text: Carl Friedrich Gauss (oorspronkelijk Gauß) (Brunswijk, 30 april 1777 – Göttingen, 23 februari 1855) was een Duits wiskundige en natuurkundige, die een zeer belangrijke bijdrage heeft geleverd aan een groot aantal deelgebieden van de wiskunde en de exacte wetenschappen, waaronder de getaltheorie, statistiek, analyse, differentiaalmeetkunde, geodesie, elektrostatica, astronomie en de optica. Gauss had een opmerkelijke invloed op vele deelgebieden binnen zowel de wiskunde als andere exacte wetenschappen. Hij wordt soms de prins der wiskunde genoemd. Gauss wordt gezien als een van de meest invloedrijke wiskundigen uit de geschiedenis. Gauss refereerde aan de wiskunde als "de koningin van de wetenschappen". Al vroeg gaf hij blijk van grote aanleg op het gebied van rekenen en later wiskunde. Zijn eerste baanbrekende wiskundige ontdekkingen deed hij al toen hij nog een tiener was. Zijn hoofdwerk, de Disquisitiones Arithmeticae, voltooide hij in 1798, op 21-jarige leeftijd. Dit werk was van fundamenteel belang voor de getaltheorie en geldt tot op de huidige dag als een van de basiswerken van de moderne wiskunde. Leven Vroege jaren (1777–1801) – jeugd, opleiding, zeventienhoek en getaltheorie Carl Friedrich Gauss werd geboren in Braunschweig, in het Vorstendom Brunswijk-Wolfenbüttel, dat nu deel uitmaakt van Nedersaksen. Hij was de enige zoon in een arbeidersgezin. Hij werd gedoopt en gevormd in een kerk in de buurt van de school, waar hij als kind op had gezeten. Aangezien zijn vader wilde dat zijn zoon in zijn voetsporen zou volgen en metselaar zou worden, was hij er geen voorstander van dat Gauss geschoold werd in de wiskunde en natuurkunde. Gauss werd bij zijn inspanningen voornamelijk door zijn moeder ondersteund. Door zijn reeds op jeugdige leeftijd gevestigde reputatie kende hertog Karel Willem Ferdinand Gauss een beurs toe voor het Collegium Carolinum, nu de Technische Universiteit Braunschweig, waar hij van 1792 tot 1795 lessen volgde. Daarna studeerde hij van 1795 tot 1798 aan de Universiteit van Göttingen. Terwijl hij nog op de universiteit zat, herontdekte Gauss, onafhankelijk van anderen, een aantal belangrijke stellingen. Zijn doorbraak kwam in 1796, toen hij erin slaagde aan te tonen dat een regelmatige n-hoek, waarbij n gelijk is aan een fermat-priemgetal, kan worden geconstrueerd met behulp van passer en liniaal. Hetzelfde geldt ook voor n-hoeken waar n gelijk is aan het product van een fermatgetal en een macht van 2, dit gaat met Gauss' bewijs mee. Het was een grote ontdekking in een belangrijke tak van de wiskunde. Constructies met passer en liniaal hielden wiskundigen reeds bezig sinds de dagen van de oude Grieken. Deze ontdekking heeft er uiteindelijk voor gezorgd dat Gauss een carrièrekeuze maakte voor de wiskunde en niet voor de filologie. Gauss was zo tevreden met dit resultaat dat hij verzocht om een zeventienhoek aan te brengen op zijn grafsteen. De steenhouwer gaf echter aan dat deze moeilijke constructie te veel op een cirkel zou lijken en wees het verzoek af. Het jaar 1796 was zowel voor Gauss als de getaltheorie een zeer productief jaar. Behalve de constructie van de zeventienhoek op 30 maart vond hij het modulair rekenen uit. Door gebruik te maken van modulair rekenen kunnen sommige berekeningen in de getaltheorie worden vereenvoudigd. Op 9 april publiceerde hij als eerste de wet van de kwadratische reciprociteit. Deze opmerkelijke algemene wet stelt wiskundigen in de gelegenheid om de oplosbaarheid van een kwadratische vergelijking te bepalen met behulp van modulair rekenen. Op 31 mei formuleerde hij het vermoeden voor de latere priemgetalstelling. Deze stelling geeft een goed inzicht hoe de priemgetallen zijn verdeeld over de gehele getallen. Op 10 juli ontdekte Gauss dat ieder positief geheel getal kan worden weergegeven als een som van ten hoogste drie driehoeksgetallen, waarna hij vervolgens in zijn dagboek in navolging van Archimedes de beroemde woorden: "Eureka! num = " noteerde. Op 1 oktober ten slotte publiceerde hij een resultaat met betrekking tot het aantal oplossingen van polynomen met coëfficiënten in eindige velden (lichamen), wat uiteindelijk 150 jaar later heeft geleid tot de vermoedens van Weil. In 1799 bewees Gauss, bij het behalen van zijn doctoraat in absentia, in zijn proefschrift Een nieuw bewijs van de stelling dat elke geheeltallige rationele algebraïsche functie van een variabele kan worden opgelost in reële factoren van de eerste of tweede graad, de hoofdstelling van de algebra, waarin wordt gesteld dat elke niet-constante enkelvoudige variabele polynoom over de complexe getallen ten minste één nulpunt heeft. Diverse wiskundigen, waaronder Jean le Rond d'Alembert hadden voor hem al onjuiste bewijzen geleverd en Gauss geeft in zijn proefschrift een kritiek op het werk van d'Alembert. Ironisch genoeg is Gauss' eigen bewijs van de hoofdstelling van de algebra, naar moderne maatstaven gemeten, ook niet aanvaardbaar, omdat impliciet gebruik wordt gemaakt van de stelling van Jordan. In latere jaren kwam Gauss echter met drie andere bewijzen, waarvan het laatste uit 1849 algemeen als sluitend wordt beschouwd. Het concept van de complexe getallen werd door deze bewijzen van de hoofdstelling in hoge mate verduidelijkt. Gauss leverde in 1801 met zijn boek Disquisitiones arithmeticae, (Latijn: Rekenkundige onderzoekingen), een zeer belangrijke bijdrage aan de getaltheorie. In dit boek resumeerde hij zijn eerdere onderzoekingen, gaf hij een uiteenzetting van het modulair rekenen en bewees hij de wet van de kwadratische reciprociteit. Vroege volwassenheid (1801–1817) – astronomie In 1801 ontdekte de Italiaanse astronoom Giuseppe Piazzi de dwergplaneet Ceres, maar hij kon zijn ontdekking slechts een korte periode volgen. Gauss gaf een voorspelling waar Ceres kon worden teruggevonden, en op basis van deze voorspelling vonden op 31 december 1801 Franz Xaver von Zach in Gotha, en een dag later Heinrich Olbers in Bremen de planetoïde inderdaad terug. Zach merkte op dat "zonder het intelligente werk en de berekeningen van dr. Gauss wij Ceres mogelijk niet hadden gevonden." Hoewel Gauss tot op dat punt nog steeds ondersteund werd door een toelage van de Hertog, had hij, nu hij geen student meer was, zijn twijfels over de duurzaamheid van deze regeling, ook geloofde hij niet dat zuivere wiskunde als belangrijk genoeg werd gezien om steun te verdienen. Op basis van deze overwegingen zocht hij nu een positie in de sterrenkunde. Dat lukte in 1807: hij werd benoemd tot hoogleraar sterrenkunde en directeur van het oude astronomisch observatorium in Göttingen, een functie die hij voor de rest van zijn leven zou bekleden. De ontdekking van Ceres door Piazzi op 1 januari 1801 heeft Gauss aangezet tot zijn werk over een theorie van de beweging van planetoïden, waarbij hij rekening hield met de verstoring door grote planeten. Dit resulteerde in 1809 in een publicatie onder de naam Theoria motus corporum coelestium in sectionibus conicis solem ambientum (theorie van de beweging van de hemellichamen zoals deze in kegelsneden rond de zon bewegen). Piazzi was slechts in staat geweest Ceres een paar maanden, ongeveer drie graden in de nachtelijke hemel te volgen. Daarna verdween Ceres tijdelijk achter de zon. Enkele maanden later, toen Ceres weer achter de zon vandaan zou moeten komen, kon Piazzi Ceres echter niet meer vinden. Het wiskundige gereedschap van die tijd was niet in staat een positie uit een zo geringe hoeveelheid data-elementen te extrapoleren. De geobserveerde drie graden vertegenwoordigen minder dan 1% van de totale omloopbaan van Ceres. Gauss, op dat moment 23, hoorde van dit probleem en begon eraan te werken. Na drie maanden van intensieve arbeid voorspelde hij in december 1801 – ongeveer een jaar na de eerste waarneming – een positie voor Ceres en zijn voorspelling bleek tot op een halve graad nauwkeurig te zijn. In zijn oplossing stroomlijnde hij de lastige 18e-eeuwse wiskunde voor de voorspelling van omloopbanen op zodanige wijze dat het werk dat hij enige jaren publiceerde als de Theorie van de beweging van hemellichamen gedurende lange tijd een hoeksteen voor astronomische berekeningen bleef. In dit werk introduceerde Gauss de Gaussiaanse zwaartekrachtconstante en gaf hij een zeer invloedrijke uiteenzetting over de methode van de kleinste kwadraten, een methode die tot op de huidige dag in tal van wetenschappen wordt gebruikt om de impact van meetfouten te minimaliseren. Gauss gaf in 1809 een bewijs voor de methode van de kleinste kwadraten; hij ging daarbij uit van normaal verdeelde fouten (zie stelling van Gauss-Markov), De methode was in 1805 al eerder beschreven door Adrien-Marie Legendre, maar Gauss beweerde dat hij al sinds 1795 gebruikmaakte van de methode van de kleinste kwadraten. Na zijn benoeming hield hij zich bezig met de verdere bouw van het nieuwe observatorium dat in 1816 gereed was. Gauss publiceerde intussen boeken over sterrenkunde, maar ook over wiskundige onderwerpen zoals rijen, reeksen en kansverdelingen. Middelbare leeftijd (1817–1831) - Landmetingen en niet-Euclidische wiskunde Vanaf 1818 voerde Gauss op verzoek van de regering een uitgebreid landmeetkundig onderzoek uit in het Koninkrijk Hannover. Hierbij sloot hij aan op eerder Deense onderzoekingen. Als een hulpmiddel bij dit onderzoek vond Gauss de heliotroop uit, een instrument dat gebruikmaakt van een spiegel om zonlicht over grote afstanden te weerkaatsen. De heliotroop wordt gebruikt om nauwkeurig posities te kunnen meten. In 1820 was Gauss de eerste wetenschapper die een concreet plan presenteerde om contact te maken met buitenaards leven. Hij stelde voor om een immens grote rechthoekige driehoek uit te graven in een Siberisch dennenbos, met langs elke zijde een vierkant. De greppels dienden opgevuld te worden met tarwe, zodat er een monument voor de Stelling van Pythagoras ontstond dat groot genoeg was om vanuit de ruimte te zien. Gauss beweerde ook de mogelijkheid van een niet-Euclidische meetkunde te hebben ontdekt. Hij heeft hier echter nooit over gepubliceerd. Deze ontdekking betekende een belangrijke paradigma-verschuiving in de wiskunde, aangezien deze ontwikkeling wiskundigen bevrijdde van het onjuiste geloof dat de postulaten van Euclides de enige manier waren om de meetkunde consistent en niet tegenstrijdig te maken. Onderzoek naar niet-Euclidische meetkunden heeft onder andere geleid tot Einsteins algemene relativiteitstheorie, waarin het heelal als niet-Euclidisch wordt beschreven. Gauss zijn studievriend Farkas Bolyai, met wie Gauss als student "broederschap onder de banier van de waarheid" had gezworen, probeerde vele jaren tevergeefs om het parallellenpostulaat van Euclides uit de andere axioma's van de meetkunde te bewijzen. Bolyais zoon, János Bolyai, ontdekte in 1829 de niet-Euclidische meetkunde (Nikolaj Lobatsjevski had dit onafhankelijk van Bolyai in 1826 ook al gedaan); zijn werk werd gepubliceerd in 1832. Na het zien van dit werk schreef Gauss aan Farkas Bolyai: "Dit werk te prijzen zou neerkomen op lof voor mezelf. Dit omdat de gehele inhoud van het werk ... bijna precies samenvalt met mijn eigen bespiegelingen over dit onderwerp gedurende de afgelopen dertig of vijfendertig jaar." Deze onbewezen verklaring legde een druk op zijn relatie met János Bolyai (die Gauss verdacht van het “stelen” van zijn idee), maar wordt nu algemeen voor waar aangenomen. In brieven van Gauss uit jaren van voor 1829 bespreekt hij het probleem van de parallelle lijnen. Waldo Dunnington, een levenslange bestudeerder van het werk van Gauss, bewees in zijn boek Gauss, Titan of Science dat Gauss in het volledige bezit was van de niet-Euclidische meetkunde, lang voordat János Bolya zijn werk in 1829 publiceerde. Gauss durfde echter niet tot publicatie over te gaan omdat hij geen zin had in de verwachte controverse. Het landmeetkundig onderzoek in Hannover wakkerde Gauss belangstelling voor de differentiaalmeetkunde aan, een onderdeel van de wiskunde dat zich bezighoudt met krommen en oppervlakken. Hij vond onder ander de notie van de Gaussiaanse kromming. In 1828 kwam hij met een belangrijke stelling, het zogenaamde Theorema egregium (Latijn: opmerkelijke stelling). In deze stelling wordt een belangrijke eigenschap van het begrip kromming gedefinieerd. Informeel zegt de stelling dat de kromming van een oppervlak in zijn geheel kan worden bepaald door het meten van hoeken en afstanden op het oppervlak. Dat wil zeggen dat de kromming onafhankelijk is van hoe dit oppervlak is ingebed in de 2-dimensionale of 3-dimensionale ruimte. Latere jaren en dood (1831–1855) - Magnetisme In 1831 begon Gauss een vruchtbare samenwerking met de hoogleraar in de natuurkunde Wilhelm Weber. Deze samenwerking leidde tot nieuwe kennis over magnetisme (met inbegrip van het vinden van een weergave van de eenheid van magnetisme in termen van massa, lengte en tijd) en de ontdekking van de Wetten van Kirchhoff in de elektriciteit. Samen construeerden zij in 1833 de eerste elektromagnetische telegraaf, die het astronomisch observatorium, waar Gauss woonde, verbond met het instituut voor de natuurkunde in Göttingen. Gauss gaf opdracht om in de tuin van het observatorium een magnetisch observatorium te bouwen. Samen met Weber richtte hij de zogenaamde magnetische vereniging op, die er naar streefde om metingen aan het aardmagnetisch veld in vele regio's van de wereld uit te voeren, onder andere om meer duidelijkheid te krijgen over de afwijking van de magnetische polen en de geografische polen. Hij ontwikkelde een methode om de horizontale intensiteit van het magnetisch veld te meten die tot in de tweede helft van de 20e eeuw in gebruik bleef. Verder werkte hij de wiskundige theorie uit, waar hij de drie afzonderlijke componenten, de kern van de aarde, de aardkorst en de magnetosfeer, die bijdragen aan het aardmagnetisch veld, van elkaar onderscheidde. Nadat Weber Göttingen in 1843 had verlaten, namen de wetenschappelijke activiteiten van Gauss af. In 1838 kreeg hij de Copley Medal. In 1849 vierde hij zijn vijftigjarig jubileum. Daarna werd zijn gezondheid minder. Gauss overleed in 1855 in Göttingen en ligt aldaar begraven op de begraafplaats, Albanifriedhof. Op zijn begrafenis spraken twee personen; zijn schoonzoon, Heinrich Ewald en Wolfgang Sartorius von Waltershausen, een goede vriend en later zijn biograaf. Wetenschappelijk werk Hij leverde als eerste een sluitend bewijs van de hoofdstelling van de algebra. Hij bedacht de kwadratuurformule van Gauss om een integraal op de beste manier te benaderen.Hij was de grondlegger van de modulusrekening. Hij leverde zo een formule om de datum van Pasen te berekenen uit het jaartal. Hij bewees ook het lemma van Gauss. Hij bewees in 1796 als eerste de wet van de kwadratische wederkerigheid, die in 1783 door Leonhard Euler was opgesteld. Hij bedacht het gaussveld van complexe getallen x +dy waarin d de vierkantswortel van −1, −2, −3, −7, −11, −19, −43, −67 of −163 voorstelt en x en y rationale getallen, dus breuken. In dit veld onderzocht hij de gaussiaanse priemgetallen. De normale verdeling uit de kansrekening wordt ook wel gaussverdeling of gaussische verdeling genoemd. De grafiek van de normale verdeling wordt ook aangeduid als gausscurve of klok van Gauss. De stelling van Gauss is belangrijk voor de wiskundige onderbouwing van de natuurkunde, met name de elektrostatica en de hydrodynamica. Naar Gauss is ook een – inmiddels verouderde – eenheid van magnetische fluxdichtheid genoemd, de gauss. De nieuwe eenheid is de tesla, genoemd naar de elektrotechnicus en uitvinder Nikola Tesla, waarbij 1 gauss gelijk is aan 10−4 tesla. Anekdotes Over de markante persoonlijkheid van Gauss zijn door de jaren heen verscheidene anekdotes bewaard gebleven. Op 3-jarige leeftijd zou hij een rekenfout van zijn vader hebben verbeterd, toen deze bezig was zijn financiën bij te werken. Een andere beroemde anekdote, die zich tijdens het vertellen steeds verder heeft ontwikkeld, stelt dat zijn leraar op de basisschool, J.G. Büttner, zijn leerlingen een tijdje bezig wilde houden door hen de gehele getallen van 1 tot en met 100 te laten optellen. De jonge Gauss zou het juiste antwoord echter binnen een paar seconden hebben gegeven, dit tot verbazing van zijn leraar en diens assistent Martin Bartels. Gauss besefte, ervan uitgaand dat de op te tellen gehele getallen van 1 tot en met 100 liepen, dat paarsgewijze optelling van "tegenoverliggende" termen identieke tussenresultaten oplevert: 1 + 100 = 101, 2 + 99 = 101, 3 + 98 = 101, enzovoort, de totale som bedraagt dan 50 × 101 = 5050 (zie rekenkundige rij en sommatie). Hoewel deze methode zeker werkt, is het verhaal waarschijnlijk apocrief. Sommigen, zoals Joseph Rotman in zijn boek A first course in Abstract Algebra (Een eerste cursus in de abstracte algebra), betwijfelen of het echt zo gebeurd is. Wel kreeg deze oplossingsmethode voor het optellen van opeenvolgende gehele getallen de naam somformule van Gauss. Op het eerste tentamen dat hij organiseerde, slaagde maar één student: August Ferdinand Möbius. Gauss stond later ook in voor de opleiding van wiskundigen zoals Riemann. Gauss was een rekenwonder. Toen hem, naar verluidt, gevraagd werd hoe hij de baan van Ceres met een dergelijke nauwkeurigheid had kunnen voorspellen, antwoordde hij, "ik gebruikte logaritmen." De vraagsteller wilde vervolgens weten hoe hij zoveel getallen in de tabellen zo snel had kunnen opzoeken. "Opzoeken?" antwoordde Gauss: "Wie moet ze opzoeken? Ik bereken ze in mijn hoofd." In 2006 was het boek Die Vermessung der Welt, geschreven door de Duitse auteur Daniel Kehlmann, het best verkochte boek in Duitsland. Het gaat over Gauss en over diens tijdgenoot, de wereldreiziger Alexander von Humboldt. Het is in het Nederlands vertaald als Het meten van de wereld. Bibliografie 1799: Dissertatie over de Hoofdstelling van de algebra 1801: Disquisitiones Arithmeticae over kwadratische residuen 1809: Theoria Motus Corporum Coelestium in sectionibus conicis solem ambientium (Theorie van de beweging van hemellichamen) 1827: Disquisitiones generales circa superficies curvas (Algemene navorsingen over gekromde vlakken) 1843/44: Untersuchungen über Gegenstände der Höheren Geodäsie, deel 1 (Navorsingen over zaken uit de hogere geodesie) 1846/47: Untersuchungen über Gegenstände der Höheren Geodäsie, deel 2 Bronnen , Gauß und die Messkunst , A history of abstract algebra, hoofdstuk 8.4. pag 139-143, , 2007 zie hier Duits wiskundige Duits natuurkundige Duits astronoom Getaltheoreticus Statisticus


source: wikipedia

text: Georg Baselitz, artiestennaam van Hans-Georg Kern (Deutschbaselitz, Saksen, 23 januari 1938) is een Duits beeldend kunstenaar (schilder, beeldhouwer, tekenaar en graficus). Leven en werk Hans-Georg Kern werd geboren in Deutschbaselitz nabij Dresden in Saksen, een gebied dat van 1949 tot 1990 deel uitmaakte van de toenmalige DDR. In 1956 werd hij aangenomen op de Hochschule für bildende und angewandte Kunst in Oost-Berlijn. Na twee semesters werd hij van school gestuurd vanwege 'sociaal-politieke onvolwassenheid' (gesellschaftspolitische Unreife): hij had gepoogd een werk te maken in de stijl van de, in de DDR als decadent-Westers te boek staande, Pablo Picasso. Dat druiste in tegen de opgelegde staatsleer van het socialistisch realisme en tegen de geest van de vijf jaar ervoor gedane uitspraak in de Volkskammer van partijleider Walter Ulbricht: "We willen aan onze academies geen abstracte kunst meer zien." Hij vervolgde zijn schilderstudie aan de Hochschule der bildenden Künste in West-Berlijn, en vestigde zich in 1958 definitief in het Westen. Hans-Georg Kern nam in 1961 (het jaar waarin de Berlijnse Muur werd gebouwd) het pseudoniem Baselitz aan, ontleend aan zijn geboorteplaats. Hij publiceerde - door de stijl van Antonin Artaud beïnvloede - manifesten met de titel Pandemonium, proclamaties tegen het "Glatte und Schöne" in de kunst. Hij volgde tot 1964 masterclasses bij Hann Trier. Tijdens zijn eerste solo-expositie in 1963, bij galerie Werner & Katz, werden twee schilderijen (Die große Nacht im Eimer/ 'De grote nacht in de goot' (1962/63) en De naakte man (1962)) van staatswege in beslag genomen omdat ze aanstootgevend zouden zijn. Die große Nacht im Eimer toont een masturberende jongen of dwerg met een disproportioneel groot geslachtsorgaan. Baselitz zei later dat in die periode agressie 'zijn grootste probleem' was, het 'ageren tegen dingen'. Hij gebruikte de erectie in het beeld 'als daad van agressie', en het was de houding die daaruit sprak die aanstoot gaf. Van 1978 tot 1983 had Baselitz een leerstoel aan de kunstacademie van Karlsruhe. Van 1983 tot 1988 en opnieuw vanaf 1992 heeft hij een professoraat aan de Hochschule der Künste in Berlijn. Baselitz was (in 2007) de eerste nog levende Duitse kunstenaar aan wie de Royal Academy of Arts in Londen een tentoonstelling wijdde. Schilderstijl Baselitz is het bekendst van zijn 'op-zijn-kop'- schilderijen, waarin de motieven ondersteboven worden weergegeven. Baselitz was, in de jaren zestig van de 20e eeuw, een van de eersten die zich keerden tegen de dominante minimalistische abstracte kunst van die dagen en teruggreep naar de wortels van de Europese expressieve schilderkunst. Hij is beïnvloed door Edvard Munch en was zelf van grote invloed op De Nieuwe Wilden. Zijn werk wordt binnen de hedendaagse kunst gerekend tot het neo-expressionisme. Het bevindt zich op het snijvlak van figuratie en abstractie. Uiterlijk zijn de schilderijen verwant aan de action painting-variant van het abstract-expressionisme, in hun formaat, ruige textuur en gebaren. De schilderijen bevatten duidelijk herkenbare, hoewel door omkering naar het tweede plan gedrukte figuratieve motieven, waarbij de menselijke figuur de centrale plaats inneemt. Hij werkt op groot formaat doek en paneel. In het begin van zijn carrière nam Baselitz als vertrekpunt "disharmonie en afstotelijkheid: grote neuzen, betraande ogen, geschoren stoppelhoofden, driebenigen, enzovoort." Terugkerende motieven zijn: wezens met wanstaltig grote en/of zowel vrouwelijke als mannelijke geslachtsorganen; andere, geïsoleerde lichaamsdelen zoals voeten die als klompen vlees worden geportretteerd; soldaten in landschappen van smeulend puin of backpackers (Baselitz noemt hen 'Helden' of 'Nieuwe Types'); en koppen, onder andere van Antonin Artaud. De voorstellingen zijn leesbaar, de motieven herkenbaar. Bij de 'soldaten-schilderijen' vindt vaak ook een handeling plaats. Dit in tegenstelling tot later werk, waaruit het verhalende karakter, in ieder geval voor het grootste deel, is verdwenen. De stijl is expressionistisch: vervorming, figuratie maar geen realisme, met verve en agressief geschilderd. Kort daarop brak hij de voorstellingen in scherven uiteen, en ontstonden zogenaamde 'Frakturen', waarbij de fragmenten, bevrijd van hun figuratieve plek van oorsprong, over het doek gaan schuiven. Vanaf 1969 begon Baselitz consequent de motieven om te keren. Het werd zijn beeldmerk. Het trok de voorstelling naar de achtergrond en gaf ruimte aan de schilderkunstige kwaliteiten. Volgens Baselitz bevat een kunstwerk immers geen informatie die de toeschouwer tot zich moet (of kan) nemen, zoals gevoelens of ideeën, en geeft het geen beeld van de realiteit: het werk is zelf de realiteit. De waarde ervan ligt in het ernaar kijken. Het vraagt niet om interpretatie, maar om gedetailleerde beleving. Een andere ontwikkeling was dat Baselitz rond 1994 afstapte van het werken aan een ezel en het linnen op de grond legde, zoals Jackson Pollock voor hem. Hierdoor gaat het overzicht op het geheel verloren. Het belang van de voorstelling neemt ook hierdoor af. De kunstenaar kan alleen dat kleine stukje zien waar hij op dat moment mee bezig is. In die tijd vergeleek Baselitz zijn hoofd met een koker waar hij in de loop der jaren van alles heeft ingegooid. 'Van buiten kan er niets meer bij. De koker zit vol. Alle geziene beelden, de gemaakte schilderijen, al de kleurstrepen, punten en klodders zitten in die koker - en dat is allemaal aan het gisten geslagen. En het moet eruit'. ] Sinds 2005 maakt Georg Baselitz nieuwe versies van zijn vroegere schilderijen, zogenaamde remixes. Musea Zijn werken hangen in diverse musea voor moderne kunst, zoals het: Deutsche Guggenheim in Berlijn Guggenheim Museum en het Museum of Modern Art in New York Museum of Fine Arts in Houston Museum of Fine Arts in Boston National Galleries of Scotland in Edinburgh National Gallery of Art in Washington D.C. Externe links Portretfoto van Georg Baselitz Afbeelding sculptuur: bij Contemporary Fine Arts, Berlin Afbeelding schilderij: 1897, 1986/87 (Museum Boijmans Van Beuningen) Georg Baselitz bij artnet Duits kunstschilder Duits beeldhouwer Neo-expressionisme Pseudoniem


text: De Fintro Literatuurprijs is een Belgische literatuurprijs voor oorspronkelijk Nederlandstalig literair werk. Boek.be stelt elk jaar een vakjury samen die een longlist opmaakt waaruit ze vijf boeken nomineren voor de shortlist. Daarnaast is er ook een lezersjury. De uitreiking van beide prijzen in de Gentse Handelsbeurs wordt uitgezonden op Canvas. De prijs werd opgericht in 1995 als de Gouden Uil, ging in 2012 verder als Gouden Boekenuil en draagt sinds 2016 de huidige naam. De prijs heeft een sterke uitstraling in het culturele en literaire milieu en heeft een grote impact op de naambekendheid van de auteur en de verspreiding van zijn of haar werk. Samen met de Libris Literatuur Prijs en de BookSpot Literatuurprijs vormt deze prijs een "uitgelezen" trio vanwege het hoge prijzengeld. Geschiedenis De Gouden Uil bestond uit een prijs voor literatuur en een voor kinder- en jeugdboeken. Twee autonome jury's, waarin telkens vijf deskundigen zetelden, nomineerden elk jaar vijf boeken per categorie. Daarnaast werd de Prijs van de Lezersjury uitgereikt. Uit de genomineerde boeken kan de lezer zijn of haar favoriete boek kiezen en dit door stemming via het internet of via de stemformulieren in Standaard Boekhandel, bibliotheken, Humo en Letters magazine kenbaar maken. De laureaten in beide categorieën ontvangen een prijzengeld van 25000 euro en een trofee naar een ontwerp van Ever Meulen. De overige genomineerden kregen 1500 euro. In 2007 werd naar analogie de Gouden Duim in het leven geroepen. Deze Nederlandstalige smsprijs kende maar één editie. Vanaf januari 2006 fungeert Antwerpen op uitnodiging van burgemeester Patrick Janssens als gaststad. In een rechtstreeks uitgezonden Canvasprogramma maakt men de winnaars bekend. Daarin schetste Marjolijn Hof bijvoorbeeld hoe haar boek Een kleine kans ontstond tijdens het bekijken van een tv-programma rond een bergbeklimmer. De lofzang door bekende personen voor de genomineerden beperkte men tot soundbites. Grunberg bekende dat hij € 5000 van zijn prijzengeld schonk aan de vertalingsplannen van Guantanamo and the abuse of presidential power, van de mensenrechtenadvocaat Joseph Margulies. In 2011 werd er geen prijs uitgereikt om Boek.be tijd te geven om een visie te ontwikkelen over de wijze waarop en de middelen waarmee zij de prijs zou organiseren. In 2012 ging de prijs verder als de Gouden Boekenuil met Gent als gaststad en zonder Standaard Boekhandel als ondersteunende partner. Sinds 2016 gaat de prijs verder als de Fintro Literatuurprijs. Winnaars 1995: Fictie: Adriaan van Dis - Indische duinen Kinder- en jeugdboeken: Anne Provoost - Vallen Non-Fictie: Jeroen Brouwers - Vlaamse Leeuwen 1996 Fictie: Guido van Heulendonk - Paarden Zijn Ook Varkens Kinder- en jeugdboeken: Anton Quintana - Het Boek van Bod Pa Non-Fictie: Joris van Parys - Frans Masereel, een biografie 1997 Fictie: A.F.Th. van der Heijden - Het Hof van Barmhartigheid & Onder het Plaveisel het Moeras Kinder- en jeugdboeken: Joke van Leeuwen - Iep! Non-Fictie: Elsbeth Etty - Liefde is Heel het leven 1998 Fictie: Marcel Möring - In Babylon Kinder- en jeugdboeken: Peter van Gestel - Mariken Non-Fictie: Leonard Blussé - Bitters Bruid 1999 Fictie: Geerten Meijsing - Tussen Mes en Keel Kinder- en jeugdboeken: Rita Verschuur - Jubeltenen Non-Fictie: Gerrit Komrij - In Liefde Bloeyende 2000 Literatuurprijs: Peter Verhelst - Tongkat Jeugdliteratuurprijs: Toon Tellegen - De Genezing van de Krekel Publieksprijs: Tom Lanoye - Zwarte Tranen 2001 Literatuurprijs: Jeroen Brouwers - Geheime kamers Jeugdliteratuurprijs: Bart Moeyaert, Gerda Dendooven en Filip Bral - Luna van de boom Publieksprijs: Jeroen Brouwers - Geheime kamers 2002 Literatuurprijs: Arnon Grunberg - De Mensheid Zij Geprezen Jeugdliteratuurprijs: Bas Haring - Kaas & de evolutietheorie Publieksprijs: Peter Verhelst - Memoires van een Luipaard 2003 Literatuurprijs: Tom Lanoye - Boze Tongen Jeugdliteratuurprijs: Floortje Zwigtman - Wolfsroedel Publieksprijs: Tom Lanoye - Boze Tongen 2004 Literatuurprijs: Hafid Bouazza - Paravion Jeugdliteratuurprijs: Martha Heesen - Toen Faas niet thuiskwam Publieksprijs: Chris De Stoop - Zij kwamen uit het Oosten 2005 Literatuurprijs: Frank Westerman - El Negro en ik Jeugdliteratuurprijs: Guus Kuijer - Het boek van alle dingen Publieksprijs: Patricia De Martelaere - Het onverwachte antwoord 2006 Literatuurprijs: Henk van Woerden - Ultramarijn Jeugdliteratuurprijs: Floortje Zwigtman - Schijnbewegingen Publieksprijs: Stefan Brijs - De engelenmaker 2007 Literatuurprijs: Arnon Grunberg - Tirza Jeugdliteratuurprijs: Marjolijn Hof - Een kleine kans Publieksprijs: Dimitri Verhulst - De helaasheid der dingen 2008 Literatuurprijs: Marc Reugebrink - Het Grote Uitstel Jeugdliteratuurprijs: Sabien Clement, Mieke Versyp en Pieter Gaudesaboos - Linus Publieksprijs: Jeroen Brouwers - Datumloze dagen 2009 Literatuurprijs: Robert Vuijsje - Alleen maar nette mensen Jeugdliteratuurprijs: Peter Verhelst - Het geheim van de keel van de nachtegaal (ill. Carll Cneut) Publieksprijs: Pia de Jong - Lange dagen Jeugdpublieksprijs: Els Beerten - Allemaal willen we de hemel 2010 Literatuurprijs: Cees Nooteboom - 's Nachts komen de vossen Jeugdliteratuurprijs: Ditte Merle - Wild Verliefd Publieksprijs: Tom Lanoye - Sprakeloos Jeugdpublieksprijs: Marita de Sterck- De hondeneters 2011 Geen prijsuitreiking. 2012 Gouden Boekenuil: David Pefko - Het voorseizoen Prijs van de Lezersjury: Stephan Enter - Grip 2013 Gouden Boekenuil: Oek de Jong - Pier en oceaan Prijs van de Lezersjury: Tommy Wieringa - Dit zijn de namen 2014 Gouden Boekenuil: Joost de Vries - De republiek Prijs van de Lezersjury: Stefan Hertmans - Oorlog en terpentijn 2015 Gouden Boekenuil: Mark Schaevers - Orgelman Prijs van de Lezersjury: Niña Weijers - De consequenties 2016 Fintro Literatuurprijs: Hagar Peeters - Malva Prijs van de Lezersjury: P.F. Thomése - De Onderwaterzwemmer 2017 Fintro Literatuurprijs en Prijs van de Lezersjury: Jeroen Olyslaegers - WIL Externe link Officiële website Vlaamse literatuurprijs Fictieve uil


text: Getsemane (Grieks: ΓεΘσημανἰ, Gethsēmani, van het Hebreeuwse: גת שמנים, Gat-Sjmanim – letterlijk "oliepers") of Gethsemané is een tuin of hof aan de voet van de Olijfberg die beroemd is omdat Jezus daar bad in de nacht voor zijn kruisiging. Ten oosten van Jeruzalem ligt de Olijfberg; tussen de Olijfberg en die stad ligt het Kidrondal, met daarin Getsemane. Naam Getsemane komt in het Grieks van het Evangelie volgens Matteüs en Marcus voor als Γεθσημανἱ (Gethsēmani). De naam is ontleend aan het Hebreeuws:גת שמנים, Aramees:גת שמני, Gath-Šmânê, wat "oliepers" betekent. Matteüs (26:36) en Marcus (14:32) noemen het een χωρἰον (18:1), plaats of terrein; de NBV vertaalt dit als olijfgaard. Het Evangelie volgens Johannes zegt dat Jezus een tuin (κῆπος) inging met elf van zijn discipelen. Judas Iskariot, een van de twaalf apostelen, was tijdens het eraan voorafgaande Laatste Avondmaal namelijk vertrokken. Judas betrad de hof van Getsemane met een schare die Jezus in hechtenis nam (Mattheüs 26:47-50; Marcus 14:43-46; Lucas 22:4748; Johannes 18:1-5). Betekenis van de plaats Volgens het Nieuwe Testament bezochten Jezus en zijn discipelen deze plek regelmatig, waardoor het Judas niet moeilijk viel hem die nacht te vinden. Lucas 22:43 zegt (in sommige handschriften): "En Hem verscheen een engel uit de hemel om Hem kracht te geven. En Hij werd dodelijk beangst en bad des te vuriger. En zijn zweet werd als bloeddruppels, die op de aarde vielen." Volgens sommigen was er bij Jezus sprake van hematidrosis, waarbij er een combinatie van bloed en zweet uit de huid komt. Volgens de traditie van de Oosters Orthodoxe Kerk is Getsemane de tuin, waar de maagd Maria, nadat ze was ontslapen op de berg Zion, begraven is en werd opgenomen in de hemel. In het Evangelie van Marcus wordt beschreven hoe Jezus er een eenzame "gebedsstrijd" voerde, terwijl zijn discipelen ondertussen sliepen, Volgens de kritische protestantse theoloog Gerd Lüdemann zou dit een aanwijzing zijn voor onbetrouwbaarheden in de Bijbelse teksten over Jezus, omdat er bij deze eenzame "gebedsstrijd" immers geen waarnemer kon zijn geweest, die daarvan desalniettemin verslag deed. In Marcus 14:32-42 wordt beschreven hoe Jezus naar Gethsemane op de Olijfberg kwam, samen met zijn discipelen Petrus, Jakobus en Johannes, en zich daar verderop liet vallen en bad of zijn hemelse vader hem het aanstaand lijden wilde bespraren, maar zich onderwierp aan diens wil. Daarna teruggekeerd naar deze drie discipelen zag hij dat zij in slaap waren gevallen. Volgens Lüdemann konden die drie discipelen dan niets van dat gebed gehoord hebben, ofschoon deze passage dat gebed wel citeert, terwijl Marcus, die de schrijver zou zijn van deze tekst, er volgens deze beschrijving zelf niet bij aanwezig was. Pelgrimsoord De hof van Getsemane werd al vroeg populair bij christelijke pelgrims. In 333 bracht de anonieme Pelgrim van Bordeaux, wiens Itinerarium Burdigalense de oudste beschrijving is van een christelijke reiziger door het Heilige Land, er een bezoek. In zijn Onomasticon noemt Eusebius van Caesarea de plek Getsemane, gelegen "aan de voet van de Olijfberg", en voegt eraan toe dat "de gelovigen daar gewoon zijn te bidden". De eeuwen daarna berichten pelgrims over een bloementuin. Oosterse christenen bleven bij de oude overlevering, westerse bezoekers gaven de naam Doodsangst aan de in de buurt gelegen 'Grot van de Doodsangst'. De tuin werd als de plaats van Jezus' arrestatie gezien. Sinds de 17e eeuw is de Hof van Getsemane in handen van de Franciscanen. De meeste pelgrims zagen de plaats waar de oude olijfbomen stonden nu als de Hof van Getsemane. Men geloofde dat deze bomen dateerden uit Jezus' tijd. Van de oude olijfbomen in de hof wordt tegenwoordig gezegd dat ze tot 900 jaar oud zijn. In vroege vermeldingen van de tuin van Getsemane is overigens sprake van fruitbomen in plaats van olijfbomen De Kerk van Alle Naties, ook wel Basilica van de doodsangst genoemd, werd tussen 1919 en 1924 gebouwd op de plek van een in 2019 vernielde kruisvaarderskerk en een in 1641 door de Sassaniden verwoeste kerk. Om de olijfbomen te beschermen zagen de Franciscanen zich in 1847 genoodzaakt om een hogere muur te bouwen. De huidige muur dateert uit 1959. In de nabije omgeving staat de Russisch-orthodoxe Kerk van Maria Magdalena met zijn gouden, uivormige koepel en Russisch of Byzantijns uiterlijk, die gebouwd is door de Russische tsaar Alexander III ter gedachtenis aan zijn moeder, grootvorstin Maria Alexandrovna. Zie ook Christus' doodsangst in Getsemane Kerk van Alle Naties Externe links https://historiek.net/tuin-van-getsemane-jezus-olijfbomen/126305/ Gethsemane, lemma in Catholic Encyclopedia (1913) Paul's Knowledge of the Garden of Gethsemane Narrative, by Christopher Price FotoTagger Annotated Galleries - Gethsemane in the art and reality Article on the history of the Russian monastery itself Nieuwe Testament Jeruzalem Christelijke bedevaart


text: Golgotha (ook: Golgota of in het Grieks Γολγοθᾶ, Golgothâ) is de plaats buiten de toenmalige muren van Jeruzalem waar Jezus van Nazareth volgens de evangeliën is gekruisigd. Golgota betekent schedelplaats. Volgens de traditionele voorstelling is Golgota een heuvel, maar dat staat niet in de vroegste bronnen. Naam Het evangelie volgens Marcus, het oudste evangelie, beschrijft in 15:22: In het Grieks: Γολγοθᾶ is de Griekse weergave van een Aramees woord met de vermoedelijke vorm גֻּלְגֹּתָא (gulgōtâ) of גֹּלְגֹּלְתָּא (gōlgōltâ), wat een opmerkelijke vorm zou zijn van het Aramese woord גֻּלְגַּלְתָּא (gulgaltâ, 'schedel'). Het Hebreeuwse woord voor 'schedel' is גֻּלְגֹּלֶת (gulgōlet). Locatie Golgotha komt alleen voor in de Bijbel, in het Nieuwe Testament, maar wordt daar als bekend verondersteld. Het was een locatie buiten, maar dicht bij de stad Jeruzalem. Dit komt overeen met het gegeven dat Joden wegens de onreinheid van lijken geen executies binnen de muren van Jeruzalem mochten uitvoeren. Een andere aanwijzing voor de locatie is dat er volgens Johannes 19:41 een tuin of olijfgaard met een graf in de buurt was. Hieruit valt af te leiden dat de schrijver Golgotha aan de noordzijde van de stad lokaliseerde, omdat alleen daar het terrein hiervoor ruimte bood. Deze aanwijzingen passen goed bij de plaats die in de tijd van Constantijn de Grote werd opgegraven en waar later de Kerk van het Heilige Graf overheen werd gebouwd, een vooral door Orthodoxe en rooms-katholieke gelovigen bezocht heiligdom. Onder de huidige Grafkerk bevinden zich de resten van de basiliek die in 326 na Christus door bisschop Macarius werd gebouwd. Binnenin bevindt zich een 4,80 meter hoge rotsheuvel. Ten tijde van de Romeinse keizer Hadrianus (136 na Christus) is dit gebied opgehoogd en sterk gewijzigd. De genoemde rotsheuvel maakt deel uit van een in de tijd van Jezus verlaten steengroeve, die wellicht in gebruik was als executieplaats. Dat men ging graven tijdens Constantijns bewind zou erop kunnen duiden dat men andere aanwijzingen had, zoals mondelinge overleveringen, die later verloren zijn gegaan. In de tijd van Jezus lag de plaats van de Heilige Grafkerk waarschijnlijk aan de noordwestelijke kant buiten de muren van Jeruzalem, dicht bij een uitvalsweg uit de stad. De combinatie van archeologische en literaire gegevens maakt de hypothese dat Golgotha op of in de buurt van de plaats van de huidige Heilig Grafkerk lag, de meest waarschijnlijke optie. Een alternatieve these identificeert Golgotha met een rotsheuvel bij de zogeheten Graftuin. Deze ligt ten noorden van de zogenaamde Turkse stadsmuur, vlak bij de Damascuspoort. In de negentiende eeuw werd hier een graf ontdekt. Het is vooral voor protestantse en evangelische gelovigen een populaire bedevaartplaats. Hierbij speelde ook de uitsluiting van protestanten uit de Heilig Grafkerk een rol. Calvarieberg Een andere naam voor Golgota is 'Calvarië' of 'Calvarieberg', die is afgeleid van Calvaria, de Latijnse naam voor Golgota. Een calvarie is een opstelling van beelden die vaak op een katholieke begraafplaats voorkomt. Ze bestaat uit een al dan niet overdekte verhoging waarop een beeld of beeldengroep is geplaatst die de kruisiging voorstelt. Soms worden er verschillende episodes van de kruisiging van Jezus weer gegeven. Ook een schildering van de kruisiging wordt wel een 'calvarie' genoemd. Bronnen Immanuel Benzinger, "Golgotha." In: Paulys Realencyclopädie der classischen Altertumswissenschaft (RE). Band VII,2, Stuttgart 1912, kol. 1581. J.E. Taylor, 'Golgotha: A Reconsideration of the Evidence for the Sites of Jesus' Crucifixion and Burial', New Testament Studies 44 (1998), 180-203. Irina Wandrey, "B. Golgotha" in het artikel "Jerusalem." ''Der Neue Pauly. Herausgegeben von: Hubert Cancik und Helmuth Schneider (Antike), Manfred Landfester (Rezeptions- und Wissenschaftsgeschichte). Brill Online, 2013. Noten Plaats in het Nieuwe Testament Jeruzalem


text: Galen (maankrater), een kleine inslagkrater op de Maan Galen (New York), een gemeente in de Amerikaanse staat New York Galen Center, een sportarena in Amerikaanse stad Los Angeles Personen Claudius Galenus (2e-3e eeuw), Grieks-Romeins arts (in het Engels Galen genoemd) Ernst Philipp Karl Lange (1813-1899), Duits schrijver, beter bekend onder zijn pseudoniem Philipp Galen Vasili Blücher (1889-1934), Russisch militair, ging tijdens zijn verblijf in China onder de deknaam Galen Voor personen genaamd Van Galen of von Galen, zie Van Galen (doorverwijspagina). In fictie Ard-galen, een fictief gebied uit De Silmarillion van J.R.R. Tolkien Galen Marek, een personage uit de Star Wars-franchise Galen Tyrol, een personage uit de herwerkte televisieserie Battlestar Galactica Parth Galen, een fictief grasland uit In de ban van de ring van J.R.R. Tolkien Tol Galen, een fictieve plaats uit De Silmarillion van J.R.R. Tolkien


text: Gazankulu is een voormalig thuisland in het uiterste noordoosten van Zuid-Afrika, circa 7000 vierkante kilometer groot. Het grondgebied van Gazankulu bestond uit twee enclaves in de voormalige Zuid-Afrikaanse provincie Transvaal en had als hoofdstad Giyani. Het officiële aantal inwoners bedroeg ongeveer 700.000. Gazankulu was het thuisland van Changana en Tsongasprekende volkeren. Oorspronkelijk heette het Machangana. Het is genoemd naar Grote Gaza, de eerste van de Changanastamhoofden. (In het naburige Mozambique is er ook een Gazameer en een gebied met de naam Gaza.) Gazankulu kreeg zelfbestuur op 1 februari 1973, maar in tegenstelling tot de andere thuislanden werd het nooit formeel "onafhankelijk" verklaard. Op 27 april 1994 werd het, samen met de negen andere thuislanden, herenigd met Zuid-Afrika. Bantoestan in Zuid-Afrika Geschiedenis van Transvaal


text: Genocide (of volkerenmoord of volkenmoord) is een misdrijf in het internationale recht dat door de Algemene Vergadering van de Verenigde Naties in Resolutie 96(1) omschreven werd als 'de ontzegging van het recht van bestaan van een gehele menselijke groep.' Genocide staat in haar praktische uitvoering vaak gelijk aan massamoord van een specifieke groep, hoewel ook andere daden onder de definitie vallen. Formeel juridisch gezien is genocide geen oorlogsmisdrijf, omdat het geen schending van het oorlogsrecht is, bovendien kan genocide ook in vredestijd worden gepleegd. Algemeen aangenomen wordt dat de term "genocide" in het internationale recht werd geïntroduceerd door de Pools-Joodse rechtsgeleerde Raphael Lemkin, die na zijn vlucht uit Polen betrokken werd bij het Neurenberg-tribunaal. Benjamin Ferencz, de speciale hoofdaanklager van leden van Einsatzgruppen tijdens de Proces van Neurenberg 1945-1946 gebruikte het begrip bewust in zijn pleidooi, ondanks dat het nog in geen enkel wetboek stond. Een juridische "doodzonde", die evenwel het internationaal strafrecht vooruit hielp. De Verenigde Naties namen in 1948 tijdens de Algemene Vergadering te Parijs het Verdrag inzake de voorkoming en de bestraffing van genocide aan. Daarin bevestigden de verdragsluitende partijen dat genocide een internationaal misdrijf is en verbonden zij zich om dit misdrijf te verhinderen en te bestraffen. Deze conventie definieert in artikel 2 genocide als: Historische genocides Het woord genocide dateert weliswaar pas uit 1944 en vond pas internationaal ingang toen het onderwerp van het daartegen gericht verdrag dat in 1948 tot stand kwam. Het met dit woord bedoeld fenomeen blijkt bij een historische terugblik echter ongekend oud. Sinds de term werd geïntroducerd konden met terugwerkende kracht op vele plaatsen en momenten in de geschiedenis gebeurtenissen worden herkend. Expansionisme en kolonisering hebben in de Nieuwe Tijd, dus na het jaar 1500, grootschalige moordpartijen van Europese staten in overige werelddelen met zich meegebracht. Deze kregen vaak het karakter van vernietigingscampagnes als veroverende legers bij hun expedities op tegenstand stuitten. Om te beginnen Spaanse en Portugese zeevaarders die reeds in de 15e eeuw op de Canarische Eilanden bewoners ("wilden") aantroffen en vervolgens expeditielegers van deze landen in Zuid-Amerika en vervolgens Britse in India en Franse in Noord-Afrika. Ook Nederlandse in Oost-Indië, later Nederlands-Indië. Vaak werkten inheemse autoriteiten samen met de invasiemacht om hun macht te behouden of te versterken. In het proces van dekolonisatie van 1945 tot 1975 herhaalde zich de grootschalige vernietiging in de bevrijdingsoorlogen en de onderdrukking daarvan door de koloniale machten. Een late poging tot kolonisering en grootschalige vernietiging werd door Japan georganiseerd tijdens zijn verovering van Oost- en Zuidoost-Azië in het kader van de Tweede Wereldoorlog. In publicaties van de afdeling Holocaust- en Genocidestudies van het Nederlands Instituut voor Oorlogsdocumentatie worden de volgende historische genocides genoemd: Duits Zuidwest-Afrika Tussen 1904 en 1907 probeerde de Duitse kolonisator de Herero- en Nama-stammen uit te roeien. Na een heftige strijd werden overgebleven Herero's en Nama's onder erbarmelijke omstandigheden in concentratiekampen opgesloten. Delen van de beide volkeren bleven bestaan. De genocide hield door interventie van regeringsfunctionarissen op, maar werd voortaan ook verzwegen door de Duitse koloniale macht en vele latere Europees-Duitse regeringen. Pas in 2004 erkende de Duitse regering deze gebeurtenissen als genocide. De koloniale machten maakten rond de eeuwwisseling op meer plaatsen gebruik van excessief geweld tegen zogenaamde 'inboorlingen' wanneer dezen zich verzetten tegen hun bezetters. In Atjeh waren dat Nederlands-Indische troepen; in Oranje Vrijstaat en Transvaal de vrouwen en kinderen van de zogenaamde Boeren die door het Engelse expeditieleger in concentratiekampen werden opgesloten en door ondervoeding en ziekte massaal stierven. Uit deze voorbeelden blijkt dat de grens tussen doelbewust executeren en laten sterven door de slachtoffers in onmenselijke omstandigheden te brengen vaag is en dat uit het ene het andere voort vloeide. Armenië (Ottomaanse Rijk) Tijdens de Eerste Wereldoorlog zijn in het Ottomaanse Rijk zeer veel Armeniërs omgekomen als gevolg van rechtstreekse moord en deportatie onder omstandigheden die velen het leven kostten. Het precieze aantal blijft omstreden maar de schattingen variëren tussen 500.000 en 1.500.000 personen. Deze gebeurtenissen worden vrij algemeen erkend als de Armeense Genocide. Het standpunt van de huidige Turkse regering is echter dat er van genocide geen sprake was en dat het gebruik van deze term als een belediging voor de Turkse natie strafbaar is. Turkse historici gaan er wel van uit dat er sprake was van een conflict tussen rebellerende Armeniërs en het Ottomaanse leger dat veel slachtoffers aan beide zijden kostte. Zij zeggen dat als van lokale massamoorden op burgers sprake zou zijn geweest, deze door irreguliere Turkse milities en door zich bedreigd voelende dorpsbevolkingen werden uitgevoerd op de 'bewapende Armenische opstandelingen' in hun midden. Daartegenover wijst de ambtelijke correspondentie feitelijk uit dat directieven werden gegeven door centrale en militaire bestuursambtenaren vanuit Istanboel aan districtsambtenaren. Een 'radicale opruiming' van Armeniërs met behulp van alle mogelijke middelen werd daarin voorgeschreven waaronder de instelling van liquidatiemilities en hun bewapening uit de munitiedepots van het leger. Naast Armeniërs werden er ook honderdduizenden Pontische Grieken, Aramese en Assyrische christenen vermoord. Het Ottomaanse systeem registreerde geen nationaliteit maar religie, wat precieze schattingen bemoeilijkt. De door het Ottomaanse bestuur bewapende milities van losgelaten gevangenen, soldaten en Koerdische clans die de slachtingen hebben verricht, keerden zich tegen alle christelijke minderheden omdat zij ervan verdacht werden de binnenvallende Russische troepen, waar het Ottomaanse Rijk mee in oorlog was, te steunen. Een Russische overwinning zou het vooruitzicht waar kunnen maken van de stichting van een onafhankelijke Armeense staat in Oost-Turkije. Dit is ook de reden dat islamitische minderheden als de Koerden en Arabieren, die het Ottomaanse gezag niet steunden, zich toch ook lieten inschakelen bij de 'verwijdering' van de Armeniërs, vooral nadat zij toestemming kregen om de bezittingen van de Armeniërs in beslag te nemen. Dit gebeurde massaal nadat het uitbreken van de communistische revolutie in Sint-Petersburg leidde tot een terugtrekking van de Russische legers die in 1917 delen van Oost-Turkije hadden bezet, en de Armeniërs geen beroep op Russische steun meer konden doen. In totaal zijn 3.000 dorpen en steden in het oosten van het huidige Turkije van hun Armeense bevolking ontdaan. Hun bezittingen zijn toebedeeld aan plaatselijke of van elders gekomen Turken. Sovjet-Unie Stalin wordt er van beschuldigd bewust een hongersnood in onder andere Oekraïne, de Noordelijke Kaukasus (o.a. de zogenoemde 'Zwarte Tafels' bij de Koeban-kozakken), Wolgaregio, Zuidelijke Oeral, West-Siberië, en Kazachstan te hebben gecreëerd als onderdeel van zijn plan om de collectivisatie gedwongen door te voeren onder de gehele bevolking van de Sovjet-Unie. Hierbij kwamen vele miljoenen burgers in het begin van de jaren dertig om. Op 28 november 2006 werd een motie aangenomen door het Oekraïense parlement om deze Holodomor voortaan als genocide van de Sovjet-Unie tegen het Oekraïense volk te kwalificeren. Ook de dood van meer dan een kwart van de 4 miljoen kozakken tussen 1926 en 1939 als gevolg van gedwongen vestigingsconcentratie in kolchozen wordt gezien als een aan Stalin toe te schrijven tragedie. Daarbij speelde de traditionele trouw aan de Tsaren van de Kozakken een rol. Vervolging van Joden en zigeuners door nazi-Duitsland Nazi-Duitsland en, in mindere mate, zijn bondgenoten probeerden van 1941 tot 1945 systematisch de Joden (6 miljoen) en zigeuners uit te roeien. De moorden vonden grotendeels plaats in concentratie- en vernietigingskampen. Roemenië richtte zijn eigen kampen in waar executies zonder rechtspleging werden uitgevoerd en de omstandigheden zo slecht waren dat honderdduizenden Joden omkwamen. Hitler nam het besluit tot vernietiging van het Europese Jodendom tijdens de Wannseeconferentie in Berlijn in januari 1942. Vanaf dat moment kon gesproken worden van een van tevoren beraamde en systematisch uitgevoerde genocide. Op 16 december 1942 bepaalde Himmler dat alle zigeuners gedeporteerd moesten worden naar Auschwitz-Birkenau. Omdat er in veel landen voor de Tweede Wereldoorlog geen registratie van de zigeuners was, is onbekend hoeveel er zijn omgekomen. Naar schatting zijn tussen de 400.000 en 500.000 zigeuners omgebracht. Omdat etnische zuivering en genocide vaak in elkaars verlengde liggen kan er geen scherp onderscheid aangelegd worden, behalve in het kader van de Holocaust die een expliciet geformuleerd vernietigingsprogramma volgde. Sommigen willen met scherpe criteria alleen vernietigingscampagnes als die van de nationaalsocialisten als genocide definiëren. Moderne genocides De volgende genocides hebben plaatsgevonden na de Tweede Wereldoorlog. China De Canadese regering en de regering van de VS erkennen de opsluiting van 1 miljoen Oeigoeren als een genocide. Ook de Tweede Kamer heeft aan het Nederlandse Kabinet gevraagd om de vervolging te erkennen als een genocide. Cambodja Tijdens de heerschappij van de Rode Khmer, onder leiding van Pol Pot, werden er tussen twee miljoen en drie miljoen, onder andere ideologische verdachte groepen, etnische minderheidsgroepen, voormalige ambtenaren, boeddhistische monniken, intellectuelen en vluchtelingen vermoord. Joegoslavische oorlogen Tijdens de Joegoslavische oorlogen vonden er op verschillende plekken in het voormalige land oorlogsmisdaden plaats. Een ervan was tijdens de val van Srebrenica, waarbij ongeveer 8000 moslimjongens en -mannen uit de enclave vermoord werden. Deze moorden vonden plaats op 11 juli 1995 en de dagen erna, nadat Bosnische Serviërs de controle over de enclave, die bescherming genoot van Nederlandse blauwhelmen, hadden verworven. Op 26 februari 2007 omschreef het Internationaal Gerechtshof te Den Haag het bloedbad van Srebrenica van juli 1995 als genocide. Er vond ook vervolging van Serviërs in Kroatië plaats. Kroatische troepen brandden huizen af en de lokale Servische bevolking in de Krajina-regio in Kroatië werd uitgemoord. Servische troepen vermoordden op hun beurt vele Kroatische burgers in zuidelijk Kroatië en Bosnië. In de Tweede Wereldoorlog koos het Kroatische Ustasha-regime de kant van de nazi's. In die jaren werden honderdduizenden Roma, Joden en Serviërs omgebracht in kampen, zowel in Kroatië als daarbuiten. Het beruchtste kamp was Jasenovaç. De moord op zo'n 500.000 tot een miljoen Serviërs in deze periode staat bekend als de Servische Genocide. Rwanda en Burundi In 1994 woedde in Rwanda en in 1993 en 1999 in Burundi een hevige burgeroorlog. In 1994 mondde dit in Rwanda uit in genocide, in een periode van ongeveer 3 maanden werden op systematische wijze 800.000 Tutsi's en gematigde Hutu's door het Rwandese leger en Hutu-milities (zoals de Interahamwe) vermoord. Op 16 juni 2006 werd deze genocide ook officieel erkend door de hogerberoepscommissie van het Rwanda-tribunaal. Islamitische Staat Op 3 februari 2016 erkende het Europees Parlement unaniem de systematische moord en vervolging van religieuze minderheden zoals jezidi's en christenen door terreurgroep IS als genocide. Rohingya (Myanmar) In een rapport van 27 augustus 2018 beschuldigde de Verenigde Naties de legerleiding van Myanmar van genocide, seksueel geweld en misdaden tegen de menselijkheid. Tribunalen In de landen die het genocideverdrag hebben ondertekend, kunnen genocide-misdrijven voor nationale rechtbanken gebracht worden, of wordt nationaal een ad-hoc tribunaal opgericht, zoals in 1997 het Cambodjatribunaal. Daarnaast werden ook internationale gerechtshoven ingesteld. Ad-hoc internationale tribunalen Neurenbergtribunaal (1945) Proces van Tokio (1946) Joegoslaviëtribunaal (1993), in 2010 opgevolgd door het IRMCT Rwandatribunaal (1994), in 2010 opgevolgd door het IRMCT. Vaste internationale tribunalen Internationaal Strafhof: voor daden, gepleegd na 1 juli 2002. Internationaal Restmechanisme voor Straftribunalen (IRMCT). Permanent Volkerentribunaal, een opinietribunaal. Genocideontkenning Een aan genocide verwant onderwerp betreft het fenomeen genocideontkenning (genocide denial). Het betreft de ontkenning van het historisch feit dat er op een bepaalde plaats genocide zou hebben plaatsgevonden. Holocaustontkenning is hier een specifiek voorbeeld van. Ook de Armeense genocide wordt door de regering van de huidige Republiek Turkije niet erkend. De Turkse regering spreekt over "de Armeense Kwestie" ontkent dat er sprake zou zijn van genocide, maar dat de doden de slachtoffers waren van burgeroorlog, hongersnoden en andere ontberingen. Gregory H. Stanton richtte in 1999 de 'Genocide Watch' op, waarvan hij ook voorzitter is. Daarvoor was hij voorzitter (en oprichter) van het 'Cambodian Genocide Project'. Stanton ziet genocide als een glijdende schaal en spreekt van 8 verschillende fases van genocide. Een situatie gaat niet in één keer van vreedzaam naar een situatie waar groepen mensen elkaar uitmoorden. Volgens zijn model vallen bij genocide de volgende acht verschillende fasen te onderscheiden: classificatie, symbolisatie, dehumanisatie, organisatie, polarisatie, voorbereiding, vernietiging en ontkenning. Stanton stelt dat elke genocide min of meer deze sequentie van escalerende fasen kent. Genocideontkenning vormt daarbij de laatste fase. Zie ook Human Rights Watch etnische zuivering Bibliografie Luc Reychler, De volgende genocide, Universitaire Pers, Leuven, 2004. Abram de Swaan, Compartimenten van vernietiging, Prometheus Bert Bakker, Amsterdam, 2014. Anne-Marie de Brouwer, Sandra Ka Hon Chu, Eefje de Volder & Samer Muscati, And I Live On; The Resilience of Rwandan Genocide Survivors of Sexual Violence, Wolf Legal Publishers, Oisterwijk 2019. Willem-Jan van der Wolf, Genocide and international criminal law, Wolf Legal Publishers, Oisterwijk 2010. Paul R. Bartrop (red.), A Cultural History of Genocide, 6 dln., 2021. Externe links Wet internationale misdrijven, Art. 3. Dit artikel stelt genocide strafbaar De acht stadia van genocide, door Gregory Stanton (Genocidewatch) Organisaties The Sentinel Project, Canadese NGO Aegistrust, Britse NGO Genocide Watch Ethische kwestie Internationaal strafrecht Moord


text: Prentkunst (ook: grafiek) is een vorm van beeldende kunst waarbij de kunstenaar gebruikmaakt van een druktechniek om een werk in oplage te vervaardigen. Ook de afbeeldingen die op deze manieren worden gemaakt (de werken) worden grafiek (ook: prenten) genoemd. Gebruik Het gebruik van grafische technieken door een kunstenaar kan verschillende redenen hebben, bijvoorbeeld: dat er meerdere afnemers mogelijk zijn van de gemaakte kunst dat grafiek goedkoper is voor de afnemer dat de kunstenaar zich in dit medium optimaal kan uitdrukken Een prent kan een opzichzelfstaand kunstwerk zijn, maar kan ook samen met andere prenten uitgegeven worden in een map. Grafiekmappen worden uitgegeven bij bijzondere gelegenheden en hebben vaak een thema. Verschillende kunstenaars kunnen een bijdrage leveren aan een grafiekmap. Een grafiekmap met werken van één kunstenaar rond één thema heet een suite. Beroemd is de Volpini suite van Paul Gauguin. De suite "La passion d'un homme" uit 1918 van Frans Masereel was de eerste suite met een verhaallijn. Masereel kreeg snel opvolging door kunstenaars als Lynd Ward en Otto Nückel. Dit soort suites wordt aangeduid met de term "grafische novelle" of "roman in beelden". Ze moeten echter niet verward worden met "graphic novels" of beeldromans, een soort stripverhaal. In een grafische novelle bestaat elke pagina uit één prent met een eigen artistieke waarde en zijn er geen tekstballonnen of bijschriften aanwezig. In het Engels spreekt men soms van "novels without words" of "silent novels". Tekenaars van graphic novels, zoals Art Spiegelman, hebben zich wel geïnspireerd op de grafische novelle. Het stripverhaal is een op grote schaal voorkomende vorm van grafiek en wordt meestal gedrukt in vlakdruk zoals offset-vierkleurendruk. Prenten worden ook veelvuldig gebruikt om teksten te illustreren. De prenten die Gustave Doré maakte bij de Bijbel behoren tot het collectieve geheugen. Net zoals middeleeuwse miniaturisten maken bepaalde grafische kunstenaars kleine illustraties voor het begin van een hoofdstuk, de marge van een tekst of het begin en einde van een alinea. In dat geval spreekt men van een vignet. De Amerikaanse kunstenaar Rockwell Kent maakte bijvoorbeeld vignetten voor Moby Dick. In kranten en tijdschriften worden prenten gebruikt om een visie te geven op de actualiteit. Vaak gaat het om een humoristische visie om een situatie aan de kaak te stellen. Dit soort prenten worden spotprenten genoemd. Tot de kleingrafiek worden allerlei vormen van grafiek gerekend, die voor een speciale gelegenheid zijn vervaardigd. Daarom spreekt men ook wel van gelegenheidsgrafiek. Te denken valt aan kerst- en nieuwjaarswensen, aankondigingen van geboorte of huwelijk, verhuisberichten, uitnodigingen voor exposities enz. Wat Nederland betreft beleefde deze kunstvorm in de eerste helft van de 20e eeuw zijn grootste bloeiperiode . Een ex libris is een klein stukje grafiek dat oorspronkelijk gebruikt werd als eigendomskenmerk in een boek, maar dat tegenwoordig ook als opzichzelfstaande kunst geproduceerd en verzameld wordt. Geschiedenis Houtsneden worden van oudsher in het Verre Oosten, met name in China en Japan, gemaakt. Toch is de oorsprong van de prentkunst in Europa waarschijnlijk niet daar, maar in het antieke Egypte te vinden, waar men houtblokken gebruikte om textiel van patronen te voorzien. Pas in de late Middeleeuwen duiken in de patronen ook echte voorstellingen van figuren, dieren en landschappen op. In de veertiende eeuw komen uiteindelijk de eerste houtsneden op papier van de pers. Het gaat dan voornamelijk om speelkaarten en heiligenprenten met het Duitse Ulm als productiecentrum. De vroegste houtsnede met een datum erop komt evenwel uit de Zuidelijke Nederlanden, een Madonna uit 1418. In de Noordelijke Nederlanden worden op dat moment blokboeken gemaakt, dat zijn boeken waarvan iedere pagina -met of zonder tekst - als geheel, dat wil zeggen zonder losse letters, wordt afgedrukt. Een voorbeeld is de Ars moriendi. Vrijwel parallel met de houtsnede ontwikkelt zich de kopergravure. Eeuwen lang hebben mensen door te krassen met een hard voorwerp metalen voorwerpen versierd. De kopergravure bood voordelen ten opzichte van de houtsnede: lijnen konden dichterbij elkaar gezet worden en kruisarceringen werden veel gemakkelijker te bereiken. Hierdoor bereikt men een hoger artistiek niveau. Ook de kopergravure vindt zijn eerste bloei in Duits gebied, met name Martin Schongauer brengt de prentkunst op een hoger niveau. Drukken is in die dagen een ambacht, namen van kunstenaars zijn meestal onbekend en vaak worden de verschillende stappen van het drukprocedé door verschillende personen uitgevoerd. De plaatsnijders behoren tot de ambachten, waarbij moet worden opgemerkt dat de houtsnijders tot het gilde der houtbewerkers hoorden en de kopergraveerders tot het gilde der edelsmeden. Ook Albrecht Dürer begint als edelsmid en maakt eerst, in navolging van Schongauer, kopergravures voor hij houtsneden van ongeziene klasse maakt. Schongauer en Dürer krijgen al snel navolging in de Nederlanden, met name van Lucas van Leyden in het noorden en Jan Gossaert in het zuiden. De uitvinding van de boekdrukkunst in de tweede helft van de 15de eeuw heeft vele gevolgen, ook voor de prentkunst. Allereerst worden tekst en bijbehorende illustratie los van elkaar ontworpen, en dat zal zo blijven tot laat in de 19de eeuw. Verder vindt er een snelle professionalisering plaats. Halverwege de 16de eeuw kwamen de eerste professionele prentenuitgevers, zoals Hieronymus Cock. Hun doel was om kennis zo veel mogelijk te verspreiden, o.a. door bestaande schilderijen zo getrouw mogelijk te reproduceren. Dit stimuleerde dan weer kunstenaars, waardoor de prentkunst tot een volwaardige kunstvorm kon uitgroeien. Hendrick Goltzius verfijnde de kopergravure verregaand door verschillende lijntypen te gebruiken. Doordat de kopergravure de belangrijkste techniek wordt in de 16de eeuw, verdwijnt de houtsnede naar de achtergrond. Toch verdwijnt de houtsnede niet helemaal, want aan het begin van de 17de eeuw ligt zij aan de basis van een nieuw fenomeen: de centsprent of volksprent. Op het einde van de 16de eeuw neemt de ets het van de kopergravure over. Bij een ets wordt een dunne waslaag op de koperplaat (of zinkplaat) aangebracht. De tekening wordt aangebracht door was weg te krassen, waarna het geheel in een zuurbad wordt gedompeld. Daar waar het was weggekrast is, kan het zuur groefjes maken in de plaat. Etsen gaat daardoor sneller en laat toe nog verfijnder te werken. Gedurende twee eeuwen zal etsen de dominante techniek zijn voor het vervaardigen van prenten. In de 17de eeuw is Rembrandt zonder twijfel de invloedrijkste prentkunstenaar. In de 18de eeuw is die rol voor Piranesi weggelegd. De ets en de kopergravure zullen echter altijd geliefd blijven bij vele kunstenaars. Bekende voorbeelden zijn de gravures die Goya maakte tijdens de Spaanse Onafhankelijkheidsoorlog begin 19de eeuw en de etsen van James Ensor op het einde van de 19de eeuw. Ondertussen bleven kunstenaars duchtig experimenteren met druktechnieken. Dat leverde in de 17de eeuw een bloeiperiode van de mezzotint op. In de loop van de 19de eeuw zal het aangezicht van de prentkunst grondig veranderen. Kort voor het begin van de 19de eeuw, in 1796, wordt in Beieren door Alois Senefelder bij toeval de mogelijkheid om prenten te maken door op een steen te tekenen en te schilderen ontdekt: de lithografie of steendruk wordt geboren. Deze heeft verschillende voordelen: 1) de kunstenaar tekent op de steen zoals hij op papier zou tekenen en hoeft dus niet te krassen of te snijden; 2) men kan met krijt, pen of penseel werken en men verkrijgt ook het uiterlijk van een krijttekening, een pentekening of een aquarel als resultaat; 3) een vrijwel onbeperkte oplage is mogelijk. Dat was niet het geval bij de ets en de kopergavure, waar de groefjes in de plaat na het drukken steeds iets dichter op elkaar staan. Door de grote oplage werd het een geliefde manier om actuele gebeurtenissen te illustreren, wat onder andere Honoré Daumier dan ook met verve deed. Daumier kreeg veelvuldig navolging, onder andere in Nederland door Johan Braakensiek. Een tweede nieuwe techniek die rond 1820 doorbreekt is de staalgravure. Deze techniek is verwant met kopergravure. Deze techniek maakt het mogelijk zeer grote oplagen te maken en prenten van relatief grote omvang. Geïllustreerde boeken en tijdschriften werden daardoor relatief goedkoper, en dus wijder verspreid. Een derde belangrijke techniek kent aanvankelijk veel succes en Engeland, maar zal snel de rest van Europa veroveren: de houtgravure. Anders dan bij een houtsnede, waar uit de langse kant van een houtblok stukken worden weggesneden, snijdt men voor een houtgravure in de kopse kant van het houtblok. De lijnen kunnen hierdoor veel dichter op elkaar staan. Op artistiek gebied zorgt de komst van koloniale goederen voor een totale omwenteling. In het bijzonder de ontdekking van de Japanse Ukiyo-e-prenten zet de kunstwereld op zijn kop. Deze Japanse prenten zijn gemaakt met houtblokken, maar verschillen verder in zowat alles van de tot dan toe bekende prenten in Europa. Ten eerste worden ze in kleur gedrukt. Europese prenten werden tot dan toe altijd in zwart wit gedrukt en pas later ingekleurd. Ten tweede zijn ze opgebouwd uit vlakken. Europese prenten waren tot dan toe altijd uit lijnen opgebouwd. Ten derde behandelen ze andere onderwerpen dan wat men tot dan toe gewoon was, namelijk vergankelijke taferelen uit het dagelijks leven, waarbij de kracht, het gevoel dat uit de prent sprak het belangrijkste was. Europese prenten behandelden voornamelijk een herkenbaar persoon of locatie, een historische gebeurtenis of religieuze en mythologische motieven. Ook de keuze van beelduitsnede door de Japanse ontwerpers was nieuw voor Europa. De invloed van de Ukiyo-e gaat veel verder dan enkel de prentkunst, ze draagt bij tot het ontstaan van de moderne kunst in het algemeen. Zowel de schilderijen van Vincent Van Gogh, Paul Gauguin en Claude Monet, de affiches van Henri de Toulouse-Lautrec en de houtsneden van Edvard Munch zijn rechtstreeks schatplichtig aan de Ukiyo-e. Naast de Ukiyo-e zorgt ook de kolonisatie van de laatste witte plekken op de wereldkaart, zoals de binnenlanden van Afrika en de Stille Zuidzee voor een totaal andere kijk op kunst. Dat komt op precies het goede moment, want door de doorbraak van de fotografie is zuiver reproduceren door middel van prenten voor kunstenaars geen optie meer. Zo inspireren de maskers en de houten fetisjbeelden uit het hart van Afrika de Duitse expressionisten van Die Brücke. Zij krijgen in Nederland navolging door de kunstenaars van De Ploeg. Tijdens het Fin de siècle wordt de prentkunst populair bij de burgerij. In steden als Parijs en Wenen wedijveren kunstenaars als Félix Vallotton om de gunst van verzamelaars. Aan dit alles komt bruusk een einde door de Eerste Wereldoorlog. De wreedheid van de oorlog aan het front laat kunstenaars als Otto Dix en Henry de Groux niet onverschillig. Voor de makers van politieke spotprenten zijn het hoogdagen. In geïllustreerde tijdschriften als Simplicissimus in Duitsland, L’Assiette au beurre in Frankrijk en de Groene Amsterdammer in Nederland wordt de actualiteit becommentarieerd door de bril van respectievelijk de centralen, de geallieerden en de neutralen. Door de komst van de zeefdruk kunnen deze prenten op zeer grote schaal verspreid worden. Maar ook de excessen van de harde kapitalistische samenleving kunnen niet genegeerd blijven. Kunstenaars als Käthe Kollwitz en Frans Masereel trekken zich het lot aan van de grote maar verarmde arbeidersklasse. Anders dan hun voorgangers willen zij kunst voor het volk maken. Hun sociaal engagement zal wereldwijd navolging krijgen, al zal dat in veel landen na verloop van tijd verwateren tot propaganda voor linkse partijen. In de loop van de twintigste eeuw verdwijnt de prentkunst, mede door de komst van film, radio en televisie meer naar de achtergrond, al heeft elke kunststroming wel zijn prentkunstenaars. Zo maakte Picasso kubistisch figuratieve gravures, Karel Maes geometrisch-abstracte houtsneden en Karel Appel samen met Pierre Alechinsky prenten waar verschillende technieken met elkaar vermengd worden in authentieke Cobra-stijl. Na de Tweede Wereldoorlog breekt de popart door. De zeefdrukken van Andy Warhol, die met duizenden tegelijkertijd gedrukt worden, zetten de vraag in hoeverre kunst als authentiek kan worden beschouwd op scherp. In de tweede helft van de twintigste eeuw is er steeds meer aandacht voor abstracte en conceptuele kunst, waartoe de prentkunst zich minder makkelijk leent. Hierdoor neemt ook de aandacht voor grafiek aan de kunstacademies af. In Nederland was de Academie Minerva de laatste die een volwaardige opleiding tot grafisch kunstenaar gaf. Desondanks zijn er vandaag nog veel kunstenaars die zich met grafiek bezighouden. Ook de komst van de computer en de mogelijkheid om thuis te printen heeft de prentkunst niet doen ophouden te bestaan, in tegendeel, vele grafici zoeken de grenzen op van de mogelijkheden die geboden worden van de veelvoud aan printers die momenteel beschikbaar zijn. Oplage en afdruk Het individuele vel dat door het afdrukproces wordt gemaakt, wordt een "afdruk" genoemd, het totale aantal afdrukken wordt de "oplage" genoemd. De kunstenaar heeft het voorrecht de oplage te bepalen. Vroeger zorgde de slijtage van de drukplaat er zelf voor dat de hoeveelheid van de drukgrafiek beperkt bleef tot een relatief klein aantal. Van een zink- of koperplaat kunnen gewoonlijk tussen de 20 en de 100 afdrukken gemaakt worden. Sinds de komst van stalen drukplaten is echter een zeer hoge oplage mogelijk. De oplage bepaalt mee de waarde van een prent. Hoe lager de oplage, hoe waardevoller de afdruk. Een laag afdruknummer binnen de oplage is bij hedendaagse grafiek uitsluitend belangrijk voor droge naald etsen, omdat enkel bij deze techniek elke volgende afdruk grotere plaatslijtage veroorzaakt. De kunstenaar noteert op iedere afdruk, niet op de drukplaat, met potlood zijn of haar naam en het afdruknummer met achter een schuine streep het totaal aantal reguliere afdrukken in gewone cijfers. De eigenlijke oplage is bijna altijd groter, want deze bevat naast de reguliere afdrukken ook proefdrukken (zogenaamde “épreuves d’artiste”, aangeduid met de letters EA, waarvan het afdruknummer en oplagenummer in Romeinse cijfers is weergegeven) en persoonlijke afdrukken van de kunstenaar (ongesigneerd zonder nummering). Het potlood wordt gebruikt omdat een potloodhandtekening moeilijk te wissen of te veranderen is zonder de papiervezels te beschadigen. De handtekening staat meestal in de rechter benedenhoek, het afdruknummer en de oplage in de linkerbenedenhoek. De titel van de prent, indien aanwezig, staat gewoonlijk in het midden. Zodra de afdrukken van een gemaakt zijn, is het gebruikelijk om de drukplaat onbruikbaar te maken, door bijvoorbeeld meerdere gekruiste lijnen over de afbeelding op de plaat te snijden. Van sommige bekende kunstenaars, zoals van Francisco Goya, zijn de platen echter bewaard gebleven en werden of worden op een latere datum, ook na het overlijden van de kunstenaar, een nieuwe reeks afdrukken gemaakt. In dit geval spreekt men van “edities”, waarbij de oorspronkelijk edities de meest waardevolle zijn. Grafische technieken Diepdruk: Gravure Ets Droge naald Mezzotint Aquatint Suikerets Collografie Carborundumdruk Hoogdruk Blinddruk Houtgravure Houtsnede Kartondruk Linosnede Aardappeldruk Vlakdruk Lithografie Monoprint Offsetdruk Doordruk Zeefdruk Sjabloondruk Stencildruk Fotografie Gewassen inkt Monoprint Enkele etsers Etsen is een graveertechniek (diepdruk) die in koper of staalplaat uitgevoerd wordt. Bij de 'droge naald-techniek' wordt direct in de platen gekrast; een andere techniek gebruikt een waslaag en een zuurbad. Pierre Alechinsky Abraham Bosse Marius Bauer Max Beckmann Fred Bervoets William Blake Jacques Callot Mary Cassatt Jean-Baptiste Corot Jules De Bruycker Edgar Degas Honoré Daumier Jim Dine Albrecht Dürer James Ensor Lucian Freud Francisco Goya Dirk van Gelder Han van Hagen Stanley William Hayter Anton Heyboer Tim Hinterding David Hockney William Kentridge Simon Koene Käthe Kollwitz Eugène Leroy Lucas van Leyden Édouard Manet John Marin Jan Montyn Pablo Picasso Giovanni Battista Piranesi Germaine Richier Rembrandt van Rijn Félicien Rops Gerard van Rooy Hercules Seghers Giovanni Domenico Tiepolo Giambattista Tiepolo Jacques Villon Jan Weissenbruch James McNeill Whistler Willem Witsen Caroline Koenders Bekend door houtsnedes Bij een houtsnede ontstaat de grafische werking door middel van contrasterende kleurvlakken. Ernst Barlach Leonard Baskin Christiane Baumgartner Jozef Cantré Jan-Frans Cantré Jim Dine Albrecht Dürer Maurits Cornelis Escher Helen Frankenthaler Hendrik Goltzius Erich Heckel Katsushika Hokusai Ando Hiroshige Wassily Kandinsky Ernst Ludwig Kirchner Käthe Kollwitz Jan Lievens Fang Lijum Franz Marc Frans Masereel Joris Minne Edvard Munch Emil Nolde Goedele Peeters Karl Schmidt-Rottluff Giuseppi Scolari Henri Van Straten Rineke Hollemans Charles Doudelet Bekende lithografen Lithografie wordt ook steendruk genoemd. Maurits Cornelis Escher Henri Cassiers Marc Chagall Honoré Daumier Aart van Dobbenburgh Henri de Toulouse-Lautrec Marino Marini Aimé Maeght Joan Miró Alfons Mucha Edvard Munch Drukkerijen, ateliers en uitgeverijen van grafiek Amsterdams Grafisch Atelier, Amsterdam Grafisch Werkcentrum Amsterdam, Amsterdam Boekiewoekie, Jan Voss, Amsterdam Steendrukkerij, Amsterdam Plaatsmaken, Arnhem Stichting de Grafische Werkplaats, Den Haag Stichting Grafisch Atelier Hilversum, Hilversum Knust, Nijmegen Fondation Maeght, Parijs Edition Staeck Klaus Staeck, Heidelberg Walther König, Keulen Frans Masereel Centrum, Kasterlee Grafisch Atelier Daglicht, Eindhoven Uitgeverij Muurkranten, Brugge Literatuur Tekenen dat het gedrukt staat; 500 jaar grafiek in Nederland Ad van der Blom (1978) Zie ook Lijst van illustratoren en grafici Afbeelding Beeldende kunst


text: Griekse mythologie is het geheel van Oud-Griekse mythen en sagen. Dit zijn verhalen over goden, halfgoden en het contact tussen goden en mensen. De Griekse mythologie gaf de oude Grieken verklaringen voor het ontstaan van de wereld, de hemellichamen, de mensen, de goden, het kwaad, ziekten, natuurverschijnselen en de oerelementen aarde, water, vuur en lucht. Ze vormde de basis van de religie van de oude Grieken. Van hen is bekend dat zij pogingen hebben ondernomen om de bekende mythen uit de eigen cultuur en omgeving te systematiseren en in een nieuw jasje te steken, waarbij veel gebruikgemaakt werd van etiologie en eponymie. Daarbij werden stambomen van bekende goden en mythische wezens opgesteld. Oudere godheden, soms uit andere culturen zoals Anatolië, het oude Mesopotamië en Egypte, werden er in opgenomen en ingepast en er werden nieuwe mythen gecreëerd om dergelijke inpassingen te verklaren. Ook oude bijna vergeten historische gebeurtenissen werden tot mythe verheven (zoals die van de Amazonen) of werden in mythevorm overgeleverd. Daardoor kreeg de mythologie in het algemeen een vernieuwde verschijningsvorm en werd zij zeer uitgebreid en erg complex. Polytheïsme De Grieken geloofden dat er veel verschillende goden en andere mythische wezens bestonden, waarvan de meeste halfgoden waren. Zij waren dus polytheïstisch (poly = veel en theos = god) en vereerden een pantheon aan goden en godinnen. Dit polytheïsme heeft onder andere als oorzaak dat veel plaatselijke culten werden verenigd tot één pan-Helleense godsdienst, zoals dat ook het geval was met de Egyptische mythologie. De godenverhalen werden mondeling overgeleverd, wat waarschijnlijk de reden is dat er hier en daar plaatselijke varianten en tegenstrijdige feiten opduiken. In de Griekse wereld werden offers gebracht om de goden gunstig te stemmen of ze te bedanken. Dat gebeurde veelal op een altaar. Zo'n altaar stond in een temenos, een heilig domein, waarin soms ook een tempel stond. Een offer was vaak een landbouwproduct; een bloedgave was meestal een (gezond) dier. In mythen wordt wel verteld over mensenoffers, zoals het verhaal waarin Agamemnon zijn dochter Iphiginea offert om van Artemis een gunstige wind te krijgen om naar Troje te kunnen varen. De Griekse goden beschikten over buitengewone krachten, maar konden menselijke gestalten aannemen en vertoonden menselijk gedrag en gebreken. Er werden vaak machtsspelletjes gespeeld, en emoties als wellust, woede, vrolijkheid en jaloezie waren hen niet vreemd. Vieringen Belangrijke gebeurtenissen, zoals landbouwfeesten, werden gevierd met rituele spelen, het zingen van liederen en met speciale optochten, waarbij vaak maskers van goden werden gedragen. Dit geldt vooral voor de cultus van Dionysus, de god van de wijn, de bedwelming en een beetje van de landbouw. Uit deze gemaskerde optochten zijn later de Griekse tragedies en komedies voortgekomen. Wanneer belangrijke beslissingen moesten worden genomen vroeg men vaak om raad. Men trok naar het orakel van Delphi om een raadgevende uitspraak van de goden te vragen. Een dergelijk orakel kon, deels door zich in vage uitspraken te hullen en deels door grote politieke kennis verrassend goede voorspellingen doen. Uitdrukkingen Veel begrippen en uitdrukkingen uit het hedendaags taalgebruik zijn aan de Griekse mythologie ontleend. Voorbeelden hiervan zijn een tantaluskwelling, de doos van Pandora, een sisyfusarbeid, de achilleshiel, een oedipuscomplex, een elektracomplex, een augiasstal, een achillespees, een odyssee, een muze en een orakel(spreuk). Ook dragen heel wat planeten, sterren en andere hemellichamen namen uit de Griekse mythologie. Verhalen Een aantal van de verhalen, zoals die over een alles verzwelgende vloed, vindt men terug in andere mythologische- en geloofssystemen. Zowel in de Tenach/Oude Testament als door Plato wordt verteld over een 'zondvloed'. Ook zeer vroege mythen uit de Mesopotamische mythologie maken melding van dergelijk voorval. Een mogelijke verklaring is dat een dergelijke gebeurtenis inderdaad heeft plaatsgevonden en door mondelinge overlevering verschillende vormen heeft gekregen. Zie ook Griekse zondvloedverhalen en ontstaan van de mensheid in de Griekse mythologie. De eerst bekende opgetekende Griekse verhalen over het ontstaan van hemel en aarde komen voor in de 8e eeuw v.Chr. en zijn geschreven door Hesiodos. De Griekse mythen en sagen zijn verzameld en doorgegeven door Homerus, die leefde in de 8e of 9e eeuw v.Chr. Zijn bekendste werken zijn de Ilias en de Odyssee. Deze zijn gebaseerd op het verhaal van de Trojaanse Oorlog. De Griekse mythen domineren vrijwel alle literatuur uit de oudheid. Ook nu nog zien we in veel klassieke muziekwerken vanaf de Middeleeuwen, in toneelstukken, beeldende kunst en literaire werken elementen uit de Griekse mythologie terug. Er zijn ook moderne verhalen over de Griekse mythologie. Het is nu na duizenden jaren nog steeds een populair thema. Het ontstaan van de wereld in de Griekse mythologie Het beroemdste verhaal over het ontstaan van de wereld was de Theogonia van Hesiodos. Daarin spelen een rol: Gaia, Tartaros, Eros, Pontus, Ouranos, de Titanen (waaronder Okeanos, Prometheus, Iapetus, Kronos, Hyperion, Tethys, Themis, Rhea en Theia), de Cyclopen, de Giganten, de Erinyen, Hera, Hestia, Demeter, Hades, Poseidon, Zeus, de Olympus, Aphrodite, Artemis, Pallas Athene, Apollo, Hephaestus, Typhon, de Moiren en Herakles. Mythen en sagen uit de Griekse mythologie De grote sagen De sage van Heracles, waaronder de verhalen over de Giganten, Eurystheus, de Hydra, de Centauren, de Augiasstal, de gordel van de koningin der Amazonen, de runderen van Geryones, de appel der Hesperiden, Kerberos (de bewaker van de onderwereld) en de Centaur Nessus. De Argonauten, waaronder de verhalen over Jason en het Gulden Vlies. Theseus, met verhalen over de reizen naar Athene en Kreta, de strijd der Lapithen en Centauren en Phaedra. Oedipus en de Labdaciden, waaronder verhalen over het Orakel van Delphi, de stad Colonus, de wraaktocht van Polynices, Antigone in Thebe, Antigone en Creon. De Trojaanse Oorlog, waaronder verhalen over Troje, de wrok van Achilles, de wraak van Apollo, de strijd om Helena, en Andromache, Patroklos, Hector, Priamos, Penthesilea, Aiax, Menelaos, het paard van Troje, Laocoön en Sinon. Het noodlot van de Tantaliden, waaronder verhalen over Atreus, Agamemnon, Orestes, de Erinyen, de Areopagus en Iphigenia in Tauris. De zwerftochten van Odysseus, waaronder verhalen over Ithaka, Telemachos, de schipbreuk, Nausikaä, de Faiaken, de Lotofagen, de Cyclopen, Polyphemus, Aeolus, de Laistrygonen, het schimmenrijk, de Sirenen, Scylla en Charybdis, Helios, Eumaeüs, Penelope, Circe, Laërtes en Hermes. Literatuur Hein van Dolen, De Griekse mythologie in een notendop (1999) Guus Houtzager, Griekse mythologie encyclopedie (Groningen 2003; zesde druk 2005) Gustav Schwab, Griekse mythen en sagen Zie ook Griekse mythologie van A tot Z Lijst van goden en godinnen Lijst van Griekse goden Namen in Griekse en Romeinse mythologie Externe links Theoi Project, Griekse goden in klassieke literatuur en kunst Atlas van de Mythologie, Griekse en Romeinse mythologie Bulfinch's Mythology (merk op dat deze niet alleen de Latijnse spelling maar ook de Latijnse namen gebruikt)


text: Gaia (Oudgrieks: , of ) of Gaea (gelatiniseerd) is een figuur uit de Griekse mythologie. Zij is de oermoeder, de Aarde, die ontstond uit de Chaos aan het begin van de dingen. De Chaos bevatte alle basisbestanddelen, de vier elementen aarde, water, lucht en vuur. Daaruit ontstond onder andere Gaia. Uiterlijke kenmerken Gaia, de godin van de natuur en de aarde, werd afgebeeld als een mollige vrouw, vaak oprijzend uit de grond, altijd eraan verbonden. De Aarde zelf werd in de Griekse mythologie gezien als een platte schijf (platte Aarde), omringd door de rivier Okeanos (de oceaan), de hemelkoepel van Ouranos ondersteunend. Nakomelingen Volgens de Griekse sagen en mythen bracht Eros Gaia ertoe zich te verbinden met het water en de lucht, en zo bracht zij de zee (Pontos) en de hemel (Ouranos) voort. Ook kwamen de Titanen, de drie eenogige Cyclopen en de drie honderdarmige reuzen uit oermoeder Aarde voort. Deze laatsten heetten Briareos, Gyes en Kottos en hadden elk ook vijftig hoofden. Zij werden ook de Hekatoncheiren genoemd. De Titanen en de Cyclopen zijn verwekt door Ouranos. Zoals in de stamboom te zien is, is Gaia de moeder van sommige soorten. De titanen en de cyclopen. Er is tevens een ander soort waar men niet zeker van weet of het van haar afstamt. Het gaat hier namelijk over de giganten. Er is ook nog een andere theorie, daarin ontstaan Gaia uit de elementen aarde en water en Ouranos uit de elementen vuur (de sterren) en lucht. Gaia en Ouranos brachten de Hekatoncheiren en de Cyclopen voort. Alleen vond Ouranos zijn kinderen lelijk en hij gooide ze in de Tartaros (een gat in de aarde). Uit Ouranos en Gaia ontstonden later ook de Titanen. Gaia's moederliefde speelt in de verhalen een grote rol. Toen Ouranos zich bedreigd voelde door de gigantische Cyclopen en hen opsloot in de afgrond Tartaros, probeerde zij haar kinderen tegen hem te beschermen. Zij vroeg de Titanen haar te helpen, maar alleen de jongste, Kronos, gaf aan haar oproep gehoor. Gaia liet in haar aardse schoot het ijzer ontstaan, maakte een scherpe zeis en gaf deze als wapen aan Kronos. Daarmee verminkte hij zijn vader Ouranos en nam hij de heerschappij van hem over. Hierdoor kwamen misdaad en geweld in de wereld. Deze daad van geweld had nog meer gevolgen, want uit de bloeddruppels die in de aarde vielen ontsproten de Giganten, een reuzengeslacht, en de Erinyen, de afschuwelijke wraakgodinnen. Bovendien werd er een orakel over Kronos uitgesproken dat een van zijn eigen zonen hem eveneens van zijn troon zou stoten. Zijn zoon Zeus zou het orakel inderdaad uitvoeren. Gaia speelde later nog een belangrijke rol in de tweede grote oorlog om de hemelheerschappij, tussen Zeus en zijn tegenstanders, de monsterlijke Giganten. Zij kon niet aanzien dat haar kinderen in Tartarus werden gekweld en riep hen op de strijd met Zeus aan te binden. Dit deden zij, maar zonder succes. Zeus was na deze oorlog voorgoed de grote hemelheerser geworden. In andere religies Het idee van een natuurgodin is veel ouder dan de Griekse beschaving. Het is echter niet bekend hoe oudere volken haar genoemd hebben. Archeologen hebben zogenaamde venusbeeldjes gevonden uit de steentijd. Ook nu nog wordt ze door paganistische religies vereerd, hetzij als godin, hetzij als natuurkracht. Griekse oergod