text: James Sidney Edouard baron Ensor (Oostende, 13 april 1860 – aldaar, 19 november 1949) was een Belgische kunstschilder van het symbolisme. Hij wordt algemeen erkend als de belangrijkste vernieuwer van de moderne kunst in België, een deviante individualist die zich niet gemakkelijk liet onderbrengen in een of andere kunstrichting. Hij was ook componist en schrijver. Levensloop Familie De vader van Ensor, James Frederic Ensor, had Britse ouders. De moeder van Ensor was de Oostendse Marie Louise Cathérine Haegheman, een vrouw van eenvoudige afkomst, dochter van winkeliers in kantwerk die lezen noch schrijven konden. Het gezin verhuisde in 1876 naar een nieuw gebouw op de hoek van de Van Iseghemlaan en de Vlaanderenstraat in Oostende. Zijn moeder baatte, samen met haar zuster Mimi, een winkel uit met souvenirs, schelpen, chinoiserie en carnavalsartikelen zoals maskers en komische kostuums. Deze artikelen zullen later inwerken op de fantasie van Ensor en de maskers komen later in zijn werken vaak terug. Enkele verdiepingen werden uitgebaat als kamers voor toeristen. James kon op de mansardekamer een klein atelier inrichten. Van hieruit had hij een goed zicht op de straten en de daken van de Van Iseghemlaan en de Vlaanderenstraat. Dit thema zal nog veelvuldig terugkeren in veel van zijn werken. Dit atelier werd ook een enige tijd gebruikt door zijn vriend Willy Finch. Hoewel hij in Oostende geboren was, werd James Frederic in Brighton ingeschreven, als zoon van James Rainford en van Anne Andrew, zijn Engelse grootouders. Deze Engelse grootouders waren renteniers uit Sussex. Ensors vader, ingenieur van Bruggen en Wegen, vertrok kort na de geboorte van de kleine James naar de Verenigde Staten in de hoop er fortuin te maken. Het werd een mislukking en hij keerde berooid terug. Ensor zei van zijn vader dat hij een verstandig en superieur man was, een intellectueel die meerdere talen sprak. Hij was geabonneerd op kunsttijdschriften, wat zijn zoon beïnvloed kan hebben. Hij kon echter de mislukking niet verwerken en, onder de knoet van een nuchtere en autoritaire Oostendse handelsvrouw, van wie hij financieel afhankelijk was, begon hij te drinken en werd hij de schande van het gezin. Hij werd uitgelachen als Oostendse dronkenlap en kwam eens thuis, half kaal geschoren met nog een halve snor. Hij stierf, de dag nadat hij in dronken toestand thuis was gebracht door de politie, toen Ensor 27 jaar was en op het toppunt van zijn creatieve periode. James Ensor zal dit de sociale klasse, die zijn vader uitgestoten had, nooit vergeven en blijven verachten in zijn schilderijen. Ensor had een zus Mariëtte, meestal Mietje genoemd (zelf noemde hij haar Mitche), die één jaar jonger was dan hij. Ze zou een van zijn favoriete modellen worden. Ze trouwde toen Ensor 32 jaar was met een Chinese handelaar. Het werd geen geslaagd huwelijk. Ze verliet haar echtgenoot na enkele maanden, maar had met hem wel een kind, een meisje dat het lieve zorgennichtje Alex werd en dat Ensor "La Chinoise" noemde. Zij zou later trouwen op haar vijftiende. Privéleven James Ensor zelf is nooit getrouwd geweest. Hij heeft zijn privéleven zoveel mogelijk verzwegen of gemystificeerd. Als academiestudent in Brussel kwam hij onder de indruk van Mariëtte Rousseau, echtgenote van Ernest Rousseau en oudere zus van zijn vriend Théo Hannon. Hij heeft haar talloze keren afgebeeld. Wel had hij later een uitverkoren vriendin: Augusta Bogaerts (1870-1951), de "Sirene", die hij schilderde in het bekende dubbelportret van 1905, toen ze 35 was. Deze dochter van een Oostendse hoteluitbater was 10 jaar jonger dan Ensor, die haar voor het eerst ontmoette toen hij 28 was. In 1904 maakte hij kennis met de Luikse Emma Lambotte, een intelligente getrouwde vrouw. Hij noemde haar "zijn goede fee" en correspondeerde druk met haar. Via deze vrouw kwam hij in contact met François Franck, de bezieler van de Antwerpse kunstkring "Kunst van Heden" (en de latere grondlegger van de Ensorcollectie in het Koninklijk Museum voor Schone Kunsten in Antwerpen). In 1914 gaf hij schilderlessen aan Alice Frey, die door oorlogsomstandigheden uitgeweken was naar Oostende en toevallig naast hem woonde. Zij kon zich aldus "de enige leerlinge" van James Ensor noemen Opleiding In 1873 liep de jonge Ensor school op het Oostendse Onze-Lieve-Vrouwecollege. Hij bleek daar een tuchtloze leerling te zijn, maar hij toonde wel al een grote voorliefde voor tekenen. De archieven van het Onze-Lieve-Vrouwecollege bevatten een boekje "Le petit sécrétaire" met op het titelblad "Een ruiter te paard", getekend door de jonge Ensor. Hij toonde zijn eerste tekeningen en schilderwerkjes, toen hij amper 14 was, aan de toen bekende meester Louis Dubois, die hem aanmoedigde. Ensor bleef slechts twee jaar op deze school. Hij volgde daarna schilder- en tekenlessen bij twee Oostendse kunstschilders Edouard Dubar (een marineschilder die fotograaf werd en lithografieën uitgaf) en Michel Van Cuyck (een olieverfschilder, aquarellist en lithograaf). Ook hier toonde hij zich opstandig en had geen hoge dunk van hun "bedrieglijke spons- en tekentechniek, van hun saai, geborneerd en doodgeboren metier". In 1876 volgde hij tekenlessen naar het antiek en naar het levend model aan de Oostendse Academie voor Schone Kunsten. Uit die periode dateren zijn eerste schilderijtjes over de zee, het strand en duin- en polderlandschappen, zoals "Duinen" (rond 1876), "Gezicht op Mariakerke" (1876), "Fort Napoleon" (1876), "De triomfwagen" (1877), "De badkoets op het strand" (1877). Ensor was 17 jaar toen hij zich op 8 oktober 1877 liet inschrijven aan de Koninklijke Academie voor Schone Kunsten van Brussel. Het was de enige keer dat hij Oostende verliet voor een langere tijd. Hij bleef drie jaar weg. Hij huurde een kleine kamer in de Sint-Jansstraat, in de nabijheid van de Grote Markt. Zijn leraren Joseph Stallaert, Joseph van Severdonck en Alexandre Robert gaven hem cursussen schilderen en tekenen naar het klassieke model. Maar hij kreeg het weer aan de stok met zijn leraren. Hij maakte kennis met enkele mede-leerlingen: Willy Finch, Paul Dubois, Fernand Khnopff, Willy Schlobach, Guillaume Van Strydonck, Rudolph Wystman en Dario de Regoyos. In die periode tekende Ensor een aantal volksfiguren uit zijn omgeving in Oostende, niet zozeer uit sociale overwegingen, maar om zijn tekentalent verder te ontwikkelen. Uit die tijd dateert ook "Golfbreker te Oostende" (1878), "Naakte jongen" (1878), "Polderlandschap" (1878), "Man met de gewonde arm" (begin 1879), "Zelfportret" (1879), "Het meisje met de wipneus" (1879), "Ensor voor de schildersezel" (1879) en de donkere houtskooltekening "Vrouwelijk naakt" (1879) (ook aangeduid als "La Bohémienne"). Toen Ensor 20 jaar was, in 1880, verliet hij de academie en daarmee ook meteen Brussel. Het resultaat van zijn opleiding was niet zo schitterend geweest. Hij kreeg slechts een zevende prijs voor het tekenen naar het klassieke model en een tiende prijs voor het schilderen naar de natuur. Het maakte van hem een boos en verbitterd man en hij zou deze gemoedsstemming uitbeelden in sarcastische en satirische scènes. Hij keerde naar Oostende terug, bij zijn ouders op de hoek van de Vlaanderenhelling en de Van Iseghemlaan. Om te ontsnappen aan zijn bazige moeder trok hij zich terug op de zolder en richtte er zijn eerste atelier in. Vanuit het grote zoldervenster had hij een gezicht in vogelperspectief op de zee (met zijn eindeloze licht- en kleurschakeringen, uitgebeeld in verschillende marines), op straten, gebouwen en voorbijgangers. Dit uitzicht zou zich dan ook weerspiegelen in vele werken. Hij bleef hier wonen tot 1917 en hij maakte ook hier zijn beste schilderijen. In datzelfde jaar 1880 schilderde hij zijn overbekende "De jongen met de lamp" in overwegend zwart en oker, en zijn werken "Grijze zee", "Stilleven met eend", "Het moeras". Hij bleef productief en schilderde in 1881 zijn "Vlaanderenstraat in de sneeuw", "Portret van mijn vader", "De sombere dame", "Namiddag te Oostende" "De wolkammer" en "Vrouw met de blauwe sjaal". Dit was zijn "donkere periode" vertolkt in zijn burgerlijke interieurs waarin hij de sfeer van stijfheid en verveling weergeeft met een donkere impressionistische penseelvoering. Hij schilderde zijn meeste marines in de periode 1880-1885. Evenals zijn tekeningen, schilderde hij zijn marines als overtuigde plein-airist. Zijn impressionistisch schilderij "Grote marine - zonsondergang" uit 1885 is een van zijn grotere doeken. Les vingt Ensor stuurde, gesteund in zijn talent door de Brusselse avant-garde, in 1881 drie schilderijen (De koloriste, Het burgersalon en Nature morte) naar het progressieve salon Chrysalide en in 1882 het schilderij "De Russische muziek" naar de tentoonstelling Exposition Générale des Beaux-Arts in Brussel. Het schilderij "Het burgersalon" gaf de verstikkende sfeer weer van zijn eigen huiselijke omgeving. Het schilderij "Russische muziek" verwijst naar de Russische kamermuziek die toen in België recentelijk was ontdekt. Ensor verwijst later regelmatig naar het thema muziek in zijn werken ("Portret van Dario de Regoyos" (1884), "Muziek in de Vlaanderenstraat" (1891), "Au conservatoire" (1902) of door het invoegen van muzikanten of van zichzelf als musicus). Hij schilderde in 1882 zijn "Portret van mijn moeder", "De oestereetster" en "De dame in nood". Vanaf 1882 ging Ensor behoren tot de kunstkring L'Essor. Hij nam deel aan de zesde (1882) en de zevende (1883) tentoonstelling van deze groep. Ook in 1885 stond hij op het salon van L'Essor. Het werk van Ensor werd meermaals afgewezen, ook door L'Essor. Zijn meeste schilderijen werden met misnoegdheid bekeken of bestempeld als meer curieus dan mooi met de allergekste voorstellingen er op. Zijn gehele inzending voor het Salon des Beaux-Arts van Antwerpen werd geweigerd. Hij voelde zich miskend, als het ware "bemaskerd". In die inzending zaten onder andere "Namiddag te Oostende" (1881) en "De Oestereetster" (1882), twee werken die later tot zijn meesterstukken zouden worden gerekend. Met "De Oestereetster" nam Ensor afstand van de donkere sfeer in zijn vorige schilderijen. Hij schilderde zijn zus in een heldere wereld van kleur en licht. De verwerping door het salon en door de kunstkritiek betekende een grote ontgoocheling voor hem. Hij besloot afstand te nemen van de objectieve realiteit en voortaan zijn eigen gang te gaan. "De Oestereetster" werd 20 jaar later aangekocht door het Koninklijk Museum voor Schone Kunsten in Antwerpen, op het Triënnale Salon van 1904. Hij stelde tentoon in het Kursaal van Oostende in 1882 en 1883, op de 32ste Triënnale van Gent (1883) en op het salon van de Société Royale des Aquarellistes Belges (1883). Hij schilderde in 1883 het troosteloos bestaan van "De dronkaards" en in 1884 het kleurrijke doek "Daken in Oostende", waarvan de onstuimige hemel enigszins doet denken aan "De laatste reis van het oorlogsschip Téméraire" van William Turner. In 1887 reisde Ensor, samen met Guillaume Vogels, naar Londen om het werk van Turner beter te leren kennen. De Brusselse jurist Octave Maus ontpopte zich ondertussen tot een geestdriftig organisator, mecenas, spreekbuis en bezieler van een revolterende nieuwe kunstenaarsgroep, Les XX. Deze groep, ontstaan in oktober 1883, groeide uit tot een merkwaardige groep vernieuwers in de Belgische kunstwereld. Hij sloot aan bij deze Brusselse progessieve kunstenaarsgroepering en werd stichtend lid. Elke schilder met een beetje naam of op weg naar bekendheid, zou op de salons van Les XX exposeren. Zowel Henri de Toulouse-Lautrec als Georges Seurat hadden hun eerste doorbraak in Brussel. Ensor exposeerde op de eerste tentoonstelling van Les XX in 1884 met zes werken. Hij kreeg een eerder geringschattende kritiek, met onder andere een eerste artikel in L'Art Moderne (een tijdschrift geleid door Octave Maus). Maar zijn inzending voor het officiële Salon van Brussel werd opnieuw geweigerd. Hij stuurde twintig werken naar het salon van Les XX van 1886, maar de kritiek besprak alleen zijn techniek en niet de kunstwaarde van zijn werken. Hij kraakte deze kritiek tot op de grond af in zijn werk "De Calvarie" met zichzelf aan het kruis, als slachtoffer van zoveel onbegrip, en de criticus als Romeins soldaat die zijn zijde doorsteekt. Hij werd, naar aanleiding van zijn aanstelling als Ridder in de Leopoldsorde, in 1904 gehuldigd door zijn vrienden van het "Cercle Cecilia" , organisatoren van het carnavalfeest "Bal du Rat mort" in het kursaal van Oostende. Het feesttijdschrift, gedrukt in een oplage van slechts 40 nummers en uitgegeven door Géo Daveluy, werd geïllustreerd door Ensor zelf . Het bevat, naast een foto van Ensor, teksten waarin hij sommige vrienden op carnavaleske wijze hekelt, gevolgd door een rode reproductie van "Duivels die me sarren" en enkele ludieke gezangen. Tekenaar en etser Op zijn 25e jaar kreeg Ensor darmklachten wat leidde tot chronische bezorgdheid omtrent zijn gezondheid. Zijn eerste tekeningen van de reeks "Aureolen van Christus" of "De gevoeligheden van het Licht" zagen het licht ("De aanbidding van de herders", "Christus wordt aan het volk getoond", "Intrede te Jeruzalem", "Satan en de fantastische legioenen pijnigen de Gekruisigde", "De kruisafneming en de Hemelvaart van Christus"). Zijn angsten en hallucinaties werden niet begrepen bij Les XX. Men sprak over een voortbrengsel van een ziek brein. Maar Emile Verhaeren bespeurde in die werken de invloed van Rembrandt. 1886 was een keerpunt in de artistieke evolutie van Ensors "Licht". Hij nam afstand van zijn sombere "interieurs". Hij maakte zijn eerste etsen in 1886, hiertoe aangezet door Mariette Rousseau. Hij bereikte zijn hoogtepunt in 1888 met niet minder dan 45 etsen, onder andere "Zelfportret pas fini" (1885) en het meesterwerk "De kathedraal" (1886), waarmee hij even beroemd werd. De kathedraal behoort tot een reeks van 133 grafische werken. Het behoort tot zijn beroemdste grafisch werk en is ook een der eerste waarin hij een mensenmassa afbeeldt. Een versie van dit werk werd ook verkocht in 1933, ingekleurd met krijt. Zijn ets "Duivels rossen de engelen en aarsengelen af" (1888) geeft door het gebruik van duivels, monsters en maskers de sfeer weer van werken van Hieronymus Bosch of Pieter Brueghel de Oude. "De baden van Oostende" is een gekend werk uit 1890 in olieverf, krijt en kleurpotlood. Hij heeft het hernomen in 1891 in een inkttekening in Oost-Indische inkt op papier en in een geëtste versie. Ensor schetst hier op ludieke en satirische wijze de beau monde en de dagjesmensen op het strand van Oostende op een drukke zomerdag. Wegens duidelijke erotische toespelingen en de kritiek op rangen en standen werd het werk geweigerd in 1895 (of 1898 ?) op het salon van "La Libre Esthétique". Toen Ensor hierover zijn beklag maakte bij koning Leopold II, moest Octave Maus het zelfs een ereplaats geven. Met "Christus bedaart de storm" (1891) trof hij de roos in het modernisme. Schilderij "De Intocht van Christus te Brussel" Vanaf 1885 neemt de figuur van Christus een centrale plaats in in de werken van Ensor. Hij combineert hierbij het sublieme met het groteske, soms conventioneel, soms humoristisch. In 1888, toen Ensor 28 jaar was, begon hij aan "De Intrede van Christus in Brussel in 1889". Dit zou zijn populairste schilderij worden, maar ook een van zijn moeilijkste werken. Het werk was een jaar later echter niet af om op het salon van Les XX geëxposeerd te worden. Het was een monumentaal werk geworden van 2,58 meter hoog en 4,31 meter lang. Zijn zolderatelier was niet hoog genoeg en hij moest het doek aan de muur spijkeren, terwijl het onderste gedeelte op de grond bleef liggen. Voor een dergelijk monumentaal werk kon Ensor geen dure tubeverf gebruiken. Hij vroeg aan een huisschilder lakverf te bereiden in potten van 5 en 10 kg. Hij schilderde dan de verf onverdund in grote banen, laag per laag, waarbij het schilderij telkens een beetje opgerold werd. Ensor gebruikte een bijbels thema, namelijk de intocht van Chistus in Jeruzalem, maar hij transponeerde het gegeven naar Brussel. Verscholen in de voorstelling zit Christus (gelaatstrekken van Ensor?) op een ezel, begeleid door een juichende menigte, een fanfare en een bonte stoet met maskers. Duizenden groteske figuren komen uit de achtergrond naar voren gestroomd, met vooraan gemaskerde personages, waarmee Ensor de spot drijft: de verwaande rechter, grijnzende militairen, vissersvrouwen, de zelfvoldane burgerij, een bespottelijk verliefd koppeltje, een dokter met tovenaarshoed, de Dood in frak, een stel muzikanten van de "Fanfares doctrinaires" en ten slotte, helemaal vooraan, een pompeuze bisschop die tamboer-majoor speelt. Rechts staan de burgemeester en zijn schepenen in clownskostuum. Bovenaan spant een vaandel met de tekst "Vive la Sociale" (opkomst van de socialistische partij). Ensor zette in feite de hele goegemeente in zijn hemd en liet iedereen danig voor gek staan. Hij situeerde deze intrede in Brussel omdat hij juist daar zoveel ontgoochelingen had meegemaakt. Het doek bleef 29 jaar lang opgerold liggen in zijn zolderatelier, op de hoek van de Vlaanderenramp. Toch bestaat er een foto uit die periode waarop we het werk wat stuntelig genageld zien tegen de muur van het atelier met tal van andere werken. Hij kon het pas echt opspannen in 1917, boven zijn harmonium, toen hij verhuisde naar zijn nieuwe woning in de Vlaanderenstraat. Dit huis, het huidige Ensorhuis, erfde hij van zijn oom Leopold. Bij het transport van het werk naar Parijs voor de grote expositie van 1929 moest eerst een stuk van het gevelbalkon afgebroken worden. Dit gebeurde opnieuw voor de expositie in Brussel in 1939. Eugène Demolder behoorde tot de kleine kring intellectuelen die het opnam voor Ensor en de eerste monografie over hem schreef "Mort Mystique d'un théologien". In 1892 schreef Demolder: "... De schilder Ensor (...) is een van de eersten in België die uitgedaagd is door de moderne zoektocht naar het licht. Hij is een vernieuwer (...) We hebben gezien welke variatie en souplesse Ensor in zijn schilderijen brengt ...". Het doek werd licht beschadigd door enkele granaatscherven gedurende de Tweede Wereldoorlog. Het hing daarna op verschillende plaatsen: in Venetië (1950), in het Casino van Knokke (1971), in het Museum voor Schone Kunsten in Oostende (1977-1978), in bruikleen aan het Koninklijk Museum voor Schone Kunsten in Antwerpen, Chicago en New York (1976) en het Kunsthaus in Zürich (1983). Het werd in 1987 aangekocht door het Getty Museum in Malibu, Los Angeles waar het kundig gerestaureerd werd. Er staat ook een kopie in het Ensorhuis in Oostende. Dit werk heeft mythische proporties aangenomen in de geschiedenis van de moderne kunst. Het anticipeerde op, of was zelfs een aanzet tot het expressionisme van de twintigste eeuw. Nochtans vindt men in dit werk de invloed van vroegere meesters zoals Jheronimus Bosch, Peter Paul Rubens, William Hogarth, Francisco Goya, William Turner tot Georges Seurat. De dikke lagen pigment die de lilliputachtige uitzinnige mensenmassa vanuit de achtergrond naar voren drukt tot in de maskers in de voorgrond zijn bijna een groteske parodie op de vlakke ruimtes in de schilderijen van Les XX. Dit gedurfd schilderij, een anachronisme volgens de standaarden van 1889, moet een ware aanval betekend hebben op de eigentijdse schoonheidsconventies. De ruwe lelijkheid van het onderwerp moet niet onderdoen voor de veelvoud aan kleuren in dit werk, de gewilde verwarring in de compositie en het totaal verlaten van een perspectief vanuit één punt. Men moet reeds ver vooruit gaan in de kunstgeschiedenis, naar de brutale vervormingen van na 1945, om iets gelijkaardigs terug te vinden zoals in de werken van Willem de Kooning, Jean Dubuffet en de Cobra-beweging. Ensor maakte hiervan in spiegelbeeld een ets op Japans papier in 1898 (collectie Koninklijke Bibliotheek AlbertI, Brussel). De figuur van Christus in de werken van Ensor Ensor gebruikte nog meerdere malen de figuur van Christus, meestal in allegorische zin, zoals "Christus beledigd" (ets, 1886), "De stervende Christus" (1888), "Christus bedaart de storm" (1891), "De Man van Smarten" (1891) (een verwrongen zelfportret), "Christus en de critici" (1891), "De bekoring van Christus" (1913). Tussen 1912 en 1920 tekende hij 31 litho's "Taferelen uit het Leven van Christus" , waarbij hij verschillende voorgaande tekeningen opnieuw gebruikte. Hij publiceerde ze in 1921 in de vorm van een album in een beperkt aantal genummerde en getekende exemplaren (uitgave Galerie Georges Giroux). In 1887 tekende Ensor De verzoeking van de heilige Antonius, een venijnige, vrijzinnige satire op 51 vellen van een schetsboek. Daarin staan honderden miniatuurtekeningen met Oosterse goden, duivels, seks en opnieuw een Christus. Dit werk werd vervolgens tentoongesteld in het Art Institute van Chicago. La Libre Esthétique Wegens het hevig gekibbel tussen de artiesten, hief Octave Maus in 1893 de kunstkring Les XX op, hoewel James Ensor hiertegen heftig protesteerde. Maus richtte een nieuwe kunstkring op La Libre Esthétique, ditmaal zonder leden, maar uitsluitend genodigden. Ensor wilde er de brui aan geven en wilde al zijn werken verkopen voor 8000 Belgische frank, maar vond geen koper. In zijn tegenspoed, miskend en bekritiseerd door zijn tijdgenoten, ging hij dan maar verder, maar juist hierdoor groeide nog zijn scheppende kracht. Uiteindelijk werd zijn aparte visie meer en meer aanvaard door de kunstkenners. In 1893 kocht het Brussels Prentenkabinet een groot aantal van zijn gravures (hij had er 44 gemaakt in 1888). In 1894 werd Ensor uitgenodigd tot de eerste expositie van "La Libre Esthétique" en zelf richtte hij, samen met Guillaume Vogels, in zijn stad de "Cercle des Beaux Arts d'Ostende" op. Nog hetzelfde jaar verkocht hij 25 gravures aan het Prentenkabinet van Dresden. In december van dat jaar en aangezet door Eugène Demolder, organiseerde hij zijn eerste eigen tentoonstelling in de Comptoir des Arts Industriels La Royale in Brussel. Dit initiatief wekte de belangstelling van het Koninklijk Museum voor Schone Kunsten dat "De Lampenist", het schitterende werk uit 1880, het jaar daarop aankocht voor 2500 Belgische frank. In 1898 nam hij deel aan het Salon des Cents in Parijs met 25 werken, maar het verwachte succes bleef uit. Toch verscheen in 1899 een speciaal nummer van "La plume", gewijd aan de werken van Ensor op deze tentoonstelling. En hetzelfde jaar kocht de Albertina in Wenen honderd van zijn gravures. In dit jaar schilderde hij ook het welbekende "Zelfportret omringd door maskers" waarin hij zichzelf voorstelde te midden van zijn kunst, een masker tussen de maskers. De moeder van Ensor stierf op 8 maart 1915 op tachtigjarige leeftijd. Hij heeft haar in die dagen na haar lange doodsstrijd viermaal getekend en tweemaal geschilderd (olieverf op doek "Mijn dode moeder" 1915); collectie Mu.ZEE, Oostende). Haar zus, zijn tante Mimi, overleed twee jaar later. Daarmee nam hij afscheid van de twee vrouwen die destijds bij zijn opvoeding een bepalende rol speelden. Ensor vertelde ooit in een tafelrede dat zijn moeder en zijn tante hem financieel door zijn moeilijkste jaren geloodst hadden. Ensor en zijn maskers In het vroege oeuvre van James Ensor was nog geen sprake van maskers. Maar naarmate hij zich genegeerd of afgewezen voelde door de kunstwereld, kwam hij meer en meer ertegen in verzet. Er ontstond een conflictsituatie tussen hem en de maatschappij, zodat hij sterk geladen beelden gebruikte, zoals maskers, skeletten, de dood, carnaval en travestieten om die maatschappij voor schut te doen staan. Hij vond inspiratie voor zijn maskers (en zijn schelpen) in de souvenirwinkel van zijn moeder. Een aantal van deze maskers bestaan nog en worden bewaard in het Ensorhuis in Oostende. Een eerste werk met maskers "Geërgerde maskers" dateert uit 1883. Het was nog niet zo symbolisch geladen, maar eerder een weergave van een carnavalvermomming of mogelijk een verwijzing op de drankzucht van zijn vader. Hier houdt de figuur nog een masker voor zijn gezicht. In latere werken vormen figuur en masker een eenheid. Skeletten kwamen voor het eerst voor in het schilderij "Geraamte bekijkt chinoiserieën" van 1885 en demonen in de ets "Satan en de fantastische legioenen pijnigen de gekruisigde" uit 1886 (reeks Aureolen van Christus). Carnaval en travestie verschenen in "Carnaval op strand" uit 1887. Vanaf 1888 ging het in stijgende lijn met zijn bekende werken: "De intrede van Christus te Brussel" (1888), "Maskers tarten de dood" (1888), "Maskers bekijken een neger goochelaar" (1888) (in feite een overschilderd werk uit zijn academietijd uit 1879), "De verbazing van het masker Wouse" (1889), "De oude dame met de maskers" (1889) en ten slotte zijn overbekende "De intrige" (1890), "De maskers en de dood" (1897), "Doop van de maskers" (1891),"De wanhoop van Pierrot" (1892), "Zelfportret met schelpen en maskers" (1917). Ensor gebruikte maskers in feite om te ontmaskeren. Hij wilde het ware, maar verborgen gelaat van zijn bespottelijke of boosaardige figuren aan de kaak stellen. Geraamten en de dood vormen het hoofdthema in : "Geraamten vechtend om een gehangene" (1891), de tekening "De dood vervolgt de mensenkudde" (1887), "Demonen die mij kwellen" (1888), "De vermenigvuldiging van de vissen" (1891), "Pierrot en skeletten" (1905 en 1907), "Bebloemde schedels" (1909). James Ensor koos, in zijn strijd tegen de gevestigde maatschappij, dikwijls voor de gewone man. Een frappant voorbeeld is de gekleurde tekening "De staking" (1888). Andere voorbeelden zijn "De pisser" (afbeelding van een burgermannetje), "De goede rechters" (1891), "De gendarmen" (1892), "De slechte dokters" (1892), "In het muziekconservatorium" (1902). Opname in de adelstand Alhoewel hij intussen al geëxposeerd had in Hannover (1927), Berlijn, Dresden, Mannheim (1928) en Leipzig, werd 1929 het gloriejaar voor Ensor. Toen werd zijn grootste en belangrijkste retrospectieve georganiseerd in het Paleis voor Schone Kunsten te Brussel. Voor het eerst werd zijn ophefmakende "Intrede van Christus te Brussel" geëxposeerd en werd hij in de adelstand opgenomen als James baron Ensor (Baron J.Ensor, zijn duivel en zijn blazoen, 1934; olie en zwart potlood op paneel). Op 13 april 1930 onthulde hij zelfs zijn eigen standbeeld met zijn lijfspreuk "Pro Luce" in de voortuinen tegenover het Oostendse Kursaal. Intussen was hij 70 jaar geworden. Ensor heeft gedurende zijn leven ongeveer 850 schilderijen gemaakt, waarvan ongeveer een derde bestaat uit stillevens. James baron Ensor stierf op 19 november 1949, op 89-jarige leeftijd, in de kliniek van het Heilig Hart in Oostende en ligt begraven naast de toren van zijn geliefde duinenkerkje Onze-Lieve-Vrouw-ter-Duinen, in de Oostendse deelgemeente Mariakerke. Ensor als musicus Hij was een trouw bezoeker van de concerten en recitals in het Kursaal Oostende. James Ensor speelde als autodidact piano, blokfluit en harmonium. Het harmonium was een geschenk van de verzamelaars Albin en Emma Lambotte. Zonder ooit een muziekopleiding te hebben gevolgd, begon hij vanaf 1906 te improviseren en te componeren. Hij kon geen muziek schrijven noch lezen en liet zijn composities door anderen (zoals door Michel Brusselmans en Georges Vriamont) noteren en bewerken voor harp, orgel, beiaard, strijkkwartet, fluitkwintet en symfonieorkest. Zelf speelde hij voor een publiek een aantal malen zijn eigen composities, zij het dan op onorthodoxe wijze. Hij beschouwde zich in latere jaren soms eerder als musicus dan als kunstschilder, maar kreeg hiervoor weinig erkenning. De orgelvirtuoos Auguste De Boeck beschouwde zijn composities eerder als pretentieloze danswijsjes. Zijn composities waren veelal dansen en straalden een burgerlijke salonsfeer uit. Zijn te vernoemen: La Gamme d'Amour (Flirt de Marionettes) (de "Toonladder van de Liefde"), zesdelig pantomineballet (afgewerkt in 1911). Hij tekende hiervoor het decor en een aantal kostuumontwerpen als gekleurde lithografieën. Pogingen om dit ballet in Parijs te laten opvoeren mislukten. Uiteindelijk werd het ballet voor het eerst opgevoerd door de leerlingen van de Oostende muziekacademie in 1917. Later werd de muziek nog gespeeld gedurende een retrospectieven van Ensor in de tentoonstellingszaal van Galerie Georges Giroux in Brussel in 1920. Het ballet ging dan toch in première in 1927 in de Koninklijke Vlaamse Opera in Antwerpen, dank zij de inzet van de zakenman en kunstliefhebber François Franck. Het werd ook opgevoerd in 1932 in de Koninklijke Schouwburg van Oostende. Marche des Rotariens Ostendais (1923), Valse Caprice (1930). Ensor-jaar 2010 2010 was een belangrijk jaar met een aantal tentoonstellingen van Ensors werk. Het was dan 150 jaar geleden dat hij in Oostende was geboren. Hierna enkele vermeldingen: Mu.ZEE in Oostende (fusie van PMMK en Museum voor Schone Kunsten Oostende): Ensor en de groep Les Vingt, met werk van kunstenaars die Ensor bezochten in Oostende. Paleis voor Schone Kunsten in Brussel: Ensor in zijn context, met werken van Ensors voorgangers, tijdgenoten en hedendaagse kunstenaars. Museum voor Schone Kunsten te Gent: Ensor intiem, waar het in 2008 verworven topstuk Kinderen aan het ochtendtoilet (1886) van de Collectie Vlaanderen centraal stond. Musea en openbare verzamelingen Het Ensorhuis in Oostende (Vlaanderenstraat 29) werd vernieuwd en uitgebreid in 2020. Het museum bestaat uit het oorspronkelijk woonhuis van de kunstenaar en een interactief belevingscentrum in het aanpalende pand. Er vinden tijdelijke tentoonstellingen plaats. Het bezit ook een dodenmasker van Ensor. Tentoonstellingen (selectie) 1927, Hamburg, Kunsthalle Hamburg, Europäische Kunst der Gegenwart, Zentenaraustellung des Kunstvereins Hamburg (cat. 6 - 7) 2011, Den Haag, Gemeentemuseum Den Haag, James Ensor Universum van een fantast van 12 maart t/m 13 juni 2021, Kunsthalle Mannheim, James Ensor van 11 juni tot 3 oktober Trivia In 1908 publiceerde "Librairie nationale d'Art & d'Histoire G. Van Oest & Co" het boek door Emile Verhaeren over "James Ensor" in de reeks "Collection des Artistes belges contemporains". Verhaeren beschreef hierin de volledige staat van de kunst en productie van Ensor tot 1908. In zijn autobiografie "Die Welt von Gestern" (1942), beschreef de Oostenrijkse schrijver Stefan Zweig zijn verblijf in 1914 in De Haan, aan de Belgische kust. Hij kwam regelmatig naar Oostende en ontmoette er James Ensor en de dichter en kunstcriticus Fernand Crommelynck. Zweig noemde Ensor de grootste moderne schilder, maar ervaarde hem als een excentrieke, gesloten man. Ensor beschouwde zich blijkbaar eerder als componist van polka's en walsen dan als kunstschilder of tekenaar. Hij nam moeilijk afscheid van zijn kunstwerken en wilde ze slechts duur verkopen. Toen Ensor later de Russische schilder Wassily Kandinsky op bezoek kreeg, noemde hij zich opnieuw vooral musicus. In mei 2007 kocht de Vlaamse Gemeenschap voor 1,5 miljoen euro, Ensors werk "Pierrot et squelette en jaune" (afmetingen 38 × 48 cm) aan en gaf het in bruikleen aan het pas gerestaureerde Gentse Museum voor Schone Kunsten. De verkoper was Joseph De Lange. Dit klein werk, nogal flets van kleur, was een van de lievelingswerken van Ensor. James Ensor stond afgebeeld op het laatste Belgische bankbiljet van 100 frank. In Aartselaar, Anderlecht, Antwerpen, De Haan, Eindhoven, Gent, Helmond, Ichtegem, Koksijde, Nieuwpoort, Oostende (nog bij leven), Oostkamp, Reet, Roeselare, Rumst, Torhout, Sint-Denijs-Westrem, Vilvoorde, Vorselaar en Waalwijk zijn straten naar hem vernoemd. In het Mu.ZEE van Oostende bevindt zich een afgietsel van zijn hand (bij leven) door Oscar De Clerck. Er bestaan ook legpenningen rond Ensor door Dolf Ledel en Harry Elstrøm. Postzegels: emissies door de Belgische Posterijen in 1958, 1984 en twee verschillende emissies in 1999 waarvan één simultaan met Israël. De Amerikaanse rockgroep They Might Be Giants nam in 1994 het lied "Meet James Ensor" op. "De Blijde intrede van Christus in Brussel" inspireerde de Amerikaanse zanger Bob Dylan tot het nummer "Desolation Row". Dat Bob Dylan bekend is met James Ensor bewees hij in zijn radioprogramma Theme Time Radio Hour (december 2008) waar hij het liedje van They Might be Giants inleidt met een overzicht van leven en werk van Ensor. In 2021 eindigde de bouwpromotor Versluys de bouw van de Ensor Tower I. In dit gebouw stelt eigenaar Bart Versluys 2 schilderijen voor uit zijn persoonlijke collectie. Archief Het archief van Ensor bevindt zich in het Archief voor Hedendaagse Kunst in België en het Koninklijk Museum voor Schone Kunsten Antwerpen. Galerij Literatuur Louis SOLVAY, L'exposition des XX, in: La Gazette, 10 februari 1885. O. M. MAUS, Trente années de lutte pour l'art. Les XX, la Libre Esthétique 1884-1914, Brussel, 1926. J. MULS & A. GUISLAIN, James Ensor, peintre de la mer. Le paysage impressioniste des XX à la Libre Esthétique, Brussel, 1941. F. C. LEGRAND, Le Groupe des XX et son temps, Brussel, 1962. P. HAESAERTS, James Ensor, Brussel, 1973. Ensor - catalogus van de tentoonstelling in het KMSK te Antwerpen, 1983. Jan SCHEPENS, James Ensor, in: Lexicon van West-Vlaamse schrijvers, Deel I, Torhout, 1984. Xavier TRICOT, James Ensor: Catalogue Raisonné of the Paintings/1875-1902/1902-1941, MIM/Pandora, Antwerpen, 1992 & 2009. Xavier TRICOT, Ensoriana, Pandora, Antwerpen, 1994. Willy VAN DEN BUSSCHE, Van Ensor tot Delvaux - Catalogus van de tentoonstelling in het PMMK te Oostende (05.10.96-02.02.97) J. GHEERAERT, De geheime wereld van James Ensor. Ensors behekste jonge jaren (1860-1893), Antwerpen, 2001. D. HARDEMAN, Niet het sentiment, maar de feiten. De ontvangst en waardering van het werk van James Ensor in Nederland, in: S. De Bodt (red), James Ensor: Universum van een fantast, Antwerpen, 2001. Flavie ROQUET, Lexicon van Vlaamse componisten geboren na 1800, Roeselare, 2007. Kees VEELENTURF, Het bal masqué van James Ensor, in: Desipientia: Zin en Waan: Kunsthistorisch tijdschrift, jaargang 15, nr. 1, pp. 4–7, 2008. Eric MIN, James Ensor, een biografie, Meulenhoff/Manteau, 2008. Ensor - catalogus van de tentoonstelling in het MOMA in New York, 2009. Xavier TRICOT, James Ensor. Leven en werk. Oeuvrecatalogus van de schilderijen, Mercatorfonds/Pandora, Brussel-Brasschaat, 2009. Herman TODTS, Ensor ontmaskerd, Brussel, 2010. Noémi GOLDMAN, Paris et Bruxelles, capitales de l'art moderne (1884-1894), in: Mosaïque, 2010. Noémie GOLDMAN, Un Monde pour les XX. Octave Maus et le groupe des XX: analyse d'un cercle artistique dans une perspective sociale, économique et politique, doctoraatsverhandeling (onuitgegeven), ULB, 2012. Marjoleine DELVA, De sluipwegen van de roem. James Ensors strijd naar erkenning en succes ten tijde van 'Les XX' (1883-1893), in: Handelingen van het genootschap voor geschiedenis te Brugge, 2018. Externe links jamesensor.eu Gutenbergproject, Emile Verhaeren: James Ensor James Ensorː "Marche des Rotariens Ostendais" Vlaamse kunstcollectieː James Ensor als musicus Archiefbank Vlaanderenː James Ensor Belgisch etser Belgisch lithograaf Belgische adel Kunstschilder van het symbolisme Belgisch tekenaar Belgisch kunstschilder Vereniging West-Vlaamse schrijvers


source: wikipedia

text: John Ernst Steinbeck (Salinas (Californië), 27 februari 1902 – New York, 20 december 1968) was een Amerikaans auteur die in 1962 de Nobelprijs voor Literatuur won. In de loop van zijn carrière schreef Steinbeck zevenentwintig boeken: zestien romans, zes non-fictieboeken en vijf bundels met korte verhalen. Stijl en thema's Steinbeck schreef in een naturalistische/sociaal-realistische stijl, vaak over arme mensen uit de arbeidersklasse. Zijn werk The Grapes of Wrath (De druiven der gramschap) vertelt het verhaal van de Joads, een arme familie uit de Amerikaanse staat Oklahoma tijdens de "Dust Bowl", hun tocht naar de staat Californië en de problemen die ze daarbij ondervinden. De roman stelt op een indringende manier het immigratievraagstuk aan de orde en wordt gezien als een verdediging van de armen tegen de rijken. East of Eden is waarschijnlijk het belangrijkste werk van Steinbeck. In deze roman zoekt de schrijver de wortels van het kwaad niet langer in sociale onrechtvaardigheid maar in de menselijke psychologie. Biografie John Ernst Steinbeck kwam uit de sociale middenklasse. Zijn vaders familie was van Duitse afkomst en die van zijn moeder kwam uit Noord-Ierland. Vader John Ernst Steinbeck was onder meer schatbewaarder bij Monterey County en eigenaar van een voeder- en graanwinkel. Moeder (Olive Hamilton Steinbeck) was voor haar huwelijk onderwijzeres. Samen met drie zusters groeide Steinbeck op in het landelijke Monterey County in de Salinas Valley. In de zomer werkte hij op boerderijen in de omgeving, en later op een ranch. Hier werkte hij met migrantenarbeiders. Hij werd zich sterk bewust van de ruwe aspecten van het migrantenleven en de donkere kant van de menselijke natuur. Het leidde tot het schrijven van boeken als Of Mice and Men. Al tijdens zijn schooltijd schreef hij verhalen en gedichten. Nadat hij in 1919 zijn diploma aan de middelbare school van Salinas haalde, ging hij – om zijn ouders te plezieren – naar de Stanford-universiteit om mariene biologie te studeren. Die studie was voor hem echter bijkomstig; hij was ervan overtuigd dat hij een schrijver was en verliet na zes jaar de universiteit zonder diploma. In 1925 ging hij naar New York, waar hij werkte als freelanceverslaggever voor The American. Daarnaast schreef hij verhalen, maar kreeg zijn werk niet gepubliceerd. Uiteindelijk restte hem niets anders dan terug te keren naar Californië. In Californië voorzag hij in zijn levensonderhoud door onder meer te werken als opperman, leerling-schilder, landmeter, hulpje in een warenhuis, als fruitplukker en als opzichter van een viskweekbedrijf. Hier ontmoette hij zijn eerste vrouw Carol Henning (1930 - gescheiden 1941). Hij bleef schrijven. In 1929 werd zijn eerste boek gepubliceerd: Cup of Gold (een historische roman over het leven van de Jamaicaanse boekanier Captain Henry Morgan). Het was niet meteen een voltreffer. Kort nadien publiceerde hij nog twee boeken, maar ook deze konden de literaire wereld niet overtuigen van zijn schrijverscapaciteiten. Steinbeck woonde met Carol Henning in Pacific Grove in een huisje van zijn familie, waar hij materiaal verzamelde voor twee succesvolle boeken: Tortilla Flat en Een blik in Cannery Row. Laatstgenoemde roman was gebaseerd op Steinbecks vriend Ed Ricketts. Steinbeck bezocht regelmatig diens laboratorium in Cannery Row, Pacific Biological Laboratories geheten. In 1932 werd Steinbeck mede-eigenaar en werkte veel met Ricketts samen. Samen publiceerden zij Sea of Cortez, een populair wetenschappelijke verhandeling over het mariene leven in de Golf van Californië. Tortilla Flat (1935), een verzameling grappige verhalen over de 'paisanos', boerenwerkers, rondom Monterey, was het keerpunt in Steinbecks carrière. Hij ontving van een Californische schrijverskring een gouden medaille voor het beste debuut. Het winnen van deze prijs hernieuwde het vertrouwen in zijn kunnen. Dat hij een succesvolle schrijver met toekomst was, werd extra bevestigd door in 1939 met The Grapes of Wrath de Pulitzerprijs te winnen. Dit boek werd verfilmd met Henry Fonda in de hoofdrol. Boek en film brachten het sociale bewustzijn van de Amerikanen op gang en werden regelmatig vergeleken met Uncle Tom's Cabin (De negerhut van Oom Tom) van Harriet Beecher Stowe. De hoofdpersoon Tom Joad werd later bezongen door Woody Guthrie en Bruce Springsteen. Ook zijn boek East of Eden werd verfilmd (1955) met James Dean in een hoofdrol. In de Tweede Wereldoorlog was Steinbeck oorlogscorrespondent voor de New York Herald Tribune. Hij kreeg als verslaggever speciale opdrachten in het buitenland. Sommige van zijn berichten werden later verzameld en gebundeld in Once There Was a War. In 1944 raakte Steinbeck gewond in Noord-Afrika, waarna hij, oorlogsmoe, ontslag nam en terug naar huis ging. Hier pakte Steinbeck zijn gewone leven als schrijver weer op. In 1947 maakte hij samen met de bekende fotograaf Robert Capa zijn eerste reis naar de Sovjet-Unie. Vele bezoeken volgden, waarbij Moskou, Kiev, Tbilisi, Batoemi en Stalingrad werden aangedaan. Steinbeck schreef hierover het boek A Russian Journal (1948), dat was geïllustreerd met de foto's van Capa. Ook in dat jaar werd Steinbeck voorgedragen aan de American Academy of Arts and Letters. Inmiddels was Steinbeck in de VS controversieel geworden door zijn steun aan de kansarme bevolking en zijn bezoeken aan de Sovjet-Unie. Het was de tijd van het Mccarthyisme, een uitvloeisel van de jacht van senator McCarthy op (vermeende) communisten, die maakte dat zijn nieuwe werk werd genegeerd. Steinbeck leed onder de langdurige en vele negatieve kritieken in Amerika, maar in Europa bleef hij zeer populair. Begin jaren 1960 maakte hij, samen met zijn Franse poedel Charley, een tocht door veertig Amerikaanse staten. Dit resulteerde in het boek Travels with Charley: in search of America (1962). In 1962 volgde de ultieme bekroning voor zijn schrijverscarrière, toen hij de Nobelprijs voor de Literatuur ontving. Steinbeck overleed op 66-jarige leeftijd op 20 december 1968 in New York. Doodsoorzaak was hartfalen. Bij autopsie bleek dat zijn kransslagaders bijna dichtgeslibd waren. Zijn levensstijl zal daaraan niet vreemd zijn geweest: Steinbeck was zijn hele leven een fervent roker. Zijn as werd bijgezet in het familiegraf in zijn geboorteplaats Salinas in Californië. Gezin John Steinbeck hertrouwde tweemaal – Gwyn Conger (1943) en Elaine Anderson (1950) – en had twee zonen: Thomas en John. Bibliografie Cup of Gold (1929) (Een handvol goud) - roman The Pastures of Heaven (1932) (Het beloofde land) - korte verhalen The Red Pony (1933) (De rode pony) - novelle To a God Unknown (1933) (Aan een onbekende god) - roman Tortilla Flat (1935) (Danny & compagnie) - roman In Dubious Battle (1936) (Het onrecht van de sterkste) - roman Of Mice and Men (1937) (Van muizen en mensen) - novelle The Long Valley (1938) (De rode pony en andere verhalen) - korte verhalen The Grapes of Wrath (1939) (De druiven der gramschap) - roman The Forgotten Village (1941) - film Sea of Cortez: A Leisurely Journal of Travel and Research (1941) - non-fictie The Moon Is Down (1942) (De vliegenvanger) - roman Bombs Away: The Story of a Bomber Team (1942) - non-fictie With Your Wings (1944) - kort verhaal in 2014 ontdekt Cannery Row (1945) (Een blik in Cannery Row) - roman The Wayward Bus (1947) (De verdoolde bus) - roman The Pearl (1947) (De Parel) - novelle A Russian Journal (1948) (Russisch reisverhaal) - non-fictie Burning Bright (1950) (De felle gloed) - novelle The Log from the Sea of Cortez (1951) - non-fictie East of Eden (1952) (Ten oosten van Eden) - roman Sweet Thursday (1954) (Goede Donderdag) - roman The Short Reign of Pippin IV: A Fabrication (1957) (Wees maar eens koning, ook De korte regering van Pepijn IV) - roman Once There Was A War (1958) (Er was eens een oorlog) - non-fictie The Winter of Our Discontent (1961) (Wintertij van tegenzin) - roman Travels with Charley: In Search of America (1962) (Op reis met Charley) - non-fictie America and Americans (1966) - non-fictie Journal of a Novel: The East of Eden Letters (1969) - non-fictie Viva Zapata! (1975) - film The Acts of King Arthur and His Noble Knights (1976) - hervertelling Working Days: The Journals of The Grapes of Wrath (1989) - non-fictie Steinbeck in Vietnam: Dispatches from the War (2012), Thomas E. Barden (Editor) - non-fictie In de Salamanderpockets van Querido verschenen 13 titels van Steinbeck in vertaling. Filmografie 1939 - Of Mice and Men — regie Lewis Milestone, met Burgess Meredith, Lon Chaney jr. en Betty Field 1940 - The Grapes of Wrath — regie John Ford, met Henry Fonda, Jane Darwell en John Carradine 1941 - The Forgotten Village — regie Alexander Hammid en Herbert Kline, verteller Burgess Meredith, muziek Hanns Eisler 1942 - Tortilla Flat — regie Victor Fleming, met Spencer Tracy, Hedy Lamarr en John Garfield 1943 - The Moon is Down — regie Irving Pichel, met Lee J. Cobb en Cedric Hardwicke 1944 - Lifeboat — regie Alfred Hitchcock, met Tallulah Bankhead, Hume Cronyn en John Hodiak 1944 - A Medal for Benny — regie Irving Pichel, met Dorothy Lamour en Arturo de Cordova 1947 - La Perla (The Pearl, Mexico) — regie Emilio Fernández, met Pedro Armendáriz en María Elena Marqués 1949 - The Red Pony — regie Lewis Milestone, met Myrna Loy, Robert Mitchum en Louis Calhern 1952 - Viva Zapata! — regie Elia Kazan, met Marlon Brando, Anthony Quinn en Jean Peters 1955 - East of Eden — regie Elia Kazan, met James Dean, Julie Harris, Jo Van Fleet en Raymond Massey 1957 - The Wayward Bus — regie Victor Vicas, met Rick Jason, Jayne Mansfield en Joan Collins 1961 - Flight — met Efrain Ramírez en Arnelia Cortez 1962 - Ikimize bir dünya (Of Mice and Men, Turkije) 1972 - Topoli (Of Mice and Men, Iran) 1982 - Cannery Row — regie David S. Ward, met Nick Nolte en Debra Winger 1992 - Of Mice and Men — regie Gary Sinise, met John Malkovich en Gary Sinise Amerikaans romanschrijver Winnaar van de Nobelprijs voor Literatuur Winnaar van de Pulitzerprijs Oorlogsverslaggever


text: Jacob Herman Frederik (Jaap) Fischer (Utrecht, 18 april 1938) is een Nederlands liedjeszanger en tekstdichter van Nederlandstalige muziek die bekend werd als Jaap Fischer. Hij treedt sinds 1964 niet meer onder die naam op, maar sinds 1976 wel onder de naam Joop Visser. Biografie Fischer is de zoon van Henri Fischer, antropoloog en hoogleraar aan de Rijksuniversiteit Utrecht. Na zijn middelbareschooltijd op het Montessori Lyceum Herman Jordan begon hij in 1957 zijn studie Semitische Talen aan de Rijksuniversiteit Leiden Hij schreef toen liedjes die hij voor medestudenten speelde. Het noodlijdende platenlabel Studenten Grammofoonplaten Industrie (SGI) vroeg hem zijn nummers voor het label op te nemen. Fischer gaf hier in 1960 gehoor aan. Hij stapte in 1963 over naar de studie niet-westerse sociologie in zijn geboortestad Utrecht en staakte voorlopig het musiceren (zie externe bronnen muziekencyclopedie). Jaap Fischer De twee 45-toerenplaatjes (ep's) van Fischer werden aanvankelijk alleen rechtstreeks in de studentenwereld verkocht, maar door het grote succes raakte al gauw ook de commerciële platenhandel geïnteresseerd en werden Fischers platen overal in het land verkocht. In het oude repertoire van de zanger zitten diverse Nederlandse klassiekers: Het ei, De monniken, Om je geld, Jan Soldaat. De thema's die Fischer bezong waren gevarieerd. In een liedje zoals Sprookje – half gezongen, half parlando – liet hij verschillende personages op een bijzondere manier tot leven komen. Zo volgden ook enkele protestsongs. Luc Wijdeveld, de directeur van de SGI, bracht uiteindelijk zelf de plaat uit nadat alle grote maatschappijen ervoor bedankt hadden. Promotie vond plaats door de plaat te verspreiden onder muziekleraren op middelbare scholen. Ook werd het gerucht verspreid dat Jaap Fischer in een gekkenhuis zat. Al in 1960 werden tienduizenden exemplaren verkocht. Rond 1964 nam de populariteit van Fischer ongekende proporties aan. Vanaf dat moment verdween de zanger ondergronds. Geruchten deden de ronde dat hij zelfmoord had gepleegd. In werkelijkheid was hij eerst in Utrecht gaan studeren, om vervolgens naar het buitenland te gaan om te werken voor de voedsel- en landbouworganisatie van de VN, de FAO. In de jaren 1970 werkte Fischer als opbouwwerker bij de Streekraad Oost-Groningen, met name in het Oldambt. In 1973 promoveerde hij in Utrecht bij professor Groenman op zijn studie over vijf huis-aan-huisbladen in dit werkgebied. Joop Visser In 1976 bracht EMI een plaat uit van een zekere 'Joop Visser'. Hoewel de platenmaatschappij ontkende, werd de stem door velen herkend als die van Jaap Fischer. Hijzelf ontkent dit niet, maar hij wil liever niet op zijn verleden van voor de naamsverandering aangesproken worden. Sarcasme was altijd al een van de instrumenten die Fischer beheerste, maar onder zijn nieuwe pseudoniem leunde hij er zwaarder op. Teksten zoals "De Volkskrant (is een kutkrant)" en "Heineken (is een harddrugdealer)" zagen het levenslicht. Visser is zelden op de televisie te zien, maar in 1983 deed hij mee aan het VPRO-programma "Het Gebaar", een actie voor Amnesty International. Daarin zong hij onder andere dat, als hij ooit zo seniel zou worden een ridderorde aan te nemen, hij die in de Westeinderplassen zou gooien, naast die van Wim Kan en Corry Vonk. Daags na dit optreden zond Kan hem een brief waarin hij vol lof was over Visser: "Wat een persoonlijkheid, wat een schijnbare moeiteloosheid en wat een stem!" Sinds 2004 vormt Visser een duo met Jessica van Noord. Voor hun lied De Schemering kregen zij de door Jan Rot ingestelde Okapi Liedprijs. In het juryrapport wordt het een "jaloersmakend lied" genoemd. In 2007 wonnen zij de prijs opnieuw, nu voor een heropname van het aloude Twee Monniken. Sinds juni 2013 treedt het duo Joop & Jessica, na een afscheidstournee langs 32 theaters, niet meer op in het openbaar. Zij zijn nog wel te boeken voor privéoptredens. In november 2013 deden Joop & Jessica nog wel mee aan de "talentenjacht" Holland's Got Talent met het liedje De Hordeloper. Alle juryleden stemden tegen en zij mochten meteen weer naar huis. Verscheidene bekende Nederlanders maakten zich vervolgens vrolijk over het feit dat duidelijk geen van de juryleden Fischer had herkend. Fischer heeft een aantal jaren als leraar maatschappijleer gewerkt aan de IJmond MTS (inmiddels opgegaan in het ROC Nova College) in Santpoort. Bovendien heeft hij een drietal boeken uitgegeven: 'De Olifant en de Muis', 'De Grote Schilderijenroof' en 'Toekomst en Zekerheid: gids voor jonge mensen'. Discografie (als Jaap Fischer) Ep's Om je geld / Vlinder / Cipier / Het ei / Blaren / Het kerkhof (HMV/SGI EP-005) (1961) Monniken / De koning / Peer / Kater / Hutje / De laatste keer (HMV/SGI EP-007) (1961) Samba 2 april / Eendje / Sprookje / Suzanne / Het Veerse gat (HMV/SGI 7-EPH-2004) (1962) Omdat ik van je houd / Als ze slaapt / Euromoord / En toen... (HMV 7 EPG 2014) (1963) Tem me dan / Nikita / De bal (HMV 7 EPH 2015) (1963) Cipier / De monniken / Het Veerse gat (Delta D 1007) (1971) Singles Monniken / De Cipier (HMV 45-SGI-103) (1961) Zeg me waar de bloemen zijn / Jan Soldaat (HMV 45-SGI-107) (1963) Zomer / Als ze slaapt (Delta D 1105) (1976) (A-kant: Joop Visser; B-kant: Jaap Fischer) Lp's 1965 - Jaap Fischer, deel 1 (10 inch) (HFLP 1063) 1965 - Jaap Fischer, deel 2 (10 inch) (HFLP 1064) 1966 - Jaap Fischer, deel 1 (HMV XLPH 1031)(=HFLP 1063 + 2 extra liedjes) 1966 - Jaap Fischer, deel 2 (HMV XLPH 1032)(=HFLP 1064 + 1 extra liedje) 1971 - En Toen.... Jaap Fischer (Emidisc C 048-50 653) (=HFLP 1064 + 2 extra liedjes) 1971 - Alles van.... Jaap Fischer - De laatste keer (EMIdisc 5C 178-51103/4)(=deel 1 + deel 2) 1976 - Joop Visser: Lente Zomer Herfst Winter Lola - Jaap Fischer: live 1961 (Delta DG 10004) (A-kant: Joop Visser; B-kant: Jaap Fischer) 1980 - De successen van Jaap Fischer (MFP 1A 022 58074) 1982 - De Liedjes van Jaap Fischer (EMI 1A 164 26903/4)(=deel 1 + deel 2) Cd's Het ei - En toen (EMI-Bovema CDP 74 8031 2) (1987) De liedjes van Jaap Fischer (EMI 724385581021) (1997) (=HMV XLPH 1031 + HMV XLPH 1032) Overzicht van alle liedjes (alle liedjes, maar niet alle media genoemd) Publicatie (als Jaap Fischer) Versjes van Jaap Fischer, uitgeverij Donker, Rotterdam, 1961 (met illustraties van Otto Dicke), 2e druk, 1973: Discografie (als Joop Visser) Singles Zomer / Als ze slaapt (Delta D 1105) (1976) (A-kant: Joop Visser; B-kant: Jaap Fischer) Gewone mensen / Stinus (Delta 5D 006D 25781) (1977) Lp's Kaas op de plank (Bovema Negram 5N 062 26083) (1976) Lente Zomer Herfst Winter Lola - Live 1961 (Delta DG 10004) (1976) (A-kant: Joop Visser; B-kant: Jaap Fischer) Liedjes 3 (Ariola 205 879) (1983) De huid van de beer - Liedjes 402 BM (Ariola 206 689) (1984) Morgen komt de vuilnisman - Liedjes 515 T (Joop JV 5) (1986) MC's en cd's Voor de Zieken en Zeevarenden (VMC/VCD 198913) (1989) Intimiteiten (VMC/VCD 199124) (1991) Opnieuw Opgenomen (VMC/VCD 199212) (1992) Opnieuw Opgenomen II (VMC/VCD 199222) (1992) Langste Lied (VMC/VCD 199311) (1993) Gefeliciteerd (VMC/VCD 199606) (1996) MMCD (VMC/VCD 199900) (1999) Cd's ACHT (VCD 200202) (2002) VOORLEEN (met Jessica van Noord) (VCD 200505) (2005) VOORMARY (met Jessica van Noord) (VCD 200701) (2007) Voor Thea en Ben (met Jessica van Noord) (VCD 201030) (2010) Voor Kees en Annie (met Jessica van Noord) (MCD 18116) (2018) Cd-singles Onze Kok / Emily (VCD 199705) (1997) (onder de naam Joop Zondermeer) Maxima / Willem-Alexander (VCD 200123) (2001) Over het maken van liedjes (in gesprek met Wim Noordhoek) (VCD 200333) (2003) Al afkaar daiman hurra (met Jessica van Noord) (VCD 200702) (2007) Publicaties (als Joop Visser) De olifant en de muis: Verhaaltjes voor het slapengaan, 1989, uitg. Joop Visser, Haarlem, De olifant en de muis: De Grote Schilderijenroof, 1990 (met illustraties van Margriet Fischer) uitg. Joop Visser, Haarlem, Toekomst en Zekerheid: Adviezen aan jonge mensen die niet goed weten wat ze zullen gaan doen in hun leven, 1995, uitg. Joop Visser, Haarlem, Proefschrift Vijf dorpskranten in het Oldambt: nijs oet 't Ol Loug (Utrecht, 1973) (dr. J.H.F. Fischer) Externe links Website van Joop Visser Joop Visser, Muziekencyclopedie Radio-interview van Ischa Meijer met Joop Visser, VPRO Nederlands cabaretier Nederlands zanger


text: Johannes Kepler, of Johannes Keppler (Weil der Stadt, 27 december 1571 – Regensburg, 15 november 1630) was een Duitse astronoom, astroloog en wis- en natuurkundige, die vooral bekend werd door zijn studie van de hemelmechanica en in het bijzonder vanwege de berekening van de planeetbewegingen en de daarover geformuleerde wetten, de Wetten van Kepler. Isaac Newton zou deze ontdekkingen door zijn algemene wetten van de Wet van de zwaartekracht natuurkundig verklaren. Kepler was een pionier van de optica en de kristallografie. Als wiskundige was hij voorloper op het gebied van de integraalrekening door zijn volumebepalingen van omwentelingslichamen zoals wijnvaten. Hij hield zich ook bezig met kosmologische speculaties en schreef zelfs vroege sciencefiction. Kepler keerde zich tegen de gebruikelijke astrologie, maar was zelf actief astroloog. Volgens hem kon astrologie wetenschappelijk beoefend worden. Bij zijn verklaring van het verschijnen van de nieuwe ster van 1604, SN 1604, nam hij zijn toevlucht tot astrologische ideeën en terminologieën. Leven en werk Kindertijd en opleiding (1571 tot 1594) Johannes (Johann) Kepler werd op 27 december 1571 geboren in Weil der Stadt, 30 km van Stuttgart in het zuidwesten van Duitsland als eerste zoon van Heinrich Keppler en Katharina Kepler (geboren Guldemann). Zijn opa (vz) Sebald Kepler (1519–1596) was getrouwd met Catharina Müller en was burgemeester van deze vrije rijksstad. Rond de geboorte van Johannes en zijn broers en zus was de rijkdom en macht van de familie echter al flink afgenomen. Heinrich had verschillende baantjes en verliet het gezin meermaals. Katharina was kruidengenezer en werd door Heinrichs ouders ongeschikt gevonden als zijn echtgenote wat bijdroeg aan voortdurende spanningen, met name toen het gezin introk bij de ouders van Heinrich. Katharina werkte toen in hun bedrijf, waarop Heinrich in 1574 de gespannen sfeer en zijn gezin ontvluchtte en naar de Nederlanden ging als huursoldaat in de Tachtigjarige Oorlog. Na een jaar haalde Katharina hem terug waarop zij in 1575 een huis kochten in het nabij gelegen Leonberg. Daar begon Johann op de Latijnse school in 1578. Al in 1579 moesten zijn ouders hun huis verkopen waarop Heinrich een herberg in Ellmendingen pachtte. Daar ging Johann nog naar de tweede klas maar hun armoede en de huwelijkse spanningen namen weer toe zodat Johann in 1580 moest stoppen met school om de volgende twee jaren mee te werken op het land. In 1582 mocht hij weer naar school. Na de derde klas ging hij vanaf 16 oktober 1584 naar de Lutherse kloosterschool in Adelberg. Na een toelatingsexamen kon hij vanaf 26 november 1586 doorstromen naar het seminarie van Maulbronn voor de Gymnasium-opleiding. In de periode 1584 tot 1587 werd vader Heinrich diverse malen door een gezinsvoogd beticht van nalatigheid, en in januari 1589 verliet hij het gezin voorgoed. Hij zou bij Augsberg een vreselijke dood zijn gestorven waarop Katharina het huis en landgoed zou erven. Nadat ook haar vader stierf, die bij hen had ingewoond, erfde zij ook diens geld en was zij financieel onafhankelijk. Bovendien kreeg Johann in 1589 een studiebeurs en ging hij studeren in de Tübinger Stift van de Universiteit van Tübingen. Hij studeerde filosofie onder Vitus Müller, en (Evangelische) theologie onder Jacob Heerbrand, een voormalig student van astronoom Philipp Melanchthon op Wittenberg, waaronder ook Michael Mästlin studeerde tot die in 1590 werd benoemd tot professor in Tübingen. Onder Mästlin ging Johann wiskunde studeren, waar hij erg goed in bleek te zijn. Ook werd hij (door medestudenten) geroemd om zijn horoscopen, toen astronomie nog als (zeer) serieus vak werd gezien wat later mede-bepalend zou zijn voor zijn carriere. Van Mästlin leerde hij over het toen 1.500 jaar oude geocentrische wereldbeeld van de Egyptische Claudius Ptolemaeus en over het kersverse en tegengestelde Heliocentrisch Model dat in 1543 was ontwikkeld door de poolse priester Copernicus (1473-1543); God zou niet de aarde maar de zon centraal hebben gesteld in de schepping, een visie die toen nog door de (kerkelijke) machthebbers werd doodgezwegen. Tot Johann die in belangrijke fundamenteel verbeterde en stevig onderbouwde met observaties en (vernieuwende wiskundige) berekeningen; de planeten zouden niet in cirkelvormige banen om de zon draaien zoals Copernicus meende, maar in ellipsen. Gedurende zijn studie werd hij bevriend met Christoph Besold, die nadien als jurist decaan zou worden van de universiteit. Op 11 augustus 1591 promoveerde hij als Magister, een voorloper van het doctoraat. Ondanks zijn ambitie om pastor te worden, werd hij tegen het einde van zijn studie voorgedragen als professor in wiskunde en astronomie bij de protestantse school in Graz, waar hij april 1594 op 22-jarige leeftijd werd benoemd. Wiskundeleraar in Graz 1594–1600 Kepler werd in 1594 hoogleraar wiskunde aan de Protestantse Hogeschool in de stad Graz. Deze school was de tegenpool van de Katholieke Universiteit. Deze Katholieke Universiteit van Graz was oorspronkelijk een Katholieke Hogeschool geweest, die echter in 1585 door de katholieke aartshertog tot universiteit verheven was, met bekrachtiging in 1586 door de paus. Keplers standvastige geloofsovertuiging bracht hem uiteindelijk in 1600 in moeilijkheden. Kepler was overtuigd van de juistheid van Copernicus' beeld van het heelal. Maar Kepler was in andere opzichten een kind van zijn tijd. Hij zag in de wiskunde het denken van God en meende dat in de stereometrie de bouw van het zonnestelsel terug is te vinden. Hij noteerde op 19 juli 1595 dat hij als bij ingeving begreep hoe het heelal, met zonne- en sterrenstelsel, is gebouwd. De zes planeten zijn gescheiden door de vijf stereometrische regelmatige veelvlakken, waarvan er slechts vijf bestaan, ook de platonische lichamen. Hij gaf zijn visie over de bouw van het heelal zijn Mysterium cosmographicum, en noemde het werk een voorloper. In Harmonice Mundi (1619) werkte hij zijn gedachten en ideeën verder uit. Mysterium Cosmograficum is het eerste wetenschappelijke werk dat van het wereldbeeld van Copernicus uitgaat. Het maakte grote indruk op de astronomen van die tijd. Belangrijk was dat hij door dit werk met Tycho Brahe in verbinding kwam. Eerste huwelijk In december 1595 leerde Kepler de toen 20-jarige Barbara Müller von Mühleck (Mühlegg), de dochter van een rijke molenaar, kennen, met wie hij op 27 april 1597 trouwde. De bruid was al twee keer weduwe en had een (zesjarig?) dochtertje, Gemma van Dvijneveldt. Dit wordt als reden gezien dat vader Mühleck met kandidaat Kepler instemde, ofschoon hij hem een armoedzaaier vond met een beroep dat niet goed betaalde. Kepler gaf een trouwbelofte af, maar vertrok naar Tübingen om zijn boek Mysterium Cosmograficum te laten drukken. Hij bleef lang weg, waardoor de huwelijkssluiting in gevaar kwam en ternauwernood later in april 1597 met veel pracht en praal plaatsvond. Ze gingen wonen in het huis van de molenaar, Schloss Mühlegg in Gössendorf. De eerste twee kinderen stierven kort na de geboorte. Barbara was naar Keplers woord een droefgeestige vrouw. In 1600 moest het echtpaar, zoals alle protestanten, het land verlaten en verloor Barbara het grootste deel van haar vermogen, waardoor de familie met het beperkte inkomen moest rondkomen dat Kepler zelf verdiende. Kepler had gehoopt onafhankelijk te kunnen leven met het vermogen van zijn vrouw, zoals hij aan Mästlin geschreven had (Max Caspar). Graz-Benatek-Graz-Praag 1600 Vanaf de opvolging van aartshertog Ferdinand in december 1596 was de situatie voor de protestanten in Graz uiterst moeilijk geworden. Kepler moest bijvoorbeeld in 1599 10 gulden betalen om zijn gestorven dochtertje luthers te mogen begraven. Kepler had allang een uitnodiging voor een bezoek aan Tycho Brahe, die in 1596 Keplers Mysterium Cosmograficum gelezen had. In februari 1600 reisde Kepler via Praag naar Benatek om na te gaan of hij bij Brahe een aanstelling kon krijgen. Op 4 februari 1600 vond in Benátky nad Jizerou (30 km oostelijk van Praag) een merkwaardige ontmoeting plaats, die belangrijk voor de astronomie zou worden. Tycho Brahe hoopte dat de grote wiskundige "zijn" kosmosidee zou kunnen onderbouwen. Kepler meende de waarnemingen van Brahe te kunnen gebruiken om daarmee de ideeën van zijn Mysterium te bewijzen. Toen hij in juli terugreisde naar Graz, probeerde hij toch nog bij aartshertog Ferdinand een aanstelling te krijgen als hofmathematicus; de keizer had immers ook een hofmathematicus die een andere religie beleed. Voor de zonsverduistering van 10 juli 1600 organiseerde hij een waarneming op de markt van Graz. Hij schreef nog een verhandeling over de bewegingen van de maan, die hij opdroeg aan aartshertog Ferdinand. Op 27 juli 1600 vond de uitwijzing van alle lutheranen plaats. 2500 mensen bleven standvastig en emigreerden, onder wie Kepler met zijn gezin. Praag 1600–1612 Kepler vertrok 30 september 1600 definitief naar Praag waar hij assistent werd van Tycho Brahe, die daar de keizerlijk wiskundige was. Bij Tycho Brahe bestond een werkverdeling en Kepler kreeg de baan van Mars toegewezen. Brahe had jarenlang nauwkeurige waarnemingen over de baan van Mars gemaakt. Zelfbewust meende Kepler het werk in een paar weken af te hebben. Hij sloot zelfs een weddenschap met de assistent van Brahe, Longomontanus, maar het bleek een werk van jaren te worden. In 1601 publiceerde hij een werkje over astrologie: De Fundamentis Astrologiae Certioribus (Over zekerder fundamenten voor Astrologie). Na de dood van Brahe in 1601 werd hij benoemd als zijn opvolger en kreeg hij de volle beschikking over Brahe's observaties van de Marsbaan. Toch raakte zijn werk in een impasse. Hij onderbrak zijn werk aan de baan van Mars, omdat hij meende dat hij daarvoor eerst beter inzicht in de breking van licht nodig had. Over die onderzoekingen publiceerde hij in 1604 Astronomiae pars Optica (Het optische deel van de astronomie), over atmosferische lichtbreking, de werking van het oog en lenzen. Met betrekking tot de werking van het oog verliet Kepler het oude standpunt van Aristoteles (waarschijnlijk nog verdedigd door Galilei), dat er een straal van het oog uitgaat die een voorwerp aftast. Kepler stelde daarentegen dat het licht uitgaat van het voorwerp in alle richtingen en zo een oog treft. Licht wordt gebroken door het vocht in de oogbol, wordt daardoor gebundeld en valt achter op de oogzenuw. Bij het passeren van de atmosfeer wordt licht ook gebroken, wat van invloed is in de astronomie. Met zijn theorie over breking van het licht verklaarde Kepler de werking van lenzen zoals die al heel lang in brillen toegepast werden, zonder dat men precies de werking wist. Door zijn verklaring van de werking van het oog maakte hij duidelijk hoe de lens van de bril werkt, door namelijk meer of minder het licht te breken en zo de ooglens te corrigeren. In 1610, nog maar een paar maanden nadat Galilei zijn Sidereus Nuncius gepubliceerd had, publiceerde Kepler een nieuw boek over hetzelfde onderwerp, over de inmiddels in de telescoop gebruikte lenzen: Dioptrice. Kepler was de eerste die een dergelijk gedegen boek over optica schreef. Supernova 1604 Kepler publiceerde in 1604 in het Duits en in 1606 in het Latijn over de Nieuwe Ster, (een supernova, die thans SN 1604 heet) die in 1604 een paar maanden aan de hemel zichtbaar was geweest. Op 17 november 1604 werd door Kepler de naar hem genoemde supernova gezien. Een assistent had de ster al een week eerder gezien en had Kepler dat in grote opwinding meegedeeld. Kepler wilde er niets van weten, de hemel bleef een week bewolkt, en zo lang kon Kepler in zijn ongeloof volharden. Deze gang van zaken maakt al duidelijk, hoe moeilijk het verschijnen van een nieuwe ster te aanvaarden was. Brahe had in 1572 een nieuwe ster gezien, maar de “volmaaktheid” van de hemel had ook voor Kepler door één tegenbewijs nog niet afgedaan. Die zogenaamde volmaaktheid bestond sinds Pythagoras hierin, dat de volmaakte godheid alleen een volmaakte kosmos met volmaakte objecten geschapen kon hebben. Sinds Copernicus waren geleerden wel gaan geloven dat de zon in het middelpunt van de kosmos staat. Het meest overtuigende argument daarvoor was echter, dat daarmede de banen van de planeten als cirkels te verklaren waren. Ook Kepler geloofde in het jaar waarin hij "zijn" supernova zag nog altijd in de volmaaktheid van de hemel en de cirkelbeweging van de planeten. Maar in 1604 stond tot verbijstering van de toenmalige wereld plots een schitterende nieuwe ster in het sterrenbeeld Schutter, samen met Jupiter, Saturnus en Mars. Astrologen verdelen de twaalf sterrenbeelden van de dierenriem in vier groepen van drie, naar de elementen aarde, water, lucht en vuur. De sterrenbeelden behorend bij een element staan ongeveer 120° uiteen en vormen een grote gelijkzijdige driehoek aan de hemel. Volgens die indeling stond de nieuwe ster in de zogenaamde driehoek van vuur. Dat samenkomen van Jupiter en Saturnus in de driehoek van vuur gebeurt maar eens in de 800 jaar. De vorige keer was toen Karel de Grote keizer was en 800 jaar daarvoor werd Christus geboren. Zouden Jupiter en Saturnus in de vuurdriehoek brand gesticht hebben? Zou dit misschien een teken voor de bekering van Amerika zijn? Dat soort gedachten opperden de sterrenwichelaars. De schok was nog groter dan die veroorzaakt door Brahe's stella nova van 1572. Kepler keerde zich eerst in een Duits boekje, later in het Latijn, tegen alle astrologische speculaties, maar had zelf geen idee wat er wel aan de hand was. "Misschien heeft zich daar boven sterrenmateriaal samengebald," zo overwoog hij. Hij begreep wel dat het een verschijnsel van de sterrenhemel was dat niet binnen het zonnestelsel plaatsvond. Astronomia Nova In 1609 verscheen Keplers beroemdste werk, Astronomia Nova seu Physica coelestis. 2000 jaar lang had de geleerde wereld beweerd dat de planeten zich in cirkelbanen en met gelijkmatige snelheid langs de hemel bewogen. Kepler beschreef met zijn eerste twee wetten dat die banen ellipsen zijn en dat de planeten in hun banen van snelheid veranderen. In 1610 hoorde hij van de waarnemingen die Galilei in de Sidereus Nuncius bekend had gemaakt. Enthousiast schreef hij zijn Dissertatio cum Nuncio Sidereo, een instemming met en waardering voor Galilei's werk. Een paar maanden later beschikte hij voor het eerst over een telescoop en publiceerde zijn waarnemingen van de manen van Jupiter in Narratio de Observatis Quatuor Jovis Satellitibus. Dit boek, dat ook in Florence verscheen, betekende een enorme steun voor Galilei. Dioptrice Galilei was niet in staat te verklaren waarom zijn verbeterde telescoop zo goed werkte, maar wilde deze ook niet lenen aan Kepler. Met de hulp van hertog Ernst van Keulen kon Kepler in de herfst van 1610 meten met een vergelijkbare telescoop. Hij schreef korte tijd daarna het boek Dioptrice: de wetenschap van de straalbreking door lenzen. Hij greep hierin terug op een eerder boek uit 1604 waarin hij de grondbeginselen van de camera obscura had uitgelegd. Hij had dit boek bescheiden een Supplement van Witelo genoemd, een middeleeuwse wetenschapper die een samenvatting over de optica had geschreven, gebruikmakend van Ptolemaeus, Alhazen en Roger Bacon. Tweede huwelijk Kepler had zijn familie in Linz ondergebracht. Zijn vrouw Barbara stierf daar op 3 juli 1611 en in dat jaar stierf ook een van hun zoontjes. Barbara liet een elfjarige dochter Susanna na en een zesjarige zoon Wilhelm die veel later, na Keplers dood, Somnium zou laten drukken. Kepler keerde eerst nog naar Praag terug ter wille van keizer Rudolf II die zeer zwak was en nog dat jaar zou sterven. Daarna ging Kepler definitief naar Linz, naar zijn moederloze gezin. Op 30 oktober 1613 trouwde Kepler voor de tweede keer. De bruid was de 24-jarige ouderloze Susanna Reuttinger, bijna 20 jaar jonger dan Kepler. De Dertigjarige Oorlog was in volle gang en Kepler en zijn gezin ondervonden daarvan de nadelige gevolgen. Susanna moest de verzorging van de twee kinderen uit het eerste huwelijk op zich nemen en kreeg zelf in de loop der jaren zes kinderen, van wie de eerste drie jong stierven. Later, na Keplers dood, bleef zijn weduwe met drie kinderen achter in armoedige omstandigheden, waarin later door hulp van vrienden verbetering kwam. Linz 1612–1626 Na de dood van keizer Rudolf II in 1612, verliet Kepler Praag en verhuisde hij naar Linz. Hij schreef daar onder andere boeken over de geboortedatum van Christus en toonde aan dat de christelijke kalender er 5 jaar naast zat en dat Jezus eigenlijk in 4 'voor Christus' geboren was. Tussen 1617 en 1621 verscheen zijn werk Epitome Astronomiae Copernicanae, een werk van zeven boeken, wat een zeer belangrijke bijdrage was voor de heliocentrische astronomie. Zijn aanzien en invloed stegen door dit werk enorm. In 1619 verscheen het lijvig boekwerk Harmonice Mundi. De Prodromus (= Voorloper) van dit werk was Mysterium Cosmograficum (1596) waarvan het eerste woord van de originele Latijnse titel "Prodromus" luidt. Harmonice geeft het beste inzicht in de gedachtewereld van Kepler. Kepler was diepreligieus, zoals de wereld om hem heen: God heeft de kosmos volgens een mathematisch, harmonisch bouwplan geschapen. De mens kan de harmonie in dit plan ontdekken, omdat hij naar Gods beeld geschapen is. Dit lijkt een religieuze verhandeling, maar in dit boek staat ook zijn derde wet. Het werk was in vijf boeken verdeeld, vandaar: Harmonices Mundi Libri V, wat betekent Vijf Boeken over de Wereldharmonie. Bedoeld is de kosmos (Harmonices is de tweede naamval van Harmonice). Heksenproces tegen Keplers moeder In 1616 werd zijn moeder Katharina Kepler, een kruidenvrouwtje, tijdens een protestantse heksenvervolging beschuldigd heks te zijn. Zoals dikwijls bij de heksenprocessen was de aanleiding een ruzie tussen twee buurvrouwen. Bovendien was in 1611 een afschrift van een eerste ontwerp van Somnium of Maandroom buiten Keplers weten in Tübingen bekend geworden. Grappig bedoelde opmerkingen over de magere uitgedroogde menselijke wezens, die door demonen meegevoerd konden worden tijdens hun reis naar de maan, kwamen Kepler duur te staan. Bij het heksenproces tegen zijn moeder werd dit breed uitgesponnen. Ook hijzelf zou op grond van dit grapje in staat van beschuldiging gesteld zijn, als hij niet van hogerhand beschermd was. De zaak begon in 1615 en sleepte zich jarenlang voort. De aanklager was de barbier van de hertog van Württemberg, de ondervrager was de provoost. Het hogere hof moest beslissen. Op advies van de Rechtskundige Faculteit Tübingen werd bepaald dat Katherina onder dreiging van de ernstigste martelingen moest verklaren dat ze heks was. Dat deed ze niet, waarna ze binnen een week werd vrijgesproken. Ondanks haar beroemde zoon zat Katharina Kepler 14 maanden, van augustus 1620 tot oktober 1621, opgesloten in verschillende kerkers in afwachting van haar berechting. Kepler heeft een groot deel van de akte van verdediging geschreven. Ze stierf een half jaar later in het stadje Heumaden, in huis bij haar dochter, een domineesvrouw. Ulm 1626–1627 In de loop van de Dertigjarige Oorlog werd de stad Linz in 1626 zwaar beschadigd. Ook de drukkerij waar Kepler de beroemde Rudolfijnse tafels (tabellen met berekeningen van de stand der planeten) wilde laten drukken werd vernield. Hij verhuisde naar Ulm, waar hij in 1627 dat werk eindelijk voltooide. Dit werk was eigenlijk de "hoofdopdracht" die Tycho Brahe en Kepler zichzelf oorspronkelijk gesteld hadden. Brahe had omstreeks 1570 ontdekt hoe onnauwkeurig de tabellen die gebruikt werden om de stand van de planeten te voorspellen, feitelijk waren. Die wilde Brahe, en na hem Kepler, verbeteren. Sagan 1627–1630 In het jaar 1627 kwam Kepler ook in dienst van Wallenstein en verhuisde naar Sagan, waar Wallenstein resideerde. Wallenstein hoopte dat Kepler betrouwbare horoscopen voor hem kon maken. Wallenstein was de machtige legeroverste in dienst van de keizer. Als tegenprestatie zou Wallenstein hem ook een drukkerij ter beschikking geven. Die moest echter nog opgezet worden. Kepler had de drukkerij pas in 1629 tot zijn beschikking en liet eerst een driedelige efemeridenband drukken voor de jaren 1621–1636. Dit werk was destijds voor astronomen (en astrologen) belangrijk en er was al lang naar uitgekeken. Tussendoor begon hij ook aan Somnium, dat hij zelf net niet meer af zou krijgen, maar dat voor de postume uitgave van het grootste belang was. Kepler heeft talloze horoscopen samengesteld, waarvan er nog 800 bewaard zijn. Laatste levensjaar In 1630 wilde hij naar Linz, waar men hem eindelijk zijn salaris zou uitbetalen. Onderweg in Regensburg zou hij de keizer bezoeken, die daar een Rijksdag hield, en hem ook nog geld schuldig was. Tijdens zijn reis te paard werd hij ernstig ziek en hij stierf in Regensburg. Door de Dertigjarige Oorlog werd het kerkhof in Regensburg waar Kepler begraven lag, volledig verwoest. Zijn graf is daarbij verloren gegaan. Zijn grafschrift is echter nog wel bekend aangezien hij dat lang van tevoren bekendgemaakt had: Mensus eram coelos, nunc terrae metior umbras. Mens coelestis erat, corporis umbra iacet. (De hemel heb ik bemeten, nu meet ik de schaduwen der aarde. Mijn geest verkeerde in de hemel, het lichamelijk omhulsel ligt hier.) Familie na zijn dood De gelden die hij tegoed had, werden slechts gedeeltelijk en na veel inspanningen aan zijn familie betaald. Zijn weduwe kwam na allerlei omzwervingen en ontberingen naar Regensburg, werd daar vriendelijk ontvangen en stierf daar, toch nog arm, in 1636. Na zijn dood liet Keplers zoon Wilhelm in 1633 eindelijk het kleine boekje Somnium drukken. Het had Kepler beziggehouden vanaf zijn studietijd in Tübingen; het had de grote problemen om zijn moeder verergerd en had hem zijn leven lang vervuld met vragen en fantasie: Hoe zou de aarde er vanaf de maan uitzien? En hoe zou de maan eruitzien? Het boekje, een soort sciencefictionsprookje met veel wetenschappelijke aantekeningen, was mede uitgegeven om de financiële zorgen van Keplers weduwe te verlichten. Na zijn dood vond in 1631 de door Kepler voorspelde Venusovergang plaats, die echter door niemand werd waargenomen. Kepler als christen Het was mede door zijn persoonlijke overtuiging dat de kosmos op een ordelijke manier was geschapen door God dat hij trachtte de wetmatigheden van de schepping vast te stellen en te doorgronden. Zijn voornaamste doel was om hiermee God de eer te geven die Hem toekomt, zoals hij verklaarde over de grondslag van zijn ontdekkingen: Ik was alleen Gods gedachten na hem aan het denken. Aangezien wij astronomen priesters zijn van de allerhoogste God ten aanzien van het boek der natuur, doet het ons nut om bedachtzaam te zijn, niet gericht op de glorie van onze gedachten, maar enkel en alleen op de heerlijkheid van God. Hij maakte ook kenbaar dat hij verlangde naar een persoonlijk relatie met God; Kan ik God, wie ik, in de beschouwing van het hele universum bijna in mijn handen kan voelen, ook in mijzelf vinden? Kepler als astroloog Astrologie en astronomie gingen tot Keplers tijd nog hand in hand. Men geloofde heel algemeen aan allerlei voortekenen, aan waarzeggerij, astrologie en magie. Keplers opvattingen over de astrologie waren ambivalent. Enerzijds stak hij zijn kritiek op de fatalistische astrologie niet onder stoelen of banken en waarschuwde iedereen tegen de 'fantasieën' van de astrologie. Anderzijds verdiende hij goed aan het opstellen van horoscopen voor de rijken en machtigen en zijn jaarlijkse 'Almanakken' met astrologische en andere fenomenen. In 1601 schreef hij een handleiding hoe je de astrologie wetenschappelijk kunt beoefenen: De Fundamentis Astrologiae Certioribus (Over zekerder fundamenten voor Astrologie). In een ander geschrift uit 1609, Tertius Interveniens, waarschuwt hij de "Tegenstanders van de Astrologie" om niet het kind met het badwater weg te gooien. Het standpunt dat hij hier inneemt is typerend voor iemand die in wezen een overgangsfiguur was tussen het mythische en het wetenschappelijk denken. Het ingrijpendst voor hem persoonlijk bleken zijn middeleeuwse opvattingen rond het heksenproces tegen zijn moeder. Beiden, moeder en zoon, gaven geen ogenblik blijk het bestaan van hekserij in twijfel te trekken. Keplers relatie tot Galileo Galilei Hoewel Kepler en Galilei als tijdgenoten bezig waren met vrijwel dezelfde vraagstukken, hebben beide wetenschappers elkaar nooit ontmoet. Kepler heeft hiertoe wel een aantal pogingen gedaan, maar Galileis reacties waren minimaal. De eerste poging vond plaats in 1597 toen Kepler een exemplaar van zijn boek Mysterium cosmographicum toezond. Galilei bedankte Kepler als medezoeker naar de Waarheid en onderschreef de copernicaanse opvattingen in het boek. Hij voegde eraan toe dat Copernicus voor zijn opvattingen dat de aarde om de zon draait bespot werd door dwazen. In het antwoord op de brief van Galilei stuurde Kepler een brief met het verzoek om samen te werken om de copernicaanse kosmografie verder uit te werken. Zo zouden hun dwaze collega's kunnen worden overtuigd. Galilei stuurde daarop geen antwoord. De arrogantie en botheid van Galilei leidde tot veel weerstand in wetenschappelijke kringen. Een voorbeeld is de moddergooierij tussen Galilei en de wiskundige Balthasar Capra omtrent het gebruik van het militaire kompas rond 1607. Toen Galilei in 1610 zijn boek Sidereus Nuncius uitbracht, was er opnieuw weerstand onder collega wetenschappers. De belangrijkste was professor Magini van de Universiteit van Bologna, die de ontdekking van Galileo ontkende. Kepler schreef een verdediging van Galilei in een openbaar pamflet. Hoewel Galilei daardoor een hofwiskundige bij de familie De' Medici kon worden, heeft Galilei Kepler er nooit voor bedankt. Toch bleven geleerden als Della Porta en Horky kritiek uitoefenen op Galilei. Omdat Kepler met zijn verdediging van Galilei zelf in de problemen dreigde te komen, verzocht hij om Galilei een telescoop te sturen, zodat hij de bevindingen kon controleren. Galileo schreef vriendelijk terug, toegevend dat Kepler zijn enige bondgenoot was en dat hij de telescoop niet kon uitlenen. Hij schreef echter niets over zijn verdere wetenschappelijke ontdekkingen. In de herfst van 1610 kon Kepler met een geleende telescoop zelf ook de manen van Jupiter zien en bevestigde hij als eerste geleerde de observaties van Galilei. Kepler heeft daarna nog verscheidene andere brieven gestuurd aan Galilei, maar alle bleven onbeantwoord. Galilei heeft in zijn beschouwingen zelden gebruikgemaakt van Keplers bevindingen. Zelfs de berekeningen waarin Kepler aantoonde dat de aarde in een ellips en niet in een cirkel om de zon heen draaide, heeft Galilei nooit gebruikt. Ook in de geschriften die Galilei met de inquisitie in botsing brachten, maakten geen melding van de ellipsbaan die de aarde om de zon zou maken in plaats van een cirkelbeweging. Werken Een vollediger opsomming van Keplers werken is te vinden op de Duitse Wikipedia. Een kleine greep hieruit: 1596: Mysterium cosmographicum. De stella nova (Hypotheses over de bouw van de kosmos, Kepler verdedigt onder andere de theorieën van Copernicus), uitgegeven door Max Caspar, C.H. Beck. München, 1938/1993. 1604: Ad Vitellionem Paralipomena, Quibus Astronomiae Pars Optica Traditur. Supplement op Witelo 1609: Astronomia nova aitiologetos seu Physica coelestis (waarin: Eerste en tweede wet van Kepler), uitgegeven door Max Caspar, C.H. Beck. München, 1938, en Astronomia Nova, uitgegeven en ingeleid door Fritz Krafft, Bibliothek des verloren gegangenen Wissens, 2005, LVIII, 576 p., Marixverlag. 1619: Harmonices Mundi libri V ( Over de harmonie in de kosmos. Dit werk wordt tegenwoordig druk besproken), uitgegeven door Max Caspar, C.H. Beck. München, 1940/1990, ; vertaling in het Duits: 2006, R. Oldenbourg, Wissenschaftsverlag GmbH, München 1627: Tabulae Rudolphinae (Tabellen voor gebruik in astronomische waarnemingen. Tegenwoordig onbelangrijk voor waarnemingen, historisch van betekenis voor de experts), uitgegeven door Franz Hammer, C.H. Beck, München, 1969. 1634: Somnium (uitgegeven na Keplers dood) en Edward Rosen, Kepler's Somnium, The Dream, or Posthumous Work on Lunar Astronomy, (Volledige vertaling in het Engels met veel aantekeningen) De Duitse uitgave van Johannes Keplers Gesammelte Werke telt inmiddels 23 delen. Van zijn Harmonices Mundi is een geannoteerde Engelse vertaling verschenen: The harmony of the world, uitg. American Philosophical Society, Philadelphia (1997) Van Kepler is geen werk in het Nederlands vertaald. Literatuur Anna Maria Lombardi, Kepler - astronoom op zoek naar harmonie, uitg. Natuurwetenschap & Techniek, Amsterdam (2007), Anna Maria Lombardi, Keplero - semplici leggi per l'armonia dell'universo, uitg. Le Scienze, Milaan (2000) Anna Maria Lombardi, Johannes Kepler in: Spektrum der Wissenschaft, Biografie 4/200 (geeft ook een uitermate deskundige inleiding in Harmonice Mundi). Arthur Koestler, Johannes Kepler - een nieuwe visie op het heelal, uitg. Elsevier, Amsterdam (1962) Max Caspar, Johannes Kepler, Stuttgartt 1995, (blz. 143-162) (grote informatieve monografie). Arthur Koestler, The Sleepwalkers, Penguin Arkana, 1959, Owen Gingerich, The Book Nobody Read, Heinemann London, Omwentelingen, 1981, roman uit het Engels vertaald door R. van der Veer, 1986, Meulenhof , vertaling van The revolutions trilogy'', John Banville, uitg. Picador, Londen (2001). Zie ook Wetten van Kepler Vergelijking van Kepler Vermoeden van Kepler Driehoek van Kepler Kepler Space Observatory - Een ruimtesonde die in 2008 is gelanceerd door de NASA. Anagram: Keplers oplossing van Galilei's anagram Externe link Kommission zur Herausgabe der Werke von Johannes Kepler Artikel over slot Benatek, waar Tycho Brahe Johannes Kepler ontmoette, Radio Praag Korte documentaire gemaakt door Rogier Frensdorf i.o.v. Teleac/Not Kepler-Gesellschaft: vereniging die de herinnering aan Kepler levend houdt en hiervoor onder andere het Kepler-Museum, de Kepler-Sternwarte en het Kepler-Archiv in Weil der Stadt onderhoudt. Duits astroloog Duits astronoom Luthers persoon Duits hoogleraar Duits natuurkundige Duits wiskundige 16e-eeuws wiskundige 16e-eeuws natuurkundige Kosmoloog Neolatijns schrijver


text: Johannes Ciconia (Luik?, omstreeks 1370 - Padua?, tussen 10 juni en 12 juli 1412) was een componist en muziektheoreticus uit het prinsbisdom Luik. Leven Johannes Ciconia werd vroeger verward met zijn gelijknamige vader, die in 1335 in Luik werd geboren. De werken die aan de componist kunnen worden toegeschreven dateren echter waarschijnlijk alle van na 1390. Een geestelijke en wereldlijke vader Een zekere Johannes Ciconia, waarschijnlijk de vader van de componist, werkte in Avignon in 1350 als secretaris voor de vrouw van de neef (oomzegger) van paus Clemens VI. In 1358 vestigde deze Johannes Ciconia zich in Italië, in Padua. Tijdens zijn verblijf in dat land, vergezelde hij kardinaal Gil Alvarez De Albornoz, bij wie hij als adjunct in dienst was, tijdens zijn reizen. Zo kwam hij in contact met alle plaatselijke muzikale stijlen van het Trecento (de 14e eeuw) en verwerkte hij alles wat hij hoorde in zijn eigen composities. In 1372 keerde hij naar Luik terug, waar hij voor onbepaalde tijd is gebleven. Ofschoon hij ongehuwd zou zijn gebleven, heeft hij er het vaderschap op zich genomen van een gezin. Hij was er ook seculiere kanunnik aan de Sint-Jan-de-Evangelistkerk (evenals Johannes de Limburgia enkele decennia later). Johannes Ciconia de bastaard Een tweede muzikant met de naam Johannes Ciconia, verschijnt in de registers van de stad Luik in 1385 als een duodenus, gewoonlijk een jong iemand, en dus waarschijnlijk de componist zelf. Ciconia werd vermoedelijk als koorknaap muzikaal gevormd aan de Luikse kapittelkerk van Sint-Jan-de-Evangelist. In de pauselijke archieven is een brief aangetroffen van april 1391 van paus Bonifatius IX waarin Ciconia wordt omschreven als clericus en defectu natalium de presbitera natus (de bastaardzoon van een priester). Hij dient er als clericus capelle kardinaal Philippe d’Alençon, die Noord-Europa doorreisde als pauselijk gezant. Nochtans zou Ciconia zelf toen in Rome hebben verbleven; met name schijnt zijn verblijf aan de basiliek van Santa Maria in Trastevere gedocumenteerd. Mogelijk bleef hij in Rome tot aan de dood van zijn beschermheer in 1397 of zelfs later. Voor een langer verblijf in Rome pleiten een aantal argumenten; onder meer Ciconia’s getropeerde Gloria 'Suscipe Trinitas', waarschijnlijk gecomponeerd als ondersteuning van Philippe d’Alençons acties om een einde te maken aan het Kerkelijke Schisma van 1396-1397. Wellicht zou een verblijf in Rome ook de wederzijdse beïnvloeding kunnen verklaren tussen Ciconia en de Romeinse componist Antonio Zacara da Teramo, die vooral opvalt in de eerste van Ciconia’s gepaarde Gloria/Credo-misdelen, waar de invloed van Zacara’s Gloria 'Micinella' en diens Credo 'Cursor' valt te bespeuren, en in een aantal van hun liederen die soortgelijke contrapuntische en declamatorische technieken aanwenden. Wat er ook van zij, in 1391 heeft Ciconia al een pauselijke dispensatie verkregen waarmee zijn zondige geboorte hem wordt kwijtgescholden én is hem een prebende aan de Heilig-Kruiskerk in Luik beloofd. Er wordt hem dan toegestaan een kerkelijke loopbaan aan te vatten. De paus wil hem de toestemming verlenen toekomstige prebenden te houden, zelfs in kerken waaraan zijn vader prebenden onttrekt. Dat met de pauselijke dispensatie het recht wordt verleend niet langer de onwettige geboorte te moeten vermelden, verklaart waarom in de latere Paduaanse documenten daarvan ook geen gewag wordt gemaakt. In twee documenten, van 1401 en 1405, vernoemt Johannes Ciconia zijn Luikse vader, maar in de documenten wordt naar de kerkelijke status van zijn vader niet verwezen. Wanneer Ciconia precies naar Padua is verhuisd, is niet bekend. Een tijdelijk verblijf in Pavia wordt voorgestaan door de muziekwetenschappers Di Bacco en Nádas; hij zou daar verbonden zijn geweest aan het hof van Giangaleazzo Visconti. Wel schijnt vast te staan dat hij uiterlijk in 1401 in Padua verbleef. Er worden hem verschillende prebenden aan kerken in Padua en de omgeving toegekend door Francesco Zabarella, de aartspriester van de kathedraal. Voor hem componeert Ciconia twee bijzondere motetten: Doctorum principem en Ut te per omnes celitus. Aan de kathedraal werd hij uiterlijk vanaf april 1403 cantor et custos en hij bleef die functie wellicht tot aan zijn dood behouden. Muziek Een opvallend kenmerk van Ciconia’s muziek is stijlvermenging. Typerend Noord-Italiaanse muziek, zoals het madrigaal Una panthera, combineert hij met de Franse Ars nova. De meer complexe Ars Subtilior-stijl wordt aangetroffen in één bewaard gebleven werk, Sus un fontayne, en de late middeleeuwse stijl krijgt gestalte in composities die verwijzen naar het melodische patroon van de muziek van de renaissance, bijvoorbeeld in O rosa bella. Ciconia schreef zowel geestelijke als wereldlijke muziek: Franse virelaix, Italiaanse ballate en madrigalen, geestelijke motetten (onder meer vier isoritmische en een drietal dat daartoe neigt) en misdelen. Een heden ten dage nog erg populair werk is de aan Ciconia toegeschreven proportiecanon. Ciconia schreef ook drie muziektheoretische traktaten. Daarvan zijn enkel Nova musica en De proportionibus bewaard gebleven. Het is echter niet uitgesloten dat sommige hem toegeschreven traktaten niet van zijn hand zijn. Waardering Ciconia wordt gezien als een van de voornaamste componisten uit de Ars Subtilior; hij combineert de late Franse Ars nova met de Italiaanse stijl van de 14e eeuw en vormt de overgang naar de muzikaal en compositorisch meer ontwikkelde periode van de polyfonie. Zijn muziek bleef nog invloedrijk tot diep in de 15e eeuw. Zuid-Nederlands componist (voor 1830) Italiaans componist Persoon in de Nederlanden in de 14e eeuw Persoon in het prinsbisdom Luik 14e-eeuws componist Muziektheoreticus


text: Johannes Ockeghem (verm. Saint-Ghislain, ca. 1410 – Tours, 6 februari 1497) was een 15e-eeuws componist van de Franco-Vlaamse School. Hij werd vermoedelijk geboren in Saint-Ghislain (Henegouwen). Na een korte periode als zanger aan de Onze-Lieve-Vrouwekerk in Antwerpen (1443-1444), kwam hij in dienst van Karel, hertog van Bourbon, in Moulins. In 1452 werd hij aangeworven door de Franse koning Karel VII. Tot aan zijn dood op 6 februari 1497 bleef hij verbonden aan het Franse koningshuis (onder Karel VII Lodewijk XI en Karel VIII). In 1459 verkreeg hij de lucratieve en hooggewaardeerde functie van schatmeester van de abdij Saint-Martin in Tours, waar hij ook verbleef. In 1484 bezocht hij Brugge en Damme. Persoon Ockeghem stond bekend als een technisch zeer knap vakman, die in zijn polyfone muziek mathematische perfectie wist te combineren met een vroegrenaissancistisch klankideaal. Hij componeerde missen, motetten en Franse chansons. Hij beheerste op onovertroffen wijze de 'geleerde' technieken van de cantus firmus en de canon. Tot zijn meest besproken composities behoren de 'Missa prolationum', die volledig is gebaseerd op de canontechniek, en de 'Missa cuiusvis toni', die in meerdere modi kan worden uitgevoerd. Ook de 'Missa pro defunctis' is een van zijn composities, het eerste polyfone requiem dat bewaard is gebleven (waarschijnlijk van 1461 of 1483). Door sommigen wordt beweerd dat Ockeghem zelf een lage zangstem had. Dit is terug te vinden in zijn koorwerken waarbij ook de lagere stemmen (contratenor, bassus) niet langer op spreekstemhoogte bleven, maar een voor die tijd opvallende laagte hadden. Werkwijze Ockeghem had de meerstemmigheid erg goed onder de knie. De stemvoering in zijn werken is te kwalificeren als goed. 'Varietas': de elementen van de meerstemmigheid zijn allen verschillend van aard (ter vergelijking: bij imitatio lijken de elementen juist op elkaar). Alle stemmen werden door Ockeghem tegelijk geschreven, in tegenstelling tot bijvoorbeeld de werkwijze van Dufay, die begon met één stem en hierna pas de andere stemmen schreef. Hij wordt wel de vader van het moderne contrapunt genoemd. Trivia: Er wordt beweerd dat Ockeghem alle individuele stemmen van superior tot bassus kon zingen. Composities De volgende composities van Ockeghem zijn bewaard gebleven. Missen Missa Au travail suis Missa Caput Missa Cuiusvis toni Missa De plus en plus Missa Ecce ancilla Domini Missa Fors seulement Missa L'homme armé Missa Ma Maistresse Missa Mi-Mi (Quarti toni) Missa Pro Defunctis Missa Prolationum Missa Quinti toni Missa sine nomine I Missa sine nomine II Requiem Credo sine nomine Motetten Alma redemptoris mater Ave Maria Deo Gratias Intemerata Dei Mater Salve Regina Ut heremita solus Chansons Altre Venus estés Baisiés moy dont fort D’un aultre amer Fors seulement l’actente Fors seullement contre Il Ne M’en chault J’en ay dueil La Despouvreuse L’aultre d’antan Les desléaulx ont la saison Ma Maistresse Mort, tu as navré /Miserere O rosa bella Prenez sur moi vostre exemple Presque transi Quant de vous seul Qu’es mi vida preguntays S’elle m’amera /Petite camusette Se vostre cuer eslongne Tant fuz gentement resjouy Ung aultre l’a Zie ook Josquin Desprez proportiecanon Zuid-Nederlands componist (voor 1830) Renaissancecomponist Persoon in de Nederlanden in de 15e eeuw 15e-eeuws componist