text: Een encyclopedie (Grieks: ἐγκύκλιος παιδεία, enkuklios paideia, afgerond totaal van kennis) is een doorgaans alfabetisch gerangschikte verzameling lemma's met informatie over allerlei gebieden van kennis of over een gespecialiseerd terrein, vaak met aanvullingen zoals afbeeldingen, geluidsopnames en videomateriaal. Waar een woordenboek zich beperkt tot het geven van een definitie, synoniemen en taalkundige informatie over het woord, biedt een encyclopedie feitelijke kennis over het met dat woord aangeduide onderwerp, verklaart het belang en de ontwikkeling ervan, verhaalt hoe het onderwerp zich verhoudt tot een meer algemeen kennisgebied en verwijst naar eventuele onderdelen, afgeleiden en deelgebieden. In de academische wereld wordt het woord encyclopedie ook gebruikt voor het leervak dat een algemene inleiding tot een wetenschap inhoudt en dat ingaat op de fundamenten van die wetenschap en de context met andere wetenschappen, met een overzicht van de verschillende vakdisciplines en dat in de bacheloropleiding wordt aangeboden. Etymologie Het Nederlandse woord encyclopedie stamt af van het klassiek Grieks "ἐγκύκλιος παιδεία" (transliteratie: "enkyklios paideia") en betekent letterlijk "algemene vorming" of "afgerond totaal van kennis". Het woord encyclopedie dateert uit de zestiende eeuw. Encyclopedische projecten van voor de zestiende eeuw werden eerst aangeduid als spiegel (Speculum) of som (Summa), later als woordenboek (Dictionnaire historique et critique van Pierre Bayle, 1697) of lexicon (Konversationslexikon van Brockhaus, 1796-1811). Sommige encyclopedieën bevatten echter uitsluitend specialistische kennis op een enkel gebied. De term werd in 1541 voor het eerst (bijvoeglijk) gebruikt door de Antwerpenaar Joachimus Fortius Ringelbergius (ca. 1499–ca. 1556) in zijn werk Lucubrationes vel potius absolutissima kyklopaideia (Bazel, 1541). Als zelfstandig naamwoord in de titel kwam het als eerste voor in Encyclopaedia seu orbis disciplinarum tam sacrarum quam prophanarum epistemon (Bazel, 1559) van de Kroatische encyclopedist Pavao Skalić (1534-1575). De ordening in rubrieken berust op een wetenschapssystematiek die teruggaat op de Artes Liberales uit het hellenistisch opvoedkundig model, en op de moderne systematiek der wetenschappen zoals die werd ontwikkeld door de filosoof sir Francis Bacon. De alfabetische ordening van een encyclopedie is van recentere datum. Soorten Encyclopedieën kunnen algemeen van aard zijn en artikelen bevatten over allerlei onderwerpen, of ze kunnen gespecialiseerd zijn - bijvoorbeeld een medische encyclopedie of een taalkundige encyclopedie. Naast algemene encyclopedieën bestaan er thematische encyclopedieën, bijvoorbeeld op het gebied van de film, gezondheidszorg, kunst, popmuziek, planten, dieren, geschiedenis, wijn, auto's, landen of lesbianisme. Bovendien bestaan er encyclopedieën voor bepaalde doelgroepen zoals de Encyclopedie voor de jeugd. Men onderscheidt ruwweg twee manieren waarop de informatie ontsloten wordt: het Angelsaksische type, met enkele lange, diepgravende, veelal thematisch opgezette artikelen, en een uitgebreid register. Het bekendste voorbeeld is de Encyclopædia Britannica. het Duitse type (Konversationslexicon), met een groot aantal beknopte artikelen. Een encyclopedie wordt samengesteld door encyclopedisten. Doorgaans is er een centrale redactie die vakspecialisten inhuurt om artikelen te schrijven of bij te werken. Verkoop De aankoop van een encyclopedie op papier was een kostbare zaak, waarmee uitgevers veel geld konden verdienen. De verkoop gebeurde regelmatig via (al dan niet telefonische) colportage, waarbij de verkopers uitgebreid wezen op het belang van het in huis hebben van een encyclopedie (bijvoorbeeld "voor de kinderen"). Een encyclopedie gold vroeger als een aankoop voor het leven. Dat geldt niet voor de digitale versie. Van diverse encyclopedieën op cd-rom komen elk jaar nieuwe versies uit. Geschiedenis Vroege encyclopedieën De bij de Grieken aanwezige behoefte om de wetenschappelijke kennis te inventariseren ten dienste van de opvoeding van de vrije burger leidde tot het schrijven van repertoria, die als vroegste voorlopers van de encyclopedie kunnen worden aangemerkt. Zo schreef volgens de overlevering Plato's leerling Speusippos een dergelijk repertorium, dat niet bewaard is gebleven. Het gezamenlijke werk van Aristoteles had een sterk encyclopedisch karakter, omdat daarin systematisch het geheel van kennis en wetenschap uit die tijd werd bestreken. Bij de Romeinen kwamen de eerste werken voor die als een encyclopedie aangemerkt kunnen worden, zoals de Naturalis historia van Plinius de Oudere uit de 1e eeuw. De Etymologiae van Isidorus van Sevilla is een encyclopedisch werk uit de 7e eeuw dat eeuwenlang groot gezag genoot. Een belangrijk werk was ook de Suda, een encyclopedie uit de 10e eeuw over klassieke en Byzantijnse schrijvers. Dankzij de Suda is veel kennis over de Griekse oudheid bewaard gebleven. Middeleeuwen Uit de 13e eeuw is het Speculum maius van Vincent van Beauvais bekend, een zeer omvangrijk werk van 80 delen. Andere middeleeuwse encyclopedieën zijn onder meer: Hrabanus Maurus – De rerum naturis Lambert van Sint-Omaars – Liber floridus (1090-circa 1121) Thomas van Cantimpré – De natura rerum (1230-1245) Bartholomaeus Anglicus – De proprietatibus rerum (circa 1250) Brunetto Latini – Li Livres dou Tresor (na 1260) Jacob van Maerlant – Der naturen bloeme (circa 1270) Latere encyclopedieën De Brit John Harris (ca. 1666–1719) wordt vaak genoemd als de eerste die in 1704 het nu bekende encyclopedieformaat bepaalde met zijn Lexicon Technicum: or, An Universal English Dictionary of Arts and Sciences: Explaining not only the Terms of Art, but the Arts Themselves . Zijn landgenoot Ephraim Chambers publiceerde in 1728 een hierop gebaseerd naslagwerk genaamd Cyclopaedia. De Encyclopædia Britannica begon bescheiden: tussen 1768 en 1771 werden drie delen gepubliceerd. De editie van 2010 was de laatste papieren uitgave van de voornoemde encyclopedie. Van de vroege algemene encyclopedieën is het bekendste voorbeeld wellicht de Franse Encyclopédie, geredigeerd door Jean le Rond d'Alembert en Denis Diderot, en uitgebracht in 1772. Dit naslagwerk was sterk polemisch en antiklerikaal: de Rooms-Katholieke Kerk en het christelijk geloof moesten het ontgelden. Pierre Larousse werkte in die traditie verder. Deze encyclopedie werd in veel landen verboden. De Berlijnse arts Johann Georg Krünitz schreef tussen 1773 en 1796 de eerste moderne Duitse encyclopedie, de Oekonomische Encyklopädie. Van dit werk verschenen (grotendeels postuum) 242 delen met in totaal ongeveer 170.000 pagina's. De Parijse encyclopedist en uitgever Pierre Larousse publiceerde de Grand Dictionnaire universel du XIXe siècle (zeventien delen van elk 1500 bladzijden), die verscheen tussen 1866 en 1877. Bij uitgeverij Larousse verscheen in de periode 1898-1907 ook de Nouveau Larousse illustré (zeven delen, met supplement) van Claude Augé (1854-1924), die opviel door de overvloedige illustraties. Van deze laatste encyclopedie, die meer informatief en educatief van karakter was, werden gedurende dertig jaar meer dan 250.000 exemplaren verkocht. Otto's encyclopedie, oorspronkelijk uitgebracht door Jan Otto (in samenwerking met anderen) tussen 1880 en 1908, is de grootste encyclopedie in de Tsjechische taal. Tussen 1930 en 1943 werd een tweede reeks uitgebracht en van 1996 tot en met 2003 volgde een herdruk van de oorspronkelijke reeks. Vanwege de omvang en kwaliteit wordt de encyclopedie wel vergeleken met andere van zijn tijd, zoals de Encyclopædia Britannica. Opkomst van de digitale encyclopedie Ongeveer vanaf de jaren 90 van de 20e eeuw verschenen de eerste digitale encyclopedieën: deze waren niet meer op papier, maar op cd-rom of dvd of online toegankelijk. Deze waren al snel veel goedkoper, bij een gelijk aantal of zelfs groter aantal en uitgebreidere artikelen, dan de gedrukte exemplaren. Een ander verschil met voorheen was dat aanpassingen aan artikelen snel doorgevoerd kunnen worden en beschikbaar gesteld aan klanten zonder dat deze een jaarlijks te verschijnen supplement moeten aanschaffen of zelfs een hele nieuwe druk moesten bestellen. Dit betekende het einde van de papieren encyclopedieën. Na 1993 zijn er in Nederland geen grote encyclopedieën meer op papier verschenen: de negende druk van de Winkler Prins, verschenen tussen 1990 en 1993, was de laatste. De Encyclopædia Britannica kwam in 1999 kosteloos beschikbaar op het internet; de uitgever hoopte op voldoende advertentie-inkomsten, maar stapte al snel over op betaalde abonnementen. De Encyclopædia Britannica Eleventh Edition, de editie uit 1911 van de Encyclopædia Britannica, is integraal beschikbaar op het web; deze editie is publiek domein omdat ze meer dan 70 jaar oud is. Een andere encyclopedie, Microsoft Encarta, verscheen in de jaren 1990 op cd-rom en later op het web. Dit project is in 2009 stopgezet. In januari 2001 ging Wikipedia van start: een digitale encyclopedie uitgevoerd als een wiki, een project waarin iedereen met een internetaansluiting tekst, beeld en geluid kan toevoegen en veranderen. Binnen enkele jaren groeide Wikipedia uit tot de grootste en meest geraadpleegde encyclopedie ooit. Uit een onderzoek uit 2005 bleek dat de kwaliteit van veel Wikipedia-artikelen toen nog steeds niet veel verschilde met die van een 'gesloten' encyclopedie. Nederlandstalige encyclopedieën De eerste volwaardige Nederlandstalige encyclopedie, de Winkler Prins Encyclopedie, werd eigenhandig geschreven door Anthony Winkler Prins en bestond uit zestien delen (1870-1882). De hoogtijdagen voor Nederlandstalige encyclopedieën waren de eerste decennia na de Tweede Wereldoorlog. De voornaamste encyclopedieën waren: Algemeene Nederlandsche encyclopedie voor den beschaafden stand. Zutphen/Leiden, Plantenga/ Sijthoff, 1864-1868. 15 delen Christelijke Encyclopedie De Katholieke Encyclopaedie (1933-1955) Encyclopedie voor iedereen. Utrecht, Uitgeversmaatschappij W. de Haan N.V., 1933. Tot en met 1978 verschenen 9 drukken. Eerste Nederlandse Systematisch Ingerichte Encyclopaedie. Amsterdam, E.N.S.I.E., 1946-1960. 12 delen Grote Nederlandse Larousse Encyclopedie (GNLE). (1972-1979). 25 delen Grote Spectrum Encyclopedie. Utrecht, Het Spectrum, 1974-1980. 24 delen Oosthoek, grote en kleine Sesam Encyclopedie. 12 delen in pocketformaat (bewerking van: Bertelsmanns Bildungsbuch) Standaard Encyclopedie. Utrecht, Kluwer, 1973-1982. 20 delen Summa Encyclopedie. Antwerpen/ Utrecht, Standaard Uitgeverij/ Kluwer Algemene Boeken (1973-1982) Winkler Prins Encyclopedie, grote en kleine Literatuur Jason König en Greg Woolf (eds.), Encyclopaedism from Antiquity to the Renaissance, 2013, Externe links Enzyklothek. Historische Nachschlagewerke - Digital library Encyclopædia Britannica L'Encyclopédie de Diderot et d'Alembert. Citizendium: Engelstalige encyclopedie. Scholarpedia: the peer-reviewed encyclopedia: Engelstalige encyclopedie geschreven door wetenschappers. Vakgroep Boek-, Bibliotheek- en Informatiewetenschap (Universiteit van Amsterdam): Encyclopedieën: Overzicht van encyclopedieën in het Nederlands, Duits, Frans en Engels. Leerstoelgroep Boekwetenschap en handschriftenkunde (Universiteit van Amsterdam): Encyclopedieën: Overzicht diverse encyclopedieën. Naslagwerk Boek naar type


source: wikipedia

text: De erwt (Pisum sativum) is een eenjarige plant die behoort tot de vlinderbloemenfamilie (Fabaceae). Veel van de genetische onderzoeken die Gregor Mendel tot de wetten van de genetica leidden, deed hij aan erwten. Culinair De doperwt, blauwschokker, kapucijner-, grauwe of rozijnerwt, ronde groene erwt (landbouwerwt), gele erwt, peultjes en suikererwt (sugar snaps) behoren allemaal tot de soort "erwt". De meeste erwten worden gedopt gegeten, maar van sommige variëteiten, met name de peultjes en de suikererwt, zijn ook de (jonge) peulen eetbaar. De gele erwt wordt voor de veevoederindustrie geteeld. De spliterwt is afkomstig van de gedroogde landbouwerwt, waarbij de zaadhuid verwijderd wordt, waardoor de erwt in twee helften uiteenvalt. Het voordeel ervan is, dat er geen zaadhuiden zijn, waardoor de spliterwt tijdens het koken uiteenvalt. Daarom wordt hij veelvuldig gebruikt voor erwtensoep. Doperwten worden veelal akkerbouwmatig geteeld voor de verwerkende industrie. Ze worden verpakt in blik, glas en diepvries. In Japan en andere landen van het Verre Oosten, zoals Thailand, Taiwan en Maleisië, wordt de erwt geroosterd en gezouten als snack gegeten. In Engeland wordt de landbouwerwt in een traditioneel puddinggerecht gebruikt. Typen en rassen Erwten kunnen onderscheiden worden naar: Strolengte Er zijn erwten met langstro (rijs- of klimerwten) en met kortstro. Erwten met langstro moeten aan gaas of rijshout geteeld worden. Blauwschokkers, maar ook doperwten met langstro zijn daar voorbeelden van. De kreukerwt Kelvedon Wonder heeft halflangstro. Bladvorm Er zijn rassen waarbij alle of een gedeelte van de bladeren omgevormd zijn tot ranken. Dit zijn de zogenaamde bladloze of semi-bladloze rassen. Doordat deze rassen een opener gewas geven, treden er minder ziekten op. Zaadvorm Bij doperwten komen twee zaadtypen voor. Een type met in rijpe toestand ronde, gladde zaden en een type met gekreukte zaden. Dit komt door de verschillen in zetmeelsamenstelling. In rondzadige erwten komt amylopectine en amylose voor en in de gekreuktzadige vooral amylose. Hierdoor zijn de gekreuktzadige erwten smakelijker en zoeter. De gladde, rondzadige erwten zijn op het moment van oogsten lichtgroen van kleur. Bij de kreukzadige erwten zijn er rassen met lichtgroene en rassen met donkergroene zaden. In Engeland en Zweden wordt de voorkeur gegeven aan de donkergroene kreukerwten. Kwaliteit Voor de verwerkende industrie worden alleen kortstrorassen geteeld. Erwten in blik en glas worden naar fijnheid ingedeeld van zeer fijn (sortering I), extra fijn (sortering II), fijn (sortering III) en middenfijn (sortering IV). De fijne en middenfijne sorteringen worden veel samen met wortelen verwerkt. Vroeger was de fijnheid nauw verbonden met de mate van rijpheid van de erwt. Zeer fijne erwten waren nog jong en daarom zeer smakelijk. In de loop van de tijd is er sterk op fijnzadigheid veredeld. Vooral eerst in het rondzadige sortiment. De tegenwoordige rassen zijn ook als ze rijp zijn nog zeer fijnzadig en zegt de fijnheid dus niets meer over de rijpheid van de erwt. De verwerkende industrie gebruikt zelf voor het bepalen van de rijpheid en dus het oogsttijdstip de hardheid van de erwt, die met behulp van een tenderometer (Tm) wordt bepaald. Erwten met een laag tenderometergetal (Tm 90) zijn nog jong. Erwten met een hoog getal (Tm > 180) zijn rijp en daardoor melig en weinig smakelijk. Met de rijpheid neemt ook de meligheid toe. Voor het bepalen van de meligheid kan de hoeveelheid in alcohol onoplosbare delen worden gemeten. De waarde wordt uitgedrukt in A.I.S-eenheden (A.I.S. staat voor Alcohol Insoluble Solids). De smakelijkste erwten combineren een goede hardheid (Tm 90-120) met een lage A.I.S.-waarde. Op het etiket zou dus eigenlijk ook de Tm-waarde en de A.I.S.-waarde moeten worden vermeld. Oogst Voor de verwerkende industrie worden de erwten machinaal geoogst. Het gewas wordt afgemaaid en in een grote trommel ingevoerd. Door wrijving in de dorstrommel gaan de peulen open en komen de erwten vrij. Via zeven worden de erwten gescheiden van het stro. De erwten worden in water naar de fabriek vervoerd. Voedingswaarde 100 gram verse (rauwe) erwten bevat gemiddeld 10 g koolhydraten, 5 g eiwit en 0,3 g vet. Verder aan mineralen 20 mg calcium, 2 mg ijzer en aan vitaminen 0,4 mg caroteen, 0,17 mg B1, 0,16 mg B2 en 50 mg C. De energiewaarde van 100 g is 264 kJ. Ziekten en beschadigingen Bij aantasting door Amerikaanse vaatziekte (Fusarium oxysporum forma pisi ras I) sterft de plant af. Op besmette grond kunnen nog wel resistente rassen worden geteeld. Een belangrijke virusziekte is topvergeling. Deze ziekte wordt door bladluizen overgebracht van luzerne op erwten en tuinbonen. Topvergeling komt in Nederland het meeste voor in het zuiden en zuidwesten en in Flevoland. Ook voor deze ziekte zijn er resistente rassen. De erwtenpeulboorder kan de peulen aantasten door een gaatje in de peulwand te boren en vervolgens de erwten aan te tasten. Zie ook Erwtensoep Externe links Aanbevelende Rassenlijst Akkerbouw en Veehouderij 2020 erwt erwt Peulvrucht Cultuurgewas


text: Het Eurovisiesongfestival 2001 was het 46e Eurovisiesongfestival, en werd georganiseerd in Kopenhagen, Denemarken op 12 mei. Het programma werd gepresenteerd door Natasja Crone Back en Søren Pilmark. Zij presenteerden het programma bijna volledig in rijm. Hierop, en mede op de, volgens sommigen, flauwe grappen van de presentatoren, kwam naderhand in onder andere de pers veel kritiek. De hal, het voetbalstadion Parken, was de grootste zaal waar ooit een Songfestival is georganiseerd. De capaciteit was 38.000 toeschouwers. De helft van de toeschouwers in de zaal kon echter het podium onmogelijk bekijken. Favorieten in deze wedstrijd waren Slovenië, Frankrijk, Griekenland, en het gastland Denemarken. Ook de latino zangers van Malta en Spanje werden geacht het goed te doen. In bijna alle internetpolls was de Sloveense bijdrage echter de te kloppen tegenstander. De controverse van deze editie zou om het Zweedse liedje gaan, dat op voorhand werd beschuldigd van plagiaat. Het zou veel gelijkenissen vertonen met de Belgische inzending Liefde is een kaartspel van 1996. Desondanks liep dit met een sisser af en konden de Friends gewoon deelnemen, waarmee zij samen met de Litouwse inzending zo ongeveer de enige populaire inzendingen waren in de eerste helft van festival. Het publiek stemde voornamelijk op de liedjes in de tweede helft. Puntentelling Voor de puntentelling werd weer een videopresentatie gebruikt. Het oproepen van de landen ging op volgorde van deelname via beeldverbinding. Het geven van de punten gebeurde volgorde van laag naar hoog. Een van de presentatoren herhaalde het land en de punten in de taal (Frans of Engels) waarin ze gegeven werden om daarna beide gegevens in de andere taal te herhalen. De gegeven punten werden zichtbaar gemaakt door deze achter de landnaam te plaatsen, vóór de totaalscore van het land. Tussen de jury's door werd de tussenstand zichtbaar door het scorebord in volgorde van punten neer te zetten. Bij het geven van de punten stonden de landen echter weer in volgorde van optreden. De puntentelling werd geopend met de eerste 12 punten (uit Nederland) voor Estland, wat op dat moment een volstrekte verrassing was, maar wellicht nog te verklaren was doordat de helft van het Estse duo een Arubaan betrof. Estland zou in de eerste helft van de puntentelling meer hoge punten krijgen, maar werd op de hielen gevolgd door Denemarken, Frankrijk, Griekenland en Spanje. Topfavoriet Nusa Derenda uit Slovenië kon maar moeilijk bijbenen. Tot twee keer toe zou een uitreiking van de 12 punten overladen worden met luid boegeroep: dit gebeurde op momenten waar Frankrijk 12 punten kreeg (uit Bosnië met een 50/50 jury/televoting en Rusland met 100% jury), maar gastland Denemarken overgeslagen werd. De derde 12 punten die naar Frankrijk gingen (uit Portugal met 50/50 jury/televoting) ging, op dat moment, onverwachts niet naar Estland, en werd dus uitbundig bejubeld door het Kopenhaagse publiek. Echter, in de tweede helft ging Estland alle andere landen voorbij door zes keer 12 punten te ontvangen in zeven stemronden. Na de punten van Estland leek het nog spannend te worden: er moesten nog drie landen stemmen en dus kon ieder land in de top vier nog winnen: Estland met 166 punten, Denemarken met 165, Griekenland met 135 en Frankrijk had 132 punten. Toen alleen Denemarken de punten nog moest doorgeven was de Estlandse overwinning al een feit: met 190 punten waren zij niet meer in te halen door Denemarken, dat 177 punten had en dat sowieso geen punten aan zichzelf kon geven. De teleurstelling in Denemarken, dat nog lang kon ruiken aan de tweede overwinning in het televotingtijdperk, was groot: nog voordat Tanel Padar & Dave Benton & 2XL de reprise van hun liedje Everybody konden opvoeren, was te zien dat de hal al snel leegliep. Oude bekenden Het was de 3de keer in de geschiedenis dat alle deelnemers voor de eerste maal aantraden, maar net zoals in '70 en '89 stond een van de deelnemers het jaar ervoor op het songfestival als backing, dit jaar was dat Tanel Padar die vorig jaar als backing van Ines zong. In IJsland werd Eyjólfur Kristjánsson (ESF '91) voorlaatste. Amila Glamočak (ESF '96) werd 5de in de Bosnische preselectie. Jan Johansen die nog 3de was in '95 werd nu 4de in Melodifestivalen. In Kroatië bekend volk met Tereza Kesovija die Monaco vertegenwoordigde in '66 en Joegoslavië in '72. Tony Cetinski trad in '94 voor Kroatië aan, Emilia Kokic zat in de groep Riva die het songfestival won in '89. De groepen Put en Novi Fosili waren er ook bij, maar met een andere bezetting, Vladimir Kocis-Zec deed nu solo mee maar was origineel lid van Novi Fosili. De Zweedse Nanne Grönvall (ESF '96) probeerde het nu in het Verenigd Koninkrijk en werd daar 4de. In Slovenië nam 1X Band (ESF '93) deel aan EMA als 1X Orchestra maar stootten niet door naar de finale, wel in de finale zat Regina die in '96 voor Slovenië op het podium stond. Joy Fleming die in '75 voorlaatste werd voor Duitsland was nu 2de in de Countdown Grand Prix. In Denemarken zong Kenny Lübcke (ESF '92) nu in een band, maar dat was geen succes, Helge Engelbrecht zat in de groep Bandjo (ESF '87). Resultaten Terugkerende landen Verplicht terugtrekkende landen Stemprocedure Elk land kon televoten, en aan de beste liedjes werden 12, 10, 8, 7, 6, 5, 4, 3, 2 of 1 punten gegeven. Scoreblad Deze tabel is geordend volgens opkomen. Kaart Zie ook Lijst van deelnemers aan het Eurovisiesongfestival (alfabetisch) Lijst van deelnemers aan het Eurovisiesongfestival (chronologisch)


text: Het 47ste Eurovisiesongfestival vond plaats op 25 mei 2002 in de Saku Suurhal in Tallinn, Estland. Het programma werd gepresenteerd door Annely Peebo en Marko Matvere. België werd vertegenwoordigd door Sergio & The Ladies. Nederland was niet vertegenwoordigd, omdat er te weinig punten waren behaald het jaar voordien. De favorieten op voorhand waren de blinde zangeres Corinna May uit Duitsland en het damestrio Afro-Dite uit Zweden. Bij de bookmakers waren de subtoppers gastland Estland, het Verenigd Koninkrijk, Denemarken, Spanje en Frankrijk. Het programma Operación Triunfo (een soort mix van realityprogramma's als Big Brother en Idols) zou voor de Spaanse inzending zorgen. In een speciale Eurovisie-uitzending kozen de Spanjaarden voor zangeres Rosa met haar liedje Europe's Living A Celebration. In Tallinn bracht Rosa haar nummer bijgestaan door andere deelnemers van Operacíon Triunfo. De Duitse Corinna May kwam met vijf zangeressen naar Tallinn en met een liedje dat opnieuw geschreven werd door Ralph Siegel en Bernd Meinunger. Om de 'handicap' van Corinna enigszins te maskeren, werd een choreografie bedacht en werd Corinna gekleed in Anastaciastijl, compleet met zonnebril. Ze kon haar zenuwen niet onder controle houden en dit had hoorbaar effect op de vocale kwaliteiten van Corinna. Ook de dames van Afro-Dite met Never let it go konden de vocals niet zuiver op het podium ten gehore brengen en leek het alsof enkel de choreografie de boventoon voerde. Ook de Deense Malene die met een pop-ballad nog tot de outsiders gerekend werd, was zichtbaar nerveus en kon geen zuivere uitvoering van haar nummer geven. Door het falen van de favorieten ontstond er ruimte voor anderen: de uptempo Estse bijdrage van (de Zweedse) Sahlene en de ballades van de Britse Jessica Garlick en van de Franse Sandrine François. Toen kwamen er twee landen waar het tijdens de puntentelling om zou gaan. De popsong van Ira Losco uit Malta, Seventh wonder en het op Latin geïnspireerde nummer I wanna van Marie N uit Letland. Beide dames brachten hun nummers met een gimmick: tegen het einde van haar nummer blies Ira glittertjes in de camera, terwijl Marie N een show opvoerde met een lesbisch tintje. Zij danste, gekleed in herenkleding, met een van de achtergronddanseressen, maar tegen het einde van het nummer werd zij langzaam uitgekleed door de twee achtergronddansers en sloot Marie N haar optreden af in een avondjurk. De kritiek dat vooral deze show belangrijk zou zijn geweest voor het behalen van de overwinning en niet in de eerste plaats het lied, verdedigde Marie N op een persconferentie als zijnde logisch voor een wedstrijd op televisie wordt uitgezonden. In eerste instantie mocht Letland niet deelnemen, maar door de afzegging van Portugal kwam er plots een extra startplek vrij. Het toewijzen van deze startplek ging echter niet zonder slag of stoot: Nederland en Letland waren in 2001 allebei op exact 16 punten en een daarmee een gedeelde 18e plaats terechtgekomen, beide dus één plek achter de Portugese kandidaat die 17e was geworden. De vrijgekomen startpositie voor 2002 werd aan Letland toegewezen, aangezien dit land in 2001 twee keer een 8 scoorde, terwijl Nederland bij geen enkele jury hoger uitkwam dan een 6. Dit leidde tot Nederlandse verontwaardiging, aangezien Nederland van vier landen punten had gekregen en Letland maar van twee: de Baltische buren Estland en Litouwen. Echter, de Nederlandse protestgeluiden kregen bij de EBU geen luisterend oor en Letland trok met Marie N naar Tallinn. Puntentelling Voor de puntentelling werd weer een videopresentatie gebruikt. Het oproepen van de landen ging op volgorde van deelname via beeldverbinding. Het geven van de punten gebeurde volgorde van laag naar hoog. Een van de presentatoren herhaalde het land en de punten in de taal (Frans of Engels) waarin ze gegeven werden en daarna herhaalde de andere presentator beide gegevens in de andere taal. De gegeven punten werden zichtbaar gemaakt door deze achter de landnaam te plaatsen, vóór de totaalscore van het land. Tussen de jury's door werd de tussenstand zichtbaar door het scorebord in volgorde van punten neer te zetten. Bij het geven van de punten stonden de landen echter weer in volgorde van optreden. Nadat iedereen gewend was dat Malta en Letland bijna altijd wel punten kregen tijdens de puntentelling, stond niemand meer te kijken van het verloop van de telling. Favorieten Zweden en Duitsland stelden enorm teleur, en het gevecht om plaats drie bleef onbeslist tussen Estland en het Verenigd Koninkrijk. Letland en Malta liepen enorm uit op de rest. Nog voordat de laatste 12 punten zouden worden vergeven, was er een gelijke stand: 164 punten voor beide koplopers. Maar bijna niemand twijfelde meer aan een Letse overwinning, omdat die laatste 12 punten namelijk uit buurland Litouwen zouden komen. Enkele landen, waaronder België, meldden meteen na het festival dat ze een onderzoek zouden doen naar de manier van puntentelling en eventueel een aanpassing zouden voorstellen. Reden hiervoor was dat er door sommige landen strategisch gestemd zou zijn, door hoge punten onderling te verdelen. Terugkerende artiesten De Zweedse Sahlene die nu voor Estland aantrad was al eens backing vocal voor Zweden in '99 en Malta in '00. Kenny Lübcke (ESF '92) was backing vocal voor de Deense kandidaat. Twee van Sergio's Ladies waren al backing voor Nederland in '96. Corinna May won de Duitse finale in '99 maar werd gediskwalificeerd omdat haar lied al was uitgebracht. In Griekenland strandden Kostas Bigalis (ESF '94) en Elina Konstantopoulou in de nationale finale. Goran Karan zong twee jaar eerder nog voor Kroatië, nu werd hij tweede bij Dora. Ivo Linna (ESF '96) werd laatste in Estland. Bekende namen in Zweden met Friends die een jaar eerder nog vijfde werden, Kikki, Bettan & Lotta een verzameling van oudgedienden Kikki Danielsson, Elisabeth Andreassen en Lotta Engberg die samen voor zeven eurovisiebijdragen gezorgd hadden, Jan Johansen werd 3de in '95. In Denemarken zong Helge Engelbrecht van Bandjo (ESF '87) nu in de groep Neighbours die 2de werden. Kati Karney van de groep Mekado (Duitsland '94) probeerde het nu in Bosnië. In Duitsland werd Joy Fleming (ESF '75) net als een jaar ervoor tweede, Ireen Sheer (ESF '74, '78, '85) was 7de. Regina die in '96 voor Slovenië zong bleef nu in de halve finale steken. Ansichtkaarten Het thema geïmplementeerd voor de wedstrijd van dit jaar was 'een modern sprookje', die in de ansichtkaarten uitgezonden tussen de liedjes, die klassieke sprookjes eindigen met Estse situaties toonde duidelijk was. Resultaten Puntentabel De tabel is geordend naar volgorde van optreden. Terugkerende landen : na een jaar afwezigheid mochten de Belgen opnieuw deelnemen. : na de 21ste positie te hebben bereikt in 2000, moesten de Cyprioten een jaar bankzitten. In 2002 waren ze wel weer van de partij. : Nina Åström werd gedeeld 18de in 2000, niet genoeg om er in 2001 opnieuw bij te mogen zijn. Een jaar later was Finland wel weer present. : de Macedoniërs haalden twee jaar eerder de 15de plaats, niet genoeg om een jaar bankzitten te vermijden. : de 14de plaats in 2000 was niet genoeg om in 2001 opnieuw te mogen deelnemen. In 2002 waren de Oostenrijkers wel weer van de partij. : de Roemenen werden 17de in 2000, waardoor ze een jaar verplicht moesten thuisblijven. : Jane Bogaert werd in 2000 20ste. De Zwitsers moesten verplicht toekijken in 2001, maar waren een jaar later wel weer aanwezig. Terugtrekkende landen : de Portugezen mochten nog net deelnemen, maar besloten na de slechte prestaties van de afgelopen jaren een jaar thuis te blijven, waardoor Letland alsnog kon deelnemen, en won. Verplicht terugtrekkende landen : Gary O'Shaughnessy werd in 2001 21ste, waardoor Ierland moest thuisblijven in 2002. : Two Tricky werd een jaar eerder laatste, waardoor de IJslanders een jaartje moesten overslaan. : Michelle werd in 2001 18de. Nederland moest hierdoor in 2002 verplicht bankzitten. : Haldor Lægreid zorgde voor een gedeelde laatste plaats in 2001, waardoor Noorwegen er dit jaar niet bij mocht zijn. : Piasek werd het jaar voordien 20ste. Polen bleef dan ook verplicht een jaartje thuis. Zie ook Lijst van deelnemers aan het Eurovisiesongfestival (alfabetisch) Lijst van deelnemers aan het Eurovisiesongfestival (chronologisch)


text: Het Eurovisiesongfestival 1986 was het eenendertigste Eurovisiesongfestival en vond plaats op 3 mei 1986 in Bergen, Noorwegen. Het programma werd gepresenteerd door Åse Kleveland. Van de 20 deelnemende landen won België met het nummer J'aime la vie, uitgevoerd door Sandra Kim. Dit lied kreeg 176 punten, 15,2% van het totale aantal punten en 77,2% van de maximale score. Met 140 punten werd Zwitserland tweede, gevolgd door Luxemburg op de derde plaats met 117 punten. De gastvrouw voor de avond was Åse Kleveland, die in 1966 3de werd voor Noorwegen. Interludium Tijdens het tellen van de stemmen speelden Sissel Kyrkjebø en Steinar Ofsdal Puntentelling Stemstructuur Net als het voorgaande jaar werden in de nationale jury punten toegekend aan elk liedje. Het liedje met het meest aantal stemmen kreeg twaalf punten, de tweede keus kreeg tien punten en de derde plaats tot en met tiende plaats kregen acht tot en met één punten. Stemmen op het eigen land was niet toegestaan. Score bijhouden De score werd bijgehouden op een scorebord dat in de zaal hing. Het bord was qua indeling een kopie van het scoreoverzicht van vorig jaar. De landen stonden in het Engels op het bord. Voor de naam was de vlag en een extra cijfer-vak te zien. Achter elk land stond het totale aantal punten. De gegeven punten werden gelijk bij het totaal van het land opgeteld. De presentatrice stond op het podium, schuin voor het scorebord. Het land dat de punten aan het doorgeven was, was herkenbaar doordat op het vlakje voor de naam een rondje (de "bovenkant van de 8") te zien was. Tussen het opbellen werd de tussenstand op het scorebord zichtbaar. Nadat een land alle punten had gegeven verscheen een cijfer dat de rangorde in te tussenstand aangaf voor de naam van het land in het extra cijfer-vak. Eerst de top vijf en na een paar seconden de gehele stand. Bovendien was de naam van het land dat op dat moment de leiding had verlicht. Stemmen Het bellen van de landen ging op volgorde van deelname. Het geven van de punten gebeurde in volgorde van laag naar hoog. De vertegenwoordiger van het land noemde het land en het aantal punten in het Engels of Frans. De presentatrice herhaalde dit in de taal waarin de punten gegeven werden om daarna beide gegevens in de andere taal te herhalen. Daarbij werd zowel in het Engels als het Frans points gebruikt. Beslissing Denemarken gaf de beslissende stem voor de winnaar: met 152 punten was België niet meer in te halen door Zwitserland, dat 29 punten minder had toen er nog maar twee landen hoefden te stemmen. Resultaat Terugkerende artiesten Nationale keuzes In Joegoslavië waren Seid Memić-Vajta en Daniel er bij in de preselectie. Dan Duskey van The Duskeys, die in 1982 voor Ierland zongen, trad nu aan bij A Song for Europe in de groep Palace. In Turkije was Nilüfer van de groep Nazar erbij (Eurovisiesongfestival 1978), nu zong ze solo. Véronique Müller (ESF '72) probeerde opnieuw deel te nemen in Zwitserland, nu in de groep Lily Lilas. Ook in Israël een solo: Yehuda Tamir van de groep Milk & Honey werd vierde bij Kdam. Linda Martin, die twee jaar eerder nog als tweede eindigde, was nu vierde in de Ierse preselectie. In Duitsland herkansten Dschinghis Khan (ESF '79) en Joy Fleming (ESF '75). De vorige twee Finse deelnemers Kirka en Sonja Lumme namen deel aan de preselectie. In Portugal deed Fatima Padinha van de groep Doce en Gemini mee. Terugkerende landen (zie ook Joegoslavië op het Eurovisiesongfestival) (zie ook Nederland op het Eurovisiesongfestival) Debuterende landen (zie ook IJsland op het Eurovisiesongfestival) Terugtrekkende landen (zie ook Griekenland op het Eurovisiesongfestival) (zie ook Italië op het Eurovisiesongfestival) Kaart Trivia De uitzending in Nederland werd verzorgd door de Veronica Omroep Organisatie, toen nog een publieke omroep. De NOS was namens de VOO wel verantwoordelijk. Zie ook Lijst van deelnemers aan het Eurovisiesongfestival (alfabetisch) Lijst van deelnemers aan het Eurovisiesongfestival (chronologisch)


text: Empedocles (Oudgrieks: Ἐμπεδοκλῆς, Empedokles; ca. 492 v.Chr. — ca. 432 v.Chr.) was een ziener, staatsman, dichter en vooral arts en presocratische filosoof uit Acragas, Sicilië. Volgens klassieke bronnen toonde hij graag zijn rijkdom en zag hij zichzelf als een god, verrichtte hij wonderen en maakte hij zich nuttig voor zijn medeburgers, zodat hij een populair persoon werd. Zijn filosofie is eclectisch. Alles zou bestaan uit een mengsel van vier eeuwige elementen. Twee natuurkrachten, Liefde en Strijd, werken daar op in en zorgen voor ontstaan en vergaan van de dingen. De krachten nemen om de beurten toe en af in dominantie, zodat de kosmos een eeuwige cyclus doormaakt van toenemende scheiding en vereniging. Leven ontstaat door een balans van beide. Het eerste leven bestaat uit goddelijke daimonen. Die worden corrupt en moeten vervolgens een reeks van reïncarnaties doormaken om weer zuiver te worden. De mens is zo'n tussenstadium van incarnatie. Plato, Lucretius en neoplatonisten gebruikten ideeën van Empedocles, en de elementenleer werd van grote invloed in de premoderne wetenschap, zoals geneeskunde en alchemie. De anekdotes over Empedocles' leven en dood werden vooral vanaf de zeventiende eeuw gebruikt in kunst en literatuur door bijvoorbeeld schrijvers als Friedrich Hölderlin. Leven Over het leven en werk van Empedocles is in verhouding tot andere presocraten veel geschreven en bewaard gebleven in de oudheid. Weinig is echter zeker, omdat in de hellenistische periode veel apocriefe biografische verhalen ontstonden op grond van zijn eigen werk. Veel daarvan zijn verzameld door de laat-klassieke doxograaf Diogenes Laërtius in zijn Leven en leer van beroemde filosofen, en gaan vooral over Empedocles' politieke activiteiten en overlijden. Ze zijn vermoedelijk het resultaat van verheerlijking of spot bij latere auteurs. Daarbij hebben biografen de filosofische link met Pythagoras wellicht aangegrepen om het leven van Pythagoras te gebruiken als basis voor dat van Empedocles. Beiden droegen purperen gewaden, werden bekendheden (zowel politiek als door wonderbaarlijkheden) en beweerden goddelijk te zijn. De meest zekere gegevens zijn dat Empedocles in de vijfde eeuw v.Chr. leefde in Acragas, behoorde tot de sociale bovenlaag, politiek geëngageerd was en zowel arts als filosoof was. Omstreeks 492 v.Chr. werd Empedocles geboren in Acragas, destijds een welvarende Griekse kolonie op Sicilië. Zijn familie was welgesteld en telde enkele bekendheden. Zo fokte zijn grootvader Empedocles renpaarden en won hij een prijs op de paardenrennen bij de Olympische Spelen (71e Olympiade), en bekleedde zijn vader (Meton, Exaenetus of Archinomus) een belangrijke functie in het stadsbestuur. Volgens sommigen had Empedocles een zus en een broer (Callicratides), en een dochter en een zoon (Exaenetus). Hij was in de bloei van zijn leven rond de 84e olympiade (444-441 v.Chr.). Reputatie Empedocles kreeg een goede opleiding, en het is zeker dat hij arts werd, omdat hij in latere medische bronnen wordt aangehaald. Daarnaast was hij een filosoof en redenaar. Aristoteles noemt hem de uitvinder van de retorica, wat onwaarschijnlijk is. Zijn leerlingen waren de sofist Gorgias van Leontini en zijn eigen minnaar Pausanias. Hij schreef een filosofische leerdicht dat hij liet voordragen door de rapsode Cleomenes bij de Olympische Spelen van 400 v.Chr. en heeft het zelf waarschijnlijk ook voorgedragen op verschillende plaatsen. Toch stichtte hij geen eigen filosofische school. De filosoof beschouwde zichzelf naar eigen zeggen als quasi-goddelijk en liet zich bewonderen en vereren. Daarnaast stelde hij zijn rijkdom tentoon door het dragen van een gouden kroon, purperen mantel, gouden riem, bronzen sandalen en een (Delfische) lauriertak. Door dit alles werd hij later wel beschuldigd van zelfingenomenheid. Er deden ook heel wat legenden over Empedocles de ronde. Zo vertelden men dat hij de winden kon beheersen en een vrouw weer tot leven wekte die dertig dagen dood had geschenen. In Acragas werd hij niettemin een geliefd persoon om enkele redenen. Ten eerste probeerden aristocraten de macht te grijpen na de val van de tiran Thrasydaeus in 470 v.Chr., maar Empedocles verzette zich daartegen en had een prominente rol in het vestigen van een democratisch regime. Hij hief een oligarchische vereniging, de Duizend, op en moedigde politieke gelijkheid aan. Dit vergrootte zijn populariteit en deed het volk hem de koningskroon aanbieden, al weigerde hij die. Ten tweede had hij succes als arts en wonderdoener. Zo zou hij een vrouw die niet ademde dertig dagen in leven hebben gehouden en vervolgens genezen hebben. Hij werd naar eigen zeggen geraadpleegd door duizenden mensen. Ten derde was hij vrijgevig. Hij betaalde bijvoorbeeld de bruidsschat voor diverse armlastige meisjes. Ten vierde zorgde hij voor technische vooruitgang. Zo liet hij naar verluidt ezelshuiden op de heuvels neerhangen om de oogst te beschermen tegen uitdrogende wind, en liet hij op zijn kosten twee rivieren omleggen, waardoor het bedorven water van een derde stroom gezuiverd kon worden werd nabij Selinous, dat door de pest getroffen was. De ziekte verdween, en de bewoners van Selinous legden dat uit als magie, waardoor Empedocles sterker werd vereerd. Desondanks noemden sommigen hem een oplichter (góes). Hij was prominent en reisde veel. Zodoende leerde hij niet alleen de dichters Pindarus, Aeschylus en Simonides kennen, maar vermoedelijk ook de filosofen Parmenides en Zeno uit Elea. Tevens was hij bekend met de pythagoreeërs en het orfisme, een mysteriecultus. Eén reis was bijvoorbeeld naar de stad Thurii kort na 444 v.Chr., waar hij vermoedelijk de geschiedschrijver Herodotus ontmoette. Een andere was om de Olympische Spelen bij te wonen. Zijn vijanden verzetten zich echter tegen zijn terugkeer naar Acragas, en het is onbekend of hij in zijn latere leven nog is teruggekeerd. Vermoedelijk overleed hij in de Peloponnesus. Overlijden Toen de filosoof overleed rond 432 v.Chr., was hij volgens Aristoteles en Heraclides zestig jaar, volgens anderen 77. Over zijn dood bestaan verschillende anekdotes, die vermoedelijk zijn verzonnen om te spotten met zijn filosofie. Hij stelde namelijk dat de dood niet bestond en dat de materie gevormd werd door vier elementen (aarde, lucht, water en vuur), en die spelen juist een beslissende rol in elk verhaal. In een paar verhalen reisde Empedocles af naar de Peloponnesus, waar hij bijvoorbeeld van zijn wagen viel (element aarde) en overleed aan de verwonding. Een variant hierop plaatst die gebeurtenis op Sicilië. Een ander verhaal is dat hij de Etna op Sicilië beklom en zich in de krater wierp (element vuur) om aan te tonen dat hij een god was. Dat dit niet werkte werd duidelijk toen de vulkaan een bronzen sandaal weer uitspuwde. Volgens andere verhalen verdronk de filosoof op zee (element water) of verhing hij zich (element lucht). Tot slot bestaat de overlevering dat hij na een offerfeest verdween in de nacht, en dat er een lichtflits verscheen toen men hem riep, waaruit men afleidde dat hij nu een god was. Werk Aan Empedocles werden literaire teksten toegeschreven, namelijk tragedies (7 of 43), een hymne aan Apollo, De oversteek van Xerxes, en epigrammen. Zijn auteurschap ervan is zeer twijfelachtig, al zijn mogelijk enkele fragmenten van De oversteek van Xerxes en de hymne overgeleverd. Daarnaast stonden politieke traktaten en een Medische verhandeling op Empedocles' naam, waarschijnlijk verzinsels om zijn reputatie als staatsman en arts te onderstrepen. Wel schreef hij filosofische werken, waarvan als titels Over de natuur (Peri fyseōs) of Natuurwetenschappelijke dingen (Fysica) en de Zuiveringen (Katharmoi) bekend zijn. Die droeg hij op aan zijn minnaar Pausanias. Van de Zuiveringen bestonden in de twaalfde eeuw nog kopieën in Constantinopel, en een mogelijk complete editie van Empedocles' filosofische werk bestond nog in de zestiende eeuw. Niet één complete tekst haalde de moderne tijd. Er bestaan nog slechts fragmenten en testimonia (getuigenissen) bij latere, klassieke auteurs. Filosofisch werk In klassieke bronnen bestaat onduidelijkheid over het aantal boekdelen en de lengte van de werken. De fragmenten die auteurs expliciet toewijzen aan een boekdeel staan in het eerste, tweede of derde boek van Over de natuur, of in het tweede boek van Zuiveringen. Diogenes Laërtius spreekt van vijfduizend verzen in totaal, de Suda echter van tweeduizend. In het moderne onderzoek bestaat discussie over de vraag of er daadwerkelijk twee afzonderlijke filosofische teksten bestonden. Lange tijd ging men uit van twee afzonderlijke werken, waarbij Over de natuur van natuurwetenschappelijke aard zou zijn, en de Zuiveringen van religieus-esoterische aard. Sommigen waren van mening dat (schijnbare) tegenstrijdigheden tussen fragmenten onder de respectieve titels werden verklaard doordat de twee teksten waren geschreven op verschillende momenten in Empedocles' leven. In de loop van de twintigste eeuw groeide niettemin de consensus dat Empedocles' denken één geheel vormde. Sinds 1987 maakt de opvatting opgang dat Empedocles slechts één filosofisch werk schreef. Plato en Aristoteles verwezen namelijk niet naar twee leerdichten. Slechts één bron, Diogenes Laërtius, noemt expliciet twee afzonderlijke werken met aparte titels, op grond van diverse secundaire bronnen. De verschillende titels worden verklaard doordat schrijvers in Empedocles' tijd hun werk vaak geen titel meegaven, Over de natuur een generieke titel was, en dat het werk in een vroeg stadium misschien als titel Over de natuur en zuiveringen had. Tevens maakten vroege filosofen nog geen strikt onderscheid tussen religie en wetenschap. In 1999 werd een editie gepubliceerd van de Straatsburger Papyrus, waarin nieuw ontdekte Empedocles-fragmenten staan. Daaruit bleek dat religieuze onderwerpen wel degelijk naast natuurwetenschappelijke stukken stonden. Alle vermeende Zuiveringen-fragmenten passen binnen Over de natuur. Dit overtuigde meer onderzoekers ervan dat Empedocles maar één werk schreef, maar er bestaat nog geen consensus. Fragmenten Van Empedocles is meer materiaal overgeleverd dan van andere presocraten. De belangrijkste oorzaak daarvan is dat Aristoteles (en zijn commentatoren) expliciet reageerde op zijn filosofie. Verder zijn fragmenten bewaard dankzij onder anderen Plutarchus, kerkvader Hippolytus en neoplatonist Simplicius, maar ook de doxografische traditie, die bij Empedocles echter sterk verkleurd is door Aristoteles en zijn volgelingen. In totaal bestaan nog 150 fragmenten. In lengte vormen die een tiende van het complete werk, als dat inderdaad vijfduizend verzen telde. Als twee werken bestaan hebben, dan worden door klassieke auteurs slechts drie expliciet toegewezen aan Zuiveringen: over botanie, over embryologie, en een opmerking aan een vriend. Acht worden toegewezen aan Over de natuur. Over de volgorde van de fragmenten bestaat geen duidelijkheid. Niet twee editeurs en onderzoekers zijn tot eenzelfde verdeling en ordening van de fragmenten gekomen. Structuur Het werk begon met een voorwoord (proëmium), waarin de auteur vertelt wie hij is en wat hij biedt. Zijn filosofie moet inzicht in de natuur en verlossing van de geest bieden. Zijn inzichten zijn gericht tot zijn minnaar Pausanias. Het eigenlijke betoog begint met een paar opmerkingen over denkbeelden van Parmenides. Vervolgens legt hij zijn eigen filosofie uit, met een beschrijving van de beginselen die er zijn in de natuur, van de vorming van de kosmos, van de hemellichamen, en van het ontstaan van leven. De globale structuur vertoont raakvlakken met het leerdicht van Parmenides. Stijl Empedocles was een Homeruskenner en schreef zijn filosofische werk in dactylische hexameters, typerend voor epiek. In zijn taalgebruik verwijst hij veel naar Homerus, maar ook naar Hesiodus, Parmenides en andere dichters. Daarbij geeft hij woorden en frasen soms een nieuwe betekenis. Zo noemt Homerus de godin Athena 'uilogig' (glaucōpis), terwijl Empedocles hiermee de maan aanduidt. Een ander voorbeeld van homerisch taalgebruik met hernieuwde betekenis is fragment B52: Het vers lijkt op Ilias 8, verzen 508-509, waar de vele vuren staan beschreven die de Grieken 's nachts aanstaken. Empedocles wilde hier wellicht suggereren dat het vuur in de onderwereld hetzelfde element is als het vuur op aarde en het vuur van de zon en de sterren. Zijn stijl is beschreven als 'verzorgd' maar soms 'hoogdravend', en wordt gekenmerkt door klankeffecten, neologismen en metaforen zoals de zee als 'het zweet der aarde', maar ook door woordspel en dubbelzinnigheid, zoals phōs, 'licht' en 'mens' in de zin: 'Wanneer licht in de vorm van een mens gemengd op lucht stoot, [...] dan zeggen mensen dat dat "geboren worden" is'. Ook bevat het leerdicht retorische effecten. Zo spreekt hij in zijn voorwoord zijn publiek rechtstreeks aan met de woorden 'zoals jullie weten' (humin), terwijl de gewoonte was om de goden aan te roepen. Stijlaspecten zoals woordspel, literaire verwijzingen, metaforen en dubbelzinnigheid bemoeilijken de tekstinterpretatie, maar een verklaring is Empedocles' diepe overtuiging dat de werkelijkheid niet zonder meer is wat ze lijkt, dat er diepe verbanden bestaan tussen zaken die niets met elkaar te maken lijken te hebben, en dat er dus een fundamentele eenheid bestaat. Filosofie Positie Van Empedocles worden verschillende leermeesters gegeven, zoals Pythagoras en Parmenides, die allen echter onwaarschijnlijk of chronologisch onmogelijk zijn. Bij Parmenides lijkt eerder intellectuele invloed te hebben bestaan dan een leraar-leerlingrelatie. Empedocles was eclectisch en herwerkte de Ionische natuurfilosofie in reactie op de filosofische kritiek van Parmenides. Van Heraclitus nam hij waarschijnlijk de noties over dat het principe Strijd (Eris) verandering in de natuur veroorzaakt en dat één morele orde (Logos) mens en natuur bestuurde. Van Parmenides nam hij de gedachte dat er maar één Zijnde is, zonder leegte, niet-Zijnde, kwalitatieve veranderingen en echt ontstaan en vernietiging. Van Xenophanes nam hij de abstracte, anti-antropomorfe theologie over. Hij was vermoedelijk bekend met het werk van Anaxagoras, maar niet met dat van de latere Eleaten en de atomisten. Wat hem onderscheidde van de Ionische filosofen (onder anderen Heraclitus en Xenophanes) en post-Parmenidische filosofen (onder anderen Anaxagoras, Leucippus en Democritus) is zijn interesse voor leefregels, geestelijke zuiverheid, de onsterfelijke ziel, reïncarnatie (metempsychosis) en pythagoreïsche getallenleer. Dit is verklaarbaar, omdat in Magna Graecia (Zuid-Italië en Sicilië) de belangstelling voor het hiernamaals groter was. Het orfisme en pythagorisme bloeiden er, stromingen die de nadruk legden op leefregels, reinheid, reïncarnatie en de invloed op het leven na de dood door handel en wandel. Elementenleer Op grond van Parmenides' eeuwige, onveranderlijke Zijnde ging Empedocles uit van zes eeuwige, onveranderlijke beginselen: wetmatigheden Liefde en Strijd, en vier elementen, aarde, water, vuur en lucht. De elementen hebben verschillende namen. Vuur is bijvoorbeeld de zon, water de zee en de regen. Ook gebruikte hij godennamen: Nestis is het water, Zeus de lucht (aither), Hades het vuur, Hera de aarde. Door hun vitaliteit noemde Empedocles hen vooral 'wortelen' (rhizōmata). Ze waren de grondstof van de kosmos, en alles bestond uit verschillende mengsels van die elementen. Verandering, ontstaan en vergaan zijn niets anders dan het herschikken van de elementen: 'Het is onmogelijk dat geboorte plaatsvindt uit wat niet bestaat, en het is onuitvoerbaar en ongehoord dat iets wat bestaat helemaal te gronde gaat'. Dingen kunnen hooguit uiteen vallen in de afzonderlijke elementen. Daarin volgde Empedocles Parmenides, die stelde dat niet-zijn en leegte onmogelijk zijn. Die ging er echter ook van uit dat alles is en niet wordt (zoals Heraclitus dacht), terwijl de elementenleer wel verandering veronderstelt. Presocratische voorgangers hadden ieder ook een oersubstantie aangewezen als basis voor de kosmos (de archè), maar kenden elementen hun eigen positie binnen de kosmos toe met vaste eigenschappen, waarbij het ene element soms uit het andere voortkwam. Empedocles stelde de vier elementen gelijk en maakte er absolute beginselen van. Liefde en Strijd Verandering in substantie en dus in de verhouding tussen elementen werd volgens Heraclitus veroorzaakt door de natuurkracht Strijd, maar volgens Empedocles door de eeuwige Liefde en Strijd. Liefde leidt tot verbinding en vermenging van ongelijke delen, Strijd tot uiteenvallen en scheiding daarvan. Strijd werkt dus volgens het principe: het gelijke trekt het gelijke aan. Zo ontstaan bijvoorbeeld aarde en zee. De beginselen staan niet, zoals Aristoteles dacht, gelijk aan Goed en Kwaad. Strijd toont namelijk het wezen van de werkelijkheid: de afzonderlijke elementen. Bovendien is creatie alleen mogelijk bij harmonie van beide krachten, al is Liefde wel belangrijker. Daarbij komt dat de huidige wereld toenemende Strijd bevat, en de mens heeft daarmee te leren leven. Liefde en Strijd sturen verandering aan, maar zorgen niet voor het natuurlijke gedrag van een element, zoals vuur dat altijd omhoog gaat. Liefde heet soms ook Aphrodite, Cypris of Harmonie. Strijd heet soms wrok of onenigheid. Sterfelijk is wat door elementen en de krachten bijeen wordt gehouden. Zodra Liefde heerst, wordt de kosmos bolvormig en zijn de elementen perfect vermengd. Kosmische cyclus Door de werking van de zes beginselen maakt de kosmos een voortdurende cyclus door. Over de betekenis van die cyclus is door onderzoekers veel gedebatteerd, en er bestaat weinig consensus. Een invloedrijke opvatting is dat onze leefbare wereld slechts kan ontstaan in de eerste helft, als er toenemende Liefde is. Een ruimere visie is dat de leefbare wereld bestaat in de tussenliggende periodes met nog slechts toenemende Liefde en toenemende Strijd. Het lijkt er echter op dat Empedocles de huidige wereld plaatste in een fase van toenemende Strijd. De gedachte dat de wereld het resultaat is van een worsteling tussen tegendelen is wellicht overgenomen van Heraclitus. 'Afwisselend hebben ze de overhand bij de voortgang van de cyclus.' Onder Liefde zou de kosmos ineenkrimpen tot een klein punt waarin de afzonderlijke elementen niet langer bestaan, en de tijd gaat dan ook sneller. Onder Strijd zet alles uit, gaat de tijd langzamer, en zijn de elementen zuiver gescheiden in de vorm van vier concentrische sferen. Van zwaar naar licht: aarde, water, lucht en tot slot vuur aan de buitenkant. Die scheiding ontstaat doordat Strijd een draaibeweging maakt, waardoor lichtere elementen naar de buitenkant van de kosmos drijven. Ontstaan van leven Als Siciliaan kende Empedocles de Etna en dus de hitte en het vuur binnenin de aarde. Dat vuur verhardt het element aarde en werkt zich een weg omhoog, zoals vlammen dat ook doen. Daardoor 'zweet' de aarde, waardoor zeeën en leven ontstaan. Zolang Liefde overheerst, is er een harmonieuze, utopische Gouden Tijd met slechts leven in potentie. Dan vormen zich daimonen, geestelijke wezens die een deel van de harmonie behouden en een deel opgeven om individuen te worden, wat kan dankzij Strijd. Door Strijd ontstaan mettertijd ook fenomenen als bloedoffers, bloedvergieten, meineed en vlees eten, en dergelijk verval zorgt voor degeneratie. De daimonen incarneren zodoende als mensen. Naarmate Strijd in kracht toeneemt, ontstaan vervolgens monsters zoals de Minotaurus en uiteindelijk ook losse ledematen. Het tegenovergestelde proces vindt plaats als de kosmische cyclus weer van Strijd naar Liefde gaat.Empedocles betrok bij de formatie van de wereld tevens botanie en biologie, in het bijzonder menselijke biologie. Hij gaf een voor die tijd goede beschrijving van het menselijk oog, en stelde dat de mens niet alleen ademt door neus en mond, maar ook door poriën in de huid. Verder behandelde hij zintuiglijke waarneming, pijnbeleving, spijsvertering, de vorming van botten, bloed en vlees door het vermengen van elementen, en embryologie. Zo zou zowel de man als de vrouw actief bijdragen aan de vorming van de embryo, en hangt de bepaling van het geslacht af van de temperatuur in de baarmoeder. Seksuele differentiatie is verdeeldheid en dus het werk van Strijd, maar het verlangen naar elkaar en het scheppen van leven is het werk van Liefde. Toch is heteroseksualiteit en voortplanting tevergeefs ingaan tegen de natuur, omdat de kosmische cyclus toenemende Strijd kent. Reïncarnatie en reinheid De zoögonie hangt samen met de theorie van reïncarnatie. Reïncarnatie veronderstelt zielsverhuizing (metempsychosis) en dus een onsterfelijke ziel, maar volgens Empedocles zijn enkel de vier elementen eeuwig en onveranderlijk. Daarom is sprake van relatieve onsterfelijkheid, waarbij de ziel één wereldcyclus meegaat, om vervolgens te worden opgenomen in de vermenging van Liefde of verwoest door Strijd. Mogelijk deelde Empedocles de opvatting van pythagoreïsche tijdgenoten dat niet alleen de kosmos telkens opnieuw terugkeert, maar daarmee ook de ziel. Een andere verklaring is dat hij de ziel mogelijk identificeerde als een van de elementen. Als de ziel één cyclus meegaat, dan is die ziel wat Empedocles een lang levende daimon noemt. Daimon kon oorspronkelijk verwijzen naar een (Olympische) god, halfgod en naar wat nu als verpersoonlijkte natuurkrachten worden beschouwd. Bij Empedocles zorgt de daimon ervoor dat de morele en intellectuele eigenschappen van een persoon voortleven. Of de val van de daimon een keuze of noodzaak is, en wat het proces van reïncarnatie aanstuurt, blijft onduidelijk. Het leven op aarde is een straf voor de gevallen daimon/ziel. Vroege ontwikkelingsstappen in de hiërarchie van incarnaties zijn de leeuw onder de dieren en de laurier onder de planten. Van alle menselijke incarnaties staan 'profeten, zangers van hymnen, helers en leiders' het hoogst in aanzien en dus het dichtst bij de goden. Tot slot 'wonen ze als disgenoten samen met andere onsterfelijken, bevrijd van menselijk leed en onvermoeibaar voortlevend'. Empedocles voorzag dit stadium duidelijk voor zichzelf, aangezien hij ook de status van profeet, zanger, heler en politiek leider had. Het mogelijke eindstadium van de hiërarchie zou eenwording met Liefde kunnen zijn. Slechts door herhaalde reïncarnatie krijgt de daimon de ervaring om de daarvoor vereiste verlichting te bereiken. Kennis van vorige levens is daarom een bron van wijsheid voor de wijze. Door zuiver te leven kan men zodoende weer een god worden. Empedocles gaf bijvoorbeeld pythagoreïsche voedselvoorschriften, zoals een verbod op het eten van bonen en vlees, omdat men daarmee een gereïncarneerde verwant zou kunnen opeten. Die regels dragen bij tot een zuiver leven. Ook belangrijk zijn het hebben van kennis over de goden en de natuur, en het verwerpen van bloedoffers en grote seksuele activiteit (maar geen onthouding). Gematigdheid in alles was voor de presocraat wellicht belangrijk. Astronomie Empedocles' astronomische ideeën moeten worden gereconstrueerd via testimonia. Het vallen van de avond komt doordat de aarde het zonlicht onderschept. Verder verklaarde hij dat de maan haar licht krijgt van de zon, en dat de zonsverduistering werd veroorzaakt door de maan. De buitenlaag van de hemel stelde hij vermoedelijk voor als hard ijs, dat niet omlaag valt dankzij de draaiende beweging ervan. Die beweging houdt de aarde ook stil op zijn plaats. In een vroeg stadium van de wereldformatie kristalliseerde de lucht (aither) uit tot de hemel onder invloed van het vuur. Restanten daarvan bleven achter en vormden de sterren, maar de rest vormde de zon. Dat is bijvoorbeeld het creatieve resultaat van Strijd middels het gelijkheidsprincipe: vuur trekt vuur aan. De presocraat schreef ook over de maan en haar fasen, maar daarover is niets bekend. Kennisleer Empedocles stelde dat de werkelijkheid goed begrepen kon worden indien men zijn zintuigen en zijn verstand voorzichtig gebruikt, en daarmee sprak hij Parmenides tegen. Alles in de natuur is 'intelligent' in die zin, dat het zijn natuurlijke plek opzoekt en vindt, zoals vuur dat van nature opstijgt. Zo gaat het ook met menselijk inzicht, indien men onbevooroordeeld waarneemt zonder het gebruikelijke associatieve denken. De presocraat beweerde dat 'er van alle dingen die zijn ontstaan afstroomsels afkomen', van dieren tot en met onbezielde natuur. Wat die precies inhouden, is niet duidelijk. De afstroomsels zorgen er niet alleen voor dat ijzer wordt aangetrokken door de magneet, maar ook dat mensen dingen via 'poriën' in de zintuigen kunnen waarnemen. Alles bestaat echter uit de elementen, dus ook de afstroomsels, en de reden dat de mens de dingen via afstroomsels kan kennen, is het gelijkheidsprincipe: 'Met aarde ontwaren we aarde en water met water.' Kennis van de dingen ontstaat in het hart, want dat is goed doorbloed, en dat bloed bevat de beste vermenging van de elementen. Het menselijk inzicht is doorgaans echter beperkt, omdat niet iedereen evengoed oplet. De natuur toont ook niet meteen haar ware aard. Daarom is een (goddelijke) leermeester zoals Empedocles nodig. Pas door waarneming te combineren met zijn betoog, zou men geestelijk een hoger niveau bereiken en goddelijk worden. Alleen een god heeft het hoogste inzicht, maar die is niet antropomorf, een mening die Xenophanes ook had. Hij is zuiver geestelijk, overal aanwezig, en kan ook alleen met de geest worden gekend. Invloed Aristoteles citeerde Empedocles in veel ruimere mate dan Plato, onder andere in De respiratione, De sensu, De generatione et corruptione en Metafysica. Aristoteles beschouwde Empedocles als een belangrijk filosoof, maar was het niet altijd met hem eens. Empedocles' ideeën over zielsverhuizing, een leven na de dood, mogelijke terugkeer naar de goden door zuiver te leven en een werkelijkheid voorbij het direct waarneembare werden opgepikt door Plato in zijn dialoog Phaedo en latere geschriften. Ze bleven voortleven in het middenplatonisme en neoplatonisme. Neoplatonisten zoals Syrianus, Asclepius, Simplicius en Porphyrius citeerden de presocraat daarom op zo'n manier dat verschillen in filosofische opvattingen werden genivelleerd, als onderdeel in de polemiek van de neoplatonisten tegen het materialisme van de epicuristen. Ze namen de idee van de bol over waarin Liefde alles harmonieus vermengde als gelukzalig, levend, goddelijk en een. Empedocles interpreteerden ze onder andere zoals kerkvader Hippolytus (derde eeuw) had gedaan. Volgens hem behoorden de goden of 'de gezegenden' van Empedocles tot 'de intelligibele wereld' die tot eenheid is gemaakt door Liefde. Daartegenover staat onze wereld van verdeeldheid en beweging, gevormd door de elementen dankzij Strijd. Die Strijd stelde Hippolytus gelijkt met de kwaadaardige demiurg ('schepper') in het denken van de ketter Marcion. De intelligibele wereld van Liefde waar de Ideeën verbleven, stelden de neoplatonisten gelijk met de goddelijke bol als wereld naast de onze. Op artistiek gebied inspireerde het leven en werk van Empedocles de Duitse dichter Friedrich Hölderlin tot het schrijven van een treurspel, genaamd Der Tod des Empedokles. De Engelsman Matthew Arnold schreef een 'dramatic poem' in twee bedrijven, genaamd Empedocles on Etna. Friedrich Nietzsche maakte schetsen voor een drama Empedocles, maar dat is onvoltooid gebleven. Nederlandse vertalingen Aarde, lucht, water en vuur. Vert. R. Ferwerda. Amsterdam: Athenaeum - Polak & Van Gennep, 1997. Aarde, lucht, water en vuur. Vert. R. Ferwerda. Budel: Damon (Marginalia-reeks), 2006. Deze uitgave bevat een andere fragmentindeling en een editie van de Straatsburger Papyrus. Externe links Empedocles, artikel op Standford Encyclopedia of Philosophy. Fragmenten van Empedocles op Wikisource. The Fragments of Empedocles. Chicago: Open Court Publishing Company, 1908. Oud-Grieks redenaar Oud-Grieks wetenschapper Presocratische filosoof Persoon overleden door zelfdoding


text: Erfurt is de hoofdstad en grootste stad van de Duitse deelstaat Thüringen en telt inwoners (). Bestuurlijk heeft het de status van kreisfreie Stadt. Het Joods-middeleeuwse erfgoed van Erfurt staat sinds 2023 op de Unesco-Werelderfgoedlijst. Geschiedenis Erfurt werd in 742 voor het eerst genoemd, toen Bonifatius er een bisdom stichtte. Het oude centrum heeft relatief weinig oorlogsschade geleden. Ten tijde van de communistische DDR (1949-1990) was Erfurt de hoofdstad van het Bezirk Erfurt. Belangrijke bezienswaardigheden zijn de romaans-gotische dom, waarvan de bouw duurde van de 12de tot de 15e eeuw, de citadel en het marktplein. Het stadhuis is in neo-gotische stijl opgetrokken. Erfurt heeft sinds 1392 een universiteit (met een onderbreking van 1816 tot 1994). Het was de derde universiteit in Duitsland (na Keulen en Heidelberg) en in de 15e eeuw de grootste. De universiteit bracht beroemde humanisten voort. Maarten Luther studeerde er van 1501 tot 1505. Tijdens de Tweede Wereldoorlog werden er 27 luchtaanvallen gepleegd op de stad, waarbij ongeveer 1600 mensen omkwamen. Talrijke gebouwen werden verwoest, maar de vernieling bleef (ten opzichte van andere grootsteden) beperkt tot ongeveer 17% van de woningen. De ruïne van de op 26 november 1944 verwoeste Barfüßerkirche staat er nog steeds. Op 26 april 2002 schoot een voormalig student in het Gutenberg-gymnasium zestien mensen en zichzelf dood. Tweede Wereldoorlog Erfurt was ook de uitvalsbasis van Topf und Söhne, het bedrijf dat voor de Tweede Wereldoorlog gespecialiseerd was in stookinstallaties. Ze bouwden ook crematoriumovens. Tijdens de Tweede Wereldoorlog werden hier ook de crematoriumovens van concentratiekampen gebouwd. Zo werden de crematoriumovens gebouwd voor de kampen Auschwitz-Birkenau en voor het nabijgelegen Buchenwald. Sedert 2011 is er in Erfurt een herdenkingsoord geopend dat de geschiedenis van de gebouwen en het bedrijf weergeeft. Stadsdelen Demografie Cultuur Bezienswaardigheden Dom van Erfurt Sint-Severuskerk Oude Synagoge Sport Erfurt is een belangrijke stad in het Duitse schaatsen. Onder meer Franziska Schenk en Daniela Anschütz zijn er geboren en Gunda Niemann groeide er op. De schaatshal Gunda Niemann-Stirnemann Halle is vernoemd naar Duitslands beste schaatsster. De belangrijkste wedstrijd die er gereden is, is het EK schaatsen van 2002. Voor de Tweede Wereldoorlog was SC Erfurt 1895 de toonaangevende club van de stad. Na de oorlog werd Turbine Erfurt twee keer landskampioen van Oost-Duitsland, uit deze club ontstond in 1966 FC Rot-Weiß Erfurt, dat sindsdien de nummer één is van de stad. Sinds de Duitse hereniging speelt de club in lagere reeksen en heeft het net als andere Oost-Duitse clubs moeilijk om het niveau van de West-Duitse clubs te volgen. Geboren Johann Ambrosius Bach (1645-1695), componist en violist uit de Bachfamilie Maria Goswina von Berlepsch (1845-1916), Zwitsers-Oostenrijkse schrijfster Max Weber (1864-1920), econoom, geschiedkundige, rechtsgeleerde en socioloog Ralf Schulenberg (1949), voetballer Sabine Busch (1962), atlete Sabine Völker (1973), langebaanschaatsster Katrin Apel (1973), biatlete Franziska Schenk (1974), televisiepresentatrice en langebaanschaatsster Daniela Anschütz (1974), langebaanschaatsster René Taubenrauch (1974), langebaanschaatser Yvonne Catterfeld (1979), zangeres Jörg Dallmann (1979), langebaanschaatser Clemens Fritz (1980), voetballer Judith Hesse (1982), langebaanschaatsster Patrick Gretsch (1987), wielrenner Isabell Ost (1988), langebaanschaatsster Victoria Stirnemann (2002), langebaanschaatsster Galerij Externe link Website van de gemeente Erfurt Hoofdstad van een Duitse deelstaat


text: Het expressionisme (van Latijn: expressio, "het uitdrukken") is een modernistische stroming in de Europese kunst uit de vroege twintigste eeuw, omstreeks van 1905 tot 1940. In het expressionisme tracht de kunstenaar zijn gevoelens of ervaringen voor de waarnemer uit te drukken, door een zekere vervorming van de werkelijkheid. Expressionisme als stijl is vooral bekend in de dichtkunst en schilderkunst, maar komt ook voor in de muziek, literatuur, architectuur, toneel en in de film. Het expressionisme stelde de persoonlijke, onderbewuste reactie van de kunstenaar op zijn omgeving centraal. Het zette zich hiermee af tegen het impressionisme, dat het weergeven van de zintuiglijk ervaren werkelijkheid vooropstelde. In het expressionisme vervaagt deze band met de werkelijkheid, soms valt die zelfs helemaal weg. Hierdoor krijgen eerder niet voorstelbare, nieuwe vormen hun kans. De twee voornaamste uitgangspunten zijn dan ook: 'er zijn geen wetten' en 'wetten mogen door niemand worden opgelegd.' In de schilderkunst wordt de term 'expressionistisch' inmiddels bij uitbreiding gebruikt voor elk schilderij dat een expressionistische gemoedstoestand uitdrukt, ook als het niet uit de vroege twintigste eeuw stamt. Schilderkunst Geschiedenis Het expressionisme begon in Duitsland, met kunstenaarsbewegingen als Die Brücke, Der Blaue Reiter en het Bauhaus. In 1911 introduceerde de kunstcriticus Herwarth Walden de term "expressionisme" in zijn polemisch tijdschrift "Der Sturm". In diezelfde tijd ontstond in Frankrijk het fauvisme, een met het Duitse expressionisme vergelijkbare kunststroming in de schilderkunst. Het expressionisme had zijn bloeitijd in het eerste kwart van de twintigste eeuw. Vooral in de expressionistische schilderkunst wordt, bijvoorbeeld door kleurgebruik, afgeweken van de werkelijkheid. Afwijkende kleuren worden gebruikt om gevoelens te accentueren. Ook worden, om de expressiekracht te verhevigen, natuurlijke objecten vervormd en wordt soms het perspectief opzettelijk losgelaten. Ook andere academische (conventionele) vorm- en beeldtaal wordt bewust vermeden, bijvoorbeeld het toepassen van de gulden snede. Friedrich Nietzsche was feitelijk de geestelijke voorwerker van het expressionisme. In zijn boek "Die Geburt der Tragödie" ontwikkelde Nietzsche de theorie van een absolute tweespalt in de esthetische beleving, waarbij hij een onderscheid maakte tussen een apollinisch en een dionysisch kenmerk, respectievelijk een wereld van de geest, orde en regelmaat en een wereld van roes en chaos. Het apollinische vertegenwoordigde voor Nietzsche het "rationeel geconcipieerde" ideaal, terwijl voor hem het dionysische stond voor de "eigenlijke artistieke conceptie", voortkomend uit het menselijke onderbewuste. Met deze parallel vanuit de Griekse godenwereld wilde Nietzsche de verhouding tussen deze twee uitersten aangeven: twee godenzonen, die tegelijkertijd onverenigbaar en onscheidbaar zijn. Volgens Nietzsche zijn beide elementen in meer of mindere mate in ieder kunstwerk vertegenwoordigd. In Nederland vormde zich in 1918 een groep kunstenaars in Groningen, De Ploeg, die het expressionisme omarmde. De Ploeg staat voor vernieuwing, het "omploegen". De bekende schilder Jan Altink is de bedenker van de naam. Naast Jan Altink bestond de kunstkring uit onder anderen Jannes de Vries, Jan Jordens, Johan Dijkstra, Hendrik Werkman, Anton Buytendijk en Jan Wiegers. Jan Wiegers is diegene die in Davos Ernst Ludwig Kirchner ontmoette en met hem samenwerkte. Bij terugkomst in Nederland introduceerde hij de stijl van Kirchner bij zijn mede-Ploegleden. Het Groninger Museum en Stedelijk Museum hebben een uitgebreide collectie van De Ploeg. In 1948 verenigde een aantal surrealisten, fauvisten en expressionisten zich in de Cobra-groep, aangezien zij verwante kunstopvattingen hadden. Deze op het expressionisme voortbordurende stroming is verantwoordelijk voor het opleven van de moderne kunst in vooral Nederland, maar ook België en Denemarken. Cobra-Kunstenaars zijn onder anderen: Karel Appel, Corneille, Jan Nieuwenhuijs, Theo Wolvecamp, Christian Dotremont, Pierre Alechinski, Carl-Henning Pedersen, Asger Jorn, Constant Nieuwenhuijs, Anton Rooskens, Henry Heerup, Gerjan Heijkoop. Een goed voorbeeld van hedendaags expressionisme zijn de Nieuwe Wilden, een Duitse naoorlogse kunststroming die de confrontatie aangaat met het traumatische oorlogsverleden van Duitsland. Ook in eerdere en latere periodes zijn echter expressionistische werken geschilderd. Het expressionisme als uitdrukkingsstijl bestaat in het begin van de 21e eeuw nog steeds. Ook in de periode ver voor de bloeitijd zijn schilders te vinden die een expressionistische stijl gebruikten. Kenmerken De basiskenmerken van het expressionisme zijn dionysisch, felle en onnatuurlijke kleuren, grillige beelden, vervormingen, grof geschilderd, plat vlak, geen perspectief. Er wordt meer geschilderd vanuit het gevoel (het kind) dan vanuit de ratio (verstand). De schilders van Die Brücke wilden om die reden absoluut geen opleiding aan een kunstacademie volgen. De kunstenaars van Der Blaue Reiter daarentegen hadden wel een kunstopleiding gevolgd, waardoor ze in theorie beter geschoold waren dan de Brücke-leden, maar schilderden niet volgens de regels die zij tijdens hun opleiding hadden geleerd. Expressionistische kunstschilders Vanaf die periode waren de belangrijkste expressionistische kunstschilders: Duitsland: Heinrich Campendonk, Emil Nolde, Franz Marc, Wilhelm Lehmbruck, Karl Schmidt-Rottluff, Ernst Ludwig Kirchner, Adolf Hölzel, Hermann Stenner, Erich Heckel, Otto Mueller, August Macke, Max Beckmann, Fritz Bleyl, Walter Gramatté en Paula Modersohn-Becker Frankrijk: Chaim Soutine Oostenrijk: Egon Schiele, Oskar Kokoschka Israël: Isaac Frenkel Frenel Italië: Amedeo Modigliani Rusland: Wassily Kandinsky, Alexej von Jawlensky, Shalva Kikodze (Georgië) Nederland: Charles Eyck, Willem Hofhuizen, Hendrik Chabot, Jaap Min, Jan Sluyters, Rudi Bierman, Jan Wiegers, Herman Kruyder, Karel Appel, Theo van der Horst, Jan Altink en Hendrik Werkman. België: het bekende Vlaamse expressionisme wordt ons voornamelijk gebracht door de 2e kunstenaarsgroep van de Latemse Scholen, in de eerste helft van de 20e eeuw, met Constant Permeke, Gustaaf De Smet, Albert Servaes en Frits Van den Berghe. Ook James Ensor, Floris Jespers, Felix de Boeck, Albert Droesbeke en Frans Pincé worden tot de expressionisten gerekend. Noorwegen: Edvard Munch Engeland/Ierland: Francis Bacon Zwitserland: Paul Klee Schilderijen Voorbeelden van schilderijen uit het eind van de 19e eeuw die expressionistisch aandoen zijn: De kleurrijke landschappen van Vincent van Gogh met bijvoorbeeld de vlammende cipressen en sterrennachten in geëmotioneerde verftoetsen. De schilderijen van Edvard Munch die op de Berlijnse expositie van 1892 een schandaal veroorzaakten. Het meest typische is De Schreeuw waarop de angstkreet van de omgeving het hele landschap vervormt en de man op de brug zijn handen over zijn oren houdt. Ook in nog veel vroeger tijd komen expressionistische schilderijen voor, waarbij het weergeven van gevoelens de boventoon voert. Voorbeelden zijn: De expressieve gotiek van de "Gekruisigde Christus" van Mathias Grünewald (ca. 1512). De gepassioneerde bewogenheid van de gebaren bij El Greco (ca. 1590) De schamelheid van de afgebeelde personen in "Twee etende vrouwen" van Goya (1821-1823). Onder het Duitse naziregime werd het expressionisme aangeklaagd als ontaarde kunst. Muziek In de muziek is Arnold Schönberg een voorbeeld van een expressionistische componist. Zijn muziek is mathematisch opgebouwd vanuit het idee van de twaalftoonstechniek (dodecafonie). Dit houdt in dat alle twaalf tonen van de chromatische toonladder moeten zijn gepasseerd, voordat de tonen weer gebruikt mogen worden. Daarbij zijn echter uitzonderingen, in de vorm van patronen. Het eerste patroon is het omkeren van de eerste cadens (de retrograde of kreeftsgang), het tweede het om en om inverteren van de voorste en de achterste toon van de cadens (de inverse). De derde is de inverse retrograde of omgekeerde kreeftsgang. Literatuur Onder invloed van het expressionisme doet het vrije vers zijn intrede in de poëzie. Men onderscheidt verder enerzijds het "humanitair" expressionisme waarbij de betekenis van het literaire werk voor de gemeenschap centraal stond, en anderzijds het "organisch" expressionisme, waarbij het primair gaat om de verwevenheid van inhoud en vorm en het autonome karakter van het werk, los van de maker ervan. De voornoemde aanduidingen zijn bedacht door Paul van Ostaijen. Het expressionisme in de Duitstalige literatuur Belangrijke Duitse expressionistische dichters: Gottfried Benn, Ferdinand Bruckner, Theodor Däubler, Iwan Goll, Georg Heym, Else Lasker-Schüler, Alfred Lichtenstein, Oskar Loerke, Ernst Stadler, August Stramm, Georg Trakl, Jakob van Hoddis, Franz Werfel, Alfred Wolfenstein, Albert Ehrenstein. In het begin van de 20e eeuw protesteerde de jonge Duitse generatie tegen de verstarde wilhelministische burgerij, tegen kapitalisme, imperialisme, nationalisme, industrialisering en mechanisering van het leven. Er ontstond een apocalyptisch levensgevoel, opgeroepen door de angst die men ondervond door enerzijds de moderne beschaving en anderzijds de rampzalige ervaring van W.O. I. Dit levensgevoel leidde tot radicaal nieuwe uitdrukkingsvormen en zelfs een nieuw mensbeeld. In schril contrast tot de esthetische stijlen van rond de eeuwwisseling trad nu op agressieve wijze dit op de mens afstormende ‘razende leven’ in de literatuur binnen. Op een provocant zakelijke manier werden dood, verval, waanzin, zelfdoding, verrotting, executies en het lijden van de gebroken en geheel overstuur zijnde mens beschreven. Tegelijkertijd rees uit deze visie het pathetische verlangen naar een revolutie van een vernieuwde, door individualiteit en menselijkheid gevormde bestaan als mens. De bekende almanak van de kunstgroep Der Blaue Reiter werd het belangrijkste manifest van het expressionisme. Ook werden de expressionisten door zowel het symbolisme als door het Italiaanse futurisme beïnvloed. Tegenover het esthetische van het symbolisme en de haar navolgende stromingen stelde men het pathos van het verzet, de intensiteit van het gevoel, de impulsen van het onstuimige leven en de oproep tot een fundamentele vernieuwing. Typerend hiervoor zijn de titels van de belangrijkste expressionistische tijdschriften: het reeds aangehaalde 'Der Sturm' (1910-32), 'Die Aktion' (1911-32) en 'Die weißen Blätter'(1914-21). Tot in W.O.I was vooral lyriek de belangrijkste uiting van het Duitse expressionisme. Er verschenen dichtbundels van Georg Heym, Georg Trakl, Else Lasker-Schüler, Gottfried Benn, Ernst Stadler, enz. Het meeste invloed had evenwel de bloemlezing 'Menschheitsdämmerung' (Het schemeren van de mensheid), in 1920 uitgegeven door Kurt Pinthus. Het eerste gedicht van deze bloemlezing - 'Weltende' van Jakob van Hoddis - zette direct de toon en werd wereldberoemd. In de tweede fase van het Duitse expressionisme (vanaf 1915) werd vooral het drama als uitdrukkingsvorm verkozen. Hierbij denken we vooral aan Oskar Kokoschka, Walter Hasenclever, Ernst Toller en de vroege Bertolt Brecht. Typisch voor dit drama is het oplossen in losjes verbonden beeldseries (denk aan het ‘Stationendrama’). Ook uitgebreide monologen, lyrisch-hymnische sequenties en getypeerde figuren zijn kenmerken van dit drama, net als gebaren, dans, pantomime, het tijdloze kostuum en het abstracte podiumbeeld. Voor het expressionisme was W.O.I een ingrijpende gebeurtenis. Vele schrijvers, zoals Georg Trakl en Ernst Stadler kwamen om. In de plaats van een ambivalente houding kwam een eerder radicaal pacifistische houding bovendrijven. In de Russische Oktoberrevolutie van 1917 zagen enkele auteurs het utopische ideaal van de verbroedering van de nieuwe mens langzaamaan geconcretiseerd worden. Na 1921 verloor het Duitse expressionisme zijn betekenis. De redenen hiervoor zijn tweeërlei: naast het verlies van impulsen uit de jeugd, waren ook de politieke en sociale verwachtingen stukgeslagen. Deze ommekeer uitte zich literair in de Nieuwe Zakelijkheid. Het expressionisme in de Nederlandstalige literatuur Wat voor de schilderkunst geldt, geldt ook voor de literatuur. In het gedicht 'Vlam' van Hendrik Marsman wordt niet zozeer een indruk van iets beschreven, maar een gevoel uitgedrukt met behulp van allerlei beelden. Bij de schilderkunst wordt gesproken over 'deformaties', dit is het gebruik van "verkeerde" kleuren en vormen. Het literaire equivalent daarvan is het aantasten van het klassieke vers. Dit is een gedicht met rijm, metrum, vaste strofebouw en nog veel meer regeltjes. De zogenoemde vrije verzen van het expressionisme hebben deze kenmerken niet of in veel mindere mate. Bovendien maakt de normale zinsbouw vaak plaats voor onvolledige en ongrammaticale zinnen, en verdwijnen hoofdletters en interpunctie. Ook vindt men woordcombinaties als 'groen duister', 'violette schemer' en 'blauw geluk' (citaten van Marsman). Dit alles dient om de emotie of gedachte zo direct mogelijk te uiten, zonder de belemmeringen van het traditionele taalgebruik. Het expressionisme in de Nederlandse literatuur werd gekenmerkt door een zich afzetten van de Tachtigers en (vooral in Vlaanderen) een afzetten tegen het tijdschrift Van Nu en Straks. De expressionistische schrijvers hekelen immers de individualistische burgerlijke cultuur, die volgens hen in die stromingen naar voren werd geschoven. Dé belangrijkste persoon voor het expressionisme in de Nederlandstalige literatuur is Paul van Ostaijen. Met zijn Music-Hall uit 1916 luidde hij een nieuwe tijd in binnen de Nederlandstalige literatuur. Hierin experimenteert hij met ritmische typografie en een dynamische schikking van de tekst en weerklinkt de oproep tot een universele verbondenheid van het mensdom. Andere belangrijke Nederlandstalige auteurs die in de geest van het expressionisme hebben geschreven zijn: Marnix Gijsen, Wies Moens, Gaston Burssens, Karel van den Oever, I.K. Bonset en Victor Brunclair. Het belangrijkste literaire tijdschrift dat voor expressionistische literatuur stond, heette Ruimte (1920-1921). Expressionistisch te noemen proza is vrij zeldzaam in de Nederlandstalige literatuur. Een Nederlands voorbeeld is de bundel Novellen (1920-22) uit 1924 van Roel Houwink. Theo van Doesburg legde zich in het literaire tijdschrift Het Getij toe op expressionistisch proza, en Kurt Köhler publiceerde twee experimentele romans. Ook de eerste romans van F. Bordewijk - Blokken (1931), Knorrende beesten (1933), Bint (1934) en Rood paleis (1936) - zijn met het expressionisme in verband gebracht, onder anderen door de auteur zelf. Bordewijk meende dat "de maximale omvang die een expressionistische stijl gedoogt" met Rood paleis was bereikt. Het expressionistische karakter ontleent dit proza onder meer aan stijlprocedés als een elliptische, geconcentreerde uitdrukkingswijze met behulp waarvan een grotesk deformerend werkelijkheidsbeeld wordt opgeroepen, een vitalistisch-personifiërende beeldspraak en een afwijkende woordvolgorde in overwegend korte zinnen. Toneel Ook in de toneelwereld werkte het expressionisme door, waarbij men met name opnieuw teruggreep op middeleeuwse stukken. Daarnaast stonden actuele politieke en maatschappelijke thema's centraal. De belangrijkste vertegenwoordiger van het expressionistische toneel is Herman Teirlinck die de mens probeert af te beelden als een enkeling met zijn gevoelens in een grote wereld. In De vertraagde film (1922) plegen 2 mensen zelfmoord. Ze zien heel hun leven voor hun ogen terug in flashbacks, maar ook komen er allegoriefiguren in voor (zoals De Pest,...). Het zou geen expressionistisch toneel zijn als er geen hevige muziek, belichting en geluid in voorkomt. Zo probeert Teirlinck de toeschouwer te betrekken bij het spel. Expressionistische filmkunst Met name in Duitsland zijn rond de jaren 20 van de 20e eeuw expressionistische films gemaakt. Het bekendste voorbeeld is "Das Cabinet des Dr. Caligari" (1920) van Robert Wiene. In deze film is gebruikgemaakt van niet-realistische decorstukken. Vooral het lijnenspel en de schaduwen zorgden voor het expressionisme binnen de film. Het decor is beïnvloed door de expressionistische schilderkunst. Expressionistische architectuur Voorbeelden Sydney Opera House in Sydney Große Schauspielhaus met een 'druipsteenplafond' in de zaal in Berlijn (Hans Poelzig) Einsteintoren in Potsdam (Erich Mendelsohn). De Böttcherstraße in het centrum van Bremen. Hier is de metseltechniek in rode baksteen het uitdrukkingsmiddel. Het straatje kreeg in de periode 1922-1931 een als een geheel ontworpen nieuwe bebouwing. Een aan het Expressionisme verwante stroming in Nederland is de Amsterdamse School. Architecten Belangrijke architecten van het expressionisme zijn onder anderen: Günter Behnisch Peter Behrens Fritz Hoger Michel de Klerk Piet Kramer Erich Mendelsohn Giovanni Michelucci Hans Poelzig Eero Saarinen Bruno Taut Jørn Utzon Zie ook Op expressionisme voortbouwende kunstenaars en stromingen: Francis Bacon Georg Baselitz Nieuwe Wilden Jacques Tardi Verwante stromingen Aan het expressionisme verwante stromingen zijn: Fauvisme Primitivisme Postimpressionisme Romantiek Oriëntalisme Neoplasticisme Neo-expressionisme Het abstract expressionisme behoort ook tot het expressionisme. Externe links Chronologische lijst van Expressionisten op Artcyclopedia met veel links Expressionisme op Digischool


text: Eten uit blik, of meer algemeen conserven, is een methode om voornamelijk voedsel langer houdbaar te maken. Andere methodes zijn bijvoorbeeld invriezen of inleggen. Er wordt soms denigrerend over gedacht, voornamelijk vanwege de vermeend lage voedingswaarde en lagere vitaminegehalte van conserven. Geschiedenis De eerste pogingen om eten in 'blik' bewaarbaar te maken waren nog niet zo geslaagd. De blikken lekten al snel, omdat de binnenkant nog niet werd verzinkt en het ijzer via elektrolyse oploste in het vocht van het voedsel. Men beheerste het rillen van de dekselranden nog niet maar soldeerde de blikken dicht met het giftige metaal lood. Bij zure producten zoals bij tomaten werd het ijzer door het zuur opgelost. Productieproces tegenwoordig Dit soort problemen zijn echter al jaren geleden opgelost. Wanneer de inhoud van het blik zuur is, dan wordt het blik aan de binnenkant voorzien van een laagje plastic. Dat is bijvoorbeeld het geval bij tomaten, olijven en maïs. Inmiddels wordt het blik vertind, dat wil zeggen voorzien van een dun laagje tin (wat geen probleem is zolang het blik dicht is). De blikken worden niet meer gesoldeerd, maar gelast. Ook worden blikken mechanisch gesloten doordat meer lagen metaal in elkaar worden gestoken en dan tezamen meer keren worden omgebogen en samengeperst. Dit proces wordt felsen genoemd. Nadat de, al dan niet voorgekookte, inhoud in het blik is gedaan en het blik is gesloten wordt het blik met inhoud enige tijd in een stoomketel gekookt, zodat de inhoud voldoende is verwarmd om te zijn gesteriliseerd. Ook wordt een minimale hoeveelheid zout toegevoegd maar vergeleken met andere conserveringswijzen is dat erg weinig. Uiteraard treedt door het koken een verlies aan vitaminen op. Dat is met name zo voor vitamine C, maar het is niet meer of niet veel meer dan wanneer men zelf verse producten kookt. Sommige fabrikanten voegen nog extra vitaminen aan hun conserven toe, maar aan de waarde daarvan kan worden getwijfeld. Fabrikanten van conserven zorgen ervoor, om zo goedkoop mogelijk te produceren, dat ze alle processen met minimale middelen kunnen toepassen. Ze verwarmen zo kort mogelijk en ze voegen zo min mogelijk zout toe, daar zijn tabellen voor. Conserveermiddelen zijn niet nodig, in tegenstelling tot andere methodes, want de inhoud van een blik is geheel geïsoleerd van de omgeving en wordt in de regel in één keer geconsumeerd. Bovendien mogen er volgens de warenwet bij conserven ook geen conserveermiddelen worden gebruikt. Peulvruchten Al met al is er weinig op tegen om regelmatig kapucijners, bruine bonen of erwten uit blik te eten. Peulvruchten zijn een van de weinige planten die eiwitten bevatten, vooral soja-bonen, waardoor je ook nog eens minder vlees nodig hebt. Verder bevatten ze koolhydraten en toch zijn het een soort groentes. Het is een erg efficiënte plantenfamilie want het leeft in symbiose met bacteriekoloniën in bolletjes aan zijn wortels, die stikstof uit de lucht kunnen binden, waardoor de plant zijn eigen 'kunstmest' kan produceren. In nieuwbouwwijken zaait men soms peulvrucht-planten, zoals lupine, op gebieden die later begroeiing moeten krijgen om de grond stikstofrijker te krijgen. Die planten worden dan later ondergeploegd. Het eten van peulvruchten kan overigens hinderlijke bijwerking voor de consument hebben. Peulvruchten bevatten enzymen, die de stoffen in de menselijke maag tegenwerken die het eten verteren. Daardoor moet de maag het verteren aanvankelijk overlaten aan allerlei bacteriën in de maag. Deze bacteriën zijn niet efficiënt en produceren veel methaan bij het verteren van het voedsel in de maag. Bonenkruid is niet alleen een kruid dat een bonenschotel een goede smaak geeft maar het lost ook grotendeels dit probleem op. Zie ook Conservenblik Wecken Diepvriezen Voeding


text: Evonne Fay Goolagong-Cawley (Griffith (Nieuw-Zuid-Wales), 31 juli 1951) is een voormalig toptennisspeelster uit Australië. Achtergrond De ouders van Evonne Goolagong zijn aborigines en horen bij de Wiradjuri stam, haar vader trekt rond als schapenscheerder. Er zijn acht kinderen. Al jong trok het tennisspel maar aboriginal meisjes werden gediscrimineerd. Toen Bill Kurtzman zag dat ze door de hekken van zijn tennisclub keek, vroeg hij haar binnen. Daar ontdekte hij dat dit kleine meisje een groot talent is. Toen ze vijftien jaar was, werd haar naam aan Vic Edwards, hoofd van de tennisschool in Sydney, doorgegeven. Hij overtuigde haar ouders om Evonne aan hem mee te geven en nam haar in huis. Drie jaar later deed ze eindexamen en speelde ze voor het eerst op Wimbledon. Op 19 juni 1975 trouwde Goolagong met de Britse tennisser Roger Cawley. Carrière Goolagong behaalde in haar carrière 68 titels in het enkelspel en 11 in het dubbelspel. Haar topjaren waren de jaren 70 van de twintigste eeuw, waarin ze ook Wimbledon en Roland Garros won. In Nederland won ze in 1971 het Dutch Open op 't Melkhuisje in Hilversum. In 1971 werd ze tot Australiër van het jaar verkozen. In 1988 werd zij opgenomen in de internationale Tennis Hall of Fame. In 1994 werd zij tevens in de Australische Tennis Hall of Fame opgenomen. Alsnog nummer 1 van de wereld Eind 2007 maakte de WTA bekend dat Goolagong in 1976 toch de wereldranglijst heeft aangevoerd. Eerst werd verondersteld dat Chris Evert dat hele jaar die lijst aanvoerde, maar achteraf bleek een rekenfout te zijn gemaakt. Na correctie bleek Goolagong vanaf 26 april 1976 twee weken een voorsprong van 0,8 punten op Evert te hebben gehad. Er volgde eerherstel. De WTA reikte bovendien een kristallen trofee uit die tegenwoordig aan de nummers 1 van de wereld wordt gegeven. Grandslamtitels Enkelspel Dubbelspel 1De dubbelspelfinale van de Australian Open in december 1977 is niet gespeeld – de twee teams deelden de titel en het prijzengeld. Gemengd dubbelspel Resultaten grandslamtoernooien Enkelspel Vrouwendubbelspel Externe links De Tennis Hall of Fame van de Australian Open Australisch tennisser


text: Emile Guillaume Vandervelde (Elsene, 25 januari 1866 – Brussel, 27 december 1938) was een Belgisch jurist en politicus. Hij was de onbetwistbare "patron" van de Belgische Werkliedenpartij (BWP), de voorloper van de BSP, waarvan hij in 1933 de voorzitter zou worden. Levensloop Vandervelde was de zoon van een liberaal advocaat, die vrederechter werd. Hij promoveerde in 1885 tot doctor in de rechten aan de Université Libre de Bruxelles (ULB) en vestigde zich als advocaat in Brussel. Hij promoveerde in 1888 ook tot doctor in de geneeskunde en de biologie en verwierf in 1892 een speciaal doctoraat in de staathuishoudkunde. Aanvankelijk was Vandervelde actief bij de Liberale Jonge Wachten. Aan de ULB maakte hij via figuren als Hector Denis en door het lezen van de geschriften van Karl Marx en Pierre-Joseph Proudhon kennis met het socialisme. Hij was nog student toen hij in 1885 tot de pas gestichte Belgische Werkliedenpartij toetrad. In 1888 stichtte hij de Association des étudiants socialistes en vanaf 1891 nam hij deel aan de internationale socialistische congressen. Hij werd voorzitter van de Tweede Internationale. In 1894, het jaar waarin hij aan zijn parlementaire loopbaan begon, stelde hij het Charter van Quaregnon op. Het werd de ideologische grondslag van het Belgische socialisme. Hij werd dat jaar verkozen tot lid van de Kamer van volksvertegenwoordigers voor het arrondissement Charleroi en vervulde dit mandaat tot in 1900. Hij werd vervolgens volksvertegenwoordiger voor het arrondissement Brussel en bleef dit tot aan zijn dood. Hij werd onmiddellijk de leider van de socialistische Kamergroep en bleef dit eveneens tot aan zijn dood. Van 1933 tot 1938 was hij partijvoorzitter van de BWP. Emile Vandervelde bleef vasthouden aan de marxistische leerstellingen, volgens dewelke de maatschappij in twee noodzakelijk vijandige klassen is ingedeeld, en de organisatie van de partij moest gebeuren "op het terrein van de klassenstrijd". Als parlementslid verdedigde hij ook de Gelijkheidswet van 1898 en steunde hij de vernederlandsing van het vrij middelbaar onderwijs. Vandervelde verzette zich tegen de vernederlandsing van de Rijksuniversiteit Gent, maar pleitte wel voor een Nederlandstalige universiteit in Antwerpen. In 1902 werd in het Belgische parlement zijn wetsvoorstel omtrent een grondwetswijziging voor het algemeen stemrecht, afgeketst door de katholieke regering van graaf Paul de Smet de Naeyer. 's Avonds ontstond een massale arbeidersbetoging te Leuven. Door de burgerwacht werden zes arbeiders neergekogeld: Jan Govaerts (22 j.), Petrus Imbrechts (17 j.), Petrus Jansegers (38 j.), Martin Vanlens (38 j.), Jan Ceusters (42 j.) en Pieter Jensen (16 j.). Bevelvoerders en schutters werden achteraf gedecoreerd: Louis Coen, kruis 1e klasse, burgerwachters De Wit en Frère, kruis 2de klasse en schutter Vande Wiele, medaille 1e klasse. Vandervelde werd in 1895 hoogleraar aan de ULB en behoorde tot de voornaamste politieke leiders in België. Vanaf 1914 was hij minister van Staat, in januari 1916 werd hij minister zonder portefeuille in de regering-de Broqueville en vanaf augustus 1917 minister van de militaire en burgerlijke intendantie. Van juni tot november 1918 bleef hij minister van de burgerlijke en militaire intendantie in de regering-Cooreman. Van november 1918 tot november 1921 was hij in de Nationale Unie-regeringen van L. Delacroix en Henri Carton de Wiart minister van Justitie. Hij zorgde voor een Huishuurwet, een Wet inzake het Gebruik van Alcohol (de Wet Vandervelde), en voor een hervorming van het gevangeniswezen. In 1919 introduceerde Vandervelde samen met de liberaal Paul Hymans en de katholiek Charles de Broqueville de wetten op het algemeen stemrecht (één man, één stem) en op de leerplicht. Na de oorlog werd Vandervelde wel een voorstander van de Rijksuniversiteit Gent. Ook was hij een hevig tegenstander van amnestie voor activisten en eiste hij een strenge toepassing van de taalwetten. In 1929 steunde hij het Compromis des Belges, een intern partijdocument van de BWP waarin de culturele autonomie aanvaard werd, de klemtoon gelegd werd op een grotere autonomie voor de gemeenten en de provincies en het separatisme afgewezen werd. Ook stond in dit document dat het taalregime voor Brussel en rond de taalgrens via de provinciale en gemeentelijke autonomie zou bepaald worden. In het eerste rooms-rode kabinet-Poullet-Vandervelde en in de driepartijenregering Henri Jaspar was hij van 1925 tot 1927 minister van Buitenlandse Zaken. Namens België ondertekende hij in 1925 het Verdrag van Locarno. Tussen 1927 en 1935 bleef de socialistische partij in de oppositie. Bij de terugkeer in de regering in 1935 was hij niet meer voldoende gezond om nog een zware portefeuille op zich te nemen. Jongere politici zoals Hendrik De Man en Paul Henri Spaak namen de opvolging. Hij werd nochtans van maart 1935 tot mei 1936 lid van de regering-Paul Van Zeeland I als minister zonder portefeuille en was zelfs nog van juni 1936 tot januari 1937 minister van Gezondheidszorg in de regering-Van Zeeland II. In de jaren 1930 werd hij een hevig voorstander van de Spaanse republiek en een bestrijder van het fascisme. Zijn ideeën worden verder uitgedragen door het socialistische Instituut Emile Vandervelde. Naar hem zijn genoemd: Square Emile Vandervelde in Anderlecht; Emile Vanderveldeplein in Brussel; Emile Vanderveldelaan in Sint-Lambrechts-Woluwe. Emile Vanderveldestraat in Diest; Emiel Vanderveldestraat in Hoboken, Antwerpen; Emiel Vanderveldestraat in Sint-Michiels, Brugge. Vrijmetselaar Emile Vandervelde, van wie de vader vrijmetselaar was, werd op 20 februari 1899 geïnitieerd in de loge Les Amis Philanthropes. Op 9 april 1900 werd hij gezel en op 22 juni van hetzelfde jaar verwierf hij de meestergraad. Hij werd lid nadat hij al een gevestigde politieke waarde was geworden en ontmoette er talrijke socialisten. De logebroederschap lag aan de basis van de politieke verstandhouding die in de politiek tussen socialisten en liberalen bestond en die meehielp om de socialistische mandatarissen binnen het politiek bestel aanvaardbaar te maken. Dit legde de basis voor de toetreding van Vandervelde tot de Belgische oorlogsregering tijdens de Eerste Wereldoorlog en tot het vormen van coalities na de oorlog tussen liberalen en socialisten, die vervolgens leidden tot coalities tussen socialisten en katholieken. Hij stichtte ook Les Bons Templiers Socialistes, een initiatiek genootschap volgens het vrijmetselaarsmodel, waarbij de leden elk alcoholverbruik afzwoeren. Publicaties Vandervelde heeft een groot aantal teksten gepubliceerd: reisverhalen, spreekbeurten, honderden persartikels, wetenschappelijke werken, politieke studies en manifesten enz. Onder boekvorm onder meer: Enquête sur les associations professionnelles d'artisans et d'ouvriers en Belgique, Brussel, 1892. L'évolution régressive en biologie et en sociologie, Brussel, 1897 (samen met Jean Massart en Jean Demoor). Le Socialisme en Belgique, Parijs, 1898. L'exode rural etle retour aux champs, Parijs, 1903. Le cinquantenaire du Parti Ouvrier Belge,, Brussel, 1936. Souvenirs d'un militant socialiste, Brussel, 1939. Carnets 1934-1938, Parijs, 1966. Literatuur Louis DE BROUCKÈRE e.a., Emile Vandervelde, l'homme et son oeuvre, Brussel, 1928. E. VANDEN BERGHE, Emile Vandervelde, sa doctrine, son action, Kortrijk, 1928. Paul VAN MOLLE, Het Belgisch Parlement, 1894-1972, Antwerpen, 1972. Robert ABS, Émile Vandervelde, Bruxelles, Éditions Labor, 1973. Lucy PEELLAERT, La représentation maçonnique dans les noms de rues de Bruxelles, Brussel, 1982. Daniel LIGOU, Dictionnaire de la franc-maçonnerie, Parijs, Presses Universitaires de France, 1987. Janet POLASKY, Emile Vandervelde, in: Nouvelle Biographie nationale, T. I, Brussel, 1988. Janet POLAKSY, Émile Vandervelde, le Patron, Brussel, Éditions Labor, 1995 Janet POLASKY, The Democratic Socialism of Emile Vandervelde : Between Reform and Revolution, Washington, Oxford, Berg, 1995. Pascal DELWIT & Hugues LEPAIGE (eds.), Les socialistes et le pouvoir. Gouverner pour réformer, Brussel, Editions Labor, 1998. Luc PEIREN, Emile Vandervelde, in: Nieuwe encyclopedie van de Vlaamse Beweging, Tielt, 1998. Partijvoorzitter van de BWP Belgisch volksvertegenwoordiger Belgisch minister van Volksgezondheid Belgisch minister zonder portefeuille Belgisch minister van Landsverdediging Belgisch minister van Justitie Belgisch minister van Buitenlandse Zaken Belgisch minister van Staat Hoogleraar aan de Université libre de Bruxelles Le Peuple-journalist