text: Kaapstad (Afrikaans: Kaapstad, Engels: Cape Town, Xhosa: iKapa) bijgenaamd de Moederstad, is de hoofdstad van de provincie West-Kaap en is het wetgevend centrum van Zuid-Afrika. De stad maakt deel uit van de gemeente Kaapstad, die ongeveer 2,9 miljoen inwoners heeft (2001). Kaapstad is samen met Pretoria (uitvoerende macht) en Bloemfontein (rechterlijke macht) een van de hoofdsteden van Zuid-Afrika. Het is na Johannesburg de grootste stad van het land. De stad, gelegen in de zuidwestelijke punt van Zuid-Afrika, was oorspronkelijk een verversingspost voor Nederlandse schepen die op weg waren naar Oost-Afrika, Indië of het Verre Oosten. Het was daarnaast een van de eerste permanente Europese nederzettingen ten zuiden van de Sahara. De Nederlanders in dienst van de Vereenigde Oost-Indische Compagnie maakten hier voor het eerst contact met de leider van de Goringkhoina in 1652. Van een kleine havenstad groeide Kaapstad uit tot de grootste stad van Zuid-Afrika, maar raakte deze plaats in 1887 kwijt aan Johannesburg door de goudkoorts naar de Witwatersrand. Bij de volkstelling uit 2001 bleek dat Kaapstad de grootste Afrikaanssprekende gemeenschap was van Zuid-Afrika met 1,2 miljoen mensen. Dankzij de natuur en de ligging aan de voet van de beroemde Tafelberg, is Kaapstad een populaire internationale bestemming voor toeristen. Geografie Kaapstad ligt in het zuidwesten van Zuid-Afrika in de provincie West-Kaap gelegen aan de Tafelbaai van de Atlantische Oceaan. De stad is internationaal bekend om de ligging aan de voet van de Tafelberg, een grote plateauachtige berg met een hoogte van 1.086 meter boven het zeeniveau. Deze berg samen met andere lagere bergen en heuvels bepalen de horizon van de stad en zijn een onmiskenbaar baken geworden. De Tafelbaai wordt door de inheemse bewoners Hoeri (letterlijk "Baai van de zee") genoemd en heeft zijn huidige naam te danken aan een Portugese admiraal die in 1503 langs zeilde. Het Kaapse Schiereiland, dat een lengte van bijna 35 kilometer heeft en strekt van Kaapstad in het noorden tot aan Kaap de Goede Hoop en Kaappunt, is een van 's werelds plantenkoninkrijken waarbij een aantal soorten alleen hier voorkomen. De "Stadskom" van Kaapstad (Engels: City Bowl) of het centrale zakencentrum met zijn wolkenkrabbers omringd door woonwijken, wordt begrensd door de Tafelbaai aan de ene kant en de Tafelberg aan de andere kant. De uitgestrekte voorsteden aan beide kanten van het bergmassief verschillen qua karakter sterk van elkaar. Het hele gebied kan alleen vanaf de Tafelberg gezien worden. In de "Stadskom" of andere woonwijken aan de Atlantische Oceaan of de bergen wonen een miljoen inwoners. De overige twee miljoen wonen op de uitgestrekte Kaapse Vlaktes. Doordat de zee vaak onrustig is om het Kaapse Schiereiland werd de Kaap de Goede Hoop, die bijna 50 kilometer ten zuiden van het stadscentrum ligt, al vroeg door de zeevaarders de "Kaap van Stormen" genoemd. De koude Benguelastroom stroomt vanuit het zuiden langs de kust en schept een mediterraan winterklimaat waarin vruchten en groentes goed gedijen. Veelal wordt Kaapstad beschreven als "de enige stad ter wereld die aan twee oceanen ligt", wat niet helemaal juist is, omdat de Atlantische en de Indische Oceaan ongeveer 200 kilometer ten oosten van Kaapstad, bij Kaap Agulhas aan elkaar grenzen. Om de stad heen liggen verschillende stuwmeren die de bevolking van de stad van water voorzien. Anno 2018 kampt de stad met een steeds groter watertekort. Enerzijds is er de bevolking die in een aantal decennia fors is toegenomen, anderzijds kampt Zuid-Afrika vanwege de klimaatverandering met langere perioden van droogte. Om de droogte tegen te gaan zijn er verschillende maatregelen genomen op het gebied van waterbesparing. Zo worden burgers beperkt in hun watergebruik. Ook zijn er plannen voor nieuwe waterinfrastructuur, zoals nieuwe dammen en wateromleidingen. Klimaat Geschiedenis Vroege geschiedenis Zuid-Afrika heeft een belangrijke rol gespeeld bij de ontwikkeling van de vroege mens. Het land werd meer dan 100.000 jaar geleden al door kleine groepen Hominidae of mensachtigen bewoond. In het zuidelijke Kaapland zijn in Smitswinkelbaai bij Rooikrans en bij de Bonteberg gebeentes en steenwerktuigen ontdekt die door mensachtige bewoners (de Homo erectus) zijn achtergelaten. Daarnaast is er in het Langebaanstrandmeer ten noorden van Kaapstad een menselijk spoor uit de periode 115.000 v.Chr.(!) ontdekt. De eerste bewoners waren jagers en verzamelaars, die eenvoudige steenwerktuigen en vuur gebruikten. Rond 8000 v.Chr. had de plaatselijke jagersgemeenschap kennisgemaakt met pijl-en-boog. De grote trek naar het binnenland begon rond 2000 v.Chr. waarbij de jagers uit de omgeving van Kaapstad in aanraking kwamen met de hoger ontwikkelde boerengemeenschappen. De Kaap langs de zeeroute naar Indië De Europese scheepvaart ontwikkelde zich in de 15e eeuw snel waardoor Portugese zeevaarders in staat waren om langs de westkust van Afrika steeds verder zuidwaarts te zeilen. Zij waren niet zo zeer in Afrika geïnteresseerd, maar meer in een zeeroute naar Indië voor de kostbare specerijen. De eerste Europeaan die op 3 februari 1488 bij de Mosselbaai aan land ging en met de plaatselijke Khoikhoistammen handel dreef, was Bartolomeu Dias. Tijdens zijn terugreis naar Europa had Dias dankzij de rustige weersomstandigheden voor de eerste keer de Kaap gezien en besloten om ook hier voet aan wal te zetten en een kruis op te richten. Hij had de Kaap vier maanden daarvoor, vanwege hevige stormen, niet gezien en noemde hem "Kaap van Stormen". Later hernoemde de Portugese koning hem naar Cabo da Boa Esperança ("Kaap de Goede Hoop"). Portugese zeevaarders lieten veel kruizen achter als zij langsvoeren die dienden als baken voor andere schepen. Met deze kruizen bevestigden ze ook de Portugese aanspraak op het land. Vanaf 1500 kwamen Portugese schepen geregeld aan in de Mosselbaai om vers water en andere voorraden te laden. De Tafelberg is in 1503 door de Portugees António de Saldanha ontdekt en hij was ook de eerste Europeaan die de Tafelberg beklom. Ondanks de strategische ligging van de Kaap, hadden de Portugezen geen belangstelling om er een permanente nederzetting te stichten. Zij hadden andere nederzettingen zoals die van Mozambique, dat in tegenstelling tot de Kaap wel in alle Portugese behoeftes kon voorzien. Portugal had tot laat in de 16e eeuw een monopolie op de zeeroute naar Azië. De handel met de Khoikhoi, die de Portugezen van vers vlees voorzagen, vond niet altijd plaats op een eerlijke basis. Soms waren er geschillen die met geweld werden opgelost. De onderkoning van Portugees-Oost-Indië, Francisco de Almeida, was samen met 55 van zijn manschappen tijdens een gevecht met Khoikhoi-krijgers gesneuveld. Dit voorval was een van de redenen om niet met de kolonisatie van Zuid-Afrika te beginnen. In 1611 voer een Hollands schip voor het eerst rechtstreeks van de Kaap naar Indië, in plaats van via de kustlijn van Oost-Afrika. De slechte reputatie van de Kaap weerhield de Britse overheid er in 1620 niet van om er aanspraak op te maken nadat een kapitein de Engelse vlag op Leeuwenkop had gehesen. De Kaap als een Nederlandse kolonie Toen het Nederlandse schip Nieuw Haarlem op zijn terugreis van Indië op 25 maart 1647 met een bemanning van zestig leden aan de Kaap strandde, hadden de plaatselijke Khoikhoi voor het eerst een lange periode contact met de Hollanders. De bemanning, onder bevel van onderkoopman Leendert Janszen, bracht bijna een jaar aan de Kaap door voordat zij door een vloot van vijf Nederlandse schepen in maart 1648 opgepikt werden. Hun berichten over het gunstige klimaat en de goede ervaringen met de Khoikhoi en de ruilhandel, was voor de Vereenigde Oost-Indische Compagnie beslissend om een verversingspost aan de Kaap te stichten. In economisch opzicht waren de gebieden in Azië meer lonend voor de Compagnie en daarom werd er in eerste instantie weinig belang gehecht aan een kleine verversingspost. De zeereis van Europa naar Azië duurde destijds tussen de zes en acht maanden en een gevolg daarvan waren ziektes aan boord, zoals scheurbuik, waardoor er hoge sterftecijfers waren onder de manschappen. De reis zou winstgevender zijn wanneer er voldoende groente en vlees beschikbaar zouden zijn aan boord. De koopman Jan Anthoniszoon van Riebeeck was aan boord van een van de vijf schepen die de zeelieden van de Nieuwe Haarlem hadden gered. Hij werd destijds verdacht van corruptie en stelde zichzelf beschikbaar voor de opbouw van de verversingspost. Zijn belangstelling om die post te bekleden was geworteld in de hoop hierdoor genoeg vertrouwen te winnen om later overgeplaatst te worden naar Indië. Als bescherming tegen de oorspronkelijke bevolking en aanvallen vanuit zee bouwden de Nederlanders onmiddellijk een sterk fort dat zou uitgroeien tot Kasteel de Goede Hoop. Op 6 april 1652 zette Jan van Riebeeck samen met zijn vrouw en vierjarige zoon en negentig manschappen, waaronder zeven andere vrouwen, in de Tafelbaai voet aan wal. De Compagnie was niet tevreden met de ontwikkeling van de nederzetting en had Van Riebeeck opgedragen de kosten laag te houden en zelfvoorzienend te zijn. Van Riebeeck gaf opdracht een fort voor tachtig mensen te bouwen, kleine akkers aan te leggen, groenten en vruchten te verbouwen en veehandel met de inheemse bevolking te drijven. De Compagnie wilde een goede relatie met hen hebben. Het vierhoekige fort werd door een wal en palissades beschermd en vanaf 3 augustus waren alle kolonisten hierin gevestigd. Als gevolg van de strenge winter met regen en hagelstormen bezweken twintig mensen aan ziektes. De boerderijactiviteiten waren duur en werden gekweld door een tekort aan mankracht en landbouwspecialisatie. De soldaten en ambtenaren waren veelal opgeleid voor handel en militaire opgaven en niet vertrouwd met landbouwmethodes. De ruilhandel met de plaatselijke Khoikhoistammen was beperkt tot vee. In maart 1653 werd het verversingsstation voor de eerste keer op de proef gesteld. Een vloot onder bevel van admiraal Gerard Demmer deed tijdens de zeereis naar Nederland de nederzetting aan. De manschappen werden van groente, vlees en melk voorzien en deze prestatie van de kolonie werd door de admiraal bij zijn terugkeer in Nederland vermeld. De landbouwactiviteiten werden geleidelijk uitgebouwd en al in 1659 werden de eerste wijndruiven geoogst. De moraal van de kolonisten was desondanks laag en sommige sloten zich zelfs aan bij de Khoikhoi. De laatstgenoemden waren vaak wel bereid om voor de kolonie werk te verrichten. De oorspronkelijke bevolking, de Khoi en de San, weigerde echter verder met de Europeanen handel te drijven en bleek ook ongeschikt te zijn voor het Europese concept van werk en bezit. Om toch in de behoefte aan mankracht te voorzien, voerden de Nederlanders slaven in uit hun koloniën Madagaskar en Indië. Met de eerste invoer van slaven in het jaar 1658 verdubbelde de Kaapse bevolking. Naast de slaven waren er ook enkele bannelingen uit Indië, die door het Nederlands-Bataafse Hooggerechtshof naar de Kaap waren gedeporteerd. Samen met de slavenbevolking vestigde ook de islam zich aan de Kaap. Naast de invoer van slaven was het de praktijk om van kolonisten zelfstandige boeren te maken als een oplossing voor het voedselprobleem. De Compagnie had in 1659 toestemming verleend om aan negen kolonisten de status van vrijburger toe te kennen. Kolonisten van Nederlandse en Duitse afkomst die hiervoor in aanmerking kwamen, konden zaden en landbouwgereedschappen op krediet ontvangen. De eerste kolonist in dienst van de Compagnie aan wie de vrijbrief gegeven was, was een Duitse kolonist uit Keulen die, zoals veel andere mensen uit Noordwest-Duitsland, na de Dertigjarige Oorlog in Nederland had gewerkt. Het experiment slaagde en de landbouwproductie nam toe. De Compagnie had ook in beperkte mate kolonisten uit onder meer Nederland aangemoedigd zich aan de Kaap te vestigen. Veel minder mensen waren bereid om te emigreren, maar na het opheffen van het Edict van Nantes in 1687/1688 hadden bijna 225 van de 80.000 hugenoten die Frankrijk verlieten, besloten zich aan de Kaap te vestigen. Het kasteel, dat in de periode 1666 en 1679 was ontstaan, is het oudst bewaarde gebouw in Zuid-Afrika. Tegen het jaar 1691 waren er tussen de vijftig en zestig huizen in Kaapstad en tegen het begin van de 18e eeuw was dat aantal vervijfvoudigd. De uitbreiding van de kolonie leidde echter tot geschillen met de Khoikhoi. In 1659 kwam het tot confrontaties met de inheemse bevolking als gevolg van het gebruik van weilanden door kolonisten. In 1671 kwam het tot conflicten door de groeiende vraag naar vlees, dat de Khoikhoi niet wilden verhandelen. Uiteindelijk leden de Khoikhoi een verpletterende nederlaag. Sommigen waren bereid met kolonisten te trouwen of zich op een andere manier bij de blanke gemeenschap aan te sluiten, terwijl anderen het binnenland introkken. Vrouwen waren schaars in de kolonie en Europese mannen kregen kinderen met Khoikhoivrouwen en slavinnen. 18e eeuw Toen Simon van der Stel in 1679 aangesteld werd als nieuwe commandant van de Kaap (vanaf 1691 had hij het ambt van gouverneur bekleed), was het Kasteel de Goede Hoop volledig afgebouwd, terwijl Kaapstad zelf uit vier straten bestond en een blanke bevolking had van 290 mensen. De stad werd bestuurd door een raad die wetgevende, uitvoerende en rechtsprekende bevoegdheden had en moest verantwoording afleggen aan de gouverneur-generaal van Nederlands-Indië in Batavia (het hedendaagse Jakarta). C.F. van den Brink legde de plattegrond van fort en vlek van Kaap de Goede Hoop zoals die in 1767 was vast op kaart. Van den Brink benoemt o.a Batterij Imhoff, Batterij Elisabeth, Batterij Helena, Batterij Thulbagh, Fort de Knocke, de Nieuwe Batterij, Batterij Chavonnes. Toen eind 18e eeuw de VOC bankroet ging en Nederland een Fransgezinde regering kreeg (zie Bataafse Republiek), werden Kaapstad en de Kaapkolonie in 1806 veroverd door de Britten, net als veel andere Nederlandse koloniën. Bij de oprichting van het Koninkrijk der Nederlanden kreeg Nederland enkele koloniën terug, waaronder Nederlands-Indië, maar de Britten behielden de Kaapkolonie voor zichzelf vanwege de strategische ligging op de vaarweg naar Indië. De oorspronkelijke kolonisten voelden zich steeds meer onderdrukt door de Britse kolonisator en trokken uiteindelijk in groten getale als de Boeren het Zuid-Afrikaanse achterland in. Iets later werd in het nieuwe gebied waar de Boeren woonden goud en diamant gevonden, het economische zwaartepunt werd hierbij verplaatst van de Kaap naar het Witwatersrandgebied. Pas in 1910 verkregen de kolonies zelfstandigheid als de Unie van Zuid-Afrika. 21e eeuw In het voorjaar van 2018 kampte Kaapstad met een ernstig watergebrek. Kaapstad is voor zijn waterbevoorrading aangewezen op stuwmeren, en die vertonen sinds 2014 een sterk dalende trend, veroorzaakt door een aanhoudende droogte, in combinatie met een toegenomen bevolking, wanbeheer en klimaatverandering. Het stadsbestuur vreesde zelfs voor een “Zero Day”, een dag waarop de kranen droog zouden staan. Stadsbeeld In Kaapstad is zowel de Nederlandse als de Engelse overheersing vandaag nog duidelijk zichtbaar in de Hollandse en victoriaanse architectuur. Het vormt daarmee een belangrijke toeristische bestemming. 52% van alle buitenlandse bezoekers aan Zuid-Afrika bezoekt Kaapstad. Ingeklemd tussen de Tafelbaai aan de ene kant en de Tafelberg aan de andere zijde, liggen er woonbuurten (Oranjezicht, Tamboerskloof, Zonnebloem of District 6, Gardens, Vredehoek) rondom de zakenkernen van het centrum met zijn wolkenkrabbers. De koude Benguelastroom stroomt vanuit het zuiden en veroorzaakt een klimaat met winterregens waarin fruit goed gedijt. Het schiereiland, Kaapschiereiland genaamd, is een van de zes florarijken van de wereld, te weten de Kaapflora. Veel soorten zijn specifiek voor de regio en uniek in de wereld. Hieronder vallen vooral fynbos, een soort heideachtige bebossing, en protea, de nationale bloem. Demografie Volgens de volkstelling van 2001 telt het metropoolgebied van Kaapstad 2.893.251 inwoners en een bevolkingsdichtheid van 1.158 per km2. Van de bevolking in de stad is 48,1% kleurling, 31,7% zwart, 18,8% blank en 1,4% Indisch. Daarnaast wonen er in de Metropool een kleine twee procent buitenlanders waaronder volgens schattingen zo'n 30.000 Duitsers. Afrikaans is de belangrijkste moedertaal in de stad en wordt door 41,4% van de bewoners gesproken. De twee andere moedertalen zijn Xhosa (28,7%) en Engels (27,9%). Het Afrikaans wordt evenwel vooral in de buitenwijken gesproken; in het stadscentrum overheerst het Engels. Joodse gemeenschap De geschiedenis van de Joodse gemeenschap in Zuid-Afrika begon onder het Britse bewind, omdat de Vereenigde Oost-Indische Compagnie geen geloofsvrijheid toestond voor de Kapenaars en uitsluitend de calvinistisch-protestantse kerk toeliet. De Britten waren meer verdraagzaam en in de loop van de 19e eeuw hadden de eerste Joodse burgers uit Duitsland en Engeland zich aan de Kaap gevestigd. In de late 19e eeuw waren er enkele honderden Joodse immigranten in Zuid-Afrika, en deze gemeenschap groeide sterk in de daaropvolgende decennia. In 2006 woonden 19.000 van de bijna 90.000 Zuid-Afrikaanse joden in Kaapstad. In deze stad was ook de eerste synagoge gebouwd en stadsbuurten zoals de Seepunt, staan bekend om de gevestigde Joodse slagers en andere Joodse instellingen. District Six District Six is een voormalig stadsdistrict in Kaapstad. Het district kwam in opspraak in de jaren zeventig van de 20e eeuw toen rond 60.000 inwoners van verschillende rassen gedwongen werden om te verhuizen, omdat de locatie door het blanke apartheidsregime werd aangewezen als nieuwe bouwlocatie. Na hevig protesten werd de verplaatsing van de inwoners gestaakt. Sinds 1994 is er ter nagedachtenis aan deze gebeurtenis en voor de revitalisatie van het district het District Six Museum in het leven geroepen. Bestuur De stad Kaapstad is onderdeel van de gemeente Kaapstad en is een van de zeven grootstedelijke gemeenten van Zuid-Afrika (metro's). De stad heeft een gemeenteraad met 210 leden en zij kiezen de burgemeester. De burgemeester kiest op zijn buurt de uitvoerende leden. Sinds juni 2011 is Patricia de Lille van de Democratische Alliantie de burgemeester van Kaapstad. Naast een burgemeester heeft de stad ook een stadsmanager, deze staat aan het hoofd van het stadsbestuur en is niet politiek gekleurd. Bij de laatste gemeenteraadsverkiezing is de Democratische Alliantie met 90 zetels (juni 2009: 94 zetels) de grootste partij geworden, met het Afrikaans Nationaal Congres op de tweede plaats met 81 zetels (juni 2009: 73 zetels). Geen enkele partij heeft echter de meerderheid in de gemeenteraad. De stad is verdeeld in 105 verkiezingsdistricten en vanuit iedere wijk wordt een vertegenwoordiger direct verkozen voor in de gemeenteraad. De overige 105 zetels worden door de partijen ingevuld. Op landelijk gebied is Kaapstad de wetgevende hoofdstad van Zuid-Afrika; het herbergt de twee kamers van het parlement van Zuid-Afrika. De bestuurlijke hoofdstad van Zuid-Afrika is Pretoria en de rechterlijke macht is gevestigd in Bloemfontein. In de stad is de Nationale Vergadering, het lagerhuis met 400 leden en de Nationale Raad van Provincies, het hogerhuis met 90 leden gevestigd. De president van Zuid-Afrika heeft in Kaapstad zijn ambtswoning: het Tuynhuys. Wijken In het stadscentrum (de zogenaamde city bowl): Bo-Kaap · The Waterfront (De Waterkant) · Higgovale · Oranjezicht · Schotsche Kloof · Tamboerskloof · Company's Gardens (Tuine)· University Estate (Universiteit Estate) · Vredehoek · Walmer Estate · Woodstock · Zonnebloem De noordelijke voorsteden: Bellville · Bothasig · Brackenfell · Brooklyn · Durbanville · Edgemead · Elsiesrivier · Facreton · Goodwood · Kensington · Kuilsrivier · Maitland · Monte Vista · Panorama · Parow · Thornton Aan de Atlantische Kust: Bantrybaai (Bantry Bay) · Kampsbaai (Kamps Bay) · Clifton · Fresnaye · Groenpunt (Green Point) · Houtbaai (Hout Bay) · Llandudno · Mouillepunt (Mouille Point) · Seepunt (Sea Point) · Drieankerbaai (Three Anchor Bay) De zuidelijke voorsteden: Bergvliet · Bishopscourt · Claremont · Constantia · Dieprivier · Heathfield · Kenilworth · Mowbray · Newlands (Nuweland) · Observatory · Pinelands · Plumstead · Retreat · Rondebosch · Rondebosch-Oos · Rosebank · Soutrivier · Steenberg · Tokai · Wynberg Op het zuidelijke schiereiland: Capri Village · Clovelly · Vishoek · Glencairn · Kalk Bay (Kalkbaai) · Kommetjie · Masiphumelele · Muizenberg · Noordhoek · Ocean View · Scarborough · Simons Town (Simonstad) · St James · Sunnydale · Sonvallei Op de Kaapse Vlakte: Athlone · Belhar · Blue Downs · Bonteheuwel · Crawford · Delft · Elsie's River (Elsiesrivier) · Epping · Grassy Park · Gugulethu · Khayelitsha · Kruispad · Langa · Lansdowne · Lotusrivier · Manenberg · Mfuleni · Mitchells Plain (Mitchells Plein) · Nyanga · Ottery · Philippi · Wetton Aan False Bay (Valsbaai): Gordons Bay (Gordons baai) · Somerset West (Somerset-Wes) · Strand Aan de westkust: Bloubergstrand · Melkbosstrand · Milnerton · Parklands · Table View (Tafelsig) Onderwijs Kaapstad is naast Johannesburg en Pretoria de belangrijkste universiteitsstad in Zuid-Afrika. De Universiteit van Kaapstad (University of Cape Town, UCT) wordt als een van de leidende academische instellingen in Afrika beschouwd. De hoofdcampus ligt in District Six, tegen de helling van Duiwelskop. De universiteit telt ongeveer 25.000 leerlingen waarvan bijna 5000 internationale studenten zijn uit meer dan honderd verschillende landen, maar vooral uit de buurlanden Namibië, Zimbabwe en Botswana. De Universiteit van Stellenbosch, de belangrijkste Afrikaanstalige universitaire instelling, bevindt zich in Stellenbosch, ongeveer zestig kilometer van Kaapstad. Andere belangrijke tertiaire instellingen zijn de Universiteit van Wes-Kaapland in de voorstad Bellville. De universiteit werd in 1959 als een instelling voor kleurlingen opgericht en na de democratische verkiezingen in 1994 voor iedereen opengesteld. De technologische universiteit van het Kaapse schiereiland (Cape Peninsula University of Technology) die door een fusie is ontstaan van de Kaapse Technikon (Cape Technikon) en de Technikon van het schiereiland (Peninsula Technikon). Transport Luchthaven De internationale luchthaven van Kaapstad (Cape Town International Airport), na de OR Tambo Internationale Luchthaven (dicht bij Johannesburg) de grootste luchthaven in het land, ligt ongeveer 22 kilometer ten oosten van de binnenstad. Sinds 1994 is het luchtverkeer er aanzienlijk toegenomen. In 2011 zijn er jaarlijks ongeveer 80 000 vliegtuigen die in Kaapstad aankomen of vertrekken, met zo'n vijf miljoen passagiers. Er wordt verwacht dat de passagiersaantallen verder zullen stijgen, tot 14 miljoen in 2015. Weg Kaapstad vormt door de centrale ligging in het zuiden van Afrika een belangrijk vervoersknooppunt en is het eindpunt van veel regionale en (inter)nationale verbindingsroutes. De Caïro-Kaapstad Snelweg, die in Caïro begint, eindigt in Kaapstad en is ruim 10.000 kilometer lang. Kaapstad is goed met de rest van Zuid-Afrika verbonden. De N1 begint in de binnenstad en ontwikkelt zich tot een autosnelweg die langs Bellville en Paarl loopt en door de Hugenotentunnel naar het binnenland (Johannesburg) loopt. Ook de N2 begint in de binnenstad, loopt langs de luchthaven, en verbindt de stad met de kustdorpen langs de Tuinroute zoals Mosselbaai, George en Knysna. De weg loopt verder tot Port Elizabeth. De weg is een snelweg en gaat over de Overberg via Sir Lowrey's pas. De N7 verbindt Kaapstad met Namibië en het noorden van de provincie West-Kaap. Door de ligging van Kaapstad, geprangd tussen de Tafelberg en de Atlantische Oceaan, sluiten de autosnelwegen (N1 en N2) allebei aan in het oosten van de stad. In combinatie met de vele pendelaars uit de nabijgelegen steden en townships betekent dit dat Kaapstad tijdens de spits ('s avonds maar vooral 's morgens) grote problemen kent met betrekking tot de verkeersafwikkeling. Er wordt daarom sterk ingezet op busbanen en nieuwe buslijnen. Haven Dankzij de natuurlijke haven van Tafelbaai staat Kaapstad al eeuwenlang bekend als de "Herberg aan de zee". Toen Jan van Riebeeck 1652 in Tafelbaai voet aan wal zette was er niets meer te zien dan een wijdgestrekte baai met ondiepe zand en kiezelstranden. De schepen die hier aan land kwamen werden aan de onstuimige oceaan blootgesteld; schepen werden meestal enkele honderden meter van het strand af verankerd, en de goederen werden via roeiboten aan land gebracht. De haveninfrastructuur bleef eeuwenlang beperkt tot een eenvoudige houten kaai die in 1656 vlak bij het Kasteel de Goede Hoop werd gebouwd. Vooral tijdens de Kaapse winterstormen was Tafelbaai geen veilige ankerplek voor schepen en vaak lag het goederenvervoer door de ongunstige weersomstandigheden dagenlang stil. Pas in 1743 werd de VOC's winterhaven verhuisd naar Simon's Town. Deze ankerplek was veilig maar moeilijk bereikbaar vanuit de binnenstad. Als gevolg van de Tweede Boerenoorlog en de ontdekking van goud en diamantmijnen werd de haven van Kaapstad tegen het einde van de 19e eeuw steeds belangrijker. Infrastructuur werd vernieuwd en uitgebreid, en in 1905 werden de Victoriadokken ingewijd. In de periode tussen 1935 en 1945 werd breidde de haven uit in de zee en ontstond het Duncandok. In totaal werd 2,5 km2 gewonnen op zee. Het Kasteel van de Goede Hoop, die aanvankelijk vlak bij de zee gelegen was, kwam door de landaanwinning meer dan een kilometer landinwaarts te liggen. In 1960 werd het Ben Schoemandok in gebruik genomen. Dit verving de oude Victoria- en Alfreddokken die hierdoor in verval kwamen. Later zouden die omgevormd worden tot een winkelcentrum V&A Waterfront. Gedragen door belangrijke wereldgebeurtenissen heeft de haven heeft twee keer in zijn geschiedenis een grote strategische rol gespeeld. Enerzijds tijdens de Tweede Wereldoorlog, toen zes miljoen soldaten via de haven naar Kaapstad kwamen en ongeveer 13 000 schepen in de dokken werden hersteld. Anderzijds tijdens de Suezcrisis in het jaar 1973 toen het Suezkanaal werd gesloten en schepen op weg naar Europa en de oostkust van Amerika de route via Zuid-Afrika namen. Dit betekende een grote toeloop van schepen in Tafelbaai. De haven van Kaapstad is de grootste van de vier belangrijke havens in de provincie West-Kaap en behandelt jaarlijks ongeveer acht miljoen ton goederen. Aangezien de haven met zijn totale wateroppervlak van 112,7 hectare vooral de West-Kaap bedient is hij gespecialiseerd in de export van lokale producten zoals zacht fruit. Daarnaast zijn er voorzieningen zoals droogdokken (het Sturrockdroogdok) en drijfdokken beschikbaar. De haven beschikt sinds de jaren zeventig ook vijf diepzeeankerpunten. Openbaar vervoer Shosholoza Meyl is een passagiersdienst van Spoornet en bedient twee langeafstandstreindiensten tussen Kaapstad en Johannesburg via Kimberley en een wekelijkse dienst van en naar Durban via Kimberley, Bloemfontein en Pietermaritzburg. Sport De sporten die in Kaapstad het meest beoefend worden zijn: cricket, voetbal, zwemmen en rugby. Twee rugbyclubs spelen in Kaapstad in het Newlands Stadion te weten de Stormers en de Western Province. Vaak worden wedstrijden van het nationale rugbyteam de Springbokken gespeeld in de stad en tijdens het wereldkampioenschap rugby 1995 werden er wedstrijden gespeeld, inclusief de halve finale. Ook voetbal is populair in Zuid-Afrika. Twee clubs uit Kaapstad spelen in de Premier Soccer League (PSL), de eerste divisie van Zuid-Afrika. De twee clubs zijn de Ajax Cape Town welke in 1999 gevormd is door een fusie van Seven Stars en de Cape Town Spurs; en Santos. Tijdens het wereldkampioenschap voetbal 2010 zijn er ook in het nieuw gebouwde Groenpuntstadion van Kaapstad een aantal wedstrijden gespeeld. Cape Cobras is de cricketclub, met thuisbasis de Newlands Cricket Ground, die Kaapstad vertegenwoordigt. De club is ontstaan na een fusie tussen twee andere clubs. Kaapstad heeft olympische aspiraties: in 1996 was Kaapstad een van de vijf kandidaten voor het organiseren van de Olympische Zomerspelen 2004. Bezienswaardigheden De Groote Kerk staat op een perceel waar in 1678 de eerste kerk van Zuid-Afrika werd opgericht. Het huidige gebouw is de derde en dateert uit het jaar 1836. Op het plein tussen de Herengracht en Adderley Street in Kaapstad staat een standbeeld van Maria tegenover het standbeeld van Jan van Riebeeck, stichter van Zuid-Afrika. Dit beeld is door de Nederlandse staat geschonken in 1952 bij de herdenking van de aankomst van Jan van Riebeeck op Kaap de Goede Hoop (1652). Victoria & Alfred Waterfront gelegen aan het water; de belangrijkste trekpleister van de stad met winkels en andere toeristische attracties. Robbeneiland een eiland voor de kust waar Nelson Mandela 27 jaar gevangen heeft gezeten. De Tafelberg (Engels: Table mountain) gelegen op de westelijke kaap kijkt uit over Kaapstad. De hoogste punten van de Tafelberg liggen meer dan 1000 meter boven de waterspiegel. De berg kan op verschillende manieren beklommen worden. Er is ook een kabelbaan naar de top. Kirstenbosch National Botanical Garden Two Oceans Aquarium Het District Six Museum Leeukop (Lion's Head) en Seinheuwel (Signal Hill) Bo-Kaap Kasteel de Goede Hoop Groentemarkplein (Greenmarket Square), met onder andere het oude stadhuis Lang Straat (Long Street) en Kloof Straat (Kloof Street) uitgaansbuurten De Kaapse stranden: Clifton Bay, Camps Bay, Bloubergstrand Het Tuynhuys, ambtswoning van de president Groenpuntstadion (Green Point Stadium) Een tweetal 'Nederlands uitziende' molens, Mosterts molen en de Nieuwe Molen Company's Garden Stedenbanden Aken (Duitsland), sinds 2000 Antwerpen (België), sinds 1996 Bangkok (Thailand) Buenos Aires (Argentinië) Haifa (Israël), sinds 1975 Hangzhou (China) Nice (Frankrijk), sinds 1974 San Francisco (Verenigde Staten) Sint-Petersburg (Rusland) Geboren in Kaapstad Abba Eban (1915–2002), Israëlisch diplomaat, politicus en historicus Zach de Beer (1928–1999), politicus Abdullah Ibrahim (1934), jazzmuzikant Jeanne Goosen (1938-2020), journaliste, dichteres en schrijfster John Maxwell Coetzee (1940), schrijver en Nobelprijswinnaar (2003) Robbie Jansen (1949–2010), altsaxofonist, fluitist en zanger Marlene Dumas (1953), kunstenares Rhoda Kadalie (1953-2022), mensenrechtenactiviste, feministe en journaliste Jonathan Shapiro, pennaam Zapiro (1958), cartoonist Richard Borcherds (1959), wiskundige Brenda Fassie (1964–2004), zangeres Sean Cameron Michael (1969), acteur Piet Norval (1970), tennisser Stelio Savante (1970), acteur Simon Lessing (1971), Brits triatleet Shaun Bartlett (1972), voetballer Jerome Damon (1972), voetbalscheidsrechter David George (1976), wielrenner Benedict McCarthy (1977), voetballer Trevor Immelman (1979), professioneel golfspeler Lesley-Ann Brandt (1981), actrice Paul Lloyd Jr. (1981), worstelaar Jack Parow (1982), rapper Sarah Poewe (1983), Zuid-Afrikaans/Duits zwemster Maurits van Nierop (1983–2008), Nederlands cricketer Natalie du Toit (1984), zwemster Devon Petersen (1986), darter Anele Ngcongca (1987-2020), voetballer AKA (Kiernan Forbes) (1988-2023), rapper Richard Murray (1989), triatleet Charlbi Dean (1990-2022), actrice en model Nicholas Ralph (1990), Schots acteur Wayde van Niekerk (1992), atleet Tamsin Cook (1998), Australisch zwemster Dean Solomons (1999), voetballer Leo Thethani (1999), voetballer Overleden Helperus Ritzema van Lier (1764–1793), theoloog en schrijver Abdullah Abdurahman (1872-1940), arts en politicus Reginald James (1891-1964), fysicus en poolonderzoeker Nicolaas Diederichs (1903–1978), president van Zuid-Afrika Erik de Zwaan (1949-1984), Nederlands gitarist Louis Hendrik Potgieter (1951–1993), zanger en danser Wilbur Smith (1933-2021), schrijver Denis Worrall (1935-2023), diplomaat Externe links Gemeente Kaapstad Kaapstad Magazine (Nederlandse Versie Cape Town Magazine) Hoofdstad in Afrika Hoofdstad van een Zuid-Afrikaanse provincie


source: wikipedia

text: Dit is een lijst van sjahs van Perzië (Iran). Achaemeniden Seleuciden Alexander de Grote verovert het Perzische Rijk. Na zijn dood wordt zijn enorme rijk verdeeld over zijn 4 generaals Cassander (Macedonië en Griekenland), Lysimachus (Klein-Azië en Thracië), Seleucus I Nicator (Mesopotamië en Syrië) en Ptolemaeus Lagus (Egypte en Palestina). De mannelijke geslachtslijn van Cassander stierf al uit in 285 v.Chr. en zijn rijk werd overgenomen door dat van Lysimachus. Aldus komen er drie hellenistische dynastieën aan de macht. De Seleuciden in Perzië, de Ptolemaeën in Egypte en de Antigoniden in Alexanders thuisland Macedonië. Arsaciden Ook bekend als de Parthen Sassaniden In 651 werd het rijk van de Sassaniden door de moslims veroverd. Samaniden Saman Khoda 819-864 Nasr I 864-892 Ismail I 892-907 Ahmad II 907-914 Nasr II 914-943 Hamid Nuh I 943-954 Abdul Malik I 954-961 Mansur I 961-976 Nuh II 976-997 Mansur II 997-999 Safawieden Ismail I Tahmasp I Ismail II Mohammad Khodabanda Abbas I de Grote van Perzië Safi Abbas II Suleiman I Soltan Hoseyn I Tahmasp II Abbas III Suleiman II Ismail III Afshariden Nader Sjah Adil Sjah Ebrahim Sjah Shahrokh Sjah Zand Karim Khan Mohammad Ali Khan Abol Fath Khan Sadiq Khan Ali Murad Khan Jafar Khan Lotf Ali Khan Kadjaren Agha Mohammed Khan Kadjar Fath'Ali Kadjar Mohammad Sjah Kadjar Ali Kadjar Hossein Ali Kadjar Nader ed-Din Kadjar Mozzaffar ed-Din Kadjar Mohammed Ali Kadjar Ahmad Sjah Kadjar Pahlavi Reza Pahlavi Mohammad Reza Pahlavi Zie ook Geschiedenis van Iran Perzie Perzie Sjahs


text: Koolstof (Latijn: carbonium) is een scheikundig element met symbool C en atoomnummer 6. Het is een niet-metaal dat in verschillende vormen, allotropen, voorkomt. In de natuur komen de allotropen diamant, grafiet, amorfe koolstof en het zeldzame lonsdaleïet voor. Fullerenen zijn synthetische vormen van koolstof. Geschiedenis Koolstof werd al in de prehistorische oudheid ontdekt en gebruikt in de vorm van houtskool, dat bereid werd door organisch materiaal (meestal hout) te verhitten in een zuurstofarme omgeving. Het Engelse carbon is dan ook afgeleid van het Latijnse woord voor houtskool. Ook diamant, een andere allotroop van koolstof, is al lang bekend. Pas sinds enkele decennia is het mogelijk diamant synthetisch te vervaardigen. Fullereen, een derde allotroop, werd in de jaren 80 ontdekt tijdens het bestuderen van het massa-spectrum van een proef waarbij een laser koolstof deed verdampen. Het was de Franse scheikundige Antoine Lavoisier die wist dat carbon pur (zuivere koolstof) een chemisch element was. Halverwege de achttiende eeuw was algemeen bekend dat diamant bij hoge temperaturen brandt. Maar Lavoisier toonde aan dat het verbrandingsproduct kooldioxide is, wat inhield dat diamant zuivere koolstof is. In 1779 ontdekte de Zweedse scheikundige Carl Wilhelm Scheele dat ook grafiet zuivere koolstof is. Voorkomen Koolstof komt voor in de vorm van koolwaterstoffen, met name de fossiele brandstoffen aardgas en aardolie. Uit aardolie wordt in de petrochemische industrie onder andere benzine en kerosine gedestilleerd en het dient als basis voor veel synthetische stoffen, waaronder plastics. Toepassingen Andere toepassingen zijn: De isotoop 14C (ontdekt op 27 februari 1940) wordt gebruikt bij koolstof-14-datering. Grafiet vormt het "streepvormend" deel in potloden, waarbij ook nog klei wordt toegevoegd voor stevigheid. Diamanten (pure koolstof) vinden toepassing in (kostbare) sieraden en worden om hun hardheid onder andere toegepast in boorkoppen. Bij de productie van staal is koolstof een van de stoffen die met het ijzererts wordt gemengd. In kernreactors wordt grafiet in staven toegepast om het kernsplijtingsproces te modereren, ofwel beheersbaar te houden. De chemische en structurele eigenschappen van fullerenen maken dat voor deze koolstofcomplexen misschien een veelbelovende rol is weggelegd in de nanotechnologie. In fijnverdeelde toestand (actieve kool) heeft kool een hoog specifiek oppervlak en kan gebruikt worden als adsorbeermiddel. Het wordt wel gebruikt als filtermateriaal om vloeistoffen te ontkleuren en zelfs ingeslikt om gifstoffen uit het maag-darmkanaal te verwijderen ('Norit'). Elektronicaweerstanden (grafietweerstand); koolstof is weliswaar een goede stroomgeleider, maar een dun laagje kan als weerstand dienen. Wel neemt de weerstand met toenemende temperatuur toe. (Hoe krachtiger de stroom, hoe hoger de temperatuur, en hoe hoger de weerstand.) Grafiet heeft daarbij als voordeel dat het temperatuurverhoging goed doorstaat. Koolhydraten als ethanol, suikers als sacharose, glucose, fructose, zetmeel enz. Plantaardige oliën en vetten en de verwerking daarvan in voeding en oleochemie. Als allerbelangrijkste: het element koolstof is onmisbaar voor alle levende wezens: alle organische verbindingen bevatten het element koolstof. Formule 1-auto's zijn van koolstofvezel gemaakt Opmerkelijke eigenschappen Koolstof is een vierwaardig element dat in grote hoeveelheden op aarde voorkomt. Het heeft de unieke eigenschap zich stabiel met andere koolstofatomen te kunnen binden tot ringen en ketens, vertakt of onvertakt. De vier belangrijkste allotropen zijn: grafiet, een van de zachtste bekende vaste stoffen, met een hardheid van 1,5, maar in de vorm van koolstofvezel wel met een hoge treksterkte; diamant, het hardste natuurlijke mineraal dat we kennen, met een hardheid van 10,0 op de hardheidsschaal van Mohs; amorf koolstof; fullerenen, synthetische holle structuren met elektrochemische eigenschappen die interessant zijn voor toepassing in nanotechnologie. Daarnaast zijn er nog exotischer vormen ontdekt zoals lonsdaleïet, glasachtig koolstof en starre, rechte ketens als 'carbyne' (met alternerende enkelvoudige en drievoudige bindingen) en cumuleen (met alleen dubbele bindingen). Bij normale druk vormt koolstof grafiet. Hierbij vormt elk koolstofatoom bindingen met drie andere koolstofatomen. Deze verbindingen liggen alle in hetzelfde vlak, dat bestaat uit gefuseerde hexagonale ringen, net als bij aromatische koolwaterstoffen. De twee bekende vormen van grafiet, alfa-hexagonaal en bèta-rombohedraal, hebben identieke fysische eigenschappen, maar verschillen in kristalstructuur. Natuurlijk grafiet kan tot 30% uit de bètavorm bestaan. Synthetisch grafiet bevat alleen de alfavorm. De alfavorm kan overgaan in de bètavorm door mechanische behandeling. Boven 1000 °C gaat de bètavorm weer over in de alfavorm. Grafiet geleidt elektriciteit (door de delokalisatie van het p-orbitaal). Grafiet is zeer zacht en bestaat uit lagen die makkelijk over elkaar heen glijden, omdat de binding tussen de lagen alleen door vanderwaalskrachten wordt gevormd. De sterkte binnen een laag is wel weer groot, een eigenschap die bij koolstofvezels ('linten' van grafiet) tot uiting komt. Bij zeer hoge druk kan de tweede allotrope vorm, diamant, ontstaan. In diamant vormt elk koolstofatoom bindingen met vier andere koolstofatomen. Diamant heeft dezelfde kubische structuur als silicium en germanium. De sterkte van de koolstof-koolstofbindingen maken diamant, samen met het iso-elektronische boornitride de hardst bekende verbindingen, die uiterst krasbestendig zijn. Bij kamertemperatuur verloopt de overgang van grafiet naar diamant extreem traag. Onder sommige omstandigheden kristalliseert koolstof als Lonsdaleïet, een vorm die overeenkomsten vertoont met diamant, maar hexagonaal is. Koolstof komt in zeer veel verschillende verbindingen voor, in alle organische levensvormen en vormt de basis voor de organische chemie. Koolstof heeft ook de interessante eigenschap dat het chemische verbindingen met zichzelf en talloze andere elementen kan aangaan (het aantal koolstofverbindingen is theoretisch onbeperkt). Koolstof vormt in verbinding met zuurstof onder andere CO2, dat van essentieel belang is voor plantengroei. In verbinding met waterstof vormt het zogenaamde koolwaterstoffen. Hiertoe behoren ook de vetzuren, waarvan vele onmisbaar zijn voor leven. Ook worden veel koolwaterstoffen als fossiele brandstoffen aangetroffen. Koolstof is om vele redenen een bijzonder element. De verschillende toestanden lopen uiteen van een van de zachtst bekende materialen (grafiet) tot een van de hardste (diamant). Koolstof gaat gemakkelijk verbindingen aan met veel andere kleine atomen, waaronder ook andere koolstofatomen. Er zijn zo'n 10 miljoen koolstofverbindingen bekend. Koolstofverbindingen vormen de basis voor al het leven op aarde. De koolstof-stikstofcyclus is een van de processen die in de zon en andere sterren energie levert. Koolstof werd niet gevormd bij het ontstaan van het heelal (in de Big Bang) vanwege het feit dat er drie botsingen tussen alfadeeltjes (heliumkernen) nodig zijn om koolstof te vormen. Het heelal koelde daarvoor in het begin te snel af. De vorming van koolstof vindt daarom voornamelijk in sterren plaats. Fullerenen zijn genoemd naar de architect Buckminster Fuller, die soortgelijke constructies in architectonische ontwerpen introduceerde, en worden om dezelfde reden ook wel "buckyballs" en "buckytubes" genoemd. Fullerenen hebben een grafietachtige structuur, maar in plaats van een zuivere hexagonale opeenstapeling komen er ook pentagonale en mogelijk heptagonale ordeningen van koolstofatomen in voor, waardoor de lagen zich vormen tot bollen, ellipsen en cilinders. Aan de eigenschappen van fullerenen valt nog veel te ontdekken. Verschijning Er zijn als gezegd zo'n 10 miljoen koolstofverbindingen bekend. Koolstof komt in grote hoeveelheden voor in sterren (en dus de zon), kometen en in de atmosfeer van veel planeten. Sommige meteorieten bevatten microscopisch kleine diamanten die gevormd zijn toen het zonnestelsel nog een protoplanetaire schijf was. Koolstof komt in diverse verbindingen voor in de aardatmosfeer (als koolzuurgas), in water (als koolzuur), op de zeebodem (methaanhydraat) en in de aardkorst (steenkool, aardolie). In combinatie met kleinere hoeveelheden calcium, magnesium en ijzer komt koolstof op aarde ook in grote hoeveelheden voor in carbonaat en rotsgesteenten als kalksteen, dolomiet, marmer, etc. Grafiet wordt in grote hoeveelheden aangetroffen in de Verenigde Staten, Rusland, Mexico, Groenland en India. Natuurlijke diamanten worden gevonden in oude vulkanische gesteenten, opgesloten in het mineraal kimberliet. De meeste diamanten worden gedolven in Afrika, vooral in Zuid-Afrika, Namibië, Botswana, de Republiek Congo en Sierra Leone. Verder worden diamanten gevonden in Canada, de Russische Poolzee, Brazilië en in Noord- en West-Australië. Isotopen Het element komt op aarde van nature als twee stabiele isotopen voor: 12C en 13C. Daarnaast is er een radioactief isotoop 14C (Koolstof 14) dat in de atmosfeer voortdurend aangemaakt wordt door kernreacties ten gevolge van de kosmische straling. Koolstof-14-datering wordt veel gebruikt om archeologische vondsten te dateren. Ionen Strikt genomen komen er van koolstof geen vrije ionen voor, van koolstof zijn echter wel diverse oxidatiegetallen bekend. Toxicologie en veiligheid Koolstof wordt (beperkt) gebruikt als voedseladditief. In de EU is dit toegestaan onder E-nummer E153. Roetuitstoot door onder andere het verkeer bestaat voor een belangrijk deel uit koolstof. Koolstof is daarmee een component van fijnstof. Naast de talloze koolstofverbindingen zonder welke het leven op aarde niet mogelijk zou zijn, zijn er ook veel toxische koolstofverbindingen, waaronder: koolstofmonoxide (CO) dat onder andere voorkomt in uitlaatgassen van verbrandingsmotoren; het cyanide-ion (CN−), dat soms in mijnen wordt aangetroffen, maar ook een belangrijke toepassing heeft bij de productie van polymeren als polyurethaan. Organische gassen zoals etheen (CH2=CH2) en methaan (CH4) zijn explosief en brandbaar wanneer ze met lucht (zuurstof) gemengd zijn. Vrijwel alle niet-ionaire koolstofverbindingen zijn in meer of mindere mate brandbaar. Overzicht van koolstof-elementverbindingen Door de centrale plaats die koolstof in de organische chemie inneemt, en het feit dat het, net als zuurstof, met een groot aantal elementen directe bindingen kan aangaan, zijn de verschillende koolstof-elementverbindingen ook zelf uitgebreid onderwerp van studie geworden. In onderstaande tabel zijn de verwijzingen naar de verschillende studiegebieden in het periodiek systeem opgenomen. Zie ook Isotopen van koolstof Carbokation Carbide Koolstofkringloop Externe links Elementenlijst


text: C14-datering of koolstofdatering is een methode van radiometrische datering waarmee de ouderdom van organisch materiaal en ecofacten wordt bepaald met behulp van de isotoop koolstof-14. Koolstof-14 (14C) is een isotoop van koolstof die in onze atmosfeer uit stikstofkernen gevormd wordt. Dit gebeurt door kernreacties ten gevolge van de kosmische straling waaraan de aarde voortdurend blootstaat. De methode is bruikbaar voor materialen tot circa 60.000 jaar oud. De techniek werd in 1949 ontdekt door Willard Frank Libby en zijn collega's van de Universiteit van Chicago. In 1960 ontving Libby hiervoor de Nobelprijs voor de Scheikunde. Mechanisme Planten nemen deze licht radioactieve vorm van koolstof op via hun gaswisseling en bouwen deze in door hun fotosynthese en stofwisseling. Hierdoor krijgen dieren die van die planten leven de isotoop binnen, en vervolgens weer dieren die van dieren leven, enzovoort. Alle levende wezens hebben in hun lichaam dus nagenoeg dezelfde verhouding tussen koolstof-14 en de stabiele koolstofisotopen als bestaat in de atmosfeer. Fysische achtergrond Koolstof heeft twee stabiele, dat wil zeggen niet-radioactieve, isotopen: koolstof-12 en koolstof-13. Daarnaast zijn er zeer geringe hoeveelheden van het instabiele koolstof-14 op Aarde terug te vinden. Koolstof-14 heeft een halveringstijd van 5736 jaar, ongeacht wat er chemisch met het materiaal gebeurt. Dat wil zeggen dat na 5736 jaar de helft van alle koolstof-14 is verdwenen (omgezet in stikstof-14 (14N)), na twee maal 5736 jaar driekwart, en na 57.360 jaar 99,9%, wat betekent dat nog maar deel van de oorspronkelijke hoeveelheid is overgebleven. Koolstof-14 zou al lang van de Aarde verdwenen zijn als er niet een continue aanvoer van nieuwe koolstof-14-atomen is als gevolg van de kosmische straling die stikstof uit de atmosfeer omzet in de koolstofisotoop. Zodra kosmische straling de atmosfeer binnendringt, ondergaat deze verschillende transformaties, waaronder de productie van neutronen. Deze neutronen spelen een rol in de reactie waarbij een van de protonen uit stikstofgas (N2) gestoten wordt: De grootste hoeveelheid van koolstof-14 wordt gevormd op 9 tot 15 km hoogte. Het aardmagnetisch veld is van invloed. Het koolstof-14 wordt vervolgens gelijk over de atmosfeer verdeeld en reageert met zuurstofgas tot koolstofdioxide (CO2). Koolstofdioxide lost onder andere op in de oceanen (onder de vorm van waterstofcarbonaat), maar wordt ook direct door organisch materiaal op land opgenomen (fotosynthese in planten). De hoeveelheid koolstof-14 die wordt gevormd is afhankelijk van de intensiteit van de kosmische straling. Voor koolstof-14-dateringen wordt doorgaans aangenomen dat deze straling constant is, en dat als gevolg daarvan de verhouding tussen koolstof-14 en de niet radioactieve koolstofisotopen ook constant is, namelijk ongeveer 1 deel per biljoen (1 part per trillion). Voor een exactere ouderdomsbepaling kunnen schattingen van variaties in de kosmische straling gemaakt worden. Na de dood Zodra een organisme sterft, houdt de uitwisseling van koolstofbevattende verbindingen op, en neemt het gehalte aan koolstof-14 dus (zeer langzaam, conform de halveringstijd) af. Zoals alle radioactieve isotopen vervalt koolstof-14 met een constante halveringstijd, die (nagenoeg) niet door externe invloeden verandert. Door het uiteenvallen van een neutron in een proton en een negatief geladen β-deeltje (elektron, bètaverval), wordt koolstof-14 omgezet in het niet-radioactieve stikstof-14. De mate waarin dit verval al is opgetreden, kan vervolgens worden gebruikt om te bepalen hoelang geleden het organisme is gestopt met het uitwisselen van koolstof-14 met zijn omgeving. Materiaal dat erg oud is (bijvoorbeeld steenkool), zal daardoor vrijwel geen koolstof-14 meer bevatten. Met behulp van massaspectrometrie kunnen de relatieve gehaltes aan verschillende isotopen nauwkeurig worden bepaald. Het gehalte koolstof-14 in de atmosfeer is door de tijd niet constant gebleken. Er is ook nu nog geen evenwicht bereikt in de aanmaak en vergaan van C14. Momenteel is de toename ongeveer 30% meer dan het verdwijnproces door bètastraling en door de opname door oceanen en planten. Kalibratie Waarom kalibratie noodzakelijk is Een ruwe datering geeft een getal dat wordt uitgedrukt in jaren geleden (before present of BP, waarbij present is vastgesteld op het jaar 1950). Deze ruwe BP-datering kan nog niet worden gebruikt als een exact aantal jaren, omdat de concentratie koolstof-14 in de aardatmosfeer de afgelopen 50.000 jaar aan veranderingen onderhevig geweest is. Deze concentratie wordt beïnvloed door variaties in de intensiteit van kosmische straling, die worden veroorzaakt door zonnewinden. Men noemt dit wel het De Vries-effect. Bovendien zijn er substantiële reservoirs van koolstof in organismen, de oceanen, sedimenten op de zeebodem (vooral in gashydraten) en sedimentaire gesteenten. In al deze reservoirs is de isotopenverhouding anders dan in de atmosfeer. Door klimaatsveranderingen kunnen er veranderingen in de uitwisseling van koolstof tussen de reservoirs optreden, wat de isotopenverhouding in de atmosfeer kan beïnvloeden. De afgelopen decennia heeft de mens ook invloed op de isotopenverhouding in de atmosfeer gehad. Door bovengrondse kernproeven in de jaren 50 en 60 werd de concentratie koolstof-14 tijdelijk verdubbeld. Door verbranding van fossiele brandstoffen komt veel oude koolstof in de atmosfeer terecht, die vrijwel geen koolstof-14 bevat. Dit laatste wordt aangeduid als het Suesseffect, naar Hans Suess. Kalibratiemethoden Daarom worden ruwe BP-dateringen gekalibreerd om "echte" kalenderjaren te krijgen. Er zijn standaard kalibratiecurves opgesteld aan de hand van monsters die met een andere methode absoluut gedateerd konden worden (bijvoorbeeld met behulp van dendrochronologie, ijskernen, kernen van diepzeesedimenten, varven in meersedimenten, koralen of speleothems). De kalibratiecurves kunnen significant afwijken van een rechte lijn, dus het vergelijken van ongekalibreerde C14-dateringen (bijvoorbeeld door ze in een grafiek te zetten) kan tot vertekende resultaten leiden. In de standaard kalibratiecurve zitten ook flinke verspringingen, zoals tussen 11.000 en 10.000 jaren BP. Men vermoedt dat deze verspringing heeft te maken met veranderingen in de thermohaliene circulatie in de oceanen tijdens de Jonge Dryasperiode. Rond zulke verspringingen is de nauwkeurigheid van de kalibratie duidelijk minder. Wel kan de verspringing zelf worden gebruikt als gids wanneer hij in een tijdserie voorkomt. Kalibratie door middel van jaarringen Een voorbeeld van een methode waarmee absolute dateringen zijn gedaan om de kalibratiecurve op te stellen is de dendrochronologie. Door jaarringenonderzoek van (zeer) oude nog levende bomen en opgegraven stammen van nog oudere dode bomen kan men het hout tot op een jaar nauwkeurig dateren. Bovendien bevat het hout koolstof uit die tijd. Zo kan de ouderdomsschaal volgens de C14-methode aan de hand van de dendrochronologie tot tienduizend en meer jaren terug worden geijkt. De zo gevonden kromme kan gebruikt worden om de ruwe koolstof-14-datering (gewoonlijk in jaren-voor-heden of BP, waar heden vastgesteld is op het jaar 1950) terug te lezen en om te zetten in echte jaartallen (gewoonlijk uitgedrukt in cal. BC oftewel geijkt v.Chr., als het de oudheid betreft). Er is echter een statistische moeilijkheid met de ijklijn. Idealiter zou een ijklijn een strakke rechte lijn moeten zijn omdat alleen dan de meetfout in de koolstof-14-waarde, met een normale waarschijnlijkheidsverdeling direct te vertalen is in een fout in de aflezing die dan ook een simpele normaalcurve vertoont. De helling van de ijklijn bepaalt hoeveel breder of smaller de resulterende verdeling wordt: de meetfout in de C14 moet vermenigvuldigd worden met de helling van de ijklijn om de fout in de geijkte waarde te verkrijgen. Idealiter zou die helling de waarde één bezitten. In dat geval geeft een fout van ±5 jaar in BP dus ook een fout van ±5 jaar in cal. BC. De ijklijn buigt in werkelijkheid wat af van een helling van één, maar dat is niet zo'n probleem, het verbreedt de resulterende normaalcurve misschien een beetje en de fout wordt een beetje groter. Veel erger is dat de lijn hobbels en bobbels vertoont, waarschijnlijk wegens fluctuaties in de productiesnelheid van het radioactieve isotoop in de dampkring. Vooral bij 900 cal. BC is dat goed te zien in de grafiek. Een hobbel wil zeggen dat de helling van de curve plaatselijk aardig kan fluctueren en afwijken van één. Omdat in het ijkproces de meetfout vermenigvuldigd moet worden met die (plaatselijke) helling resulteert dit in een meetfout in de geijkte waarde die niet langer een gaussiaanse normaalcurve is en zelfs meer dan een maximum kan vertonen. Een bi- of zelfs trimodale kansdichtheidskromme is niet ongewoon voor de geijkte waarde. Een bimodale verdeling is natuurlijk voor archeologen een onaangename zaak, omdat het moeilijk wordt eenduidige conclusies te trekken als iets bijvoorbeeld waarschijnlijk uit 1010-1019 v.Chr. stamt of misschien ook uit 1028-1032 v.Chr. maar ertussenin is minder waarschijnlijk. De enige methode die in principe in staat is om echt het jaartal te achterhalen, is als er een stuk hout is met voldoende jaarringen (50-60) die exact bij de standaard gepast kunnen worden. Voor een dergelijke dendrochronologische datering ontbreekt echter vaak het daartoe geschikte hout. Dat geldt vooral voor het Romeinse rijk. Uit de tijd van 500 v.Chr. tot 500 na Chr. is in het gebied van dat rijk bitter weinig hout te vinden. Romeinen verbruikten hun hout nogal kwistig. C14-datering is echter vaak wel mogelijk omdat deze methode niet aan regionale variaties onderhevig is. Toch zijn C14-dateringen vaak meer dan genoeg om de mogelijke archeologisch interpretaties tot een voldoende minimum te beperken. En verder is ondanks de schoonheidsfoutjes de overeenkomst tussen de beide methodes een sterke onderbouwing van de algemene geldigheid van het principe van de C14-dateringsmethode. Kalibratie tegen andere radio-isotopen Dendrochronologische gegevens ouder dan 12 kA BP zijn schaars, hoewel daar nog wel aan gewerkt wordt. Scandinavië, een belangrijke bron van dergelijke gegevens, lag nog onder het ijs in die tijd, bijvoorbeeld. Toch is met name door de toepassing van versnellermassaspectroscopie (Accelerator Mass Spectroscopy, AMS) het mogelijk geworden nog minieme hoeveelheden koolstof-14 te detecteren. De benodigde hoeveelheid materiaal is met een factor 1000 afgenomen en de benodigde analysetijd is teruggebracht van weken tot minuten. Dit maakt het mogelijk de techniek ook in het tijdsinterval van 50 kA BP tot 12 kA BP te gebruiken, mits er een goede ijkcurve geconstrueerd kan worden. doen dit op basis van een vergelijking van twee verschillende radiometrische methoden op het aragoniet in een aantal koralen. De vergelijkingsmethode is de 230Th/234U/238U-methode. Deze methode berust op het principe dat uranium-238 via uranium-234 vervalt tot thorium-230. Dit isotoop vervalt uiteindelijk tot lood maar dit is niet relevant voor de methode. Wanneer koraal gevormd wordt neemt het uraan op uit het zeewater waarin dit element redelijk oplosbaar is. De dochter thorium is dat niet en wordt dus niet opgenomen, maar zal langzamerhand in het koraal door verval weer gevormd worden, tot het een stationaire toestand bereikt waarbij de vormings- en vervalsnelheid van het thorium gelijk geworden zijn. De halfwaardetijd van thorium-230 is 75.000 jaar en van uranium-234 245.000 jaar zodat deze methode vooral in het oudere bereik van de koolstofmethode vergelijkingen kan opleveren. Een precieze bepaling van de verhoudingen thorium-230/uranium-234/uranium-238 staat dus een bepaling van de ouderdom van het koraal toe die onafhankelijk is van de productie van het koolstof-14-isotoop in de atmosfeer. Op deze manier hebben Fairbanks et al een ijkcurve samengesteld die tot 50.000 jaar geleden terugreikt. Hun werk is echter niet zonder kritiek. Er moeten namelijk aan een vrij groot aantal voorwaarden voldaan worden wil een ijkmonster ook werkelijk betrouwbare gegevens opleveren. Het koraal mag bijvoorbeeld niet hebben blootgestaan aan zoet water, omdat dat de isotopenverhoudingen verstoort. Ook mag er geen calciet in het monster aanwezig zijn, omdat dat meestal een verontreiniging uit andere bron is die gewoonlijk een andere ouderdom heeft. Fairbanks et al gebruiken poederdiffractie om dit uit te sluiten, maar deze techniek is niet erg gevoelig voor kleine hoeveelheden onzuiverheden. Onzekerheden bij de methode Zoals bij alle metingen het geval is, is een ouderdom bepaald met behulp van deze methode onderhevig aan een bepaalde onzekerheidsmarge. De grootte van de onzekerheid neemt toe naarmate het materiaal ouder is, doordat er dan steeds minder koolstof-14 aanwezig is. Voor vondsten van de laatste paar duizend jaar werkt de methode echter doorgaans goed en door verbeteringen in de meetmethoden is het mogelijk gebleken om met steeds kleinere hoeveelheden materiaal toch een zinvolle meting te doen. De grens ligt meestal tussen de 58 000 en 62 000 jaar. Er mag geen verontreiniging van het materiaal met (nieuw) levend materiaal hebben plaatsgevonden. Als micro-organismen zich bijvoorbeeld op een later tijdstip in het oorspronkelijke materiaal vestigen en ook koolstofdioxide uit de atmosfeer opnemen, zal de ouderdom worden onderschat (het monster lijkt jonger). Waterplanten krijgen een deel van de koolstof die ze opnemen, niet in de vorm van koolstofdioxide binnen, maar in de vorm van opgeloste carbonaten. Vaak zijn deze in water opgeloste koolstofverbindingen al erg oud, waardoor ze geen of veel minder koolstof-14 bevatten. Dit geldt ook voor de dieren die zich weer voeden met dit soort waterplanten. Waterplanten en dieren die hiervan leven, lijken op basis van hun koolstof-14-datering ouder dan ze in werkelijkheid zijn. Dit is het zogenoemde hardwater-effect. De aanvangsconcentratie van het koolstof-14 in organismen is niet altijd precies gelijk, omdat het productieproces, en daarmee het koolstof-14-gehalte van de atmosfeer, onder andere als gevolg van kosmische-stralingsvariaties zelf ook varieert. Dit leidt tot anomalieën in de ijklijnen. (Zie hierboven). Door de bovengrondse kernproeven uit de tweede helft van de 20e eeuw is de productie van koolstof-14 in de atmosfeer toegenomen. Hoewel het probleem nu nog niet speelt (er zijn betere methoden om de ouderdom van zeer recent afgestorven organisch materiaal te bepalen), is dit wel voor de (verre) toekomst een verstorende factor. Koolstofdioxide komt ook vrij bij verbranding van fossiele brandstoffen. Planten naast een snelweg of in de buurt van een industrieterrein zullen dus hogere concentraties koolstofdioxide afkomstig van fossiele brandstoffen opnemen. Doordat de koolstofverbindingen uit de fossiele brandstoffen al miljoenen jaren geleden aan de atmosfeer onttrokken zijn, is hier nagenoeg geen koolstof-14 meer in aanwezig. Evenals de verstoring van het natuurlijke niveau van koolstof-14 door bovengrondse kernproeven, verstoort de verbranding van fossiele brandstoffen het natuurlijk koolstof-14-niveau (zij het in de tegengestelde richting). Zie ook datering dendrochronologie Koolstof-14 Hessel de Vries Externe links C14dating.com CalPal - Radiocarbon Calibration Radiometrische datering Aardwetenschappen Dateringsmethode


text: Dit is een lijst van koningen van Soemer. Vroeg-Sumer 5000-2800 v.Chr. De koningslijsten geven 10 koningen van voor de zondvloed, maar hun bestaan is (nog) niet bevestigd. Steden Eridu Shuruppak Sippar Uruk 3800 - 3200 v.Chr. Djemdet-Nasr 3200-2800 v.Chr. Oud-Soemer Aan de volgende dynastieën kunnen nu grotendeels redelijk betrouwbare dateringen gehecht worden. De dynastieën zijn genoemd naar de stad van waaruit zij heersten. Zij overlappen elkaar vaak in tijd omdat zij elkaar nogal eens de heerschappij over stadstaten of het land betwistten. Dynastie Kish I 2900 -2550 v.Chr. Van Mashkak tot Arwium (12 koningen) 29e eeuw v.Chr. Etana 2861 -2831 v.Chr. Balih, zoon van Etana 2831 -2791 v.Chr. Enmenunna 2791-2771 v.Chr. Melam-Kish, zoon van Enmenunna 2771-2751 v.Chr. Barsalnumma, zoon van Enmenunna 2751-2731 v.Chr. Samug 2731-2701 v.Chr. Tizkar, zoon van Samug 2701-2671 v.Chr. Ilku 2671-2651 v.Chr. Iltasadum 2651-2631 v.Chr. Enmebaragesi 2631-2601 v.Chr. Op een fragment van een stenen kruik staat: Me-bara(ge)si, koning van Kish. En meteen wordt deze koning historisch. Agga, zoon van Enmebaragesi 2601-2581 v.Chr. Het zou deze Agga (ofte Akka) van Kish kunnen zijn die in conflict kwam met de legendarische Gilgamesh van Uruk. Zo worden deze koningen meer historisch dan legendarisch. Niet in de Sumerische Koningslijst vermeld : Mesilim 2550 v.Chr. Dynastie Kish II 25xx-2411 v.Chr. Shushuda (25xx-25xx v.Chr.) Dadasig (25xx-25xx v.Chr.) Magalgalla (25xx-25xx v.Chr.) Kalburn, zoon van Magalgalla 2511-2491 v.Chr. Tuge 2491-2471 v.Chr. Mennunna 2471-2451 v.Chr. Inbi-Ishtar 2451-2431 v.Chr. Lugalmu 2431-2411 v.Chr. Dynastie Kish III 2411-2381 v.Chr. koningin Kubaba 2411-2381 v.Chr. Dynastie Kish IV 2381-2356 v.Chr. Punzursin 2381-2356 v.Chr. Ur-Zababa 2356-2336 v.Chr. Simudar 2336-2305 v.Chr. Usiwatar 2305-2297 v.Chr. Ishtar-muti 2297-2286 v.Chr. Ishme-Shamash 2286-2275 v.Chr. Nannia 2275-2268 v.Chr. Dynastie Uruk I 2722- 2460 v.Chr. Meskiaggasher 2722-2692 v.Chr. Enmerkar 2692-2672 v.Chr. Lugalbanda 2672-2652 v.Chr. Gilgamesh 2652-2602 v.Chr. Urlugal 2602-2572 v.Chr. Utulkalamma 2572-2557 v.Chr. Labahsum 2557-2548 v.Chr. Ennundara-Anna 2548-2540 v.Chr. Meshgande 2540-2504 v.Chr. Melemanna 2504-2498 v.Chr. Lugalkitun 2498-2462 v.Chr. Dynastie Uruk II 2462-2346 v.Chr. Enshakushanna 2462-2402 v.Chr. Lugalkinishe-dudu 2402-2376 v.Chr. Lugalkinishe-si 2376-2346 v.Chr. Dynastie Lagash I 2550-2342 v.Chr. Lugal Shuggur 2550 v.Chr. Gursar 25xx v.Chr. Gunidu 25xx v.Chr. Ur-Nina van Ur-Nause 2494-2465 v.Chr. Akur-Gal 2464-2455 v.Chr. Eannatum 2454-2425 v.Chr. Enannatum I 2424-2405 v.Chr. Entemena 2404-2375 v.Chr. Enannatum II 2374-2365 v.Chr. Enentarzi 2364-2359 v.Chr. Lugalanda 2358-2352 v.Chr. Urkagina of Uru-inimgina 2352-2342 v.Chr. Dynastie Umma tot 2321 v.Chr. Ush 24xx Enakale 24xx Urluma 2400 v.Chr. Ila 23xx Gishakidu 23xx Wawa van Bubu 23xx Lugalzagizzi 2346-2321 v.Chr. Dynastie Ur I 2570-2393 v.Chr. Meskalamdug 26xx Akalamdug 2600 v.Chr. Puabi 25xx Meshannepada 2570-2530 v.Chr. Annepada 2530-2490 v.Chr. Meshkiagnunna 2490-2454 v.Chr. Elulu 2454-2429 v.Chr. Balulu 2429-2393 v.Chr. Dynastie Ur II 2393-2277 v.Chr. Lugalkinishe-dudu 2393-2376 v.Chr. Lugalkinishe-si 2376-2346 v.Chr. Lugalure 2346-2312 v.Chr. Kakug 2312-2277 v.Chr. Dynastie Hamazi 2540-2534 v.Chr. Hatanish 2540-2534 v.Chr. Dynastie Awwan 2510-2453 v.Chr. Peli 2510-2490 v.Chr. Tata 2490-2470 v.Chr. Ukkutahesh 2470-2435 v.Chr. Dynastie Adab I 2490-2400 v.Chr. Lugalannemundu 2490-2400 v.Chr. Dynastie Mari 2470-2327 v.Chr. Shu 2470-2430 v.Chr. Azzi 2430-2414 v.Chr. En-Lugal 2414-2385 v.Chr. Zi-Lugal 2385-2365 v.Chr. Enbimushmash 2365-3335 v.Chr. Enni 2335-2327 v.Chr. Dynastie Aksjak I 2465-2365 v.Chr. Unzi 2465-2435 v.Chr. Undalulu 2435-2423 v.Chr. Urur 2423-2417 v.Chr. Puzurnirah 2416-2396 v.Chr. Isuil 2396-2372 v.Chr. Shusin 2372-2365 v.Chr. Dynastie Uruk III 2296 – 2271 v.Chr. Lugal-zage-si beweerde Urukagina van Lagash overmeesterd te hebben, evenals Kish en andere Sumerische stadstaten, en zodoende een verenigd koninkrijk te vormen. Hij werd op zijn beurt verslagen door Sargon van Akkad. Semitische tijd Dynastie Akkad 2335-2254 v.Chr. Sargon de Grote 2334-2278 v.Chr. Rimush 2278-2270 v.Chr. Manishtusu 2270-2255 v.Chr. Naram-Sin 2254-2218 v.Chr. Shar-Kali-Sharri 2217-2193 v.Chr. Dudu 2189-2169 v.Chr. Shudurul 2168-2154 v.Chr. De Guti-overheersing 2212-2120 v.Chr. Dynastie van het Zagrosgebergte Eridupizir 2212-2205 v.Chr. Imta 2205-2202 v.Chr. Inkisus 2202-2196 v.Chr. Sarlagab 2196-2190 v.Chr. Sulme 2190-2184 v.Chr. Elulumesh 2184-2178 v.Chr. Inimabakes 2178-2173 v.Chr. Igesaus 2173-2167 v.Chr. Iarlagab 2167-2152 v.Chr. Ibate 2152-2149 v.Chr. Iarlagab 2148-2145 v.Chr. Kurum 2145 v.Chr. Habil-kin 2144-2141 v.Chr. Laerabum 2141-2139 v.Chr. Irarum 2139-2137 v.Chr. Ibranum 2137 v.Chr. Hablum 2137-2135 v.Chr. Puzur-Sin, 2135-2128 v.Chr. Iarlaganda 2128-2121 v.Chr. Sihum 2121-2114 v.Chr. Tiriqa 2114 v.Chr. Nieuw-Sumer 2230-2000 v.Chr. Dynastie Lagash II 2152-2110 v.Chr. Ur-Bau 2155-2142 v.Chr. Nammaghani Gudea 2140-2122 v.Chr. Ur-Ningirsu 2122-2120 v.Chr. Ugme 2120-2119 v.Chr. Prigme 2119-2117 v.Chr. Urgar 2117-2113 v.Chr. Nammakhani 2113-2110 v.Chr. Dynastie Uruk IV 2144-2107 v.Chr. Ur-nigin 2144-2137 v.Chr. Ur-gigir 2137-2131 v.Chr. Kudda 2131-2125 v.Chr. Puzurli 2125-2120 v.Chr. Ur-Utu 2120-2114 v.Chr. Urukhegal 2114-2107 v.Chr. Lugal Zigissi Lugal Ki Dynastie Ur III 2112-2000 v.Chr. Urgur Dungi I Dungi II Gimil-sin Ine-sin Ur-Nammu 2112-2090 v.Chr. Shulgi 2090-2047 v.Chr. Amar-Sin 2046-2038 v.Chr. Shu-Sin 2037-2029 v.Chr. Ibbi-Sin 2027-2004 v.Chr. Verval: de tijd van Larsa en Isin Dynastie Isin (Amorieten) 2017-1794 v.Chr. Ishbi-Irra 2017-1985 v.Chr. Shu-Ilishu 1984-1975 v.Chr. Iddin-Dagan 1974-1954 v.Chr. Ishme-Dagan 1953-1934 v.Chr. Lipit-Ishtar 1934-1924 v.Chr. Ur-Ninurta 1923-1896 v.Chr. Bur-Sin 1895-1874 v.Chr. Lipit-Enlil 1873-1869 v.Chr. Erra-imitti 1870-1863 v.Chr. Sumu-abum 1863 v.Chr. (8 mnd) Ikūn-pī-Ištar 1862 v.Chr. (6 mnd) Enlil-bani 1862-1839 v.Chr. Zambīya 1836-1834 v.Chr. Iter-pisha 1833-1831 v.Chr. Ur-Dukuga 1830-1828 v.Chr. Sin-magir 1827-1817 v.Chr. Damiqilišu 1816-1794 v.Chr. Dynastie Larsa 2025-1763 v.Chr. Naplanum 2025-2005 v.Chr. Emisum 2004-1977 v.Chr. Samium 1976-1942 v.Chr. Zabaya 1941-1933 v.Chr. Gungunum (Chedormanchundi) 1932-1906 v.Chr. Abisare 1905-1895 v.Chr. Sumuel (Chedorlamur) 1894-1866 v.Chr. Nuradad 1865-1850 v.Chr. Siniddinam 1849-1843 v.Chr. Siniribam 1842-1841 v.Chr. Siniqisham 1840-1836 v.Chr. Ṣillī-Adad 1835 v.Chr. Chedormabug Warad-Sin 1834-1823 v.Chr. Rim-Sin 1822-1763 v.Chr. Babylonische tijd vanaf 1763 v.Chr. Hammurabi 1792-1750 v.Chr. In 1763 verslaat Hammurabi de laatste koning van Larsa (Rim-Sin). Hiermee komt voorgoed een eind aan Sumer. Zie ook Lijst van koningen van Babylonië Lijst van koningen van Aššur Babyloniaca van Berossus Sumer Koningen


text: Koningin Kubaba (2411 v.Chr. - 2381 v.Chr.?) van Kisj was een vrouw van erg eenvoudige komaf, die het klaarspeelde Sumer te herenigen na een tamelijk warrige tijd. Later zouden er veel verhalen over haar geschreven worden. Zij is ook de eerste, en de enige Soemerische vrouwelijke alleenheerseres, en mogelijk zelfs ter wereld, als Merneith van Egypte slechts een regente was. Kish, Kubaba Persoon in de 24e eeuw v.Chr.


text: De Klingons (ook: Klingonen) zijn een fictieve humanoïde soort uit de televisie- en filmserie Star Trek. Biologie Klingons zien er grotendeels humanoïde (mensachtig qua vorm) uit. Ze hebben doorgaans lange bossen dik haar en de mannen hebben meestal een baard en een snor. Wellicht hun meest sprekende uiterlijke kenmerk is hun geribbelde voorhoofd. Deze ingewikkelde benige structuren variëren van familie tot familie en zijn een evolutionair overblijfsel uit de prehistorie, toen ze nog een uitgebreid extern skelet (exoskelet) hadden en eruitzagen als schaaldieren. Een tijd lang gedurende de tijd van Star Trek: The Original Series hadden de Klingons externe kenmerken die erg op die van mensen leken en hadden ze een wat conservatievere haardracht. Deze Klingons zijn een sub-soort die ontstaan is tijdens grotendeels mislukte experimenten met genen van augments, genetisch verbeterde mensen. Dit veroorzaakte een ziekte die bijna de gehele Klingonsoort vernietigde. Deze ziekte is later uitgestorven. De meeste lichaamsfuncties zijn meervoudig uitgevoerd, zoals meervoudige magen, longen en levers. Deze eigenaardigheid, bekend onder de naam brak'lul, maakt Klingons uitermate veerkrachtig. Andere kenmerken van de Klingon-anatomie zijn onder andere de afwezigheid van traanbuizen, lavendelkleurig/roze bloed (volgens sommige onofficiële bronnen gebaseerd op het metaalion mangaan). Klingons zijn gemiddeld vijf maal sterker dan mensen. Als hij niet in een gevecht sterft, leeft een Klingon doorgaans ten minste 150 jaar. Voortplanting is mogelijk niet alleen tussen Klingons maar ook met mensen (B'Elanna Torres bijvoorbeeld is half-Klingon en half-mens) en Romulans (Ba'el is half-Klingon en half-Romulan). De naam Klingon is afgeleid van de naam Clingan. Dit is de naam van een politieagent, een kennis van Gene Roddenberry. Karakter Klingons zijn een volk van strijders. Een Klingon zal gewoonlijk altijd een gevecht accepteren wanneer hij uitgedaagd wordt. Door andere rassen (zoals mensen) worden Klingons daarom vaak gezien als heethoofden die hun emoties niet onder controle kunnen houden. Niets is belangrijker voor een Klingon dan heldhaftigheid tonen. Zelfs wanneer een Klingon de dood in de ogen kijkt zal hij doorvechten. Een eervolle dood wordt verkozen boven gevangenschap, smeken om genade of opgeven. Klingons die oneervol gedrag vertonen worden vaak verstoten door andere Klingons. Klingons vertegenwoordigen altijd hun familie of 'huis'; oneervol gedrag moet dan ook door de hele familie gedragen worden. Wanneer 1 Klingon zich misdragen heeft tast dit de eer aan van alle leden van de familie of het huis. Ondanks een sterke macho cultuur die gefocust is op geweld en strijd hebben Klingon vrouwen geen onderdanige rol. Zij mogen leider van een huis worden, soldaat worden en zelfs commandant op een schip worden. Zij zullen zich echter net zo strijdvaardig en heldhaftig moeten opstellen als mannen. Religie Volgens de legende zou Kortar (qortagh), de eerste Klingon, samen met zijn gezellin de goden die hen hadden gecreëerd hebben vernietigd en de Hemelen in as hebben gelegd. Deze gebeurtenis wordt verhaald in huwelijksplechtigheden. De Klingon-waarden en -normen zijn gecentreerd rondom eer. Diegenen die eervol sterven zullen zich zogezegd gaan voegen bij de geest van qeylIS (Kahless) in Sto'Vo'Kor. Daar zullen ze samen met qeylIS en de andere eervol gestorvenen eeuwig strijd voeren in de Zwarte Vloot. qeylIS wordt door Klingons gezien als de grootste strijder uit de geschiedenis. Mythische verhalen over de heldendaden van qeylIS zijn gemeengoed onder Klingons en worden vaak gebruikt als moreel kompas. Wanneer een Klingon zwakte toont zal bijvoorbeeld gezegd worden dat hij heldhaftiger moet zijn, zoals qeylIS dat was. Niet-eervol gestorvenen zijn gedoemd tot een eeuwigheid in greor (Gre'thor), de onderwereld die bewaakt wordt door Fek'lhr, en waar ze tot in eeuwigheid worden gefolterd. Fek'lhr ziet eruit als een sater, met een zeer lelijk gezicht en een zeer gespierd bovenlichaam. Fek'lhr is er voornamelijk om de eerlozen binnen te houden, niet zozeer om de eervollen of levenden buiten te houden. Gre'thor is uitsluitend te bereiken via een tocht op de Ark der Doden (Barge of the Dead), die vaart over de Rivier van Bloed (River of Blood) en in alle eeuwigheid wordt bestuurd door Kortar. Om de doden wordt niet gerouwd, ze worden gevierd. Het dode lichaam wordt gezien als een lege huls die weggegooid kan worden. Geschiedenis van het Klingonrijk Het Klingonrijk werd rond het jaar 500 op de Klingon-thuiswereld Kronos (Qo'noS) gesticht door Kahless de Onvergetelijke. Het rijk heeft diverse dynastieën gekend, alsmede "De Donkere Tijd", een 10-jarig democratie-experiment tussen de 2e en 3e dynastie. Omstreeks de 14e eeuw werd Qo'noS bezet door de Hur'q die diverse schatten roofden, waaronder het Zwaard van Kahless. Omstreeks 2069 werd een Hoge Raad gevormd, waarbij de positie van Keizer werd afgeschaft, tot 2269. In het vroege deel van de 22e eeuw krijgt de Krijgersklasse een steeds grotere invloed op de Klingonmaatschappij, waarbij vooral het rechtssysteem het moet ontgelden. In 2151 probeert een factie in de Koude Tijdoorlog vanuit de 28e eeuw de tijdlijn te veranderen door onrust te zaaien binnen het Klingonrijk met behulp van de Suliban Samenzwering. Dit resulteerde in het eerste contact tussen Klingons en Mensen. Rond 2223 zijn de betrekkingen tussen het rijk en de Federatie substantieel afgetakeld, wat te merken is aan hevige vijandigheden die tot in 2293 duren. In 2267 vormen de Klingons en de Romulanen een militaire alliantie en de Klingons ruilen enkele D7-slagschepen (Birds of Prey) in voor enkele cloaking devices ('camouflageschilden') In 2293 wordt de atmosfeer van Kronos verontreinigd wanneer Praxis, een van de manen van Kronos, explodeert. Deze gebeurtenis is een ommekeer in de relatie tussen de Klingons en de United Federation of Planets, omdat de Klingons het zich niet kunnen veroorloven door te gaan met hun excessieve militaire activiteiten en ook nog met dit nieuwe probleem af te rekenen. (Parallellen met het einde van de Koude Oorlog en de relatie tussen de Verenigde Staten en de bankroete Sovjet-Unie waren overduidelijk). Daarom gaan de twee een samenwerking aan die ongeveer 80 jaar duurt en eindigt in 2372 wanneer de Klingons de Cardassians aanvallen. In 2342 beginnen de Klingons en de Romulanen een gewelddadige oorlog nadat de Romulanen de Klingon-buitenpost Narendra III aanvallen. In 2357 wordt Worf, zoon van Mogh (gespeeld door Michael Dorn), de eerste Klingon in de Starfleet Academie en in 2364 scheept hij in op de USS Enterprise NCC-1701D als reserve conn-officier en tactisch officier, met de rang van Lieutenant junior grade. 2367 ziet het begin van de Klingon-Burgeroorlog nadat Chancellor K'mpec wordt vermoord. Voorafgaand aan zijn dood heeft K'mpec kapitein Jean-Luc Picard als zijn arbiter van opvolging (Arbiter of Succession) benoemd. Gowron wordt gekozen, maar het Huis Duras vecht deze beslissing aan en de burgeroorlog begint. Het wordt later duidelijk dat de Romulanen Duras steunden en Duras verloor daardoor snel alle steun, waardoor de oorlog tot een einde komt en Gowron overblijft als de onbetwiste leider van het Rijk. Rond 2374 vormen de Klingons opnieuw een alliantie met de Federatie, deze keer tegen de Dominion. Kort voor het einde van de Dominion-oorlog doodt Worf Gowron omdat deze een verkeerde tactiek zou hebben gevolgd in de oorlog, alleen om de positie van generaal Martok te verslechteren. Worf laat de rol van Kanselier over aan Martok, in plaats van deze rol zelf te vervullen. In 2375 wordt de Dominion verslagen door de gecombineerde vloot van de Federatie, de Romulanen en de Klingon, met de hulp van de Cardassiaanse vloot, gedurende een laatste slag op Cardassia Prime. Wie-Is-Wie Leiders Molor (dictator, werd afgezet door Kahless) Kahless de onvergetelijke (sticht Rijk omstreeks 500 C.E.) Emperor Reclaw (laatste van de tweede dynastie) "Donkere Tijd" (10 jaar democratie tussen tweede en derde dynastie) Emperor Sompek Chancellors Gorkon (gestorven 2293) Azetbur (vanaf 2293) Mow'ga (2de Rijk) K'mpec (gestorven 2367) Gowron (vanaf 2367 tot 2375) Keizer Kahless (Ceremonieel heerser sinds 2369, samen regerend met Chancellor) Martok (vanaf 2375) Overige Klingons Worf (wo'rIv) K'Ehleyr (qeylargh) B'Elanna Torres (half-mens) Ba'el (half-romulan) Kortar (qortagh) Alexander (zoon van Worf) Taal De Klingons hebben hun eigen taal; eigenlijk zijn het er twee. De bekendste van de twee heet Klingon of tlhIngan Hol. Daarnaast is er nog het Klingonaase, de taal zoals die wordt genoemd en gebruikt in The Final Reflection van John Ford, en die voor de ontdekking van tlhIngan Hol'' zeer populair was in het Klindom. Er wordt geschat dat enkele tientallen mensen in de wereld vloeiend Klingon spreken. De taal is moeilijk te gebruiken in alledaagse conversatie door een groot gebrek aan vocabulaire. Door de oorsprong van de taal (een sciencefictionserie) is er een gebrek aan alledaagse vertalingen in het Klingon voor bijvoorbeeld 'auto' of 'boekenkast'. Externe link www.klingon.org Klingon Imperial Diplomatic Corps De Klingon Encyclopedia (Wikia) Noten


text: Dit is een lijst van heersers over Egypte. Prehistorie & oudheid Byzantijnse Tijd 324 - 619 n.Chr. Zie de lijst van Byzantijnse keizers en de Lijst van Romeinse gouverneurs van Egypte Perzische tijd 619-628 Khusro II Heroverd door Byzantium 628-642 Heraclius Arabische tijd Turkse tijd Ottomaanse tijd Moderne tijd Zie ook Farao Koningslijsten Lijst van Egyptische koninginnen Chronologie van het Oude Egypte Egypte Heersers


text: Het Byzantijnse Rijk is een voortzetting van het oostelijk deel van het Romeinse Rijk na de val van het westelijk deel in 476. De splitsing van het Romeinse Rijk begint wanneer Diocletianus in 284 het Keizerrijk in een Westelijk en Oostelijk deel verdeelt voor bestuurlijke doeleinden. Een diepere splitsing tussen Oost en West vindt plaats vanaf 364. Men kan echter reeds spreken van het Byzantijnse Rijk wanneer Constantijn de Grote de hoofdstad in 330 van Rome verplaatst naar de Griekse stad Byzantium aan de Bosporus, het latere Constantinopel, het huidige Istanboel. De definitieve splitsing was in 395 toen de laatste keizer die over het onverdeelde rijk heerste stierf. Voor de lijst keizers vanaf het begin van het keizerrijk tot de val van het westelijke gedeelte, zie Keizers van Rome. Legenda Oost-Romeinse of Vroege Byzantijnse Rijk Dynastie van Herakleios Iconoclasme Macedonische dynastie Komnenen, Doukai en Angeloi Laskariden, Paleologen en Kantakouzenen {| border="1" cellpadding="2" cellspacing="1" style="border: 2px solid gray; border-collapse: collapse;" width="100%" !bgcolor="#DDDDDD" width="17%" |Keizer !bgcolor="#DDDDDD" width="28%" |Volledige naam !bgcolor="#DDDDDD" width="15%" |Regeringsperiode !bgcolor="#DDDDDD" width="40%" |Opmerking |- !bgcolor="#CCEEBB" colspan="4" align="center"|Laskariden |- |bgcolor="#FFDDDD"|Constantijn (XI) |bgcolor="#FFDDDD"|Konstantinos Laskaris |bgcolor="#FFDDDD"|1204 |bgcolor="#FFDDDD"|Nooit gekroond |- |Theodoros I |Theodoros Laskaris |1204–1222 |Stichtte het Keizerrijk Nicea|- |Johannes III|Ioannes Doukas Batatzes |1222–1254 | |- |Theodoros II|Theodoros Laskaris |1254–1258 | |- |Johannes IV|Ioannes Doukas Laskaris |1258–1261 | |- !bgcolor="#CCEEBB" colspan="4" align="center"|Paleologen|- |Michaël VIII|Michael Palaiologos |1259–1282 |Van 1259 tot 1261 Niceaans Keizer, daarna Byzantijns Keizer. |- |Andronikos II|Andronikos Palaiologos |1282–1328 | |- |bgcolor="#DDDDFF"|Michaël IX|bgcolor="#DDDDFF"|Michael Palaiologos |bgcolor="#DDDDFF"|1294–1320 |bgcolor="#DDDDFF"|Zoon en medekeizer van Andronikos II |- |Andronikos III|Andronikos Palaiologos |1328–1341 | |- |Johannes V|Ioannes Palaiologos |1341–1391 | |- !bgcolor="#CCEEBB" colspan="4" align="center"|Kantakouzenen|- |Johannes VI |Ioannes Kantakouzenos |1347–1354 | |- |bgcolor="#DDDDFF"|Mattheüs|bgcolor="#DDDDFF"|Matthaios Asanes Kantakouzenos |bgcolor="#DDDDFF"|1353–1357 |bgcolor="#DDDDFF"|Zoon en medekeizer van Johannes VI. |- !bgcolor="#CCEEBB" colspan="4" align="center"|Paleologen|- |Andronikos IV|Andronikos Palaiologos |1376–1379 | |- |Johannes VII|Ioannes Palaiologos |1390 1399–1402 | |- |Manuel II|Manouel Palaiologos |1391–1425 | |- |Johannes VIII|Ioannes Palaiologos |1425–1448 | |- |Constantijn XI|Konstantinos Palaiologos Konstantinos Dragases |1448–1453 |Laatste Byzantijnse keizer |- !bgcolor="#DDDDDD" width="17%%" |Keizer !bgcolor="#DDDDDD" width="28%" |Volledige naam !bgcolor="#DDDDDD" width="15%" |Regeringsperiode !bgcolor="#DDDDDD" width="40%" |Opmerking |} Externe links http://www.wildwinds.com/coins/byz/i.html https://www.roman-emperors.org/ K Byzantium Byzantijnse Rijk


text: Met de stichting van het principaat door Augustus in 27 v.Chr. en de consolidatie ervan door zijn opvolger Tiberius in het jaar 14 begon het Romeinse Keizerrijk. Toen het rijk verdeeld werd in een westelijk en een oostelijk deel, bleef het eerste tot 476 en het laatste tot 1453 een keizerrijk. Begin van het keizerrijk Het Romeinse Rijk wordt geacht begonnen te zijn met keizer Augustus. Julius Caesar was geen keizer. Hij werd in 44 v.Chr. benoemd tot dictator perpetuus (dictator voor het leven). Een maand later werd hij al vermoord. Er volgde een burgeroorlog, die in 27 v.Chr. eindigde toen Augustus princeps van Rome werd. Het woord "keizer" is afgeleid van de naam Caesar. (De C werd door de Romeinen oorspronkelijk als K uitgesproken en ae als ai). De latere keizers voerden de titel Augustus (de verhevene), hun beoogde opvolgers droegen de titel Caesar. In de tijd van de tetrarchie waren er twee Augusti en twee Caesares. Het rijk was toen bestuurlijk opgedeeld in oost en west. Hoewel het keizerrijk hoe langer hoe meer als een monarchie begon te functioneren, was in theorie de keizer nog steeds een ambtenaar in de oude res publica (republiek; letterlijk: "zaak van het volk"). De keizer kon de monarchale titel van koning (rex) niet dragen, daar er namelijk sinds eeuwen een taboe op rustte, door de ontsporing die had plaats gehad onder de laatste koning Tarquinius Superbus. Het ontbreken van een dynastieke traditie was de zwakke schakel in het systeem omdat de opvolging niet officieel geregeld was. In het begin zorgde de zittende keizer vaak door adoptie voor een volwassen en - hopelijk - kundige opvolger. Later ging de opvolging vaak door moord op de zittende keizer en het uitroepen van een nieuwe door het leger. Vooral in de periode van de soldatenkeizers regeerden de keizers soms maar een paar maanden voordat ze alweer vermoord werden door een nieuwe troonpretendent. Deze interne onrust verzwakte het Rijk soms gevaarlijk en langzaam brak het besef door dat er iets moest veranderen in het proces van machtswisseling. Pas in de vierde eeuw begint het keizerschap echt erfelijk te worden met kinderen op de troon, terwijl de regering waargenomen wordt door een regent. Einde van het West-Romeinse Rijk Rond de tijd van Romulus Augustulus was van het westelijk deel van het keizerrijk alleen nog Italië over, en een klein stukje van Gallië. Hij heeft ook niet langer dan ongeveer tien maanden over dit rijk geregeerd; waarschijnlijk tot 4 september 476. Op die datum, of mogelijk kort daarna, werd hij onttroond door Odoaker, leider van de opstandige Germaanse troepen, die zichzelf daarna uitriep tot koning der Germanen in Italië, onder het (theoretische) keizerschap van het Oosten. Vandaar dat, ook al is er één bron die Romulus Augustulus een regering van 10 jaar toebedeelt, 476 over het algemeen beschouwd wordt als het einde van het West-Romeinse keizerschap. Dit theoretische ongedeelde keizerschap van de Oost-Romeinse keizers over het gehele Romeinse Rijk bleef geldig totdat Karel de Grote door Constantinopel, overigens met tegenzin, werd erkend als nieuwe 'keizer van het Westen'. Einde van het Oost-Romeinse Rijk In de tijd van Constantijn XI was van het keizerrijk weinig meer over dan de stad Constantinopel, omgeven door Turks gebied. Op 30 mei 1453 sneuvelde Constantijn XI en viel Byzantium in handen van de Turken. Weliswaar hield met het keizerrijk Trebizonde nog een loot van het keizerrijk stand tot 1461, maar Byzantium was eeuwenlang de hoofdstad geweest van wat restte van het Romeinse Rijk, vandaar dat 1453 gezien wordt als het jaar waarin het Romeinse Rijk, na een bestaan van 21 eeuwen, ten val kwam. Overigens namen de Turken veel van hun staatsorganisatie gewoon over van de Byzantijnen en bleef Constantinopel nog steeds de hoofdstad van een imperium: nu van het Ottomaanse Rijk. Lijst van keizers Vroege en hoge keizertijd in het Romeinse rijk De crisis van de derde eeuw Late oudheid Zie ook Lijst van keizers van Byzantium Lijst van Nederlandse namen van Romeinse keizers Externe links The Imperial Index: The Rulers of the Roman Empire. From Augustus to Constantine XI Palaiologos, in DIR (2004). (Lijst van keizers opgesteld voor online encyclopedie van de Romeinse keizers (Engels)) Rome


text: Khusro, Khosrau, Khusrau, Khusrow en Khusraw zijn transliteraties van dezelfde Perzische voornaam (Perzisch: خسرو; Arabisch: كسرى; Grieks: Chosroes of Osroes). In de loop der geschiedenis hebben leden van verschillende Perzische dynastieën deze naam gedragen: Kai Khosrow, een mythologisch personage uit de Aveshta's, koning van de Kayaniden; Koningen van het Parthische Rijk: Osroes I (regeerde ongeveer 109-129); Osroes II (regeerde ongeveer 190); Arcaciden van Armenië: Khosro I (regeerde ongeveer 198–217); Khosro II (regeerde ongeveer 252); Khosro III (regeerde ongeveer 330–339); Khosro IV (regeerde ongeveer 387–389); Sassaniden: Khusro I (regeerde 531-579); Khusro II (regeerde 590-628); Khosro III (regeerde 630); Khosro IV (regeerde 631–633); Ghaznaviden: Muizuddaulah Khusrau Shah (regeerde 1152-1160); Tajuddaulah Khusrau Malik (regeerde 1160-1186); Seltsjoekensultans van het sultanaat van Rum: Ghiyasuddin Kaykhusraw I (regeerde 1192-1196 & 1205-1211); Ghiyasuddin Kaykhusraw II (regeerde 1237-1246); Ghiyasuddin Kaykhusraw III (regeerde 1265-1282); Anderen: Amir Khusrow (1253-1325), soefimuzikant en -dichter in het sultanaat van Delhi; Khusrau Khan (regeerde 1320), sultan van Delhi; Mirza Khusrau (1587-1622), een zoon van de Mogolkeizer Jahangir; Gazi Husrev Beg (1480-1541), Ottomaans edelman in Bosnië.


text: Kermanshah of Kirmansjah is een stad in het westen van Iran, en hoofdstad van de gelijknamige provincie. Het heeft 850.000 inwoners (2011). De stad is bekend om zijn tapijtnijverheid en om de nabijgelegen archeologische overblijfselen van de Taq-e-Bustan uit het tijdperk van de Sassaniden. De provincie heette van 1979 tot de jaren 90 Bakhtaran. De overheersende taal in de stad is het Koerdisch, maar er wordt onder andere ook Perzisch gesproken. De Koerden vormen een meerderheid in de stad. De bevolking is hoofdzakelijk sjiitisch. Geboren Doris Lessing (1919-2013), Brits schrijfster en Nobelprijswinnares (2007) Stad in Kermanshah (provincie) Hoofdstad van een Iraanse provincie


text: Het kookpunt van een zuivere stof is de temperatuur waarbij een vloeistof gasbellen gaat vormen bij een bepaalde omgevingsdruk. Het atmosferisch kookpunt is de temperatuur waarbij de dampdruk van de vloeistof gelijk is aan de atmosferische druk. Het proces waarbij de vloeistoffase overgaat naar de gasfase noemt men verdamping. Wanneer dit gepaard gaat met de vorming van gasbellen wordt dit koken genoemd. Omdat de dichtheid van het gas lichter is dan dat van de vloeistof, zal bij koken als gevolg van de opwaartse kracht de dampbellen naar boven bewegen. Kookpunt en druk In een open vat, bijvoorbeeld een pan met water, zal toevoegen van energie leiden tot temperatuurstijging van de vloeistof. Wanneer het kookpunt is bereikt neemt de temperatuur van de vloeistof niet meer toe; de maximumtemperatuur is bereikt. Voor water is deze temperatuur bij 1 atmosfeer 100°C. De plaatselijke atmosferische druk is afhankelijk van het weer en de hoogte t.o.v. de zeespiegel. Op Mount Everest, bij een omgevingsluchtdruk van ongeveer 0,31 bar, is het kookpunt van water slechts 71 °C. Daarentegen zal in een hogedrukpan bij verwarming de temperatuur van de vloeistof toenemen tot het ventiel opengaat bij een ingestelde druk. Deze ligt hoger dan de atmosferische druk. Zodra er stoom uit de snelkookpan verdwijnt, kookt in de pan de vloeistof. Bij een ingestelde druk van 1 of 2 bar overdruk is de kooktemperatuur ongeveer 120 respectievelijk 130 °C. De vloeistofdamplijn die de dampdruk uitzet tegen de temperatuur laat zien bij welke druk welke kooktemperatuur hoort. Hieronder is de damplijn voor water logaritmisch weergegeven: De vloeistofdamplijn loopt van het tripelpunt tot het kritisch punt. Onder het tripelpunt, wanneer de stof niet onderkoeld is, zal hij vast zijn en sublimeert hij. Boven het kritisch punt bestaat er geen overgang meer tussen vloeistof en gas en bestaat er derhalve geen kookpunt meer. In dat geval zal het toevoeren van energie leiden tot expansie van gas als de druk gelijk wordt gehouden, of tot toename van de druk als het volume gelijk blijft. Voor water ligt het tripelpunt bij 0,01 °C en het kritisch punt bij 373,946 °C. Zuiverheid Alleen zuivere stoffen vertonen een kookpunt. Mengsels hebben daarentegen een kooktraject, waarbij de temperatuur tijdens het koken langzaam stijgt. Toepassingen Bij destillatie wordt het kookpuntverschil van stoffen gebruikt om een scheiding tot stand te brengen. In de keuken wordt koken gebruikt om gerechten, zoals groenten, te garen. Bij het garen vinden chemische reacties plaats waardoor het gerecht beter van smaak en zachter wordt. De gaartijd hangt af van de temperatuur; zo zal in een hogedrukpan voedsel sneller garen door de hogere temperatuur die mogelijk is door de hogere druk (en niet door de hogere druk zelf). Ook kan door inkoken de smaak van het voedsel veranderen. Met de ontsnappende damp worden ongewenste geurstoffen meegenomen. Dit verschijnsel wordt beschreven door de leer van destillatie en stoomdestillatie. Verwijderen van ongewenste geuren door inkoken gaat het best op hoog vuur zonder deksel, omdat dan geen rectificatie tegen het deksel of de wanden plaatsvindt waardoor de geurstoffen terug zouden kunnen lopen. Zie ook Lijst van kookpunten van chemische elementen Thermodynamica %Kookpunt %Kookpunt Stofeigenschap Grootheid