text: De Eiffeltoren (Frans: la tour Eiffel) is een monument in Parijs en een van bekendste en meest bezochte bezienswaardigheden van Frankrijk. Hij staat aan de linkeroever van de Seine in het 7e arrondissement van Parijs. De Eiffeltoren is hét symbool van Parijs en wordt door velen gezien als een van de Niet klassieke wereldwonderen. De toren ontving tussen 2011 en 2017 jaarlijks meer dan zes miljoen bezoekers en is daarmee het meest bezochte monument ter wereld waar een toegangskaartje voor gekocht moet worden. Op 28 november 2002 verwelkomde de Eiffeltoren zijn 200 miljoenste gast. De toren is ontworpen door de ingenieurs Maurice Koechlin en Émile Nouguier, twee medewerkers van Gustave Eiffel, en werd gebouwd ter gelegenheid van de wereldtentoonstelling van 1889 in Parijs. Op het eerste platform bevindt zich een expositie over de Eiffeltoren met foto's, schilderijen en informatie. Met de lift is het mogelijk naar de top van de Eiffeltoren te gaan (de trap is boven het tweede platform niet publiek toegankelijk). Informatiepanelen geven aan welke gebouwen te zien zijn vanaf de Eiffeltoren. De Eiffeltoren is 317 meter hoog tot aan de top van de vlaggenstok, zonder de televisieantennes mee te rekenen. Met de op 15 maart 2022 geplaatste DAB+-antennes is de toren 330 meter hoog. Afhankelijk van de omgevingstemperatuur kan de toren 15 cm in hoogte veranderen door het uitzetten of krimpen van het metaal. De toren heeft vier poten; op verschillende niveaus bevinden zich platforms. De toren weegt 7300 ton (exclusief de fundering). Na de bouw was de Eiffeltoren 's werelds hoogste toren en hij bleef, afgezien van televisietorens, 126 jaar lang de hoogste toren van Europa. Geschiedenis De Eiffeltoren werd tussen 1887 en 1889 gebouwd ter gelegenheid van de wereldtentoonstelling van 1889; de Eiffeltoren zou de monumentale toegang tot de tentoonstelling worden. Het jaar 1889 was niet toevallig uitgekozen: het was de honderdste verjaardag van de Franse Revolutie. In 1884 werd een wedstrijd georganiseerd door het ministerie van Handel en Industrie om een 300 meter hoge toren te bouwen op het Champ-de-Mars. Meer dan 700 dossiers werden ingediend en het project van de firma Eiffel werd op 12 juni 1886 unaniem door de jury gekozen, enerzijds omwille van de originaliteit van het project, anderzijds omdat Eiffel in het verleden had bewezen binnen tijd en budget te kunnen werken. Locatie Als sinds 1855 vond op het Champ-de-Mars ongeveer om de 11 jaar een internationale tentoonstelling plaats, en de tentoonstellingen van 1867 en 1878 hadden telkens de ambitie reusachtiger en wonderbaarlijker te zijn dan hun voorganger. De tentoonstelling van 1889 moest "een uitstalraam worden voor het republikeinse stelsel, dat al 18 jaar werd op afstand gehouden door rechtse royalisten en Bonapartisten en door diverse socialistische strekkingen aan de linkerkant." Het Champ-de-Mars bleef tot 1889 eigendom van het Franse leger; daarna werd het afgestaan aan de stad Parijs. Constructie Aanvankelijk had Gustave Eiffel – toentertijd meester in de architectuur met smeedijzer – gedacht twaalf maanden bezig te zijn met de constructie. In werkelijkheid duurde de bouw echter tweemaal zo lang. De bouwfase, die begon op 28 januari 1887, eindigde pas eind maart 1889, maar dat was op tijd voor de officiële opening van de wereldtentoonstelling van 1889. Het monument heeft in totaal 1,5 miljoen frank meer gekost dan aanvankelijk verwacht werd. Op de bouwplaats is het aantal werknemers nooit boven de 250 geweest. De reden hiervoor is dat een groot deel van het werk al tevoren was gedaan in de fabrieken van Eiffel, in Levallois-Perret. Van de 2,5 miljoen klinknagels in de toren zijn er slechts 1.050.846 op de bouwplaats geplaatst, ongeveer 42% van het totaal. De meeste onderdelen zijn op de grond geassembleerd in de fabrieken in Levallois-Perret, per brokken van vijf meter, met voorlopige bouten. Op de bouwplaats werden vervolgens de bouten vervangen door klinknagels. Voor het ontwerp zijn vijftig ingenieurs twee jaar bezig geweest met het tekenen van 5.300 tekeningen van details van de Eiffeltoren. Van elk van de 18.038 smeedijzeren stukken van de Eiffeltoren is een schets gemaakt. Door de keuze voor smeedijzer als bouwmateriaal, is de toren bestand tegen meteorologische omstandigheden en metaalmoeheid, en zou hij nog enkele eeuwen mee moeten kunnen gaan. Op de bouwplaats werden, als eerste stap, vier betonnen voetstukken geplaatst ter ondersteuning van de vier poten. Dit was nodig om de druk op de grond te verspreiden. De montage van het metaal begon op 1 juli 1887. De mannen die verantwoordelijk waren voor deze gigantische "Meccano" worden les voltigeurs genoemd. Zij stonden onder leiding van Jean Compagnon. Tot op 30 meter hoogte werden de stukken met een kraan omhoog gehesen. Tussen de 30 en 45 meter hoogte werd gebouwd met 12 houten steigers. Boven de 45 meter hoogte werden er nieuwe steigers gebouwd, die bevestigd waren aan balken van 70 ton voor de eerste verdieping. En daarna volgde het aansluiten van de balken met de vier randen, voor de eerste verdieping. Deze aansluiting is voltooid op 7 december 1887. Voor de bouw van de tweede verdieping moesten er opnieuw steigers worden gemaakt. In september 1888, toen de tweede verdieping al gebouwd was, gingen de werknemers in staking. Ze waren het niet eens met de arbeidstijd: in de winter 9 uur per dag en in de zomer 12 uur per dag, en ze vonden de lonen te laag tegenover de risico's. Eiffel gaf hierop aan dat de risico's niet anders zijn op een hoogte van 50 meter dan op een hoogte van 200 meter. En hoewel de werknemers al beter betaald werden dan het gemiddelde toentertijd, werd de eis van de salarisverhoging ingewilligd. Drie maanden later brak er opnieuw een staking uit, maar ditmaal hield de leiding het been stijf en weigerde elke onderhandeling. In totaal werkten 250 staalarbeiders mee aan de bouw. Het was voor die tijd opmerkelijk dat geen enkele arbeider tijdens de bouw het leven liet. Er verongelukte alleen een arbeider die buiten werktijd met zijn verloofde de toren beklom. Toen het gebouw voltooid was, moest er een voorziening getroffen worden om de derde verdieping te kunnen bezoeken. De liften van Backmann, die oorspronkelijk gepland waren in het ontwerp dat werd ingezonden voor de wedstrijd in mei 1886, werden afgewezen door de jury. Eiffel maakte daarom gebruik van drie nieuwe leveranciers: Roux-Combaluzier et Lepape, het Amerikaanse bedrijf Otis en Léon Edoux. Constructie in beeld Opening De Eiffeltoren werd op 31 maart 1889 ingehuldigd in aanwezigheid van alle medewerkers en het Parijse gemeentebestuur. Op de derde verdieping van de toren, die moest worden beklommen want de liften waren nog niet operationeel, werd een Franse vlag gehesen, de Marseillaise werd gespeeld en er werden 21 kanonschoten afgevuurd. Gustave Eiffel kreeg bij die gelegenheid zijn ereteken als officier van het Legioen van Eer. Op 6 mei werd de toren officieel geopend door de Franse president Carnot. Het monument was, tot de bouw van de Chrysler Building in New York (1930), het hoogste gebouw ter wereld. De toren was er gekomen ondanks heel wat weerstand. In een petitie, ondertekend door Zola, Maupassant en een 300-tal andere kunstenaars, was onder meer aangevoerd dat buitenlanders zouden lachen met de smakeloze horreur waarmee de Fransen zich aan de wereld presenteerden. De Parijse bevolking was, tijdens de eerste jaren dat de toren er stond, helemaal niet blij met het monument. In veler ogen was het een metalen onding. De Eiffeltoren kreeg gaandeweg meer waardering en wordt beschouwd als een architectonisch meesterwerk. Een bijzonderheid is de veelheid aan fijnmazige ornamenten (smeedwerk) die op de toren zijn aangebracht, een prestatie die Eiffel de bijnaam ijzertovenaar gaf. Op 6 mei 1889 opende de Eiffeltoren zijn deuren voor het publiek, ter ere van de wereldtentoonstelling van dat jaar. Vanaf 15 mei mocht het publiek de toren beklimmen. Hoewel de toren tijdens de bouw werd bekritiseerd door onder anderen een aantal van de bekendste kunstenaars van die tijd, was hij snel een succes. In de eerste week, toen de liften nog niet in gebruik waren, hebben 28.922 personen de toren beklommen tot de top. Ongeveer 2 miljoen bezoekers hebben de toren bezocht voor de wereldtentoonstelling. Onder hen waren beroemdheden als Buffalo Bill, de koning van Griekenland en prins Boudewijn van België. Na de wereldtentoonstelling Nadat de wereldtentoonstelling afgelopen was, daalde de belangstelling en daarmee het aantal bezoekers snel. In 1899 waren er slechts 149.580 bezoekers. Er werd begonnen de toren commercieel te exploiteren, door de prijs van de toegangskaarten te verlagen; met nauwelijks zichtbaar resultaat. Op de wereldtentoonstelling van 1900, die opnieuw in Parijs was, werden meer dan een miljoen toegangskaarten verkocht, veel meer dan de tien jaren daarvoor. Maar in 1901 was de daling alleen maar groter, omdat veel mensen de toren al hadden gezien in 1889. De daling van het aantal bezoekers zorgde ervoor dat de toekomst van de toren niet meer zeker was na 31 december 1909, bij het verlopen van de vergunning. Sommigen meenden zelfs dat de toren zou worden afgebroken na die datum. De oplichter Victor Lustig speelde handig op deze geruchten in en wist de toren aan een schroothandelaar te verkopen. Maar omdat de toren waardevol bleek voor communicatiedoeleinden mocht hij langer blijven staan. Op 12 januari 1908 werd het eerste langeafstandsradiobericht vanaf de toren verzonden. De toren onderging een modernisering naar aanleiding van de wereldtentoonstelling van 1937. De modernisering bestond uit het verwijderen van de als ouderwets beschouwde decoraties van de eerste verdieping en het toevoegen van nieuwe verlichting op de hele toren. In 1944 ontsnapte de toren aan brandstichting door de Duitse bezetters. De aanslag werd opgeëist door de Wehrmacht. Op 3 januari 1956 beschadigde een brand de top van de toren. Een jaar later werd de huidige antenne op de top geplaatst. In het begin van de jaren zestig begon het internationale toerisme te groeien. Dit had direct gevolgen voor het aantal bezoekers van de toren. Dit aantal steeg sterk en kwam later zelfs dicht bij de zes miljoen bezoekers per jaar. In 1998 werd dit aantal voor het eerst gehaald. In 2002 is de mijlpaal van 200 miljoen toegangskaarten bereikt en in 2004 was het vijfde in de meest bezochte monumenten van Île-de-France. Midden jaren 80 was een nieuwe renovatie van de toren nodig. De renovatie was gericht op de volgende punten: Het stroomlijnen van de structuur van het gebouw Het totaal heropbouwen van liften en trappen Het creëren van veiligheid aangepast aan de populariteit van de Eiffeltoren. Daartoe werd de toren ontdaan van 1340 ton overbodig materiaal en opnieuw opgeschilderd en behandeld tegen corrosie. Ook werden de liften voor de derde verdieping vervangen en werd het restaurant Le Jules Verne geopend. Momenteel zijn er 25 schilders in dienst voor het onderhoud van de toren en om het roesten tegen te gaan. Het schilderen duurt ongeveer zeven jaar, daarna is de oude laag versleten en begint men opnieuw. Evenementen Op 26 december 1978 begon, dankzij Thierry Sabine, de eerste Parijs-Dakar rally aan de voet van de Eiffeltoren. Verscheidene concerten zijn ook op deze plek gehouden: Jean-Michel Jarre in 1995 en Johnny Hallyday in 2000. Tegenwoordig bevinden zich nog twee restaurants in de toren: Altitude 95 op de eerste verdieping en het restaurant Le Jules Verne op 125 meter hoogte. Le Jules Verne heeft een Michelinster. In het jaar 2000 installeerde men talloze knipperlichten en krachtige zoeklampen op de toren. Iedere avond is er een lichtshow, en de zoeklampen bovenaan maken 's nachts van de Eiffeltoren een lichtbaken in de Parijse skyline. Elk jaar op quatorze juillet, 14 juli, de Franse nationale feestdag, wordt rond de Eiffeltoren een groots vuurwerk afgestoken ter ere van de verjaardag van de Franse Revolutie. Naar aanleiding van de 120ste verjaardag in 2009 stelde het bureau Serero Architectes de Paris een gedurfde ingreep voor, die zou neerkomen op het plaatsen van een platform met een webvormig uitwaaierende transparante structuur, dat 1700 bezoekers per uur zou kunnen dragen. Het uit kevlar gemaakte web, ultralicht, zou aan de top van de toren worden vastgemaakt zoals de vleugels van een vliegtuig aan de romp worden bevestigd. Dit ontwerp werd echter nooit uitgevoerd. Verdiepingen Dit is een lijst met de belangrijkste gegevens van de Eiffeltoren. De informatie hieronder beschrijft de belangrijkste technische gegevens op elke verdieping, en de belangrijkste bezienswaardigheden voor bezoekers. Basis De toren bevindt zich in een vierkant van 125 × 125 meter, volgens de regels van de wedstrijd in 1886. De toren heeft een hoogte van 330 meter, met zijn 116 antennes. De toren bevindt zich op 33,5 meter boven zeeniveau. De fundering De fundering bestaat uit een laag beton van twee meter die rust op een laag grind van zeven meter. De onderkant van de fundering ligt zelf onder het niveau van de Seine. De werknemers werkten in een metalen caisson, naar idee van Jacques Triger. Zestien massieve funderingen ondersteunen elke rand van de vier poten en de enorme verankering van 7,8 meter. De poten Elk van de vier poten beweegt mee met de wind. De fundering van elke poot is een dikke betonnen laag. De trappen zijn open voor het publiek, De zuidelijke poot heeft een lift, bestemd voor het personeel en de klanten van het restaurant Le Jules-Verne, op de tweede verdieping. De bogen Tussen de poten zijn vier bogen, 39 meter boven de grond, met een diameter van 74 meter. Hoewel ze op de schetsen van Stephen Sauvestre rijkelijk versierd zijn, zijn ze dat tegenwoordig minder. Eerste verdieping Op 57 meter boven de grond bevindt zich de eerste verdieping met een oppervlakte van 4200 m2 en berekend op 3000 mensen. De eerste verdieping biedt rondom uitzicht over Parijs en de Parijse monumenten. Aan de buitenkant zijn de 72 namen van Franse wetenschappers, ingenieurs en enkele andere personen uit de 18e en 19e eeuw geplaatst. Op de eerste verdieping bevindt zich ook het restaurant Altitude 95, dat zich uitstrekt over twee niveaus. Het biedt een panoramisch uitzicht over Parijs en de binnenkant van de toren. De naam is afgeleid van de hoogte van de eerste verdieping van de Eiffeltoren, die 95 meter boven zeeniveau ligt. Het is ook mogelijk om overblijfselen die te maken hebben met de geschiedenis van de Eiffeltoren, te zien, inclusief een deel van een wenteltrap die oorspronkelijk bedoeld was voor het klimmen naar de top. Deze trap werd afgebroken in 1986, tijdens de renovatie van de toren. 21 van de 22 delen van deze trap werden geveild, waarbij de meeste gekocht werden door Amerikaanse verzamelaars. Ter gelegenheid van de 125ste verjaardag werd in 2014 op 4 plaatsen op de eerste verdieping een glazen vloer aangebracht. Daarnaast werden er vier zonnepanelen geïnstalleerd en openden er nieuwe winkels, een nieuw restaurant en een museum. Tweede verdieping Op 115 meter boven de grond bevindt zich de tweede verdieping met een oppervlakte van 1650 m2 en berekend op 1600 mensen. Op deze verdieping is het uitzicht op Parijs het beste, het is de optimale hoogte ten opzichte van de lagere gebouwen. Op de derde verdieping zijn de gebouwen minder goed zichtbaar. Als het weer helder is, is de geschatte afstand tot waar men kan zien naar het zuiden 55 kilometer, naar het noorden 60 km, naar het oosten 65 km en naar het westen 70 km. In de vloer zijn ramen geplaatst die het mogelijk maken het veld eronder te bekijken. De metalen hekken voorkomen elke sprong naar beneden: zoals zelfmoord of parachutespringen. Het restaurant Le Jules-Verne is een restaurant met een capaciteit van 95 zitplaatsen. Het restaurant is bekroond met een Michelinster. Het decor van dit restaurant wordt somber bevonden en is onveranderd sinds de opening in 1983. Vanuit het restaurant heeft men uitzicht op de structuur van de toren en Parijs. In het restaurant werken 30 koks en 60 andere personeelsleden. Derde verdieping Op 275 meter boven de grond bevindt zich de derde verdieping met een oppervlakte van 350 vierkante meter en berekend op 400 mensen. Om op de derde verdieping te komen moet men de lift nemen, omdat de trap vanaf de tweede verdieping verboden is voor het publiek. Vanaf de derde verdieping is het mogelijk nog een paar trappen te nemen naar een platform buiten, dat soms (ten onrechte) de vierde verdieping wordt genoemd. Op deze verdieping is een reconstructie van het Musée Grévin te zien, dat naar een idee van Eiffel is gemaakt. Het lijkt hier alsof Eiffel dit heeft gebruikt als kantoor. De historische werkelijkheid is echter anders. In feite is de plek gebruikt voor meteorologisch onderzoek, door Gustave Ferrié in 1910. Voor deze experimenten werd draadloze telegrafie gebruikt. Op de top van de toren werd van 1957 tot 1959 een televisiemast geplaatst. Deze werd gebruikt voor ongeveer 10 miljoen huishoudens. Op 17 januari 2005 is de eerste antenne voor digitale televisie geplaatst, de toevoeging van de 116e antenne heeft ervoor gezorgd dat de toren 325 m hoog is, in plaats van 324 m. In 2014 werden er echter nieuwe metingen gedaan, waaruit bleek dat de constructie gekrompen is tot 320 meter. Na het plaatsen van een DAB+-antenne in 2022 meet de toren 330 meter. 72 namen op de Eiffeltoren Op de Eiffeltoren zijn in gouden letters 72 namen aangebracht van Franse wetenschappers, ingenieurs en enkele andere notabele mensen uit erkentelijkheid voor hun bijdragen aan Eiffel. De namen bevinden zich aan de rand van de eerste verdieping. De gegraveerde namen werden in het begin van de twintigste eeuw weggeschilderd en in 1986-1987 gerestaureerd. Bezoekers Jaarlijks bezoekersaantal van de Eiffeltoren De eerste tabel laat de eigenlijke bezoekersaantallen per jaar zien vanaf 1889, met de periodes dat de toren gesloten was voor het publiek, tussen 1915 en 1918 (Eerste Wereldoorlog) en tussen 1940 en 1945 (Tweede Wereldoorlog). Er zijn ongeveer 243.376.000 mensen sinds de opening op de Eiffeltoren geweest (medio 8 mei 2009). In 2023 waren dat er naar eigen zeggen bijna 300 miljoen. Zelfmoordpogingen Sinds 1911, toen de eerste persoon zelfmoord pleegde op de Eiffeltoren, is de toren een van de populairste zelfmoordlocaties in Frankrijk: er plegen, in een gemiddeld jaar, vier mensen zelfmoord. In totaal hebben ongeveer 350 tot 400 mensen zich hier van het leven beroofd. Zelfdoding gebeurt voornamelijk door ophanging aan de stalen balken of door van de toren te springen. Er zijn twee gevallen bekend waarin iemand de zelfmoordpoging overleefde, beide vanaf de eerste verdieping van de toren: de eerste keer blies de wind een man op een spant van een gebouw, de andere keer viel een vrouw op het dak van een auto. Afbeeldingen Zie ook 72 namen op de Eiffeltoren Lijst van bezienswaardigheden in Parijs Externe links Website van de Eiffeltoren Website van de Eiffeltoren met documentatie In beeld: bouw van de Eiffeltoren Bouwwerk in Parijs Toren in Frankrijk Wereldtentoonstelling 7e arrondissement (Parijs) Bouwwerk van Gustave Eiffel Historisch monument in Parijs


source: wikipedia

text: Esperanto is een kunstmatig gecreëerde internationale taal. De taal is ontworpen door Lejzer Zamenhof, een Joodse oogarts afkomstig uit het Poolse gedeelte van het Keizerrijk Rusland. In 1887 publiceerde hij onder het pseudoniem Dr. Esperanto - "iemand die hoopt" - het eerste boek over de taal met de titel: Internacia lingvo – Antaŭparolo kaj plena lernolibro (Een internationale taal – Voorwoord en volledig leerboek). De taal werd echter bekend onder Zamenhofs pseudoniem en kreeg zo de naam Esperanto. Het Esperanto is speciaal ontworpen om mensen uit verschillende culturen met elkaar te laten communiceren. De gedachte is dat een eenvoudige, neutrale taal ervoor zorgt dat eventuele nationale belangen tussen partijen buitenspel worden gezet, zodat de sprekers van verschillende talen op gelijkwaardige voet met elkaar kunnen communiceren. Zo kunnen leerlingen zich meer op hun gemak voelen om een vreemde taal te gebruiken, zeker in contact met moedertaalsprekers (native speakers). Met Esperanto zijn er in principe geen bevoorrechte moedertaalsprekers en wordt de gelijkheid die men koppelt aan het concept 'wereldburgerschap' bewaard en geïllustreerd. Geschiedenis Vroege ontwerpen Zamenhof werd geboren in de stad Białystok in het noordoosten van Polen, dat in die jaren onder Russisch gezag stond. Er woonden Polen, Russen, Wit-Russen, Joden en Duitsers. Al deze bevolkingsgroepen spraken een eigen taal en er was veel onenigheid, wat zelfs tot straatgevechten leidde. Als kind reeds filosofeerde Zamenhof over een oplossing voor dit probleem. Zijn conclusie was dat er naast die verschillende talen nog een extra taal zou moeten zijn die alle mensen zouden kunnen spreken. Als 14-jarige jongen verhuisde hij met zijn ouders naar Warschau, waar hij de middelbare school bezocht. Kennismakend met Latijn en Grieks dacht hij even dat een van deze talen misschien geschikt zou zijn als gemeenschappelijke taal, maar al gauw kwam hij tot de conclusie dat ze daarvoor te moeilijk waren. Aldus begon hij met het ontwerpen van een eigen taal. Daarbij ging Zamenhof uit van zo veel mogelijk internationaal bekende woorden en volstrekte regelmaat in de grammatica. Toen op een keer zijn blik viel op enkele uithangborden waarop teksten met gelijke achtervoegsels stonden (zoals ze ook voorkomen in het Nederlands: bakkerij, wasserij enz.) besloot hij dit principe te gebruiken bij zijn woordvorming. Aan het eind van zijn schooltijd, in 1878, had Zamenhof zijn eerste ontwerp van zijn Lingwe Uniwersala klaar en hij vierde dit feit met klasgenoten die hij bereid gevonden had zijn taal te leren. Na het eindexamen ging de jonge Zamenhof naar Moskou voor een studie medicijnen. Op verzoek van zijn vader liet hij zijn Lingwe Uniwersala in Polen achter om te voorkomen dat het zijn carrière in de weg zou staan. Bij zijn terugkomst twee jaar later bleek dat zijn vader al zijn papieren had verbrand, waarschijnlijk uit angst dat ze bij een pogrom gevonden zouden worden en als verdacht beschouwd. In Warschau, waar hij zijn studie voortzette, begon Zamenhof vervolgens aan een nieuw ontwerp te werken, ditmaal onder de titel Lingvo universala. Zijn vroegere ideeën werden nu beter doordacht en hij begon ook in het Esperanto te vertalen. Samen staan deze vroege schetsen voor het Esperanto bekend onder de naam Proto-Esperanto (in het Esperanto: Pra-Esperanto). De eerste publicatie Nadat Zamenhof zijn doctorstitel in de medicijnen had behaald, ging hij zich specialiseren in de oogheelkunde. Geld om een boek uit te geven bezat hij in die jaren niet. Daarin kwam verandering toen hij Klara Silbernik, zijn toekomstige vrouw, leerde kennen. Haar vader was een zeepfabrikant, die geïnteresseerd bleek in de ideeën van zijn toekomstige schoonzoon. Hij gaf zijn dochter een aardige bruidsschat mee, waardoor Zamenhof nog in het jaar van zijn huwelijk (1887) een boekje kon uitgeven ter kennismaking met de door hem ontworpen taal, die hij nu de naam Internacia Lingvo gaf. Als pseudoniem gebruikte Zamenhof: D-ro Esperanto. D-ro is de afkorting voor Doktoro en Esperanto betekent: 'Hij die hoopt'. Later gaven zijn volgelingen de naam Esperanto aan zijn taal. Het boekje, waarvan de eerste druk in het Russisch werd geschreven, werd toegestuurd aan een aantal journalisten, professoren en artsen in verschillende landen om bekendheid te geven aan het ontwerp. Binnen een paar jaar verschenen er ook Poolse, Duitse en Franse uitgaven. De inhoud van het eerste boekje bestond uit een voorwoord, de 16 grammaticale regels van het Esperanto en enkele teksten: Patro nia, El la biblio en Letero. Verder bevatte het drie gedichten: Mia penso, El Heine en Ho, mia kor, alsmede een basiswoordenlijst met bijna duizend woorden. Het ontwerp van Zamenhof werd met enthousiasme begroet. Er bleken in veel landen mensen geïnteresseerd te zijn in de nieuwe taal. Het belang van zo'n taal was al heel lang ingezien, onder anderen door de filosofen Descartes en Leibniz. Van Comenius, een Tsjechisch geleerde en pedagoog (1592-1670), is de uitspraak: "De wereld heeft behoefte aan een gemeenschappelijke taal, die gemakkelijker is dan alle tot nu toe bekende talen." In 1879 leek aan de vraag naar een bruikbare gemeenschappelijke taal voldaan te worden, toen de Duitse priester Johann Martin Schleyer zijn ontwerp voor het Volapük wereldkundig maakte. Er waren in het begin veel mensen die interesse toonden voor deze taal. Maar al spoedig bleek dat het heel moeilijk was het Volapük te spreken en daardoor raakte de aanhang snel verdeeld. Daarbij kwam nog dat Schleyer zeer autoritair was en geen enkele inspraak duldde. Tijdschriften Een groep volapükisten die zich in Neurenberg gevormd, had ging in 1888 in haar geheel over naar Esperanto en het was vanuit die groep, dat in 1889 het initiatief genomen werd tot de uitgave van het eerste internationale Esperanto-tijdschrift: La Esperantisto. Weer enkele jaren later (1895) moest de uitgave van het blad toch gestaakt worden, omdat het verboden werd door de Russische censuur, na publicatie van een vertaald artikel van de Russische schrijver Tolstoj. Van hem is bekend, dat hij na twee uur Esperanto bestudeerd te hebben in staat bleek een Esperanto-boek te lezen. Driekwart van de abonnees van La Esperantisto woonde indertijd in Rusland, waardoor de uitgave van het blad financieel niet langer mogelijk was. Het blad werd opgevolgd door Lingvo Internacia. Daartoe werd in Zweden het initiatief genomen. Dit blad kwam uit tot aan het begin van de Eerste Wereldoorlog. Kort na 1900 verschenen er meer bladen, onder andere: Juna Esperantisto, Espero Katolika en Esperanto. In 1912 waren het er al een twintigtal. Het literaire tijdschrift Literatura Mondo verscheen in 1922 voor het eerst. Er vond in de eerste jaren na de publicatie van het Esperanto veel correspondentie plaats tussen esperantisten en Dr. Zamenhof en tussen esperantisten onderling. In Nederland werd het Esperanto op 1 december 1901 geïntroduceerd door Dreves Uitterdijk. Het eerste congres Dat het Esperanto ook voor mondeling gebruik geschikt was, bleek duidelijk op het eerste internationale Esperantocongres, dat in 1905 gehouden werd in de Franse kustplaats Boulogne-sur-Mer. Zamenhof hield er de openingsrede. Groot was op dit congres het enthousiasme over het feit dat de taal ook mondeling uitstekend bleek te functioneren. Een rede van Zamenhof uit 1909 is op een wasrol, de voorloper van de geluidsband, vastgelegd. Op dit eerste 'Universala Kongreso' werd het besluit genomen dat het boek Fundamento de Esperanto, in 1905 opgesteld door Zamenhof, de basis van het Esperanto zou worden. Niemand zou aan deze basis in de toekomst iets mogen veranderen. Zamenhof vond dit besluit heel belangrijk en heeft zich ook zelf aan deze afspraak gehouden. Fundamento de Esperanto vormt dus de basis van de taal. Het boekje bevat een voorwoord, de 16 regels van de Esperanto-grammatica, een verzameling oefeningen en een basiswoordenlijst met 2635 woorden. Een ander belangrijk werk, in 1903 door Zamenhof samengesteld, is Fundamenta Krestomatio. Het diende als stijlmodel en moest voorkomen dat het Esperanto uiteen zou vallen in verschillende dialecten. Het boek bevat verhalen, essays en gedichten, door Zamenhof zelf en door andere auteurs geschreven of vertaald. Er werd op het eerste congres ook besloten een Lingva Komitato op te richten. De leden hiervan kregen als taak de ontwikkeling van het Esperanto te begeleiden. Tijdens de Tweede Wereldoorlog kon dit comité tijdelijk niet functioneren, maar in 1949 werden de werkzaamheden weer opgevat. De naam werd veranderd in Akademio de Esperanto. Leden van de Akademio houden zich onder andere bezig met vragen op grammaticaal gebied. Het vormen van nieuwe woorden voor nieuw ontstane begrippen behoort niet tot hun taak. Indien nodig kan hun wel gevraagd worden een oordeel te geven over spontaan ontstane nieuwe Esperanto-woorden, met name of deze woorden overeenstemmen met de basisprincipes van het Esperanto. Tijdlijn van het Esperanto 1859: Lejzer Zamenhof wordt geboren op 15 december 1859 in Białystok. 1874: Als 14-jarige jongen verhuist hij met zijn ouders naar Warschau waar hij het gymnasium bezoekt. In die periode heeft hij een eerste versie van een internationale taal ontworpen. 1878: Het ontwerp van die eerste versie, Lingwe Uniwersala, is voltooid. Feestje om dit te vieren met klasgenoten die de taal hadden geleerd. Naar Moskou voor een studie medicijnen. 1887: Zamenhof heeft zijn eerste ontwerp grondig herzien en verbeterd en publiceert het resultaat in zijn brochure Internacia Lingvo ("Een Internationale Taal") onder het pseudoniem Doktoro Esperanto. 1905: Eerste Esperantocongres in Boulogne-sur-Mer. 1908: Oprichting van de UEA - Universala Esperanto-Asocio. Voorbereidende bijeenkomst voor de oprichting van de Esperantostaat "Amikejo" in Neutraal Moresnet. 1912: In dit jaar predikte de geestelijk leider Abdu'l-Bahá zijn Aziatische volgelingen om Esperanto te gebruiken. 1917: Zamenhof overlijdt op 14 april 1917 in Warschau. 1921: De Sennacieca Asocio Tutmonda wordt opgericht. 1922: Door het secretariaat van de Volkenbond is een rapport opgesteld, waarin werd voorgesteld om op termijn het Esperanto in te voeren als voornaamste werktaal. Dit rapport werd in de prullenmand gegooid op aandrang van de Fransen, die toen nog de illusie hadden dat hun taal voor alle tijden de belangrijkste internationale communicatietaal zou blijven. 1925: Esperanto wordt toegelaten als taal in het telegraafverkeer. 1928: Opening van het Internacia Esperanto-Muzeo (Internationaal Esperanto-Museum) in Wenen. 1930: Het eerste volledige, geïllustreerde Esperantowoordenboek Plena Vortaro wordt door de SAT uitgebracht. 1934: De eerste Esperanto Encyclopedie wordt in Boedapest gepubliceerd. 1936: Heinrich Himmler verbiedt het Esperanto in het gehele Duitse Rijk. 1937: Stalin verbiedt het Esperanto in de Sovjet-Unie. 1938: Oprichting van de Tutmonda Junular-Organizo ("Wereld-Jongeren-Organisatie"), later hernoemd tot Tutmonda Esperantista Junulara Organizo (TEJO). 1948: Oprichting van de Akademio de Esperanto. 1950: J. Ph. Punt begint de serie uitzendingen Socialistisch Nieuws in Esperanto. 1954: UNESCO spreekt zich in een resolutie uit ten gunste van Esperanto. 1955: Het Centraal Kantoor van UEA verhuist vanuit Engeland naar Rotterdam. 1959: UNESCO eert Zamenhof als een grote persoonlijkheid op het terrein van opvoeding, wetenschap en cultuur. 1966: Het eerste idee van het zogenaamde "Programo Pasporto" ontstond in 1966 en was een voorstel van Ruben Feldman-Gonzalez uit Argentinië. 1979: UEA opent een kantoor in New York. 1985: UNESCO doet een aanbeveling aan zijn lidstaten de studie over het talenprobleem en over Esperanto aan te vatten. 1987: Viering van het 100-jarig jubileum van het Esperanto. Iets minder dan 6000 mensen bezoeken het UK in Warschau. 1993: Het internationale Pen-congres erkent het Esperanto als literaire taal. 1999: De Esperantodichter William Auld is genomineerd voor de Nobelprijs voor de Literatuur. 2001: UEA opent een kantoor in Lomé, Togo. 2001: De Amerikaan Chuck Smith start op 6 november 2001 de Esperanto-versie van Wikipedia op, Vikipedio. 2003: Het eerste televisiekanaal van het Esperanto, Internacia Televido wordt opgericht. Het kanaal zond uit via het internet, maar is ondertussen gesloten. 2004: De partij Europa - Democratie - Esperanto doet mee aan de Europese verkiezingen in Frankrijk en streeft het Esperanto na als tweede taal voor Europa en haalt 0.15% van de stemmen. 2005: Viering van 100 jaar Esperanto-bijeenkomsten in Boulogne-sur-Mer 2006: De Duitse stad Herzberg aan den Harz krijgt de officiële titel "Herzberg am Harz - die Esperanto-stadt" (de Esperantostad), wat o.a. op het officiële briefpapier wordt vermeld. Esperanto wordt gebruikt in de contacten tussen Herzberg en het Poolse Góra en tevens zal in het kader van deze uitwisseling Esperanto officieel ondersteund worden. Gebruikersgemeenschap De meeste mensen die Esperanto spreken hebben er bewust voor gekozen de taal te leren, al zijn er inmiddels ook mensen die het Esperanto als moedertaal hebben. Het belangrijkste doel van het Esperanto is uitdrukkelijk niet om andere talen te verdringen, te vervangen of zelfs vertalen overbodig te maken, maar wel om zelf een brug te zijn tussen verschillende talen en culturen. Esperanto wordt inmiddels in meer dan 120 landen gesproken. Omdat het Esperanto bedoeld is om als tweede taal te worden geleerd, lopen de schattingen over het aantal sprekers van de taal zeer sterk uiteen. Immers, kennis van dergelijke talen wordt bij volkstellingen meestal buiten beschouwing gelaten en bovendien is erg moeilijk vast te stellen in welke mate mensen deze beheersen. Volgens de databank Ethnologue van het Summer Institute of Linguistics wordt het Esperanto door rond de 2 miljoen mensen gesproken. Dit is getal is een naar boven afgeronde versie van een onderzoek door Sidney S. Culbert uit de jaren zestig. Volgens Cultert beheersten 1 tot 2 miljoen mensen het Esperanto op Foreign Service Level 3 van de ILR-schaal, wat ongeveer overeenkomt met taalbeheersingsniveau B2 van het Gemeenschappelijk Europees referentiekader. Marcus Sikosek stelde in 2003 dat dit aantal sterk overdreven moest zijn: zelfs als er wereldwijd 1 miljoen Esperantosprekers waren, zouden er (ervan uitgaande dat de Esperantosprekers gelijkelijk over de wereld verdeeld waren) bijvoorbeeld in de stad Keulen ten minste 180 mensen vloeiend Esperanto moeten spreken, terwijl hij er slechts 30 vond. Ook leek het hem onwaarschijnlijk dat er vijftig keer meer Esperantosprekers waren dan het totale ledental van alle Esperanto-organisaties bij elkaar (ongeveer 20.000). Een recent onderzoek door Svend Nielsen stelt het aantal Esperantosprekers rond de 63.000 tot hooguit 100.000. Vermeldenswaard is ook de volgende ruwe schatting uit 1996 van de Finse taalkundige Lindstedt: 1000 moedertaalsprekers, 10.000 mensen die vloeiend Esperanto spreken, 100.000 mensen die de taal actief beheersen, 1 miljoen mensen met een redelijke passieve beheersing en 10 miljoen mensen die de taal ooit in enige mate hebben bestudeerd. Er vinden jaarlijks wereldwijd vele bijeenkomsten en congressen plaats in het Esperanto. De grootste en belangrijkste daarvan is het Esperanto-Wereldcongres, dat in 1905 voor het eerst werd georganiseerd in Boulogne-sur-Mer (Frankrijk) en sindsdien in principe jaarlijks plaatsvindt, telkens in een ander land. Een ander bekend onderdeel van de Esperantocultuur is het uit 1974 daterende internationale reisnetwerk van esperantisten genaamd Pasporta Servo. Dit netwerk stelt Esperantosprekers in staat om goedkoop en gemakkelijk te reizen en andere Esperantosprekers van over de gehele wereld op te zoeken. Op deze manier heeft een persoon die Esperanto spreekt de mogelijkheid om de cultuur en gebruiken van het land en de inwoners via de mensen zelf te leren kennen. Invloed van het internet Dankzij het internet zijn geïnteresseerden niet langer aangewezen op correspondentiecursussen en Esperantoclubs. In plaats daarvan kunnen esperantisten nu contact houden met behulp van mailinglijsten, internetfora en sociale media. Sinds 2002 heeft het Esperanto een eigen lesplatform, Lernu!. Daarnaast zijn er cursussen te vinden op onder meer Duolingo en Memrise. Duolingo, een app om talen te leren, bereikte sedert de lancering van de cursus Esperanto (in het Engels op 25 mei 2015 en het Spaans in 2016) een miljoen cursisten in 2017. Ongeveer 30 personen beëindigden per dag de cursus. Sinds 2017 is er ook een speciale app, Amikumu, die bedoeld is om esperantisten en andere taalliefhebbers met elkaar in contact te brengen. Het valt overigens te betwijfelen of het aantal Esperantogebruikers door deze ontwikkelingen ook echt is gegroeid. Dankzij de laagdrempeligheid van het internet is het zeer eenvoudig tot een groep toe te treden of zich voor een cursus in te schrijven, maar dit zegt niets over iemands werkelijke betrokkenheid en inzet. Ook bij cursussen voor andere kunsttalen zijn aantallen te zien die vele malen hoger zijn dan het aantal werkelijke gebruikers. En zelfs diegenen die langs deze weg een goede beheersing van grammatica en woordenschat hebben verworven, hebben door een gebrek aan oefening vaak moeite met gesproken communicatie. Keerzijde van deze internetactiviteit is bovendien dat de traditionele structuren (organisaties, plaatselijke clubs) een zieltogend bestaan leiden of helemaal zijn verdwenen. Ook de deelname aan het Esperanto-Wereldcongres laat al sinds de jaren tachtig een gestadig dalende lijn zien, ondanks de enorme toename van het internationale massatoerisme in dezelfde periode. Taalkundige eigenschappen Esperanto heeft een eenvoudige grammatica met grote regelmatigheid. Met enkele basiselementen kan men een groot aantal nieuwe woorden vormen. Hierdoor en dankzij het internationale karakter van de woordenschat is Esperanto veel gemakkelijker te leren dan veel andere talen. Indeling Esperanto is een ontworpen taal (kunsttaal) en is als zodanig dus niet verwant aan andere talen, maar de meeste elementen zijn aan "gewone" natuurlijke talen ontleend. De klanken en woordenschat zijn grotendeels gebaseerd op de in Europa gesproken Indo-Europese talen. De klankinventaris is voornamelijk Slavisch, terwijl de woordenschat sterk is geïnspireerd door die van de Romaanse talen (60%; bijvoorbeeld facila, "gemakkelijk", granda, "groot", sur, "op", ili, "zij, hun, hen", la, "de, het" en amiko, "vriend"), in mindere mate door de Germaanse talen (30%; bijvoorbeeld la jaro, "het jaar" en lerni, "leren"), heel weinig door de Slavische talen (5%) en nog minder door overige talen zoals Grieks en Japans (5%; bijvoorbeeld het van het Grieks afgeleide voegwoord kaj, "en"). De Esperantogrammatica is niet specifiek op die van een of meerdere bestaande talen gebaseerd, maar schematisch opgezet. Wel komt de grammatica op een aantal punten duidelijk overeen met die van andere (met name Indo-Europese) talen, bijvoorbeeld wat betreft het onderscheid tussen nominatief en de accusatief. Men zou het Esperanto eventueel ook kunnen beschouwen als een soort creooltaal die uit overwegend Indo-Europese elementen is opgebouwd. Het verschil met andere creooltalen is dan wel dat het Esperanto niet als gevolg van intercultureel contact is ontstaan. Wat betreft typologie: de woordvolgorde is net als in de meeste talen standaard SVO, maar een andere volgorde is eventueel ook toegestaan. Veel woorden worden uit andere woorden afgeleid door middel van voor- en achtervoegsels. Net als in bijvoorbeeld het Frans en het Engels worden in het Esperanto veel voorzetsels gebruikt. Esperanto kan omschreven worden als een morfologisch zeer agglutinerende en tot op zekere hoogte isolerende taal, qua woordenschat voornamelijk Romaans. Een agglutinerende taal is een taal die suffixen losjes aan een stam kan toevoegen, in plaats van het woord te verbuigen zoals een flecterende taal. Dat blijkt uit een woord als patrinojn, "moeders" (accusatief), opgebouwd uit patr- "vader", -in- infix voor de vrouwelijke pendant, -o suffix voor een zelfstandig naamwoord, -j suffix voor het meervoud en -n suffix voor de accusatief. De woordparadigma's blijven zo eenvoudig herkenbaar. Klankleer en schrijfwijze Esperanto heeft 23 medeklinkers en 5 klinkers. De klemtoon ligt altijd op de voorlaatste lettergreep. De laatste -o bij zelfstandige naamwoorden mag in de poëzie worden vervangen door een apostrof. De plaats van de klemtoon verandert daardoor niet. Het Esperanto-alfabet gebruikt de volgende Latijnse letters: Voorts ken het Esperanto de volgende twee tweeklanken: Grammatica De morfologie van het Esperanto is zeer regelmatig. Woorden worden gevormd uit woordstammen en regelmatige voor- en achtervoegsels. Ook samenstellingen komen voor, zoals in het Nederlands. Iedere woordsoort heeft zijn eigen uitgang (-o voor zelfstandige naamwoorden, bijvoorbeeld kato (kat) en hundo (hond); -a voor bijvoeglijke naamwoorden, bijvoorbeeld ruĝa (rood) en blua (blauw); enzovoort). Kenmerken: Het Esperanto kent geen moeilijke werkwoordsvervoegingen, geen onregelmatige werkwoorden, geen woordgeslachten, geen ingewikkelde vaste woordvolgorde en geen ingewikkelde naamvallen. Wel zijn er twee naamvallen: nominatief en accusatief. De basiseenheid van de woordenschat van het Esperanto is de stam: bijvoorbeeld eg- ("extreem"), varm- ("warm"), bon- ("goed"). Door deze logisch te combineren met een uitgang als -a (bijvoeglijk naamwoord) of -e (bijwoord) kunnen met behulp van enkele stammen veel meer woorden worden samengesteld: ega ("extreem"), ege ("zeer"), varma / varme ("warm"), bona / bone ("goed"), varmega / varmege ("heet"), bonege / bonega ("prima, zeer goed"). Op die manier hoeft men minder woorden te onthouden. Stammen hebben een constante vorm en betekenis, in welke context dan ook. In het Nederlands is dit niet altijd het geval: zien, zag, zicht (dezelfde grondbetekenis, verbogen stammen); geweld, geweldig (dezelfde stam, andere betekenis). Daardoor kan er altijd een nieuw woord gevormd worden wanneer daar behoefte aan is, zo heeft een gebruiker maar een kleine woordenschat nodig om een gesprek te kunnen voeren. Uitgangen De verschillende soorten woorden worden aangeduid door hun eigen uitgang. Bijvoeglijke naamwoorden congrueren in getal (uitgang -j) en naamval (uitgang -n). Dankzij deze uitgangen heeft het Esperanto net als bijvoorbeeld het Latijn en Pools een woordvolgorde die in principe vrij is. Een zin als "De man bijt een grote hond" kan onder andere het volgende zijn, waarbij de eerste variant het meest wordt gebruikt: La viro mordas grandan hundon La viro mordas hundon grandan La viro grandan hundon mordas Mordas la viro grandan hundon Grandan hundon mordas la viro Hundon grandan mordas la viro Bijwoorden eindigen op -e, of in de accusatief op -n. Dit laatste kan voorkomen bij een plaatsaanduidend bijwoord in combinatie met bepaalde voorzetsels. Men heeft een zekere neiging om bijwoorden van wijze die op de hele zin betrekking hebben, voor de persoonsvorm te plaatsen. Alle werkwoorden van het Esperanto zijn regelmatig, inclusief esti, "zijn": Een grammaticale eigenaardigheid van het Esperanto is dat in sommige gevallen bijwoorden als naamwoordelijk gezegde gebruikt worden. Zo zegt men voor algemene toestanden, wanneer er geen onderwerp is: "Estas malvarme." (Het is koud.) Ook als het onderwerp een infinitief of een zelfstanding gebruikte zin (ingeleid door "ke") is, wordt een bijwoord gebruikt: "Ŝaki estas amuze." (Schaken is vermakelijk.) "Estas triste ke li perdis sian monujon." (Het is droevig dat hij zijn portemonnee verloren heeft.) Dit verschijnsel komt al bij Zamenhof voor. Achter- en voorvoegsels Het Esperanto heeft een zeer beperkt kernlexicon, maar daartegenover staat een uitgebreide morfosyntaxis. Hierdoor is de mogelijkheid tot nieuwvorming groot. Om neologismen te vormen wordt net als in polysynthetische talen op grote schaal gebruikgemaakt van achter- en voorvoegsels. Zo is er geen basiswoord dat "klein" betekent. Men zegt in plaats daarvan mal-granda, letterlijk "ongroot". Ook is er geen basiswoord dat "school" betekent, want men zegt lern-ej-o, letterlijk "leerplaats". Een achtervoegsel komt niet direct na een woord, eerst wordt de uitgang (zie tabel van uitgangen) verwijderd. Na het achtervoegsel komt dan weer de juiste uitgang. In de tabel hieronder is dat met streepjes aangegeven. Deze streepjes geven niet aan hoe het woord aan het einde van de regel wordt afgebroken. Vaak worden er meerdere voor- en achtervoegsels gebruikt voor een enkel neologisme. Zo krijg je een hele opbouw van het woord. De volgorde van de voor- en achtervoegsels wordt bepaald door de logica van de opbouw. Zo is er bijvoorbeeld het woord malsanulejo, wat "ziekenhuis" betekent. Het basiswoord hiervoor is sana, "gezond". De opbouw van het woord gaat als volgt: het voorvoegsel mal- betekent tegengestelde van; mal-sana is dus het tegengestelde van sana "gezond", dus is het "ziek". het achtervoegsel -ul- is een persoon met die eigenschap; malsan-ul-o is dus een persoon die ziek is, een "zieke". (de verandering van uitgang, -a naar -o, heeft te maken met de verandering van woordsoort: malsana is een bijvoeglijk naamwoord, maar malsanulo wordt een zelfstandig naamwoord) het achtervoegsel -ej- is een plaats waar het gebeurt of waar het zich bevindt; malsanul-ej-o is dus letterlijk "een plaats waar een zieke zich bevindt", dus een "ziekenhuis". Voor- en achtervoegsels kunnen niet zomaar omgewisseld worden, omdat hun betekenis afhangt van de volgorde. De volgorde vertrekt steeds vanuit de stam van het woord. De volledige ontleding van bijvoorbeeld malsanulejo is "een plaats voor personen met de eigenschap niet gezond te zijn". Indien de achtervoegsels -ul- en -ej- verwisseld zouden worden (malsanejulo), krijgt men iets als "een persoon met de eigenschap van een plaats waar men niet gezond is". Dit is een onzinnige betekenis. Er wordt opgemerkt dat dit niet altijd in dezelfde richting geschiedt. Bijvoorbeeld: Een Nederlandano heet zo omdat hij in Nederlando woont en Anglujo heet zo omdat er Angloj wonen. Een monero ("munt") is een stukje mono ("geld") en een arbaro ("bos") is een groep arboj ("bomen"). Voornaamwoorden (korelativoj) Telwoorden De cijfernamen van 0 tot 10 zijn: nulo (0), unu (1), du (2), tri (3), kvar (4), kvin (5), ses (6), sep (7), ok (8), naŭ (9), dek (10). Bij getallen groter dan 10 is de volgorde van de cijfernamen steeds dezelfde als de volgorde van de cijfers van het getal. Tientallen en honderdtallen worden als één woord geschreven: dudek (20), tridek (30), ducent (200), okcent (800). Alle andere getallen worden uitgesproken en geschreven als aparte woorden, ook duizendtallen: dek unu (11), dek du (12), du mil (2000). Nulo (0) wordt niet gebruikt in de benaming van getallen, maar voor het weergeven van de orde van grootte is het noodzakelijk om op de juiste plaats de hoofdtelwoorden te zetten voor respectievelijk duizend-, honderd- en tiental: mil, cent en dek. Komma is komo. Een rangtelwoord wordt gemaakt door er een -a aan toe te voegen. De rangtelwoorden worden als bijvoeglijke naamwoorden beschouwd. Ontwikkeling Alle levende talen hebben moedertaalsprekers en ontwikkelen idiomatische uitdrukkingen. Er zijn nu ook al moedertaalsprekers en zelfs idiomatische uitdrukkingen in het Esperanto, hoewel dit laatste niet wordt aangemoedigd. Onderwijs Het Esperanto was in 2007 de 32e taal die voldeed aan het "Gemeenschappelijk Europees Referentiekader voor Moderne Vreemde Talen: Leren, Onderwijzen, Beoordelen". Dit staat ook bekend als het A1 tot C2 systeem dat binnen Europa gehanteerd wordt. Wereldwijd zijn er 6912 officieel erkende talen. Europa kent binnen zijn grenzen 239 verschillende talen. Omdat het Esperanto relatief gemakkelijk te leren en te gebruiken is in vergelijking met de meeste andere talen, wordt het aanbevolen als inleiding en motivatie tot het leren van andere, moeilijkere talen, onder andere in Engeland met Springboard to Languages. Dit gegeven wordt ook wel de propedeutische waarde van het Esperanto genoemd: het uitgangspunt dat het gebruik van het Esperanto een start biedt voor het leren van andere talen. Uit enkele studies, zoals die van Helmar Frank op de Universiteit van Paderborn en de Akademio Internacia de la Sciencoj wordt geconcludeerd dat een jaar Esperanto leren op school het makkelijker maakt om daarna andere talen te leren. Het levert bijvoorbeeld een betere vaardigheid in het Frans op door eerst een jaar Esperanto en daarna drie jaar Frans te studeren, dan vier jaar Frans te studeren. Dit effect was voor het eerst beschreven door Antoni Grabowski in 1908. Springboard... to Languages vat de propedeutische waarde van het Esperanto samen met de volgende woorden: Veel scholen onderwezen kinderen hoe je op een blokfluit moet spelen, niet om een natie van blokfluitisten te maken, maar als voorbereiding voor het leren van andere instrumenten. [Wij onderwijzen] Esperanto, niet om een land van Esperantosprekers te maken, maar als voorbereiding op het leren van andere talen. Overigens mag worden aangenomen dat hetzelfde effect ook kan worden bereikt met andere talen, hoewel hierbij zeker de motivatie en de moeilijkheidsgraad een belangrijke rol spelen. Kritiek op het Esperanto Hoewel het Esperanto ruimschoots de meest succesvolle internationale hulptaal is, is er in de loop der jaren ook veel kritiek geweest op diverse aspecten van de taal: Eurocentrisme: het Esperanto is expliciet bedoeld om als cultureel neutrale taal wereldwijd te worden gebruikt, zonder de moedertaalsprekers van welke taal dan ook te bevoordelen, maar in werkelijkheid zijn de klankleer, de orthografie, de syntaxis en de woordenschat zuiver Europees. Zo is ongeveer twee derde van de woordenschat gebaseerd op de Romaanse talen, de rest is vooral afkomstig uit het Engels en het Duits, naast enkele woorden uit het Pools, Russisch en Grieks. In die zin is Esperanto het schoolvoorbeeld van een eurokloon, een enigszins smalende benaming voor een taal die internationaal beweert te zijn, maar in feite bijna uitsluitend Europees is. Volgens deze critici zou een werkelijk internationale taal veel meer moeten putten uit niet-Europese talen, zoals het Chinees, het Hindi, het Arabisch en het Swahili. Het Esperanto wordt er vaak van beschuldigd seksistisch te zijn, omdat de vrouwelijke vorm van zelfstandige naamwoorden altijd een afgeleide is van de mannelijke vorm, die tevens de neutrale vorm is. Een extreem voorbeeld is het woord patrino "moeder", dat afgeleid is van patro "vader" en feitelijk dus "vrouwelijke vader" betekent. Het Esperanto kent zes letters met diakritische tekens, die niet in het gewone Latijnse alfabet voorkomen (ĉ, ĝ, ĥ, ĵ, ŝ en ǔ); een deel daarvan komt zelfs in geen enkele andere taal voor. Daardoor zijn ze niet altijd gemakkelijk te schrijven. Weliswaar zijn er verschillende methodes in omloop om dit probleem te omzeilen, zoals cx of ch in plaats van ĉ, maar dit leidt ertoe dat woorden moeilijker vindbaar zijn in online databases en dergelijke. Critici betogen dat de accusatief en het feit dat bijvoeglijke naamwoorden evenals zelfstandige naamwoorden een meervoudsuitgang moeten hebben, de taal nodeloos ingewikkelder maakt. Ook op de aan het Oudgrieks ontleende meervoudsuitgangen -oj en -aj was kritiek. De correlatieventabel is weliswaar een goede methode om volledige regelmatigheid te bewerkstelligen, maar doordat alle vraagwoorden met een beklemtoond ki- beginnen (ki-o "wat", ki-u "wie", ki-e "waar", enz.), zijn deze moeilijk van elkaar te onderscheiden, zeker wanneer mensen met verschillende accenten met elkaar in gesprek zijn. Woorden zijn op nogal willekeurige en onsystematische wijze uit verschillende talen "weggeplukt", waarbij Zamenhof woorden soms een onlogische draai gaf om homoniemen te voorkomen (zo is het woord voor "omdat" ontleend aan het Franse woord car, maar om verwarring te voorkomen met kar- "lief" en car- "tsaar" plaatste Zamenhof er een accent boven: ĉar). Doordat het Esperanto een mengelmoes is van woorden uit uiteenlopende talen met door Zamenhof zelf verzonnen grammaticale elementen, is de taal nauwelijks te begrijpen voor mensen die de taal niet hebben geleerd en daarom alleen bruikbaar voor esperantisten. Dit probleem wordt ondervangen door een internationale hulptaal als het Interlingua, maar ook door zonale hulptalen als het Interslavisch, die ernaar streven voor een beperkt deel van de mensheid begrijpelijk te zijn zonder enige studie vooraf. Daarnaast bestaat er kritiek op de manier waarop het Esperanto in de praktijk wordt gebracht: dat het uiteindelijke doel om als universele tweede taal te gaan dienen, in de verste verte niet is bereikt; dat het Engels veel beter functioneert als internationale taal; en dat het Esperanto volgens sommigen meer een religie is dan een taal. Veel van deze bezwaren zijn te wijten aan het feit dat het Esperanto een typisch product is van de 19de eeuw, waarin bijna de hele bekende wereld door Europa werd gedomineerd en waarin de Europese maatschappij geheel werd gedomineerd door mannen. Toch was ook Zamenhof zelf zich bewust van de zwakke plekken in het Esperanto en heeft daarom herhaaldelijk verbeteringen voorgesteld, die door de meeste esperantisten echter niet werden omarmd. Veel van deze hervormingen zijn later wel doorgevoerd in het Ido. Onder Esperantisten is er een stroming, riismo genaamd, die de taal van seksistische elementen wil ontdoen, onder meer door het gebruik van ri als genderneutraal voornaamwoord te bepleiten. Ook dictatoriale regimes hadden kritiek op het Esperanto, maar om heel andere redenen. Hitler vervolgde Esperantosprekers actief in de Tweede Wereldoorlog. Volgens sommige mensen deed hij dit omdat Esperantosprekers vaak over vele internationale contacten beschikten. Hierdoor konden zij uit verschillende bronnen informatie halen, waardoor de nationaalsocialistische staatspropaganda van Hitler minder effectief zou zijn. Een andere reden die vaak genoemd wordt is dat Zamenhof van Joodse komaf was. In de Sovjet-Unie onder Stalin en in Italië onder Mussolini werden esperantisten zelfs nog actiever vervolgd. Verenigingen Er is een Wereld-Esperantovereniging, genaamd UEA (Universala Esperanto-Asocio), waarvan het hoofdkantoor zich bevindt in Rotterdam, en een Wereld-Esperanto-Jongerenvereniging, genaamd TEJO. Nederlandse verenigingen zijn: Esperanto Nederland en Nederlandse Esperanto-Jongeren (NEJ). Vlaamse verenigingen zijn: Vlaamse Esperantobond en Vlaamse Esperanto-Jongeren (FLEJA). Adreslijst van gastgezinnen, wereldwijd: Pasporta Servo. PEN International heeft een afdeling met Esperantoschrijvers (Esperanto PEN Centrum). Literatuur Wim Jansen, Esperanto, een taal om van te houden, Amsterdam, Vossiuspers Universiteit van Amsterdam, 2009, 22 pagina's. ISBN 9789056295905 Marc van Oostendorp, Een wereldtaal: Geschiedenis van het Esperanto, Amsterdam, Athenaeum-Polak en Van Gennep, 2004, 214 pagina's. ISBN 90-253-3682-5 Garvía, Roberto, Esperanto and Its Rivals, Philadelphia Pa, University of Pennsylvania Press, 2015, 226 pagina's Esther Schor, Bridge of words Zie ook Esperantido Internationale hulptaal


text: Aanhangers van de kunsttaal Esperanto hebben in de loop der jaren verschillende symbolen gehanteerd, die in overvloed te zien zijn op Esperantobijeenkomsten en door esperantisten gedragen kunnen worden om zich als zodanig de afficheren. Een vast onderdeel van deze symbolen is de kleur groen, vooral in de vorm van een groene ster. De Groene Ster Het traditionele Esperanto-symbool is een groene vijfpuntige ster, in het Esperanto La Verda Stelo geheten. De vijf punten van de ster symboliseren de vijf werelddelen, de kleur groen staat voor de hoop. Als de ster los wordt gebruikt van de vlag staat er vaak een "E" in, zodat iedereen kan herkennen dat het de Esperanto-ster is. In een Besluit van 20 Juli 1939, Iste Agd., nr. 206. ter uitvoering van artikel 50 Algemeen Rijksambtenarenreglement werd vastgelegd dat Nederlandse ambtenaren, waaronder politieagenten, deze ster op hun uniform mogen dragen. Esperantovlag De Esperanto-vlag is groen met linksbovenin een wit vierkant met daarin de groene vijfpuntige ster. In het Esperanto heet de vlag verda stelo, wat groene ster betekent. Ze wordt gebruikt door esperantisten om hun taal te vertegenwoordigen. Het gebruik van de kleur groen en de ster vinden hun oorsprong bij de Zweedse esperantist G. Jonson, die hiertoe een oproep had gedaan. De doorbraak van deze symbolen kwam met het gebruik van de kleur en ster op boeken geschreven in de taal, waarmee Louis de Beaufront was begonnen. In 1893 werd door C. Rjabinis en P. Deullin het uiteindelijke ontwerp gemaakt, daarin staat de kleur groen voor hoop, de vijf punten van de ster voor de vijf continenten en het witte kanton voor de vrede. Jubileumsymbool Ter gelegenheid van het 100-jarig jubileum van het Esperanto in 1987 lanceerde de UEA (Universala Esperanto-Asocio/Wereld-Esperanto-Vereniging) een eigentijds logo in de vorm van twee naar elkaar toegekeerde E's die een ronde (globe)vorm hebben. Een combinatie van de twee symbolen wordt tegenwoordig ook vaak gebruikt. Het nieuwe symbool is vooral populair onder jonge esperantisten. Tegenwoordig wordt het symbool ЄЭ ook gebruikt in instant messengers om aan te geven dat men esperantist is. Volkslied Voor veel esperantisten is 'La Espero' hun volkslied, ook wel de Hymne genoemd. Het is een gedicht van Zamenhof (de ontwerper van het Esperanto), op muziek gezet door Félicien Menu de Ménil. Munt De stelo (meervoud: steloj) was van 1945 tot 1993 de munteenheid van de esperantisten. Esperanto Symbool


text: Ethiopië, formeel de Federale Democratische Republiek Ethiopië (Amhaars: , ye-Ītyōṗṗyā Fēdēralāwī Dīmōkrāsīyāwī Rīpeblīk), is een land in Oost-Afrika. Het grenst aan Eritrea, Djibouti, Somalië, Kenia, Zuid-Soedan en Soedan. Het land heeft inwoners en de hoofdstad is het centraal gelegen Addis Abeba. Geschiedenis Samen met Eritrea en het zuidoostelijke deel van de Rode Zeekust van Soedan wordt Ethiopië beschouwd als de meest waarschijnlijke locatie van het land Poent, dat vernoemd werd in de Egyptische cultuur en voor het eerst vermeld werd in de 25e eeuw v.Chr.. Het begin van een staat in dit gebied kwam er in 980 v.Chr., wat ook gebruikt wordt als de legendarische stichtingsdatum van het land. Na de dood van de laatste koning van Aksum, rond 1137, werd door Mara Takla Haymanot de Zagwe-dynastie gesticht. Dit was een dynastie wier macht nooit verder reikte dan de eigen etnische kern. Ze namen wel het christendom van Aksum over en bouwden verschillende kerken zoals die in Lalibela. De Zagwe-dynastie bestond tot 1270, toen ze omver geworpen werd door een nieuwe koning die beweerde af te stammen van de koningen van Aksum. Deze Salomonsdynastie regeerde tot in de late twintigste eeuw en het is onder deze dynastie dat de meeste moderne geschiedenis van Ethiopië gevormd werd. Tijdens deze periode veroverde het rijk zo goed als alle gebieden van het moderne Ethiopië en Eritrea. Ze versloegen met succes de Arabische en Turkse legers die hen aanvielen en hadden goede relaties met sommige Europese grootmachten. Het keizerrijk Ethiopië stond tot aan de Tweede Wereldoorlog ook bekend als "Abessinië", hoewel Ethiopië reeds voor die tijd de officiële naam van het land was. Het was een van de oudste zelfstandige landen van Afrika, hoewel rond de middeleeuwen wel een Portugese invloed bestond door de handelsreizen van de Portugezen. In 1895, tijdens de Wedloop om Afrika, sloot keizer Menelik II een tweetalig verdrag met Italië betreffende territoriale controle. Een Amhaars werkwoord werd echter niet goed vertaald en gaf het verdrag een totaal andere betekenis: in de Amhaarse versie kreeg Menelik aanzienlijke zelfbeschikking, terwijl Ethiopië in de Italiaanse versie een protectoraat van Italië werd. Omdat beide landen zich aan hun eigen versie van een verdrag hielden, werd een conflict uiteindelijk onvermijdelijk. De Eerste Italiaans-Ethiopische Oorlog duurde tot 1896. Na de beslissende Slag bij Adwa werden de Italianen overweldigend verslagen en behield Ethiopië zijn onafhankelijkheid. Dit was een uitzonderlijke situatie in Afrika: op de Derwisjstaat en Liberia na waren alle andere gebieden op het continent aan het einde van de negentiende eeuw gekoloniseerd. Veertig jaar later, in 1935, werd Ethiopië of Abessinië weer aangevallen door Benito Mussolini van Italië tijdens de Tweede Italiaans-Ethiopische Oorlog. De oorlog duurde zeven maanden en leidde tot de Italiaanse bezetting van Ethiopische steden. Het kwam echter nooit tot een echte kolonisatie. Vanaf maart 1941 werden Ethiopië en de rest van Italiaans Oost-Afrika door de Britten vanuit Soedan en Kenia veroverd. De laatste keizer van Ethiopië was (de facto) Haile Selassie, die voor de Italiaanse bezetting en daarna tot 1974 aan de macht was. Hij werd afgezet door een staatsgreep van de Derg, waarna het land vanaf 1977 jarenlang geleid werd door de marxistische dictator Mengistu Haile Mariam. Van 1961 tot 1991 speelde zich de Eritrese Onafhankelijkheidsoorlog af, die gezien kan worden als onderdeel van de Ethiopische Burgeroorlog waarin diverse bewegingen vochten tegen de Ethiopische regering. Tussen 1977 en 1978 was Ethiopië bovendien verwikkeld in een oorlog met Somalië, omwille van het Ogaden-grensgebied. Het Ethiopische regime werd op grote schaal gesteund door de Sovjet-Unie, en haar satellieten Cuba en Oost-Europese landen. In de oorlogen vielen naar schatting minstens 1,4 miljoen doden. Na de burgeroorlog, in 1991, nam de Tigrische Meles Zenawi de macht over. Onder de regeringen Zenawi heeft Ethiopië onafhankelijkheid verleend aan het voorheen bezette en eenzijdig geannexeerde Eritrea, en is Ethiopië omgevormd tot een federatie. In mei 1998 begon een grensoorlog met Eritrea na de invoering van een eigen munt in dat land. Vooral bij de grensplaats Badme laaide het conflict hoog op. De strijd was kort maar hevig en rond 100.000 soldaten werden gedood. Veel burgers in de grensstreek raakten ontheemd. In mei 2000 kreeg het Ethiopische leger de overhand en op 12 december 2000 staakten de landen de strijd. Er kwam een VN vredesmacht en de twee landen stemden in met een onafhankelijke internationale grenscommissie die de loop van de grens zou vastleggen. Het Permanent Hof van Arbitrage kwam in 2007 met een uitspraak. De regering legde zich aanvankelijk neer bij de uitspraak, maar door de toewijzing van Badme aan Eritrea sloeg de publieke stemming om en werd een definitief akkoord nooit bereikt. Geografie Ethiopië bestaat voor het grootste deel uit het uitgestrekte en relatief vruchtbare Ethiopisch Hoogland, dat van noord naar zuid doorsneden wordt door de Grote Slenk. De hoogste berg van Ethiopië is de Ras Dashan, die 4550m hoog is. Het laagste punt ligt 125m onder het zeeniveau in de Danakildepressie. In het Ethiopisch Hoogland ontspringt de Blauwe Nijl (in het Tanameer), die samen met de Witte Nijl en de eveneens in Ethiopië ontspringende Tekeze-rivier de Nijl vormt. Andere grote rivieren die het hoogland ontspringen zijn de Awash, Baro, Omo en Wabi Shebelli. Hoewel Ethiopië nabij de evenaar ligt, kent het in verband met de hoogte van het Ethiopisch Hoogland een relatief gematigd klimaat. Uitzondering zijn de lager gelegen gebieden, zoals de Danakildepressie en de Ogaden, die een heet en droog klimaat kennen. Ethiopië ligt nergens aan zee en is dus volledig ingesloten door land. De landgrenzen zijn in totaal 5300 kilometer lang, waarvan die met Soedan en Somalië met elk zo'n 1600 kilometer het langst zijn. De relatie met Eritrea aan de Rode Zee is moeizaam, en ook de infrastructurele verbindingen met de instabiele buurlanden Soedan, Zuid-Soedan en Somalië zijn beperkt. Djibouti is al heel lang de in- en uitgang van de buitenlandse handel van het land. Vanaf 1896 is er een spoorlijn aangelegd tussen Djibouti, toen een Frans gebied, naar Addis Abeba. Deze lijn was in verval geraakt, maar is in 2016 heropend. Een door de Volksrepubliek China aangelegde spoorverbinding, met een lengte van ruim 750 kilometer, is de eerste moderne geëlektrificeerde spoorweg in Afrika. Een treinreis tussen de twee steden duurt zo’n 10 uur. De haven van Djibouti is de belangrijkste zeehaven voor Ethiopië. In de jaren zestig van de 20e eeuw was ongeveer 40% van het land nog bedekt met bos. In 2002 was dit aandeel gedaald naar minder dan 3%. De boeren spelen hierbij een belangrijke rol. Ieder jaar, vlak voor het regenseizoen begint, ontginnen zij bosgebied tot landbouwgrond door verbranding en dit zorgt voor een tijdelijk bemestingseffect. Om totale ontbossing tegen te gaan heeft de regering de Green Legacy-campagne gelanceerd met als doel 4 miljard bomen te planten tegen eind 2019. Deze campagne werd op 29 juli 2019 afgetrapt met de aanplanting van 224 miljoen bomen in 1 dag. Bevolking Demografie Ethiopië heeft een zeer jonge en explosief groeiende bevolking. De bevolking groeide van 33,5 miljoen in 1983 tot 108 miljoen in 2018, een gemiddelde groeivoet van 3,4% per jaar. Volgens het U.S census bureau zal Ethiopië 278 miljoen inwoners tellen in 2050, een verwachte gemiddelde groei van 3,0% per jaar. Door de verbetering in de gezondheidszorg is de levensverwachting bij geboorte gestegen van 52 jaar in 2000 naar 65 jaar in 2016. Het sterftecijfer voor kinderen jonger dan 5 jaar is gedaald van 203 per duizend in 1990, naar 144 in 2000 om in 2016 op 58 uit te komen. Het gebruik van voorbehoedsmiddelen in is diezelfde periode ook gestegen met een daling van het vruchtbaarheidscijfer van 6,5 naar 4,2 in 2016 tot gevolg. De grootste bevolkingsgroep zijn de Oromo's, zij maken ongeveer 40% van de bevolking van Ethiopië uit. De op een na grootste groep zijn de Amharen met een aandeel van ongeveer 25%. De Tigrinya maken minder dan 10% uit, maar zij hebben wel relatief veel belangrijke posities in de politiek en de economie. Er was een kleine Joodse gemeenschap in het land. In 2013 arriveerden de laatste 450 Falasja in Israël. In totaal heeft het land sinds 1948 meer dan 90.000 migranten uit Ethiopië opgenomen, volgens het Jewish Agency. Religie Volgens de volkstelling van 2007 behoort 60.9% van de bevolking van Ethiopië tot het christendom en 35,4% tot de islam. Een kleine 2% van de bevolking hangt het animisme aan. Veel christenen behoren tot de Ethiopisch-Orthodoxe Kerk. Tot 1959 was de Ethiopische Kerk onderdeel van de Koptisch-Orthodoxe Kerk. De Ethiopische Kerk is vooral miafysitistisch en hebben het geërfd van de Koptisch-Orthodoxe Kerk en ziet Jezus Christus dan vooral als God, als deel van de Drie-eenheid. Timkat (de Ethiopische versie van Epifanie) is de belangrijkste feestdag in deze kerk. De Patriarch resideert in Addis Abeba. Tot 1974 was de Ethiopische Orthodoxe Kerk de staatskerk. De Ethiopische Bijbel is veel uitgebreider dan de Bijbels in het overige christendom, omdat de Ethiopische orthodoxie nooit een canon schriftelijk vastlegde. Een klein aantal Ethiopiërs is katholiek of protestants. Armoede Volgens het Ontwikkelingsprogramma van de Verenigde Naties leefde in 2012/13 in Ethiopië 26% van de bevolking onder de armoedegrens. Bestuurlijke indeling Ethiopië is onderverdeeld in negen regio's of staten (kililoch): Staatsinrichting Volgens de grondwet van 1994, die de grondwet van 1987 verving, is Ethiopië een democratische en federatieve staat met als staatshoofd een president die direct gekozen wordt voor een periode van zes jaar. De macht van de president is echter beperkt en meer ceremonieel, terwijl de macht van de premier aanzienlijk is. De premier wordt geleverd door de grootste partij in het parlement. De nationale volksvertegenwoordiging bestaat uit twee kamers die samen de Federale Parlementaire Vergadering vormen. De Tweede Kamer wordt de Huis van Volksafgevaardigden genoemd. De 547 leden worden direct gekozen voor een periode van vier jaar. De eerste kamer/senaat is de Huis van de Federatie, bestaande uit 112 leden. Een deel wordt direct gekozen, de andere leden bestaan uit vertegenwoordigers van de autonome provincies. Ethiopië is een federatie. De autonomie van iedere staat of regio (de grenzen van de staten zijn langs etnische lijnen getrokken) is verregaand. Een staat heeft het recht om uit de federatie te stappen en een onafhankelijk land te vormen. De huidige president van Ethiopië (sinds 2018) is Sahle-Work Zewde. Zij is de eerste vrouw die deze positie bekleedt. Sinds 2018 is Abiy Ahmed premier, als opvolger van Hailemariam Desalegn die in februari 2018 terugtrad om ruimte te maken voor hervormingen. Het kabinet van Abiy Ahmed bestaat voor de helft uit vrouwen. Economie De economie van Ethiopië ontwikkelde zich tot de begin jaren negentig van de 20e eeuw matig, mede door de jarenlange conflicten met het buurland Eritrea. Na het einde van de oorlog leefde de economie op en dit werd slechts kortstondig onderbroken door een nieuwe grensconflict met het buurland omstreeks 1998. De economie heeft in de periode van 2005/06 tot 2015/16 een zeer hoge groei laten zien van gemiddeld 10,3%. Dit was aanzienlijk beter dan de regio, waar de groei op 5,4% bleef steken. Ethiopië voerde tot eind 2000 een grensoorlog met Eritrea en het startpunt lag op een laag niveau. In het fiscale jaar 2017 was de groei van het bruto binnenlands product (BBP) 10,9%. Ondanks de hoge groei is het inkomen per hoofd slechts US$ 783 en behoort daarmee tot de laagste ter wereld. Door de hoge economische groei is de armoede in het land wel gedaald. Leefde in het jaar 2000 nog 55% van de bevolking in extreme armoede, in 2011 was dit gedaald naar 33,5%. De landbouwsector levert de grootste bijdrage aan de economie, al neemt het belang af. In 2000 was het aandeel in het BBP nog 45% en in 2016 was dit gedaald naar 35%. Het aandeel van de industrie, inclusief de bouwsector, is in diezelfde periode gestegen van 11% naar 22%. Relatief meer mensen zijn werkzaam in de landbouwsector. Energievoorziening In 2015 produceerde het land 47 miljoen ton olie-equivalent (Mtoe), bijna geheel duurzaam (1 Mtoe = 11,63 TWh, miljard kilowattuur). Dat was bijna genoeg voor de energievoorziening; het TPES (total primary energy supply) bedroeg 50 Mtoe. Het land importeerde 3,7 Mtoe fossiele brandstof. Van de energie ging ongeveer 9 Mtoe verloren bij conversie in de energie-industrie. Voor eindgebruikers resteerde 41 Mtoe waarvan 0,7 Mtoe (8 TWh) elektriciteit die bijna geheel met waterkracht opgewekt werd. De uitstoot van kooldioxide was 10 megaton, dat is 0,1 ton per persoon, veel minder dan het wereldgemiddelde van 4,5 ton per persoon. In 2011 is het land begonnen met de bouw van de Grote Renaissancedam in de Blauwe Nijl. Hier komen 16 turbines met een totaal vermogen van 6000 MW en het wordt daarmee de grootste waterkrachtcentrale in Ethiopië. Cultuur De cultuur van Ethiopië heeft een grote diversiteit. Er zijn invloeden uit Jemen, Somalië, Eritrea, Soedan, India en Italië. Onder de traditionele gebruiken is respect (in het bijzonder voor de ouders) erg belangrijk. In de Ethiopische cultuur is het de gewoonte om op te staan uit een stoel of om je bed af te geven voor een oudere vriend of familielid, zelfs als ze maar net een jaar ouder zijn. Muziek De muziek van Ethiopië is zeer verschillend, elk van de etnische groepen in Ethiopië wordt geassocieerd met unieke geluiden. Sommige vormen van traditionele muziek zijn sterk beïnvloed door volksmuziek uit de rest van de Hoorn van Afrika, in het bijzonder Somalië. De Ethiopische religieuze muziek heeft echter ook een oude christelijke element, herleid tot Yared, die leefde tijdens het bewind van Gabra Masqal. In het noordoosten van Ethiopië, in Wollo, ontwikkelde zich het manzuma, een muzikale vorm van de moslims. Oorspronkelijk gezongen in het Amhaars, heeft manzuma zich verspreid naar Harar en Jimma, waar het nu wordt gezongen in het Oromo. In de Ethiopische hooglanden wordt traditionele muziek gespeeld door rondtrekkende muzikanten, genaamd azmaris, die in de Ethiopische samenleving worden beschouwd met zowel argwaan als respect. Kleding Traditionele kleding voor vrouwen wordt in Ethiopië gemaakt van een stof genaamd shemma. Deze wordt gebruikt voor het maken van de Habesha qemis, in feite een katoenen doek, ongeveer 90 cm breed, geweven in lange stroken die vervolgens aan elkaar zijn genaaid. Soms zijn er glanzende draden in de stof geweven voor een sierlijk effect. Mannen dragen een broek en een shirt tot op de knieën met een witte kraag, en soms een trui. Ook dragen mannen vaak kniekousen, terwijl vrouwen vaak helemaal geen sokken dragen. Zowel mannen als vrouwen dragen een sjaal, de neTela. Keuken De Ethiopische keuken bestaat uit verschillende bij- en voorgerechten van groente en vlees, vaak bereid als wat, een dikke stoofpot. Een of meer porties wat worden geplaatst op een stuk injera, een groot zuurdesembrood van 50 cm in diameter gemaakt van gefermenteerd teffmeel. Er wordt zonder bestek gegeten. In plaats daarvan wordt de injera (altijd met de rechterhand) gebruikt om de gerechten op te scheppen. In traditionele Ethiopische gerechten zit geen varkensvlees of zeevruchten (wel vis), aangezien de meeste Ethiopiërs historische banden hebben met de islam, de Ethiopisch-Orthodoxe Kerk of het jodendom, die allemaal het eten van varkensvlees verbieden. Sport Atletiek is de meest succesvolle sport in Ethiopië. Op de Olympische Spelen zijn door Ethiopische atleten reeds vele medailles gewonnen. Het land is vooral bekend van zijn middellange en langeafstandslopers. Voetbal is in Ethiopië de populairste sport. Ondanks gebrek aan succes van de nationale voetbalploeg, wordt deze gesteund door een aanzienlijk deel van de bevolking. Talen In totaal worden er ongeveer 90 verschillende talen gesproken in Ethiopië. De enige officiële taal in Ethiopië was tot februari 2020 het Amhaars, een Semitische taal die wordt gesproken door 21.631.370 mensen (29,33% van de bevolking). Amhaars wordt geschreven met het Ge'ez-schrift, dat zijn naam ontleent aan de oude Semitische taal Ge'ez. Ge'ez is als spreektaal uitgestorven, maar wordt nog wel liturgisch gebruikt door de Joodse gemeenschap Beta Israël en de Ethiopisch-Orthodoxe Kerk. De grootste taal in Ethiopië is echter het Afaan Oromo, een Koesjitische taal gesproken door 33,8% van de bevolking. Het Tigrinya is gerelateerd aan het Amhaars, maar wordt vooral gesproken in het noorden van Ethiopië in de staat Tigray. In februari 2020 werden de talen Afar, Afaan Oromo, Engels, Tigrinya en Somalisch erkend als officiële talen door de Ethiopische regering. Kalender Ethiopië kent een eigen kalender, de Ethiopische kalender. Zie ook Ethiopië van A tot Z Lijst van keizers van Ethiopië Monumenten op de Werelderfgoedlijst


text: Ellery Queen is zowel het pseudoniem van een Amerikaans schrijversduo Frederic Dannay (1905 - 1982) en Manfred B. Lee (1905 - 1971), als de naam van de speurder die de hoofdrol speelt in de boeken van dit schrijversduo. Frederic Dannay en Manfred B. Lee waren twee neven, die met elkaar ongeveer honderd detectives schreven, romans en verhalen waarin de amateur-speurder Ellery Queen de hoofdrol speelt. De eerste was The Roman Hat Mystery uit 1929. Het duo schreef ook onder de naam Barnaby Ross. Zij versterkten de mythe rond de speurneus door de oprichting van een tijdschrift met de titel Ellery Queen's Mystery Magazine, waarvan zij vanaf 1941 de redactie voerden. Hierin staan korte detectiveverhalen van verschillende schrijvers. Bibliografie (selectie) Met detective Ellery Queen in de hoofdrol: '#01 Het mysterie van de hoge hoeden (1929) The Roman hat mystery' '#02 Het lippenstiftmysterie (1930) The French powder mystery' '#03 Patient overleden, operatie geslaagd (1931) The Dutch shoe mystery' '#04 De Griekse doodskist (1930) The Greek coffin mystery' '#05 Het Egyptische kruis (1932) The Egyptian cross mystery' '#06 De dood schoot met scherp (1933) The American gun mystery' '#07 De Siamese Tweeling (1933) The Siamese Twin mystery' '#08 Moord achterstevoren (1934) The Chinese orange mystery' '#09 De naakte waarheid (1935) The Spanish cape mystery' '#11 Het huis halverwege (1936) Halfway house' '#12 De halve schaar (1936) The door between' '#13 Moord in Hollywood (1937) The devil to pay' '#14 Hartenvier (1938) The four of hearts' '#15 De tanden van de draak (1939) The dragon's teeth' '#16 De verliefde detective (1942) Calamity Town' '#17 Dood in de schoenen (Er was eens een vrouw) (1943) The quick and the dead' '#18 De moordenaar heet Fox (1945) The murderer is a Fox' '#19 De tiende dag (1948) Ten days' wonder' '#20 Paniek op Manhattan (1949) Cat of many tails' '#21 Moord op rijm (1950) Double, double' '#22 De bron van het kwaad (1951) The origin of evil' '#23 Een man een man, een woord een moord (1952) The king is dead' '#24 Met rode letters (1953) The scarlet letters' '#26 De dertiende gast (1958) The finishing stroke' '#27 De tegenspeler (1953) The player on the other side' '#28 En op de achtste dag (1964) And on the eighth day' '#31 Zingend de pijp uit (1967) Face to face' '#32 De maniak (1968) The house of brass' '#33 Horen, zien en zwijgen (1970) The last woman in his life' '#34 3x3=10 (1971) A fine and private place' Overige detectiveboeken: 'De afrekening (1964) The last score' 'De avonturen van Ellery Queen (1933) The adventures of Ellery Queen' 'De dood aan de draaitafel (1958) Death spins the platter' 'De fatale aktentas (1966) Losers, weepers' 'De loslopende gek (1966) The madman theory' 'De wilde nimf (1972) Blue movie murders' 'Een moordenaar pleegt plagiaat (1932) The tragedy of Y' 'Een plaats om te sterven (1965) A room to die in' 'Een spelletje patience (1933) Drury Lane's last case' 'Gangsters in Iroquois (1965) The copper frame' 'Het gebeurde op een zomerdag (1964) Blow hot, blow cold' 'Het geheim van de laatste letter (1933) The tragedy of Z' 'Het glazen dorp (1954) The glass house' 'Kus me en sterf (1969) Kiss and Kill' 'Lijk aan de haal (1941) The vanishing corpse' 'Met Ellery Queen de wereld rond (1964) Ellery Queen's international case book' 'Moord en scene (1966) Shoot the scene' 'Moord met een verleden (1963) Murder with a past' 'Moord op de campus (1969) The campus murders' 'Mr. Misdaad (1942) The perfect crime' 'Nieuwe avonturen van EQ (1939) The new adventures of Ellery Queen' 'Q.E.D. Queens Experimenten in Deductie (1968) Q.E.D. Queen's Experiments in Detection' 'Rendez vous met de dood (1963) Wife or death' 'Spioneer maar en krepeer maar (1966) Who spies, who kills' 'Suikeroompje R.I.P. (1964) The golden goose' 'Uitgekookt alibi (1931) The devil's cook' 'Uw liefhebbende moordenaar (1964) The four Johns' 'Uitgeteld (1969) Cop out' 'Verdacht en voortvluchtig (1965) Beware the young stranger' 'Zeg maar hoe je dood wilt gaan (1967) Which way to die' Amerikaans schrijver Pseudoniem Personage uit detectiveverhaal Boekenreeks


text: Elizabeth Angela Marguerite Bowes-Lyon (Hitchin, 4 augustus 1900 – Windsor, 30 maart 2002) was de vrouw van koning George VI van het Verenigd Koninkrijk en de moeder van koningin Elizabeth II. Ze was de laatste keizerin van India. Na de dood van George VI werd ze Queen Elizabeth, the Queen Mother (de koningin-moeder) genoemd. Biografie Jeugd Ze werd geboren in 1900, als negende van de tien kinderen van Claude George Bowes-Lyon, de veertiende Graaf van Strathmore en Kinghorn, en Cecilia Nina Cavendish-Bentinck, een rechtstreekse afstammeling van Hans Willem Bentinck, graaf van Portland. Ze trouwde in 1923 met de verlegen prins Albert, hertog van York, de tweede zoon van George V. Daardoor verkreeg ze de titel 'Hertogin (Duchess) van York'. Ze kregen twee dochters, Elizabeth en Margaret. Kroning In 1936 trad de toenmalige Britse koning Edward VIII af om te kunnen trouwen met de gescheiden Amerikaanse Wallis Simpson. Zijn broer Albert werd in 1937 gekroond tot koning George VI. Hij stierf in 1952, waarna Elizabeth de titel "Her Majesty Queen Elizabeth, The Queen Mother" (koningin-moeder) kreeg. In de volksmond werd dit "Queen Mum". Tweede Wereldoorlog Elizabeth werd enorm populair door tijdens de Tweede Wereldoorlog in Londen te blijven, zelfs nadat Buckingham Palace door een Duitse bom was getroffen. Bij voorgaande bezoekjes aan de zwaar getroffen arbeiderswijk East End was ze nog uitgejouwd. Ze zei dat ze door die gebeurtenis de mensen uit die wijk nu recht in het gezicht kon kijken. De koningin stond bekend om haar anti-nazisme. Hitler noemde haar de "gevaarlijkste vrouw van Europa". Na de oorlog was het gezin mateloos populair, samen met Churchill kregen ze veel huldeblijken van de Britten. Sindsdien verwierf de koningin een soort cultstatus, en werd ze met veel respect bejegend. Privéleven Elizabeth hield van zingen rond de piano en van kunst, juwelen en antiek. Ze stond ook bekend om haar liefde voor dieren. Ze bezocht vaak het paardenrennen, inclusief het loket van het altijd aanwezige bookmakerskantoor Ladbrokes om een gokje te wagen. Daarnaast had ze een roedel corgi's, die haar altijd gezelschap hielden (na haar dood nam haar dochter de honden over). Haar exclusieve dansfeesten en haar vermogen om 'als een kerel te drinken' waren algemeen bekend. Ze bouwde een privécollectie met waardevolle kunst in haar residentie, Clarence House. In 1952 kocht ze in Schotland het Castle of Mey, en liet het restaureren met haar eigen geld. Dit kasteel werd geërfd door haar kleinzoon de Prins van Wales, de huidige koning Charles III. Deze koninklijke residentie staat open voor bezoekers. Queen Mother Met haar opvallende taaiheid, levenslust en humor was ze op het moment van haar overlijden ouder dan welk lid van welke koninklijke familie ter wereld dan ook. Een jaar later verbrak haar schoonzuster prinses Alice, Hertogin van Gloucester echter haar leeftijdsrecord. Haar verjaardagen werden landelijk gevierd en, geliefd als ze was, hield zij de populariteit van de Engelse monarchie in stand. Koning Charles noemde haar "het cement van de koninklijke familie" en "een vrouw met wie je kon lachen tot de tranen over je wangen rolden". Overlijden Op 30 maart 2002, om 15.15 uur, overleed ze in de Royal Lodge van Windsor Castle aan de gevolgen van een verkoudheid en longontsteking. Kort voor haar was ook haar dochter Margaret overleden. Haar andere dochter Elizabeth zat aan haar sponde. Ze werd 101 jaar oud. Op 9 april 2002 kreeg ze een koninklijke ceremoniële begrafenis. Ze werd bij haar echtgenoot en dochter bijgezet in de St George's Chapel van Windsor Castle. Trivia Toen Elizabeth geboren werd, was Victoria nog koningin. Aldus heeft ze zes Britse koningen gekend en twee troonopvolgers. Op 24 februari 2009 werd een bijna drie meter hoog bronzen standbeeld onthuld van de koningin-moeder afgebeeld in haar jonge jaren, gekleed in de dracht van de Orde van de Kousenband. Daarachter staat het standbeeld van haar echtgenoot, koning George VI. Op een koperen rand staan taferelen uit haar leven afgebeeld: met haar honden in de tuin, tijdens paardenrennen en bij een van haar bezoeken aan de plat gebombardeerde volksbuurt East End tijdens de Tweede Wereldoorlog. Toen ze stierf had ze zes miljoen euro schuld. Ze had wel tachtig persoonlijke bedienden, van wie er altijd één 's nachts de wacht hield buiten haar slaapkamerdeur. Naast haar honden hield ze van vissen (op zalm) en van haar paarden die 455 wedlopen wonnen. Ze gokte altijd op de rennen. Ze stond er tevens om bekend dat ze zelf haar hoge leeftijd dankte aan twee gin-tonics per dag, een voor de lunch en een voor het diner. Ze dronk haar gin tonic half-om-half (half gin - half tonic). Voorouders Partner van de koning van het Verenigd Koninkrijk Brits honderdplusser