text: Pontius Pilatus was een Romeins bestuurder uit de eerste eeuw n.Chr. Hij stamde uit het oude Samnitische geslacht van de Pontii en behoorde tot de stand van de equites. Pilatus was van 26 tot 36 n.Chr. de 5e praefectus civitatum van Judea (de praefectus Iudaeae), ten tijde van keizer Tiberius. Hij was de opvolger van Valerius Gratus. Pilatus was degene die Jezus van Nazareth liet kruisigen. Bronnen over Pilatus Tacitus noemt Pilatus in zijn Annales 15.44: De belangrijkste bronnen die meer vertellen over Pilatus zijn Philo van Alexandrië, Flavius Josephus en de vier evangeliën in het Nieuwe Testament. De beelden in deze werken spreken elkaar soms tegen. Hierbij moet in aanmerking worden genomen dat deze werken werden geschreven in een periode waarin van objectieve geschiedschrijving nog geen sprake was. De beschrijving van Pilatus in deze werken diende veeleer om een bepaalde opvatting of punt te ondersteunen. Philo beschrijft hem als een harde, onbuigzame man. Volgens Josephus kwetste hij de Joden diep door na verplaatsing van het Romeinse garnizoen van Caesarea naar Jeruzalem heimelijk midden in de nacht Romeinse insignia met de beeltenis van de keizer, de princeps, op een openbare plaats in Jeruzalem neer te laten zetten. Voor de Joden was het vereren van beeltenissen van personen een gruwel (een overtreding van de Tien geboden). Zijn voorgangers hadden daar rekening mee gehouden, maar Pilatus negeerde deze gevoeligheid. Deze daad veroorzaakte een volksopstand in Caesarea. Na lang aanhouden van beide kanten zwichtte Pilatus uiteindelijk en verplaatste de beeltenissen van de princeps van Jeruzalem terug naar Caesarea. Ook gebruikte Pilatus volgens Philo en Josephus geld uit de tempelkas om een watervoorziening te laten aanleggen. Tienduizenden Joden, waaronder veel Galileërs, stroomden naar Jeruzalem voor een massaal protest, wat eindigde in een bloedbad. Soldaten als burgers vermomd doodden zonder onderscheid een groot aantal demonstranten. Dit alles zette natuurlijk kwaad bloed. De verhalen in het Nieuwe Testament over het proces tegen Jezus kunnen niet zonder historisch-kritische evaluatie worden gebruikt om een goed beeld te krijgen van de historische persoon Pontius Pilatus. In het Nieuwe Testament wordt Pilatus als een zwakke bestuurder afgeschilderd, die zijn oren liet hangen naar de meute Joden voor zijn paleis. Dit past bij het doel van de evangeliën om problemen voor christenen met de Romeinen te voorkomen door de schuld voor Jezus' kruisiging bij de Joden neer te leggen (inclusief de beruchte passage in Matteüs 27:25). Proces tegen Jezus Waarom de Romeinen Jezus veroordeelden en executeerden kan niet met zekerheid worden vastgesteld. Er zijn echter enkele mogelijkheden die door diverse godsdiensthistorici als waarschijnlijk of mogelijk worden beschouwd: De meeste historici beschouwen het incident in de tempel als belangrijkste aanleiding. Ook volgens de evangeliën begint de behandeling van Jezus' zaak met de aanklacht van zijn dreigement jegens de Joodse tempel, maar waren de getuigenverklaringen niet 'afdoende' (Marcus 14:55-59). Als de hogepriester Kajafas en zijn adviseurs hadden geweten dat Jezus als een 'koning' zou zijn onthaald, hadden ze zich al eerder met zijn zaak beziggehouden. De hogepriester was verantwoordelijk voor de orde in Judea en Jeruzalem in het bijzonder. Aangezien Kajafas langer als hogepriester onder de Romeinen diende dan wie dan ook, kan worden aangenomen dat hij capabel was. De hogepriester wilde Jezus daarom dood om dezelfde reden waarom Herodes Antipas Johannes de Doper dood wilde: hij zou problemen kunnen veroorzaken.Jezus was gevaarlijk, want hij had volgelingen. Hij had enige tijd over 'het koninkrijk' onderwezen. Hij had fysieke actie ondernomen in de tempel. Hij was niet gek en dus potentieel gevaarlijk. Daarom adviseerde Kajafas Pilatus Jezus te executeren. Volgens de evangeliën zette Kajafas zijn oordeel kracht bij door Jezus te beschuldigen van godslastering (Marcus 14:63-64), wat kan duiden op een ultieme poging steun te krijgen voor het doodsvonnis dat hij hoe dan ook wilde vellen (ongeacht of dit een terechte grondslag van de veroordeling was).De Romeinen wilden onrust tijdens Pesach vermijden, beschouwden Jezus als een onruststoker en executeerden hem daarom. De tweede richting zoekt de verklaring voor de executie in de eerste plaats bij het gegeven dat Jezus en zijn aanhangers door Pontius Pilatus, al dan niet terecht, voor opstandelingen tegen het Romeinse gezag in Judea werden aangezien. De formulering 'koning van de Joden' verraadt het perspectief van buitenstaanders. Hieruit volgt, dat de Romeinen Jezus executeerden omdat ze hem beschouwden als iemand die de macht over de Joden wilde grijpen.In dit geval blijft wel de vraag open, waarom alleen Jezus als leider van de vermeende opstand werd vervolgd, aangezien de Romeinen in andere gevallen tot collectieve straffen overgingen. Het precieze verloop van de gerechtelijke procedure tegen Jezus bij de Joodse en Romeinse autoriteiten is onmogelijk te reconstrueren. Uit wat we weten over Pilatus' verdere handelen bij processen en executies, kunnen we met grote waarschijnlijkheid concluderen dat het verslag in de evangeliën over Jezus' ondervraging een poging was problemen met de Romeinen te voorkomen: Philo (tijdgenoot van Pilatus) schreef over Pilatus' executies zonder proces en Pilatus werd uiteindelijk uit zijn ambt gezet vanwege grootschalige en slecht doordachte executies. Naar alle waarschijnlijkheid ontving Pilatus Kajafas' aanklacht, liet Jezus geselen en ondervroeg hem kort. Toen de antwoorden niet bevredigend waren, stuurde hij hem naar het kruis zonder er verder over te hoeven nadenken. Een voorzichtiger Pilatus Op 18 oktober van het jaar 31 werd Pilatus' positie verzwakt door de val van zijn vriend Lucius Aelius Seianus, een gunsteling van Tiberius. Door gekonkel en intriges had deze Seianus veel macht in het Romeinse Rijk verworven. Maar toen een complot werd ontdekt om de macht te grijpen werd hij terechtgesteld. Het is mogelijk dat Pilatus vanaf die tijd heel beducht was voor enige verdenking vanuit Rome dat hij de princeps ontrouw zou zijn. Val van Pilatus In 36 na Chr. kwam Pilatus ten val. De directe aanleiding was een incident op de berg Gerizim, een voor Samaritanen zeer heilige berg, waar een grote groep van hen op aanwijzing van een profeet naar de heilige Ark van het Verbond wilden graven. Deze Ark was vermist sinds de verwoesting van de Tempel van Salomo. Pilatus vertrouwde de samenscholing niet en liet een aantal van de gravers ombrengen. Er ging een klacht met een beschuldiging van moord op onschuldige burgers naar Lucius Vitellius, gouverneur van Syrië. Die gebood Pilatus naar Rome te gaan om tekst en uitleg te geven aan princeps Tiberius en benoemde direct Marcellus als procurator van Judea en Jeruzalem in zijn plaats. Toen Pilatus, die Vitellius niet ongehoorzaam durfde te zijn, op 16 maart 37 in Rome aankwam, was Tiberius al gestorven. Volgens min of meer legendarische bronnen zou Pilatus daarna onder Caligula en Claudius I als keizerlijk ambtenaar gediend hebben in Zuid-Frankrijk waar hij ook overleden zou zijn. Het is niet zeker of Pilatus volgens de legende zelfmoord pleegde of door een natuurlijke oorzaak aan zijn einde kwam. Titel, Pilatusinscriptie en de zegelring Lange tijd is onduidelijk geweest of de eerste Romeinse bestuurders van Judea praefecti of procuratores waren. Sinds de vondst van een inscriptie op een kalksteenblok dat tot in de jaren zeventig van de twintigste eeuw hergebruikt zat ingemetseld in het Romeinse theater van Caesarea (waar de bestuurders hun residentie hadden), staat echter vast dat Pilatus prefect was. Bovendien concludeert men uit de inscriptie gewoonlijk dat alle bestuurders van Judea vóór keizer Claudius deze titel droegen. Tacitus' vermelding van deze bestuurders als procuratoren wordt dan opgevat als een terugprojecteren van later gebruik. De tekst van de inscriptie luidt: TIBERIEUM NTIUS PILATUS ECTUS IUDAEE De complete tekst van de inscriptie luidde vermoedelijk oorspronkelijk: DIS AUGUSTIS TIBERIEUM PONTIUS PILATUS PRAEFECTUS IUDAEAE DEDIT DEDICAVIT Archeologen hebben rond 1968 op de westelijke Jordaanoever een Romeinse ring gevonden. In 2018 werd ontdekt dat de inscriptie in de ring de letters van de naam van Pontius Pilatus weergeven. Volgens de archeologen zou dit slechts het tweede archeologisch bewijsstuk zijn dat hij werkelijk heeft bestaan. De archeologische site waar de ring werd ontdekt, bevindt zich in de onmiddellijke omgeving van het graf van koning Herodes. Volgens andere bronnen echter zou het niet gaan om de originele ring maar om een exemplaar vervaardigd uit minderwaardig materiaal dat eventueel door zijn personeel werd gebruikt om documenten e.a. te verzegelen. Trivia Pontius Pilatus-syndroom "Wat ik geschreven heb, heb ik geschreven" (Quod scripsi, scripsi) zei Pontius Pilatus volgens Johannes 19:22 toen hem werd voorgesteld het opschrift INRI op het kruis te veranderen. Deze uitspraak typeert een probleem van veel schrijvers: ze voelen een soort innerlijke weerstand tegen veranderingen. Ze kunnen niet genoeg afstand nemen van hun eigen tekst. Daardoor komen ze moeilijk op alternatieven voor woordkeus en zinsbouw die de tekst misschien verbeteren. Dit wordt het Pontius Pilatus-syndroom genoemd. Van mis tot toverspreuk In de geloofsbelijdenis van Nicea, het credo, dat nog dagelijks in katholieke missen wordt gebeden, komt de zin voor die over Jezus Christus zegt dat hij "geleden heeft onder Pontius Pilatus, is gekruisigd, gestorven en begraven". In het Latijn luidt die regel: "Crucifixus etiam pro nobis sub Pontio Pilato, passus et sepultus est". Deze woorden werden, gecombineerd met de woorden "Hoc est corpus" ("Dit is het lichaam") in de volksmond verbasterd tot "hocus pocus pilatus pas", woorden die aanvankelijk waarschijnlijk magisch klonken, maar nu meestal te horen zijn bij goochelaars. Pilatus terug in Rome Simon Vestdijk beschreef het (fictieve) leven van Pontius Pilatus na zijn terugkomst in Rome in zijn roman De nadagen van Pilatus (1938). Referenties The Pilate Inscription , Pontius Pilate op www.livius.org , Pontius Pilatus, der fünfte Prokurator von Judäa und Richter Jesu von Nazareth. Stuttgart, 1988. , Pilatus; de biografie van een verzonnen man. Amsterdam / Antwerpen: Contact, 1999. Noten Persoon uit het Nieuwe Testament Gouverneur van Romeins Judea Persoon in de 1e eeuw


source: wikipedia

text: De plantkunde, botanie, fytologie, of botanica is een tak van de biologie. Het heeft een lange geschiedenis en verschillende disciplines. Beschrijving De verschillende disciplines van de plantkunde kunnen wel gegroepeerd worden in idiobotanie en geobotanie. De idiobotanie bestudeert onder andere de morfologie, histologie, anatomie, cytologie, de fysiologie en de systematiek van organismes die kunnen worden aangeduid als planten. De plantengeografie, vegetatiekunde en planten(o)ecologie worden gerekend tot de geobotanie en bestuderen de planten in hun onderlinge relaties en hun relaties met hun milieu. Disciplines Geobotanie is een al wat oudere term voor studie van planten in hun natuurlijke omgeving en in onderlinge relaties. Het omvat: Plantengeografie of floristische geobotanie en de floristiek is het onderzoek naar de wilde flora van gebieden, naar het verspreidingsgebied van taxa zoals families, geslachten en soorten en de verklaring daarvan. Onder de flora van een gebied wordt een overzicht van de taxa van planten verstaan. Paleobotanie of historische geobotanie is de wetenschap die onderzoek doet naar fossiele planten en de plantengroei in het verleden. Palynologie, het onderzoek aan fossiel (en recent) stuifmeel en andere microfossielen valt ook hieronder. Vegetatiekunde, coenologische geobotanie of synoecologie is het onderzoek aan plantengemeenschappen (fytocoenoses); syntaxonomie de wetenschap van het indelen van levensgemeenschappen of biocoenoses. Planten(o)ecologie of oecologische geobotanie is het onderzoek naar de betrekkingen tussen planten en hun omgeving (zoals indicatorwaarden, verspreidingsgebied en milieueisen), naar de oorzaken van de verspreiding van de planten op aarde en naar de kringloop van energie en van stoffen. Idiobotanie is de slechts weinig gebruikte term voor het deel van de plantkunde dat de studie van de planten als individu, dat wil zeggen de planten op zich en het onderzoek betreft aan de eigenschappen van planten onder gecontroleerde omstandigheden (zoals bij laboratoriumonderzoek, op proefvelden). Hieronder vallen: (bio)systematiek (systematische plantkunde met taxonomie, fylogenie, floristiek en verspreidingsgebieden) is de studie van de verscheidenheid en het ontstaan van de soorten en de levenscycli van de planten, verklaart deze variatie en zorgt voor de naamgeving. Plantensystematiek steunt op veel andere disciplines binnen de biologie, zoals plantenmorfologie, plantenanatomie en plantengeografie. Plantenmorfologie is de studie van de kenmerken en de bouw van planten, en probeert de verschillende bouwplannen te onderscheiden en te verklaren. De plantenanatomie en histologie (als onderdeel van de morfologie) bestuderen de inwendige bouw van de verschillende plantenweefsels, zoals de bouw van het blad, de stengel, de wortel, de bloem, de vrucht en het zaad. In de plantenanatomie bestudeert men de bouw en de structuur van de plant en zijn organen. Plantenfysiologie is de studie van de levensverrichtingen van planten: assimilatie, ademhaling, voeding zoals parasitisme, symbiose en saprofitisme, kringloop van stoffen, de werking in een cel. Bijzondere plantkunde omvat onder andere fycologie (de studie van algen zoals roodwieren, groenwieren bruinwieren en diatomeeën), bryologie (de studie van levermossen, (blad-)mossen en hauwmossen), lichenologie (studie van korstmossen), mycologie (studie van de schimmels) en pteridologie (studie van varens, varenachtigen en paardenstaarten). Daarnaast worden nog als onderdelen van de botanie beschouwd: Fytopathologie of plantenziektekunde is de studie van de interactie tussen planten en plantpathogenen. Palynologie (pollenanalyse ) is een onderzoekstechniek, die zich bezighoudt met recent en fossiel pollen, met sporen en andere microfossielen. Omgrenzing van de planten De term "planten" komt niet noodzakelijk overeen met wat (vroeger) werd aangeduid met de naam Plantae. Traditioneel behoorden hiertoe alle fotoautotrofe organismen en de schimmels. De hoofdindeling in cryptogamen en fanerogamen was gebaseerd op de voortplanting door sporen of door zaden. Cryptogamen, ook wel "lagere planten" of "sporenplanten": deze groep is gekenmerkt doordat de voortplanting en de verspreiding plaatsvindt zonder bloemen of zaden. Het zijn onderling weinig verwante groepen. Algen of wieren:Deze groep onderscheidt zich doordat aan het organisme geen verschillende organen zijn te onderscheiden: het bestaat uit een veelcellig bladachtig geheel, dat vele vertakkingen kan hebben. Ook zijn er eencellige algen. De studie die zich bezighoudt met algen heet fycologie of algologie. Onder de bestudeerde groepen zijn groenwieren (Chlorophyta). Ook worden groepen bestudeerd die niet (meer) tot de planten worden gerekend, zoals blauwalgen (Cyanobacteria), kiezelwieren of diatomeeën (Bacillariophyta), bruinwieren (Phaeophyta) en roodwieren (Rhodophyta) Schimmels (Fungi):Traditioneel werden de paddenstoelen en andere schimmels gerekend tot de planten, maar deze organismen worden tegenwoordig niet meer gerekend tot de 'planten'; ze zijn meer verwant aan de dieren. Mycologie is de studie van de schimmels.Een speciaal onderdeel van de schimmels wordt gevormd door de korstmossen (Lichenes). De lichenologie is de studie van de korstmossen. Mossen in brede zin:(blad-)mossen, levermossen, hauwmossen. De tak van wetenschap die zich met deze groepen bezighoudt heet bryologie. Vaatcryptogamen:deze groep plant zich voort en verspreidt zich door sporen. Hiertoe behoren de recente varens en enkele fossiele groepen. De tak van wetenschap die zich met deze groepen bezighoudt heet pteridologie. Fanerogamen of zaadplanten, ook wel "hogere planten": deze groep is gekenmerkt doordat de voortplanting en de verspreiding plaatsvindt door middel van zaden. De coniferen, palmvarens en bloemplanten behoren onder andere tot deze groep. Pteridospermen of zaadvarens (Pteridospermatophyta) kunnen niet goed geplaatst worden, omdat ze een overgang lijken te vormen van de vaatcryptogamen naar de zaadplanten, doordat ze het uiterlijk hebben van varens, maar ook (eenvoudige vormen van) zaden vormen. Gymnospermen of naaktzadigen Angiospermen of bedektzadigen Bijzondere plantkunde Tot de bijzondere plantkunde horen vakgebieden als: algologie of fycologie (algen) bryologie, de studie van mossen, levermossen en hauwmossen lichenologie, de studie van korstmossen en verwante schimmels mycologie, de studie van de schimmels pteridologie, de studie van varens en varenachtigen dendrologie, de studie van bomen, struiken en in het algemeen houtige planten. Geschiedenis Theophrastus van Eresus (ongeveer 371 – 287 v.Chr.), een leerling van Aristoteles, wordt als één der eerste botanici beschouwd en wordt weleens de "Vader van de plantkunde" genoemd. In de causis plantarum en de historia plantarum beschreef hij 480 groepen planten, die hij indeelde op basis van veelal morfologische kenmerken. Enkele plantengeslachten die beschreven werden door Theophrastus zijn Crataegus, Daucus, Asparagus en Narcissus. In de vroege middeleeuwen was er al sprake van kloostertuinen. Monniken en abten gingen zich dan ook toeleggen op de studie van planten. In 795 liet Karel de Grote de Capitulare de villis vel curtis imperii uitvaardigen die een beeld gaf van de toenmalige plantenkennis. Wanneer vanaf het einde van de 15e eeuw wereldreizigers grote delen van de wereld verkenden en de Europese staten volop in expansie waren, was er in Europa een groeiende import van exotische planten. De Vlamingen gaven in de studie van de plantkunde op dat moment de toon aan. Keizer Karel V bracht in 1535 de fluweelbloem (Tagetes patula) mee uit Tunis en in 1537 tulpenbollen uit Cappadocië. In 1597 bereikte ons de mosroos (Rosa ×centifolia 'Muscosa') en komkommerzaad was er vanaf 1598. Bekende onderzoekers van dat moment waren: Rembert Dodoens (1517 of 1518 – 1585), die met zijn Cruydeboek een basishandboek voor de plantkunde maakte. Charles de l'Escluse (1526 – 1609), hoofd van de kruidtuin in Wenen. Matthias de l'Obel (1538 – 1616), die onderzoek deed naar rozen. Daarnaast droegen veel particulieren, die de tuin als hun hobby beschouwden, bij tot nieuwe ontwikkelingen. Zij waren vooral van belang voor de import van nieuwe planten waarmee ze hun collectie konden uitbreiden. Karel van Sint-Omaars (1533 – 1569), die van groot belang was vanwege de talrijke afbeeldingen van planten die hij Jacob van den Coornhuuse liet maken. Peeter van Coudenberghe (1525 – 1594) had als apotheker een wereldvermaarde kruidtuin in Antwerpen. Ogier van Busbeke (1522 – 1592) was werkzaam in Constantinopel maar stuurde veel onbekende planten naar het keizerlijk hof. Geraard van Veltwijck Marie de Brimeu (ca. 1550 – 1605) Christine Bertolf Anselmus Boëtius de Boodt (1550 – 1632), Florum, herbarum ac fructuum selectiorum icones Na de val van Antwerpen in 1585 vluchtte een deel van de intellectuele elite uit de Zuidelijke Nederlanden en kwam er een einde aan de vooraanstaande positie van de Vlamingen. De kennis verschoof naar het noorden waar het bloeiende handelsimperium van de Verenigde Provinciën ook een vruchtbare bodem de ontdekking nieuwe planten uit de kolonies. In het noorden werden tuinen een zaak van handelaars, terwijl in het zuiden de adel en heersers de botanische interesses overnamen. Indeling en morfologie Tegen het midden van de 18e eeuw was de omvang van het botanisch materiaal als gevolg van uitvoerige exploraties enorm opgelopen in de tuinen en herbaria. Dit vroeg om een systematische manier van catalogiseren. Deze classificatie van planten was een taak van de plantensystematici. Er is een algemene trend in de classificatie van planten waarbij, in de loop der tijd, vroeger vaker een "kunstmatige" indeling op basis van gebruikswaarde of algemene habitus en bouw een rol speelde, via pre-darwinistische 'natuurlijke' indelingen die gebruikmaken van gelijkenis op basis van één of meer eigenschappen van de plant, tot post-darwinistische "natuurlijke" indelingen die eigenschappen gebruiken die (hopelijk) gerelateerd zijn aan de fylogenie. Zie ook


text: Het poldermodel is de naam die gegeven wordt aan het Nederlandse consensusmodel waarin werkgevers, vakbonden en overheid met elkaar aan tafel gaan zitten om te onderhandelen over arbeidsvoorwaarden en lonen. Dat overleg vindt vaak plaats in de vakraad van de betreffende sector. Als een cao goedgekeurd wordt door de minister van Sociale Zaken, kan deze de cao ook nog algemeen bindend verklaren, zodat de cao geldt voor alle werknemers en alle werkgevers in een bedrijfstak. In een economische noodsituatie kan de minister de arbeidsvoorwaarden voor een half jaar "bevriezen". In andere sectoren, zoals in de zorg, bij de publieke omroep en in het onderwijs, wordt het model toegepast voor het overleg over beleid en regelgeving tussen verschillende belangenorganisaties, hun koepels en de overheid. Als beginpunt van de term poldermodel wordt vaak het Akkoord van Wassenaar (1982) gezien, waarin de genoemde partijen een loonmatiging afspraken. Onduidelijk is in hoeverre een artikel in Elseviers Weekblad rond 1980 van Harry ter Heide, oud-voorzitter van het NVV, partijen tot het inzicht heeft gebracht dat het beter was te onderhandelen op basis van het streven naar een win-winscenario in plaats van publiekelijk harde standpunten uit te wisselen. Ter Heide beoogde dit op basis van het zogenaamde prisoner's dilemma uit de speltheorie. Als dat juist is, is hij de geestelijke vader van het moderne overlegmodel. Bovenstaande wordt echter tegengesproken door meerdere auteurs en onderzoekers, die betogen dat het akkoord van Wassenaar overgewaardeerd wordt. De meeste auteurs zien veel continuïteit vanaf 1950. Historicus Stijn Kuipers stelt, in een artikel dat sterk leunt op een stuk van Coen Helderman, dat de moderne versie van het sociaaleconomische overlegmodel zich al eerder manifesteerde met de Hoge Raad van Arbeid van 1920. Daaruit zou volgen dat 'het poldermodel' een grotere invloed op de Nederlandse samenleving en economie heeft gehad dan tot nu toe gedacht. Het consensusmodel bestaat echter al langer. Het gaat terug tot de middeleeuwen. Toen moesten boeren, edelen, stedelingen en overige burgers samenwerken om dijken te bouwen en zo droge voeten te houden. Dit was alleen mogelijk door, ongeacht afkomst of stand, samen te werken. Als het ware met terugwerkende kracht wordt ook daarvoor thans de aanduiding poldermodel gehanteerd, alsook het werkwoord polderen voor compromissen sluiten en samenwerken. Volgens Roeland Audenaerde van de Universiteit Leiden heeft ook de Franse reactionair Louis de Bonald (1754-1840) een rol gespeeld. Zijn idee over overleg zou in Nederland zijn geïntroduceerd door Herman Schaepman en Guillaume Groen van Prinsterer. Zie ook Sociaal-Economische Raad (SER) Corporatisme Nemawashi Rijnlands model Literatuur (onder andere) Keune, Maarten (red.), Nog steeds een mirakel? De legitimiteit van het poldermodel in de eenentwintigste eeuw, uitg. AUP, Amsterdam (2016) ISBN 978-90-8964-709-2 , Erasmus en het poldermodel - essay, uitg. Bert Bakker, Amsterdam (2005) ISBN 90-351-2737-4 , Beschouwingen over het poldermodel, uitg. Koninklijke Van Gorcum, Assen (2001) ISBN 90-232-3730-7 , Ruud Lubbers: peetvader van het poldermodel, uitg. Prometheus, Amsterdam (2000) ISBN 90-5333-770-9 , (red.) Harmonie in Holland: het poldermodel van 1500 tot nu, uitg. Bert Bakker, Amsterdam (2007) ISBN 978-90-351-3149-1 Corporatisme in Nederland Politieke terminologie in Nederland


text: Pyrrhus van Epirus, een koning van Epirus Neoptolemus, de zoon van Achilles in de Griekse mythologie Patriarch Pyrrhus, patriarch van Constantinopel pyrrusoverwinning, een schijnsucces


text: Planologie is de wetenschappelijke reflectie op de ruimtelijke planning. Iemand die werkzaam is binnen de planologie wordt een planoloog of planologe genoemd. Planologen werken vaak bij overheden (het Rijk, provincies of gemeenten) of bij adviesbureaus. Ze werken ook samen met architecten. De planoloog bedenkt waar alles staat en de architecten tekenen het. Planologie vormt samen met stedenbouwkunde en landschapsarchitectuur het vakgebied van de ruimtelijke ordening, ofwel de wetenschap die zich bezighoudt met het optimaal benutten van de (openbare) ruimte, zodat alle gewenste en noodzakelijke functies daarin haar plaats krijgen. In de praktijk bestaat er vaak verwarring omtrent deze drie begrippen, en worden dan ook vaak door elkaar gebruikt. De term planoloog is niet beschermd, en in principe mag eenieder zich planoloog noemen. Echter, de zuivere planologie is een wetenschappelijke discipline die theorieën, methodiek en reflectie biedt aan de alledaagse ruimtelijke planning. Definitie Er bestaat veel discussie omtrent de definities van planologie, ruimtelijke planning en ruimtelijke ordening. Planologie is namelijk een wetenschap die de samenleving een spiegel voorhoudt en constant in ontwikkeling is, en dus zelf ook voortdurend verandert van betekenis. Toch hebben Spit en Zoete (2009) in hun boek 'Ruimtelijke Ordening in Nederland: een wetenschappelijke reflectie op het vakgebied' getracht om de termen af te bakenen en aan elkaar te relateren in de volgende definities: De definitie van ruimtelijke ordening luidt: "Ruimtelijke ordening omvat het zoekproces voor de ruimtelijke inrichting van een veranderende samenleving en het maken van keuzes hoe en waar functies tot hun recht komen, vooral met het oog op lange(re) termijn ontwikkeling, inclusief de reflectie daarop." Slechts het laatste zinsdeel van deze definitie slaat op de daadwerkelijke planologie, namelijk de wetenschappelijke reflectie op de ruimtelijke planning. De definitie van ruimtelijke planning luidt derhalve: "De systematische voorbereiding van beleidsvormende en uitvoerende handelingen, die gericht zijn op het bewust interveniëren in de ruimtelijke orde en op het organiseren van deze interventies." De definitie van planologie luidt dan: "Planologie is de wetenschappelijke discipline, waaruit de ruimtelijke planning haar theorieën, methoden en technieken, maar ook - niet onbelangrijk - haar reflectie put." Planologie kijkt naar de inrichting van de ruimte, de ruimtelijke ordening, en hoe deze met beleid kan worden verbeterd. Planologen stellen bijvoorbeeld bestemmingsplannen, structuurvisies of tracébesluiten op. Planologie heeft te maken met sociale geografie, economie, milieukunde, verkeers- en vervoerskunde, planeconomie en zelfs met psychologie en sociologie. Planologie maakt gebruik van onder meer cartografie (zie ook Geografisch informatie systeem), ecologie, hydrologie, bodemkunde, demografie, statistiek en sociologie. Planologen kunnen in dienst zijn van de overheid, bedrijven, gemeenten, provincies, architecten, stedenbouwkundigen, adviesbureaus en belangenorganisaties. Bij het nemen van beslissingen over inrichting van ruimte gaat het - zeker in een klein en dichtbevolkt land als Nederland - vaak om de vraag: Is het wenselijker te kiezen voor economische groei of voor milieubelangen? Leefbaarheid en de noodzaak van economische ontwikkeling zijn vaak strijdig met elkaar. Voorbeelden hiervan zijn de veel bediscussieerde aanleg van de HSL-Zuid, de Betuweroute, de uitbreiding van de luchthaven Schiphol en de aanleg van de door Rotterdam zo gewenste Tweede Maasvlakte. Ook moeten er keuzes gemaakt worden voor wonen, werken, recreatie of verkeer. Allerlei partijen hebben verschillende belangen en worden in het onderzoeks- en beslissingsproces vaak vertegenwoordigd door belangengroepen en lobbyisten. Andere vraagstukken waar planologen zich mee bezig kunnen houden zijn groenbehoud, de verdeling of herverdeling van landbouwgronden, milieubeheer, stadsontwerp, de noodzaak en inrichting van bedrijfsterreinen, monumentenzorg en acquisitie. Subdisciplines zijn de technische planologie, vervoersplanologie en de groene planologie. Geschiedenis De term planologie werd in 1929 geïntroduceerd door J.M. de Casseres in een artikel in De Gids. De rol van de planoloog is in de loop van de tijd aanzienlijk veranderd. Tot de jaren 60 hield hij zich voornamelijk bezig met het intekenen (net als de stedenbouwkundige) van plannen. Vanaf de jaren 60 is de rol echter steeds meer verschoven naar het participeren in het planningsproces en het opstellen van plannen voor het ruimtelijke beleid op verschillende schaalniveaus. Het topjaar voor de planoloog was 1966 toen met de komst van de tweede Nota op Ruimtelijke Ordening een globaal plan werd opgesteld voor Nederland dat uitging van scenario's van een Nederland dat in het jaar 2000 ongeveer 20 miljoen inwoners zou tellen. Later (in de derde Nota) toen bleek dat dit scenario geen werkelijkheid ging worden, nam de invloed van de planologie licht af. Planologie als wetenschappelijke discipline Planologie wordt in Nederland op een aantal universiteiten gedoceerd. De Universiteit Utrecht, de Universiteit van Amsterdam, de Rijksuniversiteit Groningen, Wageningen Universiteit en de Radboud Universiteit Nijmegen geven het vak. Daarbij moet vermeld worden dat in Utrecht, Groningen, Amsterdam en Nijmegen de discipline in de volledige bachelorfase onderdeel is van de studie Sociale Geografie en Planologie. Aan de Groninger faculteit wordt ook de opleiding Technische Planologie gedoceerd, met meer aandacht voor weg- en waterbouwkunde en bouwtechniek. Ook op een aantal hbo-scholen, waaronder Saxion te Deventer, Breda University of Applied Sciences en de HRO te Rotterdam, doceert men planologie. Theorie van de ruimtelijke planning Er bestaan acht procedurele theorieën voor ruimtelijke planning die de theoretische basis vormen voor hedendaagse planningprocedures, namelijk: Rationele planning oftewel blauwdrukplanning, gerelateerd aan de rationelekeuzetheorie De incrementele benadering Transactieve planning Communicatieve planning Advocacy planning Equity planning Radicale planning De humanistische of fenomenologische benadering Externe links Beroepsvereniging van Nederlandse Stedebouwkundigen en Planologen Toegepaste wetenschap


text: Pallas Athena (ook Athena of Athene) (Attisch: , Pallás Athêna, , Athénē) is een van de voornaamste godinnen uit het Griekse pantheon. Ze had diverse functies: ze was godin van de beheerste oorlogvoering en vrede. Ze was ook godin van de wijsheid (filosofie), beschaving, de politieke gemeenschap van de stad en beschermster van verschillende Griekse steden, in het bijzonder Athene. Ook was ze beschermgodin van handwerklieden (ambachtelijke arbeid, zoals de weefkunst) en kunstenaars. In de mythologie staat ze bekend als Athena Parthenos (de Maagd) en het Parthenon was aan haar gewijd. Naam, etymologie en oorsprong Athena's naam is mogelijk van Lydische origine. Het is mogelijk een samengesteld woord, deels afgeleid van het Tyrreense "ati", dat "moeder" betekent, en de naam van de Hurritische godin "Hannahanna", die vaak werd ingekort tot "Ana". In het Myceens verschijnt ze mogelijk in een enkele inscriptie op de Lineair B-tabletten: A-ta-na-po-ti-nin-ja /Athana potniya/ komt voor in een tekst uit de Laat-Minoïsch II-"Kamer van de strijdwagentabletten" te Knossos, dat het allervroegste Lineair B-archief is. Hoewel dit vaak wordt vertaald als "Meesteres Athena", betekent het letterlijke "potnia van At(h)ana", dat mogelijk "dame van At(h)ana" betekent; maar het is onduidelijk of er een verband is met de stad Athene. We vinden eveneens A-ta-no-dju-wa-ja /Athana diwya/, waarvan het laatste deel de Lineair B-spelling is van wat we kennen uit het Oud-Grieks als Diwia (Myceens di-u-ja of di-wi-ja), de zogenaamde "goddelijke" Athena, die ook een weefster en godin van de ambachten was (zie dyeus). In zijn dialoog Cratylus, geeft Plato de etymologie van Athena's naam gebaseerd op de visie van de oude Atheners, van A-theo-noa () of E-theo-noa () wat "de geest van God" betekent (Cratylus 407b). Plato, alsook Herodotus, merkten op dat de Egyptische inwoners van Saïs in Egypte een godin vereerden wier Egyptische naam Neith was; ze identificeerden haar met Athena. (Timaeus 21e), (Historiën II 170-175.). Neith (letterlijk 'weefster', betekenis 'ik ben vanuit mezelf gekomen') was een oorlogs- en beschermgodin en moeder van de krokodillengod Sobek. Neith werd ook Anatha en Ath-enna genoemd. Neith was de geest achter de sluier, die geen sterveling rechtstreeks kon zien. De godin was nauw verbonden aan Attica en Athene en genoot daar de meeste verering, maar dit sloot niet uit, dat haar eredienst over geheel Griekenland was verspreid. Bijna ieder landschap kende haar in zijn legenden een voorname rol toe, Argos in die van Perseus en Diomedes, Korinthe in die van Bellerophon. Vooral ook het landschap Boeotië onderscheidde zich door de grote verering, die daar aan de godin ten deel viel (er bevond zich daar ook een stad, genaamd Athene). Aan het Kopaïs-meer, met name in de stad Alalkomenai stond haar eredienst van de alleroudste tijden af in hoog aanzien. Ook op de kusten van Klein-Azië, in het Trojaanse land en in Lydië werden vele van haar beroemdste tempels aangetroffen. Kortom overal, waar Grieken zich hadden neergezet, hetzij in Azië of in Libië, in Italië of op Sicilië werd Athena vereerd als een waardige, krijgshaftige en weldoende godin. Pallas Athena Wat haar naam betreft, zo schijnt men een onderscheid te moeten maken tussen Athena en Pallas Athena, zoals zij zeer dikwijls bij de dichters Hesiodos en Homeros wordt genoemd. De naam Pallas schijnt oorspronkelijk als een praedicatief adjectief vóór Athena gevoegd te zijn en haar aangeduid te hebben als de lanszwaaiende godin, een symbolische voorstelling van haar macht over de bliksem. Haar epiklese Pallas ( / Pallás) komt waarschijnlijk van het Griekse werkwoord pallein ( / Pallein; "de lans zwaaien") en betekent dus zoiets als "zij die de lans zwaait". Ook kan de benaming samenhangen met Pallas, een vriendin van Athena of de reus Pallas, die tijdens de Gigantomachie door Athena werd verslagen. Ontstaansmythen Ook de mythen, die betrekking hebben op de oorsprong van Athena duiden haar aan als een godin, die een geweldige macht bezit over alle verschijnselen van de hemel, maar tevens als een liefelijke godin, die alom zegen verspreidt door de akkers vruchtbaar te maken, het geslacht van de mensen te vermeerderen en op te voeden, en dat alles zonder iets prijs te geven van haar geheel enige reinheid. Athena Tritogeneia Omtrent de afkomst van de godin waren verschillende mythen in omloop. Een oude bijnaam van Athena was Tritogeneia. Deze naam duidt haar aan als een godin, ontstaan uit het water, en dit is vrij natuurlijk, daar volgens Homeros alle dingen en alle goden hun oorsprong aan het water hebben te danken. De watermassa, die Triton genoemd werd, en in de ene mythe als een meer werd voorgesteld, en in de andere als een rivier. Nu eens dacht men zich de plaats daarvan in Boeotië, dan weer in Thessalië, ja zelfs werd door de meesten naar Afrika, naar Libië de plaats verlegd, waar Athena uit de baren zou zijn opgerezen. Deze voorstelling had hierin haar grondslag, dat uit en door het uit de diepte opbruisende water de lucht, de hemel en al de schitterende verschijnselen, die zich aan de hemel voordoen, ontstaan zijn, en zij had ten gevolge dat Athena het meest of althans zeer dikwijls vereerd werd aan de boorden van meren, of aan de oevers van rivieren. Vooral was dit het geval in Boeotië, bijvoorbeeld in de reeds genoemde stad Alalkomenai. Ook in het door bergen geheel van het overige Griekenland afgesloten Arcadië en in Lydië was deze Athena Tritogeneia, de uit de wateren ontsprotene, een godin, die in het hoogste aanzien stond. Athena Obrimopatrê Een geheel andere mythe omtrent haar geboorte heeft deze eerste geheel op de achtergrond geschoven. Reeds de Ilias van Homeros kent Athena als de liefste dochter van Zeus. Zij is diegene van zijn kinderen, die zijn grootste vertrouwen geniet; alle moeilijkheden, die Zeus te overwinnen heeft, worden door haar daden overwonnen. Zeus spreekt tot haar als tot zichzelf. Zij beiden zijn een. Ze heet daarom Obrimopatrê, "de dochter van een sterke vader." Die innige verhouding tussen Athena en Zeus wordt symbolisch uitgedrukt door het meest bekende verhaal, dat omtrent haar geboorte onder de Grieken in omloop was, dat ze namelijk uit haar vader zou zijn geboren. Zeus had, zo luidt deze sage, zijn eerste gemalin, de godin en Titaanse Metis (dit is "de schranderheid"), de dochter van Okeanos en Tethys, verslonden, omdat hij vreesde, dat zij hem, na een dochter, een zoon zou baren, die hem de wereldheerschappij, die hij zich met zoveel moeite had verworven, weer zou ontrukken. Ten gevolge van die daad bracht hij na enige tijd Athena of Pallas Athena ter wereld, die volwassen en gewapend uit zijn hoofd tevoorschijn trad. Toen het ogenblik was gekomen, waarop zij het levenslicht zou aanschouwen, moest Hephaistos het hoofd van Zeus opensplijten, om hem te verlossen van een ondraaglijke hoofdpijn, en nu sprong zij daaruit met opgeheven lans onder het aanheffen van een krijgslied tevoorschijn. Een geweldige omwenteling in de natuur, een hevige aardbeving en een even heftig opbruisen van de zee gingen met de geboorte van Pallas Athena, die ook de geweldige godin van de oorlog zou zijn, gepaard. Ze werd als krijgsgodin al in de Minoïsche tijd (3e millennium v.Chr. - 1200 v.Chr.) vereerd. Aangezien Athena in volle wapenrusting uit het hoofd van Zeus tevoorschijn trad, is zij dus van nature voorbestemd om godin van de oorlog te zijn; maar zij is niet gelijk aan de woeste Ares. Zij beschermt de staat, die in oorlog is verwikkeld, wanneer die oorlog moet dienen tot rechtmatige afwering van de aanval van vreemden, of ook, wanneer hij ter wille van hogere belangen is ondernomen en een bekwame en verstandige leiding van de krijg de staat voordeel kan aanbrengen. Athena staat, in tegenstelling tot Ares, 'voor de met beheersing, verstand en strategisch inzicht gevoerde strijd.'<ref>E.M.Moormann & W.Uitterhoeve (1987), De klassieke mythologie in de kunst, van Achilles tot Zeus, SUN, Nijmegen, 1996, p.145</ref> Legt zij haar wapenen af, dan is er vrede op aarde. Dat duidt de mythe aan door te verhalen, dat, zodra zij, uit het hoofd van haar vaders getreden, de opgeheven lans naar de aarde had gebogen, de lucht opklaarde. Op het eiland Rodos wist men te spreken van een gouden regen, die Zeus bij haar geboorte over het eiland had uitgestort, hetgeen natuurlijk een zinnebeeldige uitdrukking is voor het neerdalen van het zuivere licht van de aether op de aarde. Athena glaukios Athena glaukios is een bijnaam die door de dichters vaak aan Athena gegeven werd. Glaukopis, dit is "de godin met schitterende ogen" en de uil, die deze eigenschap met haar deelt, en steeds als haar trouwe begeleider wordt voorgesteld, hebben ook betrekking op de lichtgevende godin van de reine, heldere aether. Athena Promachos Letten we nu op de betekenis van Athena als ethische godin, gaan we haar betrekkingen na tot het leven en werken van de mensen, dan hebben we haar vooreerst te beschouwen als een godin van de oorlog. Het zijn voornamelijk de oudere hymnen en sagen, die deze trek van haar wezen op de voorgrond stellen. Met een enorm standbeeld werd zij als Athena Promachos, d. i. als de godin, die ook in de strijd de stad zou beschermen en verdedigen, op de Akropolis van Athene vereerd. In Boeotië, in Macedonië was het vooral de godin van de oorlog, aan wie men hulde bracht. Dikwijls wordt zij dan ook naast Ares genoemd. De grootste helden van de oudheid staan onder haar voortdurende bescherming. Perseus en Bellerophon, de Aetolische Tydeus, de uit de stam van de Minyers gesproten Iason en de nationale heros van gans Griekenland, Herakles, allen mochten ze zich in haar steun en haar bescherming verheugen. In de Trojaanse Oorlog stond zij Achilleus, Diomedes en Odysseus trouw ter zijde. Met de helden beklimt zij soms de strijdwagen, met haar lans velt zij alles, wat haar in de weg treedt, zelfs doet zij die goden wijken, die voor haar in kracht moeten onderdoen. Haar moed blijft haar altijd bij, maar niet minder haar tegenwoordigheid van geest; zelfs in het uiterste gevaar blijft zij kalm en onverschrokken. Hoewel de godin even fanatiek aan de strijd deelneemt als Ares, houdt Athena zich meer bezig met strategieën, in plaats van enkel grof bloedvergieten. En is de strijd geëindigd en het gevaar geweken, dan verkwikt en sterkt en beloont zij de helden, die zij liefheeft en die zich haar waardig hebben gedragen. Godin van de kunst Grote eer genoot Athena ook als een godin van de werken en de kunsten van de vrede, waardoor zij hen, die haar huldigden en vooral haar lievelingsland gelukkig maakte. Dit deed ze vooreerst door de zorg voor het lichamelijk welzijn van de inwoners. Vooral in de sage van Erichthonios wordt gedoeld op de dubbele zegen, die zij aan Attica schonk door het gedijen van de vruchten en het heerlijk opgroeien van de ephebie. Zij is dus de beschermster van de epheben. Ja meer dan dat. Een bezoek door haar priesteres gebracht werd gerekend de echt te bevorderen. Jonggeboren kinderen hing men slangen om, uit goud vervaardigd, ter gedachtenis aan de wonderbare geschiedenis van Erichthonios. Zij had deze van Gaia (de Aarde), zijn moeder, tot zich genomen om hem te verzorgen en te verplegen. Zo blijft zij ook voor de kinderen zorg dragen. Op Delos wist men te verhalen, hoe zij Leto had bijgestaan, toen deze Apollo en Artemis ter wereld bracht. Athena was ook godin van de ambachtelijke arbeid, zoals de weefkunst. De mythe van Arachne staat hiermee in verband. Athena Hygieia Maar als godin van de heldere hemel en van de zuivere, gezonde lucht werd zij ook vereerd als Athena Hygieia, de gezondheid aanbrengende godin. Ziekten werden door haar afgeweerd. Zij zorgde voor de instandhouding en vermeerdering van het menselijk geslacht. Ten tijde van Perikles zou haar een standbeeld zijn gewijd voor het herstel van een beeldhouwer die bij de werken aan het Parthenon van een stelling was afgevallen. Athena Polias En terwijl aldus het huisgezin, de familie, onder haar hoede stond, werd zij natuurlijk daardoor ook de godin, die de grotere vereniging van de mensen, de staat, die het huisgezin tot grondslag heeft, beschermt en bewaakt. Polias heette ze in die hoedanigheid, niet alleen in Athene, waar de Oude Athenatempel aan haar was gewijd, maar ook op verscheidene andere plaatsen van Griekenland. Bij haar zwoeren de leden van de Boulè in Athene op het altaar aan haar gewijd, ook wel het Grote Athena-altaar genoemd, hun eed. De oudste verwijzing naar het altaar betreft het jaar 632 v.Chr. Het Parthenon was haar belangrijkste heiligdom, van parthenos (maagd). Als een goede geest was zij in de ekklèsia tegenwoordig. De aloude rechtbank van de Areopaag was door haar toedoen gesticht en door die stichting had zij de Erinyen, die vroeger godinnen van de wraak waren geweest, weten te verzoenen en hen gemaakt tot Eumeniden, tot welgezinde godheden, die zegen en voorspoed over het land wilden verspreiden. De Areiopagos sprak Orestes vrij van de moord op zijn moeder Klytaimnestra. Ook daar, waar Griekse stammen zich door een verbond nauwer aaneensloten was het Athena, die aan het hoofd van zulk een verbond stond en het overal met raad en daad steunde en beschermde. Verder schreef men aan Athena de invoering van sommige bepaalde takken van cultuur en van sommige kunsten toe. Hier moet in de eerste plaats gewag worden gemaakt van de teelt van de olijfboom. Aan de verbouwing daarvan knoopt zich de sage vast van de strijd, die Athena met Poseidon om het bezit van Attica heeft te voeren gehad. Toen zij over dat bezit in twist geraakten, bepaalde Zeus, dat het landschap aan degene van hen zou worden toegewezen, die het met het nuttigste geschenk zou begiftigen. Poseidon schiep daarop òf het (wilde) paard, òf door met zijn drietand tegen de aarde te slaan een bron van zout (of brak) water, Athena daarentegen de olijfboom. De goden wezen de prijs aan Athena toe en sinds die tijd was de olijfboom haar boven alle andere bomen geheiligd. De boom, die zij had doen ontstaan, stond in de onmiddellijke nabijheid van het Erechtheion en had een levenskracht, die niet kon worden vernietigd. Toen de Perzen na de inneming van de stad onder Xerxes de tempel en ook de boom verbrandden, ontsproten terstond weer nieuwe loten uit de bodem. Ook op andere plaatsen in Attica trof men bepaalde aan de godin gewijde olijfbomen aan, zo stonden er bijvoorbeeld in de Akademeia, een op korte afstand van Athena gelegen tuin, twaalf olijfbomen, die òf ook rechtstreeks aan Athena haar bestaan te danken hadden, òf voor loten van de olijfboom op de Akropolis werden gehouden. Ook buiten Attica was overal deze boom aan Athena geheiligd. Athena Erganê Wegens de verschillende kunsten, wier invoering aan haar werd toegeschreven, gaf men haar de bijnaam van Erganê, d.i. "in alle kunsten" - men had hier voornamelijk het weven en spinnen op het oog - "wel ervaren." Bij Homeros wordt menigmaal van de kunstige werken van Athena gewag gemaakt, van sierlijke kleren, die zij òf voor zichzelf, òf voor de helden, die zij beschermde, had vervaardigd. In Klein-Azië ontstond daaruit de sage van haar wedstrijd met Arachne, die zich met de godin in kunstvaardigheid had willen meten en tot straf daarvoor in een spin was veranderd. Van hier ook, dat het grootste geschenk, hetwelk haar jaarlijks door de Atheners werd gebracht, in een prachtig bewerkt kleed (peplos) bestond. Ook de Trojaanse vrouwen - de dienst van de Trojaanse Athena had trouwens zeer veel overeenkomst met de Griekse - brachten om de godin te verzoenen haar het schoonste van hun kleren ten offer. Doch niet alleen spinnen en weven leerde zij aan de mensen, zij schonk hun ook de hark en de ploeg en leerde hen de stier te gebruiken bij de akkerbouw; alle kunstige arbeid, vooral die, die besteed werd aan het vervaardigen van vrouwelijke sieraden vond hun oorsprong in Athena; ja ook de timmerman, de goudsmid, de wagenmaker, de pottenbakker en de scheepstimmerman konden haar hulp niet ontberen. De Romeinse dichter Ovidius voegde hier nog de volder, de schilder, de schoenmaker bij, om aan te duiden dat alle kunstenaars en alle handwerkslieden van haar hulp en steun moesten ontvangen. Voorts werden haar uitvindingen toegeschreven op het gebied van de muziek en de dans. Zij had het eerst de fluit bespeeld en Lydië en Boeotië wedijverden om de eer van het eerst de tonen daarvan te hebben gehoord. Een legende, die wellicht aan die wedijver haar ontstaan te danken had, verhaalde dat Athena het fluitspel had laten varen, toen ze in het water van een beek had gezien, dat het opblazen van haar wangen haar gelaat mismaakte. De door haar weggeworpen fluit werd gevonden en meegenomen door de Sileen Marsyas. Toen hij haar begon te bespelen, werd hij echter door Athena bestraft. Ook de krijgstrompet was door haar uitgevonden. Eveneens een krijgsdans, de pyrrhiche, dien zijzelf het eerst had gedanst ter viering van de overwinning op de Giganten behaald en die daarom ter hare ere bij de Panathenaeën elk jaar opnieuw werd opgevoerd. Godin van de wijsheid Tot slot is zij, de godin van de reine, heldere aether, ook de godin van de helderheid van geest, van het bedaard en kalm overleg. Daarom is zij juist de beschermgodin van de bedachtzame en vindingrijke Odysseus, daarom komt zij in de strijd tussen Achilles en Agamemnon de eerste tot kalmte en bedaardheid vermanen, daarom is zij de godin geworden van de wijsgeren en van alle beoefenaars van de wetenschap. Die trek in haar wezen trad vooral in Athene op de voorgrond. Dit laat zich verklaren door de grote zuiverheid en helderheid van de lucht van Attica, die ook op de vermogens van de geest gunstig terugwerkte. Het was deze eigenschap ook, die Athena door de innigste banden aan haar vader Zeus verbond. Zij is als het ware de personificatie van de schranderheid van Zeus. Dit belet evenwel niet, dat zij soms aan listige plannen, die tegen haar vader worden gesmeed, deelneemt. Relatie met andere goden en stervelingen Hephaistos Een van de oudste sagen die de Atheners omtrent hun godin wisten te verhalen, betrof de liefde die Hephaistos voor haar had opgevat. Ofschoon de godin de aanzoeken van de god afwees, ontstond toch uit de vurige begeerte van de god om haar te bezitten een wezen, half slang en half mens, Erechtheus of Erichthonios genaamd. De kiem, die eenmaal aan dit wezen het aanzijn zou schenken, was, zo luidde het verhaal, door Athena in een vlok wol gehuld en op de aarde neergeworpen. Het is duidelijk dat we hier met een zinnebeeldige voorstelling van een zeer gewoon natuurverschijnsel te doen hebben. Uit de hete bodem van de aarde, hier zinnebeeldig door Hephaistos voorgesteld, stijgen onreine dampen tot de reine aether op. Deze wordt daardoor niet bezoedeld, maar zij blijven, in een wollige wolk gehuld, daarbeneden hangen tot ze als bevruchtende regen weer op aarde neerdalen. Ares Tussen haar en Ares, de god van de woeste strijd, is een groot onderscheid. Athena is het niet te doen om te strijden: zij stormt niet als een zinneloze los op het wildste strijdgewoel af, maar kalmte, overleg, vastberadenheid schenken haar de overwinning, wanneer zij ten oorlog trekt ter verdediging van heilige rechten of ter bereiking van een nobel doel. Zij is in dit opzicht de tegenpool van Aphrodite. Athena is de krachtige, sterke godin, terwijl Aphrodite de krachteloze godin is, die de kunst van de oorlog niet verstaat. Deze Athena brengt steeds de overwinning met zich mee. Zij is daarom bijna identiek met Nike, de godin van de overwinning. Athena heeft ooit een oorlog van Ares gewonnen, waardoor hun relatie was beslecht. Poseidon Ook naast Poseidon wordt zij vereerd, omdat zij evenals deze ene godheid is, die behagen schept in hen, die zich aan de zeevaart wijden en in hen, die de onstuimige kracht van het paard weten te temmen en aan zich dienstbaar te maken. Als Hippia, de godin van de paarden en ruiters werd zij op een heuvel van het in de onmiddellijke nabijheid van Athene gelegen plek Kolonos vereerd; op de zuidpunt van Attica, het voorgebergte Kaap Soenion, bracht men haar hulde als de beschermgodin van hen, die de zee bevaren. In Athene had zij aan Erichthonios geleerd de paarden voor de wagen te spannen; te Korinthe verhaalde men, hoe zij het was geweest, die aan Bellerophon had getoond, hoe hij het gevleugelde paard Pegasus moest temmen. Op verschillende plaatsen roemde men haar en Poseidon als de godheden, die de paardenfokkerij onder hun hoede nemen en de mens leren zich het paard dienstbaar te maken. Als beschermster van de zeevarenden deed zij zich kennen, toen zij voor Danaos het schip met vijftig roeiriemen bouwde, waarmee hij uit Egypte naar Griekenland vluchtte. Eveneens, toen zij de Argo bouwde of hielp bouwen, het schip waarmee Jason en de zijne uittrokken om het Gulden vlies uit Colchis te halen. Ook het paard van Troje, dat door of op raad van Athena werd gebouwd en het middel werd, waardoor de Grieken eindelijk de stad binnendrongen, heeft betrekking op deze zijde van het wezen van de godin. Natuurlijk stonden al deze voorstellingen onmiddellijk in verband met de wolken, die zich aan de aether vertonen en die zo dikwijls met snelle paarden of vlugge schepen worden vergeleken. Nadat Athena Poseidon en Medusa had betrapt in haar tempel, zou ze deze laatste haar in een gorgoon hebben veranderd en dat beslechte de relatie met Poseidon nog meer. Aphrodite Omdat Aphrodite zoals hieronder de gouden appel kreeg en niet Athena is hun relatie slecht. Ook vindt Aphrodite het niet fijn, dat Athena maagdelijk is. Toen Athena Aphrodite een keer achter een weefgetouw aantrof werd ze woedend omdat ze vond dat weven een te mooi ambacht was en dat het werd bevuild als Aphrodite het deed. Men zegt dat Aphrodite daarna nooit meer iets heeft gedaan wat ook maar een beetje op werken lijkt. Trojaanse Oorlog Athena koos in de Trojaanse Oorlog partij tegen de Trojanen, omdat zij het Paris niet kon vergeven, dat hij de gouden appel, die voor mooiste van de godinnen was bestemd, niet aan haar had toegewezen. Niet alleen Paris, maar ook al zijn landgenoten, hadden dientengevolge voortdurend van haar haat en haar vervolgingen te lijden. In deze oorlog, die door sterfelijken werd uitgevochten, maar uitgelokt was door twist onder de goden, richtte Athena zich zelfs tegen een aantal medegoden, die in de strijd partij kozen voor de Trojanen. Toch werd Athena ook in Troje vereerd. De Trojanen beschikten over het houten Palladion en zolang ze dat beeld van Athena in hun bezit hadden, blijft Troje onoverwinnelijk. Odysseus en Diomedes wisten het beeld echter buit te maken. Kassandra zocht in de nasleep van de oorlog beschutting bij een ander beeld van Athena, dat door Ajax werd omvergeworpen. Deze schanddaad bezorgde een belangrijk deel van het Griekse expeditieleger een rampzalige terugtocht. Poseidon bemoeilijkte Odysseus' terugtocht, terwijl de 'schrandere' held tijdens zijn terugreis naar Ithaka steun van Athena bleef genieten. Kinderen van Athena Athena is maagdelijk, maar kan ook kinderen hebben met stervelingen (mensen). Zij gaf die kinderen vaak als gift aan haar nieuwe liefde. Athena kon haar kinderen uit haar hoofd geboren laten worden, waardoor ze maagdelijk blijft. Alle kinderen van Athena worden door spinnen gehaat, omdat Athena de toen sterfelijke weefster Arachne in een spin heeft veranderd. Toen Athena belaagd werd door Hephaistos, weerde ze hem met succes af, maar zijn zaad viel op haar dijbeen. Ze veegde het zaad af en het viel op de grond. Uit de bevruchte aarde werd Erichthonius geboren. Athena nam hem als zoon aan en vertrouwde hem toe, in een mand van Attisch vlechtwerk, aan de drie dochters van Cecrops: Herse, Pandrosos en Aglauros. Ze mochten niet in het mandje kijken, maar Aglauros maakte de knopen los en binnenin het mandje zagen ze een baby met een slangemonster naast zich. Aglauros werd later door Athena tot jaloezie gedreven en door Hermes in steen veranderd. Niet-Griekse invloeden op het beeld van Athena In hoeverre de dienst van de Egyptische godin Neith of Fenicische mythologie op de oorspronkelijke vorming en ontwikkeling van de voorstellingen van de Grieken omtrent Pallas Athena invloed hebben uitgeoefend, valt moeilijk te bepalen. Zeker is het, dat de figuur van Athena, zoals zij ons in de gedichten van Homeros wordt afgeschilderd, een echt, eigenaardig Grieks karakter bezit en dat daarin geen sporen van vreemde invloed zijn te herkennen. De Athena-verering stamt uit oeroude tijden; de naam is ongrieks en laat zich niet bevredigend verklaren, evenmin als enkele oude eretitels die de godin in Homerus' epen draagt. Haar karakter is tweeslachtig: zij was enerzijds de krijgshaftige jonkvrouw, godin van de oorlog, die de dappere, geordende strijd ter verdediging van vaderland en recht steunde, voorop in het gevecht ging en de zege schonk; legendarische helden zoals Achilles, Diomedes en Odysseus stonden onder haar hoede. Anderzijds was Athena de godin van welvaart en vrede, de schenkster van alles wat de beschaafde maatschappij kenmerkt. Zij handhaafde recht en wet, was beschermster van de volksvergadering en leerde de mens het hanteren van de ploeg en het vuur en hoe de paarden voor de wagen te spannen; naast kunst en wetenschap was het vrouwelijk handwerk haar bijzonder dierbaar. Attributen en symbolen Dezelfde zinnebeeldige voorstelling, die ten grondslag ligt aan deze verhalen omtrent de geboorte van Athena, treft men ook aan in haar voornaamste attributen en symbolen, de Aegis en het Gorgoneion; de Aegis , het schild, of het pantser, of de mantel, die Zeus en Athena gezamenlijk bezitten, het Gorgoneion, het in het midden daarvan geplaatste hoofd van de Gorgo Medusa, beide voorstellingen van de dichte wolk, die de donder en de bliksem in zich bevat, en dus tevens van de duisternis, waaruit het licht wordt geboren. Hoewel het hoofd van Gorgo zijn plaats verkreeg op de Aigis, die aan Zeus toebehoorde, was het toch door Perseus aan Athena geschonken en het was dan ook een van de attributen, zonder welke de godin nooit werd gedacht of voorgesteld. Vooral geldt dit voor de voorstelling van de godin te Athene, en in de eerste plaats op de Akropolis van Athene, de burcht der stad, die allang geheel aan de dienst van deze godin werd gewijd. Aan de zuidelijke muur van de Akropolis zag men een groot, verguld Medusahoofd op een Aigis, dat diende om de verschrikking aan te duiden, waarmee Athena als Promachos, als schutsgodin van haar lievelingsstad de vijanden van haar muren zou verdrijven. Ook de uil, slang en haan waren haar geheiligd. De olijfboom was aan haar gewijd. Athena wordt uitgebeeld in volle wapenrusting, met aegis (huid van een geit met daaraan slangen), helm, schild, zwaard en/of speer. Het hoofd van Medusa wordt op aegis, borstkuras of schild gedragen. Feesten Het nauw verband, waarin zij tot die aether staat, blijkt ook uit de symbolische plechtigheden bij verschillende van haar feesten. Nergens werden die feesten (Panathenaia) in groteren getale en met meer luister gevierd dan in Attica, met name te Athene. Op de Akropolis had zij twee tempels, genaamd het Erechtheion, en het Parthenon. Van beide zijn nog aanzienlijke overblijfselen tot op onze tijd bewaard gebleven. In het Erechtheion bewaarde men het oudste houten beeld van Athena, dat heette uit de hemel te zijn gevallen, en de gedenktekenen van haar strijd met Poseidon om het bezit van het landschap Attica. Het Parthenon was, zoals zijn naam aanduidde, de tempel van de "maagdelijke godin." Daar was haar beroemdste beeld, door Pheidias (ca. 431 v.Chr.) vervaardigd, naast andere beeldhouwwerken, de staatsgelden en de staatsarchieven. Het spreekt van zelf, dat Athena als godin van de natuur een grote invloed uitoefende op de landbouw, op het gedijen van het zaad, en daarom in de loop van het jaar op verschillende wijzen werd aangeroepen en met verschillende feesten geëerd. In de zaaitijd werd wel voornamelijk Demeter gehuldigd, maar van de drie heilige ploegen, waarmee het teken werd gegeven, dat de zaaitijd was aangebroken, waren er twee aan Athena gewijd (respectievelijk Skiras en Polias). Ook bij het ontkiemen van de vruchten wendde men zich tot Athena om verdere zegen. Voorts werd door een hele reeks van plechtigheden en gebruiken, meestal van sombere aard, door reinigingen en verzoeningen de hulp van de godheden van de aether afgesmeekt tegen de verzengende hitte van de zonnestralen in de zomertijd. Hiertoe behoorden de Plynteriën en Kallynteriën, die in de maand Thargelion (mei) werden gevierd. Dan werd de peplos, het mooi bewerkte kleed, van het oude beeld van de godin afgenomen en het beeld zelf gewassen, een plechtigheid waarmee niet alleen op reiniging werd gedoeld, maar ook op de in die tijd voor de zaadvelden zo nodige vochtigheid. In juli vierde men de Skirophoriën. Dan werd het beeld van Athena met gips, met kalkaarde bestreken. Dan werd een grote optocht gehouden, waarbij de priesters en priesteressen grote zonneschermen droegen, om de gloeiende zonnehitte te keren. Ook op dit feest zocht men dus bij Athena bescherming tegen de kwade gevolgen van de verschroeiende stralen van de zon. Eveneens stond het feest van de Ersephoriën of Arrephoriën (waarvoor het Arrephorion was gebouwd) met Athena als godin van de natuur in verband, en dit kan ook worden gezegd van het grootste feest dat ter ere van de godin in Athene werd gevierd ten tijde van de oogst, van de Panathenaeën. Bij dit feest, dat in pracht door geen van de andere ook maar in de verste verte werd geëvenaard, trad langzamerhand de ethische betekenis van Athena op de voorgrond. Toch bleven ook daarbij de gaven die zij als godin van de natuur had geschonken in gedachtenis, vooral het geschenk van de olijfboom. Oude mannen en vrouwen droegen bij de plechtige optocht, die ter gelegenheid van de Panathenaeën werd gehouden, olijftakken in de handen en degenen die in de wedstrijd op dit feest hadden gezegevierd, werden met olijftakken van de heilige boom bekranst en kregen als beloning amforen met olie van die boom gewonnen. Tot slot werd ten tijde van de wijnoogst bij de Oschophoriën naast de godheden die de wijnbouw meer in het bijzonder ter harte ging, ook Athena dankbaar herdacht als de godin die aan het hele landschap zegen en vruchtbaarheid schonk. De beeldende kunsten Oudheid In alle door Grieken bewoonde streken werd de godin veelvuldig afgebeeld. Van de oudere beelden, wier houding nog niet de losheid en natuurlijkheid van de latere Oud-Griekse kunstwerken bezaten, stelden sommige de godin zittende voor, als de godin van de vrede, meestal met een spinnewiel aan haar zijde. Andere beelden toonden haar met opgeheven lans en uitgestrekt schild als godin van de oorlog. Zulke beelden noemde men gewoonlijk Palladiën. Van het voortdurend bezit daarvan hing het heil en het behoud van de staat af. Zulk een Palladion werd aan de Trojanen door Odysseus met behulp van Diomedes ontvreemd. Athene, Argos, de meeste steden van beneden-Italië, maar ook Rome beroemden zich op het bezit van zulk een Palladion. Die beelden waren, naar men zei, uit de hemel gevallen en omtrent het vinden daarvan en de zonderlinge lotgevallen en omzwervingen van sommige van hen was een groot aantal sagen in omloop. Tot die oudere beelden kan men ook het Athenabeeld rekenen, dat bij de tempel van de godin op het eiland Egina in 1811 gevonden werd en thans in de glyptotheek te München wordt bewaard. Hoe goed het beeld van Athena aan alle Grieken, althans aan alle Atheners, bekend was, blijkt uit het verhaal dat Peisistratos, uit Athene verdreven, zich in de stad liet terugvoeren op een wagen, gezeten naast een vrouw die met al de attributen van de godin Athena was getooid en dat de Atheners hem opnamen, menende dat hun godin zelf hem had teruggebracht. De latere, fraaiere beelden van Athena waren alle van het type dat werd ontworpen door de grote beeldhouwer Pheidias. Drie door deze beeldhouwer vervaardigde beelden van Athena trokken in de klassieke oudheid vooral de aandacht, vooreerst het beeld in het Parthenon uit goud en ivoor samengesteld, ten tweede het reusachtige bronzen beeld van Athena Promachos op de Akropolis, dat vervaardigd was uit de buit bij Marathon behaald, en tot slot een bronzen beeld, dat door Atheense kolonisten op het eiland Lemnos was opgericht en daarom de Lemnische Athena genoemd werd. De bevalligheid van dit beeld was zo groot, dat men daar de godin "de schone" placht te noemen. Het stelde Athena voor als de kunstvaardige godin van de vrede. Ook de bustes, beelden en afbeeldingen van de latere Griekse kunst laten zich in twee hoofdgroepen verdelen, waarvan de ene de godin als een godin van de oorlog voorstelt, de andere haar de attributen geeft, die bij Athena Erganê passen. Moderne tijd Botticelli schilderde Minerva en de Kentaur (ca. 1482-83). Adam Elsheimer schilderde het 'rijk van Minerva' (ca. 1607-08). Hendrick Goltzius schilderde van Athena en Hermes pendantstukken. De gebroeders Zuccaro schilderde hen ca. 1559 als één gestalte (Hermathena). Jacob Jordaens schilderde voor het Vredespaleis in Den Haag hoe Athena de Harpijen (van bedrog, geweld en afgunst) versloeg. Ook Luca Giordano (1682-83), Tintoretto (1578), Jan Lievens (1652), Jacques-Louis David (1771) en Pierre-Paul Prud'hon (ca. 1799) schilderden Athena. Rembrandt van Rijn maakte Athena (Minerva) als een portetschildering in mythologische aankleding (1635). Onder meer Giambologna (1578), Permoser (1716) en Schadow (1793) maakten standbeelden van Athena. Zie ook Lijst van goden en godinnen Uil van Athene Het Parisoordeel Neith (godin) en Anath Durga, ter vergelijking. De hindoeïstische, maagdelijke krijgs- en beschermgodin, die net als Athena volgroeid ter wereld kwam en met vele wapens uitgebeeld wordt, een aspect van Devi en Parvati. Noten Referenties , Minoan Origins of Athena, anistor.gr (1/09/2002). , art. Athena, in , Mythologisch Woordenboek, 's Gravenhage, 1875, p. 31. E.M.Moormann & W.Uitterhoeve (1987), De klassieke mythologie in de kunst, van Achilles tot Zeus, SUN, Nijmegen, 1996, p.144-152, ISBN 904170003X , Der lydische Name der Athena. Neulesung der lydischen Inschrift Nr. 40, in Kadmos'' 6 (1967), pp. 80-87. Externe links Goddess-Athena.org (, 1998-2006: vooral het Museum is interessant omdat het een overzicht biedt van de verschillende voorstellingen van Athena in de (antieke) kunst) art. Athene, Theoi.com (2000-2007) Olympische god


text: Phuthaditjhaba (voorheen ook: Witsieshoek) was de hoofdstad van het voormalig Zuid-Afrikaans thuisland QwaQwa. De stad ligt in de Vrijstaat, tussen de Drakensberg en Malutibergen. Zij staat bekend om haar handwerk, en heeft tegenwoordig (2011) circa 55.000 inwoners, die voornamelijk deel uitmaken van de Kgolokwe- en de Tlokwa-stam die beide tot het Sotho-volk horen. De naam betekent "ontmoetingsplaats" in de taal van de Sothos. Subplaatsen Het nationaal instituut voor de statistiek, Stats SA, deelt sinds de census 2011 van Phuthaditjhaba in 12 zogenaamde subplaatsen (sub place): Zie ook Lijst van plaatsen in Zuid-Afrika Plaats in Vrijstaat


text: Plagiaat of letterdieverij is "het overnemen van stukken, gedachten, redeneringen van anderen en deze laten doorgaan voor eigen werk". Degene die plagiaat pleegt, is plagiator of plagiaris. Degene van wie het werk overgenomen is, wordt aangeduid als geplagieerde. De schijn dat men het oogmerk heeft werk van een ander voor eigen werk door te laten gaan, neemt men weg door de bron te vermelden en door exact aan te geven wat er uit de bron is overgenomen. Vaak gaat plagiaat samen met het schenden van het auteursrecht (piraterij), maar dat is niet altijd het geval. Plagiaat in de Oudheid In de klassieke oudheid werd plagiaat niet als onoorbaar gezien. Bij de Grieken en Romeinen stond het in hoog aanzien een werk van een groots voorganger te imiteren (imitatio). Wel moest een schrijver een eigen 'toets' aan het werk geven. Het werd als een kunst gezien iemands voorganger met originaliteit en verwerking van het onderwerp te overtreffen (aemulatio). Natuurlijk waren er ook schrijvers die, om er eer aan te behalen en eventueel geld te verdienen, een populair werk gewoonweg vertaalden of parafraseerden (interpretatio of translatio). Dergelijke schrijvers liet men meestal links liggen, maar van een straf voor dit soort plagiaat was geen sprake. In de wetenschap In met name academische kringen wordt plagiaat als een doodzonde beschouwd. Het is een geldige reden voor het afkeuren van onder andere bachelorscripties, masterscripties en proefschriften. Promoties zijn weleens afgeblazen omdat de promovendus (soms zelfs zonder het te beseffen, bijvoorbeeld bij foute bronvermelding of onjuist citeren) plagiaat had gepleegd. Ook de carrière van hoogleraren kan door plagiaat geknakt worden. Voorbeelden hiervan zijn de plagiaataffaires van René Diekstra en H.Th. Colenbrander. De grenzen van plagiaat zijn niet steeds scherp te trekken. Wetenschappelijke publicaties bouwen vaak voort op ideeën uit andere publicaties. Op ideeën berust geen auteursrecht en sommige ideeën zijn zozeer gemeengoed geworden dat hooguit beleefdheidshalve de oorspronkelijke bron vermeld behoeft te worden. Bij letterlijke citaten van meer dan een enkel woord is wel altijd een bronvermelding noodzakelijk. Alle leerboeken voor een bepaald vak vertonen onvermijdelijk gelijkenis. Toen J.J. Hollebrand een leerboek economie had gepubliceerd en door Arnold Heertje, auteur van een bekend economieboek, werd aangeklaagd wegens auteursrechtinbreuk, moest de Hoge Raad eraan te pas komen om vast te stellen dat in zulke gevallen de grenzen voor inbreuk nauw moeten worden getrokken, en Hollenbrand dus geen blaam trof. Zelfplagiaat Onder zelfplagiaat verstaat men het hergebruik van eigen werk in nieuw eigen werk. Dit kan variëren van het kopiëren van handige zinnetjes uit eerder werk tot het overnemen van gehele passages. Dit is in principe geen plagiaat, omdat men zich immers niet onrechtmatig eigen materiaal kan toe-eigenen; vandaar dat de term zelfplagiaat omstreden is. Zelfplagiaat kan gezien worden als laakbaar wanneer het oorspronkelijke stuk medeauteurs had (die dan immers ook niet vermeld worden en wellicht wel tot het idee hadden bijgedragen), of wanneer men voor een tweede studie(richting) of promotie een scriptie of proefschrift grotendeels baseert op de eerste in de hoop er zo 'gemakkelijk van af te komen'. In het algemeen komt het zeer vaak voor dat men eigen werk in mindere of meerdere mate hergebruikt en wordt dit niet als laakbaar gezien. Bronvermelding is wenselijk, doch niet noodzakelijk. In hoeverre er sprake is van discutabel gedrag, zal aan de hand van de omstandigheden moeten worden beoordeeld, onder andere het doel dat de betreffende passage dient in de nieuwe publicatie en de schade die het hergebruik doet aan andere wetenschappers of aan de wetenschap. Plagiaat versus auteursrecht Plagiaat is niet altijd hetzelfde als het inbreuk maken op iemands auteursrecht. Als een schrijver een gedicht van Jacques Perk overneemt en doet voorkomen alsof hij het zelf heeft gemaakt, is dat geen inbreuk op diens auteursrecht, omdat deze schrijver al meer dan zeventig jaar dood is en er op het werk geen auteursrecht meer rust. Zijn werken behoren dus tot het publiek domein. Het is wel plagiaat. Als iemand zonder toestemming van de rechthebbende een hoofdstuk van een levende schrijver publiceert en daarbij een bronvermelding opneemt en diegene als de auteur noemt, dan is het geen plagiaat, maar wel een schending van het auteursrecht. Citaten, mits voldoende beperkt, vormen geen schending van het auteursrecht. In 2006 besloot de rechter dat foto's in een proefschrift over architectuurgeschiedenis binnen de grenzen van het citaatrecht vallen. Plagiaat wordt in essentie gepleegd in een andere rechtsverhouding dan auteursrechtinbreuk. Plagiaat is onfatsoenlijk, en mogelijk onrechtmatig tegenover het publiek, de opdrachtgever of de examinator, niet tegenover de auteur. Kunst en design Ook in de kunst en design komt plagiaat veelvuldig voor, al is het soms moeilijker te bewijzen dat daar plagiaat gepleegd is met een bepaald kunstwerk of ontwerp. Zo werd een door Marcel Breuer ontworpen stoel door een Italiaanse fabrikant, op een paar details na, precies nagemaakt. De moeilijkheid is hier, dat een bepaalde stijl op zeker moment in de mode is, en dan welhaast vanzelfsprekend wordt nagevolgd. Moreel gezien is dat veeleer een eerbetoon aan de baanbrekende kunstenaar die een nieuwe stijl introduceerde, dan plagiaat. Een stijl wordt op zichzelf niet door het auteursrecht beschermd, maar de grens is (ook) hier niet altijd makkelijk te trekken. Voor auteursrechtinbreuk is ontlening nodig. Wie onafhankelijk tot eenzelfde werk komt, handelt niet onrechtmatig, al is dat wel onwaarschijnlijk, zeker als men bedenkt dat het auteursrecht over de vorm en niet slechts over het idee gaat. Toen Mattel, de fabrikant van Barbiepoppen bezwaar maakte toen ook een concurrent sexy poppen ging verkopen, hield de rechter zich aan dit beginsel, maar draaide wel de bewijslast om. Is – op een vergelijkbare manier – onbewust plagiaat mogelijk? Voor wetenschappers wordt doorgaans aangenomen dat zij de plicht hebben om zich op de hoogte te stellen van de literatuur die er over hun onderwerp geschreven is door hun voorgangers, eenvoudigweg om een onderwerp behoorlijk te kunnen behandelen. Dan is het onwaarschijnlijk dat ze onbewust plagiaat plegen. Software voor plagiaatcontrole Om plagiaat in het onderwijs te voorkomen, zijn onderwijsinstellingen de laatste jaren gebruik gaan maken van software. Bij deze automatische plagiaatcontrole wordt het te testen document vergeleken met vrij beschikbare documenten op het internet. De te controleren documenten worden hiervoor via een server doorgegeven, waarna de plagiaatcontrole gebeurt en een rapport wordt teruggezonden. Een dergelijke controle is voor een student geen beletsel om andermans ideeën klakkeloos over te nemen. Het verschil met plagiaat is hierbij subtiel, omdat wetenschappers (en studenten) tot op zekere hoogte wel verplicht zijn om relevante ideeën van andere schrijvers over hun onderwerp te vermelden. Nemen zij ook de conclusies blindelings over, dan deugt dat niet. Film In Azië en andere niet-westerse gebieden worden weleens grote kassuccessen uit Hollywood geplagieerd of geïmiteerd en andersom. Zo bestaat er een Turkse versie van Star Wars en gebruiken sommige Bollywoodfilms soundtracks en bepaalde scènes uit westerse films. Vaak blijft dit plagiaat onbestraft, omdat men in het Westen veelal van het bestaan van deze films geen weet heeft. Opnieuw dient men te bedenken dat plagiaat iets anders is dan auteursrechtinbreuk. Bij plagiaat is het uitsluitend de vraag of het publiek bedrogen wordt met de pretentie van een origineel werk. Dit is niet alleen het geval in de genoemde voorbeelden uit Turkije en India, maar gebeurt ook vaak in Hollywood, zoals bij Vanilla Sky (Abre los ojos), Solaris (Russisch) of The Ring (Japans). Bij auteursrechtinbreuk gaat het om de vraag of de oorspronkelijke maker in Hollywood wordt bedrogen, en niet het geld krijgt waar hij recht op heeft. Daarbij moet men bedenken dat een bepaalde stijl op zichzelf niet door het auteursrecht wordt beschermd. Pure namaak is verwerpelijk, maar het navolgen van een bepaalde stijl is eerder regel dan uitzondering in uitingen van cultuur en amusement. Muziek In de muziekwereld komen veel beschuldigingen van plagiaat voor, ook al omdat heel veel nummers covers zijn van oudere liedjes. Vroeger speelden muzikanten weleens een melodietje of tekstregels na uit een ouder nummer. Vooral de blueszangers uit de jaren 20 en 30 van de 20e eeuw deden dit geregeld. Een fenomeen dat sinds de opkomst van de hiphop in de jaren 70 inmiddels gemeengoed is geworden is de sample, waarbij fragmenten van een oude muziekopname worden geremixt in een nieuw lied. Muzikanten die teren op het gebruik van samples zijn vaak beschuldigd van plagiaat, ook al hebben ze de oorspronkelijke artiest hiervoor goed betaald. Alhoewel hits die het van samples moeten hebben meestal de oorspronkelijke auteur vermelden in de hoesteksten, worden hun covers en samples niet altijd als dusdanig gepresenteerd. Rihanna's lied "Please Don't Stop the Music bevat bijvoorbeeld een passage uit Michael Jackson's Wanna Be Startin' Somethin'. Dit wordt er nooit bijgezegd wanneer het nummer op de radio of televisie genoemd wordt. Andere manieren waarop oude muziek kan worden hergebruikt zijn de mash-up, waarbij de tekst van één nummer wordt vermengd met de melodie van een ander nummer, en de medley, waarbij korte fragmenten van verschillende liedjes in één lied worden verweven. Aangezien dit meestal originele nieuwe samenstellingen zijn, betreft het hier meestal geen plagiaat. In bepaalde perioden (van barok tot jazz) wordt het citeren ook wel als een eerbetoon opgevat. Mits het voldoende duidelijk is, is dit geen plagiaat omdat het geen valse pretenties heeft, en hoeft het ook geen auteursrechtinbreuk te zijn als de "auteur" (componist) ermee instemt, al dan niet impliciet. Verschillen met parodie en andere zaken Plagiaat vindt plaats wanneer iemand letterlijk passages of een volledig werk van een andere auteur of artiest overneemt en dan doet alsof hij het zelf heeft bedacht. Bij piraterij (intellectuele eigendomsrechten) en bootleggings wordt een oorspronkelijk werk van een bekend artiest uitgebracht zonder dat de oorspronkelijke artiest hiervoor toestemming heeft gegeven. Het is vergelijkbaar met vervalsing. Auteursrechtinbreuk is in bepaalde gevallen een misdaad. Plagiaat is dat niet. Een kunstenaar of artiest kan ook elementen van het werk van iemand anders gebruiken op een originele en nieuwe manier. Een pastiche imiteert de stijl van een ander en vermengt die met de eigen stijl. Zo is de film Kill Bill in sommige scènes stilistisch een pastiche op de Aziatische actiefilms uit de jaren 70 van de 20e eeuw, bedoeld als ode, hommage of eerbetoon. Sommige pastiches worden vooral geïnspireerd door het grote succes van een beroemd cultureel fenomeen. Toen de erotische film Emmanuelle en haar vervolgen internationaal succes hadden, begonnen andere studio's soortgelijke films te maken, maar onder naam de "Emanuelle" (met een "m" minder) om beschuldigingen van plagiaat te vermijden. Een parodie is ook een imitatie, maar met het doel het origineel belachelijk te maken. In The Simpsons worden bijvoorbeeld vaak beroemde filmscènes belachelijk gemaakt. Een verwijzing is bedoeld als een amusant knipoogje naar andermans werk. In de klassieke muziek verwijst men weleens via een muzikale quotatie naar een andere componist. Een bekend voorbeeld is Concert voor orkest van Béla Bartók, waar in het vierde segment kort verwezen wordt naar Dmitri Sjostakovitsj' 7de symfonie. Soms schrijft een auteur anoniem een boek dat dan onder de naam van een andere schrijver wordt uitgebracht. Als de auteur dit vrijwillig doet spreekt men van een ghostwriter. Een cross-over kan bepaalde personages uit verschillende werken bij elkaar brengen in nieuwe combinaties. Soms doet een auteur dit met figuren uit twee van zijn eigen reeksen. Zo maakte de studio Hanna-Barbera ooit een aflevering waarin The Flintstones The Jetsons ontmoeten. Twee auteurs kunnen ook samenwerken, zoals bijvoorbeeld striptekenaars Willy Linthout en Merho, die hun figuren samen lieten optreden in het album Kiekebanus. Ook bestaan er cross-overs waar een stel figuren uit andere reeksen bij elkaar worden gebracht, zonder toestemming van de oorspronkelijke auteurs. Voorbeelden zijn Paniek in Stripland en de Imaginationland-trilogie van South Park. Deze cross-overs vallen meestal onder de noemer parodie of satire en de makers kunnen dus niet vervolgd worden. Beginnende kunstenaars en artiesten imiteren altijd noodgedwongen hun grote voorbeelden. Ze moeten het vak nog leren en laten zich daarom inspireren door mensen die er al een langere professionele carrière op hebben zitten. Daarom is het vroege werk van veel kunstenaars en artiesten meestal nog niet zo persoonlijk en zijn de invloeden nog erg zichtbaar. Zo tekende Willy Vandersteen in zijn strip Suske en Wiske verschillende prentjes over uit de Amerikaanse strip Prince Valiant. De koningin van Onderland uit de strip Jommeke is duidelijk afgekeken van de Boze Koningin uit de Disneyfilm Sneeuwwitje en de zeven dwergen (1937). Liefhebbers van bepaalde boeken en tv-series schrijven ook weleens eigen verhalen rond hun favoriete reeks: fanfictie. Externe link et al., How to recognise plagiarism, webpagina van de universiteit van Indiana over wat plagiaat inhoudt en hoe men correct met bronnen kan omgaan. De pagina bevat tevens een oefening in het herkennen of iets plagiaat is of niet. Intellectuele-eigendomsrecht Overtreding Kopiëren Schandaal


text: De term postimpressionisme verwijst naar een verscheidenheid aan stijlexperimenten die vanaf 1886 voortkwamen uit het impressionisme, waaronder het neo-impressionisme, het cloisonnisme, het synthetisme en later het fauvisme. De bakermat van al deze stromingen lag steeds in Frankrijk, maar later zouden ze zich ook naar andere landen verspreiden. Het einde van deze brede postimpressionistische beweging wordt vaak verondersteld samen te vallen met het begin van de Eerste Wereldoorlog in 1914. Postimpressionisme werd als term bedacht door de Britse criticus Roger Fry, als titel voor zijn gelijknamige expositie in Londen, in 1910, met werken van Paul Cézanne, Paul Gauguin, Vincent van Gogh, Georges Seurat en Paul Signac. Parallelle stromingen Het begin van het post-impressionisme wordt vaak gedateerd op 1886, toen de achtste en laatste grote impressionistententoonstelling plaatsvond. In het bijzonder de expositie daar van het pointillistische werk van Seurat en Signac, maakte duidelijk dat zich een nieuwe stroming aandiende, korte tijd later "neo-impressionisme" genoemd. Veel kunstschilders lieten zich door hun divisionistische werkwijzen en kleurtheorieën beïnvloeden, met Vincent Van Gogh als meest sprekende voorbeeld. Bij de Belgische luministen, met onder andere Emile Claus, Theo Van Rysselberghe, Georges Lemmen, James Ensor, Willy Finch, Willy Schlobach, Franz Courtens, de School van Tervuren of de School van Kalmthout, zien we ook directe invloeden vanuit het neo-impressionisme. Parallel aan het neo-impressionisme ontwikkelde zich eind jaren 1880 in Bretagne een aantal kunstenaarskolonies, die een eigen postimpressionistische genoemde stijl zouden ontwikkelen. Meest bekend zijn de kolonie Les Nabis en de School van Pont-Aven, met Paul Gauguin, Paul Sérusier, Pierre Bonnard en Emile Bernard als belangrijkste voortrekkers. In eigen varianten van het impressionisme, zoals het cloisonnisme (het perspectief negerend) en het synthetisme (het 'idee' benadrukkend, weinig aandacht voor vorm), legden ze de nadruk op grote, vaak duidelijk omlijnde kleurvlakken. Daarbij preludeerden ze nadrukkelijk ook op het symbolisme, een stroming die in dezelfde periode haar intrede begon te doen in de schilderkunst. In Parijs deed zich in deze periode tevens Henri Toulouse-Lautrec gelden. Onder invloed van Degas ontwikkelde hij een geheel eigen postimpressionistische stijl, waarbij de belijningen weer een belangrijke rol speelden. Bij Toulouse-Lautrec (alsook bij veel andere postimpressionisten in die tijd, onder wie Van Gogh) speelden eind jaren 1880 ook invloeden van het japonisme een rol. Tweedimensionale composities en de aandacht voor contouren en grote kleurvlakken, zouden uiteindelijk uitmonden in de stroming van het fauvisme, met de tachistisch werkende Henri Matisse en Maurice Vlaminck als late erfgenamen van het impressionisme. Vroege impressionistische schilders als Claude Monet en Paul Cézanne sloegen na 1890 ook geheel nieuwe wegen in die post-impressionistisch mogen heten, met meer abstraherende elementen. Alles overschouwend ontstond in Frankrijk tussen 1886 en 1900 een veelheid aan nieuwe stijlen die direct voortkwamen uit het impressionisme en hier duidelijk aan verwant waren, maar tegelijkertijd een onmiskenbaar eigen signatuur hadden. Deze ontwikkeling zou zich in de jaren daarna, vooral ook door een verminderde aandacht voor realistische uitgangspunten in perspectiefhantering en verhoudingen, voortzetten in het modernisme van de twintigste eeuw. Het impressionisme mag daarvan het startpunt heten. Algemene kenmerken Kenmerken van het postimpressionisme richten zich doorheen alle verscheidenheid grosso modo op het overbrengen van emotie, op structuur, compositie en op symbolistische betekenissen. Het postimpressionisme wil vooral verder gaan dan alleen weergeven wat kan worden waargenomen. De werkelijkheid wordt min of meer vervormd en doel is vooral om meer gevoel in het schilderij te leggen. Wat wordt waargenomen, wordt geordend en subjectief vormgegeven, hetgeen ook wel abstrahering en herstructurering wordt genoemd. Verschillende dikten en verschillende richtingen van toetsen zorgen vaak voor veel dynamiek in de schilderijen. Ook wordt veel gebruikgemaakt van complementaire kleurcontrasten. De combinatie van warm en koud zorgt dan voor diepte in het schilderij. Toegerekende en schatplichtige stijlen Tot de postimpressionistische kunst gerekende stijlen zijn: impressionisme neo-impressionisme (werkend in pointillistische of divisionistische technieken) luminisme cloisonnisme en synthetisme (Les Nabis, School van Pont-Aven) Aan de postimpressionistische kunst schatplichtige stijlen zijn: primitivisme, symbolisme en secessionisme modernisme Bekende postimpressionistische schilders Emile Bernard Pierre Bonnard Paul Cézanne Emile Claus Paul Gauguin Vincent van Gogh Maurice Prendergast Henri Rousseau Georges Seurat Paul Sérusier Paul Signac Henri de Toulouse-Lautrec Suzanne Valadon Édouard Vuillard Zie ook Lijst van postimpressionisten Externe link overzicht postimpressionistische schilders in chronologische volgorde Literatuur en bronnen Karin H. Grimme: Impressionisme. Taschen, Keulen, 2010, blz. 46-49. Peter H. Feist e.a.: Het Impressionisme (samenstelling Ingo F. Walther), Taschen, München, 2010. Joost Bergman: Een nieuwe stijl met groot belang voor de kunst, in: Miracle de couleur. Waanders Zwolle / Kunsthal Rotterdam, 2003. P


text: Parmenides (Oudgrieks: Παρμενίδης ὁ Ἐλεάτης; Elea, ca. 515 v.Chr.) was een presocratische filosoof. In een filosofisch dichtwerk stelde hij waarheid en weten tegenover mening en voorstelling. Zijn filosofie behelst - anders dan die van zijn voorgangers - niet zozeer een kosmogonie, een theorie over het ontstaan van de werkelijkheid, als wel een ontologie, een theorie van het zijn. Zijn denkbeelden zijn alleen bekend door citaten en testimonia (verwijzingen) bij latere klassieke auteurs. Parmenides definieerde oerstof als 'materie die door beweging niet vergaat'. Leven Parmenides werd rond 515-510 v.Chr. geboren in de Griekse kolonie Elea in Magna Graecia (zuidelijk Italië), en was de zoon van de rijke Pyres. Hij stelde succesvolle wetten op voor de stad. Volgens klassieke bronnen was hij de leerling van Xenophanes, maar dit is onwaarschijnlijk. Hij zou op vriendschappelijke voet gestaan hebben met de arme pythagoreeër Ameinias, die zijn interesse wekte voor de filosofie. Na diens overlijden bouwde Parmenides een schrijn voor hem. In zijn filosofie zitten echter geen pythagoreïsche elementen. Werk In de eerste helft van de 5e eeuw v.Chr. schreef Parmenides een kort leerdicht in hexameters waarin hij zijn filosofie uiteenzette. De stijl is lastig, metaforisch en cryptisch, met veel homerische invloeden. Op mythologische en allegorische wijze beschrijft Parmenides in de inleiding (proëmium) zijn intellectuele reis naar ware kennis, waarbij hij zichzelf distantieert van de dagelijkse werkelijkheid die met de zintuigen wordt waargenomen. Daarna volgt, in eenvoudigere bewoording, zijn opvatting van de aard van de werkelijkheid in de Weg van de waarheid; vervolgens komt de empiristische natuurfilosofie, die volgens Parmenides misleidend is, aan bod in de Weg van de mening. De ware kennis is volgens hem de intelligibele kennis, die aan Parmenides wordt geopenbaard in het eerste deel van zijn leerdicht. Van dit gedicht zijn ongeveer 150 versregels, een substantieel deel, bewaard gebleven in de werken van latere auteurs, met name dat van de neoplatonist Simplicius (6e eeuw). Leer Volgens Parmenides kan de mens alleen via de rede iets te weten komen. Zo probeert hij, als een van de eerste rationalisten in de westerse filosofie, met een zuiver logisch-deductieve benadering uitspraken te doen over datgene wat is. De wetten van de logica zijn voor hem een "goddelijk" gegeven, en kunnen zelf niet verder gefundeerd worden. Het uitgangspunt van Parmenides is dat de rede leert dat je alleen een Zijn kunt denken, niet een niet-Zijn. Tegenover het Zijnde staat niets, dus ook niet het denken: "Denken en Zijn is één en hetzelfde". Als iets gedacht wordt is het onmogelijk te zeggen dat het "niet is". Het Zijn is ruimtelijk; er is dus geen lege ruimte mogelijk, en bijgevolg geen beweging, want als een voorwerp zich ergens heen zou bewegen zou daar eerst lege ruimte (een niet-zijn) moeten zijn. Ook 'worden' is uitgesloten: dat wat worden gaat, is tevoren nog niet. Alle verandering is schijn. Als men aan iets wat in de toekomst zal bestaan kan denken, dan moet het nu al in de geest bestaan. Als men zich iets uit het verleden kan herinneren, dan moet het in de geest aanwezig zijn, op het moment van denken. Het werkelijk zijnde (Grieks: "eon") ontstaat niet, verandert niet, gaat niet verloren, kent geen veelheid of verscheidenheid: het is één en ondeelbaar. Alles heeft kortom altijd bestaan, en niets verandert. Alles wat lijkt op verandering of beweging, vindt plaats binnen een gesloten systeem. Verandering en beweging maken deel uit van de dagelijkse menselijke ervaring (een dwaling), maar niet van het correcte denken, dat zich richt op het ene, ondeelbare, onveranderlijke en eeuwige. Denken aan iets wat is, impliceert het bestaan van iets wat niet is (als iets groen is, is het niet rood; als iets een mens is, is het geen hond). Maar omdat Parmenides met zijn eerdere redenering heeft aangetoond dat claims van 'niet bestaan' onmogelijk zijn, geldt dat ook voor claims van 'wel bestaan'. De denkende mens kan dus geen onderscheid maken tussen de verschillende dingen in de wereld. Volgens Parmenides kan alleen worden gesteld dat alles is, en dus moet de ware aard van de werkelijkheid (dat wat is, het zijn) een ondeelbare, homogene, enkele entiteit zijn. Parmenides heeft zich niet beperkt tot het formuleren van deze ontologie. Zo heeft hij ook een theorie over de kosmos ontwikkeld, waarbij hij wellicht de eerste is geweest die stelde dat de aarde rond is. Een dergelijke theorie staat op gespannen voet met zijn ontologie, omdat zij andere theorieën uitsluit en daarmee toch een niet-Zijn impliceert. Wellicht heeft Parmenides zijn ontologie niet als de enige mogelijke willen neerzetten, maar heeft hij vooral willen aangeven hoe problematisch de verhouding is tussen werkelijkheid en menselijk denken. Invloed Parmenides is voor latere tijden belangrijk, niet vanwege de onmogelijkheid van de verandering, maar vanwege de idee dat er een substantie (het metafysische ding) is die eeuwig en onveranderlijk blijft onder wisselende omstandigheden. Dit concept zou, om te beginnen met de Ideeënleer van Plato, een basisidee worden binnen de filosofie, psychologie, natuurwetenschap en de theologie. Externe links Parmenides' of Elea Way of Truth Bronnen Barnes, J. Early Greek Philosophy. Londen: Penguin, 1987. Kirk, G.S. & J.E. Raven. The Presocratic Philosophers. A Critical History with a Selection of Texts. Cambridge: Cambridge University Press, 1975 (1957). Long, A.A. (red.). The Cambridge Companion to Early Greek Philosophy. Cambridge: Cambridge University Press, 1999. Waterfield, R. (vert.). The First Philosophers. The Presocratics and Sophists. Oxford: Oxford University Press, 2000. Eleatisch filosoof Persoon in de 6e eeuw v.Chr. Presocratische filosoof