text: Het Latijns schrift is een alfabetisch schrift waarvoor in de loop der eeuwen een aantal alfabetten is ontwikkeld voor gebruik in vrijwel alle westerse geschreven talen, voornamelijk Noord- en Zuid-Amerika, bijna heel Europa, Sub-Saharaans Afrika en een aantal Aziatische landen in vooral Australazië en Centraal-Azië. Het Latijns schrift heeft het grootste aantal gebruikers ter wereld. Geschiedenis Het Latijnse schrift ontstond uit het Fenicische schrift, dat op zijn beurt uit het Proto-Sinaïtisch schrift ontstond. Het laatste ontstond waarschijnlijk door contact van sprekers van Semitische talen in de Levant met het Oude Egypte. Het Proto-Sinaïtisch was gebaseerd op Egyptische hiërogliefen, maar sterk versimpeld. In gewijzigde vorm werd dit schrift door de Feniciërs overgenomen. De oude Grieken hebben daar weer een eigen alfabet van afgeleid, dat in een aantal tekens van het Fenicische schrift verschilde. Het klassiek Latijns alfabet is van het Etruskische en Griekse alfabet afgeleid en telde in de tijd van Cicero 21 letters. Voor het weergeven van Griekse woorden werden later de Y en de Z toegevoegd. De I en de V hadden zowel vocalische als consonantische waarde. In de middeleeuwen werd de J toegevoegd ter vervanging van de I als consonant (medeklinker); en de U als vervanging van de V als vocaal of klinker. De W is een latere toevoeging voor sommige talen. De W was een dubbele V om de klank /w/ weer te geven (de bilabiale semivocaal van bijvoorbeeld: sneeuw, warm, weg). Verspreiding Het Latijnse alfabet verspreidde zich, samen met het Latijn, van het Italiaanse schiereiland naar de landen rond de Middellandse Zee met de uitbreiding van het Romeinse Keizerrijk. De oostelijke helft van het rijk, inclusief Griekenland, Turkije, de Levant en Egypte, bleef het Grieks als lingua franca gebruiken, maar in de westelijke helft werd Latijn veel gesproken en toen de westerse Romaanse talen uit het Latijn evolueerden, gingen ze verder met het gebruik en het aanpassen van het Latijnse alfabet. Middeleeuwen Met de verspreiding van het Westers christendom in de middeleeuwen, werd het Latijnse alfabet geleidelijk overgenomen door de volkeren van Noord-Europa die Keltische talen spraken (wat het Ogham-alfabet verdrong) of Germaanse talen (wat de eerdere Runen-alfabetten verdrong) of Baltische talen, evenals door sprekers van verschillende Oeraalse talen, met name het Hongaars, Fins en Estisch. Het Latijnse schrift werd ook gebruikt voor het schrijven van de West-Slavische talen en verschillende Zuid-Slavische talen, omdat de sprekers van die talen zich tot het rooms-katholicisme bekeerden. De sprekers van de Oost-Slavische talen namen in het algemeen het cyrillisch schrift en het orthodoxe christendom over. De Servische taal gebruikt beide schriften, waarbij het cyrillisch de overhand heeft in officiële communicatie en het Latijns schrift elders, zoals bepaald door de Wet op het Officiële Gebruik van de Taal en het Alfabet. Sinds de 16e eeuw Zelfs tot en met 1500 was het gebruik van Latijnse schrift voornamelijk beperkt tot de talen die in West-, Noord- en Midden-Europa werden gesproken. De orthodox-christelijke Slaven van Oost- en Zuidoost-Europa gebruikten voornamelijk het cyrillisch en het Griekse alfabet werd gebruikt door Griekssprekenden rond de oostelijke Middellandse Zee. Het Arabisch schrift was wijdverspreid in de islamitische wereld, zowel onder Arabieren als niet-Arabische volken zoals de Iraniërs, Berbers, Indonesiërs, Maleiers en Turken. Het grootste deel van de rest van Azië gebruikte een verscheidenheid aan Brahmische schriften of het Chinese schrift. Door Europese kolonisatie heeft het Latijnse schrift zich verspreid naar Amerika, Oceanië, delen van Azië, Afrika en de Stille Oceaan, in vormen die zijn gebaseerd op de Spaanse, Portugese, Engelse, Franse, Duitse en Nederlandse alfabetten. Het wordt gebruikt voor veel Austronesische talen, waaronder de talen van de Filipijnen en de Maleisische en Indonesische talen, ter vervanging van eerdere Arabische en inheemse Brahmische schriften. Latijnse letters dienden als basis voor de vormen van het Cherokee syllabisch schrift ontwikkeld door Sequoyah; de geluidswaarden zijn echter totaal verschillend. Sinds de 19e eeuw Aan het eind van de 19e eeuw keerden de Roemenen terug naar het Latijnse alfabet, dat ze hadden gebruikt tot het Concilie van Bazel in 1439, voornamelijk omdat Roemeens een Romaanse taal is. De Roemenen waren overwegend orthodoxe christenen, en hun kerk, die in toenemende mate werd beïnvloed door Rusland na de val van het Byzantijns Griekse Constantinopel in 1453 en de gevangenname van de Grieks-orthodoxe patriarch, begon met het bevorderen van het gebruik van het Slavische cyrillisch. Onder Franse heerschappij en Portugese missionaire invloed werd een Latijns alfabet bedacht voor de Vietnamese taal, die voorheen Chinese karakters had gebruikt. Sinds de 20e eeuw In 1928 nam de nieuwe Republiek Turkije, als onderdeel van de hervormingen van Mustafa Kemal Atatürk, een Latijns alfabet aan voor de Turkse taal, ter vervanging van een aangepast Arabisch alfabet. De meeste van de Turkssprekende volkeren van de voormalige Sovjet-Unie, waaronder Tataren, Basjkieren, Azerbeidzjanen, Kazachen en Kirgiezen, gebruikten in de jaren dertig het Latijnse Uniform Turkic-alfabet, maar in de jaren veertig werden ze allemaal vervangen door het cyrillisch. In 2017 heeft Kazachstan het Latijnse schrift aangenomen als zijn tweede officiële schrift dat het cyrillisch tegen 2025 moet gaan vervangen. Na het uiteenvallen van de Sovjet-Unie in 1991 hebben drie van de nieuwe onafhankelijke Turkssprekende republieken, Azerbeidzjan, Oezbekistan, Turkmenistan en Kazachstan, evenals het Roemeenssprekende Moldavië, officieel Latijnse alfabetten aangenomen voor hun talen. Kirgizië, het Iraanssprekende Tadzjikistan en de afgescheiden regio Transnistrië behielden het cyrillische alfabet, voornamelijk vanwege hun nauwe banden met Rusland. In de jaren dertig en veertig verving de meerderheid van de Koerden het Arabische schrift door twee Latijnse alfabetten. Hoewel de enige officiële Koerdische regering een Arabisch alfabet gebruikt voor openbare documenten, wordt het Latijns Koerdische alfabet door de meerderheid van de Koerdischsprekenden in de gehele regio veel gebruikt. 21e eeuw Op 15 september 1999 hebben de autoriteiten van Tatarije, Rusland, een wet aangenomen die ervoor zorgt dat het Latijnse schrift in 2011 naast het cyrillisch voor de Tataarse taal een co-officieel schrift wordt. Een jaar later heeft de Russische regering de wet echter verworpen en Latinisering op haar grondgebied verboden. In 2015 kondigde de regering van Kazachstan aan dat een Kazachs Latijns alfabet het Kazachse cyrillische alfabet in 2025 zou vervangen als het officiële schrift voor de Kazachse taal. Er zijn ook gesprekken over het overschakelen van het cyrillische schrift naar het Latijns in Oekraïne, Kirgizië, en Mongolië. In oktober 2019 heeft de organisatie National Representational Organization for Inuit in Canada (ITK) aangekondigd dat ze een uniform schrift voor de Inuittalen in het land zullen invoeren. Het schrift is gebaseerd op het Latijnse alfabet en is gemodelleerd naar het schrift dat voor het Groenlands wordt gebruikt. Letters Afgezien van diakritische tekens bestaan de meeste Latijnse alfabetten uit de volgende 26 letters. De Nederlandse namen van de letters zijn, op een enkele uitzondering na, niets anders dan de letters zelf. In de tabel is een laatste kolom toegevoegd met een weergave van de naam van de letter in het Nederlands en IPA. In andere talen zijn de namen soms anders. {| class="wikitable" style="text-align:center"; ! colspan="2" rowspan="2" |letter ! colspan="2" |"fonetisch" |- !Nederlands !IPA |- | style="width:3em;" |A|| style="width:3em;" | a || aa |[a] |- | B|| b || bee |[be] |- | C|| c || cee |[se] |- | D|| d || dee |[de] |- | E|| e || ee |[e] |- | F|| f || ef |[ɛf] |- | G|| g || gee |[ɣe] |- | H|| h || haa |[ha] |- | I|| i || ie |[i] |- | J|| j || jee |[je] |- | K|| k || kaa |[ka] |- | L|| l || el |[ɛl] |- | M|| m || em |[ɛɱ] |- | N|| n || en |[ɛɴ] |- | O|| o || oo |[o] |- | P|| p || pee |[pe] |- | Q|| q || quu |[ky] |- | R|| r || er |[ɛɹ] |- | S|| s || es |[ɛs] |- | T|| t || tee |[te] |- | U|| u || uu |[y] |- | V|| v || vee |[ve] |- | W|| w || wee |[ʋe] |- | X|| x || ix |[ɪks] |- |Y|| y ||i-grec, Griekse ij, ypsilon, ij* || |- | Z || z || zet |[zɛt] |} (*) De letter Y wordt ook in Nederlandse wetenschappelijke begrippen gebruikt, zoals in Y-as en Y-chromosoom, maar daarin uitgesproken als ij. Worden de letters van het alfabet op volgorde opgezegd, dan zegt men ook meestal ij. Wordt een woord gespeld, dan zegt men vaak i-grec, Griekse ij of ypsilon. Diverse talen hebben extra tekens aan het alfabet toegevoegd om te voorzien in taalspecifieke schrijfwijzen voor taaleigen klanken. Soms worden deze als aparte letters beschouwd (zoals de Ñ in het Spaans en de Å en Ø in Scandinavische talen) die een eigen plaats in de alfabetische volgorde hebben, en soms worden ze als varianten van bestaande letters beschouwd. Letters met diakritische tekens (accenten). Dubbele letters (digrafen of ligaturen). Een Nederlands voorbeeld is IJ. Verder Æ, Œ en de Spaanse Ll. Andere tekens, zoals de IJslandse Ð (edh) en Þ (thorn). Het uiterlijk van een letter kan zeer verschillend zijn: Het gekozen lettertype kan bij sommige letters, onder andere de g, een groot verschil maken. De hoofdletter is groter dan de kleine letter, maar vaak is er nog meer verschil. Dit is onder andere het geval bij a, b, d, e, g, l, n, q, r, t. In handschrift is het uiterlijk van een letter weer anders. Dit is natuurlijk afhankelijk van de schrijver. In verschillende landen wordt vaak een ander handschrift onderwezen, waardoor lezers soms moeite hebben om het handschrift te lezen van iemand uit een ander land. Cursieve drukletters zijn soms gelijk aan romein, door de letters onder een hoek te zetten, maar meestal zijn er meer verschillen en dan is de cursieve letter veelal van de schrijfletter afgeleid. Zie ook Pangram Geschiedenis van het Latijnse alfabet Romanisatie Typografie


source: wikipedia

text: Lionel Hampton (Louisville, 20 april 1908 – New York, 31 augustus 2002) was een Amerikaans vibrafonist, pianist, drummer en bandleider. Biografie Lionel Hampton was de eerste bekende jazz vibrafonist en was in de jaren 30 een van de grootste pioniers binnen het jazzgenre. Hampton heeft zich in zijn carrière van ruim zes decennia niet alleen geprofileerd als een groot jazzartiest maar stond ook bekend vanwege zijn experimenten met muzikale stijlen (het bekende album Giant Steps is hier een voorbeeld van). Hamp begon zijn loopbaan op jonge leeftijd als drummer bij de Chicago Defender Newsboys' Band. Zijn idool was Jimmy Bertrand, een drummer uit de jaren 20, die regelmatig op de xylofoon speelde. Aan de westkust van Amerika speelde Hampton onder meer met Curtis Mosby's Blue Blowers, Reb Spikes en Paul Howard's Quality Serenaders (met wie hij in 1929 zijn eerste album opnam) tot hij deel ging uitmaken van de band van Les Hite (waar Louis Armstrong ook menigmaal mee speelde). In 1930 maakte hij met die band opnames in een studio waar toevallig een vibrafoon stond opgesteld. Op verzoek van Armstrong speelde hij op dat instrument mee op de nummers Memories Of You en Shine. Hiermee werd Hampton de eerste jazzartiest die improviseerde op dit instrument. Hierna zou het echter nog zo'n zes jaar duren voordat hij daadwerkelijk bekendheid vergaarde. Nadat hij de band van Hite had verlaten begon hij zijn eigen band in het Paradise Cafe in Los Angeles. In 1936 bracht Benny Goodman een bezoek aan dat café en raakte hij onder de indruk van het spel van Hampton. Niet veel later mocht hij opnames maken met Goodman, Teddy Wilson en Gene Krupa in het Benny Goodman Quartet. Zes weken later sloot hij zich definitief aan bij Goodman. Vanaf dat moment werd Hampton snel bekend als een getalenteerd solist en trad hij ook op in films met Goodman, deed hij mee aan het beroemde Carnegie Hall concert in 1938 en was hij dagelijks op de radio te horen. In 1937 begon hij met het maken van albums voor het label Victory. Bij deze sessies werd hij vergezeld door allerlei grootheden uit de jazz, wat de albums dan ook de titel All Star Sessions (1 t/m 6) opleverde. Deze befaamde opnames vonden plaats van 1937 tot 1941. Tot 1940 maakte Hampton ook deel uit van de bands en orkesten van Goodman, waarin hij soms zelfs de drums en zang voor zijn rekening nam. In 1940 besloot hij zijn eigen big band op te richten en scoorde hij in 1942 een enorme hit met Flying Home, waarop Illinois Jacquet een solo speelt op de tenorsaxofoon (vandaag de dag wordt dit gezien als de eerste R&B-solo). Dat gehele decennium bleef de band van Hampton een groot succes, onder meer door de invloeden van de rhythm-and-blues en bebop. Naast Jacquet, maakten ook Arnett Cobb, Dinah Washington (ontdekt door Hampton), Cat Anderson, Marshall Royal, Dexter Gordon, Milt Buckner, Earl Bostic, Snooky Young, Johnny Griffin, Joe Wilder, Benny Bailey, Charles Mingus, Fats Navarro, Al Gray, Wes Montgomery en Betty Carter deel uit van zijn orkest. Door zijn grote populariteit lukte het Hampton tot in de jaren 90 bandleider te zijn van allerlei orkesten. In de jaren 50 maakte hij deel uit van vele sterrengroepen, waaronder een reünie met Benny Goodman en opnames met het Oscar Peterson Trio, Stan Getz, Buddy DeFranco en een trio met Art Tatum en Buddy Rich. Ook maakte hij deel uit van het orkest dat in 1953 een aantal zeer succesvolle optredens verzorgde in Parijs (bijgestaan door Clifford Brown, Art Farmer, Quincy Jones, Jimmy Cleveland, Gigi Gryce, George Wallington en Annie Ross). Na de jaren 50 teerde Lionel Hampton vooral op oudere successen. Zo speelde hij bij concerten altijd Hamp's Boogie Woogie (waarop hij met twee vingers heel snel op de piano speelt), Hey Ba-Ba-ReBop en Flying Home. In zijn carrière heeft hij voor bijna ieder jazzlabel albums gemaakt, waaronder ook voor zijn twee eigen platenmaatschappijen (Glad Hamp en Who's Who). Ondanks een aantal beroertes en veroudering bleef hij tot zijn laatste dagen doorgaan met muziek maken. In 2001 werd een vibrafoon van hem (waarop hij 15 jaar had gespeeld) bijgezet in het National Museum of American History. In de zomer van 2002 overleed Lionel Hampton op 94-jarige leeftijd aan een zwaar hartinfarct. Postuum werd hij in 2006 opgenomen in de Kentucky Music Hall of Fame. Relevante discografie Zie ook Lijst van jazzcomponisten Lijst van bigbandleiders Externe link The Lionel Hampton Story - meer informatie, foto's, videoclips en muziek Amerikaans jazzvibrafonist Amerikaans bigbandleider Amerikaans jazzpianist


text: Leo (Grieks: Λέων, Leōn) (? - 15 februari 706), bekend als Leontios II1 (Grieks: Λεόντιος), was van 695 tot 698 keizer van het Byzantijnse Rijk. Hij werd door de aristocratie op de troon van Byzantium gezet, nadat Justinianus II in ballingschap gestuurd was. De interne moeilijkheden gaven de Arabieren de kans flink winst te boeken. Zij braken door in Afrika en namen Carthago in 697 in. Leontios zond in allerijl een vloot die tijdelijk weer het Byzantijns gezag herstelde maar het volgend jaar raakte Byzantium de rijke provincie voorgoed kwijt. (Slag bij Carthago (698)). De nederlaag veroorzaakte weer een opstand en in 698 kwam met steun van de Groenen Tiberios II aan de macht. Leontios verdween zonder neus in een klooster. Na de terugkeer van Justinianus II in 705 werd hij door hem samen met Tiberios publiekelijk bespot en ter dood gebracht. 1Indien de usurpator Leontios I niet wordt meegerekend wordt Leontios II niet genummerd. Keizer van Byzantium Persoon in de 7e eeuw


text: Dit artikel bevat een lijst van alle bekende scheikundige elementen, en geeft weer welk chemisch symbool welk chemisch element voorstelt. De elementen zijn gerangschikt op hun atoomnummer, hun plaats in het periodiek systeem. Dit atoomnummer is gelijk aan het aantal protonen in de atoomkern van het betreffende chemische element: een waterstofatoom heeft één proton in zijn kern, een heliumatoom twee, enzovoort. Alle eigenschappen, behalve atoomnummer, naam, groep, periode en atoommassa zijn geen eigenschappen van de individuele atomen maar de eigenschappen van de mono-atomische stof. Elementen vanaf 119, als ze al gesynthetiseerd zijn, zijn nog niet officieel erkend. Ze hebben de in de tabel vermelde tijdelijke namen. Elementen


text: Leiden () is een stad en gemeente in het noordwesten van de Nederlandse provincie Zuid-Holland. De Oude Rijn stroomt door Leiden voordat deze – even verderop – in zee uitmondt. Dankzij de lakennijverheid behoorde Leiden van de late Middeleeuwen tot in de 17e eeuw tot de grootste steden van de Noordelijke Nederlanden. De gemeente Leiden telt inwoners () maar het compacte, aan elkaar vast gebouwde stedelijk gebied van Leiden (Leiden, Oegstgeest, Voorschoten, Leiderdorp en Zoeterwoude) telt 215.602 inwoners. De door het CBS gedefinieerde stedelijke agglomeratie omvat bovendien Katwijk waarmee de Leidse agglomeratie 282.207 inwoners telt. Het stadsgewest Leiden (CBS, door Eurostat en OECD aangeduid als metropolitan area NL507L3) omvat ook Teylingen en Noordwijk en heeft in totaal 365.913 inwoners. Daarmee hoort het stedelijk gebied van Leiden tot de 10 grootste agglomeraties in het land. Met 5.646 inwoners per vierkante kilometer is de stad Leiden sinds 2014, na Den Haag, de dichtstbevolkte gemeente van Nederland. Leiden is in ten minste 18 regionale samenwerkingen vertegenwoordigd, die elk een andere samenstelling hebben. Leiden is al eeuwen een typische studentenstad; het heeft de oudste universiteit van Nederland (opgericht in 1575). De universiteit staat onafgebroken in de wereldwijde top-100 van alle toonaangevende rankings. Universiteit en hogeschool tellen samen bijna 50.000 studenten (Universiteit rond 34.000 studenten en hogeschool rond 13.500 studenten) . De stad is een toeristische trekpleister, door haar internationaal bekende musea en de oude, vooral sinds 2000 sterk gerenoveerde binnenstad met grachten, monumentale bouwwerken en hofjes. In totaal trekken de Leidse musea (2019) rond de 1.3 miljoen bezoekers. Een recente verdere versterking van de aantrekkelijkheid van de monumentale binnenstad is het Singelpark, een 6,5 km lange wandelroute met nieuwe bruggen en parken. Daarnaast is in de laatste jaren de congresfunctie van Leiden zeer sterk gestegen. Museum Boerhaave verkreeg in 2019 de titel European Museum of the Year, en Naturalis verwierf deze titel in 2021. De bijnaam van Leiden luidt de Sleutelstad, verwijzend naar de sleutels in het stadswapen. Het motto van Leiden is Stad van Ontdekkingen, verwijzend naar het grote aantal belangrijke wetenschappelijke ontdekkingen in deze stad. Het grotendeels uit de universiteit en in het bijzonder uit het LUMC voortgekomen BioScience Park (nu een van de grootste life science parks in Europa met meer dan 150 bedrijven en 20.000 medewerkers) heeft Leiden na vele decennia economische neergang een enorme impuls gegeven waardoor de stad nu sociaaleconomisch tot de sterkste steden van het land hoort. In 2021 verkrijgt het Romeinse deel van Leiden, Park Matilo, als onderdeel van de Romeinse Limes de status van UNESCO Werelderfgoed. In 2022 was Leiden de European City of Science. Naamgeving De naam Leithon komt voor het eerst voor in de goederenlijst van de Utrechtse Sint Maartenskerk die is opgesteld tussen 777 en 866. De oude spelling was Leyden. Een populaire maar onjuiste verklaring voor de naam Leiden is dat deze is afgeleid van de Romeinse nederzetting Lugdunum Batavorum. In werkelijkheid lag die nederzetting niet ter hoogte van Leiden, maar bij Katwijk. Bij Leiden lag Matilo. Deze verklaring gaat terug tot 1500, toen in de renaissance een hernieuwde interesse ontstond voor de Romeinse tijd. Later onderzoek op taalkundig gebied bracht het inzicht dat de naam is afgeleid van een Oudnederlands sterk naamwoord leitha dat als gevolg van afslijting van inflexie lede werd in het Middelnederlands. Tegenwoordig zijn we gewend een scherp onderscheid te maken tussen natuurlijke en gegraven waterlopen – die laatste plegen we kanalen te noemen. In werkelijkheid is het verschil gradueel. Al in de middeleeuwen is er veel veranderd aan de loop van rivieren, bijvoorbeeld door bochten af te snijden om de afwatering of de scheepvaart te vergemakkelijken. Een samenvattende benaming voor zulke deels of geheel gegraven dan wel vergraven waterlopen is het woord lede, dat oorspronkelijk dezelfde stam heeft als het meervoud onvoltooide tijd van 'leiden', in de betekenis van 'gaan', als in (water)gang. Dit 'lede' vinden we in veel plaatsnamen terug: Leerdam (‘dam in de lede’), Haarlemmerliede ('lede richting Haarlem'), Schipluiden ('met schepen bevaren lede') en bijvoorbeeld Westerlee ('westelijk gelegen lede'). Verbogen in datief pluralis verkrijgt men van leitha dan leithon, en wordt de betekenis dus aan de (datief) + wateren (meervoud). Deze betekenis past in de situatie van het oude Leiden dat niet aan een enkele rivier of watering lag, maar aan de linkeroever van de Rijn, tegenover de plaats waar de Mare uitmondt in de Rijn, die van oost naar west vloeit, terwijl de Mare de waterweg naar het Noorden vormt. Wapen en vlag Het Leidse stadswapen bestaat uit een wit of zilveren schild met twee gekruiste rode sleutels. Het wapen verwijst naar Sint Pieter, de schutspatroon van de stad en naamgever van de voornaamste kerk, de Pieterskerk. Petrus zou van Jezus de sleutels van de hemel hebben ontvangen en is daarmee in de opvatting van de Rooms-Katholieke Kerk de grondlegger van het pausdom, dat wil zeggen dat hij, na de hemelvaart van Jezus, diens plaatsbekleder (niet: plaatsvervanger) was op aarde, evenals de daarop volgende pausen. Vandaar dat vergelijkbare sleutels als die van Leiden voorkomen in het wapenschild van het Vaticaan. Het officiële wapen van Leiden werd bij Koninklijk Besluit van 25 januari 1950 vastgelegd. De schildhouder is een strijdbare, rode leeuw op een vestingmuur met de Latijnse wapenspreuk "Haec libertatis ergo" (Dit omwille van de vrijheid), dat verwijst naar de tijd van het Nederlandse verzet tegen de Spanjaarden in de zestiende eeuw. De linkerklauw van de leeuw rust op het schild. In zijn rechterklauw bevindt zich een opgeheven, zilveren zwaard met gouden gevest. De vlag van Leiden, met de verhouding 3:2, bestaat uit drie gelijke horizontale banen in de kleuren rood-wit-rood. Aan de kant van de vlaggenstok bevindt zich een witte cirkel met daarin de twee gekruiste rode sleutels uit het wapen. De vlag is in 1949 vastgesteld door de gemeenteraad. Geschiedenis De stad ontstond als dijkdorp aan de zuidzijde tegenover een kunstmatige heuvel aan de samenvloeiing van de Oude en de Nieuwe Rijn. In de oudste vermelding daarvan, omstreeks 860, werd het toenmalige dorp Leithon genoemd. In de op deze heuvel gelegen burcht zetelde aanvankelijk een leenman van de bisschop van Utrecht, maar de burcht kwam omstreeks 1100 in handen van de graaf van Holland. De gunstig gelegen nederzetting kreeg in 1266 bevestiging van de reeds eerder verleende stadsrechten en ontwikkelde zich met haar bloeiende lakennijverheid tot een van de grootste steden van het graafschap Holland. In 1389, toen de bevolking tot ongeveer 4000 was gegroeid, moest de stad worden uitgebreid met het stadsdeel tussen Rapenburg (tevoren de zuidrand van de stad) en de Witte Singel. Tijdens de Hoekse en Kabeljauwse twisten werd Leiden verschillende malen belegerd, zo werd de stad in 1420 veroverd door hertog Jan van Beieren en in 1481 door keizer Maximiliaan. Op 1 maart 1512 stortte de ruim 100 meter hoge toren van de Pieterskerk in bij een storm. De toren, een van de hoogste van Nederland, werd nimmer herbouwd. Ondanks al deze perikelen was Leiden in 1514 uitgegroeid tot ruimschoots de grootste stad van Holland, met zo’n 14.000 inwoners. Nadien trad stagnatie in door onder meer concurrentie van de plattelandsnijverheid, die goedkopere textiel leverde dan de Leidse gilden. In 1572 koos de stad de zijde van de anti-Spaanse opstand. De Spaanse landvoogd Requesens belegerde in 1574 de stad. Van de 15.000 inwoners verloor tijdens het beleg ongeveer een derde deel het leven. Nadat het beleg was afgeslagen – het Leidens ontzet van 3 oktober 1574 – kreeg de stad in 1575 met de Universiteit Leiden de eerste universiteit van Nederland. De in vele bronnen gegeven verklaring dat stadhouder Willem van Oranje hiermee zijn erkentelijkheid aan de Leidenaren betuigde is enigszins twijfelachtig. Willem had namelijk een politiek/bestuurlijke reden voor de oprichting van een universiteit: de behoefte aan goed opgeleide getrouwen. De universiteit voert als motto Praesidium Libertatis, dat 'bolwerk van de vrijheid' betekent. In de 17e eeuw kwam de stad opnieuw tot grote bloei, dankzij de impuls die vluchtelingen uit de Zuidelijke Nederlanden gaven aan de lakennijverheid met hun kennis van nieuwe technieken voor het maken van lichter laken. De stad was in 1622 gegroeid tot 45.000 inwoners en omstreeks 1670 werd zelfs een aantal van tegen de 70.000 bereikt. In de Gouden Eeuw was Leiden op Amsterdam na de grootste stad van Nederland. De bevolkingsgroei maakte aanleg van nieuwe grachten en singels noodzakelijk. Het huidige centrum van Leiden, herkenbaar aan het singelpatroon, werd in 1659 voltooid. In de 18e eeuw raakte de textielnijverheid in verval, door protectionistische maatregelen in Frankrijk en de lonen, die vanwege de kosten van levensonderhoud in het gewest Holland relatief hoog moesten zijn. Het gevolg was een gestadige daling van het inwonertal van Leiden, dat eind 18e eeuw tot 30.000 was gedaald en omstreeks 1815 een dieptepunt van 27.000 zou bereiken. Op 12 januari 1807 vond de Leidse buskruitramp plaats, waarbij ongeveer 150 burgers om het leven kwamen. Koning Lodewijk Napoleon bezocht persoonlijk de stad om de hulp aan de slachtoffers te coördineren. Op de plaats van de door de ontploffing veroorzaakte "ruïne" werden later het Van der Werfpark, het Kamerlingh Onnes Laboratorium en het (nu voormalige) Rijksmuseum van Natuurlijke Historie (voorganger van Naturalis) aangelegd. In 1842 werd de voor Leiden zeer belangrijke spoorlijn naar Haarlem in gebruik genomen. In 1866 werd de stad getroffen door de laatste grote epidemie (cholera)Deze leidde in 1868 tot de start van de bouw van het nieuwe Academisch Ziekenhuis, het huidige Museum voor Volkenkunde. In 1883 werd niet alleen Leiden, maar ook de rest van Nederland, opgeschrikt door het nieuws van de arrestatie van Maria Swanenburg, bijgenaamd Goeie Mie, een gifmengster die in enkele jaren tijd minstens 27 slachtoffers had gemaakt. Mede dankzij de spoorlijn was in de 19e eeuw enige verbetering opgetreden in de desolate sociaaleconomische situatie, maar het aantal inwoners was omstreeks 1900 nog steeds niet ver boven de 50.000 opgeklommen. Pas in 1896 begon Leiden zich uit te breiden buiten de 17e-eeuwse singels. In het vierde kwartaal van de 19e eeuw is er sprake van een grote vooruitgang in de Nederlandse wetenschap, zo zeer, dat men deze periode als de Tweede Gouden Eeuw aanduidt. Leiden speelde in deze vooruitgang de hoofdrol: Johannes van der Waals, Hendrik Lorentz, Heike Kamerlingh Onnes, Pieter Zeeman, zie Leiden Stad van Ontdekkingen. Welhaast als een 'voorteken' van de naderende Tweede Gouden Eeuw wordt door Frederik Kaiser in 1861 een compleet nieuwe Sterrenwacht gebouwd, de oudste nog bestaande universitaire sterrenwacht ter wereld, nu een van de iconische bouwwerken van Leiden. De Leidse Sterrewacht wordt de bakermat van baanbrekende astronomische ontdekkingen (Willem De Sitter, Jan Oort, Henk van de Hulst), Albert Einstein (toen bijzonder hoogleraar in Leiden) ontwierp samen met De Sitter het -op de net ontwikkelde algemene relativiteitstheorie gebaseerde- Einstein-De Sitter heelal (1932). Tijdens de Tweede Wereldoorlog werd Leiden zwaar getroffen door geallieerde bombardementen. De omgeving van het station en de Marewijk (tegenwoordig de omgeving van het Schuttersveld en de Schipholweg) werden vrijwel geheel met de grond gelijk gemaakt. Het historische centrum bleef gespaard. Het huidige Leiden profileert zich vooral als een centrum van wetenschappelijke kennis en nieuwe technologie. Daarnaast speelt ook het toerisme een steeds belangrijkere rol in deze historische vestingstad. Leiden heeft een eigen canon. De Leidse Canon vertelt de geschiedenis van Leiden aan de hand van 35 belangrijke historische onderwerpen. Demografie Anno 2021 heeft 67,8% van de Leidse bevolking twee ouders die in Nederland zijn geboren. 16,9% heeft ten minste één ouder die in een "niet westers land" is geboren, en 15,2% heeft ten minste één ouder die in een "westers land" is geboren. Geografie Leiden ligt in het noorden van de provincie Zuid-Holland, ongeveer 45 km zuidwestelijk van Amsterdam en ongeveer 18 km noordoostelijk van Den Haag. Daarmee heeft Leiden een 'scharnierpositie' tussen noord en zuid in de Randstad, zoals ook blijkt uit onderzoek naar pendelstromen. Door Leiden stroomt de Oude Rijn. Aan de rand van de stad splitst de Nieuwe Rijn zich af, om in de binnenstad weer samen te komen met de Oude Rijn. Ook het Rijn-Schiekanaal en de Zijl takken vanuit Leiden af richting zuiden respectievelijk noorden. Met de klok mee vanuit het noorden, grenst Leiden achtereenvolgens aan de gemeenten Teylingen, Leiderdorp, Zoeterwoude, Leidschendam-Voorburg, Voorschoten, Wassenaar, Katwijk en Oegstgeest. Via Teylingen grenst Leiden aan de Bollenstreek. Tot 1896 vormde de Singel de stadsgrens. Bij vier annexaties (1896, 1920, 1966 en 1981) nam Leiden grond over van de omliggende gemeenten Oegstgeest, Leiderdorp, Zoeterwoude, Voorschoten/Wassenaar en Warmond. In 1981 was de stad twaalfmaal zo groot als 85 jaar eerder. Desalniettemin heeft Leiden van alle steden boven de 100.000 inwoners verreweg het kleinste oppervlak. Stadsdelen, districten en buurten De gemeente Leiden is verdeeld in 4 stadsdelen, 10 districten (= wijken) en 54 buurten. Water en groen Vooral in de binnenstad vormt het water een belangrijk onderdeel van het straatbeeld. Naast de Oude en de Nieuwe Rijn die de hartlijn vormen, heeft de stad grachten en singels. De bekendste gracht is het Rapenburg waaraan het Academiegebouw en de Hortus Botanicus van de Universiteit zijn gevestigd. Buiten het centrum verbinden naast de Rijn, riviertjes, kanalen en voormalige trekvaarten als de Zijl, de Haarlemmertrekvaart en de Trekvliet de stad met grote water- en recreatiegebieden net buiten de stad zoals Vlietland, de Kagerplassen en het Valkenburgse Meer. De singels vormen ook een belangrijke groenvoorziening voor de stad, waar begraafplaatsen en diverse parken als het Plantsoen, Ankerpark, Huigpark en de Hortus Botanicus op de plaats van de voormalige stadswallen zijn aangelegd. Buiten de binnenstad heeft de stad met de Leidse Hout een stadspark en kleinere wijk- en buurtparkjes zoals het Bos van Bosman, het Stevenspark in de wijk Stevenshof, het Park Kweeklust in de Morsch, het Kooipark, het Park Zeeheldenbuurt,het park De Bult en het Archeologisch park Matilo in Roomburg, het Noorderpark en het Park Merenwijk met een kinderboerderij. Een versterking van de aantrekkelijkheid van de monumentale binnenstad, met het accent op water en groen, is de recente ontwikkeling van het Singelpark. Door de onderlinge verbinding van bestaand groen langs de singels door aanleg van nieuw groen en enkele nieuwe bruggen, wordt een 6,5 km lange wandelroute gevormd, een Leidse Umfassungsweg. Aan de zuidoostkant van de stad ligt het stadspark Polderpark Cronesteyn, waarin het terrein van het voormalig Kasteel Cronesteyn is opgenomen. Dit park bestaat uit verschillende elementen van het cultuurlandschap: bosjes, houtsingels, weilanden, hooilanden, een moeras en een griend. In een bosperceel, het Reigersbos, op een voormalige tuinderij bevindt zich een reigerkolonie. Verder zijn er een bezoekerscentrum, een waterspeelplaats, een groot complex volkstuinen, een minicamping, een zorgboerderij, een complex schooltuinen, een ooievaarsnest en een bijenstal. Via dit park staat de stad in verbinding met Vlietland en met het Groene Hart. Politiek en bestuur Gemeenteraad De gemeenteraad van Leiden telt 39 zetels. Hieronder volgt de samenstelling van de gemeenteraad sinds 1994: Deed in 1998 mee als combinatie RPF, GPV en de SGP. College van B&W Waarnemend burgemeester van Leiden is sinds 1 september 2023 Peter van der Velden. College 2022-2026 Het huidige college van B&W bestaat uit een coalitie van D66, GroenLinks, PvdA en CDA. Deze vier partijen hebben samen een meerderheid van 22 zetels in de gemeenteraad. Het beleidsakkoord "Samen leven in Leiden" werd op 8 juni 2022 gepubliceerd door de coalitiepartijen. De samenstelling van het college is als volgt: Gemeentesecretaris De gemeentesecretaris is sinds 1 oktober 2018 Pim van Vliet. Behalve secretaris van het college van burgemeester en wethouders is zij algemeen directeur en daarmee eindverantwoordelijke voor de ambtelijke organisatie van de gemeente Leiden. Eerdere colleges, tot 2018 De wethouders in het college waren sinds de gemeenteraadsverkiezingen van 2006 tot 10 oktober 2007 afkomstig uit vier partijen: PvdA, SP, GroenLinks en ChristenUnie. De twee SP-wethouders stapten op toen besloten werd de RijnGouwelijn-Oost (RGL), ondanks andersluidende referendum-uitslag, alsnog door het stadscentrum aan te leggen. Op 16 oktober 2007 bleek dat de overgebleven wethouders niet gesteund werden door de gemeenteraad. Onderhandelingen leidden tot een nieuw college per 20 december 2007 gevormd uit en gesteund door PvdA, VVD, CDA en GroenLinks. Op 12 januari 2010 trok GroenLinks zich terug uit het college vanwege het fractiestandpunt over de aanleg van een tijdelijke parkeergarage. De overgebleven partijen gingen samen verder tot de Nederlandse gemeenteraadsverkiezingen op 3 maart 2010. Periode 2010-2014 Na de gemeenteraadsverkiezingen 2010 werd op 16 april 2010 bekendgemaakt dat de nieuwe wethouders zouden worden geleverd door D66, VVD, CDA en SP. Het college telde toen naast de burgemeester vijf wethouders: College 2014-2018 In het volgende college kwam de PvdA in de plaats van het CDA. De coalitie bestond verder uit D66, SP en VVD. Op 17 april 2014 presenteerden deze vier partijen het beleidsakkoord Samenwerken en Innoveren 2014-2018. De samenstelling van het college werd: College 2018-2022 Het daaropvolgende college van B&W bestond uit een coalitie van D66, GroenLinks en PvdA. Deze drie partijen hadden samen een meerderheid van 21 zetels in de gemeenteraad. Het beleidsakkoord "Samen maken we de stad – werkend aan een groen, sociaal en ondernemend Leiden" werd op 17 mei 2018 gepubliceerd door de coalitiepartijen. De samenstelling van het college was als volgt. Martine Leeuwis trad eind 2019 af en werd opgevolgd door Ashley North. Partnersteden Leiden heeft een internationale stedenband met de volgende partnersteden: Oxford (Verenigd Koninkrijk), sinds 1946 Krefeld (Duitsland), sinds 1974 Toruń (Polen), sinds 1988 Juigalpa (Nicaragua), sinds 1988 Buffalo City (Zuid-Afrika), sinds 1996 Nagasaki (Japan), sinds 2012 In januari 2016 is het stadsbestuur begonnen met een onderzoek naar een mogelijke stedenband met Yogyakarta (Indonesië), omdat dit ook een stad is met een universiteit en veel musea. Politie en rechtspraak De gemeente Leiden valt onder de Regionale Eenheid Den Haag van de politie. Gerechtelijk valt Leiden onder de Rechtbank Den Haag met een kantongerecht gevestigd aan de Witte Singel. Religie en levensbeschouwing Blijkens onderzoek rekent circa 40 procent van de inwoners van Leiden zich tot een geloofsovertuiging: 33% tot het christendom, 5% tot de islam en 2% tot iets anders. Van de Leidenaren bezoekt ruim 25 procent weleens een kerk, moskee of andere geloofsruimte. Dit is twee derde van alle mensen met een geloofsovertuiging. Van de Leidenaren die de islam als geloofsovertuiging hebben, ligt het percentage bezoekers en de frequentie van hun bezoeken hoger dan bij Leidenaren die een christelijke geloofsovertuiging hebben. Leidenaren van 55 jaar en ouder geven het vaakst aan gelovig te zijn (48%) en gaan ook het vaakst naar een geloofsruimte. De gemeente Leiden kent verschillende geloofsgemeenschappen en organisaties met een levensbeschouwelijk karakter. Antroposofische vereniging Antroposofische vereniging Apostolisch Genootschap Apostolisch Genootschap Leiden Bahai Bahá'i Gemeenschap Leiden Baptisme Baptisten gemeente Leiden Boeddhisme Boeddhistisch Zen Centrum Suiren-Ji Christengemeenten Christelijke gemeente Langebrug Doopsgezind/remonstrants Doopsgezinde/Remonstrantse gemeente Evangelische gemeenten Crossroads Leiden Evangelisch-Lutherse Gemeente Leiden Pinkstergemeente GodCentre Leiden International Church of Leiden Gereformeerd Christelijke Gereformeerde Kerk Leiden Nederlandse Gereformeerde Kerk Leiden; Herengrachtkerk Humanisme Humanistisch Verbond Leiden e.o. Islam Islamitische Stichting Nederland, Mimar Sinan Moskee Leiden Islamitische Vereniging; Islamitisch Centrum Imam Malik Stichting Moslims groep Leiden; Moskee Al Hijra Jehova's getuigen Jehova's getuigen; Koninkrijkszaal Joods Joodse gemeente; synagoge Kerk van Jezus Christus van de Heiligen der Laatste Dagen Kerk van Jezus Christus van de Heiligen der Laatste Dagen Leger des Heils Leger des Heils Nederlands Bijbelgenootschap Nederlands Bijbelgenootschap, afdeling Leiden Nieuw-apostolische kerk Nieuw-Apostolische kerk Oud-katholiek Parochie van de Heiligen Fredericus en Odulfus Protestants Eglise Wallone de Leyde (Franstalig) Evangelisch-Lutherse Gemeente Leiden e.o. Leidse binnenstadgemeente; Hooglandse Kerk Leidse Studenten Ekklesia Bevrijdingswijkgemeente protestantse Marekerkgemeente (PKN); Marekerk protestantse Maranathawijkgemeente De Regenboog/Merenwijk Vereniging van Vrijzinnige protestanten Vredeskerkgemeente Rooms-katholiek Alle Katholieke kerken in Leiden horen bij de HH Petrus en Paulusparochie. Deze is onderverdeeld in parochiekernen Maria Zetel der Wijsheid (Studentenparochie Hooglandse Kerk) Parochiekern Lam Gods (Antoniuskerk (Zuid-West) en Maria Middelareskerk (Stevenshof)) Parochiekern Heilige Lodewijkkerk Parochiekern St. Petrus; Sint-Petruskerk Parochiekern O.L.V. Hemelvaart en Sint Joseph Parochiekern O.L.V. Onbevlekt Ontvangen (Hartebrug) RK vicariaat Merenwijk Soefisme Nimatullah Soefi Orde Theosofie Theosofisch Genootschap (Point Loma, Den Haag), afdeling Leiden Vrijmetselarij Loge La Vertu Loge l'Age d'Or Odd Fellow Sleutelloge Vrijzinnig De Christengemeenschap, Beweging tot religieuze Vernieuwing Kunst en cultuur Bezienswaardigheden Leiden telt ruim 1250 rijksmonumenten, 1550 gemeentelijke monumenten, 4550 beeldbepalende panden en 2 archeologische monumenten. Het centrum binnen de singels is de op een na grootste historische binnenstad van Nederland en is aangewezen als beschermd stadsgezicht. Sinds 2011 kent Leiden bovendien een tweede beschermd stadsgezicht: de zuidelijke schil. Het historische centrum wordt gevormd door de Burcht van Leiden, een motteburcht op de samenvloeiing van twee armen van de Rijn. Rond de Burcht ligt een omvangrijke grachtengordel, in totaal zijn er 88 bruggen binnen de singel. De Leidse Loper is een wandeling langs 24 historische bezienswaardigheden in de binnenstad van Leiden. In het kader van Leiden Stad van Ontdekkingen is er Route van Ontdekkingen met de locaties van 40 belangrijke wetenschappelijke ontdekkingen die in de loop der eeuwen tot de dag van vandaag in Leiden zijn gemaakt. Twee van de voornaamste civiele bouwwerken bevinden zich aan de Breestraat: het Stadhuis, gesierd door de breedste renaissancegevel van Nederland, en het Gemeenlandshuis van Rijnland, dat lange tijd het hoogheemraadschap van Rijnland huisvestte. Weer andere bouwwerken getuigen van de nijverheids- en handelsgeschiedenis van de stad, zoals de Waag, de Koornbrug en enkele tientallen monumentale wevershuisjes. Eén wevershuis is als museum van binnen te bezichtigen. Ook de universiteit heeft in de voorbije eeuwen een zichtbare stempel op de binnenstad gedrukt. Noemenswaardig zijn het Academiegebouw aan het Rapenburg, met daarachter de Leidse hortus botanicus en het bezoekerscentrum van de Oude Sterrewacht, en het Kamerlingh Onnes Gebouw van de rechtenfaculteit aan het Steenschuur. De Stadstimmerwerf aan het Kort Galgewater valt op door de grote trapgevel van het voor bezoekers toegankelijke voormalige woonhuis van de stadstimmerman. De twee grootste kerken zijn de Pieterskerk, het grootste kerkgebouw van Leiden, en de Hooglandse Kerk, de grootste nog in gebruik zijnde kerk van Leiden. Aan de Lange Mare staat de Marekerk (1649). Het ontwerp van deze kerk (1639) is volgens die van een koepelkerk; een achthoekige centraalbouw met banken om de kansel heen. Hoewel deze kerk tegenwoordig de oudste kerk is die in Holland voor de protestantse eredienst is gebouwd gaat die eer eigenlijk naar de koepelkerk van Willemstad (1607), dat toentertijd bij het graafschap Holland hoorde. De kerk is ontworpen door Arent van 's-Gravesande. Voorts zijn er de Heilige Lodewijkkerk, de eerste katholieke kerk in Leiden gebouwd na de reformatie en de Hartebrugkerk, door de Leidenaars ook wel Coeli-kerk genoemd, een katholieke waterstaatskerk in neoclassicistische stijl. Leiden telt binnen en buiten het centrum negen molens, 35 hofjes en twee stadspoorten: de Morspoort aan de noordwestzijde en de Zijlpoort aan de noordoostzijde van het stadscentrum. De Doelenpoort bevindt zich binnen de grachtengordel en diende als toegangspoort tot de oefenterreinen van de Leidse Schutterij. Er is een aantal oorlogsmonumenten in de stad te vinden. De ongeveer 6,5 km lange buitenste grachtengordel van Leiden (het singelpatroon) is nog geheel intact. De vroegere wallen en bolwerken dienen nu vooral als groenvoorziening. Er liggen parken, oude begraafplaatsen en de Witte Singel loopt rond de hortus botanicus en de Sterrenwacht. De Zijlsingel wordt gekarakteriseerd door het Meelfabriekcomplex dat, samen met de vroegere "Lichtfabriek" aan de Langegracht, tot de weinige overgebleven grote monumenten van het industrieel verleden van de stad behoort. Maar Leiden heeft niet alleen bezienswaardige oude gebouwen. De dynamiek van de stad levert een sterke toename van eigentijdse architectuur. Het gehele Meelfabriekcomplex wordt momenteel na decennia van discussies verbouwd tot een woongebied van allure waardoor ook de oostelijke binnenstad, vanouds een minder fraai deel van de binnenstad, nieuwe ontwikkelingskansen krijgt. Een bijzonder bouwwerk is de Lammermarkt parkeergarage: met 7 verdiepingen onder grond een van de diepste parkeergarages in Europa, en langs de wanden gaande van boven naar beneden afbeeldingen in chronologie met de Leidse stadsgeschiedenis. Aan de Lammermarkt vinden we ook de nieuwe, en niet onomstreden nieuwbouw van de uitbreiding van Stedelijk Museum de Lakenhal. Musea Leiden herbergt een aantal belangrijke musea: Rijksmuseum van Oudheden Wereldmuseum Leiden Naturalis Biodiversity Center Rijksmuseum Boerhaave (wetenschapsgeschiedenis) Museum De Lakenhal (beeldende kunst en geschiedenis) Hortus botanicus Leiden, de oudste botanische tuin van Nederland Japanmuseum SieboldHuis, de eerste wereldwijde Japan collectie Textile Research Centre Leiden American Pilgrim Museum Film, muziek, theater en kunst Met het Trianon aan de Breestraat en Lido aan de Steenstraat heeft Leiden twee bioscopen waar de grotere filmproducties draaien. Er is ook een filmhuis: Het Kijkhuis aan de Vrouwenkerksteeg. Elk jaar wordt eind oktober het Leids Film Festival georganiseerd. De Stadsgehoorzaal aan de Breestraat is de belangrijkste concertzaal. Sinds 2009 is deze uitgebreid met een nieuwe zaal aan de Aalmarkt. De X is een podium voor wereldmuziek, folk en jazz, dat sinds 2011 gevestigd is aan de Middelstegracht. Sinds 2014 heeft Leiden daarnaast een poppodium in de vorm van Gebr. De Nobel aan de Marktsteeg waar regelmatig internationale acts optreden. De grootste theaterlocatie is de Leidse Schouwburg op de Oude Vest uit 1705, de oudste schouwburg van Nederland. Andere locaties voor theater, dans en beeldende kunst zijn het Imperium Theater en het Scheltema Complex. In Leiden zijn diverse beelden, sculpturen en objecten geplaatst in de openbare ruimte, zoals het Bevrijdingsmonument. In het kader van het project "Dicht op de Muur" heeft stichting TEGEN-BEELD 101 gedichten op evenzoveel Leidse muren afgebeeld. Het gaat om uiteenlopende gedichten in vele talen, waarmee aandacht wordt besteed aan het internationale karakter van de stad. Een belangrijk evenement op het gebied van podiumkunsten is het Leids Cabaret Festival, dat sinds 1978 wordt georganiseerd. Bekende, in Leiden geboren, artiesten zijn onder meer de dj's Armin van Buuren en Joost van Bellen, cabaretier Jochem Myjer, de Zangeres Zonder Naam en Catapult/Rubberen Robbie. Daarnaast heeft Leiden ook een aantal muziekbanden zoals Xenomorph, Leidse Sleutelgaten, Sneu! en een aantal koren zoals Mannenkoor Vox Humana en het kinderkoor De Leidse Sleuteltjes. In Leiden zijn diverse grote muziekkorpsen, zo ook Kunst en Genoegen (K&G), die meerdere wereldkampioenschappen heeft gewonnen. Bibliotheken Als boekenstad heeft Leiden een aantal belangrijke bibliotheken: Bibliotheca Thysiana, sedert 1655 de Universiteitsbibliotheek Leiden, de oudste Universiteitsbibliotheek in Nederland de Bibliotheken Leiden & Leiderdorp, de openbare bibliotheek Evenementen Leidse Jazzweek, traditiegetrouw de week vanaf de derde woensdag van januari. Met gratis optredens in de Waag en een kroegentocht langs kroegen met een jazzband. Het festival wordt afgesloten met het Keytownfestival met gerenommeerde jazz-artiesten en aanstormend talent. Scratch Muziekdagen, jaarlijks in februari een meerdaags zang evenement in de Pieterskerk, voor en door zangliefhebbers en begeleid door compleet symfonie-orkest. Lakenfeesten, jaarlijks begin juli Straatmuzikantenconcours De Gouden Pet, de laatste zondag van juni. Nationaal concours waarbij meer dan 40 straatacts strijden om de Gouden Pet en geldprijzen Werfpop, jaarlijks in juli EL CID-week, jaarlijks in augustus. De introductieweek voor eerstejaars studenten van de Universiteit Leiden, de Hogeschool Leiden en Webster University Leidens ontzet, jaarlijks op 2 en 3 oktober Leids Film Festival, jaarlijks in het laatste weekend van oktober Military History Day, Op de laatste zaterdag van maart vindt in het centrum een muzikale parade plaats met oude legervoertuigen, gevolgd door een groots concert in de Hooglandse Kerk. Schemerstad, locatietheater in de Leidse grachten en singels waarbij de boten in carrousel langs vijf theaterstukken varen. (tijdens Pinksteren) Bokkenwandeling, wandeling langs zes cafés waarbij evenzovele bockbieren worden geproefd (in november) BIGGG! smallband-festival, akoestisch muziekfestival in de Pieterswijk (laatste zondag van de zomervakantie) SummerJazz, jaarlijks muziekfestival rond Mei in het Leidse Hout Leidse Rembrandtdagen, straattheater Peel Slowly and See, jaarlijks muziekfestival Wordt niet meer georganiseerd: Rapenburgfestival, jaarlijks in het laatste weekeinde van augustus. Cultureel festival rond het Rapenburg met als belangrijkste onderdeel het Rapenburgconcert Dichter Bij Jou, organiseert een landelijk poëziepodium (het hele jaar door) en de strijd om de titel 'Leidse Slamdichter' (in oktober en november) Rembrandtfestival, in het weekend rond 15 juli, de geboortedag van Rembrandt Zomerjam, evenement aan het begin van de zomer met alle elementen uit de hiphop-cultuur bij elkaar: rap, breakdance, graffiti en turntablism Media Leiden heeft nog één regionaal dagblad, het Leidsch Dagblad. Verder verschijnen er het gratis universiteitsblad Mare en diverse huis-aan-huisbladen. Daarnaast is er de lokale publieke omroep Omroep Sleutelstad. Detailhandel Er zijn vele winkels in de binnenstad. De Haarlemmerstraat is de belangrijkste winkelstraat. Andere winkelstraten zijn de Breestraat en de Doezastraat. Koopavond is op donderdag. Buiten de binnenstad is de Luifelbaan in Leiden Zuidwest het grootste winkelcentrum. De stad heeft ook een aantal markten: Binnenstad: woensdag en zaterdag. Stevenshof: donderdag. Merenwijk: vrijdag. Zuid-West: dinsdag. Verkeer en vervoer Treinverkeer Leiden ligt aan drie spoorlijnen: de Oude Lijn, de Schiphollijn en de lijn naar Utrecht. Er zijn drie spoorwegstations: Leiden Centraal, De Vink en Leiden Lammenschans. De laatste twee dateren van na de Tweede Wereldoorlog. Tot 1936 had Leiden ook het station Leiden Heerensingel als beginpunt van de Haarlemmermeerspoorlijnen en tot 1919 de stopplaats Leiden Witte Poort ten westen van de binnenstad ter hoogte van het Galgewater. Streek- en stadsvervoer Naast treinen rijden in Leiden bussen voor stads- en streekvervoer van Arriva, rijdend op de concessie Zuid-Holland-Noord, en twee lijnen van EBS als uitloper van Streekvervoer Haaglanden. Van 1879 tot 1961 reden ook trams in Leiden. De eerste paardentram verscheen in 1879 (de Leidse stadstram), in 1881 de eerste stoomtram, in 1911 de eerste elektrische tram. Vanaf 1924 tot 1961 werden tramdiensten naar onder andere Katwijk, Den Haag en Haarlem verzorgd door de "Blauwe Tram" van de NZH. Van Leiden naar Den Haag reed ook tramlijn I2 (de "Gele Tram") van de HTM. Het plan een nieuwe lightrailverbinding (de RijnGouwelijn) door de binnenstad te laten lopen werd na veel discussie in 2011 afgeblazen. Sinds 1961 zijn er in Leiden alleen nog buslijnen, met NZH en later ZWN-Groep als grootste vervoerders. Vanaf 1999 was Connexxion de exploitant en sinds 2012 is dat Arriva, met sinds 2019 enkele lijnen van EBS. Wegverkeer Over de weg is Leiden, vanuit het zuiden en noorden, bereikbaar via de A4 en A44, vanuit het noordwesten en zuidoosten via de N206 en vanuit het oosten via de N11 en de N445. De belangrijkste verkeersaders in Leiden zijn de Doctor Lelylaan/Churchilllaan (N206), de Willem de Zwijgerlaan, de Schipholweg en de Plesmanlaan. Sinds enige jaren beschikt Leiden over comfortabele, in het hart van de stad gelegen ondergrondse parkeergarages, aan de Lammermarkt en de Garenmarkt. Milieuzone Sinds 1 januari 2010 kent de gemeente Leiden een milieuzone. Die zone omvat het gebied binnen de singels en het oostelijke deel van de Morsweg. Vanaf 1 juli 2013 hebben alleen vrachtauto's met een dieselmotor Euroklasse IV of hoger en vrachtauto's die op gas rijden nog toegang tot de milieuzone. Ontheffingen zijn echter mogelijk. Fietsverkeer In Leiden wordt veel gefietst. Leiden behoort daarmee tot de top van fietssteden in Nederland. In een vergelijking met tien ongeveer even grote steden in 2007 stond Leiden op de derde plaats. Het aandeel van de fiets is 31% van alle verplaatsingen en 45% van de korte verplaatsingen tot 7,5 kilometer. Er zijn twee snelfietsroutes tussen Leiden en Den Haag: de Velostrada en de Via 44. Onderwijs, welzijn en sport Onderwijs Leiden telt twee universiteiten en een hogeschool. De Universiteit Leiden werd opgericht in 1575 en is daarmee de oudste universiteit van Nederland. De universiteit heeft zeven faculteiten en meer dan 32.000 studenten. Het hart van de universiteit is het Academiegebouw aan het Rapenburg. De Universiteit Leiden beschikt verder onder meer over een eigen botanische tuin, een eigen observatorium en een eigen universiteitsbibliotheek. Sinds 1983 heeft ook de Amerikaanse Webster University een vestiging in Leiden. De Hogeschool Leiden is een hbo-instelling met ruim 12.000 studenten gevestigd in het Leiden Bio Science Park. In dit Bio Science Park bevinden zich vestigingen van verschillende kennisinstituten, tezamen met een aantal biotechnologische bedrijven. Ook voor middelbaar beroepsonderwijs zijn er verschillende instellingen. Regionale opleidingencentra zijn het ROC Leiden, met ruim 10.000 leerlingen, het ROC Mondriaan en het ID college. De Leidse Instrumentmakersschool verzorgt opleidingen fijnmechanica. Er zijn negen scholen voor voortgezet onderwijs: het Bonaventuracollege met diverse vestigingen, het Da Vinci College, het Leonardo College, het Driestar College, het Marecollege (voortgezet onderwijs op antroposofische basis), het Stedelijk Gymnasium Leiden, het Visser 't Hooft Lyceum en Het Vlietland College. Het Boerhaave College voor VAVO is een onderdeel van het ROC Leiden. Het Winford College voorheen Instituut Vrijbergen en het Luzac College verzorgen beide particulier onderwijs. Het Prof. Dr. Leo Kannercollege is voor speciaal onderwijs. Er zijn 27 basisscholen in Leiden, waaronder algemeen bijzonder, antroposofisch, islamitisch, jenaplan, openbaar, protestants-christelijk, rooms-katholiek en vrije school. In Leiden zijn ook de Volksuniversiteit K&O Leiden en het Nederlands Talen Instituut (NTI) gevestigd. Ook in de omgeving zijn er enkele grote onderwijsinstellingen: Leidse Onderwijsinstellingen (LOI) verzorgt vanuit Leiderdorp afstandsonderwijs door heel Nederland en in Oegstgeest bevindt zich de Kunstacademie Leiden. Gezondheidszorg Binnen de gemeentegrenzen bevinden zich de ziekenhuizen LUMC en het Alrijne Ziekenhuis Leiden (voorheen het Diaconessenhuis). Het Alrijne Ziekenhuis heeft ook een vestiging in buurgemeente Leiderdorp (voorheen het Rijnland Ziekenhuis). Brijder Verslavingszorg heeft een Leidse vestiging in het voormalige Joodse Weeshuis in de Burgemeesterswijk. Geestelijke gezondheidszorginstelling GGZ Rivierduinen heeft meerdere vestigingen in Leiden en omgeving. In Leiden bevindt zich tevens het hoofdkantoor van Eurotransplant, de internationale organisatie die verantwoordelijk is voor de bemiddeling en toewijzing van orgaandonatie-procedures in België, Duitsland, Kroatië, Luxemburg, Nederland, Oostenrijk en Slovenië. Sport Leiden heeft enkele teams of sporters aan de landelijke top. ZZ Leiden speelt in de hoogste klasse van het basketbal. Leiden is daarnaast een echte watersportstad met waterpolo en wedstrijdzwemmen bij De Zijl Zwemsport en LZ 1886. Ook kan er geroeid worden bij KSRV Njord, Asopos de Vliet (in het nabijgelegen Leiderdorp) en Leidsche Roei- en Zeilvereeniging Die Leythe. De rugbyers van LRC DIOK hebben al meerdere landstitels gewonnen. De Leidse tafeltennisclub LTTV Scylla is een van de grootste van het land. Leiden is gelegen aan de Europese wandelroute E11, ter plaatse ook wel Marskramerpad geheten. De route komt via het Rijn-Schiekanaal vanaf Voorschoten, loopt door het centrum naar de Rijn en vervolgt via de Rijn naar Leiderdorp. Sportschool Hong Ying, waar Choy Li Fut, Tai chi, Sanshou en dergelijke wordt onderwezen, behaalde in 2011, 2012 en 2013 vele medailles op het WK-Kungfu (Wushu) te Hongkong. (zie artikel Choy Li Fut). Jaarlijkse sportevenementen April: Leidse Singelloop is een hardloopwedstrijd over de Leidse singels waarvan de opbrengst aan verschillende goede doelen wordt geschonken. Mei: Marathon van Leiden, een bekend sportevenement dat voorheen in juni, en sinds 2008 in mei georganiseerd wordt. Juni: Gouden Spike, een internationale atletiekwedstrijd georganiseerd door Leiden Atletiek. Juli: Leiden Chess Tournament (sinds 2007), een groot internationaal schaaktoernooi dat ook meetelt voor de Wereldranglijst. Eenmalige sportevenementen 21 oktober 1937: Schaken - Wereldkampioenschap schaken. Leiden was een van de 6 speelsteden in de schaaktweekamp om de wereldtitel tussen Aleksandr Aljechin en titelverdediger Max Euwe. De 8e wedstrijd werd in Leiden gespeeld en werd gewonnen door Aleksandr Aljechin. 1 juli 1973: Wielrennen - Ronde van Frankrijk. Leiden lag op de route van de eerste etappe van Scheveningen naar Rotterdam. Er was ook een bonificatiesprint op de Breestraat die werd gewonnen door de Belg Willy Teirlinck. 29/30 juni 1978: Wielrennen - Ronde van Frankrijk. Proloog en start van de eerste etappe. Jan Raas won zowel de proloog als de eerste etappe van Leiden naar St. Willebrord. In april 1979 speelde de basketbalclub Parker Leiden tegen EBBC Den Bosch de 2e finale-wedstrijd van de play-offs voor bijna 11.000 toeschouwers in de Groenoordhallen. Dit is nog altijd een toeschouwersrecord in het Nederlandse basketbal. In 2001: Wielrennen - zowel de start als de finish van de 2e etappe van de Holland Ladies Tour vonden in Leiden plaats. De Duitse Petra Rossner won de etappe en veroverde daarmee de leiderstrui. 24 september 2006: Tennis - Davis Cup in de Groenoordhallen. Nederland verloor met 1-4 van Tsjechië en degradeerde uit de Wereldgroep. Mei 2008: Rugby - EK voor dames. Het terrein van LRC DIOK werd gebruikt voor de trainingen van Spanje en de wedstrijden Nederland-Schotland en Frankrijk-Wales. 10 mei 2010: Wielrennen - Ronde van Italië. De etappe Amsterdam - Middelburg kwam door het Leidse centrum. 23 januari 2019: Schaken - Tata Steel-schaaktoernooi. De tiende ronde werd gespeeld in de Pieterskerk. Wereldkampioenen Magnus Carlsen en Viswanathan Anand speelden deze ronde tegen elkaar. Bekende Leidenaren Er zijn vele mensen, die door geboorte, verblijf of werk een band hebben met Leiden. De bekendste is wellicht de in Leiden geboren Rembrandt, maar ook verschillende andere oude meesters hebben banden met Leiden. Zo zijn ook Jan Steen, Gerrit Dou en Frans van Mieris de Oudere in Leiden geboren. Allen waren lange tijd werkzaam in de stad en zijn – op Rembrandt na – ook in Leiden gestorven. Drie eeuwen later, in 1917, richtte Theo van Doesburg in Leiden samen met o.a. Mondriaan en J.J.P. Oud het tijdschrift De Stijl op, dat van grote invloed zou zijn op de 20e-eeuwse kunst en architectuur. Op 26 augustus 1910 maakten de beroemde Oostenrijkse componist Gustav Mahler en psychoanalyticus Sigmund Freud een gedenkwaardige wandeling door de binnenstad van Leiden, waarbij ze vooral over Mahlers huwelijksproblemen spraken. Uit de wetenschap zijn een aantal belangrijke namen verbonden met Leiden. In de 16e en 17e eeuw was de universiteit van Leiden namelijk een van de grootste en meest toonaangevende in Europa. Beroemde wetenschappers uit die tijd trokken naar Leiden, onder wie Justus Lipsius, Sebald Justinus Brugmans, Carolus Clusius, Constantijn Huygens en René Descartes. Jacobus Arminius en Franciscus Gomarus startten hun twistgesprekken, die de vaderlandse politiek tijdens het twaalfjarig bestand (1609-1621) zouden beheersen, binnen de Leidse universiteit. Herman Boerhaave doceerde aan de Universiteit Leiden en verrichtte er onderzoek. Heike Kamerlingh Onnes had een laboratorium in Leiden, waarin hij onderzoek deed, hetgeen hem uiteindelijk in 1913 een Nobelprijs opleverde. Ook de Nobel-laureaten Hendrik Lorentz, Pieter Zeeman (beide natuurkunde) en Willem Einthoven (fysiologie/geneeskunde) waren verbonden aan de Leidse Universiteit. De bekende botanicus Nicolaas Meerburgh werd in Leiden geboren en was hortulanus van de Hortus Botanicus Leiden. In 1920 werd Albert Einstein bijzonder hoogleraar aan de Rijksuniversiteit te Leiden. Hij is dit officieel gebleven tot 1946. Een aantal (voormalige) leden van het Nederlandse koninklijk huis studeerde aan de Leidse Universiteit en enkelen van hen ontvingen er een eredoctoraat. Veel schrijvers, dichters en essayisten waren in Leiden actief of zijn dat nog steeds, onder wie Frédéric Bastet, Nicolaas Beets (Hildebrand), Abdelkader Benali, J.M.A. Biesheuvel, Willem Bilderdijk, J.C. Bloem, Thomas Blondeau, Jan ten Brink, Boudewijn Büch, J.B. Charles, Huib Drion, Nico Dijkshoorn, C.J. Wijnaendts Francken, Rudy Kousbroek, Tomas Lieske, H.A. Gomperts, Maarten 't Hart, Eric van Hoof, F.B. Hotz, Anton Korteweg, Jacob van Lennep, Frits van Oostrom, Willem Otterspeer, Piet Paaltjens, Ilja Leonard Pfeijffer, Karel van het Reve, Emile Seipgens, Ad Verbrugge, Albert Verwey, Christiaan Weijts, Jeroen Windmeijer, Jan Wolkers, en Jacqueline Zirkzee. Niet allen woonden in de gemeente Leiden. Fotogalerij Zie ook Lijst van muurgedichten in Leiden Lijst van hoogste gebouwen van Leiden Lijst van rijksmonumenten in Leiden Lijst van gemeentelijke monumenten in Leiden Lijst van oorlogsmonumenten in Leiden Lijst van straten in Leiden Wireless Leiden Externe links Officiële website Indeling van Leiden naar stadsdeel, district en buurt - leidenincijfers.nl Erfgoed Leiden en Omstreken De Leidse Canon De Leidse geschiedenis in 35 onderwerpen met mediafragmenten Plaats in Zuid-Holland


text: Het laagste punt van Nederland bevindt zich in een weiland in de Zuidplaspolder ten noordoosten van Nieuwerkerk aan den IJssel. Het ligt op een hoogte van 6,76 meter onder NAP. Aan de rand van dit weiland langs de snelweg A20 staat het monument laagste punt van Nederland. De voet van dit monument stemt overeen met het niveau van het laagste punt. Het laagste punt van Nederland is ontstaan bij de drooglegging van de Zuidplaspolder in 1841. De Zuidplas was een meer dat ten westen van Gouda lag, van Waddinxveen in het noorden tot Nieuwerkerk aan den IJssel in het zuiden. Het meer was ontstaan doordat er veen voor turf gewonnen werd. De bodem van het meer lag 5,9 meter beneden NAP. Vaststelling De plaatsbepaling van het laagste punt van Nederland is onderwerp geweest van discussie, totdat het laatste woord werd gesproken door de Meetkundige Dienst van Rijkswaterstaat. Deze stelde vast dat dit punt zich bevindt in een weiland nabij de eendenkooi in de Zuidplaspolder bij de Derde Tochtweg in de toenmalige gemeente Nieuwerkerk aan den IJssel (nu onderdeel van de gemeente Zuidplas). Een meting op 29 juni 1995 door deze Dienst leverde de vaststelling op van 6,74 meter onder Normaal Amsterdams Peil (NAP). Door middel van een officiële publicatie werd per 1 januari 2005 een correctie bekendgemaakt; het laagste punt is circa 2 cm lager komen te liggen. De hoogte van het laagste punt in Nederland is nu 6,76 m onder NAP. Voor 1995 werd aangenomen dat het laagste punt van Nederland zich op 6,67 meter onder NAP in de polder Het Lage Land bevond. Aangezien het NAP grofweg overeenkomt met de gemiddelde zeeniveau van de Noordzee, zou het water, zonder waterkeringen en bemalen, op deze plek zo'n zeven meter hoog staan. Onder het laagste punt verstaat Rijkswaterstaat: Laagste polderpeil Het gebied met het laagste polderpeil van Nederland bevindt zich eveneens in de Zuidplaspolder. Dit gebied strekt zich uit van het zuiden van Waddinxveen in zuidwestelijke richting tot aan de A12. Volgens het Peilbesluit van 1994 bedraagt het winterpeil daar . Het kunstwerk De Vergeten Plek in Waddinxveen van Eline Ouwendijk is een herinnering aan het laagste polderpeil. Diepste punt Een voorbeeld van een kunstmatig gecreëerd laagste, of beter gezegd: diepste punt lag in schacht IV van de voormalige Staatsmijn Hendrik in Limburg. De bodem van deze 1058 meter diepe, inmiddels afgedichte schacht waar nog mensen zijn geweest, bevindt zich op . Het diepste boorgat in Nederland (stand mei 2021) ligt in de provincie Groningen. De boring Tjuchem-02-S1 in de voormalige gemeente Slochteren bereikte in 1972 een einddiepte van . Zie ook Kunstwerk voor het laagste polderpeil in Nederland: De Vergeten Plek Lijst van hoogste punten in het Koninkrijk der Nederlanden Lijst van extreme punten in het Koninkrijk der Nederlanden Laagste bovengrondse punt van Europa: de bruinkoolmijn Hambach, 299 meter onder NAP (2017) Externe links AHN, Actueel Hoogtebestand Nederland Gemeente Zuidplas: Laagste punt van Nederland Polder in Nederland Geografie van Zuidplas


text: De lanthaniden, door IUPAC recent bij voorkeur lanthanoïden genoemd, vormen een serie van 15 elementen van atoomnummer 57 tot en met 71. Gezamenlijk worden de elementen wel aangeduid met het symbool Ln. Een groep elementen die een deel van de serie bevat, zijn de zeldzame aarden. In deze serie wordt de 4f-subschil opgevuld. Doordat deze subschil eerder een binnen- dan een buitenschil van het atoom is, gelijken de elementen veel op elkaar in eigenschappen. Zij vormen meestal Ln3+ ionen door drie buitenelektronen (5d16s2) te verliezen. Doordat f-elektronen de lading van de kern niet erg goed afschermen, worden de ionen geleidelijk kleiner met toenemend atoomnummer. Met moderne chromatografische technieken is het mogelijk de ionen op grootte te sorteren en zo de elementen te scheiden. De lanthaniden zijn in het periodiek systeem hieronder gekleurd. Toepassingen Industriële en medische toepassingen lopen parallel met die van de zeldzame aarden. Lanthanide


text: Leo is een jongensnaam die zijn oorsprong te danken heeft aan het Latijnse woord leo, dat leeuw betekent. Een afgeleide meisjesnaam is Lea. Deze naam kan ook een afkorting zijn voor een meisjesnaam, zoals bijvoorbeeld Leonie en Leonora. Soms is het ook de verkorte vorm van Leopold of Leonard. Personen met de naam Leo Keizers van Byzantium Leo I (ca. 401-474), 457-474 Leo II (ca. 467-474), 474 Leo III de Isauriër (ca. 675-741), 717-741 Leo IV de Chazaar (750-780), 775-780 Leo V de Armeniër (ca. 775-820), 813-820 Leo VI de Wijze (866-912), 886-912 Vorsten van (Cyclisch) Armenië Leo I (?-1140), 1129-1140 Leo II de Wonderbaarlijke (I) (1150-1219), 1187-1219 Leo III (II) (1236-1289), 1269/70-1289 Leo IV (III) (1287/9-1307), 1303-1307 Leo V (IV) (1309-1341), 1320-1341 Leo VI (V) (1342-1393), 1374-1375 Pausen Leo I de Grote (400-461), 440-461 Leo II (?-683), 682-683 Leo III (?-816), 795-816 Leo IV (ca. 790-855), 847-855 Leo V (?-903), 903 Leo VI (?-928), 928-929 Leo VII (?-939), 936-939 Leo VIII (?-965), 963-965, mogelijk tegenpaus Leo IX (1002-1054), 1049-1054 Leo X (1475-1521), 1513-1521 Leo XI (1535-1605), 1605 Leo XII (1760-1829), 1823-1829 Leo XIII (1810-1903), 1878-1903 Overige personen Leo Alkemade (1980), Nederlands cabaretier, schrijver en acteur. Leo Apostel (1925-1995), Belgisch filosoof Leo Carrillo (1881-1961), Amerikaans acteur Leo Driessen (1955), Nederlands sportverslaggever en tekstschrijver Leo Hogenboom (1951) , Nederlands acteur Leo Ferrier (1940-2006), Surinaams schrijver Leo Madder (1946), Belgisch acteur en regisseur. Leo Peeters (1950), Belgisch politicus (sp.a) Leo Penn (1921-1998), Amerikaans acteur Leo Petersen (1974), Nederlands poppenspeler Leo Pleysier (1945), Belgisch schrijver Leo Schatz (1918-2014), Nederlands kunstschilder, tekenaar en dichter Leo Tolstoj (1828-1910), Russisch schrijver Leo van Wijk (1946), Nederlandse topman (KLM) Luiz Eduardo de Oliveira (1944), pseudoniem 'Leo', Braziliaans stripauteur Leonardo Lourenço Bastos (1975), 'Léo', Braziliaans voetballer Fictieve personen Leo Jordaan, personage uit Harry Potter Jongensnaam


text: Flavius Valerius Leo (ca. 401 - 18 januari 474), bekend als Leo I (Grieks: Λέων Α′), was keizer van het Oost-Romeinse Rijk van 7 februari 457 tot 18 januari 474. In de periode na de dood van keizer Libius Severus op 15 augustus 465 en de benoeming van keizer Anthemius op 11 juli 467 was hij formeel ook keizer van het westelijk deel van het rijk. Leo die bijna 20 jaar lang het oostelijke deel regeerde staat bekend als een capabele heerser. Hij hield zich bezig met de uitvoering van diverse ambitieuze politieke en militaire plannen, voornamelijk gericht op het helpen van het haperende westelijke rijk dat haar greep op de macht aan het verliezen was. Bewind Leo, geboren omstreeks 401 in Thracië, dankte zijn troon voornamelijk aan Aspar de Alaan die met de Ostrogotische hulptroepen onder zijn bevel grote macht uitoefende over de Byzantijnse politiek. Leo was een officier van Aspar en aangezien deze laatste als Ariaans 'barbaar' de Oost-Romeinse troon niet kon claimen, zorgde Aspar er dan maar voor dat Leo het tot keizer schopte. Hierdoor kon Aspar zijn macht op het Oosten van de Romeinse Rijk verder uitbouwen. Leo was waarschijnlijk de eerste keizer die zich door de Patriarch liet kronen. Hij probeerde zich met zuivere verdeel-en-heerspolitiek zelfstandiger te maken van de Germanen door een beroep te doen op een ander groep barbaren, de Isauriërs. Hun leider Tarasicodissa trouwde met zijn dochter Ariadne in 466, maar zijn andere dochter was verloofd met de zoon van Aspar. Leo probeerde het Westen te helpen door ervoor te zorgen dat Anthemius daar keizer werd en door in 468 een gezamenlijke expeditie te sturen tegen de Vandalen in Afrika. Dit liep echter uit op een grote en vooral kostbare mislukking die het einde van Anthemius betekende. De zaak van het Westen was hiermee voorgoed verloren en het Oosten bankroet. Leo stierf op 18 januari 474, ongeveer 73 jaar oud, aan dysenterie. Aan het hof was al lang een strijd over de opvolging bezig die door Tarasicodissa werd gewonnen. Deze zorgde ervoor dat zijn zoontje (en dus kleinzoon van Leo I) als Leo II de nieuwe keizer zou worden. Bronnen Gregory, Timothy E. A History of Byzantium (Second Edition). Wiley-Blackwell, 2010. Externe link , art. Leo I (457-474 A.D.), in DIR (1998). Keizer van Byzantium Romeins keizer Persoon in de 5e eeuw


text: Flavius Leo (ca. 467 - 17 november 474), bekend als Leo II (Grieks: Λέων Β′), was keizer van het Oost-Romeinse Rijk van 18 januari tot 17 november 474. Leo II was de zoon van Zeno en Ariadne, dochter van Leo I. Op 23 oktober 473 werd hij door Leo I tot Caesar benoemd, en bij diens dood werd hij Augustus. Op 17 november stierf hij op zevenjarige leeftijd een natuurlijke dood. Even voor zijn overlijden had de jonge Leo II zijn vader Zeno, die van Isaurische origine was, als mede-keizer gekroond, waardoor die dan ook zijn opvolger werd. Bronnen Gregory, Timothy E. A History of Byzantium (Second Edition). Wiley-Blackwell, 2010. Externe link , art. Leo II (AD 474), in DIR (1998). Keizer van Byzantium Romeins keizer Persoon in de 5e eeuw


text: Leo III (ca. 675 - 18 juni 741), bijgenaamd de Isauriër (Grieks: Λέων Γ′ ὁ Ἰσαυρός, Leon III. ho Isaurós), was keizer van Byzantium van 717 tot 741. Leo III was van lage komaf. Hij had zich opgewerkt van eenvoudig soldaat tot voortreffelijk veldheer. Kunst en wetenschap zeiden hem niet veel. Hij trof een rijk aan in grote staat van verwarring, ja schier van gehele ontbinding. Na twintig jaar van anarchie veroverde Leo III de troon en maakte daarmee een eind aan een tijdperk van onderlinge strijd. Hij had maar een paar maanden om snel de verdedigingswerken van Constantinopel te herstellen. Kalief Suleiman ibn Abd al-Malik had de opdracht gegeven Byzantium de genadeslag toe te dienen; onder Maslama (de broer van de kalief) begon het Beleg van Constantinopel (717-718) (zie Byzantijns-Arabische oorlogen). Dankzij het Grieks vuur dat de vloot van de Arabieren vernietigde en de hulp van Tervel, de khan der Bulgaren, kon het ergste worden voorkomen. Deze Arabische nederlaag had grote gevolgen omdat de moslims zich voor het eerst moesten neerleggen bij het feit dat een christelijk rijk zou kunnen blijven bestaan en ze hun streven moesten opgeven om de toen bekende wereld - die uit Byzantium en Perzië bestond - volledig te veroveren ten teken van de superioriteit van hun geloof. De oorlog in Anatolië zou echter nog lang duren, maar Leo kon rekenen op steun van de Khazaren die ten noorden van de Kaukasus woonden en in onmin met de Kalief leefden. Zijn zoon Constantijn V trouwde in 733 met een dochter van de Khan. Zo kon Leo allengs de moslims uit Anatolië verdrijven. In de slag bij Akroinon (739) leden de moslims zo'n grote nederlaag, dat zij voor lange tijd van elke aanval op het Griekse keizerrijk moesten afzien. Leo kon daarom tijd steken in een aantal hervormingen van het staatsbestel en in het samenstellen van de Ecloga, een handboek voor rechtsgeleerden. Dit boek was veel meer oosters dan de wetten van Rome, zoals vastgelegd door Justinianus. Er kwamen bijvoorbeeld veel lijfstraffen en verminkingen in voor. Ook in geloofszaken toonde de keizer zich open voor invloed uit het oosten, waar hij geboren was. Zowel joden als moslims en ook christenen in de Aziatische streken van het rijk hadden al lange tijd kritiek uitgeoefend op de Byzantijnse gewoonte om iconen te vereren. Leo was het eigenlijk wel met hun kritiek eens en besloot de kerk van dit 'heidense' gebruik van gesneden beelden te zuiveren. Dit leidde echter tot een eeuw lang politieke ruzie, de iconoclastencrisis, die het rijk bijzonder duur te staan zou komen. Paus Gregorius II was al onmiddellijk tegen dit idee, al was het maar om zijn rivaal de Patriarch een hak te zetten. De paus sloeg een heel dreigende toon aan tegen Leo III en schreef in een dreigende vermaningsbrief het volgende: [...] "Al de koninkrijken van het Westen, hetzij nabij, hetzij van ver, brengen hun hulde aan Christus en zijn plaatsbekleder, en zelfs in deze ogenblikken maken wij ons op, om een van zijn machtigste vorsten te bezoeken, die vurig verlangt van onze genade het sacrament van de doop te ontvangen. De Barbaren hebben zich aan het juk van het Evangelie onderworpen, terwijl gij alleen doof zijt voor de stem van de Herder. Deze vrome Barbaren zijn in woede ontvlamd en hunkeren om de vervolging van het Oosten te wreken." In de Byzantijnse gebieden van Italië waren de iconen dan ook buiten Leo's bereik. Keizer van Byzantium Persoon in de 8e eeuw


text: Leo IV (Grieks: Λέων Δ ́ ὁ Χάζαρος, Leon IV o Chazaros) (Constantinopel, 25 januari 750 – aldaar, 8 september 780), bijgenaamd de Chazaar was van 775 tot aan zijn dood keizer van Byzantium. Hij was de zoon van Constantijn V (uit de Isaurische dynastie) en zijn eerste vrouw Tzitzak, een Chazaarse prinses. Leo was een gematigd man en groeide op tijdens het Iconoclastische beleid van zijn vader. Hij huwde met de Atheense Irene, die voor de Iconenverering was. Met de aanstelling van Patriarch Paul IV van Constantinopel probeerde hij de tegenstellingen op het gebied van beeldenverering te milderen en de verbannen geestelijken in ere te herstellen De spanningen aan de noordgrens met de Bulgaren en in het Oosten met de Abbasiden bleven. Hij stierf jong aan koorts. Reeds in 776 stelde Leo zijn zoontje Constantijn VI aan tot medekeizer. Na zijn dood liet hij de troon na aan zijn negenjarige zoon, onder het voogdijschap van keizerin-weduwe Irene. Het bewind van Leo IV betekende de overgang tussen de eerste iconoclastische golf en het eerste herstel van de iconenverering. Literatuur , art. Leo IV (775-780 A.D.), in DIR (2002). Keizer van Byzantium Persoon in de 8e eeuw


text: Leo V de Armeniër (Oudgrieks: Λέων Ε ́, Leōn V, Armeens: Լեիոն Ե, Leion Jetsj) (ca. 775 - 820) was van 813 tot 820 keizer van Byzantium. Deze generaal van patricische Armeense afkomst was een wapenbroeder van de vorige keizer Michaël I, onder Nikephoros I. Leo V was een gematigd iconoclast. Na de vernederende nederlaag in de Slag bij Versinikia (813) trad keizer Michaël I af. Van de Bulgaarse heerser kan Kroem was hij echter nog niet af, en het Beleg van Constantinopel (813-814) volgde. Toen Kroem plots stierf, zag Leo V er de hand van God in. Hij reorganiseerde zijn leger en won de Slag bij Burtodizos (814). Met de opvolger van Kroem, zijn zoon Omoertag tekende hij een vredesverdrag voor 30 jaar. Een conflict met een van zijn generaals, de latere keizer Michaël II, leidde tot zijn dood. Leo werd voor het hoogaltaar van de Hagia Sophia vermoord. Keizer van Byzantium Vermoord heerser Persoon in de 9e eeuw


text: Leo VI de Wijze (Grieks: Λέων ΣΤ ́ ὁ Σοφός, Leōn VI ho Sophos, "De Wijze") (waarschijnlijk Constantinopel, 19 september 866 - aldaar, 11 mei 912) was van 886 tot 912 keizer van het Byzantijnse Rijk. Leo was een zoon van keizerin Eudokia Ingerina; zijn vader was ofwel haar man Basileios I, ofwel haar minnaar Michaël III. Hij wordt beschouwd als een groot wetgever en de schrijver van een aantal stukken religieuze poëzie, waarmee hij zijn erenaam de Wijze verdiende. Hij hervormde het staatsbestel dat steeds meer gecentraliseerd en autocratisch werd. In de buitenlandse politiek was hij echter minder gelukkig. Hij kon zich niet langer alleen op de Abbasiden concentreren, want de Bulgaren werden onder hun khan Simeon I weer een ernstige bedreiging. Leo deed daarom een beroep op de Magyaren (Hongaren) die het gebied tussen de Dnjepr en de Donau in bezit genomen hadden om de Bulgaren in de rug aan te vallen. Hiermee werden de Magyaren voor het eerst een belangrijke mededinger op de Balkan. De Byzantijnen werden verslagen in de Slag bij Bulgarophygon (896) en de keizer moest zware schatting betalen en grote delen gebied afstaan. Ook op Sicilië ging het mis. In 902 namen de Arabieren Taormina in, waardoor ze na 75 jaar strijd eindelijk het hele eiland in handen kregen. Zij vielen ook Thessaloniki aan en richtten er een verschrikkelijk bloedbad aan. Daarna begon Leo meer aan de verdedigingswerken te doen en in 905 werd de Arabische vloot in de Egeïsche Zee verslagen, maar een expeditie naar hun uitvalsbasis Kreta liep weer op een ramp uit. Al Leo's moeite was uiteindelijk min of meer voor niets. Een lichtpuntje was echter dat er voor het eerst contacten gelegd werden met het Kievse Rijk: in 911 werd er een handelsovereenkomst gesloten, nadat eerst prins Oleg de Wijze vreedzaam maar dreigend zijn grote vloot in de Bosporus vertoond had. Leo had ook problemen met zijn diverse echtgenotes en met de kerk. Hem werd zelfs de toegang tot de Hagia Sophia ontzegd, maar Leo wist wel wat hem in zo'n geval te doen stond. Hij deed een beroep op de paus, die altijd graag zijn rivaal de patriarch het leven zuur maakte. Leo stierf na een leven vol zorg op 12 mei 912 en liet het rijk na aan zijn zesjarige zoontje Constantijn VII onder voogdijschap van zijn broer Alexander. Deze had al eerder de troon met hem gedeeld, maar hij gaf niets om regeren en des te meer om plezier maken. In het Oosters Christendom worden zowel hij als zijn vrouw Theophano Martinakia als heiligen vereerd. Keizer van Byzantium Macedonische dynastie Persoon in de 9e eeuw Persoon in de 10e eeuw


text: Dit is een chronologische lijst van pausen van de Katholieke Kerk. Toelichtingen bij de lijst Titulatuur De eerste bisschop van Rome die zichzelf paus noemde, was Siricius (384-399). Ook zijn voorgangers worden met terugwerkende kracht echter doorgaans als paus aangeduid. Paus en tegenpaus Al sinds de 3e eeuw kwam het geregeld voor dat er meerdere pausen tegelijk waren. In deze gevallen erkent de Kerk een van de pausen als rechtmatig en reduceert de andere daarmee tot tegenpaus. In veel gevallen is echter niet eenduidig vast te stellen of een paus al dan niet rechtmatig was. Sommige pausen die in hun eigen tijd als rechtmatig golden, worden thans als tegenpaus beschouwd of om andere redenen niet meer meegerekend: zo heeft het Vaticaan in 1961 "Stefanus (II)" uit de lijst geschrapt. Nummering Door deze problematiek treden er in de nummering van de pausen verschillende onregelmatigheden op. Door het schrappen van Stefanus (II) moesten al zijn latere naamgenoten worden omgenummerd. In deze lijst worden ze genoemd met hun nieuwe nummer en tussen haakjes het oude nummer: Stefanus III (IV). Hetzelfde geldt voor de latere naamgenoten van Felix II, die thans als tegenpaus geldt: Felix III (IV), enzovoorts. De tegenpausen Alexander V en Johannes XVI worden in de nummering meegerekend. Daarom zijn er geen "legitieme" pausen van deze namen en gaat men dus van Alexander IV naar Alexander VI en van Johannes XV naar Johannes XVII. Een paus of tegenpaus Johannes XX bestaat door verwarring met de telling zelfs helemaal niet. Een ander probleem is verwarring van namen door het overschrijven van oude geschriften. Zo kwam vroeger op lijsten een paus Donus II voor. Deze vermelding was echter het gevolg van verwarring van de naam "Donus" met de titel "dominus" (heer). In werkelijkheid was er maar één paus Donus. Het ontbreken van Martinus II en Martinus III op de lijst, die van Martinus I naar Martinus IV gaat, is dan weer te wijten aan verwarring met de naam Marinus. Van Marinus I en Marinus II nam men ooit aan dat ze ook Martinus heetten. Een geval apart is pausin Johanna, van wie men aanneemt dat ze nooit heeft bestaan en daarom hier noch als paus noch als tegenpaus is opgenomen. Namen Pausen bleven de eerste eeuwen ook na hun wijding hun doopnaam gebruiken. De eerste paus die zijn naam veranderde is, voor zover bekend, Johannes II (533-535). Hij heette eigenlijk Mercurius, maar de verwijzing naar de heidense god Mercurius werd ongepast geacht. Uit soortgelijke motieven handelden Johannes XII (955-964), eigenlijk Octavianus, en Johannes XIV (983–984), eigenlijk Petrus. Vanaf Gregorius V (996-999) en Silvester II (999-1003), die beiden een Germaanse naam hadden, werd het gebruikelijk dat pausen bij hun wijding een nieuwe naam aannamen. De laatste paus die zijn doopnaam behield was Adrianus VI (1522-1523), die Adriaan heette. Voor Franciscus, die in 2013 paus werd, was Lando (913-914) de laatste paus die een naam koos die niet door minstens één paus eerder was gedragen. Min of meer een uitzondering betreft Johannes Paulus I (1978), die twee eerder gebruikte namen combineerde. De pauselijke namen worden in de meeste Europese talen vertaald indien er een plaatselijk equivalent bestaat. Zo heten de pausen genaamd Gregorius in het Engels Gregory, in het Duits Gregor, in het Frans Grégoire en in het Tsjechisch Řehoř. In veel niet-westerse talen worden de namen uit een andere taal gebruikt, zoals de Franse vormen in het Turks en de Spaanse in het Tagalog. In het Nederlands worden in tegenstelling tot in de andere Germaanse talen vrijwel uitsluitend de Latijnse namen gebruikt. Nederlandse vormen als Gregoor (Gregorius), Urbaan (Urbanus), Steven (Stephanus), Bonifaas (Bonifatius), enzovoorts zijn in de negentiende eeuw in onbruik geraakt (zie de lijst van Nederlandse namen van pausen). Als werkelijk vernederlandste naam is thans alleen Nicolaas (Nicolaus) nog gangbaar. Voorts spelt men in het Nederlands doorgaans Johannes, Adrianus en Celestinus in plaats van Ioannes, Hadrianus en Coelestinus, en vervangt men ph door f, zoals in Stefanus voor Stephanus. Ook in het Latijn komen variaties voor. Zo heetten de eerste drie pausen die nu Sixtus worden genoemd Xystus. Andere voorbeelden van variatie zijn Cono/Conon, Cletus/Anacletus en Deusdedit/Adeodatus. Daarnaast zijn er spellingsvariaties als Bonifatius/Bonifacius en Silvester/Sylvester. Zie voor specifieke naamgevingsproblemen de opmerkingen bij de desbetreffende pausen. Statistiek In totaal 308 pausen, van wie: 266 door de Katholieke Kerk erkende 32 tegenpausen in Rome, twee in Pisa en vijf in Avignon drie wier legitimiteit omstreden is De meest voorkomende naam is Johannes (26 maal tot XXIII en tweemaal in de combinatie Johannes Paulus), waarbij VIII en XXIII dubbel voorkomen (rechtmatige en tegenpaus), XVI slechts door een tegenpaus werd gevoerd en XX niet voorkomt (zie paus Johannes XX). De tweede plaats delen de namen Gregorius en Benedictus (beide 18 maal tot XVI), gevolgd door Clemens (17 maal tot XIV) op de vierde plaats. Het kortste pontificaat is dat van Urbanus VII, met dertien dagen in 1590. Tot het schrappen van Stefanus (II) in 1961 gold diens pontificaat met drie dagen als kortste. Mede doordat de meeste pausen al op leeftijd zijn bij hun aantreden komen korte pontificaten, en daardoor ook Driepausenjaren vaak voor in de kerkgeschiedenis, zeker wanneer men niet alleen kalenderjaren, maar ook willekeurige periodes van twaalf maanden meerekent. Het eerste jaar met drie officiële pausen was 752, het laatste 1978. Er is zelfs één Vierpausenjaar geweest, namelijk 1276. Het langste pontificaat is dat van de eerste paus, Petrus, die volgens historisch niet betrouwbare bronnen 34 of 37 jaar zou hebben geregeerd. Mensen die Petrus niet als paus meerekenen beschouwen het pontificaat van Pius IX, met 31 jaar, zeven maanden en 23 dagen van 1846 tot 1878, als langste. H.: Heilige Z.: Zalige E.: Eerbiedwaardigheid D.G.: Dienaar Gods Lijst van pausen (33-heden) 1e–5e eeuw (33-499) Zie ook Vroege christendom. 1e eeuw (33-107) 2e eeuw (107-217) 3e eeuw (217-304) 4e eeuw (304-401) 5e eeuw (401-499) 6e–10e eeuw (502-1003) 6e eeuw (502-604) 7e eeuw (604-701) 8e eeuw (701-816) 9e eeuw (816-903) 10e eeuw (903-1003) 11e–15e eeuw (1003-1503) 11e eeuw (1003-1101) 12e eeuw (1101-1216) 13e eeuw (1216-1303) 14e eeuw (1303-1423) 15e eeuw (1404-1503) De geboortedata van de pausen tot en met Innocentius VIII zijn onzeker. Bij deze pausen is de laagst mogelijke leeftijd weergegeven. 16e–20e eeuw (1503-2005) 16e eeuw (1503-1605) 17e eeuw (1605-1721) 18e eeuw (1721-1823) 19e eeuw (1823-1903) 20e eeuw (1903-2005) 21e eeuw (2005-heden) * Pontificaat loopt nog. Zie ook Geschiedenis van het christendom Lijst van Nederlandse namen van pausen Lijst van pausen naar rangnummer Lijst van tegenpausen Pausen Bisdom Rome


text: Muziek of toonkunst is de kunstzinnige schikking en combinatie van de klanken van muziekinstrumenten en de menselijke stem om schoonheid van vorm dan wel uitdrukking van emotie te bereiken. Het woord 'muziek' is afgeleid van het Griekse μουσική (mousikè), 'kunst van de Muzen'. Aan muziek kunnen de aspecten toonhoogte, ritme, geluidssterkte (muzikale dynamiek), klankkleur (timbre), melodie, harmonie en textuur (monofonie, polyfonie e.a.) onderscheiden worden, maar ook stilte (rust). Opvattingen Voor zover bekend hebben alle culturen in alle tijden muziek gekend, waarbij deze kunst op verschillende plaatsen en in verschillende tijden steeds weer anders beoefend en ervaren werd en wordt. Hoe geluiden ervaren worden is essentieel bij de muzikale ervaring. Door de grote verschillen in muziek bij verschillende culturen, is er geen eensgezindheid over de definitie van muziek, ook niet bij de diverse muziektheoretici en filosofen. Sinds het einde van de negentiende eeuw hangt de ontwikkeling van de muziek en het ontstaan van nieuwe genres en muziekstijlen nauw samen met de geschiedenis van de geluidsopname. Het is echter wel een onomstreden feit dat het bij muziek altijd om het hoorbare (of het ontbreken daarvan) gaat, in tegenstelling tot het zichtbare in de beeldende kunsten. Muziek is een tijdskunst, met hoorbare (geluiden, klanken, tonen) of (onhoorbare stiltes, pauzes) elementen in opeenvolging of tegelijkertijd. Daarnaast worden geluiden alleen tot muziek gerekend als zij met die bedoeling voortgebracht worden door een muziekinstrument of de menselijke stem. Muziek kan dus niet 'per ongeluk' worden gemaakt. Daarmee is muziek nauw verwant aan poëzie, waarbij de beide elementen van zichtbaar en hoorbaar verenigd worden, hetgeen bij geschreven muziek eveneens het geval is. Alhoewel er vaak een structuur ontdekt kan worden in muziek en mensen haar vaak aangenaam vinden om naar te luisteren, bestaat er geen duidelijke grens tussen muziek en lawaai en evenmin tussen muziek en andere geluiden. Zo vond de 20ste-eeuwse componist John Cage dat elk geluid muziek kan zijn en zei hij bijvoorbeeld: "Er bestaat geen lawaai, enkel geluid." Deze ideeën bracht hij in praktijk met zijn 4'33". Waar Edgard Varèse muziek nog relateerde aan de organisatie van geluid, is bij Cage in deze "compositie" ook de organisatie verdwenen. Elementen Tot de elementen van de muziek worden gerekend de aspecten als toonhoogte, ritme, geluidssterkte (dynamiek), klankkleur (timbre), melodie, harmonie en textuur en stilte (rust). Ritme Het primaire element, dat in alle muziek voorkomt, is het element van verandering in de tijd, de opeenvolging van klanken. Er is sprake van ritme wanneer deze opeenvolging zodanig gebeurt dat er een hoorbare structuur ontstaat, die soms bijna fysiek beleefd kan worden. Er ontstaat een beleving van een tel, een dansbaar gegeven. De luistermuziek vertegenwoordigt een meer abstracte vorm van muziek, in tegenstelling tot de dansbare muziek en gezongen muziek (zoals begeleiding van monotoon werk, klaagliederen), die de primaire sociale context van muziek vormen. Afhankelijk van de snelheid van de tel (tempo), kan gesproken worden over snelle, dan wel langzame muziek. Ter aanduiding van het tempo worden Italiaanse termen gebruikt. In het algemeen zal de snelheid van de tel zich in het gebied van de snelheid van de hartslag bevinden (variërend van circa 40 tot 200 slagen per minuut, tempo giusto), hetgeen de lichamelijke werking van ritme ook enigszins verklaart. Een uitzondering hierop vormt ambient muziek, muziek die zich zonder ritme manifesteert. In deze muziek is vaak het metrum niet op te delen in tellen en tempi. Wordt onder metrum in de poëzie een herhaald patroon in de taalaccenten verstaan, het begrip ritme is, zowel in de poëzie als in de muziek, veelomvattender. Ook steeds wisselende, nimmer zich herhalende patronen kunnen als ritme ervaren worden, mits er een waarneembare tel is. Meestal is er echter sprake van een cyclus van een bepaald aantal tellen, die steeds herhaald wordt. In de klassieke muziek wordt dat de maatsoort genoemd. In andere tradities zijn er vergelijkbare concepten, zoals in India: de tala. Toonhoogte Het tweede element in de muziek is de toonhoogte van de klank. In verschillende culturen en verschillende tijden zijn verschillende systemen ontstaan om met toonhoogte om te gaan, meestal resulterend in een bepaalde toonladder, stemming, harmonische voorkeur of octaafverdeling. Daardoor wordt de sfeer van een muziekstuk beïnvloed. Melodie Een melodie is een opeenvolging van toonhoogtes, die door de combinatie met het ritme een bepaalde muzikale gestalte vormt, meestal met de lengte van een ademhaling, of van een gesproken zin in de taal. In tegenstelling tot het meestal doorlopende ritme, is de melodie een soort muzikale gedachte, met een specifiek karakter en met een duidelijk begin en eind. Harmonie Onder harmonie wordt in de breedste zin des woords verstaan: de samenklank van verschillende klanken of tonen. In de Europese klassieke muziek is de harmonieleer ontstaan, die de zinvolle opeenvolging van akkoorden beschrijft. Ook jazz en popmuziek maken gebruik van akkoorden en akkoordschema's. Er bestaan meerdere klassieke muziektradities, zoals de Indonesische gamelan, de Japanse klassieke muziek, de Koreaanse klassieke muziek, de Hindoestaanse muziek en de Carnatische muziek, maar deze hebben geen van alle een harmonisch concept dat vergelijkbaar is met de Europese klassieke muziek en maken geen gebruik van akkoorden, alleen van samenklanken. Klankkleur Elke melodie maakt gebruik van specifieke klankkleuren ofwel timbres, meestal door middel van het gebruik van specifieke muziekinstrumenten, of door de balans tussen verschillende klanken op hetzelfde instrument. De zogenaamde instrumentatie vertegenwoordigt dan meestal ook het esthetische ideaal van een bepaalde stijl. Tevens kan worden opgemerkt dat een dergelijke esthetiek ook samenhangt met de wijze van luisteren. In veel Afrikaanse en Aziatische muziek zijn de boventonen belangrijker dan de grondtonen. Klankkleur wordt bepaald door de samenstelling van het boventonenspectrum. Net zoals bij licht de spectrale samenstelling van belang is voor de kleur die waargenomen wordt, is bij de klankkleur de combinatie van frequenties waaruit een klank is opgebouwd van belang. De menselijke stem kan door een "oe" te zingen of uit te spreken een donkere klank (met weinig hoge boventonen) produceren, terwijl een "ie" (meer hoge boventonen) een helderder klank maakt. Omdat elke menselijke stem daarnaast net even iets andere stembanden heeft en net iets afwijkende trillingsfrequenties afgeeft krijgt elke stem een specifieke klank. Aan die specifieke klank kunnen mensen herkend worden. Textuur Bij textuur gaat het om de gelaagdheid van melodieën en eventuele begeleiding. Textuur kan worden opgevat als een combinatie van melodie, harmonie en ritme. De belangrijkste onderscheiding is in monofonie, heterofonie, homofonie en polyfonie. Bij monofonie is sprake van eenstemmige melodie of muziek. Er is slechts één stem of toon, waarbij alle uitvoerenden dezelfde toon voortbrengen. Voorbeelden van monofone muziek zijn de vroeg-middeleeuwse chant en de gregoriaanse muziek, waarbij zonder begeleiding door muziekinstrumenten monofoon wordt gezongen. Als er een schaarse, op de achtergrond blijvende begeleiding is, spreekt men van monodie. Bij heterofonie is sprake van meerstemmige melodie of muziek. Er zijn die verschillende stemmen die dezelfde melodie tegelijk produceren, maar elk op hun eigen manier. Bij homofonie is sprake van meerstemmige melodie of muziek. Er zijn verschillende stemmen die dezelfde tekst (ongeveer) gelijktijdig declameren. Bij polyfonie is sprake van meerstemmige melodie of muziek. Er zijn verschillende melodieën tegelijkertijd, in al dan niet verschillende stemregisters. Bij zang wordt iedere melodie ten gehore gebracht door een ander stemregister. Het basisprincipe is daarbij dat alle stemmen gelijkwaardig zijn, of althans een volwaardige rol hebben. Polyfonie wordt doorgaans beschouwd als de hoogste prestatie van westerse kunstmuziek. Stijl Een grove stijlindeling voor westerse muziek kan gemaakt worden op basis van historische ontwikkeling van muziek. De gecomponeerde klassieke muziek geëvolueerd uit kerkelijke muziek, en de - doorgaans eenvoudiger - volksmuziek waren tot ca. 1920 de hoofdstromen. Daarna komt de jazz op. De technische ontwikkeling (radio, opname, versterking) speelde daarna een steeds grotere rol. Elektrische instrumenten boden nieuwe mogelijkheden en slagwerk speelde een steeds grotere rol. Allerlei nieuwe stijlen ontstonden in hoog tempo (popmuziek, rock, dance, hiphop). Behalve de min of meer chronologische indeling kunnen stijlen op gebruiksdoel ingedeeld worden zoals dansmuziek, filmmuziek, kerkmuziek, koormuziek, luistermuziek, marsmuziek of toneelmuziek. In wezen is deze indeling een combinatie van inhoudelijke en maatschappelijke kenmerken. Op geografische/culturele herkomst is een mogelijke indeling onder meer westerse muziek, Chinees-Japanse traditie en Afrikaanse muziek, waarbij de westerse muziek kan worden onderverdeeld in onder meer klassieke muziek, avant-garde, jazz, pop/rock. Weer een andere indeling is: amusementsmuziek versus kunstmuziek. Een rockband die regelmatig top 40-hits heeft valt onder amusementsmuziek en een rockband in speciale clubs voor een relatief klein, geschoold publiek kan tot de kunstmuziek gerekend worden. Een als achtergrondgeluid gebruikte amusementsmuziek (bijvoorbeeld in restaurants, winkelcentra, radioprogramma's) wordt muzak genoemd. Muziekinstrumenten Een andere grove indeling is die naar het gebruikte muziekinstrument. Instrumentale, vocale muziek (zang) en de combinatie van beide, meestal onder leiding van een dirigent of koorleider. Organologie is de studie naar de eigenschappen van muziekinstrumenten. Scholing Veel amateurmusici volgen muziekles aan een muziekschool. Zo wordt daar aan jonge kinderen Algemene Muzikale Vorming gegeven, dat hen met diverse muziekinstrumenten leert kennismaken. Een leerwijze om kinderen al vanaf jonge leeftijd muziek te leren, is de Suzukimethode. Musicologie is de academische studie van muziek; etnomusicologie is de universitaire studie van muziek in etnische context. Nederland Op hbo-niveau zijn er in Nederland popscholen, zoals in Rotterdam de Rotterdam Pop Academy (opleiding van Codarts), in Leeuwarden de Academie voor Popcultuur (opleiding van de Hanzehogeschool Groningen) en in Tilburg de Fontys Rockacademie. Op mbo-niveau zijn er vele Regionale Opleidingscentra (ROC's) die een popgerelateerde opleiding aanbieden, zoals in Leeuwarden Pop en Media (opleiding van de Friesland College) en in Utrecht Pop en Sounddesign (opleiding van de ROC Midden Nederland). Muziekvakopleidingen vinden plaats aan een muziekacademie en aan een conservatorium. Naast klassieke muziek wordt daar tegenwoordig ook vaak jazz, popmuziek of rock, en wereldmuziek gedoceerd. Muziektermen De meeste muziektermen in partituren zijn ontleend aan het Italiaans. Ook komen echter landgebonden termen voor. Een voorbeeld: enkele bekende Italiaanse termen zijn: forte (sterk), piano (zacht), allegro (snel, levendig). In de muziek van bijvoorbeeld de Duitse componist Paul Hindemith komen bijna uitsluitend Duitse termen voor, zoals 'etwas bewegt' (een beetje snel), 'sehr langsam' (zeer langzaam), hoewel Hindemith de dynamiek weer wel met Italiaanse termen (pp, p, mp, mf, f, ff) weergeeft. Varia De leeftijd of generatie van een persoon speelt een rol bij zijn of haar beleving van en waardering voor muziek. De eerste popmuzikant die in navolging van John Cage ook stilte als kunstvorm aanmerkte was de Beatle John Lennon als solo-artiest. Nadat hij in 1969 met zijn vrouw Yoko Ono reeds de aandacht op zich had gevestigd met buitenissige, obscure avantgardistische muzikale experimenten (The Wedding Album (1969) bevat opnamen van hun hartslag met om en om hun voornamen geschreeuwd) bevatte Life with the Lions (eveneens 1969) opnamen van uitsluitend stilte: het nummer "Two Minutes Silence", bedoeld als eerbetoon aan John Cage's 4'33". Zie ook Muzak Lijst van muziektermen Lijst van Italiaanse muziektermen Muziekgeschiedenis Externe links Muziekbibliotheek (databank van 250.000 cd's) X-Y-Z der muziek, dbnl Esthetiek