New Earth, New Chemistry. Actieagenda Topsector Chemie - PDF New Earth, New Chemistry. Actieagenda Topsector Chemie Download "New Earth, New Chemistry. Actieagenda Topsector Chemie" 1 New Earth, New Chemistry Actieagenda Topsector Chemie 2 New Earth, New Chemistry Actieagenda Topsector Chemie Actieagenda topsector Chemie, juni 3 4 Actieagenda topsector Chemie, juni 2011 4 Inhoud Executive Summary...7 Leeswijzer 10 1 Ontwikkelingen, Kansen en Ambities grand challenges...11 Chemie: moleculen en materialen voor de toekomst perspectief en kansen De ambities: groene chemie en slimme materialen...13 Ambities vragen andere zienswijze, betere samenwerking en extra investeringen De Chemie in Nederland Sterke basis Kracht en vitaliteit van het bedrijfsleven Excellent onderzoek en onderwijs Beleidsrijke overheid Bestaande samenwerking Faciliteiten en facility sharing Internationaal Regionale differentiatie...22 NWO, TNO, GTI s en KNAW...22 Stakeholders van de actieagenda Principes voor de Actieagenda Alleen het beste is goed genoeg...26 Duurzaamheid door ondernemerschap...26 New Chemistry...28 Open en interdisciplinaire onderzoeksagenda Ambities, Activiteiten en Investeringen Inleiding Kwantitatieve tussendoelen Kwalitatieve doelen De Actiepakketten...36 Interacties, reacties en verlaging van de activeringsenergie en benodigde Investeringen en financiering...40 Raakvlakken en verbindingen met andere topsectoren Operationalisering Voorwaarden en beslispunten verdere uitwerking...43 Operationele invulling 2 e helft Operationele invulling Governance model...44 Monitoring van de uitvoering van de agenda...46 Actieagenda topsector Chemie, juni 5 6 Actieagenda topsector Chemie, juni 2011 6 Executive Summary New Earth, New Chemistry Onze wereld staat voor grote uitdagingen: grondstoffen die opraken of niet eenvoudig beschikbaar zijn, een groeiende wereldbevolking die tegelijkertijd welvarender wordt, klimaatverandering, de spanning tussen economie en natuur, en de globalisering van de economie. De schaduwen van deze grand challenges dreigen vanuit de toekomst het heden te verduisteren als ze niet adequaat worden aangepakt. Nederland staat voor grote uitdagingen om in die wereld haar welvaart en economische positie te behouden. New Earth staat voor een wereld waarin die grand challenges geen bedreiging meer vormen. New Chemistry maakt dat mogelijk. Nederland is door haar sterke chemische sector bijzonder goed gepositioneerd voor een leidende rol in de transitie naar een New Earth. Tegelijk daarmee kan deze sector een grote bijdrage leveren aan de concurrentiekracht, economische activiteit en welvaart van Nederland. New Earth noodzaakt tot een andere manier van denken over energie, voedselproductie, (her)gebruik van grondstoffen, materialen en productieprocessen. De chemie kan met grote precisie moleculen ontwikkelen, produceren, identificeren en onderzoeken. Dankzij sterk ondernemerschap heeft dat geleid tot producten, technologieën en processen, die overal aanwezig zijn in ons dagelijks leven. Voorbeelden zijn auto s, medicijnen, voedsel, zuiver drinkwater, kleding, papier, verpakkingen, windmolens en batterijen. Zo n combinatie van chemie en sterk, innovatief ondernemerschap is ook essentieel om de producten, technologieën en processen van de toekomst te genereren. New Earth vraagt om producten die zijn samengesteld uit moleculen die worden ontworpen, geproduceerd en verwerkt zonder de aarde te belasten met afvalstromen, zonder extra CO 2 uitstoot of andere schadelijke emissies en op basis van schone processen, die niet afhankelijk zijn van zeldzame grondstoffen. New Chemistry moet zulke duurzame 1 producten en processen mogelijk maken, door het gebruik van hernieuwbare grondstoffen, door schone productiemethoden, slimme materialen, nieuwe vormen van katalyse en door cradle to cradle concepten. Dit is de grote uitdaging waarvoor de chemie in Nederland (en niet alleen in Nederland) staat. Het is een uitdaging, die grote kansen biedt. Voor ondernemers liggen die in innovatieve producten en diensten, hogere toegevoegde waarde en nieuwe (groei)markten. Voor wetenschappers in uitdagend fundamenteel onderzoek, dat leidt tot nieuwe inzichten. Voor het beroepsonderwijs en universiteiten is de uitdaging om studenten de kennis en vaardigheden voor de toekomst mee te geven. En voor de overheid is dat om deze veranderingen te faciliteren met consistent lange termijn beleid, om dat beleid te focusseren op de versterking van de concurrentiekracht en duurzaamheid, om knelpunten in regelgeving op te heffen en om bedrijven én kennisinstellingen structureel met middelen en daadkracht te ondersteunen. De chemie in Nederland Nederland heeft een goed ontwikkelde chemiesector met mondiale spelers, een innovatief MKB en vele spin offs vanuit universiteiten. Met banen, een aandeel van 20% in de export, bovengemiddelde groeicijfers en een positief aandeel in 2010 van 14 miljard aan de handelsbalans dragen deze bedrijven significant bij aan onze economie. Wetenschappelijk onderzoek van Nederlandse kennisinstellingen in de chemie wordt door internationale peers als uitmuntend beoordeeld. De sector is goed georganiseerd met een intensieve langjarige samenwerking tussen bedrijven, kennisinstellingen en overheid. Dit blijkt onder andere uit het bestaan van een Regiegroep Chemie (RGC) en de uitvoering van meerjarige publiek private samenwerkingsverbanden (PPS-en) die internationaal goed bekend staan en daardoor aantrekkingskracht hebben op buitenlandse bedrijven. De investeringen van bedrijven, kennisinstellingen en overheid in PPS-en tonen al jaren een stijgende lijn. De toekomst is kansrijk: de sector ziet een pad voor zich om haar betekenis voor de Nederlandse economie te versterken en tegelijk significant bij te dragen aan een duurzame samenleving. Tegelijk zijn er ook bedreigingen: mondiale concurrentie, druk op marges, de arbeidsmarkt en het ontbreken van een level playing field 2 zijn punten van grote aandacht. 1 Duurzaam gedefinieerd als opereren binnen de grenzen van de draagkracht van deze planeet. 2 Level playing field duidt op het principe dat het niet noodzakelijk is dat elke speler evenveel kansen heeft om te slagen, maar wel dat alle spelers het spel volgens dezelfde regels spelen. Actieagenda topsector Chemie, juni 7 De ambities: groene chemie, slimme materialen De actieagenda stelt twee centrale ambities voor de lange termijn: 1. In 2050 staat Nederland wereldwijd bekend als hét land van de groene chemie. Voor de productie van voeding, energie en kunststoffen worden hoofdzakelijk biomassa-gebaseerde grondstoffen ingezet. De chemie heeft schone en duurzame productieprocessen ontwikkeld, die op een duurzame manier biomassa omzetten in een heel scala aan bestaande en nieuwe producten; 2. In 2050 staat Nederland in de mondiale top drie van producenten van slimme materialen. In Nederland gevestigde bedrijven maken creatieve en innovatieve producten met een hoge toegevoegde waarde: materialen voor energieopslag en katalysatoren die worden gemaakt van ruim beschikbare en toegankelijke grondstoffen in plaats van bijvoorbeeld schaarse metalen. Kunststoffen zijn lichtgewicht, zelf-reparerend, zelfreinigend en volledig recyclebaar. Naast deze ambities is er een absolute noodzaak om door middel van hoogwaardig grensverleggend wetenschappelijk onderzoek in Nederland nieuwe gebieden van wetenschap en innovatie open te leggen waar in de toekomst nieuwe ambities op kunnen worden gebaseerd. Pad naar de toekomst: 4 actiepakketten en businessplan biobased economy De ambitie om de toppositie in de groene chemie en slimme materialen in te nemen past precies bij Nederland. De kracht van de bedrijven samen met de kwaliteit van het wetenschappelijk onderzoek in de chemie in combinatie met een betrokken overheid bieden een uitstekend startpunt. De afgelopen jaren hebben deze partijen laten zien dat zij zeer goed kunnen samenwerken. Andere sterke sectoren als agrofood, logistiek, energie, high tech en life sciences zijn daarbij natuurlijke bondgenoten. De actieagenda zet het pad uit waarlangs de sector zijn ambities voor de toekomst wil realiseren. Gezien de mondiale concurrentie (zowel in bedrijvigheid als in onderzoek) en de beperkte omvang van Nederland worden scherpe keuzes gemaakt, geldstromen omgebogen en fiscale stimulansen aangebracht. De actieagenda, die breed wordt gedragen, benoemt vier samenhangende actiepakketten met concrete actiepunten. De uitwerking van deze pakketten en de start van de implementatie kan snel worden opgepakt, direct voortbouwend op lopende initiatieven en samenwerking. Daarnaast wordt een sector-overstijgend businessplan biobased economy gemaakt. Een selectie uit de voorgestelde activiteiten per pakket: Actiepakket A: Ondernemerschap, innovatie en concurrentiekracht Dynamiek van samenwerking versterken en gebruiken Uitvoeren van een Bèta Human Capital Agenda In balans brengen van technologische en sociale innovatie Inrichten van een kweekvijverfonds (Technopartners Seed Fund) voor jonge bedrijven in de chemie die de valley of death moeten oversteken om te kunnen groeien Opzetten van een Small Business Innovation Research (SBIR) programma Uitbreiden van de Centres for Open Chemical Innovation (COCI s) en uitrol van Innovation Labs Opzetten van een Kenniswerkersregeling MKB revisited Strategische acquisitie van buitenlandse bedrijven Actiepakket B: Onderzoek en onderwijs Uitvoeren, verdiepen en versterken van het Sectorplan Natuur- en Scheikunde tot krachtige excellence centers, als broedplaats voor wetenschappelijk onderzoek, innovaties én concepten voor nieuwe producten en processen Meer structurele middelen voor grensverleggend chemie-onderzoek Stimuleren van wetenschappelijk chemisch onderzoek door fiscale maatregelen Krachtig bevorderen van de instroom in universitaire opleidingen en beroepsonderwijs in combinatie met COCI s Uitvoeren van plan kennisinfrastructuur HBO, met versterking van de samenwerking met kennisinstellingen Actiepakket C: Interactie bedrijven-kennisinstellingen (inclusief HBO) Opzetten kleinschalige samenwerking tussen MKB, starters, doorgroeiers en kennisinstellingen Aanscherpen van investeringen in bestaande en nieuwe PPS-en Multiplier op fiscale aftrek van het gebruik van de WBSO en Innovatiebox door MKB 8 Actieagenda topsector Chemie, juni 2011 8 Actiepakket D: Randvoorwaarden Beschikbaar krijgen van kosteneffectieve duurzame biomassa als grondstof Level playing field: wegnemen nadelige effecten ETS voor biorefinery, terugsluizen van opbrengsten ETS naar innovatie in chemie. Investeringen in energiebesparing behandelen als duurzame energie Minder naleeflasten door stroomlijnen van het naleefproces; risicogestuurd systeem-toezicht voor complexe bedrijven op basis van compliance management door bedrijven Harmoniseren van Nederlandse wetgeving met de Europese wetgeving (REACH/CLP) Vastleggen structuurvisie op buisleidingennetwerk en ruimte reserveren voor tracés voor buisleidingen Zorgen voor zekerheid van tijdige vergunningverlening binnen redelijke randvoorwaarden. Permanent maken van de crisis- en herstelwet. Overgaan tot integraal management van industrieruimte. Vergunningverleningsproces Raad van State - proof maken Het businessplan biobased economy is een voorstel voor het uitvoeren van een gezamenlijk, ambitieus programma door de topsectoren chemie, agrofood, tuinbouw, energie, water en logistiek. Samen moeten deze actiepakketten en het businessplan biobased economy bereiken dat de twee ambities van deze agenda worden gerealiseerd. Dat gebeurt door te koersen op de volgende tussendoelen tussen nu en 2030: 1 De bijdrage van de chemie aan het BBP is jaarlijks gemiddeld 1-2% hoger dan de gemiddelde groei van de bijdragen van andere sectoren; 2 In 2015 is het aantal nieuwe studenten in de chemie verdubbeld; 3 In 2020 heeft 80% van de Nederlandse bevolking een positief gevoel over de bijdrage van de chemie aan de welvaart en het welzijn van Nederland; 4 In 2030 is door efficiency verbetering, duurzame producten en opwekken van duurzame energie de emissie van CO 2 met 11,6 Mton 3 verminderd en is een besparing bereikt in energie equivalenten van 171 PJ. De agenda is integraal van aard: benadrukt worden de grote betekenis van ondernemerschap, de cruciale enabling rol van de chemie in de transitie naar een duurzame samenleving, de benodigde interactie tussen bedrijfsleven, kennisinstellingen en overheid én de grote noodzaak aan grensverleggend wetenschappelijk onderzoek als motor voor nieuwe, op chemie gebaseerde, producten en processen. De agenda continueert en actualiseert de succesvolle koers uit het verleden, ingezet door de Regiegroep Chemie, met één scherpe aanpassing: een grote nadruk op de rol van het MKB. De Nederlandse chemie staat klaar voor de toekomst. 3 Overal waar sprake is van de emissie van CO 2 wordt gedoeld op de emissie van CO 2 equivalenten. Actieagenda topsector Chemie, juni 9 Leeswijzer Ontwikkelingen, Kansen en Ambities (hoofdstuk 1) geeft de achtergrond en context van de actieagenda: de grand challenges en de kansen en bedreigingen die zij inhouden voor Nederland, voor onze economie en voor de chemische sector. In dit hoofdstuk worden de twee richtinggevende ambities van de agenda neergezet vanuit de sleutelrol van de chemie in de transitie naar een werkelijk duurzame samenleving: in 2050 is Nederland hét land van de groene chemie en staat het wereldwijd in de top-drie van producenten van slimme materialen. De Nederlandse Chemische sector (hoofdstuk 2) biedt een overzicht van de sterkten van de chemie in de huidige situatie: bedrijven, onderzoeks- en kennisinstellingen, de bestaande samenwerking en faciliteiten, regionale differentiatie en de belangrijkste stakeholders van de actieagenda. Principes voor de Actieagenda (hoofdstuk 3) geeft aan hoe vanuit de ambities de actieagenda is opgesteld en verder zal worden uitgewerkt. Richtinggevend zijn de ambities om een leidende positie in te nemen in groene chemie en slimme materialen. Daarnaast wordt door het stimuleren van topwetenschap in geselecteerde gebieden de basis gelegd voor nieuwe innovaties. De agenda bouwt voort op de huidige sterkten, maar benoemt ook een flink aantal noodzakelijke nieuwe activiteiten. Selectie op kwaliteit, ondernemerschap, differentiatie naar de verschillende behoeften van grote bedrijven, MKB en spin off bedrijven en een open sectorale kennis- en innovatieagenda zijn de belangrijkste principes om de agenda te concretiseren. Van Ambities naar Actie (hoofdstuk 4) beschrijft de drie pijlers onder de actieagenda (bedrijven, kennisinstellingen en overheid) en het effectueren van hun samenwerking. Bij elk daarvan zijn knelpunten benoemd, die het bereiken van de ambities (kunnen) belemmeren. Op basis daarvan zijn vier actiepakketten gedefinieerd met concrete activiteiten, die met prioriteit moeten worden uitgevoerd of voortgezet. Ten dele zijn dat lopende programma s en projecten, ten dele zijn deze nieuw. Daarnaast wordt samen met de sectoren agrofood, tuinbouw, energie, water en logistiek een ambitieus nationaal businessplan biobased economy opgesteld. De eerste aanzet daartoe is gepubliceerd in een separaat document. Operationalisering van de Actieagenda (hoofdstuk 5) geeft aan hoe de chemische sector de voorgestelde agenda ten uitvoer wil brengen en wat er in de tweede helft van 2011 en in 2012 al kan én moet gebeuren. Ook de wijze waarop de uitvoering wordt aangestuurd en gemonitord is hier beschreven. Bijlagen Een aantal onderdelen van de agenda is onderbouwd of nader uitgewerkt in de bijlagen in het tweede deel van dit rapport: Bijlage A: Een samenvattende SWOT voor de Nederlandse chemie Bijlage B: Zwaartepunten en specialisaties in Nederlands chemie-onderzoek Bijlage C: Overzicht van investeringen in de chemie Bijlage D: Lijst van stakeholders die voor de actieagenda relevant zijn Bijlage E: Financiële instrumenten gericht op nieuw ondernemerschap en innovatie Bijlage F: Committments bedrijfsleven aan PPS-en Bijlage G: Mogelijke verbindingen met andere topsectoren Bijlage H: Lijst van geraadpleegde documentatie Bijlage I: Procesbeschrijving opstellen actieagenda Bijlage J: Lijst van afkortingen Bijlage K: Samenvatting van Maintenance Valley Bijlage L: Bloemlezing PPS-en Bijlage M: Samenvatting Bèta Human Capital Agenda Bijlage N: Lijst met gesprekspartners 10 Actieagenda topsector Chemie, juni 2011 10 1 Ontwikkelingen, Kansen en Ambities Grand challenges De ontwikkeling van de chemische sector speelt zich af tegen de achtergrond van grote mondiale ontwikkelingen. Het zijn ontwikkelingen met een eigen dynamiek, die direct of indirect grote invloed hebben op de Nederlandse economie en chemische sector in het bijzonder. Deze grand challenges zijn bedreigingen voor wie hen negeert. Het zijn even zoveel kansen voor bedrijven én kennisinstellingen, die er in zien hoe de toekomst zich zal vormen en dat perspectief gebruiken om die toekomst zelf mee vorm te geven door nieuwe producten te ontwikkelen, nieuwe markten aan te boren, nieuwe onderzoeksgebieden te betreden en nieuwe opleidingen te ontwikkelen. Wie erin slaagt om zijn huidige sterkten te benutten voor het creëren van onderscheid en het ontwikkelen van tempo, kan deze kansen grijpen en een grote voorspong nemen 4. Grondstoffen raken uitgeput Wereldwijd groeit het besef dat de manier waarop de welvaart nu groeit een te grote druk op de aarde legt. Grondstoffen worden in hoog tempo verbruikt: fossiele grondstoffen en steeds meer belangrijke chemische elementen, zoals edelmetalen, worden schaarser en/of moeilijker beschikbaar. Om de aarde bewoonbaar te houden voor volgende generaties is een economie nodig, die draait op hernieuwbare grondstoffen en gesloten kringlopen. Groei wereldbevolking De wereldbevolking stijgt naar 9 miljard mensen in In de ontwikkelde economieën vergrijst de bevolking, met geleidelijke maar onontkoombare gevolgen voor de arbeidsmarkt, de gezondheidszorg en de consumentenvraag. In landen als China, Brazilië en India ontstaat een koopkrachtige middenklasse. Meer mensen met een stijgende levensverwachting en meer consumptie leggen een extra druk op de vraag naar grondstoffen, energie, water en voedsel. Schaarste aan grondstoffen, inclusief heel wat chemische elementen, geeft een (geo)politieke dimensie aan hun beschikbaarheid en prijsvorming. Globalisering en opkomende economieën Een groeiende bevolking betekent niet alleen meer consumptie, maar ook meer concurrentie. Opkomende economieën ontwikkelen zich tot stevige concurrenten, zowel door hun bedrijven als door hun groeiende kennis- en technologieontwikkeling. Dit leidt (nu al) tot een verschuiving van de productie van bulkproducten naar landen met een lagere loonkosten. Dat leidt weer tot defensieve maatregelen, zoals importheffingen en importquota. Klimaatverandering Een sterk toenemend energieverbruik en de massale inzet van fossiele grondstoffen heeft geleid tot verhoogde CO 2 - concentraties in de atmosfeer, wat gezien wordt als een belangrijke oorzaak van klimaatverandering. De bezorgdheid daarover uit zich in wet- en regelgeving gericht op het voorkomen van emissies en het stimuleren van het gebruik van hernieuwbare grondstoffen voor energieproductie. Spanning economie-natuur Klimaatverandering is één van de aspecten van de toenemende spanning tussen economie en natuur. Naast de effecten van CO 2 -emissies tasten intensieve economische activiteiten de stabiliteit van ecosystemen aan en verminderen zij de biodiversiteit. In dichtbevolkte gebieden werkt ruimtegebrek beperkend op de uitbreiding van industriële activiteiten. 4 Bijlage A vat in een SWOT-analyse de belangrijkste sterkten van de Nederlandse chemie samen (hoofdstuk 2), de kansen die de grand challenges bieden (dit hoofdstuk) en de bedreigingen en knelpunten die het verzilveren van kansen kunnen belemmeren (hoofdstuk 4). Actieagenda topsector Chemie, juni 11 Chemie: moleculen en materialen voor de toekomst Chemie is kennis over moleculen. Zonder die kennis zou onze economie niet bestaan. Al onze apparaten en toestellen, vanaf mobiele telefoons tot aan vliegtuigen, het papier van deze actieagenda, onze medicijnen, de brandstoffen die ons dagelijks van A naar B en nog verder brengen, ons dagelijks voedsel, de LCD s en kabels van onze computers en televisies, windturbines, oplaadbare batterijen en zonnecellen het werkt allemaal dankzij de chemie. Dit alles en nog veel meer is het resultaat van geavanceerd wetenschappelijk onderzoek en technologische ontwikkelingen in de chemie, geconcipieerd, ontworpen, in producten verwerkt en op de markt gebracht door een grote verscheidenheid aan bedrijven. Tegen de achtergrond van de grand challenges wordt de rol van chemie nog belangrijker. De wereldbevolking groeit en wil meer welvaart. De vraag naar duurzame energie, goed voedsel en schoon water stijgt in een hoog tempo, nog minstens drie tot vier decennia. Massaal gebruik van fossiele brandstoffen, inefficiënte productie van kunstmest en verspilling van water en grondstoffen zijn niet vol te houden in een wereld met 9 miljard mensen. Zonder een creatieve en ondernemende chemische sector is de overgang naar een duurzame samenleving niet denkbaar. Chemie heeft drie sleutels in handen voor een verduurzaming die verder gaat dan de energietransitie of het gebruik van hernieuwbare grondstoffen. Die verduurzaming wordt zichtbaar in: Het domein van de chemie De productie van energie uit hernieuwbare grondstoffen, nieuwe moleculen, recyclebare kunststoffen, goed voedsel, energiezuinige productiemethoden, het sluiten van kringlopen, het ontwerpen van slimme materialen, technologieën op basis van artifiële fotosynthese, het vinden van alternatieven voor schaarse grondstoffen: dat heeft alles te maken met het ontwerpen, produceren en veranderen van moleculen, vanaf simpele grondstoffen tot de meest geavanceerde polymeren en medicijnen. 1. Voorziening in de levensbehoeften van 9 miljard mensen. De eerste sleutel is het grootschalig benutten van hernieuwbare plantaardige grondstoffen, zodat deze beschikbaar komen voor tal van toepassingen waarvoor nu nog fossiele grondstoffen nodig zijn. Grootschalige groene energieproductie, energie uit reststoffen en vergroening in het maken van moleculen en materialen, zijn de drie grote toepassingsgebieden; 2. Eliminatie van schadelijke bijeffecten. De tweede sleutel is de inzet van innovatieve productiemethodes. Door het ontwikkelen van fundamenteel nieuwe wegen voor katalyse, proces- en scheidingstechnologie en organische synthese voor een veelheid van industriële processen wordt het mogelijk om een scala van bestaande producten veel schoner en energiezuiniger te produceren en te recycleren; 3. Verhoogde economische kracht en kwaliteit van leven. De derde sleutel is die van innovatieve productontwikkeling: moleculen en materialen met nieuwe eigenschappen zijn een inspiratiebron voor nieuwe producten, functionaliteiten, diensten en business modellen. Dit geldt binnen de chemische sector in nauwere zin, maar ook voor bedrijven in sectoren als agrofood, energie en life sciences die gebruik maken van inzichten, kennis en processen die tot de chemische disciplines behoren. Perspectief en kansen Nederland staat voor grote uitdagingen om onze welvaart en economische positie te behouden in een veranderende wereld. Grondstoffen raken op of worden moeilijker toegankelijk, de wereldbevolking groeit, het klimaat verandert, de spanning tussen economie en natuur neemt toe en de economie globaliseert. De grenzen aan de groei worden steeds klemmender. Zozeer dat wij nu de uitdagingen zien zoals ze zijn en de bedreigingen herkennen. Hoe we die bedreigingen ook ordenen of omschrijven, het wegnemen van de negatieve effecten ervan vormt de essentie van een duurzame samenleving (New Earth) en het perspectief waartegen de kansen voor de samenleving zichtbaar worden. Chemie heeft daarin een sleutelrol. 12 Actieagenda topsector Chemie, juni 2011 12 New Chemistry duidt op de nieuwe concepten die nodig zijn voor die verduurzaming, zoals het gebruik van volledig hernieuwbare grondstoffen, schone productiemethoden, slimme materialen en cradle to cradle concepten. In een wereld die nog maar nauwelijks is begonnen aan de transitie naar een werkelijk duurzame economie liggen er grote kansen voor bedrijven, die zulke concepten kunnen ontwikkelen, implementeren en exploiteren. Nederland kan hierin een voortrekkersrol vervullen. Dat vertaalt zich in grote kansen voor nieuwe producten en markten voor bestaande en nieuwe ondernemingen, in uitdagende en grensverleggende vragen om nieuwe inzichten voor wetenschappers, en in nieuwe kennis en vaardigheden die het beroepsonderwijs en universiteiten aan studenten moeten meegeven voor de toekomst. Voor de overheid vertaalt het zich in de uitdaging om deze Zonder maakindustrie geen innovatie Jarenlang is de dienstensector gezien als de sector waar belangrijke innovaties (moeten) plaatsvinden. Het inzicht dringt nu door dat innovaties waarmee de kansen worden verzilverd die de grand challenges bieden, juist plaatsvinden in de maakindustrie. Dat geldt zowel voor technologische als sociale innovaties. In die industrie worden kennis en technologieën gecombineerd tot nieuwe producten voor nieuwe markten. Het gebruik van die producten is de bron van de problemen waar de mensheid voor staat, of het is de sleutel naar de oplossing. Die sleutel ligt in handen van een innoverende maakindustrie. veranderingen te faciliteren, beleid te richten op concurrentiekracht en duurzaamheid, knelpunten in regelgeving op te heffen en bedrijven en kennisinstellingen met middelen en daadkracht te ondersteunen. De ambities: groene chemie en slimme materialen Op basis van de sterkten van de Nederlandse chemie (als combinatie van bedrijfsleven, kennis- en onderzoeksinstellingen en alle ondersteunende organisaties) en de verwachte synergie met andere topsectoren zijn (tegen de achtergrond van de grand challenges) twee ambities geformuleerd, die richtinggevend zijn voor deze actieagenda: In 2050 staat Nederland wereldwijd bekend als hét land van de groene chemie. Voor de productie van voeding, energie en kunststoffen worden dan voornamelijk groene grondstoffen ingezet. Het gehele scala van petrochemische producten wordt waar mogelijk gemaakt uit groene grondstoffen. De chemie heeft schone productieprocessen ontwikkeld en toepassingen van kunstmatige fotosynthese zijn in opmars. Nederland heeft de kennisinfrastructuur, organisatiegraad en logistieke voorzieningen om volledig duurzaam te zijn en een total solution provider. Direct en indirect heeft de chemie bijgedragen aan het bereiken van Europese doelen t.a.v. energiebesparing en emissies. In 2050 staat Nederland in de wereld top-drie van producenten van slimme materialen. In Nederlandse gevestigde bedrijven maken creatieve en innovatieve producten met een hoge toegevoegde waarde: materialen voor energieopslag en katalysatoren die worden gemaakt van ruim aanwezige chemische elementen in plaats van, bijvoorbeeld, schaarse edelmetalen. Biobased kunststoffen zijn lichtgewicht, zelf-reparerend, zelfreinigend en volledig recyclebaar. Op het raakvlak met disciplines zoals nanotechnologie en life sciences zijn nieuwe moleculen en devices ontwikkeld voor medische toepassingen. De chemie is een krachtige enabler voor tal van andere sectoren. De chemie in 2050 Het realiseren van de ambities van de actieagenda zal grote aanpassingen vereisen van de Nederlandse chemische sector. In 2050 zal het bedrijfsleven sterk veranderd zijn. Grote bedrijven zullen een ander productassortiment hebben. Het MKB maakt andere (half)producten en bedient markten die er nu nog niet zijn. En er zullen nieuwe bedrijven zijn (grote, spin-offs en starters), die kansen zien en benutten die we ons nu niet voor kunnen stellen. Deels zal deze nieuwe bedrijvigheid starten vanuit wetenschappelijk onderzoek dat nu nog niet bestaat. In dat onderzoek zullen in 2050 de zwaartepunten mede voortvloeien uit de keuzes die in de komende tijd gemaakt worden om het onderzoek in Nederland te versterken in excellence centers. Die centers zullen, dankzij hun kwaliteit en massa een grote aantrekkingskracht uitoefenen op buitenlandse onderzoekers en studenten en zo een brain gain teweeg brengen. Zwaartepunten zullen ook ontstaan uit kennisvragen die zich pas in de komende decennia zullen openbaren en door excellente onderzoekers die op basis van hun intuïtie, kennis en kunde nieuwe kennisgebieden in zicht brengen, die nu nog verborgen zijn. Actieagenda topsector Chemie, juni 13 Ambities vragen andere zienswijze, betere samenwerking en extra investeringen Om deze vergaande ambities te realiseren zijn aanpassingen nodig. Die zullen zichtbaar worden in nieuwe waardeketens (zoals de verwerking van papierafval en andere reststromen of de interactie met de energiesector) of in een veel intensievere samenwerking in bestaande waardeketens (zoals recycling). Ze zullen ook zichtbaar worden in andere manieren van concurreren, innoveren, kennis overdragen, regelgeven en belasting heffen. Daarbij zal de gehele chemische sector zich van het startpunt nu naar 2050 stapsgewijs bewegen langs een pad dat nu nog maar ten dele bekend is. Zeker is wel dat zo n pad alleen kan worden geëxploreerd, gevonden en afgelopen als: De industrie in iedere fase van het traject een vergelijkbare of grotere bijdrage levert aan de Nederlandse economie als nu; Er ruimte is voor excellent, grensverleggend wetenschappelijk onderzoek dat nieuwe inzichten genereert, die in de toekomst mogelijk kunnen worden gebruikt in nieuwe producten en productieprocessen; Wetenschappelijke onderzoekers zich in iedere fase van het traject op wereldniveau en over voldoende breedte kunnen meten met hun peers; Universiteiten en hogescholen studenten de kennis en vaardigheiden kunnen overdragen die bij hun toekomst hoort; De interactie tussen bedrijven, wetenschappers en opleiders wordt geïntensiveerd en effectiever gemaakt, met name voor het MKB; De overheid de inzet van haar fiscale regelgeving, beleid en middelen weet te richten op het creëren van Stapsgewijze realisatie van de ambities De transitie van fossiele naar groene grondstoffen gaat niet vanzelf en niet ineens en we zullen dan ook nog lange tijd afhankelijk zijn van fossiele grondstoffen. Stappen in die transitie zijn: Verhogen van de efficiency van het gebruik van fossiele grondstoffen; Vervangen van de moleculaire bouwstenen in de fossiele grondstoffen door moleculaire bouwstenen uit biomassa; Genereren van nieuwe fundamentele kennis op gebied van katalyse, enzymen en fermentatie Landbouw produceert de biomassa voor de voedselvoorziening en de chemie. een klimaat waarin (nieuw) ondernemerschap kan bloeien, nieuwe samenwerkingsverbanden kunnen ontstaan, de wereldtop van onderzoekers het aantrekkelijk vindt om in Nederland te werken, en op het aanpassen van nationale en Europese wet- en regelgeving om een level playing field te creëren en obstakels weg te nemen; De overheid er in slaagt om gericht beleid op de transitie uit te voeren, dat wordt gekenmerkt door een interdepartementale aanpak waarin lange en korte termijn doelstellingen gekoppeld worden, door ruimte voor experimenten in wet- en regelgeving en administratieve lasten voor burgers en bedrijven en door aandacht voor een omslag in het denken en doen in de maatschappij (sociale innovatie). De overgang van nu naar 2050 zal ook grote investeringen en inspanningen vragen. Van de industrie om de nieuwe producten te ontwikkelen en te produceren waarmee de ambities kunnen worden gerealiseerd. Van de overheid om het toponderzoek en onderwijs mogelijk te maken dat nodig is om de grote kennisvragen van de toekomst te beantwoorden. Van de wetenschap om uit het brede spectrum van interessante vragen de juiste keuzes te maken en met de verworven inzichten nieuwe concepten voor producten en productieprocessen te ontwikkelen. Van de vraagkant (de consumerende burgers) om ervoor te zorgen dat duurzaam ingekocht wordt en dat toeleveranciers en afnemers worden gecertificeerd. De investeringen zullen zich in veelvoud terugbetalen: 1 In een vitale en innovatieve chemische sector die een grote bijdrage zal blijven leveren aan de economie in termen van hoogwaardige banen, bijdrage aan het bruto nationaal product en toegevoegde waarde; 2 In een hoger niveau van opleidingen in Nederland en een brain gain, die ontstaat doordat voor onderzoekers en buitenlandse bedrijven Nederland een aantrekkelijk kennisland is om zich te vestigen; 3 In verhoogde belastingopbrengsten, die voortvloeien uit de economische activiteiten van de sector, de geleverde toegevoegde waarde en de vestiging van buitenlandse bedrijven; 14 Actieagenda topsector Chemie, juni 2011 14 4 In een duurzame samenleving dankzij de sleutelrol die chemie (in de vorm van kennis, technologieën, halffabricaten, producten en processen) kan vervullen voor vele andere sectoren. Dit leidt tot directe baten (reductie van CO 2 -emissie, besparingen op energie en grondstoffen) en voordelen in de zin van een sterk verminderde afhankelijkheid van schaarser wordende grondstoffen; 5 In een toegenomen kwaliteit van leven. Ecosystemen en Biodiversiteit De natuur in al zijn verscheidenheid is altijd een bron van inspiratie en een uitdaging voor de chemie geweest: om er van te leren en om haar te imiteren. Nu, mede door de chemische sector, ecosystemen en biodiversiteit onder druk zijn komen te staan, is daar een uitdaging bijgekomen: de natuur te gebruiken op een manier die de ecosystemen en de biodiversiteit niet aantasten. De transitie naar een biobased economy, met alle creativiteit en innovaties die dat losmaakt, maakt dat concreet. Actieagenda topsector Chemie, juni 15 2 De Chemie in Nederland Sterke basis De ambities van deze actieagenda, een vooraanstaande positie van Nederland in groene chemie en slimme materialen, kunnen alleen worden gerealiseerd vanuit de huidige sterke positie van de Nederlandse chemische sector. Die positie is te danken aan: Een groep van sterke, gedifferentieerde en innovatieve chemiebedrijven; Een goed opgeleide beroepsbevolking (waarvan ongeveer 1⁄3 een HBO- of hogere opleiding heeft gevolgd) met een hoge arbeidsproductiviteit; Een zeer gunstige logistieke ligging als toegangspoort tot Europa, een excellente infrastructuur (o.a. havens, kanalen, wegen, spoorwegen, pijpleidingen voor het transport van gas en vloeistoffen) en de beschikbaarheid van grote hoeveelheden aardgas en opslagcapaciteit in de vorm van lege gasvelden; Een internationaal uitblinkende kennisinfrastructuur op het gebied van wetenschappelijk onderzoek in de chemie en chemische technologie; Een cultuur van open innovatie en samenwerking in het bedrijfsleven en een lange historie van samenwerking en interactie tussen bedrijven en kennisinstellingen; Een overheid die al lange tijd investeert in de chemie, onder andere door versterking en focussering van de kennisinfrastructuur en door stimulering van publiekprivate samenwerkingen. Trust In zijn boek The Origin of Wealth memomeert Eric Beinhocker dat Nederland als klein land toch zulke grote bedrijven als Shell, Philips en ABN Amro heeft voorgebracht. Hij had ook Akzo Nobel, Unilever en DSM kunnen toevoegen. Beinhocker kent het geheim van Nederland: trust. Vertrouwen in elkaar. Wij hebben de structuren en verbanden ontwikkeld om elkaar te vertrouwen en daardoor effectief samen te werken. Met deze social technologies staat Nederland in de wereldtop. De organisatie van de topsector chemie is een concreet voorbeeld van samenwerking op basis van vertrouwen: bedrijven, kennisinstellingen en overheden geven gezamenlijk de sector kracht en brengen deze vooruit. Trust is een waardevol social asset. Waardevol voor de samenwerking tussen bedrijven en voor de samenwerking tussen bedrijven, overheid en kennisinfrastructuur. Het is bovendien een selling point voor het aantrekken van buitenlandse bedrijven, vooral uit landen waar trust ook een grote rol speelt, zoals China, Japan, Duitsland, de Verenigde Staten en Taiwan. Kracht en vitaliteit van het bedrijfsleven De sterke positie van de Nederlandse chemische sector en zijn bijdrage aan de Nederlandse economie blijken uit harde cijfers over zijn omvang en impact 5. In 2010 werkten er ongeveer mensen in de chemische industrie. Na de voedingsen genotmiddelensector is de chemie de grootste industriële werkgever.de sector genereerde in 2010 een omzet van 47 miljard 6 per jaar. Circa 20% van de totale Nederlandse export wordt gerealiseerd door de chemie een positieve bijdrage van 14 miljard aan de handelsbalans. In 2010 was de totale exportwaarde van de chemie 70 miljard. De directe bijdrage aan het bruto nationaal product is 3%, de indirecte bijdrage wordt geschat op 10%. De omzet van de sector is tegen de economische trends in in de periode van gemiddeld 5 tot 6% blijven groeien. De chemie heeft omvangrijke eigen onderzoeksfaciliteiten: de jaarlijkse investeringen van het bedrijfsleven in R&D bedraagt 1,4 miljard (ruim 2,5% van de omzet) Van alle industriële sectoren levert de chemie, na de farmaceutische industrie, de hoogste toegevoegde waarde. Driekwart van de Nederlandse productie wordt geëxporteerd: meer dan 80% naar landen binnen de Europese Unie (EU), bijna 20% naar landen daarbuiten. 5 Cijfers uit het jaarverslag van het VNCI van De orderportefeuille is momenteel weer op het niveau van voor de kredietcrisis en de sector verwacht een verdere toename van orderportefeuille, prijzen en werkgelegenheid. 16 Actieagenda topsector Chemie, juni 2011 16 Nederland is aantrekkelijk en aantrekkend voor chemische bedrijven. Van de top-25 bedrijven in de chemie wereldwijd hebben 19 bedrijven een vestiging in Nederland en een jaarlijkse R&D investering van ten minste 150 miljoen euro. Daarbij is opmerkelijk dat, terwijl de omvang van de industriële R&D in de periode van in het algemeen is gedaald, het aandeel van de chemische industrie daarin ondanks de recessie juist is gestegen (van 14% naar 17% van de totaal). Eind 2006 waren alle buitenlandse chemiebedrijven met (R&D, productie en logistieke) activiteiten en investeringen in Nederland (ruim 5% van alle buitenlandse activiteiten in Nederland) goed voor meer dan banen. De indirecte werkgelegenheid die daarvan het gevolg is, is zeker twee keer zo hoog. De chemie is een gedifferentieerde sector 7. De activiteiten van bedrijven zijn te onderscheiden in vijf grote groepen: - Activiteiten van bedrijven op het gebied van het scheiden en zuiveren van grondstoffen (o.a. fossiele grondstoffen, biomassa, metalen, mineralen en ertsen) door middel van raffinage en andere vormen van zuivering, scheiding en verwerking; Koplopers Wereldwijd is de Nederlandse chemie koploper in marktsegmenten als basischemie, voedingsingrediënten, coatings, high-performance-materialen en polymeren. Grote mondiale spelers als Shell, DSM en Akzo Nobel zijn hier begonnen; buitenlandse bedrijven als Dow, LyondellBasell en Sabic zijn hier gevestigd met hoofdkantoren, onderzoeks- en/of productiefaciliteiten. Naast alle bekende grote namen zijn zo n 600 kleine en grote bedrijven aangesloten bij de Vereniging van de Nederlandse Chemische Industrie (VNCI), zo n 500 bij de NRK en VVF. Die kleine (vaak al lang bestaande familiebedrijven) vormen een belangrijke bron van innovatie en groei. Daarnaast zijn de afgelopen tien jaren veel innovatieve bedrijven op het toneel verschenen, voor een deel voortgekomen uit universiteiten. - Activiteiten van bedrijven gericht op synthese, modificatie en verdere verwerking van grondstoffen en halffabricaten. In de organische chemie zijn de belangrijkste productgroepen: coatings, lijmen, rubber, plastics, vezels en bouwstenen voor medicijnen. In de anorganische chemie gaat het om bedrijven in de zout- en chloorindustrie en metalen; - In veel sectoren binnen én buiten de eigenlijke chemie wordt intensief kennis over de chemie toegepast voor het ontwerpen, vervaardigen en gebruiksgereed maken van eindproducten uit grondstoffen en halffabricaten. Het gaat daarbij om sectoren zoals voeding (voedingsmiddelen, maar ook geur- en smaakstoffen en supplementen), groene energie (processen om brandstoffen uit biomassa te winnen), life style en verzorging, farmaceutische producten (diagnostica, medicijnen en antibiotica), de papierindustrie, verpakkingsindustrie, bedrijven die smeermiddelen en detergenten maken, sectoren zoals automotive, bouw en constructie en een gevarieerde groep producenten van andere specialties. Strikt genomen zijn dit niet allemaal chemiebedrijven, maar al deze bedrijven zijn voor hun producten en productiemethoden in hoge mate schatplichtig aan de inzichten in de eigenschappen en veranderingen van moleculen die het domein van de chemie zijn; - Onder de actieagenda vallen ook bedrijven die onderhouds-gerelateerde activiteiten uitvoeren aan industriële installaties waarvoor hoogwaardige kennis of hoogwaardige technologie is. Bijna de helft van het werk wordt verricht voor de procesindustrie. Het initiatief Maintenance Valley beoogt de ontwikkeling en samenwerking van deze sector overstijgende bedrijfstak te professionaliseren (zie bijlage K); - De activiteiten van een zeer gevarieerde groep start ups en spin offs, in de chemie en op raakvlakken van chemie met biochemie, nanotechnologie, materialen, farmacochemie etc. Excellent onderzoek en onderwijs Het chemieonderzoek aan de Nederlandse universiteiten wordt regelmatig geëvalueerd door internationale peers. Onafhankelijke internationale visitaties van het Nederlandse chemie en chemische technologie onderzoek in 2009 en 2010 kwalificeren de kwaliteit van het Nederlandse wetenschappelijk onderzoek mondiaal gezien, algemeen en consistent als very good, met heel wat onderzoeksprogramma s die in hun vakgebied als international leading worden omschreven. Er zijn nauwelijks onderzoeksprogramma s met een score lager dan 4 (op een schaal van 1 tot 5). Vitaliteit, productiviteit en relevantie scoren ook zeer hoog. Het Nederlandse onderzoek is sterk multidisciplinair van aard. Naast de toppositie in kwaliteit en impact van de wetenschappelijke output van de universiteiten blijkt de sterke positie van het chemieonderzoek in Nederland ook uit het bovengemiddelde succes waarmee wordt meegedongen naar (inter)nationale grants, wetenschappelijke prijzen en subsidies. 7 Binnen de SBI komt het brede chemische domein overeen met de codes 19 (aardolieverwerking), 20 (chemische industrie) en 22 (rubber- en kunststofindustrie) en 21 (farmaceutische industrie). Actieagenda topsector Chemie, juni 17 Het is dan ook zeer wel denkbaar dat het hoogwaardige grensverleggend wetenschappelijk onderzoek in Nederland zal leiden tot het openleggen van nieuwe gebieden van wetenschap en innovatie waar in de toekomst nieuwe ambities op kunnen worden gebaseerd. Voldoende structurele steun voor dit type onderzoek is daarvoor een conditio sine qua non. 8 De commissie Breimer heeft in 2010 invulling gegeven aan het Sectorplan Natuur- en Scheikunde (SNS). De hiervoor beschikbaar gestelde financiële middelen worden nu ingezet om bestaande activiteiten te versterken en waar nodig nieuwe activiteiten te stimuleren. Dit alles moet leiden naar een kwalitatief goed, afgestemd en gedifferentieerd spectrum aan onderzoekzwaartepunten bij de Nederlandse universiteiten. Op nationaal niveau is een redelijke afstemming (en wordt waar mogelijk zelfs integratie) bereikt wat betreft wetenschappelijk onderzoek en het inrichten van onderwijs. Er zijn door de commissie Breimer ook ambitieuze doelstellingen geformuleerd voor de groei van het aantal studenten en de verhoging van studierendementen 9. Het SNS reikt tot Het chemie-onderzoek in Nederland kan worden beschreven in een aantal grote deelgebieden, die vaak onderling met elkaar verbonden zijn. - Duurzame chemie en chemische (bio)technologie. Dit gaat om het ontwerpen, maken en produceren van moleculen met steeds minder verlies aan energie en grondstoffen door het bedenken van slimme synthesewegen en de ontwikkeling van bijhorende nieuwe of verbeterde katalysatormaterialen. Dit alles is gekoppeld aan nieuwe (bio) proces- en scheidingstechnologie; - Materiaalwetenschappen, fysische chemie en nanotechnologie. Dit gebied richt zich op fysische, chemische, fysisch-chemische en mechanische eigenschappen van materialen en oppervlakteverschijnselen en op de theoretische beschrijving van (synthetische) moleculen op een schaal van 1 tot 100 nm, en op de modificatie, analyse en productie daarvan; 8 Het rapport Chemistry for Tomorrow s World, A roadmap for the chemical sciences (2009) van de Royal Society of Chemistry geeft een uitgebreid overzicht van de potentiële toepassingen op langere termijn vanuit een groot aantal fundamentele onderzoeksgebieden. 9 Opgemerkt zij dat die doelstellingen niet zijn gericht op een transitie naar een biobased economy. Om die transitie te realiseren zal aanzienlijk meer (tenminste een factor 2) talent moeten worden gevonden en gemobiliseerd dan is gesteld door de commissie Breimer. Dit extra talent (in kwaliteit en aantallen) is nodig voor creativiteit in de R&D, voor innovativiteit in de maakindustrie en voor het versterken van ondernemerschap in het algemeen. 18 Actieagenda topsector Chemie, juni 2011 18 - Levens- en biomedische wetenschappen. Dit gebied kenmerkt zich op de beschrijving en analyse van de moleculaire basis van het functioneren van levende organismen, onderzoek en toepassingen t.b.v. de gezondheidszorg en onderzoek en toepassingen van de omics disciplines op het gebied van erfelijkheid en regelmechanismen in organismen; - Complexe moleculaire systemen. Dit gebied richt zich op de beschrijving, analyse en synthese van samengestelde complexen van meerdere moleculen (synthetische en biologische) en hun eigenschappen zoals zelf-assemblage en vormveranderingen. Dit gebied raakt aan de nanotechnologie. Zie bijlage B voor meer details over de betrokken disciplines per universiteit en de bestaande zwaartepunten in het chemie-onderzoek. Beleidsrijke overheid De Nederlandse overheid speelt met haar beleid op vier fronten een belangrijke rol in en voor de chemische sector. - Het creëren van randvoorwaarden waarbinnen de sector kan opereren. Elke laag van de overheid speelt hierin een rol. Samen worden een aantal aspecten geadresseerd, zoals verlening van vergunningen en handhavingscontroles bij de bedrijven, ruimtelijke ordening, industrieterreinen en transport chemische producten (buisleidingen, vervoer chemische producten via spoor, water en weg), maar ook onderwijs en scholing; - Generiek en specifiek innovatiebeleid. Een voorbeeld van generiek beleid is de WBSO maatregel. Specifiek beleid richt zich op het stimuleren van innovatie, ondernemerschap en kennisontwikkeling. Voorbeelden zijn de kenniswerkersregeling, IPC s, kredietregelingen, valorisatie en het direct ondersteunen van publiek privaat onderzoek; - Internationaal. Het creëren van de juiste randvoorwaarden voor de chemische sector om te kunnen blijven concurreren binnen en buiten Europa, zoals een level playing field, de implementatie van het ETS-beleid in Nederland met terugsluizing van de ETS opbrengsten naar duurzame innovatie, regeling van invoerrechten en Europese elektriciteitsprijzen en REACH (Registration, Evaluation and Authorization of Chemicals); - Bevorderen van samenwerking in Europa. Via het Europees wetenschaps- en innovatiebeleid bevordert de overheid de samenwerking van de chemische sector met hun Europese counterparts uit het bedrijfsleven en publieke kennisinstellingen. Daarnaast steunt de overheid de chemische sector via economische diplomatie. Voorbeelden hiervan zijn het aantrekken van buitenlandse bedrijven en investeerders, het organiseren van handelsmissies en het realiseren van Europese tariefschorsingen voor Nederlandse chemiebedrijven. Bestaande samenwerking De Nederlandse chemie is goed georganiseerd en heeft een langdurige ervaring in samenwerking en het opstellen en uitvoeren van breed gedragen plannen. Zo is in 2006 onder leiding van de Regiegroep Chemie het Businessplan Chemie opgesteld. Het plan is tot stand gekomen vanuit gecombineerde acties van NWO en VNCI. Het formuleerde ambities voor de periode Concrete doelstellingen daarin waren het uitbouwen van de bijdrage van de sector aan de Nederlandse economie (een verdubbeling tot 24 miljard in 2017), halvering van de CO 2 uitstoot in 2032 (door hogere efficiëntie, gebruik van niet-fossiele brandstoffen en afvang van CO 2 ) en vermindering van het gebruik van niet-vervangbare grondstoffen (equivalent met een besparing van 80 PJ). Vanaf 2006 zijn de activiteiten van dit Businessplan voortvarend opgepakt en uitgebreid. De belangrijkste gezamenlijke onderzoeksactiviteiten zijn nu de publiek-private onderzoeksprogramma s (PPS-en). Zij richten zich hoofdzakelijk op de onderwerpen materialen, witte biotechnologie, katalyse en procestechnologie. In de tabel is aangegeven wanneer de lopende PPS-en aflopen (tot wanneer ze geheel of gedeeltelijk zijn gefinancierd) PPS Huidige financiering loopt af in: DPI TASC ISPT BPM BioSolar Cells CatchBio BE-Basic Actieagenda topsector Chemie, juni 19 - Materialen: Het Dutch Polymer Institute (DPI) en het DPI Value Centre voeren samen het Polymeren Innovatieprogramma uit, dat vanaf 2008 financiering ontvangt vanuit de Innovatieprogramma s. Zij richten zich op materialen met specifiek gewenste eigenschappen, een minimale ecologische impact en zo laag mogelijke kosten. Onderzoeksthema s zijn bio-inspired polymers, polyolefinen, performance polymers, functionele polymeer systemen en high-throughput experimentation ; - Witte Biotechnologie: Met behulp van biotechnologie ontwikkelen van nieuwe chemische producten met een hoge toegevoegde waarde. Deze innovatielijn onderscheidt zich van katalyse en duurzame processen in die zin dat hier de focus ligt op het ontwikkelen van nieuwe biobased producten. Het programma BE-Basic (inclusief de pilotplant Bio Process Facility) heeft als doel om het gebruik aan fossiele grondstoffen te halveren; - Katalyse en duurzame processen: Het ontwerpen van katalysatormaterialen en gerelateerde procesroutes voor chemische conversies waarbij gestreefd wordt naar een zo laag mogelijk energiegebruik, zo weinig mogelijk emissies en afval, en naar een vermindering van gebruik van fossiele grondstoffen. Het nieuwe TASC (Technology Areas for Sustainable Chemistry) Innovatieprogramma bouwt voort op de ACTS (Advanced Chemical Technology for Sustainability) programma s en richt zich vanaf 2011 op kleinere programma s. De vier onderwerpen zijn low energy routes to bulk chemicals, eco-efficient gebruik van biomassa voor de productie van chemicaliën met nadruk op de integratie van chemokatalytische, biokatalytische en thermische omzettingsprocessen en analytische chemie (TI-COAST). Een andere lopende PPS activiteit is CatchBio (Catalysis for the sustainable production of Chemical from Biomass), dat zich richt op de ontwikkeling van nieuwe katalysatoren en processen voor de productie van energiedragers en bulk- en fijnchemicaliën op basis van biomassa; - Procestechnologie: Richt zich op duurzame procestechnologie. Het nieuwe programma ISPT (Institute for Sustainable Process Technology, ontstaan uit het samengaan van DSTI en APPI en OSPT) richt zich op effectievere scheidingsprocessen, procesintensificatie, ontwikkeling van duurzame procesconcepten in de chemie, olie- en gassector, farmaceutische industrie, bulkchemie, voedingsindustrie en waterbehandeling, en omvat nu het gehele werkveld van de procestechnologie; - De chemie-gerelateerde PPS-en, BioSolar Cells en Biobased Performance Materials (BPM) richten zich respectievelijk op efficiencyverhoging van de omzetting van zonlicht naar energie en de productie van materialen in planten en algen door fotosynthese en op nieuwe biopolymeren en toepassingsgericht onderzoek om de eigenschappen van biokunststoffen te verbeteren. Ondersteunende activiteiten in de chemische sector zijn gericht op het versterken van de kennisinfrastructuur en het stimuleren van nieuwe bedrijvigheid: - Roadmap Human Capital: een programma met als doelen het verhogen van het aantal afgestudeerde chemici, een betere aansluiting tussen onderwijs en arbeidsmarkt en de stimulering van ondernemerschap. Activiteiten zijn o.a. gericht op imagoverbetering, verbeteren van competenties, professionalisering van docenten en voorlichting; - Innovation Labs: fysieke voorzieningen om startende en groeiende ondernemingen (die voortkomen uit academisch onderzoek, maar ook afkomstig uit een onderzoeksafdeling binnen een bedrijf of HBO-instelling) te faciliteren tot het moment dat zij zelfstandig een volgende stap kunnen maken. Ondernemingen krijgen pas ondersteuning nadat zij intensief zijn gescreend op potentie door experts op het gebied van ondernemerschap, marketing, en technologie. Het concept van Innovation Labs is nog niet operationeel; - Centres for Open Chemical Innovation (COCI s). COCI s zijn fysieke locaties waar startende ondernemers en kleine bedrijven innovatieve ideeën kunnen uitwerken. De starters kunnen gebruikmaken van de infrastructuur, diensten en expertises van de onderneming(en) ter plaatse. Starters kunnen binnen een COCI gebruikmaken van subsidieregelingen en seed faciliteiten. De locaties Geleen (bij DSM/Chemelot) en Rotterdam (Plant One) zijn gestart; Imago -1 Het imago van de Nederlandse chemische sector is dringend aan verbetering toe. Imago speelt een grote rol bij de eerste keuze van studenten op welke studie ze zich gaan oriënteren. Een goed imago trekt meer potentiele studenten aan. Heel belangrijk is het beeld dat zij hebben van de beroepen in de sector. Bedrijven kunnen dat beeld als geen ander neerzetten en moeten daarom een grote rol hebben in het interesseren van potentiele studenten van het HBO en universiteiten voor de chemie. Een ander aspect van het imago is dat chemie in Nederland vooral wordt gezien als een vak voor mannen. Dit beeld niet alleen niet juist, het moet ook rechtgezet worden om een belangrijke bron van talent te kunnen aanboren. In vergelijking met Nederland doen opkomende industrielanden dit veel beter. 20 Actieagenda topsector Chemie, juni 2011 20 - Spin offs vanuit universiteiten en science parks. Rondom de kennisinstellingen die deelnemen in het Sectorplan Chemie zijn in de afgelopen 10 jaren circa 100 spin offs ontstaan vanuit universiteiten. Een aantal daarvan maakt gebruik van voorzieningen zoals COCI s en incubators. Vrijwel elke kennisinstelling heeft of streeft naar de oprichting van een science park om zijn derde activiteitenpijler valorisatie verder vorm te geven; - Aanvalsplan acquisitie. In het aanvalsplan Strategische Acquisitie van Buitenlandse Chemie bedrijven van het Netherlands Foreign Investment Agency/Cluster Strategische Acquisitie (CSA) wordt een aanpak beschreven om buitenlandse chemiebedrijven aan te trekken. Doelstelling is om in drie jaar zeven of acht kennisintensieve bedrijven en hoogwaardige buitenlandse investeringen aan te trekken. Faciliteiten en facility sharing Het totaal van de bij deze programma s en projecten betrokken universiteiten, bedrijven en ondersteunende organisaties, zoals (top)instituten, onderzoeksscholen en incubators, beschikt over een breed arsenaal aan onderzoeksfaciliteiten, laboratoria en meetinstrumenten. Op verschillende manieren stellen kennisinstellingen deze apparatuur en ook hun expertise in het gebruik daarvan beschikbaar aan (veelal kleinere) bedrijven. Voorbeelden zijn de spin offs Sinochem en PTG/e van de TU Eindhoven en het Centrum voor Analyse, Spectroscopie en Synthese (CASS) van de Rijksuniversiteit Groningen. Daarnaast kunnen worden genoemd CAT-AgroFood van de Wageningen Universiteit, NMR- en massaspectroscopie-faciliteiten aan vrijwel alle Universiteiten 10, gezamenlijke financiering van apparatuur en de pilotplant Bio Process Facility van BE-Basic. Internationaal De Nederlandse chemische sector heeft de wereld als markt. De positie op die markt bepaalt de impact die de sector kan krijgen op de aanpak van de grand challenges. De belangrijkste concurrentie komt uit de VS en Azië. Om die het hoofd te kunnen bieden, werkt de sector steeds meer samen met zijn Europese counterparts. Die samenwerking betreft zowel het creëren van de randvoorwaarden om mondiaal te kunnen blijven concurreren, als onderzoek om de essentiële kennis daarvoor te ontwikkelen. Over de grens Een internationale blik hoeft nationale activiteiten en regionale differentiatie niet in de weg te staan, integendeel. De filosofie in het zwaartepunt Zuidwest-Nederland bijvoorbeeld is dat bedrijven leidend zijn in de innovatieprogramma s en dat daarbij de juiste (kennis)partners worden gezocht. Dat betekent dat in Zuidwest- Nederland nu al door bedrijven wordt samengewerkt met kennisinstellingen in Nederland, maar ook in Vlaanderen (Biobase Europe) en in Scandinavië en Denemarken (bv. gebruik van specifieke enzymen voor cellulose omzettingen). Bovendien heeft de regio het initiatief genomen om met de EU tot een invulling te komen van enkele EU-programma s (o.a. Knowledge Based Bio Economy). Randvoorwaarden Het gaat bij het creëren van de juiste randvoorwaarden vooral om een level playing field, zoals bijvoorbeeld het ontwikkelen van een Europees strategisch grondstoffenbeleid en een Europees Emission Trading System (ETS), maar ook om het afstemmen van Europese regulering en logistiek. De Europese Commissie, de lidstaten en Europese chemische sector hebben een belangrijke stap gezet met het rapport van de High Level Group on the competitiveness of the European Chemical industry (2009). In dit rapport worden aanbevelingen gedaan om het concurrentievermogen van de Europese chemische sector te versterken. Deze aanbevelingen moeten worden geïmplementeerd om de Europese chemie mondiaal competitief te laten blijven. De inzet van de Nederlandse overheid (in nauwe samenwerking met de Europese Commissie) is daarvoor essentieel. Onderzoek Het European Technology Platform for Sustainable Chemistry (ETP Suschem) zet zich in voor het aanjagen en versterken van onderzoek, ontwikkeling en innovatie in de chemische sector in Europa. Suschem NL, de Nederlandse tak van SusChem, coördineert de internationale dimensie van de actielijnen van de Regiegroep Chemie en zoekt synergie met buitenlandse projecten en programma s. Door de bekendheid van Europese onderzoeksprogramma s (zoals Kaderprogramma s, Innovation Union, Enterpreneurship and Innovation Program (EIP), Eureka en Eurostars) onder bedrijfsleven en kennisinstellingen te vergroten en Nederlandse belangen in Brussel te profileren wil SusChem NL meer onderzoeksgeld voor Nederlandse deelnemers uit Brussel binnen halen (de just retour is nu laag in vergelijking tot andere EU-landen). 10 Er is een plan in ontwikkeling om de kennisinfrastructuur voor NMR spectroscopie in Nederland te versterken. Er zijn momenteel NMR centra in de universiteiten van Amsterdam, Utrecht, Groningen, Nijmegen, Leiden, Wageningen, Eindhoven en Twente. Actieagenda topsector Chemie, juni


Vlaanderen feest ! – Vlaams Belang Sint-Katelijne-Waver door Redactie @ Vlaams Belang · 4 juli 2015 Morgen organiseert de gemeente weer haar jaarlijkse feest van de Vlaamse Gemeenschap. Jaren heeft Vlaams Belang er voor geijverd om daar wat meer aandacht aan te schenken in onze gemeente, Weg uit de donkere zalen, ga naar open pleinen. Weg met de saaie speechen, maak er een volksfeest van, maak er een familiefeest van waar ook de kinderen wat aan hebben. Sinds vorig jaar heeft het nieuwe bestuur naar onze raadgevingen geluisterd en heeft men een totaalprogramma in elkaar geknutseld dat loopt van 's middags tot 's avonds.We roepen dan ook al onze leden en sympathisanten op om aanwezig te zijn op 'onze' feestdag. Afspraak morgen op het binnenplein van het gemeentehuis. Onze bestuursleden zullen vanaf 16u30 uiteraard ook aanwezig zijn. Naar jaarlijkse traditie zal Vlaams Belang volgende week op 11 juli alle inwoners die een Vlaamse Leeuw uithangen belonen met een cadeautje. Laat zien dat u Vlaming bent. Wie nog een vlag wil kan deze bestellen op het nummer 0477 954892. Belastingen worden alvast bruisend ! Volgend bericht Jos Moeyersons nieuw gemeenteraadslid Vorig bericht Fractieleider Johan Cools geeft fakkel door


Welcome Home bij Upgrade Functional Training & Education Coming Soon: Levensstijl Ben je een bedrijfsleider of een bedrijfslijder? Wist u dat fitte en gezonde werknemers de groei van uw bedrijf positief beïnvloeden? En wist u dat dit leidt tot een innovatieve en vermogende stemming die rechtstreeks in verbinding staat met positieve resultaten? Daarom zet Topondernemers zijn Topsporters zich in voor de gezondheid van zaakvoerders én hun waardevolle medewerkers. Enkele facetten die deze gezondheid bepalen zijn: P-DTR behandeling Kies voor deze multidisciplinaire aanpak en ga voor een winnende en veerkrachtige attitude voor jouw onderneming! Met professionele begeleiding Via actieve procesevaluaties In een 360° visie Naar een doelgericht resultaat op korte of lange termijn Vraag 40% subsidies aan via uw KMO-portefeuille Topondernemers zijn Topsporters op Instagram Avontuur voor ondernemers (en partner) Het gezondernemen weekend is een echte experience voor ondernemer en levenspartner. Puur genieten van de gezonde buitenlucht in een uniek kader, uitdagende activiteiten en van elkaar. Ervaringen en kennis delen om zo persoonlijk te groeien en banden te smeden voor het leven. Aarzel niet langer, treed buiten je comfortzone en schrijf snel in. De plaatsen zijn beperkt! Klaar om uit de startblokken te schieten? Neem contact voor een afspraak! Kristof Grandsard Brandstraat 67/101 +32497 23 01 15 info@topondernemerszijntopsporters.be Topondernemers zijn topsporters © Copyright 2018. All Rights Reserved - created by We Are Knights


..NET-foutpagina's Met de functie .NET-foutpagina's kunt u configureren welke HTTP-foutreacties worden gegeven wanneer er een fout optreedt. U kunt aangepaste foutpagina's of gedetailleerde foutberichten maken die informatie voor het oplossen van problemen bevatten. In deze vervolgkeuzelijst kunt u uw foutpagina's sorteren op Geen groepering of Type vermelding. Zo kunt u bepaalde foutpagina's gemakkelijker vinden, zoals het vermeldingstype Lokaal. Hiermee wordt de statuscode weergegeven voor de .NET-foutpagina. Hiermee wordt het URL-adres weergegeven voor de .NET-foutpagina waarnaar de gebruiker wordt omgeleid wanneer er een fout optreedt. Hiermee wordt het type vermelding weergegeven voor de .NET-foutpagina. Hiermee opent u het dialoogvenster Aangepaste foutpagina toevoegen waarmee u een foutpagina kunt configureren. Voer de statuscode en de URL in waarnaar de gebruiker wordt omgeleid wanneer er een fout optreedt. Hiermee opent u het dialoogvenster Aangepaste foutpagina bewerken waarmee u een de URL voor de geselecteerde foutpagina kunt wijzigen. U kunt de statuscode wijzigen met de optie Statuscode wijzigen in het deelvenster Acties. Hiermee opent u het dialoogvenster Instellingen voor foutpagina's bewerken waarin u de modus en standaardpaginaeigenschappen kunt configureren voor alle foutpagina's. Zie Het dialoogvenster Instellingen voor ASP.NET-foutpagina's bewerken voor meer informatie. Statuscode wijzigen Hiermee kunt u de statuscode wijzigen voor de geselecteerde foutpagina. Hiermee verwijdert u de geselecteerde foutpagina.


18 beste afbeeldingen van werk Funny Quotes I am a nice person. Just don't push the BITCH button. Rat vom Dalai Lama van gofeminin.de Als het nou alleen over leuke dingen ging... #piekeren. Kom er vanaf @Studentrum Inspiratie voor Studenten Inspiratie voor Studenten Je mening zeggen. Rood maakt het niet zoveel uit wat de ander van hem denkt en dus zegt hij wat in hem opkomt. Valkuil: door te direct communceren loopt rood het risico zijn omgeving niet meer mee te krijgen. Meer info over de inzet van Management Drives bij teamontwikkeling op www.drivers-seat.nl Bron afbeelding: http://www.loesje.nl/files/image/nieuwsbrief%2520images/21/ZEGGEN%2520WAT%2520JE%2520DENKT.jpg Als je honderd keer zegt dat je het druk hebt wordt het natuurlijk ook niet rustig - Loesje #steljezelfdevraag #quotevandeaandachtgever


Chronische hyperventilatie: Symptomen | Mens en Gezondheid: Aandoeningen InfoNu.nl > Mens en Gezondheid > Aandoeningen > Chronische hyperventilatie: Symptomen Heb je last van (chronische) hyperventilatie dan lijd je vaak erg onder de symptomen die hiermee gepaard gaan. Dit zijn er meer dan 100 en ze variëren van persoon tot persoon. Soms is het erg lastig je symptomen te omschrijven, vaak ook omdat het er zoveel zijn. Neem een kijkje in de symptomenlijst van chronische hyperventilatie en wie weet word je al rustiger van de bevestiging dat je klachten een oorzaak hebben. Het is ongelooflijk hoeveel symptomen er bij (chronische) hyperventilatie kunnen horen. Bij de ene persoon kunnen de klachten vrij mild zijn en maar een aantal symptomen omvatten. Soms zijn er echter totaal andere symptomen die veel intenser zijn en waarbij de lijst maar op blijft lopen. Ben je er na onderzoek zeker van dat je aan chronische hyperventilatie lijdt dan is het zaak daar zo snel mogelijk iets aan te doen, het gaat namelijk niet vanzelf over en je gaat je er zeker niet beter bij voelen. Uit deze klachtenlijst zullen bepaalde symptomen je vast bekend voor komen, de kans bestaat ook dat je de ene na de andere klacht herkent. (Chronische) hyperventilatie en angst worden vaak in één zin genoemd omdat het een in het ander terugkomt. Iemand die hyperventileert doet dat in combinatie met angst ergens voor, en iemand die angstig is voor iets gaat hyperventileren. Daarom zijn de symptomenlijsten van angst en hyperventilatie ook hetzelfde. Het koud hebben of koude rillingen ervaren, ook als het warm is Borst/borstkas Bij chronische hyperventilatie komt vaak een vervelend gevoel in de borststreek voor waardoor het kan lijken alsof je hartproblemen hebt. Dit kan erg beangstigend zijn maar is in het geval van chronische hyperventilatie niet gevaarlijk. Laat bij twijfel je altijd onderzoeken door een gespecialiseerde arts. Pijn op de borst of een beklemmend gevoel op de borst Het gevoel hebben alsof er een strakke band om je ribbenkast zit Hartkloppingen of het gevoel dat je hart heel snel klopt of bonst De symptomen bij chronische hyperventilatie kunnen erg verschillen maar bij bijna iedereen uit het zich op de een of andere manier in de spieren. Aan je spieren is vaak te voelen of het goed of minder goed met je gaat. Lichamelijke schokken, het gevoel dat je een elektrische schok krijgt, beven Spiertrekkingen en spieren die schokken of beven Stijf gevoel en klachten in de rug, rugspieren, nek en schouders Algemeen gespannen spieren Onhandig zijn of het gevoel hebben dat je onhandig bent, coördinatieproblemen met de ledematen of het lichaam Zwakke benen, armen of spieren Klachten aan je hoofd zijn vaak erg vervelend omdat je ze moeilijk van je af kunt zetten. Je kunt er echt de hele dag mee zitten en daardoor de klachten in stand houden. Duizeligheid of je licht voelen in je hoofd Het gevoel dat je gaat vallen of flauwvallen Stekende pijnen in je gezicht, hoofd of hoofdhuid Het gevoel hebben dat je hoofd beklemd zit of dat er een strakke band omheen zit Hoofd tremoren, een soort elektrische schokjes in je hoofd De vloer voelt alsof die in beweging is Brandende, jeukende of strakke hoofdhuid Tintelingen en/of gevoelloosheid in het gezicht Lam gevoel in je kaak of een soort kiespijn Geest/geheugen Op het moment dat je jezelf niet meer bent en niet meer kunt zijn, komt er vaak het besef dat er iets moet gebeuren. Het is ontzettend vervelend dat je jezelf niet meer terug kunt vinden en alles om je heen hierin meegaat. Soms lijkt het wel alsof je gek wordt en niks of niemand je kan helpen. Maar niets is echter minder waar, je kunt jezelf weer herpakken maar zoek hier wel hulp bij. Het gevoel jezelf niet meer te zijn, depersonalisatie Het gevoel hebben dat je in een droom leeft en alles onwerkelijk is Het gevoel hebben dat alles om je heen vreemd is en voelt Slecht korte termijn-leerstoornis Moeite met denken of het vormen van gedachten Gevoel hebben dat je gek wordt Je overweldigd voelen, er valt teveel te verwerken Geobsedeerd zijn om beter te worden Onophoudelijke aan negatieve dingen denken, je zorgen maken en veel piekeren Rare beelden in je hoofd vormen Je voelen alsof de hele wereld op je schouders rust Ook de rare gewaarwordingen op je huid zijn vaak voorkomend bij chronische hyperventilatie. Vaak wordt gedacht dat er iets mis is in de hersenen vanwege de tintelingen en gevoelloosheid. Je zult merken dat als de chronische hyperventilatie verdwijnt deze klachten ook vrij snel verdwijnen en in tijden van stress of angst deze klachten ook snel weer tijdelijk zullen terugkeren. Brandend gevoel op je huid, bijvoorbeeld op je gezicht, hals, hoofdhuid of schouders Verandering van je huidskleur, bijvoorbeeld bleek gaan zien of juist een rode huid krijgen Tintelingen, overal op het lichaam, vooral aan de handen en voeten en in je gezicht, soms zelfs gevoelloosheid Andere gewaarwordingen op je huid Huidproblemen met bijvoorbeeld infecties, uitslag of eczeem Ieder mens ademt graag zonder problemen maar bij chronische hyperventilatie is op een goede manier ademen niet vanzelfsprekend. Hier krijg je klachten van, en dat zijn hele vervelende en soms beangstigende klachten die alleen maar zorgen dat je nog meer gaat over ademen. Het is van zeer groot belang zo snel mogelijk iets aan je ademhaling te doen. Gevoel hebben dat je niet kan slikken en dat je eten vast blijft zitten in je keel Brok in je keel, strakke keel Aerofagie, teveel lucht inslikken waardoor je vaak moet boeren Moeilijk spreken, coördinatieproblemen met de mond of tong Moeite met het uitspreken van bepaalde letters, onduidelijke spraak Met je mond of keel klikken of een raspend geluid maken Een tintelend gevoel in of om je mond Een branderig gevoel in je mond, brandende tong Spiertrekkingen in je mond Eetbuien waarbij je zin hebt in suiker en snoep Je misselijk voelen en overgeven Heel vaak geeuwen Gevoel dat je jezelf moet dwingen om te ademen Kortademig zijn of moeite hebben met ademen Metaalsmaak in je mond en overgevoelig voor geurtjes Vaak moeten plassen alsof je een urineweginfectie hebt Oor of gehoor Zelfs op je gehoor heeft chronische hyperventilatie invloed. Misschien vallen de klachten aan je gehoor je pas op als je deze symptomenlijst hebt doorgenomen. Verminderd gehoor of zelfs doofheid Geluiden in je oren, suizen Kloppend geluid in je oor, laag rommelend geluid Het gevoel hebben dat er iets in je gehoorgang zit wat je gehoor blokkeert Zijn je oogklachten wel zeker een bijwerking van chronische hyperventilatie, laat het voor alle zekerheid controleren door een oogarts. Alles wazig zien alsof het mistig is Tranende ogen of droge ogen Overgevoelig zijn voor licht Knipperende lampjes zien als je je ogen dicht hebt De diepte van je zicht voelt anders Als je lijdt aan chronische hyperventilatie ben je vaak heel erg moe, en wat zou je graag een keer goed slapen. Maar dat valt niet mee door de vele klachten. Je raakt steeds meer vermoeid en uiteindelijk kan het chronisch worden als je er niet op tijd wat aan doet. Chronische vermoeidheid, dus je bent continu moe en/of uitgeput Niet kunnen ontspannen door overtollige energie of nervositeit, overweldigend gevoel Onrustig slapen, nachtmerries, gekke dromen Je heel zwak voelen door lage energie Zweetaanvallen, vooral 's nachts Geluiden in je hoofd die je wakker houden Midden in de nacht ziek wakker worden Door een schok wakker schrikken of in een paniekaanval wakker worden Je slechter voelen in de ochtenden Op het moment dat er in je klachtenlijst angsten gaan voorkomen ben je eigenlijk al laat. Angsten zijn moeilijk om te overwinnen, maar het kan. Doe er wat aan voordat er meer angsten bijkomen. Bang om opgesloten te zijn, ergens niet uitkunnen, dus bij een uitgang willen zitten Hypochondrisch (bang om ziek te worden of iets ernstigs te mankeren) Angst voor naderend onheil en vaak in doemscenario's denken Irrationele angsten over bepaalde omstandigheden Ongewoon beangstigende gedachten Angst van wat mensen van je denken Je kunt erg lijden onder emoties maar ook je omgeving kan het hier zwaar mee hebben. Heel snel schrikken Vaak chagrijnig of onredelijk zijn Emotioneel afgestompt zijn en je gevoelloos voelen Zonder duidelijke reden kunnen huilen Verhoogd of verlaagd libido of desinteresse in seks De symptomen in deze lijst kunnen ook bij andere aandoeningen horen, daarom is het belangrijk dat je je goed laat onderzoeken door een (huis)arts om er zeker van te zijn dat je klachten worden veroorzaakt door angst of (chronische) hyperventilatie. Een huisarts kan je vaak al door een simpele meting vertellen of je koolzuurgehalte goed is. Bron van deze symptomenlijst is www.anxietycentre.com Reageer op het artikel "Chronische hyperventilatie: Symptomen" 1982lor, 18-01-2019 14:43 #7 Ik heb sinds mei 2015 klachten. Ben toen een keer flauwgevallen in de zwangerschap. Volgens de verloskundige en huisarts kwam dat door de zwangerschap. Sindsdien ben ik bang, voornamelijk bang om flauw te vallen, De lijst met klachten kan ik bijna allemaal aanvinken. Als ik druk bezig ben en afgeleid ben heb ik nergens last van, totdat ik denk hey het gaat weer goed met mij. Dan gaat het mis, als ik ergens met iemand sta te praten krijg ik de gedachte: als ik nu maar niet flauwval. Daardoor begin ik onbewust weer verkeerd te ademen waardoor ik me licht in mijn hoofd voel. Geen idee of dat echt is of dat het mijn angst is. Daarna heb ik het gevoel dat mijn coördinatie niet helemaal goed is, voel ik mij slap in mijn armen en benen. Vervolgens word ik nog zenuwachtiger en wil ik maar 1 ding. En dat is naar huis en op de bank zitten... zodra ik thuis ben en een half uurtje ofzo heb gezeten is dat gevoel over. Dan gaat het weer een tijdje( wisselend van een paar uur tot een paar dagen) goed. Mezelf ontspannen kan ik maar moeilijk. Maar de momenten dat ik echt ontspannen ben zoals op vakantie, dan heb ik gewoon helemaal nergens last van... zolang ik niet na denk. Bij stress periodes worden de gevoelens sterker, schrik ik van alles, vieze smaak in mijn mond, voel ik me bang en onrustig, kan ik om alles huilen. Ik loop op en af bij de psycholoog en het gaat op en neer. Het beheerst mijn leven. Ik wil me gewoon weer goed en gelukkig voelen maar ik voel me gevangen in mijn eigen angst. Alonso, 11-06-2018 13:14 #6 Ik heb ontdekt dat ik verkeerd en teveel adem en mijn klachtenlijst is bijna alles dat jullie beschrijven... het belangrijkste voor mij is dat de derealisatie weg gaat... want dat is echt vervelend en vooral eng. Kunnen jullie mij vertellen hoe lang of hoeveel dagen of weken je ademhalingsoefeningen moet doen voordat je ademhaling zich weer herstelt en ook de derealisatie verdwijnt? Stresskip, 28-02-2018 23:45 #5 Hallo, ik ben een 23 jarige meid en ik ben van mijn 18e tot mijn 21e bij een psycholoog in behandeling geweest voor verschillende vormen van angststoornissen, een dysthyme stoornis en hypochondrie. Nadat ik ben gestopt met mijn behandelingen net voordat ik 22 werd ging het een stuk beter met me. Maar ik merk dat ik de laatste tijd weer een beetje terug val. Ik heb 7 jaar niet meer op school gezeten ivm angsten en ik heb me aangemeld voor een opleiding dit jaar. Ik pieker er constant over en ook over privéomstandigheden weer. Nu heb ik sinds een paar dagen ineens een nare steek/zuur gevoel rond mijn borst aan de linkerkant. En ik ben constant bang dat het hartklachten zijn of dat ik straks ineens een hartaanval kan krijgen en ik durf niet naar de huisarts. Ik heb al jaren stress problemen dus het zou me ook niet enorm gek lijken als het aan mezelf ligt en weer tussen mijn oren zit. Met die cirkel ben ik helaas enorm bekend ivm de hypochondrie. Praat ik mezelf geen soort van placebo aan? Ik zou echt enorm graag meer willen horen als dat mogelijk is. Ik adem ook enorm oppervlakkig en snel. Dat doe ik al jaren. Ik wil niet weer terug moeten naar een psycholoog want het begon eindelijk weer wat beter te gaan. kan ik niks anders doen voor mijn ademhaling? Oefeningen thuis probeer ik maar ik ga uit het niets weer snel ademen. Groetjes de stresskip Yvonne, 07-10-2017 07:29 #4 Ik heb ook helaas al van april klachten. Paniek en angstaanvallen door hyperventilatie. Durfde niet meer maar buiten, niet in de auto enz. Nu gaat het wel beter maar ik blijf de hele dag op mijn ademhaling letten waardoor ik blijf hyperen... Heeft iemand tips hoe ik daar af kom. Afleiding zoeken ed weet ik wel maar het is heel hardnekkig en zelfs dan 'lukt' het nog ermee bezig te zijn... Benjamin, 09-01-2017 05:57 #3 Ik heb al lang tal van deze klachten soms gaat het dagen beter om dan weer in een ware hel te komen... angst is geen onbekende, net omdat het zo een vreemde klachten zijn begin je allerlei zware ziektes in te beelden die de klachten alleen nog erger maken. Het is moeilijk om het te bespreken met de buitenwereld, mensen kleven al snel een etiket... Reactie infoteur, 08-03-2017 Wat je schrijft klopt helemaal. Door je angsten ontwikkel je nog meer klachten en zo beland je in een cirkeltje waar je nog moeilijk uit kunt komen. Het zijn inderdaad vooral vreemde klachten die maar moeilijk te plaatsen zijn en kunnen zich flink opstapelen. Het is aan te raden bij de huisarts je koolzuurspanning te laten meten. Daaraan kun je zien of je chronisch hyperventileert. Je kunt ook zelf opmeten hoe vaak je per minuut ademt. Als je deze bevestiging hebt is het misschien makkelijker je erbij neer te leggen dat de klachten veroorzaakt worden door de hyperventilatie, waardoor deze sneller af zullen nemen. Beau, 04-11-2016 18:41 #2 Ik ben al langer bekend met, volgens de huisarts, chronische hyperventilatie. Vandaag weer zo'n druk op de borst. Vind het zo eng. Vanmorgen ook boos geweest, dus ben nu al heel de dag bang dat het mijn hart is. Reactie infoteur, 08-03-2017 Druk op de borst kan inderdaad bij chronische hyperventilatie horen. Je ziet al dat als je boos bent geweest de klachten verergeren. Boos zijn verhoogt je ademhaling, dus dat zou een logisch gevolg zijn. Mensen met chronische hyperventilatie vallen vaak van klacht naar klacht. Als je bevestigd krijgt dat je hart in orde is, dan komt er toch weer een andere klacht. De kern van het probleem moet opgelost worden, dan pas zul je er rust bij hebben dat je klachten van de chronische hyperventilatie afkomen. Je ademhaling moet naar beneden, je klachten verminderen, je krijgt daardoor de bevestiging dat de klachten daar vandaan kwamen en zo kom je langzaam uit dat vervelende cirkeltje. Probeer hulp te zoeken voor je ademhaling. Anna, 25-09-2016 20:35 #1 Alles in de lijst, klopt! Nare klachten... Reactie infoteur, 08-03-2017 Hele nare klachten! Probeer je eraan vast te houden dat het een cirkeltje is waar je uit moet. Als je ademhaling beter wordt verdwijnen de klachten 1 voor 1 weer, echt iets om naar uit te kijken! Je kunt hulp zoeken voor je ademhaling.


Wij zijn Advance Communications. Creatief, enthousiast en eigenwijs sinds 1993! Dit doen we met veel plezier en trots voor ruim 120 klanten per jaar, per maand en per dag. Wij brengen jouw verhaal tot leven. Als strategisch marketingbureau gevestigd in Limburg zorgen wij voor frisse, effectieve en op maat gemaakte visuele marketing en communicatie. Van een goed concept, een gefundeerde strategie tot een aansprekend design. Daarbij geen lange lijnen, maar staan we dichtbij. In jouw bedrijf als het ware, waarbij we snel en doeltreffend te werk gaan. Wij koppelen jouw doelstellingen aan de juiste communicatiemiddelen. Meetbaar en effectief. Want dat is waar marketing om draait. Zowel online als offline. Met specialisten op alle gebieden is het direct mogelijk om één-op-één te sparren. Dit zorgt voor een snel en kwalitatief resultaat. Wij staan voor je klaar. Dit is ons verhaal! Wat is dat van jou? Met de start van ABS Beckers & Bartels in Kerkrade was het belangrijk om te werken aan de naamsbekendheid in de gehele regio Parkstad. Wij adviseerden een Google Display Advertising campagne. Onderwijsstichting MOVARE wilde primair verbinden en versterken. Wij gingen aan de slag met internal branding en maakten de propositie van MOVARE kenbaar. Stadion Uitzenden bestaat in 2017 maar liefst 10 jaar. Daarom werd er samen met ons een plan van aanpak opgesteld om te werken aan de eigen naamsbekendheid. Een omnichannel aanpak zorgde voor het verschil! / #NEWS / @advacom www.advacom.nl/news De komende zes maanden is Advance Communications een creatieveling rijker. We are thrilled to introduce: Rianne Moonen (23), student aan de Kunstacademie in Maastricht. Mauritslaan 15


Chemie-Pack faalde op verschillende fronten :: SP Moerdijk Chemie-Pack faalde op verschillende fronten Volgens het uitgelekte rapport van de Onderzoeksraad ligt de schuld van de brand een jaar geleden bij Chemie-Pack op industrieterrein Moerdijk volledig bij de bedrijfsleiding. Die conclusie wordt getrokken door de Onderzoeksraad voor Veiligheid in het onderzoek naar de oorzaak van de brand. Dat rapport is; zoals tegenwoordig meer gebeurt, al dan niet opzettelijk uitgelekt, deze keer naar de NOS. Onder ander staat hierin dat Chemie-Pack zich niet hield aan de vergunning, niet aan het eigen beleid en ook niet aan de procedure. Bij de werkzaamheden op 5 januari werd de vergunning overtreden en was er geen enkele veiligheidsmaatregel genomen om het brandrisico te beheersen. HARDE KRITIEK OP OVERHEID OM BRAND MOERDIJK UIT Binnenlands Bestuur 15-01-2012 De gemeente Moerdijk en de veiligheidsregio's krijgen er flink van langs in het conceptrapport van de Onderzoeksraad voor de Veiligheid over de chemische brand bij Chemie-Pack. De enorme brand in Moerdijk woedde begin vorig jaar. De NOS heeft het conceptrapport in handen. De omroep bericht dat. De onderzoeksraad wilde de inhoud van het rapport niet bevestigen. Vooral de communicatie heeft gefaald, zo staat in het rapport. Volgens de NOS worden de gemeente Moerdijk en de veiligheidsregio's Midden-West Brabant en Zuid-Holland-Zuid op de vingers getikt. De raad stelt in het rapport onder meer dat zij 'telkens naar bevind van zaken handelen, waardoor de indruk kon ontstaan dat de overheid geen duidelijk verhaal had'. In het rapport zou het wemelen van voorbelden van slechte voorlichting aan de bevolking. Zo zou onder meer de gemeente Moerdijk te laat de ernst van de zaak hebben ingeschat en werkten de site crisis.nl en de publieks-telefoon niet naar behoren. Ook was informatie die wel werd gegeven vaak tegenstrijdig. De gemeente Moerdijk schoot ook tekort bij de aanvragen voor vergunningen van Chemie-Pack. Bij die aanvraag constateerde de gemeente volgens de Onderzoeksraad regelmatig tekortkomingen. Maar dit leidde niet tot verscherpt toezicht, laat staan tot het sluiten van het bedrijf. Ook stelde de gemeente regelmatig overtredingen vast, zoals indicaties van een gebrek aan veiligheids-voorzieningen en overtredingen van de voorschriften. Niets van dat alles leidde tot actie. De overheid was bij het ongedaan maken van de overtredingen door Chemie-Pack coulant en traag, stelt de raad. De schuld van de brand ligt volledig bij de bedrijfsleiding, staat volgens de NOS in het rapport. 'Chemie-Pack hield zich niet aan de vergunning, niet aan het eigen beleid en niet aan de procedure. Zo overtrad Chemie-Pack bij de werkzaamheden op 5 januari de vergunning en nam geen enkele veiligheidsmaatregel om het risico op brand te beheersen', concludeert de raad. Het definitieve rapport verschijn eind deze maand. Chemie-Pack wil publicatie via een kort geding tegengaan, omdat er volgens het bedrijf in fouten in het concept staan die aangepast moeten worden. De rechter doet hierover woensdag uitspraak.


Catrice Brush Ink Tattoo Liner Waterproof - The Pink Perfectionist Amy Hermans January 30, 2020 Beauty Sinds het vijfde middelbaar (en dat was in 2010!) ga ik nooit meer naar buiten zonder winged eyeliner. Het is mijn signature look en zonder voel ik me gewoon niet mezelf. Binnen mijn collectie zijn er dus al heel wat eyeliners de revue gepasseerd. Een recente ontdekking is de gloednieuwe Catrice Brush Ink Tattoo Liner Waterproof. Een betaalbare waterproof eyeliner met een dun stiftje, dat klinkt natuurlijk veelbelovend! Ik heb deze nieuwe eyeliner de afgelopen weken grondig getest dus het leek me het ideale moment voor een review. Kijk je mee? Dat Catrice al lang geen onopvallend goedkoop merk meer is, dat bewijst deze gloednieuwe Catrice Brush Ink Tattoo Liner Waterproof weer opnieuw. Deze eyeliner komt in een chique, kartonnen doosje waardoor het product er gelijk een stuk duurder uit ziet. Zodra je de verpakking opent komt er een sleek eyelinerpen tevoorschijn. Het borsteltje van de Catrice Brush Ink Tattoo Liner Waterproof Bij Catrice beloven ze een eyeliner die met extreme precisie langs de wimperlijn glijdt. Deze precisie zou je moeten bereiken dankzij het dunne, flexibele puntje van de eyeliner. De applicator van deze Ink Tattoo Liner bestaat uit echte haartjes i.p.v. uit een felt tip. Hierdoor buigen de haartjes ook echt mee, wat ik persoonlijk een stuk aangenamer vind werken dan zo’n harde felt tip. Doet de Catrice Brush Ink Tattoo Liner Waterproof wat hij belooft? Ondanks dat het zo’n goedkope eyeliner is krijg je wel een gitzwart resultaat. Bij de meeste goedkopere eyeliners moet ik vaak een aantal keer over hetzelfde lijntje gaan om een écht zwart en donker resultaat te verkrijgen. Met deze eyeliner heb ik dat probleem dus niet. Zelfs bij de lichtste aanraking met je huid krijg je meteen een gitzwart resultaat. Doordat je slechts een dun laagje aanbrengt gaat het ook niet afbrokkelen of uitsmeren zoals bij goedkope zwarte eyeliners vaak het geval is. Hierdoor is de houdbaarheid echt super! Hij is niet zo extreem waterproof als mijn Dollywink eyeliner (die blijft echt 24h zitten en dit zelfs bij 43°C!) maar een volledige dag druk rondlopen overleeft hij prima! Deze nieuwe eyeliner van Catrice heeft me zeker niet teleurgesteld. Hij werkt secuur, is gitzwart én de houdbaarheid is gewoon echt geweldig. Voor die prijs kun je volgens mij geen betere eyeliner maken. De Catrice Brush Ink Tattoo Liner Waterproof kost € 4,99 en is vanaf februari verkrijgbaar bij Kruidvat. Wil je graag meer lezen over eyeliners? Lees dan ook zeker mijn artikel over de beste zwarte eyeliners onder 15 euro. Daarin vind je nog veel meer fijne budgetproof eyeliners terug! Gebruik jij een liquid eyeliner? Previous Post My Jewellery 6 gifts to say I love you gift box Next Post NIEUW: RainPharma Skin Kits (ideaal voor op reis!) January 30, 2020 / 9:19 am een fijne eyeliner is dit! January 30, 2020 / 8:16 pm Ik ben benieuwd hoe hij er op het oog uit ziet! Klinkt goed in ieder geval. 🙂 February 2, 2020 / 8:38 am Ik heb deze eyeliner ook getest en ik ben groot fan! Hij glijdt zo makkelijk over de huid heen en het resultaat is inderdaad heel zwart.


Salsa Cubana - your Salsa Community! Created by Leonne Website: http://www.SalsaCubanaOnline.nl CUBA * HAVANA * SANTIAGO * SON * VAKANTIE * PLAYA * MUSICA *Salsa Cubana* is a group for Salseras and Salseros of Salsa Cubana This is your meeting point to share all that has to do with your passion; Download our current issue of'What's On Havana', your definitive travel, culture and entertainment guide for all things happening in Havana. Also available in Spanish and French. Een selectie van onze favoriete 100% Cuban events door heel NL Al jaren een van de populairste latin bands van Nederland en de enige met deze unieke stijl. De agenda van Septeto Trio los Dos Een écht Cubaans Matinee met DJ Angel in Puerto Pata Negra La Esquina Cubana! Feesten, Bootcamps, vakanties en meer... Elke woensdagavond vrij dansen bij de gezelligste dansschool van Groningen!! Salsa Juan Carlos met leuke DJ en cocktails Zzzinderende Zzzondagmatinee met DJ-Aché! Heerlijke Mojito's en bijzondere hapjes * * * Party event calendar * * * Check de eventcalendar voor alle topfeesten Elke 1ste vrijdag vd maand Fiesta Cubana @ De BadCuyp Amsterdam Elke 2de en laatste vrijdag vd maand Baila Si! Don Bosco Amsterdam Oost * * * Salsa Holiday * * * 3 x per jaar gaan we met viaDanza naar Cuba!! Cubaanse Salsa Dansreis naar Havana & Trinidad Maart, mei en oktober naar Cuba!! Een combinatiereis van Salsa, strand en cultuur, 24 uur danslessen waar de diversiteit van de Cubaanse dans aan bod komt. De son, cha cha cha, rumba en mambo die zijn verweven in de hedendaagse Cubaanse salsa. Unique concept: iedere deelnemer krijgt zijn of haar eigen professionele Cubaanse danspartner tijdens de gehele dansopleiding. We besteden veel aandacht aan ritme, stijl, lichaamshouding en expressie, 's Avonds storten we ons in de nachtelijke salsa scene van Havana waar je de nieuwe figuren en combinaties op een ongedwongen manier in praktijk kunt brengen. mail: dansreizen@viadanza.nl Een impressie van één zo'n dansreis Boek: een aanrader voor Cuba liefhebbers! Ivo Teulings werkte onder andere als journalist in Latijns-Amerika. Na een zakelijk avontuur bleef hij plakken in Havana. Daar maakte hij keer op keer dingen mee waarvan hij dacht “daar zit een verhaal in”. Toen zijn vriendin werd opgepakt en hij alles op alles moest zetten om haar uit de vrouwengevangenis Manto Negro te halen wist hij het zeker: als dit erop zit gaat dat boek er komen. Het reslutaat kunt u nu bestellen Ontwerp banner is verzorgd door FlyerDesignOnline You need to be a member of Salsa Cubana to add comments! Comment by Salsa Queen on May 14, 2013 at 3:26pm Wie gaat er nog meer naar Havana aan de Amstel? Dit jaar met Tomy y su Timbalight! http://salsaclub.com/events/havana-aan-de-amstel?xg_source=activity Comment by Leonne on March 24, 2013 at 2:11pm beginners en semi 20.00 - 20.45 gevorderden 20.45 - 21.45 son, rumba, rueda de casino bij de les of bellen en mailen tel: 06-41003448 mail: info@puntocubano.nl web:puntocubano.nl 1e Rozendwarsstraat 10 Amsterdam (tram 13 en 14) Comment by Leonne on September 20, 2012 at 2:50pm Welkom aan alle nieuwkomers sinds vorige week bij deze Sub-Club. Heb je zelf een goede tip voor een leuk feestje dan kun je die hier in de comment plaatsen, of rechstreeks op de eventcalendar. (volg de link bovenin het overzicht hierboven) Je kunt ook een discussie starten en je ervaringen met en je passie voor de Cubaanse dans en clutuur met elkaar delen. Have fun! Groetjes en hopelijk tot binnenkort op 1 van de gezellige fiestas! ;-) Leonna" Comment by mujer306 on May 18, 2012 at 3:41pm Hoi, Wie gaan er gezellig ook naar de Comment by Salsa.be on April 26, 2012 at 11:19am New CD's selection of La Excelencia cd releases online. http://www.salsa.be/New_Latin_Music_cd_releases.htm Comment by Karen Beerends on November 28, 2011 at 10:26pm Foto's van de afgelopen meet-up bij La Danza Cubana 19 nov, volg de... Comment by Leonne on March 18, 2011 at 9:55pm @ Valkana: Ik kweek ook graag een witte roos................ ;-)) Mooi! Comment by Valkana Lesseva on March 18, 2011 at 8:55pm Een paar stukjes uit het voorwoord van het boek CUBA; LA ISLA GRANDE(2003). Redactie: Martino Fagiuoli. Voorwoord: Alfredo Guevara. Het is niet de huid die telt – zwarten zijn blank en blanken zijn zwart en ze zijn allemaal Cubanen. Dat is het echte wonder van dit halfbloedvolk, halfbloed niet in de zichtbare huid maar in de rijkgeschakelde geest, die in Cuba de plek heeft gevonden om zijn vleugels te spreiden en ten slotte te rusten. Daarom glimlachen we hier opener en voelen we een flexibiliteit door onze aderen stromen die het leven naar een hoger niveau brengt, naar muziek misschien, of die een brug slaat tussen stilte en lawaai om te laten zien dat er een andere tederheid schuilt in dit bescheiden ritme. Elke ochtend strekt Cuba namelijk zijn hand uit met daarin een witte roos voor iedereen die hem zijn hand reikt. Dat verklaart ook de diepzinnige woorden van José Martì: ‘Ik kweek een witte roos/In juli en januari/Voor een oprechte vriend/Die me zijn open hand reikt/En voor de wrede/Die het hart waarmee ik leef uitrukt/Ik kweek geen distel of onkruid/Ik kweek een witte roos’. Comment by Karen Beerends on March 17, 2011 at 1:39am Jacco van Rossum Instructeur Salsa Cubana en Rueda de Casino. Tijdens een vakantie in de Dominicaanse Republiek in 1996 kwam Jacco in aanraking met diverse Zuid-Amerikaanse dansen. Terug in Nederland schreef hij zich onmiddelijk in bij een Salsa-dansschool en volgde hij de nodige Salsa en Merengue lessen. Jacco is na zijn eerste Cuba reis in 2000 definitief besmet geraakt met het Salsa Cubana virus. Daarna heeft hij diverse malen Cuba bezocht en bij diverse Cunjunto Folclorico kennis mogen nemen van de traditionele Cubaanse dansstijlen. Tegenwoordig heeft Jacco zich gespecialiseerd in Rueda de Casino en geeft daarin ook lessen. Hij is een vervent promotor van de Salsa Cubana dansstijl(en) en draagt dat ook uit bij de vele dansfeesten die hij bezoekt. Hij is dan ook een bekend gezicht in de Salsa-scene, een echte specialist met liefde voor het dansvak. Wij van 4Salsa zijn dan ook heel blij, dat hij ons docententeam is komen versterken. Voor meer info; www.4salsa.nl Comment by Valkana Lesseva on March 15, 2011 at 8:05pm Haha, leuke foto Karen!


Kempervennen korting zwembad. Kortingscode pharmahorse Ik heb hier nu meerdere malen geparkeerd en ik ben tevreden over de service en hoe het parkeren werkt inclusief shuttle service. Ik kan het je aanraden om te vergelijken Wassen40 Verlopen op: Pak nu 35 korting op wasmachines en wasdrogers - Kortings. Vink de betaalmethode aan die jouw voorkeur heeft. Canon10 Verlopen op: Pak 35 korting op wasmachines en Een van de hoogste en tevens populairste kortingscode die u bij ons heeft kunnen vinden was goed voor maar liefst 10 korting! Sorry, je moet lid van TagCity zijn om De mooist denkbare loopbaan in de IT is er een waarbij je zelf kunt bepalen waar je heen gaat. En dat is precies hoe het werkt bij Odin Groep, waartoe.. Een kamp bouwden voor nota bene.000 legionairs. Deze alternatieve route (3 etappes) sluit weer aan op de hoofdroute bij Leiden. Leermoment, we beginnen onze wandeling in Katwijk (foto boven). Prijs.. activities or services. Or as a previous guest commented: Perfect for our annual group holiday! Voor de uitslapers is er natuurlijk de mogelijkheid jou favoriete verse broodjes te laten bezorgen bij de cottage. Pak 20 korting bij Kempervennen! Crazy Bingo Game, entertainment, included, escape Room, family Bike Family Paintball (outdoor) Family Quiz Night Included Family games pack Included Gazelle Bikes Geocaching Guided tour: Aqua Mundo House of Games Indoor Tennis Interactive Nature Walk Included Jacuzzi Included Live music Included Living Seas pool Included. Ideaal voor, families met tieners, unieke activiteiten, extra lange Zip Wire, Het Klimparadijs, Indoor skipiste. En er is nog veel meer te doen bij De Kempervennen. Avicii, Tisto, Afrojack het kan allemaal! Ook voor een gezond ontbijt(aangeboden in buffet vorm ) kun je elke ochtend terecht bij het restaurant. Included Ping pong (indoor outdoor) Playground Included Slides Included Tennis (outdoor) Trampoline Wannabe a Chef Wannabe a Painter Wannabe a Princess or Knight Wild Water River Included See the activities As your kids get older, they want to do all kinds of cool things. Endless hours of fun guaranteed on one of the slides. More info Early booking discount If you book your stay at kortingscode hertz autohuur Center Parcs at least two months in advance you will enjoy a discount up to 20 off. Of ga je voor een bijzonder verblijf, zoals de Eden cottage vol licht en ruimte, een Woonboot of een kleurrijke Kindercottage? Dat kan tijdens de nieuwe activiteit Kids Workshop: maak je eigen knuffel. Nieuw bij Center Parcs, je beleeft elk verblijf gloednieuwe ervaringen. De Market Dome op De Kempervennen. Easy to reach the airport of Eindhoven and near the shopping area of charming Maastricht.


In memoriam: Gerard Struijf - H3ROES Met groot verdriet hebben wij vernomen dat onze lieve collega, vriend en mede-oprichter van H3ROES, Gerard Struijf, ons is ontvallen. Wij wensen zijn vrouw en zijn kinderen, zijn familie en vrienden ontzettend veel sterkte in het verwerken van dit plotselinge verlies. Gerard’s unieke kijk op mensen en organisaties, zijn vermogen om vanuit zijn hart verbindingen te maken met, maar vaak ook tussen anderen en zijn liefde voor klantgericht ondernemen zullen enorm gemist worden. Gerard richtte H3ROES in 2014 op, vanuit zijn passie voor marketing en klantgericht innoveren. Zijn gedachten over coöperatief ondernemen, over echt en zuiver samenwerken met mensen die een andere achtergrond, kennis of vaardigheid hebben, hebben H3ROES vorm en kleur gegeven. Zijn onvermoeibare vermogen om te geven, om te luisteren en te coachen en anderen te helpen maakten Gerard bij mede-H3ROES, maar zeker ook bij onze klanten enorm geliefd.


Britse politie deelt opnieuw informatie met VS over aanslag Manchester | VRT NWS Britse politie deelt opnieuw informatie met VS over aanslag Manchester De Britse politie is opnieuw informatie over de aanslag in Manchester beginnen te delen met de Amerikaanse diensten. Dat melden verschillende Britse media. De Britse diensten zouden garantie hebben gekregen over de vertrouwelijkheid van hun informatie. vr 26 mei 2017 08:17 De Britse politie had gisteren nog verklaard niet langer informatie met de VS te delen over de zelfmoordaanslag die in Manchester aan 22 mensen het leven had gekost. De Britten waren namelijk niet te spreken over de vele lekken die in de Amerikaanse media waren opgedoken. Zo publiceerde de krant The New York Times woensdag nog exclusieve foto's met verschillende onderdelen van de bom die bij de aanslag werd gebruikt. Eerder was ook al de naam van de vermoedelijke dader, Salman Abedi, door Amerikaanse media bekendgemaakt op een moment dat de Britse diensten die informatie nog geheim wilden houden. Mark Rowley van de antiterreurpolitie stelt evenwel dat de VS intussen bijkomende garanties heeft gegeven over de geheimhouding van de ontvangen inlichtingen. Het delen van informatie is daardoor weer hervat. "Na het ontvangen van nieuwe garanties, wordt er nauw samengewerkt met onze belangrijkste partners, ook met de bondgenoten in de 'Five Eyes'-alliantie", zo verklaart hij aan The Guardian. Met de 'Five Eyes'-alliantie verwijst hij naar een partnerschap tussen de inlichtingendiensten van het Verenigd Koninkrijk, de VS, Canada, Australië en Nieuw-Zeeland. De Britse eerste minister Theresa May had de Amerikaanse president Donald Trump donderdag tijdens de NAVO-bijeenkomst in Brussel nog aangesproken over de perslekken. Trump had daarop toegegeven dat de lekken "erg verontrustend" zijn. Hij heeft ook een onderzoek bevolen. VS houdt tientallen miljoenen aan steun voor Palestijnen in: "Grootste crisis voor UNRWA"