text: Eduard Douwes Dekker (Amsterdam, 2 maart 1820 – Ingelheim am Rhein, 19 februari 1887) was een Nederlandse auteur en bestuursambtenaar die vooral bekend is geworden vanwege zijn roman Max Havelaar, of De koffij-veilingen der Nederlandsche Handel-Maatschappij, die in 1860 verscheen onder het pseudoniem Multatuli (Latijn voor 'ik heb veel (leed) gedragen' [=multa tuli]). Hij schreef ook toneelstukken, pamfletten - soms in briefvorm - en aforismen. Douwes Dekker groeide op in Amsterdam. Hij trok in 1838 met zijn vader naar Batavia in Nederlands-Indië (thans Jakarta in Indonesië). Daar verwierf hij in 1839 een baan als ambtenaar. Hij zag er de vele wantoestanden onder verantwoordelijkheid van het Nederlandse koloniale bewind. Zijn debuutroman, de kaderroman Max Havelaar, hekelt op basis van zijn eigen ervaringen de behandeling van de plaatselijke bevolking door Nederlandse en Nederlands-Indische bestuurders. De van 1862 tot 1877 verschenen zeven bundels met 1282 genummerde IDEEN bevatten overwegend essayistische aforismen, maar ook de roman Woutertje Pieterse en het toneelstuk Vorstenschool zijn in deze gevarieerde verzameling te vinden. Zowel de persoonlijkheid als de schrijfstijl van Douwes Dekker had grote invloed op belangrijke schrijvers uit volgende generaties, waaronder de Tachtigers, Nescio, Elsschot, Du Perron, Hermans en Karel van het Reve. Internationaal werd hij gelezen, met bekendheid in Indonesië en de Sovjet-Unie. Maar vooral in Duitsland: veel werk van hem werd in het Duits vertaald rond 1900-1910 en dit was een bron van inspiratie voor de feministische beweging aldaar. Karl Marx en Sigmund Freud waardeerden hem en poogden hem zelfs in het Nederlands te lezen. In juni 2002 werd Max Havelaar door de Maatschappij der Nederlandse Letterkunde uitgeroepen tot het belangrijkste Nederlandstalige letterkundige werk aller tijden. In 2004 eindigde Multatuli op de 34e plaats in de verkiezing van de grootste Nederlander. Levensloop Jeugd en leertijd Eduard Douwes Dekker werd geboren in de Korsjespoortsteeg (tegenwoordig: nr. 20) in Amsterdam als vierde van vijf kinderen van een doopsgezinde familie: de andere kinderen waren Catharina (1809-1849), Pieter Engel (1812-1861), Jan (1816-1864), en Willem (1823-1840). Zijn vader, Engel Douwes Dekker, was een scheepskapitein afkomstig uit de Zaanstreek. Engels ouders waren Pieter Douwesz en Engeltje Dekker. Engel Douwes voegde de achternaam van zijn moeder aan zijn achternaam toe. De officiële achternaam zou echter Dekker zijn geweest; op de trouwakte van Eduard Douwes Dekker en Mimi Hamminck Schepel (1875) wordt de achternaam van de bruidegom vermeld als "Dekker, zich noemende en schrijvende Douwes Dekker". Zijn moeder Sietske Eeltjes Klein (soms ook Klijn) was huisvrouw, afkomstig van Ameland. Hij bezocht de Latijnse school aan het Singel, een voorloper van het huidige Barlaeus Gymnasium. Na twee of drie jaar verliet hij de Latijnse school zonder diploma, waarna hij enige tijd als jongste bediende in een textielzaak werkte. In 1838 reisde hij aan boord van het schip waar zijn vader het gezag over voerde naar Nederlands-Indië, waar ze in 1839 aankwamen in de hoofdplaats Batavia. Aldaar trad hij in dienst van het Nederlands Bestuur als commies van de Algemene Rekenkamer. In de daaropvolgende jaren maakte hij gestaag promotie als bestuursambtenaar, al beviel het financiële werk hem maar matig. Batavia, waar hij de eerste anderhalf jaar – los van het Nederlandse, kleinburgerlijke milieu – een vrolijk en afwisselend leven leidde, begon hem steeds meer tegen te staan. Omdat hij bovendien (speel)schulden had gemaakt, solliciteerde hij bij de Gouverneur-Generaal naar een post in een buitengewest. Bestuursambtenaar in Nederlands-Indië Douwes Dekker werd op 12 oktober 1842 benoemd tot controleur van het roerige district Natal aan de westkust van Sumatra. In 1843 werd Dekker de jonge freule (13 jaar oud) Si Oepi Keteh toegewezen, zij stamde uit een Sumatraanse adellijke familie. Dekker omschreef haar later als "een van mijn eerste liefdes". Nog altijd wordt er een haarlok van haar, die Dekker zijn leven lang bij zich hield, bewaard op het Multatuli-museum. Het was toen heel gewoon, om jonge inlandse vrouwen te koppelen aan vrijgezelle Nederlandse ambtenaren. Onder Douwes Dekkers controleurschap bleek hier echter een kastekort, waarover hij een ernstige berisping kreeg van de gouverneur van Sumatra's Westkust, generaal Michiels. Het leverde hem het etiket "eerloos" op, waardoor Douwes Dekker zich bijzonder gegriefd voelde. Toen hij wegens het tekort te Natal door Michiels tijdelijk was geschorst en naar eigen zeggen zelfs honger leed, schreef hij, om zich te revancheren, het toneelstuk De eerloze, later uitgegeven als De bruid daarboven. Tooneelspel in vijf bedrijven. Het staat niet vast dat Douwes Dekker voor het kastekort te Natal wel geheel verantwoordelijk was; door zijn bemoeienis met plaatselijke conflicten had hij nauwelijks tijd om zich met de financiën bezig te houden. Het tekort dateerde al van voor Douwes Dekkers komst, en was volgens de Max Havelaar, waarin deze episode uitgebreid beschreven wordt, ontstaan doordat gelden voor troepenzendingen naar het binnenland niet waren geadministreerd. Maar Douwes Dekker had zijn hoofd duidelijk niet bij de administratie en reageerde bovendien koppig en gepikeerd als hij aangesproken werd op fouten. Gewestelijk secretaris Van de Ven, die het bestuur overnam van de geschorste Douwes Dekker, schreef aan de gouverneur dat deze achter was met alle stukken, fouten maakte, voorschriften veronachtzaamde, en niet op klachten reageerde. Tot de ergernis van zijn collega's droeg bij dat Douwes Dekker, naast zijn onnauwkeurigheden en zijn verontschuldiging dat hij voor de administratie 'minder geschiktheid bezat', zich ook niet hield aan de ongeschreven regels van de plaatselijke ambtenarij. Deze hielden onder meer in dat de koeliebonnen voor zout- en geldtransporten maar voor vier gulden werden geadministreerd, de dragers deden het echter nooit voor minder dan acht. Gewoonte was om een paar dragers meer op de lijst te zetten dan er waren geweest. Maar in dit soort zaken bleef Douwes Dekker principieel tegen 'knoeierijen' en administreerde hij onverkort acht gulden per drager. Door zijn administratieve achterstanden én het tekort werd zijn schorsing in Natal nu definitief; de geharde generaal Michiels, die de vele opstanden op West-Sumatra met succes had neergeslagen, werd later door de Algemene Rekenkamer te Batavia in het ongelijk gesteld. Maar Douwes Dekker was als jong bestuursambtenaar de strijd met hem aangegaan en moest daarom het veld ruimen. Nadat hij het tekort uit eigen middelen had aangevuld, werd hij op wachtgeld gezet en naar Java overgeplaatst. Eerste huwelijk, carrière en verloftijd Terug op Java trouwde Douwes Dekker op 10 april 1846 met Tine van Wijnbergen (eigenlijk Everdina Huberta van Wijnbergen). Uit dit huwelijk zouden twee kinderen geboren worden: zoon Edu in 1854 en dochter Nonni in 1857. Met Edu bleef de verhouding zijn leven lang moeilijk. Dat Douwes Dekker naast zijn vrouw ook relaties met andere vrouwen onderhield, was voor Tine een zware beproeving, vooral na hun terugkeer naar Nederland en het begin van zijn literaire carrière. Na functies in 's lands dienst te Karawang en Purworedjo, waar hij in ondergeschikte posities werkte, werd Douwes Dekker in 1848 benoemd tot secretaris van de residentie Manado op het eiland Celebes, waarmee hij volledig herstel van zijn ambtelijke carrière genoot. Zijn sterke rechtvaardigheidsgevoel voor de inlandse bevolking vond hier waardering bij resident Scherius, die bij zijn vertrek in 1851 Douwes Dekker als zijn opvolger aanbeval. Het gouvernement ging hier niet op in; Dekker maakte opnieuw privéschulden en tijdens zijn latere verlof in Nederland bleek bovendien dat hij ook hier een bestuurlijk kastekort achterliet, waarvan de precieze toedracht niet is opgehelderd. Uit zijn tijd in Manado is verder een toespraak tot de inlandse hoofden overgeleverd, die sterke gelijkenis vertoont met de beroemde toespraak uit Lebak, die de schrijver Douwes Dekker later zou verwerken in zijn Max Havelaar. Eind 1851 beklom Douwes Dekker een nieuwe sport op de bestuurlijke ladder door zijn plaatsing te Ambon als assistent-resident, maar om gezondheidsredenen werd hem reeds na enkele maanden een langdurig verlof naar Nederland toegestaan, waar hij van 1852 tot mei 1855 verbleef. Hij maakte er vele plannen voor onder andere boekuitgaven, maar verwezenlijkte er weinig. Wel maakte hij tal van schulden, naar het schijnt in de ijdele veronderstelling dat hem geld zou toevloeien via de familie van zijn vrouw. Ondanks zijn later succes als schrijver, werd hij vrijwel zijn hele leven door schuldeisers achtervolgd. Daarbovenop kwamen nog Douwes Dekkers vergeefse pogingen om in het casino aan de roulettetafel een grote slag te slaan. Multatuli's Millioenen-studiën doet daar verslag van. De zaak-Lebak Na aankomst te Batavia eind 1855 werd Douwes Dekker benoemd tot assistent-resident van Lebak op Java, waar hij in januari 1856 zijn intrek nam in de hoofdplaats Rangkasbitung. Douwes Dekker was slecht bij kas – onder andere door zijn vrijgevigheid –, maar zijn toekomst zag er op dat moment gunstig uit: hij had een goede staat van dienst en zou waarschijnlijk wel tot resident bevorderd worden. Het liep echter anders. In Lebak werd hij geconfronteerd met ernstig machtsmisbruik door de plaatselijke Indische hoofden; bovendien meende hij uit tal van aanwijzingen op te kunnen maken dat zijn voorganger Carolus (in de Havelaar Slotering genoemd) door de regent was vergiftigd, naar hij vermoedde wegens diens pogingen om wantoestanden op het spoor te komen. Op 29 maart 1856 verzocht hij om eervol ontslag, nadat zijn aanklacht tegen Karta Nata Negara, de regent van het district Lebak, die zijn bevolking meedogenloos uitzoog, door het Nederlands-Indische bestuur was afgewezen. Douwes Dekker kon of wilde niet langer in dienst blijven van een ambtelijke top die de andere kant op keek als van de plaatselijke bevolking bijvoorbeeld buffels werden geroofd ten behoeve van de regenten, of wanneer herendiensten werden gevraagd, waardoor de akkers niet konden worden bewerkt, met als gevolg dikwijls hongersnood. Toen ook Gouverneur-Generaal Duymaer van Twist hem niet wilde ontvangen om zijn klachten aan te horen, was voor Douwes Dekker de maat vol. Tevergeefs trachtte hij op Java emplooi te vinden, onder meer op de plantage van zijn broer Jan; het jaar daarop keerde hij definitief terug naar Europa, waar hij als ambteloos burger enkele jaren alleen door onder andere Nederland, België, Duitsland en Frankrijk zwierf. In 1859 keerden ook Tine en de kinderen naar Europa terug, waardoor zijn financiële positie steeds moeilijker werd. Er werd in die tijd nogal neergekeken op lieden, die berooid terugkeerden uit de kolonie. Via omwegen was Dekker in België terecht gekomen. In Nederland durfde hij zich niet te vertonen, vanwege de vele schulden, die hij daar had. Uiteindelijk kwam zijn vrouw in Luik naar Dekker, tezamen met haar kinderen, Edu vijf jaar en Nonni twee jaar oud, en haar baboe (kinderverzorgster) Louise. Eerst verhuist het gezin naar een boerenherberg in Visé, waar een oude kennis van Dekker woonde. Een van de weinigen waarmee hij nog contact had. Everdine zocht steun bij haar zus Henriëtte in Den Haag, en Dekker's broer Jan. Maar Everdine werd door hen gedwongen zich van Eduard "af te scheuren". Dekker werd afgeschilderd als een vreemdganger. Ontstaan en publicatie van de Max Havelaar In 1859 schreef Douwes Dekker, berooid in Brussel, Max Havelaar, of De koffij-veilingen der Nederlandsche Handel-Maatschappij, waarin de koloniale misstanden in Nederlands-Indië op beeldende wijze beschreven werden: zo staan er meeslepende vertellingen ("Saïdja en Adinda") in over de uitwerkingen van het gezagsmisbruik op de bevolking. In de figuur van koffiemakelaar Batavus Droogstoppel verschijnt een onsterfelijke karikatuur van de Hollands-calvinistische ondernemer ten tonele, die met zijn welbegrepen en godsvruchtig eigenbelang, half-naïef en half doortrapt, het systeem van onderdrukking in stand houdt, terwijl hij er een verwrongen voorstelling op nahoudt van wat er aan de andere kant van de wereld gebeurt. Het boek bevat verder, naast interessante tafelgesprekken (waarin Douwes Dekkers periode op Sumatra wordt beschreven), letterlijke weergaven van ambtelijke stukken die Douwes Dekker verstuurde en ontving als assistent-resident van Lebak. Douwes Dekker schreef het boek tussen 16 september en 13 oktober 1859 in klad, en werkte daarna nog drie weken aan een netversie, tot zijn ogen ontstoken raakten. Hij liet het handschrift inbinden en stuurde het boek naar zijn broer Jan, bij wie op dat moment ook Tine met de kinderen logeerde. Jan op zijn beurt stuurde het boek aan mr. W.J.C. van Hasselt, vrijmetselaar, voorzitter van de loge "Concordia Vincit Animos", waar ook Multatuli sinds 1854 als lid was geaccepteerd. Van Hasselt stuurde het handschrift ongelezen door aan een andere broeder in de vrijmetselarij: zijn goede vriend en collega, advocaat en letterkundige Jacob van Lennep. Het was toen inmiddels eind november 1859. Van Lennep had al eerder op deze manier werk van Douwes Dekker in handen gekregen, namelijk het toneelstuk De Eerlooze, later bekend geworden onder de titel De bruid daarboven. Tooneelspel in vijf bedrijven. Van Lenneps oordeel over De Eerlooze was heel welwillend geweest, maar tot een opvoering was het niet gekomen. Door de Max Havelaar nu werd Van Lennep volledig van zijn stuk gebracht: het boek was "b....(bliksems) mooi". Ondanks de bleke, met water aangelengde inkt las hij het boek in krap een week uit. Reeds het manuscript van dit over de bestuurscultuur van Nederlands-Indië uiterst kritische boek maakte op deze manier diepe indruk in leidende kringen in Nederland. Met Douwes Dekker - maar ook achter diens rug om - werd onderhandeld om hem een 'convenabele betrekking' in West-Indië te bezorgen, op voorwaarde dat hij van publicatie zou afzien. Hij weigerde echter om zich te laten afschepen naar Suriname of de Nederlandse Antillen, en gaf Van Lennep opdracht het boek te doen uitgeven. Van Lennep vroeg hem in een brief gedateerd 23 januari 1860 - het zogenoemde "advocaten-briefje" in de Multatuli-literatuur - om een bewijsstuk dat hij over het kopijrecht kon beschikken. Per ommegaande voldeed Douwes Dekker hieraan, en zo raakte hij al zijn rechten in juridische zin op zijn werk kwijt. Van Lennep had het schriftelijk bewijs in handen. Het auteursrecht was in die dagen erg ongunstig voor auteurs. Uitgevers waren enkel bereid iets te drukken als alle rechten aan hen werden overgedragen. Van Lennep, een rijke conservatieve gentleman, gedroeg zich dubbelhartig. Enerzijds herkende hij de grote literaire waarde van het werk en wilde hij dat het werk werd uitgegeven, maar aan de andere kant was hij doodsbenauwd dat het boek een opstand zou kunnen inleiden en de Nederlandse koloniale belangen zou schaden. In mei 1860 verscheen het boek dan eindelijk bij uitgeverij De Ruyter te Amsterdam, voor het destijds bijzonder hoge bedrag van vier gulden. Van Lennep had bovendien alle Nederlands-Indische plaatsnamen onherkenbaar gemaakt en tal van andere ingrepen toegepast. Hierdoor duurde het enige tijd voor het boek de gewenste verspreiding kreeg. Niettemin werd Douwes Dekker als Multatuli in de luttele maanden na de verschijning ervan beroemd en "de meest besproken man in Holland." Dat Douwes Dekker na enige tijd teleurgesteld raakte in Van Lennep en De Ruijter ligt voor de hand: zijn boek was in Indië vrijwel niet verkrijgbaar, en door de hoge prijs enkel voor gegoede burgers betaalbaar. Van Lennep en De Ruijter weigerden bovendien in te gaan op de wens van de schrijver om een goedkope volksuitgave uit te brengen. Eind 1860 kwam het hierover tot een proces tussen de schrijver en Van Lennep, van wie Douwes Dekker "rekening en verantwoording" eiste. Hierbij leed hij tweemaal een nederlaag tegen de ervaren jurist Van Lennep. Reacties op het boek De reacties in Nederland op het boek varieerden van geschokte afwijzing tot hartstochtelijke bewondering, al werd ook gepoogd de schrijver verdacht te maken en het boek te negeren. Tevergeefs: Max Havelaar werd in heel Europa verkocht en bewonderd. Tot verdriet van Douwes Dekker werd het echter vooral geprezen om zijn literaire kwaliteiten, en minder om de zaak-Lebak en het lot van de inlanders, waar het de schrijver vooral om te doen was geweest. Daarnaast had hij eerherstel door de Nederlandse regering en een leidinggevende functie in Nederlands-Indië willen bereiken, teneinde aldaar de nodige veranderingen te bewerkstelligen; verwachtingen waarin hij in de daaropvolgende jaren zwaar werd teleurgesteld. Douwes Dekker liet zich niet benaderen door anderen die begaan waren met het lot van de inlanders op Java. De gewezen legerarts Willem Bosch deed voor zijn Maatschappij tot Nut van den Javaan tevergeefs een beroep op hem. Zijn liberale oplossing, vrije toegang van de Nederlandse ondernemers tot de kolonie, was Douwes Dekker een gruwel. Evenwel kon Ferdinand Domela Nieuwenhuis hem niet winnen voor het socialisme. De kracht van Douwes Dekker lag in de probleemstelling, de oplossing moest van anderen komen. Schrijverschap Hierna besloot Douwes Dekker zich voortaan te wijden aan het schrijverschap. In 1861 komen Het gebed van den onwetende en Minnebrieven uit. Minnebrieven is een vervolg op Max Havelaar en ook dit is weer een dubbele raamvertelling met een ingewikkelde opbouw. Daarnaast vinden we in dit boek een aantal van de bewijzen die Dekker in de Max Havelaar beloofde, zoals de lijst met gestolen buffels. Beide werken veroorzaken een groot schandaal. In 1862 verschijnen Over vrijen arbeid in Nederlandsch Indië en de tegenwoordige koloniale agitatie, een brochure geschreven in de hoop op rehabilitatie, en de IDEEN-bundel I, waarin een begin wordt gemaakt met "De geschiedenis van Woutertje Pieterse". In datzelfde jaar verschijnt ook nog Japansche gesprekken, waar Multatuli al evenzeer de vaderlandse moraal op de korrel neemt. In 1863/64 komt IDEEN II uit, dat begint met Idee 448: "Aan Mevr. de Wed. X. geboren Y: te Z."de Weduwe X." Dit "Idee" werd door Meijer ook als aparte brochure uitgebracht. Hiermee mengde Dekker zich in alle toenmalige ophef rond de weduwe Pruimers, die na de dood van haar adellijke echtgenoot verliefd werd op een dominee. Later werd zij door haar schoonvader beroofd van haar eerstgeboren kind. In 1866 emigreerde hij – gegriefd en teleurgesteld in zijn hooggespannen verwachtingen – naar Duitsland, waar hij de rest van zijn leven bleef wonen. De directe aanleiding voor zijn emigratie was een conflict in de Salon des Variétés in de Amsterdamse Nes op 1 december 1865, waar het café chantant-gezelschap van Hubert Sauvlet optrad. Douwes Dekker stoorde zich aan het onbeleefde gedrag van een paar toeschouwers, die zich vrolijk maakten over het uiterlijk van mevrouw Sauvlet-Zerr, de sopraan op het toneel. Hij riep de heren achter hem tot de orde en deelde daarbij een paar rake klappen uit. Deze heren, Jacob Jacobs en Jesaja de Vries, deden enkele dagen later, op 5 december, bij de politie aangifte van mishandeling. Bijgevolg ontving Douwes Dekker op 8 januari een dagvaarding om op de 18e van die maand op de arrondissementsrechtbank te verschijnen. De reis naar Duitsland was al in de planning, maar werd nog uitgesteld. Een rechtszitting met Multatuli zou veel belangstelling trekken. Toen hij ter zitting verscheen, stipt op het aangegeven tijdstip, moest hij evenwel wachten tot de zaak vóór hem was afgedaan. Daar had hij geen zin in en vertrok, waarna de zaak bij verstek werd behandeld. Het vonnis – "een gevangenisstraf van 15 dagen, in eenzame opsluiting te ondergaan, en tot betaling van twee geldboetes van acht guldens elk..." – vernam hij pas veel later in Duitsland. Hij was nu wel gedwongen om daar te blijven, want hij kon niet terug. Deze ballingschap zou ruim twee jaar duren: tot 3 maart 1868, toen de straf en het vonnis hem kwijtgescholden werden na onderhandelingen met de conservatieve regering van dat moment. Douwes Dekker was inmiddels een veelgelezen schrijver wiens stilistische kwaliteiten alom erkend werden, onder andere door zijn Minnebrieven en zijn diverse bundels Ideën, waar zijn onvoltooide jeugd- en ideeënroman Woutertje Pieterse en Vorstenschool deel van uitmaken. Vorstenschool Het toneelstuk Vorstenschool verscheen in 1873 als begin van IDEEN-IV. Deze uitgave was min of meer het begin van een zeer hartelijke relatie met de voor Multatuli nieuwe uitgever G. L. Funke. Vorstenschool trok de aandacht van Mina Kruseman, die graag de hoofdrol wilde spelen. Maar toneelgezelschappen in die jaren waren zeer terughoudend om het toneelstuk op de planken te brengen. Het werd gevreesd dat het koningshuis zich dan beledigd zou kunnen voelen. Ondanks dat het stuk speelt in het buitenland. Uiteindelijk vond Kruseman de Nieuwe Rotterdamsche Schouwburgvereniging bereid om met uitvoeringen te beginnen. En Dekker kwam op uitnodiging van Kruseman als gast uit Duitsland, en raakte als regisseur betrokken bij de voorbereidingen. De première in Utrecht, met de toejuichingen en huldigingen die ermee gepaard gingen, vormde een hoogtepunt in Dekkers schrijversloopbaan. Maar bij de aanvang van deze aanvang van de voorstelling stond achter in de zaal de commissaris van politie met een aantal agenten klaar om direct te kunnen ingrijpen... Enige gelijkenis met de koning van dat moment was er niet: de bakkebaarden die ontbraken geheel. Daar hadden de hoofdrolspelers over nagedacht. Tijdens de tweede voorstelling - op Dekkers verjaardag - kreeg de schrijver tijdens de pauze allerlei cadeaus, waaronder een bureau en een klok. Voorwerpen die nog altijd bewaard worden in het Multatuli Museum te Amsterdam. Later trok Dekker met het gezelschap mee, op tournee door Nederland en Vlaanderen. Avond aan avond werd het stuk positief ontvangen, werd Dekker toegejuigd in de pauze. Alles bij elkaar een opsteker voor de auteur, die klaagde dat hij niet gelezen werd... De vierde Ideen-bundel verkocht heel goed vanwege Vorstenschool, en er waren ook vele herdrukken van het toneelstuk. Het toneelstuk bleef in wisselende bezettingen nog lange tijd op het repertoire staan. Tot ver in de twintigste eeuw werd het met enige regelmaat uitgevoerd. Laatste levensjaren Wegens zijn compromisloze houding bleef Multatuli bij zijn tijdgenoten als persoon omstreden. Ook kampte hij voortdurend met geldgebrek. Dit werd in de hand gewerkt door zijn gokverslaving en de vele pogingen aan de speeltafel de bank te laten springen. In september 1874 overleed Tine en op 1 april 1875 hertrouwde hij met Mimi Hamminck Schepel. Niet lang daarna, in 1877, besloot hij definitief met het schrijven van nieuw proza te stoppen. Dit had te maken met zijn slechte gezondheidstoestand, maar een nog belangrijker reden was dat hij zwaar teleurgesteld was in zijn lezers, bij wie hij zo bitter weinig verandering zag. Wel bleef hij betrokken bij de uitgave van herdrukken van zijn werk. Hij verzorgde de correctie van drukproeven, en veel noten en commentaar zijn nog van latere datum. Een voorbeeld hiervan is de zesde uitgave van de Max Havelaar uit 1880 bij Elsevier. In 1887 overleed hij op bijna 67-jarige leeftijd tijdens een astma-aanval in zijn huis te Ingelheim am Rhein. Na zijn dood ontfermde zijn weduwe zich – min of meer door geldnood gedwongen – over zijn omvangrijke nalatenschap aan brieven, waaruit zij in tien boekdelen veel publiceerde. Ze liet evenwel ook veel weg, en vernietigde tal van brieven, zodat veel tekstgedeelten definitief verloren zijn. Crematie Vier dagen later werd hij als eerste Nederlander gecremeerd, in het crematorium te Gotha. De urn met de as stond tot 1930 bij Hamminck Schepel, en kwam na haar overlijden in het Multatulimuseum (dat toen nog onderdeel was van de Bibliotheek van de Universiteit van Amsterdam). Op 6 maart 1948 werden de urnen met de as van hemzelf en die van zijn weduwe in een monument voor Multatuli op de begraafplaats Westerveld te Driehuis geplaatst. Het monument was een initiatief van de Vereniging voor Facultatieve Lijkverbranding. De originele urn maakt deel uit van de permanente tentoonstelling in het Multatulimuseum, gevestigd in het geboortehuis van de schrijver aan de Korsjespoortsteeg in Amsterdam. Het pseudoniem Multatuli Zijn schuilnaam werd mogelijk ontleend aan Ovidius' Tristia, een dichtwerk over diens ballingschap in Tomis, of aan Horatius' Ars Poetica, een boek dat hij al tijdens zijn schooltijd moet hebben bestudeerd. Hierin vindt men de volgende versregels: Deze regels laten zich vertalen als: De betreffende passage bij Ovidius luidt: Douwes Dekker gebruikt de aanduiding Multatuli voor de eerste keer in een brief d.d. 24 september 1859 aan mr. W.J.C. van Hasselt: In die brief probeert hij het toneelstuk De bruid daar boven aan de man te brengen, dit in de hoop dat de uitvoering daarvan het pseudoniem al enige naamsbekendheid zal gaan brengen, zodat als zijn boek uitkomt het extra lezers zal trekken. In een brief aan Tine die hij een paar dagen later schreef, op 27 september, informeert hij ook haar over zijn nieuwe pseudoniem. Tevens gaat hij in deze brief uitvoerig in op het "hoe" en "waarom" ervan: Het komt echter niet zo snel tot een uitvoering, want Douwes Dekkers plannen lopen wel vaker mis. De eerste keer dat Douwes Dekker het pseudoniem bij een publicatie gebruikt is in 1859 bij die van de Geloofsbelydenis in De Dageraad, een tijdschrift van de vereniging van "vrijdenkers", De Vrije Gedachte. Terzijde mag worden opgemerkt dat Multatuli zich in die tijd ook aansloot bij de vrijmetselaars: Br. Van Lennep was er duidelijk ook een van, en een andere metselbroeder was Rudolf Charles Meyer d'Ablaing van Giessenburg, boekhandelaar en uitgever in Amsterdam en de man die de twee eerste Ideën-bundels uitgaf. Multatuli is een zeer welluidend pseudoniem dat nu, honderdvijftig jaar later, verduidelijking en vertaling behoeft. Negentiende-eeuwse lezers die het zich konden veroorloven het boek te kopen, waren meestal ook in staat het pseudoniem te vertalen. Ook waren Latijnse pseudoniemen in Multatuli's tijd niet ongewoon. Dat belette hem niet om op de laatste pagina's van zijn boek de vertaling van zijn pseudoniem nadrukkelijk te vermelden, en met de betekenis ervan in het boek te spelen. Kritische beschouwing Betekenis van zijn werk Multatuli verscheen op het toneel toen de Nederlandse literatuur nog werd beheerst door het protestantse domineesmoralisme. Dat dit in de tweede helft van de 19e eeuw sterk veranderde, is in niet geringe mate aan zijn invloed te danken. In zijn vroegste werk klinkt een sterke echo door van de Romantiek, een beweging die Nederland bijna had overgeslagen. Een blijk daarvan in de Max Havelaar is te vinden in citaten van de vroege Heine en de Duitse gedichten van Douwes Dekker in Heines trant. De romantiek zat Multatuli al vroeg in het bloed, getuige onder andere de wens van zijn kinder-alter ego "Woutertje Pieterse" om Koning van Afrika te worden; zijn romantische instelling laat zich mede verklaren door het feit dat hij zich al vroeg had losgemaakt van zijn protestants-christelijke achtergrond, die in doopsgezinde gedaante al moderner was dan gebruikelijk voor zijn tijd, alsmede door de invloed van Rousseau. Multatuli neigde in de loop van zijn schrijverschap echter steeds meer naar een atheïstisch-rationalistisch wereldbeeld zoals dat onder invloed van met name de Franse Verlichtingsfilosofen ontstond. Aldus streefde hij, in de woorden van Philip Vermoortel naar "een combinatie van hart en verstand", die zich niet in één bepaald systeem of literaire stroming laat vangen, en waarvoor hij vaak anekdoten uit zijn eigen leven als voorbeeld aanhaalt: bijvoorbeeld het verhaal in de Minnebrieven dat hij ooit een Amsterdamse gracht in sprong om het keppeltje van een joods jongetje te redden. Aan de ene kant kan het werk van Multatuli als romantisch-idealiserend gekarakteriseerd worden, aan de andere kant getuigt het van een sterk sociaal engagement dat berust op een realistische beschrijving van de feiten. Wie Multatuli leest is ver verwijderd van regels en modellen, behalve misschien van de wiskundige modellen die hij uitdacht om succes te hebben aan de speeltafel - men vindt ze in zijn Miljoenenstudiën - maar de wiskunde was dan ook een van de weinige specialismen die hij beheerste. Op het soort specialisme, dat de héle mens achter de coulissen laat verdwijnen, had hij het niet begrepen. Zijn Duizend- en eenige hoofdstukken over specialiteiten zijn tegen deze mentaliteit een aanklacht, die in veel opzichten vermakelijk is, maar voor de schrijver een zeer serieuze zaak was; zeker als men bedenkt dat hij in Nederland vaak in zijn ogen onbekwame figuren zag worden benoemd in zíjn Nederlands-Indische 'specialisme.' Meestal waren dat dan voormalige hoge bestuursambtenaren, die in Nederlands-Indië niet veel meer hadden gezien dan de hoofdplaats Batavia, en daar een risicoloos leven hadden geleid. Menno ter Braak meende dat het steeds weer positie kiezen in allerlei kwesties, waar Multatuli's werk oppervlakkig gezien toe uitnodigt, ten koste dreigt te gaan van het grotere thema dat aan heel zijn werk ten grondslag ligt: namelijk dat van de menselijke waardigheid. De liberale cultuur erkende hem als burger en schrijver, maar niet als mens, aldus Ter Braak. Tijdens Multatuli's leven viel zijn motto 'De roeping van de mens is mens te zijn!', dan ook op weinig vruchtbare bodem in de kringen die ertoe deden, al slaagde hij er wel in, een bonte schare aanhangers te verwerven. Maar het motto getuigt wel van zijn blijvende actualiteit, die hem, mét zijn stilistische kwaliteiten, met kop en schouders doet uitsteken boven de meeste Nederlandse schrijvers uit de negentiende eeuw. Multatuli's Ideën zijn aforistisch geschreven, en bevatten voornamelijk maatschappijkritiek. In de stijl ervan schudt hij oude vormen van zich af, zich uitdrukkend in een directe spreektaal, die niettemin van een grote taalbeheersing getuigt. Naast de Max Havelaar, die als een van de weinige Nederlandse romans tot de wereldliteratuur is gaan behoren, is verder de beeldende kracht van zijn parabelen te noemen, zoals de Geloofsbelydenis uit 1859, de Negende geschiedenis van Gezag uit de Minnebrieven, en het Onuitgegeven toneelspel aan het begin van de Max Havelaar - meestal verkeerd geciteerd als Barbertje moet hangen. Van zijn toneelstukken is vooral het drama in verzen Vorstenschool geliefd door zijn geestige sarcasme en de idealistische boodschap. Thematiek De centrale problematiek in Multatuli's werk is het recht van de macht, en dit komt tot uiting in kritiek op tal van deelaspecten. In de binnenlandse politiek houden bijvoorbeeld het districtenstelsel en censuskiesrecht het liberalisme aan de macht; op sociaal gebied gaat het om de armoede en rechteloosheid van de arbeidersklasse; op zedelijk terrein betreft het het gebrek aan ontplooiingskansen voor opgroeiende meisjes en de achterstelling van vrouwen; in religieus opzicht gaat het om het dogma van predikanten. Multatuli als feministisch theoreticus Multatuli was wat betreft het zich hard maken voor vrouwenrechten een voorloper. Op veel plaatsen in zijn werk liet hij zien dat vrouwen achtergesteld werden, dat zij goed onderwijs moesten krijgen en recht hadden op "menselijke waardigheid". Verschillende teksten uit de IDEE 197, 198 en 199 werden binnen feministische kringen, zoals de Dageraad, veel geciteerd en gebruikt in lezingen en voordrachten. Minnebrieven bevat De Achtste geschiedenis van Gezag. Daarin wordt verhaald over Thugater (het Oudgriekse woord voor dochter, wat melkster betekent). Haar vier broers willen de wereld in en krijgen van hun vader onderricht. Vader wil Thugater niet missen, want zij melkt beter dan haar broers, heeft geen haast en melkt tot de laatste druppel. En bijgevolg is er meer room om boter te maken. Vader zeg haar: dat weten, begrijpen en begeeren... zondig is voor een meisje. De broers krijgen hun zin. Zij mogen op jacht gaan, ter visvangst gaan, boten maken en varen, met een blonde dame trouwen en nageslacht maken. Maar... vader verbood alles aan zijn dochter Thugater, die in onnoozelheid bleef voortmelken ten einde toe. In Duitsland was het rond 1900 Wilhelm Spohr – een met anarchistische ideeën begeesterde vakbondsman – die met bloemlezingen uit Multatuli's werken in Duitse vertaling zorgde voor een nog veel grotere verspreiding van Multatuli's gedachtegoed. Zo kon Sigmund Freud Douwes Dekkers verlovingsbrieven lezen. In 1905 was er ook Frauenbrevier; in dit "gebedenboekje voor vrouwen" bundelde Spohr veel teksten waarin Multatuli zijn gram uitte tegen de achterstelling van vrouwen en dubbele moraal. Dit boekje werd een inspiratiebron voor het feminisme. Zo groeide Douwes Dekker uit tot een voortdurende inspiratiebron voor vele feministen, zoals Sietske Abrahamsz, Mimi Hamminck Schepel, Marie Anderson, Mina Kruseman, Aletta Jacobs, Jan Versluys, Titia van der Tuuk, Elize Baart, Carel Victor Gerritsen en Wilhelmina Drucker. Zij waren voortrekkers uit de eerste feministische golf. Vele andere vrouwen zouden volgen, onder hen: Welmoet Wijnaendts Francken-Dyserinck, Anna van Gogh-Kaulbach en Neel Doff. Multatuli als feminist in de praktijk Zijn feministische ideeën bracht Dekker ook in praktijk: zo zorgde hij ervoor dat zijn nichtje Sietske Abrahamsz (Middelburg, 14 januari 1842 – Zeist, 1 december 1912) een gedegen opleiding kreeg, en zij zich persoonlijk veel verder kon ontwikkelen. Iets wat haar streng gelovige vader eigenlijk helemaal niet wilde toestaan. Daarmee werd het gezin van Abrahamsz-Swartz geheel op zijn kop gezet. In haar latere jaren heeft Sietske haar herinneringen op papier gezet in "Mijn leven". Kritiek Vrijwel alle werken van Multatuli ademen een geest van afrekening met een kleinburgerlijke omgeving, waar de schrijver zich in het buitenland aan had kunnen onttrekken, maar waar hij in Nederland, zich richtend tot de publieke opinie aldaar, opnieuw mee werd geconfronteerd. Zijn latere bewonderaar E. du Perron heeft hierover gezegd: "Men ontkomt niet aan de akoestiek van de zaal waarvoor men spreekt." In dit laatste schuilt wellicht de adder onder het gras in zijn werk: veel critici hebben gesteld dat Multatuli meer had kunnen bereiken - mogelijk zelfs het door hem begeerde ministerschap van koloniën - als hij niet zo impulsief was geweest; zich minder op de voorgrond had geplaatst en zijn leven en werk beter had gestileerd, zoals hij toch had gedaan in zijn Max Havelaar - behalve dan aan het einde van dat boek, waarin hij zijn aanklacht tegen het Nederlandse gezag als het ware in het gezicht van de koning slingert. Maar de schrijver, wie het naar eigen zeggen in de eerste plaats om waarheid en eerlijkheid ging, kon zich zeer boos maken om dit soort kritiek, die hij al vroeg voorzag, getuige de volgende passage uit het slot van de Havelaar: Men dient dus te bedenken, dat Multatuli zijn literaire roem niet als doel op zichzelf zag, maar bleef streven naar een belangrijke maatschappelijke rol, hoe onrealistisch ook in het licht van zijn tijd, en hoe vager zijn doel om 'het lot van de Javaan' te verbeteren, allengs ook werd. Multatuli's personages, hoewel vaak beeldend beschreven, zijn veelal niet zeer subtiel. Zo staan ook in Max Havelaar goed en kwaad ongenuanceerd tegenover elkaar: Max Havelaar, door zijn Tine gesteund, tegenover Droogstoppel, de Regent en het perfide Nederlandse gezag. Tussenfiguren, zoals de Controleur Verbrugge of de Resident Slymering, worden nauwelijks psychologisch beschreven en staan uiteindelijk wel of niet aan de "goede" kant. Merkwaardig genoeg lijkt Multatuli's moralisme in dat opzicht dus op het 'zwart-wit'-schema van zijn Droogstoppel en van veel burgerlijke politici die hij bestreed. Zijn grieven golden meestal de politiek; het beheerste en beeldend beschrijvende van het grootste deel van de Max Havelaar, waarin hij zich bewust in acht nam teneinde een zo groot mogelijk effect te sorteren, heeft hij in geen enkel ander werk meer bereikt. Dit ondanks de anekdotische stijl en de onverwachte wendingen van bijvoorbeeld de Ideën, die toch minder vloeiend lezen dan de Max Havelaar. Zijn polemieken tegen dominees en politici uit zijn tijd, die nu grotendeels vergeten zijn, vergen van de huidige lezer een vertaalslag, maar laten anderzijds juist zien, hoezeer ook huidige maatschappelijke toestanden steeds door menselijke zwakheden worden beïnvloed. Bibliografie Werken verschenen tijdens Multatuli's leven 1859 - Geloofsbelydenis (verschenen in het vrijdenkerstijdschrift De Dageraad) 1859 - Brief aan de kiezers te Amsterdam omtrent de keuze van een afgevaardigde in verband met Indische specialiteiten en batige Saldo's, Amsterdam, J. de Ruyter 1860 - Indrukken van den dag 1860 - Indrukken van den dag. No. 2 1860 - Max Havelaar of de koffij-veilingen der Nederlandsche Handel-Maatschappij 1860 - Brief aan Ds. W. Francken Azn. 1860 - Brief aan den Gouverneur-Generaal in ruste 1860 - Aan de stemgerechtigden in het kiesdistrikt Tiel 1860 - Max Havelaar aan Multatuli 1861 - Het gebed van den onwetende 1861 - Wys my de plaats waar ik gezaaid heb 1861 - Minnebrieven 1862 - Over vrijen arbeid in Nederlandsch Indië en de tegenwoordige koloniale agitatie (brochure) 1862 - Brief aan Quintillianus 1862 - IDEEN I (bevat onder andere de roman De geschiedenis van Woutertje Pieterse) 1864 - De bruid daarboven. Tooneelspel in vijf bedrijven (toneelstuk) 1865 - Bloemlezing, Amsterdam, R.C. Meijer, p. 1-296 1865 - De zegen Gods door Waterloo 1865 - Franse rymen 1865 - Herdrukken 1865 - Verspreide stukken (overgenomen uit de Herdrukken) 1867 - Een en ander naar aanleiding van Bosscha's Pruisen en Nederland 1869-1870 - Causerieën 1869 - De maatschappy tot Nut van den Javaan 1870-1871 - IDEEN III 1870 - IDEEN IV (bevat onder andere het toneelstuk Vorstenschool) 1870-1873 - Millioenen-studien 1870 - Divagatiën over zeker soort van Liberalismus 1870 - Nog eens: Vrye arbeid in Nederlandsch-Indië 1871 - Duizend en eenige hoofdstukken over specialiteiten (satirische verhandeling) 1872 - Brief van Multatuli aan den Koning over de Openingsrede 1872 - Verspreide stukken van Multatuli. Bevat o.a.: Brief aan den Gouverneur-Generaal-in-ruste 1873 - IDEEN V 1874 - IDEEN VI 1874-1877 - IDEEN VII 1875 - Vorstenschool, drama in 5 bedrijven (vier nieuwe drukken dat jaar) 1876 - Multatuli, bloemlezing (door Heloïse pseud. van Maria Frederika Cornelia Douwes Dekker-Hamminck Schepel), Amsterdam, G.L. Funke Postuum verschenen 1887 - Onafgewerkte blaadjes gevonden op Multatuli's schryftafel (door M. Douwes Dekker-Schepel) 1891 - Aleid. Twee fragmenten uit een onafgewerkt blyspel (toneelstuk) Verzamelbundels 1888-1889 - Verzamelde Werken. Eerste naar tijdorde gerangschikte uitgave bezorgd door zijne weduwe (tien delen) 1890 - Woutertje Pieterse. Uit zijn Ideën verzameld door zyne Weduwe (2 delen) 1919 - Multatuli als denker en dichter, een keur uit zijn werken (ingeleid door J. van den Bergh van Eysinga-Elias) 1937 - Bloemlezing (verzameld en ingeleid door Julius Pée) 1950-1995 - Volledige Werken (25 delen) (redactie Garmt Stuiveling en Hans van den Bergh) 1955 - Barbertje moet hangen, Verhalen, parabelen, aforismen (verzameld en ingeleid door Garmt Stuiveling) 1973 - Bloemlezing uit de werken van Multatuli (samengesteld en ingeleid door G.W. Huygens, gebaseerd op de bloemlezing door Heloïse uit 1876) 1974 - De roeping van de mens. Een keuze uit zijn gehele werk door C. Bij Brieven en overige publicaties 1890-1896 - Brieven van Multatuli. Bijdragen tot de kennis van zijn leven. Gerangschikt en toegelicht door M. Douwes Dekker geb. Hamminck Schepel, 10 delen, Amsterdam W. Versluys 1900 - Officiële bescheiden betreffende de dienst van Multatuli als Oost-Indies ambtenaar : Max Havelaar op de Westkust van Sumatra (uitg. door P.M.L. de Bruyn Prince) 1906 - Multatuli, Frauenbrevier, bloemlezing en vertaling naar het Duits door Wilhelm Spohr. Rütten & Loening, Frankfurt am Main, DM 55. 1907 - Briefwisseling tusschen Multatuli en S.E.W. Roorda van Eysinga (uitgegeven door M. Douwes Dekker geb. Hamminck Schepel) 1907 - Officiële bescheiden betreffende de dienst van Multatuli als Oost-Indies ambtenaar : derde - vijfde periode, Krawang - Lebak (bijeenver. door P.M.L. de Bruyn) ca.1910 - Multatuli Bloemlezing, voorwoord: B. Damme, uitgeve: De Roode Bibliotheek, Zantvoort, met 25 illustraties 1912 - Multatuli, Brieven. Bijdragen tot de Kennis van zijn Leven (onder redactie van M. Douwes Dekker geb. Hamminck Schepel) (tweede herziene uitgaaf in 1912), 10 delen, Amsterdam, Maatschappij voor goede en goedkoope lectuur 1937 - Multatuli en zijn zoon: brieven van Multatuli aan J. van der Hoeven (uitgezocht en ingeleid door Menno ter Braak) 1941 - Multatuli, Reisbrieven aan Mimi en andere bescheiden (onder redactie van J. Pée) 1942 - Brieven van Multatuli aan Mr Carel Vosmaer, R.J.A. Kallenberg van den Bosch en Dr Vitus Bruinsma. Documenten (onder redactie van J. Pée) 1944 - Keur uit de brieven van Multatuli (onder redactie van J. Pée) 1947 - Briefwisseling tusschen Multatuli en G.L. Funke (onder redactie van G.L. Funke [jr.]) 1947 - Brieven aan J. Waltman Jr. (met een inleiding door en aantekeningen van Henri A. Ett) 1948 - Multatuli-literatuur. Lijst der geschriften van en over Eduard Douwes Dekker (door A.J. de Mare) (vergelijk ook Maatstaf, 1970, 677-773) 1948 - Twee brieven uit Menado (met een inleiding door en aantekeningen van Henri A. Ett) 1979 - Liefdesbrieven (bezorgd en van aantekeningen en een nawoord voorzien door Paul van 't Veer) () 1987 - Max Havelaar (editie Willem Frederik Hermans) 1987 - Multatuli-literatuur 1948-1977. Lijst der geschriften van en over Eduard Douwes Dekker (door P.C. van der Plank) 2001 - "Men moet van myn gestreken lans, een vlaggestok maken": brieven van Multatuli en Tine Douwes Dekker aan de redersfamilie Smit (ingeleid en van aantekeningen voorzien door Chantal Keijsper et al.) () 2006 - Woutertje Pieterse (bewerkt en bekort door Ivo de Wijs) () 2020 - Multatuli Verknipt, Een portret in 500 fragmenten, Chris van den Ven, Duiven & Boom uitgevers, Amsterdam, ISBN 978 90 2443 415 2, NUR 680 Literatuur 1874 - Een Zaaier. Studiën over Multatuli's werken (door Carel Vosmaer) 1875 - Onkruid onder de tarwe : letterkundige karakterstudie (door Johannes van Vloten) 1877 - Mijn leven (correspondentie met Douwes Dekker door Mina Kruseman) 1890 - Eduard Douwes Dekker (Multatuli), eene ziektegeschiedenis (door Th. Swart Abrahamsz) 1892 - Ter gedachtenis aan Multatuli, 1887-19 februari-1892 (uitgegeven door de vereeniging "De Dageraad") 1900 - Eduard Douwes Dekker: Multatuli, eene karakterstudie (door J.B. Meerkerk; herziene versie in 1912) 1920 - Het leven en de werken van Eduard Douwes Dekker (Multatuli) (door J. de Gruyter) (2 dln.) 1927 - Niets is geheel waar, F. M. Huebner, toneelstuk, vertaling uit het Duits: Simon Koster 1937 - Multatuli en de zijnen, naar onuitgegeven brieven, met een stamboom en illustraties (door dr. Julius Pée) 1937 - Douwes Dekker en Multatuli (door Menno ter Braak) 1937 - De Man van Lebak: anekdoten en dokumenten betreffende Multatuli (door E. du Perron) 1938 - Multatuli, tweede pleidooi: beschouwingen en nieuwe dokumenten (door E. du Perron) 1939 - De waarheid over Multatuli en zijn gezin, een antwoord aan: Julius Pée, Menno ter Braak e.a. van de schoondochter (door Annetta Douwes Dekker-Post van Leggelo) 1944 - De ballingschap van Multatuli (1865-1868) (door P. Spigt; inleiding Garmt Stuiveling) en uitgave: A.G. Schoonderbeek, Laren 1962 - 100 jaar Max Havelaar. Essays over Multatuli (door Pierre H. Dubois, Garmt Stuiveling, D. de Vries, Jan Brandt Corstius, Manuel van Loggem, Prof.Dr. G.F. Pijper, J.J. Oversteegen en Dr. G.W. Huygens) 1976 - De raadselachtige Multatuli (door Willem Frederik Hermans; tweede herziene druk in 1987; en ) 1967 - De opvoeringen van Multatuli's Vorstenschool door de Nieuwe Rotterdamsche Schouwburg-Vereeniging gedurende het tijdvak 1 Maart 1875 tot 23 Mei 1879, Henri A. Ett, Geschriften van het Multatuli-Genootschap, IX-X. 1978 - Oost-Indische spiegel : wat Nederlandse schrijvers en dichters over Indonesië hebben geschreven, vanaf de eerste jaren der Compagnie tot op heden, Rob Nieuwenhuys, 3e druk, Querido, , blz. 600-602 1979 - Het leven van Multatuli, door Paul van 't Veer, Uitgeverij De Arbeiderspers, ) 1985 - De multatulianen. 125 jaar Multatuli-verering en Multatuli-hulde (door Atte Jongstra; ) 1987 - Multatuli in Vlaanderen (door Philip Vermoortel) 1991 - Multatuli, Max Havelaar of de Koffieveilingen der Nederlandsche Handelsmaatschappij, Historisch-kritische uitgave (door A. Kets-Vree; ) 1995 - Multatuli van blanke radja tot bedelman (door Hans van Straten; en ) 1995 - K. ter Laan's Multatuli Encyclopedie (onder redactie van Chantal Keijsper; ) 1995 - De schrijver Multatuli (door Philip Vermoortel; ) 2000 - Multatuli voor iedereen (maar niemand voor Multatuli) (door Nop Maas; ) 2000 - Het gelijk van Multatuli - Het handelen van Eduard Douwes Dekker in rechtshistorisch perspectief (door Tom Phijffer; ) 2002 - Multatuli. Leven en werk van Eduard Douwes Dekker (door Dik van der Meulen; ) 2009 - Misschien is niets geheel waar... en zelfs dat niet (red. Bert Gasenbeek; Uitgeverij Papieren Tijger en De Vrije Gedachte; – NUR 321 – 176 pagina’s) 2010 - De Halve Havelaar, een stripalbum van Suske en Wiske (door Peter Van Gucht, en met tekeningen van Luc Morjaeu) 2010 - De minotaurus onzer zeden. Multatuli als heraut van het feminisme, Myriam Everard en Ulla Jansz (red.), Aksant, Januari 2018 - Multatuli nu. Nieuwe perspectieven op Edward Douwes Dekker en zijn werk, Jacqueline Bel, Rick Honings & Jaap Grave (red.), Hilversum, Uitgeverij Verloren, 28 september 2018 - Jaarboek Multatuli 2017, Hilversum, Uitgeverij Verloren, 2023 - Verheven ongemanierd. Mimi en Multatuli, , (Amsterdam 2023). [gedetailleerde beschrijving van het leven van Mimi, en welke rol Eduard Douwes Dekker daarin had, en hoe hij met mensen en jonge vrouwen omging] Dit is slechts een kleine selectie van het werk dat over Multatuli is verschenen. Een uitgebreid overzicht van secundaire literatuur over Multatuli is te vinden op de pagina secundaire literatuur over Multatuli. Dekker en het schaakspel Hoewel Dekker zeker geen meester was en derhalve niet behoorde tot de Nederlandse schaaktop - die in die tijd op haar beurt achterliep op de internationale top, was hij geen onverdienstelijke schaker. Zijn beste partijen dateren uit de jaren 1874-75 en zijn gespeeld met de veel sterkere Switzar, tegen wie hij desondanks twee van de zes partijen won; en een partij tegen Antonius van der Linde, gewonnen door Dekker. Deze partij is gespekt met Van der Linde's commentaar na te lezen in respectievelijke nummers van De schaakwereld alsook in de bewaard gebleven brieven van Van der Linde aan Multatuli. Minder hoogstaande doch noemenswaardige partijen die bewaard zijn gebleven zijn tegen schakers van kleiner kaliber zoals P.H.Ritter (1851–1912) en Jan Zürcher (1851–1905). Een partij met D.R. Manholt is te volgen op Multatuli Online. Dekker was als voorvechter van de onderdrukten een inspirator voor de emancipatiestrijd van arbeiders en vrouwen in Nederland. Zijn politieke ideeën hadden in dat licht ook enige impact op de 19e-eeuwse Nederlandse schaakwereld: Zo zouden vrouwen- en arbeidersschaak en ook schaakverenigingen als Schaakclub Utrecht door zijn ideeën beïnvloed zijn geweest, zelfs al zou Dekker zelf afstand gehouden hebben tot de arbeidersbeweging. In de omgeving van Dekker waren diverse vrouwelijke schakers, waaronder zijn tweede vrouw Mimi Hamminck Schepel, waar Dekker hoog van opgaf en met wie hij ook menig partijtje gespeeld moet hebben. Hieruit zou op te maken zijn dat het niet zozeer de combinatie van schaken en vrouwen zo ongewoon was in de 19e eeuw, maar eerder de combinatie van vrouwen en verenigingen, en wel door het gebrek aan vrije tijd. Dekker had diverse socialistische bewonderaars en sympathisanten onder de mensen met wie hij per brief schaakte, maar over het socialisme kon hij zich toch boos maken: terwijl politici als F.D. Nieuwenhuis naar een meer alom vertegenwoordigde overheid streefden om de gerechtigheid na te streven, kon Dekker na zijn ervaringen in Indonesië juist niet voorstellen dat de overheid een positieve invloed op de samenleving kon hebben. Een dergelijke ideologische botsing heeft ertoe geleid dat Dekker in ergernis de correspondentie - en daarmee de correspondentiepartij - met H.P.N. Muller afbrak. Zijn laatste pennenvrucht was een schaakmededeling aan zijn tweede vrouw, daags voor zijn dood. Zie ook Het salieavondje bij juffrouw Pieterse Woutertje Pieterse Prijs Externe links Werken van Multatuli in het Project Laurens Janszoon Coster, met volledige Max Havelaar De Amelander roots van Multatuli Een haat-liefdeverhouding met Amsterdam, op Amsterdam.nl De website van het Multatuli-museum en het Multatuli Genootschap Multatuli.online Bronnen en referenties Bronnen Gaia van Bruggen - Verheven ongemanierd Mimi en Multatuli, Uitgave: Boom, Amsterdam, 2023, ISBN 9789024447725, NUR 689, bevat een gedetailleerde beschrijving van het leven van Mimi, en welke rol Eduard Douwes Dekker daarin had, en hoe hij met mensen en jonge vrouwen omging. P.M.L. De Bruyn Prince, (1910), Officiële bescheiden betreffende de dienst van Multatuli als Oost-Indies ambtenaar, 2e vermeerderde druk, Amersfoort: G.L. Slothouwer. Hermans, Willem Frederik (1976). De raadselachtige Multatuli. Amsterdam: De Bezige Bij. Knuvelder, G.P.M. (1973). 'Eduard Douwes Dekker (Multatuli) 1820-1887'] G.P.M. Knuvelder, Handboek tot de geschiedenis der Nederlandse letterkunde. Deel 3. Den Bosch: Malmberg, p. 448-469 Stuiveling, G. (1985). 'Multatuli.' G.J. van Bork en P.J. Verkruijsse (red.), De Nederlandse en Vlaamse auteurs van Middeleeuwen tot heden, met inbegrip van de Friese auteurs. Weesp: De Haan, p. 401-404. Historisch-kritische uitgave Multatuli, Max Havelaar. Deel 1 en Deel 2 Huygens ING Ambtenaar in Nederlands-Indië Auteur in het publiek domein Nederlands-Indische literatuur Nederlands atheïst Nederlands cultuurcriticus Nederlands feminist 19e-eeuws schrijver Nederlands schrijver Auteurs uit het Canon van de Nederlandse letterkunde


source: wikipedia

text: Max Havelaar is een boek van Multatuli (pseudoniem van Eduard Douwes Dekker), geschreven in 1859 in Brussel en voor het eerst gepubliceerd in 1860. De roman verhaalt over een man die ageert tegen het corrupte, indirecte regeringssysteem van Nederlands-Indië, dat de lokale elite vaak zijn gang liet gaan. Het werk heeft een grote invloed gehad op zowel de Nederlandse literatuur als de Nederlandse koloniale politiek. Max Havelaar geldt als een van de belangrijkste werken uit de canon van de Nederlandse literatuur. Het boek is in meerdere edities uitgegeven en werd in 1976 verfilmd. Max Havelaar is in meer dan 40 talen uitgegeven en wordt onder meer in Indonesië veel gelezen. Achtergrond Multatuli schreef Max Havelaar in vier of vijf weken, van ongeveer half september 1859 tot uiterlijk 13 oktober, als een aanklacht tegen het misbruik van het cultuurstelsel, tegen herendiensten, en tegen plichtsverzuim door Nederlandse ambtenaren in Nederlands-Indië. Tot Dekkers frustratie werd het werk als zodanig niet serieus genoeg genomen maar het boek maakte van Multatuli meteen een bekende schrijver. Cultuurstelsel De politieke heerschappij over Nederlands-Indië was in het begin van de negentiende eeuw van de Vereenigde Oostindische Compagnie overgegaan naar de Nederlandse regering. Om de winst te vergroten was het cultuurstelsel ingevoerd, een serie maatregelen die de planters in staat stelde waardevolle landbouwproducten te verbouwen, in plaats van alleen voedingsmiddelen zoals rijst. Daarbij werd een belastingstelsel ingevoerd waarvan de ambtenaren volgens een commissiesysteem werden beloond. De inlandse vorsten kregen zogenoemde cultuurprocenten. Als hun gebied meer opbracht voor Nederland, kregen de inlandse vorsten meer uitbetaald. Dit leidde tot sterke uitbuiting van de inheemse bevolking door de inlandse vorsten. Daarboven kwamen nog de hoge landrenten en de herendiensten waarvan de inlandse vorsten, het gouvernement maar ook nog vele corrupte beambten misbruik maakten. De combinatie veroorzaakte een wijdverbreide corruptie, die resulteerde in grote armoede en hongersnood onder de inheemse bevolking. Dekker schreef Max Havelaar uit protest tegen deze koloniale maatregelen. En hoewel hij onbekend was als auteur ten tijde van publicatie, wist hij met zijn boek bij Nederlanders het bewustzijn op te roepen dat de weelde die zij genoten het resultaat was van menselijk lijden in andere delen van de wereld. Eerherstel na ontslag Naast de aanklacht was er nog een ander motief voor Multatuli om dit boek te schrijven. Na zijn ontslag als assistent-resident in Nederlands-Indië was Multatuli tot armoede vervallen. Hij hoopte op eerherstel en een nieuwe ambtelijke functie in de kolonie. Hij was zelfs bereid van publicatie af te zien, indien door de toenmalige regering aan zijn "wensen" zou worden voldaan. In een brief aan zijn vrouw Tine gedateerd 20 november 1859 licht hij dat toe. Die wensen hielden onder andere in dat hij op Java tot resident werd benoemd, herstel van zijn diensttijd zodat hij gewoon pensioen zou krijgen over die jaren, een ruim voorschot en hij wilde benoemd worden in de orde van de Nederlandse Leeuw. Dat lintje zag hij vooral als eerherstel en als een blijk van erkenning. In de onderhandelingen werd Dekker "eene convenable betrekking" aangeboden in West-Indië, in ruil voor het achterhouden van het boek. Dat was Dekker niet genoeg. In een brief aan koning Willem III schreef Dekker dat hij het aanbod afgewezen heeft. Ook door anderen (onder wie van Lennep) werd gepoogd Dekker een functie toe te spelen om zo de publicatie te voorkomen. Titel en uitgaven Het boek draagt een dubbele titel: Max Havelaar, of De koffijveilingen der Nederlandsche Handelmaatschappij bij uitgeverij J. De Ruyter te Amsterdam in 1860. In het boek is weinig over koffie en koffieveilingen te vinden en nog minder over de Nederlandsche Handel-Maatschappij. Daar waren al snel klachten over van lezers in die tijd. Multatuli had vele redenen om voor deze ondertitel te kiezen. Zo was het in de negentiende eeuw gebruikelijk om een ondertitel te gebruiken en deze is gebruikt om de ironie van Multatuli naar voren te brengen. De lezer werd op het verkeerde been gezet en bleef met de vraag zitten of dit werk wel of geen fictie was. In het boek komt deze ironie verder naar voren doordat ook Droogstoppel erdoor werd misleid. Hij schreef dat het boek De koffijveilingen der Nederlandsche Handelmaatschappij zal gaan heten, een onderwerp dat hem, als koffiemakelaar, zeer interesseert, maar gaandeweg merkte hij dat het boek daar niet over gaat. Een andere reden is dat voor Dekker de Nederlandsche Handel-Maatschappij symbool stond voor de onderdrukking en uitbuiting van de Javaan en de koloniale politiek. In de tijd dat het werk geschreven werd, was er veel te doen rondom koffie en Multatuli speelde in op de actualiteit. Multatuli wilde gelezen worden en greep daarvoor elk middel aan: de ondertitel trok de aandacht en verleidde lezers om het boek aan te schaffen en te lezen. Verhaal Max Havelaar bevat raamvertellingen en minstens twee hoofdthema's, waarvan het ene min of meer losstaat van het andere. Het verhaal wordt verteld door drie vertellers: Droogstoppel, Stern en eigenlijk ook door Max Havelaar, die zijn voorgeschiedenis op Sumatra beschrijft. In het laatste hoofdstuk neemt Multatuli zelf de pen over. Het is dankzij deze structuur een typisch voorbeeld van een dubbelroman. Gebruikte pseudoniemen De personen waartoe Dekker (=Max Havelaar) zich in zijn roman richt, worden veelal met pseudoniemen aangeduid: Max Havelaar, Sjaalman Eduard Douwes Dekker Max Havelaar jr Jan Pieter Constant Eduard "Edu" Douwes Dekker Nonnie Sjaalman Elisabeth Agnes Everdine Douwes Dekker Slijmering C.P. Brest van Kempen, geb. Amsterdam, 2 feb. 1815, sedert eind april 1855 resident van Bantam (hoofdplaats Serang). Hij was Dekkers directe chef. In het jaar 1865 overleed hij in Utrecht, opgenomen in een gekkenhuis. Tine Everdine Huberta Douwes Dekker-baronesse van Wijnbergen, Dekkers echtgenote. Generaal Vandamme generaal Andreas Victor Michiels, geb. Maastricht 1797, was van 1837 tot 1849 civiel en militair gouverneur van Sumatra's westkust. Hij sneuvelde 25 mei 1849 op Bali. Duclari luitenant Collard. Hij was bevelhebber van het garnizoen gelegerd in Rangkas-Betoeng, toen Dekker daar assistent-resident was. Verbrugge Abraham Juliaan Langevelt van Hemert, controleur. Hij was Dekkers onmiddellijke ondergeschikte. Slotering Charles Eduard Pierre Carolus, geb. Antwerpen 9 juli 1817, was Dekkers voorganger als assistent-resident van Lebak. Hij overleed op 1 november 1855 in het ziekenhuis van Serang. Gouverneur-generaal A.J. Duymaer van Twist, geb. Deventer 20 feb. 1809, was van 1851 tot 1856 gouverneur-generaal, kwam terug naar Nederland, en was daar lid van de Tweede Kamer en daarna lid van de Eerste Kamer. Opvolger van de Gouverneur-generaal Charles Ferdinand Pahud, (1803-1873). Van 1849 tot 1855 was hij minister van Koloniën, daarna van 1856 tot 1861 gouverneur-generaal. Voorganger van de tegenwoordige gouverneur-generaal Jan Jacob Rochussen (1797-1871) was gouverneur-generaal van 1845 tot 1851, in de jaren dat Dekker in Natal in problemen raakte, en was Minister van Koloniën van 1858 tot 1861, toen Max Havelaar uitkwam. Droogstoppel In het begin is Droogstoppel aan het woord, het archetype van een benepen, gierig man zonder een greintje fantasie, die erg ingenomen is met zichzelf. Droogstoppel ontmoet na vele jaren een voormalige schoolgenoot, Sjaalman (een alter ego van Multatuli), die hem vraagt een manuscript uit te geven. Droogstoppel laat dat werk doen door de Duitse stagiair Ernest Stern. Dit eerste deel waarin Droogstoppel het woord neemt vult vijf hoofdstukken uit het handschrift. Later komt Droogstoppel nog een paar keer aan het woord, volgens eigen zeggen om het boek een solide voorkomen te geven. Deze delen zijn korter: een keer twee hoofdstukken en twee keer een hoofdstuk. In de hoofdstukindeling van Van Lennep neemt Droogstoppel midden in een hoofdstuk de pen over. Stern Dan is er het verhaal geschreven door Stern, het belangrijkste deel van het boek, dat in grote lijnen de werkelijke belevenissen volgt van Max Havelaar (zoals Dekker hier wordt genoemd) als assistent-resident in Nederlands-Indië. Dit deel is weer een raamvertelling, want in een aantal hoofdstukken vertelt Havelaar zijn voorgeschiedenis op Sumatra. Hij citeert er de parabel van de Japanse steenhouwer, oorspronkelijk van Wolter Robert van Hoëvell (1812-1879). Naast de geschiedenis van Havelaar bevatten de Stern-episodes ook veel andere uitweidingen, zoals het beroemde verhaal van Saïdjah en Adinda, de avonturen van een onderdrukte Javaan. Dit is een felle aanklacht tegen de uitbuiting van de Javanen, de uitzichtloosheid van het leven van het volk en het werkeloos toezien van de autoriteiten die lezers vanaf de verschijning van het boek sterk heeft aangesproken. Dekker vergelijkt het verhaal met De hut van Oom Tom: een gefantaseerde roman met de belevenissen van onderdrukte personen, die veel meer indruk maakt dan een waarheidsgetrouwe, maar droge beschrijving van de onderdrukkingen. Multatuli werd vaak aangevallen om zijn haast terloopse opmerkingen over de koloniale krijgsmacht. Maar juist hier liet Dekker zijn twijfels over het koloniale beleid zo overduidelijk zien. Multatuli In het laatste hoofdstuk neemt de schrijver, met het pseudoniem Multatuli, zelf het woord. Hij bedankt Stern vriendelijk voor zijn schrijfwerk. Genoeg, mijn goede Stern! Ik, Multatuli, neem de pen op. Gij zijt niet geroepen, Havelaars levensgeschiedenis te schrijven. Ik heb u in het leven geroepen,... ik liet u komen van Hamburg,... ik leerde u redelijk goed hollandsch, in zeer korten tijd,... ik liet u Louise Rosemeijer kussen, die in suiker doet,... het is genoeg Stern, ge kunt gaan. Hij scheldt Droogstoppel uit en beveelt hem te verdwijnen. Halt, ellendig produkt van vuile geldzucht en Godslasterlijke femelarij! Ik heb u geschapen,... gij zijt opgegroeid tot een monster onder mijne pen,... ik walg van mijn eigen maaksel,... stik in koffij, en verdwijn! Nu komt een aanklacht tegen de beschreven corruptie en de reden waarom het boek geschreven werd. Uiteindelijk schrijft Multatuli een opdracht aan het staatshoofd, koning Willem III. Hij waarschuwt de koning voor wat er in zijn naam gebeurt in het rijk van Insulinde, de "gordel van smaragd". Aan U vraag ik met vertrouwen of het uw Keizerlijke wil is: Dat de Havelaars worden bespat door den modder van Slijmeringen en Droogstoppels; en dat daar ginds Uwe meer dan Dertig millioenen onderdanen worden mishandeld en uitgezogen in Uwen naam?... Een toneelspel als motto Als motto fungeert een "Onuitgegeven toneelspel" waarin Lothario – hoewel onschuldig – veroordeeld wordt tot ophanging omdat hij schuldig zou zijn aan eigenwaan. Met dit motto verwees Dekker naar de mensen die hem zouden verwijten zelfingenomen te zijn, wanneer hij zich in Max Havelaar vrij pleitte van schuld. In een brief meldde Dekker daarover aan Tine: De naam Lothario is door Dekker ontleend aan Goethes Wilhelm Meisters Lehrjahre. Lothario, door Goethe opgevoerd als archetype van een edel mens, wordt onterecht beschuldigd. Hij zou ein liederlicher junger Edelmann zijn. Wilhelm gaat naar Lothario toe om hem eens duchtig de "waarheid" te zeggen. Maar Wilhelm komt er uiteindelijk achter dat hij zelf de schuldige is. De overeenkomsten met de edele Havelaar, die ook onterecht beschuldigd en veroordeeld wordt, zijn overduidelijk. In het "onuitgegeven tooneelspel" wordt Lothario beschuldigd van het vermoorden en inzouten van Barbertje (zie aldaar). Zonder enig bewijs neemt de rechter dit voor waar aan: "Daaraan heeft hij zeer verkeerd gedaan". De echo van dat "zeer verkeerd gedaan" is te vinden aan het eind van hoofdstuk acht in het boek: Daaraan zou hy zeer verkeerd hebben gedaan, en ook in hoofdstuk dertien: Omdat ik hem te Natal zo gekontrarieerd had, waaraan ik dan ook, voegde men eraan toe, zeer verkeerd had gedaan. De veroordeling op grond van hoogmoed is ontleend aan Nathan der Weise van Lessing. In de laatste zin van het toneelspel verwijst Dekker rechtstreeks naar dit drama. Er zijn heel veel meer overeenkomsten dan enkel dat: de hele scène in het toneelstukje is in feite geplagieerd. Wel is elke verwijzing naar religie door Dekker eruit verwijderd. Het tafereel is te vinden in het vierde bedrijf, tweede toneel, van Nathan der Weise. Daar wordt de rechter een hypothetische casus voorgelegd: een joodse man heeft zich ontfermd over een meisje, dat wees was geworden. Hij heeft het kind in alle deugd opgevoed, maar niet in de Christelijke leer. Juist dat is dus het halsmisdrijf. Maar eigenlijk gaat het over Nathan en zijn pleegdochter. Zeker nu het een jood betreft: een christen tot geloofsafval brengen... dan is de brandstapel nog niet eens genoeg straf. De tegenwerping, dat het meisje het zonder zijn hulp niet had overleefd, die wordt weggewuifd met: Thut nichts! Der Jude wird verbrannt. Ook in dit stuk beroemt de beklaagde zich op zijn braafheid, net zo is hier een "vreemdeling" geadopteerd. Zoals de naam "Barbertje" al aangeeft, want mogelijk afgeleid van het Griekse "barbaros". Buiten dit is er nog een ander stuk van Goethe: Faust waaraan de naam Barbertje ontleend zou kunnen zijn. Bärbelchen heet daar het meisje, zij is het mikpunt van haar omgeving, want zij is ongehuwd zwanger en de vader van haar kind heeft haar verlaten. Ook hier is sprake van onterechte verachting door omstanders. Bij Multatuli wordt evenwel niet het meisje bedreigd, maar is haar beschermer degene, die moet vrezen voor zijn leven, op grond van een vals gerucht. De argumentatie van de rechter is zo absurd, dat geen lezer de ironie, die erin verscholen ligt, zal kunnen missen. Soortgelijke redeneringen vindt men ook elders in Max Havelaar, als Droogstoppel en Wawelaar op dreef zijn. Telkens is hier de tegenstelling tussen waarheid, eerlijkheid en medemenselijkheid tegenover schijnheiligheid en gevoelloosheid. En deze tegenstelling is te vinden in het hele boek. Waardering In de eenentwintigste eeuw wordt Max Havelaar nog steeds gerekend tot de belangrijkste literaire werken uit de Nederlandse literatuur en nog steeds veel gelezen. De verfilming (Fons Rademakers, 1976) van het boek heeft ervoor gezorgd dat de roman bij een nieuw publiek weer onder de aandacht werd gebracht. In 2007 maakte toneelregisseur Ab Gietelink een toneelstuk over Max Havelaar. Vrijwel jaarlijks verschijnen nieuwe drukken. In 2002 werd het boek door leden van de Maatschappij der Nederlandse Letterkunde op plaats 1 gekozen in de Canon van de Nederlandse letterkunde. In 2007 koos het ‘Nederlandse publiek’ het boek als derde in de door NRC Handelsblad georganiseerde verkiezing van het beste Nederlandstalige boek ooit. In 2020 werd Max Havelaar in stripvorm gepubliceerd in het stripblad Eppo. Deze 'verstripping' werd verzorgd door Jos van Waterschoot en Eric Heuvel. Het is later ook als boek uitgegeven. Max Havelaar online lezen 1860. 1ste druk. Amsterdam, J. de Ruyter 1860. 2e druk. Amsterdam, J. de Ruyter 1871. 3e druk. Amsterdam, K.H. Schadd 1875. 4e druk, Eerste door den auteur herziene uitgave. Amsterdam, G.L. Funke 1881. 5e druk. Rotterdam, Uitgevers-Maatschappy "Elsevier" 1888. Voorafgegaan door Studiën over Multatuli, door C. Vosmaer. Amsterdam, Elsevier 1891. 8e, naar den 7e door zyn weduwe herz. druk. Amsterdam, Uitgevers-Maatschappy "Elsevier" 1895. 8e herz. druk. Amsterdam, Uitgevers-Maatschappy "Elsevier 1896. 9e, naar den 7en, door zijn weduwe herz. druk. Amsterdam, Uitgevers-Maatschappy "Elsevier" 1901. 10e, naar den 7en, door zijn weduwe herz. druk. Amsterdam, Uitgevers-Maatschappy "Elsevier" 1906. 11de, naar den 7den, door zijn weduwe herz. druk. Amsterdam, Uitgevers-Maatschappy "Elsevier" handschrift: Max Havelaar of de Koffij-veilingen de Nederlandsche Handelsmaatschappij In 2007 verscheen bij Uitgeverij Bas Lubberhuizen een facsimile van het originele handschrift van de Max Havelaar. Een fotografische kopie, met een uitgebreide toelichting. Medewerkers aan deze uitgave: Jos Biemans, conservator aan de Universiteit van Amsterdam, Tom Böhm, vice-voorzitter van het Multatuli genootschap, Chantal Keijsper, bestuurslid Multatuli Genootschap en redacteur van het tijdschift Over Multatuli, Annemarie Kets bijzonder hoogleraar Editie Wetenschap aan de Vrije Universiteit Amsterdam, Dik van der Meulen en Garmt Stuiveling. Trivia In Nederland werd in 1988 het keurmerk Max Havelaar opgezet voor koffie die "eerlijk" verhandeld is. Bronnen Pierre H. Dubois, Garmt Stuiveling, D. De Vries, J.C. Brant Corstius, H.H.J. De Leeuwe, Manuel van Loggem, G.F. Pijper, Jaap Oversteegen, Gerard Willem Huygens, 100 Jaar Max Havelaar, Essays Over Multatuli, Ad. Donker, Rotterdam, 1962 Garmt Stuiveling (1985) over 'Multatuli.' in G.J. van Bork en P.J. Verkruijsse (red.), De Nederlandse en Vlaamse auteurs van Middeleeuwen tot heden, met inbegrip van de Friese auteurs. Weesp: De Haan, p. 401-404. Dik van der Meulen, Multatuli, leven en werk van Eduard Douwes Dekker. Sun, Amsterdam, 2002. K. ter Laan, K. ter Laan's Multatuli-encyclopedie. SDU, Den Haag, 1995. Multatuli, Volledige werken. 25 delen. Van Oorschot, Amsterdam, 1951-1995. Digitale tekstbron Werken van Multatuli, Max Havelaar of de koffiveilingen der Nederlandsche Handelmaatschappy. Historisch-kritische uitgave, verzorgd door A. Kets-Vree. 2 delen. Van Gorcum, Assen / Maastricht, 1992. A.L. Sötemann, De structuur van Max Havelaar. 2 delen. Wolters Noordhoff, Groningen, 1966. E.M. Beekman, Paradijzen van weleer. Koloniale literatuur uit Nederlands–Indië 1600-1950. Prometheus, Amsterdam, 1998. . Zie ook Secundaire literatuur over Multatuli Max Havelaar (keurmerk) Max Havelaar Vijfje Externe links Website van het Multatuli-Genootschap en het Multatuli-Museum Max Havelaar op Project Gutenberg Uitzending Human Durf te Denken over Multatuli Uitzending De avonden over Multatuli SchoolTV NTR Multatuli, schrijver van Max Havelaar Max Havelaar audioboek in het publiek domein op LibriVox 31. Max Havelaar op bibliotheek.nl Voetnoten Nederlands-Indische literatuur Werk van Multatuli 19e-eeuwse roman Verfilmd verhaal Geschiedenis van Java Tendensroman Canon van Nederland Werken uit het Canon van de Nederlandse letterkunde


text: Machinetaal is een taal waarin instructies geschreven zijn die de processor van een computer direct kan uitvoeren. Een programma bestaat in machinetaal uit een reeks woorden, meestal van 8 (een byte), 16, 32 of 64 bits. Een of meer woorden staan voor een specifieke actie die de processor dient uit te voeren. Wanneer de computer in het programma dat hij aan het uitvoeren is bijvoorbeeld de byte 00001010 tegenkomt dan kan dit betekenen dat hij de inhoud van register 1 bij register 0 moet optellen. Omdat het voor programmeurs tijdrovend is om software in machinetaal te schrijven en te onderhouden, schrijven ze hun software in een voor mensen makkelijker te begrijpen, 'hogere' programmeertaal. De dichtst bij machinetaal liggende programmeertaal is assembleertaal (assembly language, in het Nederlands meestal - niet geheel juist - assembly of assembler genoemd). Afgezien van de pseudo-instructies correspondeert elke assemblerinstructie met een machinetaalinstructie. Een bijkomend nadeel van machinetaal is dat de instructiesets van verschillende types processoren meestal niet overeenkomen, waardoor het nodig is om software volledig te herschrijven wanneer deze uitgevoerd moet worden op een ander type processor. Aangezien een assembleertaal overeenkomt met een bepaalde machinetaal hebben assembleertalen deze beperking ook. Voor hogere programmeertalen is een interpreter of compiler nodig om de programma's om te zetten in door een machine uit te voeren machinetaal. Een ander voordeel van het onderscheid tussen assembleertaal en hogere programmeertaal is portabiliteit. Dit houdt in dat voor eenzelfde programmeertaal verschillende interpreters of compilers kunnen bestaan, waardoor dezelfde broncode op verschillende processorarchitecturen kan worden uitgevoerd. Een interpreter of compiler biedt dus een abstractielaag op de processorarchitectuur. Externe link Chip Directory - Overzicht van instructiesets van een aantal processors Programmeertaal Machine


text: Microsoft (vaak afgekort als MS) is een Amerikaans bedrijf uit Redmond in Washington. Microsoft ontwikkelt, verspreidt, licentieert en ondersteunt een breed scala aan computergerelateerde producten en diensten. Het bedrijf werd opgericht door Bill Gates en Paul Allen op 4 april 1975. Microsoft is 's werelds grootste softwarebedrijf en staat ook hoog op de lijst van bedrijven met de hoogste beurswaarde ter wereld. Op 25 april 2019 was het meer dan 1 biljoen Amerikaanse dollar waard. Het eerste door Microsoft ontwikkelde product was een BASIC-interpreter voor de Altair 8800 (een zelfbouwcomputer voor hobbyisten). Het slaagde hen erin om de pc-markt over te nemen met zijn besturingssysteem MS-DOS in het midden van de jaren 80 van de 20ste eeuw. Dit systeem werd later opgevolgd door Microsoft Windows. De populariteit van de producten zorgde ervoor dat drie medewerkers miljardairs werden en 12.000 medewerkers miljonair. Sinds de jaren 90 van de 20ste eeuw heeft Microsoft diverse bedrijven overgenomen. In 2016 is Microsoft een dominant bedrijf op de markt van besturingssystemen voor desktop-pc's en de markt van de kantoorsoftwarepakketten (met Microsoft 365). Het bedrijf ontwikkelt ook nog diverse softwarepakketten voor werkstations en servers, en is actief op de zoekmachinemarkt (met Bing), de computerspelindustrie (met de Xbox-, Xbox 360- en Xbox One-spelconsoles), de markt voor online-diensten (via Skype) en mobiele telefoons (met Windows Phone). Ook de markt voor de verkoop van hardware op tabletgebied is betreden met de Microsoft Surface. Tevens verkoopt Microsoft verschillende soorten andere hardware, zoals toetsenborden en computermuizen. Ook de Xbox zelf wordt door Microsoft ontwikkeld. Op 4 februari 2014 is Satya Nadella benoemd tot CEO van Microsoft, als opvolger van Steve Ballmer. Geschiedenis 1972-1983: oprichting Paul Allen en Bill Gates waren twee vrienden met veel interesse in het programmeren van computers. De Altair 8800 microcomputer was de eerste aanzet voor het opstarten van een nieuw bedrijf. Allen vond dat hij en Gates een BASIC-interpreter konden schrijven voor de computer. Nadat Gates contact opnam met MITS met de melding dat ze een werkende interpreter hadden gemaakt, wilde het MITS hiervan een presentatie zien. Hoewel het in een simulator draaide, ging MITS in maart 1975 akkoord om de Altair 8800 uit te brengen met het programma dat Altair BASIC werd gedoopt. Op 4 april 1975 werd Microsoft officieel opgericht met Bill Gates als CEO. Het zou Allen zijn geweest die de naam "Micro-Soft" had bedacht. In 1980 stapte Microsoft de markt van de besturingssystemen binnen met zijn eigen versie van Unix, Xenix genaamd. MS-DOS was echter het besturingssysteem dat Microsoft later een toekomst zou garanderen. Nadat een samenwerking met Digital Research mislukte, bood IBM Microsoft een contract aan in november 1980 om versies van het besturingssysteem CP/M te leveren voor de aankomende IBM Personal Computer (IBM PC). Voor dit project kocht Microsoft een CP/M-kloon genaamd 86-DOS van Seattle Computer Products en hernoemde het naar MS-DOS, dat IBM op zijn beurt hernoemde naar PC-DOS. Door verschillende factoren, zoals de rijke hoeveelheid van software die beschikbaar was voor MS-DOS, nam Microsoft de leiding in de markt voor pc-besturingssystemen. Ook breidde het bedrijf uit naar nieuwe markten met het uitbrengen van de Microsoft Mouse in 1983. Verder werd Microsoft Press opgericht, dat verantwoordelijk zou zijn voor boeken op computergebied. 1984-1994: Windows en Office Terwijl Microsoft samen met IBM bezig was aan het ontwikkelen van een nieuw OS, genaamd OS/2, werkte het ook aan een grafische uitbreiding voor MS-DOS, beter bekend als Microsoft Windows en bracht het uit op 20 november 1984. Microsoft verhuisde zijn hoofdkwartier ook naar Redmond op 26 februari 1986 en op 13 maart van dat jaar werd het bedrijf aan de beurs genoteerd. Hierdoor kreeg Microsoft in een snel tempo vier miljardairs en 12.000 miljonairs als personeel. Vanwege de samenwerking met IBM startte de Amerikaanse Mededingingsautoriteit, de Federal Trade Commission (FTC), een rechtszaak tegen Microsoft. Deze rechtszaak was het begin van een reeks zaken tegen Microsoft, gevoerd door de federale overheid van de Verenigde Staten. Microsoft kondigde later aan dat OS/2 zijn debuut zou maken 2 april 1987. Ondertussen werd er bij Microsoft ook hard gewerkt aan een 32 bit-besturingssysteem, onder de naam Microsoft Windows NT, dat gebruikmaakte van ideeën uit OS/2. De eerste versie werd vrijgegeven op 21 juli 1993 met een volledig modulaire kernel en de Win32-API. Toen Microsoft IBM inlichtte over Windows NT, werd hun samenwerking aan OS/2 verbroken. In 1990 bracht Microsoft de eerste versie van zijn kantoorsoftwarepakket Microsoft Office uit. Het was bedoeld om diverse applicaties samen te voegen in één pakket, zoals Microsoft Word en Microsoft Excel. Op 22 mei van datzelfde jaar bracht Microsoft ook Windows 3.0 uit met een nieuwe, gestroomlijnde interface. Zowel Windows als Office werden dominant op hun markten. Hieruit volgde opnieuw zeer veel rechtszaken tegen Microsoft van onder andere Novell, dat claimde dat Microsoft delen van zijn API's niet documenteerde zodat enkel zij er gebruik van zouden kunnen maken. 1995-2005: Internet en 32 bit Microsoft herwerkte diverse producten na Bill Gates' "Internet Tidal Wave memo". Het eerste voorbeeld daarvan is Windows 95, waarin voor het eerst ondersteuning zat voor pre-emptive multitasking en ook een nieuwe interface, met startknop geïntroduceerd werd. Ook 32 bit-ondersteuning werd toegevoegd. Hiermee bood Windows 95, net als de zakelijke versie van Windows (Windows NT), ook ondersteuning voor de Win32-API's. Windows 95 bevatte de online services van Microsoft, genaamd MSN. OEM's konden ook Internet Explorer meeleveren. Deze browser was nog geen standaardonderdeel van Windows 95, omdat het project te laat voltooid werd. In 1996 lanceerde Microsoft samen met NBC Universal het nieuwsnetwerk MSNBC. Ook Windows CE maakte zijn intrede voor apparaten met weinig geheugen. In oktober 1997 werd Microsoft aangeklaagd voor het bundelen van Internet Explorer met Windows. Op 13 januari 2000 nam Bill Gates afscheid als CEO van het bedrijf. Hij werd opgevolgd door Steve Ballmer. Op 25 oktober 2001 bracht Microsoft Windows XP op de markt, de eerste versie van Windows die draaide op Windows NT en ook bedoeld was voor consumenten. Later in 2001 ging Microsoft de concurrentie aan met Sony en Nintendo door de Xbox te lanceren. In maart 2004 werd Microsoft aangeklaagd door de Europese Unie wegens machtsmisbruik met het monopolie dat Microsoft zou hebben bereikt met Windows. Het bedrijf kreeg een boete opgelegd van 497 miljoen euro en moest nieuwe versies van Windows uitbrengen zonder Windows Media Player, wat resulteerde in Windows XP Home Edition N en Windows XP Professional N. In 2004 schikte Microsoft ook nog met de Verenigde Staten in een gelijkaardig proces. Op 12 mei 2005 lanceerde Microsoft de nieuwere versie van de Xbox genaamd de Xbox 360. 2006-2009: Windows Vista, 7 en het lint In januari 2007 lanceerde Microsoft de volgende versie van Windows, Windows Vista. Er werd vooral gefocust op functies, beveiliging en een grote visuele update met de nieuwe gebruikersinterface Windows Aero. Microsoft Office 2007 kwam datzelfde jaar uit, ook voorzien van een volledig vernieuwde interface, de zogeheten 'ribbon'. Met dank aan sterke verkopen van zowel Windows als Office slaagde Microsoft erin om een record winst neer te zetten in 2007. In februari 2007 kreeg Microsoft nogmaals een boete van de Europese Unie, ditmaal van 899 miljoen euro, vanwege het niet naleven van de regeling van maart 2004. Microsoft zou concurrenten onredelijke prijzen hebben laten betalen voor informatie over producten. Microsoft zelf zegt volledig te voldoen aan de eisen en dat "these fines are about the past issues that have been resolved" (deze boetes zijn voor problemen uit het verleden die al zijn opgelost). Met Windows Azure maakte Microsoft zijn intrede in de cloud op 27 oktober 2008. Op 12 februari 2009 kondigde Microsoft zijn plannen aan voor het openen van zijn eigen winkels. En op 22 oktober 2009 opende de eerste Microsoft Store in Scottsdale (Arizona) op dezelfde dag als de lancering van Windows 7. De focus van Windows 7 lag voornamelijk op het verbeteren van Windows Vista met een verbeterde gebruiksvriendelijkheid, betere prestaties en nieuwe functies. 2010-2013: Windows 8, Windows Phone, Surface en Metro Nadat de smartphone-industrie een explosieve groei doormaakte in 2007, kreeg Microsoft problemen met het bijhouden van zijn concurrenten Apple en Google. Microsoft besloot daarom om in 2010 een einde te maken aan Windows Mobile en volledig opnieuw te beginnen met Windows Phone. Windows Phone maakte gebruik van de Metro UI, gebaseerd op de interface van Zune en de informatieborden die te zien zijn in metrostations. Microsoft ging ook een verbinding aan met het Finse Nokia. Verschillende producten van Microsoft ondergingen in 2011 en 2012 een identiteitswijziging. Zo goed als alle logo's van alle producten van Microsoft werden herontworpen volgens de Metro UI, inclusief Microsofts eigen logo. Ook de interface van verschillende programma's werd volgens deze principes herontworpen. Een eerste voorbeeld daarvan is Windows 8, dat Microsoft voor het eerst toonde in juni 2011, met een preview voor het grote publiek op 13 september 2011. De nieuwe interface moest Windows voor tablets geschikt maken en was de eerste stap naar een enkel besturingssysteem voor alle apparaten. Later volgde er nog twee previews, de Consumer Preview en Release Preview, op 29 februari 2012 en 31 mei 2012, respectievelijk. De Xbox 360 werd in 2011 ook van een nieuwe interface voorzien. Microsoft kondigde op 18 juni 2012 de Surface aan, de eerste keer dat Microsoft zelf een computer op de markt bracht. Het betaalde op 25 juni 2012 US$ 1,2 miljard voor de overname van Yammer. Het maakte op 31 juli 2012 een einde aan Windows Live Hotmail en lanceerde Outlook.com ter vervanging. Outlook.com bracht ook een nieuwe, op de Metro UI gebaseerde interface. Windows Server 2012 kwam op 4 september 2012, gevolgd door Windows 8 en Microsoft Surface op 26 oktober 2012. Windows Phone 8 volgde drie dagen later. Windows Phone 8 was het eerste mobiele besturingssysteem, dat van Windows NT gebruikmaakte in plaats van Windows CE. Microsoft begon aan het begin van 2013 met Microsoft Office 2013, samen met Office 365. De spelconsole van de achtste generatie Xbox One, die werd in mei 2013 aangekondigd, kwam op de markt. De beurswaarde van Microsoft daalde op 19 juli 2013 met 11 procent na de bekendmaking van de cijfers van het vierde kwartaal. Het was de grootste daling in marktwaarde sinds 2000. Oorzaak waren de slechte prestaties van Windows 8 en Surface. Microsoft ging op 3 september 2013 met de overname van Nokia's smartphonedivisie akkoord, voor 7 miljard dollar. Microsoft onderging in 2013 nog een grote herstructurering. 2014-heden: Windows 10, Nokia en de cloud Op 4 februari 2014 droeg Steve Ballmer de positie van CEO over aan Satya Nadella. Windows Phone 8.1 werd aangekondigd op 2 april 2014, met een publieke bèta op 14 april 2014. Een van de grote nieuwe functies was Microsoft Cortana. De overname van Nokia werd op 25 april 2014 voltooid en Microsoft startte met het hernoemen van verschillende Nokiaproducten naar de merknaam Lumia. Microsoft werd ook verplicht zijn SkyDrive-service een nieuwe naam te geven; dit werd Microsoft OneDrive. Met 250 miljoen gebruikers wist Microsoft een groot succes te halen met OneDrive. Ook Microsoft Azure ging verder in diens momentum. Op 15 september 2014 kondigde Microsoft de overname van Mojang voor US$ 2,5 miljard aan. Het bedrijf was gekend voor zijn populaire game Minecraft. Op 30 september 2014 kondigde Microsoft Windows 10 aan. Windows 10 moet een einde maken aan zowel Windows, Windows Phone, Windows Embedded, Windows on Devices, als Xbox One OS en in plaats daarvan één enkel platform bieden. In juli 2015 maakte Microsoft bekend US$ 7,6 miljard (€ 6,9 miljard) op de mobieletelefoontak van Nokia af te schrijven. Dit is bijna net zoveel als Microsoft in de zomer van 2013 ervoor betaalde. In het eerste kwartaal 2015 had de combinatie slechts een marktaandeel van 2,5% in het totale aantal verkochte smartphones. Microsoft zal overigens niet volledig stoppen met de ontwikkeling van mobiele telefoons. Het bedrijf ging ook verder in de Surface-lijn. Zo is al de zesde versie van de Surface-tablet verschenen en een tweede Surface Book. Ook kwamen er al twee versies van de Surface Studio en de Laptop alsook een eerste Surface Go. De Surfacelijn die oorspronkelijk computers bevatte is nu ook al uitgebreid en heeft nu zo zijn eigen hoofdtelefoon in het gamma. In mei 2021 kondigde Microsoft aan een Europese cloud voor bedrijven en overheden te gaan opzetten. De gangbare praktijk om alle technische data en gebruiksgegevens op te slaan in Amerikaanse servers komt daarmee tot een einde. Hiermee voldoet Microsoft aan privacyregelingen van de Europese Unie. Dit gaat gelden voor alle clouddiensten van het bedrijf zoals Azure, Microsoft 365 en Dynamics 365. In januari 2022 heeft Microsoft een bod gedaan van US$ 68,7 miljard (ca. € 60 miljard) op gamemaker Activision Blizzard. Na de overname worden de spellen van Activision Blizzard toegevoegd aan Microsofts game-abonnement, dat meer dan 25 miljoen gebruikers heeft. De overname moet eerst nog worden goedgekeurd door instanties. Het is verreweg de duurste overname tot nu toe in de computerspelindustrie. Activiteiten In 2020 had Microsoft de activiteiten in drie onderdelen opgesplitst, Productivity and Business Processes, Intelligent Cloud en More Personal Computing. Alle drie leveren bijna een gelijke bijdrage aan de omzet en het resultaat. Het geeft op jaarbasis zo’n 13% van de omzet uit aan Onderzoek & Ontwikkeling (R&D). Microsoft Research is de internationale onderzoekstak van Microsoft, die samenwerkt met diverse universiteiten, en die naast toegepast onderzoek ook fundamenteel onderzoek doet. In 1986 kreeg het aandeel Microsoft een beursnotering. Het aandeel werd tegen een introductieprijs van US$ 21 aangeboden. Het bedrijf heeft een gebroken boekjaar dat loopt tot eind juni. Het jaar 2021 heeft betrekking op de periode van 1 juli 2020 tot en met 30 juni 2021. Belastingen Een fiscaal onderzoek van de ngo Cictar in 2022 besloot “dat de gemiddelde verpleger meer afstaat aan de overheid dan wat sommige dochterbedrijven van Microsoft betalen aan vennootschapsbelasting”, en dit ondanks royale overheidscontracten. Een belangrijk vehikel in deze operaties blijkt Microsoft Global Finance, een in belastingparadijs Bermuda gevestigde dochteronderneming zonder geregistreerde werknemers, die niettemin miljardenwinsten rapporteerde, terwijl het geen belastingen betaalde. Marketing Microsoft werd in de jaren negentig veel geprezen om zijn slimme marketing. Zo koos het bedrijf ervoor om alle producten van de Microsoft-merknaam te voorzien. MultiPlan werd omgedoopt tot Microsoft Excel en de tekstverwerker Word werd Microsoft Word. Deze strategie heeft echter grote vormen aangenomen: sinds 2003 heet Word Microsoft Office Word en in Windows Vista (2007) kregen veel reeds bekende programma's opeens een Windows-prefix. Nieuwe .NET-onderdelen, zoals Avalon, werden op gezag van de marketingafdeling Windows Presentation Foundation gedoopt. Een IE-ontwikkelaar grapte dat IE weleens "IE Desktop Online Web Browser Live Professional Ultimate Edition for the Internet" kon gaan heten. Een ander voorbeeld is de integratie tussen verschillende Microsoft-producten (de standaard aanwezige 'Send To'-menuoptie in Office werkt met Outlook, etc.). Ook publiceert het bedrijf regelmatig over onderzoek naar de gebruiksvriendelijkheid van computerprogramma's en onderwerpt het eigen programma's aan tests door mensen die van de straat worden geplukt. Het bedrijf sluit bovendien diverse overeenkomsten met publieke instellingen, onder meer door regelmatig aanbiedingen aan scholen en universiteiten te doen, om zo jonge ontwikkelaars aan zich te binden en door eigen software weg te geven aan derden. Monopolie Antitrustbezwaren Volgens Europese wetgeving misbruikte Microsoft zijn dominante positie in de Europese softwaremarkt. Het bedrijf werd onder meer verweten: Concurrent Real Media uit de markt te drukken door eigen software te bundelen met Windows. Met name mediaprogramma RealPlayer door het bundelen van Windows Media Player. Concurrentie te beperken door eigen zeer populaire serverprotocollen te gebruiken waarmee Microsofts eigen software goed kon communiceren, maar software van concurrenten niet. Bijvoorbeeld Active directory en Microsoft Exchange-protocollen Microsoft is hiervoor veroordeeld met diverse boetes, werd gedwongen een Windows-versie zonder Media Player in Europa te leveren en om de serverprotocollen tegen een redelijke vergoeding aan concurrenten beschikbaar te stellen. Omdat Microsoft naar mening van de EU niet snel genoeg de protocollen beschikbaar stelde, werd de boete verhoogd. Hierover loopt nog een beroep van Microsoft. Later heeft de Europese browserbouwer Opera een klacht ingediend tegen de browserbundeling van Windows Internet Explorer met Windows. Microsoft heeft daarover in 2009 een schikking getroffen met de EU. Volgens deze schikking moet Microsoft in Europa zijn (particuliere) gebruikers expliciet vragen of ze Internet Explorer of een andere browser als standaardbrowser willen instellen. Rechtszaken In 1998 spanden negen staten in de VS een rechtszaak aan tegen Microsoft omdat: Microsoft OEM's zou verbieden software van andere producenten mee te leveren. Microsoft de Javastandaard van Sun niet zou naleven. Microsoft Internet Explorer zodanig geïntegreerd zou meeleveren dat het voor andere browserleveranciers het concurreren vrijwel onmogelijk maakt. Schikkingen In 2001 kwamen de openbare aanklager en Microsoft tot een schikking waarin staat dat het Microsoft niet verboden wordt om extra applicaties mee te leveren met Windows, maar dat het bedrijf niet mag eisen dat OEM's geen andere software meeleveren. Deze schikking werd door Microsoft als een overwinning beschouwd. Als reactie op de (vermeende) te hoge prijzen voor de software hebben zeven Amerikaanse staten een rechtszaak aangespannen tegen Microsoft. In januari 2003 treft Microsoft wederom een schikking met de staat Californië, waarin Microsoft aan bedrijven en personen uit deze staat kortingsbonnen verstrekt als zij kunnen aantonen in de periode 1998-2003 producten van Microsoft gekocht te hebben. In totaal kon deze schikking Microsoft 1,1 miljard dollar kosten. Microsoft is ook een reeks van schikkingen aangegaan met concurrenten om geschillen op te lossen. Europese rechtszaken Na lang onderzoek heeft de Europese Commissie geconcludeerd dat Microsoft marktaandeel heeft verworven ten koste van zijn concurrenten (bijvoorbeeld Real Player) met behulp van de eigen mediaplayer (Windows Media Player) die in Windows werd geïntegreerd. In 2004 werd Microsoft door de Europese Commissie veroordeeld wegens het bundelen van Windows Media Player met Windows. Microsoft kreeg een boete van 497 miljoen euro opgelegd, de hoogste boete ooit opgelegd door de EC. Microsoft tekende hiertegen protest aan bij het Europese Hof van Justitie, maar zag zich in 2006 opnieuw geconfronteerd met een boete, ditmaal van 280 miljoen euro en een dwangsom van drie miljoen per dag bij verdere overtreding. De boete werd opgelegd omdat Microsoft in gebreke bleef bij het beschikbaar stellen van technische documentatie voor het ontsluiten van de Microsoft server-producten door producten van derde leveranciers. Op 17 september 2007 bevestigde de Europese rechter het oordeel van de Europese Commissie (onder leiding van Neelie Kroes) dat Microsoft als monopolist optrad, waarmee een boete onvermijdelijk werd. Microsoft kon nog wel in beroep gaan tegen deze uitspraak, maar daarbij blijven deze feiten overeind. Door deze uitspraak werd Microsoft gedwongen om in ieder geval in Europa een andere werkwijze te volgen. In 2008 legde de Europese Commissie Microsoft een boete op van 899 miljoen euro voor het niet vrijgeven van technische informatie waarmee andere bedrijven toepassingen konden ontwikkelen voor Microsoft Windows. Gevolgen voor Microsoft Door verscheidene sancties, dwangsommen, schikkingen en andere maatregelen is Microsoft genoodzaakt om in Europa onder andere ook zogenaamde 'N'-versies te verkopen. Dit zijn aangepaste edities van het Windows-besturingssysteem zonder de bekende onderdelen Windows Media Player en in Vista ook zonder Media Center. Bijvoorbeeld: Windows Vista Home Basic N. Voor de Zuid-Koreaanse markt zijn er 'K'-versies. (eveneens zonder Media Player en dergelijke) Producten Software Microsoft heeft onder meer de volgende software uitgebracht: MS-DOS (opgekocht en daarna verder ontwikkeld) Microsoft Dynamics (voormalig Microsoft Business Solutions) (door overname van Navision) Microsoft Dynamics CRM Microsoft Encarta (encyclopedie) Microsoft Image Composite Editor (Microsoft Research) Microsoft Dynamics Entrepreneur Microsoft Flight Simulator (vliegsimulatie) Microsoft Train Simulator (treinsimulatie) Microsoft Popfly (online webpaginaprogramma, in bètafase) Windows Essentials Windows Live Messenger (instant messaging, later opgegaan in Skype) Windows Photo Gallery (fotoprogramma) Windows Live Mail (e-mail) Microsoft OneDrive (online opslag) Bing Toolbar (toolbar) Windows Movie Maker (videoprogramma) Windows Live Writer (bloggen) Microsoft Musical Instruments (muziekinstrumentenprogramma) Microsoft Security Essentials (antivirus) Microsoft 365 (kantoorpakket) Microsoft Access (database) Microsoft Excel (spreadsheet) Microsoft Outlook (e-mail- en agendaprogramma) Microsoft PowerPoint (presentatieprogramma) Microsoft Visio (opgekocht) Microsoft Word (tekstverwerking) Microsoft Sway (presentatieprogramma) Microsoft Lync (chat-, videogesprek- en telefonieprogramma) Microsoft OneNote (notitieprogramma) Microsoft Publisher Microsoft Project Microsoft Power BI Microsoft Edge (webbrowser) Microsoft Expression Studio (multimediapakket) Microsoft Expression Web (webpagina-ontwerpprogramma) Microsoft Expression Blend (webcontent-ontwerpprogramma) Microsoft Expression Design (illustratie en grafisch ontwerpprogramma) Microsoft Expression Media (multimediaontwerpprogramma) Microsoft Sharepoint Portal Server SQL Server (database opgekocht van Sybase) SQL Reporting Services Visual Studio (programmeeromgeving) VirtualPC (opgekocht van Connectix) Windows (besturingssysteem) Internet Explorer (webbrowser) Outlook Express (e-mailprogramma) Media Player (geluids-/videospeler) Paint (afbeeldingsbewerking) Windows Sharepoint Services Windows Mail, een e-mailprogramma voor Windows Vista Knipprogramma, een programma om een schermafbeelding te maken Sticky Notes, een programma om kleine notities bij te houden (PlakNotities) Microsoft Works (kantoorpakket) GitHub (versiebeheersysteem opgekocht van GitHub Inc. in 2018) Microsoft Azure (cloud-computingplatform) Microsoft Azure DevOps (versiebeheersysteem) Microsoft is ook eigenaar van diverse lettertypen. Hardware Hoewel Microsoft zich vooral bezighoudt met software, produceert het bedrijf ook hardware: Muizen, toetsenborden en joysticks TV Photo Viewer Xbox, Xbox 360, Xbox One, Xbox One S, Xbox One X, Xbox Series X/S Kinect Microsoft Band Microsoft PixelSense (een tafel met een lcd-aanraakscherm) Microsoft Surface (tablet) Niet langer geproduceerde hardware: Microsoft Kin, smartphone met fysiek toetsenbord Microsoft Lumia, smartphoneserie die onder Microsoft Mobile valt sinds de overname van Nokia in 2014 Zune (muziek- en videospeler - wordt niet meer geproduceerd) Asha, smartphoneserie die onder Microsoft Mobile valt sinds de overname van Nokia in 2014 X, smartphoneserie die onder Microsoft Mobile valt sinds de overname van Nokia in 2014 Online diensten Microsoft biedt sinds geruime tijd ook diensten aan op het internet: Outlook.com (webgebaseerde e-mailservice, voormalig Hotmail en MSN Hotmail) Bing (zoekmachine, voormalig MSN Search en Live Search) Clipchamp (online-videobewerker) Windows Live (portaal) MSN (portaal) Xbox live (online dienst) LinkedIn (online dienst) Overnames In de loop der jaren heeft Microsoft tal van bedrijven overgenomen: 1987: Microsoft neemt Forethought over, een bedrijf dat presentatiesoftware ontwikkelde. Na de overname werd het omgedoopt tot Microsoft PowerPoint. 1997: Hotmail wordt overgenomen voor 500 miljoen dollar. Na de overname voegde Microsoft Hotmail samen met MSN. Hotmailgebruikers werden vanaf 31 juli 2012 omgeschakeld naar de opvolger van Hotmail, Outlook.com. 2000: Visio Corporation ontwikkelde diagramapplicaties en werd na overname Microsoft Visio genoemd. 2002: Navision ontwikkelde de technologie voor de zogenaamde Microsoft Dynamics NAV enterprise resource planning software. Na de overname werd dit een nieuwe divisie binnen Microsoft genaamd Microsoft Business Solutions dat ondertussen omgedoopt is naar Microsoft Dynamics. 2007: aQuantive was voor de overname van Microsoft een grote speler in de online advertentiemarkt. Google was op dat moment marktleider in online adverteren. 2011: Microsoft koopt VoIP-dienst Skype voor US$ 8,5 miljard. 2014: De mobiele tak en enkele patenten van Nokia werden op 25 april voor US$ 5,44 miljard dollar overgenomen. 2014: Microsoft neemt het computerspellenbedrijf Mojang, vooral bekend van het spel Minecraft, over voor US$ 2,5 miljard. 2015: Microsoft neemt de communicatietool Talko over voor een onbekend bedrag. 2016: Microsoft neemt LinkedIn over voor US$ 26,2 miljard. 2016: Microsoft koopt Xamarin. 2018: Microsoft koopt GitHub over voor US$ 7,5 miljard. 2020: Microsoft koopt ZeniMax Media Inc. voor US$ 7,5 miljard. 2022: Microsoft neemt Activision Blizzard over voor US$ 68,7 miljard. Externe links Microsoft Global Microsoft Nederland Microsoft België