text: Gustave Franciscus (Gustaaf) De Smet (Gent, 21 januari 1877 – Deurle, 8 oktober 1943) was een Vlaams kunstschilder. Samen met Constant Permeke en Frits Van den Berghe behoort hij tot de grote drie van het Vlaamse expressionisme. Hij signeerde zijn werken vaak met Gust. De Smet. Zij vormden, voor en na de Eerste Wereldoorlog, de tweede kunstenaarsgroep van de Latemse Scholen, aan de Leie te Sint-Martens-Latem. In deze groep was Gustave De Smet wel de kunstenaar die het langst onder kubistische invloed werkte. Hij werd de schilder van het Vlaamse vrolijke leven, in sereen sterke composities. Levensloop De Smet werd geboren als zoon van de huisschilder-decorateur en fotograaf Jules De Smet. Gustave had een vier jaar jongere broer, de impressionistische schilder Léon De Smet. Beiden volgden de Gentse Academie. Terwijl Gustave het onderwijs eerder onregelmatig volgde, was Léon een schitterend student. De Smet trouwde in 1898 met Gusta Van Hoorebeke en bleef in Gent wonen. Eerst in 1908 volgde hij zijn broer Léon naar Sint-Martens-Latem. Daar ging hun aandacht vooral uit naar het impressionistische luminisme van Emile Claus, die in het nabijgelegen Astene verbleef, in zijn villa Zonneschijn. Toen de Eerste Wereldoorlog uitbrak, week Gustave, net als vele andere kunstenaars, met zijn gezin en zijn vriend Frits Van den Berghe uit naar Nederland. Van 1914 tot 1922 verbleven zij te Amsterdam, te Hilversum, te Laren en te Blaricum. In Nederland leerde hij zowel het Duitse als het Hollandse expressionisme kennen, waarbij de Franse schilder Henri Le Fauconnier een voortrekkersrol speelde. Dit betekende het grote keerpunt in zijn kunst. Zijn enig kind, Firmin De Smet, overleed in 1918 toen hij twintig was. Hij was een van de 41 slachtoffers van de beruchte treinramp bij Weesp. In 1922 keerde hij naar België terug, om samen met Frits Van den Berghe bij Permeke in te trekken, te Oostende. Toen had hij toch al de Sélection-beweging op gang gebracht, met de Brusselse kunstkenners André de Ridder en Paul-Gustave van Hecke. Na enige maanden trok hij weer naar zijn Leiestreek en in 1923 ging hij in Bachte-Maria-Leerne wonen en daarna in Afsnee, om zich ten slotte in 1927 in Deurle te vestigen. In 1923 verscheen de eerste monografie over Gust De Smet, een uitgave van Klinkhardt & Biermann in Leipzig in de reeks Junge Kunst, als Band 38 met een dertigtal afbeeldingen. De Smets expressionisme, met de eigen kubistische inslag, had op dat moment een hoogtepunt bereikt, met zijn circus- en kermistaferelen, zijn accordeonspelers en zijn evocaties van dorp en huis, doordrenkt van zijn specifiek coloriet. Op dat ogenblik stond zijn expressieve kracht mijlenver van de visie van zijn broer Léon. De Smet overleed op 66-jarige leeftijd te Deurle aan tuberculose. In reactie op De Smets dood zei Constant Permeke: "Hij was nooit klein." De Smets woonhuis wordt bewaard als lokaal museum, het Museum Gust De Smet, dat een duidelijk beeld geeft van de leefomgeving en het atelier. Om de tand des tijds een beetje bij te vijlen heeft de gemeente geopteerd om het museum te restaureren onder leiding van architect Maarten Dobbelaere. De restauratie heeft plaatsgevonden in 2015 en 2016 en het museum is opnieuw geopend op 15 oktober 2016. De Smets weduwe had in een legaat vastgelegd dat het huis intact aan het publiek getoond moest worden. Het bevat de ingerichte huiskamer, het atelier en de slaapkamer op de eerste verdieping, zodat het leven van Gust en Gusta De Smet getoond wordt. De Smets credo In dit credo schetst de kunstenaar in eigen bewoordingen zijn stijlontwikkeling van het impressionisme tot het expressionisme en de invloed van het futurisme. Nadat ik mij in verschillende richtingen bewogen had, om tenslotte bij het impressionisme te belanden, besefte ik duidelijk, hoe ontoereikend de uitdrukkingsmiddelen van die stijl waren en ik zocht rusteloos verder. Deze onrust werd nog versterkt door de eerste manifesten en theorieën van Marinetti; tot wanneer plotseling, in Nederland, de ontmoeting met het werk van enkele modernen, mij de openbaring bracht, dat de visuele nabootsing der natuur de zuivere expressie geweldig in de weg staat.Sindsdien heb ik getracht alles in mij af te breken en alles herop te bouwen. Ik arbeidde door met de wens mij stap voor stap te ontdoen van alle cliché's en van alle goedkope kunstgrepen. Voortaan wil ik mij inspannen het innerlijke leven te vertolken, met de grootst mogelijke eenvoud, expressief door de vorm en door de kleur. Musea Antwerpen, Koninklijk Museum voor Schone Kunsten Brussel, Museum van Elsene Brussel, Koninklijke Musea voor Schone Kunsten van België Brussel, Museum David en Alice van Buuren Den Haag, Kunstmuseum Deurle, Museum Gust De Smet Deurle, Museum Dhondt-Dhaenens Deinze, Museum van Deinze en de Leiestreek Sint-Martens-Latem, Museum Gevaert-Minne Eindhoven, Stedelijk Van Abbemuseum Gent, Museum voor Schone Kunsten (MSK) Oostende, Mu.ZEE (voorheen PMMK en Museum voor Schone Kunsten) Venlo, Museum van Bommel van Dam Verzameling van de Belgische Staat Zwolle, Museum De Fundatie Galerij Tentoonstellingen 1908, Antwerpen, Salle Forst 1927, Hamburg, Kunsthalle, Europäische Kunst der Gegenwart, Zentenaraustellung des Kunstvereins Hamburg (cat. 13 - 15) Literatuur Piet Boyens, Gust. De Smet. Kroniek - Kunsthistorische analyse, Antwerpen (Mercatorfonds), 1989 (met beredeneerde oeuvrecatalogus van schilderijen, tekeningen en grafisch werk). Piet Boyens, Gust. De Smet. Stil de tijd, in: tentoonstellingscatalogus Gust De Smet in de Latemse Kluis, zomer 2018. Kunstschilder van het expressionisme Belgisch kunstschilder


source: wikipedia

text: Een golden goal is een vorm van sudden death. Voetbal De golden goal werd soms gebruikt in toernooien volgens een afvalsysteem, waarbij een wedstrijd een winnaar dient te hebben die naar de volgende ronde mag. Bij een gelijke stand na de volledige speeltijd van negentig minuten is de winnaar van de wedstrijd de ploeg die tijdens de verlengingen van maximaal tweemaal vijftien minuten het eerste doelpunt maakt. Bij zo'n doelpunt wordt niet verder gespeeld, maar is de wedstrijd direct afgelopen. Zowel deze verlenging als het doelpunt zelf kan aangeduid worden met de term 'golden goal'. Indien er na de verlenging nog geen doelpunten zijn gevallen, en/of de stand nog altijd gelijk is, beslissen strafschoppen over winst en verlies. In 1996 werd op het Europees kampioenschap in Engeland de golden goal ingevoerd. De Duitser Bierhoff maakte in de finale tegen Tsjechië de golden goal waardoor zijn land kampioen werd. In 2003 schafte de UEFA de golden goal af, en in 2005 deed ook de FIFA dit. In 2003 werd ook een variant, de silver goal, ingevoerd. Deze variant werd drie jaar later, in 2006, alweer afgeschaft. Andere sporten De golden goal wordt ook in andere sporten gebruikt. Bij het veldhockey won Nederland het Wereldkampioenschap hockey mannen (1998) door een golden goal van Teun de Nooijer en geldt de regel ook in de play offs. Ook in korfbal wordt dit begrip gebruikt. Voetbalterminologie Voetbalregel


text: Dit artikel geeft een overzicht van een aantal geografische extremen. Grootste eilanden (oppervlakte in vierkante kilometer) Algemeen Groenland, Denemarken, 2.175.600 Nieuw-Guinea, 800.311 Borneo, Indonesië/Maleisië/Brunei, 744.108 Madagaskar, 587.041 Baffineiland, Canada, 507.451 Sumatra, Indonesië, 473.605 Honshu, Japan, 230.966 Groot-Brittannië, 229.979 Victoria, Canada, 217.291 Ellesmere, Canada, 196.235 Per werelddeel Noord-Amerika: Groenland, 2.175.597 Oceanië: Nieuw-Guinea, 771.900 Azië: Borneo, 744.108 Afrika: Madagaskar, 587.931 Europa: Groot-Brittannië, 229.849 Zuid-Amerika: Vuurland (Argentinië/Chili), 47.000 Antarctica: Alexandereiland, 43.200 Andere extremen Grootste eiland in een meer: Manitoulin, Huronmeer, Verenigde Staten/Canada, 2772 km2 Grootste meren (oppervlakte in vierkante kilometer) Algemeen Kaspische Zee (zout), Azië/Europa, 371.795 (1) Bovenmeer, Verenigde Staten/Canada, 82.103 Victoriameer, Oost-Afrika, 69.484 Huronmeer, Verenigde Staten/Canada, 59.570 Michiganmeer, Verenigde Staten/Canada, 57.757 Tanganyikameer, Oost-Afrika, 32.893 Baikalmeer, Siberië, 31.500 Malawimeer, Malawi/Mozambique/Kenia, 29.604 Great Bear Lake, Canada, 28.570 Per werelddeel Azië: Kaspische Zee (zout), 371.795 Noord-Amerika: Bovenmeer, 82.103 Afrika: Victoriameer, 69.484 Europa: Ladogameer (Rusland), 17.703 Antarctica: Vostokmeer (Australisch Antarctisch Territorium), 15.690 Australië & Oceanië: Eyremeer (Australië, zout), 10.000 Zuid-Amerika: Titicacameer (Peru/Bolivia), 8300 Andere extremen Diepste meer: Baikalmeer, 1620 m (meeroppervlak 455m boven de zeespiegel) Hoogste bergen (hoogte in meters) Algemeen Everest, Tibet/Nepal, 8850 K2 (Godwin-Austen), China/Pakistan, 8611 Kanchenjunga, India/Nepal, 8586 Lhotse, Nepal, 8516 Makalu, Nepal, 8463 Cho Oyu, Nepal, 8201 Dhaulagiri, Nepal, 8167 Manaslu, Nepal, 8163 Nanga Parbat, Pakistan, 8125 Annapurna I, Nepal, 8091 Per werelddeel Azië: Everest, China-Nepal, 8850 Zuid-Amerika: Aconcagua, Argentinië, 6962 Noord-Amerika: Denali, Alaska, VS, 6194 Afrika: Kilimanjaro, Tanzania, 5895 Europa: Elbroes, Rusland, 5633 Antarctica: Mount Vinson, Ellsworthgebergte, 4892 Australië & Oceanië: Puncak Jaya, Indonesië (Nieuw-Guinea), 4884 Andere extremen Hoogste berg van voet tot top: Mauna Kea, Hawaï, VS,10.072 meter (waarvan 4206m boven het zee-oppervlak) Hoogste berg gerekend vanaf kern van de aarde: Chimborazo (6318 meter), Ecuador, 6384 km (2 km meer dan de Everest) Hoogste actieve vulkaan: Cotopaxi, Ecuador, 5897 Grootste berg: Kilimanjaro, Tanzania, 80x60 km Grootste gebergte (land): Himalaya, 2500 km lang, 150-280 km breed Grootste gebergte (onder water): Midden-Atlantische Rug, 15000 km lang, 1600 km breed Langste gebergte (land): Andes, ruim 14000 km Hoogste berg in het zonnestelsel: Olympus Mons op Mars, ongeveer 27 km hoog. Langste rivieren (lengtes in kilometers) Algemeen Nijl, Afrika, 6695 Amazone, Zuid-Amerika, 6530 Mississippi - Missouri, Noord-Amerika , 6270 Jangtsekiang, Azië, 6211 Jenisej-Angara-Selenga, Azië, 5550 Gele Rivier, Azië, 5464 Ob-Irtysj, Azië, 5410 Kongo, Afrika, 4667 Lena-Kirenga, Azië, 4400 Mekong, Azië, 4350 Murray-Darling, Australië, 3750 Wolga, Europa, 3688 Per werelddeel Afrika: Nijl, 6695 Zuid-Amerika: Amazone, 6530 Noord-Amerika Mississippi - Missouri, 6270 Azië: Jangtsekiang, 6211 Australië & Oceanië: Murray-Darling, 3750 Europa: Wolga, 3688 Antarctica: Onyx, 32 Andere extremen meest waterrijke rivier: Amazone, gemiddeld 180.000 m3/s aan de monding en een stroomgebied van 7.500.000 km2, wat ongeveer het dubbele van De Nijl (langste rivier) is. langste kanaal: Grote kanaal van China (China), 1794 kilometer hoogste waterval: Ángelwaterval (Venezuela), 978 meter grootste rivierdelta: Ganges-Brahmaputra, 80.000 km2 Grootste diepten (diepte in meters) Algemeen Marianentrog, Grote Oceaan, 11.034 Tongatrog, Grote Oceaan, 10.882 Japantrog, Grote Oceaan, 10.554 Koerilentrog, Grote Oceaan, 10.542 Filipijnentrog, Grote Oceaan, 10.540 Mindanaotrog, Grote Oceaan, 10.497 Kermadectrog, Grote Oceaan, 10.047 Trog van Puerto Rico, Atlantische Oceaan, 9219 Peru-Chilitrog, Grote Oceaan, 8050 Aleoetentrog, Grote Oceaan, 7822 Javatrog, Indische Oceaan, 7725 Kaaimantrog, Atlantische Oceaan, 7680 Per oceaan Grote Oceaan: Marianentrog 11.034 Atlantische Oceaan: Trog van Puerto Rico, 8648 Indische Oceaan: Diamantinatrog, 8047 Noordelijke IJszee: Euraziatisch Bekken, 5122 Klimaatextremen heetste plaats: Death Valley, Californië (VS), 56,7°C (10 juli 1913) heetste plaats (gemiddelde jaartemperatuur): Dallol (Ethiopië), 34,4°C koudste plaats: Plateau-Station (Antarctica): -89°C koudste plaats met permanent verblijf: Vostokstation (Antarctica), -89,2°C (21 juli 1983), gemiddelde jaartemperatuur -55,6°C koudste dorp of stad: Ojmjakon (Siberië), -71°C, gemiddelde jaartemperatuur -16,5°C regenrijkste plaats: Mount Waiʻaleʻale (Hawaï, VS), 12.547 mm per jaar regenarmste plaats: Calama, Atacama (Chili), in 1974 voor het eerst in 400 jaar neerslag Grootste woestijnen (oppervlaktes in 1000 km2) Algemeen Sahara, Afrika, 8600 Gobi, Mongolië/China, 1300 Patagonische woestijn, Argentinië, 673 Grote Bekken, VS, 600 Kalahari, Botswana/Namibië/Zuid-Afrika, 583 Grote Zandwoestijn, Australië, 389 Chihuahua, Mexico/VS, 363 Gibsonwoestijn, Australië, 311 Kysylkum, Oezbekistan, 300 Karakum, Turkmenistan, 280 Diversen laagste punt op het land: oevers van de Dode Zee, ca. 417,5 (2005) meter onder zeeniveau en nog immer dalend. diepste grot: Kroeberagrot, in Abchazië, Georgië is met zijn 2190 meter de diepste grot ter wereld Geografie


text: De Gouden Griffel is een van de belangrijkste literatuurprijzen voor Nederlandstalige jeugdliteratuur, waaraan een geldprijs van wisselende hoogte (€ 1500 in 2014) verbonden is. Hij wordt sinds 1971 elk jaar tijdens de Nederlandse Kinderboekenweek uitgereikt door de CPNB voor de best geschreven kinderboeken die in het voorafgaande jaar verschenen zijn. Van 1954 tot en met 1970 werd jaarlijks slechts een boek bekroond, het Kinderboek van het jaar. Sindsdien kunnen griffels in meerdere categorieën en aan meerdere auteurs toegekend worden. Voor de Gouden Griffel komt uitsluitend oorspronkelijk Nederlandstalig werk in aanmerking. Daarnaast worden jaarlijks Zilveren Griffels en Bronzen Griffels uitgereikt, die ook kunnen worden toegekend aan vertalingen. Ook worden er Gouden Penselen en Zilveren Penselen uitgeloofd voor de best geïllustreerde kinderboeken en sinds 1997 Gouden Lijsten en (tot 2008) Zilveren Zoenen, voor de beste boeken voor kinderen vanaf 12 jaar. Overzicht gelauwerden Zie voor de gelauwerden van 1954 tot 1970: Kinderboek van het jaar. Een aantal auteurs mochten de Gouden Griffel meerdere keren in ontvangst nemen. Guus Kuijer werd viermaal bekroond (1976, 1979, 2000 en 2005) en Els Pelgrom driemaal (1978, 1985 en 1990). De Gouden Griffel werd tweemaal toegekend aan: Alet Schouten (1971 en 1975), Jan Terlouw (1972 en 1973), Paul Biegel (1972 en 1993), Henk Barnard (1973 en 1977), Simone Schell (1975 en 1980), Toon Tellegen (1988 en 1994), Wim Hofman (1989 en 1998), Daan Remmerts de Vries (2003 en 2010), Jan Paul Schutten (2008 en 2014), Simon van der Geest (2011 en 2013) en Bette Westera (2015 en 2020). 1971 - Alet Schouten voor De mare van de witte toren 1971 - Leonie Kooiker voor Het malle ding van bobbistiek. Met illustraties van Carl Hollander. 1972 - Jan Terlouw voor Koning van Katoren. Met illustraties van A. Bouwman. 1972 - Paul Biegel voor De kleine kapitein. Met illustraties van Carl Hollander. 1973 - Henk Barnard voor De Marokkaan en de kat van tante Da. Met illustraties van Reintje Venema. 1973 - Jan Terlouw voor Oorlogswinter 1974 - Jaap ter Haar voor Het wereldje van Beer Ligthart. Digitale versie DBNL. 1974 - Thea Beckman voor Kruistocht in spijkerbroek 1975 - Alet Schouten voor Iolo komt niet spelen 1975 - Simone Schell voor De nacht van de heksenketelkandij. Met illustraties van Isidore Spreekmeester. 1976 - Guus Kuijer voor Met de poppen gooien. Met illustraties van Mance Post. 1977 - Henk Barnard voor Kon hesi baka Kom gauw terug. Met illustraties van Reintje Venema. 1978 - Els Pelgrom voor De kinderen van het achtste woud 1978 - Miep Diekmann voor Wiele wiele stap. Met illustraties van Thé Tjong-Khing. 1979 - Guus Kuijer voor Krassen in het tafelblad. Met illustraties van Mance Post. 1980 - Simone Schell voor Zeezicht. Met illustraties van Annelies Schoth. 1981 - Annie M.G. Schmidt voor Otje. Met illustraties van Fiep Westendorp. 1982 - Nannie Kuiper voor De eend op de pot. Met illustraties van Dagmar Stam. 1983 - Anton Quintana voor De bavianenkoning 1984 - Karel Eykman voor Liefdesverdriet. Met illustraties van Sylvia Weve. 1984 - Veronica Hazelhoff voor Auww! Met illustraties van Joep Bertrams. 1985 - Els Pelgrom voor Kleine Sofie en Lange Wapper. Met illustraties van Thé Tjong-Khing. 1986 - Joke van Leeuwen voor Deesje 1986 - Willem Wilmink voor Waar het hart vol van is. Met illustraties van Waldemar Post. 1987 - Harriët van Reek voor De avonturen van Lena Lena 1988 - Toon Tellegen voor Toen niemand iets te doen had. Met illustraties van Mance Post. 1989 - Wim Hofman voor Het vlot 1990 - Els Pelgrom voor De eikelvreters 1991 - Tine van Buul en Bianca Stigter voor Als je goed om je heen kijkt zie je dat alles gekleurd is 1992 - Max Velthuijs voor Kikker en het vogeltje 1993 - Paul Biegel voor Nachtverhaal. Met illustraties van Lidia Postma. 1994 - Toon Tellegen voor Bijna iedereen kon omvallen. Met illustraties van Anne van Buul. 1995 - Ted van Lieshout voor Begin een torentje van niks: gedichten en tekeningen 1996 - Guus Middag voor Ik maak nooit iets mee en andere verhalen 1997 - Sjoerd Kuyper voor Robin en God. Met illustraties van Sandra Klaassen. 1998 - Wim Hofman voor Zwart als inkt 1999 - Annie Makkink voor Helden op sokken. Met illustraties van Marit Törnqvist. 2000 - Guus Kuijer voor Voor altijd samen, amen. Met illustraties van Alice Hoogstad. 2001 - Ingrid Godon en André Sollie voor Wachten op Matroos 2002 - Peter van Gestel voor Winterijs 2003 - Daan Remmerts de Vries voor Godje 2004 - Hans Hagen voor De dans van de drummer 2005 - Guus Kuijer voor Het boek van alle dingen 2006 - Mireille Geus voor Big 2007 - Marjolijn Hof voor Een kleine kans 2008 - Jan Paul Schutten voor Kinderen van Amsterdam. Met strips van Paul Teng. 2009 - Peter Verhelst voor Het Geheim van de Keel van de Nachtegaal. Met illustraties van Carll Cneut. 2010 - Daan Remmerts de Vries voor Voordat jij er was. Met illustraties van Philip Hopman. 2011 - Simon van der Geest voor Dissus. Met illustraties van Jan Jutte. 2012 - Bibi Dumon Tak voor Winterdieren. Met illustraties van Martijn van der Linden. 2013 - Simon van der Geest voor Spinder. Met illustraties van Karst-Janneke Rogaar. 2014 - Jan Paul Schutten voor Het raadsel van alles wat leeft -en de stinksokken van Jos Grootjes uit Driel. Met illustraties van Floor Rieder. 2015 - Bette Westera voor Doodgewoon. Met illustraties van Sylvia Weve 2016 - Anna Woltz voor Gips 2017 - Koos Meinderts voor Naar het noorden. Met illustraties van Annette Fienieg 2018 - Annet Schaap voor Lampje 2019 - Gideon Samson voor Zeb. Met illustraties van Joren Joshua 2020 - Bette Westera voor Uit elkaar. Voor haar illustraties kreeg Sylvia Weve een Zilveren Penseel 2021 - Pieter Koolwijk voor Gozert. Met illustraties van Linde Faas 2022 - Yorick Goldewijk voor Films die nergens draaien 2023 - Edward van de Vendel en Anoush Elman voor Misjka 1988, Viering van 35-jarig bestaan van de prijs Bij de uitreiking van de Gouden Griffel 1988 op dinsdag 11 oktober 1988 in het Rijksmuseum Vincent van Gogh te Amsterdam, verscheen er een uitgave waarin alle bekroonde werken en auteurs vanaf 1954 als Kinderboek van het jaar en de Gouden Griffels vanaf 1971 werden herdacht. Op 23 juni 1988 was er een feestelijke bijeenkomst op het landgoed Voorlinden te Wassenaar, in het vergader- en conferentiecentrum van de PTT. Dit gebeurde ook om de ondersteuning aan te geven die de PTT vanaf die tijd zou gaan geven aan de Kinderboekenweek. Op die bijeenkomst waren 25 van de 35 bekroonde auteurs sinds 1955 aanwezig. Een vijftal auteurs waren op dat moment reeds overleden: Hans Andreus, Toos Blom, Cor Bruyn, C.E. Pothast-Gimberg en W.F.H. Visser. Verder ontbraken nog Jan Blokker, Jean Dulieu, Anton Quintana, Jan Terlouw en Hans Werner op de foto achter in het boek. Dat laatste vanwege persoonlijke en praktische redenen. Het boek verscheen in een oplaag van 3000 exemplaren en was bestemd voor vrienden en relaties van PTT Post en de stichting CPNB. 50 gebonden en genummerde exemplaren waren bestemd voor de bekroonde auteurs en degenen die betrokken waren bij de totstandkoming van de uitgave: Joke Linders: tekst en research, Wigger Bierma: typografie, Willem Diepraam: fotografie, Robbert Fels: fotografie titels. Drukkerij Rosbeek, Nuth verzorgde verder de uitgave. Griffel der Griffels Op 6 oktober 2004 werd, ter viering van vijftig jaar kinderboekenprijzen, de "Griffel der Griffels" toegekend, gekozen uit de boeken die eerder een Gouden Griffel hadden gewonnen of Kinderboek van het jaar waren geweest. Het winnende boek werd De brief voor de koning van Tonke Dragt, winnaar in 1963. De Griffel der Griffels werd aan de schrijfster uitgereikt door prins Constantijn en zijn vrouw Laurentien. De andere genomineerde boeken waren Kruistocht in spijkerbroek, Het sleutelkruid, De kleine kapitein, Krassen in het tafelblad en Kleine Sofie en Lange Wapper. Externe link Griffels en Penselen archief, CPNB Nederlandse literatuurprijs


text: Giovanni (Gianni) Maria Versace (Reggio Calabria, 2 december 1946 – Miami, 15 juli 1997) was een Italiaans modeontwerper. Gianni Versace groeide samen met zijn oudere broer Santo en jongere zus Donatella op bij zijn vader en moeder Francesca, die kleermaakster was. Een oudere zus, Tina, overleed op haar twaalfde aan een tetanusbesmetting. Carrière in de mode Als kind hielp Gianni zijn moeder bij het uitzoeken van edelstenen en goudvlechtwerk voor borduursels en op een gegeven moment verkocht zijn moeder in haar couturehuis ook Gianni's ontwerpen. In 1972 kreeg Versace bij Fiori Fiorentini in Lucca de kans een breiwerkcollectie te ontwerpen en hij trok hiermee de aandacht van Donatella Girombelli, die besloot hem aan te nemen als huisontwerper van modehuis Genny and Callaghan. Als freelancer werkte Gianni vervolgens voor verschillende labels: De Parisi, Genny, Callaghan, Alma en Complice waar hij in 1974 leer- en suèdecollecties verzorgde. In 1978 tekende Versace een eerste eigen collectie en opende hij met zijn broer Santo een boetiek aan de Via della Spiga te Milaan, waar ook andere modelabels werden verkocht. Hiermee was de oprichting van het modehuis Versace een feit. In 1979 trok zijn eerste losse maar elegante mannenmodelijn enkele bekende klanten, zoals Woody Allen, Bruce Springsteen en Andy Warhol, maar ook zijn vrouwenlijn met jungleprints kreeg datzelfde jaar al grote belangstelling. Opmerkelijke stukken uit zijn collectie 1982 waren de leren broeken en de rijbroeken die leer en zijde combineerden. In 1984 verwerkte hij gebreid metaal en achthoekige stalen ringetjes tot zeemeerminnenjurken. Vanaf 1982 tekende Versace naast de reguliere collecties ook voor ballet, toneel en andere voorstellingen. Na een geroemde kostumering van het ballet "Josephlegende" van Richard Strauss voor de Scala van Milaan, ontwierp hij onder andere voor Maurice Béjart, William Forsythe, Elton John, het New York City Ballet en de San Francisco Opera. In 1985 nam Versace Instante over, met als doel ook een jonger en minder gefortuneerd publiek aan te spreken. Gianni lanceerde in 1989 de nevenlijn Versus die door zijn zus Donatella was geproduceerd. In 1994 had de groep wereldwijd een veertigtal winkels, maar de verovering van Noord-Amerika via Versus zou pas bereikt worden nadat het label zich op verschillende New Yorkse designershows ging profileren en de groep 8% van de direct sales besteedde aan promotie. Dit aandeel zou overigens vanaf 1997 weer drastisch worden verlaagd. Erkenning In 1986 werd Versace door de Italiaanse president Francesco Cossiga onderscheiden als Commandeur in de Orde van Verdienste. Hij ontving de Grande Médaille de Vermeil de la ville de Paris uit handen van de burgemeester van Parijs, Jacques Chirac. Overlijden Op 15 juli 1997 werd Versace vermoord voor zijn huis Casa Casuarina in Florida. Hij liet zijn partner Antonio D'Amico achter, met wie hij sinds 1982 een relatie had. Versace was het vijfde dodelijke slachtoffer van de seriemoordenaar Andrew Cunanan, die daarna zelfmoord pleegde. Op de begrafenis verschenen vele bekende personen en popsterren, onder wie prinses Diana en Elton John, die zijn album The Big Picture (1997) aan de vermoorde couturier opdroeg. Gianni Versace is begraven op zijn landgoed aan het Comomeer. Italiaans ondernemer Italiaans modeontwerper Vermoord persoon


text: George Washington (Westmoreland County (Virginia), 22 februari 1732 – Mount Vernon (Virginia), 14 december 1799) was generaal, opperbevelhebber van de koloniën in de Amerikaanse Onafhankelijkheidsoorlog, slavenhouder en de eerste president van de Verenigde Staten van 1789 tot 1797. Koloniale tijd George Washington werd in 1732 geboren in een welvarende familie van Engelse afkomst. Zijn overgrootvader, John Washington, was omstreeks 1657 vanuit Engeland geëmigreerd naar Westmoreland County (destijds een deel van Brits-Amerika). George Washingtons vader overleed toen George 11 jaar oud was en kort daarna verhuisde hij naar Mount Vernon. Opgeleid als landmeter hielp Washington de stad Belhaven plannen, nu Alexandria geheten. In 1752 overleed zijn halfbroer Lawrence en erfde Washington het landgoed Mount Vernon. In de jaren 1750 bereikte de rivaliteit tussen Engeland en Frankrijk over koloniale aspiraties in Noord-Amerika langzaam een hoogtepunt. In 1753 bracht Washington als vrijwilliger tevergeefs een ultimatum over aan de Franse commandant in het huidige Ohio. Na terugkomst werd Washington gepromoveerd tot luitenant-kolonel in de militie van Virginia. Hij leidde een missie naar de rivier de Ohio en bouwde Fort Necessity als antwoord op de forten die de Fransen al hadden gebouwd in het gebied. Na een kort gevecht en omringd door Franse troepen gaf Washington zich over en marcheerde hij zijn troepen terug naar de hoofdstad van Virginia, Richmond. Korte tijd hierna brak de Franse en Indiaanse Oorlog uit en begeleidde hij generaal Edward Braddock bij diens expeditie om Ohio op de Fransen te veroveren. Hoewel deze expeditie op een fiasco uitliep, toonde Washington zijn leiderschap door, onder vuur van de vijand, koelbloedig te blijven en zijn troepen terug te trekken. In 1755 werd Washington gepromoveerd tot kolonel en opperbevelhebber van de Virginia Militia. Nadat de grenzen van Virginia veiliggesteld waren van Franse aanvallen, trad Washington terug uit de militie om zich meer te wijden aan zijn landgoed. In 1759 trouwde hij met de welvarende weduwe Martha Dandridge Custis en ging hij zich actief bezighouden in de politiek. Hij werd lid van de volksvertegenwoordiging in Virginia waar hij langzaamaan zich steeds meer begon af te keren van het Britse beleid in de koloniën. Amerikaanse Revolutie In 1774, toen de spanningen in de koloniën verder opliepen, werd Washington gekozen als afgevaardigde van Virginia tot het eerste Continental Congress. Ook in het tweede Continental Congress was hij afgevaardigd en daar werd hij in 1775 unaniem gekozen als opperbevelhebber van de koloniale strijdkrachten. Washington nam het bevel op zich over de troepen rond Boston en begon het leger van burgersoldaten op te leiden. In maart van 1776 verdreef hij de Britten uit Boston, maar zijn verdediging van New York liep hopeloos fout. Het merendeel van de koloniale troepen wist zich dankzij Washington echter in veiligheid te brengen, maar de gevechten leken in deze fase van de Revolutie in het voordeel van de Britten te lopen. Laatste fase van de revolutie Op kerstavond 1776 viel Washington de Hessen bij Trenton aan en behaalde daar een overwinning die het moreel van de koloniale troepen veel goed deed. De Revolutie sleepte zich hierna voort met wisselend succes totdat het tij langzaam maar zeker begon te keren in het voordeel van de koloniale troepen. In 1780 begonnen Franse troepen zich meer en meer in de strijd te mengen nadat Frankrijk openlijk de kant van de kolonialen had gekozen en de Britten de oorlog hadden verklaard. In oktober van 1781 omsingelde het leger van Washington en de Franse troepen de Britse generaal Charles Cornwallis in Yorktown in Virginia. De slag bij Yorktown, die in het voordeel van de Amerikanen en Fransen verliep, bleek beslissend en Cornwallis' overgave betekende het feitelijke einde van de Britse weerstand tegen de Revolutie. Na de Britse erkenning van de Amerikaanse onafhankelijkheid in 1783 verliet Washington het leger en wijdde hij zich weer aan zijn geliefde landgoed op Mount Vernon. Strijd om de grondwet en het presidentschap Na de Revolutie wilde Washington niets liever dan zijn oude levensstijl weer oppakken. Hoewel hij zeer bekend was en een bijna koninklijke aanhang had, voelde hij niets voor een positie van belang. In 1787 echter, toen duidelijk werd dat de huidige bestuurlijke organisatie van het land niet efficiënt en daadkrachtig genoeg was (via de Articles of Confederation), werd Washington afgevaardigd naar de Constitutional Convention in Philadelphia. De conventie in Philadelphia werd het toneel van heftige discussies tussen voor- en tegenstanders van een sterke overheid. Washingtons invloed daar was van groot belang, hoewel hij zelden actief meedeed aan de beraadslagingen. Over het algemeen steunde hij de totstandkoming van een daadkrachtige federale regering en zijn steun trok veel twijfelaars over de streep. Na goedkeuring van de nieuwe grondwet door de staten van de Unie werd Washington unaniem gekozen tot de eerste president van de Verenigde Staten. Eerste termijn Op 30 april 1789 werd Washington in New York ingehuldigd als president met John Adams als zijn vicepresident. Op de hedendaagse Wallstreet legde hij de eed af, op de trappen van de Federal Hall. Hij was zich er terdege van bewust dat zijn daden als president een groot precedent zouden scheppen voor alle toekomstige presidenten. Hoewel hij formeel geen partijbelangen behartigde – hij hoopte dat de Amerikaanse politiek partijloos zou blijven – had hij meer gemeen met de Federalisten, geleid door minister van Financiën (Secretary of the Treasury) Alexander Hamilton, dan met de Democratisch Republikeinen van Thomas Jefferson. Als eerste president was Washington de enige die het gehele Hooggerechtshof kon benoemen. In 1791 gaf Washington leiding aan de keuze en planning voor de federale hoofdstad aan de rivier Potomac, het latere Washington D.C.. Tweede termijn en afscheid van Washington In 1792 werd Washington opnieuw, unaniem, gekozen tot president. Een van de grootste problemen in het begin van zijn tweede termijn waren de hernieuwde spanningen tussen Groot-Brittannië en Frankrijk. Zijn sympathie in deze dreigende oorlog ging meer uit naar de Britten dan naar zijn oude Franse bondgenoten, mede doordat hij de chaos die in Frankrijk ontstond door de Franse Revolutie verafschuwde. Hij wist zijn land evenwel neutraal te houden, tot ergernis van de pro-Franse sentimenten van een deel van het land. In de laatste fase van zijn presidentschap sloten de Verenigde Staten een verdrag met Groot-Brittannië (het Verdrag van Jay) dat eindelijk de terugtrekking van alle Britse troepen uit de VS regelde. Bij het verlaten van de actieve politiek richtte Washington zich met een in een krant gepubliceerde brief tot zijn volk, die één der belangrijkste presidentiële "toespraken" zou worden. Hierin waarschuwde Washington onder andere voor te nauwe bondgenootschappen met andere landen. Na het presidentschap te hebben overgedragen aan de nieuw verkozen John Adams, trok Washington zich weer terug op het door hem zo geliefde Mount Vernon. George Washington heeft zich na twee ambtstermijnen niet meer herkiesbaar gesteld, maar herverkiezing bleef wel wettelijk onbeperkt mogelijk. In de praktijk werden volgende presidenten meestal maar twee keer gekozen. Een grote uitzondering was F.D. Roosevelt. Hij werd viermaal gekozen: in 1932, 1936, 1940 en 1944. Daarna werd het aantal ambtstermijnen in de Grondwet beperkt tot twee. Pensionering en postume eerbewijzen Washington wijdde zich aan het landgoed Mount Vernon na het verlaten van de landelijke politiek, hoewel hij met tegenzin wel het bevel over het leger op zich nam toen er oorlog met Frankrijk dreigde in 1798. Die oorlog bleef echter uit. Eind 1799 bleek het overdadige aderlaten als remedie bij een keelontsteking Washington fataal te worden. Washington overleed op 67-jarige leeftijd op zijn landgoed. Hij werd aldaar begraven in het familiegraf. Kort na zijn dood kenschetste Harry Lee, die met Washington diende in de Revolutie, de "vader des vaderlands" van de Verenigde Staten met de woorden: "a citizen, first in war, first in peace, and first in the hearts of his countrymen" (een burger, vooraanstaand in oorlog, in vrede, en in de harten van zijn landgenoten). In 1976 nam het Congres een wet aan die Washington postuum en met terugwerkende kracht promoveerde tot de hoogste rang van het Amerikaanse leger, die van Generaal van de strijdkrachten (General of the Armies) per 4 juli 1776, de datum van de Amerikaanse Onafhankelijkheidsverklaring. De vele precedenten die hij schiep gedurende zijn presidentschap worden nog steeds gevolgd. Naar hem zijn vernoemd de staat Washington, de federale hoofdstad Washington D.C., diverse steden en andere geografische plaatsen. Ook zijn er vele monumenten voor hem opgericht waaronder het Washington Monument in Washington D.C., en de triomfboog in het Washington Square Park aan het begin van Fifth Avenue in de stad New York. Zijn portret siert de quarter (munt van 25 cent) en het biljet van 1 dollar. Tevens is hij een van de vier presidenten afgebeeld op Mount Rushmore. Washington was dankzij zijn inzet in de Amerikaanse vrijheidsoorlog een der Cincinnati. Zijn met diamanten versierde adelaar van dit gezelschap wordt door de president van de Cincinnati gedragen omdat Washington geen nakomelingen naliet. In de hoofdstad van de VS is een particuliere universiteit gesticht die de naam van Washington draagt. De George Washington-universiteit werd ruim twee decennia na zijn overlijden opgericht door het Amerikaanse Congres, nadat Washington dit idee jarenlang gepromoot had en ondersteunde door een legaat op te nemen in zijn testament. Historische betekenis Washington wordt algemeen door historici beschouwd als een van de belangrijkste en beste presidenten uit de Amerikaanse geschiedenis. In een onderzoek door Arthur M. Schlesinger sr., dat de historicus in 1948 uitvoerde, en een vervolgonderzoek in 1962 waarbij Schlesinger 75 historici om hun mening vroeg, werd alleen Abraham Lincoln hoger ingeschat. Een onderzoek onder bijna 50 historici in 1982, uitgevoerd door de krant de Chicago Tribune, noemde Washington de op twee na beste president. Ook andere onderzoeken noemen Washington regelmatig bij de eerste drie. Naar huidige maatstaven pleit echter volgens sommigen tegen hem dat hij zich met zijn landgoed Mount Vernon (zoals verscheidene presidenten na hem) als slavenhouder manifesteerde. Anderen zien in dit standpunt een uiting van niet professionele 'standplaatsgebondenheid'. Voor 1775 had Washington geen enkel bezwaar tegen slavernij, hierna leek hij echter langzaam beïnvloed te worden door het abolitionisme. In gesloten kringen sprak hij zich regelmatig uit tegen slavernij en de verwerpelijkheid hiervan. In het openbaar zweeg hij echter over dit gevoelige onderwerp. Hij was bang dat het aansnijden van dit onderwerp het pasgeboren land in tweeën zou splitsen (wat een aantal decennia later ook gebeurde in de Amerikaanse Burgeroorlog). De VS waren pas net opgericht en hij zag in dat het zijn positie als leider van het gehele land niet goed zou doen als hij een openbaar debat hierover zou beginnen. Zelf hield hij dus wel enkele honderden slaven. Dit werd hem ook regelmatig verweten door de abolitionisten. Hij zorgde relatief goed voor zijn slaven en liet oudere slaven veelal vrij. Washington zorgde ervoor dat de jonge slaven werden onderwezen. In zijn testament stond dat zijn slaven na het overlijden van zijn vrouw allemaal vrij zouden zijn. Een jaar voor haar dood liet Martha de slaven vrijwillig gaan. Persoonskenmerken Washington werd geregeld beschreven als een charismatisch en krachtig persoon. Zijn uiterlijke vertoning was imposant; hij was lang, 1 meter 88, breed en fysiek sterk. Hij kon goed dansen en had een grote voorliefde voor paarden. Uiterlijk vertoon was voor hem van het grootste belang als nieuwe president. Wanneer hij door kleine dorpen reed als president stapte hij uit zijn wagen en reed hij op zijn witte paard. De mensen vonden het geweldig om hem als groot leider te zien en hij realiseerde zich het belang hiervan. In zijn brieven was hij zeer bescheiden, meermaals stelde hij volkomen ongeschikt te zijn voor het presidentschap, dat hem uiteindelijk toch ten deel viel. Vanwege zijn bijzondere persoonlijkheid en belangrijke invloeden op de VS en het presidentschap wordt Washington beschouwd als het voorbeeld waarnaar presidenten moeten streven. Godsdienstige achtergrond President George Washington werd op 4 november 1752 ingewijd in een vrijmetselaarsloge in Fredericksburg. Tijdens een vrijmetselaarsceremonie op 18 september 1793 legde hij de eerste steen van het Capitool in Washington. Gehuld in vrijmetselaarsvoorschoot marcheerde hij naar de bouwplaats waar de leden van een aantal loges op hem wachtten. In 1788 werd Washington meester van de Alexandrialoge in Alexandria (Virginia), net buiten Washington D.C., aan de zuidwestzijde, dat tot de jaren 1840 bij District Columbia hoorde. Voor deze loge werd in de jaren 1920 tot 1970 het George Washington Masonic Memorial gebouwd. Voor dit 100 meter hoge monument heeft Pharos, de oude vuurtoren van Alexandrië in de Oudheid, model gestaan. Hoewel Washington geregeld met zijn vrouw in de kerk kwam, ging hij niet aan het avondmaal. Er zijn redenen om te vermoeden dat hij deïst was, maar zeker is het niet. In ieder geval was hij een voorstander van religieuze tolerantie. Kabinetsleden onder Washington Zie ook Vrijmetselarij Washington Square Park Amerikaans revolutionair Amerikaans vrijmetselaar Amerikaans generaal Amerikaans persoon in de Amerikaanse Onafhankelijkheidsoorlog Slavernij President van de Verenigde Staten


text: De Germaanse talen vormen een subgroep van de Indo-Europese talen. De grootste Germaanse taal is het Engels, moedertaal van enkele honderden miljoenen mensen en tegenwoordig de lingua franca van de wereld. Duits is een taal die door meer dan honderd miljoen Europeanen wordt gesproken. Deze talen zijn tevens beide wereldtalen. Nederlands wordt gesproken door 23 miljoen mensen en zijn dochtertaal Afrikaans door 16 miljoen (waarvan het merendeel als tweede of derde taal). Kleinere Germaanse talen zijn Zweeds (9,3 miljoen), Deens (5,5 miljoen), Noors (5 miljoen), Jiddisch (3 miljoen), Nedersaksisch (5,5 miljoen), Limburgs (1,3 miljoen), Fries (500 duizend), Luxemburgs (390 duizend), IJslands (320 duizend) en Faeröers (70 duizend). Er zijn in verscheidene landen ook kleine Germaanse talen en dialecten, die door heel weinig mensen worden gesproken, zoals Wymysoojs, Hutterisch, en het Mark-Brannenborger Platt. In totaal spreken circa 559 miljoen mensen een Germaanse taal als eerste taal. Ontwikkeling Algemeen wordt aangenomen dat de Germaanse talen zijn voortgekomen uit een gemeenschappelijke Indo-Europese vooroudertaal, het Oergermaans of Proto-Germaans. In Denemarken en Sleeswijk-Holstein, het stamland van de Germanen, werd zeker in het 2e millennium voor Christus al Germaans gesproken. In het eerste millennium voor Christus breidde het Germaanse taalgebied zich uit vanuit Denemarken: in het noorden tot de zuidelijke kuststreken van Noorwegen en Zweden, en in het zuiden tot een deel van Noord-Duitsland tot in Polen. Destijds was het Germaans nog één taal met verschillende dialecten. In de eerste eeuw voor Christus kwam ook noordelijk Nederland tot aan de grote rivieren bij het Germaanse taalgebied te horen. Met de val van het West-Romeinse rijk begon de Grote Volksverhuizing, in de vierde eeuw na Christus. De Franken, een grote Germaanse stam, namen bezit van de Nederlanden ten zuiden van de grote rivieren en ook van Frankrijk. Toch werd de Germaanse taal daar niet overgenomen en ontwikkelde zich daar de Romaanse taal Frans. Zo ontstond de huidige taalgrens in België tussen het Germaans en Romaans. Wel vestigden zich enkele Frankische dialectische varianten van het Germaans zich in zuidelijk Duitsland, Oostenrijk en Zwitserland. In Brittannië werden de niet-Germaanse Kelten verslagen door de Angelen, Saksen en Friezen, de Germaanse stammen uit Denemarken, Noord-Duitsland en Noord-Nederland. Zij legden de bevolking aldaar hun regionale taal op. In Noorwegen en Zweden dreven de Germanen de Lappen steeds verder noordwaarts. Door deze expansie van het Germaanse gebied verdween de eenheid tussen de stammen, en de talen die zich uit de dialecten hadden ontwikkeld. Vanaf 500 na Christus wordt een driedeling onderscheiden; in Scandinavië woonden de Noord-Germanen, in de landen ten zuiden van Denemarken West-Germanen, en in Oost-, Zuidoost- en Zuid-Europa de Oost-Germanen. Kenmerken Een belangrijk kenmerk van de Germaanse talen dat ze onderscheidt van de andere Indo-Europese talen is een klankverschuiving die bekendstaat als de Wet van Grimm. Deze verschuiving is deel van een vrij ingrijpend veranderingsproces dat leidde tot het ontstaan van het vroege Germaans. Een ander deel is het verdwijnen van ruwweg de helft van de acht naamvallen van het Proto-Indo-Europees (dit verschijnsel staat bekend als deflexie), terwijl dit systeem grotendeels wel bewaard is gebleven in bijvoorbeeld de Baltische en de Slavische talen, die nog steeds 7 of 8 naamvallen hebben. Kenmerkend voor de Germaanse talen is verder het bestaan van sterke en zwakke vormen van het bijvoeglijk naamwoord, zoals in het Nederlands een nieuw huis tegenover het nieuwe huis. Er wordt wel vermoed dat de wat afwijkende positie van het Germaans binnen de Indo-Europese talen verband houdt met het feit dat de sprekers van deze tak van het Indo-Europees in contact kwamen met een bevolking die een niet-Indo-Europese taal sprak; dit is de hypothese van een niet-Indo-Europees substraat van het Germaans. Een vrij groot aantal Germaanse woorden is niet gemakkelijk op Indo-Europese wortels te herleiden (schattingen variëren van 10%-30% van de totale woordenschat). Sommige taalkundigen zien daarin de overblijfselen van een vroegere pre-Indo-Europese taal van Noordwest-Europa. Een vergelijkbaar proces van wisselwerking tussen de vroegste vormen van het Grieks en een pre-Griekse bevolking is echter historisch beter gedocumenteerd. Ook het Grieks verloor de helft van zijn naamvallen. Germaanse talen hebben - meer dan de meeste andere Indo-Europese talen - vastgehouden aan de ablaut bij het vormen van de verleden tijd van het werkwoord, de zogenaamde sterke werkwoorden (zwem → zwom). Daarnaast ontstonden er vormen van de verleden tijd van zogenaamde zwakke werkwoorden met een dentaalsuffix, dus een achtervoegsel met d of t erin, bijvoorbeeld maakte. Oudste bronnen Een vroege beschrijving van de cultuur van de Germanen is te vinden in de Germania van Tacitus. De taal is echter slechts laat geattesteerd. De oudste inscriptie staat op een helm gevonden bij Negau (Stiermarken) en dateert wellicht uit de 1e eeuw na Chr. Een andere bekende inscriptie is gevonden op een van de gouden Gallehus-hoorns: ek hlewagastiR holtijaR horna tawido "Ik Hlewagast, Holtz zoon, heb de hoorn vervaardigd" De hoorns zijn echter op 4 mei 1802 gestolen en korte tijd later door de dief omgesmolten. Daarmee is de oorspronkelijke inscriptie verloren gegaan; er bestaan alleen nog tekeningen van. Taal- en cultuurgebied in Europa De grootste Germaanse talen van Europa zijn het Duits (95 miljoen), Engels (63 miljoen), en Nederlands (23 miljoen). Andere talen zijn de Scandinavische talen: Zweeds (10 miljoen), Noors (5 miljoen), Deens (5 miljoen) en de Nedersaksisch/Nederduitse (2 miljoen sprekers in Nederland, 5,5 miljoen in Duitsland) en de Limburgse (circa 2 miljoen sprekers in Nederland en België en een onbekend aantal in Duitsland) taalgroep. Verder zijn er ook nog kleinere talen, zoals het Fries (0,4 miljoen), IJslands (0,3 miljoen), Jiddisch (4 miljoen) en Faeröers (50.000). In het noorden en oosten van Frankrijk wonen ook Germaanstaligen: Frans-Vlamingen (Frans-Vlaams) en Elzassers (Elzassisch, een lokale variant van het Duits). Tevens kan men het noorden en noordoosten van Frankrijk deels tot het Germaans-Europese cultuurgebied rekenen. Ook is er nog een sterke Germaanse invloed in het noordoosten van Italië (Zuid-Tirol) (waar Duits een officiële taal is). In het Verenigd Koninkrijk behoorde van oorsprong alleen Engeland tot het Germaans-Europese cultuurgebied. Maar inmiddels beslaat het het grootste deel van de Britse eilanden. Er bestaat enige invloed vanuit de Keltische delen van de Britse Eilanden. De invloed van de Germaanse cultuur op de Keltische cultuur is echter groter. De (Noord-)Germaanse cultuur heeft grote invloed gehad op de Finse cultuur en op de cultuur van de Baltische landen en Noord-Polen, wegens de levendige handel op de Oostzee vanaf de vroege middeleeuwen. Verspreid over Midden- en Oost-Europa leven nu nog kleine groepen Duitsers, zoals in het gebied rond Opole, en zoals de Zevenburger Saksen in Transsylvanië (Roemenië). Tot de verdrijving van Duitsers na de Tweede Wereldoorlog reikte het Duitse taalgebied echter veel verder. Daarnaast woonden in vrijwel alle Oost-Europese landen grote groepen Duitsers. Ook is er nog het Wymysoojs, een bijna uitgestorven west Germaanse taal die wordt gesproken in het dorpje Wilamowice in Polen. er zijn naar schatting nog ca 64 sprekers over. Recent zijn er wel enkele pogingen om de taal terug extra leven in te blazen. Indeling Stamboomindeling De traditionele indeling van de Germaanse talen berust op het in de 18e eeuw uitgewerkte stamboommodel. Volgens dit model is het Oergermaans uiteengevallen in het Oost-Germaans, Noord-Germaans en West-Germaans. Het West-Germaans zou op zijn beurt in eerste instantie twee dochtertalen hebben voortgebracht, het Anglo-Fries (de voorloper van de moderne Friese talen, het Engels en het Schots) en het Oerduits (dat bij sommige taalwetenschappers ook heel eenvoudig Duits werd genoemd). Door de Hoogduitse klankverschuiving zou dit Oerduits zich opgedeeld hebben in Oudhoogduits en Nederduits. Uit de dialecten van deze twee talen zouden weer andere talen voort zijn gekomen, zoals het Frankisch en Oudsaksisch. Volgens deze opvatting is het Nederlands uit het Nederduits voortgekomen, dat wil zeggen uit de Nederduitse tak van het Oerduits. Deze indeling van de Germaanse talen wordt in de taalwetenschap sinds de jaren 50 van de 20e eeuw echter algemeen afgewezen. Alternatieve indeling Een alternatieve indeling stelt dat het Oergermaans uiteenviel in Noord, West en Oost, die daarna weer verscheidene afsplitsingen hadden; echter deze is eveneens omstreden en wordt evenmin breed aanvaard. Er is tegenwoordig geen algemeen aanvaarde indeling van de Germaanse talen. Indeling van Maurer Veel instemming heeft de theorie van de Duitse taalwetenschapper Friedrich Maurer gekregen. Maurer gaat niet van drie maar van vijf Germaanse taalgroepen uit: Elbe-Germanen (aan de rivier Elbe: Alemannen, Bajuwaren, Longobarden) Oder-Weichsel-Germanen (aan de rivieren Oder en Weichsel) Noord-Germanen (in Scandinavië) Noordzee-Germanen (Friezen, Angelen, Saksen) Wezer-Rijn-Germanen (aan de rivieren Wezer en Rijn: Franken, Hessen Volgens hem zijn Nederduits en Hoogduits geen oeroude taaleenheden maar latere versmeltingsproducten. De begrippen Anglo-Fries en West-Germaans wijst hij af. Traditionele indeling In het vervolg wordt echter de traditionele indeling weergegeven. Het Oergermaans is een gereconstrueerde taal waar de andere Germaanse talen van afstammen. De Oost-Germaanse talen zijn uitgestorven. Zij bestonden uit: Gotisch Vandaals Bourgondisch Vergelijkingen tussen enkele Germaanse talen Literatuur Richard Bethge, Konjugation des Urgermanischen, in Ferdinand Dieter, Laut- und Formenlehre der altgermanischen Dialekte, Leipzig 1900, 361. Fausto Cercignani, Indo-European ē in Germanic, in Zeitschrift für vergleichende Sprachforschung, 86/1, 1972, 104–110. Fausto Cercignani, Indo-European eu in Germanic, in Indogermanische Forschungen, 78, 1973, 106-112. Fausto Cercignani, Proto-Germanic */i/ and */e/ Revisited, in Journal of English and Germanic Philology, 78/1, 1979, 72-82. Fausto Cercignani, Early Umlaut Phenomena in the Germanic Languages, in Language, 56/1, 1980, 126-136. Wayne Harbert, The Germanic Languages, Cambridge 2007. Claus Jürgen Hutterer, Die germanischen Sprachen. Ihre Geschichte in Grundzügen, Wiesbaden 2008. Ekkehard König und Johan van der Auwera (Hrsg.), The Germanic Languages, London / New York 1994. Orrin W. Robinson, Old English and Its Closest Relatives. A Survey of the Earliest Germanic Languages, Stanford (Calif) 1992. Stefan Schumacher, 'Langvokalische Perfekta' in indogermanischen Einzelsprachen und ihr grundsprachlicher Hintergrund, in Gerhard Meiser und Olav Hackstein, Sprachkontakt und Sprachwandel, Wiesbaden 2005, 603f. Zie ook Lijst van talen van de wereld getallen in verschillende Germaanse talen Romaanse talen Germanen Externe link Karakterisering van de Germaanse taalfamilie


text: Geologie of aardkunde (van Oudgrieks γῆ = aarde en λόγος = wetenschap) is de wetenschap die de Aarde, haar geschiedenis en de processen die haar vormen en gevormd hebben, bestudeert. Geologie behoort tot de aardwetenschappen. Wetenschappers die de geologie als vakgebied hebben, worden geologen genoemd. Omschrijving Gesteenten bevatten informatie over de wijze waarop ze zijn ontstaan, en van de ontwikkeling die ze daarna hebben doorgemaakt. Gesteenten kunnen daarom iets vertellen over de geschiedenis van de aardkorst, het klimaat en de ontwikkeling van het leven. Het vakgebied dat de inhoud en de stapeling van gesteentelagen bestudeert, wordt stratigrafie genoemd. Het is nauw gerelateerd aan de paleontologie, de wetenschap die fossiele resten van leven uit het verleden bestudeert. Het opstellen en verbeteren van een Geologische tijdschaal wordt geochronologie genoemd. De structurele geologie bestudeert vormen en structuren die ontstaan door vervorming van de Aardkorst, vooral in gebergten. Deze structuren kunnen zowel de schaal hebben van continenten als van afzonderlijke stenen. Gerelateerd hieraan is de petrologie, de classificatie en bestudering van gesteenten en hun ontstaanswijze. Als scheikunde wordt gebruikt om de Aarde of processen binnenin de Aarde en haar atmosfeer te bestuderen spreekt men van geochemie. Op dezelfde manier spreekt men bij het gebruik van natuurkunde bij Aardse vraagstukken van geofysica, waarvan platentektoniek een belangrijk onderdeel is. Beide richtingen hebben veel raakvlakken met geologie. Geologie wordt soms verward met aardrijkskunde. Het raakvlak tussen de twee is de fysische geografie, die de natuurlijke vorming en inrichting van het Aardoppervlak bestudeert. Fysische geografie en geologie ontmoeten elkaar in de vakgebieden geomorfologie: de bestudering van de vormen van het landschap en de sedimentologie: de bestudering van sedimenten en sedimentaire processen. Geschiedenis Hoewel de moderne geologie pas in de achttiende eeuw ontstond, werd de Aarde al bestudeerd door de Grieks-Romeinse natuurfilosofen. De Griekse filosoof Theophrastus (±371-287 v.Chr.) beschreef en classificeerde mineralen aan de hand van hun fysische eigenschappen, hoewel hij ook eigenschappen als "aantrekkelijkheid" maatgevend vond. De Romeinse schrijver Plinius de Oudere (23-79 n.Chr.) beschreef mineralen, kristallen en fossielen. Ook enkele middeleeuwse islamitische geleerden begaven zich op het vlak van geologie. Al-Biruni (973-1048) beschreef de geologie van het Indisch subcontinent en geloofde dat dit gebied vroeger een zee was geweest. Avicenna (981-1037) beschreef het ontstaan van gebergten als een wisselwerking tussen tektonische krachten en erosie. Hij geloofde dat gebergten lang nodig hadden te vormen en dat de Aarde dus zeer oud moet zijn. De Chinese geleerde Shen Kuo (1031-1095) kwam onafhankelijk tot soortgelijke ideeën. In Europa kwam pas na de Verlichting de bestudering van fossielen, mineralen en gesteenten op gang. Een van de eerste natuurvorsers was Leonardo da Vinci (1452-1519). Da Vinci begreep dat de fossiele schelpen die hij in de Apennijnen vond overblijfselen van leven uit vroeger tijden waren en niet door de Zondvloed maar door een vroegere zee waren achtergelaten. De Venetiaanse arts Georgius Agricola (1494-1555) was vooral geïnteresseerd in de mijnbouw. Hij deelde als eerste gesteenten op een methodische manier in: in vier groepen van opeenvolgende ouderdom en consolidatie. Nicolaus Steno (1638-1686) onderzocht de manier waarop gesteentelagen gevormd worden en stelde drie wetten op, waarmee hij als de grondlegger van de stratigrafie kan worden gezien. Als eerste moderne geoloog wordt James Hutton (1726-1797) beschouwd. In 1785 presenteerde hij een artikel met de titel Theory of the Earth aan de Royal Society te Edinburgh. In dit artikel beschreef hij zijn theorie dat de Aarde veel ouder moet zijn dan tot dan toe was aangenomen, er moest veel meer tijd overheen zijn gegaan voor bergen om te eroderen, en om sedimentair gesteente te vormen op de bodem van de zee. De navolgers van Hutton stonden wel bekend als plutonisten omdat zij dachten dat veel gesteenten werden gevormd door vulkanisme, het stollen van lava of magma, in tegenstelling tot de neptunisten, die dachten dat alle gesteenten in de oceanen waren neergeslagen waarvan het zeeniveau geleidelijk daalt. William Smith (1769-1839) tekende de eerste geologische kaarten en begon met het ordenen van strata (lagen) door bestudering van de erin voorkomende fossielen. Charles Lyell schreef het beroemd geworden boek Principles of Geology, voor het eerst gepubliceerd in 1830, maar tot zijn dood in 1875 voortdurend verbeterd. Hij introduceerde de doctrine van het uniformitarianisme. Deze theorie leert dat langzame, graduele processen het oppervlak van de Aarde hebben gevormd en nog steeds aan het werk zijn. In de geologie heeft deze theorie het gewonnen van het catastrofisme, volgens welke het oppervlak van de Aarde werd gevormd in korte, catastrofische episodes, maar tussendoor vrijwel onveranderd bleef. Hutton volgde de theorie van de gelijkelijke verandering, maar in zijn tijd vond die theorie nog niet veel navolging. De theorie van de verschuiving van de continenten werd in 1912 door Alfred Wegener voorgesteld, maar het duurde tot de jaren zestig van de 20e eeuw, tot deze theorie van de platentektoniek met (overtuigend) bewijs werd gestaafd. Zie ook Lijst van mineralen Lijst van aardwetenschappers Lijst van termen in de aardwetenschappen Planetaire geologie Aardwetenschappen


text: De geschiedenis van de Aarde wordt ingedeeld in een groot aantal geologische tijdperken. De wetenschap die zich met het opstellen, benoemen en dateren van deze tijdperken bezighoudt, wordt de geochronologie genoemd. Soorten tijdperken in de geologische tijdschaal Tijdperken worden ingedeeld in kleinere (sub-)tijdperken. De grootste tijdperken zijn de eonen, die worden opgedeeld in era's. De geschiedenis van de Aarde wordt ingedeeld in drie officiële eonen: Archeïcum, Proterozoïcum en Fanerozoïcum. Het Fanerozoïcum wordt weer ingedeeld in drie era's: Paleozoïcum, Mesozoïcum en Cenozoïcum. Op hun beurt worden era's weer ingedeeld in periodes. Voorbeelden van periodes uit het Paleozoïcum zijn het Carboon en het Perm, het Mesozoïcum bestaat uit het Trias, het Jura en het Krijt en het Cenozoïcum uit het Paleogeen, het Neogeen en het Kwartair. Deze periodes worden weer ingedeeld in tijdvakken, die weer ingedeeld worden in tijdsnedes. Zo bestaat het Neogeen uit de tijdvakken Mioceen en Plioceen. Soms worden tijdsnedes weer ingedeeld in chrons, de kleinste eenheden in de geologische tijdschaal. Niet alle tijdperken met dezelfde status hebben een overeenkomstige lengte. Hoe ouder een tijdperk, hoe langer de duur. Dit komt doordat uit oudere tijdperken vaak minder details bekend zijn zodat het moeilijker wordt een duidelijker grens te maken. De periode Cryogenium (in het Proterozoïcum) duurt bijvoorbeeld meer dan 200 miljoen jaar, terwijl de jongste periode, het Kwartair, nog geen 3 miljoen jaar beslaat. De duur van de tijdperken is gebaseerd op de stratigrafie, de opeenvolging van wereldwijd gevonden gesteentelagen. Grenzen tussen tijdperken worden meestal gelegd bij afwisselingen of plotselinge overgangen in de stratigrafie. Voor de ouderdommen van gesteentelagen bestaat een eigen terminologie, die overeenkomt met de verschillende benamingen voor tijdperken. Zo is de periode Krijt genoemd naar het systeem Krijt; het systeem is de opeenvolging van lagen die in die periode zijn gevormd. In de tabel rechts is de relatie tussen stratigrafische eenheden en de corresponderende tijdperken verduidelijkt. Standaardisatie Hoewel er in de wetenschappelijke wereld overeenstemming is over de volgorde en (behalve bij de tijdsnedes) de namen van de tijdvakken is er nog steeds onduidelijkheid over de precieze datering van met name de oudere tijdvakken. In 2004 is door de International Commission on Stratigraphy (ICS), dochterorganisatie van de International Union of Geological Sciences (IUGS), een internationale overeenkomst opgesteld om grotere helderheid in de tijdsschaal te brengen. Uiteindelijk leidde dat tot een nieuwe indeling waarin van alle tijdperken duidelijk is welke rang (periode, era, enz.) ze hebben. De naamgeving, datering en kleurcodes op deze pagina volgen grotendeels de ICS-tijdschaal. Met name op het gebied van kleurcodering kunnen in de literatuur alternatieven aangetroffen worden. Grensvlakken Voor de tijdvakken van het Phanerozoïcum worden de grenzen tussen de tijdperken vastgelegd met zogenoemde "golden spikes" of "global standard stratotype-section and points" (GSSPs). GSSPs zijn grensvlakken tussen bepaalde aardlagen, die wereldwijd te herkennen zijn. De eerste GSSP werd in 1972 in Tsjechië vastgesteld. Het betreft een grensvlak tussen Siluur en Devoon waar plotseling een bepaald dier (een graptoliet) uitstierf. Voor alle Phanerozoïsche overgangen zijn dit soort grensvlakken gedefinieerd. De ouderdom van deze GSSPs is bij goede benadering bekend, maar kan in de toekomst verder bijgesteld worden. De definitie van de grenslaag ligt nu echter helemaal vast. Toekomstige plannen Het is de bedoeling het stelsel van grensvlakken verder terug in de tijd uit te breiden en in 2008 hoopt men voor alle tijdvakken een zinnige definitie vastgesteld te hebben. Opmerkingen over het Kwartair Vanwege de geringe ouderdom van het Kwartair is dit systeem veel fijner onder te verdelen. Naast de genoemde eenheden kent het Kwartair daarom ook nog sub-series, super-etages en sub-etages. Vaak hebben deze slechts een regionale status. Deze fijnere verdeling is in deze tabel niet duidelijk zichtbaar te maken. De genoemde etages zijn in feite deels super-etages en deels etages. Voor een beter overzicht zie de pagina Kwartair. Het is in de Kwartair-geologie gebruikelijk om in chronostratigrafische en niet in geochronologische terminologie over de stratigrafische indeling te spreken. Wij volgen voor alle pagina's over het Kwartair dit internationale gebruik. Voor pre-Kwartaire stratigrafische eenheden wordt in deze indelingen de geochronologische terminologie gebruikt. Zie ook geochronologie geologische tijdschaal geschiedenis van de Aarde lijst van tijdperken ouderdom van de Aarde stratigrafie Externe links Website International Commission on Stratigraphy International Stratigraphic Chart (2009) International Stratigraphic Guide


text: Genesis (Grieks: Γένεσις, "ontstaan") is het eerste boek van de Hebreeuwse Bijbel. De Hebreeuwse aanduiding בראשית, Beresjiet betekent "in het begin" en volgt de traditie om de boeken aan te duiden met het eerste woord ervan; in het Nederlands begint het boek met de zin: "In het begin schiep God de hemel en de aarde". Genesis vormt het eerste deel van een nog grotere vertelconstructie, die de boog van de schepping tot aan het einde van het koninkrijk Juda en de Babylonische ballingschap omspant — Genesis tot en met 2 Koningen. Binnen deze samenhangende verhalen vertelt Genesis het verhaal van het begin, de schepping, via de aartsvaders van de Israëlieten tot aan de ballingschap van Jakobs familie met aanhang in Egypte. Traditioneel wordt Genesis toegeschreven aan Mozes, maar in de hedendaagse Bijbelwetenschap wordt het werk gezien als een product van de 6e en 5e eeuw v.Chr. Auteurschap Volgens de traditie schreef Mozes Genesis en de vier hierop volgende boeken, die daarom samen de Pentateuch, "vijf boeken" worden genoemd. In de 17e eeuw ontdekten geleerden en wetenschappers dat er allerlei passages in staan die alleen konden zijn geschreven nadat Mozes was overleden en die hij dus niet zelf kon hebben opgeschreven (zoals de passage in Genesis 12:6 "... en de Kanaänieten waren toentertijd in dat land", die impliceert dat de auteur leefde in een tijd dat de Kanaänieten niet meer in dat land waren). Bovendien wees het feit dat er soms meerdere keren dezelfde informatie op een iets andere manier wordt verteld op een samenstelling van meerdere bronnen met een verschillende oorsprong. De reconstructie van de oorspronkelijke tekst en datering van de verschillende elementen heet de documentaire hypothese en is in de wetenschap de gangbare opvatting over het ontstaan van Genesis. Structuur In Genesis worden gewoonlijk twee hoofddelen onderscheiden: de oergeschiedenis (Genesis 1:1-11:26) en de vertellingen over de aartsvaders (Genesis 11:27-50:26). Vaak worden de verhalen over Jozef (Genesis 37-50) niet als onderdeel van de vertellingen over de aartsvaders beschouwd. De held van die verhalen is geen representant van heel Israël, maar een losstaand figuur. Vanaf het begin is de geschiedenis van Jozef een hoofdverhaal, zeker vergelijkbaar met de geschiedenis van Jakob. Qua vorm komen ze dichter in de buurt van de wijsheidsliteratuur dan de andere verhalen van Genesis. De verhalen roepen op tot een positieve instelling bij het leven in den vreemde: ook in de grootste chaos blijft God op de achtergrond zorgvuldig de regie houden. Indeling naar genealogie: de Toledot-indeling De tekst van Genesis bevat een web van tien Toledot-formules. Het in deze formule gebruikte Hebreeuwse woord תּוֹלְדֹת, toledot kan met "genealogie" of "ontstaansgeschiedenis" worden vertaald. "Toledot van X" betekent dan regelmatig de opvolgingsgeschiedenis of de geschiedenis van de nakomelingen van X. De formule werkt als een soort opschrift en geeft de samenhang van de verhalen weer: Samenvatting van de oergeschiedenis Schepping (Gen 1 - 2:3) Genesis begint met twee scheppingsverhalen. Het eerste verhaal vertelt hoe God de hemel, aarde, planten, dieren en uiteindelijk de mens in zes dagen schiep. De zevende dag rustte Hij. Paradijsvertelling (Gen 2:4 - 3:24) In de paradijsvertelling schiep God na de aarde met planten en dieren uit aarde de eerste mens, Adam, en plaatste hem in een prachtige tuin, het paradijs (de Hof van Eden). God verbood Adam te eten van de Boom van de kennis van goed en kwaad. Hij bracht alle dieren naar Adam om hen een naam te geven. Daarna liet God Adam in slaap vallen en maakte uit een van zijn ribben de vrouw, Eva. Eva werd door een slang verleid om een vrucht te eten van de verboden boom en op haar beurt verleidde zij Adam hiertoe. Op dat moment beseften ze dat ze naakt waren en schaamden zich daarvoor, waarna ze zich bedekten met vijgenbladeren. Om te voorkomen dat Adam en Eva ook van de levensboom zouden eten en zo het eeuwig leven zouden verwerven, verdreef God hen uit de tuin van Eden. De eerste moord (Gen 4) Adam en Eva kregen twee zonen: Kaïn en Abel. Kaïn werd jaloers op Abel, omdat God Abels offer wel aanvaardde en het zijne niet. Hij doodde Abel. Kaïn moest voortaan rondzwerven over de aarde. Hij vestigde zich ten slotte in het land Nod, ten oosten van Eden. Hij bouwde een stad en noemt die naar zijn zoon Henoch. Eva kreeg nog een zoon, Seth. Hoofdstuk 4 besluit met de woorden: "In die tijd begon men de naam van de HEER aan te roepen." Geslachtsregister (Gen. 5) Hoofdstuk 5 vermeldt de opeenvolgende geslachten van Adam tot Noach. Zoals in veel mythes werden de mensen buitengewoon oud, tot bijna 1.000 jaar. De zondvloed (Gen. 6 - 9) Na de zondeval ontwikkelde de mensheid zich van kwaad tot erger. Daar kwam bij dat de zonen van God (volgens sommigen gevallen engelen) trouwden met menselijke vrouwen en reuzen verwekten, die nephilim werden genoemd. God besloot de mensheid nog 120 jaar te geven en hen daarna te straffen door een zondvloed. Alleen Noach en zijn gezin (zijn vrouw, drie zonen en hun vrouwen) zouden behouden blijven door op Gods bevel een ark te bouwen en daarin alle dieren mee te nemen (van alle reine dieren zeven paartjes, van de onreine één). Noach was toen 600 jaar oud. Toen zond God de vloed: 40 dagen en nachten regende het. Uiteindelijk zakte het water en belandde de ark op de berg Ararat. God beloofde nooit meer een zondvloed over de aarde te brengen en bevestigde dit met het teken van de regenboog. Hierna gaf God de opdracht om zich te verspreiden en de aarde te vullen met nakomelingen. Volkenlijst (Gen. 10) Hoofdstuk 10 bevat een geslachtsregister van de nakomelingen van Noach, de volkenlijst. Toren van Babel (Gen. 11) De mensen bleven toch bij elkaar wonen en bouwen een stad in de vlakte van Sinear en wilden daar een toren die tot de hemel reikte, om daarmee de eenheid te behouden en roem te vergaren, de Toren van Babel. God kwam naar de aarde om verwarring in de taal te stichten, waardoor men elkaar niet meer verstond en men zich ten slotte opsplitste in verschillende volkeren. Dit verklaart de verspreiding van de mensheid over de aarde. De rest van dit hoofdstuk bevat geslachtsregisters van de nakomelingen van Sem en Terach. Opvallend in deze geslachtsregisters is dat de ouderdom van de opeenvolgende geslachten snel afnam. Samenvatting van de verhalen over de aartsvaders Abraham (Gen. 12-25) Abrahams vader Terach vertrok uit Ur naar Haran en nam zijn zoon die op dat moment nog Abram heette mee. In Haran kreeg Abraham de opdracht van God zijn land te verlaten. Samen met zijn neef Lot trok hij naar Kanaän, waar God hem vertelde dat zijn nageslacht daar zou wonen. God beloofde Abraham dat hij tot een groot volk zou worden. Omdat er op dat moment honger was in dat gebied, trok Abraham naar Egypte. Na frictie tussen de herders van Abraham en die van Lot, trok Lot richting Sodom en Gomorra, terwijl Abraham richting Hebron trok. Na een herhaalde belofte van God aan Abraham dat zijn nakomelingen het land Kanaän zouden beërven, sliep Abraham met de slavin Hagar, omdat zijn vrouw Sara te oud was om zelf nog een kind te krijgen. Daaruit werd Ismaël geboren. Hierna sloot God een verbond met Abraham, met de besnijdenis als teken. Lot was intussen in Sodom gaan wonen. God wilde Sodom en Gomorra vernietigen vanwege de slechtheid van de inwoners. Hoewel Abraham bij God pleitte om de steden te sparen, bleef God bij zijn besluit. Twee engelen waarschuwden Lot, zodat hij kon ontsnappen aan de vernietiging. Zijn vrouw veranderde in een zoutpilaar toen ze omkeek. Lots dochters voerden hun vader dronken, sliepen met hem en baarden beiden een zoon. Abraham kreeg weer een zoon, ditmaal van zijn vrouw Sara. Hij noemde hem Isaak. Sara zette Abraham ertoe aan Hagar en haar zoon weg te sturen. Een engel redde hen net op het moment dat zij in de woestijn op het punt staan om te komen. God gaf Abraham de opdracht Isaak te offeren. Een engel greep in op het moment dat Abraham zijn zoon wil doden. Na het overlijden van Sara stuurde Abraham een knecht eropuit om een vrouw voor Isaak te vinden. Hij keerde terug met Rebekka, een zus van Laban en een nichtje van Isaak. Hierna brak een hongersnood uit en trok Isaak naar de Filistijnse stad Gerar. God beloofde daar ook aan hem dat hij het land Kanaän aan zijn nakomelingen zal geven. Nadat Abraham overleed, werd hij begraven door zijn zonen Isaak en Ismaël. Jakob (Gen. 25-37) Isaak kreeg twee zonen, een tweeling: Esau en Jakob. Esau was een jager en verkocht zijn eerstgeboorterecht aan Jakob voor een bord linzensoep. Toen Isaak ouder was geworden werd hij slechtziend. Hij riep Esau bij zich op hem te zegenen en daarmee aan te stellen als zijn erfgenaam. Jakob deed zich op initiatief van Rebekka echter voor als Esau en ontving de zegen. Hij vluchtte naar Laban. Onderweg had hij een droom over de Jakobsladder. Ook hoorde hij de stem van God die hem de belofte deed dat zijn nakomelingen het land Kanaän zouden krijgen. Bij Laban ging Jakob als schaapherder werken. Hij werd verliefd op Labans dochter Rachel. Na zeven jaar werken mocht hij met haar trouwen, maar Laban misleidde hem en hij trouwde met Lea, de oudste dochter van Laban. Volgens de traditie moest de oudste dochter eerder trouwen dan de jongste. Jakob trouwde vervolgens ook met Rachel, maar als bruidsschat moest hij weer zeven jaar voor Laban werken. In deze tijd kreeg Jakob twaalf zonen bij zijn twee vrouwen, en twee bijvrouwen Bilha en Zilpa. God zegende Jakob en zijn kudde groeide snel. Hij werd een rijk man. Jakob was bang dat Laban jaloers was en besloot hem in het geheim te verlaten en terug te keren naar zijn vader Isaak. Laban achterhaalde hem echter omdat hij dacht dat Jakob zijn godenbeelden heeft meegenomen, wat Rachel had gedaan. Laban achterhaalde Jakob, vond de beelden niet en sloot een verbond met hem. Bij de terugkeer was Jakob bang voor Esau en stuurde hem daarom voor hun ontmoeting veel geschenken. Esau was echter niet boos meer. Jakob sloeg zijn tenten op bij stad Sichem. Dina, de dochter van Jakob, werd daar verkracht door Sichem, de zoon van Hemor, de koning van de stad. Daarna wilde deze met Dina trouwen. De zonen van Jakob adviseerden hun vader akkoord te gaan, maar wel te eisen dat alle mannen van de stad zich zouden laten besnijden. Dit gebeurde en toen de mannen wondkoorts hadden, moordden de zonen van Jakob de hele stad uit. Jakob trok hierna richting Betel. Jozef (Gen. 37-50) Jozef was de oudste zoon van Jakobs geliefde vrouw Rachel en werd door zijn vader voorgetrokken. De broers haatten hem hierom en verkochten hem als slaaf en vertelden hun vader dat Jozef door een wild dier verscheurd was. Jozef werd naar Egypte gevoerd en kwam als slaaf in het huis van Potifar, een hoveling van de farao, waar hij het volledige vertrouwen van zijn meester opbouwde. De vrouw van Potifar probeerde Jozef te verleiden, maar deze verzette zich daartegen. De vrouw beschuldigde Jozef vervolgens van een poging tot verkrachting. Potifar gooide Jozef in de gevangenis. Op een dag werden de opperschenker en de opperbakker van de farao in de gevangenis geworpen. Daar hadden ze een droom en Jozef kan hen die droom uitleggen. Hij voorspelde dat de schenker in zijn ambt hersteld zou worden maar dat de bakker de doodstraf zou krijgen. En zo gebeurde het. Twee jaar later had de farao een droom die niemand hem kon uitleggen. De schenker wees hem op Jozef, die nog steeds in de gevangenis zat. Jozef werd gehaald. Hij legde de droom van de farao uit: er zouden eerst zeven jaar overvloed komen en daarna zeven jaar hongersnood. Bovendien gaf Jozef adviezen. De farao benoemde Jozef tot onderkoning en liet alle staatszaken aan hem over. Jozef zorgde ervoor dat de graanschuren in de jaren van overvloed gevuld worden. Daarna begon de tijd van hongersnood. Deze heerste ook in het land Kanaän, waar Jakob woonde. Na twee jaar kwamen Jozefs broers naar Egypte om graan te kopen. Voor de zekerheid bleef Jakobs lievelingszoon Benjamin thuis. Jozef herkende zijn broers, maar de broers herkenden hem niet en Jozef maakte zich niet bekend. Hij beschuldigde de mannen van spionage. Simeon werd gevangengezet. Jozef beval de anderen terug te gaan naar huis en de volgende keer hun kleine broertje Benjamin mee te brengen. Toen het voedsel op was, moesten de broers weer naar Egypte. Jakob stond met tegenzin toe dat Benjamin ook meeging. Jozef liet Simeon uit de gevangenis halen en ontving de broers hartelijk. Daarna stuurde hij ze met gevulde graanzakken naar huis, maar liet zijn beker in de zak van Benjamin verbergen. Kort na hun vertrek stuurde Jozef zijn huismeester achter de broers aan om de beker te zoeken. De beker werd in de zak van Benjamin gevonden, dus hij werd wordt gevangengenomen. Juda hield voor Jozef een pleidooi, waarin hij zijn eigen leven aanbood als Benjamin maar tot zijn vader mocht terugkeren. Nu was het Jozef duidelijk dat het karakter van zijn broers veranderd was. Hij maakte zich bekend en nodigde Jakob uit om in Egypte te komen wonen, in de streek Gosen, waar het beste van het land Egypte voor hem zou zijn. Historische interpretatie Oergeschiedenis De verhalen van de oergeschiedenis dienen symbolisch te worden geïnterpreteerd en niet als werkelijk historisch. Vrijwel geen enkel personage in de eerste elf hoofdstukken van Genesis wordt in de rest van de Hebreeuwse Bijbel genoemd, een aanwijzing dat deze verhalen laat werden toegevoegd aan Genesis als een soort introductie. Hoe laat dit gebeurde, is omstreden. Sommige onderzoekers suggereren de hellenistische periode (vroege 4e eeuw v.Chr.). Vanwege het hoge gehalte Babylonische mythologie waarvan de verhalen zijn afgeleid of door zijn geïnspireerd, dateren anderen ze op de periode van de Babylonische ballingschap (6e eeuw v.Chr.). Scheppingsverhaal Traditioneel werd in joods-christelijke kringen het Bijbelse scheppingsverhaal gezien als een historische beschrijving van het ontstaan van het universum en het leven op aarde. Pas ten tijde van de Verlichting ontstonden interpretaties die de tekst als allegorisch of symbolisch opvatten, of als een poëtische weergave van de grootsheid van Gods scheppingsdaden. Mede vanwege wetenschappelijke inzichten zoals de evolutietheorie beschouwt tegenwoordig vrijwel iedere exegeet en historicus het verhaal van de scheppingsweek als een zuiver theologische tekst die spreekt over de relatie tussen God en de schepping. Binnen die opvatting is de vraag naar de historiciteit, vanuit de tekst gezien, niet de belangrijkste vraag. Niettemin kent de (vrijwel) letterlijke interpretatie nog steeds een aanzienlijk aantal aanhangers. Het aanhangen van een (vrijwel) letterlijke interpretatie wordt creationisme genoemd en is een vorm van christenfundamentalisme. Overige verhalen Eenzelfde scheiding geldt ook voor de overige verhalen: hoewel vrijwel alle exegeten en historici deze als allegorisch beschouwen, geloven christenfundamentalisten ook van deze verhalen dat ze als letterlijke geschiedenis moeten worden geïnterpreteerd. Er moet - zoals in het algemeen voor Bijbelse teksten geldt - onderscheid worden gemaakt tussen de periode die wordt beschreven en de periode waarin de gebeurtenissen zijn opgeschreven. Als het bijvoorbeeld gaat om de verhalen over de aartsvaders is het verschil tussen de tijd waarover wordt geschreven en de tijd waarin het verhaal definitief vorm kreeg meer dan duizend jaar. Archeologische vondsten in Mari en Nuzi werpen licht op de levenswijze, ethiek, rechtsgebruiken en religieuze voorstellingen uit de tijd die Genesis beschrijft, maar geven geen bewijs voor een tastbaar bestaan of niet-bestaan van mensen als Noach, Abraham, Jakob en Jozef. De levenswijze die de Bijbel beschrijft, komt soms overeen met de beschrijvingen buiten de Bijbel van de zogenoemde randnomaden, niet nader omschreven groepen, die op zoek naar weidegronden soms in contact kwamen met bepaalde stadsbewoners of zichzelf permanent vestigden. In zoverre geven buitenbijbelse bronnen een wereldbeeld dat zich in grote lijnen verhoudt tot het beeld dat de schrijver(s) van Genesis voor ogen stond. Voor sommige steden, titels of personen die worden genoemd, bestaat archeologisch bewijsmateriaal. Maar de weergave is op onderdelen niet correct. Als bijvoorbeeld wordt getracht de rijkdom van de aartsvaders te illustreren door het bezit van kamelen, is dit een projectie uit een latere tijd. De kameel werd namelijk pas tegen het einde van het tweede millennium v.Chr. getemd en werd in het oude Oosten pas ver na 1000 v.Chr. als lastdier in gebruik genomen. Terugkerende verhaalelementen Er zijn sterke aanwijzingen dat Genesis een collage is van diverse (mondelinge) overleveringen. Sommige verhaalelementen komen meerdere keren voor, in verschillende verhalen: De vrouwen van drie aartsvaders gingen door voor hun zuster: Genesis 12:13, Genesis 20:2 en Genesis 26:7; Drie aartsvaders trokken vanwege een hongersnood naar Egypte: Genesis 12:10, Genesis 26:1, Genesis 41:54-57 en 42:5; De vrouwen van drie aartsvaders waren eerst onvruchtbaar (soms zelfs door God veroorzaakt), maar baarden na Gods hulp de erfgenaam: Genesis 11:30 versus 17:19, Genesis 25:21 (beide situaties in één vers) en Genesis 29:31 versus 30:22-24. Andere verhaalelementen worden letterlijk herhaald: Jakob ontfutselde Esau zijn eerstgeboorterecht: Genesis 25:29-34 en Genesis 27; God hernoemde Jakob tot Israël: Genesis 32:28-29 en Genesis 35:10; Jakob veranderde de plaatsnaam Luz in Bethel: Genesis 28:19 en Genesis 35:15. Zie ook Creationisme Documentaire hypothese - een theorie over het auteurschap van de eerste 5 Bijbelboeken Oorsprong van de Wereld - alternatieve versie van Genesis Scheppingsverhaal in Genesis Trivia Het Nieuwe Testament opent met de zin Βίβλος γενέσεως Ἰησοῦ Χριστοῦ (Grieks: Biblos geneseoos Iesou Christou: Het boek van het geslacht van Jezus Christus (Matteüs 1:1)). Terwijl van het woord Βίβλος (Biblos, geschrift) het woord 'bijbel' is afgeleid, is γενέσεως (geneseoos) de genitief van γένεσις (genesis). In de videoclip van Jesus, He knows me (1992) van de rockband Genesis is een bord te zien met de tekst Genesis 3:25. Dit zorgde voor veel opschudding, omdat Genesis 3 maar 24 verzen heeft. Dit bord slaat echter op het feit dat de band uit 3 leden bestond en destijds 25 jaar bij elkaar was. Externe links Statenvertaling van Genesis Genesis in Bijbelencultuur.nl Noah's three sons online, door Arthur C. Custance (1910 - 1985) over de nakomelingen van Noach gezien vanuit evangelisch-orthodox standpunt (gearchiveerd) Boek uit de Hebreeuwse Bijbel Genesis


text: Gilgamesj, de vijfde koning van Uruk, vooral bekend van het Gilgamesj-epos Gilgamesh (band), een Britse band uit het midden van de zeventiger jaren van de twintigste eeuw Gilgamesh (album), het eerste album van deze band Gilgamesh (2014), Amerikaanse film uit 2014


text: Het Gilgamesj-epos is een van de oudste literaire werken. De oorsprong van dit heldendicht van ongeveer 3000 dichtregels ligt waarschijnlijk in het Sumer van ca. 2100 v.Chr. Gilgamesj zelf zou koning zijn geweest in Uruk rond 2620 v.Chr. Het epos werd ontelbare malen overgeschreven en bewerkt en het verspreidde zich over een groot gebied. Ontstaan en ontwikkeling van het epos Het epos gaat terug op losse verhalen in het Sumerisch rond de figuren van 'Bilgames', een variantspelling van Gilgamesj – wat in het Sumerisch iets betekent als de voorouder is een jonge held – en Enkidoe uit het begin van het derde millennium v.Chr. Vermoedelijk zijn deze mondeling overgeleverd en gereciteerd door barden aan de koninklijke hoven. Dit zijn waarschijnlijk kopieën van teksten uit de periode van de laatste opleving van Sumer tijdens de derde dynastie van Ur, ca. 2112-2000 v.Chr. Ze zijn op schrift gesteld ten tijde van koning Šulgi van Ur (derde dynastie), die ook al een bibliotheek had aangelegd. Ook is er nog "Bilgames, Enkidoe en de onderwereld" waarvan de tweede helft later aan het Gilgamesj-epos werd toegevoegd. Deze cyclus werd vertaald in het Akkadisch met als gevolg dat er al in de 18e eeuw v.Chr. een samenhangend epos bestond van vijf tot acht tabletten en 2000 verzen met als titel "Sjoetoer eli sjarri" (hoog rijst hij op boven alle koningen). Fragmenten ervan zijn teruggevonden bij opgravingen in Centraal- en Zuid-Mesopotamië, maar ook in het Hittitische rijk en in het Mitanni-rijk in West-Iran, Oost-Turkije en Syrië. Een ander fragment is gevonden in Megiddo bij Haifa in Israël. Waarschijnlijk werden de teksten gebruikt door schrijversscholen om Akkadisch te leren. Rond 1200 v.Chr. onderging het epos een soort standaardisatie in zijn redactie. Het epos heette toen: "Sja nagba imoeroe" (hij die alles gezien heeft). Het werd verdeeld over elf tabletten en kreeg een strakke, bijna symmetrische compositie met het omslagpunt op het zesde tablet. Het verhaal werd geformaliseerd met veel vaststaande frasen en herhalingen. Waarschijnlijk is het verhaal van de grote vloed pas tijdens deze laatste redactie aan het epos toegevoegd. Er bestaan oudere verhalen over de vloed in het Sumerisch en oud-Babylonisch van circa 1800 v.Chr., bijvoorbeeld het Atrahasis-epos. De standaardversie van het Gilgamesj-epos moet een omvang hebben gehad van zo'n 3000 regels. Geschreven fragmenten zijn bekend uit de periode 1200-130 v.Chr. Later is nog een twaalfde tablet aan het epos toegevoegd, een schildering van de onderwereld. Het is een vrij letterlijke vertaling van een oudere, Sumerische voorloper van het epos (Bilgames, Enkidoe en de onderwereld), maar de loop van het verhaal klopt niet helemaal, want Enkidoe is opeens weer levend en daalt af in de onderwereld om speelgoed van Gilgamesj op te halen. Vondst van de kleitabletten en tekstreconstructie De tekst van het epos, geschreven in spijkerschrift op kleitabletten, is voor het eerst ontdekt in de bibliotheek van koning Assoerbanipal in Ninive, de hoofdstad van Assyrië. De bibliotheek was in 612 v.Chr., bij een aanval van de Meden en de Babyloniërs op de stad door brand verwoest. Door de hoge temperatuur tijdens de brand werden de kleitabletten gebakken, waardoor ze bewaard zijn gebleven – anders waren de teksten waarschijnlijk verloren gegaan. De kleitabletten zijn door de vloer heen op de begane grond gevallen en in een 30 cm hoge stapel terechtgekomen. De meeste tabletten waren gebroken en de brokstukken lagen door elkaar. De Britse ontdekker Austen Henry Layard besefte in 1850 wel dat zijn vondst belangrijk was, maar hij wist niet goed wat hij ermee moest: het Akkadische spijkerschrift was toen nog niet ontcijferd. Bovendien zocht hij naar "echte" schatten, zoals juwelen, beelden en wandschilderingen. De tabletten liet hij in kratten afvoeren, en ze werden aan allerlei musea en antiquairs verkocht zonder bij elkaar horende delen bij elkaar te houden. Het kostte de grootste moeite om alles weer een beetje bij elkaar te zoeken. Vanaf 1857 werd het spijkerschrift eindelijk ontcijferd, en het vertalen kreeg een aanzienlijke impuls toen de assyrioloog George Smith ontdekte dat er overeenkomsten zijn tussen fragmenten van het epos en geschriften in de Bijbel, zoals het verhaal over de zondvloed, een ontdekking die tot grote opwinding leidde. De vondst van Layard bleek vier kopieën van het epos te bevatten. Smith ging twintig jaar na de eerste opgraving nog eens terug om doelgericht naar tabletten te zoeken. Hij ontdekte nog talloze fragmenten die daarvóór over het hoofd gezien waren. Later werden – overal in Sumer en ver daarbuiten – eveneens delen van het epos gevonden. Met behulp van al deze bronnen kon de loop van het verhaal redelijk betrouwbaar worden gereconstrueerd. In 1930 verscheen de eerste complete standaarduitgave van het epos door Reginald Campbell Thompson. Ook in de 21e eeuw worden nog steeds nieuwe fragmenten gevonden, die toelaten lacunes in te vullen of zelfs de structuur te herzien. De structuur van het epos Er zijn elf kleitabletten, die ieder een afgerond geheel van het epos bevat hebben. Van de meeste tabletten zijn echter geen geheel volledige versies bekend. Door sommigen wordt ook nog een twaalfde tablet erkend als horende bij het epos. Gilgamesj is de grootste koning op aarde, voor tweederde god, een derde mens en de sterkste held aller tijden. Zijn volk echter vindt hem te hardvochtig en daarom schept de hemelgod Anu de wildeman Enkidoe, die door de nadītu-priesteres Shamhat verlicht wordt via gemeenschap. Enkidoe vecht met Gilgamesj, maar verliest het gevecht. Zij worden grote vrienden. Gilgamesj, hunkerend naar een glorieus avontuur dat hem onsterfelijk zal maken, stelt voor op avontuur te gaan in het cederwoud. Voorbereidingen voor de tocht naar het cederwoud; velen steunen de helden, onder anderen de zonnegod Sjamasj. De tocht naar het cederwoud. Gilgamesj en Enkidoe doden Humbaba, de demonische beschermer van het woud met hulp van Sjamasj. Zij hakken de bomen om en bouwen een vlot, waarop zij naar Uruk terugdrijven. Gilgamesj is niet gediend van de seksuele aandacht van de godin Isjtar. Zij laat haar vader Anu de Stier des Hemels sturen als wraak op Gilgamesj en zijn stad. Gilgamesj en Enkidoe doden de stier echter. De goden besluiten dat iemand gestraft moet worden voor de dood van Humbaba, namelijk Enkidoe. Hij wordt ziek en als hij op zijn sterfbed ligt, beschrijft hij hoe de hel eruitziet. Klaagzang van Gilgamesj voor zijn vriend Enkidoe. Gilgamesj krijgt angst voor de dood. Hij besluit op zoek te gaan naar het eeuwig leven, door een gevaarlijke reis te ondernemen om Oetnapisjtim en zijn vrouw te bezoeken. Zij zijn de enige mensen die onsterfelijk zijn en zijn al in leven sinds voor de zondvloed. De reis. De veerman Urshanabi boomt Gilgamesj over de Wateren des Doods. Gilgamesj ontmoet Oetnapisjtim, die hem het verhaal van de zondvloed vertelt en hem twee kansen op onsterfelijkheid geeft. Gilgamesj vergooit zijn kansen op onsterfelijkheid echter allebei. Hij kiest ervoor het kruid van het eeuwige leven mee te nemen, valt echter in slaap en terwijl hij slaapt, neemt een slang het kruid mee. Daarna blijft er voor hem niets anders over dan om naar Uruk terug te keren. Rond 1200 v.Chr. is een twaalfde tablet toegevoegd. Gilgamesj laat zijn bal en stok in de onderwereld vallen en Enkidoe gaat ze ophalen, maar de onderwereld grijpt hem. Gilgamesj maakt een gat in de grond en de geest van Enkidoe kan ontsnappen en hem vertellen hoe het er in de onderwereld aan toe gaat. Overeenkomsten met de Bijbel Of er delen zijn van het heldendicht die enige geschiedkundige waarheid bevatten, is twijfelachtig. Het is wel interessant om op te merken dat de Bijbel en het Gilgamesj-epos beide de Zondvloed noemen. Dit is te danken aan het feit dat dit verhaal uit het Gilgamesj-epos in het gehele Midden-Oosten verteld werd. Het verhaal van de zondvloed komt ook terug in het nog oudere Atrahasis-epos. Tot in de twintigste eeuw vertelden verhalenvertellers dit verhaal door. Een fragment van tablet 7 is gevonden in Megiddo, bij Haifa in Israël, mogelijk uit ca. 1300 v.Chr. Het grootste deel van de Bijbel zou pas vanaf 586 v.Chr. in Babylon zijn geschreven. Het Gilgamesj-epos en de Zondvloed worden wel in verband gebracht met het onderlopen van de Zwarte Zee na de ijstijd. De Patriarchen vormen een groep tussen de semi-nomadische semitische stammen die de handelsroutes bedienden met lastezels (kamelen waren nog niet gedomesticeerd in deze streek). Hun mythen hebben veel gemeen met de Mesopotamische mythologie: zo is er sprake van een gouden eeuw, de zondvloed, de toren van Babel. De namen van deze patriarchen zijn in feite zeer oud, en komen in Mesopotamische teksten reeds vroeg 2e millennium v.Chr. voor. De mythe van Ziusudra, de held die aan de zondvloed ontsnapte op een boot van riet en bitumen, die hij op last van watergod Enki maakte, dateert al uit het 4e millennium v.Chr. en lijkt model voor Noach te hebben gestaan. In 1750 v.Chr. bestond in Mesopotamië onder Hammurabi een tempelcultus van de toenmalige stadsgod Mardoek. De mythen van de Schepping en de Zondvloed kwamen ook toen nog voor. De verhalen over de vloed in het Gilgamesj-epos en Genesis zijn zo gelijklopend, dat onderzoekers op zoek gingen naar mogelijke verklaringen. Alexander Heidel stelt drie mogelijke theorieën over deze verwantschap voor: de Babyloniërs ontleenden het verhaal uit het Hebreeuwse verslag het Hebreeuwse verslag steunt op het Babylonische beide stammen af van een gemeenschappelijke 'oerbron' Zijn conclusie is dat, omdat het in Akkadisch opgestelde epos ouder is dan het Oude Testament, de best geaccepteerde verklaring de tweede is, namelijk dat het Bijbelse verhaal gebaseerd is op het Babylonische materiaal. Andere onderzoekers zoals K.A. Kitchen opteren dan weer voor de derde mogelijkheid, dat de twee verhalen een gemeenschappelijke bron zouden hebben, en dus niet van elkaar geleend hebben. Een volgende overeenkomst met het Bijbelse scheppingsverhaal is de slang, het dier dat in zijn eigen staart kan bijten, en zo een ring kan vormen. De slang, die daarom als een symbool van de eeuwigheid werd opgevat: geen begin en geen eind. Het is ook hier de slang, die Gilgamesj zijn kans op eeuwig leven ontneemt, gelijk de slang in het Bijbelverhaal Adam en Eva (en zo de mensheid) tot stervelingen maakt. Bijbel en het Gilgamesj-epos vormen beide een deel van de mythologie, die leefde tussen de oervolkeren in die streken. In beide verhalen wordt de mensheid geleerd, dat wij allen zullen dood gaan. Citaten Vertalingen en bewerkingen Nederlandse vertalingen F.M.Th. de Liagre Böhl, Het Gilgamesj Epos. Nationaal heldendicht van Babylonië. Amsterdam: H.J. Paris, 1941 en herdrukken. T. de Feyter (vert. en ill.), Gilgamesj, een zoektocht naar onsterfelijkheid. Zeist: Vrij Geestesleven, 1991. . T. de Feyter, Het Gilgamesj-epos. Amsterdam: Ambo, 2002 en herdrukken. . H.J. Vanstiphout, Het epos van Gilgameš. Vertaling uit de grondteksten, inleiding en annotatie. Nijmegen: SUN, 2002 en herdrukken. . Engelse vertaling Sophus Helle, Gilgamesh. A New Translation of the Ancient Epic, 2021. Als beeldverhaal en kinderboek Geraldine McCaughrean, Gilgamesj de held. Christofoor, 2003. . Frank Groothof, Gilgamesj. Nieuw Amsterdam, 2006. . G. de Bonneval en F. Duchazeau, Gilgamesj. Vertaald uit het Frans door E. van den Biesen. Atlas, 2007. . Externe links Nederlandse vertaling Gilgamesj. Een oud verhaal opnieuw verteld - https://www.koersjournal.org.za/index.php/koers/article/viewFile/1774/1867 Engelse vertalingen uit het Sumerisch Gilgamesh and Huwawa, version A - (the adventure of the cedar forest) - https://web.archive.org/web/20061230153028/http://www-etcsl.orient.ox.ac.uk/section1/tr1815.htm Gilgamesh and Huwawa, version B - https://web.archive.org/web/20070629164502/http://www-etcsl.orient.ox.ac.uk/section1/tr18151.htm Gilgamesh and the Bull of Heaven - https://web.archive.org/web/20020807224038/http://www-etcsl.orient.ox.ac.uk/section1/tr1812.htm Gilgamesh and Aga - https://web.archive.org/web/20080505051048/http://www-etcsl.orient.ox.ac.uk/section1/tr1811.htm Gilgamesh, Enkidu and the nether world - https://web.archive.org/web/20020825073448/http://www-etcsl.orient.ox.ac.uk/section1/tr1814.htm The death of Gilgamesh - https://web.archive.org/web/20061230152520/http://www-etcsl.orient.ox.ac.uk/section1/tr1813.htm Mesopotamische mythologie Sumerische literatuur Neolithicum in Zuidwest-Azië Bronstijd in Zuidwest-Azië Epos


text: GIMP (GNU Image Manipulation Program) is een grafisch programma voor digitale beeldbewerking, o.a. het bewerken van foto's, op de computer. Platforms Het programma is beschikbaar voor Windows, macOS, Linux, BSD, OS/2 en Unix. De ontwikkelaars van GIMP hebben hun eigen GUI-toolkit ontwikkeld die ze GTK+ hebben genoemd waardoor het programma eenvoudig voor verschillende systemen geschikt kan worden gemaakt. Kenmerken en mogelijkheden Naast ondersteuning voor filters en onder andere plug-ins, maskers en laageffecten maakt de scripting-engine dat de gebruikers met een klein beetje programmeeraanleg zelf de functionaliteit van GIMP kunnen uitbreiden. Daarnaast kan GIMP onder andere van afstand ingezet worden om afbeeldingen (eventueel meerdere tegelijk) te maken of te bewerken. GIMP is zogeheten vrije software, uitgebracht onder de GNU General Public License (GPL). Door de aanwezige functionaliteit, de uitbreidbaarheid en de vrije licentie is GIMP uitgegroeid tot een uitgebreid pakket dat met commerciële programma's als Adobe Photoshop vergeleken wordt. Doordat het programmaonderdeel dat uitrekent hoe de onderdelen van een afbeelding uiteindelijk worden afgebeeld, de zogenaamde render-engine, voor iedereen toegankelijk is, worden door wetenschappers ontwikkelde nieuwe vindingen vaak eerst in GIMP gebouwd, voordat deze hun weg vinden naar andere toepassingen. Technieken die met GIMP worden ontwikkeld, vinden echter niet per se hun weg naar GIMP, omdat deze bijvoorbeeld voor een (te) specifiek doel zijn bedacht. GIMP wordt onder andere in de filmindustrie gebruikt, waar de specifieke wensen hebben geleid tot een nieuw product op basis van GIMP: CinePaint. Beide programma's worden ingezet bij producties als bijvoorbeeld Harry Potter en Looney Tunes. Dit alles zorgt ervoor dat GIMP een programma is dat uitermate geschikt is voor designers, tekenaars, kunstenaars, voor wetenschappelijke toepassingen, voor filmproducties en voor het bewerken van foto's (bijvoorbeeld voor het web). Gebruikers die afbeeldingen voor drukwerk voorbereiden (het prepresstraject), zullen vooralsnog toch over Adobe Photoshop willen beschikken onder andere omdat GIMP niet over CMYK-functionaliteit beschikt. Het programma beschikt over dockable dialoogvensters. Dat wil zeggen dat de dialoogvensters van het programma op elke gewenste plaats in het programmavenster vastgezet kunnen worden. GIMP ondersteunt diverse bestandsformaten, naast het eigen standaard-bestandsformaat XCF. Geschiedenis Op 29 juli 1995 werd door Peter Mattis The GIMP aangekondigd en op 21 november van dat jaar werd er een eerste bètaversie aangekondigd, maar de eerste publieke bètaversie (0.54) kwam uit op 15 februari 1996. Deze bètaversies zaten echter vol met crashes en waren afhankelijk van Motif. In deze tijd stond The GIMP voor de The General Image Manipulation Program. Omdat Mattis niet tevreden was met Motif, besloot hij om een eigen toolkit te ontwikkelen, genaamd de Gimp Tool Kit, afgekort GTK. GTK zal zich uiteindelijk verder ontwikkelen tot een veelgebruikte toolkit, waaronder die voor de desktopomgeving GNOME. Ook werd de naam veranderd in GNU Image Manipulation Program, afgekort GIMP, dus zonder "The". Na nog enkele ontwikkelversies kwam uiteindelijk op 3 juni 1998 de eerste stabiele versie (1.0.0) uit. Zie ook Lijst van beeldbewerkingssoftware GDK UFRaw-plugin Create Project en Libre Graphics Meeting, waar GIMP-ontwikkelaars met andere ontwikkelaars samen komen Tango-stijlrichtlijnen die GIMP is gaan volgen Externe links Homepage van GIMP De GIMP-handleiding Leren werken met GIMP Grafische software Grafische vormgeving IMP Linux-software MacOS-software Windows-software


text: De Guti, in Nederlandse transcriptie ook wel Goeti of Goeteeërs genoemd, waren een volk uit het Zagrosgebergte dat rond 2212 v.Chr. het rijk van Sumer en Akkad binnenviel. Zij waren barbaren die het koningschap niet kenden. De latere kroniekschrijvers zouden de ontstane wanorde beschrijven met een wanhopig wie is er koning, wie is er geen koning. Kunstvoorwerpen en handelscontracten werden schaars. De Guti pasten zich echter snel aan en in de tweede helft van de eeuw dat zij het land beheersten werden er autochtone patesi's (gouverneurs) aangesteld zoals Gudea die het land weer tot bloei brachten. Hoe het Akkadische Rijk precies aan zijn eind gekomen is, is verre van duidelijk. Over de laatste twee Akkadische koningen, Dudu (koning) en Šudurul is weinig bekend. In later tijden werd de val van Akkad geheel aan de verderfelijke Guti geweten, of zelfs aan heiligschennis die Naram-Sin bedreven zou hebben. Hij overwon nog de Lullubi, die mogelijk een Guti-stam waren. Het was onder zijn opvolger Shar-Kali-Sharri dat de Guti een grote politieke rol begonnen te spelen. De Sumerische koningslijst geeft een hele rij Guti-koningen, maar het is twijfelachtig dat zij ooit over geheel Sumer en Akkad regeerden. Het is waarschijnlijker dat (mede) door hun toedoen het land weer in vele stadstaten en stadstaatjes uiteenviel. Sommige daarvan kunnen best de Guti als bondgenoten gezien hebben om zich te ontdoen van het juk van Akkad of vazallen van de Guti-koningen geworden zijn. Tegen het einde van de Guti-tijd waren er ten minste drie machtcentra: Uruk en Lagaš in het zuiden en de Guti-vorsten die waarschijnlijk rond Adab hun machtscentrum tussen de rivieren hadden, maar vooral de streken ten oosten van de Tigris beheersten. Uiteindelijk wist Utu-Khegal van Uruk de Guti te verslaan en was hun politieke rol in Mesopotamië voorgoed uitgespeeld. Guti is nu ook nog een Koerdische bergnaam. Historisch volk in Azië Mesopotamische oudheid