text: Mechelen () (Frans: Malines) is een centrumstad en gemeente in de Belgische provincie Antwerpen. De stad ligt in het zuiden van die provincie, centraal tussen de steden Antwerpen en Brussel, aan de rivier de Dijle. Mechelen telt 86.996 inwoners (2022). Het is naar aantal inwoners de zesde stad van Vlaanderen en de op een na grootste stad van de provincie, na Antwerpen. Het is tevens de op één na grootste stad aan de Dijle, na Leuven. Mechelen is tevens de hoofdplaats van het arrondissement Mechelen en de kies- en gerechtelijke kantons Mechelen, evenals rooms-katholieke hoofdzetel van het aartsbisdom Mechelen-Brussel en van de kerkprovincie België. Mechelen ligt in de referentieregio Rivierenland. Toponymie Bij de verdeling van het rijk van Lotharius I tussen Karel de Kale, koning der Franken, en Lodewijk de Duitser op 8 augustus 870 wordt Mechelen als Maalinas apart vermeld in het deel dat Karel toekomt. Daarna wordt Maalinas (Mechelen) vermeld in een giftbrief van Karel de Eenvoudige. In deze giftbrief uit 915 draagt hij de abdij van Hastière en die van Maslinas over aan Stephanus, de bisschop van Tongeren (en dus Luik). Een diploma uit 980/981 bevestigt Maslines, alsook Hoei, Fosses, Lobbes en Tongeren, als bezit van de bisschop van Luik en verder nog wordt Maclines vermeld in een oorkonde uit 1008, waarin Hendrik II wildbaan (= jachtrechten) verleent in het Waverwoud. Later veranderde Maclines in Machele (12e eeuw), Mechgelme (14e eeuw) en uiteindelijk Mechelen (15e eeuw). De naam van de stad zou afgeleid zijn van het woord mahal, dat naar een vergader- of gerechtsplaats verwijst. Geschiedenis Tot 1795 was Mechelen ooit het centrum van een kleine onafhankelijke heerlijkheid, bekend als de Heerlijkheid Mechelen. De heerlijkheid had dezelfde status als andere prominente regio's in het gebied, zoals Holland, Zeeland, Vlaanderen en Brabant. Tijdens de 15e en 16e eeuw diende Mechelen kort als administratieve hoofdstad van Nederland en werd de stad vanuit Mechelen geregeerd (opgericht door Margaretha van Oostenrijk). Deze periode heeft aanzienlijk bijgedragen aan de uitgebreide kunstcollectie en opmerkelijke gebouwen van de stad. Als gevolg daarvan herbergt Mechelen het op een na grootste aantal beschermde gebouwen in Vlaanderen, waaronder vier UNESCO-vermelde monumenten. Geografie Kernen Mechelen telt naast de stad nog vijf kleinere deelgemeenten, namelijk Heffen, Hombeek, Leest, Muizen en Walem. Walem ligt ten noorden van de stad, aan de Nete. Heffen, Leest en Hombeek liggen ten westen, aan de overkant van de Zenne. Muizen ligt ten zuidoosten, iets verder stroomopwaarts langs de Dijle. De stad kent daarnaast nog verschillende gehuchten en wijken. Het gehucht ten noordwesten van de stad waar de Zenne en het kanaal Leuven-Mechelen samenvloeien met de Dijle heet het Zennegat. De stad zelf is administratief ingedeeld in de wijken Centrum, Mechelen-Noord, Mechelen-Zuid, Battel (ten westen van de Dijle), Arsenaal en Nekkerspoel in het oosten. Deelgemeenten Aangrenzende gemeenten Bonheiden Boortmeerbeek Kapelle-op-den-Bos Rumst Sint-Katelijne-Waver Willebroek Zemst Demografie Demografische ontwikkeling voor de fusie Bronnen:NIS, Opm:1806 tot en met 1970=volkstellingen; 1976 = inwoneraantal op 31 december Demografische ontwikkeling van de fusiegemeente Alle historische gegevens hebben betrekking op de huidige gemeente, inclusief deelgemeenten, zoals ontstaan na de fusie van 1 januari 1977. Bronnen:NIS, Opm:1806 tot en met 1981=volkstellingen; 1990 en later= inwonertal op 1 januari Spreiding van de bevolking De stad Mechelen telt ongeveer 72.000 inwoners, de deelgemeenten tellen samen ongeveer 11.000 inwoners. Van de deelgemeenten is Muizen de grootste met ongeveer 5000 inwoners. Migratie In het jaar 1936 kwam een beperkt aantal Spanjaarden op de vlucht voor Franco naar Mechelen. In de jaren 60 kwamen er Spaanse gastarbeiders. Rond 1968 kwam een volgende migratiegolf, voornamelijk van Marokkanen. In 2011 vormden deze laatsten 16% (=13.000 inwoners) van de Mechelse bevolking. Daarnaast wonen er nog twee grote gemeenschappen in de stad: de Armeniërs en de uit Turkije gevluchte Aramese en Assyrische christenen. Een laatste grote groep bestaat vooral uit Oost-Europeanen en mensen uit oorlogsgebieden in de Kaukasus. Politiek Structuur De stad Mechelen maakt deel uit van het kieskanton Mechelen, gelegen in het provinciedistrict Mechelen, het kiesarrondissement Mechelen-Turnhout en ten slotte de kieskring Antwerpen. Legislatuur 2019-2024 Schepencollege Burgemeester Bart Somers staat aan het hoofd van het kartel Open Vld-Groen-m+, dat een meerderheid heeft met 25 op 43 zetels. Gemeenteraad De verkiezingen van 14 oktober 2018 gaf de volgende zetelverdeling in de gemeenteraad: Groen: 13 zetels (Patrick Princen, Marina De Bie, Björn Siffer, Gabriella De Francesco, Kristof Calvo, Tom Kestens, Zineb El Boussaadani, Tine Van Den Brande, Bert Delanoeije, Klaas Delrue, Faysal El Morabet, Rina Rabau en Maxine Willemsen) Open Vld: 11 zetels (Bart Somers, Alexander Vandersmissen, Fabienne Blavier, Greet Geypen, Koen Anciaux, Abdrahman Labsir, Vicky Vanmarcke, Pia Indigne, Arthur Orlians, Mats Walschaers en Elisabet Okmen) N-VA: 7 zetels (Marc Hendrickx, Melikan Kucam, Jan Verbergt, Freya Perdaens, Anne Delvoye, Johan Van Overtveldt en Yves Selleslagh) Vlaams Belang: 4 zetels (Frank Creyelman, Catherine François, Ingrid Kluppels en Kenzo Van Den Bosch) CD&V: 3 zetels (Stefaan Deleus, Hamid Riffi en Zohra Hadnan) Sp.a: 3 zetels (Karel Geys, Farid Bennasser en Thijs Verbeurgt) PVDA: 1 zetel (Dirk Tuypens) Onafhankelijk: 1 zetel (Charles Leclef) Geschiedenis Legislatuur 2013-2018 Burgemeester Bart Somers leidde toen een coalitie bestaande uit Open Vld-Groen-m+, N-VA en CD&V. Samen vormden ze de meerderheid met 32 op 43 zetels. Vóór 2013 telde de gemeenteraad nog maar 41 zetels. Legislatuur 2007-2012 Het bestuur voor de periode 2007-2012 bestond uit een coalitie van het kartel Open Vld-CDO-Groen! en het kartel sp.a-spirit. (Voormalige) burgemeesters Resultaten gemeenteraadsverkiezingen sinds 1976 De rode cijfers naast de gegevens duiden aan onder welke naam de partijen telkens bij een verkiezing opkwamen. De zetels van de gevormde meerderheid staan vetjes afgedrukt. De grootste partij is in kleur. (*)1976: KPB (1,44%) / 1982: LEF (0,53%), NOLS (0,61%), PKS (0,26%), RAD (0,42%), VOP (0,22%) 1982: SAP-KP (0,66%) / 1994: W.O.W. (3,57%), ROSSEM (1,29%), RGB (0,38%), SOEP (0,98%) / 2000: W.O.W. (0,86%), M.B. (0,68%) / 2006: Vanonderuit! (1,44%), LSP (0,33%) / 2012: Bewoners Partij (0,62%) / 2018: Be.One (3,0%), VolksLiga (0,4%) Bezienswaardigheden Religieuze bouwwerken Kerken De Sint-Romboutskathedraal, waarvan de toren met twee complete beiaarden UNESCO-werelderfgoed ID 943-016 is. De barokke Onze-Lieve-Vrouw-van-Hanswijkbasiliek met haar koepel. De architect is de lokale Lucas Faydherbe. De Sint-Janskerk (Sint-Jan de Evangelist), die De aanbidding der wijzen van Rubens herbergt. De Onze-Lieve-Vrouw-over-de-Dijlekerk, die De wonderbare visvangst van Rubens herbergt. De voormalige jezuïetenkerk Sint-Pieters-en-Paulus, nu een parochiekerk. De barokke Begijnhofkerk, opgedragen aan Sint-Alexius en Sint-Catharina, in het Begijnhof. De barokke kerk van Onze-Lieve-Vrouw van Leliëndaal in de Bruul, van de hand van Lucas Faydherbe. De gotische Sint-Katelijnekerk in de Sint-Katelijnestraat. De laat-neogotische Sint-Jozef-Colomakerk in de Hanswijkenhoek- of Tervuursesteenweg-wijk Refugehuizen refugie van Sint-Truiden refugie van Villers refugie van Tongerlo refugie van Grimbergen refugie van Rozendaal Burgerlijke bouwwerken Grote Markt, met vele huizen uit de 16e tot 20e eeuw en tevens het Stadhuis van Mechelen met een flamboyant-gotische gevel en oudere Lakenhal met belfort (dit gebouw is UNESCO-werelderfgoed ID 943-015) Het Hof van Savoye is nu het gerechtshof van Mechelen, maar was vroeger de residentie van Margaretha van Oostenrijk Het Hof van Kamerijk, voormalige residentie van Margaretha van York, nu stadsschouwburg Het Hof van Hoogstraten Het Hof van Palermo Het Hof van Nassau Het Hof van Coloma Het Hof van Schoofs Het Hof van Busleyden Het Hof van Cortenbach Het Hof van der Gracht de Rommerswael Het Klein en het Groot Begijnhof (het laatste is UNESCO-werelderfgoed ID 855-003) De Hoogbrug: oudste stenen brug van Vlaanderen Het Schepenhuis, het eerste stadhuis van Mechelen, gebouwd aan het einde van de 14e eeuw dat nu het toeristisch infokantoor is. Vismarkt: 16e-eeuws plein in het hart van de stad naast de Binnendijle In den Vijgenboom, de oudste houten gevel van de stad De Zalm aan de Zoutwerf Hemelrijck, zestiende-eeuws pand Huis De Clippel met historisch atelier Beiaarden en Torenuurwerken Michiels 't Vliegend Peert De oude gevels Sint-Jozef, Den Duivel en 't Paradijs aan de Haverwerf Lamot: de vroegere brouwerij is nu omgebouwd tot een congrescentrum Melaan: een vliet in het stadscentrum die in 2006 terug werd opengelegd Zwemdok: een voormalig dok en zwembad aan de Binnendijle dat nu een hotel is Vleeshalle: De Mechelse Vleeshal (ook Vleeshalle) is een beschermd monument uit 1881 waar horeca in gevestigd is. Musea Museum Brusselpoort, de enig overblijvende stadspoort en archeologisch museum Hof van Busleyden, vroeg-renaissanceresidentie, nu Museum Hof van Busleyden Speelgoedmuseum met een unieke collectie oud en hedendaags speelgoed Joods Museum van deportatie en verzet, een museum over de deportatie van Joodse krijgsgevangenen vanuit de Dossinkazerne in de Tweede Wereldoorlog Mechels Horlogerie- en Klokkenmuseum Brouwerij Het Anker, een bierbrouwerij met een museumgedeelte Koninklijke Manufactuur van Wandtapijten De Wit, een internationaal vermaarde instelling die oude wandtapijten restaureert Centrum voor Oude Kunst 't Vliegend Peert met het museum Het Zotte Kunstkabinet, een onderzoeksinstituut voor de studie van de schilderkunst van de Zuidelijke Nederlanden tussen 1500 en 1650, gevestigd in het pand 't Vliegend Peert, met nadruk op satirisch-moraliserende thematiek. Niet alleen bekende meesters als Jeroen Bosch en Pieter Bruegel maar ook minder bekende schilders als Jan en Frans Verbeeck, Jan Mandyn en Jan Massijs behoren tot de kern van het onderzoeksgebied Nieuwe stadsprojecten ‘t Oudt School in Hombeek Clarenhof Zoutwerf Gommarushof Kazerne Dossin: Holocaust- en mensenrechtenmuseum Stationsomgeving Vernieuwing/doortrekking Bruul van de Grote Markt tot het Centraal Station Oude Carrefour-site: hier komt de nieuwe stadswijk 'Dijlepoort' met verschillende woontorens, ruimte voor groothandel en een groen openbaar binnengebied op wandelafstand van het centrum Zuidpoort: nieuwbouw en renovatie woningen stationsomgeving Keerdok: op termijn verhuizen de huidige baanwinkels naar een andere lus aan de rand (Malinas) en wordt dit gebied ontwikkeld tot woongebied aan het water Natuur De Kruidtuin, met een marmeren standbeeld van de lokale herbalist Dodoens ZOO Planckendael: de dierentuin van Mechelen, in Muizen Het Vrijbroekpark: een provinciaal park, een groene long van 50 ha aan de rand van de stad Mechels Broek: 100 ha natte graslanden met uitgestippelde wandelingen van 2 tot 7 km, dat zich in Muizen en Bonheiden bevindt, langs de rechteroever van de Dijle Barebeekvallei: 90 ha drassige weilanden met groene wandeling van 4,6 km, dat zich in Muizen bevindt Het Stadsbos Stuivenberg Natuurgebied Battenbroek in Walem tussen Nete en Dijle Natuurgebied Den Battelaer en Oude Dijlearm in Battel tussen Leuvense Vaart en Zenne en tussen Dijle en Leuvense Vaart Natuurreservaat Robbroek tussen Battel en Stuivenberg; tussen Zenne en E19 Eglegemvijver in Hombeek en Zemst langs de linkeroever van de Zenne Het Tivolpark langs de Antwerpsesteenweg, thuisbasis van het jaarlijkse Ottertrotterfestival, met het Tivolikasteel en het kunstwerk "Klokken in de wind" ter nagedachtenis van Louis Neefs Cultuur Bijnaam De Mechelaars worden ook de Maneblussers genoemd. Deze naam hebben ze volgens de legende te danken aan een gebeurtenis uit de 17e eeuw. Op een bepaalde nacht was het volle maan met een lage bewolking en dacht een late caféganger met een glaasje te veel op dat de Sint-Romboutstoren in brand stond. Heel de stad werd opgetrommeld en mensen stonden in lange rijen emmers met water door te geven om hun toren te blussen. Sindsdien hebben de Mechelaars de spotnaam de maneblussers gekregen omdat ze de maan hadden proberen te blussen. Taal In Mechelen wordt een dialect gesproken dat Mechels heet. Het is een Brabants dialect. Meer bepaald hoort het Mechels bij het Klein-Brabants, een groep dialecten gesproken langs de grens tussen de provincies Antwerpen en Vlaams-Brabant. Patroonheilige Sint-Rombout geldt als beschermheilige van Mechelen. Ontspanning Technopolis: doe-centrum voor wetenschap en technologie Speelgoedmuseum Nekkerhal: een complex voor beurzen, festivals, rommelmarkten en concerten. In 2014 vond er de musical '14-'18 van Studio 100 plaats Utopolis Mechelen: bioscoopcomplex Stadsfeestzaal, voormalige feestzaal omgebouwd tot bioscoop Cultuurcentrum Mechelen: organiseert concerten, theatervoorstellingen en tentoonstellingen Filmhuis Mechelen: organiseert elke dinsdag hedendaagse en klassieke filmvoorstellingen in het auditorium van het Cultuurcentrum Mechelen Figurentheater DE MAAN: figurentheatergezelschap voor kinderen met jarenlange traditie, dat vroeger bekendstond onder de naam Mechels Stadspoppentheater. De poppenmaker is tevens bekend Mechelaar Paul Contryn Kunstencentrum nOna, gevestigd in de gebouwen van de voormalige Ciné Studio 't Arsenaal, theater(gezelschap) dat vroeger bekendstond als het Mechels Miniatuur Teater Abattoir Fermé, theatergezelschap Contour: organiseert biënnales voor bewegend beeld Jazzzolder: organiseert geregeld jazzoptredens Moonshack: organiseert regelmatig soul-, funk-, blues-, ska-, reggae-, jazz- & rockoptredens en de ondertussen legendarische Super Soul Stew feestjes Kamikazeclub: organiseert regelmatig rock- pop- en metaloptredens, gelegen aan het Douaneplein achter fuifzaal Perron M. TheAtrium: concertzaal, vroeger bekend onder de naam Zaal Volksbelang. Begin jaren 80 speelden onder anderen de popgroepen U2, Dead Kennedys, Madness en Depeche Mode er concerten Mechelen is bekend om zijn beiaard en zijn beiaardschool, die heel wat buitenlandse cursisten aantrekt: dat was het levenswerk van beiaardier Jef Denyn Toerisme: stadswandelingen, rondleidingen en rondvaarten op de Binnendijle Evenementen Om de 25 jaar De Cavalcade, gevolgd door de Ommegang. Deze laatste is als traditie van de reuzenstoet erkend als UNESCO-Meesterwerk van het Orale en Immateriële Erfgoed van de Mensheid. De recentste Cavalcade was op de laatste zondag van augustus en eerste zondag van september van 2013. Jaarlijks De Hanswijkprocessie (de zondag vóór Hemelvaart) Muziekfestivals: Parkpop in de Kruidtuin (elke donderdagavond in juli en augustus) Maanrock op de Grote Markt (het derde weekend van augustus) Dijlefeesten op het Cultuurplein (sinds 2017: daarvóór op de Vismarkt, en ook eenmalig op de IJzerenleen) Zeer geregeld Beiaardconcerten vanuit de kathedraal Het hele jaar door op zaterdag en maandag om 11.30 uur en zondag om 15.00 uur Zomerconcerten van juni tot half september: elke maandag om 20.30 uur Televisie De stad is het decor voor de Vlaamse dramareeks Dubbelleven, die in november 2010 voor het eerst op televisie kwam De Dijlestad werd in 2012 nogmaals onveilig gemaakt als decor voor een Vlaamse komische reeks, getiteld Loslopend wild & gevogelte K3 bracht datzelfde jaar hun film Bengeltjes uit, waarin Mechelen de thuisstad is voor Karen, Kristel en Josje De verhaallijn van de Vlaamse soapserie Familie speelt zich vooral af in en rond de stad Mechelen, waar de familie Van Den Bossche sinds jaar en dag haar familiebedrijf runt Streekproducten Bier (allemaal van Het Anker) Anker Pils: het voormalige pilsbier Blusser dat sinds 1998 verkrijgbaar is Boscoli (vroeger Boscoulis): een fruitbier Gouden Carolus: een serie speciaalbieren Gouden Carolus Cuvée van de Keizer: een serie van drie speciaalbieren Lucifer: een blond speciaalbier Maneblusser: een blond bier (6%) Versnaperingen Mechels maantje: een chocolaatje Mechels margrietje: een citroenkoekje Mechels torentje: een zandkoekje Religie en levensbeschouwing Christendom Katholicisme De Katholieke Kerk telt binnen het Mechelse christendom het grootste aantal gelovigen. De stad is de hoofdzetel van de Belgische rooms-katholieke kerkprovincie en de zetel van het aartsbisdom Mechelen-Brussel, waarvan de Sint-Romboutskathedraal de hoofdkerk is, en de bestuurszetel van het vicariaat Vlaams-Brabant en Mechelen. Mechelen vormt samen met de gemeenten Bonheiden, Duffel, Sint-Katelijne-Waver en Zemst het dekenaat Mechelen. De stad telt drie parochies die allen behoren tot de federatie Mechelen. Protestantisme Mechelen telt drie protestantse gemeenten, die deel uitmaken van de Verenigde Protestantse Kerk in België en het District Antwerpen-Brabant-Limburg. De Sint-Janskerk is het oudste kerkgebouw. De erediensten gaan door in de Zandpoortkerk en de VPKB-kerk in de Keizerstraat. De Ghanese Presbyteriaanse Kerk (Presbyterian church of Ghana) houdt eveneens haar erediensten in de Zandpoortkerk. Nestorianisme Mechelen kent een relatief grote gemeenschap (± 2000 gelovigen) van nestoriaanse christenen, die zich omstreeks 1980 hebben gevestigd in de stad nadat ze gevlucht waren uit Zuid-Oost-Turkije. Er zijn drie grote stromingen te onderscheiden, met name de Assyrische Kerk van het Oosten, de Chaldeeuws-Katholieke Kerk en de Syrisch-Orthodoxe Kerk van Antiochië. Islam 14,7% van de Mechelse bevolking is moslim. Het merendeel zijn Soennieten. De stad heeft twee moskeeën die beide in Marokkaanse traditie zijn. Het betreft de Mechelse moskee en de Moskee Al Buraq. Boeddhisme Te Mechelen bevindt zich ook Wat Dhammapateep, een Theravada Boeddhistische tempel met een voornamelijk Thaise gemeenschap. In de tuin staat het grootste stenen Boeddhabeeld van Europa, in groen-zwart graniet op dito sokkel, het geheel gebeeldhouwd in China. Andere levensbeschouwingen Naast de religieuze beschouwingen is er ook een afdeling van het Humanistisch Verbond in Mechelen gevestigd. Regelmatig hebben deze activiteiten voor leden en niet-leden vanuit een humanistische levensbeschouwelijke visie. Daarnaast zijn er ook verscheidene vrijmetselaarsloges actief in de stad. Zie ook vrijmetselarij in België. Mobiliteit Openbaar vervoer Busnetwerk Het busnetwerk wordt geëxploiteerd door "De Lijn". Er zijn acht stadslijnen en verschillende streeklijnen. De hoofdzetel van "De Lijn" bevindt zich ook in Mechelen. Spoorwegen In 1835 werden de eerste spoorlijnen in België aangelegd, met Mechelen als centraal punt: de lijnen naar Brussel, Antwerpen en Dendermonde. De eerste trein op Belgisch grondgebied (de Olifant) reed datzelfde jaar nog op het traject Mechelen-Brussel. De stad bleef daarna nog tientallen jaren het middelpunt van het Belgisch spoorwegverkeer. Station Mechelen ligt langs de spoorlijnen 25 / 27 (Brussel / Schaarbeek - Antwerpen) en 53 (Kortrijk - station Gent-Sint-Pieters - Dendermonde - Mechelen - Leuven). Het station Mechelen-Nekkerspoel ligt langs de spoorlijnen 25 / 27 en 27B. Ook voor de buurtspoorwegen was Mechelen een belangrijk knooppunt. Buurtspoorlijnen werden geëlektrificeerd en er was een stadstramnet van drie lijnen, geëxploiteerd door de buurtspoorwegen. Er waren trams naar Heist-op-den-Berg, Boom (Antwerpen), Keerbergen (Haacht, Aarschot en Brussel). Het oudste spoorweggebouw van België, dat op het terrein van de werkplaats van de NMBS achter het station stond, werd op 3 en 4 september 2013 34 meter van het spoor af verplaatst om ruimte te maken voor een weg die tussen het spoor en de werf van de NMBS moet komen. Dit omdat dit gebouw zeer bijzondere kenmerken heeft, zelfs een gedeelte van de voegen zijn beschermd. Er zijn plannen om dit gebouw over te dragen aan de stad, die het gebouw als een publieke ruimte wil benutten. Wegennet Langs het westen van Mechelen passeert de A1/E19 Brussel-Antwerpen. In een halve boog rond het noorden van de stad loopt de R6, de grote ring van Mechelen. Rond het stadscentrum loopt de kleine ring R12, waarvan een grondige omvorming (onder de naam De Nieuwe Vesten) mogelijk wordt na de opening van de nieuwe weg B101 Tangent in 2022. Vanuit Mechelen lopen onder andere in noordelijke en zuidelijke richting de N1 naar respectievelijk Antwerpen en Brussel, in noordwestelijke richting de N16 tot in Sint-Niklaas en in zuidoostelijke richting de N26 naar Leuven. Fiets Mechelen is uitgeroepen tot Fietsstad 2022. Fietssnelwegen en andere fietsassen Van noord naar zuid loopt sinds eind 2021 fietssnelweg F1 (Antwerpen-Brussel) tussen beide stations parallel met de Tangent en de spoorweg. Als onderdeel hiervan zijn een aantal fietstunneltjes, en de fietsbrug Arsenaalpuzzel over de N26 Leuvensesteenweg geopend (die in bovenaanzicht de vorm van een puzzelstukje heeft). Andere belangrijke fietsassen zijn het jaagpad langs de Dijle richting Leuven (met de toeristische LF Kunststedenroute tussen onder andere Leuven en Antwerpen) en de fietssnelweg F8 (Mechelen-Leuven) langs het kanaal. Waterwegen Mechelen is ook per boot te bereiken via de Dijle: er is een kleine jachthaven in het centrum van de stad. Langs het water ligt het Dijlepad, een houten wandelpad vanaf brouwerij Lamot tot de Kruidtuin over het water in de binnenstad langs de soms eeuwenoude huizen met balkons aan het water. Binnenstad De binnenstad van Mechelen bevindt zich binnen de oude vesten, waar nu de ringweg R12 loopt. In 1995 was Mechelen de allereerste Belgische stad die een zone 30 installeerde in heel het stadscentrum. Sinds november 2019 is heel de binnenstad van Mechelen bovendien een fietszone, waar gemotoriseerd verkeer fietsers niet mogen inhalen. De binnenstad heeft ook een autoluw deel, dat begon met de Grote Markt en omgeving. Sinds 7 december 2011 is de zone uitgebreid met vier woonstraten en hun zijstraten (de Lange Schipstraat, Korte Schipstraat en Lekkernijstraatje; Zoutwerf, Hoogstraatje, ‘t Plein en Maalderijstraatje; Sint-Janstraat en Sint-Janskerkhof; Begijnenstraat en Drabstraat). Sinds 1 juli 2020 is de autoluwe zone verder uitgebreid met de IJzerenleen, haar zijstraten en een stuk van de Onze-Lieve-Vrouwestraat. Later, na de heraanleg van de Onze-Lieve-Vrouwestraat in 2021, wordt de volledige straat autoluw. Handhaving gebeurt door middel van ANPR-camera's. De binnenstad heeft (doorgaans ondergrondse) centrumparkings op de Grote Markt, aan de kathedraal, op de Veemarkt, aan de Inno (Leermarkt/Bruul), aan Lamot, Hoogstraat, parking Bruul op de Speecqvest, Zwartzustersvest en aan Tinel. Er is een randparking op het Rode Kruisplein (waarnaast anno 2020 een nieuw parkeergebouw wordt gebouwd dat dit zal vervangen), aan Zandpoortvest en aan het Douaneplein en De Nekker. De stad biedt een gratis Shopping Shuttle aan die elke zaterdag (wanneer de wekelijkse markt plaatsvindt) en op sommige zondagen de binnenstad verbindt met gratis randparkings. De route is enerzijds tussen De Nekker en de Grote Markt (sinds 2014) en anderzijds sinds 15 juni 2020 tussen Mechelen-Zuid en de Korenmarkt. Economie Verleden Autobouwer Vincke Malines Rateau Muizen Transformatorenfabriek Pauwels Trafo Brouwerij Chevalier Marin Brouwerij Jacobs Brouwerij Lamot Ragheno Heden De zaterdagmarkt staat in de binnenstad (Grote Markt, Steenweg, Schoenmarkt, IJzerenleen, Hallestraat, Befferstraat, Veemarkt, Désiré Bouchérystraat en Botermarkt). De Kleinhandelsmarkt staat aan de Guido Gezellelaan, langs de Centjesmuur. De kleinhandelsmarkt vindt plaats elke maandag, woensdag en vrijdag op de Veemarkt. De curiosamarkt vindt plaats elke zondag vanaf de zondag na de Hanswijkprocessie tot de laatste zondag van september. A Film Brouwerij Alken-Maes Malinas (in aanbouw) Mechelse koekoek Sanoma Media Stadsbrouwerij Het Anker Telenet Onderwijs Mechelen is een redelijk belangrijke stad in verband met onderwijs. Leerlingen uit Groot-Mechelen lopen dikwijls hun basisschool in de stad. Leerlingen die in de wijde omtrek rond de stad wonen volgen hier Secundair Onderwijs. De drie verschillende netten zijn hier vertegenwoordigd. Hieronder een lijst van de scholen en hun aanbod. Omdat dit aanbod dikwijls zeer divers is worden de voornaamste vakgebieden opgesomd. Daarnaast heeft de stad ook een hogeschool, Thomas More Mechelen, waar ongeveer 5000 studenten van over heel Vlaanderen zijn ingeschreven. Het aantal Nederlandse studenten dat komt studeren in Mechelen stijgt elk jaar. De Artesis Hogeschool Antwerpen heeft voorlopig nog een campus in Mechelen. Deze zal op termijn verhuizen naar Antwerpen Noord. Hun vakgebieden zijn ook opgesomd. Secundair onderwijs Katholiek Onderwijs Vlaanderen Berthoutinstituut Klein Seminarie (Bim-Sem) (algemene vorming) COLOMAplus, sinds 2007 als fusie van O.L.V. De Ham en Coloma (toerisme, gastronomie, schoonheid, informatica en handel) Scheppersinstituut (algemene vorming) Sint-Janshof (buitengewoon beroepsonderwijs) Sint-Romboutscollege (algemene vorming) Technische Scholen Mechelen (voornamelijk bouw en industrie) Ursulinen Mechelen (algemene vorming, handel en zorg + vierde graad mode) GO! onderwijs van de Vlaamse Gemeenschap De middelbare scholen in Mechelen die behoren tot het GO! onderwijs van de Vlaamse Gemeenschap werken samen onder de naam Busleyden Atheneum. Busleyden Atheneum bestaat uit deze scholen: BA Botaniek BA Caputsteen BA De Beemden BA HBO5 Verpleegkunde (een onderdeel van BA Botaniek) BA Nekkerspoel BA Pitzemburg BA Stassart BA Zandpoort Provinciaal onderwijs Provinciale Scholen voor Tuinbouw en Techniek PTS Campus Mechelen (het vroegere PITO) Hoger onderwijs Thomas More Mechelen (TMM) Lerarenopleiding (campus Kruidtuin) Journalistiekopleiding (campus De Ham) Toerismeopleiding (campus De Vest) Informaticaopleidingen (campus De Vest) Managementopleiding (campussen De Vest en De Ham) Opleiding interieurvormgeving (campus Lucas Faydherbe) Verpleegkunde (campus De Vest) Koninklijke Beiaardschool Jef Denyn Zorg Het Algemeen Ziekenhuis Sint-Maarten, met een nieuwe campus (2018) langs de R6. Die vervangt de drie voormalige campussen in Mechelen en Duffel. Daarnaast heeft het Vlaams & Neutraal Ziekenfonds zijn hoofdkantoor in Mechelen. En ook het Rode Kruis Vlaanderen heeft zijn hoofdkantoor in Mechelen. Krant Vroeger werd in Mechelen De Krijgstrompet'' gepubliceerd. Deze krant was het officiële blad van het reddingsleger. Het werd gedrukt door de uitgeverij Rankin. Overheid Het hoofdkantoor van een paar instellingen van de Vlaamse overheid bevindt zich hier, namelijk dat van de Vlaamse Vervoermaatschappij De Lijn en de Openbare Vlaamse Afvalstoffenmaatschappij (OVAM). Mechelen is ook aangeduid als collegehoofdbureau voor het Nederlands kiescollege en staat dus in voor coördinatie bij Europese verkiezingen en tot 2012 ook Senaatsverkiezingen. De stad fungeerde in de jaren 1970 (bij de voorlopige gewestvorming) ook even als zetel voor de tijdelijke Vlaamse Gewestraad, een nevenvoorloper van het Vlaams Parlement. Sport Mechelen herbergt twee van de oudste voetbalploegen van België: Racing Mechelen (stamnummer 24) en KV Mechelen (stamnummer 25), beide opgericht in 1904. KV Mechelen speelt anno 2020 in de hoogste afdeling (1A) en werd viermaal landskampioen en tweemaal bekerwinnaar. Tevens zijn ze de laatste Belgische voetbalclub die een Europees kampioenschap gewonnen heeft, met name de Europese Beker voor Bekerwinnaars in 1988. Racing Mechelen speelt anno 2020 in derde amateur B en werd eenmaal vice-kampioen alsook verliezend bekerfinalist. De andere voetbalclubs in Mechelen spelen in de provinciale reeksen: Sporting Mechelen, SK Rapid Leest, Leest United, KFC Muizen, SK Heffen, Zennester Hombeek en FC Walem. Windsurfclub Alleman is gevestigd aan de 36 hectare grote Eglegemvijver, evenals zeil- en surfclub WVD Mechelen De Nekker is een sport- en recreatiedomein, en de aanliggende Nekkerhal is een grote expositie- en evenementenhal schaatsbaan achter het Utopolis-complex aan de Nekker, naast de Dijle. Waterpoloclub RSC Mechelen Voormalige basketbalclub Racing Mechelen (meervoudig landskampioen) Volleybalclub Mavoc Mechelen Handbalclub Welta Bekende Mechelaars Stedenbanden (van vroeger en nu) Arvada (Verenigde Staten) Dijon (Frankrijk) Helmond (Nederland) Nador (Marokko) Sucre (Bolivia) Chengdu (China) Nabijgelegen kernen Battel, Hombeek, Zemst, Hofstade, Muizen, Bonheiden, Onze-Lieve-Vrouw-Waver, Sint-Katelijne-Waver, Elzestraat, Walem Externe links Gemeentesite Onafhankelijke wikisite voor Mechelen mapt.be Mechelenbinnenstebuiten Restauratie Integratie Mechelen Mechelen van Weleer Inventaris Onroerend Erfgoed:Mechelen binnenstad Idem: Mechelen extra muros Plaats in Antwerpen (provincie)


source: wikipedia

text: Malta, officieel de Republiek Malta (Maltees: Repubblika ta' Malta), is een Zuid-Europese dwergstaat gelegen in de Middellandse Zee die bestaat uit de eilanden Malta, Gozo, Comino, het kleinere Manoel Island en de onbewoonde eilanden Cominotto, Filfla, Fungus Rock en de Saint Paul's Islands. Geschiedenis Malta heeft een zeer lange geschiedenis. Op de eilanden Malta, Gozo en Comino staan prehistorische opzichzelfstaande bouwwerken zoals de megalithische Tempels van Tarxien, gebouwd tussen 3500 en 2500 v.Chr., de tempels van Ħaġar Qim en Mnajdra en de op het eiland Gozo gelegen tempel van Ġgantija. Deze bouwwerken zijn waarschijnlijk ouder dan de Egyptische piramiden, en ook ouder dan Stonehenge. De tempel van Ħaġar Qim is zodanig gebouwd dat hij de tijd aangeeft, wat hem tot een zeer bijzondere tempel maakt die in dit opzicht wellicht uniek is in de wereld. Verder bevindt zich in Paola het Hypogeum, een in de ondergrond uitgehakt heiligdom met meerdere diepteniveaus. De historie van Malta begint met de komst van de Feniciërs. Tijdens de Eerste Punische Oorlog kwam Malta in opstand tegen de Carthagers en gaven ze zich over aan de Romeinen. Het zou Romeins blijven tot de val van het Romeinse Rijk. Door de strategische ligging van het eiland was Malta van oudsher van groot belang voor het beheersen van de Middellandse Zee. In 454 maakten de Vandalen zich meester van Malta; in 464 de Goten, in 533 de Byzantijnen onder Belisarius en rond 870 de islamitische Arabieren, die onder andere het Siciliaans-Arabisch, de voorloper van het Maltees meenamen. Het eiland werd uiteindelijk onderdeel van het Emiraat Sicilië. In 1091 werd Malta door de Normandiërs onder leiding van Rogier I van Sicilië heroverd. In eerste instantie moest het Arabische bestuur alleen belasting betalen aan de Normandiërs, maar in 1127 verving Rogier II van Sicilië de Arabieren door een Normandisch bestuur en vervolgens werd Malta onderdeel van het Koninkrijk Sicilië. In 1530 schonk keizer Karel V het eiland als leen van het koninkrijk Sicilië aan de Johannieter Orde, die daarna ook wel de Maltezer Orde werden genoemd. Zij bouwden de grote vestingen in onder andere Valletta, Mdina en Rabat en op Gozo. In mei 1565 werd Malta, dat geregeerd werd door de Kruisridders, belegerd door het Ottomaanse Rijk. Volgens Maltese bronnen bestond de Ottomaanse strijdmacht uit 40.000 soldaten en werden de Kruisridders geholpen door 8000 Maltese troepen. De Maltezers vernietigden de oogsten, vergiftigden de waterbronnen en verschansten zich in de versterkte steden Mdina en Birgu (tegenwoordig Vittoriosa). De uiteindelijke nederlaag van de Ottomanen was een van de meest geroemde christelijke overwinningen van de 16e eeuw. Voltaire zei erover Rien n'est plus connu que le siège de Malte of Niets is bekender dan de belegering van Malta. De overwinning vormde ook een deuk in het onoverwinnelijke imago van de Ottomanen. Malta was lange tijd de uitvalsbasis voor kapers/piraten die hoofdzakelijk islamistische schepen aanvielen. Het verschil tussen kapers en piraten is dat kapers de officiële toestemming hadden van een land om schepen aan te vallen van een ander land waarmee ze op oorlogsvoet waren. De macht van de Kruisridders werd beëindigd door Napoleon Bonaparte, die Malta veroverde op weg naar Egypte. Napoleon vroeg de Kruisridders om toestemming zijn schepen te bevoorraden, maar richtte zijn kanonnen op de stad Valletta nadat de schepen in de Grand Harbour lagen. De Franse bezetting werd gesteund door Maltese revolutionairen, die de Franse Revolutie als voorbeeld zagen. Napoleon bleef 6 dagen op Malta en reorganiseerde er de bestuurlijke indeling en de financiële administratie. Ook werden feodale rechten en privileges en de slavernij afgeschaft. In de rechtspraak werd het familierecht ingevoerd. Het openbaar onderwijs werd gereorganiseerd naar Frans voorbeeld. Napoleon liet een garnizoen achter bij zijn vertrek naar Egypte, maar het Franse bewind werd al snel onpopulair, mede door de antireligieuze houding van de Franse revolutionairen en het plunderen van kerkschatten om Napoleons oorlogen te financieren. De Maltezers verjoegen de Fransen met hulp van de Britten. De laatsten stuurden de Maltezers wapens en versterkingen in hun strijd tegen de Franse bezetters. In 1800 gaven de Fransen onder leiding van generaal Claude-Henri Belgrand de Vaubois zich over. Hiermee werd Malta een Britse kolonie. De wens van een aanzienlijk deel van de Maltese bevolking om zich aan te sluiten bij het koninkrijk Italië vormde een belangrijke politieke zorg voor de Britten, vooral sinds de opkomst van het fascisme onder leiding van Mussolini. Het fascisme verkondigde openlijk dat Malta bij Italië hoorde. Tijdens de Tweede Wereldoorlog werd Malta zwaar gebombardeerd en beschoten door de Duitse Luftwaffe, vooral tijdens de Slag om Malta. De Britse koning verleende het eiland een hoge onderscheiding voor dapperheid, het George Cross. Het is sindsdien gebruikelijk om brieven te adresseren met "Malta G.C.". Het George Cross kreeg ook een plaats in het wapen en op de vlag. Malta was een Britse kolonie tot de onafhankelijkheid als de Staat Malta binnen het Britse gemenebest op 21 september 1964. Deze volgde op een constitutionele conferentie in Londen (juli 1963) en een referendum op het eiland (mei 1964). In 1969 verlieten de laatste Britse troepen het eiland. Tot 1974 was de Britse Koningin het staatshoofd; daarna werd het land een republiek. Malta trad op 1 mei 2004 toe tot de Europese Unie. Op 1 januari 2008 werd de euro ingevoerd als betaalmiddel. Demografie Bevolking Malta telt ruim 457.000 inwoners op een oppervlakte van 316 km2, waarmee het een van de dichtstbevolkte landen ter wereld is. Inwoners van Malta heten Maltezers. Taal Sinds 1934 zijn de twee officiële talen het Maltees en het Engels. Hiervoor was het Italiaans de officiële taal. Het Maltees is afgeleid van een Arabisch dialect, maar heeft ook sterke invloeden ondergaan van onder andere het Italiaans, het Engels en het Frans. In de bergen van Libanon wordt een taal gesproken die sterk op het huidige Maltees lijkt. Het is de enige Semitische taal die in het Latijnse alfabet wordt geschreven. Het Italiaans is zeer verspreid en wordt door 66% van de bevolking begrepen. Religie De grondwet van Malta voorziet in godsdienstvrijheid en het katholicisme is er staatsgodsdienst. Freedom House en het World Factbook rapporteren dat 98% van de bevolking katholiek is, waarmee het land een van de meest katholieke landen in de wereld is. In 2006 publiceerde The Times of Malta de resultaten van de laatste zondagse kerkbezoek telling (census). Volgens deze telling ligt het kerkbezoek in Malta met bijna 48 procent van de bevolking hoger dan in elk ander EU-land. Het aantal kerken op Malta is 376, dit is inclusief de kerken op Gozo en Comino. Malta kent de grootste concentratie leden van het Neocatechumenaat in de wereld, sinds het in 1973 op de eilanden werd geïntroduceerd door drie Italiaanse catechisten, die de eerste gemeenschap begonnen in de Immaculate Conception Parish in Ħamrun. De evangelist Lucas beschrijft in Handelingen 27-28 dat de apostel Paulus op het eiland Malta schipbreuk leed. Hoewel Lucas niet schrijft dat Paulus op het eiland evangeliseerde, wordt Paulus vereerd als de beschermheilige van Malta, omdat hij er het evangelie zou hebben gebracht. Volgens de Maltezers vond zijn schipbreuk plaats in het jaar 60 in St. Paul's Bay. Behalve Paulus worden ook Agatha en George Preca (de eerste heilige Maltees), gekend als Dun Ġorġ, vereerd als patroonheiligen van Malta. Vele kloosterordes, zoals de jezuïeten, franciscanen, dominicanen, augustijnen en de Kleine Zusters van de Armen hebben vestigingen in Malta. Er zijn ook enkele kerken van andere denominaties, zoals de St. Andrew's Scots Church in Valletta (een gezamenlijke congregatie van presbyterianen en methodisten) en de anglicaanse Sint-Pauluskathedraal. Geografie Landschap Het grootste eiland, Malta, is kaal en rotsachtig met relatief weinig natuurlijke begroeiing. Van het zuidwesten naar het noordoosten loopt het eiland schuin af, het is als het ware gekanteld. Kenmerkend zijn de tientallen baaien en inhammen. De stranden zijn klein en vaak rotsachtig; alleen in het noordwesten zijn er enkele zandstranden. Over de lengte van het eiland loopt een diepe vallei met op de bodem een weg, die in tijden van zware regenval in een kolkende rivier verandert. Het eiland Gozo (Għawdex in het Maltees) is een kleine versie van Malta, inclusief de baaien en de diepe vallei over de lengte. Het landschap is echter wat ruiger en groener, vooral in de winter. Het eiland Comino ligt tussen Malta en Gozo in en is het kleinste van de drie. Het eiland is het bekendst vanwege de Blauwe Lagune waarin het onbewoonde eiland Cominotto ligt. Steden Volgens de standaarden die de meeste andere landen hanteren om te bepalen wat een stad is, zijn de plaatsen in Malta te klein om als stad aangemerkt te kunnen worden. Er is echter een beperkt aantal plaatsen dat traditioneel als stad wordt aangezien. Deze plaatsen kregen namelijk tijdens de heerschappij van de Maltezer Orde de aanduiding "cittá". Deze steden zijn: Birgu (Città Vittoriosa) Bormla (Città Cospicua) Mdina / Rabat (Città Notabile) Qormi (Città Pinto) Rabat (Gozo) (Città Vittoria of Victoria) Senglea (Città Invicta of Isla) Siġġiewi (Città Ferdinand) Valletta (Città Umilissima) Żabbar (Città Hompesch) Żebbuġ (Malta) (Città Rohan) Żejtun (Cittá Beland) Bestuurlijke indeling Sinds 1994 is Malta verdeeld in 68 Lokale Raden. De raden vormen de enige bestuurslaag, naast het bestuur op nationaal niveau. Bezienswaardigheden Blue Grotto Ħal Saflieni Hypogeum Mdina Megalithische tempels van Malta Valletta Economie Malta exporteert industriële producten en heeft daarnaast scheepsbouw en toerisme als voornaamste bestaansmiddelen. De landbouw speelt bij de export een ondergeschikte rol, ondanks de bekende Maltezer aardappel. Nog minder belangrijk is de visserij: het land telt niet meer dan duizend vissers. De aquacultuur neemt wel in belang toe. Ook herbergt het eiland verschillende zogenaamde 'off shore' internet-gokbedrijven, omwille van de liberale kansspelwetgeving. Deze bedrijven investeren aanzienlijk in onder meer technische infrastructuur en zorgen voor heel wat werkgelegenheid, voornamelijk in callcenters. Het bruto nationaal product per hoofd van de bevolking bedraagt circa 25.700 dollars. De lokale munteenheid was de Maltese lira (MTL), ook wel Maltees pond genoemd. Op 22 juni 2007 werd vastgelegd dat de lira op 1 januari 2008 in de euro zou opgaan. De op 10 juli 2007 definitief vastgestelde wisselkoers met de euro bedroeg MTL 0,429300 per euro. Malta werd op 1 januari 2008 het vijftiende land van de Europese Unie dat de euro als betaalmiddel invoerde (een uur later dan Cyprus). Politiek Malta is een parlementaire republiek. Het politieke leven wordt beheerst door de Arbeiderspartij en de Partit Nazzjonalista (Nationalistische Partij). Aan het hoofd van de republiek staat een voor vijf jaar door het parlement gekozen president. Sinds 2019 is dit George Vella. De premier is sinds januari 2020 Robert Abela (Malta Labour Party). Zie ook: Lijst van presidenten van Malta Lijst van premiers van Malta Klimaat Malta heeft een mediterraan klimaat met een droge lange zomer van april tot en met oktober. In de zomermaanden is de gemiddelde temperatuur 26 °C. De winter, van november tot en met maart, is erg mild met een gemiddelde temperatuur van 12 °C. De neerslag valt van eind september tot eind april en bedraagt gemiddeld 500 mm per jaar. 's Zomers waait vaak de sirocco, die de temperatuur soms tot 40 °C doet stijgen waardoor het onaangenaam benauwd wordt. Vervoer Malta International Airport op het eiland Malta in het district Luqa is de thuisbasis voor Air Malta; deze vliegt naar ongeveer 50 bestemmingen in Europa en Noord-Afrika. Tussen 1883 en 1931 bezat Malta een spoorlijn die de hoofdstad Valletta verbond met Mtarfa/Mdina en een aantal omliggende plaatsen. Sindsdien is Malta een van de weinige landen in Europa zonder spoorwegen. Malta telt verschillende havens, waarvan de Grand Harbour en het havengebied van Marsaxlokk economisch het belangrijkst zijn. De hoofdstad Valletta telt twee natuurlijke havens, Grand Harbour en Marsamxett Harbour. Tussen Ċirkewwa Harbour in het noorden van het hoofdeiland Malta en Mġarr Harbour op het eiland Gozo, vaart elke 45 minuten ('s nachts minder vaak) een (auto)veerdienst. Op Malta wordt het openbaar vervoer sinds 2014 verzorgd door Malta Public Transport dat een uitgebreid en relatief frequent bereden busnet exploiteert waaronder ook nachtbussen en expresbussen. Het lijnennet is vrijwel volledig op Valletta gericht en voor de poort van de stad bevindt zich een groot busstation. Tot 2011 werd er nog met een groot aantal geel/oranje oldtimerbussen van de Assocjazzjoni Trasport Pubbliku gereden. In dat jaar kwamen er nieuwe bussen in gebruik, geëxploiteerd door Arriva. Ook op Gozo rijden bussen, maar minder uitgebreid en frequent dan op Malta, zij het wel minstens 1 keer per uur. In juli 2015 is de zogeheten Tallinja-card ingevoerd. Dit systeem werkt net zoals de Nederlandse OV-chipkaart met een NFC-chip; de kaart dient vooraf met een saldo opgeladen te worden. Doordat deze enkel als persoonsgebonden kaart verkrijgbaar is, is dit vooral nuttig voor gebruik door lokale bevolking. Toeristen kunnen een 12-rittenkaart kopen en een Explorercard. Deze laatste is zeven dagen geldig. Daarnaast zijn er nog losse kaartjes in de bus te koop. In de praktijk zijn deze duurder dan het gebruik van een Tallinja-card. Het land Malta kent, evenals Cyprus, beiden voormalig Brits kolonie, links verkeer. Toestroom asielzoekers en illegale immigranten Direct na de toetreding tot de Europese Unie in 2004 kampte het land met een grote toestroom van met name Afrikaanse asielzoekers en illegale immigranten die hopen langs deze route een verblijfsvergunning in een Europese staat te bemachtigen, net als het nabijgelegen Italiaanse eiland Lampedusa. Trivia Malta dient als decor van verschillende speelfilms. Denk maar aan Steven Spielberg's Munich, maar ook World War Z, Assassin's Creed en Jurassic World: Dominion. Voor de film Popeye met Robin Williams werd zelfs een dorp als filmset gebouwd. Deze set bestaat nog steeds, en het is een toeristische attractie die bekend staat als Popeye Village. Tot in de jaren 1950 droegen nog veel vrouwen op de eilanden Malta en Gozo een kap of mantel genaamd għonnella. Het kledingstuk wordt niet meer dagelijks gedragen. Zie ook Malta van A tot Z Franse bezetting van Malta Literatuur Jeremy Boissevain, Saints and Fireworks. Religion and Politics in Rural Malta, [1965] 1993. ISBN 9990930007 Externe link Officiële toeristenwebsite Malta - visitmalta.com Gemenebest van Naties Dwergstaat


text: De Middellandse Zee is gelegen tussen Zuid-Europa, Zuidwest-Azië en Noord-Afrika. De zee is 3.850 km lang en heeft een gemiddelde breedte van 600 km. De gemiddelde diepte is ongeveer 1.430 m en de totale oppervlakte is ongeveer 2,5 miljoen km2. De omtrek is 46.000 kilometer. De maximale diepte is 5.267 meter in de Ionische Zee dicht bij de Griekse kust ten zuidwesten van Pylos en wordt ook wel de Calypsodiepte genoemd die deel uitmaakt van de Helleense trog. Geografie De Middellandse Zee is een intercontinentale middellandse zee of middelzee, die tevens de grens vormt tussen Europa en Afrika en gedeeltelijk ook die tussen Europa en Azië. De Middellandse Zee is via de Straat van Gibraltar (tussen Spanje en Marokko) verbonden met de Atlantische Oceaan en via de Bosporus met de Zwarte Zee. De verbinding met de Rode Zee is een kunstmatige en verloopt via het Suezkanaal dat in Egypte ligt. De Middellandse Zeekust wordt begrensd door in totaal 21 landen. Zeeën Tot de Middellandse Zee behoren: de Adriatische Zee ten oosten van Italië de Egeïsche Zee tussen Griekenland en Europees Turkije de Kretenzische Zee het zuidelijk gedeelte van de Egeïsche Zee gelegen ten noorden van Kreta en ten zuiden van de Cycladen de Ionische Zee tussen Italië en Griekenland de Tyrreense Zee ten westen van Italië de Ligurische Zee ten noorden van Corsica de Levantijnse Zee ten oosten van Cyprus de Alboránzee tussen Spanje en Marokko de Balearische Zee tussen Spanje en de Balearen de Libische Zee tussen Libië en Kreta. De Middellandse Zee bestaat zelf uit twee hoofdbekkens, een westelijk en een oostelijk, die van elkaar zijn gescheiden door een 400 m diep gelegen plateau tussen Sicilië en Tunesië. Het westelijke bekken heeft een oppervlakte van 860.000 km2. Eilanden De belangrijkste van de omstreeks 4300 eilanden gelegen in de Middellandse Zee zijn: in het westen: de Balearen, met Mallorca, Menorca en Ibiza centraal: Corsica, Sardinië, Sicilië, Malta en Djerba in het oosten: Kreta, Lesbos, Rhodos en Cyprus Landen Landen die aan de Middellandse Zee grenzen zijn: in het noordwesten en noorden: Spanje, Frankrijk, Monaco, Italië, Slovenië, Kroatië, Bosnië en Herzegovina, Montenegro, Albanië in het noordoosten en oosten: Griekenland, Turkije, Syrië, Libanon, Israël en Palestina aan de zuidzijde: Egypte, Libië, Tunesië, Algerije en Marokko eilandstaten: Malta en Cyprus Andere gebieden Akrotiri en Dhekelia (Verenigd Koninkrijk; op het eiland Cyprus) Ceuta en Melilla (Spanje; zuidwesten) Gazastrook (Palestina; oosten) Gibraltar (Verenigd Koninkrijk; noordwesten) Turkse Republiek Noord-Cyprus (de facto onafhankelijke staat) Rivieren De Afrikaanse rivier de Nijl is verreweg de grootste (5499 tot 6695 km) rivier die uitmondt in de Middellandse Zee. De meeste andere grotere rivieren (langer dan 400 kilometer) die in de Middellandse Zee uitmonden, ontspringen in Europa. Ebro (910 km) Rhône (812 km) Tiber (404 km) Po (652 km) Adige (Etsch) (410 km) Maritsa (Evros) (480 km) Gediz (401 km) Cheliff (725 km) Meander (548 km) Júcar (500 km) Medjerda (416 km) Moulouya (520 km) Orontes (571 km) Seyhan (516 km) Strymon (408 km) Fjorden Fjorden komen voor bij Istrië (de Limski-fjord en het Raša-kanaal), Montenegro (Baai van Kotor, "Boka Kotorska"). Middellandse Zeeklimaat Het mediterrane klimaat wordt ook wel Middellandse Zeeklimaat genoemd, omdat het specifiek is voor de landen rondom deze zee. De grote, relatief warme, watermassa is van grote invloed op de landen rondom de Middellandse Zee. De noordelijk gelegen landen zijn daardoor relatief warm; de zuidelijke landen relatief koel. De zomers zijn warm en de winters, waarin de meeste regenval plaatsvindt, zijn mild. Het mediterrane klimaat maakt volgens de klimaatclassificatie van Köppen onderdeel uit van het gematigde klimaat. Geschiedenis Tot 38 miljoen jaar geleden maakte dit gebied deel uit van het westelijk deel van de Tethysoceaan. De verbinding met de oostelijke oceanen werd verbroken en zo ontstond de Middellandse Zee in min of meer de huidige vorm. Ongeveer 6 miljoen jaar geleden werd gedurende de Messiniaanse crisis de verbinding met de Atlantische Oceaan regelmatig onderbroken. Door verdamping van het water droogde de Middellandse Zee op en veranderde in een zoutwoestijn. Hierdoor zijn onder de zeebodem nu nog dikke zoutlagen te vinden. Deze situatie duurde ongeveer 700.000 jaar, waarna 5,3 miljoen jaar geleden door tektonische bewegingen de Straat van Gibraltar ontstond en het zeewater via een gigantische waterval, de Zancleanvloed, het Middellandse Zeebassin binnenstroomde. De mens Prehistorie De eerste gevonden sporen van mensachtigen rond de Middellandse Zee zijn een jagerskamp van 435.000 jaar geleden in Rome. Het zeeniveau was vroeger beduidend lager waardoor er landbruggen waren naar plaatsen die later eilanden zouden worden. Archeologisch onderzoek heeft uitgewezen dat er ca. 300.000 jaar geleden culturele uitwisseling heeft plaatsgevonden tussen de mediterrane noord- en zuidkusten, hetgeen betekent dat Homo heidelbergensis reeds in staat moet zijn geweest om kleine afstanden over de Middellandse Zee te overbruggen. Op Kreta, een eiland dat alleen per boot bereikbaar is, zijn handbijlen uit kwarts gevonden van 130.000 v.Chr. De neanderthaler was aanwezig aan de noordkant van de Middellandse zee. In de grotten van Gibraltar zijn beenderen gevonden van neanderthalers die daar 24.000 jaar geleden nog leefden. Vanaf ca. 40.000 jaar geleden verscheen de anatomisch moderne mens in Europa. Oudere vondsten van vroege moderne mensen zijn gevonden in de Levant (Skhul) en Noord-Afrika (Jebel Irhoud). Met het smelten van de ijskappen aan het einde van de laatste ijstijd, het Weichselien, steeg de zeespiegel vanaf 11.700 jaar geleden geleidelijk aan tot 120 meter. De vroege gemeenschappen hadden maar beperkte mogelijkheden om te varen en beperkten zich tot korte oversteken. De Middellandse Zee speelt een nauwelijks te overschatten rol in de geschiedenis van de westerse beschaving. In het tweede millennium voor Christus bloeiden er de Egyptische, de Kretenzische of Minoïsche en de Myceense cultuur. De zeevolken, waaronder waarschijnlijk de Filistijnen, vestigden zich op de oostelijke kusten. Aangenomen wordt dat de eerste echte zeelieden die de Middellandse Zee bevoeren zich in het oostelijk bekken begaven en afkomstig waren uit het Oude Egypte en de Minoïsche beschaving. Later werden zij gevolgd door de Feniciërs en de oude Grieken. De Feniciërs bevoeren vanuit Tyrus en Sidon de Middellandse Zee in westelijke richting. Zij stichtten koloniën als Carthago en verbreidden het alfabet. De oude Grieken waren vooral uit op het stichten van handelskolonies langs de mediterrane kusten. In de klassieke periode (600-300 v Chr.) bevoeren de Grieken (naast de Atheners ook de koloniën in Klein-Azië en Italië) o.a. de Egeïsche Zee en versloegen er hun Perzische vijand. Alexander de Grote verspreidde de Griekse cultuur over het gehele gebied. Rond de derde eeuw voor Christus kwam de Romeinse Republiek op. Nadat in de Punische oorlogen (241-146 v Chr.) Carthago was verslagen en vernietigd kwam de gehele kust rondom de Middellandse Zee in Romeinse handen, en de Romeinen noemden de zee Mare Nostrum; onze zee. Buiten de kustgebieden aan de Middellandse Zee waren de handels- en communicatiemogelijkheden zeer beperkt; ten zuiden van de zuidkuststrook en het Atlasgebergte is er de Saharawoestijn. Pas na de Arabische veroveringen ontstonden de Sahel-koninkrijken die met kamelen handelsroutes onderhielden door het woestijn met de Middellandse Zee. Ook het noorden van de Middellandse zee is begrensd door weinig doordringbare bergen (de Alpen, Dinarische Alpen, Balkangebergte) met een achterland van nog weinig ontwikkelde bevolkingen. De enige echte uitzondering erop is de Rhônevallei die diep in Gallië doordrong. Dit was dan ook de eerste grote uitbraak van de Romeinen uit het Middellandse Zeegebied met de Gallische Oorlog van 58 tot 51 voor Christus. Middeleeuwen In de Middeleeuwen waren het Noormannen, Byzantijnen, Venetianen, kruisvaarders en zeerovers die de zee bevoeren. Met de islamitische veroveringen van Iberië, Cyprus en de hele zuidkust van Middellandse Zee, in het begin van de achtste eeuw, hadden de Arabische handelaren een grote rol op de Middellandse Zee. In de negende eeuw kwam ook Sicilië onder islamitische heerschappij. Nieuwe Tijd Nadat de Spanjaarden en Portugezen een nieuwe zeeroute naar Indië ontdekten via Kaap de Goede Hoop en ten westen van de Atlantische Oceaan Amerika hadden ontdekt, verloor de Middellandse Zee haar centrale positie als verkeersader tussen Europa, Noord-Afrika en het Midden-Oosten. Deze rol kwam gedeeltelijk terug met de opening van het Suezkanaal in 1869. De piraterij van de Barbarijse zeerovers kwam pas in 1816 ten einde. 20e-21e eeuw In de Tweede Wereldoorlog speelden de Britse en Franse koloniën aan de noordkust van Afrika een rol (Operatie Torch), en aan het einde ervan de tweede invasie vanuit Noord-Afrika naar Sicilië (Operatie Husky) en de asmogendheid Italië. De pleziervaart was vanaf de 19e eeuw op de Middellandse Zee opgekomen, maar pas vanaf de tweede helft van de 20e eeuw werd het Middellandse Zeegebied belangrijk als toeristische trekpleister, met locaties als Corsica en de Costa Brava. Zeilschepen zijn er sinds de jaren 1970 enkel nog te vinden als plezierjacht. Het cruisetoerisme is in dezelfde periode sterk in opkomst gekomen. Sinds Spanje in 1992 toetrad tot het Verdrag van Schengen, zijn er duizenden clandestiene migranten die de oversteek maakten vanuit Marokko en andere delen van Noord-Afrika verdronken. Nadat in 2014 in totaal 229.000 migranten de Middellandse Zee over waren gestoken, besloot de Europese Unie in mei 2015 over te gaan tot militaire maatregelen om de mensensmokkel in te perken. Milieu Het milieu staat sterk onder druk: zowel van de kustgebieden, van de in deze zee uitmondende rivieren en van de zee zelf. Daar zijn allerlei oorzaken voor aan te wijzen, bijvoorbeeld het sterk toegenomen toerisme (het Wereldnatuurfonds noemde in 2019 voor de zomermaanden een getal van 200 miljoen toeristen). In de kustgebieden verdween veel natuurlijk gebied voor stadsuitbreiding (bevolkingstoename), hotels, resorts, wegen en parkeergelegenheden;jachthavens (marina's) werden aangelegd. Dit ging ten koste van stranden, natte gebieden ("wetlands") en bos. Er is de toegenomen scheepvaart die afval loost (scheepvaart met ongelukken samen bijvoorbeeld een miljoen ton crude oil per jaar). Het Milieuprogramma van de VN (United Nations Environmental Programme) schat dat per jaar ongeveer 650 miljoen ton afvalwater, 129.000 ton minerale olie, 60.000 ton kwik, 3.800 ton lood en 36.000 ton fosfaat in de Middellandse Zee worden gedumpt Van het afvalwater is zo'n 70% niet gezuiverd. Ook "de Mediterranée" heeft een probleem van ronddrijvend plastic, dat langzaam wordt afgebroken tot microplastics die in de voedselketen terechtkomen. Dit is gevaarlijk voor dier en uiteindelijk mens. Vanaf circa 1955 werd de visvangst op de Middellandse Zee sterk gemoderniseerd, met onder meer overbevissing tot gevolg. Al deze factoren leidden er toe dat verschillende diersoorten zoals Caretta caretta en de monniksrob drastisch in aantallen zijn teruggelopen. Ten slotte is er de klimaatverandering die hier merkbaar wordt in hittegolven met hogere temperaturen van het zeewater en de landgebieden erom heen. Volgens waarnemingen en voorspellingen zal de klimaatverandering meer effect hebben in de Middellandse Zee. De gevolgen zijn onder andere droogte, bosbranden en op termijn waterschaarste. Regen zal vallen in hevige buien, waarin heel veel water uitregent dat snel naar zee wegstroomt via (modder)stromen. UNEP heeft in het kader van haar "Regional Seas Programma" (midden jaren 1970) ook voor de Middellandse Zee een actieplan ontwikkeld ten dienste van de Mediterrane landen. Vooral in de noordelijke mediterrane landen en door Tunesië en Egypte werden inmiddels Nationale Milieu-plannen opgesteld. De meeste landen hebben de Conventie van Barcelona (1976, geamendeerd in 1995) ondertekend. In 2003 werd het vissen met behulp van drijfnetten verboden. Trivia Van 1928 tot aan zijn dood in 1952 werkte de Duitse architect Herman Sörgel aan het plan Atlantropa, waarmee hij tot doel had het waterpeil van de Middellandse Zee sterk te verlagen en de Zee gedeeltelijk droog te leggen door middel van een stuwdam bij Gibraltar. Hiermee wilde hij energie opwekken, bouwgrond voor gewassen droogleggen en de wereldvrede bevorderen. Zie ook Geschiedenis van Europa Mediterrane Dialoog, een forum voor landen rond de Middellandse Zee en de NAVO Lessepsiaanse migratie, de migratie van plant- en diersoorten uit de Rode Zee via het Suezkanaal Binnenzee


text: Chennai (Tamil: சென்னை, tot 1996: Madras), is de hoofdstad van de Indiase deelstaat Tamil Nadu en met 4.216.268 inwoners (2001) de vijfde grootste stad van het land. Alleen Mumbai, Delhi, Calcutta en Bangalore zijn groter. De hele agglomeratie heeft 6.424.624 inwoners (2001). Chennai ligt in het zuidoosten van India aan de Golf van Bengalen. Geschiedenis Madras werd grotendeels gebouwd rond het fort van St. George, een Britse buitenpost waar de Britse Oost-Indische Compagnie tot 1773 een basis had. Als zodanig werd de stad een belangrijk Brits handelscentrum. In 1746 kwam de vesting in Franse handen, maar al twee jaar daarop wisten de Britten deze weer te heroveren. Aan het eind van de 18e eeuw was Madras uitgegroeid tot een belangrijke Britse havenstad en werd de stad het bestuurlijke hoofdkwartier van het omliggende gebied. Vanuit de stad wisten de Britten het zuiden van India steeds meer te overheersen. Toen de Britten uiteindelijk de controle kregen over bijna de gehele regio werd Madras de hoofdstad. In 1893 werd door de Britten de kathedraal San Thome Basilica gebouwd. Na de onafhankelijkheid van India in 1947 werd de stad de hoofdstad van de toenmalige deelstaat Madras, die in 1956 Tamil Nadu werd genoemd. In 1996 veranderde het staatsbestuur de naam van de stad in Chennai. In december 2004 verwoestte de tsunami in de Indische Oceaan een deel van de kustgebieden van de stad. Tijdens extreme droogte in juni 2019 werd er door inwoners zeer heftig geprotesteerd tegen de rantsoenering van water. Bestuurlijke indeling De gemeente en stad Chennai valt gelijk met het district Chennai. De stedelijke agglomeratie ligt verder verspreid over de aangrenzende districten Chengalpattu, Tiruvallur en Kanchipuram. Economie Chennai is zowel voor de economie als voor het spoorwegvervoer zeer belangrijk. Er zijn grote textielfabrieken, chemische installaties, automobielfabrieken en looierijen. Daarnaast profiteert de stad van de outsourcing naar het gebied door veel buitenlandse bedrijven. Veel van deze bedrijven hebben hun klantenservice, IT-afdeling en/of personeelszaken in de stad gevestigd, wat voor werkgelegenheid voor de plaatselijke bevolking zorgt. Ondanks de ligging aan de kust is de visserij geen belangrijke inkomstenbron. Wel biedt de haven vervoersmogelijkheden naar de rest van de wereld. De luchthaven Chennai International Airport is de op drie na grootste luchthaven van India. Cultuur en onderwijs Chennai is een cultureel en educatief centrum, waar onder meer de Universiteit van Madras (1857) en verschillende dans- en muziekacademies zijn gevestigd. Het is ook het centrum van de Tamil-talige filmindustrie en wordt om die reden wel "Kollywood" genoemd. In de stad wordt jaarlijks de Miss Chennai-verkiezing gehouden. The Hindu Group, uitgever van onder andere de Engelstalige krant The Hindu, die uitkomt in India, is er gevestigd. Stedenbanden Den Haag (Nederland) Denver (Colorado, Verenigde Staten) Frankfurt am Main (Duitsland) Bekende inwoners van Madras/Chennai Geboren Kenneth Arthur Noel Anderson (1891-1959), Brits officier J.H.C. Whitehead (1904-1960), Brits wiskundige Santha Rama Rau (1923-2009), Amerikaans schrijfster van Indiase afkomst Radha Burnier (1923-2013), Internationaal President van de Theosophical Society Engelbert Humperdinck (1936), Brits zanger Vyjayanthimala (1936), actrice Ramanathan Krishnan (1937), tennisser Pete Best (1941), Brits drummer (eerste drummer van de Beatles) Vijay Amritraj (1953), tennisser en acteur Rekha (1954), actrice Indra Nooyi (1955), Indiaas-Amerikaanse zakenvrouw Nagarjuna (1959), acteur Venkatesh (1960), acteur Vikram (1966), acteur Allah Rakkha Rahman (1967), multi-instrumentalist, producer en zanger Viswanathan Anand (1969), schaker Aravind Adiga (1974), schrijver Mahesh Bhupathi (1974), tennisser Vijay (1974), acteur Suriya (1975), acteur Mahesh Babu (1975), acteur en filmproducent Narain Karthikeyan (1977), Formule 1-coureur Prabhas (1979), acteur Parthiva Sureshwaren (1981), autocoureur Allu Arjun (1983), acteur Rana Daggubati (1984), acteur Karun Chandhok (1984), Formule 1 coureur Ram Charan (1985), acteur Allu Sirish (1986), acteur Lisa Haydon (1986), model en actrice Shruti Haasan (1986), actrice Samantha Ruth Prabhu (1987), actrice Regina Cassandra (1990), actrice Saran Shakthi (1997), acteur Mahaveer Raghunathan (1998), autocoureur Overleden Adriaan Korteweg (1890-1917), Nederlands schilder en theosoof Diane Ellis (1909-1930), Amerikaans actrice Annie Besant (1847-1933), Brits feministe, socialiste, publiciste, vrijmetselaarster, theosofe Sulamith Goldhaber (1923-1965), Amerikaans deeltjesfysica Sarvepalli Radhakrishnan (1888-1975), filosoof en politicus John Coats (1906-1979), zesde internationale president van de Theosofische Vereniging Varadarajan Muniswami Mudaliar (1926-1989), Tamil onderwereldfiguur en maffioso C.K. Nagesh (1933-2009) film- en theateracteur D.K. Pattammal (1919-2009), zangeres van carnatische muziek Cochin Haneefa (1951-2010), filmacteur, filmregisseur en scenarioschrijver Jayalalithaa (1948-2016), actrice en politica Woonachtig (geweest) Srinivasa Aaiyangar Ramanujan (1887-1920), autodidact wiskundige Galerij Literatuur V. Sriram, Chennai. A Biography, 2021. ISBN 9390652987 Externe links Website van de gemeente Chennai Website van het district Chennai (archive) Hoofdstad van een Indiase deelstaat Geografie van Tamil Nadu


text: Het Bloedbad van Moiwana was een bloedbad dat op 29 november 1986 werd aangericht in het Oost-Surinaamse marrondorp Moiwana door het Nationaal Leger van Suriname. Troepen van Bouterse waren geïnformeerd dat rebellenleider Ronnie Brunswijk zich in het dorpje bevond. Maar toen de militairen Brunswijk niet konden vinden en geen van de dorpelingen kon of wilde vertellen waar hij was, schoten de militairen ten minste 39 onschuldige dorpelingen, onder wie voornamelijk vrouwen en kinderen, dood. Ook werden veel huizen in het dorp (waaronder dat van Brunswijk) in brand gestoken. Deze gebeurtenis markeert het dieptepunt van de Binnenlandse Oorlog in Suriname tussen het Nationale Leger onder leiding van Desi Bouterse en het Junglecommando onder leiding van Ronnie Brunswijk. Nog niet eerder waren zoveel onschuldige burgerslachtoffers in deze oorlog gevallen. Meteen na dit drama kwam een enorme vluchtelingenstroom op gang. De meeste mensen (ongeveer 5000) vluchtten naar het nabije Frans-Guyana, waar door de Franse autoriteiten diverse kampen voor hen werden ingericht. Men mocht echter niet werken of onderwijs volgen, met als gevolg dat een hele generatie schoolkinderen hun schooltijd heeft overgeslagen. Pas begin jaren 90 kwam een voorzichtige repatriëring op gang. Nasleep De mensenrechtenorganisatie Moiwana'86 heeft zich jarenlang ingezet voor gerechtigheid met betrekking tot deze gebeurtenis. Over de gebeurtenis is een film gemaakt: Membre Moiwana. Rechtspraak De zaak door politie werd door politie-inspecteur Herman Gooding onderzocht, waarbij hij drie verdachten op het oog had. Hij werd op 5 augustus 1990 tijdens de uitvoering van zijn dienst doodgeschoten. Kort na zijn dood werd het onderzoek stopgezet. Tot 2005 werd de zaak niet niet meer van overheidswege opgepakt. Het mensenrechtenbureau "Moiwana'86" heeft onder leiding van directeur Stanley Rensch jarenlang gevochten voor erkenning van wat zij een misdaad noemden. Op 15 augustus 2005 werd bekend dat het Inter-Amerikaans Hof voor de Mensenrechten de regering van Suriname heeft veroordeeld inzake de massamoord. De regering moet nabestaanden van de slachtoffers een vergoeding uitkeren; moet smartengeld en schadevergoeding uitkeren aan de overlevenden; moet de daders vervolgen; en moet fondsen ter beschikking stellen voor de ontwikkeling van het dorp. De regering van Suriname is ook veroordeeld in de kosten van het proces. Op 15 juli 2006 bood toenmalig president van Suriname Ronald Venetiaan namens de staat zijn excuses aan voor het gebeurde. De nabestaanden wilden echter meer dan excuses, zij willen dat de schuldigen vervolgd worden. Op 29 november 2007 werd het Moiwana-monument aangeboden door het volk van Suriname. De daders zijn niet vervolgd (stand 2023). In 2023 deed het Inter-Amerikaans Hof voor de Rechten van de Mens een oproep om een verklaring af te leggen met het doel om de daders te vinden en te veroordelen. Zie ook Moiwana-monument Geschiedenis van Suriname Moiwana 1986 Marrons Binnenlandse Oorlog Militaire operatie in de 20e eeuw


text: De Maan is de enige maan (natuurlijke satelliet) van de Aarde en van de manen van het zonnestelsel de vijfde in grootte. Ze wordt soms aangeduid met haar Latijnse naam Luna. De meeste manen in het zonnestelsel zijn erg klein in verhouding tot de planeet waarom ze heen draaien. De Maan is daarop een uitzondering: de massa van de Maan is 1/81 van die van de Aarde. Daarom worden de Aarde en de Maan wel eens als dubbelplaneet aangeduid. Het gemeenschappelijk zwaartepunt waar de Aarde en de Maan omheen draaien, ligt echter nog binnen de Aarde. Alleen bij de dwergplaneet Pluto en zijn maan Charon is de maan naar verhouding nóg groter, namelijk 1/8 van de planeetmassa, en ligt het gemeenschappelijk zwaartepunt buiten Pluto. Spelling In de Nederlandse taal beginnen namen van planeten en andere hemellichamen met een hoofdletter. Uitzonderingen zijn de planeet aarde en de ster zon in ons zonnestelsel, alsook de maan die rond de aarde draait. In niet-wetenschappelijke teksten schrijven we die benamingen met een kleine letter. In gespecialiseerde wetenschappelijke teksten over sterrenkunde en ruimtevaart krijgen zon, maan en aarde soms wel een hoofdletter. Ook in dit artikel wordt dit toegepast. Baan en rotatie Afstand tot de Aarde Doordat de Maan een elliptische baan om de Aarde aflegt, varieert de afstand tussen de Maan en de Aarde. Het punt waar de Maan het verst van de Aarde afstaat heet apogeum (afstand Maan–Aarde 405.500 km) en het punt waar de Maan het dichtst bij de Aarde staat heet perigeum (afstand 363.345 km). Het gemiddelde is 384.450 km. Indien het volle maan is tijdens het perigeum (zoals op 23 juni 2013) wordt dit ook wel supermaan genoemd. In de loop van de tijd is door de seculiere versnelling de afstand tussen de Maan en de Aarde steeds groter geworden. Momenteel is de toename 3,8 centimeter per jaar. Schijngestalten De Maan vertoont schijngestalten doordat gewoonlijk slechts een gedeelte van het vanaf de Aarde zichtbare maanoppervlak door de Zon wordt verlicht. Deze cyclus van de Maan is sinds mensenheugenis gebruikt als middel om de tijdmeting aan te relateren. Na nieuwe maan volgt wassende maan. Die gaat via het eerste kwartier naar volle maan. Daarna wordt het afnemende of krimpende maan die via laatste kwartier naar opnieuw nieuwe maan gaat. Tijdens nieuwe maan, als de Maan en de Zon, vanaf de Aarde gezien, samenkomen (in conjunctie staan), is de naar de Aarde gekeerde helft donker. De volgende avonden staat bij zonsondergang een smalle maansikkel aan de westelijke hemel. Na iets meer dan een week is de boogafstand (elongatie, de hoek tussen de lijnen Aarde-Zon en Aarde-Maan) tot de Zon toegenomen tot 90°, en is de sikkel een halve cirkel geworden (eerste kwartier). Weer ruim een week later is zij zover naar het oosten gelopen dat de Maan bij zonsondergang opkomt en vol is geworden. Weer ruim een week later komt de Maan pas omstreeks middernacht op en is nog maar voor de helft verlicht (laatste kwartier). Daarna komt zij steeds later op en neemt steeds meer af om ten slotte alleen nog aan de oostelijke morgenhemel, vlak voor zonsopkomst, als een smal sikkeltje zichtbaar te zijn. Deze totale cyclus duurt gemiddeld 29,530 588 dagen. De grens tussen het verlichte en het onverlichte deel van de Maan is de terminator. Voor een waarnemer die zich op de Maan op de terminator zou bevinden, staat de Zon op de horizon en gaat onder of komt op. De terminator beweegt zich langzaam over het maanoppervlak. De terminator heeft een onregelmatig verloop vanwege het bergachtige maanoppervlak. De schaduwen van heuvels en bergen zijn er lang, met als gevolg dat details van het maanoppervlak daar vanaf de Aarde goed zichtbaar zijn; een gegeven waar de maanwaarnemers en maanfotografen onder de amateursterrenkundigen dankbaar gebruik van maken. De perfect volle maan is vanaf de Aarde niet te zien: er is dan een maansverduistering, doordat Zon, Aarde en Maan precies op één lijn staan; de Maan komt dan volledig in de schaduw van de Aarde te staan. In het geval van nieuwe maan kan er op overeenkomstige wijze een zonsverduistering ontstaan. Dan werpt de Maan haar schaduw op de Aarde. Er bestaan allerlei opvattingen over een vermeend maaneffect van de verschillende schijngestalten op het leven op Aarde, vooral bij mensen, maar een dergelijk verband is nog nooit wetenschappelijk aangetoond. Woorden als maanziekte en het Engelse lunatic (verbasterd tot loony) houden verband met dit maaneffect. Libraties Hoewel op geen enkel moment meer dan de helft van de Maan te zien is, beslaat het totale zichtbare deel van de Maan 59% van het maanoppervlak. Dat komt door echte of schijnbare schommelingen, waarvan er verschillende zijn, die libraties genoemd worden. Maandelijkse verticale libratie De rotatieas van de Maan is niet helemaal loodrecht op het baanvlak, maar maakt een hoek van 6,687° met de normaal. Anders gezegd, het equatorvlak van de Maan maakt een hoek van 6,687° met het baanvlak. Gezien vanaf de Maan staat de Aarde daarom soms ten noorden en soms ten zuiden van de evenaar van de Maan. Vanaf de Aarde is daardoor beurtelings iets meer van de noordpool van de Maan of iets meer van de zuidpool van de Maan te zien, en ziet men een beetje over de polen van de Maan heen. Dit is de verticale libratie of het jaknikken van de Maan. Maandelijkse horizontale libratie De baan van de Maan is een ellips en de rotatie is eenparig. Daardoor beweegt de Maan, gezien vanaf de Aarde, ook een beetje heen en weer en zien we soms wat meer aan de oostkant en soms aan de westkant. Dit is het neeschudden van de Maan. Dagelijkse libratie Vanaf verschillende punten op Aarde zien we de Maan uit een andere hoek. Dat betekent dat een waarnemer in de loop van de nacht, terwijl de Aarde draait, eerst tegen de westkant en later tegen de oostkant van de Maan kijkt. Maanden Een siderische maand is de periode waarin de Maan een ronde om de Aarde draait ten opzichte van (een vast punt aan) de sterrenhemel. Dit duurt 27,321 661 dagen. Het is tevens de siderische omwentelingstijd van de Maan om haar eigen as, als gevolg van de verderop nog te noemen synchronisatie. Een synodische maand of lunatie is de tijd tussen twee nieuwe manen, ofwel een volledige revolutie van de Maan om de Aarde ten opzichte van de zon. De synodische maand duurt ongeveer 29,530 588 kalenderdagen, dat wil zeggen: 29 dagen, 12 uren, 44 minuten en 2,8 seconden. In een synodische maand doorloopt de Maan precies eenmaal alle schijngestaltes. Dit is de bekendste maand en ook de maand die in lengte het dichtst in de buurt ligt van onze kalendermaand. Voor de overige maanden, zie soorten maanden. Getijden De Maan is, samen met de Zon en in combinatie met de rotatie van de Aarde, verantwoordelijk voor de getijden op Aarde. De getijdenwerking vervormt de Aarde, wat wrijving veroorzaakt en er daarmee toe leidt dat de draaisnelheid van de Aarde langzaam afneemt; per eeuw neemt de gemiddelde daglengte met ruim 1,5 milliseconde toe. Om deze reden is in 1972 de schrikkelseconde ingevoerd. Zonder de getijdenwerking zou de Aarde op dit moment sneller om haar as gedraaid hebben. Gesynchroniseerde rotatie De Aarde veroorzaakt ook getijdenwerking op de Maan. Door de ruim 80 keer zo grote massa van de Aarde is het effect op de Maan veel groter dan omgekeerd. De draaisnelheid van de Maan is hierdoor al zo sterk afgenomen dat ze ten opzichte van de Aarde niet meer om haar as draait. Een volledige rotatie om haar eigen as duurt dus precies even lang als een complete omwenteling om de Aarde, een bij meer manen voorkomend fenomeen dat synchrone rotatie wordt genoemd. Praktisch betekent dit dat de Maan steeds met dezelfde kant naar de Aarde gekeerd is. Daarom spreekt men van de voorkant, het vanaf de Aarde zichtbare deel van het maanoppervlak, en de achterkant, het onzichtbare deel van de Maan. Voordat de Russische ruimtesonde Loena 3 in 1959 een kijkje aan de achterkant had genomen, was dan ook nog niet bekend hoe de achterkant van de Maan eruitzag. Elders in het heelal wordt synchrone rotatie ook aangetroffen, bijvoorbeeld (wederzijds) tussen Pluto en zijn maan Charon. In theorie zou ook de Aarde zich uiteindelijk voortdurend met dezelfde zijde naar de Maan keren. De duur van dit proces is naar schatting echter ongeveer 50 miljard jaar, en tegen die tijd zal de Zon volgens de huidige inzichten al lang opgezwollen zijn tot een rode reus, die de Aarde vrijwel of helemaal zal verzwelgen. Blauwe maan Als er twee keer in dezelfde kalendermaand een volle maan optreedt, wordt de tweede volle maan een blauwe maan genoemd. Dit verschijnsel komt ongeveer om de twee à drie jaar voor. In de 21e eeuw zijn er blauwe manen geweest zichtbaar in West-Europa in november 2001, juli 2004, juni 2007, december 2009, augustus 2012, juli 2015, januari 2018, maart 2018 en oktober 2020. Er volgen blauwe manen zichtbaar in West-Europa onder meer in augustus 2023 en mei 2026. Iedere 19 jaar (cyclus van Meton) zijn er twee blauwe manen in een jaar. Die vallen dan in de maanden januari en maart, wanneer februari geen volle maan heeft. Voor het laatst gebeurde dit in 2018. Daarvoor was het in 1999 gebeurd. In 2037 zal dit opnieuw het geval zijn. De naam blauwe maan (in het Engels Blue Moon) had oorspronkelijk een andere betekenis. Op de hierboven beschreven manier wordt hij gebruikt ten gevolge van een fout in het blad Sky and Telescope in 1946 die door anderen overgenomen is. In 1999 werd er in het blad een artikel aan deze fout gewijd. De context van de oorspronkelijke betekenis was: Het is al lang gebruikelijk om de volle manen namen te geven die verwijzen naar een gebeurtenis of activiteit die rond die periode plaatsheeft, zoals de Harvest Moon en de Hunter's Moon in de herfst. De namen van de volle manen hangen samen met hun plaats in het jaargetijde: de laatste volle maan van de winter bijvoorbeeld is de Lenten Moon. In principe heeft ieder jaargetijde drie volle manen. Als er in een jaargetijde vier volle manen vallen, dan is de naam voor de laatste van de vier al vergeven en wordt de derde volle maan aangeduid als blauwe maan. Deze blauwe manen vallen altijd rond de 21e van de maand februari, mei, augustus of november, en zijn dus heel andere dan de tweede volle maan in één kalendermaand. Verschuiving van de knopen Het vlak van de maanbaan maakt een hoek van iets meer dan 5° met het vlak van de aardbaan (de ecliptica). De snijpunten van de maanbaan met de ecliptica noemt men de knopen. De snijlijn van die twee vlakken (dus de verbindingslijn van de twee knopen) blijft niet vast georiënteerd in de ruimte, maar draait langzaam in de tegenovergestelde richting van de bewegingen van de Aarde en de Maan zelf, met een periode van ongeveer 18,6 jaar (6793,48 dagen gerekend ten opzichte van de sterren, of 6798,38 dagen ten opzichte van het lentepunt). De passages van de Maan door de ecliptica vormen een verschuivende cyclus die knopenmaand of draconitische maand wordt genoemd. Astrofysische en geofysische modellen Zwaartekracht en baanberekeningen Vanuit een heliocentrisch standpunt bezien bewegen de Aarde en de Maan zich als een dubbelplaneet in een baan rond de Zon. De invloedssfeer van de Aarde strekt zich uit tot een afstand van 925 000 km rond haar massamiddelpunt zodat de gemiddelde straal van de baan van de Maan, met minder dan 385 000 km, daar ruim binnen valt. Daarom beschouwen astronomen de baanbeweging van de Maan als een precederende, elliptische baanbeweging rond de positie van de Aarde. De baan van de Maan kan op tijdschalen variërend van enkele jaren tot honderden of duizenden jaren, nauwkeurig berekend worden met behulp van de wetten van Kepler. Het verschil in massa tussen de Aarde en de Maan is zo groot dat het massamiddelpunt van de dubbelplaneet ruimschoots onder het Aardoppervlak ligt. De berekening van de baan over een geologische tijdschaal is een complex drielichamenprobleem waarin behalve de invloed van de Zon en de Aarde, ook de invloed van andere planeten meegenomen moet worden. De invloed van Jupiter en andere planeten kan eventueel als storing aan een gedetailleerde baanberekening toegevoegd worden. Invloed van getijdenvelden Op het eerste gezicht lijkt de invloed van de relatief zwakke getijdenvelden, in vergelijking met de veel sterkere centrale krachten van zwaartekrachtsvelden, van weinig betekenis voor de beweging van planeten en manen binnen een planetenstelsel. Dat is maar zeer ten dele waar. Getijdenvelden werken weliswaar het sterkst op de korte afstand, maar ze kunnen koppels tussen hemellichamen laten werken terwijl centrale krachten alleen tussen de massamiddelpunten van hemellichamen werken. Zwaartekrachtsvelden beïnvloeden alleen de snelheden en de bewegingsrichtingen van hemellichamen. Getijdenkrachten beïnvloeden rotatiebewegingen van hemellichamen en ze kunnen mechanische spanningen in objecten induceren waardoor hemellichamen kunnen vervormen. Doordat getijdenkrachten hemellichamen vervormen treedt door interne wrijving dissipatie op. Als een hemellichaam lange tijd in een getijdenveld roteert kan het cumulatieve effect groot zijn. De baanbeweging en het impulsmoment van de Maan worden beïnvloed door twee getijdenvelden; die van de Aarde en die van de Zon. De invloed die de getijdenkrachten van de Aarde op de bewegingen van de Maan uitoefenen is zeer groot in vergelijking met de invloed van het getijdenveld van de Zon. Bovendien is de invloed van het getijdenveld van de Maan op de getijden en de getijgolven in de oceanen op Aarde ruim tweemaal zo groot als de invloed van het getijdenveld van de Zon. Daarom behandelen astrofysici het Aarde-Maan-systeem als een dubbelplaneet die beweegt in het gravitatieveld van de Zon. Getijdenkrachten en getijdenwrijving Een getijdenveld is een tensorveld waarmee een puntmassa een koppel τ laat werken op de dichtheidsverdeling ρ van een object. Als het object bolsymmetrisch en niet vervormbaar is, dan is het koppel nul. Het veld wordt weergegeven met een tensor T. De veldsterkte rond het massamiddelpunt van een object, weergegeven als |T|, is evenredig met: Hierin is M de massa van het object dat het getijdenveld veroorzaakt en R is de afstand tussen de massamiddelpunten van beide objecten. De invloed van het getijdenveld van de Zon in onze omgeving is relatief klein doordat de afstand van de Zon tot onze dubbelplaneet ongeveer 390 keer zo groot is als de afstand tussen de Aarde en de Maan. De statische getijdenkrachten die door een getijdenveld op een hemellichaam uitgeoefend worden zijn afhankelijk van de dichtheidsverdeling en de elasticiteit van het hemellichaam. De getijdenwrijving in een roterend hemellichaam hangt af van de dynamische vervormbaarheid van het roterende hemellichaam. Het vermogen dat door de getijdenwrijving aan een systeem onttrokken wordt hangt onder meer af van het impulsmoment, dat wil zeggen van het traagheidsmoment en de hoeksnelheid, van het roterende hemellichaam. Getijdenversnelling Terrestrische hemellichamen worden in de astrofysica, geofysica en geodesie meestal voorgesteld als roterende druppels van viskeuze vloeistoffen die zich in een hydrostatisch evenwicht met het gravitatieveld bevinden. De massa, viscositeit η en dichtheid ρ van de vloeistof bepalen in het druppelmodel de eigenschappen van een hemellichaam. Een druppel van een viskeuze vloeistof wordt in een getijdenveld vervormd zodat de bolsymmetrie van de druppel verloren gaat. De Aarde wordt in het vloeistofmodel van de dubbelplaneet beschreven als een grote, zware kern met een hoge dichtheid en viscositeit met een dun vloeistoflaagje aan het oppervlak, met een lage dichtheid en lage viscositeit, als model voor het oceaanwater. De parameters in het druppelmodel worden zo gekozen dat de eigenschappen van het druppelmodel het best overeenkomen met de waarden voor het traagheidsmoment van de Aarde. Gewoonlijk leveren wrijvingskrachten in alle bewegende onderdelen van een mechanisch systeem een vertraging en een verlaging van de potentiële energie op. Maar in het geval van het Aarde-Maan-systeem wordt de Maan dankzij de getijdenwrijving op Aarde versneld en naar een hoger niveau in de gravitatiepotentiaal van de Aarde getild. Doordat de getijgolven in de oceanen meer dan een halve periode uit fase lopen met het getijdenveld van de Maan, treedt deze bijzondere, seculiere getijdenversnelling van de Maan op. Impulsmoment en maanbevingen Het getijdenveld van de Aarde is rond het massamiddelpunt van de Maan 178 keer zo sterk als het getijdenveld van de Zon: Volgens de grote inslaghypothese draaide de Maan ruim vier miljard jaar geleden, aan het begin van het Prenectarium, in een veel lagere baan rond de Aarde. Daardoor was het Aardse getijdenveld op de Maan veel sterker dan tegenwoordig zodat de sterkteverhouding in het geologische verleden, nog veel hoger lag dan de 178 van tegenwoordig. Daarom kan de invloed van het getijdenveld van de Zon op de beweging van de Maan meestal verwaarloosd worden. De getijdenvelden van de Aarde en de Maan verhouden zich onderling als hun massa's: zodat de getijdenkracht van de relatief zware Aarde de relatief lichte Maan sterk beïnvloedt. Dichtheidsverdeling en impulsmoment Het impulsmoment van een roterend object is gelijk aan het product van traagheidsmoment en hoeksnelheid. Het impulsmoment van een massieve bol wordt gegeven door: waarin L het impulsmoment van de bol is, en I het traagheidsmoment, M de massa, R de straal en ω de hoeksnelheid. De waarde van C voor een massieve bol is 0.4. In terrestrische hemellichamen is de kern relatief rijk aan ijzer en nikkel en bestaan de binnen- en buitenmantels uit ultramafische en felsische basalten die naar de korst toe steeds meer magnesium en calcium bevatten. De korst bestaat voor een relatief groot deel uit carbonaten. Doordat de dichtheidsverdeling van de verschillende gesteenten in een hemellichaam niet homogeen is, waarbij de kern de hoogste dichtheid heeft en de binnen-, buitenmantels en de korst lagere dichtheden hebben, wijkt de waarde van de constante C iets naar beneden af. Voor de Maan is C = 0,3929 ± 0,0009 en de hoeksnelheid is ω = 2 π / t = 2,662×10−6 rad/s. De rotatieas van de Maan staat loodrecht op het vlak waarin de dubbelplaneet roteert. De dichtheidsverdelingen in een terrestrisch hemellichaam zijn nooit perfect bolsymmetrisch en omloopbanen zijn altijd enigszins elliptisch, zodat er praktisch altijd een koppel op het hemellichaam werkt. Hierdoor treden bij de Maan slingeringen (of fysieke libraties) op van maximaal 0,04 graden. Maanbevingen en vulkanisme In eenvoudige druppelmodellen wordt de Maan voorgesteld als een druppel viskeuze vloeistof die bedekt is met een brosse korst. Doordat het traagheidsmoment van de Maan veel kleiner is dan het traagheidsmoment van de Aarde, heeft de Maan door de sterke getijdenwrijving na verloop van tijd een synchrone rotatiebeweging gekregen met een vaste oriëntatie en ten opzichte van de Aarde. Door de excentriciteit van 0,0549 van de baanbeweging treden in de korst mechanische spanningen op die maanbevingen veroorzaken. Gedurende de eerste 2,7 miljard jaar warmde de maanmantel op door de getijdenwrijving, waardoor er vulkanische en seismische activiteit was. De vulkanische activiteit was aan het begin van het Eratosthenium, 3,2 miljard jaar geleden, al sterk afgenomen. Sinds het begin van het Copernicum, ongeveer 1100 miljoen jaar geleden, is er waarschijnlijk geen vulkanische activiteit meer geweest. Astronomen gaan ervan uit dat alle vulkanen op de Maan voorgoed zijn uitgedoofd. Getijdenwrijving en dissipatie Het getijdenveld van de Maan induceert samen met het getijdenveld van de Zon, getijgolven in de oceanen en drukgolven in de aardmantel en de aardkorst. De getijdenkracht van de Maan rond het massamiddelpunt van de Aarde is 2,2 keer zo groot als de getijdenkracht van de Zon: Deze verhouding stemt goed overeen met de verschillen in de hoogte van getijden en de periodieke wisselingen tussen doodtij en springtij. Door de dissipatie van de rotatie-energie van de Aarde via getijdenkrachten van de Zon en de Maan, wordt haar rotatiesnelheid vertraagd. Daardoor neemt de gemiddelde daglengte toe, momenteel met ongeveer 1,7 milliseconde per eeuw. Door de dissipatie via getijdenwrijving verliest de Aarde rotatie-energie met een snelheid van naar schatting 2,5 terawatt. Daarvan stroomt ongeveer 2,4 TW aan vermogen naar de oceanen en ongeveer 0,1 TW naar de aardmantel en de aardkorst. Als de behoudswetten het toelaten dan kan de hoeksnelheid van de Aarde afnemen tot ze dezelfde hoeksnelheid heeft als de Maan, waarmee de dubbelplaneet in een energetisch minimum komt. Volgens berekeningen zou dat over vijftig miljard jaar zijn, maar het opzwellen van de Zon tot rode reus zal dit trage proces verstoren. Oppervlak Het oppervlak van de maan is bedekt met regoliet, los materiaal, in een laag van enkele meters dik. Inslagkraters Het grootste deel van het maanoppervlak is bedekt met inslagkraters. De meeste hiervan zijn gelegen in de zogenaamde hooglanden van de Maan. Deze kraters stammen uit de tijd van het grote oerbombardement, waarin restanten van het ontstaan van het zonnestelsel op de planeten en hun manen terechtkwamen. Slechts een minderheid van de kraters, zoals Copernicus en Tycho, is van recentere datum. Het ontbreken van een atmosfeer op de Maan laat toe dat de kraters na 4 miljard jaar er meestal nog 'vers' uitzien. Sommige kraters vertonen een stralenkrans. Vulkanisme Enkele grotere (en vooral diepere) inslagstructuren zijn later tijdens een van de vulkanische perioden van de Maan opgevuld geraakt, waardoor de donkere maria (enkelvoud: mare) ontstonden. Dit zijn dus in feite enorme vulkanische vlakten en geen zeeën zoals men vroeger dacht ('mare' = Latijn voor zee). Voorbeelden hiervan zijn Mare Imbrium en Mare Orientale. Ongeveer 17 percent van het maanoppervlak bestaat uit maria. Het overgrote deel hiervan bevindt zich aan de naar de Aarde gerichte zijde ('voorkant') van de Maan. Het verschil kan verklaard worden door de dikteverschillen in de maankorst (60 km aan de voorkant, 100 km aan de achterkant) die op hun beurt veroorzaakt worden door de zwaartekracht van de Aarde. Op de maria treft men vulkanische en tektonische vormen als flows, rillen en mareruggen aan. Op grond van kratertellingen en radiometrische datering van maanmonsters zouden de maria tussen 3 en 4 miljard jaar geleden zijn opgevuld met lava. Water NASA maakte op 13 november 2009 bekend dat de satelliet LCROSS water op de Maan ontdekt had. Door de geplande neerstorting van LCROSS op het maanoppervlak kwam een hele stofwolk vrij. Deze werd nauwkeurig geanalyseerd en er bleek meer dan 100 liter water (ijs) in te zitten. Men schat de hoeveelheid water op de Maan op ongeveer 1 liter per kubieke meter maangrond en -stof. Ontstaan De gangbare theorie is dat de Maan is ontstaan doordat de Aarde botste met Theia, een planeet van ongeveer de grootte van Mars. De impact zou dusdanige energie hebben opgewekt, dat door de hitte zowel de Aarde als deze planeet bijna onmiddellijk in gesmolten toestand overgingen. Theia zou hierbij volledig vernietigd zijn en versmolten met de aardmaterie, waarvan een dik brok vloeibare lava door de kinetische energie zou weggeslingerd zijn, te midden van een spiraalstaart van dergelijke vloeibare massa (mogelijk is dit de oorsprong van de planetoïdengordel voorbij Mars). Dit coagulerende enorme brok vloeibare materie trok samen als een gigantische druppel, die nog meer van de omringende spiraalmassa tot zich nam en geleidelijk stolde tot de vorm van de Maan. Deze theorie vindt bevestiging in de samenstelling van de gesteenten op de Maan, die ongeveer dezelfde is als die van de aardkorst. Volgens nader onderzoek aan isotopen in maangesteenten gebeurde dit 4,527 miljard jaar geleden, dus slechts dertig tot vijftig miljoen jaar na het ontstaan van het zonnestelsel, en nog lang voor er oceanen waren op Aarde. Men beschikt over maangesteenten door de bemande Amerikaanse Apollo 11, 12, 14, 15, 16 en 17; door de onbemande Russische Loena 16, 20 en 24, en door van de Maan afkomstige meteorieten die gevonden zijn op Antarctica. Ruimtevaart naar de Maan Onbemand Sovjet-Unie en Rusland De Sovjet-Unie heeft veel maanonderzoek gedaan met het Loenaprogramma, met enkel onbemande vluchten: Loena 2 was op 2 januari 1959 het eerste toestel dat insloeg op de Maan. Loena 3 maakte in 1959 de eerste foto's van de achterkant van de Maan. Loena 9 maakte in februari 1966 de eerste zachte landing op de Maan bij krater Cavelerius in Oceanus Procellarum. Loena 10 werd de eerste kunstmatige satelliet van de Maan in april 1966. Loena 11 werd in 1966 in een baan om de Maan gebracht. Loena 12 werd in 1966 in een baan om de Maan gebracht. Loena 13 voerde in 1966 een zachte landing uit op de Maan. Loena 16 bracht in september 1970 een maanmonster terug naar de Aarde. Loena 17 nam in november 1970 naar Mare Imbrium een maankarretje mee, de Loenochod, dat bestuurbaar was vanaf de Aarde en een televisiecamera meevoerde. Loenochod legde 10,5 km af en stuurde 20 000 foto's naar de Aarde. Loena 18 viel te pletter in Mare Fecunditatis in september 1971. Loena 19 werd in 1972 in een baan om de Maan gebracht Loena 20 stuurde een maanmonster naar de Aarde. Loena 21 nam het verbeterde maankarretje Loenochod 2 mee naar de krater Le Monnier bij Mare Serenitatis. In vier maanden bestudeerde Loenochod 2 onder meer het magnetische veld en fotometrie en legde 37 km af. Loena 22 werd in 1974 in een baan om de Maan gebracht. Loena 24 bracht in 1976 een grondmonster naar de Aarde. Loena 25 maakte in 2023 maanfoto's van onder meer de krater Zeeman. En vanuit een baan rond de maan analyseerde het chemische elementen in de maanbodem. De landing van de maanlander mislukte. Er zijn in het kader van het Zond-programma proeven gedaan of de Sojoez kon worden aangepast zodat ze kon worden ingezet voor bemande maanvluchten. Dit programma is stopgezet in 1970. Verenigde Staten Ranger Tussen augustus 1958 en januari 1964 mislukten 15 Amerikaanse ruimtesondes, waaronder een aantal sondes van het Ranger-programma. Op 21 juli 1964 stuurde Ranger 7 foto's met details tot 1 m groot van een gebied bij krater Fra Mauro naar de Aarde, voor zijn geplande inslag. Ranger 9 maakte op 24 maart 1965 foto's van de krater Alphonsus met details van 25 cm en sloeg daarna te pletter. Surveyor Het Surveyor-programma bestond uit Surveyor 1 tot en met 7, sondes die op de Maan moesten landen tussen 1966 en 1968 (5 waren geslaagd) om onderzoek te doen naar de bodem op diverse plaatsen op de Maan. Surveyor 7 landde in de buurt van de krater Tycho. Lunar Orbiter Het Lunar Orbiterprogramma bracht vijf satellieten (Lunar Orbiter 1, 2, 3, 4 en 5) de ruimte in. Zij brachten tussen augustus 1966 en eind 1967 de Maan gedetailleerd in kaart op zoek naar landingsplaatsen voor de bemande maanlandingen van het Apollo-project. Terug naar de Maan Na bijna 20 jaar keerden de Amerikanen terug naar de omgeving van de Maan met de maansatelliet Clementine, die tussen februari en maart 1994 meer dan twee miljoen foto's maakte van het maanoppervlak. Laser-altimetrie van Clementine wees uit, dat de Maan hoogteverschillen tot 16 km had. In maart 1998 beweerde NASA dat de Lunar Prospector, weer een maansatelliet, water had gevonden bij beide polen van de Maan. Aan het eind van de missie viel de Lunar Prospector gepland te pletter bij de Zuidpool, in de vergeefse hoop om sporen van water te kunnen waarnemen in de pluim van de inslag. Na weer meer dan tien jaar werd op 18 juni 2009 de Lunar Reconnaissance Orbiter (LRO) gelanceerd, die als taak heeft het maanoppervlak in hoge resolutie (tot 0,5 m) in kaart te brengen om eventuele toekomstige landingsplaatsen te kunnen identificeren, en daarnaast ook onderzoek doet naar het mogelijkerwijs voorkomen van waterijs in de poolgebieden, waar op de bodem van sommige kraters de zon nooit schijnt, en de temperatuur laag genoeg blijft om waterijs voor lange tijd te kunnen vasthouden. Uit eerste metingen blijkt dat op sommige plaatsen aan de zuidpool de temperatuur bijzonder laag is, −240 °C (33 K), veel kouder dan men had verwacht. In oktober 2009 werd met de LCROSS-missie water gevonden. Europese Unie De Smart-1 van ESA werd gelanceerd in september 2003 en functioneerde tot 2006, toen hij gepland op de Maan te pletter sloeg. Japan Op 24 januari 1990 lanceerde de Japanse ruimtevaartorganisatie JAXA de maansonde Hiten, die via een speciale route bij de Maan kwam. Het Lunar-A-project werd niet uitgevoerd, maar op 14 september 2007 werd de Kaguya gelanceerd, ook bekend als Selene. Het project kostte 55 miljard yen inclusief H-2A-raket en was daarmee het duurste maanproject sinds Apollo. Het doel was gegevens over de geologische evolutie en oorsprong van de Maan te verzamelen. Op 4 oktober 2007 kwam Selene in een baan om de Maan. China De China National Space Administration (CNSA) lanceerde zijn eerste maanverkenner Chang'e 1 op 24 oktober 2007. De Chang'e 3 werd gelanceerd op 2 december 2013 en landde op 14 december 2013 om 14.12 (MET) op het maanoppervlak. De Chang'e 4 is op 7 december 2018 gelanceerd, en landde op 3 januari 2019 op de achterkant van de Maan in de von Kármánkrater. India India lanceerde in oktober 2008 de Maansatelliet Chandrayaan-1. India plant een onbemande missie naar de Maan. In 2019 lanceerde de ISRO de missie Chandrayaan-2. Deze zou onderzoek doen met d.m.v. een orbiter, de maanlander Vikram en de rover Pragyan. De landing op de zuidpool van de Maan voor onderzoek doen naar de aanwezigheid van water mislukte. De ISRO werkte aan een vervangende lander en rover, die tijdens Chandrayaan-3 samen met de orbiter van Chandrayaan-2 de missie alsnog moesten uitvoeren. Op 14 juli 2023 werd het Chandrayaan-3 ruimtevaartuig gelanceerd, dat op 23 augustus 2023 landde bij de zuidpool van de Maan. De maanwagen Pragyan zal gedurende 14 dagen stalen verzamelen om de chemische verbindingen ervan te analyseren. Israël SpaceX heeft in februari 2019 met een Falcon 9-raket op vlucht PSN-6 de Israëlische commerciële Beresjiet-maanlander van het bedrijf SpaceIL in een baan om de Aarde gebracht. Deze ging op eigen kracht op weg naar de Maan maar de landing mislukte door motorpech. Een nieuwe lander is in de maak. Bemand Tussen juli 1969 en december 1972 heeft de NASA in het kader van Project Apollo zeven bemande vluchten uitgevoerd met als doel mensen op de Maan te brengen. Zes van deze vluchten waren succesvol en brachten ieder twee mensen op de Maan. De derde vlucht, van Apollo 13, werd door een ongeluk voortijdig afgebroken. De eerste vlucht die mensen op de Maan zette, was de Apollo 11 met als bemanning Neil Armstrong, Buzz Aldrin en Michael Collins. Twaalf mannen hebben daadwerkelijk op de Maan gelopen: Twaalf mannen hebben om de Maan gevlogen zonder voet op de maanbodem te zetten: Frank Borman (Apollo 8), Jim Lovell (8&13), William Anders (8), Thomas Stafford (10), Michael Collins (11), Richard Gordon (12), Jack Swigert (13), Fred Haise (13), Stuart Roosa (14), Al Worden (15), Ken Mattingly (16), Ronald Evans (17). N.B.: Cernan en Young waren bemanning van Apollo 10 maar zetten voet op de Maan met Apollo 16 en 17). Kolonisatie van de Maan Toenmalig president George W. Bush maakte op 17 december 2005 in een persconferentie op het hoofdgebouw van de NASA grootse plannen bekend voor een permanent bewoonde maanbasis. De president van de Verenigde Staten zei uiterlijk in 2013 een bemand ruimtestation te willen hebben. Na voltooiing van het ISS zouden de eerste mensen naar de Maan moeten gaan om er een station te bouwen. De plannen van Bush werden echter weer door de regering van president Barack Obama die de focus op Mars wilde leggen in de ijskast gezet. De regering Trump wilde echter wel weer terug naar de Maan. In 2018 stonden twee bemande scheervluchten om de Maan gepland. Exploration Mission 2 (inmiddels Artemis 2 geheten), de eerste bemande vlucht van NASA’s Orion-capsule en het Space Launch System moet op zijn vroegst in 2024 plaatsvinden. Deze twee vluchten gelden inmiddels als de testvluchten voor het Artemisprogramma. SpaceX wil met een Starship een groep van zes tot acht kunstenaars onder leiding van miljardair Yusaku Maezawa langs de Maan laten reizen tijdens een toeristische ruimtevlucht. Ook zal een aangepast Starship als bemande maanlander voor de NASA missies Artemis III en Artemis IV functioneren. Daarnaast werkt ook een consortium onder leiding van Blue Origin aan een bemande maanlander genaamd Blue Moon die vanaf Artemis V inzetbaar moet worden. Ondertussen heeft ook China zijn pijlen op bemande ruimtevaart naar de Maan gericht. Artemis, terug naar de Maan in 2024 NASA heeft in februari 2019 aan de ruimtevaartindustrie gevraagd om met conceptontwerpen van bemande maanlanders te komen die in 2028 gebruiksklaar kunnen zijn. Op 26 maart 2019 werd het Artemisprogramma door NASA opgestart, waarmee een versnelde bemande terugkeer naar de Maan moet worden bewerkstelligd. Daarvoor wordt het ruimtestation Lunar Gateway gebouwd dat als uitvalsbasis voor maanlanders en aankoppelingsstation voor ruimtecapsules gebruikt moet worden. Missie Artemis 3 zou in 2024 de terugkeer van mensen op de Maan moeten zijn. En tot 2029 zouden nog eens vier maanlandingen moeten plaatsvinden. Daarbij wordt er een basis op de zuidpool van de Maan gebouwd die permanent bemand moet worden. Die basis moet uiteindelijk ook een tussenstation voor bemande vluchten naar de planeet Mars worden. Het Artemisprogramma moet worden ondersteund door het Commercial Lunar Payload Services-programma dat met kleine commerciële vrachtlanders de maanbasis moet bevoorraden. Geur De astronauten van de Apollo-maanlandingen (1969-1972) vertelden dat de Maan een specifieke geur afgeeft. Afgaande op de geur van het maanstof dat aan hun ruimtepakken bleef kleven, zou de Maan naar buskruit ruiken. Dit maanstof kwam in aanraking met de zuurstof in de LEM en verspreidde aldus zijn typische geur in de cabine. Symboliek In de iconografie is een maansikkel het attribuut van de maagdelijke godin Diana en van de maangodin Luna. Een maansikkel onder de voeten van Maria symboliseert kuisheid. De Maan staat vaak symbool voor het vrouwelijke. In Turkse volksverhalen echter is de Maan mannelijk, de padisjah (prins) van de feeën; de Zon is zijn vrouw. Zie ook Geologische tijdschaal van de Maan Maand Maangoden (16) Mannetje in de maan Maaneffect Maanillusie Moonbouncing Complottheorieën rond de Apollo-maanlanding Lijst van bergen op de Maan Lijst van kraters op de Maan Lijst van valleien op de Maan Lijst van zeeën op de Maan De maan (sprookje) Paraselena (bijmaan) Selenografie Cruithne (planetoïde), ook wel eens 'de tweede maan van de aarde' genoemd. Externe links Opkomst- en ondergangstijden van de Zon, de planeten en de Maan Moon Phases Maanverering