text: Mest bestaat over het algemeen uit min of meer verteerde dierlijke uitwerpselen al of niet vermengd met stro. Het is een type meststof, wat betekent dat het gebruikt wordt om de bodem vruchtbaarder te maken. Mest wordt meestal uitgereden met een meststrooier. Mestsoorten Vloeibare mest wordt drijfmest, gier of aalt genoemd. Het land voorzien van vloeibare mest, heet gieren. Stalmest en kippenmest vallen onder de noemer stapelbare mest. Verse paardenmest wordt gebruikt bij de teelt van champignons en kan ook goed gebruikt worden voor het maken van een broeibak. Wormen produceren wormenmest. Chemisch gezien is mest een mengsel van water, anorganische voedingsstoffen (mineralen), en organische stof. Belangrijke elementen in mest zijn stikstof (chemisch gebonden in nitraat), fosfor (gebonden in fosfaat), kalium en magnesium. Daarnaast komen de sporenelementen ijzer, zink, koper, molybdeen, boor en kobalt in meer of mindere mate voor. Proces Belangrijk is de vertering van verse mest om het goed bruikbaar te maken als meststof. Bij de vertering van verse mest wordt het gehalte aan koolstof lager en stijgt het relatieve gehalte aan stikstof, waardoor de bemestingswaarde toeneemt. "Lange mest wordt korte mest"; de vezelachtige koolstofhoudende bestanddelen verteren. De vertering van mest gebeurt onder invloed van bacteriën, waarbij warmte, water en voedingsstoffen vrijkomen. Dit proces van omzetting duurt bij normale opslag ruim een jaar. Het eindproduct heet "vaste mest" of "ruige mest". Een nieuwe ontwikkeling is de geforceerde compostering door toevoer van zuurstof en microorganismen onder intensieve menging. Via deze door het Nederlandse bedrijf ORGAplus ontwikkelde methode is het mogelijk de vertering van dierlijke mest te versnellen en om binnen 24 tot 48 uur een stabiel eindproduct over te houden met een hoge voedingswaarde voor bomen en planten. Het gebruik van mest is in Nederland en België geregeld via mestwetgeving. Het doel hiervan is vooral om overbemesting te voorkomen. Turf Turfmolm- of strooisel mogen niet als meststoffen beschouwd worden, hoewel ze wel het humusgehalte van de grond kunnen vergroten. Arme zandgronden worden na toevoeging van deze producten vochthoudender en kleigronden doorlatender. De turfmaterialen werken echter wel pH-verlagend: de grond wordt zuurder. Zie ook Circulaire meststoffen Drijfmest Groenbemesting Plantengier Riekend Rustpunt, een museum in België gewijd aan het vervoer van stadsmest naar de zandgronden Stalmest Struviet Strontrace, een zeilwedstrijd van Friesland naar de Hollandse geestgronden en terug, gevaren met historische schepen Veeteelt Ontlasting Dierlijk product


source: wikipedia

text: Mol (België), een gemeente in de Belgische provincie Antwerpen Mol, of formeel Mol-Centrum, de hoofdplaats van deze gemeente Kanton Mol is een kanton in de provincie Antwerpen en het arrondissement Turnhout KFC Mol, een voetbalclub uit deze gemeente Mol (Ada) (Hongaars: Mohol), een dorp in de Servische gemeente Ada Mol (dier) (Talpa europaea), deze soort behoort tot de familie van de mollen; zie ook: Mollen, een familie van gravende placentale zoogdieren verwant aan spitsmuizen Buidelmollen, een familie van gravende buideldieren Goudmollen, een familie van gravende placentale zoogdieren verwant aan tenreks Molratten (doorverwijspagina) Veenmollen, een familie van gravende krekelachtige insecten Mol (eenheid), scheikundige eenheid voor hoeveelheid stof Mol (muziek), muziekteken om aan te geven dat een noot een halve toon moet worden verlaagd Mol (spionage), een infiltrant of saboteur Mol (pan), een wokachtige pan waarin mollebonen geroosterd worden Afkortingen Maatschappelijk Ondernemend Leren, een vorm van ondernemend onderwijs Mitsui O.S.K. Lines, een Japanse multinational Bedrijven Mol (bedrijf), een Belgisch bedrijf MOL (energiebedrijf), een Hongaars bedrijf Personen Albert Mol, Nederlands acteur Annemarie Mol, Nederlands etnograaf en filosoof Anton Mol, Nederlands triatleet Arthur Mol, Nederlands socioloog en rector magnificus WUR Chris Mol, Nederlands politicus Dick Mol, Nederlands paleontoloog Emilie Mol, Nederlands hockeyspeelster Frans Mol, Nederlands architect Gosling Mol, Nederlands musicus Gretchen Mol, Amerikaans actrice Hans Mol, Nederlands voetballer Hubertus Mol, Nederlands priester en verzetsman Ingrid Mol, Nederlands kunstenares Jaap Mol, Nederlands voetballer Jan Mol (architect) (1893-1962), Nederlands architect Jan Mol (politicus) (1934), Nederlands PvdA-politicus Jan Mol (ichtyoloog) (1958) Nederlands ichtyoloog, werkzaam in Suriname J.C. Mol (1891-1954), Nederlands cinematograaf Kika Mol, Nederlands actrice Leo Mol, Oekraïens-Canadees beeldhouwer M.J.A. Mol, Nederlands aquarellist en kunstdocent Martin Mol, Nederlands grafisch ontwerper Olav Mol, Nederlands commentator Formule 1 autoraces Rik Mol, Nederlands trompettist en entertainer Wouter Mol, Nederlands wielrenner Woutherus Mol, Nederlands kunstschilder Strips Mieleke Melleke Mol, Belgische stripreeks Stalen Mol, een fictief vaartuig voor reizen door aarde of ijs uit de stripverhalen van Suske en Wiske Zie ook De Mol (doorverwijspagina) Möl (doorverwijspagina) Moll (doorverwijspagina) Möll, rivier in Oostenrijk Mollens (doorverwijspagina) Molles, Franse gemeente Mols (doorverwijspagina) Van Mol (doorverwijspagina) Van Moll (doorverwijspagina) Wie is de Mol?, een televisieprogramma


text: Morse is een communicatiecode, bestaande uit met tussenpozen uitgezonden signalen, die letters, leestekens en cijfers vertegenwoordigen. De code werd in 1835 uitgevonden en ontwikkeld door Samuel Morse met het doel deze te gebruiken voor telegrafie. Bij de telegraaf kon men alleen maar kiezen uit twee toestanden: sleutel naar beneden (= stroom) of sleutel niet bediend (= geen stroom) en tijdsduur (kort of lang). Telegrafie wordt algemeen beschouwd als een voorloper van de latere digitale communicatie. De Nederlandse marine en luchtvaart hebben rond het jaar 2000 het morse officieel buiten gebruik gesteld voor radioverbindingen en vervangen door andere communicatiemiddelen. Dit is gebeurd naar aanleiding van de wijziging van voorschriften van de internationale maritieme organisatie SOLAS. De aanwezigheid van morseapparatuur is niet langer vereist. Een groot voordeel is dat men geen marconist meer aan boord hoeft te hebben. Morse wordt nog wel gebruikt binnen de Koninklijke Marine (voor lichtmorsecommunicatie) en bij radioamateurs. Morsesignalen kunnen op verschillende manieren verzonden worden: als een audiosignaal, een vast radiosignaal dat aan en uit geschakeld wordt (bekend als continuous wave of CW), een elektrische puls via een telegraafdraad, of als een mechanisch of zichtbaar signaal, zoals een seinlamp. Er zijn twee soorten morsecodes gebruikt, elk met een verschillende set symbolen. De Amerikaanse morsecode werd oorspronkelijk gebruikt in telegrafische systemen over een telegraafkabel voor langeafstandscommunicatie. Later werd die vervangen door de veelgebruikte Internationale Morsecode. Een (audio)voorbeeld in Internationale Morsecode: . Naast het gewone morse werd ook een uitgebreid commercieel codesysteem ontwikkeld, dat complete zinnen codeerde in groepjes van vijf letters elk. Telegrafisten kregen zo te maken met 'woorden' als BYOXO ("Are you trying to weasel out of our deal?"), LIOUY ("Why do you not answer my question?") en AYYLU ("Not clearly coded, repeat more clearly"). Het doel van deze codes was te besparen op de transmissiekosten. Speciaal voor het radioverkeer werden Q-codes door de CCIR gedefinieerd voor allerlei standaard vragen en antwoorden. Daarnaast ontstond voor meer informele contacten samentrekkingen, vereenvoudigingen en afkortingen voor veel gebruikte termen. Vele ervan worden nu nog veelvuldig in vooral Engelstalige landen gebruikt en op chatkanalen. Enkele voorbeelden zijn CU (see you), 73 (kind regards), FYI (for your information), 88 (love and kisses), TTYL (talk to you later), ANT (antennae), ham (Radioamateur), TOF (Try Other Foot, bij slecht seinschrift), CUAGN (see you again).... Radioamateurs gebruiken ook nog altijd de 'Q-code'. Daarnaast is een systeem in gebruik voor service-informatie zoals de kwaliteit van de verbinding: RST (readability, signal and tone quality). Ook met behulp van portofoons is het mogelijk om berichten in morse te versturen. Hiervoor zit op de portofoon een speciale knop waarmee korte en lange piepjes kunnen worden gegenereerd die naar de andere portofoon worden gestuurd en daarop kunnen worden ontvangen. Op de portofoon is voor het decoderen van de berichten het morsealfabet afgebeeld. De Internationale Morsecode De Internationale Morsecode wordt vandaag de dag nog altijd gebruikt. Omdat het alleen afhankelijk is van een vast ongemoduleerd radiosignaal, vereist het minder apparatuur om morse te verzenden en te ontvangen dan andere vormen van radiocommunicatie en kan het gebruikt worden in situaties met een slechte signaal-ruisverhouding; het vereist bovendien heel weinig bandbreedte. Bepaalde gedeelten van het radiospectrum zijn gereserveerd voor de overdracht van morsesignalen, bijvoorbeeld voor de scheepvaart tussen 405 en 535 kHz met een noodfrequentie op 500 kHz. Timing en codering: Morse kent twee symbolen: punten en streepjes, ofwel dits en dahs. De lengte van de 'dits' bepaalt de snelheid waarmee de boodschap wordt verzonden en wordt als 'eenheid' gebruikt. De snelheid van morsecode wordt uitgedrukt in woorden per minuut (wpm) en geeft aan hoe vaak het standaardwoord PARIS in één minuut gezonden kan worden. Hieronder volgt een illustratie van de afgesproken timing van de symbolen. De bedoeling daarvan is om de precieze onderlinge tijdsduur van de symbolen aan te geven. Normaal gesproken zou het voorbeeld ongeveer zó geschreven worden: -- --- ·-· ··· · / -·-· --- -·· · M O R S E (spatie) C O D E waarbij - = dah en . = dit. Hier volgt de afgesproken timing voor dezelfde boodschap, waarbij een is-teken wil zeggen: 'signaal aan' en een komma: 'signaal uit', elk met dezelfde lengte als een dit. ===,===,,,===,===,===,,,=,===,=,,,=,=,=,,,=,,,,,,,===,=,===,=,,,===,===,===,,,===,=,=,,,= ^ ^ ^ ^ ^ | dah dit | | symboolspatie letterspatie woordspatie Een dah is volgens de afspraken drie keer zo lang als een dit. Spaties tussen dits en dahs binnen een lettercode hebben de lengte van één dit, spaties tussen letters in een woord hebben de lengte van drie dits (één dah), en spaties tussen woorden zijn zeven dits lang. Mensen die met morse vertrouwd zijn schrijven en spreken het als volgt uit: -- --- .-. ... . / -.-. --- -.. . <nowiki>DahDah DahDahDah DiDahDit DiDiDit Dit, DahDiDahDit DahDahDah DahDiDit Dit</nowiki> Het morsealfabet De schema's hieronder, bedacht door Morses collega Alfred Vail, bevatten het alfabet, de cijfers, en enkele andere veel gebruikte tekens in morse: Letters, cijfers en leestekens Aanvullende codes die per land of per taal kunnen verschillen Andere tekens SOS is het internationale noodsignaal. Het is overigens een veelgehoord misverstand dat het SOS-signaal uit drie symbolen zou bestaan: de correcte manier van verzenden is als één morsesymbool. Hier heeft enige ontwikkeling plaatsgevonden: in het begin (vlak na de uitvinding van het morsealfabet) seinde de seiner de letters apart, vervolgens kwamen er automaten die SOSOSOSO... uitzonden, tegenwoordig met de moderne apparatuur is dit weer veranderd. Het is het enige morseteken dat negen elementen bevat. Dichotomische tabel Met de onderstaande tabel kunnen de meest gangbare morsecodes snel worden herleid tot de bijbehorende letter. Vooral handig bij het 'ontsleutelen'. Ezelsbruggetjes Voor het Nederlands bestaat het volgende ezelsbruggetje (met diverse varianten), waarbij elke lettergreep die de letter O bevat, met een — correspondeert, en elke lettergreep zonder O met een punt correspondeert: Trivia In de Britse populaire televisieserie Inspector Morse begint de muziek van de serie, gecomponeerd door Barrington Pheloung, met een motief dat gebaseerd is op de morsecode voor M.O.R.S.E. (-- --- ·-· ··· ·). Zie ook 500 kHz Seinvlag SOS Bronnen Morse Code, Encyclopaedia Britannica Telegrafie Geschiedenis van de telecommunicatie Code Radio Eponiem


text: Melanesië is samen met Polynesië en Micronesië een van de drie grote eilandengroepen in de Grote of Stille Oceaan, die samen met het continent Australië, het werelddeel Oceanië vormen. Het is gelegen ten noorden en noordoosten van Australië. Melanesië is een divers gebied dat bestaat uit Westelijk Nieuw-Guinea en Papoea-Nieuw-Guinea, Straat Torreseilanden, Salomonseilanden, Vanuatu, Nieuw-Caledonië, Fiji, Bougainville. Etymologie Melanesië betekent zwarte eilanden (Grieks: melas = zwart, nesos = eiland), genoemd naar de donkere huidskleur van de inheemse bevolking. Zij worden Melanesiërs genoemd. Er is wel een verschil tussen het Melanesische cultuurgebied en het eigenlijke Melanesië. Onafhankelijke staten Fiji Indonesië (deels): Westelijk Nieuw-Guinea Papoea-Nieuw-Guinea Salomonseilanden Vanuatu Afhankelijke gebieden Nieuw-Caledonië (Frankrijk) Straat Torreseilanden (Australië en Papoea-Nieuw-Guinea) Bougainville (Papoea-Nieuw-Guinea) Eilanden Nieuw-Guinea (Indonesië en Papoea-Nieuw-Guinea) Noordelijke Salomonseilanden (Papoea-Nieuw-Guinea) Straat Torreseilanden (Australië en Papoea-Nieuw-Guinea) Talen Melanesiërs spreken verschillende talen waaronder Austronesische talen en vele Papoeatalen.


text: München (; Beiers: Minga) is de hoofdstad en grootste stad van de Duitse deelstaat Beieren met inwoners () de op twee na grootste stad van Duitsland. München is een kreisfreie Stadt en behoort tot de belangrijkste economische en culturele centra in de Bondsrepubliek. Geschiedenis De stad werd in 1158 gesticht door hertog Hendrik de Leeuw, als handelspost nabij een klooster (Münichen). In 1253 resideerden de Beierse hertogen hier. In de periode na de Eerste Wereldoorlog werd de stad het toneel van politieke onrust. In de strijd tussen links en rechts was even sprake van een socialistische, zogenoemde radenrepubliek, maar uiteindelijk werd München de plaats waar de NSDAP van Adolf Hitler ontstond en groot werd. Adolf Hitler hield regelmatig toespraken in de bierkelders van de stad. In 1923 vond onder zijn leiding een 'putsch' plaats, bekend als "Bierkellerputsch". Deze poging tot machtsovername strandde nabij de Odeonsplatz. De plek wordt tegenwoordig gemarkeerd door een bronzen gedenkteken, waarop de namen van vier gesneuvelde Beierse politiemensen staan gegraveerd. In de naziperiode werden op dezelfde plek juist de zestien gesneuvelde putschisten geëerd met een gedenkteken. Op 6 juni 1931 werd het grote museum Münchner Glaspalast door een brand volledig verwoest. Hierbij gingen 3.000 kunstvoorwerpen, waaronder schilderijen van beroemde 19e-eeuwse en vroeg-20e-eeuwse meesters, onder wie Caspar David Friedrich, verloren; duizend andere werken werden beschadigd. Voor en tijdens de Tweede Wereldoorlog vestigde de NSDAP hier zijn hoofdkwartier. In München bevinden zich nog verschillende bekende 'nazigebouwen', zoals de zogenaamde Führerbau op de Königsplatz en het voormalige Haus der Deutschen Kunst, dat het Glaspalast moest vervangen, aan de Prinzregentenstrasse. In 1938 vond in München de beruchte Conferentie van München plaats, waarbij door nazi-Duitsland, Italië, het Verenigd Koninkrijk en Frankrijk buiten aanwezigheid van Tsjecho-Slowakije werd bepaald dat het Tsjechische Sudetenland aan Duitsland werd toegewezen. Aan het eind van de Tweede Wereldoorlog was de stad voor een groot deel platgebombardeerd. Bij de wederopbouw na de oorlog werd besloten het historische centrum in oude luister te herstellen. In 1972 vonden in München de zeventiende Olympische Spelen plaats, die werden overschaduwd door een Palestijnse terreuraanslag op de Israëlische sportploeg. Geografie Klimaat Stadsdelen München bestaat sinds 1992 uit 25 stadsdelen (Stadtbezirke): {| class="toccolours" style="margin:0 auto; backgrond:none;" | style="padding-right:1em;" | Altstadt-Lehel Ludwigsvorstadt-Isarvorstadt Maxvorstadt Schwabing-West Au-Haidhausen Sendling Sendling-Westpark Schwanthalerhöhe Neuhausen-Nymphenburg Moosach Milbertshofen-Am Hart Schwabing-Freimann Bogenhausen | | Berg am Laim Trudering-Riem Ramersdorf-Perlach Obergiesing Untergiesing-Harlaching Thalkirchen-Obersendling-Forstenried-Fürstenried-Solln Hadern Pasing-Obermenzing Aubing-Lochhausen-Langwied Allach-Untermenzing Feldmoching-Hasenbergl Laim |} Economie München is een belangrijk internationaal centrum van industrie, wetenschap, innovatie en onderzoek, dat wordt geïllustreerd door de aanwezigheid van twee onderzoeksuniversiteiten en meerdere wetenschappelijke instituten in de stad en haar omgeving. München herbergt het hoofdkwartier van vele multinationale ondernemingen en haar economie is gebaseerd op hightech, auto's, de dienstensector en creatieve industrieën, evenals onder meer IT, biotechnologie, industrie en elektronica. In München zijn de hoofdkantoren gevestigd van onder meer Allianz, BMW, FlixMobility, HypoVereinsbank, Infineon, MAN SE, MTU Aero Engines, Münchener Rück, Osram, Rohde & Schwarz, Siemens AG, The Linde Group, Wacker Chemie en BSH Home Appliances (holding van Bosch). Cultuur Bezienswaardigheden Kerken De Frauenkirche (Vrouwenkerk), de hoofdkerk van München, gebouwd tussen 1468-1488 door architect Jörg von Halsbach, ook Ganghofer genoemd, met fraaie westtorens. Ook het interieur is bezienswaardig. De kerk is hoofdmonument van de Beierse bouwkunst. De Asamkerk, gebouwd in 1733 door de gebroeders Asam. De Theatinerkirche, is gebouwd tussen 1663-1688 met 18e-eeuwse gevel. Hier bevinden zich in een crypte de graven van de adellijke familie Wittelsbach, die Beieren honderden jaren geregeerd hebben. De Sint Michaelskerk uit de 16e eeuw met verschillende praalgraven. Koning Lodewijk II is hier bijgezet in de crypte. Overige monumenten De zogenaamde Residenz of Residentie van München, stadsresidentie van het Beierse Hof uit de 17e eeuw in classicistische stijl. Het nieuwe stadhuis van München (1867-1908), met zijn opmerkelijke klokkenspel op de Marienplatz. De zomerkastelen van de Beierse vorsten: Slot Nymphenburg en Slot Schleissheim. Bayerische Staatskanzlei Musea Kunstareal München waar de belangrijkste musea van München zijn gelegen: Alte Pinakothek Neue Pinakothek Pinakothek der Moderne Beeldenpark van de Pinakotheken München Staatliche Graphische Sammlung Städtische Galerie im Lenbachhaus Glyptothek München Overige musea: Beiers Nationaal Museum BMW Museum Botanischer Garten München-Nymphenburg Museum Brandhorst Deutsches Museum Haus der Kunst Jüdisches Museum Kunsthalle der Hypo-Kulturstiftung Münchner Stadtmuseum Rockmuseum Munich Staatliches Museum Ägyptischer Kunst Staatliches Museum für Völkerkunde Alternatieve cultuur De wijk Schwabing ten noorden van het centrum is van oudsher een buurt, waar "alternatieve", van de traditionele normen en smaak afwijkende, vaak ook anarchistische kunstenaars en musici een plek hebben gevonden. De wijk was vroeger, voor de Tweede Wereldoorlog, beroemd vanwege de jazzcafés en de bohemienachtige artiesten-scene, maar ook berucht vanwege de prostitutie. Deze ietwat rebelse sfeer heerst er nog steeds enigszins. Evenementen München is bekend vanwege een aantal jaarlijks terugkerende evenementen. Eind juni wordt het filmfestival van München gehouden. Na de Berlinale is dit het belangrijkste filmfestival van Duitsland. Van half september tot begin oktober vindt op de Theresienwiese het bekende Oktoberfest plaats. Touristen uit de hele wereld komen op dit grootste bierevenement ter wereld af. Gedurende de adventstijd vindt een grote kerstmarkt plaats, met op de Stephansplatz een speciale variant voor homoseksuelen onder de naam Pink Christmas. Gastronomie Een bekende worstspecialiteit, die ook in andere delen van Beieren verkrijgbaar is, is de Weißwurst. De Münchener Weißwurst, naar recept van 1857, wordt gegeten met een zoete mosterd, aangeduid als Süßer Senf, bayerischer of ook nog Weißwurstsenf, geconsumeerd samen met een andere specialiteit, de brezel of broodkrakeling. Leberkäse is een boterhamworst waar noch lever noch kaas in de bereiding voorkomen. De verwijzing naar kaas ligt eerder in de vorm van de bereiding. Daarnaast zijn er ook Auszogne gebakjes en is er ook de Prinzregententorte, een taart met acht dunne biscuitlagen met tussenliggende chocoladebotercrème, in München prominent aanwezig, vernoemd naar prins-regent Luitpold van Beieren. München is ook een bierhoofdstad en het Münchner Bier is een verzamelnaam voor bier gebrouwen volgens het oorspronkelijk eerst in München vastgelegde Reinheitsgebot. Het gaat om de brouwerijen Augustiner Bräu, Spaten-Franziskaner-Bräu, Hacker-Pschorr, Paulaner Brauerei, Staatliches Hofbräuhaus en Löwenbräu. Sport In 1972 organiseerde München de Olympische Zomerspelen, die overschaduwd werden door een gijzelingsdrama dat er plaatsvond. Negen Israëlische atleten werden gegijzeld door een groep Palestijnse terroristen. Tijdens de overval op de atleten werden twee sporters gedood. Bij een mislukte bevrijdingsactie kwamen ook alle gegijzelde atleten om het leven. FC Bayern München is een van de succesvolste voetbalclubs ter wereld. De Duitse recordkampioen speelt in de Bundesliga met als thuisbasis de Allianz Arena. Dit stadion wordt ook gebruikt door TSV 1860 München, dat echter nadat het in 2017 degradeerde naar de 3. Liga de proflicentie niet meer kon betalen en zo gedwongen werd om bij de amateurs te gaan spelen. In de begindagen van het Duitse voetbal stelde de club niet zo veel voor. Samen met TSV 1860 en FC Wacker München. Voor de invoering van de Gauliga kon Bayern twee keer, en Wacker één keer kampioen worden van Zuid-Duitsland, wel werden ze ook in 1932 landskampioen. Ten tijde van de Gauliga Bayern en Oberliga Süd kon enkel TSV 1860 een titel winnen. Door de regionale titel van TSV in 1963 zorgde de club er zelfs voor de Bayern geweigerd werd voor de nieuwe Bundesliga, waarin slechts één team per stad toegestaan werd in het eerste seizoen. TSV werd nog landskampioen in 1966, maar drie jaar later werd ook Bayern kampioen en hierna groeide de club al snel uit tot een van de topteams van Duitsland. München was speelstad bij het WK voetbal van 1974 en 2006 en het EK voetbal van 1988 en 2020 (gespeeld in 2021). In het Olympisch Stadion vonden voor Nederland zeer memorabele voetbalwedstrijden plaats. Het Nederlands elftal verloor er in 1974 de WK-finale met van West-Duitsland. In 1988 revancheerde Nederland zich er door in de EK-finale de Sovjet-Unie met te verslaan. In 2002 vonden de Europese kampioenschappen atletiek plaats in het Olympisch Stadion van München. München was in 1975, 1983 en 1993 gastheer van het WK ijshockey. Media In München verschijnen een landelijk dagblad, drie plaatselijke dagbladen en een plaatselijke editie van de Bildzeitung. De Süddeutsche Zeitung, een links-liberale kwaliteitskrant, verschijnt sinds 1945. Voor München en omstreken bestaan er plaatselijke edities. Het voornaamste plaatselijke dagblad in stad en regio is de Münchner Merkur, die sinds 1946 verschijnt. De Münchener Zeitungs-Verlag, die deze conservatieve krant uitgeeft, brengt sinds 1968 ook de boulevardkrant tz uit. Een andere boulevardkrant is de Abendzeitung, die sinds 1948 bestaat. De Bayerischer Rundfunk (BR), de publieke omroep voor Beieren, is in München gevestigd. Transport Naast een uitgebreid netwerk van bussen, kent München uitgebreide mogelijkheden voor railvervoer. Dit zijn de S-Bahn, de metro en de tram. Ook heeft München een eigen vliegveld met in 2018 ruim 46 miljoen passagiers. Stedenbanden Bordeaux (Frankrijk) Verona (Italië) Edinburgh (Verenigd Koninkrijk) Sapporo (Japan) Cincinnati (Verenigde Staten) Kiev (Oekraïne) Harare (Zimbabwe) (bevroren relatie) Geboren in München Galerij Externe link Website van de gemeente München Hoofdstad van een Duitse deelstaat


text: Moeder Teresa, geboren als Anjezë Gonxha Bojaxhiu (Skopje, 26 augustus 1910 – Calcutta, 5 september 1997), was een Albanese katholieke zuster, stichteres van de Missionarissen van Naastenliefde en Nobelprijswinnares voor de vrede. Zij zette zich in onder de armsten der armen in India. De congregatie die ze in 1950 stichtte telde in 2012 meer dan 4500 leden met 300 tehuizen en was actief in 133 landen. Na haar dood werd in India een dag van nationale rouw afgekondigd. Ze ontving een staatsbegrafenis, een eer die in India normaal alleen verleend wordt aan de hoogste politieke leiders. In 2003 werd ze zalig verklaard en op 4 september 2016 volgde de heiligverklaring. Levensloop Anjezë Gonxha Bojaxhiu werd geboren in het toenmalige Ottomaanse Rijk (nu Noord-Macedonië). Ze groeide op in een prominent Albanees-katholiek gezin uit Gjakovë, het huidige Kosovo. Op 17-jarige leeftijd trad ze als novice in bij de orde van Onze lieve vrouw van Loreto te Rathfarnham, Ierland. Een jaar later vertrok ze naar Calcutta in India. Daar werd ze onderwijzeres aan een meisjesschool. In verwijzing naar Theresia van Lisieux koos zij daar de naam waaronder zij wereldwijd bekend kwam te staan: Moeder Teresa. Getroffen door het lot van lijders aan lepra, talloze dakloze zieken en stervenden, zwervende kinderen en hongerigen besloot zij zich te wijden aan deze armsten der armen. Ze verliet met toestemming van Pius XII haar klooster en zette in Calcutta een wereldwijd bekend werk onder armen op, dat zij tot kort voor haar dood leidde. Ze stichtte de orde van de Missionarissen van Naastenliefde, een religieuze orde voor nonnen in Calcutta. Veel jonge vrouwen sloten zich bij haar aan. De organisatie werd zo groot dat ook buiten India veel huizen werden opgericht. In 25 jaar werden dat over de hele wereld 90 huizen waar 1132 zusters leefden en werkten. Er kwam ook een tak voor kloosterbroeders, alsmede een beweging voor leken. Een Nederlands tehuis van de Missionarissen van Naastenliefde, opgericht in 1977, bevindt zich te Rotterdam. In België werd In 1980 een tehuis te Gent opgericht. In 1979 ontving Moeder Teresa voor haar werk de Nobelprijs voor de Vrede. Zalig- en heiligverklaring In 2002 erkende het Vaticaan de genezing van een kwaadaardige tumor in de buik bij de Indiase Monica Besra als een wonder. Monica Besra getuigde dat zij, toen zij naar de mis ging, bij het binnengaan van de kerk een foto van Moeder Teresa zag en dat er lichtstralen uit haar ogen kwamen. Hierna voelde zij zich duizelig worden en werd ze door zusters in bed gelegd. De zusters legden een medaillon van Maria op haar gezwel. Zes uur later was ze genezen. Hiertoe werden 113 getuigen gehoord en 35.000 pagina's aan documentatie verzameld. Er bestaat echter controverse over de waarheidsgetrouwheid van deze getuigen en documentatie. Besra's artsen zeggen dat haar cyste en tuberculose door hun behandeling zijn genezen. Op 19 oktober 2003 werd Moeder Teresa zalig verklaard door paus Johannes Paulus II. Bij de zaligverklaring op het Sint-Pietersplein in Vaticaanstad waren onder anderen de Franse premier Raffarin, de Franse presidentsvrouw Bernadette Chirac, koningin Fabiola van België en president Rugova van Kosovo aanwezig. Op 4 september 2016, negentien jaar na haar overlijden, werd Moeder Teresa door paus Franciscus heilig verklaard tijdens een speciale mis op het Sint-Pietersplein. Lof en kritiek Moeder Teresa werd zowel geprezen als bekritiseerd voor haar standpunten op het vlak van verantwoord ouderschap en abortus. De Belgische atheïst en filosoof Etienne Vermeersch schreef kritisch over Moeder Teresa omdat ze zich tegen kunstmatige contraceptie uitsprak, maar kreeg op zijn beurt kritiek van de filosoof Herman De Dijn. De journalist Christopher Hitchens wijdde in 1994 een documentaire aan haar: "Hell's Angel" en schreef een kritisch boek over Moeder Teresa: The Missionary Position: Mother Teresa in Theory and Practice (1995), waarop de Belgische sinoloog en literator Simon Leys in 1997 reageerde. Eerst gebeurde dit via de lezersrubriek van de New York Review of Books. Nadien in een uitgewerkt essay The Hall of Uselessness (2011), waarin hij Hitchens' gebrek aan kennis van de christelijke traditie hekelde. Aroup Chatterjee (in 1958 te Calcutta geboren) meende dat het beeld dat bij het Westerse publiek ontstaan was met betrekking tot Moeder Teresa als onzelfzuchtige helpster van de armen niet klopte. Hij schreef een boek over zijn bevindingen vanaf 1990: "Mother Teresa, The Untold Story" (2002), later gepubliceerd als "Mother Teresa, The Final Verdict" (2016). Materiaal van hem werd - met zijn toestemming - door Hitchens gebruikt voor diens documentaire in 1994. In een artikel uit 2003 beweerde Hitchens dat Moeder Teresa gestolen geld zou hebben aangenomen van de Haïtiaanse dictator Jean-Claude Duvalier, in ruil waarvoor ze zijn bewind zou hebben geprezen. Ze zou ook geld hebben aangenomen van Charles Keating, een Amerikaanse bankier die in 1989 door het faillissement van de spaarbank Lincoln Savings and Loan duizenden Amerikanen van hun spaargeld beroofde. Hitchens en Chatterjee zijn door het Vaticaan als getuigen gevraagd ter voorbereiding van haar heiligverklaring. Onderzoekers van de Universiteit van Montreal hebben 300 documenten geanalyseerd en daarin details gevonden die zij in strijd achten met het positieve imago van Moeder Teresa. Onderscheidingen Moeder Teresa is vele malen onderscheiden, onder meer met de volgende prijzen: 1962 - Ramon Magsaysay Award 1971 - Paus Johannes XXIII-vredesprijs 1971 - John F. Kennedy Award 1972 - Nehru Award, ontvangen van Indira Gandhi 1973 - Templetonprijs 1978 - Balzanprijs 1979 - Nobelprijs voor de Vrede 1980 - Bharat Ratna 1984 - Damian Dutton Award 1985 - Presidential Medal of Freedom, ontvangen van president Ronald Reagan 1992 - UNESCO-prijs voor Vredeseducatie 1996 - Ereburger van de Verenigde Staten Motto Een veel door Moeder Teresa gebruikt motto: Naamgeefster Bij wijze van eerbetoon zijn heel wat zaken naar Moeder Teresa genoemd, met name in de Albanese wereld, waaronder de luchthaven van Tirana en het Sheshi Nënë Tereza in Tirana, de Bulevardi Nënë Tereza in Pristina, de Rruga Nënë Tereza in Pejë (Kosovo) en de Rruga Nënë Tereza in het eveneens Kosovaarse Gjakovë. De kathedraal van het bisdom Sapë in het Noord-Albanese Vau i Dejës heet eveneens de Moeder Teresakathedraal. Een McDonnell Douglas MD-11 toestel (registratie PH-KCI) van de KLM was vernoemd naar Moeder Teresa. De Moeder Teresakerk in Hengelo is de enige Nederlandse kerk die naar haar vernoemd is. Trivia In 1969 maakte Malcolm Muggeridge voor de BBC een documentaire getiteld Something beautiful for God. Muggeridge raakte onder de indruk van het werk van Moeder Teresa, die voor deze documentaire werd gefilmd. Voor deze documentaire maakte men opnamen in een gebouw waar Moeder Teresa werkte, genaamd Het huis van de stervenden. De cameraman, Ken McMillan, gebruikte voor de opnamen binnen in dit huis een nieuw type Kodakfilm, dat hij nog niet eerder had gebruikt. Terug in Engeland bekeek men de opnamen en viel het op dat de beelden gemaakt in Het huis van de stervenden van zeer goede kwaliteit waren en elk detail zichtbaar was. De cameraman zei dat hij dat verbazend en buitengewoon vond en wilde vervolgens uitleggen dat de kwaliteit te danken was aan de nieuwe Kodakfilm. Muggeridge stelde dat het hier goddelijk licht betrof. Hij was ervan overtuigd dat hij getuige was geweest van een wonder en getuigde hierover in de media. Er was een McDonnell Douglas MD-11 van KLM genaamd Moeder Teresa. De registratie van de MD-11 was PH-KCI. Publicaties Georges Gorrée en Jean Barbier Tu m'apportes l'amour (1975; Ned. vert.: Liefde kent geen grenzen, 1979) A way of love (1982, Ned. vert. 1992) Moeder Teresa en Kathryn Spink In the silence of the heart (1983) (Ned. vert. 1985) The wisdom of Mother Teresa (1989) (Ned. vert. 1993) The book of giving (1990; Ned. vert.: Moeder Teresa: een leven van liefde, 1990) Egbert Brock Mutter Teresa. Missionarin der Nächstenliebe, Reihe Christ in der Welt, Heft 52, Union Verlag (VOB), Oost-Berlijn 1981 Externe links Video over moeder Teresa, een moedige vrouw in India Mother Teresa of Calcutta (1910-1997), website Vaticaan Fansite over Moeder Teresa Macedonisch persoon Albanees filantroop Stichter van een religieuze orde of congregatie Winnaar van de Nobelprijs voor de Vrede Zalige Indiaas heilige of zalige Calcutta Humanitair activist Missionaris in India


text: De Maas (Frans: Meuse) is een 950 kilometer lange rivier in West-Europa. De Maas ontspringt in Frankrijk en stroomt daarna door België en Nederland. In Nederland is de Maas de zuidelijkste van de grote rivieren en mondt ze via de Nederlandse rivierdelta uit in de Noordzee. De Oermaas, soms ook geschreven als Oer-Maas, of Waubach-Maas was een rivier die vanaf het Mioceen, 10 tot 7 miljoen jaren geleden, vanuit het gebied van de Ardennen in noordelijke richting afwaterde. Deze rivier kenmerkte zich door drie hoofdfases: de Oermaas, de Oostmaas en de Westmaas. De Oermaas was een zijrivier van de Oerrijn. Etymologie De naam Maas is afgeleid van het Middelnederlandse Mase. Er kan worden aangenomen dat deze naam voortkomt uit het Oudnederlandse *Masa, dat niet in teksten is aangetroffen, en dat deze naam uit de Oergermaanse vorm *Masō is ontstaan. Deze naam is zeer waarschijnlijk vroeg uit het Keltisch ontleend, waar de rivier oorspronkelijk waarschijnlijk *Mosā heette. In tegenstelling tot wat vaak gedacht wordt, is de Nederlandse naam niet van het Latijnse Mosa afkomstig. De naam heeft namelijk een overgang van oudere o in a, die kenmerkend is voor het Germaans. Het is dus aannemelijk dat de Germanen al hun eigen naam hadden voor de rivier, die echter alleen in het huidige Nederlands en het verwante Duits nog is bewaard. Zowel de Germaanse als de Latijnse naam zouden dan afzonderlijk aan het Keltisch zijn ontleend. De Maas wordt gezien als de oudste permanente rivier met een leeftijd tussen 320 en 340 miljoen jaar oud. Enkel de "Finke River" in Australië is ouder maar deze rivier staat sommige delen van het jaar volledig droog. Loop van de Maas In Frankrijk Bovenloop De Maas ontspringt in Frankrijk te Pouilly-en-Bassigny op het Plateau van Langres, een belangrijke waterscheiding; aan de westkant liggen de bronnen van de Seine en de Marne. Deze rivieren monden uit in het Kanaal bij Le Havre. Aan de zuidkant ligt de waterscheiding tussen de Noordzee en de Middellandse Zee: de bronnen van de Saône liggen op enkele kilometers van de bronnen van de Maas vandaan. De Saône stroomt via de Rhône naar het zuiden. Aan de oostkant ligt de waterscheiding met de Rijn: daar grenst de Maas aan het Moezelgebied. Bij Provenchères-sur-Meuse kort na de bron, vloeit de Maas in een pal noordelijke richting. Bij Bazoilles-sur-Meuse ligt de zogenaamde "perte de la Meuse", een aantal verdwijngaten in de bedding waardoor deze tijdens droge zomers volledig droog komt te staan, het water stroomt ondergronds verder in de karstbodem en komt bij Noncourt terug aan de oppervlakte (resurgentie). Voorbij Neufchâteau dringt de rivier door het cuestafront van de Côtes de Meuse en stroomt dan door een nauwe vallei via Domrémy-la-Pucelle, het geboortedorp van Jeanne D'Arc tot bij Pagny-sur-Meuse. Onthoofding door de Moezel In het Saalien werd de Maas bij Toul (even ten oosten van Pagny-sur-Meuse) onthoofd door de Moezel. Het deel van de Moezel stroomopwaarts van Toul was eerder de hoofdstroom van de Maas. Een klein zijriviertje van de Meurthe, dat via het huidige dorp Liverdun naar het oosten stroomde, kon de bovenloop van de Maas "kapen". Voordien stroomde de Moezel bij Toul via Foug naar de Maas. Deze onthoofding kon gebeuren omdat de Meurthe en het kleine zijriviertje van Liverdun zich gemakkelijker kon insnijden dan de Maas. De Maas/Moezel moest bij Foug immers een harde laag van paleosedimenten eroderen om naar het westen te kunnen blijven stromen, de huidige Seuil de Foug. Uiteindelijk verlaagde het riviertje vanuit Liverdun zich onder dat van de Maas/Moezel bij Toul en kwam het debiet van de bovenloop van de Moezel via Liverdun in de Meurthe terecht. Door deze stroomonthoofding verloor de Maas een groot deel van haar stroomgebied in de Vogezen en werd het debiet van de Maas sterk verlaagd. Aan de westzijde van de huidige waterscheiding bevindt zich bij Pagny-sur-Meuse de (bijna) droge vallei van de Asne of Âne, het laatste restant van de oude bovenloop van de Maas. Franse benedenloop Verder stroomafwaarts passeert de Maas Verdun om vervolgens bij Dun-sur-Meuse de Woëvre-vlakte te bereiken. Bij Stenay dringt de Maas opnieuw door een cuestafront en wordt Sedan bereikt. Vanaf Sedan is de rivier zelf door kanalisatie bevaarbaar gemaakt. Stroomopwaarts van Sedan tot net voor Toul werd parallel aan de rivier het Canal de l'Est aangelegd dat bevaarbaar is voor spitsen van klasse I en de pleziervaart. Even voorbij Sedan verbindt het Canal des Ardennes de rivier met de Aisne waardoor Parijs en het noorden van Frankrijk bereikbaar worden. De Maas stroomt vanaf Charleville-Mézières door de Franse Ardennen heen in een nauw dal met vele meanders in het Regionaal natuurpark van de Ardennen. In Frankrijk is het verval van de Maas geregulariseerd met lage stuwdammen. Deze stuwen liggen over de hele breedte van de Maas en worden voor de scheepvaart omzeild door korte aftakkingen, voorzien van sluizen. Te Revin en Ham zijn er kanaaltunnels om onbevaarbare meanders af te snijden. Te Chooz is er bij de meander van de rivier een kerncentrale actief, even verder te Givet bij de Frans-Belgische grens is er een haven voor de binnenscheepvaart. In België De Maas bereikt België in Agimont. Vanaf hier liggen de sluizen direct naast de stuw in de bedding van de rivier, en is deze bevaarbaar voor schepen tot de klasse Va. Tot Namen, waar de Samber in de Maas vloeit, wordt de vallei gekenmerkt door een aantal steile rotswanden direct langs de oever, die populair zijn bij rotsklimmers. In Namen buigt de Maas af naar het noordoosten en bereikt via Andenne en Hoei de grootste stedelijke concentratie aan haar loop: Luik. Grensmaas Voorbij Wezet bereikt de Maas bij Eijsden Nederland en vormt ze de grens tussen provincie Luik en Nederlands Limburg tot Maastricht. Ze loopt hier door het Maasdal met aan de westzijde het Plateau van Caestert en aan de oostzijde de terrassen en het Plateau van Margraten. Na Maastricht vormt de Maas de grens tussen Belgisch Limburg en Nederlands Limburg. Dit gedeelte van de Maas staat bekend als de Grensmaas en ligt tussen Maastricht-Smeermaas en Kessenich. De Maas meandert er veel en is omwille van de scheepvaart vervangen door laterale kanalen: de Zuid-Willemsvaart, het Julianakanaal en het Lateraalkanaal. In Zuid-Limburg ligt ten oosten van de Grensmaas het Centraal Plateau en het Plateau van Graetheide. In Nederland Maastricht is de grootste Limburgse stad aan de Maas. De huidige stad ligt op beide oevers, maar de oude stadskern bevond zich op de linkeroever, terwijl op de rechteroever de afzonderlijke voorstad Wyck was gelegen. Na Maastricht is Venlo de grootste stad aan de Maas, gelegen op de oostelijke oever, in grootte gevolgd door Roermond. Tussen Maaseik en Roermond is het geen Grensmaas meer en spreekt men van de Grindmaas. De Maas heeft bij het meanderen en bij overstromingen veel grind afgezet, die een grootschalige ontginning op gang heeft gebracht. De duidelijke gevolgen daarvan zijn de uitgestrekte Maasplassen, die Midden-Limburg hebben veranderd in een uitgestrekt watersportgebied. Voorbij Maaseik is de Maas weer bevaarbaar. Bij Maasbracht mondt het Julianakanaal (zie boven) weer uit in de Maas; het stroomt daar verder door de Maas en het Lateraalkanaal dat de grote meander tussen Heel en Buggenum afsnijdt. Toch is vanaf hier ook de Maas zelf gekanaliseerd. Het Maastraject volgt vervolgens min of meer de grens met Duitsland, die de rivier tot op enkele kilometers nadert. Hier ligt Venlo. De meest oostelijke Maasbocht ligt bij het plaatsje Arcen. Vanaf Geijsteren gaat de Maas de grens met Noord-Brabant vormen. Bij Boxmeer worden nog twee bochten van de Maas rechtgetrokken; daarna maakt ze een zeer ruime bocht naar links richting het westen. Vanaf Mook ligt niet Limburg, maar Gelderland op de rechteroever. Via het Maas-Waalkanaal kan de Waal bij Nijmegen bereikt worden. Eerder stonden deze rivieren in verbinding met elkaar bij het gehucht Sint Andries (Heerewaarden), maar beide rivieren zijn van elkaar gescheiden door de Heerewaardense Afsluitdijk. Als verbinding is het Kanaal van Sint Andries gegraven. Dit kanaal is voorzien van een schutsluis. Op 's-Hertogenbosch na liggen er geen grotere steden, wel een aantal oude vestingstadjes: Grave, Ravenstein, Megen en Heusden. De Maasstroom gaat dan in westelijke richting via de Bergsche Maas en de Amer naar het Hollandsch Diep, een voormalige zeearm. Tussen de Maas en de Afgedamde Maas (zie Beddingverleggingen) ligt het Heusdens Kanaal. De meetpunten voor de Maas liggen in Nederland aan Lith en Megen. Hier wordt de afvoer van de Maas gemeten in kubieke meter per seconde (m3/s). Het oude meetstation stond eerst in het dorp Lith waar hij al sinds 1901 is gevestigd. Maar in het jaar 2020 is deze verplaatst naar het dorp Megen. Deze dorpen liggen zo 10 kilometer uit elkaar. Het water dat hier word gemeten heet het JELLE water. Dit komt door het proces waar het water doorheen gaat. Want het water heeft na het meten van de afvoer een andere kleur gekregen (Rood). Dit is te zien als het water net uit het meetstation komt. Stroomgebied Plaatsen en gemeenten aan de Maas Frankrijk: Neufchâteau, Commercy, Saint-Mihiel, Verdun, Stenay, Sedan, Charleville-Mézières, Revin, Givet België: Dinant, Namen, Hoei, Luik, Wezet, Lanaken, Maasmechelen, Dilsen-Stokkem, Maaseik, Kinrooi Nederland: Eijsden, Maastricht, Geulle aan de Maas, Stein, Sittard-Geleen, Echt-Susteren, Maasgouw, Roermond, Beesel, Leudal, Peel en Maas, Venlo, Bergen, Horst aan de Maas, Venray, Bergen, Gennep, Boxmeer, Mook, Cuijk, Overasselt, Nederasselt, Grave, Wijchen, Oss, Kerkdriel, Hedel, Maasbommel, Lith, Heerewaarden, 's-Hertogenbosch, Ammerzoden, Well (Gelderland), Heusden. Zijrivieren Frankrijk: Mouzon, Saônelle, Vair, Saulx, Wiseppe, Chiers, Vrigne, Bar, Sormonne, Goutelle, Semois, Manises, Viroin, Houille België: Semois, Viroin, Houille, Hermeton, Lesse, Molignée, Bocq, Samber, Samson, Mehaigne, Hoyoux, Ourthe, Rida, Berwijn, Jeker, Voer, Geul, Bosbeek Nederland: Jeker, Voer, Geul, Oude Broekgraaf, Hemelbeek, Oude Maas, Roer, Neerbeek, Swalm, Niers, Dieze, Raam, Itterbeek, Groote Molenbeek Duitsland: Roer, Swalm, Niers Kanalisatie De Maas is vanouds een belangrijke scheepsroute, hoewel de bevaarbaarheid van de Maas soms problematisch was. De situatie verslechterde toen de Belgen vanaf 1843 het kanaal Bocholt-Herentals aanlegden. Via de Zuid-Willemsvaart werd het kalkrijke Maaswater afgetapt om daarmee de onvruchtbare gronden in de Kempen te bevloeien. Dit waren de zogenaamde vloeiweiden. Om deze moeilijkheden het hoofd te bieden werd in 1863 het Maastraktaat gesloten, waarin de wateronttrekking werd geregeld. Dit verdrag loste de problemen echter niet op. Dit was de reden waarom in 1915 in Nederland een wet werd aangenomen om de Maasverbeteringswerkzaamheden uit te voeren. Het voorzag in de bouw van stuwen, de aanleg van kanalen, en de afsnijding van Maasbochten. De werkzaamheden duurden tot 1942. In 1994 werd het Maasverdrag gesloten, om gezamenlijk tot een beter waterbeheer te komen. Niet alleen de bevaarbaarheid, maar ook de kwaliteit van het water, speelden hierin een belangrijke rol. In Nederland wordt de Maas op zeven plaatsen gestuwd, bij Borgharen (Stuw- en sluiscomplex Borgharen + Sluis Bosscherveld + Sluis Limmel), Linne (Stuw- en sluiscomplex Linne), Roermond (Stuw- en sluiscomplex Roermond), Belfeld (Stuw en sluizencomplex Belfeld), Sambeek (Stuw- en sluizencomplex Sambeek), Grave (Stuw- en sluizencomplex Grave) en Lith (Prinses Máxima Sluizen). Overstromingen De Maas is een regenrivier waarvan het peil sterk afhankelijk is van regen. Daardoor staat de Maas 's winters hoog, terwijl ze 's zomers vaak bijna droog staat. De meeste regen komt uit de Franse en Belgische Ardennen, maar de oppervlakte is er te rotsig om veel water te kunnen bergen. In de winter is er bovendien weinig vegetatie en zijn er periodes van dooi. Ook verdampt er nauwelijks vocht. Ten slotte is het reliëf van het Maasbekken erg groot, waardoor het water met grote snelheid wordt afgevoerd. Er is dan ook vaak hoogwater op de Maas. Het hoogste waterpeil van de afgelopen eeuwen bereikte de rivier tijdens de overstroming van januari 1643, waarbij grote verwoestingen werden aangericht en honderden doden te betreuren waren. Door de verbreding en verdieping van de Maas (vanaf 1840) werd het water steeds sneller afgevoerd en de indijking van de rivier zorgde ervoor dat dit water nergens opgeslagen kon worden. Om die redenen waren er heel wat overstromingen in de 20e eeuw. De grootste overstromingen vonden plaats in januari 1926, december 1993 en januari 1995. Met een waterstand van 46,92 meter boven NAP ter hoogte van de Sint Servaasbrug te Maastricht leek de overstroming uit 1926 de hoogste waterstand van de 20e eeuw te worden, maar dat record werd verbroken in 1995. De overstromingen in 1993 en 1995 waren voorafgegaan door een lange periode (ruim een maand) gestage en soms hevige regen, die de "druppel die de emmer deed overlopen" waren. De natte periode, die eind januari 1995 tot overstromingen leidde, begon een maand eerder en in totaal viel 350 mm, ruim twee keer zoveel als normaal. Op enkele dagen kreeg het stroomgebied van de Maas gemiddeld meer dan 30 mm in één etmaal en plaatselijk 70 mm. In 1995 regende het vooral vanaf 21 januari hard: in Wallonië viel 300 mm in tien dagen, drie keer de normale hoeveelheid. In het begin zorgde de bevroren bodem in Hoog-België voor een nog snellere afvoer van de regen, vervolgens smolt de sneeuw die er al sinds begin januari lag. Om dit in de toekomst te voorkomen, gingen de Vlaamse Overheid en de Nederlandse regering een samenwerkingsproject aan. Ingevolge het Maasverdrag werd het Grensmaasproject ontwikkeld, dat de rivier meer ruimte moest geven zodat er meer water gebufferd kon worden. Gehoopt werd dat dit ook zou leiden tot het ecologisch herstel van de rivier en haar uiterwaarden. Het plan is anno 2021 grotendeels voltooid. Tijdens de overstromingen in juli 2021 kon de Maas, ondanks de vele maatregelen, de afvoer maar ternauwernood aan. De laaggelegen delen van het centrum van Luik, enkele wijken van Maastricht, Roermond en Venlo, en diverse dorpen langs de Maas werden uit voorzorg geëvacueerd. Toch viel de schade hier uiteindelijk mee en er deden zich geen persoonlijke ongelukken voor. In de dalen van enkele zijrivieren van de Maas in Wallonië was de situatie wel desastreus: enkele tientallen mensen verdronken, huizen en bruggen stortten in en honderden mensen raakten dakloos. Met name in de plaatsen Verviers, Pepinster en Chaudfontaine in het dal van de Vesder waren de gevolgen van de water- en modderstromen rampzalig. In Nederland werd Valkenburg, in het dal van de Geul, het zwaarst getroffen. Beddingverleggingen Door het meanderen en bij overstromingen heeft de Maas ook vaak haar bedding verlegd. Het Maasland is dan ook bezaaid met oude rivierarmen, waarvan heel wat nog opvallen en andere slechts nog als lichte glooiingen zichtbaar zijn. Duidelijke Maastakken zijn onder andere terug te vinden bij Leut, Stokkem, Rotem en Heppeneert. Beddingverleggingen hebben een grote invloed gehad op de grenzen van de vele heerlijkheden en gemeentes. Zo behoort het gehucht Boyen nu tot Stokkem en Uikhoven, dat vroeger deel uitmaakte van de Nederlandse gemeente Geulle, nu tot Maasmechelen. Kotem en Boorsem gingen van Elsloo naar Maasmechelen. In het nog vlakkere en voor overstromingen, vloed en stormvloed onderhevige Rivierengebied heeft de Maas nog grotere veranderingen ondergaan. De monding bestond in de Romeinse tijd nog uit de Helinium, een grote zeearm bij Hellevoetsluis. Die verplaatste zich langzaam naar het noorden, om uiteindelijk bij Brielle en Rozenburg in zee te stromen. Het ooit brede estuarium veranderde in een netwerk van rivieren, kreken en killen, afgewisseld door eilanden en zandplaten: de Maasmonding. In de Middeleeuwen stroomde de Maas door twee evenwijdig lopende stromen (die in de huidige Hoeksche Waard samenkwamen) richting de Maasmonding. De noordelijke tak is de huidige Oude Maas, die ook toen al in verbinding stond met de Merwede. De zuidelijke tak, de Romeins-Middeleeuwse Maas, is vrijwel verdwenen. Restanten van die loop zijn het Oude Maasje, de Binnenbedijkte Maas, een gedeelte van de westelijke Oude Maas en ten slotte de Brielse Maas. De zuidelijke tak werd in de 13de eeuw afgedamd (het Damblok bij Hedikhuizen en Maasdam) en zo ontstond de Groote of Hollandsche Waard. Het Maaswater stroomde vanaf toen via de huidige Afgedamde Maas richting de Merwede en via de Merwede naar de Maasmonding. Na de Sint-Elisabethsvloed overstroomde de gehele Grote Waard tussen Dordrecht en Heusden. Sindsdien wordt het grootste deel van het Merwedewater (en dus het Maaswater) tussen Dordrecht en Werkendam in zuidwestelijke richting geleid (door de Biesbosch en de huidige Nieuwe Merwede, richting het Hollands Diep), haaks op de oude stroomrichting en weg van de oorspronkelijke mondingsarmen. Hierbij werd de bedding van de Romeins-Middeleeuwse Maas voor een flink deel uitgewist. Toch heeft een deel van het Maaswater nog lange tijd de Maasmonding kunnen bereiken, via de Beneden-Merwede en de Oude Maas (die een deel van de oorspronkelijke stroomrichting intact hielden). De Nieuwe Maas is een geval apart. Deze rivier werd, samen met de Noord, beschouwd als de voortzetting van de Merwede. Pas veel later hebben die rivieren hun huidige naam verkregen. De Nieuwe Maas is echter altijd al van groter belang geweest voor de afwatering van de Rijn (via de Waal en de Lek) dan voor de Maas. In 1904 werd de Maas afgedamd bij Andel en terug verlegd naar het westen, waarbij tussen Heusden en Geertruidenberg de oeroude bedding van de Romeins-Middeleeuwse Maas voor een deel werd gevolgd. Deze Bergse Maas komt uit in de Amer, een oude getijdenstroom en vervolgens in het Hollandsch Diep, waar het water van de Maas zich nu voegt bij de Rijndelta. Door het graven van de Bergse Maas en de afdamming werd de weg van de Maas naar zee verkort, dus werd de afvoer verbeterd en kwam er een eind aan de talrijke overstromingen in de omgeving van 's-Hertogenbosch. Na het graven van de Bergsche Maas en het afsluiten van de Afgedamde Maas kan het Maaswater de Merwede niet langer bereiken en is de Maas geheel afgesneden van de Maasmonding. Sindsdien wordt de voormalige Maasmonding alleen gevoed door de Rijn, waarvan het een van de belangrijkste mondingen is. De regio rondom de Maasmonding wordt tegenwoordig dan ook als Rijnmond aangeduid, hetgeen feitelijk juister is. Na het uitvoeren van de Deltawerken is de situatie opnieuw veranderd. De Bergsche Maas mondt namelijk uit in het Hollandsch Diep, die uiteindelijk overgaat in het Haringvliet. Nadat dit belangrijke estuarium van de Rijn en Maas door de Haringvlietdam werd gescheiden van de zee, moest het water een alternatieve route zien te vinden. Het gevolg was dat het Spui (een zijtak van de Oude Maas richting het Haringvliet) in omgekeerde richting is gaan stromen, waardoor de Maasmonding opnieuw (deels) gevoed wordt door de Maas. Drinkwater Voor meer dan 7 miljoen mensen in Nederland en België is het drinkwater uit de kraan afkomstig uit de Maas. In België gebeurt dat vooral via het Albertkanaal naar Antwerpen. Een te lage waterstand van de Maas kan dus tot drinkwaterschaarste leiden. Waterkwaliteit Anno 2016 laat de kwaliteit van het Maaswater nog steeds te wensen over. Een groot aantal woningen, campings en dergelijke in met name het Belgische stroomgebied is nog steeds niet op efficiënte waterzuiveringen aangesloten en ook de industrie loost nog vaak slecht of nauwelijks gezuiverd afvalwater. Met name in tijden van lage waterstand is niet alleen de kwantiteit, maar ook de kwaliteit van het Maaswater onvoldoende. De Maas als grens In tegenstelling tot in de 21e eeuw was de Maas in het verleden eerder een bindmiddel dan een grens. Zo woonden de Eburonen, de Romeinen, de Franken en andere volken aan beide kanten van de rivier. Ook in de middeleeuwen strekten de vele graafschappen, hertogdommen en heerlijkheden zich uit over beide oevers. Tijdens de Tachtigjarige Oorlog heeft de Maas zo af en toe als grens gediend, maar meestentijds ook niet. Vanaf de Vrede van Münster (1648) behoorde de noordoever van de Maas grotendeels tot de Spaanse (Zuidelijke) Nederlanden. Onder Napoleon Bonaparte liep de Maas dwars door het departement Nedermaas. Na de nederlaag van Napoleon wilden het nieuwe Verenigd Koninkrijk der Nederlanden en Pruisen respectievelijk de Rijn en de Maas als grens. De andere mogendheden waren het erover eens dat het Verenigd Koninkrijk de volledige controle moest krijgen over de Maas, ook al bleef het bij een smalle strook tussen Milsbeek en Sittard. Bij het Congres van Wenen (1815) werd de grens tussen beide rivieren vastgelegd. Naast de benoeming van het departement Nedermaas tot de provincie Limburg veranderde er niets; de Maas was dus nog steeds geen grens. Dat gebeurde wel in 1830, toen de Belgen in opstand kwamen tegen Nederland. De nieuw gevormde Belgische troepen kregen veel steun en sympathie in Limburg (waarvan een groot deel eeuwenlang tot de Zuidelijke Nederlanden had behoord) en dit maakte het mogelijk dat regeringstroepen overliepen of uit bijna heel Limburg werden verdreven. Enkel in Maastricht en Sint-Pieter bleef het noordelijk gezag gehandhaafd; om die reden kon koning Willem een deel van Limburg opeisen. In 1839 werd het oostelijk deel van de provincie Limburg dan ook overgedragen aan Nederland. Vanaf dat moment vormt de Maas een grens tussen Nederland en België. Zie ook Lijst van bruggen over de Maas in Nederland Lijst van bruggen over de Maas in België Externe link Actuele informatie - Rijkswaterstaat Rivier in Noord-Brabant Rivier in Limburg (België) Rivier in Limburg (Nederland) Rivier in Gelderland Rivier in Luik (provincie) Rivier in Namen (provincie) Rivier in Ardennes Rivier in Meuse Rivier in Vosges Rivier in Haute-Marne


text: Michael Te-pei Chang (Hoboken (New Jersey), 22 februari 1972) (jiaxiang: Guangdong, Chaozhou) is een Chinees-Amerikaanse proftennisser van Chaozhounese afkomst, die in 1989 de titel op Roland Garros won. Zijn beste jaren zijn eind jaren tachtig, begin jaren negentig van de 20e eeuw. Levensloop Chang werd wereldberoemd toen hij op 11 juni 1989 op 17-jarige leeftijd tijdens Roland Garros wereldtopper Ivan Lendl versloeg. Het was een lange wedstrijd, die in de vijfde set werd beslist. Chang had geen ervaring met dit soort lange wedstrijden en kreeg last van kramp. Door het spel te vertragen wist hij Lendl dusdanig te intimideren dat deze fouten ging maken. Bekende beelden uit die wedstrijd zijn de onderhandse service van Chang en de door Chang uitgelokte dubbele fout van Lendl op matchpoint in de vijfde set. Chang won dat jaar Roland Garros door in de finale Stefan Edberg te verslaan. Hoewel hij nog drie grandslamfinales haalde (op zowel de Australian Open, Roland Garros als op de US Open), won hij geen grote titel meer. Op Wimbledon heeft hij nooit veel kunnen laten zien, al bereikte hij in 1994 de kwartfinale. Chang nam in 2003 afscheid van het professionele tennis. Zijn laatste wedstrijd speelde (en verloor) hij in de eerste ronde van de U.S. Open tegen de Chileen Fernando González. Persoonlijk Chang is een overtuigd christen en richtte in 1999 samen met zijn familie de Chang Family Foundation op om "het Goede Nieuws van Jezus Christus aan de wereld te vertellen". Verder was de tennisser van Chinese afkomst in 2001 goodwill-ambassadeur voor het binnenhalen van de Olympische Zomerspelen in de Chinese hoofdstad Peking voor het jaar 2008. In 2008 werd hij opgenomen in de prestigieuze Tennis Hall of Fame. Palmares Enkelspel Prestatietabel Prestatietabel grand slam, enkelspel Prestatietabel grand slam, dubbelspel Chang speelde tijdens grand slams nooit in het dubbelspel. Externe links Officiële website Amerikaans tennisser Amerikaans olympisch deelnemer


text: Micronesië is een eilandengroep met 521.339 inwoners en 5000 eilanden in de Grote of Stille Oceaan, die samen met Polynesië en Melanesië, Oceanië vormen. Micronesië wordt omsloten door de Filipijnen in het westen, Indonesië in het zuidwesten, Papoea-Nieuw-Guinea en Melanesië in het zuiden en Polynesië om het zuidoosten en oosten. Etymologie Het woord Micronesië komt van de oud-Griekse woorden μικρος (mikros, klein) en νησος (nisos, eiland). Geschiedenis Het enige keizerrijk waarvan bekend is dat het in Micronesië is ontstaan lag op Yap. De term "Micronesië" werd door Jules Dumont d'Urville in 1831 voor het eerst voorgesteld om dit gebied van de rest te onderscheiden. Hiervoor werd de term "Polynesië" voor alle eilanden in de Stille Oceaan gebruikt. Een groot deel van het gebied kwam al vroeg onder Europese overheersing: Guam, de Noordelijke Marianen en de Carolinen (het latere Micronesia en Palau) werden al vroeg door de Spanjaarden gekoloniseerd maar de volledige Europese overheersing gebeurde pas aan het einde van de 19de eeuw. De Verenigde Staten namen de controle over van Guam tijdens de Spaans-Amerikaanse Oorlog van 1898 en koloniseerden Wake Duitsland koloniseerde Nauru en de Marshalleilanden en kocht de Noordelijke Marianen en de Carolinen van Spanje; Het Britse Rijk koloniseerde de Gilberteilanden (Kiribati). Na de Eerste Wereldoorlog werden de eilanden die onder Duits beheer vielen van Duitsland afgenomen en toegevoegd aan het Mandaatgebied. Nauru werd onder Australisch mandaat geplaatst De overige Duitse eilanden werden onder Japans mandaat geplaatst (het Zuid-Pacifisch Mandaatgebied). Deze situatie bleef tot na de Tweede Wereldoorlog waarbij Japan groot verlies leed. Hierna gingen de mandaten deel uitmaken van een trust van de Verenigde Naties geregeerd door de Verenigde Staten (Trustschap van de Pacifische Eilanden). Heden is het grootste gedeelte van Micronesië (2017) onafhankelijk. Enkel Guam, de Noordelijke Marianen en Wake behoren tot de Verenigde Staten. De Verenigde Staten hebben verregaande samenwerkingsovereenkomsten met de onafhankelijke landen Micronesia, Marshalleilanden en Palau. Met deze overeenkomsten werd bepaald dat de financiële hulp en defensie door de Verenigde Staten geregeld wordt. Eilanden Onafhankelijke staten Afhankelijke gebieden Bonin-eilanden (Japan) (Verenigde Staten) (Verenigde Staten) Wake (Verenigde Staten) Talen De talen van de inheemse bevolking van Micronesië, de Micronesiërs, behoren tot de Austronesische taalfamilie. Alle talen behoren tot de Oostelijke Malayo-Polynesische talen met uitzondering van vier talen die tot de Westelijke Malayo-Polynesische talen behoren. De vier uitzonderingen zijn: Chamorro en Tanapag in de Marianen; Yapees in de Federale Staten van Micronesië; Palaus in Palau. Deze laatste subgroep omvat ook de meeste talen die gesproken worden in de Filipijnen, Maleisië en Indonesië. Aan de oostelijke rand van de Federale Staten van Micronesië vormen de talen Nukuoro en Kapingamarangi een uiterst westelijke uitbreiding van de Oostelijke Malayo-Polynesische talen. Referenties


text: Het Nationaal park Maria Island is een nationaal park in Australië, gelegen aan de oostkust van Tasmanië, 85 kilometer van Hobart. Bezienswaardigheden Het park is niet alleen populair onder wandelaars maar ook onder fietsers en biedt enkele uitstekende fietspaden. Er zijn ook historische aspecten op het eiland zoals ruïnes en gerestaureerde historische gebouwen. Op Maria Island zijn twee voormalige strafkolonies waarvan er een volledig is gerestaureerd. Vogels kijken is ook populair vanwege de grote variatie zeldzame vogels. Tasmaanse duivel Sinds 2010 wordt het eiland gebruikt als een veilige omgeving om een nieuwe populatie van Tasmaanse duivels te laten ontstaan, opgestart met Tasmaanse duivels die niet besmet zijn door de cancereuze aandoening. Zo zou er een Ark van Noach bestaan die ondanks de zwaar besmette natuurlijke populatie van Tasmanië het dier toch van uitsterven behoedt. Toegang Er gaan twee schepen naar Maria Island. Een vertrekt vanaf Triabunna en de ander vanaf Orford. Maria Island


text: Het Nationaal park Mole Creek Karst is sinds 16 augustus 1939 een nationaal park in centraal-noordelijk Tasmanië (Australië), 168 km ten noorden van Hobart. Het park bestaat eigenlijk uit een verzameling van ongeveer 300 verspreide grotten en dolines en heeft een totale oppervlakte van 1345 ha. Het park is speciaal gecreëerd om de plaatselijke karststructuren te beschermen. De naam is afgeleid van veelvoorkomende verschijnsel in karstgebieden: onderduikende rivieren. Twee van de grotten in het nationale park zijn toegankelijk: de King Solomonsgrot en de Marakoopagrot. Deze grotten zijn onder begeleiding te bezichtigen. Beide grotten bevatten druipsteenformaties in vele vormen en kleuren. De Marakoopagrot huisvest tevens een grote groep glimwormen. De overige grotten en karststructuren zijn niet of slecht toegankelijk. In deze gedeelten van het park zijn dan ook geen faciliteiten te vinden. Mole Creek Karst


text: Het Nationaal park Mount Field is een nationaal park in Australië. Het ligt centraal-zuidelijk van Tasmanië en heeft een oppervlakte van 15.881 hectare. Het is op 29 augustus 1916 tot nationaal park verklaard en in 1982 tot Wereldpatrimonium. Bezienswaardigheden in het park zijn de Russellwaterval en de hoge snowgums. Externe links Mt Field National Park, Tasmania, Australia Tasmanian Parks and Wildlife Service Tour of Tasmania Mount Field


text: Het Nationaal park Mount William is een nationaal park in Australië, aan de noordoostkust van het eiland Tasmanië. Het werd gevestigd op 3 oktober 1973. Het park is aangelegd om onder andere de bedreigde Grijze reuzenkangoeroe te beschermen. Het park is dan ook een belangrijk gebied voor deze kangoeroesoort. Er komen ook bijna 100 verschillende soorten vogels voor. Het park ligt aan de kust van de Tasmanzee en beslaat een groot gedeelte van noordoostkust van het eiland. Het park bestaat dan ook met name uit zandstranden en achterliggend landschap. De stranden worden gekenmerkt door de vele door de zee afgeronde stenen en kleine rotsformaties. Het hoogste punt van het park is de 216 meter hoge heuvel Mount William. Het park is met de auto bereikbaar, er lopen twee wegen naar het park, één naar het noorden van het park en één naar het zuidelijke gedeelte. In het noordelijke gedeelte bevinden zich enkele campingplaatsen, picknickplaatsen, een parkeerplaats en het begin van de wandeling naar Mount William. Het zuidelijke gedeelte omvat onder andere een camping- en picknickplaats en een vuurtoren op het schiereiland Eddy Stone Point. Mount William


text: Martina Navrátilová (Řevnice, 18 oktober 1956) is een Tsjechisch-Amerikaans voormalig proftennisster van Tsjecho-Slowaakse afkomst. Ze vluchtte in 1975 uit het communistische Oostblok naar de Verenigde Staten en ontving in 1981 het Amerikaans staatsburgerschap. Twee jaar later (in 1983) was zij, eenmalig, lid van het Amerikaanse Wightman Cup-team – zij won alle drie haar partijen, twee in het enkelspel en een in het dubbelspel. Navrátilová won 59 grandslamtitels, waarvan 18 in het enkelspel, 31 in het vrouwendubbelspel en 10 in het gemengd dubbelspel. Ze was in totaal 331 weken nummer een van de wereld, waarvan 14 juni 1982 tot 9 juni 1985 de langst aaneengesloten periode was (159 weken). In het vrouwendubbelspel vestigde zij samen met de Amerikaanse Pam Shriver een record: zij wonnen 109 aaneengesloten partijen, een reeks die was begonnen op 13 juni 1983, met een overwinning op Beverly Mould en Elizabeth Sayers tijdens de eerste ronde van het WTA-toernooi van Eastbourne, en die werd verbroken op 6 juli 1985 op Wimbledon toen zij in de finale verloren van Kathy Jordan en Elizabeth Smylie. Tijdens deze reeks wonnen zij 22 titels, waarvan acht grandslamtitels. Door haar openheid over haar homoseksualiteit en inzet voor de rechten van homo's en lesbiennes is zij een icoon van de homobeweging. Ook is ze een overtuigd vegetariër. In 2000 werd Navrátilová opgenomen in de internationale Tennis Hall of Fame. Begin 2008 besloot zij om (ook) weer Tsjechisch staatsburger te worden. In de pers verscheen toen dat dit in reactie op de politiek van president Bush zou zijn, maar op haar website liet ze weten dat dit niet het geval was. Biografie Martina Navrátilová (geboren als Martina Šubertová) groeide op in Řevnice, een klein plaatsje ten zuiden van Praag (toen nog in Tsjecho-Slowakije). Naast het huis dat haar moeder Jana na haar scheiding had betrokken lag een tennisbaan van gravel waar Martina haar eerste ervaring met tennis opdeed. De familie had bovendien een tennisgeschiedenis: haar oma Agnes Semanska was voor de Tweede Wereldoorlog een goed speelster geweest en ook haar moeder kon een aardig balletje slaan. Haar stiefvader Mirek Navrátil, die in 1962 met haar moeder trouwde, werd haar eerste coach. Jeugd Navrátilová speelde haar eerste toernooi toen ze acht jaar oud was. Ze strandde in de halve finale maar kreeg de smaak te pakken. Ze ging in binnen- en buitenland jeugdtoernooien spelen en won zo nu en dan. Haar ambitie om prof te worden vormde zich op haar negende nadat ze in Praag de Australiër Rod Laver (1938) had zien tennissen. Haar enthousiasme bond enigszins in toen ze merkte dat topsporters na de Praagse Lente (1968) vooral voor nationalistische propaganda werden gebruikt. Privéleven Eind jaren 70 werd Navrátilová afgeleid door de media-aandacht voor haar relatie met de Amerikaanse bestsellerauteur Rita Mae Brown (1944). Op vragen naar die relatie erkende Navrátilová dat ze op vrouwen valt, wat haar menig sponsorcontract kostte. Haar coming-out in 1980 was toentertijd in Amerika en in de sportwereld zeer ongebruikelijk. In 1991 werd de beëindiging van haar relatie met Judy Nelson, die acht jaar lang haar partner was geweest, in de media breed uitgemeten. Nelson begon een rechtszaak tegen Navrátilová voor alimentatie, wat uiteindelijk buiten de rechtszaal werd geschikt. Twee jaar later schreef ze een boek waarin ze haar relatie met Martina haarfijn uit de doeken deed. Carrière Toen Martina de nummer-één-speelster van Tsjecho-Slowakije was geworden, besloot zij in 1973 tot het profcircuit toe te treden. Daarvoor moest zij onder meer wedstrijden in de Verenigde Staten spelen. De regering van Tsjecho-Slowakije dreigde echter voortdurend om haar geen uitreisvisum te verlenen, omdat ze er te ruimdenkende ideeën op nahield. Dat was haar reden om in 1975 na het US Open niet meer naar haar vaderland terug te keren en asiel in de Verenigde Staten aan te vragen. Een maand na het toernooi kreeg ze een verblijfsvergunning. Op 10 juli 1978 werd Navrátilová voor het eerst nummer een van de wereld na het toernooi van Wimbledon te hebben gewonnen. Haar prestaties waren in die tijd wisselvallig en zij had nog weleens moeite haar emoties onder controle te houden, waardoor ze onnodig wedstrijden verloor. Jaren 80 In het begin van de jaren tachtig begon Navrátilová grote successen te boeken als resultaat van een nieuw trainingsprogramma gericht op de ontwikkeling van spierkracht, uithoudingsvermogen, technische precisie en een goed dieet. Zij bereikte zodoende het niveau van de Amerikaanse Chris Evert (1954), die eind jaren zeventig het vrouwentennis had gedomineerd. Er ontstond een rivaliteit tussen de twee speelsters die het vrouwentennis jarenlang aantrekkelijk maakte. Vooral hun tegengestelde speelstijlen waren daar debet aan. Terwijl Martina spectaculair serve-volley-spel liet zien en opviel door haar enkelvoudige backhand, blonk Chris Evert uit in fenomenaal precies baselinespel. Van 1973 tot 1988 speelden de dames 80 keer tegen elkaar, waarvan 60 finales en 14 grandslamfinales. Een absoluut unicum. Navrátilová won 43 keer. In augustus 1987 werd de Duitse Steffi Graf (1969) voor het eerst nummer een van de wereld en dat luidde een nieuwe fase in Navrátilová’s tenniscarrière in. Ze moest het gaan opnemen tegen een nieuwe generatie speelsters die weliswaar niet haar ervaring hadden, maar door hun jeugd haar wel in conditie overtroffen. In 1994 zette ze een punt achter haar enkelspelcarrière na dat seizoen toch nog twee finales te hebben bereikt: op het WTA-toernooi van Rome en op Wimbledon. Beide finales verloor ze van de Spaanse Conchita Martínez (1972). Ze zou in 1995 en 1996 nog wel op een paar gemengddubbeltoernooien verschijnen. Na het einde Na het einde van haar tennisloopbaan bleef Navrátilová in de spotlights door de publicatie van verschillende boeken, waaronder drie misdaadromans in co-auteurschap met Liz Nickles, haar column in de krant USA Today, haar rol als commentator bij tenniswedstrijden en medewerking aan commercials. Ook haar inzet voor de homobeweging bleef niet onopgemerkt. Ze is bijvoorbeeld medeoprichter van de Rainbow Card: een creditcardmaatschappij waarvan tien procent van de opbrengsten ten goede komen aan een fonds voor initiatieven van homo-organisaties. Ook spreekt ze zich regelmatig uit over het belang van uit de kast komen en vraagt ze aandacht voor gelijke rechten voor hetero’s en homo’s. Comeback In het voorjaar van 2000 kondigde Martina haar terugkeer in het professionele tenniscircuit aan. Hoewel haar voornemen om deel te nemen aan de grote dubbeltoernooien met enige scepsis werd ontvangen, was een groot deel van het publiek enthousiast dat ze de levende legende weer op de baan zagen. En haar rentree was niet onsuccesvol. Ze bereikte tussen mei 2000 en augustus 2005 23 finales en won er daarvan 14. Met dubbelpartner Leander Paes (1973) had ze het meeste succes: ze wonnen in 2003 zowel de Australian Open als Wimbledon, stonden in 2004 wederom in de finale van de Australian Open en in 2005 in de finale van Roland Garros. In het damesdubbel haalde ze samen met de Russische Svetlana Koeznetsova (1985) de finale van de US Open in 2004 en bereikte dat jaar ook de kwartfinale van de Olympische Spelen met Lisa Raymond (1973). In 2004 maakte ze ook haar rentree in het vrouwenenkelspel. Op Roland Garros verloor ze in de eerste ronde, maar op Wimbledon bereikte ze de tweede ronde nog. In 2005 won ze met Anna-Lena Grönefeld het dubbeltoernooi van Toronto. Critici menen dat het feit dat Navrátilová na haar veertigste nog steeds zo succesvol is in het dubbelspel, aantoont dat het dubbelspel niet echt serieus te nemen is. Martina won in haar gehele carrière echter 177 dubbelspeltitels. Met haar laatste overwinning op Wimbledon in 2003 evenaarde ze het record van Billie Jean King (1943) van 20 Wimbledon-overwinningen. Navrátilová won 9 keer in het enkelspel, 7 keer het vrouwendubbel en 4 keer het gemengd dubbel. King won 6 keer in het enkelspel, 10 keer het vrouwendubbel en 4 keer het gemengd dubbel. Navrátilová is door haar lange succesvolle carrière houder van meer records, waaronder de meeste gewonnen enkelspeltitels (mannen en vrouwen), de meeste dubbeltitels, de langste ononderbroken reeks winstpartijen (74), de meeste gespeelde enkelspelfinales (227) en de oudste winnaar van een WTA-titel (48 jaar en 10 maanden). Op 9 september 2006 nam Navrátilová (opnieuw) afscheid, en in stijl. Ze won, samen met Bob Bryan, het gemengd dubbelspel tijdens het US Open. Het was haar 59e grandslamtitel. Toekomst Om nieuw talent in Tsjechië de kans te geven zich te ontwikkelen heeft Navrátilová op een eilandje in de rivier de Vltava in Praag een klein stadion laten bouwen om te trainen. Op woensdag 7 april 2010 werd bekendgemaakt dat Navrátilová was getroffen door borstkanker. Ze kreeg zes weken lang een chemokuur en volgens de artsen zou de kans dat ze het haalt groot zijn. Na haar herstel van borstkanker speelde Martina Navrátilová samen met Jana Novotná in het dubbelspel voor genodigden op Wimbledon 2012. Ze versloegen op 5 juli 2012 met 6-0 en 6-2 Conchita Martínez en Nathalie Tauziat. Palmares Tijdens haar professionele tennisloopbaan won Navrátilová 352 titels, waarvan: 167 titels in het enkelspel 177 titels in het vrouwendubbelspel 11 titels in het gemengd dubbelspel Waarvan 18 grandslamtitels in het enkelspel: Gewonnen grandslamtoernooien enkelspel waarvan 31 grandslamtitels in het vrouwendubbelspel: Gewonnen grandslamtoernooien vrouwendubbelspel 10 grandslamtitels in het gemengd dubbelspel: Australian Open (1): 2003 Roland Garros (2): 1974 en 1985 US Open (3): 1985, 1978 en 2006 Wimbledon (4): 1985, 1993, 1995 en 2003 Deze titels leverden haar in 1984 een grand slam in vrouwendubbelspel op (binnen een kalenderjaar) en in 2003 een "boxed set": titels in enkelspel, vrouwendubbelspel en gemengd dubbelspel op alle vier grandslamtoernooien (verspreid over haar loopbaan). Slechts twee andere speelsters completeerden een boxed set: Doris Hart (in 1954) en Margaret Court (in 1964). Door de WTA werd ze in de loop van haar carrière bekroond met volgende awards: 7 maal 'speelster van het jaar' 8 maal maakte ze deel uit van het 'vrouwendubbelspelteam van het jaar' Resultaten grandslamtoernooien Enkelspel Vrouwendubbelspel Externe links Eigen website Navrátilová Tsjecho-Slowaaks tennisser Amerikaans tennisser Amerikaans olympisch deelnemer Tenniscommentator


text: Michael Stich (Pinneberg, 18 oktober 1968) maakte faam als Duits toptennisser, die onder meer het prestigieuze Wimbledon-toernooi won. Tegenwoordig neemt hij nog geregeld deel aan de ATP Tour of Champions. In 2018 werd hij opgenomen in de internationale Tennis Hall of Fame. Tennisbiografie Korte samenvatting van zijn carrière Prof geworden in 1988 Aantal behaalde enkelspeltitels: 18, waarvan: aantal gewonnen grandslamtitels: 1 (Wimbledon 1991) aantal gewonnen Masters-titels (WK): 1 aantal gewonnen Tennis Master Series titels: 2 Wedstrijden gewonnen-verloren: 385–176 Verdiend prijzengeld: US$ 12.592.483 Aantal gewonnen titels in het dubbelspel: 10, waarvan aantal olympische medailles: 1 (goud in 1992) aantal gewonnen grandslamtitels: 1 (Wimbledon 1992) aantal gewonnen Tennis Master Series titels: 1 In 1992 veroverde Michael Stich de dubbelspeltitel op Wimbledon met John McEnroe. Samen met Boris Becker won hij in hetzelfde jaar bij de Olympische Spelen in Barcelona de gouden medaille in het dubbelspel. Daarnaast won hij in 1993 de Davis Cup met het Duitse team. In dat jaar was hij nummer twee op de wereldranglijst en de nummer één van Duitsland. Palmares Enkelspel Dubbelspel Prestatietabel Prestatietabel grand slam, enkelspel Prestatietabel grand slam, dubbelspel Externe links Duits tennisser Duits olympisch kampioen


text: Margaret Smith-Court (Albury, 16 juli 1942) is een voormalig Australisch tennisspeelster. Ze won in totaal 63 grandslamtitels, waarvan 24 in het enkelspel (meer dan welke andere tennisspeler ooit), 19 in het vrouwendubbelspel en 20 in het gemengd dubbelspel. Van die 24 enkelspeltitels won zij er elf op het Australian Open, vijf op Roland Garros, drie op Wimbledon en vijf op het US Open. Haar topjaren waren de jaren 60 van de twintigste eeuw. Zij was in 1970 de tweede vrouw ooit en de eerste professionele vrouw, die een grand slam op haar naam schreef, door alle vier de grote grandslamtoernooien in één jaar te winnen. Zij is daarnaast de enige persoon die naast een grand slam in het enkelspel tevens een career slam in het dubbelspel realiseerde. In 1979 werd ze opgenomen in de prestigieuze Tennis Hall of Fame. In 1993 werd zij tevens in de Australische Tennis Hall of Fame opgenomen. Biografie Margaret werd op 16 juli 1942 in Albury in Nieuw-Zuid-Wales geboren als Margaret Jean Smith. Ze begon met het spelen van tennis op haar achtste en toen ze zeventien jaar was, won ze haar eerste van zeven Australian Open-titels op rij. In 1966 stopte zij tijdelijk met tennis, waarna ze trouwde (28 oktober 1967) en de naam Margaret Smith-Court aannam. In 1968 kwam ze terug en won in 1970 alle grandslamtoernooien in één jaar. In 1977 stopte ze definitief met tennissen. In 2003 werd het zogenaamde Show Court One op het Melbourne Park, waar ieder jaar het Australian Open wordt gehouden, hernoemd tot Margaret Court Arena. In mei 2017 riepen verschillende (oud-)tennissters, waaronder Martina Navrátilová, Richèl Hogenkamp en Casey Dellacqua, op om de naam van het stadion te veranderen. Court, zelf van orthodox-christelijke huize, had zich verschillende keren in afwijzende zin uitgesproken tegen het huwelijk van mensen van dezelfde sekse. Zo had ze verklaard niet meer met de luchtvaartmaatschappij Qantas te zullen vliegen omdat de directeur daarvan zich positief had uitgelaten over het homohuwelijk. Bij de Australian Open in januari 2020 herhaalde Navrátilová deze protestactie samen met oud-tennisser John McEnroe, eveneens met veel ophef tot gevolg. Palmares Gewonnen grandslamtoernooien enkelspel Resultaten grandslamtoernooien Enkelspel Vrouwendubbelspel Gemengd dubbelspel Externe links De Tennis Hall of Fame van de Australian Open Australisch tennisser


text: Maurits Cornelis (Mauk) Escher (Leeuwarden, 17 juni 1898 – Hilversum, 27 maart 1972) was een Nederlandse kunstenaar, die bekend is om zijn houtsneden, houtgravures en lithografieën, waarin hij vaak speelde met wiskundige principes. Hij signeerde zijn werk met MCE. Zijn gravures verbeelden vaak onmogelijke constructies, studies van oneindigheid en in elkaar passende meetkundige patronen (vlakverdelingen) die geleidelijk in volstrekt verschillende vormen veranderen. Enkele zeer bekende voorstellingen die hij tekende zijn ontworpen rond onmogelijke objecten zoals de Penrose-trap. Pas in de jaren vijftig van de twintigste eeuw kreeg hij in bredere kring erkenning als kunstenaar, vooral in de VS. Kristallografen en wiskundigen ontdekten in zijn werk symmetrieën en thema's uit hun vakgebieden. Eschers grafische werk wordt vanaf 1960 in wetenschappelijke (leer)boeken gebruikt. In de jaren zestig werd zijn werk – tot zijn verbazing – vanwege de fantastische parallelle werelden door hippies en popsterren omarmd. Bekende voorbeelden van Eschers werk Tekenen, waarin twee handen elkaar tekenen Lucht en water I en Lucht en water II, waarin een samenspel van licht en schaduw ervoor zorgt dat vissen in het water overgaan in vogels in de lucht Dag en nacht, waarin zwarte vogels voor een daglandschap overgaan in witte vogels die 's nachts vliegen Klimmen en dalen, waarin rijen mensen in een oneindige lus trappen op- en aflopen, op een constructie die onmogelijk gebouwd kan worden en die alleen getekend kan worden door gebruik te maken van gezichtsbedrog en perspectief Levensloop Jeugd Escher werd geboren als de jongste zoon van waterbouwkundig ingenieur George Arnold Escher en diens tweede vrouw, Sara Gleichman. De familie bewoonde een pand in de Grote Kerkstraat te Leeuwarden, een deel van het voormalige paleis van prinses Maria Louise van Hessen-Kassel, waarin nu het museum Princessehof gevestigd is. Een van zijn kunstwerken is op de buitenzijde van dit pand aangebracht. De uit Duitsland stammende familie telde intellectuelen en kunstenaars zoals Eschers jongere neef de componist Rudolf Escher. Binnen het gezin werd hij Mauk genoemd. In 1903 verhuisde de familie naar Arnhem, waar Escher de HBS volgde. Hij was goed in tekenen, maar verder was hij geen goede leerling: hij bleef tweemaal zitten en zijn resultaten waren pover. Zijn vader vond dat Escher een degelijke opleiding moest krijgen, zodat hij enkele maanden bouwkunde studeerde aan de TH Delft. Maar in 1919 ging Escher naar de School voor Bouwkunde, Versierende Kunsten en Kunstambachten in Haarlem. Al gauw schakelde hij over naar de richting van de sierende kunsten, waar hij les kreeg van Samuel Jessurun de Mesquita, een schilder en graficus uit een Portugees-joodse familie. Escher zou met zijn door hem zeer gewaardeerde leermeester contact blijven houden tot 1944, toen De Mesquita - die op grond van zijn bijna adellijke Portugese stamboom meende van deportatie verschoond te zullen blijven - in het concentratiekamp Auschwitz werd vermoord. Verdere leven Na het verlaten van de school in 1922 reisde Escher regelmatig en graag naar Spanje en vooral Italië, waar hij de Zwitsers-Russische Giulia 'Jetta' Umiker ontmoette, met wie hij in 1924 trouwde en drie zoons kreeg: George, Arthur en Jan. In deze landen tekende Escher landschappen (die hij zou gebruiken in latere werken) en planten en in Spanje bestudeerde hij de islamitische decoraties. Escher en zijn vrouw vestigden zich in Rome tot in 1935, toen het regime van Mussolini voor Escher onaanvaardbaar werd en de familie verhuisde naar Château-d'Œx in Zwitserland. Escher voelde zich evenwel niet thuis in Zwitserland en in 1937 verhuisde de familie naar Ukkel, nabij Brussel. Op 20 februari 1941 ging het gezin Escher terug naar Nederland en verhuisde naar de Nicolaas Beetslaan 20 in Baarn. In 1943 werd de woning door de Duitsers gevorderd en op oudejaarsdag 1943 verhuisde het gezin naar villa Ekeby, Van Heemstralaan 56. Midden jaren vijftig werd de grond van de villa verkaveld en Escher kocht een kavel en liet een huis bouwen. Na de verkaveling werden de huisnummers gewijzigd en woonde hij, vanaf 1955 op Van Heemstralaan 28, waar hij tot 1970 bleef. Deze periode is Eschers productiefste, maar twee operaties weerhielden hem ervan prenten te maken. Tijdens zijn wandelingen door de bossen bij Baarn ontstonden de ideeën voor zijn werken Drie Werelden, Modderplas en Rimpeling. Eschers vrouw verhuisde in 1968 terug naar Zwitserland, waar ze de rest van haar leven zou doorbrengen. Escher was ook eigenaar van een boerderij met 54 hectare grond gelegen aan de Voorweg in Zoetermeer, geërfd van zijn Haagse moeder. Hij bracht er geregeld tijd door, onder andere gedreven door honger in de Tweede Wereldoorlog. De boerderij werd verkocht aan de pachters in 1954. In Baarn wordt op meerdere plekken aandacht geschonken aan de graficus Escher. Sinds 1994 bevindt zich boven de ingang van het gemeentehuis een kunstwerk in glas en in de hal is een muurplastiek in zwart-wit. In Baarn werd in het herinneringsjaar 1998 bij Sociëteit 'de Vereniging' aan het Stationsplein het stenen beeld Hommage aan Escher geplaatst. Ook kreeg Baarn in dat jaar de Escherlaan, waarbij de huizen aan deze straat aan de voorgevel een tegel met Eschermotief dragen. Op de rotonde in de Amsterdamsestraatweg staat het beeld Concentrische Schillen. In het Baarnsch Lyceum zijn voorbeelden te zien van toegepast werk van hem. Escher verhuisde in 1970 naar het Rosa Spier Huis in Laren (NH), een rusthuis voor kunstenaars waar hij een eigen atelier had. Hij overleed in 1972 op 73-jarige leeftijd in Hilversum en werd begraven op de Nieuwe Algemene Begraafplaats aan de Wijkamplaan te Baarn. Werk Techniek Escher had een sterke voorkeur voor technieken waarmee men met een zwart vlak begint en het zwart later weghaalt. Escher gebruikte dan ook houtsnede, houtgravure, lithografie en (in mindere mate) mezzotint. Tijdens zijn HBS-opleiding maakte hij ook enkele lino's. Van Jessurun de Mesquita erfde Escher een voorliefde voor houtsnede op langshout, maar later (vanaf 1931) gebruikt Escher ook houtgravure (op kopshout), omdat men hiermee gedetailleerder kan werken. Houtsnede zou voor Escher een veelgebruikte techniek blijven. In 1929 maakte Escher zijn eerste lithografie. Met lithografie kan men ook grijstinten gebruiken, maar het contrast is beperkt. In 1946 waagt Escher zich dan ook aan mezzotint, ook wel 'zwarte kunst' genoemd, omdat hiermee sterker contrast mogelijk is. Mezzotint vergde echter te veel geduld en Escher zou in totaal slechts zeven mezzotinten maken. Escher bezat een grote technische vaardigheid. Een voorbeeld hiervan is de prent Draaikolken, waarin afbeeldingen van rode en groene vissen het vlak vullen. Beide kleuren werden afgedrukt met hetzelfde blok hout, maar bij het afdrukken van de ene kleur werd het blok 180 graden gedraaid ten opzichte van de afdruk van de andere kleur. In het begin was techniek belangrijk voor Escher (en dat zou ook zo blijven), maar op een gegeven ogenblik was technische vaardigheid niet meer het hoofddoel. Escher wilde dan de wonderlijke ideeën in zijn hoofd uitdrukken in prenten, en techniek was hiervoor slechts een middel. Onderwerpen In Eschers vroegste werk vinden we vooral landschappen, waarvoor hij inspiratie vond in Italië, en ook wat stillevens en portretten. Pas vanaf zijn veertigste maakte Escher "Escheriaanse" prenten. Hieronder volgt een opdeling van de onderwerpen die typisch zijn voor Escher. De opdeling is artificieel, dekt niet alle prenten, heeft overlappingen en er zijn ook andere opdelingen gepubliceerd. Regelmatige vlakvulling Met regelmatige vlakvulling bedoelt men een prent die volledig gevuld is met gelijkvormige figuurtjes die elkaar nergens overlappen. Escher inspireerde zich hiervoor op de islamitische kunstwerken zoals hij die zag in het Alhambra in Spanje. In deze kunstwerken waren de figuurtjes abstract, maar bij Escher stellen ze herkenbare dingen voor (meestal diertjes zoals reptielen, vissen en vogels). Soms transformeren de figuurtjes (bijvoorbeeld van vissen in vogels) zoals in de prenten Metamorfose I (1937) en Metamorfose II (1939-1940, 4 meter lang), die uiteindelijk samen werden verwerkt en uitgebreid tot de verlengde versie Metamorfose III (ontwerp 1968, voltooiing en onthulling 1969) die in het toenmalige hoofdpostkantoor van Den Haag door de toen 19-jarige Huug Vooys in het tijdsbestek van meerdere maanden op doek vastgelegd werd. Dit doek heeft in totaal een spanwijdte van achtenveertig meter. Door ingrijpende verbouwingen van het pand was er geen plaats meer voor. Het heeft sinds 7 januari 2008 een nieuwe bestemming gekregen in Lounge 4 van Schiphol. Andere voorbeelden van prenten waarin regelmatige vlakvulling wordt gebruikt zijn Lucht en water I, Lucht en water II en Dag en nacht. Escher maakte veel prenten met regelmatige vlakvulling en het bleef lange tijd een vruchtbare bron van inspiratie. Twee dimensies, of drie dimensies? Een voorbeeld hiervan is de prent Tekenen. Enerzijds lijkt het alsof Escher een afbeelding heeft gemaakt van een eerste driedimensionale hand, die een tweede, tweedimensionale hand tekent, anderzijds lijkt het alsof de eerste hand juist tweedimensionaal is, en getekend wordt door de tweede hand, die driedimensionaal is. Een ander voorbeeld is Prentententoonstelling, waarop een man naar een prent kijkt waarop hij zelf afgebeeld is. Reptielen is een combinatie van regelmatige vlakvulling en de relatie twee dimensies - drie dimensies: Escher beeldt een openliggend schrift af, waarin een regelmatige vlakvulling getekend is, maar een van de reptieltjes in de regelmatige vlakvulling stapt uit het schrift en maakte een toertje op de tafel. Onmogelijke ruimtelijke objecten Een voorbeeld hiervan is Klimmen en dalen. Op deze prent lopen mensen op een soort wenteltrap met maar één wenteling, maar waarvan begin en einde aan elkaar zijn vastgemaakt, zodat de mensen steeds kunnen klimmen zonder ooit hoger te geraken. Andere voorbeeldjes zijn Belvedere, waarop een onmogelijke kubus wordt afgebeeld, en Waterval, waarop een onmogelijke driehoek wordt afgebeeld. Perspectief Escher had een voorkeur voor eigenaardige gezichtspunten. Een voorbeeld is Boven en onder, waarop eenzelfde tafereel vanuit twee verschillende gezichtspunten wordt bekeken. Oneindigheidsbenaderingen Voorbeelden hiervan zijn Cirkellimiet I, II en III, en Vierkantlimiet. Deze voorbeelden zijn allemaal regelmatige vlakvullingen, maar aan de randen worden de afgebeelde figuurtjes steeds kleiner, zodat er uiteindelijk schijnbaar oneindig veel figuurtjes afgebeeld zijn. Ringslangen is een ander voorbeeld hiervan. Simultane werelden Een voorbeeld hiervan is de prent Drie werelden; de drie werelden zijn: de bomen die weerspiegeld worden in de vijver, de bladeren die op de vijver drijven, en de vis die erin zwemt. Escher was ook gefascineerd door spiegelingen. In het werk van Escher vinden we dus veel kleurcontrast, structuur, symmetrie en spiegelingen terug. Isometrische illusies Het is bijvoorbeeld in Hol en bol niet duidelijk of iets juist dichtbij of ver weg is. Het is het effect van een isometrische illusie. Wiskundige achtergrond Zijn gravures verbeelden vaak onmogelijke constructies, studies van oneindigheid en in elkaar passende geometrische patronen die geleidelijk in volstrekt verschillende vormen veranderen. Vele van de werelden die hij tekende zijn ontworpen rond onmogelijke objecten zoals de Necker-kubus en de Penrose-driehoek. Escher ging vaak uit van regelmatige betegelingen van veelhoeken die door uit- en instulpingen mensen, dieren en andere figuren voorstelden. De kristallografe Caroline MacGillavry bracht Escher in contact met de wetenschappelijke wereld en organiseerde tentoonstellingen van zijn werk op wetenschappelijke congressen. Haar publicaties over Escher maakten hem bekend in de VS. De meetkundige Donald Coxeter maakte een studie van Eschers werk. Natuurkundige Stephen Hawking stelde in 2012 dat het heelal zou kunnen lijken op een pentekening, cirkellimiet IV, van Escher. Onvolledige lijst van Eschers grafische werk <div style="-moz-column-count:2; column-count: 2;"> Bomen, inkt (1920) St. Bavo, Haarlem, inkt (1920) Flor de Pascua, houtsnede/boek illustraties (1921) Dolfijnen, houtsnede (1923) Fara San Martino, houtsnede (1928) Toren van Babel, houtsnede (1928) Straat in Scanno, Abruzzi, lithografie (1930) Castrovalva, lithografie (1930) De Brug, lithografie (1930) Palizzi, Calabrië, houtsnede (1930) Pentedattilo, Calabrië, lithografie (1930) Atrani, Amalfi, lithografie (1931) Lichtende zee, Lithografie (1933) Pineta van Calvi, Corsica (juni 1933) Stilleven met bolspiegel, lithografie (1934) Hand met spiegelende bol, lithografie (1935) Sint Pieter, Rome, houtgravure (1935) Portret van Ir. G.A. Escher, lithografie (1935) “Hel”, lithografie, naar een schilderij van Jheronimus Bosch (1935) Regelmatige vlakverdeling, reeks tekeningen die tot in de jaren 60 werd voortgezet (1936) Metamorphose I, houtsnede (1937) Dag en nacht, houtsnede (1938) Kringloop, lithografie (1938) Lucht en water I, houtsnede (1938) Lucht en water II, lithografie (1938) Metamorphose II, houtsnede (1939–1940) Verbum, lithografie (1942) Reptielen, lithografie (1943) Ontmoeting, lithografie (1944) Dorische zuilen, houtgravure (1945) Drie bollen I, houtgravure (1945) Toverspiegel, lithografie (1946) Drie bollen II, lithografie (1946) Andere wereld I, mezzotint (1946) Oog, mezzotint (1946) Andere wereld II, houtgravure (drie blokken) (1947) Kristal, mezzotint (1947) Hoog en laag, lithografie (1947) Tekenen, lithografie (1948) Dauwdruppel, mezzotint (1948) Sterren, houtgravure (1948) Dubbele planetoïde, houtgravure (1949) Tegenstelling, lithografie (1950) Rimpeling, linoleumsnede (twee blokken) (1950) Wentelteefje, lithografie (1951) Trappehuis, lithografie (1951) Modderplas, houtsnede (1952) Zwaartekracht, lithografie (1952) Draak, houtgravure (1952) Kubische ruimteverdeling, lithografie (1952) Relativiteit, lithografie en houtsnede (1953) Viervlak-planetoïde, houtsnede (1954) Hol en bol, lithografie (1955) Drie werelden, lithografie (1955) Prentententoonstelling, lithografie (1956) Kubus met banden, lithografie (1957) Draaikolken, houtsnede (1957) Belvedere, lithografie (1958) Bolspiralen, houtsnede (1958) Klimmen en dalen, lithografie (1960) Waterval , lithografie (1961) Band van Möbius II, houtsnede (1963) Knopen, houtsnede van drie blokken (1965) Metamorphose III, houtsnede (1967–1968) Slangen, houtsnede (1969) </div> Uitspraken van Escher "Ik geloof dat het maken van prenten, zoals ik dat doe, bijna alleen een kwestie is van het zo verschrikkelijk graag goed willen doen." "Ik zou een tweede leven kunnen vullen met het werken aan mijn prenten." "Op momenten van groot enthousiasme schijnt het me toe dat er nooit op de wereld, door niemand, zo iets moois en belangrijks gemaakt is." "Ik speel een vermoeiend spel." "Ik word niet volwassen. In mij is het kleine kind van vroeger." "De dingen die ik wil uiten zijn zo prachtig en zuiver." "Ik wandel steeds in raadselen. Er komen telkens jongelui die zeggen: u maakt ook popart. Ik weet helemaal niet wat dat is, popart. Dit werk maak ik al dertig jaar." Publicaties van Escher Timbre-poste pour l'avion, in Les timbres-poste des Pays-Bas 1929 à 1939, Den Haag 1939, p 59 Hoe ik er toe kwam, als graficus, ontwerpen voor wandversiering, in De Delver XIV, 6, 11, p81 Samuel Jessurun de Mesquita in Catalogus tentoonstelling S.J. de Mesquita en Mendes da Costa, Stedelijk Museum, Amsterdam 1946 Nederlandse grafici vertellen van hun werk II, in Phoenix II, 4, 1947, p 90 Inleiding, in Catalogus M.C. Escher, Stedelijk Museum Nr. 118, Amsterdam 1954 Regelmatige vlakverdeling, Utrecht 1958 (De Roos) Oneindigheidsbenaderingen in J. Hulsker, De wereld van het zwart en wit, Amsterdam 1959 Grafiek en tekeningen, Zwolle 1959 The Graphic Work of M.C. Escher, London/New York 1961 M.C. Escher, Grafiek en tekeningen, Zwolle 1979, met Eschers commentaar (uitgebreide herdruk van uitgave van 1959) The Graphic Work of M.C. Escher, Ballantine, 1971, met Eschers commentaar (uitgebreide herdruk van uitgave van 1961) Museum Escher in Het Paleis Sinds 16 november 2002 is het voormalige tot museum verbouwde Paleis Lange Voorhout in Den Haag gewijd aan de werken van Escher onder de naam Escher in Het Paleis. Werk in openbare collecties (selectie) Museum Boijmans Van Beuningen, Rotterdam Rijksmuseum Amsterdam Museum Escher in het Paleis, Den Haag Tentoonstellingen Onder meer 1923 - Siena, Circolo artistico senese 1924 - Den Haag, Galerie de Zonnebloem 1926 - Rome, Palazetto Venezia / Amsterdam, Boekhandel Scheltema en Holkema (met onder meer Mesquita) 1927 - Amsterdam, Amsterdamsche Ateliers voor Binnenhuiskunst 1928 - Leiden, Museum De Lakenhal 1933 - Den Haag, Kunsthandel Johan D. Scherft 1952 - Rotterdam, Museum Boijmans van Beuningen/Venetië, Biënnale 1953 - Arnhem, Gemeentemuseum 1954 - Washington, Whyte Gallery 1957 - Amsterdam, Stedelijk Museum 1959 - Eindhoven, Van Abbemuseum 1960 - Utrecht, Kunstliefde 1964 - Hilversum, Goois Museum/Lincoln Mass., Decordova Museum/Cambridge Mass., MIT's Hayden Gallery 1965 - New York, IBM Gallery 1968 - Washington, Mickelson Gallery/Den Haag, Gemeentemuseum/Laren, Singermuseum 1969 - Bonn, Landesmuseum/Bern, Kunsthalle 2018 - Leeuwarden, Fries Museum, Escher op reis Een expositie over de magische wereld van Escher in Rio de Janeiro is de best bezochte tentoonstelling van 2011 geweest met meer dan 573.000 mensen. Eerbetoon In 1965 ontving Escher de Hilversumse cultuurprijs. 1972 de Singerprijs In het TV programma De Grootste Nederlander uit 2004 kwam Escher op plek 37 terecht. Documentaires 2018 - bioscoopdocumentaire Escher - Het Oneindige Zoeken 2018 - De metamorfose van Escher, een online interactieve documentaire, NTR Trivia Escher hield van de muziek van Bach en van boeken als Alice in Wonderland en De Hobbit. Escher was linkshandig. Mick Jagger van The Rolling Stones vroeg Escher tweemaal tevergeefs diens werk voor een LP-hoes te mogen gebruiken. Jagger opende de eerste brief met "Beste Maurits", Escher antwoordde beleefd dat hij daar geen tijd voor had maar eindigde met "By the way, please tell Mr. Jagger I am not Maurits to him but "Very sincerely M.C. Escher"". Op de cover van Mike Oldfield's Boxed (1976) wordt het thema van twee van Escher's werken overgenomen, namelijk Galerij en Andere Wereld;. De Amerikaan Douglas Hofstadter schreef in 1979 het boek Gödel, Escher, Bach, dat algemeen bekend werd. In 2005 eindigde hij op nr. 37 tijdens de verkiezing van De grootste Nederlander. De Nederlandse rapper Def P. (pseudoniem van Pascal Griffioen) nam op zijn album Pascal Rascal een ode aan Escher op. Hij heeft in de aula van Begraafplaats Tolsteeg in Utrecht een muurschildering gemaakt. "Weird Al" Yankovic noemt M.C. Escher in de songtekst van White & Nerdy in de regel: M.C. Escher, that's my favorite M.C. Externe links On-line prentencollectie (Digital Commonwealth) Website van museum 'Escher in het Paleis', Den Haag Originele tekst van een lezing door Escher uit 1953, te Alkmaar gehouden - Escherinhetpaleis.nl Bibliografie Bool, F. H.; Kist, J. R., Locher, J. L. and Wierda, F. M. C. Escher: His Life and Complete Graphic Work, New York: Abrams, p. 147, 1982. Ernst, Bruno, De toverspiegel van M.C. Escher, Meulenhoff/Landshoff 1976 (vertaald als onder meer The Magic Mirror of M.C. Escher) Ernst, Bruno, M.C. Escher logboek, Bookman International BV. Laren, , 1ste druk 1993 Ernst, Bruno, Escher. Tovenaar op papier, Waanders Zwolle, 1998 Escher, M. C. Catalogus 118. Amsterdam, Netherlands: Stedelijk Museum, 1954. Hazeu, Wim, M.C. Escher. Een biografie, 1998. Locher, J.L. en anderen, De werelden van M.C. Escher, Amsterdam, Meulenhoff, 1972 MacGillavry, C.H., Symmetry aspects of M.C. Escher's periodic drawings, International Union of Crystallography, 1965 en vele latere drukken, maakte het werk van Escher in de VS bekend. MacGillavry, C.H., Fantasy & symmetry : the periodic drawings of M.C. Escher, New York : H.N. Abrams, 1976 MacGillavry, C.H., Hidden symmetry in: M.C. Escher: art and science. Onder red. van H.S.M. Coxeter e.a., Amsterdam 1985, 69-80 MacGillavry, C.H.,The symmetry of M.C. Escher: "impossible" images'' (in: Computers & Mathematics with Applications 12B (1986) 123-138). Houtsnijder Nederlands graficus Nederlands lithograaf Ontwerper van Nederlandse postzegels Recreatieve wiskunde Visuele illusie Patafysicus