text: Gemaal Lely is een elektrisch aangedreven gemaal uit 1930 dat gebruikt werd en wordt om de Wieringermeer droog te maken en te houden. Het gemaal is genoemd naar Cornelis Lely, initiatiefnemer tot de uitvoering van de Zuiderzeewerken en staat iets ten noorden van Medemblik. Het gemaal en is ontworpen door Dirk Roosenburg. Op aandrang van Samuel de Clercq, voorzitter van de Bond van Nederlandsche Architecten, heeft de Haagse architect D. Roosenburg (1887-1962) in 1928 de opdracht gekregen om voor een elektrisch aangedreven gemaal een bijzonder en aansprekend gebouw neer te zetten. Voorgeschiedenis Voorgaande plannen Het verhaal van de IJsselmeerpolders en dus ook dat van de Wieringermeer begint in 1667. In dat jaar kwam Hendric Stevin, zoon van de wiskundige Simon Stevin, met een, voor die periode, ingrijpend plan. Het plan voorzag in de afsluiting van zowel Zuiderzee als Waddenzee. Door het dichten van de zeegaten tussen de Waddeneilanden Texel, Vlieland, Terschelling en Ameland en door Texel en Ameland met het vasteland te verbinden, zou een enorme wateroppervlakte worden ingedijkt. Stevins idee, zo wist hijzelf, was niet haalbaar. Met name de stand van de zeventiende-eeuwse techniek maakte realisering onmogelijk. Hoewel het plan van Stevin een zachte dood stierf, kwamen er met de droogmaking van de Haarlemmermeer (besluit viel in 1839) nieuwe plannen voor afsluiting en inpoldering van de Zuiderzee op tafel. Mede vanwege het succes van de in 1852 drooggelegde Haarlemmermeer komt de planvorming rond de Zuiderzee in een stroomversnelling. Het ene plan is amper gepresenteerd of er werd alweer gestudeerd op een volgend idee. Met de oprichting van de Zuiderzeevereniging in 1886 ontstaat er in waterstaatkundige kringen een breed draagvlak voor nader onderzoek naar de mogelijkheden van inpoldering en bedijking van delen van de Zuiderzee. Dit technische onderzoek startte reeds in 1886 onder leiding van J. van der Toorn, een vooraanstaand waterstaatsingenieur. Na een jaar werd hij opgevolgd door zijn jonge assistent Cornelis Lely. Alle onderzoeksresultaten werden uiteindelijk vastgelegd in een achttal nota's, waarvan de laatste in 1892 verscheen. Lely kwam na jaren van studie met conclusies. Afsluiting van de Zuiderzee over Wieringen naar de Friese kust verdiende in zijn ogen de voorkeur. De Wieringermeer en de Zuiderzee ten oosten van Urk en ten zuiden van de IJsselmonding konden vervolgens drooggemaakt worden. Met het oog op voldoende bergingscapaciteit van het IJsselwater diende er wel een wateroppervlakte van minimaal 80.000 hectare over te blijven. Later, door de Dienst Der Zuiderzeewerken, uitgevoerde berekeningen toonden echter aan dat de bergingsboezem voor het IJsselmeer ongeveer twee keer zo groot diende te zijn. Wilhelmina geeft groen licht Na verschillende ingediende, ingetrokken en afgestemde wetsontwerpen sprak Koningin Wilhelmina in haar Troonrede van 1913 de betekenisvolle zinnen: "(...) ik acht den tijd gekomen om de afsluiting en droogmaking van de Zuiderzee te ondernemen. Verbetering van den waterstaatkundige toestand der omliggende provinciën, uitbreiding van grondgebied en blijvende vermeerdering van arbeidsgelegenheid zullen daarvan het gevolg zijn." Als men bedenkt, dat Cornelis Lely in datzelfde jaar als Minister van Waterstaat was toegetreden tot het Kabinet van de liberaal Pieter Cort van der Linden is de herkomst van de aangehaalde passage uit de Troonrede niet moeilijk te duiden. Na aankondiging in de Troonrede werd op 1 november 1913 de Commissie Wortman ingesteld. Opdracht van de commissie was met name de financiële gevolgen van afsluiting en gedeeltelijke drooglegging van de Zuiderzee in beeld brengen. Naast verschillende waterstaatsmensen maakten ook aannemers G.A. van Hattem en L. Volker Azn. deel uit van deze commissie. De bedrijven van beide aannemers zouden later onder andere betrokken worden bij de bouw van de Afsluitdijk. Zuiderzeewet aangenomen Lely presenteerde in september 1916 een nieuw wetsontwerp aan de Tweede Kamer voor het Zuiderzeeproject. In maart 1918 kreeg deze wet de instemming van de Tweede Kamer. Erg gedetailleerd was de wet overigens niet. De Zuiderzeewet bepaalde niet meer dan dat voor rekening van de Staat de Zuiderzee zou worden afgesloten met een Afsluitdijk "(...) loopende van de Noord-Hollandse kust door het Amsteldiep naar het eiland Wieringen en van dit eiland naar de Friesche kust van Piaam" en dat gedeelten van de af te sluiten Zuiderzee drooggemaakt zouden worden. Lely koos bij de voorbereiding en uitvoering van de werkzaamheden voor de instelling van een nieuw op te richten dienst (Dienst Der Zuiderzeewerken) en niet voor de reeds bestaande Rijkswaterstaat. Hij was namelijk van mening dat de Rijkswaterstaat veel "minder ijverige leden" telde en dat hij grote zorgen had over de bruikbaarheid van het apparaat van Rijkswaterstaat voor de omvangrijke werkzaamheden. Daarnaast hadden de ingenieurs van de Rijkswaterstaat op hun beurt grote twijfels of de afsluitingsplannen van Lely wel technisch uitvoerbaar waren. Stoom of stroom voor gemaal Lely Reeds in 1914 was voorgesteld om de gehele Wieringermeerpolder met slechts een stoomgemaal te bemalen. Dit gemaal zou bij Medemblik geplaatst dienen te worden. De Zuiderzeeraad, een adviescollege, bepleitte niet alleen meerdere gemalen, zij toonde zich ook een sterk voorstander van elektrische bemaling. Elektrisch aangedreven gemalen zou volgens de Zuiderzeeraad kunnen leiden tot een betere exploitatie van het pas opgerichte Provinciaal Elektriciteitsbedrijf van Noord-Holland. Bovendien kon de bouw van elektrisch aangedreven gemalen ertoe leiden dat de Wieringermeer en haar omgeving versneld op het elektriciteitsnet zouden worden aangesloten. Uiteindelijk viel de beslissing om twee gemalen te bouwen; bij Medemblik kwam een elektrisch gemaal en bij Den Oever een diesel aangedreven inrichting. De interventie van S. de Clercq Met de aanvang van de Zuiderzeewerken rees in kringen van architecten en bouwkundigen enige twijfel rond de bekwaamheid van de Dienst Der Zuiderzeewerken om op verantwoorde wijze vorm te geven aan de kunstwerken van het Zuiderzeeproject. Architect S. de Clercq, voorzitter van de Bond van Nederlandsche Architecten en in 1919 toegetreden tot de Zuiderzeeraad, verwoordde deze reserves reeds in 1922. Hij bracht de discussie over de vormgeving van de polder op gang met een nota aan de Zuiderzeeraad. Hierin stelde hij de esthetische vormgeving van de Zuiderzeewerken aan de orde. De Clercq hield in zijn nota een warm pleidooi voor een aansprekende vormgeving van de grote kunstwerken in het Zuiderzeeproject. Hij constateerde dat Nederland bij de vormgeving van grote werken een achterstand had opgelopen ten opzichte van het buitenland. Van de Dienst Der Zuiderzeewerken verwachtte hij weinig initiatieven op dit terrein. Het optreden van De Clercq zou er mede toe leiden dat Roosenburg uiteindelijk werd aangezocht voor het vormgeven van de gemalen Lely en Leemans. Ook de vormgeving van de heftorens van de grote sluizencomplexen in de Afsluitdijk werd aan hem overgelaten. In het 'Driemaandelijksch Bericht' van januari 1928 wordt hiervan in ambtelijke taal mededeling gedaan: "Aan het uitwerken van de ontwerpen voor de bemalingsgebouwen werd voortgewerkt onder voorlichting, voor zover het bouwkundig gedeelte betreft, van den hiertoe in overleg met den aesthetischen adviseur door den Minister van Waterstaat aangewezen architect ir. D. Roosenburg." De bouw Het bouwwerk De werkzaamheden voor gemaal Lely begonnen met de aanleg van de bouwput. Toen deze begin 1928 klaar was en op 20 maart van dat jaar droogviel, begon men vrijwel onmiddellijk met de bouwwerkzaamheden. De Amsterdamse aannemingscombinatie N.V. Aannemingsmaatschappij voorheen Hillen & Roosen en Betonbouw "Trio" schreef destijds met het laagste bedrag in op Bestek nr. 48. Dit bestek had betrekking op de onderbouw van het gemaal en werd uiteindelijk gegund voor een bedrag van 205.600 gulden. De eerste paal werd op 6 april 1928 geslagen en vijf maanden later zaten alle 1500 palen in Wieringermeerbodem. Aangezien het werk aan de onderbouw twee maanden eerder werd opgeleverd dan voorzien (premie van f 20.000,- voor de aannemer!) werd in verband met een snelle afbouw van het gemaal de opdracht voor de bovenbouw "uit de hand" aan dezelfde aannemingscombinatie gegund. De bouwwerkzaamheden aan het gemaal werden eind 1929 afgerond. In december van dat jaar begon men met het wegbaggeren van de dijk rondom de bouwput. Op 5 en 6 februari 1930 vond volgens een mededeling in het Driemaandelijksch Bericht "(...) eene uitvoerige beproeving der installatie plaats op grond van de uitkomsten, waarvan de installatie als voor de eerste maal opgeleverd werd aanvaard." Op 10 februari 1930 wordt het gemaal in werking gesteld en als postume hulde aan de inmiddels overleden promotor van de Zuiderzeewerken tot "Gemaal Lely" gedoopt. Het leegmalen van de Wieringermeer nam met de ingebruikneming van gemaal Lely een directe aanvang. De technische installatie De machine-installatie van het gemaal bestaat in hoofdzaak uit drie geheel identieke pompaggregaten, elk bestaande uit een centrifugaalpomp met verticale as. Deze as is direct gekoppeld aan een regelbare (asynchrone) elektromotor van 3000 volt. Voor de stroomvoorziening werd destijds een bovengrondse 50.000 volt hoogspanningsverbinding, dubbelcircuit, vanuit Oterleek naar Medemblik gebouwd. In het gemaal werden drie 50/3 kV-transformatoren geplaatst om de spanning te reduceren naar 3000 volt. De Nederlandsche Fabriek van Werktuigen en Spoorwegmateriaal (Werkspoor Amsterdam) leverde de pompinstallatie. De toen geleverde pompen hadden een normale capaciteit van ca. 400 m3 per minuut bij een opvoerhoogte van 6 m en 107 omwentelingen per minuut. De levering van de elektrotechnische installatie werd door Werkspoor opgedragen aan: N.V. Electrotechnische Industrie, voorheen Willem Smit & Co., te Slikkerveer. Om te komen tot de optimale vorm van pomp en waaier zijn indertijd uitvoerige modelproeven verricht in het toen reeds bestaande Waterloopkundig Laboratorium te Delft. De pompen zijn vervolgens geheel naar deze modellen geconstrueerd. Opvallend was daarbij, dat voor het leegmalen van de Wieringermeer de pompwaaiers een andere vorm (minder schoepen en andere schoepvorm) hadden dan de waaiers voor regulier gebruik. In 1988 is de bemalingsinstallatie aangepast. Hierbij werden de elektromotoren vervangen door de (toendertijd) moderne ASEA-elektromotoren. In 2022 is het gemaal wederom aangepast: de elektromotoren zijn vervangen door magneetmotoren met toerenregeling, terwijl de pompwaaiers zijn vervangen door visvriendelijke waaiers, die een capaciteitsuitbreiding naar driemaal 524 m3/min (was 425 m3/min) realiseren en vissen ongeschonden door de pompen laten gaan. Architectonische uitvoering en waardering In het 'Provinciaal Monumentenregister Noord-Holland' wordt gemaal Lely aangemerkt als een bouwwerk van algemeen belang vanwege de architectonische waarde. Mede omdat het een gaaf architectonisch voorbeeld is van een groot waterstaatkundig werk in gewapend beton. De architectonische kenmerken van gemaal Lely zijn af te leiden uit de stijl waarin het bouwwerk werd vormgegeven. Het exterieur sluit nauw aan bij de architectuurstroming van de Nieuwe Zakelijkheid vanwege de blokvormige witte betonnen bouwvolumes. Deze vormgeving lijkt te zijn bepaald door de functie van het gebouw. Daarnaast zijn er andere, meer monumentale, invloeden verwerkt zoals blijkt uit de symmetrie en ritmering van de gevels. Qua stijlkenmerken staat gemaal Lely helemaal op zichzelf. Het exterieur van het bouwwerk roept evenwel een vergelijking op met Dudoks definitieve ontwerp van het Hilversumse stadhuis van 1924. Hoewel dat gebouw niet in beton uitgevoerd is, vertonen verspringende bouwvolumes, schaal, maatvoering en robuustheid grote overeenkomsten met de schepping van Dirk Roosenburg. Ook het door Dudok in 1928 ontworpen Nederlandse studentenhuis op de Cite Universitaire in Parijs roept duidelijke stijlovereenkomsten op met gemaal Lely. Het is daarom niet zo vreemd dat het ontwerp van gemaal Lely vaak aan Dudok en niet aan de minder bekende Roosenburg wordt toegeschreven. Hoewel Roosenburg gevoelig bleek voor de zakelijkheidsgedachte ging hij nooit zover door te veronderstellen dat uit het zuiver en alleen voldoen aan de in de opdracht gestelde utilitaire eisen de schoonheid van het object min of meer vanzelf zou ontstaan. Hij liet zich bij het ontwerpen van gebouwen voornamelijk leiden door een praktische instelling. Over de vraag van de vormgeving wilde hij zich pas buigen nadat hij de in de opdracht gestelde utilitaire eisen grondig kende. Goed bouwen in technische en praktische zin was voor Roosenburg belangrijker dan mooi bouwen. Hij hield daarmee vast aan traditionele beginselen. Externe link Gemaal Lely op gemalen.nl Zuiderzeewerken Lely Rijksmonument in Hollands Kroon Bouwwerk in Hollands Kroon


source: wikipedia

text: Grunge is een naam voor Amerikaanse gitaarrock die in de late jaren tachtig ontstond in Seattle in de Verenigde Staten. Grunge kwam voort uit de noise rock en alternatieve rock en koppelt de strakke eenvoud van de punk en indierock aan het overstuurde gitaargeluid van de heavy metal. Het begin Grunge ontstond in Seattle halverwege de jaren tachtig vanuit de noise- en indierockscene, waarin Neil Young met zijn Crazy Horse als voorbeeld dienden evenals de indierock van de oostkust met als sleutelbands Pixies, Dinosaur Jr. en Sonic Youth, welke laatste ook in een later stadium vooral in zakelijk en autonoom esthetisch een sleutelrol zou spelen in veel opvolgende platencontracten over de inspraak van het label over de muziek van onder andere Nirvana. De eerste golf van grungegroepen uit Seattle bestond uit groepen als The Melvins, Mudhoney, Green River, Malfunkshun, The Wipers en Soundgarden. Malfunkshun en Green River fuseerden en stichtten de band Mother Love Bone. Deze bands waren slechts bekend bij een klein publiek. Na de dood van Mother Love Bone zanger Andrew Wood werd er een tributeband opgericht met Eddie Vedder, Chris Cornell en de leden van Mother Love Bone, deze werd Temple Of The Dog genoemd, naar een nummer van Mother Love Bone. Uit dit project ontstond uiteindelijk Pearl Jam. Begin jaren negentig heeft Sonic Youth een leidersrol binnen de grungebeweging. Deze rol werd snel overgenomen door Nirvana, maar ook hierin had Sonic Youth een groot aandeel, want zij zorgden ervoor dat Kurt Cobain met zijn band een contract kon tekenen bij een grote platenmaatschappij, die voldeed aan vrij strikte, door Geffen Records gestelde voorwaarden. De invloed van grunge en dan vooral de nalatenschap van Kurt Cobain in het bijzonder, klinken nog steeds door in de hedendaagse popmuziek. Sonic Youth nam Nirvana mee als voorprogramma en, belangrijker nog, introduceerde de band bij DGC, een groot label, eigendom van David Geffen. Door deze deal kon niets de opmars van Nirvana in de weg staan, maar ook de muziek van Sonic Youth uit die periode (grofweg 1990-1995) is makkelijk in te passen tussen alle grungealbums van onder andere Nirvana, Pearl Jam en Soundgarden. De tweede golf, waarvan Nirvana en Pearl Jam de belangrijkste vertegenwoordigers waren, brak wel wereldwijd door. Bands als Dinosaur Jr., Buffalo Tom, Lemonheads, Smashing Pumpkins, die al enkele albums hadden uitgebracht voor de wereldwijde opkomst van de grunge, werden meegezogen in de belangstelling. Hoogtepunt en neergang Nirvana's album Nevermind (1991) wordt over het algemeen gezien als het hoogtepunt van de grunge. Dankzij het commerciële succes van Nirvana groeide grunge in de vroege jaren negentig uit tot een rage. Dit was voor een deel te danken aan de toestand die destijds in de platenindustrie heerste: traditionele inkomstenbronnen als Michael Jackson en Madonna vroegen destijds zulke astronomische voorschotten voor nieuwe albums dat de relatief lage investering in een aantal nieuwe grungebands voor platenmaatschappijen veel interessanter was. Zo kregen tientallen nieuwe acts de kans om door te breken. Nirvana, Pearl Jam, Soundgarden en Alice in Chains waren de belangrijkste vertegenwoordigers. Met name de eerste bands scoorden enkele grote hits, en hadden vele, vooral jeugdige, fans. Sub Pop was het bekendste platenlabel. Ook andere grote rockbands uit deze tijdsperiode, zoals Smashing Pumpkins en Stone Temple Pilots, kenden sterke grunge-invloeden. In Europa volgde kort na het uitkomen van Nevermind, Radiohead met hun grungehit Creep. Riot grrrl was de feministische zijstroming van de grunge, die begin jaren negentig tegelijkertijd opkwam, vertegenwoordigd door bands als L7, Babes in Toyland, Free Kitten en Hole. De laatste was de band van Courtney Love, de vrouw van Kurt Cobain. De zelfmoord van Kurt Cobain, de leadzanger van Nirvana was een keerpunt voor het genre. Soundgarden lag met zichzelf in de knoop door drankproblemen. Het ging steeds slechter met Alice in Chains, met in het bijzonder de gezondheid van frontman Layne Staley, die uiteindelijk stierf in 2002 (op exact zelfde dag als Kurt Cobain), door een overdosis en zo een (voorlopig) einde maakte aan het bestaan van de groep. Alleen Pearl Jam en de nieuwe groep van Nirvanadrummer Dave Grohl, Foo Fighters, bleven populaire acts bij een groot publiek. Postgrunge Postgrunge kwam al snel na het overlijden van Kurt Cobain op. Bands uit deze stroming hebben muzikaal gezien grote grunge-invloeden. Waar grunge geënt was op de alternatieve underground van de jaren tachtig, was postgrunge weer geïnspireerd door de mainstream grunge en had daardoor een minder brede sound. De eerste golf van postgrungegroepen werd aangevoerd door Bush, Candlebox en Matchbox 20. Aan het begin van het nieuwe millennium volgde een tweede golf postgrungegroepen, die het genre weer enigszins uit het slop trokken. De belangrijkste vertegenwoordigers hiervan waren Creed, Nickelback, 3 Doors Down en Puddle of Mudd, die verschillende singles in de hitlijsten kregen. 21e eeuw In de 21e eeuw bestaan er nog altijd enkele bekende grungegroepen, waarvan het immer nog bestaande Pearl Jam de belangrijkste is. Ook bands als The Melvins en Mudhoney zijn nog steeds actief, en enkele bands, zoals Alice in Chains en Soundgarden, zijn herenigd. Green River gaf in juli 2008 in Seattle een reünieconcert. Mode Zoals het een poprage betaamt, leverde ook de grunge een aantal stijlelementen in het modebeeld op. In navolging van de artiesten maten grungeliefhebbers zich zelf bij elkaar gezochte, vaak tweedehands kleding aan, zoals oude jarenzeventigkleding, maar vooral geruite houthakkersoverhemden (flanellen shirts), kapotte spijkerbroeken en wijde flodderbroeken, niet te kort en vettig haar, een ongeschoren kin, een wollen muts, en schoenen van het merk Converse (de zogenaamde ’Chuckies’ All Stars, de lage soort) of Dr. Martens. Later kwamen de verschillende bandshirts ook in trek bij de fans, liefst vaal en versleten tot op de draad. Deze stijl was later ook op verschillende catwalks en in collecties van bekende modeontwerpers te ontdekken. Dit maakte dat het een trend werd, en niet meer alleen tot grungefans hoorde. Tijdlijn Bronnen


text: Geofictie is het ontwerpen van fictieve geografische eenheden zoals steden, landen of planeten. Schrijvers en ontwerpers van boeken, films, computerspellen in de genres sprookje, sciencefiction en fantasy wagen zich meer dan eens aan geofictie. Op sommige scholen wordt gewerkt met geofictie als economieproject. Sommigen doen dat uit onvrede met de bestaande wereld en creëren een utopische droomwereld, of op zijn minst een voorkeurssamenleving. Anderen zijn eerder gefascineerd door de bestaande wereld en verwerken interesses voor bijvoorbeeld kaarten, taal, muziek of spoorwegen in hun eigen landen. In geofictie kunnen alle mogelijke interesses samenkomen, en geofictie wordt daarom wel een 'meta-hobby' genoemd. Sommigen zien geofictie als een vorm van kunst. Geofictici, beoefenaars van geofictie, ontwerpen dienstregelingen, maken talen (zie bijvoorbeeld Wenedyk; zie verder Lijst van kunsttalen), tekenen kaarten, schrijven grondwetten en beschrijven de ontwikkelingen in hun land. Invalshoeken Sommige geofictici benadrukken vooral het spelelement, dat aanwezig kan zijn als geofictie niet solistisch, maar met anderen samen wordt beoefend. Interactieve geofictie komt juist de laatste jaren, onder invloed van het internet, meer in zwang. Dergelijke interactieprojecten kunnen humoristisch en parodiërend van toon zijn, maar ook serieus; soms worden uit interactieprojecten politieke inzichten verkregen. Opvallend is dat veel mensen die geofictie actief praktiseren uit de meest uiteenlopende disciplines voortkomen en geofictie gebruiken als instrument om hun kunde te toetsen. Zo kennen wij diplomaten die geofictie bedrijven om in aanraking te komen met de meest extreme geopolitieke situaties en taalkundigen die imaginaire talen ontwikkelen om hun kunde te toetsen wat betreft de finesses van de ingewikkelde structuren die talen en verwante dialecten kenmerken. In de bedrijfswereld wordt geofictie steeds vaker gebruikt om allerlei emoties en processen binnen organisaties visueel te maken, als instrument voor teambuilding en bedrijfsanalyse. Geofictie voor het bedrijfsleven is uitermate geschikt om op een open manier consensus te kweken voor gevoelige veranderingsprocessen. De combinatie van een leerzaam horizontaal proces, een creatieve setting vol met humor en een aanpak waarin het resultaat op een speelse manier boven komt drijven geeft een extra dimensie bovenop klassieke brainstorm/coaching-methodes zoals: Mindmapping en Brown-paper sessions. De geofictie sessies leiden tot het vergaren van nieuwe inzichten, meer transparantie en een uniek, reflectief oriëntatie- en navigatie-instrument dat gebruikt kan worden voor interne en externe communicatie. Voorbeelden Een van de bekendste fictieve werelden is de wereld van Midden-aarde van J.R.R. Tolkien, zoals hij deze beschreef in zijn boeken De Hobbit en In de ban van de ring. Tolkien werkte niet alleen de talen en mythologie van zijn wereld uit, maar vervaardigde ook, soms zeer gedetailleerde, kaarten. Ook de boekseries Dune van Frank Herbert en The Hitchhiker's Guide to the Galaxy van Douglas Adams bevatten veel verzonnen planeten en werelden. Tolkien en Adams werden bekend met een zeer fantastische geofictie, waarin buitennatuurlijke wezens een belangrijke rol hadden. Niet alle geofictici zouden aldus te werk gaan; voor velen blijft het wetenschappelijke, 'realistische' karakter een hoofdrol spelen. De Nederlander Rolandt Tweehuysen is zo bekend geworden met zijn boeken en lezingen over Spokanië, een fictief land dat echt zou kúnnen bestaan en waar zelfs hele reisgidsen voor geschreven zijn. Geofictie kan ook gebruikt worden om de bestaande wereld te parodiëren. Bekend zijn in dit subgenre de verhalen van Jonathan Swift en Terry Pratchett. Ook utopieën en dystopieën als in de werken van Thomas More, George Orwell en Ferdinand Bordewijk (Blokken) kunnen gezien worden als geofictie. Recentere voorbeelden zijn de humoristische reisgidsen over de bedachte landen Molvanië, Phaic Tan en San Sombrèro die elk een parodie zijn op een bepaald (sub)continent op aarde. Ook in kinder- en jeugdliteratuur komt geofictie veelvuldig voor. Binnen de Nederlandse kinderliteratuur genieten vooral de werelden van Thea Beckman, Tonke Dragt en het land Katoren in Koning van Katoren evenals Berg-en-Dal in De kloof van politicus-schrijver Jan Terlouw bekendheid. Het Genootschap voor Geofictie In Nederland bestaat een vereniging voor mensen die zich bezighouden met geofictie. Onder de naam "Genootschap voor Geofictie" houdt de vereniging zich onder andere bezig met het onder de aandacht brengen van de hobby geofictie en het samenbrengen van geofictici. De vereniging werd op 28 oktober 1984 opgericht op initiatief van Theo Balvers en telt momenteel circa 50 leden. Elk jaar worden er twee kringbijeenkomsten gehouden (in voorjaar en najaar). Het clubblad Fantas verschijnt elk kwartaal. Zie ook Kunsttaal Micronatie Utopie Externe links Website Genootschap voor Geofictie ! ! Recreatie


text: Het Gotische alfabet is het alfabet dat door Wulfila gebruikt is bij de vertaling in de 4e eeuw van de Bijbel in het Gotisch. De oorsprong is controversieel, maar de meeste geleerden menen dat het voornamelijk van het Griekse alfabet afgeleid is, misschien met enige invloed van het Latijnse schrift en het runenschrift. Het Gotisch werd voor Wulfila waarschijnlijk in runentekens geschreven. Het dubbele gebruik van de tekens, zowel voor een letter als voor een cijfer, heeft taalkundigen geholpen bij de reconstructie van het Gotisch alfabet: de cijferwaarden bleken uit teksten en de cijferopeenvolging liet daarmee de volgorde van de tekens zien. Zo werd bevestigd dat die volgorde zo veel mogelijk overeenkwam met die van het Griekse alfabet. De voornaamste bron van teksten in het Gotisch zijn de teruggevonden fragmenten van de Gotische Bijbel. Het alfabet zag er als volgt uit: Alfabet Gotisch


text: Niels Wilhelm Gade (Kopenhagen 22 februari 1817 – aldaar, 21 december 1890), in zijn land algemeen aangeduid als Niels W. Gade, was een Deens componist, violist en dirigent. Hij trouwde in 1852 met Emma Sophia Hartmann, dochter van de componist Johan Peter Emilius Hartmann (1805-1900) en zuster van de componist Emil Hartmann (1836-1898). Nadat zij in 1855 gestorven was, hertrouwde hij in 1857 met Mathilde Staeger. Levensloop Jeugd Niels W. Gade werd geboren in Kopenhagen en kreeg vioollessen van zijn vader, die instrumentenmaker en later viool- en gitaarbouwer was. Pas vanaf zijn vijftiende was er geld om elders lessen te volgen en een jaar later trad hij voor het eerst als solist op. Als violist kreeg hij een aanstelling bij de Hofkapel. Met componeren begon hij enige tijd later. Als componist was Gade autodidact. Zijn opus 1 is de ouverture Efterklange af Ossian (1840), waarmee hij in Kopenhagen een eerste prijs in een compositiewedstrijd won en die zijn meest uitgevoerde werk zou blijven. Het ontstond in een periode waarin Schotse onderwerpen in de muziek hevig in de mode waren (vergelijk Ludwig van Beethoven en Felix Mendelssohn Bartholdy). Koning Christian VIII beloonde de jonge componist met een beurs, waardoor hij naar Duitsland en Italië kon reizen. Leipzig Spoedig volgde de eerste van zijn acht symfonieën, die men in Kopenhagen niet wilde uitvoeren, maar die zeer gunstig werd ontvangen door Mendelssohn, toen dirigent van het Gewandhausorchester in Leipzig. Het werk werd aan Mendelssohn opgedragen en die dirigeerde in 1843 de première in Leipzig. Ook Robert Schumann prees de Deen en sloot vriendschap met hem. In 1844 werd Gade aangesteld als tweede dirigent van het Gewandhausorchester en ging hij doceren aan de Muziekacademie van Leipzig. Die stad kon in die jaren worden beschouwd als de muzikale hoofdstad van de Duitse landen. Gade kreeg er erkenning als de briljante minstreel uit het noorden. In 1847 volgde hij Mendelssohn na diens plotselinge dood op als chef van het Gewandhausorchester, waardoor zijn internationale roem snel steeg. Kopenhagen In 1848 was Gade door politieke ontwikkelingen - tussen Pruisen en Denemarken was de Eerste Duits-Deense Oorlog uitgebroken om de Sleeswijk-Holsteinse kwestie - genoopt naar Denemarken terug te keren. Daar kreeg hij in 1850 de leiding van de Musikforeningen te Kopenhagen en ging hij allengs meer centrale functies in het Deense muziekleven bekleden (waaronder in 1861 aan het Koninklijke Hof). Hij speelde een sleutelrol in de opbloeiende Deense muziek, was organist en dirigeerde Deense premières van onder meer de Matthäus-Passion en Beethovens negende symfonie. Ook gaf hij les - aan onder meer Halfdan Kjerulf, Victor Bendix en Asger Hamerik - en schreef hij kritieken. Vanaf 1876 kreeg hij een koninklijk pensioen. Op 21 december 1890 overleed Gade te Kopenhagen. Werken Naast de genoemde acht symfonieën (waarvan de eerste en de vierde als de sterkste gelden en de vijfde een pianopartij heeft) schreef Gade een vioolconcert, liederen, ouvertures, piano-, orgel- en kamermuziek. Opera ontbreekt in zijn overigens veelzijdige oeuvre. Koorballaden vormen een opvallend onderdeel van zijn werk. Dit verhalende, seculiere oratorium werd in de negentiende eeuw een buitengewoon populair genre, gegeven de opkomst van de burgerlijke muziekbeoefening die tot de oprichting van diverse koren leidde. Van de zes meest uitgevoerde koorballaden van die tijd was er een van Gade: Elverskud (Erlkönigs Tochter, 1854), naar de noordse legende, waarvan Gades verklanking - ondanks de Deense tekst - direct in heel Europa populair werd. Het is ook de enige van de zes die tot op heden repertoire heeft gehouden (de overige zijn vier werken van Schumann en Schön Ellen van Max Bruch, destijds de nummer één, maar al deze stukken zijn vrijwel vergeten. Gades vele andere koorballaden delen dat lot). Stilistisch staat Gade onder duidelijke invloed van Mendelssohn en in mindere mate Schumann en Johannes Brahms. Zelf heeft Gade op zijn beurt de componisten van zijn eigen land en van heel Scandinavië beïnvloed, zoals Edvard Grieg. De aanvankelijk grote invloed van de Scandinavische folklore op zijn thematiek nam later af ten gunste van een internationalere, in de praktijk vooral Duitse stijl. Hij nam zelfs een sceptische houding aan tegenover de nationaal-romantische school. Andersom keerde Grieg, die steeds meer streefde naar een nationale Noorse muziek, zich tegen "het slappe scandinavisme van Niels Gade". Critici waarderen tegenwoordig vooral zijn vroege werk, dat oorspronkelijker is dan het latere. Het geldt als lyrisch, melodisch en door en door romantisch. Oeuvre van Niels Gade Een selectie: Kirken er som Himmerige, 1839 ouverture Efterklange af Ossian (Echo's van Ossian) op. 1, 1840 Symfonie nr. 1 op. 5 Paa Sjølunds fagre sletter, 1842 Schotse ouverture I Højlandene (In de Hooglanden) op. 7, 1844 strijkkwintet in e op. 8, 1845 symfonie nr. 2 in E op. 10, 1843 O du, der du die Liebe bist, 1846 Comala op. 12, koorballade naar Ossian, 1846 Symfonie nr. 3 in a op. 15, 1847 Reiter-Leben op.16, 1848 oktet voor strijkers in F op. 17, 1848 10 Aquarellen (piano solo) op. 19 , 1848-1849 Vexelsang for chor og orchester (1850) Symfonie nr. 4 in Bes op. 20, 1851 Frühlingsphantasie op. 23, koorballade, 1852 symfonie nr. 5 in d op. 25, 1852 Elverskud op. 30, koorballade, 1854 symfonie nr. 6 in g op. 32, 1857 Mindefest over Professor N.P.Nielsen, cantate, 1860 ouverture Hamlet op. 37, 1861 ouverture Michel Angelo op. 39, 1861 Fantasiestücke für Clarinette und Pianoforte op. 43, 1864 sextet voor strijkers in Es op. 44 Symfonie nr. 7, op. 45, 1865 symfonie nr. 8 in b, op. 47, 1871 Kalanus op. 48, koorballade, 1869 Zion op. 49, cantate 1874 Korsfarerne (De Kruisvaarders) op. 50, koorballade, 1866 En sommerdag paa landet op. 55, orkestsuite, 1879 concert in d voor viool en orkest op. 56, 1880 Psyche op. 60, cantate, 1882 strijkkwartet in D op. 63, 1889 Baldurs Drøm, koorballade, 1858 (postuum uitgegeven) Zie verder Oeuvre van Niels Gade Externe link 19e-eeuws componist Deens componist Deens violist Deens dirigent


text: Dit artikel behandelt de geschiedenis van het bibliotheekwezen van de oudheid tot het heden. Oudheid Bibliotheken bestonden al in het oude Soemer en oude Egypte. De latere Assyriërs en Babyloniërs legden ook bibliotheken aan waarvan gedeeltes zijn teruggevonden en vertaald. De bibliotheken waren in de oudheid bijna uitsluitend tempelbibliotheken waar nieuwe 'geestelijken' lezen, schrijven en het beheer van koninklijke en tempel-organisaties leerden. Deze bibliotheken bestonden uit rekken met kleitabletten. Meestal stond op het tablet een verwijzing in welk rek het thuishoorde. Een beroemde bibliotheek met kleitabletten is die van Ebla, die in vlammen is opgegaan. Daarbij werden de tabletten gebakken tot vrijwel onverwoestbare bakstenen die nog uitstekend te lezen zijn. In Egypte schreef men meestal op papyrus, gemaakt van stengels van het langs de Nijl overvloedig aanwezige papyrusriet. Overigens is het waarschijnlijk dat men in Mesopotamië en andere plaatsen ook op papyrus en dergelijke schreef maar daarvan is niet veel teruggevonden omdat papyrus veel vergankelijker is dan kleitabletten. In de Griekse oudheid begonnen filosofen privébibliotheken aan te leggen. Vermaard waren de verzamelingen van de staatsman Solon en de filosoof Aristoteles. In Carthago, Fenicië en het Perzische Rijk waren grote bibliotheken in de belangrijkste steden maar de meeste werden verwoest tijdens oorlogen en stadsbranden zoals bij de verwoesting van Carthago bij de Derde Punische Oorlog. Volgens enkele passages in de Bijbelboeken koningen en kronieken hielden ook de Israëlieten (nu verloren gegane) bibliotheken-archieven in stand bij de Joodse tempel en/of het koninklijk paleis in Jeruzalem waar geschiedenis-, bevolkings- en handelsgegevens werden bewaard. Vanaf de hellenistische periode kwamen er openbare bibliotheken. De voornaamste waren deze van Alexandrië en Pergamon. Begunstigd door hun rivaliserende heersers, torenden ze boven de andere bibliotheken uit. Tijdens de bloeitijd van het Romeinse Rijk waren er in de belangrijkste steden bibliotheken. Rome kreeg haar eerste openbare bibliotheek in de 1e eeuw v.Chr. Marcus Varro, die een verhandeling Over de bibliotheken had geschreven, kreeg van Julius Caesar de opdracht er een op te richten, maar Caesars dood verhinderde dat. Enige tijd later realiseerde Asinius Pollio het plan in de tempel van de Vrijheid. Er was een afdeling Grieks en een afdeling Latijn. De Romeinen stelden zich dus niet tevreden met vertalingen, maar maakten uit nationale trots de twee afdelingen wel even groot, al was de Griekse literatuur veel omvangrijker. Dit tweeledige model kreeg navolging in de nieuwe bibliotheken die werden geopend om de groei van de boekproductie bij te houden. Keizer Augustus stichtte bibliotheken op de Palatijn en in de Porticus van Octavia, en na hem volgden Tiberius en Vespasianus zijn voorbeeld. De grootste en meest luxueuze kwam in 112 op het Forum van Trajanus. Zoals haar voorgangers was ze versierd met busten van grote schrijvers, die zo werden gecanoniseerd. Vanaf de 2e eeuw werden leeszalen ingericht in badhuizen. Dit bracht het lezen naar alle hoeken van het rijk en zorgde ook voor een verbreding van de leescultuur, omdat de populaire setting de drempel verlaagde. Na het baden in de thermen kon men zich ontspannen met het lezen van literatuur. De Romeinse keizers bleven investeren in Alexandrië en Pergamon, en schonken ook Athene in de 2e eeuw een nieuwe bibliotheek. Een tweede werd bekostigd door een lokale weldoener. Ook de Bibliotheek van Celsus was een privaat initiatief tot algemeen nut. Het westen van het rijk was heel wat minder goed bedeeld (op Rome zelf na, dat 29 bibliotheken telde in 350). Bijzonder is de verkoolde bibliotheek, bewaard uit het in 79 n.Chr. bedolven Herculaneum. Voor Carthago bestaat textueel bewijs en voor Timgad archeologisch. Vermoedelijk waren toch ook in veel kleinere steden bibliotheken aanwezig. Vooral Marseille stond bekend als een centrum van beschaving, waar ook veel Romeinen en geromaniseerde autochtonen uit de Lage Landen zich verder bekwaamden in studie van bijvoorbeeld de Griekse en Latijnse literatuur. Tijdens en na de Grote Volksverhuizing werden veel bibliotheken verwoest zodat in Europa veel kennis verloren ging. Alexandrië De beroemdste bibliotheek van de oudheid was de bibliotheek van Alexandrië die in de hellenistische periode in Egypte werd gesticht. De Egyptisch-Griekse dynastie der Ptolemaeën wilde deze verzameling compleet maken, dat wil zeggen dat zij van alle hun bekende boeken een kopie wilden hebben. Een bekend verhaal is dat elk schip dat aanmeerde in de haven zijn boeken moest afgeven aan de bibliotheek. Dit werd dan gekopieerd en het origineel werd in de Alexandrina bewaard. De reizigers moesten zich tevreden stellen met de kopie. Van de Alexandrina zijn geen overblijfselen. Hoe deze bibliotheek aan zijn definitieve eind kwam is nog steeds een strijdpunt onder historici. Er zijn verschillende versies hierover in omloop. Al in de Romeinse tijd is er een brand geweest, en toen in de 7e eeuw de moslims kwamen oordeelde kalief Omar dat als deze boeken hetzelfde vertelden als de Koran, ze overbodig waren. Als de boeken iets anders zeiden waren ze onjuist. De boeken - meest papyrusrollen - werden dus, althans volgens deze omstreden legende, vernietigd. Maar hoogstwaarschijnlijk was er tegen het eind van de 4e eeuw al niet veel meer over van de bibliotheek. Er zijn ook enkele passages bekend van oude kroniekschrijvers die erop lijken te wijzen dat een flink deel van de bibliotheek naar Constantinopel verscheept werd nadat deze stad de hoofdstad van het (Oost)Romeinse rijk werd. Middeleeuwen In de islamitische wereld bouwde men doorgaans voort op de traditie van voorafgaande culturen. Zo ontstonden al vroeg nieuwe bibliotheken in Caïro, Bagdad, Kairouan, Granada en Córdoba. De oudste nog functionerende bibliotheek ter wereld bevindt zich in de Al-Qarawiyyinmoskee in Fez in het huidige Marokko. Deze werd in 859 gesticht door Fatima El-Fihriya. In Europa was de belangrijkste bibliotheek deze van Constantinopel. Verder waren er in Europa eigenlijk alleen kloosterbibliotheken van enige betekenis. In de Middeleeuwen werden opnieuw enige seculiere (niet-kerkelijke) bibliotheken gesticht die onderdeel waren van de nieuwe universiteiten in Parijs, Genua en Venetië. Veel in Europa verloren gegane kennis kwam via Constantinopel en de Arabieren weer terug naar het noorden. In de Renaissance verspreidde zich allengs weer een intellectuele sfeer over West-Europa. De pausen richtten eind 15e eeuw de Biblioteca Apostolica Vaticana op. Een zeer belangrijke uitvinding uit de late middeleeuwen was de drukpers die ervoor zorgde dat kennis zich voortaan snel kon verspreiden over een groot gebied en zo ook niet meer snel verloren kon gaan. Voorheen bestond van weinig gelezen werken de totale oplage meestal uit maar enkele tientallen exemplaren of zelfs maar een enkel handschrift. Zo is dan ook het overgrote deel van de antieke literatuur voor altijd verloren gegaan als het laatste afschrift van een boek uiteindelijk verdwenen was door slijtage, brand, diefstal of vandalisme. Door de boekdrukkunst werden van de meeste geschriften oplages van minstens enkele honderden stuks gemaakt zodat de kans op verloren gaan veel kleiner werd. De steeds ingewikkelder maatschappij bevorderde de geletterdheid van steeds meer mensen en hierdoor werd de potentiële markt voor boeken steeds groter. Hierdoor ging de ontwikkeling steeds sneller en werd de behoefte aan bibliotheken zo groot dat deze zich als een bosbrand over Europa en vervolgens over de rest van de wereld verspreidden. Nieuwe Tijd Vanaf het eind van de vijftiende eeuw tot het eind van de zestiende eeuw ontstonden in Europa de eerste universiteitsbibliotheken, stadsbibliotheken en andere openbare bibliotheken. De Stadsbibliotheek van Antwerpen ontstond in 1481 na een schenking van 41 boeken en is daarmee de oudste stadsbibliotheek van België. In Nederland is de Stadsbibliotheek van Deventer uit 1560 de oudste stadsbibliotheek. Tot de vroegste openbare bibliotheken van Europa behoren de Bodleian Library te Oxford (1602), de Biblioteca Angelica te Rome (1604), de Biblioteca Ambrosiana te Milaan (1609) en de Bibliotheca Thysiana in Leiden (1655). Vele zaken die tegenwoordig vanzelfsprekend zijn voor een universiteitsbibliotheek, werden voor het eerst in praktijk gebracht door de bibliotheek van de Universiteit Leiden, zoals de publicatie van een gedrukte catalogus (1595). Vele bibliotheken uit het bezit van vorsten werden in de 19e eeuw overgenomen door de overheid: zo kwamen bijvoorbeeld de collecties van de hertogen van Beieren terecht in de Bayerische Staatsbibliothek te München, samen met het boekenbezit van vele in 1803 opgeheven kloosters. De hofbibliotheek van de Pruisische koningen vormt de oude kern van de huidige Staatsbibliothek zu Berlin. De collecties van de hertogen van Braunschweig vormen de basis van de Herzog August Bibliothek te Wolfenbüttel. Tegen 1900 had iedere zichzelf respecterende stad in de westerse wereld een bibliotheek. De grote hoofdsteden en universiteiten hebben bibliotheken met soms miljoenen boeken in hun collecties. Vanaf het midden van de 19e eeuw begon vanuit Engeland de zegetocht van de openbare bibliotheek. Van oorsprong bedoeld om de arbeidersstand te verheffen, werd de openbare bibliotheek gaandeweg een instrument voor de democratisering van de maatschappij. Dit proces bereikte een hoogtepunt vlak na de Tweede Wereldoorlog, toen het Unescomanifest de positie van de openbare bibliotheek in een gedemocratiseerde samenleving onderstreepte. In het begin van de twintigste eeuw kwamen initiatieven van de grond om mensen in afgelegen gebieden toegang te verschaffen tot boeken. In 1905 begon in de Verenigde Staten de eerste rijdende bibliotheek. Gedurende de crisisjaren in die tijd werden de meest geïsoleerde gemeenschappen aldaar bediend door het zogenaamde Pack Horse Library Project. Nederland heeft de bibliotheekbus vanaf 1951. Heden In de huidige wereld worden de bibliotheken steeds meer centra waar vele informatiestromen samengebracht worden en beschikbaar gemaakt voor klanten. De grootste bibliotheken ter wereld, zoals de Library of Congress, de British Library, de Bibliothèque nationale de France en ook de Koninklijke Bibliotheek in Den Haag, werken samen aan het grensoverschrijdend beschrijven, ordenen en ontsluiten van miljoenen publicaties. Ook internet en andere elektronische infrastructuur en media versnellen dit proces van versmelting van informatie. Sommige onderzoekers denken dat dit proces zal leiden tot het ontstaan van een globaal brein dat ten slotte alle menselijke kennis integreert en dat overal ter wereld te raadplegen is. Dit toekomstperspectief leidt tot snelle vernieuwing van klassiek bibliotheekwerk. Zie ook Oorsprong en ontwikkeling van het boek Externe link Pack Horse Library Project, een bibliotheeksysteem in de Verenigde Staten van 1935 tot 1943, waarmee boeken te paard onder mensen in afgelegen gebieden werd verspreid. Bibliotheekwezen Bibliotheek Bibliotheek


text: Een god of godheid (geslachtsneutraal; cfr. vrouwelijk godin) is een hypothetisch bovennatuurlijke entiteit die door gelovigen als machtig, bovenmenselijk wezen wordt aanbeden en verantwoordelijk wordt geacht voor bepaalde aspecten van de werkelijkheid, dan wel voor de werkelijkheid als geheel. Goden kunnen geacht worden te leven op aarde, met name in de natuur, alsook in de hemel of nog in het onderaardse of de onderwereld. Het geloof in goden is algemeen verbreid, maar godsdiensten (waarmee vaak één of meer culturen verbonden zijn) verschillen in het aantal goden dat wordt aangenomen, de betekenis die zij eraan geven, en hun houding ten opzichte van eigen en andere god(en). De monotheïstische religies, zoals jodendom, christendom en islam, erkennen in principe slechts één god. In polytheïstische religies, zoals de Noordse of Germaanse mythologie en het hindoeïsme, zijn er vele (klassen van) goden (in India ook wel deva's genoemd, en in West- en Noordwest-Europa Asen, Alven en Wanen). Vaak worden zulke goden verbonden door een mythologische genealogie. Het hindoeïsme is echter een voorbeeld waar goden als incarnaties van elkaar gelden, zodat in feite een veelgodenverering gecombineerd kan worden met één universeel goddelijk principe dat zich in allen manifesteert. De empirische wetenschap houdt zich doorgaans niet bezig met de vraag naar het bestaan van goden, omdat metafysica buiten haar domein valt en het daarom niet-overlappende magisteria (NOMA) zouden zijn; in de filosofie en de theologie wordt hierover wel gedebatteerd. Binnen de christelijke theologie en filosofie put men zich doorgaans niet uit in definities van God, maar is het onderscheid tussen immanentie en transcendentie wel van elementair belang. Dat geldt ook voor het onderscheid tussen 'positieve theologie', die positieve uitspraken doet over wie en wat God wel is, en 'negatieve theologie', die uitgaat van de onkenbaarheid van God en alleen uitspraken wil doen over wie en wat God niet is. Een god van de gaten is een godsconcept dat slechts wordt toegepast ter verklaring van (nog) niet verklaarde verschijnselen. In dit verband wordt wel gesproken van een (niet-menselijke) intelligente ontwerper. Spinoza definieerde in de filosofie van zijn boek Ethica (1678) God radicaal anders, namelijk als het systeem van het heelal inclusief alle materie en bewustzijn. Etymologie In etymologisch opzicht zijn het woord god en zijn cognaten in andere talen (in geschreven vorm identiek aan het Engels, Gott in het Duits enz. in andere Germaanse talen) naar alle waarschijnlijkheid terug te voeren op een Indo-Europese wortel *ghu-tó (= het aangeroepene). Ook wordt het wel in verband gebracht met een werkwoord dat gieten of offeren betekende. Er is een parallel met het Oudperzische woord 'Khoda' ('God'); van belang is ook de achtergrond in het Sanskriet: het woord 'hu' betekent (onder meer) 'aanroepen'. Geloofsopvattingen over het wezen van God en goden Theologie houdt zich o.a. bezig met de studie van het wezen van de godheid. Enerzijds trachten theologen die wezenskenmerken expliciet te maken, soms zelfs te systematiseren. Anderzijds probeert men soms een persoonlijke godservaring te vangen in een theologisch of filosofisch systeem. Over het algemeen echter hebben veel theologische systemen gemeen dat ze beginnen met de notie van 'God' of 'god(en)'. Opsomming van theologische posities De verschillende theologische opvattingen zijn te groeperen en te classificeren naargelang hun positie betreffende drie fundamentele zaken: "bestaat God of bestaan goden? En zo ja, wat is hun belang of plaats in de religie?" "is God louter enkelvoudig of bestaan er meerdere goden?" "is God transcendent of immanent dan wel beide?" De antwoorden op deze drie vragen reflecteren en impliceren de verschillende posities aangaande de relatie tussen God/god(en) en de wereld enerzijds en tussen God/god(en) en de mensheid anderzijds. ̈ Agnosticisme is de visie dat we nooit met zekerheid kunnen weten of er al of niet een God of goden bestaan. Animisme is het geloof dat er geesten bestaan, die dieren, planten, landobjecten en dergelijke bezielen. Dit geloof komt over de hele wereld voor, soms in combinatie met het praktiseren van een van de grote religies, waardoor een gesyncretiseerde vorm van oude animistische tradities en de nieuwere godsdienst ontstaat. Atheïsme is de opvatting dat er geen God of goden bestaan. Deze opvatting wordt op verschillende wijzen geformuleerd. Deïsme is het geloof dat God volkomen transcendent is: God bestaat, maar behalve voor wat nodig was om de schepping tot stand te brengen grijpt Hij niet in de wereld in. Dualisme (waaronder manicheïsme), is het geloof dat er zowel een volmaakt goede God is als een tegengestelde godheid van het kwaad met evenveel macht, of dat er een dergelijke tweedeling bestaat in de wereld als geheel of binnen de menselijke ziel. Henotheïsme is een variant op het polytheïsme. Het zegt dat er vele goden zijn, maar dat een daarvan de allerhoogste is, dat de andere slechts ondergeschikt zijn en niet hetzelfde niveau van 'god-zijn' hebben. Sommige vormen van het klassieke Griekse en Romeinse polytheïsme vallen onder deze categorie, zie Griekse mythologie en Romeinse mythologie. De Noordse mythologie, met haar oppergod Odin, waaraan alle andere goden ondergeschikt zijn, valt eveneens onder het henotheïsme. Bij de Azteken was er een henotheïstische stroming met Tloque Nahuaque. Ietsisme is de moderne overtuiging dat er 'íets' is, maar dat hoeft geen god te zijn. Logisch positivisme is de opvatting dat het woord 'god' op zichzelf betekenisloos is. Monolatrisme is een bepaalde vorm van henotheïsme. De aanhangers ervan geloven in het bestaan van vele goden, maar ook dat deze goden hun macht alleen kunnen uitoefenen bij of voor degenen die hen aanbidden. Een monolatrist zou dus kunnen geloven in zowel de Egyptische goden als in de God die in de joodse Thora, de christelijke Bijbel of de islamitische Koran beschreven wordt, maar zal zichzelf slechts tot een van deze religies rekenen. De god of goden die zij aanbidden hebben invloed op hun leven; de andere god of goden niet. Monotheïsme is het geloof in één godheid. Namen voor deze godheid in diverse religies en talen zijn JHWH, God, Gott, Deo, Allah, Jumala, Bog en Brahma. Men hoeft geen christen te zijn om deze godheid God te noemen. Het monotheïsme moet niet verward worden met het zogenaamde "klassiek monotheïsme" waarbij extra eisen gesteld worden, zoals de eis dat deze ene godheid maar op één manier aanbeden of gerealiseerd kan worden. Non-theïstische religies stellen het bestaan van een god of goden niet centraal in de religieuze beleving. Het taoïsme, het boeddhisme en Advaita Vedanta (een filosofische richting binnen het hindoeïsme) zijn voorbeelden van non-theïstische religies. Non-theïstische religies dienen niet verward te worden met het atheïsme. Non-theïstische religies zijn niet tegen goden en kunnen het bestaan van goden bevestigen. Goden nemen echter wel een minder dominante plaats in, in de leer; ze zijn ondergeschikt aan concepten als bijvoorbeeld de tao, verlichting of non-dualisme. Pantheïsme is het geloof dat God volkomen immanent is; kort gezegd: dat de kosmos, het universum zelf, God is. Panentheïsme is het geloof dat God het universum bevat (immanentie), maar niet identiek is aan dat universum en het ook overstijgt (transcendentie). De kabbala, de joodse mystiek, geeft een panentheïstische kijk op het wezen van God; deze visie wordt in het chassidische jodendom vrij algemeen geaccepteerd. Ook christelijke en islamitische mystieke stromingen zijn vaak onder deze noemer te scharen. Verder is het de visie van de procestheologie en van de christelijke beweging die in de VS bekend is als de 'Creation Spirituality'. Ook de hindoegodsdiensten hebben grotendeels een panentheïstische visie op het wezen van God. Polytheïsme is het geloof in het bestaan van vele goden. Men noemt het daarom ook wel 'veelgodendom'. Polytheïsme wordt vooral aangetroffen bij natuurgodsdiensten. Theïsme is het geloof dat God zowel transcendent als immanent is; God is dus tegelijkertijd oneindig en ver boven de mensen verheven, maar tegelijkertijd in zekere zin aanwezig in de wereld en in het wereldgebeuren. Sommige mensen gebruiken het woord 'monotheïsme' om te refereren aan het geloof in een enkele God/god en gebruiken 'theïsme' om elk geloof in God/god(en) aan te duiden, dus zowel monotheïsme als polytheïsme. Veel theïsten en monotheïsten geloven behalve in God als Opperwezen ook in het bestaan van andere, minder machtige onsterfelijke wezens, maar geven hen andere namen, zoals engelen, demonen of halfgoden. Mannelijke, vrouwelijke en hermafrodiete goden Door de geschiedenis heen is er een schommelend aantal mannelijke dan wel vrouwelijke goden, sommige zijn zelfs tweeslachtig of onzijdig. De Romeinen waren ook op dat punt uiterst tolerant, zolang de openbare orde maar niet werd geschaad. Uit de mythologische verhalen en afbeeldingen van de oudste religies kan men nagaan dat machtige goden en zelfs het opperwezen als tweeslachtig of hermafrodiet werden beschouwd. Zo zijn er beelden van Indische goden met een uiterlijk dat zowel mannelijk als vrouwelijk kan worden gezien. Er is zelfs een shivabeeld waar de god letterlijk een vrouwelijke en een mannelijke helft vertoont, maar in het hindoeïsme zijn alle goden uiteindelijk incarnatie van één universele godheid. Sinds de Klassieke Oudheid is het dominante model in het echte veelgodendom dat goden 'trias'-groepen vormen: een ouderpaar met kroost. Ook de oude religie die in het noordwesten van Europa voor de kerstening gold, spreekt van hermafrodiete entiteiten die aan de schepping voorafgingen en heeft goden die hetzij zowel mannelijk als vrouwelijk zijn, hetzij in paarvorm voorkomen. Zo is er bijvoorbeeld de oude cultus van de vruchtbaarheidsgod Freyr, wiens vrouwelijke kant Freya heet. Dierlijke, menselijke, abstracte en gelijkgestelde godsbeelden Wanneer godheden worden voorgesteld als en/of gelijkgesteld met bepaalde diersoorten, waarmee ze geacht worden eigenschappen te delen, spreekt men van zoömorfisme. Wanneer goden voorgesteld worden als (super)mensen spreekt men van antropomorfisme. Beide zijn courant in het polytheïsme, en kunnen gecombineerd worden, zoals oud-Egyptische goden vaak een mensenlichaam met dierenhoofd hadden. Binnen het pantheon van één religie kunnen godheden meerdere gedaanten hebben, niet enkel door zich te 'vermommen' als mens of dier, maar zelfs doordat de ene als incarnatie van de andere geldt. In het hindoeïsme zijn zelfs alle godheden uiteindelijk incarnaties van de originele godheid. Verder kwam het vaak voor dat al dan niet verwante culturen met een vergelijkbaar polytheïsme eigen godheden gelijkschakelden met min of meer overeenkomstige uit ander pantheons. Dat gebeurde op grote schaal in de culturen van het hellenisme, vooral tussen Grieken en Romeinen, die voor de meeste goden equivalenties kenden. Godsbegrip in verschillende culturen Doorheen de tijd en verspreid over de hele wereld zijn min of meer van elkaar verschillende godsbegrippen opgedoken. Tegelijk dragen die een overeenkomstige kern in zich, het geloof in bovennatuurlijke wezens, anders dan mens en dier. Hindoeïstisch godsbegrip Doordat het hindoeïsme geen controlerend instituut kent, zoals het Vaticaan, zijn de leringen er daardoor meer divers dan in geïnstitutionaliseerde religies. Bovendien hebben het boeddhisme, het sikhisme, het jaïnisme en andere stromingen het hindoeïsme over de eeuwen heen in bepaalde aspecten beïnvloed en de diversiteit versterkt. De meeste hindoes geloven in de absolute eenheid van een transcendente en immanente God, het oneindige kosmische bewustzijn (Parama Purusha), die de schepper is van het universum en waar alle wezens ten innigste mee verbonden zijn. De meeste hindoes vereren maar één God, zoals de Brahma, Shiva of Vishnoe. Zij geloven dat andere goden incarnaties zijn van die ene God, aspecten of opvolgende fasen ervan. Sommige filosofische tradities in het hindoeïsme (zie de zes hoofdscholen van de hindoefilosofie) gebruiken het woord God op een meer onpersoonlijke manier en stellen het gelijk met filosofische concepten als 'het al', 'de waarheid' of 'het proces van oorzaak en gevolg'. Boeddhistisch godsbegrip In principe erkent het boeddhisme geen concept dat overeenkomt met het bestaan van een god als schepper van het universum. Het erkent echter wel het bestaan van goden en hemels. Alhoewel een van deze goden (de Maha Brahma) denkt dat hij de wereld geschapen heeft, stelde de Boeddha dat de Maha Brahma op dit terrein een foute visie heeft, en dat het heelal niet door een god of wezen geschapen is. Het fysieke heelal ondergaat volgens Gautama Boeddha zeer langdurige cycli van ontstaan, groei, neergang, en ondergang. Na de ondergang van het heelal ontstaat het heelal weer opnieuw. Boeddha zei dat er geen oorspronkelijk begin waarneembaar is in deze cyclus van het achtereenvolgens ontstaan en wederom ondergaan van het heelal. Er bestaan in de boeddhistische kosmos 26 verschillende hemels, waar 29 verschillende soorten goden (devas) verblijven. Wedergeboorte in een hemel wordt beschouwd als een gunstige wedergeboorte en het resultaat van het gemaakt hebben van goed karma. Wezens die in een hemel wedergeboren worden, heten goden of devas. Deze devas (of goden) leiden een gelukkig en comfortabel leven, maar worden niet als de ultieme toevlucht gezien, daar devas ook sterven en wederom geboren worden in veelal een andere conditie (mens, dier, geest, et cetera). Het beschouwen of gedenken van de goede kwaliteiten van goden of devas (Pali: devanussati) is een van de aanbevolen vormen van meditatie in het boeddhisme. Oud-Egyptisch godsbegrip In het oude Egypte beschouwde men natuurlijke en bovennatuurlijke drijfkrachten, wetmatigheden en principes die in de hele kosmos functioneren als 'netjer' (mv. netjeru). De term werd later, bij gebrek aan een betere, door de Grieken vertaald als θέος, theos. Daarom werd de term in de westerse cultuur gelijkgesteld met 'god' of 'goden'. Maar in feite was het veel ruimer en er was ook een zekere ontwikkeling van het begrip netjer gedurende de vier millennia van de oud-Egyptische cultuur. Bij de meest oorspronkelijke opvatting golden concepten zoals te vinden zijn in de zogenaamde Ogdoade van Hermopolis. 'Vergoddelijking' van dergelijke begrippen gebeurde geleidelijk aan. De Egyptische 'goden' waren niet transcendent maar immanent. Aangezien de wereld van de netjeru een reflectie was van onze wereld, waren ook niet alle netjeru gelijkwaardig. Zij waren in een hiërarchie van macht en invloed geplaatst. De wereld zoals wij die waarnemen en kennen was slechts een bijproduct van de activiteit van de netjeru. Als dingen misgingen was dat omdat een netjer verstoord of vertoornd was. Men moest daarom dagelijks de grote en kleinere rituelen volhouden om aan hen dankbaarheid te betonen en om hun gunstige invloed te bekomen. Het grootste ritueel werd door de farao voltrokken en had als oogmerk het in stand houden van de kosmische orde. Farao Achnaton nam die naam aan nadat hij tabula rasa maakte met het veelgodendom en slechts één god, de almachtige schepper Aton, erkende. Na zijn (mogelijk niet natuurlijke) dood werd zijn 'ketterse' gedachtenis meteen uit de herinnering gewist terwijl het aloude polytheïsme in ere werd hersteld. Oud-Grieks godsbegrip De Grieken geloofden dat er veel verschillende goden en andere mythische wezens bestonden. Zij waren polytheïstisch en vereerden een pantheon aan goden en godinnen. Dit polytheïsme heeft onder andere als oorzaak dat veel plaatselijke culten werden verenigd tot één panhelleense godsdienst, zoals dat ook het geval was met de Egyptische mythologie waar zij deels op steunden. Er was eveneens een sterke invoer van de Thracische en Anatolische mythologieën, waaruit een aantal godheden letterlijk zijn overgenomen. De godenverhalen werden mondeling overgeleverd, wat waarschijnlijk de reden is dat er hier en daar plaatselijke varianten en tegenstrijdige feiten opduiken. Wanneer belangrijke beslissingen moesten worden genomen vroeg men vaak om raad. Men trok naar de tempel in Delphi om een orakel, een raadgevende uitspraak van de goden, te vragen. In de Griekse wereld werden offers gebracht om de goden gunstig te stemmen of ze te bedanken. Dat gebeurde veelal op een altaar. Zo'n altaar stond in een temenos, een heilig domein, waarin soms ook een tempel stond. Een offer was vaak een landbouwproduct; een bloedgave was meestal een (gezond) dier. In mythen wordt wel verteld over mensenoffers, zoals het verhaal waarin Agamemnon zijn dochter Iphiginea offert om van Artemis een gunstige wind te krijgen om naar Troje te kunnen varen. De Griekse goden beschikten over buitengewone krachten, maar konden menselijke gestalten aannemen en vertoonden menselijk gedrag en gebreken. Er werden vaak machtsspelletjes gespeeld, en emoties als wellust, woede, vrolijkheid en jaloezie waren hen niet vreemd, reden waarom de Griekse mythen en verhalen de mensen zowel vroeger als nu blijven aanspreken. Oud-Romeins godsbegrip Het Romeins model dacht op een andere manier over de goden dan de Grieken. Zou men een Griek naar Demeter vragen, dan zou hij vertellen over het bekende verhaal van haar verdriet over Persephone, die geschaakt was door Hades. Een oude Romein zou echter vertellen dat Ceres een officiële priester had, flamen genoemd, die een junior was ten opzichte van de flamens van Jupiter, Mars en Quirinus, maar senior ten opzichte van de flamens van Flora en Pomona. De Romein zou vertellen dat Ceres hoorde bij een drietal goden van de landbouw, samen met Liber en Libera. Hij zou zelfs alle lagere goden oplepelen met speciale functies richting Ceres, zoals Sarritor (de wieder), Messor (om te oogsten), Convertor (om te vervoeren), Conditor (voor de opslag) en Insitor (voor het zaaien) en tientallen meer. De archaïsche Romeinse mythologie bestond dus niet uit verhalen over de goden, maar uit relaties tussen de goden onderling, en tussen goden en mensen. Het principe do ut des overheerst: welbepaalde offers en andere religieuze handelingen moeten tegenprestaties van de goden 'verdienen'. De politiek is nauw verweven met de staatcultus, waarin later de vergoddelijkte keizers een cruciale ereplaats innemen tot de kerstening de rollen omkeert. De oorspronkelijke godsdienst van de vroege Romeinen werd later gewijzigd door toevoeging van talloze, zelfs conflicterende, geloven in latere tijden. Ook door het opnemen van een grote hoeveelheid Griekse mythologie, waardoor alle Griekse goden een Romeinse naam kregen. Het weinige wat bekend is van de vroege Romeinse mythologie is niet afkomstig uit berichten uit die tijd, maar van latere schrijvers, die probeerden de oude tradities te behouden, zoals de geleerde Marcus Terentius Varro uit de 1e eeuw v.Chr. Andere klassieke schrijvers, zoals de dichter Ovidius werden sterk door de hellenistische modellen beïnvloed. In hun werken vulden zij gaten in kennis op met elementen uit het Griekse godsgeloof. Noords of Germaans godsbegrip In de Noordse of algemeen Germaanse mythologie die tot aan de kerstening in het grootste gedeelte van Europa gold, werd een god beschouwd als een regulerende drijfkracht: Oudnoords regin, gen. pl. ragna = heersende macht. Deze krachten en machten doordringen de hun toebedeelde plaatsen in de 9 werelden, maar beïnvloeden ook de menselijke psyche. Onder de categorie van drijfkrachten vielen niet alleen de Asen en Wanen, maar ook natuurgeesten zoals de Alven, en bovendien lagen er oeroude entiteiten aan de basis van de hele schepping, die Thursen en Joten werden genoemd en waaruit de goden en de werelden zelf voortkwamen. De opperste macht werd aan de oppergod Odin of Wodan toebedacht, al had hij zelf ook begin en eind in een macrokosmische beschouwing. Hij was vooral uit op het vermeerderen van zijn kennis, zelfs als hij daarvoor letterlijk of figuurlijk moest strijden. De voor-christelijke Germanen gebruikten het onzijdige woord als aanduiding voor het godsbegrip nog tot na de kerstening. In het Oudnoords voerde men er daarna, rond het jaar 1000, ook een mannelijk woord voor in, maar dat was enkel van toepassing op de christelijke God. Zoroastrisch dualisme Het antieke Perzië had een bijzondere religie, bekend als zoroastrisme (naar de profeet) of mazdeïsme, waarin twee goddelijke principes elkaar in evenwicht houden, de positieve Ahura Mazda en de negatieve Ahriman. Het bijhorend 'dualistich' denken zou sterk nawerken in de christelijke theologie, enerzijds als model voor God en de Duivel, anderzijds als tweeledig model voor diverse ketterijen met betrekking tot twee of drie goddelijke personen en/of naturen. Precolumbiaans godsbegrip In de grote culturen van Midden- en Zuid-Amerika, zoals Azteken, Mayas en Incas, zijn de goden de incarnaties van de natuurkrachten en bewakers van een kosmische cyclus, die mede gaande moet worden gehouden door bloedige offers aan hen, meteen de basis voor een militaristische staatsorganisatie die daartoe krijgsgevangenen moet maken. Monotheïstisch godsbegrip In het jodendom, het christendom en in de islam (ook wel de abrahamitische religies genoemd) wordt exclusief een enkele god beschouwd als opperwezen dat heerst over het universum, evenals in het bahá'í-geloof, het brahmanisme en het zoroastrisme. De oude monotheïstische traditie die de drie abrahamitische religies verbindt wordt door deze tradities teruggeleid tot de, naar verluidt, eerste profeet, Abraham (hoewel sommigen geloven dat Adam als eerste profeet moet beschouwd worden). Naar deze traditie gelooft men in het bestaan van één god, die de schepper is van de hemel en de aarde. Daarnaast zijn Hem een aantal eigenschappen toegedicht als almacht (omnipotentie), alwetendheid, al-goedheid (liefde, barmhartigheid), alomtegenwoordigheid en rechtvaardigheid. Er bestaan echter uiteenlopende opvattingen over deze eigenschappen. Het bahá'í-geloof streeft de vereniging van alle religieuze opvattingen, en primair de monotheïstische abrahamitische, na. Volgens sommige historici is het abrahamitische geloof in een enkele god terug te leiden tot het zoroastrisme zoals grondgelegd door Zarathoestra in het antieke Perzië. Volgens hen zou het zoroastrisme de oudst bekende monotheïstische religie zijn. Het brahmanisme is een eerdere monotheïstische stroming. Er is een aantal argumenten voor het bestaan van God beschreven, evenals argumenten voor de thesis dat God niet bestaat. Bij de laatste hoort het probleem van het kwaad en het lijden in de wereld, waar met de theodicee een antwoord op geformuleerd is. Esoterisch godsbegrip Het esoterische godsbegrip wordt door een deel van de mensen in de westerse wereld gehanteerd, vaak met verwerping van de christelijke dogma's. Zij zien God niet als een persoon en ook niet als mannelijk of vrouwelijk, maar als een alles omvattende, overal en altijd aanwezige energie, kracht en/of bewustzijn. "Alles omvattend" betekent inclusief de mens zelf, die dan deel uitmaakt van deze goddelijke kracht. De 'drie-eenheid' versie bij het esoterische godsbegrip is: God is de Schepper én het Geschapene én het Scheppingsproces. Communicatie met God vanuit dit begrip kan als volgt samengevat worden: "Ik praat voortdurend met alles en iedereen. Het gaat er niet om tegen wie Ik praat, maar wie naar Mij wil luisteren". Neopaganistisch godsbegrip Neopaganisme is een verzamelnaam voor verschillende religieuze en/of wereldbeschouwende overtuigingen. Het houdt niet aan één bepaald dogma vast. De meeste neopaganisten hebben een polytheïstisch, pantheïstisch of panentheïstisch geloof, dikwijls vermengd met elementen uit het animisme. Voor sommige neopaganisten, wicca-aanhangers in het bijzonder, is een primair model van God de 'Gehoornde God'. Terwijl de meeste neopaganisten vele goden aanbidden, kan het af en toe ook een vorm van monotheïsme zijn; de vele goden worden dan gezien als aspecten van één God/god. Hoe God en goden met mensen zouden communiceren Veel religies leren dat God zijn wil aan de mensen kenbaar kan maken. In het judaïsme, het christendom en de islam wordt dit proces openbaring genoemd en betreft Zijn eeuwige, absolute waarheden, cruciaal voor de theologie. Vooral de heidense godsdiensten geloven vaak veeleer in meer pragmatische, ad-hoccommunicatie met godheden, veelal via magische methoden zoals offers, mediums en allerlei waarzeggerij, genezingen en andere specifiek gerichten riten. Sommige religies leren dat God zijn wil vooral of alleen openbaart aan (via) bepaalde personen die profeten genoemd worden. Anderen geloven dat openbaring gekanaliseerd wordt door God gesanctioneerde instellingen. Weer andere, vooral sommige meer mystiek georiënteerde religies en geloofsstromingen, leren dat openbaring in principe aan alle mensen gegeven kan worden, tijdens bijvoorbeeld gebed, meditatie of aanbidding van God. Openbaring of vermeende openbaring heeft in al deze tradities en overleveringen verschillende vormen aangenomen. Zo kent men bijvoorbeeld een hoorbaar gesproken openbaring, een inspiratie van gedachten (als een communicatie van de Geest van God naar de menselijke geest) en handelingen die de wil van God zou openbaren, en een geschreven openbaring. De boeken van de Tenach worden binnen de joodse traditie beschouwd als producten van goddelijke openbaring aan en via diverse joodse individuen uit de geschiedenis. Door de christenen wordt dit onderschreven, maar zij beschouwen de boeken van het Nieuwe Testament, handelend over het leven van Jezus Christus en de stichting van de eerste christelijke gemeenten, eveneens als producten van goddelijke openbaring aan en via verschillende individuen, ook van (veelal) joodse afkomst. Moslims houden vast aan het geloof dat de Koran de enige betrouwbare representatie is van goddelijke openbaring, die exclusief via één persoon, Mohammed, als boodschapper aan de mensen gegeven is. De Heilige Boeken daarvoor geopenbaard zouden corrupt zijn door verkeerde interpretatie. Over hoe openbaring werkt en wat iemand precies bedoelt wanneer hij/zij zegt dat een bepaald boek 'goddelijk geïnspireerd' is, wordt verschillend gedacht. Zo is er Het Urantia Boek, verschenen in oktober 1955 in Amerika en in 1997 in het Nederlands. Daarin wordt gesproken van vijf grote wonderbaarlijke openbaringen, sinds de eerste mensen op aarde verschenen, bijna een miljoen jaar geleden. De eerste vond een half miljoen jaar geleden plaats, kort nadat ergens in Noord-India de aanzet zou plaatsgevonden hebben tot de diverse gekleurde rassen op aarde. De eerste wonderbaarlijke openbaring had, volgens het boek, plaats in de regio die later Mesopotamië genoemd werd, en mannen als Mek, Van en Nod voerden toen commissies aan die hielpen de primitieve mens in die tijd beter te leren omgaan met de omgeving. De tweede wonderbaarlijke openbaring zou zo'n 38.000 jaar geleden hebben plaatsgevonden. In de Bijbel wordt deze gebeurtenis gepresenteerd als het ontstaan der mensheid (Adam en Eva). Echter wordt dit in Het Urantia Boek in het licht geplaatst van recentere kennis. Inmiddels neigen ook wetenschappers naar de vaststelling dat rond die tijd iets bijzonders moet zijn gebeurd op de planeet. Alsof een Nieuwe Mens vrij plots was opgestaan, zonder duidelijke voorgeschiedenis, wat strookt met de bijzondere gebeurtenis rond de komst van Adam en zijn gade, zoals beschreven in het boek. De derde wonderbaarlijke openbaring in Het Urantia Boek hangt samen met de komst van de profeet Melchizedek, omstreeks 2000 jaar voor onze jaartelling. De vierde wonderbaarlijke openbaring heeft volgens het boek te maken met de komst van Jezus als christus zelf. Ten slotte noemt Het Urantia Boek zichzelf als de vijfde wonderbaarlijke openbaring. Neopaganisme leert dat communicatie van de goden gewoonlijk direct en ervaringsgericht is; zij kennen niet de concepten van 'geschrift, 'profeet' of 'openbaring' in de betekenis die de drie abrahamitische godsdiensten eraan geven. Men gelooft dat normaal gesproken een goddelijke boodschap direct doorgegeven wordt aan de persoon of de personen voor wie ze bedoeld is. In sommige tradities wordt een zogenaamd openbaringsritueel 'Drawing down the moon' genoemd, wat iets als 'het oproepen of aantrekken van de maan' betekent. Daarbij roept een hogepriesteres (soms een hogepriester) de godin aan en geeft de naar men meent goddelijk geïnspireerde woorden door aan de verzamelde gelovigen. Dit ritueel wordt het meest gepraktiseerd in wiccatradities. Ook het animisme, het spiritisme, occultisme en verschillende natuurgodsdiensten zoals winti kennen een vorm van openbaringsgerichte rituelen. De persoon of personen door wie een 'goddelijke boodschap' of 'boodschap van de geesten' aan de mensen gegeven wordt heeft binnen elke traditie weer een andere naam (piaiman, bonuman, medicijnman, enz.). Oude animistische tradities die door veel moslims naast de islam gepraktiseerd worden kennen de 'marabout', aan wie naast genezende krachten vaak ook mediamieke krachten worden toegeschreven. De meeste van deze tradities vereren naast een 'schepper-God' ook allerlei geesten en/of goden. In het hindoeïsme wordt de communicatie tussen God en de mens meestal meer beschouwd als een vorm van spirituele realisatie of zelfverwerkelijking. De mensen die dit is overkomen of die dit stadium bereikt hebben worden omschreven als rishis of wijzen. Het hangt van de stroming af of de woorden van deze rishis als goddelijke openbaringen, als spirituele wijsheden, dan wel als beiden beschouwd worden. Wetenschap en God Het bestaan van goden is nooit op wetenschappelijke wijze vastgesteld. In andere woorden: er is geen wetenschappelijk bewijs dat god(en) wel of niet (kunnen) bestaan. Veel empirische wetenschappers gaan daarom uit van de hypothese dat er geen goden bestaan. Zij beschouwen goden als eeuwenoude verklaringspogingen voor bepaalde menselijke noden, behoeften, onbehagen of welzijn en als symbolische voorstellingsvormen die door eeuwen van religieuze traditie en overlevering tot op heden in stand gebleven zijn binnen religies of godsdiensten. Aangezien goden uit hun aard bovennatuurlijk en onstoffelijk zijn, kan de wetenschap ook niet uitsluiten noch bevestigen dat goden bestaan. Het is dan ook mogelijk dat wetenschappers in een god of goden geloven. Voorbeelden zijn Georges Lemaître, Blaise Pascal, Isaac Newton, Kurt Gödel en Werner von Braun. In het algemeen houdt de (westerse) wetenschap zich alleen bezig met de via haar eigen methoden meetbare en reproduceerbare verschijnselen. Zo valt bijvoorbeeld metafysica volgens dit principe buiten de objectgerichte wetenschap. De godsdienstfilosofie houdt zich bezig met de rationele analyse van de fundamenten van de diverse godsdiensten. Hiermee samen hangt de vraag of 'God de mens schiep' of dat 'de mens God schiep' en daaropvolgend ofwel de theologische vraag waarom God de mens schiep, ofwel de antropologische vraag waarom de mens God schiep. Overdrachtelijk Buiten de religieuze context wordt de term god nog gebruikt: in de beschouwende wijsbegeerte, voor een filosofisch geponeerde absolute entitiet, inz. de oorzaak van alles, zonder daaraan persoonlijke eigenschappen toe te kennen als metafoor voor zeer machtige en/of vereerde sterfelijke personen, zoals een idool in de seculiere betekenis die ironisch ook met afgod wordt betiteld, of zelfs levenloze dingen of begrippen waaraan 'absolute' waarde wordt gehecht Literatuur The Encyclopedia of Gods, Kyle Cathie Limited, Londen 1992 The Complete Gods and Goddesses of Ancient Egypt, Thames & Hudson, Londen, 2003 Beumer M. 'Hygieia: godin of personificatie', in: Geschiedenis der Geneeskunde, jaargang 12, nr. 4 (augustus 2008) 221-227. Zie ook Lijst van goden en godinnen Godin Moedergodin Halfgod Het Absolute


text: Groente is een eetbare plant of een deel ervan. Ook paddenstoelen, zoals champignons, die niet tot het plantenrijk behoren, kunnen in de keukenpraktijk als groente aangemerkt worden. Veel groenten zijn cultuurgewassen, maar het kunnen ook wilde planten zijn. De kleuren van de groente kunnen zeer verschillend zijn. Bij de vlezige vruchten, maar ook bij de bladgroenten komen veel verschillende kleuren voor. Veel groenten zijn pas eetbaar na verhitting (koken). Groenten die zonder verhitting gegeten worden, worden rauwkost genoemd. Etheen Veel groente- en fruitsoorten verspreiden etheen (ethyleen) bij rijping, wat andere soorten kan aanzetten tot versnelde rijping of bederf. Die combinaties vragen dus aandacht. Zo kunnen tomaten en komkommers beter apart van elkaar bewaard en vervoerd worden, omdat rijpende tomaten de komkommers versneld doen vergelen. Het effect kan soms pas dagen na de blootstelling merkbaar worden. Anderzijds kan men bananen – die veel etheen afscheiden – in een plastic zak met andere producten leggen om de rijping te versnellen. Tomaten, avocado's en appels worden hierdoor sneller eetbaar, maar bederf begint ook eerder. Bewaarcondities Veel groenten kunnen het best rond het vriespunt van water bewaard worden, maar bepaalde groenten die van oorsprong uit warme gebieden komen, kunnen last krijgen van koudebederf, daarbij gelden vaak temperaturen vanaf tien graden of meer als optimaal. Dit geldt bijvoorbeeld voor courgettes, meloenen, paprika's en rode tomaten. Oranje tomaten, aubergines en komkommers zouden idealiter boven de 12 graden blijven. Optimale bewaartemperaturen voor groenten lopen uiteen van -1,5 (wortels van witlof) tot 18 graden Celsius (aubergines). Een veelvoorkomend bereik is van -0,5 of 0 tot 0,5 of 1. Indeling Afhankelijk van welk deel gegeten wordt, kunnen groenten worden ingedeeld naar: blad of bladsteel (bladgewas) bloem vrucht vlezige vruchten peulvruchten spruit, kiemplant, geëtioleerde plant stengel, steel, stengelknol en wortelstok bol wortel en wortelknol Verschil tussen groente en fruit Het verschil tussen groente en fruit is tamelijk vaag. Men is het er bijvoorbeeld niet over eens of tomaten en komkommers groente dan wel fruit zijn. Het wordt bekeken vanuit de volgende standpunten: Biologische voeding Culinair Cultureel Tuinbouwkundig Plantkundig Zie ook Lijst van groenten Basisvoedsel Fruit Groenteteelt Groentetuin Historische Groentenhof Kruid (keuken) Volkstuin Bronnen


text: De volgende graven regeerden over het graafschap Holland, tot ongeveer 1100 graafschap West-Frisia. Graven van Holland Floris II was de eerste graaf die zich graaf "van Holland" mocht noemen, daarvoor werden zij 'Friese graven' (comes Fresonum) genoemd. Het graafschap Holland is gesticht door Floris II. Zijn voorouders waren wel graven, maar van graafschappen in West-Frisia. Zie voorts Lijst van heersers van Friesland § West-Frisia. Trivia Aan het begin van de 20ste eeuw werd ook het vak 'Vaderlandse geschiedenis' op Nederlandse scholen onderwezen volgens de methode van het rijtjes instampen. En zo leerden de kinderen de namen van de 20 graven van Hollandse Huis, in een strak metrum, als volgt uit hun hoofd: Gerulf / Dikkie - Dikkie - Arnulf / Dikkie - Dikkie - Flo / Dik-Flo / Dik - Flo / Dik - Flo / Dik - Ada - Willem - Flo / Willem - Flo - Jan. Zie ook Lijst van heersers in de Lage Landen Externe links Development of titles of the counts of Holland in the 11th century-1467 Development of titles of the rulers of the Burgundian Low Countries 1467-1795 Geschiedenis van Holland Holland Graven