text: De primaten of opperdieren (Primates) vormen een orde van zoogdieren, waartoe alle soorten halfapen en apen, inclusief de in de evolutie enige overgebleven mensensoort, Homo sapiens, behoren. De wetenschappelijke naam "Primates" betekent "eersten". Primaten zijn 85–55 miljoen jaar geleden ontstaan uit voorouders die leefden in de bomen van tropische bossen. Tijdens de evolutie hebben primaten zich sterk aangepast om in deze uitdagende omgeving te overleven. Belangrijke kenmerken zijn de grote hersenen, het goede gezichtsvermogen, het zien van kleuren en de mobiele schoudergordel. De meeste soorten hebben een opponeerbare duim en idem grote teen die hen in staat stellen om voorwerpen beet te pakken en te gebruiken. Sommige hebben een grijpstaart. Primaten hebben complexe bewegingstechnieken ontwikkeld; ze zijn in staat van boom tot boom te springen, op twee of vier ledematen te lopen, en aan takken van bomen te zwaaien. Alle primaten worden gekenmerkt door een toenemend gebruik van stereoscopisch zicht ten koste van de reuk, het dominante sensorisch systeem van de meeste zoogdieren. Deze eigenschappen zijn meer ontwikkeld bij apen en halfapen, maar minder bij lori's en maki's. Veel soorten zijn seksueel dimorf. Volwassen primaten leven solitair, in paren of in groepen tot honderden leden. Groepering Halfapen Halfapen zijn kleine boombewoners die meestal 's nachts actief zijn. De primitiefste soorten lijken sterk op insecteneters. Halfapen zijn een relatief primitieve, niet gespecialiseerde groep zoogdieren, waarvan de primaten zich in een vroeg stadium van zoogdierevolutie vertakten. Apen De apen zijn dagdieren en hebben over het algemeen vlakkere, expressievere gezichten en betere ontwikkelde hersenen dan halfapen. Net als halfapen lopen ze op vier voeten. De breedneusapen zijn anatomisch verschillend van de apen van de Oude Wereld. Mensapen Mensapen zijn een superfamilie binnen de apen die gekenmerkt wordt door een hoge intelligentie en het ontbreken van een staart. Hieronder vallen de gibbons, orang-oetans, gorilla's, bonobo's, chimpansees en ook de mens. Mensen worden daarnaast gekenmerkt door het gebruik van taal en een hoogontwikkelde capaciteit om het milieu te manipuleren. Tevens hebben zij een bekkenstructuur die aan een rechte houding is aangepast. Evolutie Met uitzondering van de mens, die ieder continent bewoont, leven de meeste primaten in de tropische of subtropische regio's van Noord-, Midden- en Zuid-Amerika, Afrika en Azië. In grootte variëren de primaten van de dwergmaki Microcebus berthae, die slechts 50 gram weegt, tot de berggorilla (Gorilla beringei), die 200 kg weegt. Gigantopithecus, uit het Pleistoceen, kon wel 300 kilogram worden. Op basis van fossiel bewijsmateriaal is vastgesteld dat de primitieve voorouders van de primaten mogelijk al bestonden in het Laat-Krijt, ongeveer 65 miljoen jaar geleden. De oudst bekende primaat, Plesiadapis, stamt uit het Laat-Paleoceen, 55 tot 58 miljoen jaar geleden. Op basis van moleculaire klok studies wordt gesuggereerd dat de primatentak wellicht nog ouder is en kan stammen uit het Midden-Krijt rond 85 miljoen jaar geleden. Anatomie en seksueel dimorfisme Primaten hebben naar voren gerichte ogen aan de voorkant van de schedel. Een binoculaire dispariteit maakt nauwkeurige afstandwaarneming mogelijk, wat nuttig was voor de brachiale voorouders van alle mensapen. Een knokige rand boven de oogkassen versterkt de zwakkere botten in het gezicht, die worden belast tijdens het kauwen. De halfapen (Strepsirrhini) hebben een bot rond de oogkas om hun ogen te beschermen, dit in tegenstelling tot de hogere primaten, de Haplorhini, die een volledig afgesloten oogkas hebben ontwikkeld. Primaten hebben een grote, gewelfde schedel, die in het bijzonder prominent aanwezig is bij de apen (Simiiformes). De schedel beschermt de grote hersenen, een ander onderscheidend kenmerk binnen deze groep. Het schedelvolume is bij mensen drie keer zo groot als bij de grootste niet menselijke primaat als gevolg van grotere hersenen. Het gemiddelde volume is 1201 kubieke centimeters bij mensen, 469 cm3 bij gorilla's, 400 cm3 bij chimpansees en 397 cm3 bij orang-oetans. De primaire evolutionaire trend van de primaten is te zien in de ontwikkeling van de hersenen, in het bijzonder in de neocortex, een deel van de hersenschors, dat betrokken is bij het zintuiglijk waarnemen, het genereren van signalen voor de beweging, ruimtelijk inzicht, bewust denken en bij mensen, het spreken. Terwijl andere zoogdieren sterk afhankelijk zijn van hun reukzin, heeft het leven van de primaten in bomen geleid tot een tast en visueel dominant zintuigelijk systeem en een afname van de delen van de hersens die relevant zijn voor de reukzin en een steeds complexere sociaal gedrag. Primaten hebben over het algemeen vijf vingers of tenen aan elk van de ledematen, met keratine-nagels aan het einde van elke vinger en teen. De onderkant van de handen en voeten hebben gevoelige uiteinden aan de vingertoppen. De meeste primaten hebben een opponeerbare duim, een karakteristieke eigenschap van primaten, hoewel er ook andere zoogdierorden zijn die dat hebben, zoals bijvoorbeeld de opossums. Hiermee kunnen ze voorwerpen vastpakken en vasthouden of gereedschap gebruiken. Bij primaten is de combinatie van een opponeerbare duim, korte nagels (in plaats van klauwen) en lange, naar binnen sluitende vingers een relict uit voorouderlijke praktijk om takken te grijpen en heeft het voor sommige soorten gedeeltelijk mogelijk gemaakt om een techniek te ontwikkelen om zich al slingerend aan de ledematen door de bomen voor te bewegen. Halfapen hebben klauwachtige nagels en een tweede teen aan elke voet, die ze gebruiken voor de verzorging. Het sleutelbeen van primaten is een prominent onderdeel van de schoudergordel, dit geeft het schoudergewricht een grote bewegelijkheid. Mensapen hebben beter beweegbare schoudergewrichten en armen door de dorsale positie van het schouderblad, de bredere borstkas, die minder diep en korter is en een minder bewegelijke wervelkolom. In tegenstelling tot de mensapen hebben apen van de Oude Wereld een staart. De enige primatenfamilie met volledige grijpstaart zijn de grijpstaartapen, Atelidae, uit de klade van de breedneusapen, met inbegrip van de brulapen, slingerapen, spinapen en wolapen. De kapucijnapen hebben een gedeeltelijke grijpstaart. Primaten tonen een evolutionaire trend in de richting van een kortere snuit. Morfologisch worden de apen van de Oude Wereld en de apen van de Nieuwe Wereld onderscheiden door de structuur van de neus en door de opstelling van hun tanden. Bij de apen van de Nieuwe Wereld staan de neusgaten zijwaarts, bij die van de Oude Wereld staan ze naar beneden gericht. De dentitieverschillen bij de primaten zijn aanzienlijk. Hoewel enkele soorten het grootste deel van hun snijtanden heeft verloren, hebben ze alle ten minste een lagere snijtand behouden. Bij de meeste halfapen vormen de onderste snijtanden en hoektanden een tandkam, die wordt gebruikt bij het verzorgen en soms bij het foerageren en de eerste onderste premolaar de vorm van een hoektand. De apen van de Oude Wereld hebben acht premolaren tegenover 12 bij de apen van de Nieuwe Wereld. De soorten apen van de Oude Wereld zijn onderverdeeld afhankelijk van het aantal knobbels op hun molaren; mensapen hebben er vijf, de overige soorten hebben er vier. Bij mensen kan de groei van de vijfde molaar soms uitblijven. Halfapen worden onderscheiden door hun onbeweeglijke bovenlippen, de vochtige punt van hun neus en hun naar voren gerichte onderste voortanden. Kleurenperceptie De ontwikkeling van het kunnen zien van kleuren bij primaten is een unicum onder de meeste placentadieren. Met uitzondering van sommige buideldieren ontwikkelden alle andere zoogdieren zich namelijk als dichromatisch of totaal kleurenblind. De eerste gewervelde voorouders van de primaten konden reeds drie kleuren zien (trichromatisch zicht). In de loop van het Mesozoïcum hebben de voorouders van nocturnale primaten, zoals nachtaapjes en galago's, een kegeltje in het netvlies verloren. Daardoor kunnen zij nu nog maar twee kleuren waarnemen (monochromatisch zicht). Smalneusapen, waaronder ook de mens, zijn trichromatisch door een duplicatie van het rood-groen-opsinegen. Deze duplicatie heeft 30 tot 40 miljoen jaar geleden plaatsgevonden. Bij breedneusapen hebben alleen de vrouwtjes trichromatisch zicht. Het vrouwtje moet dan wel heterozygoot zijn voor twee allelen van het opsinegen (rood en groen) op dezelfde locus van het X-chromosoom. Als dit niet het geval is dan is zij dichromatisch; mannetjes zijn dat altijd. Net als de smalneusapen vertonen brulapen (een familie van de breedneusapen) trichromatisme dat is terug te voeren op een evolutionair recente genduplicatie. Brulapen zijn een van de meest gespecialiseerde bladeters van de apen van de Nieuwe Wereld - vruchten zijn geen groot deel van hun voedingspatroon - en het voorkeurstype bladeren dat ze consumeren (jong vanwege de voedingswaarde en verteerbaarheid) wordt slechts gedetecteerd door een rood-groen signaal. Veldonderzoek dat de voedingsgewoonten van de brulapen bestudeert, suggereert dat trichromatisme werd geselecteerd door de omgeving waarin ze leven. Seksuele dimorfie Seksuele dimorfie is vaak zichtbaar bij apen, zij het in grotere mate bij de apensoorten van de Oude Wereld dan bij de apensoorten van de Nieuwe Wereld. In moderne studies worden DNA-vergelijkingen uitgevoerd om zowel de variatie in dimorfisme als de fundamentele oorzaken te achterhalen. Verschillende factoren zoals het paarsysteem, de grootte, de leefomgeving en het voedingspatroon zijn bepalend voor de mate van dimorfisme. Primaten kunnen dimorfie vertonen in lichaamsgewicht, grootte van de hoektand en vacht of huidskleur. Vergelijkende analyses hebben geleid tot een meer volledig begrip van de relatie tussen seksuele selectie, natuurlijke selectie en paringsystemen bij primaten. Dimorfisme blijkt het product te zijn van veranderingen in zowel mannelijke als vrouwelijke eigenschappen. Gedrag Sociale structuur Richard Wrangham stelt dat de sociale structuur van niet menselijke primaten het best kan worden bepaald door de hoeveelheid uitwisselingen van vrouwtjes die voorkomen tussen groepen. Hij stelde vier categorieën voor: het vrouwentransfersysteem; vrouwen gaan hierbij weg van de groep waarin ze zijn geboren; het mannentransfersysteem; vrouwen blijven hierbij in de groep waarin ze zijn geboren; monogame soorten; een man-vrouwband (niet per se voor het leven), soms vergezeld van eigen jongen; Solitaire soorten; vaak mannetjes die een territorium verdedigen dat tevens het leefgebied is van verscheidene vrouwtjes. Andere structuren komen ook echter voor, waarbij bijvoorbeeld zowel de mannen als de vrouwen van groep wisselen. Voedsel Primaten maken gebruik van een grote verscheidenheid aan voedingsbronnen. De meeste primaten hebben onder meer vruchten op hun voedingspatroon staan voor licht verteerbare koolhydraten en vetten voor energie. Ze hebben echter ander voedsel nodig, zoals bladeren en insecten, voor aminozuren, vitamines en mineralen. Primaten uit de onderorde Strepsirrhini kunnen zelf vitamine C aanmaken, net als de meeste andere zoogdieren, terwijl primaten uit de onderorde Haplorrhini deze mogelijkheid hebben verloren en daarom deze vitamine in hun voeding nodig hebben. Foto's Taxonomie Deze orde bestaat uit 2 onderordes. Orde: Primates (Primaten) Onderorde: Haplorhini (Apen en spookdieren) Infraorde: Simiiformes (Apen) Parvorde: Platyrrhini (Breedneusapen) Parvorde: Catarrhini (Smalneusapen) Superfamilie: Cercopithecoidea (Apen van de Oude Wereld) Superfamilie: Hominoidea (Mensapen) Infraorde: Tarsiiformes (Spookdiertjes en verwanten) Onderorde: Strepsirrhini (Halfapen) Infraorde: Adapiformes † Infraorde: Lemuriformes (Lemuren) Superfamilie: Cheirogaleoidea (Dwergmaki's) Superfamilie: Lemuroidea Infraorde: Lorisiformes (Lori's en galago's) Cladogrammen van de primaten en mensapen Primaten Mensapen Genetische verwantschap tussen mensen en niet-menselijke primaten De genomica van primaten wordt niet alleen bestudeerd door primatologen. De genetische verwantschap tussen mensen en andere primaten maakt van de gedetailleerde studie van het genoom van primatensoorten een rijke bron van ideeën over de menselijke biologie. Na het afronden van het menselijkgenoomproject in 2003 werden gelijkaardige onderzoeken gepubliceerd voor niet-menselijke primaten. Het eerste dergelijke resultaat was de genoomsequentie van de chimpansee in 2005. Daaruit bleek dat de splitsing tussen chimpansees en mensen ongeveer 6 miljoen jaar geleden plaatsvond. We delen 98% sequentie-identiteit, en ongeveer 29% van de orthologe eiwitten zijn identiek, waarbij de meeste proteïnen gemiddeld maar in twee aminozuren verschillen. Zelfs deze kleine verschillen geven aanleiding tot aanzienlijke fenotypische verschillen, bijvoorbeeld in de synaptische dichtheid (het aantal verbindingen tussen hersencellen). Om diverse praktische en wettelijke redenen is de studie van chimpanseegenetica moeilijk. Het meest gehanteerde niet-menselijke primaatmodel voor menselijke biologie is de resusaap, waarvan de genetische sequentie voor het eerst in 2007 werd blootgelegd. Resusapen en mensen hebben 93% sequentie-identiteit, wat wijst op een afsplitsing rond 25 miljoen jaar geleden. Andere primaten die gebruikt worden voor onrechtstreeks onderzoek naar de menselijke gezondheid zijn de baviaan en de vervet. In 2015 was het sequentie-onderzoek van deze soorten nog onderweg. Bedreiging met uitsterven en bescherming De primaten zijn met 84 genera en 502 soorten (140 Strepsirrhini en 362 Haplorhini) de 4de meest diverse orde van zoogdieren na vleermuizen, knaagdieren en insecteneters. Dat, en het feit dat de habitat van de meeste soorten zich in tropische of subtropische wouden bevindt, maakt de afzonderlijke primatensoorten bijzonder kwetsbaar voor uitsterven. In 2020 stonden op de rode lijst van de International Union for Conservation of Nature and Natural Resources 468 primatensoorten vermeld, met de volgende bedreigingsstatus: De uitgestorven soorten van deze lijst zijn de Palaeopropithecus ingens (laatst gezien in 1620) en de Xenothrix mcgregori (laatst gezien rond 1700). De Primate Specialist Group is de autoriteit voor het beheer van de informatie over primaten op de rode lijst. Wetenschappers hebben menselijke bedreigingen voor primaten in vier categorieën ondergebracht: eliminatie, degradatie, fragmentatie voor landbouw, ranching, houtkap, waterkracht jacht voor voedsel, specimens, lichaamsdelen vangst als huisdier of als aas aanleg van wegen leidt tot habitatfragmentatie Daarnaast zijn er intrinsieke stochastische bedreigingen zoals ziektes, en extrinsieke bedreigingen zoals klimaatverandering. De toenemende bezorgdheid over de toestand van wilde primatenpopulaties in de wereld begon rond het einde van de jaren 1960. Een belangrijke mijlpaal in de studie van de beschermingsproblematiek was het eerste symposium over neotropische primaten in 1972. Primaten vallen ook onder algemene internationale overeenkomsten over biodiversiteit zoals het Biodiversiteitsverdrag van Rio de Janeiro (meer bepaald het Nagoyaprotocol) en doelstelling 15 "leven op het land" van de duurzameontwikkelingsdoelstellingen van de Verenigde Naties waarin telkens veel aandacht uitgaat naar de bescherming van ecosystemen en habitats. De praktische moeilijkheid om wilde primaten langdurig in hun natuurlijke omgeving te observeren, verhoogt het belang van burgerwetenschap bij hun bescherming. Een voorbeeld van een dergelijk initiatief is het Proyecto Primates Panama, waarbij meer dan 100 leden van plaatselijke gemeenschappen regelmatig waarnemingen of relevante feiten inbellen. Naast het wetenschappelijk voordeel verhoogt dit ook de betrokkenheid van de bevolking bij eventuele beschermingsmaatregelen. Zie ook Evolutie van de mens Primaten


source: wikipedia

text: Psychiatrie is een medisch specialisme dat zich bezighoudt met psychische ziektebeelden en soms ook wel met de psychische gezondheid in het algemeen. Het gaat daarbij zowel om diagnostiek en behandeling (therapie) als om preventie en wetenschappelijk onderzoek naar de epidemiologie en werkingsmechanismen van deze aandoeningen. Het hoofddoel van de psychiatrie is het verlichten van psychisch lijden dat een gevolg is van psychiatrische aandoeningen en het vergroten van het psychisch welbevinden van de psychiatrisch patiënt en diens omgeving. Een psychiater is een arts met een aanvullende opleiding tot specialist in de psychiatrie. De term psychiatrie is geïntroduceerd in 1808 door Johann Christian Reil en is een samenvoeging van het Griekse psyche (ψυχὴ), wat ziel of geest betekent en iatros wat arts betekent (letterlijk geneeskunde van de ziel). De woorden psychiatrie en psychiatrisch worden ook wel in algemenere zin gebruikt om te verwijzen naar de geestelijke gezondheidszorg (ggz). Zo kan van een psychiatrisch verpleegkundige worden gezegd dat die 'in de psychiatrie werkt' of van een ex-patiënt dat die 'in de psychiatrie heeft gezeten'. In de psychiatrie (ggz) werken naast psychiaters ook andere hulpverleners, zoals psychologen, verpleegkundigen, sociotherapeuten en vaktherapeuten. Behandeling Psychiatrie maakt in principe gebruik van de medische aanpak, maar heeft wel zijn eigen kenmerken die in veel opzichten verschillen van die van de somatische geneeskunde. Behandelingen kunnen bestaan uit verschillende modaliteiten waaronder verschillende soorten gesprekstherapieën, non-verbale therapieën, geneesmiddelen zoals antipsychotica, antidepressiva, sedativa en anxiolytica. In de psychiatrie kunnen in België en Nederland – overigens net als in de somatische geneeskunde – mensen tegen hun zin worden vastgehouden en soms behandeld als ze een gevaar vormen voor zichzelf of voor anderen. Gedwongen behandeling is daarbij veel minder gemakkelijk mogelijk dan gedwongen opname. Psychiatrie wordt beoefend door psychiaters, maar er zijn ook veel andere behandelaars die zich met psychiatrische patiënten bezighouden, die in dit vakgebied overigens ook vaak 'cliënten' worden genoemd. Numeriek zijn deze zelfs ruim in de meerderheid. Voorbeelden zijn klinisch psychologen en gz-psychologen, maar ook sociaal-psychiatrisch verpleegkundigen (Nederland), psychiatrisch verpleegkundigen, vaktherapeuten, ergotherapeuten, sociotherapeuten, maatschappelijk werkers,maatschappelijk assistenten en ambulante begeleiders. De psychiater is – met de huisarts en de verpleegkundig specialist – als enige gerechtigd medicatie voor te schrijven. Zoals in de hele geneeskunde geldt ook in de psychiatrie dat er ernstige, vrijwel onbehandelbare psychiatrische ziekten zijn en kwalen die vanzelf overgaan, en/of goed te behandelen zijn. Voor sommige aandoeningen bestaan medicamenten die met wisselend succes de symptomen onderdrukken en soms na een zekere periode weer kunnen worden afgebouwd. De effectiviteit van medicatie varieert van individu tot individu en vaak is een proefbehandeling de enige manier om te weten te komen of er effect optreedt. Medicijnen die genezen in de zin dat ze 'de oorzaak' van de ziekte verhelpen bestaan in de psychiatrie nog niet. Het kernprobleem van de psychiatrie Een belangrijk probleem, misschien wel het kernprobleem in de psychiatrie, is dat de oorzaken van de meeste psychiatrische ziekten niet goed bekend zijn en in geen enkel geval werkelijk tot op de bodem worden begrepen. Een ziekte-indeling (nosologie) zoals die in de somatische geneeskunde meestal berust op een duidelijke oorzaak of onderliggend mechanisme, is in de psychiatrie (nog) niet haalbaar. Daarom wordt in de psychiatrie een ziekte-indeling gehanteerd die vooral uitgaat van de (groep van) symptomen. Een veel gehanteerde indeling is die volgens het Amerikaanse Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders (DSM). Er is wel veel onderzoek gedaan en nog steeds gaande, waarbij bij vele ziekten biochemische afwijkingen, erfelijke factoren en omgevingsfactoren zijn gevonden die met de ziekte samengaan, maar van een duidelijke, aantoonbare oorzaak-gevolgrelatie is meestal geen sprake. Ook rijst altijd de vraag of lichamelijke afwijkingen, b.v. in de hersenen, oorzaak of gevolg van de ziekte zouden zijn. In de loop der eeuwen zijn daarom voor bijna iedere psychiatrische ziekte vele hypothesen over de oorzaak opgesteld, die sterk aan mode onderhevig zijn en waarvoor er meestal ook geen bewijs kan worden geleverd. Er zijn perioden geweest dat psychiatrische ziekten vooral aan de omgeving werden geweten, aan de situatie in het gezin van de patiënt als kind, aan de erfelijkheid, en bij verder teruggaan in de geschiedenis van bezetenheid door demonen, enz. Bij de meeste ziekten bestaan er bovendien diverse verklaringsmodellen die elkaar soms aanvullen maar soms ook tegenspreken. In de eenentwintigste eeuw maakt de 'biologische psychiatrie' opgang, die stelt dat aan de meeste of zelfs alle psychiatrische ziekten een pathologisch proces in de hersenen ten grondslag ligt. Het onderliggende filosofische standpunt dat de geest zich alleen manifesteert dankzij onderliggende fysieke structuren (de hersenen) wordt niet door iedereen geaccepteerd, en het debat hierover woedt eigenlijk al sinds Descartes. De hersenen zijn een zeer complex orgaan, dat zich maar moeilijk voor onderzoek bij levende mensen leent. Niettemin zijn in praktische zin vorderingen geboekt bij de behandeling met medicamenten van de belangrijkste 'grote' psychiatrische ziekten, depressie en schizofrenie. De symptomen van deze aandoeningen kunnen vaak zodanig teruggedrongen worden dat mensen niet meer voor de rest van hun leven in een psychiatrisch ziekenhuis behoeven te verblijven. Diagnostiek Iedere vorm van rationele geneeskunde kan pas beginnen als er een methode bestaat om patiënten met soortgelijke aandoeningen te groeperen onder een diagnose. Pas dan wordt het mogelijk bij mensen met dezelfde diagnose behandelingen in te stellen en systematisch te evalueren hoe goed die werken. Hieraan heeft het heel lang geschort in de psychiatrie. Pas door psychiaters als Emil Kraepelin en later Eugen Bleuler werden pogingen ondernomen om een systematiek van psychiatrische diagnosen te ontwerpen. Traditioneel had iedere psychiater zijn eigen methode om diagnosen te stellen en die methoden verschilden ook sterk tussen landen en tussen scholen in de psychiatrie. De diagnose 'schizofrenie' betekende in Europa bijvoorbeeld iets heel anders dan in de Verenigde Staten. Hierdoor werd het moeilijk om te bepalen of een behandeling in de ene kliniek ook zinvol kon zijn in een andere, omdat in die kliniek misschien wel een heel andere groep mensen werd begrepen onder die diagnose. DSM Om aan deze spraakverwarring een halt toe te roepen is het Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders (DSM) in het leven geroepen. IN 2013 kwam het DSM-5 gereed dat op sommige gebieden grote verschillen vertoont met de vierde editie. DSM-5 verscheen in 2014 in het Nederlands. In het DSM worden alle diagnosen operationeel gedefinieerd, dat wil zeggen dat iemand die met de patiënt praat en het boekje in de hand heeft (of in het hoofd) in het ideale geval van iedere diagnose kan zeggen of deze gesteld kan worden of niet, en dat onderzoek door verschillende artsen bij dezelfde patiënt ook inderdaad tot dezelfde diagnose leidt. Dit is een ideaal dat nooit kan worden bereikt, omdat ook vrijwel alle psychiatrische symptomen in verschillende graad kunnen voorkomen, van normaal tot duidelijk pathologisch. Wanneer is iemand ziekelijk jaloers, of ziekelijk somber? De beoordeling of een individueel symptoom bij iemand aanwezig is kan dus ook tussen verschillende waarnemers variëren. Er staan veel lijstjes van symptomen in het DSM, waarbij de patiënt er dan vaak enkele beslist moet hebben voor de diagnose kan worden gesteld terwijl er meestal een aantal nevensymptomen bij staan die de diagnose verder kunnen ondersteunen. Het DSM pretendeert niet de oorzaak van de beschreven beelden te weten; het is puur een poging om te bevorderen dat patiënten met vergelijkbare symptomen ook een vergelijkbare diagnose krijgen, zodat ze behandeld kunnen worden met methoden die bij een vergelijkbare groep mensen onderzocht zijn en die daarbij werkten. Het DSM is een nomenclatuur. Het DSM maakt daarnaast gebruik van een meer-assige diagnose om de situatie van de patiënt zo nauwkeurig mogelijk te beschrijven. Er wordt niet alleen naar het actuele probleem gekeken, maar ook naar de persoonlijkheidsstructuur, factoren in de omgeving, lichamelijke ziekten en de lijdenslast die de situatie meebrengt. Het DSM is dus een beschrijvende lijst van psychische stoornissen, bijvoorbeeld depressie, neurose, psychose, aboulie, OCD, schizofrenie, persoonlijkheidsstoornissen enz., zoals die onder andere in de westerse wereld voorkomen en onderzocht zijn. (In landen met niet-westerse culturen komen soms verschijnselen voor die in westerse ogen psychiatrisch van aard zijn maar binnen die cultuur in een ander kader geplaatst worden, zoals bijvoorbeeld het geloof in winti in Suriname). Het DSM wordt geregeld (ongeveer om de tien jaar) herzien als de inzichten over welke eigenschappen kenmerkend zijn voor een bepaald beeld veranderen. Dit moet natuurlijk niet al te vaak gebeuren omdat er geen wetenschappelijk onderzoek opgezet kan worden op basis van een diagnose als die diagnose in de tussentijd steeds verandert. Deelgebieden Binnen de psychiatrie kunnen de volgende deelgebieden onderscheiden worden. Eerstelijnspsychiatrie Forensische psychiatrie Kinder- en jeugdpsychiatrie Ouderenpsychiatrie Neuropsychiatrie Sociale psychiatrie Transculturele psychiatrie Verslavingsgeneeskunde Ziekenhuispsychiatrie Naast psychiatrische sub-specialisaties hebben ook disciplines als neurologie, neurochirurgie en psychologie veel raakvlakken met de psychiatrie. Veel voorkomende psychiatrische ziektebeelden Psychiatrische aandoeningen manifesteren zich in de loop van het leven bij een groot percentage van de bevolking. Ongeveer 0,5-1,1% van de bevolking, wereldwijd en in alle samenlevingen, lijdt aan schizofrenie. Een groot deel van de mensen maakt minstens eenmaal in zijn of haar leven een depressie door, en op ieder moment is ongeveer 5% van de bevolking depressief. Daarnaast komen fobieën en ernstige persoonlijkheidsstoornissen heel veel voor. Dwang De Wet verplichte ggz (Wvggz) is bedoeld om te komen tot een verantwoorde toepassing van Middelen en Maatregelen en zodoende de patiënt te beschermen tegen machtsmisbruik en willekeur. Voorts omschrijft deze wet ook de rechten van de patiënt gedurende het onvrijwillige verblijf. Een gedwongen opname in de psychiatrie is wettelijk mogelijk op drie manieren: Inbewaringstelling (IBS) Met een inbewaringstelling wordt de patiënt tegen zijn zin met schriftelijke toestemming van de burgemeester en zo nodig met behulp van politie tijdelijk geplaatst op een gesloten afdeling van een psychiatrische kliniek. Binnen vijf werkdagen bezoekt een toegewezen advocaat de patiënt in de kliniek. Twee werkdagen erna komt een rechter, samen met een griffier naar de kliniek en houdt daar een officiële zitting om te toetsen in hoeverre er sprake is van rechtmatige IBS. De advocaat en ook vaak de psychiater van de afdeling en familieleden zoals de ouders van de cliënt zijn daarbij aanwezig. De zitting duurt vaak minder dan 20 minuten. De rechter kan de IBS ongedaan maken of voortzetten. De rechter maakt meestal meteen zijn beslissing bekend en de patiënt krijgt altijd een officiële brief met daarin de uitspraak. Na het opheffen van een IBS gaat de patiënt soms naar een open afdeling of kan de verdere behandeling ambulant voortgezet worden. Ook kan de patiënt zich aan een voorgestelde behandeling onttrekken. Rechterlijke machtiging (RM) Een rechterlijke machtiging is een vergunning van de rechtbank tot gedwongen opname in een gesloten afdeling van een psychiatrisch ziekenhuis. Hij wordt verstrekt na onderzoek door de rechtbank en nadat de patiënt is gehoord. De machtiging wordt alleen afgegeven bij zeer ernstige en langer durende psychische ontwrichting waarbij de patiënt aantoonbaar een gevaar is voor zichzelf en/of zijn omgeving. Als er een RM wordt opgelegd blijft de patiënt zo lang als noodzakelijk wordt geacht op een gesloten afdeling. Behandeling zoals medicatie kan alleen worden gegeven met instemming van de patiënt of om onmiddellijk gevaar af te wenden. Met ingang van 1 januari 2010 kunnen middels de Wet verplichte geestelijke gezondheidszorg personen met een ernstige psychiatrische aandoening vaker en langer thuis worden behandeld. Strafrecht Op last van de rechter kan iemand, na rapportering door twee gedragskundigen, conform artikel 37 van het Wetboek van Strafrecht gedurende een jaar gedwongen worden opgenomen in een psychiatrische instelling. Dit kan alleen als de persoon een strafbaar feit heeft gepleegd en bovendien een gevaar is voor zichzelf of anderen of voor de algemene veiligheid van mensen of goederen. Voorwaarde is dat het strafbare feit de persoon niet kan worden toegerekend wegens een gebrekkige ontwikkeling of ziekelijke stoornis van de geestvermogens. Antipsychiatrie In de jaren 70 ontstond een beweging die bekendheid kreeg als de antipsychiatrie. Ze had ernstige kritiek op de traditionele medische invalshoek van de psychiatrie van die tijd. Een belangrijke exponent was Ronald Laing, die zichzelf overigens niet tot de anti-psychiatrie rekende. In Nederland kreeg de jonge psychiater Jan Foudraine met zijn boek Wie is van hout veel aandacht voor een andere wijze van denken over psychische stoornissen. Een boekverfilming die uit de antipsychiatrie voortvloeide is One Flew Over the Cuckoo's Nest. Terwijl in de psychiatrie zèlf de discussie momenteel – mede onder invloed van de opkomst van een primair "biologisch" georiënteerde benadering – grotendeels lijkt verstomd, hebben op een ander niveau psychiaters als Stanislav Grof, Arno Gruen en Horst-Eberhard Richter de kwestie van geestelijke (volks)gezondheid inmiddels geherdefinieerd als een van de belangrijkste kernproblemen van de geseculariseerde, hoog-geïndustrialiseerde en geglobaliseerde samenleving als geheel. Verdere kritiek Veel kritiek en discussie heeft zich gericht op de effectiviteit, bijwerkingen en het routinematig gebruik van psychiatrische medicatie. Critici vragen zich af of psychiatrische geneesmiddelen wel inderdaad het effect hebben dat wordt geclaimd. Er is geclaimd dat fabrikanten invloed hebben uitgeoefend op het wetenschappelijk onderzoek naar de werkzaamheid van geneesmiddelen, bijvoorbeeld door gemelde bijwerkingen te verdoezelen (toegenomen kans op zelfmoord bij bepaalde anti-depressieve middelen, vooral bij jongeren). Hard bewijs voor dit verdoezelen, evenals trouwens voor de geclaimde toegenomen suïcidaliteit, ontbreekt. De enthousiaste verhalen kort na het op de markt komen van veel middelen zoals de antidepressiva uit de groep van de SSRI's hebben ertoe geleid dat het gebruik ervan explosief toenam. Dit is een verschijnsel dat bij veel geneesmiddelen optreedt. Vrijwel altijd volgt dan enige jaren later een tegenreactie, het middel blijkt toch ook bijwerkingen en nadelen te hebben en niet zo goed te werken als iedereen graag wilde geloven. Een dergelijke situatie lijkt op dit moment op te treden bij het gebruik van middelen als Ritalin voor ADHD, een diagnose die bij steeds meer kinderen wordt gesteld die vroeger gewoon als 'lastig' zouden zijn benoemd. Voorts bestaat er ook bij veel psychiatrische ziektebeelden, met name bij depressie, een natuurlijke tendens tot genezing of althans verbetering, en hoewel de meerwaarde van antidepressivum in een groot aantal dubbelblinde gerandomiseerde onderzoeken is aangetoond, is het verschil met de niet-behandelde controlegroep lang niet altijd spectaculair. Critici wijzen ook op de problemen met de betrouwbaarheid van het hele diagnostisch systeem van de psychiatrie (Williams et al, 1992; McGorry et al., 1995; Hirschfeld et al., 2003). Sommige psychiaters zijn ook niet overtuigd van de 'biologische hypothese' die in de inleiding werd genoemd. Er wordt voorts herhaaldelijk gewezen op de geschiedenis van de psychiatrie, waarin vele wreedheden zijn begaan waaronder het lichtvaardig gebruik van elektroshocks en hersenoperaties. Onder bepaalde politieke systemen zijn in het verleden onder het mom van psychiatrie - al dan niet met instemming en medewerking van psychiaters - excessen voorgekomen, zoals in Hitler-Duitsland, in de Sovjet-Unie onder Stalin en ook nog daarna. Berucht is ook het uiterst omstreden en geheime Project MK-ULTRA en met name de rol die de destijds vooraanstaande Amerikaanse psychiater Donald Ewen Cameron daarin vervulde met zijn zogenaamde Psychic driving-experimenten. Er is bewijs dat geavanceerde psychotherapie effectiever kan zijn bij een acute psychose dan uitsluitend medicinale behandeling, ook in de acute fase (eerste drie weken) van een opname. Daarbij is er bewijs dat het gebruik van antipsychotica de kans op chronische ziekte vergroot, een aantal ernstige bijwerkingen kan hebben (waaronder het Maligne neuroleptisch syndroom) en onder meer bij oudere gebruikers kan leiden tot een vroegtijdige dood. De Britse overheidsorganisatie National Institute for Health and Clinical Excellence (Nice) probeert gezondheidsinstellingen inmiddels met richtlijnen ertoe te bewegen de toegang van schizofreniepatiënten tot psychotherapeutische behandelingen te verbeteren. Opleiding Een erkende opleiding in de psychiatrie start in Nederland en Vlaanderen na het behalen van het basis-artsendiploma. Het is dan een master-na-masteropleiding, zo onder meer te: Universiteit Antwerpen Universiteit van Amsterdam Vrije Universiteit Brussel Universiteit Gent Rijksuniversiteit Groningen Universiteit Leiden Universiteit Maastricht Katholieke Universiteit Leuven Erasmus MC - Universitair Medisch Centrum Rotterdam Universiteit Utrecht Radboud Universiteit Nijmegen Zie ook Geschiedenis van de psychiatrie Geestelijke gezondheidszorg Antipsychiatrie Het Dolhuys, nationaal psychiatriemuseum Verslavingszorg Lijst van psychiatrische aandoeningen


text: De slurfdieren of olifantachtigen (Proboscidea) zijn de orde van zoogdieren waartoe mastodonten, mammoeten en olifanten behoren. Ze zijn het nauwste verwant aan de zeekoeien en de klipdassen. In totaal zijn er zo'n 150 soorten bekend. De orde stamt uit Afrika en heeft een lange en bewogen geschiedenis. De meeste vertegenwoordigers zijn echter uitgestorven, hoewel dit voor een aantal soorten pas vrij recent (einde van de laatste ijstijd of nog later) is gebeurd. Eritherium uit het Laat-Paleoceen is het oudst bekende, kleinste en primitiefste slurfdier. Taxonomische indeling Orde: Proboscidea (Slurfdieren) Onderorde: (incertae sedis) Familie: Barytheriidae † Onderorde: Deinotheroidea † Familie: Deinotheriidae † Geslacht: Deinotherium † Soort: Deinotherium bozasi † Soort: Deinotherium giganteum † Soort: Deinotherium indicum † Geslacht: Prodeinotherium † Soort: Prodeinotherium bavaricum † Soort: Prodeinotherium hobleyi † Soort: Prodeinotherium pentapotamiae † Soort: Prodeinotherium sinense † Onderorde: (incertae sedis) Familie: Moeritheriidae † Geslacht: Moeritherium † Soort: Moeritherium andrewsi † Soort: Moeritherium chehbeurameuri † Soort: Moeritherium gracile † Soort: Moeritherium lyonsi † Soort: Moeritherium trigodon † Onderorde: (incertae sedis) Familie: Numidotheriidae † Geslacht: Daouitherium † Soort: Daouitherium rebouli † Geslacht: Numidotherium † Soort: Numidotherium koholense † Geslacht: Phosphatherium † Soort: Phosphatherium escuillei † Onderorde: Elephantiformes (3 nog levende soorten) Familie: Elephantidae (Olifanten en mammoeten) (3 nog levende soorten) Geslacht: Elephas (1 nog levende soort) Soort: Elephas maximus (Aziatische olifant) Ondersoort: Elephas maximus borneensis (Borneodwergolifant) Ondersoort: Elephas maximus indicus (Indische olifant) Ondersoort: Elephas maximus maximus (Ceylon-olifant) Ondersoort: Elephas maximus sumatranus (Sumatraanse olifant) Soort: Elephas falconeri † (Siciliaanse dwergolifant; kwam voor op eilanden in de Middellandse Zee) Geslacht: Loxodonta (2 nog levende soorten) Soort: Loxodonta africana (Afrikaanse savanneolifant) Soort: Loxodonta cyclotis (Afrikaanse bosolifant) Ondersoort: Loxodonta cyclotis pumilio (Afrikaanse dwergolifant) Geslacht: Mammuthus † Soort: Mammuthus columbi (Amerikaanse mammoet) † Soort: Mammuthus creticus (Kretenzische mammoet) † Soort: Mammuthus imperator (Keizersmammoet) † Soort: Mammuthus lamarmorae (Sardijnse dwergmammoet) † Soort: Mammuthus primigenius (Wolharige mammoet) † Soort: Mammuthus trogontherii (Steppemammoet) † Familie: Gomphotheriidae † Geslacht: Amebelodon † Soort: Amebelodon britti † Soort: Amebelodon floridanus † Soort: Amebelodon fricki † Soort: Amebelodon grandincisivus † Geslacht: Anancus † Soort: Anancus alexeevae † Soort: Anancus arvernensis † Soort: Anancus cuneatus † Soort: Anancus perimensis † Soort: Anancus sinensis † Soort: Anancus sivalensis † Soort: Anancus osiris † Soort: Anancus petrocchii † Geslacht: Cuvieronius † Soort: Cuvieronius hyodon † Soort: Cuvieronius priestleyi † Soort: Cuvieronius tropicus † Geslacht: Gomphotherium † Soort: Gomphotherium anguirvalis † Soort: Gomphotherium angustidens † Soort: Gomphotherium annectens † Soort: Gomphotherium brewsterensis † Soort: Gomphotherium calvertense † Soort: Gomphotherium connexus † Soort: Gomphotherium nebrascensis † Soort: Gomphotherium obscurum † Soort: Gomphotherium osborni † Soort: Gomphotherium productum † Soort: Gomphotherium rugosidens † Soort: Gomphotherium simplicidens † Soort: Gomphotherium steinheimense † Soort: Gomphotherium willistoni † Soort: Gomphotherium wimani † Geslacht: Paleomastodon † Geslacht: Platybelodon † Soort: Platybelodon barnumbrowni † Soort: Platybelodon danovi † Soort: Platybelodon grangeri † Soort: Platybelodon loomisi † Geslacht: Rhynchotherium † Soort: Rhynchotherium browni † Soort: Rhynchotherium edensis † Soort: Rhynchotherium falconeri † Soort: Rhynchotherium paredensis † Soort: Rhynchotherium simpsoni † Geslacht: Stegomastodon † Familie: Mammutidae (Mastodonten) † Geslacht: Eozygodon † Soort: Eozygodon morotoensis † Geslacht: Losodokodon † Soort: Losodokodon losodokius † Geslacht: Mammut (Mastodont) † Soort: Mammut americanum (Amerikaanse mastodont) † Soort: Mammut cosoensis † Soort: Mammut furlongi † Soort: Mammut matthewi † Soort: Mammut pentilicus † Soort: Mammut raki † Soort: Mammut spenceri † Geslacht: Sinomammut † Soort: Sinomammut tobieni † Geslacht: Zygolophodon † Soort: Zygolophodon aegyptensis † Soort: Zygolophodon chinjiensis † Soort: Zygolophodon lufengensis † Soort: Zygolophodon nemonguensis † Soort: Zygolophodon tapiroides † Soort: Zygolophodon turicensis † Familie: Stegodontidae † Geslacht Stegolophodon † Soort: Stegolophodon praelatidens † Soort: Stegolophodon progressus † Soort: Stegolophodon pseudolatidens † Soort: Stegolophodon stegodontoides † Soort: Stegolophodon cautleyi † Geslacht Stegodon † Soort: Stegodon elephantoides † Soort: Stegodon ganesha † Soort: Stegodon insignis † Soort: Stegodon orientalis † Soort: Stegodon zdanski † Soort: Stegodon aurorae † Soort: Stegodon trigonocephalus † Soort: Stegodon sompoensis † Soort: Stegodon florensis † Soort: Stegodon sondaari'' †


text: Planten (Viridiplantae binnen de Archaeplastida, oorspronkelijk Plantae) zijn organismen die zich niet kunnen voortbewegen en die fotosynthese vertonen. De naam Plantae wordt niet meer voor een taxonomische eenheid gebruikt, maar oorspronkelijk had het vooral betrekking op de zaadplanten (naaktzadigen en bedektzadigen), varens en verwanten (wolfsklauwen, paardenstaarten en 'echte' varens) en mossen (inclusief levermossen en hauwmossen) en een aantal uitgestorven groepen, zoals de zaadvarens. Ook werden soms bepaalde groepen groene algen tot de planten gerekend, zoals de kranswieren. Bij de uitdrukking 'bloemen en planten' gaat het in het gewone spraakgebruik vaak om kruidachtige soorten van de bedektzadigen (Angiospermae), bijvoorbeeld snijbloemen, sierplanten, kamerplanten, tuinplanten, kuipplanten en potplanten. Deze worden dan voor een deel geplaatst tegenover de houtige planten zoals de struiken en bomen. Samen vormen ze slechts een klein deel van de Viridiplantae. Omgrenzing De term 'planten' kan min of meer losjes gebruikt worden, zonder dat wordt aangegeven of het om een oude omgrenzing, om de meer moderne, of om een nog nauwer begrensde groep gaat, bijvoorbeeld alleen de vaatplanten, de zaadplanten, de bedektzadigen of zelfs de bloemplanten. Historisch gezien is de definitie van de 'planten' aan verandering onderhevig geweest. Met 'planten' werd vaak bedoeld: alle organismen die traditioneel door plantkundigen worden bestudeerd, de meercellige eukaryote fotosynthetiserende organismes (soms zelfs samen met de schimmels). Oorspronkelijk omvatten de planten (in de oude, ruime betekenis) ongeveer, dus landplanten zoals vaatplanten, mossen, groenwieren, schimmels en korstmossen, blauwalgen, diatomeeën, bruinwieren en roodwieren. Op deze manier opgevat is de term plant een ecologische term, net zoals de term algen. Oudere teksten gebruiken vaak deze traditionele omgrenzing. De fotosynthetische prokaryoten (de blauwalgen of cyanobacteriën) worden niet meer tot de planten gerekend. Dit geldt tevens voor een hele reeks van groepen van protisten, zoals de roodwieren of de bruinwieren. De schimmels werden oorspronkelijk ook tot de planten gerekend, maar volgens meer recente opvattingen zijn ze nauwer verwant aan de dieren. De schimmels worden nu dan ook in een eigen rijk ingedeeld: Fungi in de supergroep van de Unikonta, samen met de rijken van de dieren en de Amoebozoa. Hoewel in moderne opvattingen de planten het rijk Viridiplantae omvatten, is het is ook mogelijk om de gehele supergroep Archaeplastida op te vatten als planten, dus inclusief algengroepen als de kranswieren, de groenwieren en de roodwieren. Vóór de opkomst van de moleculaire biologie was het systematisch onderzoek aan de verschillende plantengroepen en in het bijzonder de fylogenie, gebaseerd op morfologische en anatomische kenmerken en op de analyse van de levenscycli. Traditionele methoden worden nog steeds gebruikt bij het onderzoek aan uitgestorven, fossiele planten. Bouwplan Zaadplanten De typische bouw van zaadplanten omvat drie hoofdorganen: wortels, stengels en bladeren. wortels, ondergronds (zelden bovengronds) Stengels, bovengronds (soms ondergronds), deze dragen de bladeren Bladeren, langs de stengels Op de drie hoofdorganen bestaan veel variaties, vaak afhankelijk van hun functie. Bloemen zijn te beschouwen als omgevormde stengels met bladeren. Organen als wortels, bladeren of stengels kunnen ontbreken of sterk gereduceerd zijn. Varens en wolfsklauwen Planten uit andere groepen, zoals de varens en de wolfsklauwen hebben een iets andere bouw, waarvoor vaak een eigen terminologie bestaat. Om deze bouw en de evolutie daarvan goed te kunnen verklaren is voor deze groepen in het verleden de teloomtheorie opgesteld. Mossen Sterker afwijkend zijn de levermossen, mossen, hauwmossen omdat het bij deze planten om haploïde gametofyten gaat en niet zoals bij de voorgaande groepen om diploïde sporofyten. Bij de bebladerde levermossen en bij mossen zijn er structuren die sterk gelijken op stengels en bladeren, maar met wortels vergelijkbare structuren zijn er niet. Bij hauwmossen en de thalleuze levermossen bestaat de plant uit een min of meer vlak en gelobd thallus. Algen Een zeer heterogene groep wordt gevormd door de algen, die een hiervan afwijkende bouw en generatiewisseling hebben. Het meest verwant aan de planten zijn de groenwieren en de kranswieren. Taxonomische indeling De formele botanische nomenclatuur (naamgeving) van planten wordt tegenwoordig geregeld door de International Code of Nomenclature for algae, fungi, and plants (ICBN). Tegenwoordig worden in de biologie bijna uitsluitend fylogenetische classificatiesystemen gevolgd die de planten aan de hand van hun afstamming indelen. Hierbij gelden alleen de groenwieren (Chlorophyta), de kranswieren (Charophyta) en de Prasinophyta naast de landplanten (Embryophyta) als echte planten, te weten de Archaeplastida of Primoplantae. Al deze organismen bevatten chlorofyl a en b en slaan fotosynthetisch geproduceerde suikers in de vorm van zetmeel op in plastiden zoals chloroplasten en leukoplasten. De celwanden van deze organismen bestaan uit het macromolecuul cellulose (een polymeer van druivensuiker). Wanneer plantaardige cellen delen, moeten zij een nieuwe celwand vormen tussen beide dochtercellen. Dit wordt bewerkstelligd door de vorming van een fragmoplast: een systeem van langs de as van de celdeling georiënteerde microtubuli, die helpt bij het begeleiden van de afzetting van cellulose. Dit is ook een belangrijk verschil met de groenwieren, die een fycoplast tijdens de mitose vormen, waarbij de microtubuli loodrecht liggen op de as van de celdeling. Alleen planten en kranswieren hebben celdeling met behulp van een fragmoplast. Moderne indeling Tegenwoordig wordt een indeling als de onderstaande gebruikt, waar de wat nauwer omgrensde groep van planten is te vinden binnen de Archaeplastida: Een indeling van de supergroep Archaeplastida = Primoplantae Bedektzadigen Er zijn in het verleden verschillende indelingen gebruikt, die regelmatig ook nog worden aangepast (bijvoorbeeld het Engler-systeem en het Wettstein-systeem). Arthur Cronquist publiceerde in 1981 het Cronquist-systeem. In de negentiger jaren is door de Angiosperm Phylogeny Group een nieuwe indeling gepubliceerd (zie ook het boek van W.S. Judd en anderen), gebaseerd op het DNA van chloroplasten bij bedektzadigen. De nieuwste indeling is APG IV (2016): dit wordt ten dele in de Nederlandstalige Wikipedia gebruikt. De indeling omvat een klein gedeelte van de planten (de bedektzadigen), maar dus niet de naaktzadigen, de varens, de bladmossen, de levermossen en de hauwmossen. Oudere indelingen In de literatuur zijn allerlei andere indelingen te vinden. Zo is er de tweedeling Thallophyta versus Cormophyta, waarbij de Cormophyta de planten zijn met een opbouw vanuit een centrale stengel met daaraan bladeren (ze hebben meestal ook een wortel). De Thallophyta zijn dan alle andere plantvormen (algen, wieren, korstmossen, paddenstoelen, schimmels, enz). De naam Thallophyta heeft betrekking op een niet-natuurlijke eenheid (een zogenaamde parafyletische groep) en wordt eigenlijk niet meer gebruikt. De naam Cormophyta heeft wel betrekking op een natuurlijke groep, maar deze wordt tegenwoordig veelal Embryophyta genoemd. Een systeem dat de naam Cormophyta gebruikte is het Wettstein-systeem. Een andere tweedeling is die in Cryptogamae versus Phanerogamae, waarbij de Phanerogamae de zaadplanten zijn, tegenwoordig meestal Spermatophyta of Spermatopsida geheten. De Cryptogamen zijn dan de rest, de lagere planten zonder eenvoudig herkenbare voortplantingsorganen. De Cryptogamen vormen geen natuurlijke eenheid, maar de naam wordt nog steeds gebruikt omdat het een gemakkelijke verzamelterm die een aantal moeilijker in te delen organismes onder één noemer samenbrengt (varens, wolfsklauwen, mossen, korstmossen, algen, protisten). Ook de naam Plantae is tamelijk verouderd. Bij zijn indeling in drie rijken (dieren, planten en mineralen) gebruikte Linnaeus de naam Plantae voor een groep die vandaag de dag buitengewoon ruim gedefinieerd lijkt. De wat verouderde indeling, waarin de planten nog voorkomen is: Flora Flora's zijn in eerste instantie systematische inventarisaties van taxa (soorten, geslachten, families), die voorkomen in een bepaald gebied, bijvoorbeeld België, Nederland. Het betreft traditioneel beperkte groepen, zoals kranswieren, korstmossen, mossen, levermossen, of vaatplanten. Meestal zijn deze soortenlijsten voorzien van determinatiesleutels en van morfologische, plantengeografische en ecologische gegevens. Op een dergelijke publicatie is de benaming flora overgegaan. Vaak zijn de taxonomische indelingen aangepast voor lokaal gebruik en zijn namen in de lokale taal of talen toegevoegd. Voor het Nederlandse (taal-)gebied zijn verschillende flora's gemaakt, onder andere: De voorloper van de huidige Heukels' Flora van Nederland gebruikte vanaf 1934 het systeem van Wettstein in Handbuch der systematischen Botanik; een nauw verwant systeem is dat van Engler, in Die natürlichen Pflanzenfamilien. De indeling in de Heukels' Flora van Nederland, 1996, gaat uit van Cronquist, maar in een aangepaste versie. Het Cronquist-systeem (1981) gebruikt de naam Magnoliophyta voor de bedektzadigen en Magnoliopsida voor de dicotylen, en onderscheidt zes onderklassen in de dicotylen (onder andere de Magnoliidae).De Heukels gebruikt de naam Magnoliopsida voor de bedektzadigen en Magnoliidae voor de dicotylen, verder worden de oorspronkelijke onderklassen in rang teruggezet tot superorden. Daarentegen baseert de 23ste druk van Heukels' Flora van Nederland, 2005, zich op een ander systeem. Het APG II-systeem is grotendeels gebaseerd op chloroplast-DNA.Dit APG II-systeem gebruikt boven het niveau van orde geen formele botanische namen, maar gebruikt namen van clades: angiosperms, eudicots, rosids, eurosids I. Deze Heukels' Flora van Nederland gebruikt een licht aangepaste versie van dit systeem, een vertaling van de weergave in The Plant-book, 2006). Hierin zijn de zaadplanten de klasse Spermatopsida geworden. Tussen klasse en orde worden geen rangen gebruikt, maar Nederlandstalige namen voor clades, zoals Bedektzadigen, Tweezaadlobbigen, Rosiden, Fabiden.Ondertussen is er in 2016 het APG IV-systeem gepubliceerd. Het is de opvolger van het APG III-systeem. In 2022 is de KNNV begonnen met de uitgave van de Nova Flora Neerlandica, omdat, ondanks dat de Nederlandse flora goed bekend is, er nog geen standaardwerk beschikbaar was met een uitgebreide behandeling en alle recente gegevens van alle plantensoorten. Nova Flora Neerlandica is bedoeld als het standaardwerk over de flora van Nederland. De nomenclatuur van de hogere taxa kan licht tot verwarring leiden: zo gaat de Flora van België, het Groothertogdom Luxemburg, Noord-Frankrijk en de aangrenzende gebieden uit van de bloemplanten (Anthophyta), en plaatst deze in de zaadplanten (Spermatophyta). De schade zal meevallen wanneer er beschrijvende namen gebruikt worden (zie Art. 16 van de ICBN) zoals Spermatophyta (zaadplanten) of Spermatopsida, Angiospermae (bedektzadigen) of Anthophyta (bloemplanten), alsook Monocotyledones en Dicotyledones. Het is echter in de mode geraakt om een naam te gebruiken gevormd uit een familienaam, zoals Magnoliopsida, Magnoliidae (vanuit de familienaam Magnolicaceae): deze familienaam moet op zijn beurt gebaseerd zijn op een genusnaam. Het enige onderlinge verschil tussen zulke namen is de uitgang welke de rang aangeeft, en rang kan veranderen met elke publicatie van wéér een systeem. Volgens de Heukels van 1996 zijn Magnoliopsida de bedektzadigen, de bloeiende planten, volgens de flora van België zijn het echter de tweezaadlobbigen: dat is geen inhoudelijk verschil van inzicht maar alleen een (gering) verschil van opschrijven. Dergelijke namen zeggen dus alleen iets binnen een vooraf gedefinieerd (maar vluchtig) kader. Vegetatie Vegetatie zijn alle planten die op zich een bepaalde plek hebben gevestigd en zich daar uit zichzelf (spontaan) hebben gerangschikt. Planten treden vaak op in karakteristieke groepen, de zogenaamde plantengemeenschappen. Vaak vormt de vegetatie als primaire producent de basis van een (land-)ecosysteem. De term aanplant wordt gewoonlijk voor door de mens doelbewust geplante begroeiing gebruikt, de termen plantengroei en begroeiing zijn meer neutraal en kan zowel op vegetatie als op aanplant slaan. Levensprocessen De bouwstoffen van een plant worden voor een belangrijk deel uit de lucht opgenomen. Door fotosynthese zet een plant met behulp van energie uit zonlicht koolstofdioxide en water om in suikers (glucose) met als bijproduct zuurstofgas. Deze suikers vormen de belangrijkste stof waarvan een plant gebouwd wordt. Het fotosyntheseproces vindt plaats in de chloroplasten die zich in alle groene delen van een plant bevinden. Bladgroen of chlorofyl is een biologisch pigment dat samen met andere rode en gele pigmenten planten helpen om zo veel mogelijk licht te vangen. De wortels van de vaatplanten nemen water op met de daarin opgeloste mineralen zoals fosfaten en nitraten. De opgenomen water en voedingsstoffen transporteert de plant door vaatbundels met xyleem en floëem. Het xyleem vervoert water met opgeloste mineralen naar de rest van de plant en het floëem transporteert suikers en andere voedingsstoffen naar plaatsen waar ze gebruikt of opgeslagen worden zoals de wortels. Er bestaan ook vleesetende planten. Deze halen hun stikstofbevattende voedingsstoffen niet uit grond, maar uit gevangen insecten. De meeste planten hebben zuurstof nodig om te groeien zowel bij de bovengrondse delen als bij de wortels. Er zijn maar weinig planten die zonder zuurstof bij de wortels kunnen overleven. Waterplanten hebben vaak luchtkanalen door de plant naar de wortels. Voorbeelden van planten die in een zuurstofarm milieu kunnen groeien met de wortels zijn waterplanten, tredplanten en mangroves. De groei van een plant hangt af van een aantal factoren. Als eerste is de groei genetisch bepaald. De mate van groei wordt verder bepaald door de omgeving. Abiotische factoren zoals licht, temperatuur, de aanwezigheid van water en de aanwezigheid van voedingsstoffen hebben invloed op de groeisnelheid van de plant. Biotische factoren hebben ook invloed op de plant. Planten concurreren met andere planten om licht, water, ruimte en voedingsstoffen. Sommigen planten hebben dieren zoals vogels en insecten nodig om te kunnen overleven of voort te planten. Door dieren kan een plant schade oplopen, bijvoorbeeld door betreding en begrazing. De vruchtbaarheid van de bodem wordt bepaald door schimmels en bacteriën, wat weer invloed heeft op de groei van de plant. Andere organismen kunnen parasiteren op planten, wat nadelig is voor de groei. Wortels van de meeste planten kunnen bepaalde mycorrhizaschimmels of bacteriën nodig hebben voor de groei. Planten kunnen worden ingedeeld volgens hun levensvorm en hun levensduur: Eenmaal bloeiende planten Eenjarig Tweejarig Meerjarig Overblijvende planten (bloeien meerdere malen) Vaste planten, overblijvende kruiden Houtige planten zoals struiken en bomen De groeisnelheid van de plant is erg divers. Sommige mossen groeien ongeveer 0,001 mm/h terwijl veel bomen met een snelheid van 0,025–0,250 mm/h groeien. Sommige planten zoals kudzu (Pueraria lobata) groeien met de snelheid van 12,5 mm/h. Planten beschermen zichzelf tegen vorst en uitdroging door antivries-eiwitten, hitteschok-eiwitten en suikers. Late Embryogenesis Abundant (LEA) zorgt ervoor dat eiwitten niet samenklonteren als gevolg van uitdroging of bevriezing. Plantenecologie Planten zorgen door fotosynthese voor het overgrote deel van alle energie in land-ecosystemen. In zee zijn het meest fotosynthetische groepen algen die zorgen voor de energieomzetting. Door fotosynthese is in de loop van de tijd de samenstelling van de atmosfeer veranderd. De meeste dieren en andere organismen zijn afhankelijk van zuurstof. Toen planten gedurende het Ordovicium (485-443 Ma) aan land kwamen werden ze de belangrijkste zuurstofproducenten op het land en vormden ze de producenten en zo basis van de voedselketens in ecosystemen. Bovendien zijn planten noodzakelijk voor de primaire consumenten (herbivoren), de dieren omdat ze onderdak, voedsel en zuurstof afnemen van de plant. Planten zijn het belangrijkst in de waterkringloop. Doordat sommigen planten mechanismen ontworpen hebben om stikstof te binden spelen ze ook een grote rol in de stikstofkringloop. De wortels van een plant spelen bovendien een belangrijke rol in de ontwikkeling van de bodem en het voorkomen van erosie. Studies Plantkunde of botanie is in de oudere, vage omgrenzing de studie van het plantenrijk. Over het algemeen wordt de mycologie hier niet meer onder begrepen, meestal dan weer met de uitzondering daarop van de lichenologie. Floristiek is de studie van de verspreiding van de wilde flora (van het spontane voorkomen van planten) en dus een onderdeel van de plantengeografie. Botanische nomenclatuur


text: Het Pleistoceen is in de geologische tijdschaal een tijdvak van 2,58 miljoen (Ma) tot 11,7 duizend jaar (ka) geleden, én tegelijk de serie gesteentes met die ouderdom (in het verleden ook wel het "diluvium" genoemd). Het Pleistoceen is de vroegste of onderste onderverdeling van het Kwartair. Het volgt op het Plioceen en wordt gevolgd door het Holoceen. Het Pleistoceen kenmerkt zich door een afwisseling van perioden met een gematigd warm klimaat (interglacialen of tussenijstijden, zoals de huidige tijd) en perioden met een overwegend veel kouder klimaat, de zogenaamde glacialen (ook wel 'ijstijden' genoemd). Tijdens glacialen waren er ook landijskappen buiten de poolgebieden (vooral op het Noordelijk Halfrond). Door het vastleggen van enorme hoeveelheden water in de landijskappen daalde elk glaciaal de zeespiegel wereldwijd met vele tientallen meters, oplopend tot circa 200 meter tijdens de maximale ijsuitbreidingen. Door deze enorme daling werden de ondiepe randzeeën overal kleiner en kwamen eilanden in verbinding met elkaar en het vasteland. Het Pleistoceen was ook een tijd van grote veranderingen in flora en fauna (veroorzaakt door de relatief snelle afwisseling van warme en koude perioden) wat zich vooral uit in het uitsterven van veel plant- en diersoorten. Een ander effect is een snellere evolutie, vooral bij bepaalde groepen zoogdieren zoals bij de woelmuizen. Het Pleistoceen zag verder de opkomst en ontwikkeling van het geslacht Homo, de mensachtigen. Glacialen Tijdens het Pleistoceen zijn er ongeveer 52 perioden, glacialen, geweest waarin de wereldtemperatuur duizenden jaren aanzienlijk lager was. In veel van deze perioden was sprake van een grote uitbreiding van gletsjers in berggebieden en op hogere breedtegraad gelegen lagere gebieden. In 7 tot 10 glacialen (het precieze aantal is onbekend) duurde de koude periode zo lang (tot tienduizenden jaren) dat accumulerend ijs op de landmassas van het Noordelijk halfrond ook buiten de poolgebieden landijskappen van honderden meters tot kilometers dikte vormde. Deze ijskappen breidden zich over grote delen van Noord-Amerika en Eurazië uit. De periode waarin het landijs zich handhaafde varieerde per glaciaal en bovendien fluctueerde de grootte van de ijskap binnen een glaciaal soms aanzienlijk. De maximale uitbreiding van het landijs was meestal vlak voor het eind van ieder glaciaal. In de laatste 1 miljoen jaar ging het aangroeien van landijskappen trager (30-90 duizend jaar) dan het wegsmelten (10-20 duizend jaar) en werden ze groter dan voorheen. De afloop van elk glaciaal wordt gekenmerkt door een zeer snelle stijging van de temperatuur, waardoor buiten de poolgebieden het landijs snel afsmelt (en wereldwijd de zeespiegel navenant snel stijgt). Het punt van sterkste opwarming en snelste zeespiegelstijging tijdens deze klimaatsovergang beschouwt men als het eind van de glaciale periode en het begin van het interglaciaal. Het afwisselend optreden van glacialen en interglacialen wordt veroorzaakt door cyclische veranderingen in astronomische parameters (Milankovic-cycli) in de stand van de aardas en haar baan om de zon (precessie, obliquiteit en excentriciteit) die de op aarde ontvangen hoeveelheid warmte van de zon bepalen. De gevoeligheid voor het optreden van ijstijden in het Pleistoceen is het gevolg van de daartoe gunstige verdeling van oceanen en continenten over de aardbol. Er lag veel continentale landmassa tot dicht rondom de Noordpool wat de conceptie van landijskappen bevorderde. Het continent Antarctica lag geïsoleerd op de zuidpool, en kreeg al een aanzienlijke permanente ijskap in het Neogeen. Vergeleken met de permanente ijsmassa op de zuidpool is de aangroei en smelt in Pleistocene ijstijden beperkt. Zuid-Amerika en Noord-Amerika raakten op de overgang van Plioceen naar Pleistoceen bij Panama aan elkaar verbonden, waardoor de Atlantische Oceaan en Grote Oceaan buiten de poolgebieden van elkaar gescheiden raakten. Hierdoor ontstond een zodanig patroon van oceaanstromingen dat afkoeling en opwarming door beperkte schommelingen in zonneinstraling versterkt konden worden en ijstijden deed optreden. Onderverdeling Grof Het Pleistoceen wordt onderverdeeld in de sub-series Boven (Laat), Midden en Onder (Vroeg). Het Midden-Pleistoceen begint bij de laatste omkering van het aardmagnetisch veld. Rond dezelfde grens gaan de glacialen langer duren en worden de klimaatschommelingen tussen glacialen en interglacialen sterker. Het begin van het Eemien is het begin van het Laat Pleistoceen: het Midden-Pleistoceen eindigt dus met de deglaciatie aan het eind van het Saalien uit de fijnere onderverdeling hier onder. Het Laat-Pleistoceen bestrijkt daarmee het laatste interglaciaal (het Eemien) en de laatste ijstijd, het Weichselien. Het Midden- en Vroeg-Pleistoceen beslaan ieder een groter aantal ijstijd cycli. Kwartairstratigrafen gebruiken de omkering van het aardmagnetisch veld tussen het Brunhes en Matuyama - het moment waarop het aardmagnetisch veld van 'omgekeerd' naar 'normaal' (zoals de richting tegenwoordig is) omsloeg - als grens tussen Vroeg- en Midden-Pleistoceen, daar deze omslag wereldwijd in tal van afzettingsmilieus geologisch vast te stellen is. De magnetische omkering is gedateerd op 0,78 miljoen jaar, midden in een interglaciaal. De ondergrens van het Onder- of Vroeg-Pleistoceen komt overeen met de ondergrens van het Kwartair bij 2,58 miljoen jaar (de basis van het Gelasien), dat wereldwijd in tal van afzettingsmilieus geologisch vast te stellen is. De basis van de tweede etage in het Pleistoceen, het Calabrien, is in diepzee-afzettingen goed hanteerbaar maar op land zeer moeilijk te herkennen. In Nederland en omliggend Europa wordt vaak de lokale, veel fijnere lokale indeling gebruikt in plaats van de internationale indeling. Fijn Het Pleistoceen verschilt van alle oudere geologische perioden door een veel groter aantal mogelijkheden tot verfijning van de stratigrafische onderverdeling. Het meest gebruikt, en ook het meest voor de hand liggend, is de afwisseling van koudere en warmere perioden, de glacialen en interglacialen. De belangrijkste glacialen en interglacialen hebben een naam gekregen. Verwarrend is dat er verschillende onderverdelingen in gebruik zijn die ieder bedoeld zijn voor 'regionaal' gebruik. In Europa heeft het Alpen gebied een indeling met andere namen dan in Noord-Europa gebruikelijk is. Engeland heeft een eigen indeling. Buiten Europa zijn weer andere indelingen. Er worden dus van plaats tot plaats andere namen voor dezelfde periode gebruikt. De opgave is om er achter te komen welke perioden uit de ene regio overeenkomen met perioden uit een andere regio (dit wordt correlatie genoemd). Voor bepaalde perioden is een zekere overeenstemming en daarvoor worden dezelfde namen in meerdere regio's gebruikt. Sommige regionale namen worden wereldwijd gebruikt in de stratigrafische kolom. Men moet erop bedacht zijn dat de indeling van het Pleistoceen (zowel op regionaal als globaal niveau) zoals die nu gebruikt wordt, geen eindstadium is. Regelmatig worden 'nieuwe' perioden ontdekt die in een bestaande onderverdeling 'tussengevoegd' worden. Regionale indelingen zijn ook zeker niet een statisch fenomeen: zij zijn in constante ontwikkeling! Het kan betekenen (maar dat is dus niet noodzakelijk) dat een bepaalde ontwikkeling in een regionaal gebruikte indeling (bijv. de ontdekking van een nieuwe warme periode) invloed heeft op alle andere regionale indelingen. Dat kan tot gevolg hebben dat eerder als 'zeker' beschouwde correlaties opeens niet meer blijken te kloppen. Aan een indeling hangt daarom altijd een datum. De 'Nederlandse' indeling wordt in vele landen gebruikt. In deze indeling zijn ook namen uit andere landen opgenomen (bijv. Weichselien, Saalien, Holsteinien, Elsterien, Cromerien). Veel van de gebruikte benamingen zijn echter in Nederland voor het eerst ontdekt of beschreven (o.a. Eemien, Bavelien, Eburonien, Waalien, Tiglien en Pretiglien). Sommige van deze tijdvakken beslaan per definitie een enkel interglaciaal of glaciaal, andere beslaan een periode met meerdere warme en koude etages (en vormen dus superetages). De ondergrens van het Cromerien Complex werd lang als de grens tussen het Onder en Midden Pleistoceen beschouwd totdat deze laatste grens bij de Brunhes-Matuyama grens werd gelegd. Daarom ligt het 'Cromerien Complex' nu deels in het Onder en deels in het Midden Pleistoceen. Omdat de Nederlandse indeling in veel landen gebruikt wordt, hebben veranderingen in deze indeling vaak grote gevolgen. Een bekend voorbeeld is de ontdekking in 1984 dat veel afzettingen die men in Nederland in het Waalien plaatste tot een geheel ander interglaciaal bleken te behoren, nl het jongere Bavel Interglaciaal. Dit is in andere landen niet altijd opgemerkt en dat heeft tot grote verwarring geleid. De in de tabel genoemde ouderdommen zijn slechts een indicatie: het zijn beslist niet de precieze ouderdommen! Van een aantal etages is de ouderdom ook bij benadering niet te geven (dit wordt ten onrechte wel vaak gedaan!). In dergelijke gevallen is in de tabel geen ouderdom opgegeven. Fauna Enkele gewervelde dieren {| |valign="top"| Holenbeer Grottenhyena Holenleeuw Reuzenwolf Mammoet |valign="top"| Megaloceros Smilodon (sabeltandkat) Homotherium Mimomys |valign="top"| Wolharige neushoorn (zie ook neushoorns) Macrauchenia Doedicurus (zie ook Glyptodon) Megatherium (zie ook Reuzenluiaard) |} Mensachtigen De eerste mensachtigen leefden al voor het begin van het Pleistoceen in Afrika. Gedurende het vroege Pleistoceen kwamen met Homo erectus de eerste mensen naar Europa. Daarvan zijn echter maar weinig sporen teruggevonden. Ten tijde van het Midden-Pleistoceen heeft Homo heidelbergensis de Aarde bewoond. Bekende vindplaatsen van sporen van vroege mensen zijn de Balkan, Frankrijk en Spanje. De neanderthalers leefden tot zo'n 40.000 jaar geleden in Europa. We weten iets over hen door de gevonden voorwerpen die ze maakten en de overblijfselen van hun eigen beenderen. De eerste sporen van de vroege moderne mens in Nederland zijn gedateerd op het eind van het laatste glaciaal. Nederland werd toen bevolkt door de rondzwervende, jagende mensen van de Hamburgcultuur. In Siberië werden in 2003 ruim boven de poolcirkel door Russische archeologen resten gevonden van menselijke jagers (bewerkte stenen, botten van gejaagde dieren en gesneden mammoetivoor) die betrouwbaar op 30.000 jaar oud lijken te kunnen worden gedateerd en die stammen uit een periode in het laatste glaciaal waarin het tijdelijk wat warmer was; mogelijk hebben deze mensen Amerika al gekoloniseerd. Een aantal mensensoorten waarvan betrekkelijk veel bekend is (van oud naar jong): Homo habilis - Handige mens Homo erectus - Rechtopstaande mens Homo heidelbergensis - Heidelberg mens Homo neanderthalensis - Neanderthaler Homo sapiens (moderne mens, zie vroege moderne mens) De mensen uit de Steentijd hebben mammoeten en mastodonten gekend. Zij maakten uitgebreid jacht op deze dieren en beeldden hen af op grotwanden. In o.a. Altamira en Lascaux zijn schilderingen gevonden die mammoeten en mammoetjagers uitbeelden. Deze voorstellingen zijn van de vroege moderne mens, die tot onze eigen soort behoort. Ongewervelde dieren Mollusken Bij mollusken of weekdieren verloopt evolutie traag. Er zijn dan ook binnen het Pleistoceen, althans in Europa, geen nieuw ontstane soorten aangetoond. Wel hebben veel soorten op de klimaatveranderingen door migratie gereageerd of zijn veel andere soorten die geen mogelijkheden tot migratie hadden uitgestorven. Onder de landslakken zijn strikte bosbewoners fors in het nadeel bij klimaatveranderingen. Als bossen langzamerhand verdwijnen aan het eind van een interglaciaal raken bosbewonende landslakken eerder geïsoleerd dan landslakken die een parklandschap of een grasland bewonen. Bosbewoners verdwijnen als het bos waarin zij leven verdwijnt en zijn daardoor veel gevoeliger voor uitsterven dan landslakken met minder strikte eisen. Dat is ook wat er is gebeurd: onder de tijdens het Pleistoceen uitgestorven landslakken zijn vrijwel alleen bosbewoners te vinden. Een aantal soorten stierf al vroeg tijdens het Pleistoceen uit, alleen de minder strikte bosbewoners overleefden ten slotte de regelmatig terugkerende afkoeling en de telkens daarmee gepaard gaande reductie van het bosareaal. Bij de zoetwatermollusken vindt iets soortgelijks plaats. De meest veeleisende soorten leven in rivieren. Omdat een rivier zich tijdens een interglaciaal heel anders gedraagt dan tijdens een glaciaal heeft dat grote gevolgen voor de erin levende flora en fauna. Tijdens glacialen zijn sommige rivieren afwezig, van andere wordt de loop gewijzigd en van veel nog aanwezige rivieren zal het water gedurende zekere perioden voor korte of lange tijd bevroren zijn geweest. Dit zijn omstandigheden die veel strikte riviermollusken niet verdragen. Deze dieren zijn ook niet of nauwelijks in staat naar elders te migreren. Het gevolg is dat veel riviermollusken zijn uitgestorven. Anders dan bij bosbewoners stierven de strikte rivierbewoners de een na de ander bij verschillende interglaciaal/glaciaal overgangen uit. De laatste uitstervingen vinden plaats bij de afloop van het laatste Midden Pleistocene interglaciaal. Voor mariene soorten is vooral het continentaal plat van belang waarop de ondiepe randzeeën liggen. Tijdens glacialen vallen grote delen daarvan door zeespiegelverlaging droog waardoor het leefgebied van zeer veel soorten sterk verkleind wordt. Omdat veel soorten een planktonisch larvaal stadium hebben, kunnen de meeste soorten migreren naar gunstiger, meestal Zuidelijker gelegen plaatsen. In bepaalde gevallen leent de geografie zich hier niet voor. De Noordzee is zo'n gebied. Gedurende een groot deel van het Pleistoceen bestond het Nauw van Calais niet en was Engeland dus geen eiland. Dat was ook het geval tijdens perioden van hoge zeespiegelstand. Bij afkoeling konden soorten die zich in de Zuidelijke Bocht van de Noordzee bevonden daardoor niet Zuidwaarts migreren. Dit is waarschijnlijk de oorzaak dat enkele mariene soorten zijn uitgestorven. Het zijn er tijdens het Pleistoceen echter verhoudingsgewijs weinig geweest. Het grootste deel stierf nl. op de grens van het Plioceen en het Pleistoceen tijdens het eerste glaciaal van het Pretiglien al uit. Tijdens het Pleistoceen uitgestorven Noordwest Europese bosslakken zijn o.a.: Cochlostoma salomoni, Gastrocopta serotina, Aegopinella bourdieri, Aegopis acieformis, Lyrodiscus elephantium, Zonitoides sepultus, Soosia sp., Helicigona sp. In Noordwest Europa uitgestorven riviersoorten zijn o.a..: Viviparus clairi, Viviparus glacialis, Viviparus teschi, Viviparus diluvianus, Borysthenia goldfussiana, Valvata salebrosa, Parafossarulus crassitesta, Parafossarulus priscillae, Bithynia bavelenisis, Lithoglyphus jahni, Tanousia runtoniana, Tanousia stenostoma, Tournouerina belnensis, Fagotia wuesti, Ellobium pyramidale, Planorbarius peetersi, Pisidium clessini, Sphaerium rosmalensis, Sphaerium icenicum, Sphaerium subsolidum en Sphaerium subtile. Een aantal uitgestorven mariene mollusken: Yoldia lanceolata, Yoldia oblongoides, Acila cobboldiae, Lucinella juttingae, Cerastoderma hostiei, Acanthocardia sliggersi en Macoma praetenuis''. Insecten Veel insecten fossiliseren slecht maar van bijvoorbeeld kevers worden de harde delen (rugschilden, monddelen, etc.) in fijnkorrelig sediment goed bewaard. Siltig sediment is daarvoor zeer geschikt. Insecten kunnen grote afstanden vliegend afleggen en zijn daardoor ook in staat om zeer snel op klimaatveranderingen te reageren. Bepaalde zeer korte opwarmingsfasen tijdens het Weichselien zijn alleen maar met behulp van fossiele insecten aangetoond. Gebruikelijk is om klimaatveranderingen met fossiel stuifmeel, pollen te detecteren en meestal geeft de aanwezigheid van bomen aan dat sprake is van een warme periode. Bomen hebben echter veel tijd nodig om te migreren wat betekent dat tijdens korte opwarmingsfasen in een glaciaal (waarbij de temperatuur tot op het huidige niveau kan oplopen) de migratietijd te kort is waardoor grote gebieden volledig onbebosd blijven. Met behulp van insecten, vooral kevers, zijn deze kortstondige fasen wel aantoonbaar. Bij kevers zijn weinig tijdens het Pleistoceen aangetoonde uitgestorven soorten bekend, evenmin zijn er nieuw ontstane soorten aangetoond. Dat er weinig keversoorten zijn uitgestorven is vrijwel zeker te danken aan hun vermogen snel op veranderingen te kunnen reageren en vliegend grote afstanden af te kunnen leggen. Er zijn uit Engeland tijdens kort durende Pleistocene perioden incidentele vondsten gedaan van keversoorten die tegenwoordig alleen in Centraal-Azië leven. Zie ook Voor iets meer uitleg over de gebruikte stratigrafische tabellen: zie hier. Chronostratigrafie Geologisch tijdperk


text: Het Plioceen (Grieks: πλεῖον (pleion) = meer; καινός (kainós) = nieuw) is een tijdperk in de geologische tijdschaal, dat duurde van 5,333 tot 2,588 miljoen jaar geleden (Ma). Het Plioceen volgt op het Mioceen en wordt gevolgd door het Pleistoceen. Tijdens het Plioceen koelde het klimaat geleidelijk af tot de ijskappen op het noordelijk halfrond begonnen te groeien. Op verschillende continenten bestonden mega-fauna's van zoogdieren. De eerste mensachtigen die tot de Hominini gerekend worden verschenen tijdens het Plioceen. Stratigrafie In oude teksten wordt Plioceen ook wel als Pleioceen gespeld. Het Plioceen werd benoemd door Charles Lyell. Oorspronkelijk noemde hij de periode 'Older Pliocene'. Lyell's 'Newer Pliocene' werd later hernoemd naar 'Pleistocene'. De naam Pliocene is afgeleid van de Griekse woorden (pleion, "meer") en (kainos, "nieuw") en betekent ongeveer "voortzetting van de huidige tijd", wat vooral betrekking heeft op de hoeveelheid nog levende molluskensoorten die in het Plioceen van de Middellandse Zee aanwezig is. Het Plioceen wordt ingedeeld in ten minste twee etages: Zanclien (onder) en Piacenzien (boven). Het daarboven liggende Gelasien werd net als het Zanclien en Piacenzien in Zuid-Europa gedefinieerd. Omdat in Zuid-Europa geen ijskappen lagen trokken de daar werkende stratigrafen het Gelasien bij het Plioceen. Tegelijkertijd werd in Noord-Europa een tweedeling van het Plioceen in Brunssumien (onder) en Reuverien (boven) gemaakt, terwijl het begin van het Pleistoceen (overeenkomstig met het Gelasien) in Noord-Europa in de etages Pretiglien en Tiglien valt. Bij het opstellen van de officiële geologische tijdschaal van het ICS werd de Zuid-Europese indeling boven de Noord-Europese verkozen. Omdat de overgang rond 2,588 miljoen jaar geleden veel ingrijpender was dan de overgang op 1,8 miljoen jaar geleden, lijkt het erop dat de grens tussen het Plioceen en het Pleistoceen (en dus tussen het Neogeen en het Kwartair) bij de eerste grens zal komen te liggen. Daarmee zou het Gelasien de onderste etage van het Pleistoceen worden. Hierover is echter nog geen besluit gevallen. Paleogeografie Een belangrijke ontwikkeling tijdens het Plioceen was het ontstaan van de Landengte van Panama als gevolg van de convergente beweging van de Caribische Plaat en de Zuid-Amerikaanse Plaat. Door het ontstaan van deze landengte raakten Noord- en Zuid-Amerika verbonden en sloot de verbinding tussen de Atlantische en Grote Oceanen zich. Dit had een aantal grote gevolgen. Ten eerste veranderde de zeestroming in de Atlantische Oceaan. In plaats van met het koude water van de Grote Oceaan te mengen zou het warmere water van de Atlantische Oceaan naar het noorden gaan stromen, waardoor de Warme Golfstroom ontstond. Vooral West- en Noord-Europa kregen daardoor een warmer en natter klimaat. Aan de andere kant kwam de stroom van koud water uit de poolstreken naar het zuiden op gang, zodat het klimaat in de tropische gebieden rond de Atlantische Oceaan juist afkoelde. Een ander gevolg was dat er een grootschalige uitwisseling van soorten tussen Noord- en Zuid-Amerika kon plaatsvinden, die de Great American Interchange genoemd wordt. Zuid-Amerika had vanaf het Krijt geïsoleerd gelegen en een eigen fauna ontwikkeld, gekenmerkt door buideldieren, tandarmen en unieke groepen hoefdieren. Hoewel enkele Zuid-Amerikaanse geslachten succesvol hun verspreidingsgebied noordwaarts uitbreidden, waren het met name de noordelijke zoogdiergroepen zoals roofdieren, evenhoevigen en tapirs die betrokken waren bij de Great American Interchange en zo Zuid-Amerika bereikten. Klimaat Tijdens het Plioceen werden klimaten wereldwijd koeler en droger. De overgang van het Mioceen naar het Plioceen wordt op veel plekken ter wereld gekenmerkt door discordanties in gesteentelagen, waaruit wordt afgeleid dat het zeeniveau rond de 50 meter daalde. Waarschijnlijk was dit het gevolg van het aangroeien van de ijskappen in de poolstreken. In diepzeekernen uit de noordelijke Atlantische en Grote Oceanen vanaf ongeveer 3 miljoen jaar oude lagen dropstones gevonden. Dit zijn stenen die met ijsbergen meegenomen worden en op de zeebodem terechtkomen wanneer de ijsberg smelt. Ze geven aan dat delen van de noordelijke ijszee gedurende het Plioceen met ijs bedekt raakten (zoals ook tegenwoordig het geval is). De aangroei van de ijskappen komt ook tot uiting in een plotselinge verandering in de concentraties van zuurstofisotopen. Gemiddeld werd het klimaat tijdens het Plioceen ongeveer 3 °C koeler, maar bleef het nog altijd warmer dan tegenwoordig het geval is. Deze afkoeling en verdroging van het klimaat kan voor het verdwijnen van bossen en het verspreiden van grasland hebben gezorgd. Flora en fauna In het Plioceen leek de natuur al veel op die van tegenwoordig; zo waren er al veel gewervelde dieren die nu nog steeds bestaan- neushoorns, stekelvarkens, leeuwen, luipaarden, otters, gieren en zebra's. Echter, er waren ook andere hominiden, sabeltandkatten, enkele overlevende geslachten van schrikvogels en mastodonten. Onderzoek van Pimiento en collega's uit 2017 laat zien dat er in het Plioceen een uitstervingsgolf plaatsvond onder de grote zeedieren. Ongeveer 36% van alle grote zeedieren stierf uit, zoals aquatische luiaards als Thalassocnus, doejongs in de westelijke Atlantische Oceaan en Middellandse Zee zoals Metaxytherium, verschillende soorten dolfijnen en walvissen zoals de beloega-achtige Bohaskaia en de reuzenpotvis Livyatan, pinguïns, zeeschildpadden zoals de lederschildpad Psephophorus, en grote haaien zoals de megalodon. De afname in diversiteit was het grootst voor zeezoogdieren (55%), gevolgd door zeeschildpadden (43%), zeevogels (35%) en haaien (9%). Dit uitsterven van de mariene megafauna tussen 3,8 en 2,4 miljoen jaar geleden werd waarschijnlijk veroorzaakt door snelle en drastische dalingen van de zeespiegel ten gevolge van het groeien van de poolkappen bij een algemeen afkoelend klimaat leidend tot het abrupt verdwijnen van habitat en biodiversiteit. Enkele uitgestorven dieren uit het Plioceen Chronostratigrafie Geologisch tijdperk


text: Het Paleoceen (Oudgrieks: παλαιός (palaiós) = oud; καινός (kainós) = recent; oftewel het oudste van het nieuwe) is een tijdperk in de geologische tijdschaal, dat duurde van 66,0 Ma (miljoen jaar geleden) tot 56,0 Ma. Het Paleoceen heeft in de tijdschaal de status van tijdvak of serie en is een onderverdeling van het Paleogeen, de oudste periode van het Cenozoïcum. Het volgt op het Laat-Krijt en wordt gevolgd door het Eoceen. Het Paleoceen was een periode met relatief laag zeeniveau en een koeler klimaat dan het voorafgaande Krijt. Het beslaat de eerste 10 miljoen jaar na de Krijt-Paleogeen-massa-extinctie, een fase van massale uitsterving waarbij onder andere de dinosauriërs verdwenen. Door het verdwijnen van de dinosauriërs konden de zoogdieren zich in relatief korte tijd via adaptieve radiatie sterk diversificeren. Stratigrafie De naam Paleoceen werd ingevoerd door de Franse paleobotanicus Wilhelm Philipp Schimper in 1874. Schimper onderscheidde het Paleoceen van het Eoceen. Het is mogelijk dat hij de naam Paleoceen bedoelde als "Paleo-Eoceen" (oud Eoceen). Het Paleoceen was daarmee het laatste van de vijf tijdvakken (Paleoceen, Eoceen, Oligoceen, Mioceen en Plioceen) van het Tertiair die aan de geologische tijdschaal werden toegevoegd. Tegenwoordig wordt het Paleoceen onderverdeeld in drie etages, van oud naar jong: Danien, Selandien en Thanetien. In Noordwest-Europa bestaan deze etages vooral uit krijtgesteente, vergelijkbaar met de onderliggende gesteenten van het Boven-Krijt. Paleogeografie en paleoklimaat Hoewel de ligging van de continenten tijdens het Paleoceen op de huidige begon te lijken, zijn er enkele belangrijke verschillen. Zo lagen Antarctica en Australië (continent) nog vrijwel aan elkaar en lag India "los" van de andere continenten ten zuiden van de evenaar. Op het noordelijk halfrond lagen Noord-Amerika, Groenland en Noord-Europa nog dicht bij elkaar. De wereldwijde daling van het zeeniveau, die in het Laat-Krijt begonnen was, zette door en grote delen van de continenten die in het Krijt onder water stonden vielen nu droog. Het Paleoceen valt tijdens de Alpiene orogenese, die veroorzaakt werd door het langzaam in fases sluiten van de Tethysoceaan als gevolg van de noordwaartse beweging van Afrika ten opzichte van Eurazië. In de Himalaya vond nog geen gebergtevorming plaats, maar wel in het gebied aan de zuidelijke rand van Europa, waar later de Alpen zouden ontstaan. Op dezelfde manier duurde tijdens het Paleoceen in het westen van Noord-Amerika de Laramide orogenese voort. Hoewel het Paleoceen een koeler klimaat had dan het grootste gedeelte van het Krijt, was het nog altijd veel warmer dan tegenwoordig, er lagen bijvoorbeeld nauwelijks gletsjers op Antarctica. De temperatuursverschillen tussen de poolgebieden en de evenaar waren tijdens het Paleoceen (en de voorafgaande en opvolgende tijdperken) kleiner dan tegenwoordig. In West-Europa was de vegetatie tropisch tot subtropisch en op Groenland groeide gematigd bos. Grote delen van de Aarde waren bedekt met tropische regenwouden. Ter hoogte van de Noordpool en de Zuidpool lagen naaldbossen. Aan het einde van het Paleoceen zou de temperatuur wereldwijd verder stijgen, een trend die in het Eoceen zou doorzetten. Het Paleoceen werd afgesloten met een plotselinge korte stijging van de wereldwijde temperatuur, een gebeurtenis die Paleocene–Eocene Thermal Maximum wordt genoemd en in de belangstelling van klimatologen staat omdat er mogelijk voorspellingen over de huidige opwarming van de Aarde mee gedaan kunnen worden. Leven Gedurende het Paleoceen herstelde het leven zich van de Krijt-Paleogeen-massa-extinctie, die waarschijnlijk veroorzaakt werd door een grote meteorietinslag aan het einde van het Krijt. Op het land waren de overlevenden van de catastrofe kleinere dieren die zich in holen of in het water konden verschuilen, de zoogdieren, amfibieën, kleinere reptielen en vogels. Na het uitsterven van de dinosauriërs konden al deze groepen diversificeren, vooral de zoogdieren ontwikkelden zich snel tot de dominante groep. Vondsten in Corral Bluffs in de Amerikaanse staat Colorado tonen een samenhang tussen toename van lichaamsgrootte binnen de zoogdieren, de ontwikkeling van nieuwe groepen planten en periodes van opwarming van het klimaat in de eerste miljoen jaar na de massa-extinctie. Omdat de continenten uit elkaar lagen, zou de evolutionaire radiatie van de zoogdieren op elk continent op verschillende wijze plaatsvinden. Zo ontwikkelden zich in Australië de buideldieren tot dominante groep. Andere geïsoleerde landmassa's met een aparte evolutie waren India, Nieuw-Zeeland en Antarctica. Ook Afrika, dat nog los lag van Eurazië, en Zuid-Amerika, dat los lag van Noord-Amerika, ontwikkelden hun eigen typische fauna's. Eurazië en Noord-Amerika waren echter verbonden bij de tegenwoordige Beringstraat, zodat er migratie van soorten tussen deze continenten kon plaatsvinden. De kortstondige temperatuurstijging op de overgang van het Paleoceen naar het Eoceen (de Paleocene–Eocene Thermal Maximum) zorgde voor een massa-extinctie onder benthische foraminiferen, terwijl planktonische foraminiferen en coccolithoforen juist opbloeiden. De gebeurtenis ging om onduidelijke redenen gepaard met een snelle radiatie onder zoogdieren. Zoogdieren De twee belangrijkste groepen zoogdieren, de placentadieren en de buideldieren, hadden hun laatste gemeenschappelijke voorouder in het Vroeg-Krijt. Twee andere groepen zoogdieren die al eerder afgesplitst waren, de (eierleggende) cloacadieren en de (tegenwoordig uitgestorven) multituberculaten overleefden de Krijt-Paleogeen-overgang ook. Vooral de placentadieren zouden zich snel diversificeren. Zoogdieren waren tijdens het Krijt klein, onopvallend en ecologisch onbelangrijk geweest, waarschijnlijk zowel door concurrentie als predatie door de dinosauriërs. Ze waren herbivoor of insectivoor. De zoogdieren van het Paleoceen waren nog relatief primitief, ze hadden nog geen gespecialiseerde tanden of poten en een kleine schedelinhoud vergeleken met de modernere vormen uit het Eoceen. Aan het begin van het Eoceen waren de placentadieren echter al gedivercificeerd in alle moderne orden. De eerste primaten (Purgatorius wordt verondersteld tot de primaten te hebben behoord), primitieve hoefdieren (Condylarthra zoals Protungulatum of Chriacus en Hyracotherium, de oudst bekende paardachtige), knaagdieren (een voorbeeld is Paramys), schubdieren, miereneters, vleermuizen, en vleesetende zoogdieren (Miacoidea, verwant aan de latere moderne roofdieren, en de tegenwoordig uitgestorven Creodonta) verschenen tijdens het Paleoceen. Een aantal van de nieuwe ordes zijn tegenwoordig uitgestorven, zoals de Mesonychia (vleesetende hoefdieren), Dinocerata (waaronder het grootste zoogdier van het Paleoceen, Uintatherium), of de aan de primaten verwante Plesiadapiformes (bijvoorbeeld Plesiadapis). Een voorbeeld van een multituberculaat uit het Paleoceen is Ptilodus, een voorbeeld van een cloacadier uit het Paleoceen is Monotrematum. Pucadelphys andinus is een opossumachtig buideldier uit het Paleoceen van Zuid-Amerika. Slechts tien miljoen jaar na het uitsterven van de dinosauriërs werd de wereld bevolkt door knaagdierachtige zoogdieren, middelgrote zoogdieren die de bossen afzochten naar voedsel en grotere zoogdieren, zowel planten- als vleesetende. Hoe deze snelle ontwikkeling precies verliep is niet zeer duidelijk, omdat er relatief weinig fossielen uit het Paleoceen gevonden zijn. Omdat zoogdieren uit het Vroeg-Paleoceen nog klein waren zijn hun botten vaak niet goed bewaard, zodat de meeste kennis over hun evolutie afkomstig is van fossiele tanden (harder en daarom vaker bewaard gebleven). Er zijn relatief weinig complete skeletjes bewaard gebleven. In het Laat-Paleoceen zijn de resten gevonden van Chronoperates, een mogelijke cynodont. Dit zou betekenen dat ze langer overleefd zouden hebben dan gedacht. Vogels Van de drie subgroepen vogels uit het Krijt, Enantiornithes, Hesperornithes en Neornithes, overleefde alleen de laatste groep de massa-extinctie. Deze "moderne vogels" begonnen in het Paleoceen opnieuw te diversificeren en nieuwe niches op te vullen. Ook aan het einde van het tijdvak was de soortenrijkheid nog lang niet op het huidige niveau. Wel ontstonden veel moderne groepen vogels waarschijnlijk tijdens de radiatie in het Paleoceen en opvolgende Eoceen, zoals kraanvogels, roofvogels, pelikanen, reigers, uilen, eenden, duiven en spechten. Zangvogels bestonden nog niet in het Paleoceen. De dominante roofdieren van het Paleoceen kwamen uit de familie van de schrikvogels, niet-vliegende, vleesetende vogels. Een voorbeeld uit het Paleoceen is Gastornis, die 2 m lang kon worden. Reptielen Het is mogelijk dat bepaalde dinosauriërs enkele duizenden jaren in het Paleoceen doorgeleefd hebben, aangezien er een aantal vondsten van dinosauriërbeenderen uit het onderste Danien bekend zijn. Deze vondsten zijn echter niet onomstreden en worden door de meeste paleontologen geïnterpreteerd als uit oudere lagen geërodeerde en opnieuw in sediment terechtgekomen fossielen. Vanwege het warme klimaat konden de overlevende reptielen zich tijdens het Paleoceen wijder verspreiden dan tegenwoordig. Voorbeelden zijn Choristodera (een tegenwoordig uitgestorven groep op krokodillen lijkende reptielen, bijvoorbeeld Champsosaurus), krokodillen, schildpadden, slangen en varanen. De Paleocene Choristodera Champsosaurus gigas kon 3 m lang worden, veel groter dan zijn voorouders uit het Krijt. De meeste reptielen zouden echter juist kleiner worden na afloop van de Krijt-Paleogeen-overgang, waarschijnlijk ten gevolge van steeds grotere concurrentie met zoogdieren. Voorbeelden van Paleocene krokodillen zijn de Noord-Amerikaanse Borealosuchus en Wannaganosuchus. Mariene fauna Hoewel de Krijt-Paleogeen-massa-extinctie in de zee niet zo hard toesloeg als op het land, waren ook hier veel belangrijke groepen verdwenen. Onder de planktonische foraminiferen overleefden maar drie soorten, door snelle speciatie was dit aantal in de eerste 100.000 jaar van het Paleoceen echter weer uitgegroeid tot 17. Ook andere kleine organismen als nannoplankton, diatomeeën en dinoflagellaten bleven ondanks extincties aan het einde van het Krijt tijdens het Paleogeen prominent aanwezig. Met het uitsterven van de rudisten aan het einde van het Krijt vielen de belangrijkste rifbouwende organismen weg. Uit het Paleoceen zijn daarom geen grote riffen bekend. De wereld werd in het Paleoceen bedekt met warme zeeën, zelfs tot de polen. Hoewel in het Vroeg-Paleoceen biodiversiteit nog laag was, nam het aantal soorten gedurende het tijdvak snel toe. Door het verdwijnen van de zeereptielen uit het Krijt waren de haaien de top-predators van de zee geworden. Op dezelfde wijze werd de rol van de ammonieten overgenomen door moderne soorten inktvissen. Aan het einde van het Paleoceen leek de grotere mariene fauna redelijk op de huidige, behalve dat zeezoogdieren en requiemhaaien nog afwezig waren. Tijdens het Paleoceen ontstonden ook nieuwe soorten bivalven en zee-egels, die beter aangepast waren aan strandomgevingen. De Paleocene zee-egel Togocyamus uit West-Afrika wordt gezien als een voorouder van de zanddollars. Planten Bij onderzoek van pollen (palynologie) in de lagen rond de Krijt-Paleogeen-overgang is op veel plaatsen een plotselinge groei van varens ontdekt. Varens zijn pionierplanten en men neemt aan dat ze na wereldwijde bosbranden als gevolg van de catastrofe aan het einde van het Krijt het braakliggende land koloniseerden. De flora van het Paleoceen verschilde echter niet veel van die van het Krijt. De bedektzadigen, die tijdens het Krijt opkwamen, bleven zich diversificeren en raakten wijder verspreid, net als de insecten die hen bestuiven. Paleocene plantenfossielen worden ingedeeld bij moderne geslachten of nauw verwante taxa. In het warme klimaat van het Paleoceen groeiden er wereldwijd subtropische en gematigde bossen. Omdat de grote grazende dinosauriërs van het Krijt verdwenen waren, zullen deze bossen waarschijnlijk dichter zijn geweest dan tijdens het Krijt. Zie ook Geschiedenis van de Aarde Krijt-Paleogeen-massa-extinctie Cenozoïcum Cerrejón-formatie Geologisch tijdperk


source: fineweb

text: Ben je 18 jaar of ouder? Om de website van MAES te bezoeken, moet je minstens 18 jaar zijn. Vul hier je geboortedatum in of meld je aan met je Facebook-gegevens. As-tu plus de 18 ans? Pour visiter le site Web de MAES, il faut avoir au moins 18 ans. Tape ici ta date de naissance ou identifie-toi avec tes données Facebook.


text: Model werkplaatsfactuur en Garagetaal.nl gepresenteerdGeplaatst op: 4 oktober 2011 16:04, door: Jeremy Kesseler Bovag Onafhankelijke Autobedrijven heeft onlangs een consumentenonderzoek gedaan naar de werkplaatsfactuur. Van de 604 respondenten gaf 62 procent daarbij aan te overwegen over te stappen naar een andere garage als de factuur onduidelijk is. Op het Jaarcongres in Den Bosch is vanmiddag het definitieve model voor de werkplaatsfactuur gepresenteerd. Bovag-leden kunnen het voorbeeld downloaden via de afgesloten ledensite. Bij de opzet is rekening gehouden met een juiste balans tussen eenvoud, hoeveelheid informatie en overzichtelijkheid. Daarnaast wordt naar wens van de klant de gemaakte uren en de onderdelen uitgesplitst op de factuur. Als het mogelijk is om vaste schema's aan werkzaamheden te koppelen, dan wil de klant daar ook graag inzicht in. Bijvoorbeeld brandstoffilter vernieuwen, elke 60.000 kilometer. Daarnaast wil de klant de garantie graag terugzien op de factuur, net als het Bovag-logo en moet inzichtelijk gemaakt worden hoe toekomstige werkzaamheden eruit gaan zien. De komende tijd gaat Bovag bekijken hoe en met wie ze de model werkplaatsfactuur kan integreren in de softwarepakketten voor garagebedrijven. Om de consumenten een handje te helpen bij het begrijpen van de vaak 'ingewikkelde' vaktaal, lanceert Bovag Onafhankelijke Autobedrijven de website Garagetaal.nl, waar onder andere eenvoudige reparaties worden toegelicht en een uitleg van diverse begrippen gegeven wordt. Op dit moment wordt er aandacht gegeven aan zestien verschillende items. Dit aantal moet in de toekomst uitgebreid worden. De garagist kan de website ook inzetten voor zijn klantcontact en er filmpjes op plaatsen van zijn eigen bedrijf.


text: Monthly Archives: februari 2012 BERN – De Zwitserse autoriteiten hebben een man opgepakt die verdacht wordt van de diefstal van klantgegevens van de Zwitserse bank Hyposwiss Privatbank. Dat werd woensdag bekendgemaakt door het Zwitserse openbaar ministerie. De verdachte, die 16 februari werd opgepakt, is een voormalige medewerker. Naar de man werd half januari een onderzoek ingesteld, nadat hij een bedrijf had benaderd voor de verkoop van persoonlijke gegevens. De aanklagers wilden verder niets over het onderzoek kwijt. Volgens de Zwitserse krant Tages-Anzeiger ging het onder andere om de gegevens van een rijke Russische zakenman. AMSTERDAM – Onder meer Facebook, KPN en de Nederlandse politie zijn genomineerd voor een Big Brother Award, de prijs voor de grofste privacyschender van het jaar. Woensdag werden de genomineerdenbekendgemaakt. Digitale burgerrechtenbeweging Bits of Freedom (BoF) organiseert de verkiezing en verdeelt de genomineerden in diverse categorieën. In de categorie overheid zijn de gemeente Rhenen, het Korps Landelijke Politiediensten (KLPD) en de Politie- en Opsporingsdiensten genomineerd. Rhenen heeft de twijfelachtige eer te danken aan het voornemen preventieve huiszoekingen te doen bij inwoners vanwege Koninginnedag. BRUSSEL – Een 48-jarige man uit het Belgische Harelbeke is woensdag veroordeeld tot het betalen van een schadevergoeding van 65.651 euro voor het illegaal uploaden van muziek en films. De man kreeg ook een geldboete van 5500 euro, deels voorwaardelijk. De zaak kwam aan het licht nadat werd ontdekt dat muziek van de Britse band Kaiser Chiefs voor de releasedatum op het internet was gepost. De Belgische auteursrechtenorganisatie Sabam diende daarop een klacht in. Bij een huiszoeking werden op de computer van de man in totaal 1127 gedownloade bestanden gevonden, waaronder 409 films. Bron: nu.nl AMSTERDAM – 25 vermeende leden van Anonymous zijn door Interpol opgepakt in verband met cyberaanvallen in Zuid-Amerika. Dat maakt de opsporingsdienst middels een verklaring bekend. BRUSSEL – Ruim 2 miljoen burgers roepen het Europees Parlement op zich te verzetten tegen het internationale antipiraterijverdrag ACTA. Zij vinden de overeenkomst een bedreiging voor een vrij en open internet. De klagers ondertekenden een petitie die dinsdag aan het parlement in Brussel werd overhandigd. Volgens een woordvoerster van het parlement gaat het om bijna 2,5 miljoen handtekeningen van mensen uit de hele wereld. Gepubliceerd: Maandag 27 februari 2012 Auteur: René Schoemaker Een petitie met daaronder 2,4 miljoen handtekeningen van Europeanen in protest tegen ACTA wordt deze dinsdag aangeboden aan het Europees Parlement. Dezelfde dag wordt ACTA in een commissie behandeld. De petitie komt van de organisatie Avaaz.org, een community met naar eigen zeggen met meer dan 10 miljoen aangesloten wereldburgers. De handtekeningen worden overhandigd aan de zo geheten petitions committee van het Europarlement. Ondertussen gaat de parlementaire behandeling van de Anti-Counterfeiting Trade Agreement, zoals de handelsovereenkomst volledig luidt, gewoon door. Ondanks dat Eurocommissaris voor Handel De Gucht vorige week heeft besloten ACTA eerst voor te leggen aan het Europese Hof van Justitie maandag 27 februari 2012 | 12:23 CET


text: WILLEMEN GROEP is in veel opzichten een ambitieuze durver. Onze groep omvat tal van aannemingsbedrijven, toeleveranciers en projectontwikkelaars, alsook wegenbouwers. Vanuit een stabiel verleden en een rijke traditie bouwen we met 2.000 medewerkers aan prestigieuze projecten. Voor uitdagende projecten in binnen- en buitenland bedenken wij de oplossingen van morgen. Met een stevig groeitempo, grote betrokkenheid en een no-nonsense bedrijfscultuur. Aan jou vandaag de beslissing of je samen met ons de rest van de wereld wil laten zien wat we kunnen.


text: De Europese vlag wordt gevormd door 12 gouden sterren in een cirkel tegen een blauwe achtergrond. De sterren symboliseren de idealen van eenheid, solidariteit en harmonie tussen de volkeren van Europa. De sterren in een cirkel vormen een teken van eenheid en hebben niets te maken met het aantal EU-landen. Geschiedenis van de Europese vlag In de jaren daarna moedigde de Raad van Europa de nieuwe Europese instellingen ertoe aan de vlag over te nemen. In 1983 nam het Europees Parlement de vlag over. In 1985 voerden de EU-regeringsleiders de vlag in als officieel symbool van de Europese Unie (die toen nog Europese Gemeenschap heette). Alle Europese instellingen gebruiken nu een eigen logo.