika, het Midden-Oosten en Europa. Sinds de 19e eeuw bevinden de belangrijkste producenten en exporteurs van koffiebonen zich in de tropische gebieden van Zuid- en Centraal-Amerika, Afrika en Azië. De meest geteelde soorten zijn Coffea arabica (arabica) en C. canephora (robusta). Koffie wordt in veel culturen genuttigd. De drank is, voor wat betreft de smaak, bitter en licht zuur en wordt daarom soms aangevuld met melk en/of suiker. Koffie wordt ook als smaakmaker gebruikt in gebak, taart en ijs. Een gematigde consumptie zou een gunstig effect hebben op de gezondheid. Ontdekking en cultivering Oorsprong en verspreiding Koffie werd waarschijnlijk het eerst door de mens opgemerkt in het Koninkrijk Kaffa (c. 1390-1897), dat nu in Ethiopië ligt. Hier werd het buna, bunn of bunchum genoemd, wat 'boon' betekent. Over de ontdekking van koffie als drank bestaan verschillende legenden. Een hiervan gaat over een herder genaamd Kaldi. Hij zag dat zijn geiten na het eten van bepaalde bessen erg opgewonden werden. De herder plukte er een aantal van, kookte ze en verkreeg hierdoor een aftreksel met een tot dan toe onbekende geur. Die drank was bitter, maar gaf ook een gevoel van voldoening en helderheid van geest. Een ander verhaal gaat over een Soefigeleerde uit Jemen die naar Kaffa reisde en van de bessen een drankje maakte. Koffie zou hierna wijn hebben vervangen als religieuze drank. Ook is er nog een verhaal van een naar de woestijn verbannen geestelijke uit de Jemenitische havenstad Mokka die vanwege de honger besloot de bessen van een koffieplant te koken. De drank werd zowel opgemerkt door Arabische handelaren als door de beroemde Perzische arts Avicenna. Naar alle waarschijnlijkheid hebben Arabieren de teelt van koffieplanten in gang gezet. Ondanks pogingen tot geheimhouding en het handhaven van een uitvoerverbod, werd koffie spoedig populair in de meeste islamitische landen. De havenstad Mokka werd de belangrijkste distributeur vanwaar de koffie naar Egypte en Syrië werd getransporteerd. De koffiesoort mokka is naar deze stad vernoemd. Zowel islamitische geestelijken als Ethiopische christelijke geestelijken hebben de drank verboden vanwege het stimulerende en verslavende effect. Deze verboden zijn altijd weer na verloop van tijd ongedaan gemaakt. Het eerste Europese koffiehuis zou in het 16e-eeuwse Venetië zijn geopend, maar het is niet duidelijk wie daarvoor gezorgd heeft. Teelt in Nederlandse en Franse koloniën Op instigatie van de Amsterdamse burgemeester Nicolaas Witsen, stuurde de commandeur van Malabar, Adriaan van Ommen, enkele koffieplantjes naar zijn collega van de VOC-vestiging in Batavia op. Deze werden geplant op de Kedawoeng-plantage in Batavia, maar deze oogst mislukte, waarna de door Henricus Zwaaydecroon in 1699 vanuit Malabar meegebrachte stekjes wel een goede oogst opleverden. De eerste koffiemonsters en een koffieplant werden in 1706 naar Amsterdam verscheept. In de botanische tuin van Amsterdam werden de zaden van de plant verder opgekweekt en van daaruit verstuurd naar andere Europese landen. De Nederlanders teelden voor de export koffie op plantages op Celebes en Sumatra, waardoor Nederland het eerste commerciële koffie-exporterende land werd. Op het einde van de 17e eeuw smokkelden Nederlandse zeevaarders Coffea arabica van Mokka naar Java, waar de plant goed bleek te groeien. De slechte levensomstandigheden van de Javanen die werkten op de koloniale koffie- en suikerplantages in Nederlands-Indië werden beschreven door Eduard Douwes Dekker (Multatuli) in zijn boek Max Havelaar (1859). De Nederlanders brachten ook koffie naar Sri Lanka en Zuid-Amerika, waar de koffiecultuur van start ging in de 18e eeuw. Aldus verspreidde de productie zich snel over de meeste tropische gebieden. De Nederlanders waren naar verluidt de eerste handelaars die koffie op grote schaal naar Europa brachten. Amsterdam zou zo het eerste belangrijke internationale koffiehandelscentrum zijn geworden. Volgens sommigen gaat deze eer echter naar de grote concurrent in die tijd, Londen. In 1709 gaf het Amsterdamse stadsbestuur een koffieplantje cadeau aan Lodewijk XIV, dat werd opgekweekt in de Jardin des Plantes in Parijs. Stekken vonden hun weg naar de Franse overzeese gebiedsdelen en naar Zuid- en Midden-Amerika en het Caribisch gebied. In het begin van de 18e eeuw wist de Franse marineofficier Gabriel de Clieu, die in dienst was op Martinique, stekjes van een koffieplant naar de Franse Caraïbische eilanden Martinique, Haïti, Santo Domingo en Guadeloupe te smokkelen waarna de koffieproductie ook daar op gang kwam. Rond 1727 wist men ook koffiezaden vanuit Frans-Guyana naar Brazilië te smokkelen. Teelten in Zuid-Amerika, Afrika en andere landen Nadat de Nederlanders in 1718 koffieplanten naar Nederlands Guyana (Suriname) brachten en daar koffieplantages inrichtten, verspreidde zich de teelt snel over heel Zuid-Amerika. Portugezen wisten rond 1727 in Franse koloniën zoals Martinique en Frans-Guyana koffiezaden of -stekjes te bemachtigen en zetten in Brazilië koffieplantages op. In 1760 werden koffieplanten of zaaigoed uit Goa in het huidige India geïmporteerd. (Goa en Brazilië waren toen beide Portugese kolonies.) Door de almaar grotere productie daalde de prijs van koffie verder. Brazilië ontwikkelde zich tot de grootste koffieproducent ter wereld, een positie die het nog steeds heeft. Vanaf eind 19e, begin 20e eeuw werd in de verschillende Afrikaanse koloniën van België, Duitsland en Frankrijk de teelt van koffie ter hand genomen. In 1857 ging de teelt in de Franse protectoraten in Vietnam van start. In de laatste decennia van de twintigste eeuw groeide de koffieproductie sterk in enkele landen die eerder slechts een bescheiden positie op de koffiemarkt innamen, waaronder Ethiopië en Vietnam, dat rond de eeuwwisseling het op een na grootste koffieproducerende land ter wereld werd. Meest geteelde soorten Arabica-koffie Van oorsprong komt arabica-koffie (C. arabica L.) uit het Ethiopisch Massief. Van daaruit werd de soort naar de Arabische landen verspreid. In 1690 werd de plant, waarschijnlijk afkomstig uit Jemen, door de Nederlanders ingevoerd op Java en in 1699 opnieuw. In 1708 werd vanuit Java een plant die bloeide en bessen gaf, overgebracht naar de Hortus Botanicus van Amsterdam. In 1715 stuurde de toenmalige burgemeester van Amsterdam nazaten van deze plant naar koning Lodewijk XIV in Parijs, waar ze verder werden verzorgd door Antoine de Jussieu. Ook werden er in 1718 planten vanuit Amsterdam verstuurd naar Suriname van waaruit ze in 1725 door de Fransen werden verspreid over Frans-Guyana. Vanuit Frans-Guyana vond in 1727 verdere verspreiding plaats naar Brazilië. Nakomelingen van de Parijse plant kwamen rond 1720 in Martinique terecht en van daaruit in 1730 op Jamaica. De arabica-koffie is vanuit deze introducties verder verspreid naar het Caraïbische gebied, Centraal-Amerika en Zuid-Amerika. Aan het eind van de zeventiende eeuw werd de arabica-koffie ook ingevoerd in India en Ceylon. In 1740 kwamen Amsterdamse nakomelingen op de Filipijnen en in 1825 op Hawaï terecht. De Fransen namen de plant mee naar hun Afrikaanse kolonies. Ook is via de Edinburgse Botanische Tuin in 1878 een nakomeling van de Amsterdamse plant in Nyasaland terechtgekomen, van waaruit zij omstreeks 1900 verder naar Oeganda werd verspreid. Brazilië en Colombia zijn de belangrijkste producenten van arabica-koffie. Daarnaast zijn Mexico, El Salvador, Guatemala en Costa Rica belangrijke koffieproducenten. Robusta-koffie Robusta-koffie (C. canephora A. Froehner, C. robusta L.Linden) komt van oorsprong uit het middelgebergte van Afrika rondom de evenaar, tussen 10° Noorder- en Zuiderbreedte, van de Westkust tot Oeganda. Robusta-koffie is minder vatbaar voor plantenziekten dan arabica-koffie. De soort is daardoor met minder bestrijdingsmiddelen te telen. Bovendien levert ze een grotere oogst dan arabica-koffie. Robusta-koffie is daardoor goedkoper te produceren dan arabica. Deze koffie wordt veel gebruikt voor het maken van koffiepoeder. De bonen bevatten ongeveer 2 - 2,5 % cafeïne, zo'n 70 % meer dan arabica. De Baganda en andere Oegandese stammen teelden deze koffie lang voor de ontdekking door Europese ontdekkingsreizigers en gebruikten de koffiebonen om op te kauwen. Ook werden de bessen gekookt en gedroogd. Daarnaast werden de twee zaden uit een bes gebruikt voor de ceremonie van bloedbroederschap. In 1900 stuurde Lucien Linden (1851-1940) vanuit Brussel 150 planten naar Java. De planten bleken daar zeer goed te groeien en resistent te zijn tegen koffieroest (Hemileia vastatrix) en al snel breidde de koffieteelt met robusta-aanplant zich sterk uit op Java. Sinds 1900 is de robusta-koffie over de hele wereld verspreid; belangrijke teeltgebieden liggen nu in tropisch Afrika, Azië en Zuid-Amerika. Belangrijke productiegebieden zijn Vietnam, Brazilië, Ivoorkust, Angola, Oeganda, Congo, Madagaskar en Indonesië. Liberica-koffie Liberica-koffie (C. liberica W.Bull) is afkomstig uit Liberia en Congo-Kinshasa en wordt vooral geteeld in Maleisië, West-Afrika en de Guyana’s. De productie van Liberica is ongeveer één procent van de wereldproductie aan koffie. Deze koffie is een laaglandsoort die goed aangepast is aan warme equatoriale bossen. Deze koffiesoort werd, door zijn resistentie tegen ziekten, aan het einde van de 19e eeuw in Indonesië aangeplant als vervanger van de door de koffieroestziekte aangetaste Arabica-koffiebomen. De plant produceert bessen die twee keer zo groot zijn als die van de C. arabica. De bonen zijn echter van veel mindere kwaliteit. Daarom wordt liberica-koffie meestal geteeld voor lokale consumptie en zelden voor de export. Alleen in Scandinavische landen werd veel liberica-koffie gedronken. Noorwegen was rond de Tweede Wereldoorlog de belangrijkste afnemer van Surinaamse liberica-koffie. Excelsa-koffie Excelsa-koffie wordt gekenmerkt door de uitgesproken smaak: zurig en fruitig. Vaak wordt deze koffie gemengd met de arabica of robusta. De variant maakt slechts 2% van de handel in koffie uit. De Excelsa werd aanvankelijk gezien als aparte soort maar later als een variëteit van de Liberica-boon, met name de dewevrei-variëteit. Toch wordt de koffievariant in de praktijk nog vaak behandeld als een aparte soort. De koffie wordt hoofdzakelijk gekweekt in Zuidoost-Azië, met name in Vietnam en de Filipijnen. Plantenziekten Aan het einde van de 19e eeuw werd men door plantenziekten genoodzaakt om de gevoelige Coffea arabica te vervangen door de minder gevoelige Coffea canephora (de robusta-koffie), die in Belgisch-Congo werd ontdekt. Kwaliteit Arabica-koffiebonen geven een mildere en aromatischer koffiesmaak en worden vooral gebruikt in de duurdere melanges, zoals goudmerk, dat voor 100% uit arabica-koffie bestaat. Roodmerk is een melange van 30% robusta en 70% arabica. Bij zilvermerk is het aandeel robusta 20% en arabica 80%. Robusta-koffie heeft een bittere smaak. Binnen de soorten komen weer verschillende rassen voor met verschillende eigenschappen zoals verschillen in resistentie tegen schimmelziekten. De hoogste kwaliteit koffiebonen wordt verkregen als uitsluitend de rijpe vruchten geplukt worden. Dit is dan ook grotendeels afhankelijk van de manier waarop men ze plukt: met de hand of mechanisch. Ook achteraf wordt er meestal nog eens een extra selectie gedaan. Een nog exclusievere kwaliteit is de Kopi Luwak. Dit is een zeer bijzondere specialiteit, die verkregen wordt door de bonen te verzamelen uit de uitwerpselen van de Loewak (Paradoxurus hermaphroditus), ook wel palmroller of koffierat genoemd. Branden De koffiebonen moeten geroosterd en gemalen worden, voordat er koffie van kan worden gezet. Het branden gebeurt in koffiebranderijen. Sommige mensen roosteren ook thuis en worden dan ook "thuisbrander" genoemd. Tegenwoordig wordt de koffie voornamelijk als gemalen koffie, los of in pads, verkocht, terwijl men vroeger de bonen veelal zelf maalde in een handkoffiemolen of later in elektrische koffiemolens. Door het vacuüm verpakken is nu ook de kwaliteit van gemalen bonen goed te behouden. Als gemalen koffie aan de lucht wordt blootgesteld worden de nog aanwezige vetten geoxideerd waardoor de kwaliteit snel achteruitgaat. Daarom wordt gemalen koffie bij de consument in afgesloten voorraadbussen, glazen potten of in de vriezer bewaard. Koffie als drank In Nederland werd de exotische, en toen nog exclusieve, drank aan het einde van de 17e eeuw slechts door een handjevol mensen uit de gegoede burgerij gedronken. Omdat koffie als een mysterieuze drank werd beschouwd, kenden sommige mensen er magische krachten aan toe. Zo ontstond het koffiedikkijken. Vanaf begin 18e eeuw werd de drank door de dalende prijs populairder en kwamen overal koffiehuizen op. Het werd van een drank voor de elite steeds meer een drank voor de hele bevolking. Vanaf 1750 werd het volksdrank nummer één; het verstootte bier van de eerste plaats. Naamgeving De exacte herkomst van het woord koffie is niet zeker. De woorden koffie en café zijn via het Turkse kahve te herleiden tot het Arabische woord qahwa. De woorden voor koffie lijken in de meeste talen op elkaar en gaan dus allemaal terug tot dezelfde wortel. Of het Arabisch er ook helemaal aan ten grondslag ligt, is niet met zekerheid achterhaald. Het woord qahwa, dat oorspronkelijk "wijn" of "kracht" betekende, kan zelf afgeleid zijn van de naam van het Ethiopische Koninkrijk Kaffa, waar de koffie oorspronkelijk vandaan kwam. Productie Van boon tot branden Koffie wordt gemaakt van de ontvelde, gedroogde, geroosterde en gemalen zaden van de koffieplant. Deze zaden worden koffiebonen genoemd maar botanisch gezien is dit niet juist. De vrucht van de koffieplant is een steenvrucht. Dat is een vrucht met een dikke harde pit en een dun laagje vruchtvlees. Deze pit (oftewel zaad) lijkt echter sterk op een boon wordt daarom koffieboon genoemd. De bessen hebben zo'n acht maanden nodig voordat ze rijp genoeg zijn om geplukt te worden. In die acht maanden verkleuren ze van groen naar rood. Voor de duurdere koffie worden de bessen nog weleens selectief geplukt, maar meestal worden alle bessen geplukt, zowel de rode als de groene. Hierna volgt eventueel nog een selectie waarbij de mindere bessen worden weggegooid. Hierna volgt een stap die het natte proces wordt genoemd. De bessen worden in een bassin met water gedaan. De onrijpe bessen blijven drijven en de rijpe zinken. Wanneer de onrijpe bessen eruit geschept zijn, moet bij de rijpe bessen het vruchtvlees verwijderd worden. Dit wordt gedaan door de bessen onder water door een rooster te persen. Het overige vruchtvlees laat men vervolgens fermenteren, wat een à twee dagen duurt. Hierna worden de pitten machinaal geborsteld tot ze schoon zijn van vruchtvlees. Daarop volgt het droge proces. De vrijgekomen koffiebonen worden gedroogd in de zon, op een vloer of op een tafel. De bonen moeten om de paar uur omgeroerd worden. Dit is een delicaat proces, aangezien de bonen ook niet té droog mogen worden. Soms worden speciale ovens gebruikt om de bonen te drogen. Oorspronkelijk werd het natte proces overgeslagen en werden de bonen met vruchtvlees en al gedroogd; dit gebeurt ook nu soms nog wel. Als de bonen gedroogd zijn, worden ze nogmaals geborsteld om de laatste ongewenste laagjes eraf te krijgen. Daarna worden ze gesorteerd op verschillende kwaliteitscriteria en vervolgens "gemelangeerd" (gemengd). Door het mengen van verschillende selecties tracht men een smaak te krijgen die door de jaren heen constant is, voor een bepaalde aankoopprijs. Hierna volgt het koffiebranden. De bonen worden in een speciale oven geroosterd totdat ze de juiste geur krijgen. Tijdens het roosteren ontstaan zo'n zevenhonderd verschillende chemische stoffen. Een deel van de gebrande bonen wordt gemalen, vacuüm verpakt, en geleverd aan winkels. Een ander deel wordt ongemalen verkocht. Een speciale manier om koffie te bewerken is het aan zeelucht blootstellen van de nog ongebrande bonen; dit wordt de zogenaamde monsooned coffee. Door de tropische zeelucht worden de bonen minder zuur. Toen de koffie in Europa geïntroduceerd werd, was dit een vast onderdeel van het proces. De koffie moest immers vanuit Jemen helemaal om Afrika heen vervoerd worden. Toen het Suezkanaal geopend werd, viel dit proces weg. Bepaalde koffiesoorten worden echter nog steeds in open pakhuizen aan de kust blootgesteld aan zeelucht. Om cafeïnevrije koffie te maken bestaan verschillende chemische processen. Deze cafeïne-extractie wordt uitgevoerd op de nog ongebrande bonen. Van gebrande boon tot koffiepoeder Na het oogsten en drogen van de koffieboon wordt deze gebrand en gemalen. Afhankelijk van de maalgraad kan er op verschillende manieren koffie mee worden gezet. Wordt deze koffie vervolgens gevriesdroogd, dan kan door een speciaal procedé oploskoffie (ook wel instantkoffie genoemd) worden gemaakt. Koffiezetten Koffie is van nature bitter. Er zijn in de loop van de eeuwen verschillende methoden bedacht om de bittere smaak te onderdrukken en de overige aroma's naar de voorgrond te krijgen en de hoeveelheid cafeïne te reguleren. Een basisregel is dat de cafeïne en de bittere smaak net iets langzamer in het water worden opgenomen dan de andere aroma's. Factoren die de smaak bepalen Hoeveelheid en maalgraad Als gemalen koffiebonen niet al te lang met het water in aanraking komen, resulteert dat in minder sterke koffie met meer smaak. Espresso's hebben een fijnere maling waar het water doorheen geperst wordt. Dit resulteert in een sterkere koffie met een rijke smaak. Soort water Het hoofdbestanddeel van koffie is water. De samenstelling van dat water is bijgevolg van belang. Het gehalte aan droge stof dat het water bevat, is van invloed op het oplossingsvermogen van het water en de hoeveelheid koffie die nodig is om tot hetzelfde resultaat te komen. Het drinkwater zal dus in hoge mate de smaak en het uiterlijk en dus de waardering bepalen. Dezelfde koffie, gezet met leidingwater of bronwater zal een ander uiterlijk hebben en anders smaken. Temperatuur Om van de gemalen bonen koffie te maken, wordt er net niet kokend water aan toegevoegd. Dat kan volgens verschillende methodes, zoals de filtermethode en de espressomethode. De temperatuur van het water is bepalend voor de smaak: bij lagere temperaturen blijft de smaak van de bonen behouden, bij hogere temperaturen domineert de gebrande smaak. Koude koffie, of "cold brew", wordt gemaakt op een gelijkaardige manier als filterkoffie, met het verschil dat men koud water gebruikt. Er bestaan hiervoor ook gespecialiseerde toestellen. Doordat de koffie zich ontwikkelt met water op een andere temperatuur is de smaak volledig anders. Zetmethoden Globaal kan men de zetmethoden voor koffie in drie groepen onderscheiden: filteren, oplossen, en laten bezinken. Filteren Filterkoffie wordt gezet met behulp van een papieren koffiefilter in een houder die gevuld wordt met gemalen koffie, waarop bijna-kokend water geschonken wordt. Onder het filter staat een koffiekan, het liefst au bain-marie. De meeste thuis gebruikte koffiezetters werken identiek maar daarbij wordt de koffie op een elektrisch plaatje warm gehouden. Oplossen Oploskoffie kan in de vorm van koffiepoeder of -korrels direct in heet water worden opgelost. Vrijwel alle soorten bestaan ook in varianten zonder cafeïne (decafé). Instantkoffie kan met koud water verwerkt worden tot frappé. Bezinken Naast filteren en oplossen zijn er ook zetmethodes waarbij de gemalen bonen met heet water worden opgegoten, waarna men het koffiedik laat bezinken. Bekend is het Indonesische kopi tubruk, wat zoveel betekent als "botsende koffie". Deze naam laat zich verklaren door het water dat met de koffie in het kopje botst tijdens het opgieten in het kopje. Wanneer de koffie eenmaal is bezonken wordt hij gedronken, waarbij men het laatste beetje met de drab niet zal opdrinken. Het laten bezinken kan ook in een kan of pot. Een voorbeeld is de kraantjespot, een kan met een ronde buik waarin de koffiedik kan bezinken. Door middel van een kraantje kan de koffie erboven worden afgetapt. Wordt de koffie in een speciaal pannetje gezet om vervolgens te worden afgegoten, dan noemt men dat Turkse koffie. Turkse koffie Turkse koffie, wordt gemaakt volgens een methode die algemeen is in Turkije, Noord-Afrika, delen van Oost-Europa, Iran en Griekenland. Dit is koffie die, in verhouding met gewone koffie, kort gebrand is en zeer fijn gemalen. De koffie wordt in een cezve (djezwe), een speciaal pannetje dat meestal van brons of koper is, gedaan, samen met een gelijke hoeveelheid suiker. Hier wordt water aan toegevoegd dat dan heel langzaam aan de kook wordt gebracht. Dan wordt het met koffieresidu en al in een kopje geschonken. Soorten koffiemachines Tot het begin van de 20e eeuw was de meest gebruikte methode koken van de gemalen bonen in het water, vergelijkbaar met Turkse koffie. Hierna kwamen modernere methoden in zwang. In de tweede helft van de 20e eeuw kwamen de eerste espressomachines op de markt waarmee een nieuwe manier van koffiezetten, één kop tegelijk, werd geïntroduceerd. Het espresso-apparaat raakte ingeburgerd alsook de mokkapot (uitgevonden in 1933) en de snelfiltermethode. Vanaf eind 20e eeuw raakten koffiepadapparaten in gebruik, waarmee automatisch een of twee koppen koffie per keer kunnen worden gemaakt. Cafetière Grof gemalen koffie wordt in de glazen kan van de cafetière gedaan. Daarna wordt er heet water (95 - 98 °C) op gegoten waarin wordt omgeroerd. Vervolgens laat men het mengsel circa vier minuten trekken, waarna het metalen of kunststof filter naar beneden wordt gedrukt. De koffie is dan klaar om te worden gedronken. Mokkapot Een mokkapot is een driedelig metalen apparaat voor op het fornuis, bestaande uit een waterreservoir, daarop een trechtervormig koffiefilter en bovenaan een opvangreservoir voor de bereide koffie. Onderin gaat vers water en dan verwarmt men het reservoir. Door de druk die tijdens het opwarmen ontstaat, wordt het water met ongeveer 1,5 bar (afhankelijk van de maalgraad) door de koffie geperst en vervolgens in het reservoir opgevangen. De zettijd hangt af van de grootte van het apparaat en varieert van vijf tot tien minuten. De van oorsprong Italiaanse koffiepot wordt ook wel percolator genoemd, hoewel de methode verschilt. Espressomethode Espressokoffie wordt gemaakt met een espressomachine. Hiervoor wordt zeer fijn gemalen koffie gebruikt. De koffie wordt aangedrukt in een filterbakje met een zeer fijne zeef dat zich in de filterdrager bevindt. De filterhouder wordt, meestal met een bajonetsluiting, onder het espressoapparaat bevestigd, waarna bij voorkeur gedemineraliseerd water met een temperatuur tussen 90 en 96 °C onder een druk van 9 bar door de koffie wordt geperst. De persoon die zich heeft toegelegd op het bereiden van espresso en aanverwante dranken wordt een barista genoemd. Percoleren De grof gemalen koffie zit in een filter boven in de koffiepot. Via een buisje wordt kokend water naar boven in het filter gestuurd, waarna de dan getrokken koffie weer naar beneden loopt. Afhankelijk van de intensiteit van de warmtebron is dit een continuproces. Percoleren komt voor sinds de zeventiende eeuw. Vacuümmethode De vacuümmethode is een vorm van percoleren. Het apparaat bestaat uit twee boven elkaar geplaatste glazen kolven. De bovenste kolf (voorzien van een filter voor de koffie) sluit luchtdicht op de onderste en mondt uit op een buis die tot beneden reikt. De onderste kolf wordt gevuld met heet water en verder verwarmd met een spiritusbrander. De druk boven het water zal het door de buis naar boven stuwen. Hierop wordt de spiritusbrander weggenomen; de onderdruk die dan ontstaat zuigt het water door de koffie en het filter terug naar beneden. Koffiepad-apparaat Hiervoor is een apparaat nodig waar een voor het merk of type geschikt pakketje voorverpakte gemalen koffie in past. Een verschil met de snelfiltermethode is dat de koffie al door de fabrikant is ingepakt in filterpapier, waardoor iedere keer precies dezelfde dosering kan worden gebruikt. Na gebruik blijft er geen losse prut over, maar een gemakkelijk verwijderbaar en weg te gooien pakje. De dosering van de koffie is door de fabrikant bepaald, de sterkte van de koffie kan alleen worden gewijzigd als men de hoeveelheid water kan aanpassen. Capsule-apparaat Deze apparaten maken gebruik van luchtdichte capsules die de koffie bevatten. Hierdoor is de koffie lang houdbaar en zeer makkelijk te zetten. De capsule wordt in z'n geheel in de machine geplaatst en door de machine opengemaakt, waarna direct koffie wordt gezet met heet water onder hoge druk. De cups zijn van aluminium of plastic en soms van karton. De capsules worden aan twee zijdes door het apparaat doorgeprikt om het hete water erdoorheen te kunnen persen. Een voordeel van capsules is de versheid van de gemalen koffie. Direct na de oogst worden de koffiebonen gebrand en gemalen, waarna ze luchtdicht worden verpakt in capsules. Door deze verwerkingsmethode blijven de aroma's en smaken van de koffie goed bewaard. Het materiaal dat gebruikt wordt voor de capsule is van belang voor de versheid van de koffie. Een kartonnen capsule dicht in het begin goed af, maar vocht en zuren uit de omgeving dringen langzaam door in de capsule. Plastic beschermt beter en aluminium is nog langer ondoordringbaar. Een nadeel van plastic en aluminium capsules is dat ze minder goed te recyclen zijn en daardoor vaak in het restafval terecht komen. Koffieautomaat Koffieautomaten zijn bedoeld voor grootverbruik in kantines en op kantoren. Ze gebruiken vaak instantkoffie of een vloeibaar koffieconcentraat, waardoor de koffie snel klaar is. Steeds vaker wordt apparatuur gebruikt die de koffie vers en kop-voor-kop zet ("freshbrew"). Dit gebeurt op basis van gemalen koffie, vergelijkbaar met thuis zelf koffiezetten. Er zijn machines die voor de gewone koffie/espresso "freshbrew" gebruiken en voor de "fundrinks" (cappuccino, Wienermelange enz.) instantkoffie. Er zijn ook koffieautomaten die hele koffiebonen gebruiken en deze zelf malen. Slow coffee Slow coffee is een verzamelnaam voor koffiezetmethodes op basis van filterkoffie. De term is in de 21e eeuw populairder geworden. Wat de methoden van koffiezetten gemeen hebben is dat het zetten van koffie trager verloopt en dat er controle is over alle stappen van het koffiezetten. De smaak van deze koffie zou beter zijn dan van de koffie uit machines. Het gebrek aan controle bij de goedkopere espresso- en filterapparaten en de zeer onregelmatige maalgraad bij de zogenaamde mesmolens ( tegenhanger van de braammolens) leiden gemakkelijk tot een tegenvallend resultaat. Vooral koffiebonen met een fruitig en fris aroma en single-origin bonen met uitgesproken smaak komen het best tot hun recht bij een hogere kwaliteit apparatuur en een vleugje vakmanschap van de zetter. Op deze wijze wordt het koffiezetten- en drinken als een hobby ervaren. De meest voorkomende slow coffee zetmethoden zijn: French press, ook wel cafetière genaamd. Percolator, uitgevonden door Alfonso Bialetti. Chemex Hario V60 Aerobie Aeropress, uitgevonden door de speelgoedontwerper Alan Adler. Syphon koffie De slow coffee wordt anno 2020 als een wereldwijde trend gezien. Doel is koffie rustig te zetten zodat deze aan kwaliteit wint. De technieken worden veel gebruikt door professionele barista's in koffiebars maar kunnen ook thuis worden beoefend. Indien men thuis bereidt, zijn afhankelijk van de gekozen zetmethode een koffiemolen (liefst van hoge kwaliteit, om de koffie zo gelijkmatig mogelijk te malen), een precisieweegschaal (op gram of milligram nauwkeurig; om zowel de koffie als de hoeveelheid water te meten) en instelbare waterkoker vereist. Stoffen in koffie Cafeïne De cafeïne in koffie zorgt voor een opwekkend effect. Er is overtuigend aangetoond dat cafeïne helpt om de alertheid te verhogen, de concentratie te verbeteren en het uithoudingsvermogen te vergroten. Sommige mensen die dagelijks grote hoeveelheden koffie tot zich nemen en hier ineens mee stoppen, kunnen tijdelijk last hebben van ontwenningsverschijnselen zoals hoofdpijn. Deze hoofdpijn verdwijnt meestal binnen een paar dagen of hooguit een week nadat de cafeïneconsumptie is gestaakt. De hoofdpijn verdwijnt ook wanneer de consumptie van cafeïne wordt hervat. Niet iedereen heeft last van hoofdpijn indien de cafeïneconsumptie plotseling gestaakt wordt; de mate waarin dit voorkomt ligt tussen 0,4% en 50%. Op basis van talrijke wetenschappelijke studies naar de relatie tussen koffieconsumptie en gezondheid kan geconcludeerd worden dat een gemiddelde koffieconsumptie (vier tot vijf kopjes van 125 ml per dag) geen negatieve effecten op de gezondheid heeft voor gezonde volwassenen. Matige consumptie van koffie (gefilterd, en zonder suiker) heeft zelfs positieve effecten op de gezondheid: er is een verband aangetoond met een lager risico op hartziekten en een beroerte, en is er sterk bewijs van een lager risico op diabetes type 2.Ook wordt het geassocieerd met een lager risico op slokdarmkanker. Zwangere vrouwen en vrouwen die borstvoeding geven wordt geadviseerd de cafeïneconsumptie te beperken tot 200 mg per dag (twee kopjes koffie). Cafeïnevrije koffie Sommige mensen verkiezen cafeïnevrije koffie, om wel de smaak van koffie maar niet de effecten van de cafeïne te ervaren. Cafeïne kan op verschillende manieren uit koffiebonen geëxtraheerd worden (cafeïne-extractie). Bijvoorbeeld door de toepassing van eigenschappen van kooldioxide bij een bepaalde temperatuur en druk (hyperkritische vloeistofextractie). Bij de chemische methode wordt er stoom bij de koffie gebracht waardoor de koffie poreuzer wordt. Daarna wordt dichloormethaan of ethylacetaat langs de koffie geleid. De cafeïne gaat dan mee met het extractiemiddel. Vervolgens worden de koffiebonen gespoeld met water waardoor het chemische middel uit de koffie wordt gehaald. Tot slot worden de koffiebonen gedroogd. Daarna moet nog worden geanalyseerd of de gehaltes extractiemiddel en cafeïne in de koffieboon aan de daarvoor gestelde maxima voldoen. Strikt genomen moet worden gesproken van cafeïne-arme koffie, omdat het niet mogelijk is om echt alle cafeïne uit de boon te halen; er blijft altijd een minieme hoeveelheid achter. Het resterende gehalte cafeïne in cafeïnevrije koffie mag wettelijk niet meer dan 0,1% bedragen, berekend als percentage van de droge stof. Dit komt neer op maximaal 1 milligram cafeïne per gram gebruikte (droge) koffie. In Kameroen is een cafeïnevrije koffiesoort ontdekt: Coffea charrieriana. Andere cafeïnevrije koffiesoorten komen voor op Madagaskar. Momenteel wordt geen enkele van deze soorten gekweekt om cafeïnevrije koffie te maken. Er bestaan wel veredelingsprogramma's voor Coffea charrieriana, wat betekent dat men een economische rol voor deze soort op het oog heeft. Andere stoffen Bij ongefilterde koffie, gezet volgens de espresso-methode, met een cafetière of volgens de Turkse methode, komen de terpenen cafestol en kahweol vrij. Deze stoffen kunnen cholesterol negatief beïnvloeden doordat het LDL-cholesterolgehalte verhoogd wordt.Ook bevat koffie acrylamide, zij het in geringe hoeveelheid. Houdbaarheid Koffiebonen kunnen goed worden ingevroren, mits er geen vocht bij kan komen. Het verpakken en ontdooien vergt daarom enige zorg. Een niet benodigd deel kan in een plastic zakje gedaan worden, waarna de lucht eruit wordt gezogen. De vacuüm verpakte bonen gaan vervolgens in een vriezer. Bij het ontdooien wordt de verpakking pas geopend als deze op kamertemperatuur is, omdat zich anders condenswater op de bonen vormt. De kwaliteit van (ongemalen) koffiebonen gaat langzamer achteruit dan die van gemalen koffie. De oorzaak hiervan is dat het totale oppervlak dat in aanraking kan komen met lucht veel kleiner is. Gemalen koffie is beperkt houdbaar. De achteruitgang van de kwaliteit van de koffie vindt plaats door de volgende oorzaken: de koffie komt in aanraking met zuurstof, waardoor de aromastoffen oxideren de koffie wordt bewaard in een omgeving met een te hoge temperatuur; hierdoor verlopen chemische afbraak en omzettingsprocessen snel wanneer de koffie wordt bewaard bij te hoge luchtvochtigheid begint de koffie al te extraheren voor gebruik Het probleem van de achteruitgang van de kwaliteit van de koffie doet zich niet voor bij oploskoffie. Deze is zeer lang houdbaar. Gezette koffie kan, afhankelijk van de bewaartemperatuur die op ca. 85 °C moet liggen, maximaal een half uur bewaard worden zonder merkbaar kwaliteitsverlies. De smaak wordt langzaam slechter wanneer de koffie na het zetten nog langere tijd op een hogere temperatuur wordt bewaard. De verslechtering van de smaak heeft vier oorzaken: door chemische omzetting van de koffie vindt verzuring plaats er ontsnappen vluchtige aromastoffen er wordt nog steeds koffie geëxtraheerd uit de koffiedeeltjes die in het extract zweven er verdampt water, waardoor de concentratie geëxtraheerde koffie toeneemt en de koffie dus sterker wordt Dranken op basis van koffie Espresso Caffè americano Groene koffie Marokkaanse koffie Ristretto Caffè lungo Koffie wordt behalve in pure vorm ook dikwijls gedronken met ijs, melk, alcohol of andere toevoegingen. IJsvarianten Café liégeois, Frans nagerecht gemaakt van espresso, karamel of Luikse stroop, peket, roomijs en slagroom. Frappé, opgeklopte oploskoffie met water en ijs. IJskoffie, een mengsel van sterke koffie (espresso, ijsklontjes, melk en (vanille)suiker. Shakerato, een niet-alcoholische cocktail gemaakt van espresso met suiker of siroop en klein gemaakte ijsklontjes. De naam verwijst naar het schudden tijdens het maken van de cocktail. Melk- en roomvarianten Café cassé, bestaat uit een laag melk, een laag Marokkaanse koffie en een laag melkschuim. Caffè latte of Café au lait, een espresso met warme (gestoomde) melk Caffè macchiato of Espresso macchiato: espresso met daarop een à twee lepels melkschuim. Cappuccino: drie gelijke delen gestoomde melk, geschuimde melk en een espresso. Cortado: bestaat voor 30 tot 50 procent uit warme melk op een shot espresso. Einspänner: mokka met veel slagroom en poedersuiker Flat white: een dubbele espresso met 130 ml gestoomde melk en een beetje melkschuim. Koffie verkeerd of lait russe: een gewone koffie met ten minste evenveel gestoomde of gekookte melk. Latte macchiato: 150 ml warme melk en een shot espresso, aangevuld met melkschuim. Wienermelange: romige, gesuikerde koffie, afgewerkt met slagroom en cacaopoeder. Alcoholische varianten Barraquito Boerenkoffie Carajillo Dokkumer koffie French coffee Hasseltse koffie Irish coffee: met suiker, Ierse whiskey en slagroom. Italian coffee Limburgse koffie Pharisäer Ponce Koffiebier Varianten met thee Yuenyeung: drie delen koffie met zeven delen Hongkongse melkthee. Backwoods Twisted Palm Tree: 1 deel zwarte koffie, 1 deel zwarte thee, citroensap, limoensap, sinaasappelsap (optioneel) & een zoetstof Varianten met ei Noorse eierkoffie: koffie gezet van een koffiepoeder-ei-watermengsel. Vietnamese eierkoffie (Cà Phê Trứng): een eierdooier gemengd met twee theelepels gecondenseerde melk boven op een glas Vietnamese koffie. Zweedse eierkoffie: een compleet ei dat wordt gemixt met koffiepoeder en vervolgens gekookt, waarna deze gekookte koffie-omelet wordt gebruikt om met behulp van een cafetière koffie te maken. Koffie wereldwijd Productie In het oogstjaar 2015/16 werden 154 miljoen zakken van 60 kilogram aan koffiebonen geoogst. Veruit de grootste producent is Brazilië (±51 miljoen zakken) waar een derde van alle koffie werd geoogst. Andere belangrijke productielanden zijn Vietnam (28,7 miljoen zakken), Colombia (14,0) en Indonesië (12,5). Samen produceren deze vier landen zo'n 70% van alle koffie. Vietnam is in korte tijd een belangrijke producent geworden, in 1990/91 lag de productie op 1,3 miljoen zakken, maar dit is in een periode van 25 jaar ruimschoots vertwintigvoudigd. Consumptie In de Scandinavische landen is de koffieconsumptie per persoon het hoogste ter wereld. Gemiddeld dronken Scandinaviërs in de periode 2002–2006 dagelijks 4,3 kopjes koffie. De Finnen waren de koplopers, met 5,4 kopjes per dag. In België en Luxemburg was in de periode 2002-2006 de koffieconsumptie zo'n 3,8 kopjes per dag. De Nederlanders dronken zo'n 3,2 koppen per dag. Dat is 13 procent minder dan het koffieverbruik in 1996, maar nog altijd goed voor 6,9 kg koffie per persoon per jaar. De Europese Unie als geheel kwam op 2,2 kopjes per persoon per dag. De Britten drinken vooral thee. Hun koffieverbruik is beperkt tot 1,2 kopjes per dag. Buiten Europa worden de koffiedrinkers vooral in de Verenigde Staten en Canada gevonden. In de koffieproducerende landen zelf wordt weinig koffie gedronken, met uitzondering van Brazilië en Costa Rica. Om de veelal arme koffieboeren te helpen zijn er steeds meer fair trade-initiatieven ontstaan om deze boeren beter mee te laten profiteren van de koffieopbrengsten. Deze streven tegelijkertijd ook naar een meer duurzame productie. Zo staat het Rainforest Alliance keurmerk voor natuurbehoud, milieu en de juiste arbeidsomstandigheden voor producten uit de gebieden waar regenwoud groeit. Handel De wereldhandel in koffie verloopt hoofdzakelijk via de zogenoemde “C-market” (C voor “commodity”, grondstof), verbonden aan de New York Stock Exchange. De prijs betreft groene bonen van de arabica-variëteit. In 1962 werd voor de wereldhandel in koffie een grondstoffenakkoord gesloten, de Internationale Koffieovereenkomst, die de prijs reguleerde via exportquota, maar daaraan kwam in 1989 een eind. Van 1975 tot 2020 schommelde de dagprijs voor koffie sterk, maar de gemiddelde jaarprijs lag veelal rond de 1 tot 1,5 dollar/pond, met uitschieters van $0,56/pond in 2002 (koffiecrisis van 2001) tot $2.53 in 2011. Over de hele periode, en aangepast voor inflatie, daalde de koffieprijs echter van bijna $10/pond in 1977 tot $1,1/pond in 2020. Een eerste oorzaak is de ongelijke economische machtsverhouding op de koffiemarkt: de verkopers zijn voor ongeveer 80% kleinschalige landbouwers, tegenover kapitaalkrachtige speculanten voor wie koffie eigenlijk een financieel product is, dat vaak met termijncontracten wordt verhandeld. Ook bij de uiteindelijke kopers is er concentratie: in 2020 lag meer dan 80 procent van de wereldwijde koffiehandel geconcentreerd bij slechts drie multinationals: het Duitse Neumann Kaffee Gruppe, het Singaporese Olam International, en het Zwitserse ECOM Agroindustrial. Naast de prijzenoorlog is er de verschuiving van toegevoegde waarde in de koffiesector, van grondstof naar meer en meer verfijnde bewerking in pads en capsules. En tot slot is de koffieproductie zelf enorm toegenomen bij enkele grote producenten, voornamelijk in Brazilië en Vietnam, die de lagere prijzen compenseren met opgevoerde productie. Bovendien schakelden een aantal coca-boeren over op koffie, onder impuls van de Verenigde Naties. Door de lage prijs voor groene bonen op de wereldmarkt is het inkomen van de boeren zelf de afgelopen decennia globaal gezien achteruitgegaan. Het dalend inkomen veroorzaakt een nefaste kettingreactie: meer kinder- en zelfs dwangarbeid, minder milieuzorg, voedselonzekerheid, meer emigratie en koffie van lagere kwaliteit. Met het fairtrade-concept wordt gepoogd hierop een antwoord te bieden. Er zijn verschillende organisaties die naar een duurzamere koffiesector streven: Max Havelaar, Rainforest Alliance, UTZ Certified en 4C. De Internationale Koffieorganisatie (ICO) houdt sedert 1965 statistieken bij van de koffieprijzen. Milieu en klimaat Milieu-impact Koffieproductie en -transport veroorzaken een aanzienlijke uitstoot van CO2. Bij het telen van de bonen worden grote hoeveelheden water en meststoffen verbruikt. De bonen worden meermaals opnieuw verpakt, verwerkt en vervoerd, van groene bonen tot geroosterde bonen. Ook de consumptie heeft een aanzienlijke impact. Gemiddeld zou het, bij 1 kop koffie per dag, gaan om 31 tot zelfs 155 kg/jaar broeikasgassen, vergelijkbaar met 640 km autorijden. Omdat er zoveel bewerkingen plaatsvinden tussen teelt en de kop koffie, is de precieze voetafdruk afhankelijk van vele factoren: bij de teelt worden fossiele brandstoffen gebruikt voor machines en bemesting, maar in de koffielandbouw is de mechanisering beperkt, en handwerk de norm; het transport van de (groene) bonen vereist energie, maar gebeurt in bulk, en vereist minder zorg dan andere tropische teelten omdat de bonen minder kwetsbaar zijn dan bijvoorbeeld bananen, avocado’s, of mango’s. Toch zou volgens sommige ramingen nauwelijks een kwart, volgens andere bijna de helft van de totale uitstoot te wijten zijn aan de productie en het transport in de landen van oorsprong. Het roosteren van de bonen gebeurt in ovens die doorgaans op aardgas werken; dit proces zou zo’n 15% van de totale uitstoot verbruiken. Ruim de helft van de uitstoot zou terug te voeren zijn tot het stadium vanaf de handel en distributie tot het koffiezetten en drinken. Klimaatverandering De opwarming van de Aarde vormt een bedreiging voor de toekomst van de koffielandbouw, omdat het areaal dat geschikt is voor koffieproductie met de helft kan verminderen tegen 2050. Trivia Kopi loewak is een koffiesoort gemaakt van koffiebessen die eerst door een civetkat, de loewak, zijn opgegeten. Doordat de bonen niet verteren, worden ze weer uitgescheiden. De loewak leeft vooral in de Filipijnen en in Indonesië, waar ook de naam kopi loewak vandaan komt. Kopi loewak gold lange tijd als de duurste koffiesoort van de wereld, maar tegenwoordig is dat een koffiesoort die op vergelijkbare wijze wordt geproduceerd, maar dan met olifanten als "intermediair". In De Koffiedief, een avonturenroman uit 2016 van de Duitse schrijver Tom Hillenbrand, komt het verhaal over het gebruik en de betekenis van koffie, de handel daarin, zoals ook de rol van de Nederlandse VOC in het historisch perspectief van de zeventiende eeuw uitgebreid aan de orde. Omdat de Franse koffie van slechte kwaliteit was, voegde men melk toe, zodat 'café-au-lait' werd verkregen. De melk diende om de smaak te verdoezelen. In Nederland wordt dit product 'koffie-verkeerd' genoemd. Een kop koffie bestaat voor 98% uit water. Daarom is het gebruik van zuiver water (minder dan 150 mg/liter droogrest) belangrijk bij het zetten van koffie. Water met een hoog kalkgehalte zal de smaak van de koffiebonen niet optimaal absorberen. Zie ook Infusie Thee (drank) Maté (drank) Externe link International Coffee Organization (ICO)


source: wikipedia

text: Kapelle () is een dorp op Zuid-Beveland in de Nederlandse provincie Zeeland. Het is de hoofdplaats van de gemeente Kapelle. Op woonden er mensen (inclusief Biezelinge). Historie De oudste sporen van bewoning dateren uit de Romeinse tijd. Er zijn potscherven gevonden uit de 3e eeuw. Het huidige Kapelle is ontstaan langs de oevers van een grote kreek die in de tiende eeuw door Zuid-Beveland liep. Rond die tijd groeiden diverse kleine nederzettingen, zoals Maalstede en Dijkwel, naar elkaar toe. Dijkwel, gelegen ten zuidwesten van de huidige kern, bestond uit slechts enkele huizen en dankte zijn naam aan een dijkdoorbraak waarbij een weel was ontstaan. Maalstede is als oudste vestigingsplaats te beschouwen. Daar stond de eerste kapel waaraan het dorp zijn naam dankt. De kapel hoorde bij het kasteel van de heren van Maalstede. In het begin was dit waarschijnlijk slechts een houten verdedigingstoren op een kasteelbergje, maar in de loop der eeuwen groeide het uit tot een imposant kasteel. In de dertiende eeuw werd er een nieuwe kapel opgericht op de huidige locatie. Mede onder invloed van de heren van Maalstede transformeerde deze kapel tot één der grootste dorpskerken van Zeeland. In de veertiende eeuw kwam er een nieuwe adellijke familie in Kapelle wonen: de heren van Bruelis, zij bouwden een kasteel dat iets dichter bij het huidige kerkplein gelegen was. Andere vermeldenswaardige bouwwerken waren Gistellis, Poucques, Pronkenburg en het mottekasteel Duivelsberg. Het eilandje van het kasteel Maalstede bestaat nog en de plek waar de funderingen van kasteel Bruelis lagen is behouden. Ook de Duivelsberg is nog terug te vinden als een lichte verhoging van het landschap in de wijk Eliwerve. De andere gebouwen moeten het doen met vermeldingen op straatnaambordjes. Door de totstandkoming van de Postweg in de 18e eeuw kwam Kapelle aan een belangrijke route te liggen. In 1850 werd begonnen met de aanleg van het kanaal door Zuid-Beveland, na negentien jaar werd het geopend. Het vormt de oostelijke grens van de huidige gemeente. De aanleg van de spoorlijn Bergen op Zoom - Vlissingen in 1872 was eveneens van belang. Door de opkomst van de moderne fruitteelt en de daarmee verbonden bedrijvigheid, veiling en mechanisatiebedrijven, maakte Kapelle een snelle groei door vanaf het begin van de 20e eeuw. Diverse nieuwe wijken en bouwplannen werden uitgevoerd. Eind jaren 30 kwam de nieuwe rijksweg tot stand, waarna begin jaren 70 de vierstrooks snelweg (A58) gereed kwam. Wijken Kapelle bestaat uit een aantal wijken: Centrum, Overtieringe, Eliwerve, Zuidhoek. Scholen In Kapelle zijn negen scholen, waarvan vijf voor basisonderwijs ('t Honk, ‘t Kleine Honk, De Linge, Juliana van Stolbergschool en De Moolhoek), twee voor speciaal (basis)onderwijs (Eben-Haëzerschool en Samuëlschool) en een school voor voortgezet onderwijs (Isaac Beekman Academie). Ook is er een Imko-Middenstandsavondschool. Vrijdag 23 september 2016 opende in Kapelle de brede school geheten ''t Saamdeel'. De basisscholen "De Moolhoek" en "'t Honk" zijn daar ingetrokken, evenals de plaatselijke bibliotheek en kinderopvang Kibeo. Daarnaast is er ruimte gepland voor het Centrum voor Jeugd en Gezin, jeugdgezondheidszorg GGD Zeeland en een fysio- en logopediepraktijk. De Brede School is klimaatneutraal gebouwd en volgens de gemeente Kapelle de op een na energiezuinigste school van het land. Franse militaire begraafplaats Op 16 mei 1940 vonden bij Kapelle felle gevechten plaats tussen Duitse troepen en Franse eenheden, die Nederland te hulp waren geschoten. Een dag later werden 65 gesneuvelde Fransen door de plaatselijke bevolking ter aarde besteld. (60e Divisie Fransen) Na de Tweede Wereldoorlog werden alle Franse militairen die tijdens deze oorlog in Nederland zijn gesneuveld en die niet naar Frankrijk werden gerepatrieerd hier samengebracht. Op 16 mei 1950 werd de Franse militaire begraafplaats officieel in gebruik genomen. Deze bevindt zich aan de rand van het dorp. Hier liggen 217 Franse militairen, 20 Marokkaanse en Algerijnse militairen die sneuvelden in Franse dienst en 1 Belgische militair. De Marokkaanse soldaten zijn overigens niet in Zeeland gesneuveld. De begraafplaats is zo bijzonder omdat het de enige Franse begraafplaats is in heel Nederland. Hervormde kerk In het dorp staat een hervormde kerk, waarvan het oudste deel van het koor uit circa 1300 dateert. Voor de reformatie was de kerk gewijd aan de maagd Maria. De sacristie dateert uit omstreeks 1400. Het schip stamt uit 1427 en werd omstreeks 1480 verhoogd. Het noorderkoor dateert uit de 15e eeuw en de grafkapel stamt uit de 16e eeuw. In 1503 werd de kerk tot kapittelkerk verheven. De kerk bezit een kansel uit 1600 en een doophek uit het midden van de 17e eeuw). De kerk heeft een fraaie toren met vier hoektorentjes, gebouwd in de 14e eeuw. De kerk ligt aan het kerkplein. De toren is 65 meter hoog en is daarmee de hoogste toren van Zuid-Beveland. De hervormde kerk is onder meer uitgerust met een Bätz-Witte-orgel. Dit orgel is in 1866 geïnstalleerd, nadat het gebouwd was in Utrecht en in onderdelen naar Wemeldinge verscheept en verder per paard en wagen naar Kapelle. Het eindbedrag voor dit orgel bedroeg "all-in" € 7365,20, een voor die tijd groot bedrag. Een soortgelijk orgel bevindt zich ook in de Grote Kerk van Naarden en Gorinchem en in de Oude Kerk in Delft. Ferdinand van Zetten was de eerste organist die dit orgel in Kapelle mocht bespelen. Henk G. van Putten was hier van 1988 tot 2018 organist. Gereformeerde Gemeente De snelst groeiende plaatselijke kerk is die van de Gereformeerde Gemeente. In 1982 telde deze gemeente nog slechts 495 leden, maar in 2010 was dit aantal gegroeid tot 1.449 leden. Het in 1995 gebouwde kerkgebouw van de gemeente, de Petrakerk, werd gaandeweg te klein. Het gebouw is in 2011 uitgebreid naar 1.350 zitplaatsen. Van der Have Een belangrijke en beeldbepalende factor in het 20ste-eeuwse Kapelle is het bedrijf v/h van der Have. In 1879 begon de uit Oosterland afkomstige Daniël Johannes van der Have een boomkwekerij. Hij startte aan de Biezelingsestraat, op de plek van het oude landgoed Gistellis. In 1884 werd er een stuk grond gekocht van 2 ha, westelijk van de dorpskern, tussen de Dijkwelsestraat, de Goessestraatweg, de Kitskinderscheweg en het spoor. Op die plaats werd in 1885 begonnen met de bouw van villa Eureka. De werkzaamheden werden uitgebreid met de zaaizadenhandel (rond 1914) en nadat zijn zoon afstudeerde als plantenveredelaar, een veredelingstak. Ook tuinarchitectuur behoorde tot de bezigheden van de Van der Have's. Vanaf 1918 leverde het bedrijf elektriciteit voor de openbare verlichting. Van der Have was een van de eerste firma's die de vrije zatermiddag invoerde. Ook werd het loon tijdens ziekte doorbetaald. Van der Have groeide uit tot multinational en zo ontstond in de jaren negentig van de vorige eeuw de Koninklijke VanderHave Groep, die in 1996 zou opgaan in Advanta, die op zijn beurt in 2005 in handen kwam van het Franse Limagrain. De Kapelse vestiging houdt zich alleen nog bezig met veredeling, productie en verwerking van graszaden. Overige bezienswaardigheden Fruitteeltmuseum Oorlogsmuseum Memorial 40-45 Geboren in Kapelle Cornelis Lodewijk van der Bilt (1875-1947), ingenieur en auteur Jan van der Bilt (1876-1962), astronoom Jozias Lepoeter (1880-1941), wiskundeleraar Annie M.G. Schmidt (1911-1995), kinderboekenschrijfster Huib Eversdijk (1933-2012), politicus Piet Bruinooge (1955), politicus René Verhulst (1960), politicus Jan Kees de Jager (1969), politicus Afbeeldingen Zie ook Lijst van rijksmonumenten in Kapelle (plaats) Lijst van rijksmonumenten in Kapelle (gemeente) Lijst van gemeentelijke monumenten in Kapelle Literatuur A.J. Barth en A.L. Kort, Kapelle een bloeiende gemeente. De geschiedenis van de gemeente en haar bestuur 1970-1995. Kapelle, [1995]. A.J. Barth en A.L. Kort, Van broekstuk naar witte boord. 175 jaar bestuur van vier Bevelandse gemeenten Eversdijk, Kapelle-Biezelinge, Schore en Wemeldinge 1795-1970. Kapelle, [2001]. A.L. Kort en A.J. Barth, Kapelle op de rand van twee eeuwen. Een geschiedenis van het gemeentebestuur 1995-2010. Kapelle, 2011. Referenties Plaats in Zeeland Kapelle Voormalige gemeente in Zeeland


text: Kilobit per seconde (kb/s of kbit/s, vroeger ook wel afgekort als kbps) is een eenheid voor verbindingssnelheid (bitrate) en is gelijk aan 1000 bits per seconde (bit/s). De omzetting van bit/s naar byte/s hangt af van de gebruikte communicatiemethode. Bij synchrone transmissie zonder start- en stopbits komt 8 kbit/s overeen met 1 kB/s (kilobyte/sec), bij asynchrone transmissie (zoals bij modemverkeer) wordt per byte veelal een start- en een stopbit toegevoegd, en is 10 kbit/s dus 1 kB/s. Bandbreedte wordt veelal uitgedrukt in kbit/s. Opvallend is dat in de context van datacommunicatie gesproken wordt over (kilo)bit per seconde, terwijl verder de byte eenheid juist gebruikelijk is. Dit komt doordat de bytegroepering van de bits, dus de oorspronkelijke betekenis van de bits, niet relevant is voor de eigenlijke datacommunicatie en de gebruikte media. Dit is ook de reden dat in deze context een kilobit 1000 bits inhoudt en geen 1024 bits. Opmerkingen De afkorting "bps" is niet overeenkomstig met internationale standaarden, en wordt daarom ontraden. Het voorvoegsel kilo wordt afgekort met een kleine k, dus niet met een hoofdletter. Onder kB/s (met hoofdletter B) wordt kilobyte per seconde verstaan. Sinds jaar en dag bestaat er verwarring over wat KB/s precies betekent. De ene keer stelt men 1 KB/s gelijk aan duizend bytes per seconde, dan blijkt het weer 1.024 bytes/s te zijn. Om voor eens en altijd een einde te maken aan de verwarring tussen decimale eenheden (waarbij 'k' staat voor 1.000) en binaire getallen (waar gerekend wordt met machten van 2 of veelvouden van 1.024), heeft het SI-standaardenbureau nieuwe eenheden aanvaard, waarbij 1.024 bytes voorgesteld wordt door 1 KiB (in plaats van vroeger 1 KB) en 1.000 bytes door 1 kB. Hogere eenheden Bits: kilobit per seconde: 1 kbit/s = 1000 bit/s megabit per seconde: 1 Mbit/s = 1000 kbit/s = 1.000.000 bit/s gigabit per seconde: 1 Gbit/s = 1000 Mbit/s = 1.000.000.000 bit/s Bytes: kilobyte per seconde: 1 kB/s = 1000 B/s (1 KiB/s = 1024 B/s) megabyte per seconde: 1 MB/s = 1000 kB/s = 1.000.000 B/s (1 MiB/s = 1.048.576 B/s ) Informatie-eenheid Niet-SI-eenheid


text: Dit is een lijst van koningen van de Visigoten. Koningen der Visigoten Vroege koningen Rausimond, ca. ??-324, hoofdeling Ariaric, ca. ??-330 Geberic, ca. 330-350 Fritigern, ca. 369-380 Athanarik, 369-381 Baltidynastie Alarik I ca. 395-410, plunderde Rome Athaulf 410-415 naar Gallië Sigerik 415 Wallia 415-418, naar Spanje verslaat Silingen en Alanen Theoderik I 418-451 Thorismund 451-453 Theoderik II 453-466, broer Eurik 466-485, broer Alarik II 485-507 (Vouillé) Gesalik 507-511 Oost-Gotisch regentschap van Theodorik de Grote (511-526) Amalarik 526-531 Latere koningen Theudis 531-548 Theudigisel 548-549 Agila I 549-554 Athanagild 554-567 Liuva I 567-572, liet het bestuur over aan zijn broer Leovigild Leovigild 567-586 Reccared I 586-601 Liuva II 601-603 Witterik 603-610 Gundemar 610-612 Sisebut 612-621 Reccared II 621 Swinthila 621-631 Sisenand 631-636 Chintila 636-640 Tulga 640-642 Chindaswinth 642-653 Recceswinth 653-672 Wamba 672-680 Erwig 680-687 Ergica 687-702 Witiza 702-709 Roderik 710-711 In 711 werd het Visigotenrijk veroverd door de Moren. Agila II, 711-714 (zonder werkelijk gezag) Tarragona en Narbonne Ardon, 714-725 (zonder werkelijk gezag) Narbonne (tot 722) en Navarra Pelayo, koning van Asturië 718-737 Visigoten


text: Koper (handel), degene die bij een koopovereenkomst het geld betaalt en de goederen ontvangt Koper (element), of roodkoper, een metaal een koperen huwelijk, zie Huwelijksverjaardag een koperen jubileum, zie Jubileum Plaatsnamen: Koper (Florida), een stad in de Amerikaanse staat Florida Koper (Slovenië), een stad in Slovenië Koper (departement), een departement van Burkina Faso een bestuurslaag in de provincie Banten, Indonesië: Koper (Cikande), regentschap Serang Koper (Kresek), regentschap Tangerang


text: Er bestaan een aantal verschillende kopersulfiden: Koper(I)sulfide (Cu2S) Koper(II)sulfide (CuS) Koperdisulfide (CuS2) Deze laatste verbinding vereist een vrij hoge druk om gevormd te worden. Structuren en eigenschappen Hoewel de samenstelling van het mineraal covelliet (CuS) zou doen vermoeden dat hier sprake is van een verbinding van tweewaardig koper is dat niet het geval. Wanneer Cu2+- en S2−-ionen samen gevoegd worden is het tweewaardige koperion sterk genoeg als oxidator om een elektron van het sulfide weg te halen. Het resultaat is een redoxreactie: Cu^2+ + S^2- -> Cu+ + S- De elektronenconfiguratie van het Cu2+-ion is 3d9. Door de oxidatie van het sulfide-ion ontstaat bij koper een gevuld 3d-orbitaal en gaat het sulfide-ion over in S−. Het S−-ion is iso-elektronisch met een chlooratoom. Evenals chloor komt het dan ook veelvuldig als paar voor: S- + S- -> S2^2- In de covellietstructuur gebeurt dat met 2 op de 3 zwavelatomen. Het derde gat kan door de hele vaste stof bewegen en het gevolg is dat het mineraal zich als een metallieke geleider gedraagt. In CuS2 zijn alle zwavelionen weliswaar als paren aanwezig, maar het koper draagt nog steeds een gat bij aan het zwavelpaar. Men zou dus grofweg kunnen schrijven: Cu+(S2)−. Hiermee is dit koperpyriet een metallieke geleider in plaats van een halfgeleider, zoals pyriet. Zie ook Koperlegering Sulfide Verbinding van koper Anorganisch zout


text: Hieronder volgt een lijst van landen van de wereld in 2008. Uitleg In 2008 waren er 193 internationaal erkende onafhankelijke staten, namelijk de 192 leden van de Verenigde Naties plus Vaticaanstad. Al deze landen werden door een grote meerderheid (169 tot 192) van de landen van de Verenigde Naties erkend als onafhankelijk. Landen die door een kleiner aantal leden van de Verenigde Naties werden erkend, werden dan ook niet als "algemeen erkend" beschouwd. Landen die niet algemeen erkend werden, maar de facto wel onafhankelijk waren, zijn opgelijst onder het kopje niet algemeen erkende landen. Afhankelijke gebieden, inclusief Åland, Spitsbergen, Hongkong en Macau, zijn weergegeven onder het kopje niet-onafhankelijke gebieden. Autonome gebieden, territoriale aanspraken op Antarctica en micronaties zijn niet in de lijst weergegeven. Bij elk land staan de verkorte namen van het land vermeld in de talen die in het gehele land officieel waren. Indien er geen officiële taal was, wordt de naam vermeld in de de facto officiële taal. Staatkundige veranderingen in 2008 17 februari: Kosovo verklaart zich eenzijdig onafhankelijk van Servië. De onafhankelijkheid wordt niet door alle landen erkend. 28 mei: in Nepal wordt de monarchie afgeschaft. De officiële naam van het land verandert hierdoor van de Staat Nepal in de Federale Democratische Republiek Nepal. Algemeen erkende landen A B C D E F G H I J K L M N O P Q R S T U V W Z Niet algemeen erkende landen In onderstaande lijst zijn landen opgenomen die een ruime internationale erkenning misten, maar wel de facto onafhankelijk waren en de onafhankelijkheid hadden uitgeroepen. In de kolom Erkenning staat het aantal internationaal erkende onafhankelijke staten dat betreffend gebied erkende als onafhankelijk. Niet-onafhankelijke gebieden Hieronder staat een lijst van niet-onafhankelijke gebieden, waaronder afhankelijk gebieden. Gebieden die uitsluitend bestaan uit een territoriale claim op Antarctica worden wegens hun bijzondere en betwiste status niet in de lijst opgenomen. Amerikaanse niet-onafhankelijke gebieden De Amerikaanse Maagdeneilanden, Guam, de Noordelijke Marianen en Puerto Rico waren organized unincorporated territories, wat wil zeggen dat het afhankelijke gebieden waren van de Verenigde Staten met een bepaalde vorm van zelfbestuur. Daarnaast waren er nog een aantal unorganized unincorporated territories: Baker, Howland, Jarvis, Johnston, Kingman, Midway, Navassa en Wake. Deze grotendeels onbewoonde eilandgebieden waren ook afhankelijke gebieden van de VS, maar kenden geen vorm van zelfbestuur. Bajo Nuevo en Serranilla werden door de Verenigde Staten ook geclaimd als unorganized unincorporated territories, maar werden bestuurd door Colombia. Amerikaans-Samoa was officieel ook een unorganized unincorporated territory, maar bezat wel een bepaalde vorm van zelfbestuur. Palmyra was een unorganized incorporated territory en was dus wel een integraal onderdeel was van de Verenigde Staten, maar werd vaak wel als afhankelijk gebied beschouwd. Australische niet-onafhankelijke gebieden De zeven externe territoria van Australië werden door de Australische overheid gezien als een integraal onderdeel van Australië, maar werden vaak toch beschouwd als afhankelijke gebieden van Australië. Het Australisch Antarctisch Territorium werd als claim internationaal niet erkend en is derhalve niet in deze lijst opgenomen. Britse niet-onafhankelijke gebieden De veertien Britse overzeese gebieden waren geen integraal onderdeel van het Verenigd Koninkrijk, maar waren hier wel van afhankelijk en vielen onder de Britse soevereiniteit. De claim van het Brits Antarctisch Territorium werd internationaal niet erkend en is dus niet opgenomen. Jersey, Guernsey en Man vielen als Britse Kroonbezittingen niet onder de soevereiniteit van het Verenigd Koninkrijk, maar onder de soevereiniteit van de Britse Kroon en hadden daardoor een andere relatie tot het Verenigd Koninkrijk. Chinese niet-onafhankelijke gebieden Hongkong en Macau maakten eigenlijk integraal deel uit van China, maar hadden een speciale bestuurlijke status, waardoor ze vaak als afhankelijke gebieden werden beschouwd. Deense niet-onafhankelijke gebieden Faeröer en Groenland waren autonome provincies van Denemarken en maakten eigenlijk integraal deel uit van dat land, maar vaak werden ze beschouwd als afhankelijke gebieden met een grote vorm van autonomie. Finse niet-onafhankelijke gebieden Åland maakt eigenlijk integraal onderdeel uit van Finland, maar heeft sinds de Vrede van Parijs (1856) een internationaal erkende speciale status met grote autonomie. Franse niet-onafhankelijke gebieden Alle Franse overzeese gebieden maakten integraal onderdeel uit van Frankrijk en het land kende dus officieel geen afhankelijke gebieden. De Franse overzeese gebieden werden echter wel vaak als zodanig beschouwd, al werden soms alleen de overzeese gebieden die geen overzees departement waren, beschouwd als afhankelijke gebieden. Voor de volledigheid zijn hier alle Franse overzeese gebieden opgenomen. De Franse Zuidelijke Gebieden bestaan uit vijf districten: Saint-Paul en Amsterdam, de Crozeteilanden, de Kerguelen, de Verspreide Eilanden in de Indische Oceaan en Adélieland. De Antarctische claim op Adélieland wordt internationaal niet erkend. Nederlandse niet-onafhankelijke gebieden Het Koninkrijk der Nederlanden bestond uit drie gelijkwaardige landen: Nederland, Aruba en de Nederlandse Antillen. Deze laatste twee waren dus officieel geen afhankelijke gebieden van Nederland, maar werden vaak toch als zodanig gezien. Nieuw-Zeelandse niet-onafhankelijke gebieden De Cookeilanden en Niue waren zelfbesturende gebieden in vrije associatie met Nieuw-Zeeland en werden soms als onafhankelijke landen gezien. Noorse niet-onafhankelijke gebieden Spitsbergen maakte eigenlijk integraal onderdeel uit van Noorwegen, maar had volgens het Spitsbergenverdrag een internationaal erkende speciale status met grote autonomie. Ook Jan Mayen maakte integraal deel uit van Noorwegen als onderdeel van de provincie Nordland, maar werd vaak toch gezien als afhankelijk gebied. Voor statistische doeleinden was Jan Mayen in ISO 3166-1 samengevoegd met Spitsbergen als Spitsbergen en Jan Mayen. Bouveteiland, Peter I-eiland en Koningin Maudland waren wel afhankelijke gebieden van Noorwegen, maar de (Antarctische) claims op de laatste twee werden internationaal niet erkend. Zie ook Lijst van historische landen 2008 2008


text: Literatuur, ook letterkunde, schone letteren of kortweg letteren, is de verzamelde schriftelijke neerslag van een land of van een periode, voor zover het geschriften betreft die hun waarde ontlenen aan veronderstelde vormschoonheid of emotioneel effect. Literatuur betreft kunstwerken die uit taal bestaan en wordt meestal in drie gebieden onderverdeeld, te weten poëzie, toneelstukken en (verhalend) proza. Welke werken tot de literatuur worden gerekend, verschilt per periode en per literatuuropvatting; de grenzen tussen wat wel en niet tot de literatuur wordt gerekend blijven 'onvast en variabel'. Literatuur wordt bestudeerd in het vakgebied van de literatuurwetenschap. Daarnaast wordt de term literatuur gebruikt in de betekenis van vakliteratuur: alle geschriften die over een bepaald onderwerp uit een willekeurig, bijvoorbeeld technisch, vakgebied zijn verschenen. In de literatuurwetenschap heten de bestudeerde literaire werken primaire literatuur; de literatuurwetenschappelijke vakliteratuur is de secundaire literatuur. Afbakening van het onderwerp Definities De term 'literatuur' stamt uit het Latijn. Het woord litera betekent 'geschreven letter'. De term 'orale literatuur' is dus met zichzelf in tegenspraak, maar ook mondeling overgeleverde teksten worden tot de literatuur gerekend. Het woord 'literatuur' duidt in de eerste plaats de verzamelde geschriften van de mensheid aan, in de tweede plaats de verzamelde geschriften in een taal of van een volk, en in de derde plaats doelt het op individuele geschriften. Literatuur als kunstvorm, aldus de Encyclopaedia Britannica, kan worden omschreven als 'de organisatie van woorden om plezier te brengen.' Maar de ervaring die literatuur geeft gaat verder dan vermaak. In algemene zin functioneert literatuur in de maatschappij om normen en waarden zowel te kritiseren als te bevestigen. Geen essentialistische begripsinhoud De vraag wat literatuur is, heeft literatuurwetenschappers en -theoretici weinig beziggehouden. De Amerikaanse literatuurtheoreticus Jonathan Culler ziet hiervoor twee redenen. In de eerste plaats is de literatuurtheorie zelf een mengsel van filosofie, taalkunde, geschiedenis, politieke filosofie en psychologie. Voor het vakgebied is het niet eens zo relevant of de bestudeerde teksten wel of niet literair zijn, want de geschriften van uiteenlopende auteurs als Virginia Woolf en Sigmund Freud laten zich met dezelfde methodologie analyseren, ook al is de een een literaire schrijver en de ander een psycholoog. In de tweede plaats hebben theoretici vastgesteld dat literaire kenmerken ook een rol spelen in niet-literaire werken, bijvoorbeeld het gebruik van metaforen in geschiedkundige werken. Het blijkt niet mogelijk om literatuur van niet-literatuur te onderscheiden op basis van literaire kenmerken: sommige literaire werken hebben meer gemeen met niet-literaire werken dan met andere werken die tot de literatuur gerekend worden. Hoewel er al 2500 jaar literatuur wordt geschreven, dateert het moderne literatuurbegrip slechts ongeveer tweehonderd jaar oud. De Westerse opvatting van literatuur als werken van de verbeelding ontstond aan het einde van de achttiende eeuw in de Duitse romantiek en in feite op een boek van Madame de Staël uit 1800, De la littérature considérée dans ses rapports avec les institutions sociales. Ook wie zich beperkt tot het moderne literatuurbegrip vindt geen eenduidige betekenisomschrijving, want het is maar de vraag of wat tegenwoordig tot de literatuur wordt gerekend, bijvoorbeeld gedichten zonder rijm en metrum, door De Staël als zodanig erkend zou worden. Culler vergelijkt de betekenis van het woord 'literatuur' met die van onkruid voor een tuinier. Er zijn geen biologische eigenschappen die onkruid onderscheiden van niet-onkruid. De definitie van onkruid is eenvoudig: planten die een tuinier niet in zijn tuin wil hebben. De vraag is dan welke factoren bepalen dat sommige werken wel en andere niet als literatuur worden beschouwd. Literatuur als institutioneel etiket Literatuur verschilt volgens Culler onder meer van andere teksten doordat literatuur het resultaat is van een streng selectieproces: romans zijn gepubliceerd, gerecenseerd, door bibliotheken in de collectie opgenomen en herdrukt, zodat een institutioneel etiket is ontstaan dat lezers activeert zich welwillend op te stellen omdat anderen de werken al eerder de moeite waard vonden. Daardoor accepteert de lezer dat onduidelijkheden en schijnbaar irrelevante passages zich toch zinvol laten interpreteren. Zo gezien is literatuur een soort taalgebruik dat een type aandacht activeert die verschilt van de aandacht die gegeven wordt aan bijvoorbeeld reclameteksten of gebruiksaanwijzingen. De activatie van die aandacht ontstaat meestal door de presentatie in een context die het werk als literatuur bestempelt, bijvoorbeeld in een bloemlezing van gedichten, in een tijdschrift of een bepaalde afdeling van de boekwinkel. Literatuur als product van een relationeel proces De context waarin een verbaal werk als literatuur wordt aangeboden volstaat niet voor de acceptatie van het werk als zodanig: de tekst zal ook over zekere eigenschappen moeten beschikken om als literatuur waargenomen te kunnen worden. Het gaat hierbij in het bijzonder om de relatie tussen wat gezegd wordt en hoe het wordt gezegd. Een essentieel kenmerk van de context die geldt als het aanbieden van een verbaal werk als literatuur, is de afwezigheid van de mogelijkheid het werk op te vatten als belofte, handleiding of enig andere vorm van functioneel taalgebruik. Alleen dan valt de aandacht op het werk als taalbouwsel. Literairheid of literariteit wordt wel gezien als een kwestie van foregrounding, waarbij een tekst, bijvoorbeeld door middel van rijm of alliteratie, zo is geconstrueerd dat de nadruk valt op de taligheid ervan. Maar om die constructie op te merken, moet de aandacht van de lezer er wel op gespitst zijn. Er is dus sprake van een combinatie van tekstuele eigenschappen en een perceptie daarvan. Maar niet alle literatuur kenmerkt zich door foregrounding en sommige gevallen van foregrounding betreffen geen literatuur, bijvoorbeeld reclame-uitingen op rijm. De bewering dat foregrounding wel essentieel is, is volgens Culler een manifestatie van de neiging van onderzoekers om juist die aspecten waarin zij geïnteresseerd zijn als de beslissende waar te nemen. Deze aspecten en ook de mate van fictionaliteit duiden volgens Culler op de esthetische functie van literatuur. De belangrijkste theoreticus van de westerse esthetica is de filosoof Immanuel Kant. Volgens Kant is de esthetiek de poging om de kloof te dichten tussen de materiële en de spirituele wereld. Kunstwerken als schilderijen en gedichten combineren zintuiglijk waarneembare vormen (kleuren, geluidseffecten) met een spirituele inhoud (ideeën) en demonstreren zo de combinatie van het materiële en het spirituele. Een literair werk is een esthetisch object omdat de afwezigheid van andere communicatieve functies stimuleert tot het overwegen van de relatie tussen vorm en inhoud. Voor Kant en andere theoretici hebben esthetische objecten een 'doelgerichtheid zonder doel'. Alle onderdelen staan in dienst van een doel, maar dat doel is geen extern doel maar niets anders dan het kunstwerk zelf. Sommige theoretici suggereren dat literatuur zich onderscheidt doordat zij gebruik maakt van de traditie. In het sonnet 'My mistress eyes are nothing like the sun' gebruikt Shakespeare de metaforiek uit de traditie van de liefdespoëzie om te ontkennen dat die de schoonheid van een vrouw recht doen: 'But no such roses see I in her cheeks'. Zo staat ook de titelfiguur van Don Quichot tot een relatie met de ridderromans die hij leest. Dit gebruik van een traditie is evenwel niet exclusief literair: ook in andere kunstvormen en in andere vormen van taalgebruik komt dit spel met de traditie voor. Maar ook hier geldt dat het spel niet opgemerkt zou worden als er niet een speciaal soort aandacht geactiveerd zou worden. Omdat er geen categorisch onderscheid te maken valt tussen literatuur en niet-literatuur, en evenmin tussen literair en niet-literair taalgebruik, acht onderzoeker Aukje van Rooden het essentieel dat lezers bewust beslissen om een tekst als literatuur te gaan lezen en het esthetisch oordeel vellen: 'Ik vind dit literatuur.' Want 'de beslissing een tekst als literatuur te lezen máákt die tekst tot literatuur.' Ook de literatuurtheoreticus Terry Eagleton beschouwt literatuur als 'een aantal manieren waarop mensen zich verhouden tot geschriften.' literatuur, aldus Eagleton heeft net zomin een essentiële eigenschap als alle vormen van spel een typerend kenmerk met elkaar gemeen hebben. Daarmee is overigens nog niets gezegd over de kwaliteit. Of iets goede of slechte literatuur is, is een geheel andere en in dit verband secundaire kwestie: 'het oordeel van de lezer is in de eerste plaats constituerend en niet normatief.' Alle invloed van de sociaal-culturele literaire instituties om de lezer te stimuleren tot een perceptie van een tekst als literatuur ten spijt, 'uiteindelijk is het de beslissing van de lezer die een tekst in een literaire tekst verandert'. Het einde van de literatuur De afbakening van wat literatuur is, zou misschien geformuleerd moeten worden als: wat literatuur was. In de loop van de eenentwintigste eeuw wordt de vraag of de literatuur nog toekomst heeft namelijk steeds dringender gesteld. Literatuurwetenschapper Gillis Dorleijn spreekt zelfs van 'een einde van de literatuur'. Volgens hem is het tijd onderzoek te doen naar literaire cultuur in de context van een algehele mediacultuur en van het belang van die literaire cultuur. Daarbij verdienen ook allerlei sinds lang gevestigde, maar nooit bewezen aannames over de functies van literatuur aandacht, zoals de bewering dat literatuur zou bijdragen aan de vorming van een kritische houding bij lezers. Waar de bezorgdheid over gaat als het de situatie voor Nederland betreft, komt tot uitdrukking in drie boekjes die verschenen in de reeks 'Over de roman', waarin schrijvers hun poëticale opvattingen toelichten. Deze auteurs, aldus onderzoeker Sander Bax, 'vinden dat de literatuur in crisis is en dat de belangrijkste reden daarvoor het feit is dat de literatuur haar plaats moet bevechten in een mediacultuur die gericht is op massaliteit.' Connie Palmen wijst de 'populaire cultuur' als boosdoener aan, Bas Heijne 'het mediatijdperk' en Oek de Jong 'de visuele cultuur' in het algemeen. Overigens is niet duidelijk hoe algemeen de bezorgdheid is: in dezelfde reeks verschenen essays van A.F.Th. van der Heijden en Marcel Möring en die grijpen volgens Bax de gelegenheid vooral aan om 'hun eigen particuliere poëtica' te formuleren. Ook Van Rooden stelt het voortbestaan van literatuur ter discussie, omdat die volgens haar paradigma afhangt van het vermogen van de samenleving om de vaardigheid van lezers om een literaire leeswijze aan te wenden te laten voortbestaan. Dat vermogen kan alleen worden aangeleerd door opvoeding, onderwijs, conditionering of training. De afwezigheid van criteria om iets literatuur te noemen, impliceert dat lezers altijd de keuze hebben om de esthetische leeswijze niet te activeren. En in dat geval 'is er geen sprake van een literair perspectief en houdt literatuur op te bestaan.' Volgens Bax zou de hedendaagse lezer die opdoemt uit de genoemde essays 'meer een consumerende lezer zijn dan een humanistische lezer.' Die lezer leest om te ontspannen, niet om zich in te spannen, en zoekt niet de confrontatie met een nieuw perspectief op een andere wereld, maar is juist gericht op wat hem bekend voorkomt, met 'echt' en 'geloofwaardig' als criterium. Bax: 'Het specifiek literaire is vooral een hinderpaal' omdat 'vorm en stijl al te nadrukkelijk de aandacht op zich vestigen.' Literaire compositie Poëticale opvattingen in Westen en Oosten De oudste overgeleverde poëticale geschriften, teksten waarin een opvatting over literatuur wordt geformuleerd, zijn van de Grieken. Vanaf de klassieke oudheid tot in de twintigste eeuw bestaan ruwweg twee richtingen: constructieve theorieën en expressieve theorieën. De eerste vertegenwoordiger van de constructieve richting is Aristoteles, die in zijn Poetica voorschriften geeft voor met name de tragedie, en ook voor epische poëzie. Het gaat om het ontstaan, de definitie en de functie van de tragedie, de drie eenheden in het drama. In tegenstelling tot Plato waardeerde Aristoteles de poĕzie zeer. Hoewel hij expressieve elementen niet negeert, zijn die voor Aristoteles minder belangrijk dan de constructie van een tragedie. Aristoteles gaat niet in op de kwestie wat grote literatuur is. De eerste vertegenwoordiging van de expressieve richting dateert uit de eerste helft van de eerste eeuw. Toen werd Het verhevene of Het sublieme samengesteld, een verzameling beschouwingen die ten onrechte aan Longinus werd toegeschreven en de esthetische aspecten belicht van Griekse auteurs, van wie vooral 'het grootse en bezielende' wordt gewaardeerd. Het debat over de vraag of een kunstenaar een constructivist is, een soort ingenieur, of een virtuoos in de expressie van zijn eigen persoonlijkheid is vervolgens regelmatig opgelaaid. De antithese is bijvoorbeeld herkenbaar in bekende tegenstellingen als classicisme tegenover romantiek, en kubisme tegenover expressionisme. Verbazingwekkend weinig theoretici hebben betoogd dat een kunstwerk beide elementen in zich moet verenigen. Elders zijn de kritische theorieën over literatuur gevarieerder. In India lopen deze teksten uiteen van zeer technisch tot filosofisch en algemeen. Op het hoogtepunt van het Sanskriet (ca. 320-490) werd aangenomen dat constructie en expressie samengaan. Hetzelfde geldt voor China, waar de theorie over prosodie en retorica - net als in het Westen - de vorm van technische handboeken aannam. De Chinese literaire kritiek hield zich vooral bezig met expressie en subjectiviteit. In Japan zijn stilistische en technische elementen belangrijk en de Japanse onderscheid hierin is misschien de fijnzinnigste ter wereld. De ordening van literatuur Indeling naar aspecten Voor de oude Grieken had literatuur een mimetische en didactische functie. De mimetische functie van literatuur was het weerspiegelen van de natuur. Wanneer die natuur de essentie van de persoonlijkheid van de auteur betreft, is sprake van een expressieve functie. De didactische functie van literatuur heeft betrekking op literatuur als bron van kennis, inzicht, wijsheid, zuivering en profetie. De romantiek en het modernisme betekenden een aanval op de mimetische en didactische functies, die desondanks tot op heden een rol spelen. Het moderne literatuurconcept ontstond vanaf het einde van de achttiende eeuw in samenhang met het proces waarbij het literaire veld autonomie verwierf. Vanaf de negentiende eeuw begon het onderscheid tussen literatuur en ander taalgebruik op andere wijze gemaakt te worden. Niet langer de functie maar de aard van het taalgebruik werd het voornaamste criterium voor dichters als Edgar Allan Poe en Gerard Manley Hopkins. Anders dan in het taalgebruik van de wetenschap of de nieuwsmedia, staan in literatuur poëtische effecten centraal, klankeffecten zoals assonantie en alliteratie, ritmische effecten zoals rijm en metrum, en metaforiek en paradoxen. Een gedeeltelijke verklaring voor deze wending is dat schrijvers en theoretici tot de overtuiging kwamen dat het niet langer mogelijk was om literatuur te rechtvaardigen in termen van realisme en nauwkeurigheid, want met die criteria zou de literatuur moeten concurreren met de wetenschap, journalistiek en fotografie, en die strijd zou voor de literatuur niet te winnen zijn. De Amerikaanse literatuuronderzoeker M.H. Abrams publiceerde in 1953 een sindsdien veelgebruikt schema om de relaties van literatuur en buitenwereld weer te geven: in de mimetische opvatting van literatuur staat de relatie van het werk met het universum centraal, in de opvatting van literatuur als expressie van een individu de relatie van het werk met de kunstenaar (negentiende eeuw), terwijl de didactische opvatting de relatie van het werk met het publiek benadrukt. De formalistische benadering concentreert zich op het werk zelf met veronachtzaming van de werkexterne relaties (twintigste eeuw). 4-5 Het schema biedt geen mogelijkheid om ontwikkelingen na 1953 erin onder te brengen. Kern en periferie Wat als literatuur wordt beschouwd, varieert sterk naar tijd en plaats, want literatuur maakt deel uit van een brede, complexe en dynamische maatschappelijke en politieke context. Ook de wijze van afbakening varieert. In de meeste opvattingen bevindt literatuur bevindt zich tussen twee extremen: enerzijds kan alles wat geschreven is min of meer als literatuur worden beschouwd, anderzijds wordt dit etiket alleen voorbehouden aan werken als de Ilias, Odyssee en Hamlet. Lyriek geldt vaak als de puurste, of meest intense literaire vorm; daarna komen de elegie en het epos, drama, verhalende en didactische gedicht. Veel romans gelden als literatuur, en dat geldt zeker voor de beroemdste grote romans, maar ook vallen hele romangenres er buiten. Ook de meest belangrijke toneelstukken gelden als literatuur. Behalve deze geijkte literaire genres worden soms ook minder voor de hand liggende tot de literatuur gerekend. Het essay kan zowel geschreven zijn als een kunstwerk, maar heeft ook vaak slechts een informatieve of journalistieke aard. Soms gelden persoonlijke documenten als brieven, dagboeken en autobiografieën als literatuur: voorbeelden zijn de brieven van Gerard Reve, de dagboeken van Samuel Pepys en van de gebroeders Edmond en Jules de Goncourt, en de autobiografie Confessiones van Augustinus. Dit materiaal kan evengoed geschreven zijn met het oog op het nageslacht als nooit bedoeld om door een ander dan de auteur zelf gelezen te worden. Soms betreft het een gepolijste literaire stijl, in andere gevallen verheft de samenhang, het inzicht of de diepgang die eruit blijkt de documenten tot literatuur. Soms behoren ook publicaties met een wetenschappelijk oogmerk tot de literatuur. De Grieken rekenden de geschiedschrijving tot de literatuur en de klassieke geschiedwerken worden daar nog steeds toe gerekend, maar hedendaagse geschiedschrijving slechts bij uitzondering. Veel filosofische werken behoren tot de literatuur, bijvoorbeeld de dialogen van Plato of de Meditaties van keizer Marcus Aurelius, ook al zijn de eerste geschreven in verzorgd proza en lijken de laatste vooral willekeurige gedachten te zijn. Toch wordt het werk van andere oude en nieuwe filosofen niet tot de literatuur gerekend. Ook sommige natuurwetenschappelijke publicaties gelden als literatuur terwijl ze voor hun vakgebied allang verouderd zijn. Meestal betreft het werken van natuurlijke historie, waarbij persoonlijke observatie van belang is. Ten slotte verdient nog de welsprekendheid of de kunst van het overtuigen vermelding. De werken van Cicero of de Gettysburg Address van president Abraham Lincoln zijn erg bekend. Tegenwoordig geldt spreken in het openbaar meer als een ambacht dan als een kunst. Literaire intentie Het etiket 'literatuur' wordt traditioneel toegekend aan in poëzie of proza geschreven werken van de verbeelding die zich onderscheiden door de intenties van de auteurs en de waargenomen esthetische uitmuntendheid van de uitvoering. Er bestaat een variatie aan criteria waarnaar literatuur wordt geordend, waaronder de taal, nationale herkomst, historische periode, genre en onderwerp. Het literaire gehalte van een tekst wordt in de literatuurwetenschap gedefinieerd middels een essentialistische of een institutionele definitie. De essentialistische definitie betreft de formele eigenschappen die aan een werk worden toegeschreven, zoals complexiteit en schoonheid, en in het geval van poëzie bovendien formele zaken als rijm en enjambement. Deze criteria zijn echter voor een deel subjectief en daardoor problematisch. De institutionele definitie verwijst naar de vraag of gezaghebbende instanties uit het literaire veld, zoals uitgeverijen, literatuurrecensenten, boekhandels, een tekst al dan niet als literair beoordelen. Normatief Aan de selectie van hetgeen tot de literatuur wordt gerekend, liggen meestal esthetische normen ten grondslag, maar ook andere eigenschappen kunnen een rol spelen, waaronder het fictieve gehalte, en de zelfstandigheid van een tekst. De hoofdindeling in genres is traditioneel drieledig; epiek oftewel verhalende literatuur, al dan niet in dichtvorm; lyriek oftewel de subjectieve gemoedsuitstorting van de schrijver (gevoelens en gedachten); en drama, dat wil zeggen de uitbeelding in toneelvorm. De hiërarchie tussen de genres ligt niet vast, omdat esthetische normen in de loop der tijd veranderen. Zo werd proza lang niet als literatuur beschouwd; pas in de romantiek komt daar verandering in en komt er een voldragen prozaproductie tot stand. In de zeventiende eeuw stond het epos het hoogst aangeschreven als literair genre; Joost van den Vondel heeft dan ook meer dan eens geprobeerd zo'n heldendicht te schrijven. Ook de status van individuele werken en auteurs kan veranderen met de norm: het meest archetypische voorbeeld is misschien wel de roman Moby-Dick van Herman Melville, die bij verschijning in 1851 gemengd ontvangen werd. Het boek raakte in eerste instantie vrijwel geheel vergeten, maar na de opkomst van het modernisme en de daarmee gepaard gaande waardering voor complex proza, werd het honderdste geboortejaar van de auteur het vertrekpunt voor een snelle stijging van de status van zijn boek. Nescio en Elsschot debuteerden beiden in de jaren 1910, maar hun werk steeg in waardering doordat twintig jaar later, onder invloed van het tijdschrift Forum, proza dat aandoet als gewone spreektaal in aanzien steeg. Andersom is ook mogelijk: de Amerikaanse dichter Longfellow geldt nu als een minder belangrijk talent dan in zijn tijd werd gedacht. In Nederland heeft de status van Jacob Cats een daling doorgemaakt. Wat in een bepaalde periode als literatuur werd beschouwd, is na te lezen in wetenschappelijke literatuurgeschiedenissen, die rekening houden met de normen uit de beschreven periode. Oudere literatuurgeschiedenissen beschrijven vaak subjectief wat in de tijd van de literatuurhistoricus nog steeds mooi gevonden werd. Literatuur en lectuur 'Zonder enige twijfel het moeilijkste probleem uit de hele literatuurwetenschap,' aldus de literatuurwetenschapper J.A. Dautzenberg, 'is het verschil tussen literatuur enerzijds en lectuur of ontspanningsliteratuur anderzijds.' Hoewel volgens hem iedereen wel aanvoelt dat er kwaliteitsverschillen bestaan, is het 'hoogst onduidelijk' waarop dat verschil berust. Bovendien geldt dat ook wanneer er overeenstemming zou bestaan over welke eigenschappen hier een rol spelen, dan verschilt men van mening of een individueel werk over die eigenschappen beschikt. Een detectiveroman hoort spannend te zijn, maar de ene lezer vindt dezelfde roman saai die een ander spannend vindt. Daar komt bij dat ook ontspanningslectuur over hoge kwaliteit kan beschikken. In het algemeen geldt dat literaire auteurs beter schrijven dan niet-literaire, omdat zij een grotere woordenschat hebben, hun romanconstructie vernuftiger is, hun taalvermogen groter is: de zinsconstructie is gevarieerder en de beeldspraak origineler. Een tweede verschil is een functioneel verschil: lectuur is een consumptiegoed dat na verbruik vergeten kan worden, literatuur wil de lezer aan het denken zetten. Een roman bestaat in principe uit handelingen, en die worden verricht door mensen. In lectuur staan die handelingen centraal en zijn de personen slechts middelen om de handelingen te verrichten. In literatuur is het precies andersom: de handelingen dienen om te laten zien hoe de mensen zijn. Deze omschrijving bevat een element van ontmaskering. Een oorlogsroman die tot de ontspanningsliteratuur hoort, biedt alleen een spannend verhaal, terwijl Pastorale 1943 van Vestdijk laat zien dat de verzetsmensen geen stoere helden waren, maar onhandige, bange mensen die voor hun verzet tegen de Duitsers vaak heel andere motieven hadden dan patriottisme. Literaire romans laten zien hoe de mensen achter de schijn zijn, stellen de waarheid over de mensen en de wereld aan de orde. In het geval van ontspanningslectuur van hoog niveau is het alleen dit verschil in functie dat beslissend is voor de indeling. Het debat over de vraag wat wel en wat niet tot de literatuur moet worden gerekend blijft ook in de eenentwintigste eeuw voor verschil van mening zorgen. Zo formuleerde criticus Arnold Heumakers in 2012 zijn bezwaren tegen de bestseller Bonita Avenue van Peter Buwalda: 'Deze roman belichaamt de knieval van de literatuur voor de meedogenloze opkomst van de thriller in de publieksgunst.' Toch is wat tot de literaire canon gerekend wordt slechts een consensus en kunnen auteurs van wie het werk in een eerdere periode nog tot literatuur werd gerekend uit deze canon verdwijnen, en andersom. Behalve aan erkende "basale" literaire tekstsoorten zoals gedichten, poëzie en toneel kunnen ook aan andere tekstsoorten literaire eigenschappen worden toegeschreven. Enkele voorbeelden: filmteksten, of prozateksten die geheel of gedeeltelijk zijn verzonnen. Vooral binnen deze laatste groep zijn veel verschillende literaire genres te onderscheiden: de gewone roman, de non-fictieve roman – dat wil zeggen proza dat verwijst naar waar gebeurde verschijnselen en personen –, alsmede de brief, het essay en de autobiografie. Een recenter fenomeen is de Amerikaanse graphic novel (Nederlands: literaire strip of striproman), die sinds eind 20e eeuw ook in het Nederlandse taalgebied aan populariteit wint. Dergelijke strips zouden er ook aanspraak op kunnen maken om tot de literatuur te worden gerekend. Literatuur zou daardoor ook gedefinieerd kunnen worden als een verzameling teksten die door de smaakmakende gemeenschap als waardevol wordt beschouwd en volgens die gemeenschap bijzondere kenmerken heeft. Het blijft natuurlijk de vraag wie die "smaakmakende gemeenschap" precies is – veelal is dit een diffuus geheel van personen die samen het literaire veld uitmaken. Het betreft dus literatuurwetenschappers, recensenten, critici, schrijvers, opiniemakers, uitgevers, journalisten, mediafiguren, studenten, samenstellers van schoolboeken, leden van literaire jury's, enzovoort. Dit literaire veld is uiteraard steeds in beweging (het verandert voortdurend) en onderling verdeeld. Zo verandert de literaire canon die door de werkzaamheden van het veld tot stand komt gaandeweg. Ook teksten die volgens deze opvatting als "niet-literair" moeten worden beschouwd kunnen toch literaire kenmerken vertonen, het onderscheid literatuur-lectuur is immers tamelijk arbitrair. Het betreft hier eerder een continuüm, geen zwart-wittegenstelling. Zo blijft van sommige schrijvers ook onduidelijk of ze wel of niet tot de literatuurproducenten kunnen worden gerekend. Studie van literatuur De studie van de literatuur wordt letterkunde of literatuurwetenschap genoemd. Een belangrijk onderdeel hiervan is de studie van de literatuurgeschiedenis, ook wel bekend als literatuurgeschiedschrijving of literaire geschiedschrijving. Literaire traditie Literaire traditie is het verschijnsel dat in een taalgebied in meer of mindere mate het schrijven van literatuur wordt uitgeoefend. De mate waarin en de manier waarop dit gebeurt verschilt sterk per taal- en cultuurgebied en is ten dele historisch bepaald. Zo is dat wat als "klassieke wereldliteratuur" wordt beschouwd over het algemeen het sterkst vertegenwoordigd in talen die worden gesproken in landen die behoren tot de Eerste en de Tweede Wereld. Voorbeelden van talen met een dergelijke literaire traditie zijn het Frans, Engels, Duits en Russisch. Ook het Nederlands kent een literaire traditie, zij het in mindere mate, aangezien dit een wat kleiner taalgebied is. De meeste natuurlijke talen kennen enige mate van literaire traditie. Er zijn echter ook talen waarin nog nooit iets is opgeschreven, zoals sommige Afro-Aziatische talen. Meestal betreft het hier tevens de talen met weinig tot zeer weinig moedertaalsprekers. Literaire traditie onderscheidt geschreven talen van gesproken talen. Het al dan niet aanwezig zijn van een literaire traditie is ook iets wat volgens voorschriften van de International Organization for Standardization een kunsttaal al dan niet tot auxlang maakt. Literair veld Het literair veld is een binnen de literatuurwetenschap gebruikelijk standaardmodel om alles wat met de literaire communicatie te maken heeft in de juiste context te plaatsen. Dit model heeft de vorm van een keten, met aan het ene eind de "zender" (de auteur) en aan het andere eind de "ontvanger" (de lezer). De schakels ertussenin zijn de door de auteur geproduceerde tekst (samen met de auteur valt dit onder de materiële productie), de uitgever en daarna de bemiddelende instituties (deze twee vallen onder distributie) en ten slotte de instituties die de lezer door middel van literaire kritiek vooraf voorlichten. Nadat deze laatste fase, bekend als de symbolische productie, is doorlopen, belandt de literaire tekst uiteindelijk bij de lezer. Zie ook Portaal:Literatuur Literatuur van A tot Z Secundaire literatuur Literaire fictie Verklarende noten Verwijzende noten Bronnen Bartelink, G.J.M. (1993). Klassieke letterkunde. Eerste druk 1964. Zevende druk: Atrium Bax, Sander (2016). 'De publieke intellectueel als literair populist. Het publieke schrijverschap van Leon de Winter' In: Nederlandse Letterkunde, 97-129 Bernaerts, Lars, Dirk Belabastita, Nina Geerdink, Esther Op de Beek, Frank Willaert (red.). (2012-). Algemeen letterkundig lexicon (ALL), online ----. 'institutie' ----. 'teksttype' Bork, G.J. van (2002. 'Literatuur of letterkunde-1.' G.J. van Bork e.a. (red.), Letterkundig lexicon voor de Neerlandistiek, online. Culler, Jonathan (1997). Literary Theory. A Very Short Introduction. Oxford/New York: Oxford University Press (1989): Nederlandse literatuur. Geschiedenis, bloemlezing en theorie. Voor bovenbouw havo en vwo. Den Bosch: Malmberg. Vijfde oplage 1993. ISBN 9020802658 Dorleijn, Gillis (2014). 'Het einde van de literatuur? Over de bestudering van literaire cultuur en haar belang' In: Nederlandse Letterkunde, 129-148 Eagleton, Terry (1983). Literary Theory: An Introduction. Eerste druk 1983. Herdruk: 1994, Oxford, UK: Blackwell Publishers Encyclopaedia Britannica, 'Literature', online Essink, Femke, Gaston Franssen, Jan Rock (2013). Literatuur in de wereld. Handboek moderne letterkunde. Gelderblom, Arie-Jan, en Anne Marie Musschoot (2017). Ongeziene blikken. Nabeschouwingen bij de Geschiedenis van de Nederlandse literatuur. Amsterdam: Bert Bakker Gorp, H. van, en R. Ghesquiere (1998). Lexicon van literaire termen. Groningen: Martinus Nijhoff. ISBN 9789001704957. Leitch, Vincent B. (red.) (2010). The Norton Anthology of Theory and Criticism. Second Edition, New York en Londen: W.W. Norton & Company. ISBN 9780393932928 Leitch, Vincent B. (2010), 'Introduction to Theory and Criticism.' In: Leitch (2010), 1-33 (1975): Literaire kunst. Eerste druk 1955. Eenenveertigste druk 1975. Den Bosch: Malmberg. Rexroth, Kenneth. 'The Scope of Literature'. Onderdeel van het artikel 'Literature'. In: Encyclopaedia Britannica, online Rooden, Aukje van (2015). Literatuur, autonomie en engagement. Pleidooi voor een nieuw paradigma. Amsterdam: Amsterdam University Press Literatuur


text: Optica Lens (optica), transparant voorwerp om lichtstralen te convergeren of divergeren; zie ook: Objectief (optica), ook een lenzenstelsel wordt vaak kortweg 'lens' genoemd Objectief (fotografie), idem, maar specifiek voor de fotografie Ooglens, een structuur in het oog Contactlens, een direct op het oog te plaatsen lens Intraoculaire lens, een operatief in het oog geplaatste lens Biologie Lens (geslacht), een geslacht uit de vlinderbloemenfamilie Plaatsnamen Lens (België), een stad in de Belgische provincie Henegouwen Lens (Frankrijk), een stad in het Franse departement Pas-de-Calais Lens (Zwitserland), een plaats in het Zwitserse kanton Wallis Voetbal RC Lens, Franse voetbalclub Voetbalvereniging Lenig en Snel (Lens), te Den Haag. Jeremain Lens, voetballer Sigi Lens, zaakwaarnemer en voormalig voetballer Zie ook lenz (doorverwijspagina)


text: Lier (muziekinstrument), tokkelinstrument Draailier, gemechaniseerde viool Lier (werktuig), toestel om mee te hijsen of te trekken Lier (luchtvaart), machine om vliegtuigen mee te lanceren Lier (sterrenbeeld) (Lyra), sterrenbeeld genoemd naar het muziekinstrument Van Lier (schoenen), schoenenmerk Plaatsen Lier (België), stad in de provincie Antwerpen Station Lier, spoorwegstation aldaar Lier (Noorwegen), gemeente in de Noorse provincie Buskerud Personen Lier (familie), Nederlands regentengeslacht afkomstig uit het historische land Nassau Jørn Lier Horst (1970), een Noors schrijver en politieman Pim Lier (1918-2015), Nederlands jurist en halfbroer van koningin Juliana Van Lier Adeline van Lier (1956), Nederlands presentator en dochter van Theo van Lier Bertus van Lier (1906-1972), Nederlands componist, dirigent, muziekwetenschapper, journalist en vertaler Carel van Lier (1897-1945), Nederlands kunsthandelaar Fred van Lier (1927–2005), Nederlands politicus van de PvdA en broer van Theo van Lier Gummarus van Lier, middeleeuws heilige Hendrik van Lier (1828-1904), Nederlands notaris en politicus Helperus Ritzema van Lier, Nederlands / Zuid-Afrikaans theoloog en schrijver Herman Hubert van Lier (1792-1863), Nederlands jurist, notaris en burgemeester Johannes van Lier (1726-1799), Nederlands politicus, jurist, belastingontvanger en gedeputeerde van Drenthe Marike van Lier Lels (1959), Nederlands zakenvrouw Rachel van Lier (1856-1939, Nederlands pianiste en zangeres Rudie van Lier (1914-1987), Surinaams socioloog, historicus, dichter en schrijver Theo van Lier (1916-1992), Nederlands politicus en verzetsman Trui van Lier (1914-2002), Nederlands verzetsvrouw Truus van Lier (1921-1943), Nederlands verzetsvrouw Willem van Lier (1899-1976), Nederlands marineofficier Zie ook De Lier, plaats in de provincie Zuid-Holland (gemeente Westland)