text: Gerard Mercator (oorspronkelijk Gerard De Kremer of De Cremer; Latijn: Gerardus Mercator Rupelmundanus, "Gerard de Kremer van Rupelmonde") (Rupelmonde, 5 maart 1512 – Duisburg, 2 december 1594) was een cartograaf, instrumentmaker en graveur, afkomstig uit het Graafschap Vlaanderen en het Waasland die al tijdens zijn leven als de "Ptolemaeus van zijn tijd" beschouwd werd. Hij paste als eerste een hoekgetrouwe kaartprojectie toe; later naar hem mercatorprojectie genoemd. Mercator zag zichzelf veel meer als een wetenschappelijk kosmograaf, dan als iemand die met het maken en verkopen van kaarten zijn brood moest verdienen. Zijn productie bleef beperkt. Hij is bekend van een globepaar, een vijftal wandkaarten en een onvoltooide kosmografie. Daarnaast introduceerde hij het woord atlas. Dit woord omvatte destijds alle kaarten van de kosmos; dus van zowel het heelal als de aarde. Zijn producten, die Mercator voornamelijk in de Duitse Rijnstad Duisburg vervaardigde, hadden voor de latere commerciële kaartmakers in de Nederlanden een significante invloed. Eerste jaren Mercator werd geboren in het Oost-Vlaamse Rupelmonde als Gerard De Kremer. Zijn geboorteplaats was eerder toevallig: zijn vader was daar met zijn hoogzwangere vrouw op bezoek bij zijn vermogende broer Gijsbrecht, kapelaan van het plaatselijke godshuis. Meteen daarna keerde het gezin, waarin Gerard het zevende kind was, terug naar Gangelt, een grensplaats van het hertogdom Gulik, in de Kreis Heinsberg tussen Sittard en Geilenkirchen. Zijn jeugd bracht hij in Gangelt door, waar zijn vader schoenlapper was. Hij ging daar ook naar de Latijnse school. Wel bracht hij vanaf zijn 5-6 jaar een tijd door bij zijn oom Gijsbrecht, die hem Latijn bijbracht en zijn vervolgopleiding financierde. Die kreeg hij bij de beroemde humanist Macropedius van de 'Broeders des Gemenen Levens' in 's-Hertogenbosch, waarna hij aan de Universiteit Leuven studeerde. Daar verlatiniseerde hij zijn achternaam tot 'Mercator'. Hij verbleef in Leuven, alsook in Antwerpen, waar hij minder scholastieke invloed ondervond en zich aan zelfstudie kon wijden. Inmiddels had hij zich bekwaamd in de graveerkunst. Daarin werd hij zo ervaren dat de instrumentmaker Gaspard van der Heyden hem geheel of gedeeltelijk de koperplaten voor de nieuwe aard- en hemelglobe van Gemma Frisius liet graveren. Deze beide werken, die omstreeks 1537 verschenen, zijn de oudst bekende van Mercator. Zelfstandige werken Spoedig na dit werk 'in dienstverband' bij zijn leermeester, publiceerde Mercator zelfstandig kort na elkaar een wandkaart van het Heilige Land, Amplissima Terrae Sanctae Descriptio (6 bladen, 1537), een kleine wereldkaart in hartvormige projectie, Orbis Imago (1538), en een wandkaart van het graafschap Vlaanderen, Exactissima Flandriae Descriptio (9 bladen, 1540). In dat laatste jaar publiceerde hij bovendien een boek over het cursieve schrift, Literarum latinarum, quas italicas, cursoriasque vocant, scribendarum ratio, dat bestaat uit 52 bladen in houtsnede. Mercator was de eerste die het cursieve schrift op landkaarten toepaste. Dit verfraaide het kaartbeeld zodanig, dat het tot in de 19e eeuw gebruikelijk is gebleven plaatsnamen op kaarten cursief te schrijven. In 1541 volgde een aardglobe. Hierna volgden geruime tijd geen nieuwe uitgaven van Mercator. Zijn problemen met de overheid wegens lutheranisme kunnen daarvoor de reden zijn. In 1544 werd hij samen met een groep Leuvense burgers op verdenking van lutheranisme door de Inquisitie gearresteerd en opgesloten in het Gravenkasteel in Rupelmonde. Na enkele maanden werd hij vrijgelaten maar al zijn bezittingen werden aangeslagen. Zijn medeverdachten wachtte een wreder lot: ze werden onthoofd of belandden op de brandstapel. Antonia van Roesmaele werd echter levend begraven. Of deze gebeurtenis een rol heeft gespeeld bij zijn beslissing om naar het Rijnland te verhuizen is niet bekend. Het lijkt onwaarschijnlijk, omdat hij na zijn vrijlating nog acht jaar in Leuven heeft gewerkt. Eerst in 1551 volgde een nieuwe uitgave: een hemelglobe, als tegenhanger van de aardglobe. In 1552 verhuisde hij met zijn familie naar Duisburg in Duitsland, waar een luthers regime heerste onder hertog Willem de Rijke. Mogelijks verwachtte Mercator een leerstoel van een nieuw op te richten universiteit in Duisburg (deze kwam er pas na zijn dood). Hier is hij op 82-jarige leeftijd overleden. Zijn twee zonen Arnold Mercator en Rumold Mercator waren eveneens cartografen. Wandkaarten Uit de Duisburgse periode zijn slechts drie wandkaarten bekend: Europæ descriptio (1554), wandkaart van Europa in 15 bladen (159 x 132 cm). Met het verschijnen van deze kaart werd het reeds lang achterhaalde ptolemaeïsche kaartbeeld op verregaande wijze verbeterd. De onderlinge positie van de Europese landen is voor het eerst op de juiste wijze weergegeven. Anderhalve eeuw lang zou Mercators kaart van Europa een voorbeeld blijven. Angliæ, Scotiæ et Hiberniæ nova descriptio (1564), wandkaart van de Britse eilanden in acht bladen Nova et aucta orbis terræ descriptio ad usum navigantium emendate accommodata (1569), grote wandkaart van de wereld in 21 bladen met een totaalformaat van 134 x 212 cm. Deze laatste kaart is een van de eerste kaarten waarin een projectie is toegepast zonder hoekvervorming. Het is onmogelijk om het bolvormige oppervlak van de aarde op een plat vlak af te beelden, te projecteren, zonder dat er vervormingen optreden. Op vier manieren kan het kaartbeeld vervormd zijn: wat betreft oppervlakte, vorm, hoek en afstand. Een kaart in een plat vlak kan slechts een van deze eigenschappen tegelijk correct afbeelden. Als bijvoorbeeld een kaart oppervlaktegetrouw is, betekent dat dat alle oppervlakten op de kaart dezelfde verhouding hebben met de werkelijkheid. De vormen en afstanden kunnen dan niet overeenkomstig de werkelijkheid zijn. Mercator wilde zijn kaart geschikt maken voor de zeevaart. Het was daarom belangrijk dat de kompasrichtingen op de kaart met de werkelijkheid overeenstemden. Er moest dus gebruikgemaakt worden van een hoekgetrouwe projectie. Het grootste nadeel van zo'n projectie is dat er naar de polen toe enorme vergrotingen optreden. Hoe dichter men bij de polen komt, hoe groter de schaal. De polen zelf kunnen niet eens worden afgebeeld. Het beoogde praktische voordeel van deze projectie heeft ertoe geleid dat die steeds meer werd toegepast. De projectie wordt naar hem de mercatorprojectie genoemd. Kosmografie Na de uitgave van deze wandkaart legde Mercator zich meer en meer toe op de samenstelling van een kosmografie. Mercators plannen waren groots: een reusachtig kosmografisch werk over de schepping en over de oorsprong en geschiedenis van het geschapene. De eerste ideeën daarvoor schreef hij in 1569 in de inleiding tot zijn Chronologia. De kosmografie zou gaan bestaan uit vijf delen: De schepping van de wereld. Tekst postuum gepubliceerd als inleiding op de Atlas (1595). Beschrijving van de hemel. Nooit verschenen. Beschrijving van de landen en zeeën in drie gedeeltes: Moderne geografie. De Atlas, onvoltooid, zie hierna; Ptolemaeus' kaarten. Gepubliceerd in 1578; Antieke geografie. Niet gerealiseerd. Genealogie en politieke geschiedenis. Alleen verschenen in de vorm van de teksten bij de kaarten in de Atlas. Chronologie. Gepubliceerd in 1569. Mercators noodlot was zijn wetenschappelijke instelling. Hij stelde publicatie uit in de hoop dat er nieuwe informatie zou komen. Het cartografisch gedeelte van zijn kosmografie is slechts voor ongeveer de helft gerealiseerd. Als eerste kwam zijn Ptolemaeus-uitgave uit 1578 gereed. Mercator beschouwde deze uitgave enkel en alleen als een weergave van de wereld naar de ideeën van de klassieke schrijvers. De 28 Ptolemaeïsche kaarten zijn nooit in een andere atlas geïncorporeerd – hoewel ze nog in 1730 opnieuw werden uitgegeven. Pas in 1585, vijftien jaar na de uitgave van het Theatrum Orbis Terrarum, de eerste echte atlas door Ortelius, kwam Mercator met een onvoltooide uitgave van zijn 'moderne geografie'.Het kaartboek bevat 51 kaarten: 16 van Frankrijk, 9 van de Nederlanden en 26 van Duitsland. Van deze landen had hij de meest betrouwbare beschrijvingen in zijn bezit. Elk onderdeel heeft een eigen titelpagina: Galliae Tabulae Geographicae, Belgii Inferioris Geographicae Tabulae en Germaniae tabulae geographicae. Het geheel had nog geen titel. In 1589 volgden 22 kaarten van Zuidoost-Europa, Italiae, Sclavoniae et Graeciae tabulae geographicae. Mercator heeft geen kans gezien zijn Tabulae Geographicae uit te breiden tot een echte wereldatlas van zo'n 120 kaarten zoals hij van plan was. Postuum uitgegeven Een jaar na Gerards dood publiceerde zijn zoon Rumold Mercator een aanvulling met 34 kaarten. Hierin bevinden zich 29 door Gerardus Mercator gegraveerde kaarten van de ontbrekende delen van Europa (IJsland, de Britse Eilanden en de Noord- en Oost-Europese landen). Om het geheel snel te kunnen completeren voegde Rumold er zijn eigen wereldkaart uit 1587 aan toe en liet vier kaarten van de continenten van zijn vaders grote wereldkaart uit 1569 kopiëren door zijn neven Gerardus Mercator junior en Michael Mercator, zoons van Arnold Mercator. Ook de titelpagina is een noodoplossing: het is de titel van de Ptolemaeus-uitgave van 1578, waarop de nieuwe titel in boekdruk opgeplakt is. Ook bracht Rumold Mercator een 'complete uitgave' met alle 107 kaarten uit. Feitelijk is deze uitgave niet meer dan een in één band gebonden heruitgave van de vier series Tabulae Geographicae met de nieuwe aanvulling. Een uitgave uit 1595 bevatte de volgende kaarten: 1. Orbis terrae compendiosa / 2. Europa / 3. Africa / 4. Asia / 5. America sive India nova / 6. Polus arcticus / 7. Islandia / 8. Britannicae insulae: Anglia, Scotia & Hibernia / 9. Norwegia & Svecia / 10. Daniae Regni / 11. Holsatia Ducatus / 12. Borussia sive Prussia / 13. Russia / 14. Galliae universalis / 15. Helvetia / 16. Zurichgow / 17. Wiflispurgergow / 18. Aargow / 19. Belgii inferioris tabula / 20. Lutzenburg Ducatus et Trevirensis provincia / 21. Hispania / 22. Germaniae universalis / 23. Frisia occidentalis / 24. Emden & Oldenborch Comitatus / 25. Westfaliae prima tabula / 26. Westfaliae secunda tabula / 27. Westfaliae tertia tabula / 28. Waldeck Comitatus / 29. Palatinatus Rheni / 30. Wirtenberg Ducatus / 31. Alsatia inferior / 32. Alsatia superior cum Suntgoia et Brisgoia / 33. Saxonia inferior et Mecklenborg Ducatus / 34. Brunswyck Ducatus / 35. Hassia landtgraviatus / 36. Thuringia landgraviatus / 37. Franconia Ducatus / 38. Bavaria Ducatus, Palatinatus superior sive Bavariae / 39. Saxonia superior Ducatus simul cum Misnia et Lusatia / 40. Brandenburg Marchionatus / 41. Austria Marchionatus / 42. Saltzburg Archiepiscopatus / 43. Polonia Regnum, Silesia / 44. Hungaria Regnum / 45. Italia / 46. Lombardiae tabula I cum Valesia / 47. Lombardiae tabula I: Tarvisina Marchia et Tirolis Comitatus / 48. Lombardiae tabula III: Pedemontana regio cum Genuensium terretorio / 49. Forum Iulium, Karstia, Carniola, Histria et Windorum Marchia / 50. Stiria / 51. Sclavonica, Croatia, Bosnia cum Dalmatiae parte / 52. Graecia / 53. Candia cum insulis aliquot circa Graeciam 'Atlas' Rumolds uitgave Mercatoratlas heeft een eigen titelpagina en voorwerk. De titel is geworden Atlas sive Cosmographicae Meditationes de Fabrica Mundi et Fabrica Figura (Atlas oftewel kosmografische overwegingen over de schepping van de wereld en de vorm van het geschapene). De keuze van de titel verklaarde Mercator in een inleiding. De naam is niet zoals later veelal aangenomen ontleend aan de Titaan Atlas omdat deze de wereld op zijn schouders droeg, maar omdat hij een groot astronoom en kosmograaf was. Daarmee was Mercator de eerste die het woord 'atlas' introduceerde voor een verzameling kaarten in boekvorm. My purpose then is to followe this Atlas, a man so excelling in erudition, humanitie, and wisedome, (as from a loftie watch tower) to contemplate Cosmographie, as much as my strength and abilitie will permit mee, to see if peradventure, by my diligence, I may finde out some truths in things yet unknowne, which may serve to the studie of wisedom, schreef hij in zijn inleiding. Atlas is op de titelpagina van Mercators Atlas afgebeeld met een hemel- en aardglobe. Overigens was de Titaan Atlas als werelddrager al eerder gebruikt voor de titelpagina die Lafreri omstreeks 1570 aan zijn IATO-Atlas (= Italian Atlas assembled To Order) toevoegde. Aan Mercators originaliteit in dezen kan dus getwijfeld worden. De Atlas wordt voorafgegaan door de biografie van Gerardus Mercator door de Duisburgse magistraat Walter Ghim en vervolgt met het eerste deel: Mercators werk over de schepping, De Mundi Creatione et Fabrica Liber. De 107 kaarten vormen het tweede deel van de atlas. In 1604 kwamen de koperplaten van de kaarten in het bezit van Jodocus Hondius. Tot ver in de 17e eeuw werden de (soms flink bewerkte) kaarten afgedrukt in diverse atlassen van Hondius, Blaeu en Janssonius. Viering Mercator 500 jaar Naar aanleiding van zijn 500ste geboortejaar werd in 2012 een internationaal Mercatorjaar 2012 gevierd. Dit initiatief ging uit van verscheidene steden en instanties: Mercator 500 Jaar Logo-wedstrijd (gewonnen door Ally Steven Severi) herdenking van 500 jaar Mercator in zijn geboortedorp Rupelmonde op 4 maart diverse tentoonstellingen en activiteiten in het stedelijke Mercatormuseum in de Oost-Vlaamse stad Sint-Niklaas tentoonstelling Mercator: Reizen in het onbekende in het Plantin-Moretusmuseum in Antwerpen tentoonstelling Niemands Land. Cartografen in het voetspoor van Mercator in de Campusbibliotheek Arenberg van de KU Leuven tentoonstelling Een Koninklijke bron voor Mercator in de Koninklijke Bibliotheek van België diverse activiteiten in zijn verblijfplaats Duisburg tentoonstelling 500 Years Mercator: the Global Pioneer in het Flanders House in New York Naar hem genoemd Mercatorprojectie, een hoekgetrouwe kaartprojectie. Mercatortelescoop, een 1,2 meter telescoop op La Palma van de Katholieke Universiteit Leuven. Het Mercatormuseum in Sint-Niklaas toont de geschiedenis van de cartografie voor, tijdens en na Mercator. Het bezit tevens een collectie aan kaarten, globes en atlassen van zijn hand. Het museum ligt aan het Mercatorpark. Gerhard-Mercator Universität Duisburg, nu Universiteit Duisburg-Essen Mercatorplein (Rupelmonde), het kerkplein in de geboorteplaats van Mercator Mercatorplein (Amsterdam), Mercatorstraat en Sportplaza Mercator in stadsdeel Amsterdam-West. Mercatorplein ('s-Hertogenbosch), een plein nabij Station 's-Hertogenbosch, waar ook het Stedelijk Gymnasium is gevestigd. Dit is de opvolger van de Latijnse school waar Mercator zijn opleiding heeft genoten. Geeraard de Cremer straat, een straat in Rupelmonde die naar Bazel leidt. Het Mercatorpad te Leuven vlak bij de Mechelsestraat waar hij jarenlang woonde. De Mercator, een voormalig opleidingsschip dat nu in de haven van Oostende ligt als museumschip. Maritiem Instituut Mercator, een maritiem opleidingsschool gelegen in Oostende in de buurt van het schip "Mercator". Mercator (windmolen), de middelste van vijf windmolens langs de autosnelweg E17 op Kruibeeks grondgebied kreeg de naam Mercator. Mercatorstripbeurs, een jaarlijkse beurs te Kruibeke. De Gerarduslei, een straat in de gemeente Ekeren. De Mercatordreef, een straat in Bergschenhoek. De Mercatorstraat, een belangrijke straat tussen station Antwerpen-Centraal en station Antwerpen-Berchem. Zonnewijzer Mercator aan het Jeugdplein bij worden het multifunctionele centrum Cingelplein in Beesd. Gerardus Mercator, een schip van de baggerfirma Jan De Nul Group. Mercator-gebouw, het gebouw waar de faculteit Ruimtelijke Wetenschappen van de Rijksuniversiteit Groningen in is gevestigd. De Mercatortunnel in de Duitse Autobahn A59 onder het treinstation Duisburg Hauptbahnhof door. Campus Mercator, thuishaven van de faculteit Bedrijf en Organisatie van de Hogeschool Gent. Mercatorstraße in Gangelt en Mercatorstraat in Sittard, niet ver van Gangelt, de plaats waar hij zijn eerste levensjaren doorbracht. Mercatordok in de haven van Gent. Gerard Mercatorlaan, een straat in Hasselt. Mercatorstraat in Sint-Niklaas. Trivia Mercator speelt een belangrijke rol in het Suske en Wiske album De mollige meivis (1975). In hun zoektocht naar een schat krijgt het standbeeld van Mercator ook een belangrijke rol in de strip Het zevende zwaard (1993) van Jommeke. Mercator was een van de genomineerden voor de titel De Grootste Belg. In de Vlaamse versie eindigde hij op de 8ste plaats, in de Waalse op de 47ste. Op 13 maart 1979 bracht een verzameling Mercator-landkaarten bij een veiling bij Sotheby's in Londen 340.000 pond op. De verzameling bestaat bekend als de 'Mercator Atlas of Europe', en bevat onder meer delen van twee fragmenten van Mercators wereldkaart uit 1569. De atlas wordt bewaard in de collectie van de British Library. Literatuur Theo Penneman [et al.]: Mercator & zijn boeken, [tentoonstelling] catalogus, Mercatormuseum, Sint-Niklaas (België): Koninklijke Oudheidkundige Kring van het Land van Waas: Stadsbestuur, 1994, Zuid-Nederlands cartograaf (voor 1830) Zuid-Nederlands geograaf (voor 1830) Zuid-Nederlands uitvinder (voor 1830) Zuid-Nederlands graveur (voor 1830) Persoon in de Nederlanden in de 16e eeuw Hoogleraar aan de Universiteit Leuven (1425-1797) 16e-eeuws kunstenaar


source: wikipedia

text: De Gestapo, afkorting voor Geheime Staatspolizei (tot 1936 ook wel Gestapa, voor Geheimes Staatspolizeiamt), was de politieke of geheime politie in nazi-Duitsland (1933 - 1945). Het centrale Gestapohoofdkwartier bevond zich aan de Prinz-Albrecht-Strasse 8 in Berlijn. Achtergrond De Geheime Staatspolizei werd in 1933 opgericht door Hermann Göring, toen deze minister van Binnenlandse Zaken werd van de deelstaat Pruisen. Heinrich Himmler werd op 20 april 1934 de bevelhebber van de Gestapo en z'n naaste collega Reinhard Heydrich nam de dagelijkse leiding over (met ondergeschikte Heinrich Müller). Op 26 juni 1936 vaardigde Reichsführer-SS en Chef der Deutschen Polizei im Reichsministerium des Innern Heinrich Himmler een decreet uit waardoor de Duitse politie-eenheden in twee afdelingen werden verdeeld: de Ordnungspolizei (Orpo) en de Sicherheitspolizei (Sipo). De Orpo was de reguliere politie en stond ook bekend als de geüniformeerde politie. De Sipo bestond uit de Gestapo, de Kriminalpolizei (Kripo) en de grenspolitie. Himmler maakte van de Gestapo een korps dat alle vermeende of echte staatsvijanden van nazi-Duitsland in het Duitse binnenland en de bezette Europese gebieden opspoorde en, via een gerechtelijke vrijbrief, zonder uitgebreide juridische procedures vervolgde. Alhoewel de Gestapo geen grote eenheid was, had het een uitgebreid netwerk van informanten die massaal overgingen tot het verklikken van iedere mogelijke vijand van het Hitler-regime. Ontegensprekelijk kwamen personen zonder enige blaam of schuld aan hoogverraad met deze terreurtactiek in de vele concentratiekampen. De Gestapo en tot op zekere hoogte de Kriminalpolizei waren de uitvoerende afdelingen van de nazi-politiestaat. In 1942 werden de Kripo, de Sicherheitsdienst en de Gestapo samengevoegd en onder het bevel geplaatst van de Reichssicherheitshauptamt (RSHA). Gestapo-agenten hadden een ovale metalen penning aan een ketting bij zich, waardoor zij zich konden legitimeren. Op de ene kant stond de bekende Duitse adelaar. Aan de andere kant stond de tekst "Geheime Staatspolizei", met daaronder een nummer. Na de Tweede Wereldoorlog Omdat de Gestapo en de Sicherheitsdienst zeer nauw samenwerkten en hun activiteiten quasi gelijkwaardig waren werden beide organisaties tijdens het Proces van Neurenberg samen aangeklaagd. Zowel de Gestapo, de SS als de SD werden na het oorlogstribunaal bestempeld als een criminele organisatie en hun leden werden berecht. Bevelhebbers Spionage tijdens de Tweede Wereldoorlog Terminologie van nazi-Duitsland


text: Geluid is de hoorbare verandering van de luchtdruk. Geluid kan ook in een ander medium optreden, bijvoorbeeld door drukwisselingen in water. In ruimere zin is geluid iedere verandering van de heersende statische atmosferische druk, al dan niet hoorbaar. Heel algemeen wordt onder geluid iedere verandering van de dichtheid van een elastisch medium verstaan. Geluid beweegt zich als een longitudinale golf van dichtheidswisselingen van het medium voort. Geluid kan door mensen of dieren met een gehoororgaan worden waargenomen wanneer het trommelvlies van het oor in trilling wordt gebracht en het gehoororgaan deze trillingen verwerkt tot signalen die door en met de hersenen worden geïnterpreteerd. Sommige diersoorten hebben andere gehoororganen, zoals het tympanaal orgaan van bepaalde ordes der insecten. Een geluidsbron veroorzaakt veranderingen in luchtdruk die zich in een golfbeweging door lucht voortbewegen. Wanneer zo'n geluidsgolf het trommelvlies bereikt, wordt dit aan het trillen gebracht in overeenstemming met de frequentie van de geluidsgolf. Veranderingen in luchtdruk moeten bepaalde karakteristieken hebben om te worden waargenomen, zoals het uitoefenen van een voldoende druk op het trommelvlies met een bepaalde frequentie. Als het geluid te zacht is, kan het niet worden waargenomen, maar wel met meetapparatuur worden gemeten. Sommige luchtdrukveranderingen worden niet als geluid waargenomen, maar wel fysiek ervaren. Geluid wordt gemeten met een microfoon. De geluidsgolf neemt ook energie met zich mee, maar die energie is relatief gering. Geluid wordt vaak afgebeeld als een sinusgolf, maar fysisch gezien is geluid in een medium als lucht of water een longitudinale golf: de golfbeweging heeft dezelfde richting als de voortplanting van de energie. De toppen van deze golf zijn de drukmaxima, de dalen van deze golf zijn de drukminima. Door een geluidsbron veroorzaakte trillingen kunnen zich ook voortplanten onder water. Mensen en dieren die zich onder het wateroppervlak bevinden, kunnen deze trillingen ook als geluid ervaren. Sommige vissen schijnen geluid te kunnen waarnemen met hun zwemblaas, maar ook met het binnenoor en het zijlijnsysteem. Geluidsgolven kunnen zich door veel stoffen voortplanten. Het natuurkundige fenomeen van geluid wordt bestudeerd in de akoestiek. Daarnaast wordt het ervaren van geluid door mensen bestudeerd in de psychoakoestiek. Geluidssterkte De sterkte van een geluidssignaal kan op verschillende manieren worden gedefinieerd, naargelang men de sterkte van de bron of de waargenomen sterkte bedoelt, of ook naargelang de signaalsterkte objectief wordt vastgesteld als een drukverschil, of subjectief waargenomen door menselijke oren. Geluidsdruk wordt uitgedrukt als een verschil tussen de variabele druk in de geluidsgolf en de gemiddelde druk van het medium, dus meestal in de standaardeenheid Pascal. De effectieve geluidsdruk is een soort tijdsgemiddelde van de variabele geluidsdruk (technisch, een kwadratisch gemiddelde). De geluidsintensiteit is het product van de ogenblikkelijke geluidsdruk met de ogenblikkelijke snelheid van de deeltjes in de geluidsgolf. Ook hier wordt een tijdsgemiddelde gedefinieerd (maar geen kwadratisch gemiddelde) en de standaardeenheid is watt per vierkante meter. Het geluidsniveau is de logaritme in basis 10 van de geluidsdruk vergeleken met een standaarddruk van 10−12 W/m2, wat overeenkomt met de gehoordrempel van een gemiddelde mens. Om praktische redenen wordt die logaritme nog eens vermenigvuldigd met 10 en zo bekomt men de eenheid decibel (dB). De luidheid houdt rekening met de toonhoogte (frequentie) en dus met de toonspecifieke gevoeligheid van het menselijk oor. Ze wordt eveneens op een logaritmische schaal gemeten en de eenheid is de phon, wat overeenkomt met een geluidsniveau van 1 decibel bij een frequentie van 1000 hertz. Toonhoogte en klankkleur Naast geluidssterkte worden veel geluiden gekenmerkt door een subjectieve gewaarwording van "hoog" of "laag" die fysisch wordt geïnterpreteerd als de frequentie van een zuivere trilling of de frequentieverdeling van een gemengd signaal, uitgedrukt in hertz (Hz). Reeds de Oude Grieken stelden vast dat een harmonische samenklank in de muziek wordt voortgebracht door snaren waarvan de lengtes zich verhouden als eenvoudige breuken. Dit komt overeen met de verhouding van hun natuurlijke trillingsfrequenties. Een aangehouden klank, al dan niet zuiver, komt overeen met een periodiek signaal (periodieke luchtdrukschommeling). De grootste periode bepaalt de grondtoon. Uit de wiskundige Fourieranalyse volgt dat ieder periodiek signaal kan worden opgevat als een samenstelling van een grondtoon met een bepaalde combinatie van zijn boventonen. De klankkleur wordt bepaald door de mate waarin elke boventoon doorweegt in het geheel, niet alleen voor muzieknoten maar ook bij de definitie van de klinkers van een taal. De moderne muziekleer standaardiseert de frequenties van de verschillende muzieknoten door het afspreken van een stemtoon voor de gewone la (a' of A4), meestal op de toonhoogte 440 Hz. Intervallen worden bepaald door eenvoudige breuken, bijvoorbeeld 2:1 voor een octaaf of 3:2 voor een kwint, maar muziekinstrumenten kunnen om praktische redenen ook anders gestemd worden, bijvoorbeeld door het octaaf in 12 gelijke intervallen te verdelen (waarbij een afstand van 7 binnen die 12 intervallen een goede benadering is van de breuk 3:2). Het gehoor Als de veranderingen van de druk tussen 20 en 20.000 keer per seconde voorkomen, oftewel met een frequentie tussen 20 Hz en 20 kHz, dan is geluid voor de meeste mensen hoorbaar. De drukschommelingen bij geluid zijn zeer klein. Deze zijn soms maar een paar miljoenste van een pascal. Om die kleine drukverschillen te horen moet het oor dus heel gevoelig zijn: bewegingen van het trommelvlies zo klein als een diameter van een waterstofatoom kunnen al hoorbaar zijn. Luider geluid wordt veroorzaakt door grotere wisselingen in de druk. Een geluidsgolf met geluidsdruk van één pascal zal bijvoorbeeld heel hard klinken, mits de meeste geluidenergie in de middenfrequenties zit (1 kHz - 4 kHz). In dit frequentiegebied (het spraakgebied) is het menselijke oor van nature het gevoeligst. Het zachtste geluid dat iemand kan horen van een geluidsgolf van 1 kHz is ongeveer 20 micropascal. Dat heet de gehoordrempel. De hersenen verwerken geluiden in een specifiek deel dat gehoorcentrum of auditieve cortex heet. De perceptie van geluidssterkte gehoorzaamt aan de algemene wet van Weber over de subjectieve perceptie van zintuigprikkels: verhoudingen van fysische impulsen worden waargenomen als verschillen in de intensiteit van de gewaarwording. Dit verantwoordt achteraf het gebruik van de logaritmische decibelschaal. De frequentiegevoeligheid van het menselijk oor verandert meestal met de leeftijd, en met name de hoogste frequenties worden door oudere mensen vaak moeilijker waargenomen. Andere diersoorten hebben andere frequentiebereiken. Het principe van een hondenfluitje is dat het tonen uitzendt die wel door honden, maar niet door de meeste mensen kunnen worden gehoord. Geluidsbronnen Geluid wordt gemaakt als de lucht op een of andere manier wordt verstoord, bijvoorbeeld door een trillend object. Door de luidsprekerconus van een gewone hifi-installatie bijvoorbeeld. Het is mogelijk om de beweging van een basluidspreker met het blote oog te zien, mits er zeer laagfrequent geluid uit komt. De conus beweegt heen en weer in een zichtbaar tempo. Als de conus naar voren beweegt, wordt de lucht ervoor samengedrukt. De luchtdruk wordt dan vlak voor de conus iets hoger. Als daarna de conus weer naar achteren beweegt, wordt de luchtdruk iets lager. De pakketjes met dikkere en dunnere lucht bewegen zich van de luidspreker af, terwijl ondertussen de conus heen en weer blijft bewegen. Zo ontstaat een geluidsgolf met om en om een hoge en een lage druk, die van de conus af beweegt. De snelheid van deze golf is de geluidssnelheid. Niet al het geluid ontstaat door een trillend object, het kan ook op andere manieren ontstaan. Het geluid van een explosie bijvoorbeeld wordt veroorzaakt door het bliksemsnel uitzetten van gassen. Ook muziekinstrumenten en de menselijke stem zijn geluidsbronnen. Geluidsbronnen kunnen volgens musici als Barry Truax, Bernie Krause en anderen ingedeeld worden in drie categorieën, naargelang de herkomst: Geofonie Deze categorie betreft geluiden van natuurlijke, maar niet-biologische, krachten die zich in de natuur voordoen, zoals water, wind, donder, en geluiden van geologische oorsprong. Biofonie Biofonie of zoöfonie verwijst naar het collectieve geluid van alle geluidsproducerende organismen in een bepaalde habitat op een gegeven moment. Antropofonie Dit zijn de geluiden van de mens: ze omvatten gecontroleerd geluid zoals muziek, taal en theater, en chaotisch of (elektro-)mechanisch geluid. Geluidssnelheid De geluidssnelheid, de snelheid waarmee geluidsgolven zich voortbewegen, hangt af van de vastheid, temperatuur en samenstelling van de stof(fen) waarin dat gebeurt: door lucht bij kamertemperatuur is dat ongeveer 343 meter per seconde, in vloeistoffen en vaste stoffen meestal hoger. De snelheid is bijna onafhankelijk van de frequentie van het geluid. De kleine snelheidsverschillen die er toch zijn, veroorzaken dispersie: de vervorming van een klank wanneer die zich over een grote afstand voortplant. Als de geluidsbron of de waarnemer zich verplaatsen in het medium, verandert de uitgezonden of waargenomen toonhoogte langs de richting van de verplaatsing; dit verschijnsel staat bekend als het Dopplereffect en het is des te sterker naarmate de verplaatsingssnelheid een groter deel van de geluidssnelheid uitmaakt. In een extreem geval beweegt de bron met dezelfde snelheid als het geluid en hoopt er zich een drukgolf op die schokgolf wordt genoemd, wat door sommige waarnemers als een knal wordt gehoord: de bron "gaat doorheen de geluidsbarrière". Geluid bestaat uit golven Een geluidsgolf heeft, als deze door een medium loopt, een golflengte en een amplitude. De golflengte is omgekeerd evenredig met de frequentie: hoe hoger de frequentie (dus hoe meer golfjes per lengte-eenheid), hoe korter de golflengte en hoe hoger de waargenomen toon. De amplitude is het verschil tussen de maximum druk en de gemiddelde waarde van de druk dat in de loop der tijd op een bepaalde locatie optreedt. De sterkte van een geluidsgolf wordt weergegeven in decibel of sone. Daarbij wordt de amplitude genormeerd naar een referentiedruk. Hoe luid een klank wordt ervaren wordt bepaald door de amplitude (in te stellen met een volumeknop). Geluidsgolven gedragen zich net als bijvoorbeeld watergolven: ze kunnen rond een object buigen (dit heet diffractie), tegen een ondoordringbare wand afketsen (reflectie) of van richting veranderen wanneer het 'medium', de stof waardoor de golf zich verplaatst, verandert. Golven van geluid uit meerdere bronnen, of van direct en gereflecteerd geluid, kunnen elkaar versterken of juist uitdoven. Op de plaatsen waar geluidsgolven elkaar uitdoven ontstaat een iets lagere luchtdruk dan vlak daarnaast. Dit verschijnsel kan gebruikt worden om voorwerpen, waaronder levende insecten, op te tillen of zelfs te verplaatsen. Antigeluid Soms kan het wenselijk zijn bepaalde geluiden actief te dempen, door een parallel geluidssignaal te creëren dat het oorspronkelijke signaal in de hierboven geschetste zin uitdooft. De werking van een ruisonderdrukkende hoofdtelefoon berust hierop: een microfoontje registreert geluiden van buitenaf, en dat signaal wordt met de juiste sterkte in tegenfase aan het gewenste interne signaal (bijvoorbeeld de muziek) toegevoegd. Horen van geluid Het menselijk oor kan alleen geluidstrillingen waarnemen met een frequentie tussen ongeveer 20 en 20.000 Hz. Bij het ouder worden gaat het gehoor voor hoge tonen achteruit; bij veel volwassenen is de bovengrens om geluid waar te nemen gedaald tot ca. 15.000 Hz. De onderste gehoorgrens ligt bij ca. 20 Hz. Lagere frequenties worden aangeduid met infrasone trillingen. Soms is dit geluid nog wel fysiek waarneembaar (voelbaar). Boven de bovenste gehoorgrens onderscheidt men ultrasoon geluid (tussen 18 kHz en 800 MHz) en hypersoon geluid (met een frequentie van boven de 800 MHz). Het gehoor is ook gevoelig voor de sterkte van het geluid. Hele zachte geluiden zijn pas hoorbaar vanaf een bepaald geluidsniveau, dat wordt aangeduid met de gehoordrempel. Hele harde geluiden zijn onaangenaam, en vanaf ongeveer 120 dB treedt pijn op, dat wordt de pijngrens genoemd. Een exacte manier om de gevoeligheid van het oor voor geluid weer te geven is op grond van de phon. Meestal wordt als benadering hiervan de dB(A) gebruikt. Van volkomen dove mensen is bekend dat zij soms muziek en onweer kunnen 'aanvoelen'. Gebruik door de mens Geluid is voor horende mensen erg belangrijk; het wordt onder andere als volgt gebruikt en ervaren: voor onderlinge communicatie (spraak en gehoor) als waarschuwingssignaal, bijvoorbeeld bij een claxon van een auto, een overweg, een brandalarm en dergelijke als muziek, achtergrondmuziek (muzak) of de soundtrack van film als hinderlijk (lawaai, explosies, verkeer) Beeldvorming met geluid Geluid is ook belangrijk bij bepaalde metingen, zoals in de hydrografie. Een echolood een zendt een geluidspuls uit, waarna de tijd tussen het verzenden en het terugkeren van de op de zeebodem reflecterende puls wordt gemeten. Omdat ook de geluidssnelheid in water bekend is, is de diepte onder de transducer van het echolood te berekenen. Hetzelfde principe ligt aan de grondslag van sonar. Water is ondoorlaatbaar voor de radiogolven van een klassieke radar, maar geeft wel geluidsgolven door die aan dezelfde wetten als radiogolven gehoorzamen. Sommige diersoorten, zoals vleermuizen en dolfijnen, schatten afstanden door de tijd van een teruggekaatst geluidssignaal in de lucht of in het water waar te nemen. In de medische beeldvorming bekleedt de echografie een bijzondere plaats. Daarbij worden beelden berekend aan de hand van de verschillende weerkaatsing en demping van ultrasone geluidsgolven door harde en zachte weefsels. Echografie kan niet in elke situatie gebruikt worden, maar is goedkoper en op lange termijn minder schadelijk voor de patiënt dan beeldvormingstechnieken die op straling of magnetisme berusten; daarom is het de meest gebruikte techniek om een ongeboren baby te onderzoeken. Externe links Sound Waves Tutorial - resource.isvr.soton.ac.uk Wat is geluid en hoe druk je dat uit? - kabelfoon.nl Muziek


text: De geluidssnelheid is de snelheid waarmee geluidstrillingen of geluidsgolven zich voortbewegen. Geluid kan zich enkel in een medium voortbewegen (vast, vloeibaar of gasvormig) en de snelheid hangt af van de compressiemodulus en de dichtheid van het medium, volgens de volgende formule: . De dichtheid en de compressiemodulus kunnen afhankelijk zijn van onder meer de temperatuur en bijvoorbeeld het vochtgehalte. Voor lucht bij kamertemperatuur (20 °C) is de geluidssnelheid ca. 343 meter per seconde of 1234,8 km/h. Bij droge lucht (met relatief weinig waterdamp) met een temperatuur van 0 °C is dat 331 m/s ofwel 1191,6km/h. In vloeistoffen en vaste stoffen is de geluidssnelheid meestal hoger. In water bijvoorbeeld plant geluid zich voort met een snelheid van circa 1510 m/s; in hout is dat circa 3300 m/s; in staal circa 5800 m/s. Bij de hardste metalen kan de geluidssnelheid oplopen tot 12.000 m/s. Als een vliegtuig sneller vliegt dan de geluidssnelheid in de lucht op die hoogte, produceert het een schokgolf die men 'het doorbreken van de geluidsbarrière' noemt. Het machgetal is hiervan afgeleid. Geluidssnelheid in lucht Een formule die de geluidssnelheid c in een ideaal gas (in de aerodynamica wordt vaak de letter a gebruikt) verbindt met de temperatuur, is: ; daarin is de specifieke-warmteverhouding (voor lucht 1,41), R de algemene gasconstante (8,3145 J/(mol K)), T de absolute temperatuur in kelvin en M de molaire massa van het gas in kg/mol. De samendrukbaarheid en de dichtheid van een lucht worden goed benaderd door de algemene gaswet. De specifieke warmte verhouding is een correctie, door de snelle adiabatische samendrukking neemt de temperatuur namelijk toe op het moment dat de lucht door de geluidsgolf wordt samengeperst en na het passeren neemt de temperatuur weer af. De hogere temperatuur vermindert de samendrukbaarheid en het effect is een verhoging van de geluidssnelheid. Voor lucht kan de bovenstaande formule benaderd worden door: , met de temperatuur in graden Celsius. De snelheid neemt toe met de temperatuur, bij 20 °C is de geluidssnelheid ongeveer 12 m/s groter dan bij 0 °C. De geluidssnelheid is vrijwel onafhankelijk van de frequentie van het geluid en ook van de luchtdruk, maar niettemin zijn de afwijkingen meetbaar en ook hoorbaar. De geluidssnelheid ten opzichte van de grond kan natuurlijk wel beïnvloed worden door de snelheid van de wind. De bovenstaande formule kan bij standaarddruk p en standaardtemperatuur ook geschreven worden als: Daarin is: p = 101.325 pascal en ρ de dichtheid van het gas. Geluidssnelheid in water De geluidssnelheid in water is ongeveer 1500 m/s, veel hoger dan in lucht. Het is mogelijk om veranderingen van de temperatuur van de oceaan te meten door te meten hoe de geluidssnelheid over grote afstanden verandert. Een probleem is dat de geluidssnelheid afhankelijk is van de dichtheid en het geleidingsvermogen van het medium waardoor de geluidsgolf zich voortplant. In dit geval is dat water, waarvan die factoren worden beïnvloed door temperatuur en zoutgehalte. De geluidssnelheid laat zich berekenen door de volgende formule: waarbij: c = geluidssnelheid (m/s) T = temperatuur (°C) S = zoutgehalte (‰) d = waterdiepte (m) Deze formule van Medwin is een empirische formule, waarvan er vele bestaan. Andere namen in dit verband zijn Chen & Millero, Wilson, Del Grosso, Kinsler & Frey, Horton en Lovett. De grote invloed van de temperatuur valt direct op alsmede dat hoe zouter het water is hoe hoger de snelheid wordt. Je kunt de geluidssnelheid direct meten met een geluidssnelheidsmeter. De fout in metingen door een verkeerde geluidssnelheid is miniem in ondiep water: Verschil in diepte bij een fout in de geluidssnelheid van 10 m/s: Aanname: V = 1500 m/s D = 10 m Aangezien deze fout systematisch is zal het verschil op 200 meter diepte 20 keer zo groot zijn, namelijk 20 × 0,067 m = 1,34 meter Op verschillende plaatsen en tijden zal altijd verschil in geluidssnelheid optreden. Men moet zich bewust zijn van de onnauwkeurigheid die hierdoor kan ontstaan en zich afvragen of de onnauwkeurigheid binnen de tolerantie valt. Bijvoorbeeld wanneer het getij draait of men in een dieper gedeelte gaat peilen. Men moet dan overwegen om een nieuwe geluidssnelheidsmeting of barcheck te doen. Geluidssnelheid in vaste stoffen De temperatuur van de stof is, tenzij anders vermeld, 293 kelvin (K). {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- ! stof ! temperatuur (K) ! snelheid (m/s) |- |Aluminium|| ||6260 |- |Been (massief) || ||3000 |- | Been (poreus) || ||2600 |- | Beton || ||4300 |- | Glas|| ||4000-4500 |- | Ivoor || ||3000 |- | Koper || ||3800 |- | Marmer || ||3800 |- | Rubber || ||50 |- | staal|| ||5950 |- | Steen || ||3600 |- | IJs ||269 || 3280 |- | IJzer|| || 5100 |- |- |} Geluidssnelheid in vloeistoffen De temperatuur van de vloeistof is, tenzij anders vermeld, 293 K. {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- ! vloeistof ! temperatuur (K) ! snelheid (m/s) |- |ethanol|| || 1170 |- |glycerol || ||1930 |- | methanol || ||1120 |- | siliconenolie || || 790 |- | water||273 ||1403 |- | water||293 || 1484 |- | water ||313 || 1529 |- | water||333 || 1540 |- | water||353 || 1555 |- | water||373 || 1543 |- | zwaar water|| || 1380 |- | zeewater || || 1510 |- |- |- |} Geluidssnelheid in gassen en dampen De temperatuur van het gas is, tenzij anders vermeld, 273 K. {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- ! gas ! temperatuur (K) ! snelheid (m/s) |- |Ether||360 || 206 |- |helium || ||965 |- | koolstofdioxide|| || 259 |- | lucht||233 || 307 |- | lucht||253 || 319 |- | lucht||273 || 332 |- | lucht ||293 || 343 |- | lucht ||313 || 354 |- | methaan|| || 430 |- | waterdamp||407 || 494 |- | waterstof || || 1284 |- |- |- |} Geschiedenis De Utrechts hoogleraar Gerrit Moll mat in 1823 de geluidssnelheid tussen Amersfoort en Naarden. Geluid


text: Geluid plant zich voort in de vorm van geluidsgolven. De snelheid waarmee dit gebeurt, de geluidssnelheid, hangt af van het medium waarin de geluidsgolf zich voortbeweegt en van factoren als temperatuur, vochtigheidsgraad en bewegingstoestand van het medium, zoals bij eventuele tegenwind. Geluid - en dus ook een geluidsgolf - kun je grofweg indelen in drie soorten: een klap (impuls), ruis, of toon. Iedere golfvorm kun je, met de wiskunde van Fourier, omrekenen in een verzameling sinusvormige golven. Tel je al deze sinusvormige golven bij elkaar op dan krijg je weer de originele golfvorm. Een sinusgolf wordt onder meer gekenmerkt door zijn trillingsgetal of frequentie. Hoe hoger de frequentie, dus hoe meer golven per tijdseenheid en per lengte-eenheid, hoe hoger de waargenomen toon. Voor mensen hoorbare frequenties liggen tussen de 20 en 20.000 Hz. Hogere frequenties (dus kortere golven) tot 800 MHz noemt men ultrasone trillingen. Nog hogere frequenties worden hypersone trillingen genoemd. In een homogeen medium gaan geluiden met de geluidssnelheid dwars door elkaar heen, zonder elkaar te beïnvloeden. Maar raakt een geluidsgolf een voorwerp, dan ontstaat er drukstuwing. De golf kaatst terug, of verspreidt zich bolvormig. Komt een golf uit een gat in een grote ruimte, dan ontstaat er drukzuiging. Een negatieve golf kaatst terug en een positieve golf verspreidt zich bolvormig. Zo kan van een geluidsgolf de grote component om een voorwerp lijken heen te buigen en de kleine component erop terug te kaatsen. Langegolfgeluid (lage tonen) reist het verst, doordat kleine voorwerpen de basisstructuur van de golven niet aantasten. Om die reden heeft bijvoorbeeld de misthoorn van een schip zo'n lage toon: hij moet zo ver mogelijk dragen. Het nadeel van lage tonen is echter wel, dat zij door een plat oppervlak minder goed worden gereflecteerd dan hoge tonen met hun korte golfjes; deze laatste ketsen sneller af. Op dit effect zijn sonarpeilingen gebaseerd. Wanneer de korte geluidsgolfjes afketsen op een voorwerp hoort men een hoge 'ping'toon. De frequentie hiervan valt binnen het kader van de ultrasone geluiden. Geluidsgolven zetten de lucht of het medium waardoor het geluid zich voortplant, in beweging. Een saillant voorbeeld daarvan was het effect van de reuzendrum bij een Londens instrumentmakersbedrijf. Die bracht zulke lange geluidsgolven voort, minder dan 20 Hz, dus voor het menselijk oor niet waarneembaar. Maar wanneer de drum geslagen werd, hoorde men alleen een zachte, droge klap van het contact van slagbol met de drum, maar zag men wel de kleding van de omstanders flapperen. Er zijn dieren, zoals olifanten, die van deze, voor ons onhoorbare geluiden gebruikmaken om over grote afstanden met elkaar te communiceren. Formules Het eenvoudigste voorbeeld van een geluidgolf is een continue toon van één frequentie (een zuivere toon, een toon zonder boventonen) met een vlak golffront. Binnen een klein gebied in verhouding tot de afstand tot de geluidsbron geldt dit bij benadering ook in het geval van een puntbron. De geluidsdruk is dan: Daarin is: de tijd de positie in de richting van voortplanting de frequentie de geluidssnelheid de amplitude van de drukgolf Bij benadering geldt eenzelfde formule, zonder faseverschil, voor de deeltjessnelheid van de geluidsgerelateerde luchtbeweging als functie van plaats en tijd. Als de druk op de ene positie groter is dan op de andere veroorzaakt dat een luchtstroom, en als op een bepaalde positie meer lucht in- dan uitstroomt wordt de druk daar groter. De definitie van 0 dB geluid is de energiedoorstroming van 1 picowatt door 1 vierkante meter. Dat is lastig te meten. Een geluidsdruk van 20 μPa komt heel dicht in de buurt. Een effectieve waarde (RMS) van de geluidsdruk van 20 μPa komt neer op exact 0 dBspl, en een RMS geluidsdruk van 200 Pa op exact 140 dBspl; dB (decibel) is een algemeen begrip dat verschillende referentiewaarden kan hanteren; spl staat voor sound pressure level; in plaats van dBspl wordt ook wel geschreven dB(SPL). Bij 1000 Hz is dit ook exact 0 en 140 dB(A), bij 100 Hz is dit in dB(A) 19,1 minder (zie de wegingstabel), dus −19,1 en 120,9 dB(A). De verhouding van de amplitude van de geluidsdruk en de amplitude van de stroomsnelheid heet de karakteristieke akoestische impedantie Z van het medium. Deze is gelijk aan het product van dichtheid en geluidssnelheid, die beide onder meer van de temperatuur afhangen. Van lucht is Z onder normale omstandigheden ongeveer 400 kg·s−1·m−2 = 400 N·s·m−3 = 400 Pa / (m/s). Bij een RMS geluidsdruk van 20 μPa is de RMS snelheid dus ongeveer 50 nm/s, bij een rms geluidsdruk van 200 Pa ongeveer 50 cm/s. De geluidsintensiteit J is het product van beide RMS-waarden, in de voorbeelden ongeveer 1 pW/m2 en 100 W/m2. Akoestiek Golven


text: De Oudgriekse literatuur is de literatuur in het Oudgrieks geschreven tot de 4e eeuw. Het oude Griekenland had al vroeg een rijke traditie, met namen als Homerus en Hesiodos, en zou tevens de Romeinse literatuur inspireren tot literaire werken van formaat. De literatuur van de 20e-21e eeuw is nog steeds in meer of minder mate beïnvloed door de literatuur die de Grieken meer dan twee millennia eerder creëerden. Archaïsche periode Epiek Homerus Ilias Odyssee, of Odyssea Wereldbeeld in de homerische epiek Andere werken aan Homerus toegeschreven Cyclische epen leerdicht Hesiodos Lyriek Monodische lyriek: Alkaios - Sappho - Anacreon Koorlyriek: Alcman – Stesichorus – Ibycus – Simonides – Bacchylides – Pindarus Jambische poëzie: Archilochus - Semonides - Hipponax Elegie: Callinus – Tyrtaeus – Solon van Athene – Mimnermus – Theognis – Xenophanes Wetenschappelijk proza Het proza kwam in de zesde eeuw v.Chr. op en werd toegeschreven aan Pherecydes van Syros. Deze tekstvorm maakte opgang in Ionië en bleek nuttig te zijn voor de publicatie van historiê, onderzoeksverslagen. Anders dan in het epos, dat vol bewondering opkeek naar wat goden en helden ooit deden, wordt hier het weetbare zakelijk en zelfs kritisch voorgesteld. Het werk van deze logografen vertoont een voorkeur voor inlichtingen gesteund op eigen waarneming, αυτοψία, of die van anderen, ιστορία, onderzoek, en ook voor anekdoten en novellen. Belangrijke vertegenwoordigers zijn bijvoorbeeld Hekataios van Milete, omstreeks 550 - 480 v.Chr., en Herodotus van Halikarnassos. Filosofie De Griekse filosofie begon in de archaïsche periode, 7e/5e eeuw v.Chr., eveneens in Ionië. Niet alle filosofen schreven teksten, zoals Thales van Milete en Pythagoras van Samos. Sommigen schreven nog in verzen, zoals Xenophanes, Parmenides en Empedocles en waren qua stijl beïnvloed door Homerus. Anderen schreven in proza, zoals Heraclitus en Anaxagoras. Vaak bleven hun teksten kort en pregnant, wat mede komt omdat dergelijke werken vaak nog waren bedoeld om voor te lezen. Klassieke periode Dramatiek De Attische tragedie: Aeschylus - Sophokles - Euripides Het saterspel komedie Aristophanes Andere vormen van poëzie De bloei van de dramatiek enerzijds en de retoriek zijn typische vormen van gemeenschapskunst en hebben ervoor gezorgd, dat voor de lyriek, waarin een persoonlijk gevoel wordt geuit, in deze periode een minder gunstige voedingsbodem geschapen. Er zijn dan ook geen bekende lierdichters in deze periode. Creatief proza Geschiedschrijving: Herodotus - Thucydides - Xenophon de andere wetenschappelijke literatuur: in het 'Corpus Hippocraticum' zijn een vijftigtal traktaten bewaard over verscheidene medische problemen. Het is niet met zekerheid te achterhalen, welke hiervan door Hippocrates, ± 460 - na 380 v.Chr., zelf werden opgesteld. Het werk is ook zuiver literair niet onbelangrijk de retoriek: de Attische redenaars: Lysias - Isocrates - Demosthenes Filosofie de 'jongere natuurfilosofen' met hun poging de gevonden kennis te verenigen: Empedocles - Democritus - Anaxagoras De sofisten relativeren het traditionele waardensysteem: Protagoras - Hippias van Elis - Gorgias. De reactie op de sofisten betekende het hoogtepunt van de Griekse filosofie: Socrates en de Socratici Xenophon - Plato - Aristoteles Hellenisme Romeinse periode Het klassieke Attisch werd opnieuw de richtnorm voor wie in het Grieks schreef, de 'herleving van het atticisme'. Poëzie Het epigram: belangrijke vertegenwoordigers Philodemus van Gadara, 110-40 v.Chr., behoorde tot de kring rond Vergilius Marcus Argentarius, begin van de christelijke tijdrekening De epiek Quintus van Smyrna (biografische gegevens ?) schreef een vervolg op Homerus’ "Ilias" Nonnus van Panopolis, 5de eeuw na Chr., schreef de Dionysiaca Proza De Geschiedschrijving of historiografie Romeinse geschiedenis, in het Grieks Dionysius van Halicarnassus, 2de helft 1e eeuw v.Chr. Diodoros van Sicilië, een tijdgenoot van Julius Caesar en Augustus: schreef een wereldgeschiedenis tot de Gallische Oorlog Lucius Cassius Dio, 155-235 na Chr. Herodianus, 175-255, schreef de geschiedenis van de Romeinse Keizers na keizer Marcus Aurelius niet-Romeinse aangelegenheden: Flavius Josephus (37-100 v.Chr.) schreef over Joodse geschiedenis en gebruikte als belangrijke bron de Bijbelse teksten de 'princeps' Claudius I, 10-54 na Chr., schreef in het Grieks over Etruskische en Carthaagse geschiedenis. Hij was een verdienstelijk en productief auteur, maar werd door zijn tegenstanders niet ernstig genomen en zijn werk ging nagenoeg volledig verloren. Arrianos, ± 95 tot 175 na Chr., schreef over Alexander de Grote en over de diadochen De biografie: Plutarchus, 'de wijze van Chaeronea', 46-120 n.Chr., schreef levensbeschrijvingen van historische figuren Diogenes Laërtius (eind 3e eeuw) schreef een belangrijk verzamelwerk over de oudere filosofen aardrijkskunde: twee belangrijke vertegenwoordigers: Pausanias, 120 - ?, schreef een reisgids voor het Griekenland van zijn tijd Strabo, 64 v.Chr. - 19 na Chr., beschreef alle in zijn tijd bekende landstreken rond de Middellandse Zee De filosofie het stoïcisme Epictetus, ± 50 tot 130 na Chr., en Arrianos keizer Marcus Aurelius, 121-180 na Chr. andere stromingen: de tweede sofistiek: Lucianus, 120-ca.180 het neoplatonisme: Plotinus 204-269 - Porphyrius 232-304 - Jamblichus † ca. 330 de Peripatetische School het scepticisme: als gevolg van de vele filosofische richtingen die elkaar tegenspreken, kwam men tot het besluit dat de mens zich moet onthouden van elke stellingname, maar tevreden stellen met het onderzoek, σκήψις, van voor en tegen het eclecticisme: onder invloed van de praktische ingesteldheid van de Romeinen, die de filosofie nooit als een doel op zich beschouwden, ging men in elk stelsel zoeken, <εκ-λέγειν, wat het meest bruikbaar was, om het tot een eigen wereldbeeld op te bouwen het syncretisme: onder invloed van Oosterse denkstromingen en onder meer de Joodse en christelijke leer komt men ertoe elementen uit alle bekende filosofische strekkingen op te nemen en tot één geheel te verwerken, <συγ-κεράννυναι Een nieuw genre ziet het levenslicht: de roman Xenophon van Efese, 1e eeuw Chariton, 2e eeuw Achilles Tatius, 3e eeuw en Heliodorus van Emessa, Longus, 3e / 4e eeuw Invloed De Oudgriekse literatuur had invloed op later de Byzantijnse, de Griekse literatuur van na de Val van Constantinopel en de Romeinse literatuur. Externe link Databank van Griekse literatuur in Nederlandse vertaling (KU Leuven)


text: Gabriela Beatriz Sabatini (Buenos Aires, 16 mei 1970) is een voormalig professioneel tennisspeelster uit Argentinië. Haar topjaren waren de jaren 80. Sabatini won 27 enkelspeltoernooien, waaronder het US Open 1990. Zij bereikte de derde positie op de WTA-ranglijst, zowel in het enkelspel (1989) als in het dubbelspel (1988). Tennisloopbaan Sabatini begon op zesjarige leeftijd met tennis. Op haar achtste won zij haar eerste toernooi. Op dertienjarige leeftijd won zij de Orange Bowl in de leeftijdscategorie t/m 18 jaar, als jongste winnares ooit. Een jaar later, in 1984, stond zij nummer één op de wereldranglijst voor junioren. Haar professionele sportcarrière begon in 1985 en eindigde in 1996. In 1985, net vijftien jaar oud, deed Sabatini mee aan Roland Garros – in de halve finale verloor zij van Chris Evert. In 1986 bereikte Sabatini de halve finale op Wimbledon, en eindigde zij als nummer tien van de wereld. In 1988 won Sabatini een zilveren medaille tijdens de Olympische Spelen en bereikte zij de finale van het US Open. Grandslamtitels in het enkelspel: US Open 1990, won van Steffi Graf in het dubbelspel: Wimbledon 1988, samen met Steffi Graf Olympische medaille zilver: Seoel 1988, verloor van Steffi Graf Posities op de WTA-ranglijst Positie per einde seizoen: Palmares WTA-finaleplaatsen enkelspel WTA-finaleplaatsen vrouwendubbelspel Resultaten grandslamtoernooien Enkelspel Vrouwendubbelspel Gemengd dubbelspel Zakenvrouw Na haar tenniscarrière begon ze een succesvolle loopbaan in de zakenwereld met onder andere een eigen parfumlijn. Een poging ook in de schoenmode te beginnen werd in de Benelux gefrustreerd doordat de merknaam "Sabatini" al in handen was van een Nederlandse onderneming Sabatini (Hessels). Externe links Argentijns tennisser Argentijns olympisch deelnemer


text: Gazet van Antwerpen (GvA) is een Vlaams dagblad. De krant wordt uitgegeven door Mediahuis en verschijnt in drie verschillende edities. Gazet van Antwerpen is een regionale krant met sterke nadruk op het lokale nieuws. Dagelijks rollen gemiddeld 90.000 exemplaren van de pers. Geschiedenis Voorgeschiedenis Van 1719 tot 1804 verscheen al een Gazette van Antwerpen, tweemaal per week. En nog daarvoor was er sinds 1635 een Extra Ordinarisse Post-Tydinghen, later Antwerpsche Dijnsdagsche – en Vrijdagsche – Post-Tijdinge, eveneens tweemaal per week. De Gazette van Antwerpen, die echter weinig Antwerps nieuws bracht, mogelijk vanwege de strenge censuur, is wel volledig bewaard en digitaal te raadplegen. Ontstaan Gazet van Antwerpen verscheen voor het eerst op 3 november 1891. De krant was een initiatief van Jan Baptist Napolitaan van Os, die ook de eerste hoofdredacteur was. De eerste krant had een oplage van 8.000 exemplaren, telde vier bladzijden en kostte twee Belgische centiemen. De eerste drie nummers werden gratis uitgedeeld. De krant moest katholiek weerwerk bieden tegen het liberale Het Laatste Nieuws en de socialistische Vooruit. In 1893 werd de NV De Vlijt opgericht die de krant voortaan zou uitgeven. Deze uitgeverij publiceerde vanaf 1896 ook de zusterkrant Gazet van Mechelen. De krant groeide gestaag en werd al gauw de grootste krant van de provincie Antwerpen. De frut – een bijnaam die de krant als geuzennaam koestert – kende een zeer woelige geschiedenis, zeker in de Eerste en Tweede Wereldoorlog. De krant werd gemaakt en gedrukt in Nationalestraat in Antwerpen. Verhuis naar Linkeroever In 1974 verhuisde zowel redactie als drukkerij naar een nieuwbouw op Linkeroever. Begin jaren tachtig van de vorige eeuw was Gazet van Antwerpen een conservatieve koers gaan varen, wat haar de bijnaam 'rechtse krant van Linkeroever' opleverde. Hoofdredacteur Lou De Clerck slaagde erin de krant uit dat keurslijf te halen en maakte er een blad met een linkse visie van. NV Concentra In 1996 richtte NV De Vlijt samen met Concentra de Regionale Uitgevers Groep (RUG) op. De twee sterkste regionale titels van het land, Gazet van Antwerpen en Het Belang van Limburg, kwamen zo in hetzelfde huis. Luc Van Loon werd hoofdredacteur en bouwde de regionale sterkte van de krant verder uit. In 2004 verscheen Gazet van Antwerpen als eerste Belgische krant op tabloidformaat. In datzelfde jaar werd Van Loon vervangen door Luc Rademakers, die de lijn van de krant een flink eind naar links verlegde. Hij werd in 2007 opgevolgd door Paskal Kerkhove. Mediahuis In 2014 richtten Concentra en Corelio, uitgever van De Standaard en Het Nieuwsblad, de krantenuitgeverij Mediahuis op. Gazet van Antwerpen moest een flinke afslanking ondergaan. Na deze operatie werden Kris Vanmarsenille en Rudy Collier hoofdredacteur. Zij trokken nog meer de regionale kaart. Het verschil tussen de edities werd groter en in de stad werd Gazet van Antwerpen een echte stadskrant. Voor de editie Kempen werd een speciale editie van CittA in de markt gezet. CittA Kempen heeft de leescijfers van het blad flink opgekrikt. Het is het enige puur regionale glossy krantenmagazine in Vlaanderen. Ook de website gva.be breidde de jongste jaren flink uit. Het bereik ervan is in enkele jaren tijd verdubbeld. In 2016 vierde Gazet van Antwerpen zijn 125ste verjaardag met een extra bijlagenreeks, een heruitgave van de eerste krant en een popupcafé in het centrum van Antwerpen. Sinds 2020 is Frederik De Swaef hoofdredacteur. Edities De krant heeft drie verschillende edities. Er zijn drie verschillende edities: Stad & Rand, Kempen en Mechelen-Waas. Alle brengen ze zeer gevarieerd nieuws uit de regio, alsook politiek en economisch nieuws uit de grootstad Antwerpen en de hoofdpunten uit België en de wereld. Daarnaast zit op zaterdag de weekendgids DOEN! bij de krant, het lifestyleblad CittA en het consumentenmagazine De Markt. De oplage loopt jaarlijks terug. Oplage en verkoop Bron: CIM Redactie Externe link Officiële website


text: Ghana (uitspraak: [ˈɣana]), officieel de Republiek Ghana (Engels: Republic of Ghana), is een land aan de westkust van Afrika. Het grenst westelijk aan Ivoorkust, noordelijk aan Burkina Faso, oostelijk aan Togo en zuidelijk aan de Golf van Guinee. De hoofdstad van Ghana is Accra. Ghana heeft inwoners. Geschiedenis Het huidige Ghana ontstond op 6 maart 1957 toen twee Britse kolonies Gold Coast (Britse Goudkust) en Brits-Togoland, die een jaar eerder waren samengevoegd, een onafhankelijk land vormden onder de naam Ghana. Het was het eerste land ten zuiden van de Sahara dat, in de periode van de dekolonisatie na de Tweede Wereldoorlog, de onafhankelijkheid verkreeg. De huidige grenzen zijn bepaald in de periode 1874 -1919 als onderdeel van koloniale afspraken tussen de Europese mogendheden en de afwikkeling van de Eerste Wereldoorlog. Vroegere geschiedenis Het gebied van het huidige Ghana is bevolkt geraakt vanuit de Sahelzone. Rond 1100 trok een deel van de Akanvolken, zoals de Ashanti en de Fante naar het zuiden. Er werden meerdere staten gesticht, zoals de Ashanti-federatie en enkele Fante-staten. Het grootste deel van het gebied werd verenigd in de 16e eeuw onder de Ashanti-confederatie. In eerste instantie was dit een los statenverbond, maar later werd het een gecentraliseerde staat, met een hoge mate van bureaucratie rond Kumasi. Vanuit het westen trokken de Ewe het gebied in dat nu als het Volta-gebied bekendstaat. Het eerste contact tussen de plaatselijke volksstammen en de Europeanen vond plaats in 1471 (de Portugezen). De Europeanen noemden het gebied de "Goudkust" naar de dominante handelswaar ter plaatse. Eind 16e eeuw kwamen ook de Nederlanders naar het land; in 1598 kregen zij toestemming om een handelspost te openen bij Moore, het latere Fort Nassau. In 1637 werd het Fort Elmina veroverd op de Portugezen, dit was jarenlang het centrum van de dominante Nederlandse aanwezigheid aan de Goudkust. Slavenhandel In de tweede helft van de 17e eeuw verschoof de aandacht van goud naar de slavenhandel. De Ghanese kust werd een logistiek centrum van een ingrijpende periode in de geschiedenis: In 1872 verkochten de Nederlanders hun handelsbelangen, waaronder Fort Elmina, aan de Britten. Die benoemden in 1874 een kuststrook van het huidige Ghana tot de kroonkolonie Gold Coast (Britse Goudkust) en trokken ten strijde tegen het koninkrijk Ashanti in het binnenland; de voormalige handelspartner van Nederland. In 1901 werden de Ashanti definitief verslagen. De grenzen van de kroonkolonie werden opgerekt tot de in 1898 tussen het Verenigd Koninkrijk en Frankrijk overeengekomen west- en noordgrenzen, die sindsdien ongewijzigd zijn gebleven. In 1919 werd de toekomstige oostgrens vastgelegd toen bij het afwikkelen van de Eerste Wereldoorlog Duits Togoland werd gesplitst in twee mandaatgebieden. Het westelijk deel werd als Brits-Togoland bestuurd door het Verenigd Koninkrijk. Zelfstandigheid Op 6 maart 1957 werden Britse Goudkust, de kroonkolonie Ashanti, de Northern Territories en Brits-Togoland samengevoegd tot dominion onder de naam Ghana, met de Britse vorstin als staatshoofd. Kwame Nkrumah werd de eerste minister-president. Ghana was het eerste gekoloniseerde land in Afrika ten zuiden van de Sahara dat in de periode van dekolonisatie na de Tweede Wereldoorlog zijn zelfstandigheid terugkreeg. De naam Ghana is het hergebruik van de naam van een rijk (het Koninkrijk Ghana) dat bestond tussen de 8e en 11e eeuw, maar dat noordelijker lag dan het huidige Ghana. Op 1 juli 1960 werd het land een republiek, met Nkrumah als president. Wel bleef Ghana lid van de Britse Gemenebest. Tijdens zijn afwezigheid wegens een staatsbezoek aan Noord-Vietnam en de Volksrepubliek China werd de niet-gebonden, linksgeoriënteerde N'krumah echter bij een staatsgreep op 24 februari 1966 door de kolonels Akwasi Afrifa en Emmanuel Kwasi Kotoka ten val gebracht. Afrifa was nog even van 1968 tot 1969 staatshoofd, maar in de jaren zeventig wisselden militaire regimes en weinig succesvolle burgerregeringen elkaar af. Op 4 juni 1979 volgde een linkse staatsgreep van het leger onder leiding van de 31-jarige luchtmachtluitenant Jerry Rawlings. Het leger hield aanvankelijk slechts toezicht op de burgerlijke regering, maar in 1981 trok het de macht geheel naar zich toe en werd Rawlings president. Zijn beleid had een positief effect op het economisch herstel en hij was populair bij de gewone Ghanezen ondanks zijn gebrek aan respect voor de mensenrechten. Rawlings zorgde voor een grondwet en een herstel naar een democratisch stelsel. Vanaf 29 december 1992 was Ghana een democratie, met Rawlings als gekozen president. In 2000 kon Rawlings niet meedoen aan de verkiezingen omdat hij al twee termijnen president was. Zijn opvolger werd de leider van de grootste oppositiepartij, John Agyekum Kufuor, die eveneens twee termijnen uitdiende. In 2009 werd John Atta Mills de democratisch gekozen president van Ghana. Atta Mills overleed echter tijdens zijn eerste presidentiële termijn. Hij werd opgevolgd door John Dramani Mahama die tot 2017 president van Ghana was. Nationale feest- en gedenkdagen Ghana heeft naast de gebruikelijke christelijke en islamitische feestdagen ook meerdere nationale feest- en gedenkdagen. Dit betreft: Constitution Day Independence Day Workers' Day Farmers' Day African Union Day Founders' Day Kwame Nkrumah Memorial Day, jaarlijks op 21 september 2019 werd uitgeroepen tot Year of Return. Het initiatief herdenkt 400 jaar slavernij van Ghanezen in Amerikaanse kolonies en is daarnaast een uitnodiging aan de diaspora om terug te komen naar Afrika om er te wonen en te investeren. Geografie Ghana heeft een oppervlakte ongeveer gelijk aan 6x Nederland of 8x België. Het grenst aan Ivoorkust, Burkina Faso en Togo. De kustlijn is 539 kilometer lang. De belangrijkste natuurlijke hulpbronnen zijn: goud, aardolie, cacao, hout, industriediamant, mangaan, bauxiet, vis, rubber, palmolie, en waterkracht. Landschap Het land bestaat voornamelijk uit laagvlakte, met een plateau in het midden-zuiden. Zo'n 95% van het land ligt lager dan 300 meter boven de zeespiegel. Ter hoogte van Accra waaieren twee heuvelruggen uit naar het noordoosten en noordwesten en vormen de zuidelijke grens van het Voltameer. Het klimaat is hier koeler en rijke mensen uit de hoofdstad vestigen zich hier. De heuvelrug naar het noordwesten gaat over in het Ashanti-hoogland waar veel cacaobomen zijn aangeplant. Ten noorden van beide ruggen ligt de savanne, dit is een relatief arm en minder toegankelijk gebied. De savanne beslaat ongeveer de noordelijke helft van het land. De hoogste berg is de Afadjato (880 m) en ligt op de grens met Togo. In het oosten bevindt zich een enorm groot, langgerekt stuwmeer, het Voltameer. Het heeft de vorm van een inlandse delta. De voeding komt grotendeels van de rivieren de Witte Volta en de Oti, beide aftakkingen van de Niger, en de Zwarte Volta, die ontspringt in het noorden van Burkina Faso; het water stroomt vanuit het meer via de Akosombo Dam en de rivier de Volta naar zee. Klimaat Ghana ligt iets ten noorden van de evenaar en heeft een tropisch klimaat. Van west naar oost wordt het klimaat warmer en droger en dit geldt ook van zuid naar noord. Het is warm en relatief droog aan de zuidoostkust (onder andere Accra) en zeer vochtig in het zuidwesten. In de streek rond Axim valt per jaar zo'n 2000 mm neerslag. Ten oosten van Accra is de kustvlakte droog en de aarde zout waardoor het minder geschikt is voor de landbouw. Steden De hoofdstad is Accra, waar vroeger het Afrikaanse hoofdkantoor van de Nederlandse West-Indische Compagnie was. Voordat de Hollanders daar kwamen, hadden de Portugezen Elmina en Fort Sao Jorge gebouwd. Ook belangrijk is de havenstad Tema. Andere steden en plaatsen zijn Kumasi, dat meer landinwaarts ligt, Sekondi-Takoradi (Takoradi betekent tweede haven), Ho, Sunyani, Cape Coast en Tamale, in het noorden Asamankese en Koforidua, niet ver van Accra. Bevolking Etnische groepen Volgens de census van 2000 hoort 45,3% van de bevolking tot de Akan, waar onder andere ook de Ashanti en de Fante toe behoren. Verder behoort 15,2% tot de Mole-Dagbon, 11,7% tot de Ewe, 7,3% tot de Ga-Dangme, 4% tot de Guan, 3,6% tot de Gurma, 2.6% tot de Grusi en 1% tot de Mande-Busanga. In totaal heeft Ghana nu ongeveer 63 verschillende etnische groepen. Talen Het Engels is de officiële taal maar daarnaast bestaan er vele verschillende inheemse talen, die allemaal behoren tot de Niger-Congotalen. In het Noorden komen vooral Gurtalen zoals Dagbani en Frafra voor en in het zuiden voornamelijk Kwa-talen zoals Twi of Akan, Kyerepon (Cherepon), Ewe en Ga. In totaal heeft Ghana ongeveer dertien verschillende talen. Pidgin Engels (Krung Brofo genoemd) stamt af van de koloniale tijden en wordt breed gesproken door jongens en meisjes van de basisscholen, studenten van de middelbaar scholen en studenten van de hogere scholen en universiteiten. Opgeleiden spreken deze taal ook onderling. Religie Christenen (ruim de helft van de bevolking; van wie ruim een derde katholiek) zijn het sterkst vertegenwoordigd in het zuiden, maar ook in enkele districten in het noorden, zoals de stad Bolgatanga. Moslims (ca. 30 a 45% van de bevolking) zijn traditioneel het sterkst vertegenwoordigd in het noorden, maar wonen tegenwoordig ook in grote bevolkingsconcentraties in de steden en dorpen in het zuiden. In vergelijking met de naburige landen Togo en Benin is het percentage animisten in Ghana opvallend klein (minder dan 5 procent). Politiek Staatsinrichting Na ruim 19 jaar aan de macht te zijn geweest, werd luitenant Jerry Rawlings begin 2001 opgevolgd door John Agyekum Kufuor, die twee presidentiële termijnen van elk vier jaar zou uitdienen. Deze opvolging werd indertijd geprezen vanwege de ordelijke opvolging van de ene gekozen leider door de andere, wat in postkoloniaal Afrika nog altijd vrij zeldzaam is. Op 7 januari 2009 werd John Atta Mills de nieuwe democratisch gekozen president van Ghana na een nek-aan-nek race tussen zijn NDC (National Democratic Congress) en de NPP (New Patriotic Party) van Nana Akufo-Addo. Atta Mills kampte al enkele jaren met keelkanker. Op 24 juli 2012 werd hij met spoed opgenomen in een ziekenhuis te Accra. Enkele uren later werd het overlijden van de president officieel bevestigd. Zoals de Ghanese grondwet voorschrijft, werd vicepresident John Dramani Mahama dezelfde dag nog benoemd tot president van de Republiek Ghana. Op 9 december 2012 werden in Ghana nieuwe verkiezingen gehouden. President Mahama slaagde erin deze te winnen met 50,7 procent van de stemmen, aldus de door de Electoral Commission (het Ghanese kiescollege) bekendgemaakte uitslag. Mahama's belangrijkste concurrent, Nana Akufo-Addo, bleef achter met 47,7 procent van de stemmen. De oppositiepartij NPP stelde dat het tellen van de stemmen na de verkiezingen niet eerlijk zou zijn verlopen en klaagde de Electoral Commission en de president aan voor het Ghanese Hooggerechtshof. Mahama, inmiddels al opnieuw geïnstalleerd als president, ontkende deze beschuldigingen, maar moest zich weren tegen een berg aan gedetailleerd bewijsmateriaal. Internationale toezichthouders hebben verklaard dat de verkiezingen zelf eerlijk zijn verlopen, ondanks een vertraging die werd opgelopen in verband met technische mankementen aan verscheidene machines die bij de biometrische identificatie van de kiezers werden gebruikt. Deze waarnemers zijn echter niet bij de tellingen aanwezig geweest. Bij de presidentsverkiezingen van 2016 werd zittend president Mahama alsnog verslagen door Akufo-Addo, die sinds januari 2017 president van Ghana is. In 2020 werden er verkiezingen gehouden voor het Parlement van Ghana. De NDC en de NPP behaalden daarbij elk 137 zetels. De overige zetel ging naar een partijloze kandidaat. Staatshoofden van Ghana Koningin: Koningin Elizabeth II - 1957-1960; Gouverneurs-generaal: Sir Charles Noble Arden-Clarke (1957) en Lord William Francis Hare of Listowel (1957-1960) Premier: Kwame Nkrumah - 1951-1960 (CPP) Presidenten: Kwame Nkrumah - 1960-1966 (CPP) Joseph Arthur Ankrah - 1966-1969 (Voorzitter van de Nationale Bevrijdingsraad, National Liberation Council) Akwasi Afrifa - 1969-1970 (Voorzitter Presidentiële Commissie, Presidential Commission) Nii Amaa Ollennu - 1970 (ad interim) Edward Akufo-Addo - 1970-1972 Premier: Kofi Abrefa Busia - 1969-1972 (PP) Ignatius Kutu Acheampong - 1972-1978 (1972-1975 Voorzitter Nationale Verlossingsraad, National Redemption Council; 1975-1978 Voorzitter Opperste Militaire Raad, Supreme Military Council) Frederick W. Kwasi Akuffo - 1978-1979 (Voorzitter Opperste Militaire Raad) Jerry John Rawlings (1x) - 1979 (Voorzitter Revolutionaire Raad van de Gewapende Krachten, Armed Forces Revolutionary Council) Hilla Limann - 1979-1981 (PNP) Jerry John Rawlings (2x) - 1981-2001 (Voorzitter Voorlopige Nationale Verdedigingsraad, Provisional National Defence Council tot 1993, daarna tot 2001 president) (NDC) John Agyekum Kufuor - 2001- 2009 (NPP) John Atta Mills - 2009-2012 (NDC), won de verkiezingen nipt van Nana Akufo-Addo van de regeringspartij NPP. John Dramani Mahama - 2012-2017 (NDC), werd op 24 juli benoemd na het plotse overlijden van John Atta Mills Nana Akufo-Addo - 2017 - heden (NPP) CPP = Convention People's Party - PNP= Progressive National Party - NDC= National Democratic Congress - NPP= New Patriotic Party - PP= People's Party Bestuurlijke indeling Ghana is onderverdeeld in tien regio's. Economie Ghana is rijk aan grondstoffen en grote delen van het land zijn vruchtbaar. De landbouw, met name cacao, levert een belangrijke bijdrage aan de exportinkomsten. Het land produceert ook veel goud, de belangrijkste goudreserves liggen in het zuidwesten van het land. Het centrum van de goudwinning is Obuasi, circa tweehonderd kilometer ten noordwesten van de hoofdstad Accra. Ghana had tot voor kort geen aardolieindustrie, maar aan het begin van 2011 werd voor de kust een groot olieveld in productie genomen. In 2003 vertegenwoordigden landbouw, industrie en dienstensector respectievelijk ongeveer 34%, 24% en 41% van de Ghanese economie. De periode 1973-1983 was economisch gezien rampzalig als gevolg van verschillende factoren zoals corruptie, droogte, wanbeleid, machtswisselingen en de gedwongen repatriëring van een miljoen Ghanezen uit Nigeria in 1983. In datzelfde jaar werd het Economic Recovery Program gestart. Sindsdien is de situatie wel verbeterd; in de periode 1988-1999 groeide de economie jaarlijks met 4,3% en tussen 1999-2009 gemiddeld met zelfs 5,6%, maar hierna trad een groeivertraging op. Een probleem blijft de grote afhankelijkheid van cacao, nu ongeveer 35% van de totale exportopbrengsten. Ghana heeft een structureel tekort op de lopende rekening. Door de coronapandemie namen de financiële problemen van het land toe. De overheid kampte met een aanzienlijk begrotingstekort van 15% van het BBP in 2020 en mede daardoor liep de staatsschuld fors op. Op 19 december 2022 heeft Ghana aangekondigd niet langer te kunnen voldoen aan de betalingsverplichtingen op buitenlandse leningen. Voorafgaande aan dit besluit hebben diverse kredietbeoordelaars de kredietstatus van Ghana verlaagd waardoor het steeds moeilijker en duurder werd voor Ghana om te lenen. Een ander probleem is dat, in tegenstelling tot Ghana zelf, omringende landen zoals Ivoorkust, Liberia en Sierra Leone instabiel zijn, waardoor buitenlandse investeerders worden afgeschrikt. Energie In juni 2007 werd 60 kilometer voor de kust van Ghana aardolie aangeboord. Het olieveld ligt in water tussen de 1.100 en 1.700 meter diep. Van de regering kreeg het de naam "Jubilee" ter ere van het uitroepen van de onafhankelijkheid van Ghana 50 jaar eerder. Om de olie te winnen werd een FPSO afgemeerd; op deze olietanker staan speciale installaties om de olie en het bijkomende aardgas te behandelen. De olie wordt tijdelijk in de tanker opgeslagen en later met andere tankers naar de raffinaderijen vervoerd. De productie is begin 2011 gestart en de oliemaatschappijen verwachten maximaal 120.000 vaten olie per dag te kunnen produceren. Het veld zal na ongeveer 20 jaar uitgeput zijn. Om te voorkomen dat de olie-inkomsten de economie van Ghana ontwrichten heeft de regering een speciale Petroleum Revenue Management Act aangenomen. Alle inkomsten worden in het Petroleum Holding Fund (PHF) gestort. Dit fonds wordt beheerd door de centrale bank van Ghana. De inkomsten worden volgens een min of meer vaste verdeelsleutel verdeeld. Maximaal 70% gaat naar de Consolidated Fund en zijn inkomsten voor de overheid die direct via de begroting kunnen worden besteed. Een Stabilization Fund is opgericht om veranderingen in de olieprijs en daarmee de inkomsten op te vangen. In jaren van lage olieprijzen kunnen hier fondsen vrijvallen die eerder zijn opgebouwd. Het derde fonds, het Heritage Fund, is een spaarpotje voor latere generaties als de olieproductie afneemt. In 2012 was de exportwaarde van olie al meer dan US$ 3 miljard en verdrong daarmee cacao van de tweede plaats. Goud is nu nog Ghana’s belangrijkste exportproduct. In 2021 verwacht het land circa 250.000 vaten olie per dag te produceren en zal de komende jaren zo’n US$ 20 miljard investeren om dit te realiseren. Begin 2015 tekende de Ghanese overheid een contract voor de ontwikkeling van het Offshore Cape Three Points (OCTP) olie- en gasveld. Oliemaatschappijen Vitol en Eni hebben samen het veld ontwikkeld en in 2017 begon de productie. In 2018 werd het eerste aardgas in Ghana aangeland dat gebruikt wordt voor de opwekking van elektriciteit. Het project vergde een investering van zo’n US$ 7 miljard. In het OCTP veld zat bij de aanvang zo'n 40 miljard m3 gas en 500 miljoen vaten olie, dit is voldoende om de productie voor 15 jaar te verzekeren. De enige raffinaderij van Ghana staat in Tema en deze is ongeschikt om de olie uit het "Jubilee" veld te raffineren. Het is een kleine raffinaderij met een capaciteit van circa 45.000 vaten olie per dag. De Ghanese olie is van hoge kwaliteit en veel nieuwe installaties zijn nodig om dit te kunnen verwerken. Deze aanpassingen, of de bouw van een hele nieuwe raffinaderij, vergen een investering van US$ 1 miljard en dit is niet economisch verantwoord. Armoede Volgens het Ontwikkelingsprogramma van de Verenigde Naties leeft in Ghana 28,5% van de bevolking onder de armoedegrens. Toerisme Vanaf 2008 is toerisme een extra economisch speerpunt voor de Ghanese overheid, waarbij de focus ligt op zogenaamde roots toeristen: Amerikanen met Afrikaanse voorouders. Daarnaast zijn er programma's om via binnenlands toerisme de economie in de plattelandgebieden te stimuleren. In 2009 opende in Nederland het Ghana Verkeersbureau zijn deuren met als doel armoede te bestrijden door ecotoerisme in de plattelandsgebieden van Ghana. Onderwijs Het basisonderwijs is gratis. Officieel gaat meer dan driekwart van de kinderen naar school maar veel leerlingen haken vroegtijdig af omdat ze thuis mee moeten werken om wat extra inkomen te vergaren. Of ze kunnen niet naar school omdat hun ouders geen geld hebben om een schooluniform (verplicht), lesboeken, schriften of pennen te betalen. Transport Ghana telt twee belangrijke zeehavens. De haven van Takoradi werd al in 1928 geopend en ligt ongeveer 225 kilometer ten westen van Accra. In 2012 behandelde deze haven ongeveer een derde van alle zeelading. De haven is gepasseerd door de haven van Tema, maar maakt de laatste jaren weer een opleving door als gevolg van de oliewinning voor de Ghanese kust. Met de aanleg van de haven van Tema werd in 1954 begonnen en in 1958 kon het eerste schip aanleggen. In 1962 werd de haven officieel geopend en in 2005 uitgebreid met een containerterminal. De twee havens worden beheerd door de Ghana Ports and Harbours Authority. Bij Accra ligt de Luchthaven Kotoka Internationaal, de grootste van het land en geschikt voor internationale vluchten. Op 4 augustus 1974 werd het rechts rijden ingevoerd. Daarvoor werd er links gereden. Bekende personen van Ghanese afkomst Adwoa Aboah (1992), Brits model Virgil Abloh (1980–2021), Amerikaans ontwerper Eric Addo (1978), voetballer Freddy Adu (1989), Amerikaans-Ghanees voetballer Eric Adjetey Anang (1985), beeldhouwer Nana Adjoa (1991), Nederlands-Ghanees singer-songwriter en multi-instrumentalist Ama Ata Aidoo (1942–2023), schrijver Matthew Amoah (1980), voetballer Kofi Annan (1938–2018), secretaris-generaal van de Verenigde Naties (1997–2006) Kwame Anthony Appiah (1954), Ghanees-Brits schrijver en filosoof Stephen Appiah (1980), voetballer Amma Asante (1972), Nederlands politica Mami Awuah Asante (1975), Nederlands atlete, nationaal sprintkampioene 1996: 100 m, 1998: 100 m + 200 m Kofi Ayivor (1939), muzikant Mario Balotelli (1990), Italiaans voetballer Big Shaq, artiestennaam van Michael Dapaah (1991), Brits komiek Emmanuel Boakye (1985), Ghanees-Nederlands voetballer George Boateng (1975), Nederlands voetballer Kevin-Prince Boateng (1987), Duits voetballer Michaela Coel (1987), Ghanees-Engels actrice, scenarioschrijfster, dichteres en toneelschrijfster Memphis Depay (1994), Nederlands voetballer Dizzee Rascal (1984), Brits rapper Mickaël Essien, voetballer Ignisious Gaisah (1983), Nederlands verspringer Frenna, artiestennaam van Francis Edusey (1991), Nederlands rapper Grandy Nanny (ca. 1700–1740), vrouwelijke Marron-aanvoerder op Jamaica Asamoah Gyan (1985), voetballer Christian Gyan (1978–2021), Ghanees-Nederlands voetballer Salou Ibrahim (1979), Belgisch voetballer Sugar Jackson Osei Bonsu (1981), Belgisch weltergewicht bokser, Europees kampioen 2007–2008 Kofi Kingston, artiestennaam van Kofi Sarkodie-Mensah (1991), professioneel worstelaar bij WWE Mohammed Kudus (2000), voetballer Samuel Kuffour (1976), voetballer Georgina Kwakye (1979), Nederlands actrice Kwame N'krumah (1909–1972), politicus, oud-president Ghana Anthony Obodai (1982), voetballer Quincy Owusu-Abeyie (1986), Nederlands-Ghanees voetballer Thomas Partey (1993), voetballer Kwame Quansah (1982), voetballer Stormzy, artiestennaam van Michael Owuo jr. (1993), Brits rapper Kaye Styles, artiestennaam van Kwasi Gyasi (1981), Ghanees-Belgisch zanger Zie ook Monumenten op de Werelderfgoedlijst Lijst van Afrikaanse muzikanten Gemenebest van Naties


text: Goud is een scheikundig element met symbool Au (aurum) en atoomnummer 79. Het is een geel metalliek overgangsmetaal. Het is al sinds de stroomculturen (Nabije Oosten van 3500 v.Chr. tot 800 v.Chr.) zeer gewaardeerd. Het kan niet oxideren, daarom wordt goud soms "de koning der metalen" genoemd. Eigenschappen Goud behoort tot de edelmetalen en is een zeer zwaar en zachtmetaal, net iets harder dan zink. Voordat het gebruikt kan worden, moet het gezuiverd worden. Voor de meeste doeleinden wordt het gelegeerd met andere materialen, om het harder te maken, maar ook om de kleur te beïnvloeden. Het massagehalte aan goud van sieraden wordt gemeten in karaat; zuiver goud is 24 karaat. Veel voorkomende zuiverheidsgraden in Nederland zijn 14 karaat (58,3% goud), 18 karaat (75%) en 22 karaat (91,7%). Goud wordt al lange tijd als waardevol metaal gezien. In Egyptische hiërogliefen van de 26e eeuw v.Chr. wordt al melding gemaakt van goud als betaalmiddel. Tot ongeveer halverwege de 20e eeuw n.Chr. werd goud nog veelvuldig gebruikt voor munten. In de oudheid was goud niet alleen bekend als waardevol, er ging ook magie van uit en stond symbool voor zuiverheid. Alchemisten zijn lange tijd op zoek geweest naar de steen der wijzen, om andere materialen te transformeren in goud. Dat zij daar nooit in zijn geslaagd, is vanuit de huidige inzichten over de opbouw van atomen goed te verklaren. In de 19e eeuw zijn er vooral in de Verenigde Staten en Australië veel nieuwe, rijke goudvoorkomens ontdekt, hetgeen leidde tot goldrushes. Bekende voorbeelden zijn de Californische goldrush en de Goldrush van Klondike. Het symbool van goud Au is de afkorting van het Latijnse aurum. De naam goud is afgeleid van de Indo-europese wortel ĝhel- waarvan ook geel afkomstig is. Opmerkelijke eigenschappen Puur metallisch goud heeft een gele, glanzende kleur. Er zijn honderden mogelijke legeringen en mengsels. Witgoud is een legering van goud en ten minste één wit metaal, zoals zilver, mangaan of palladium. Door toevoeging van koper ontstaat rose of rood goud. Goud kan worden gelegeerd in verschillende kleuren. Zo bestaat er groen goud, zwart goud, grijs goud, paars goud en blauw goud. Deze kleuren worden in het algemeen verkregen door het legeren van goud met andere elementen in verschillende verhoudingen. Van alle bekende metalen die bij kamertemperatuur vast zijn, is goud, na lood, het gemakkelijkst te buigen en te vervormen. Een blokje goud van 1 gram (een kubusje met zijden van 3,73 mm) kan worden geplet en gewalst (zie metaalbewerking) tot een folie van bladgoud met een oppervlakte van 1 vierkante meter. Bladgoud kan gelijmd worden op voorwerpen om ze te vergulden. Het is ook mogelijk een voorwerp te vergulden door middel van elektrolyse. Goud is een zeer goede elektrische en thermische geleider en is vrijwel inert. De dichtheid van goud (19.320 kg/m3) is bijna tweemaal zo groot als die van lood (11.300 kg/m3). Goudchemie Goud staat bekend als een inert edelmetaal dat weinig reactiviteit vertoont; het reageert bijvoorbeeld niet met zuurstof. Toch zijn er redelijk wat goudverbindingen bekend zoals goudhalogeniden en goudchalcogeniden. Het metaal is oplosbaar in koningswater waarbij het een AuCl4−-ion vormt. Met zwaardere elementen, zoals telluur, is de reactiviteit zelfs vrij groot. Goud vormt in de regel verbindingen met een oxidatiegetal +1 of +3. Er is echter ook een klein aantal verbindingen waarin het zelf als oxidator optreedt en oxidatiegetal −1 aanneemt, de auriden. Calaveriet (goudtelluride) is een mineraal en gouderts. Verschijning Door de relatieve inertheid komt goud veelal in ongebonden vorm in de natuur voor. Meestal komt het voor als sporenelement in mineralen, maar soms ook in de vorm van goudnuggets (goudklompjes), en ook weleens in de vorm van een grote goudklomp. De grootste goudklomp die ooit is gevonden, is de Welcome Stranger Nugget met een gewicht van ruim 71 kilo. Deze werd in 1869 gevonden in Moliagul, Victoria, Australië op bijna een meter diepte, en is omgesmolten. De Serra Pelada (Canaã) Nugget werd gevonden in 1983 in de buurt van Serra Pelada, Pará, Brazilië. Met een gewicht van ruim 61 kilo is deze de grootste, nog in zijn oorspronkelijke vorm bestaande, goudklomp. In vrijwel de gehele aardkorst komt goud in zeer lage concentraties voor, in de mineralen petziet, calaveriet en sylvaniet. De hoeveelheden zijn echter voor commerciële winning volstrekt onrendabel. De hoogste concentraties worden sinds 1880 gevonden in Zuid-Afrika. Andere grote goudmijnen bevinden zich in Nevada en South Dakota in de Verenigde Staten. In de jaren 20 van de twintigste eeuw werden enorme goudvoorraden ontdekt in de regio Kolyma, in het verre oosten van Siberië. Omdat de exploratie ervan van groot strategisch belang werd geacht voor de ontwikkeling van de jonge Sovjet-Unie, werden de vondsten geheim gehouden - er werd tevens uranium gevonden - en werd het gebied tot begin jaren 90 onder bewind van de geheime dienst van de Sovjet-Unie geplaatst. Bij de belangrijkste goudproducerende landen horen (in 2001) ook Australië, Indonesië en Volksrepubliek China. Recycling van oud goud levert een kwart tot een derde van het totale aanbod. De jaarproductie uit de mijnen lag in de jaren 2010 tot en met 2017 tussen de 2745 en 3270 ton, ofwel ten minste twee derde van het totale aanbod. Ongeveer twee derde van de winning vindt in open mijnen (dagbouw) plaats en geeft grote hoeveelheden afval. Door de winning van het goud voor een ring van 10 gram met een gehalte van 18 karaat ontstaat 18.000 kg afval. Een goudwinningsmethode gebruikt het giftige natriumcyanide door het goud eerst op te lossen volgens: 4 Au + 8 NaCN + O2 + 2 H2O -> 4 Na[Au(CN)2] + 4 NaOH , vervolgens wordt het met zink gereduceerd: 2Na[Au(CN)2] + Zn -> Na2[Zn(CN)4] + 2Au. Het giftige natriumcyanide heeft onder andere een grote milieuramp veroorzaakt bij de Summitville mijn in Rio Grande County, Colorado in de Verenigde Staten. De andere methode gebruikt het eveneens giftige kwik, omdat goud daarin oplost (goud-kwik amalgaam). In Suriname wordt deze methode van goudwinning nog steeds toegepast. Gewoonlijk komt goud voor als fijne korrels, verspreid in een gesteente. Om zichtbaar te zijn voor het blote oog moet de verhouding goud in gouderts meer dan 30 mg/kg (30 ppm) bedragen. Voor de meeste goudmijnen betekent dit dat het goud in het erts niet zichtbaar is. Ontstaan Goud is al aanwezig op Aarde sinds het ontstaan van de planeet zelf, maar het is niet gevormd op Aarde omdat voor de productie ervan fusiereacties nodig zijn. Er vinden kernfusiereacties plaats in de kern van sterren, maar deze kernfusiereacties voorzien niet in genoeg energie voor de productie van goud. Sterren die zwaar genoeg zijn (vanaf ongeveer 8 keer de massa van de Zon) beëindigen hun leven in een supernova-explosie. Tijdens deze explosie worden er door middel van kernreacties zware metalen gevormd, waaronder goud. Na de explosie worden stofdeeltjes met daarin minuscule beetjes goud de ruimte in geslingerd. Wanneer de stofdeeltjes in het zwaartekrachtveld van een ster zoals de Zon komen, zullen de stofdeeltjes onderdeel worden van de samenklonterende materie rond de ster en uiteindelijk planeten vormen. Isotopen Er zijn één stabiele isotoop van goud bekend en ongeveer 18 instabiele, waarvan 195Au met een halveringstijd van ruim 168 dagen het stabielst is. Toxicologie en veiligheid Voor het menselijk lichaam is zuiver goud onschadelijk. De meeste goudverbindingen zijn niet bijzonder giftig. Beschadigingen van lever en nieren, dermatitis en colitis, kunnen echter ontstaan bij relatief hoge doses goudverbindingen (in de orde van grootte van wekelijks enkele tienden van een gram, zoals nodig bij de behandeling van reumatoïde artritis) soms met dodelijke afloop. Soms wordt beweerd dat colloïdaal goud kan worden opgenomen door zogenaamde macrofagen, witte bloedcellen die een belangrijke rol spelen bij het op gang houden van een ontstekingsproces (zoals bij RA), waarna deze worden gedood (en de ontsteking wordt geremd). Hiertoe wordt dit goud veelal geïnjecteerd in patiënten (omdat hoge doses nodig zijn voor effect). Het werkelijke effect van colloïdaal goud op mensen is echter nooit goed onderzocht. Het menselijk lichaam (bij een gewicht van 70 kg) bevat van nature ca. 0,2 mg goud. Toepassingen Sinds de 20e eeuw is goud praktisch onmisbaar. Enkele toepassingen zijn: Kwalitatief hoogwaardige elektrische schakelaars en connectoren. In de ruimtevaart als coating voor kunstmanen – maar ook voor toepassingen op aarde – omdat goud infrarode straling goed reflecteert. Vanwege de hoge dichtheid, als gewicht in een zelfopwindend horloge, in de hogere prijsklasse. In veel elektronische componenten wordt goud gebruikt. De radioactieve isotoop 195Au wordt gebruikt bij kankeronderzoek. Kronen in de tandheelkunde. Hoewel het veelal is vervangen door andere metalen wordt in sommige monetaire stelsels goud (nog) gebruikt voor muntgeld. Als dekking van papiergeld (zilver wordt daarbij ook gebruikt). De mooie glans en de goede corrosiebestendigheid maken goud een gewild metaal voor sieraden. Goud is vanwege zijn glans en schaarsheid een symbool van weelde. Huishoudelijke voorwerpen werden dan ook soms van goud gemaakt of verguld. Hetzelfde gold voor kunstwerken. Borduurwerk (brokaat) met gouddraad, eigenlijk slagmetaal. Kunst- en gebruiksvoorwerpen zoals klokken en kandelaars werden in het verleden verguld door dampen van in kwik opgelost goud (amalgaam) op het voorwerp te blazen, waarbij het kwik verdampte en het goud in een dunne laag neersloeg. Dit is niet meer toegestaan door de ernstige giftigheid van deze dampen. Ongeveer de helft van het goud wordt verwerkt in juwelen; slechts 10% heeft een industriële bestemming. Als zuiver metaal is goud vrijwel onbruikbaar voor industriële toepassingen, omdat het erg zacht is. In plaats daarvan wordt het veelvuldig gebruikt in legeringen, omdat het element over uitstekende elektrische eigenschappen beschikt en zeer goed bestand is tegen corrosie. Goud als belegging Veel beleggers gebruiken goud als een belegging. Ongeveer een derde van het goud wordt jaarlijks hiervoor opzijgelegd. De centrale banken kopen jaarlijks ongeveer een tiende van het goudaanbod op en bergen dit op in hun kluizen. India en de Volksrepubliek China zijn de grootste kopers van goud. Omdat goud als waardevast beschouwd wordt, stijgt de vraag naar goud wanneer de economie in een crisis verkeert en andere beleggingen als riskant worden gezien. Hierdoor stijgt de goudprijs in tijden van economische onzekerheid. Men zegt in de financiële wereld ook wel dat 'goud van instabiliteit houdt'. Wanneer de economie verbetert, verkopen beleggers hun goud weer, om terug te keren naar andere investeringen die een beter rendement bieden en waarvan het risico weer binnen de perken is; de goudprijs daalt dan weer. Er bestaat dan ook een goudcyclus die tegengesteld aan de economische conjunctuur verloopt. Consumptie van goud Er zijn verschillende dranken waarin goud verwerkt is. Dit betreft 24-karaats bladgoud. goudlikeur: Bruidstranen Danziger Goldwasser Goldstrike sake: Kimpun Sake wijn: Luxor champagne Ook zijn er bonbons te koop, waarin bladgoud is verwerkt. In sommige restaurants wordt bladgoud aan gerechten zoals desserts toegevoegd. Als kleurstof voor voedingsmiddelen is goud bekend onder het E-nummer E175. Prijsontwikkeling Tot medio 1971 speelde goud een cruciale rol in het internationale financiële systeem. De waarden van de valuta waren direct of indirect in goud uitgedrukt en de centrale bankiers bepaalden de prijs van het goud. De prijs van goud was decennia lang heel stabiel. In de naoorlogse wereld stond dit bekend als het systeem van Bretton Woods, naar de plaats waar dit werd afgesproken. De Amerikaanse president Richard Nixon maakte hieraan op 15 augustus 1971 een einde, zijn maatregel staat nog bekend als de Nixon-schok. Na de Nixon-schok is de prijs van goud een kwestie van vraag en aanbod. Op de internationale goederenmarkten wordt de goudprijs uitgedrukt in Amerikaanse dollars per troy ounce, dat is iets meer dan 31,1 gram. In 1980 bereikte de goudprijs een record van 887 dollar per troy ounce. In 2011 bereikte de goudprijs een nieuw nominaal record van 1900 dollar per troy ounce, gecorrigeerd voor inflatie was dit nog altijd iets lager dan het oude record. Met de invasie en oorlog in Oekraïne door het Russische leger bereikte goud de hoogste prijs ooit van 1938 dollar per troy ounce op 30 maart 2022. Sinds de top in 1980 heeft het goud in een zogenoemde ‘bear market’ gezeten. Na de grote inflatie van eind jaren zeventig en begin jaren tachtig steeg de prijs van goud naar een recordhoogte van US$ 887 per ounce. Hierna daalde de goudprijs naar een dieptepunt van US$ 254 per ounce in 2001, om vervolgens aan een ongekende klim te beginnen. Deze klim is te danken aan het feit dat wereldwijd duidelijk werd bij de grote investeerders en economen dat de Verenigde Staten zich diep in de schulden aan het steken waren en deze financierden via hun eigen valuta via de Federal Reserve (FED). Deze toevlucht naar fysiek goud is versterkt door de eurocrisis. Beleggingsgoud wordt geleverd in munten, zoals de krugerrand, of in baarvorm. Tegenwoordig kan men ook in Gold exchange-traded funds (GETF) beleggen. Taal Het stoffelijk bijvoeglijk naamwoord van goud is gouden. Het oudere gulden wordt soms ook nog gehoord. Bedekt men iets met een laagje goud of goudverf, dan heet dat vergulden. Het woord goud heeft in het taalgebruik zijn plaats veroverd als "waardevol" en/of "duurzaam", of wordt anders figuurlijk gebruikt, bijvoorbeeld: Een gouden bruiloft staat voor een 50-jarige huwelijksverjaardag Een gouden jubileum staat voor een 50-jarig jubileum De gouden medaille staat symbool voor de eerste plaats De gouden plaat, voor veelverkochte muziekalbums De Gouden Eeuw De gulden snede Het Gulden Vlies De valuta gulden, oorspronkelijk een gouden munt. Etymologie De naam goud stamt via Oudhoogduits, Oudfries en Angelsaksisch gold, Gotisch gulþ, Krimgotisch goltz af van protogermaans *gulþ-a "goud". Het woord duidt in feite het geelglanzende metaal aan. Op zijn beurt afstammend van Indo-Europese wortel *ĝhel "geelglanzend". Klatergoud, kattengoud, goudglimmer Het woord klatergoud betekent iets dat men voor goud of iets waardevols wil laten doorgaan maar het feitelijk niet is. Een voorbeeld daarvan is het mineraal pyriet (vgl. Engels: fool's gold, Duits: narrengold), dat door zijn goudachtige uiterlijk geliefd was bij pseudoalchemisten en kwakzalvers. Ook kattengoud is nepgoud — katten staan bekend als vals —, alleen verwijst dit naar geel mica of, gewestelijk, naar gele hars. Geel mica staat ook bekend onder de naam goudglimmer. De term goud in biologische benamingen Het woord goud wordt ook in de biologie gebruikt om dieren en planten een naam te geven. De naam 'gouden' kan zowel slaan op een gele kleur als op een goudachtige glans; vaak wordt het Latijnse aurata gebruikt. Voorbeelden zijn de plant goudenregen (Laburnum anagyroides), de gouden pijlgifkikker (Dendrobates auratus) en de gouden tor (Cetonia aurata) vanwege de metallieke glans. Zie ook Cupellatie Goud, wierook en mirre Goudborduren Gouden standaard Goudkoorts Conflictmineralen Externe links World Gold Council, een economische website over goud Elementenlijst Voedingskleurstof


text: Gustavo Kuerten (Florianópolis, 10 september 1976) is een voormalig tennisser uit Brazilië. De familie van Kuerten komt oorspronkelijk uit Duitsland. Zijn grootste successen boekte hij op gravel. Hij won grandslamtoernooi Roland Garros driemaal: in 1997, 2000 en 2001. Daarnaast won hij vier Masters series titels op gravel. Op hardcourt won hij onder andere de Tennis Masters Cup (indoor), in 2000. Hij eindigde daardoor dat jaar als nummer 1 van de wereld. In totaal was hij 43 weken het nummer één op de ATP-wereldranglijst. Loopbaan Guga trad in 1995 toe tot de rijen der professionals. De 1 meter 90 lange Kuerten is rechtshandig; zijn beste wapen was de backhand. Bij zijn verrassende zegetocht in 1997 op het gravel van Roland Garros ontdeed hij zich achtereenvolgens van Ctislav Doseděl, Jonas Björkman, oud-kampioen Thomas Muster, Andrej Medvedev, titelverdediger Jevgeni Kafelnikov, Filip Dewulf en Sergi Bruguera. "Ik weet niet eens hoe ik een fles champagne moet ontkurken", zei hij na de huldiging in gebroken Engels. Kuerten was de eerste Braziliaan die de finale van een grandslamtoernooi bereikte. Kuerten werd in 2002 door het Amerikaanse persbureau Associated Press uitgeroepen tot Latijns-Amerikaans 'atleet van het jaar'. Op 15 januari 2008 kondigde Kuerten het einde van zijn loopbaan aan, omdat hij al enkele jaren voortdurend werd geteisterd door blessures. Kuerten maakte zich op Roland Garros snel populair bij het Franse publiek door zijn flamboyante spel, kledingstijl en bovenal zijn enorme vechtlust. De liefde was wederzijds, wat hij meerdere malen toonde. Bijvoorbeeld in 2001, na een zwaarbevochten zege op de Amerikaan Michael Russell in de vierde ronde, door het 'tekenen' van een hart in het gravel met zijn racket en daarin te gaan liggen. In 2012 werd hij opgenomen in de internationale Tennis Hall of Fame. Resultaten grandslamtoernooien Enkelspel Mannendubbelspel Palmares Enkelspel Mannendubbelspel Externe links Officiële site van Guga Braziliaans tennisser Braziliaans olympisch deelnemer