text: Het periodiek systeem, voluit het periodiek systeem der elementen, is een tabel waarin alle bekende chemische elementen systematisch zijn gerangschikt, op grond van hun atoomnummer, ofwel het aantal protonen in hun atoomkern. Daarbij staan de elementen met een vergelijkbare elektronenconfiguratie (en daardoor met vergelijkbare chemische eigenschappen) boven elkaar. De tabel bevat vier rechthoekige blokken: respectievelijk de s-, p-, d- en f-blokken. Binnen een gegeven horizontale rij of periode behoren de elementen aan de linkerkant tot de metalen, en die aan de rechterkant tot de niet-metalen. De horizontale rijen van de tabel zijn de periodes, de verticale kolommen vormen de groepen. Zes van de achttien groepen hebben een groepsnaam; zo wordt groep 17 gevormd door de halogenen, terwijl groep 18 alle edelgassen omvat. Met de rangschikking van het periodiek systeem kunnen overeenkomsten worden voorspeld tussen de chemische eigenschappen van verschillende elementen, net als eigenschappen van nog onbekende, onontdekte elementen. Het periodiek systeem is een nuttig raamwerk om chemisch gedrag mee te analyseren, en wordt uitgebreid gebruikt in de chemie en andere natuurwetenschappen. Hoewel er voorgangers bestaan, werd de eerste herkenbare tabel gepubliceerd door Dmitri Mendelejev, in 1869. Hij ontwikkelde zijn tabel om periodieke trends aan te tonen in de verzameling van destijds bekende elementen. Mendelejev voorspelde ook enkele eigenschappen van toen onbekende elementen, waarvan hij verwachtte dat die de nog openstaande gaten in de tabel zouden opvullen. Bij de ontdekking van ieder van deze elementen bleken zijn voorspellingen steeds grotendeels correct. Het periodiek systeem van Mendelejev is sindsdien uitgebreid, en verfijnd, met de ontdekking (en de synthese) van nieuwe elementen. Daarnaast zijn er nieuwe theoretische modellen ontwikkeld om chemisch gedrag te verklaren. Elementen Elk chemisch element heeft een uniek atoomnummer, dat het aantal protonen in de atoomkern voorstelt, en daarmee ook het aantal elektronen van het vrije, ongeladen atoom. De meeste elementen komen voor met verschillende aantallen neutronen in de kern; deze varianten worden isotopen genoemd. Koolstof heeft bijvoorbeeld drie isotopen die in de natuur voorkomen: alle koolstofatomen hebben zes protonen en de meeste hebben ook zes neutronen, maar ongeveer 1% heeft zeven neutronen (koolstof-13) en een zeer kleine fractie heeft er acht (koolstof-14). De chemische eigenschappen van die isotopen zijn (in grote lijnen) gelijk, daarom worden isotopen in het periodiek systeem niet onderscheiden, maar samen gegroepeerd als één element. Sommige isotopen zijn stabiel, maar isotopen kunnen ook instabiel zijn. Ze vervallen dan na verloop van tijd naar isotopen van andere elementen, onder uitzending van straling. Elementen zonder stabiele isotopen krijgen de atoommassa van hun stabielste isotoop, waar zulke massa's tussen haakjes vermeld worden. In een standaard periodiek systeem worden de elementen naar oplopend atoomnummer geordend. Een nieuwe rij (periode) begint als een nieuwe elektronenschil ('baan' van elektronen rond de kern) zijn eerste elektron krijgt. Kolommen (groepen) worden vastgesteld door de elektronenconfiguratie van de atomen; elementen met eenzelfde aantal elektronen in een bepaalde schil vallen onder dezelfde kolom (bv. zuurstof en seleen zitten in dezelfde kolom omdat ze beide vier elektronen hebben in hun buitenste p-schil). Elementen met overeenkomstige chemische eigenschappen vallen in het algemeen in dezelfde groep in het periodiek systeem, hoewel in het f-blok, en in sommige gevallen in het d-blok, de elementen in dezelfde periode ook overeenkomstige eigenschappen hebben. Het is dus relatief gemakkelijk om de chemische eigenschappen van een element te voorspellen, als men de eigenschappen van de aangrenzende elementen kent. Anno 2019 zijn de elementen met atoomnummer 1 (waterstof) tot en met 118 (oganesson) ontdekt of gesynthetiseerd. De eerste 94 elementen komen voor in de natuur, hoewel sommige daarvan zeer zeldzaam zijn en in een laboratorium gesynthetiseerd werden voordat ze in de natuur ontdekt werden. Van de eerste 94 elementen zijn er 84 zogeheten 'primordiale elementen', wat betekent dat ze sinds het begin van de Aarde voorkomen. De andere 10 natuurlijke elementen ontstaan alleen tijdens het vervallen van die 'oerelementen'. Astaat (element 85) is nog nooit geobserveerd geweest; francium (element 87) kon enkel gefotografeerd worden in de vorm van het licht dat door microscopische hoeveelheden (300 000 atomen) werd uitgestraald. Elementen met atoomnummer 95 tot 118 zijn enkel gesynthetiseerd in laboratoria. Het zwaarste element dat in macroscopische hoeveelheden in pure vorm is waargenomen, is einsteinium (element 99). Van verschillende elementen die in de natuur voorkomen, zijn synthetische radionucliden (niet in de natuur voorkomende radioactieve isotopen) in laboratoria geproduceerd. Aangenomen wordt dat de elementen 95 tot 100 ooit in de natuur voorkwamen, maar nu niet meer. De elementen broom (35) en kwik (80) zijn de enige elementen in het periodiek systeem die bij 0 graden Celsius op Aarde (dat is op het aardoppervlak bij normale luchtdruk) in vloeibare vorm voorkomen. De elementen waterstof (1), helium (2), stikstof (7), zuurstof (8), fluor (9), neon (10), chloor (17), argon (18), krypton (36), xenon (54) en radon (86) komen van nature bij 0 graden Celsius op Aarde voor in gasvorm. Van de elementen vanaf rutherfordium (104) is de fase (nog) niet bekend of was het nog niet mogelijk dit te onderzoeken. Het element technetium (43) is het element met het laagste elementnummer dat alleen in synthetische vorm voorkomt. {|style="background:none; font-size:85%; padding:0; border-collapse:collapse; text-align:center" border="0" align="center" class="vatop" |- style="line-height:120%; vertical-align:top;" | style="text-align:left;" | Groepsnummer ! style="background:#f1f1f1;" | 1 ! style="background:#e1e1e1;" | 2 ! style="background:#f1f1f1;" | 3 ! style="background:#e1e1e1;" | 4 ! style="background:#f1f1f1;" | 5 ! style="background:#e1e1e1;" | 6 ! style="background:#f1f1f1;" | 7 ! style="background:#e1e1e1;" | 8 ! style="background:#f1f1f1;" | 9 ! style="background:#e1e1e1;" | 10 ! style="background:#f1f1f1;" | 11 ! style="background:#e1e1e1;" | 12 ! style="background:#f1f1f1;" | 13 ! style="background:#e1e1e1;" | 14 ! style="background:#f1f1f1;" | 15 ! style="background:#e1e1e1;" | 16 ! style="background:#f1f1f1;" | 17 ! style="background:#e1e1e1;" | 18 |- style="line-height:120%; vertical-align:top;" | style="text-align:left; vertical-align:top;" | CAS (Amerika,patroon A-B-A) | style="background:#f1f1f1;" | IA | style="background:#e1e1e1;" | IIA | style="background:#f1f1f1;" | IIIB | style="background:#e1e1e1;" | IVB | style="background:#f1f1f1;" | VB | style="background:#e1e1e1;" | VIB | style="background:#f1f1f1;" | VIIB | colspan=3 style="background:#e1e1e1; border-top:1px solid #b8b8b8;" | VIIIB | style="background:#f1f1f1;" | IB | style="background:#e1e1e1;" | IIB | style="background:#f1f1f1;" | IIIA | style="background:#e1e1e1;" | IVA | style="background:#f1f1f1;" | VA | style="background:#e1e1e1;" | VIA | style="background:#f1f1f1;" | VIIA | style="background:#e1e1e1;" | VIIIA |- style="line-height:120%; vertical-align:top;" | style="text-align:left;" | oud IUPAC (Europa,patroon A-B) | style="background:#f1f1f1;" | IA | style="background:#e1e1e1;" | IIA | style="background:#f1f1f1;" | IIIA | style="background:#e1e1e1;" | IVA | style="background:#f1f1f1;" | VA | style="background:#e1e1e1;" | VIA | style="background:#f1f1f1;" | VIIA | colspan=3 style="background:#e1e1e1; border-top:1px solid #b8b8b8;" | VIII | style="background:#f1f1f1;" | IB | style="background:#e1e1e1;" | IIB | style="background:#f1f1f1;" | IIIB | style="background:#e1e1e1;" | IVB | style="background:#f1f1f1;" | VB | style="background:#e1e1e1;" | VIB | style="background:#f1f1f1;" | VIIB | style="background:#e1e1e1; font-size:95%;" | Groep0 |- style="text-align:left; line-height:120%; vertical-align:top;" | Triviale naam | style="background:#f1f1f1;" | Alkali-metalen | style="background:#e1e1e1;" | Aardalkali-metalen | style="background:#d1d1d1;" colspan =10 align=center| Overgangsmetalen | style="background:#f1f1f1;" | | style="background:#e1e1e1;" | | style="background:#f1f1f1;" | | style="background:#e1e1e1;" | | style="background:#f1f1f1;" | Halogenen | style="background:#e1e1e1;" | Edelgassen |- style="line-height:120%; text-align:left; vertical-align:top;" | rowspan=2| Naam volgens element | style="background:#f1f1f1;" rowspan=2| Lithium-groep | style="background:#e1e1e1;" rowspan=2| Beryllium-groep | style="background:#f1f1f1;" rowspan=2| Scandium-groep | style="background:#e1e1e1;" rowspan=2| Titanium-groep | style="background:#f1f1f1;" rowspan=2| Vanadium-groep | style="background:#e1e1e1;" rowspan=2| Chroom-groep | style="background:#f1f1f1;" rowspan=2| Mangaan-groep | style="background:#e1e1e1;" | IJzer-groep | style="background:#f1f1f1;" | Kobalt-groep | style="background:#e1e1e1;" | Nikkel-groep | style="background:#f1f1f1;" rowspan=2| Koper-groep | style="background:#e1e1e1;" rowspan=2| Zink-groep | style="background:#f1f1f1;" rowspan=2| Boor-groep | style="background:#e1e1e1;" rowspan=2| Koolstof-groep | style="background:#f1f1f1;" rowspan=2| Stikstof-groep | style="background:#e1e1e1;" rowspan=2| Zuurstof-groep | style="background:#f1f1f1;" rowspan=2| Fluor-groep | style="background:#e1e1e1;" rowspan=2| Helium-of Neon-groep |- | style="background:#e1e1e1;" colspan=3 valign=top|Platinagroep |- Groeperingen Groepen Een groep of familie is een kolom in het periodiek systeem. Groepen hebben meestal belangrijkere periodieke trends dan periodes en blokken, die later uitgelegd worden. Moderne kwantummechanische theorieën van atoomstructuur verklaren de trends binnen groepen door het feit dat elementen binnen dezelfde groep algemeen dezelfde elektronenconfiguratie in hun buitenste elektronenschil hebben. Hierdoor hebben elementen in eenzelfde groep gelijksoortige chemische eigenschappen en is er een duidelijke trend bij stijgende atoomnummers. Maar in sommige delen van de tabel, voornamelijk het d-blok en f-blok, kunnen de horizontale overeenkomsten even belangrijk zijn als verticale gelijkheden. Volgens een internationale naamconventie worden de groepen genummerd van 1 tot 18 van de meest linkse kolom (alkalimetalen) tot de meest rechtse kolom (edelgassen). Vroeger werden ze genummerd met Romeinse cijfers. In Amerika werden deze cijfers gevolgd door een "A" als de groep deel was van het s- of p-blok, of een "B" als de groep deel uitmaakte van het d-blok. De Romeinse cijfers kwamen overeen met het laatste cijfer van de moderne naamconventie (groep 4 was bijvoorbeeld IVB en groep 14 was groep IVA). In Europa was de nummering gelijkaardig, behalve dat de "A" gebruikt werd voor groepen 1-9 en "B" voor groepen 10 en hoger. Groepen 8, 9 en 10 werden ook beschouwd als één groep met driemaal de breedte, die in beide notaties als groep VIII bekend was. In 1988 kwam het nieuwe IUPAC-naamsysteem in gebruik, en de oude groepen raakten in onbruik. Sommige groepen kregen een triviale reeksnaam, zoals in de onderstaande tabel te zien, hoewel sommige zelden worden gebruikt. Groepen 3-16 hebben in het Nederlands geen triviale naam (3-10 in het Engels) en er wordt naar verwezen met het groepsnummer of met de naam van het eerste element in de groep (zoals 'scandiumgroep') omdat ze minder gelijkheden en/of verticale trends hebben. Elementen in dezelfde groep neigen tot het vertonen van patronen in atoomstraal, ionisatiepotentiaal en elektronegativiteit. Van boven naar beneden zal per groep de atoomstraal van de elementen toenemen, aangezien er meer elektronen zijn en de valentie-elektronen verder van de kern te vinden zullen zijn. Van bovenaf heeft elk opeenvolgend element een lagere ionisatiepotentiaal, omdat het gemakkelijker is een elektron te verwijderen aangezien de atomen minder sterk gebonden zijn. Groepen zullen ook van boven naar beneden een lagere elektronegativiteit hebben door de grotere afstand tussen valentie-elektronen en de kern. Er zijn echter uitzonderingen, zoals in groep 11 waar de elektronegativiteit stijgt naarmate men afdaalt in de groep. Periode Een periode is een horizontale rij in het periodiek systeem. Hoewel de groepen algemeen de duidelijkste periodieke trends vertonen, zijn er enkele regio's waar horizontale trends duidelijker zijn dan de verticale, zoals in het f-blok, waar de lanthaniden en actiniden twee aanzienlijke horizontale series vormen. Elementen in dezelfde periode vertonen trends in atoomstraal, ionisatiepotentiaal, elektronenaffiniteit en elektronegativiteit. Van links naar rechts in een periode zal de atoomstraal in het algemeen afnemen. Dit komt doordat elk opeenvolgend element een extra proton en elektron heeft, en de elektronen dichter naar de kern toe worden getrokken. Deze afname van de atoomstraal zorgt ervoor dat van links naar rechts in een periode de ionisatiepotentiaal ook zal stijgen. Hoe sterker een atoom gebonden is, hoe meer energie er nodig is om een elektron te verwijderen. De elektronegativiteit stijgt op dezelfde manier als de ionisatiepotentiaal door de aantrekkingskracht van de kern op de elektronen. Elektronenaffiniteit toont ook een lichte trend binnen periodes. Metalen (aan de linkerkant) hebben in het algemeen een lagere elektronenaffiniteit dan niet-metalen (aan de rechterkant), met uitzondering van de edelgassen. Blokken Naar specifieke regio's van het periodiek systeem kan worden verwezen als blokken, door de reeks waarin de elektronenschillen van de elementen gevuld worden. Elk blok wordt genoemd naar de schil waarin het "laatste" elektron zich bevindt. Het s-blok omvat de eerste twee groepen (alkalimetalen en aardalkalimetalen), alsook waterstof en helium. Het p-blok omvat de laatste zes groepen, 13 tot 18 in IUPAC-notatie, en bevat onder andere alle metalloïden. Het d-blok omvat groepen 3 tot 12, en bevat alle overgangsmetalen. Het f-blok, vaak weergegeven onder de rest van de tabel, heeft geen groepsnummers en omvat de lanthaniden en actiniden. Metalen, metalloïden en niet-metalen Naar fysische en chemische eigenschappen kunnen de elementen geclassificeerd worden in de grote categorieën metalen, metalloïden en niet-metalen. Metalen zijn in het algemeen glanzende, zeer geleidende vaste lichamen, die legeringen vormen met elkaar en zoutachtige ionische verbindingen vormen met niet-metalen (behalve met edelgassen). De meeste niet-metalen zijn isolerende gassen; niet-metalen die verbindingen vormen met andere niet-metalen zijn covalent gebonden. Tussen de metalen en niet-metalen liggen de metalloïden, die tussenliggende eigenschappen bevatten. Metalen en niet-metalen kunnen verder geordend worden in subcategorieën die een gradatie van metallische naar niet-metallische eigenschappen tonen, van links naar rechts in de rijen. De metalen zijn onderverdeeld in de zeer reactieve alkalimetalen, de minder reactieve aardalkalimetalen, de lanthaniden en actiniden, via de overgangsmetalen, eindigend met de fysisch en chemisch zwakke hoofdgroepmetalen. De categorie van de niet-metalen wordt onderverdeeld in (1) de niet-metalen die zich het dichtst bij de metalen bevinden en dus licht metallische eigenschappen hebben; (2) de halogenen, die in wezen niet-metallisch zijn; en (3) de edelgassen, die niet-metallisch en bijna compleet inert zijn. Gespecialiseerde groeperingen, zoals de refractaire metalen en edelmetalen, die subcategorieën zijn van de overgangsmetalen, zijn ook mogelijk en worden soms zo aangegeven. De elementen in categorieën en subcategorieën verdelen volgens gedeelde eigenschappen is onvolmaakt. Er is een spectrum van eigenschappen binnen elke categorie, en men kan makkelijk overlappingen vinden, zoals het geval is bij de meeste classificatieschema's. Beryllium wordt bijvoorbeeld geclassificeerd als een aardalkalimetaal, hoewel zijn amfotere chemie en neiging om meestal covalente verbindingen te vormen, eigenschappen zijn van een hoofdgroepmetaal. Radon wordt geclassificeerd als niet-metaal en edelgas, hoewel het een kationische chemie heeft die beter past bij metalen. Er zijn andere classificatieschema's mogelijk, zoals het verdelen van de elementen volgens affiniteit met een bepaalde chemische fase of volgens kristalstructuur. De elementen op deze manier categoriseren dateert van 1869 toen Hinrichs schreef dat simpele grenzen konden getekend worden op een periodiek systeem om elementen met gelijkaardige eigenschappen te groeperen, zoals metalen en niet-metalen, of de gasvormige elementen. Periodieke trends Elektronenconfiguratie De elektronenconfiguratie, ofwel de manier waarop elektronen die gebonden zijn aan neutrale atomen zijn georganiseerd, toont een periodiek patroon. De elektronen bezetten een serie elektronenschillen (schil 1, schil 2, enz). Elke schil bevat een of meer subschillen (genaamd s, p, d, f, en g). Bij toenemend atoomnummer zullen elektronen geleidelijk deze schillen en subschillen vullen, ongeveer volgens de Madelungregel, zoals te zien in het diagram. De elektronenconfiguratie van neon is bijvoorbeeld 1s2 2s2 2p6. Met atoomnummer 10 heeft neon 2 elektronen in de eerste schil en 8 elektronen in de tweede schil – waarvan 2 in de s-subschil en 6 in de p-subschil. In de taal van het periodiek systeem: de eerste keer dat een elektron een nieuwe schil bezet is de start van een nieuwe periode. Aangezien de eigenschappen van een element grotendeels bepaald worden door de elektronenconfiguratie, tonen die eigenschappen regelmatige patronen en periodiek gedrag, met enkele voorbeelden in de onderstaande tabel. Deze periodiciteit, die al werd opgemerkt door Johann Döbereiner lang voor Niels Bohr de onderliggende theorie ontwikkelde, leidde tot de periodieke wet (de eigenschappen van de elementen herhalen zich in intervallen) en het formuleren van de eerste periodieke systemen. Atoomstraal De atoomstraal varieert in een voorspelbare en verklaarbare manier over het hele periodiek systeem. Zo neemt de straal binnen een periode in het algemeen af van links naar rechts daar het aantal elektronenschillen gelijk blijft maar de lading en daarmee de aantrekkingskracht tussen elektronen en kern toe neemt. De atoomstraal neemt toe binnen elke groep van boven naar beneden daar er per periode een elektronenschil bijkomt. De straal neemt sterk toe tussen het edelgas aan het einde van de periode en het opvolgende alkalimetaal aan het begin van de volgende periode. Deze trends kunnen verklaard worden aan de hand van de theorie van de elektronenschillen van het atoom; ze vormden belangrijk bewijs voor het ontwikkelen en bevestigen van de kwantumtheorie. De elektronen in de 4f-subschil, die opgevuld wordt als men van cerium (element 58) naar Ytterbium (element 70) gaat, zijn niet erg effectief in het afschermen van de stijgende kernlading voor de volgende subschillen. De elementen die direct volgen op de lanthaniden hebben daarom kleinere atoomstralen dan verwacht, bijna gelijk aan die van de bovenliggende elementen. Zo heeft hafnium nagenoeg dezelfde atoomstraal (en chemie) als zirkonium, en tantaal heeft een gelijkaardige atoomstraal als niobium, enzovoort. Dit wordt de lanthanidecontractie genoemd. Het effect hiervan is merkbaar tot aan platina (element 78), waarna het verhuld wordt door een relativistisch effect, het inertepareneffect genaamd. De d-blok-contractie, een gelijkaardig effect tussen het d-blok en p-blok, is minder opvallend dan de lanthanidecontractie, maar heeft een vergelijkbare oorzaak. Ionisatiepotentiaal De eerste ionisatiepotentiaal is de energie die nodig is om één elektron uit een atoom te verwijderen; de tweede ionisatiepotentiaal is de energie die nodig is om vervolgens een tweede elektron uit het atoom te verwijderen, enzovoort. Bij een gegeven atoom zullen opeenvolgende ionisatiepotentialen toenemen bij toenemende ionisatiegraad. Magnesium bijvoorbeeld heeft als eerste ionisatiepotentiaal 738 kJ/mol en als tweede 1450 kJ/mol. Elektronen in de dichter bij de kern gelegen orbitalen ondervinden een sterkere elektrostatische aantrekking, waardoor hun verwijdering steeds meer energie vereist. De ionisatiepotentiaal neemt toe als men in het periodiek systeem van links naar rechts en van beneden naar boven gaat. Grote sprongen in opeenvolgende ionisatiepotentialen vinden plaats na het verwijderen van een elektron uit een edelgasconfiguratie. De twee eerste ionisatiepotentialen van magnesium, zoals eerder vermeld, komen overeen met het verwijderen van de twee 3s-elektronen, en de derde ionisatiepotentiaal is 7730 kJ/mol voor de verwijdering van een 2p-elektron uit de zeer stabiele, neon-achtige configuratie van Mg2+. Gelijkaardige sprongen komen voor in de ionisatiepotentiaal voor andere elementen in de derde rij. Elektronegativiteit Elektronegativiteit is de neiging van een atoom om elektronen aan te trekken in een verbinding met andere atomen. De elektronegativiteit van atomen hangt af van het atoomnummer en van de afstand tussen de valentie-elektronen en de kern. Hoe hoger de elektronegativiteit, hoe sterker een element elektronen aantrekt. Het concept werd voorgesteld door Linus Pauling in 1932. In het algemeen stijgt de elektronegativiteit van links naar rechts in een periode en daalt ze van boven naar onder in een groep. Zo is fluor het meest elektronegatieve element, terwijl cesium het minst elektronegatief is, tenminste onder de elementen waarover genoeg informatie beschikbaar is. Er zijn uitzonderingen op deze algemene regel. Gallium en germanium hebben een hogere elektronegativiteit dan respectievelijk aluminium en silicium, door d-blok-contractie. Elementen in de vierde periode meteen na de eerste rij van de overgangsmetalen, hebben bijzonder kleine atoomstralen omdat de 3d-elektronen de toenemende lading van de atoomkern niet goed kunnen afschermen, en kleinere atoomgrootte hangt samen met hogere elektronegativiteit. De abnormaal hoge elektronegativiteit van lood, vooral vergeleken met thallium en bismut, lijkt een artefact van dataselectie (en databeschikbaarheid) – berekeningsmethodes anders dan de Pauling-methode tonen een normale periodieke trend voor deze elementen. Elektronenaffiniteit De elektronenaffiniteit van een atoom is de hoeveelheid energie die vrijkomt wanneer een elektron aan een neutraal atoom wordt toegevoegd om een negatief ion te vormen. Hoewel elektronenaffiniteit sterk varieert, zijn er toch zichtbare trends. In het algemeen hebben niet-metalen meer positieve elektronenaffiniteit dan metalen. Chloor trekt het sterkst een extra elektron aan. De elektronenaffiniteiten van de edelgassen zijn nog niet overtuigend gemeten, en mogelijk hebben ze licht negatieve waarden. In het algemeen zal de elektronenaffiniteit toenemen van links naar rechts in een periode. Dit komt door het vullen van de valentieschil (buitenste schil) van het atoom; een atoom uit groep 17 geeft meer energie vrij dan een atoom uit groep 1 wanneer het een extra elektron krijgt, omdat het zo de valentieschil opvult en het resultaat stabieler is. Metallisch karakter Hoe lager de waarden van de ionisatiepotentiaal, de elektronegativiteit en de elektronenaffiniteit zijn, hoe metallischer het karakter van een element is. Aan de andere kant zal het niet-metallisch karakter toenemen bij hogere waarden. Gezien de trends van deze drie eigenschappen, zal het metallisch karakter afnemen binnen een periode, en neemt het toe bij het afdalen langs een groep (met enkele uitzonderingen door de zwakke afscherming van de kern door d- en f-elektronen en relativistische effecten). Dus zijn de meest metallische elementen (zoals cesium of francium) te vinden in de linkerbenedenhoek van het periodiek systeem, en de meest niet-metallische elementen (zuurstof, fluor, chloor) in de rechterbovenhoek. De combinatie van horizontale en verticale trends in metaalkarakter verklaart de trapvormige grenslijn tussen metalen en niet-metalen die te vinden is op sommige periodieke systemen, alsook de gewoonte om soms meerdere elementen dicht bij die lijn te categoriseren als metalloïden. Geschiedenis Eerste pogingen tot systematisering In 1789 publiceerde Antoine Lavoisier een lijst met 33 chemische elementen, gegroepeerd als gassen, metalen, niet-metalen en 'aarden'. Chemici zochten de gehele volgende eeuw naar een preciezere classificatie. In 1829 merkte Johann Döbereiner op dat veel elementen in drietallen konden gegroepeerd worden, zogeheten triaden, gebaseerd op hun chemische eigenschappen. Bijvoorbeeld, lithium, natrium en kalium kunnen in een drietal gegroepeerd worden als zachte, reactieve elementen. Döbereiner merkte ook op dat wanneer ze gerangschikt werden op atoomgewicht, het tweede lid van elk drietal ongeveer het gemiddelde was van de andere twee; dit stond bekend als de leer der triaden. De Duitse chemicus Leopold Gmelin werkte met dit systeem, en tegen 1843 had hij tien triaden, drie groepen van vier en een groep van vijf geïdentificeerd. Jean-Baptiste Dumas publiceerde in 1857 een werk dat de relaties tussen verschillende groepen metalen beschreef. Hoewel meerdere chemici relaties konden ontdekken tussen kleine groepen elementen, was er nog geen systeem dat ze allemaal kon omvatten. In 1857 observeerde de Duitse chemicus Friedrich Kekulé dat koolstof vaak met vier andere atomen verbonden is. Methaan bijvoorbeeld bestaat uit één koolstofatoom en vier waterstofatomen. Dit concept werd uiteindelijk bekend als valentie; verschillende elementen binden verschillende aantallen atomen. In 1862 publiceerde de Franse geoloog Alexandre-Émile Béguyer de Chancourtois een vroege vorm van het periodiek systeem, wat hij de aardse helix, of schroef, noemde. Hij was de eerste die de periodiciteit van de elementen opmerkte. Hij rangschikte de elementen in een spiraal op een cilinder volgens atoomgewicht, en toonde zo dat elementen met gelijkaardige eigenschappen met regelmatige tussenpozen lijken te verschijnen. Dit systeem bevatte enkele ionen en verbindingen samen met de elementen. Zijn artikel gebruikte geologische termen in plaats van chemische, en bevatte geen diagrammen; hierdoor kreeg het weinig aandacht tot het werk van Dmitri Mendelejev werd uitgegeven. In 1864 publiceerde de Duitse chemicus Julius Lothar Meyer een tabel met 44 elementen, gerangschikt volgens valentie. De tabel toonde aan dat elementen met gelijkaardige eigenschappen vaak dezelfde valentie hebben. Tegelijkertijd publiceerde de Engelse chemicus William Odling een rangschikking van 57 elementen, geordend op atoomgewicht. Hoewel er onregelmatigheden en gebreken in zaten, merkte hij een periodiciteit op in het atoomgewicht van de elementen, en dat deze overeenkwamen met de wijze waarop ze doorgaans gegroepeerd werden. Odling speelde met het idee van een periodieke wet, maar volgde dit niet op. Hij stelde achteraf (in 1870) een op valentie gebaseerde classificatie voor. De Engelse chemicus John Newlands schreef een reeks artikelen van 1863 tot 1866, en merkte op dat wanneer de elementen op toenemend atoomgewicht worden geordend, gelijkaardige fysieke en chemische eigenschappen zich voordoen met intervallen van acht; hij vergeleek die periodiciteit met die van muzikale octaven. Deze zogenoemde wet van de octaven werd echter bespot door Newlands' tijdgenoten, en de Chemical Society weigerde zijn werk te publiceren. Newlands kon toch een tabel van de elementen maken, en gebruikte het om het bestaan van onbekende elementen te voorspellen, zoals germanium. De Chemical Society erkende het belang van zijn ontdekkingen pas vijf jaar nadat ze die aan Mendelejev toeschreven. In 1867 publiceerde de Duits-Amerikaanse chemicus Gustavus Hinrichs een spiraalvormig periodiek systeem, gebaseerd op atoomgewichten en spectra, en chemische gelijkaardigheden. Zijn werk werd gezien als idiosyncratisch, opzichtig en ondoorgrondelijk, waardoor het minder geaccepteerd werd. De tabel van Mendelejev De Russische chemieprofessor Dmitri Mendelejev en de Duitse chemicus Julius Lothar Meyer publiceerden beiden (onafhankelijk van elkaar) hun periodieke systemen, respectievelijk in 1869 en 1870. Mendelejevs systeem was zijn eerste gepubliceerde versie; dat van Meyer was een uitbreiding op zijn vorige systeem uit 1864. Zij maakten beiden hun systemen door het opsommen van elementen in rijen en kolommen volgens atoomgewicht, met een nieuwe rij of kolom wanneer de eigenschappen zich begonnen te herhalen. De erkenning en aanvaarding van Mendelejevs systeem kwam door twee beslissingen die hij nam. De eerste was om leemten in het systeem te houden, als het leek dat een element nog niet ontdekt was. Mendelejev was niet de eerste chemicus die dit deed, maar hij was de eerste waarvan aanvaard wordt dat hij ze gebruikte om de eigenschappen van nog onbekende elementen, zoals gallium en germanium te voorspellen. De tweede beslissing was om soms de voorgestelde rangschikking van atoomgewicht te negeren en aangrenzende elementen te verwisselen, zoals telluur en jood, om ze zo beter te kunnen groeperen in chemische families. Later, in 1913, stelde Henry Moseley de experimentele waarden van kernlading of atoomnummer van elk element vast, en toonde aan dat Mendelejevs ordening overeenkomt met toenemende atoomnummers. Het belang van atoomnummers voor de organisatie van het periodiek systeem werd niet volledig onderkend tot men beter het bestaan en de eigenschappen van protonen en neutronen begreep. Mendelejevs periodiek systeem gebruikte atoomgewicht om de elementen te organiseren, omdat die informatie met redelijke nauwkeurigheid bepaald kon worden in die tijd. Atoomgewicht werkte in de meeste gevallen goed genoeg om een voorstelling te maken die de eigenschappen van onbekende elementen preciezer kon voorspellen dan voorgaande methoden. De vervanging van atoomgewicht door atoomnummers, zodra ze begrepen werden, gaf een definitieve, op gehele getallen gebaseerde reeks van de elementen, en Moseley voorspelde dat de enige onbekende elementen (in 1913) tussen aluminium (Z=13) en goud (Z=79) Z=43, 61, 72 en 75 waren, die allemaal later werden ontdekt. De reeks atoomnummers wordt vandaag nog gebruikt, met nieuwe synthetische elementen die geproduceerd en bestudeerd worden. Tweede versie en verdere ontwikkeling In 1871 publiceerde Mendelejev zijn periodiek systeem in een nieuwe vorm, met groepen gelijkaardige elementen gesorteerd in kolommen in plaats van rijen. Die kolommen, genummerd I tot VIII komen overeen met de oxidatietoestand van het element. Hij maakte ook gedetailleerde voorspellingen over de eigenschappen van nog onbekende elementen, maar die moeten bestaan. Deze gaten werden gevuld toen chemici meer natuurlijke elementen ontdekten. Er wordt vaak beweerd dat het laatst ontdekte natuurlijk element francium was (wat Mendelejev eka-cesium noemde), in 1939. Plutonium werd synthetisch geproduceerd in 1940, maar werd in zeer kleine hoeveelheden in de natuur gevonden in 1971. De gebruikelijke indeling van het periodiek systeem, ook de standaardvorm genoemd, wordt toegeschreven aan Horace Groves Deming. Deming, een Amerikaanse chemicus, publiceerde in 1923 een korte vorm (in de stijl van Mendelejev) en een middellange vorm 18 kolommen) van het periodiek systeem. In 1928 maakten Merck and Company een pamfletvorm van Demings 18-kolomstabel, die wijd verspreid werd in Amerikaanse scholen. Tegen de jaren 1930 verscheen de tabel van Deming in handboeken en scheikundige encyclopedieën. Het werd ook lang verspreid door Sargent-Welch Scientific Company. Met de ontwikkeling van moderne kwantummechanische theorieën van de elektronenconfiguratie in atomen werd het duidelijk dat elke periode in de tabel overeenkwam met het vullen van een elektronenschil. Grotere atomen hebben meer subschillen, dus hadden latere tabellen steeds meer periodes nodig. In 1945 stelde de Amerikaanse wetenschapper Glenn Seaborg voor dat de actiniden, alsook de lanthaniden, een f-subschil vulden. Vroeger dacht men dat de actiniden een vierde rij waren van het d-blok. Seaborg's collega's suggereerden hem om zo'n radicaal voorstel niet te publiceren, omdat het waarschijnlijk zijn carrière zou ruïneren. Seaborg vond destijds dat hij geen carrière had om te ruïneren, dus publiceerde hij het toch. Zijn voorstel bleek correct en hij won de Nobelprijs voor de chemie in 1951 voor zijn werk rond het synthetiseren van actiniden. Hoewel kleine hoeveelheden van sommige transurane elementen te vinden zijn in de natuur, werden ze eerst ontdekt in een lab. Hun productie heeft het periodiek systeem sterk uitgebreid, beginnend met neptunium, gesynthetiseerd in 1939. Omdat veel transuranen zeer onstabiel zijn en snel vervallen, zijn ze moeilijk op te sporen wanneer ze geproduceerd worden. Er zijn controverses geweest over wie een bepaald nieuwe element had ontdekt, waarbij onafhankelijk onderzoek nodig was om te beslissen wie het eerst was en dus het recht had een naam voor te stellen voor het nieuwe element. De recentst geaccepteerde en benoemde elementen zijn flerovium (element 114) en livermorium (element 116), beide van een naam voorzien op 31 mei 2012. In 2010 beweerde een Russisch-Amerikaanse samenwerking in Doebna (Rusland) dat ze zes atomen hadden gesynthetiseerd van Tennessine (element 117), wat het de recentste beweerde ontdekking maakt. Op 30 december 2015 werden elementen 113, 115, 117 en 118 formeel erkend door de IUPAC, wat de zevende rij van het periodiek systeem voltooit. Officiële namen en symbolen voor elk van deze elementen, die de tijdelijke namen vervingen, zoals ununpentium (Uup) voor element 115, kwamen er in 2016. Dit werden respectievelijk: nihonium, moscovium, tennesinne en oganesson. Elementen vanaf 119 moeten het nog doen met een tijdelijke naam. Alternatieve indelingen van het periodiek systeem Naast de gebruikelijke indeling in 18 kolommen, bestaan er verschillende andere weergaven. 8 kolommen Een versmalde variant gebruikt acht kolommen (zie afbeelding linksboven). 32 kolommen In de 100 jaar sinds Mendelejev zijn systeem voor het eerst publiceerde in 1869 zijn er een geschatte 700 versies van het periodiek systeem gepubliceerd. Naast de vele rechthoekige variaties, zijn er ook andere formaten voor het periodiek systeem ontwikkeld, bijvoorbeeld een cirkel, kubus, cilinder, gebouw, spiraal, lemniscaat, octagonaal prisma, piramide, bol en driehoek. Zulke alternatieven worden vaak ontworpen om chemische of fysische eigenschappen te benadrukken die niet zo duidelijk zijn als in traditionele periodieke systemen. Het moderne periodiek systeem wordt soms uitgebreid tot het lange formaat, of 32-kolomsformaat, door de f-blokelementen in hun natuurlijke positie te plaatsen tussen de s- en d-blokken. In tegenstelling tot de 18-kolomsversie vermijdt deze indeling onderbrekingen in de reeks stijgende atoomnummers. De relatie tussen het f-blok en de andere blokken van het periodiek systeem is zo ook makkelijker te zien. Jensen beveelt een tabelvorm aan met 32 kolommen, omdat de lanthaniden en actiniden anders door studenten worden gezien als onbelangrijke elementen die genegeerd kunnen worden. Ondanks deze voordelen van het 32-kolomsformaat, wordt het meestal vermeden in boeken omdat het daarvoor te breed is. Spiraal Een populaire alternatieve structuur is die van Theodor Benfey (1960). De elementen worden gerangschikt in een doorlopende spiraal, met waterstof in het centrum en de overgangsmetalen, lanthaniden en actiniden in schiereilanden. De meeste periodieke systemen zijn 2-dimensionaal, maar 3-dimensionale systemen bestonden al sinds 1862 (nog voor het periodiek systeem van Mendelejev uit 1869). Recentere voorbeelden zijn de 'Periodieke Classificatie' van Courtines (1925), het 'lagensysteem' van Wringley (1949), de 'Periodieke Helix' van Giguère (1965) en de 'Periodieke Boom' van Dufour (1996). Nog een stap verder gaat het 'periodieke systeem voor fysici' van Stowe (1989) dat als 4-dimensionaal kan worden gezien (drie ruimtelijke dimensies en één kleurdimensie). Men kan zich de verschillende vormen van het periodiek systeem voorstellen alsof ze op een chemisch-fysisch continuüm liggen. Aan de meer chemische kant vindt men bijvoorbeeld het 'recalcitrante' 'periodiek systeem voor organisch-chemici' van Rayner-Canham, dat trends en patronen benadrukt, alsmede ongewone chemische relaties en eigenschappen. Aan het fysische uiteinde van het continuüm ligt het systeem van Janet (1928). De structuur daarvan is nauwer verbonden met de volgorde waarin de elektronenschillen worden gevuld, en dus ook met de kwantummechanica. Ergens in het midden van het continuüm ligt de alomtegenwoordige standaardvorm van het periodiek systeem. Dit wordt beschouwd als een indeling die beter de trends laat zien voor de aggregatietoestand, de elektrische en thermische geleidbaarheid, oxidatiegetallen, en andere eigenschappen die gemakkelijk kunnen worden bepaald met de traditionele technieken uit het chemisch laboratorium. Open vragen en controverses Elementen met onbekende eigenschappen Alle elementen tot oganesson zijn ontdekt, maar van de elementen boven hassium (element 108) zijn enkel van copernicium (element 112) en flerovium (element 114) de chemische eigenschappen bekend. De andere elementen kunnen zich mogelijk anders gedragen dan wat met extrapolatie voorspeld wordt, vanwege relativistische effecten; zo wordt er voorspeld dat flerovium enkele edelgasachtige eigenschappen vertoont, maar zuiver op grond van het atoomgetal zou men het in de koolstofgroep plaatsen. Recentere experimenten tonen echter aan dat flerovium zich chemisch inderdaad als lood gedraagt, zoals verwacht op basis van zijn plaats in het periodiek systeem. Uitbreidingen van het periodiek systeem Het is onduidelijk of nieuwe elementen het patroon van het huidige periodiek systeem zullen blijven volgen in periode 8, of dat verdere aanpassing nodig zal zijn. Seaborg verwachtte dat periode 8 de rest van het systeem precies zou volgen, zodat er een nieuw s-blok zou komen voor elementen 119 en 120, en een g-blok voor de volgende 18 elementen, en 30 extra nieuwe elementen voor de f-, d- en p-blokken. Recenter hebben fysici zoals Pekka Pyykkö getheoretiseerd dat deze extra elementen de Madelungregel, die voorspelt hoe elektronenschillen worden opgevuld en dus het uitzicht van het periodiek systeem beïnvloedt, niet volgen. Het hoogst mogelijke atoomnummer Het aantal mogelijke elementen is niet bekend. Een zeer vroege suggestie van Elliot Adams in 1911, gebaseerd op rangschikking van elementen in elke periode, was dat elementen met een atoommassa groter dan 256 (wat tussen elementen 99 en 100 zou liggen in het moderne systeem) niet bestonden. Een recentere schatting stelt dat het einde zal optreden niet ver na het stabiliteitseiland dat rond element 126 wordt verwacht: de verdere uitbreiding van het periodiek systeem en de isotopentabel wordt beperkt door de zogeheten drip lines van protonen en neutronen. Andere voorspellingen van het einde van het periodiek systeem zijn element 128 door John Emsley, element 137 door Richard Feynman, en element 155 door Albert Khazan. Atoommodel van Bohr Het atoommodel van Bohr geeft problemen voor atoomnummers groter dan 137, omdat zulke atomen 1s-elektronen zouden hebben met een grotere snelheid dan het licht. Het niet-relativistische Bohr-model kan dus niet correct worden toegepast op zulke elementen. Relativistische diracvergelijking De relativistische diracvergelijking geeft ook problemen voor atomen met meer dan 137 protonen. Voor zulke elementen is de golffunctie van het Diracgrondniveau oscillerend in plaats van gebonden, en zijn er geen gaten tussen de positieve en negatieve energiespectra, vergelijkbaar met de Paradox van Klein. Nauwkeurigere berekeningen, die rekening houden met de eindige grootte van de atoomkern, laten zien dat de bindingsenergie eerst de limiet voor elementen overschrijdt bij meer dan 137 protonen. Voor zwaardere elementen zal, als de binnenste orbitaal niet gevuld is, het elektrisch veld van de kern een elektron uit het vacuüm trekken, wat resulteert in het spontaan uitstoten van een positron; dit gebeurt echter niet als de binnenste orbitaal gevuld wordt, dus is element 137 niet noodzakelijk het einde van het periodiek systeem. Plaats van waterstof en helium Er is geen overeenstemming over de plaatsing van de eerste twee elementen, waterstof en helium. Volgens de normale elektronenconfiguratie staan waterstof en helium in groepen 1 en 2, boven lithium en beryllium. Maar die plaatsing wordt zelden gebruikt buiten de context van elektronenconfiguratie. Toen de edelgassen ontdekt werden rond 1900, werden ze "groep 0" genoemd, omdat er toen nog geen chemische reactiviteit bekend was in die elementen, en helium werd bovenaan deze groep geplaatst, omdat het ook chemisch inert was. Toen de groep van formeel nummer veranderde, bleven veel auteurs toch helium boven neon plaatsen, in groep 18; deze notatie wordt ook gebruikt in de moderne IUPAC-tabel. Helium heeft slechts twee valentie-elektronen, terwijl de rest van de edelgassen er acht heeft (hoewel de buitengewone inertie van helium vergelijkbaar is met die van neon en argon). De chemische eigenschappen van waterstof zijn niet gelijkaardig aan die van de alkalimetalen in groep 1, dus wordt waterstof soms ergens anders geplaatst: het populairste alternatief is groep 17; onder andere vanwege de strikt monovalente, grotendeels niet-metallische chemie van waterstof, vergelijkbaar met die van fluor (dat normaal gezien bovenaan groep 17 staat). Soms wordt waterstof in twee groepen tegelijkertijd geplaatst, om aan te geven dat waterstof eigenschappen deelt met zowel de alkalimetalen als de halogenen. Een ander voorstel is boven koolstof in groep 14, omdat het zo past in de trends van stijgende ionisatiepotentiaal en elektronenaffiniteit. Waterstof wordt ook soms apart van de rest van het periodiek systeem geplaatst, omdat de algemene eigenschappen van waterstof niet perfect passen in enige groep: in tegenstelling tot waterstof vertonen de andere elementen van groep 1 metallisch gedrag; die van groep 17 vormen in het algemeen zouten; elementen van alle andere groepen tonen ten minste enige multivalente chemie. Groepen van de overgangsmetalen De IUPAC-definitie van een overgangsmetaal is een element waarvan de atomen een incomplete d-subschil hebben, of waaruit kationen met een incomplete d-subschil kunnen worden gevormd. Met deze definitie zijn alle elementen in groepen 3 tot en met 11 overgangsmetalen. Dit betekent dat, volgens de IUPAC, groep 12 (met onder meer zink, cadmium en kwik) geen overgangsmetalen bevat. Sommige chemici zien de d-blokelementen en overgangsmetalen als hetzelfde, en zien groep 12 dus wel als deel van de overgangsmetalen. In dit geval worden de elementen van groep 12 beschouwd als speciale gevallen, waar de d-elektronen normaal geen deel uitmaken van chemische bindingen. De recente ontdekking dat kwik zijn d-elektronen kan binden tot kwik(IV)fluoride heeft sommigen ervan overtuigd dat kwik als overgangsmetaal beschouwd kan worden. Anderen, onder wie Jensen, beredeneren dat de vorming van een verbinding als kwikfluoride enkel mogelijk is onder zeer abnormale condities. Hierdoor kan kwik niet als overgangsmetaal beschouwd worden onder een redelijke interpretatie van de definitie. Nog andere chemici vinden dat groep 3 niet tot de overgangsmetalen behoort, omdat die elementen geen ionen met een gedeeltelijk gevulde d-schil vormen en dus geen karakteristieke eigenschappen van overgangsmetalen vertonen. In dit geval worden groepen 4 tot en met 11 als overgangsmetalen beschouwd. Periodes 6 en 7 in groep 3 Scandium en yttrium zijn de eerste twee elementen van groep 3. Er is onenigheid over groep 3 in de volgende periodes. Deze zijn oftewel lanthaan en actinium, of lutetium en lawrencium. Fysische en chemische argumenten zijn gegeven voor die laatste, maar niet iedereen is overtuigd. De meeste chemici zijn zich overigens niet eens bewust van deze controverse. Traditioneel worden lanthaan en actinium als de twee overgebleven leden van groep 3 beschouwd. Men heeft wel gesuggereerd dat deze indeling opkwam in 1940, toen periodieke systemen die waren gebaseerd op elektronenconfiguratie, het concept van het 'verschil makende' elektron voorop stelden. De configuraties van cesium, barium en lanthaan zijn [Xe]6s1, [Xe]6s2 en [Xe]5d1 6s2. Lanthaan heeft dus een 5d-elektron extra ten opzichte van barium, wat het het eerste lid van het d-blok in groep 3 voor periode 6 maakt. Een consequente reeks elektronenconfiguraties wordt zo zichtbaar in groep 3: scandium [Ar]3d14s2, yttrium [Kr]4d15s2 en lanthaan [Xe]5d16s2. In periode 6 kreeg ytterbium een elektronenconfiguratie van [Xe]4f135d16s2 en lutetium [Xe]4f145d16s2, wat resulteert in een 4f-elektron dat voor lutetium het verschil maakt, wat het het laatste lid van periode 6 maakt. Matthias omschrijft de plaatsing van lanthaan onder yttrium als "een fout in het periodiek systeem – helaas bevorderd door Sargent-Welch ... en ... iedereen kopieerde hen." Lavelle argumenteerde om lanthaan onder yttrium te laten staan, aangezien meerdere bekende handboeken periodieke systemen in deze versie gebruikten. In andere systemen zijn lutetium en lawrencium de overblijvende leden van groep 3. Vroege technieken voor het scheiden van scandium, yttrium en lutetium waren gebaseerd op het feit dat deze elementen bij elkaar hoorden in de zogenoemde "yttriumgroep", terwijl lanthaan en actinium in de "ceriumgroep" hoorden. Daarom werd niet lanthaan, maar lutetium door sommige chemici in de jaren 1920 en 1930 ondergebracht in groep 3. Later spectroscopisch werk vond dat de elektronenconfiguratie van ytterbium eigenlijk [Xe]4f146s2 was. Dit betekent dat ytterbium en lutetium (met configuratie van de tweede is [Xe]4f145d16s2) beide 14 f-elektronen hebben. Dat zorgt ervoor het d-elektron onderscheidend is voor lutetium, in plaats van het f-elektron, zodat het een even goede kandidaat is als [Xe]5d16s2 lutetium voor de positie onder yttrium. Meerdere fysici in de jaren 1950 en 1960 kozen voor lutetium, door de gelijkaardigheid van de fysische eigenschappen met die van lanthaan. Deze schikking, waar lanthaan het eerste lid van het f-blok is, wordt bestreden door sommige auteurs omdat lanthaan geen f-elektronen heeft. Op deze zorgen werd geantwoord dat dit niet erg is, gezien er ook andere abnormaliteiten in het systeem te vinden zijn – bijvoorbeeld thorium, wat geen f-elektronen heeft, maar toch deel is van het f-blok. Lawrencium, met een elektronenconfiguratie [Rn]5f147s27p1, is ook een abnormaliteit, of die nu in het f-blok of het d-blok staat, omdat de enige mogelijke p-blok-positie al is ingenomen door ununtrium, met een voorspelde elektronenconfiguratie [Rn]5f146d107s27p1. De 32-kolomsversie van het periodiek systeem, waar lanthaniden en actiniden binnen het systeem worden geplaatst, is een voorgestelde oplossing op dit probleem. Hetzij lutetium en lawrencium, hetzij lanthaan en actinium kunnen onder scandium en yttrium geplaatst worden. Scerri verkiest de eerste optie, omdat de tweede optie het d-blok fragmenteert. Aan de andere kant geeft de tweede optie een betere indeling gezien de chemie van Sc, Y, La en Ac: die is gelijkaardig aan die van de aardalkalimetalen van groep 2, en de s-blokmetalen in het algemeen, maar vertoont weinig gelijkenissen met die van echte overgangsmetalen (hoewel Sc, Y, La en Ac fysisch dichter bij overgangsmetalen staan). Optimale vorm De vele vormen van het periodiek systeem roepen de vraag op of er een optimale vorm is van het systeem. Men denkt dat het antwoord ervan afhangt of aan de chemische periodiciteit van de elementen een onderliggende waarheid ten grondslag ligt, als onveranderlijk onderdeel van het universum, of dat het een product is van subjectieve interpretatie, gebaseerd op de omstandigheden en voorkeuren van menselijke waarnemers. Een objectieve basis voor chemische periodiciteit zou de vragen over de plaatsing van waterstof en helium en de samenstelling van groep 3 kunnen oplossen. Als zo'n onderliggende waarheid bestaat, is ze nog niet ontdekt. Ondertussen kunnen de vele periodieke systemen als variaties gezien worden op chemische periodiciteit, die elk andere aspecten, eigenschappen, perspectieven en relaties tussen de elementen benadrukken. Dat vooral de standaardvorm van het periodiek systeem wordt gebruikt, komt mogelijk doordat deze indeling een goede balans treft, voor wat betreft hoe makkelijk ze te construeren is, de afmetingen, en weergave van de volgorde van de elementen en van periodieke trends. Scheikunde Natuurkunde Symbool


source: wikipedia

text: {{Infobox filmregisseur | naam = Paul Verhoeven | afbeelding = Paul Verhoeven Cannes 2016.jpg | onderschrift = Paul Verhoeven in 2016 | volledige naam = Paul Verhoeven | geboren =Amsterdam, 18 juli 1938 | overleden = | land = Nederland | jaren-actief = 1960 - heden | beroep = FilmregisseurFilmproducent | genre = Drama, actie, sciencefiction, thriller, oorlog | films = o.m. Turks fruit, RoboCop, Zwartboek | beste regisseur = | beste film = | prijs1 = Gouden Kalf beste regie | prijsjaar1 = 1985 | prijs2 = Gouden Kalf beste film van de eeuw | prijsjaar2 = 1999 | prijs3 = Gouden Kalf beste regie | prijsjaar3 = 2006 | prijs4 = | prijsjaar4 = | website = }} Paul Verhoeven (Amsterdam, 18 juli 1938) is een Nederlandse filmregisseur. Zowel in eigen land als in de Verenigde Staten maakt hij films voor een groot publiek. In Nederland maakte hij Turks fruit, met 3,3 miljoen verkochte bioscoopkaartjes de best bezochte Nederlandse speelfilm. Hij won de Golden Globe 2016 voor beste buitenlandse film voor zijn Frans-Duitse film Elle. Levensloop Verhoeven was het enig kind van de hoofdonderwijzer Wim Verhoeven en de hoedenmaakster Nel van Schaardenburg, die afkomstig waren uit Dordrecht. Het gezin woonde aanvankelijk in Slikkerveer, maar verhuisde in 1943 naar Den Haag, waar zijn vader senior hoofdonderwijzer werd aan de Van Heutszschool in het Bezuidenhout. De ouderlijke woning stond niet ver van de lanceerinstallaties van de Duitse V-2-raketten, die meer dan eens door de geallieerden werden gebombardeerd. Verhoeven heeft vaak opgemerkt dat de nabijheid van het oorlogsgeweld een onuitwisbare indruk op hem heeft gemaakt. Verhoeven volgde het gymnasium aan het Gymnasium Haganum in Den Haag, en studeerde vanaf 1955 wiskunde en natuurkunde aan de Rijksuniversiteit Leiden, waar hij in 1960 afstudeerde. In het laatste jaar bezocht hij tevens de Filmacademie. Hij maakte in 1966 onbedoeld zijn vriendin zwanger, en omdat abortus destijds illegaal was dreigde hij een baantje als wiskundeleraar te moeten aannemen om in het levensonderhoud van vrouw en kind te kunnen voorzien. De gedachte hieraan maakte hem wanhopig, want hij wilde filmregisseur worden. Verhoeven raakte in een psychose. Om antwoorden te vinden bezocht hij bijeenkomsten van de Pinksterbeweging. Hij trouwde in 1967 met Martine Tours, met wie hij twee dochters kreeg. Nederlandse films Verhoeven debuteerde in 1960 als regisseur met de korte film Eén hagedis teveel, en maakte tijdens het vervullen van zijn militaire dienstplicht de documentaire Het Korps Mariniers (1965). Toen hij de Marine had verlaten probeerde hij een Anton Wachter-film gefinancierd te krijgen. Hij maakte in 1968 voor de VPRO de documentaire Portret van Anton Adriaan Mussert over de NSB-leider Anton Mussert, die de VPRO pas in 1970 durfde uit te zenden, en kreeg vervolgens in 1969 landelijke bekendheid met de televisieserie Floris, tevens het begin van zijn lange samenwerking met scenarioschrijver Gerard Soeteman. Toen in datzelfde jaar de Nederlandse auteur Jan Wolkers zijn roman Turks fruit publiceerde, diende Verhoeven zich aan als kandidaat voor een verfilming, maar hij greep naast de filmrechten. In 1971 ging hij met producent Rob Houwer in zee voor de verfilming van Wat zien ik!? van Albert Mol, met in de hoofdrollen Ronny Bierman en Sylvia de Leur. De film werd een groot succes en trok 2,5 miljoen bioscoopbezoekers. Verhoeven wist Houwer ervan te overtuigen dat de film Turks fruit hun volgende project moest worden. Rutger Hauer en Willeke van Ammelrooy werden ingezet voor de hoofdrollen. De nog onbekende Monique van de Ven maakte tijdens een auditie voor een bijrol echter zoveel indruk dat zij de vrouwelijke hoofdrol kreeg. Met 3,3 miljoen verkochte bioscoopkaartjes is Turks fruit tot nog toe de best bezochte Nederlandse film. De film werd in 1974 genomineerd voor een Oscar voor beste niet-Engelstalige film, en kreeg na een publieksenquête tijdens het Nederlands Film Festival van 1999 een speciaal Gouden Kalf voor 'Beste Nederlandse film van de twintigste eeuw'. In 2007 werd de film toegevoegd aan de Canon van de Nederlandse film. Verhoevens latere Nederlandse speelfilms, Keetje Tippel (1975) Soldaat van Oranje (1977) en De vierde man (1983), alle naar een scenario van Gerard Soeteman, waren zeer succesvol in de bioscoop. Alleen Spetters (1980), die na onenigheid tussen Verhoeven en Rob Houwer door Joop van den Ende werd geproduceerd, kwam door een grote budgetoverschrijding niet uit de kosten. Amerikaanse films Soldaat van Oranje en De vierde man, die de prestigieuze Los Angeles Critics Award won, trokken de aandacht in de Verenigde Staten en na de Nederlands-Spaans-Amerikaanse coproductie Flesh & Blood (1985) vertrok Verhoeven naar Hollywood.RoboCop (1987), Total Recall (1990) en Basic Instinct (1992) kregen positieve recensies en waren financieel zeer succesvol. Zo bracht het voor 49 miljoen dollar gemaakte Basic Instinct wereldwijd ruim 350 miljoen dollar op. Verhoeven heeft dit succes tot nu toe niet meer kunnen evenaren. Zijn volgende film, Showgirls (1995), werd door recensenten neergesabeld en flopte financieel. Verhoeven ontving voor deze film een recordaantal van zeven Golden Raspberry Awards, de jaarlijkse Hollywoodprijzen voor de slechtste filmprestaties van het jaar. Hij was de eerste regisseur die zijn Frambozen (waaronder die voor Slechtste regisseur en Slechtste film) persoonlijk kwam ophalen. Ondanks het financiële en artistieke fiasco van Showgirls kreeg Verhoeven voor zijn volgende filmproject de beschikking over een productiebudget van 105 miljoen dollar. Maar zijn satirische science-fictionfilm Starship Troopers (1997) kwam alleen door de inkomsten van buiten de Verenigde Staten uit de kosten. Drie jaar later maakte de regisseur zijn laatste Amerikaanse speelfilm, Hollow Man (2000), die wereldwijd bijna 200 miljoen dollar opbracht (productiekosten: 95 miljoen dollar), maar die algemeen beschouwd wordt als mislukking. Zelf verklaarde Verhoeven dat hij deze film alleen maar maakte, omdat het de enige film was die hij van de grond kreeg. Terugkeer naar Nederland In 2002 ontving Verhoeven tijdens het Festival van de Fantastische Film te Amsterdam de Lifetime Achievement Award. Op 1 juni 2004 werd hem de Bert Haanstra Oeuvreprijs uitgereikt. Verhoeven was toen al bezig met de productie van Zwartboek, zijn eerste Nederlandstalige speelfilm in ruim twintig jaar. De film ging op 14 september 2006 in de Nederlandse bioscopen in première en was op 31 januari 2007 door meer dan 1 miljoen toeschouwers bezocht. Op 27 april 2007 werd Verhoeven benoemd tot Ridder in de Orde van de Nederlandse Leeuw. Op 22 augustus 2010 maakte Verhoeven in het tv-programma Zomergasten bekend dat hij werkte aan 'De Stille Kracht', de verfilming van het gelijknamige boek van Louis Couperus. Het scenario was weer van Gerard Soeteman. Deze film kwam echter niet van de grond. In 2011 en 2012 maakte Verhoeven Steekspel, via Entertainment Experience (een speelfilm gemaakt via crowdsourcing). Deze kreeg ook een bioscooprelease, maar trok slechts een handjevol bezoekers en was daarmee veruit zijn minst succesvolle film. Internationaal werd de film uitgebracht onder de naam Tricked, maar bleek daar ook niet succesvol. Paul Verhoeven is, sinds de oprichting in 2014, lid van de Akademie van Kunsten. Biografie van Jezus Verhoeven is van jongs af geïnteresseerd in de persoon van Jezus. In eerste instantie was hij van plan een film over hem te maken. Het onderzoeksmateriaal dat hij daarvoor nodig had, wilde hij bij de deskundigen van de zogeheten Leben-Jesu-Forschung (het historisch-kritische onderzoek naar Jezus) verkrijgen. Als gevolg hiervan werd hij in 1986 lid van het Jesus Seminar, een groep wetenschappers, theologen, exegeten en leken die tweemaal per jaar in Californië een conferentie belegden om te bepalen wat, volgens hen, in de evangeliën werkelijk op Jezus betrekking zou hebben en wat niet. Omdat Verhoeven meer geïnteresseerd raakte in de historische Jezus dan in het maken van een film over hem schreef hij in plaats daarvan een boek met zijn persoonlijke visie, gestaafd door literatuuronderzoek en Bijbelcitaten. Daarin volgt hij grotendeels de lijn van de vrijzinnige opvattingen van het Jesus Seminar. Het beeld dat Verhoeven van Jezus schetst is dat van een volgeling van Johannes de Doper, die het ging om het spoedige aanbreken van het Koninkrijk der Hemelen - wat nooit is geschied -, terwijl hij een baanbrekende ethiek predikte. Door zijn geslaagde genezingen ging Jezus zichzelf meer en meer als uitverkorene zien. Jezus' beweging kreeg op het eind van zijn leven sterke politieke ondertonen, die tot zijn veroordeling bij verstek en executie leidden. Jezus' kruisdood ziet Verhoeven als niet van belang: Jezus is niet uit de dood opgestaan, er worden in de evangeliën volgens Verhoeven geen inhoudelijke relevante uitspraken van de opgestane Christus vermeld en zijn lichaam is volgens Verhoeven mogelijk door Maria Magdalena meegenomen. Het gaat volgens hem juist om Jezus' prediking van de naastenliefde.Boeken.vpro.nl, aflevering: Jezus van Nazaret, Paul Verhoeven 14 september 2008 In september 2008 verscheen het aangekondigde boek, getiteld Jezus van Nazareth - een realistisch portret. Hieraan was ook meegewerkt door Rob van Scheers, cultuurverslaggever voor het weekblad Elsevier en gastdocent aan de Universiteit van Utrecht. Eerder schreef hij een biografie van Verhoeven, die in het Verenigd Koninkrijk verscheen en later in een Nederlandse versie. Over zijn Jezus-boek verscheen op 11 september 2008 in het christelijk dagblad Trouw een interview met Verhoeven, waarin hij aan de tand werd gevoeld over zijn onorthodoxe kijk op deze Bijbelse figuur, en tevens een commentaar van de theoloog Cees den Heyer, die onder meer opmerkt: "De verfilming schijnt al door het papier heen." Hierna verschenen ook twee interviews met Verhoeven over zijn boek, gelijktijdig in de opinieweekbladen Vrij Nederland en Elsevier.<ref>Hugo Camps '"Een echte Amerikaan zal ik nooit zijn" in Elsevier 13 september 2008 (jrg.64, nr.37), pag. 34-36</ref> Golden Globe met Elle In 2016 kwam zijn Frans-Duitse film Elle uit. Het won een Golden Globe voor beste buitenlandse film van 2016. De film was de officiële Franse inzending voor een Oscar voor beste niet-Engelstalige film, maar werd niet genomineerd. Grootste Nederlander-verkiezing 2004 In 2004 eindigde Verhoeven op nr. 97 tijdens de verkiezing van de Grootste Nederlander. Filmografie 1959 - Kopjes Koffie 1960 - Eén hagedis teveel 1961 - Niets bijzonders 1962 - De lifters 1963 - Feest 1965 - Het Korps Mariniers 1968 - Portret van Anton Adriaan Mussert 1969 - Floris (televisie) 1970 - De worstelaar 1971 - Wat zien ik!? 1973 - Turks fruit 1975 - Keetje Tippel 1977 - Soldaat van Oranje 1980 - Spetters 1981 - Voorbij, voorbij (televisiefilm) 1983 - De vierde man 1985 - Flesh & Blood 1987 - RoboCop 1990 - Total Recall 1992 - Basic Instinct 1995 - Showgirls 1997 - Starship Troopers 2000 - Hollow Man 2006 - Zwartboek 2011 - Steekspel 2016 - Elle 2021 - Benedetta Boeken met andere auteurs: Showgirls: Portrait of a Film, Newmarket Pictorial Moviebook, 1995, Jezus van Nazareth, in samenspraak met Rob van Scheers, uitg. Meulenhoff, Amsterdam, 2008, Jesus of Nazareth, Seven Stories Press, 2010, vertaald door Susan Massotty, , Volgens Verhoeven, Op stap door de filmgeschiedenis met Paul Verhoeven, in samenspraak met Rob van Scheers, Bezige Bij, 2012, Meer Verhoeven, Op stap door de filmgeschiedenis met Paul Verhoeven, in samenspraak met Rob van Scheers, Bezige Bij, 2014, Biografie Rob van Scheers, Paul Verhoeven: De Geautoriseerde Biografie, Uitgeverij Bijleveld, 1996, Rob van Scheers, Paul Verhoeven; een filmersleven, Podium uitgeverij, 2017, Prijzen Gewonnen Locarno Prize of the Ecumenical Jury, 1963 LAFCA Award, 1979 Toronto International Critics' Award, 1983 Saturn Award, 1987 Special Jury Award Avoriaz, 1984 LAFCA Award, 1984 Gouden Kalf, 1985, 1992, 1999, 2006 Sitges Best Director, 1987 C.S.T. Award, 1988 Readers' Choice Award, 1989 Razzie Award, 1996 Locarno Audience Award, 2000 Locarno Leopard of Honor, 2000 Grolsch Film Boulevard, 2000 Lifetime Achievement Award, 2002 Sitges Honorary Grand Prize, 2006 Venice Young Cinema Award, 2006 Rembrandt Award, 2007, 2008 Louis Hartlooperprijs 2013 voor Elle in 2017 een Golden Globe, César, de Mejor Película Europea, Spaanse Goya voor de beste Europese film en de Prix Lumières. Genomineerd Saturn Award, 1991, 1993, 1998 Grand Prize Avoriaz, 1984 BAFTA Film Award, 2007 Video Premiere Award, 2001 Daytime Emmy, 2001 European Film Awards, 2007 International Fantasy Film Award, 1986 FCCA Award, 2008 Sitges Best Film, 1987 Venice Golden Lion, 2006 Externe links Paul Verhoeven artikel door prof. Dan Shaw op de website "Senses of Cinema" Time Out Interview Paul Verhoeven op Rotten Tomatoes. Amerikaanse kritieken Nederlands filmregisseur Lid van Akademie van Kunsten


text: Programma (tijd), een tijdsplan voor een reeks gebeurtenissen, bijvoorbeeld tijdens een beurs, concert, theatervoorstelling, enzovoorts Serie activiteiten zoals projecten om in een onderneming een groter doel te bereiken (bijvoorbeeld kernwapenprogramma) Computerprogramma, de software die een computer vertelt wat er moet gebeuren Radioprogramma, een uitzending op de radio Televisieprogramma, een uitzending op de televisie Verkiezingsprogramma, het programma van een politieke partij


text: Een petabyte, afgekort PB, is 1000 terabytes ofwel 1.000.000.000.000.000 bytes (1015 B). 250 B heet nu een pebibyte, afgekort PiB. 1000 PB heet een exabyte. Een petabyte aan informatie komt overeen met ongeveer: een toren van 1,8 km hoog van gestapelde cd-romschijven zonder doosje. 42.400 single-layer blu-rayschijven. 21.200 dual-layer blu-rayschijven. een ongecomprimeerde satellietfoto in kleur van Nederland en België met een oplossend vermogen van 1 cm. Voorbeelden Het Internet Archive bevatte in 2012 zo'n 10 petabyte aan data. Vier jaar later, in 2016, bevatte het 15 petabyte aan data. Nog eens vier jaar later, In 2020 steeg dit naar 70 petabyte aan data. Google Inc. verwerkte in 2008 20 petabytes per dag. Facebook heeft in 2008 meer dan één petabyte aan foto's van de gebruikers (in totaal meer dan 10 miljard foto's). De servers van World of Warcraft huisvestten in 2009 1,3 petabyte aan data. RapidShare had in april 2008 een totale snelheid van 240 gigabit per seconde en 5,4 petabyte aan opslag. Het geanimeerde gedeelte van de film Avatar neemt meer dan 1 petabyte aan schijfruimte in beslag. Apple bestelde in 2011 een opslagsysteem met 12 petabyte aan capaciteit voor iTunes. Apple verkocht op 21 juli 2011 meer dan 1 miljoen kopieën van OS X Lion. Met 3,7 gigabyte per download is dat 3,7 petabyte. De deeltjesversneller van CERN genereert elke seconde 1 petabyte aan data. In 2011 bouwt IBM voor een nog onbekende klant een systeem van 120 petabyte. Per uur verzamelt NSA 2 petabyte aan data. Het brein van een muis zou naar schatting overeenkomen met een geheugenopslag van ongeveer 60 petabyte. Informatie-eenheid


text: De Pharos in Alexandrië (Grieks: Φάρος της Ἀλεξανδρείας, Latijn: Turris Pharia of Pharus Alexandrinus) wordt algemeen beschouwd als een van de zeven klassieke wereldwonderen. De toren droeg dezelfde naam als het kleine eilandje voor de kust van Alexandrië, waarop hij gebouwd was. Bouwopdracht en constructie Voor zover bekend was het de eerste vuurtoren die ooit werd gebouwd en dit gebeurde door Sostratos van Knidos in opdracht van de eerste hellenistische koning van Egypte Ptolemaeus I Soter I en kwam gereed tijdens de regering van zijn zoon Ptolemaeus II Philadelphus. De toren werd tussen 297 en 283 v.Chr. gebouwd en heeft bijna 1500 jaar dienstgedaan voor achtereenvolgens de Grieken, Romeinen, Byzantijnen en Arabieren. Omdat de kust van Egypte geen natuurlijke bakens had, deed de toren overdag als baken en (vanaf de eerste eeuw v.C.) 's nachts als vuurtoren dienst. Het was de grootste vuurtoren in de oudheid, uit witte natuursteen en wit marmer opgetrokken in drie verdiepingen: een vierkante basis, daarboven een achthoekige constructie en ten slotte een ronde bekroning. Waarschijnlijk stond helemaal bovenaan een reusachtig godenbeeld, van de zonnegod Helios. Het vuur was op 80 km afstand zichtbaar. Als brandstof diende wellicht olie. Platen van glanzend gepoetst ijzer of brons kaatsten als spiegels het licht van de vlammen richting zee. De schattingen van de totale hoogte lopen uiteen: bronnen uit de oudheid gewagen van 130 en van 180m hoog. Mogelijke archeologische restanten Volgens Arabische en Europese reisverhalen deed de vuurtoren dienst tot ongeveer 1375 toen een zware aardbeving de bovenste helft met de lichtinstallatie in zee liet storten. Daarna werd de toren niet meer gerepareerd. Tegen de 15e eeuw was hij vervallen tot een ruïne. De resterende eerste etage werd in de 16e eeuw verwerkt in een fort dat nu nog altijd op Pharos staat. Door de eeuwen heen is het eilandje waarop de toren stond een schiereiland geworden vanwege aanslibbing vanuit de Nijl. In 1994 begon een Frans/Egyptische duikersploeg het gebied te onderzoeken en ontdekte grote steenblokken in zee die waarschijnlijk onderdelen waren van de vuurtoren. In veel talen is de naam van het eiland overgegaan naar die van een 'lichtbaken' of 'vuurtoren', maar ook op de koplampen van een voertuig. Referenties Vuurtoren Hellenistische architectuur Hellenistische oudheid Geschiedenis van Alexandrië Wereldwonder Voormalig bouwwerk in Egypte Verdwenen bouwwerk


text: Paaseiland (Spaans: Isla de Pascua; Rapa Nui: Rapa Nui, grote rots) is een Polynesisch eiland in de Grote Oceaan. Staatkundig is het een provincie van Chili binnen de regio Valparaíso en een Chileens nationaal park. De Chileense gouverneur van het eiland is Tarita Alarcón Rapu. De hoofdstad van Paaseiland is Hanga Roa. Het eiland is vooral bekend door de honderden Moai (paaseilandbeelden) die er te vinden zijn. Het eiland is met 163,6 vierkante kilometer ongeveer even groot als het Nederlandse waddeneiland Texel (170 km2). Er wonen mensen (). Het is een van de meest geïsoleerde eilanden ter wereld: het dichtstbijzijnde bewoonde eiland, Pitcairn, ligt er 2075 km van verwijderd. Het dichtstbijzijnde onbewoond eiland, Salas y Gómez (Manu Motu Motiro Hiva), ligt oostwaarts op 391 km afstand. Het gehele eiland staat sinds 1995 op de werelderfgoedlijst van UNESCO. Namen De naam Paaseiland ("Paasch-Eyland") werd gegeven door Jacob Roggeveen, die op paaszondag, 5 april 1722, met drie schepen het eiland aandeed. Rapa Nui betekent in het Polynesisch letterlijk de Grote Rots (rapa: rots, nui: groot). Het eiland werd sinds ongeveer 1863 zo genoemd door zeelieden uit Tahiti. De aanduiding wordt tegenwoordig door de inwoners gebruikt voor zowel het eiland zelf, hun taal, als om hun eigen volk (Rapa Nui) aan te duiden. Een andere inheemse naam voor het eiland is 'Mata ki te rani' of 'Ogen die naar de hemel kijken' (mata: ogen, ki: die, te: kijken, rani: hemel). Deze benaming slaat op de voorouderbeelden of moai met de merkwaardige oogkassen die inderdaad schuin naar de hemel zijn gericht. Een andere naam die de oorspronkelijke bewoners aan hun eiland gaven was Te pito o te henua, wat 'De navel van de wereld' betekent. Volgens een aantal legenden zou de eerste naam van het eiland 'Te pito o te kainga a Hau Maka' zijn geweest, wat staat voor 'Het kleine stukje land van Hau Maka'. Geschiedenis Hotu Matu'a Mondelinge overlevering van de oorspronkelijke bewoners geeft aan dat een opperhoofd Hotu Matu'a (groot ouder) met zijn vrouw en familie in twee kano's bij Anakena op het eiland arriveerde. Er wordt verondersteld dat zij Polynesisch waren. Hotu Matu'a was leider van de Hanau Momoko en kwam, volgens Thomas Bartel die de mondelinge overleveringen uitputtend bestudeerde, met gevangengenomen Hanau Eepe als werkploeg naar Paaseiland, twee maanden nadat het eiland al door zijn broer Machaa was gekoloniseerd. Volgens Heyerdahl betekende Hanau Momoko 'lange oren' en Hanau Eepe 'korte oren' en waren de eersten 'Amerindianen' (indianen uit Amerika) en de laatsten Polynesiërs. De Hanau Momoko zouden volgens een door Heyerdahl geselecteerd verhaal, op een na, zijn uitgeroeid door de Hanau Eepe in de 'slag van de Poike greppel'. Volgens Sebastian Englert verwees de benaming niet naar 'de lengte van oren', maar waren de Hanau Momoko, breed, sterk, corpulent, de bovenlaag en de tengere Hanau Eepe de onderlaag van de samenleving. In Polynesië werden lichaamslengte en omvang geassocieerd met leiderschap en mana (spiritualiteit of geestkracht). Volgens de traditie zouden er zevenenvijftig generaties van koningen sinds Hotu Matu'a zijn geweest, wat met een gemiddelde van 25 jaar per generatie, neerkomt op ca. 450 n. Chr. De koninklijke Miru stam kwam uit de regio Anakena. Hotu Matu'a kwam van het eiland Hiva of Arae Renga, mogelijk van de Marquesaseilanden, op een afstand van 3641 km. Nuku Hiva, Fatu Hiva en Hiva Oa maken deel uit van de Marquesaseilanden, maar de eilanden zouden zelf pas rond 900 - 1000 n. Chr. door Polynesiërs zijn gekoloniseerd. Ook worden Mangareva van de Gambiereilanden, Rapa Iti (kleine rots, op een afstand van 3432 km) en Tuamotus als mogelijke eilanden van herkomst genoemd. Mangareva werd mogelijk al rond 800 n. Chr. door Polynesiërs gekoloniseerd. De marae (schrijnen voor vooroudergoden en socio-religieuze centra) van Mangareva lijken het meest op die van Paaseiland en dat suggereert een verband of gemeenschappelijke herkomst. Volgens de legende kon Hotu Matu'a lezen en schrijven en bracht hij 67 tabletten met rongorongo-schrift naar Paaseiland mee. Hij zou planten hebben meegebracht. De kolonisten zouden de eerste drie maanden niets anders te eten hebben gehad dan vissen, schildpadden, varens en fruit, waaronder de noten van sandelhout, dat er tegenwoordig niet meer voorkomt. Ongetwijfeld waren ze aangewezen op de natuurlijke hulpbronnen van het eiland: vissen, vogels en schaaldieren. Mogelijk werden er honden en varkens meegebracht, maar die diersoorten overleefden het niet. De kippen wisten wel te floreren, net als de 'eetbare' Polynesische ratten, die meegenomen waren. Ooit kan het eiland de rijkste zeevogelpopulatie in de wereld hebben gehad. Ontsnapte ratten overvielen de vogelnesten en roeiden zo massaal de vogelpopulatie uit. Volgens de mondelinge overlevering bracht Hotu Matu'a ook de verering van de scheppergod Makemake mee. Er is onzekerheid over de nauwkeurigheid van deze legende. In de literatuur wordt de eerste vestiging aangegeven tussen 300-400 n.Chr. en 700-800 n.Chr. Maar over deze vroege dateringen is geen consensus. Een proefmonster van totora-riet in een graf bij Ahu Tepeu I werd met radiokoolstofdatering vastgesteld op 318 n. Chr, maar een proefmonster van een bot uit hetzelfde graf gaf 1629. Daarom is de vroegste, betrouwbare radiokoolstofdatering van 680 n. Chr (plus of minus 130 jaar) van de eerste bouwfase van Ahu Tahai, enkele kilometers ten zuiden van Tepeu. Toch waren deze platformen reeds groot en gestileerd en kwamen de eerste kolonisten waarschijnlijk lang voor die tijd, ergens in de eerst eeuwen n. Chr. De vroegste datum voor een huis kwam van houtskool van de Thespesia popolnea van een rechthoekig gebouw dat op Rano Kau was opgegraven, 770 n. Chr. (plus of minus 239 jaar). Waarschijnlijk vond de belangrijkste kolonisatie plaats rond het jaar 1250. Neergang (1500-1722) Er zijn ten minste vijf verklaringen waarom de bevolking van Paaseiland grotendeels verdween: Isolement. Volgens Jo Anne van Tilburg kwam de culturele neergang door het aanhoudend isolement, mogelijk duizend jaar lang. De theorie is moeilijk te testen en er is vooralsnog geen echt bewijs voor. Klimaatverandering. Volgens Grant McCall en anderen was een grote droogte of serie droogten verantwoordelijk voor mislukte oogsten, waar honger en oorlog de gevolgen van waren. De periode van 1400-1900 staat bekend als de 'Kleine IJstijd' en droogten kunnen toen extra zwaar zijn opgetreden. Maar de data komen niet helemaal overeen: 1400 was juist de tijd dat de beschaving op Paaseiland zijn meest bloeiende fase in ging. Klimaatverandering zou heel goed een culturele ineenstorting kunnen hebben veroorzaakt. Er is alleen (nog) geen goed onafhankelijk bewijs voor grote droogten in het vereiste tijdskader. Er kunnen zich droogten hebben voorgedaan, maar de onderliggende, fundamentele oorzaak zou ontbossing wegens bevolkingstoename kunnen zijn geweest. Europees contact. Een verstoring zou hebben kunnen optreden door Europees contact vóór 1722. Er voeren mogelijk al twee eeuwen veel schepen (voornamelijk Spaanse) over de wateren van de Grote Oceaan. Dergelijk contact kan rampzalig zijn geweest voor de bevolking. Ecologische ramp. Door de biologische hulpbronnen zoals hout, schaaldieren en vogels te 'plunderen' kan een ecologische ramp zijn ontstaan. Er is een mogelijk verband tussen het verdwijnen van bossen en de neergang van de beschaving op Paaseiland. Het dateren van de pollen van Ranau Kau toont aan dat de ontbossing voorafging aan het instorten van de cultuur. Bossen werden gekapt om gewassen te telen. Daardoor kon de bevolking groeien, maar de grond erodeerde en de vruchtbaarheid van de grond daalde. Daardoor moest er steeds meer grond worden vrijgemaakt. Ook werden bomen en struiken gekapt om kano's te bouwen, vuren aan te leggen, huizen te bouwen en voor hout en touw, wat nodig was om beelden te transporteren en op te richten. Palmen werden niet behouden, mede door ratten, die zich waarschijnlijk razendsnel voortplantten. De zeevogels werden overbejaagd en ook ratten kunnen de eieren hebben opgevreten. De overvloed aan natuurlijke hulpbronnen kan eerst voor een snelle bevolkingsgroei hebben gezorgd, maar dat leidde tot ruzie, zelfs oorlog over het beschikbare land. Zonder hout en touw werd het zinloos om nog beelden te maken. Toen bleek dat de staatsreligie niet in staat was aan de behoeften van het volk tegemoet te komen, kan dit geleid hebben tot het verlaten van dit geloof. Zonder adequate kano's werden de mogelijkheden van de visserij ingeperkt. Het resultaat kan hongersnood geweest zijn, oorlog, en de ineenstorting van de hele economie met als gevolg een drastische bevolkingsafname. Ook op Tikopia nam de vogelpopulatie af en kwam ontbossing voor. Het eten van vlees werd afgeschaft en de bevolkingsaanwas werd gecontroleerd, waardoor de bevolking en hun cultuur het wel overleefden. Ziektes. Voor de bevolking van Paaseiland waren veel ziektes onbekend. De situatie is vergelijkbaar met de invloed van ziektes op de inheemse bevolking van het Amerikaanse continent na de komst van de Europeanen. Toen in 1877 de pokkenepidemie op Paaseiland voorbij was, waren er nog 110 inwoners op het eiland over. De Nederlandse historicus Rutger Bregman wijst erop dat er vermoedelijk veel minder inwoners op Paaseiland leefden dan vaak wordt aangenomen. Hij betwist of er ooit sprake is geweest van oorlog of veldslagen. Roggeveen Al twee eeuwen voor de ontdekking van het eiland voor de westerse wereld waren er al veel schepen (voornamelijk Spaanse) in de Grote Oceaan. Spaanse archieven zouden misschien bewijs van eerder contact kunnen leveren. De piraat Edward Davis heeft het eiland mogelijk in 1687 gezien, maar niet bezocht. Het eerste vastgelegde Europese contact met Paaseiland vond plaats toen de Hollandse ontdekkingsreiziger Jacob Roggeveen er op 5 april 1722 landde in wat nu La Pérouse Bay heet. Ze kregen van de bewoners zestig kippen en dertig trossen bananen. Roggeveen trof er twee- tot drieduizend bewoners aan. De mensen toonden geen angst; een teken dat ze wellicht eerder met Europeanen in aanraking waren gekomen. Volgens Roggeveen was de bevolking goed geproportioneerd, over het algemeen lang, gespierd en bestond het uit uitstekende zwemmers. Velen hadden verlengde en geperforeerde oorlellen en zowel de mannen als vrouwen waren zwaar getatoeëerd. Ook hadden de bewoners erg sterke tanden waarmee zelfs oudere mannen grote, harde noten wisten te kraken. De Hollanders beschreven als eerste de hare paenga, de ellipsvormige huizen: 'gebouwd van een soort stro, die er uitzien als bijenkorven of als een omgekeerde Groenlandse sloep'. Het concept van huizen in de vorm van een boot is wijdverspreid in Polynesië, zelfs tot in Zuidoost-Azië. De ingang van de huizen lag aan de zeezijde. La Pérouse vermeldde een huis van 100 meter lang, maar de gemiddelde huizen waren 12 tot 14 meter lang en 2 meter breed. Terwijl zijn kapitein, Cornelis Bouman, weinig yams, bananen en kokospalmen en geen andere bomen en gewassen waarnam, was Roggeveen van mening dat het eiland zou kunnen worden veranderd in een 'aards paradijs', gezien de vruchtbaarheid van het land en het goede klimaat, met bananen, zoete aardappels, bijzonder dik suikerriet en andere gewassen. Er waren geen grote dieren of bomen, wel kippen. Volgens beschrijvingen van Roggeveen leefden er twee groepen op het eiland: Polynesiërs en 'blanken'. Deze blanken waren de Langoren, ook wel Hanau Epe genoemd, die de Moai hebben gebouwd. De twee bevolkingsgroepen leefden in vrede samen op het eiland. Uit onderzoek blijkt dat het eiland vóór de bewoning door mensen volledig was bebost, maar toen Roggeveen het eiland ontdekte, was er vrijwel geen boom meer te vinden. Algemeen wordt aangenomen dat de bomen werden gekapt voor het verplaatsen van de grote stenen hoofden die op het eiland zijn geplaatst, voor het bouwen van huizen en het bouwen van kano's om te kunnen vissen. Cook Afgezien van beschrijvingen van bezoekende schepen is er weinig informatie over de gebeurtenissen die op het eiland plaatsvonden, zowel voor de komst van de Europeanen als in de tijdspanne tussen hun bezoeken. Zo beschreef James Cook bij zijn bezoek in 1774 dat veel van de stenen beelden omgegooid waren terwijl dat bij het bezoek van Jacob Roggeveen in 1722 nog niet het geval was. Waarom dit is gebeurd, is onbekend. Volgens kapitein Cooks natuuronderzoeker en vooral plantkundige Johann Georg Adam Forster, was er suikerriet dat wel drie meter hoog kon worden. Cook vond de bevolking niet goedgebouwd en Forster meldde dat hij geen lange mensen had gezien. Maar de vroege bezoekers waren het wel eens over de kleur van de inheemse bevolking: een breed scala van wit of geel tot roodachtig. De bevolking had zelf een voorkeur voor de witte huidskleur. Spanjaarden brachten nog een bezoek in 1770. De laatste vermelding van rechtopstaande beelden dateert van 1838, daarna waren alle beelden omgegooid. Sindsdien zijn veel beelden weer rechtop gezet. Slavenhandel Volgens een boek over slavenhandel in Polynesië, gepubliceerd in 1981 zijn er in de jaren zestig van de 19de eeuw honderden bewoners van Paaseiland door Peruaanse slavenjagers verscheept naar andere eilanden in Polynesië. De zeelui die bij deze slavenjacht betrokken waren zouden ziektes hebben meegebracht waar de eilanders fysiek niet tegen opgewassen waren. De zeevogels zouden niet door de bewoners, maar door deze buitenlandse zeelui zijn bejaagd tot uitroeiing toe. Dit alles leidde tot ziekten en honger en verdere decimering van de bevolking. Tijdlijn Vestiging (tot 1000) 700-900: komst van Polynesische kolonisten. Expansie (1000-1500) 1200-1500: hoofdperiode van vervaardiging van moai. De 'gouden eeuw' van het bouwen van platformen en beelden lijkt midden 12e eeuw te beginnen en het 'culturele hoogtepunt' lag in de 15e eeuw. Men houdt er rekening mee dat er na 1500 (vrijwel) geen beelden meer op platformen werden opgericht. In 1882 kreeg Geiseler van de oudste bewoners te horen dat de laatste beelden ongeveer 250 jaar eerder waren uitgehakt (ca. 1632). Neergang (1500-1722) ca. 1600: einde van vervaardiging van moai. Groeves worden verlaten. Na 1722 1722: Jacob Roggeveen en bemanning zijn de eerste Europese bezoekers op het eiland. 1770: bezoek van Spanjaarden onder Felipe González de Ahedo die het eiland annexeerde voor Karel III van Spanje. 1774: bezoek van kapitein Cook: hij treft enkele omgevallen Moai aan. Omvallen van beelden en onthoofden gaat door tot jaren 1830. 1786: komst van de Fransman Jean-François de La Pérouse. 1804: bezoek van de Rus Yuri Feodorovich Lisianski. 1862: Peruaanse slavenhandelaren voeren de helft van de bevolking af. Uitbraak van pokkenepidemie. 1864: komst van rooms-katholieke missionarissen. 1880: Paaseiland wordt geannexeerd door Chili als speciaal territorium. 1955-1956: expeditie van Thor Heyerdahl 1995: Paaseiland wordt opgenomen in de werelderfgoedlijst van de UNESCO. Moai De moai (ook wel paasbeelden genoemd), tot negen en een halve meter hoge beelden, zijn vaak vervaardigd uit zacht vulkanisch gesteente (tufsteen), maar er zijn er ook uit basalt. De beelden van mannen hebben hun armen strak langs hun lichaam en de handen met gestrekte vingers op hun onderbuik. Verschillende hadden een cilindervormige pukao als bedeksel op het hoofd. De makers zijn de voorvaderen van een groot deel van de huidige eilandbewoners. De oogschijven van wit koraal en rode scoria, die oorspronkelijk in de oogkassen zaten, werden pas in 1978 voor het eerst teruggevonden, onder een gevallen beeld bij Anakena. De meeste moai staan opgesteld op een platform of ahu en kijken naar het binnenland. Slechts zeven beelden, opgesteld in een rij van klein naar groot en ietwat spottend de zeven apen (los siete monos) genoemd, kijken naar de oceaan. De moai zijn voorstellingen van voorouders die om vruchtbaarheid smeken. Voortplanting was op een extreem geïsoleerd eiland als dit van cruciaal belang om te overleven. Er zijn veel voorouderbeelden weer rechtop gezet, ook hebben vele hun indringende ogen die naar de hemel kijken weer terug. De vooruitstekende lippen waren wellicht getooid met een baard. Opvallend zijn ook de langgerekte oorlellen. De beelden wegen gemiddeld 18 ton, maar Paro weegt 82 ton. Volgens de legende van de eilanders liepen de beelden dankzij hun spirituele kracht zelf naar de platformen of op bevel van priesters en leiders. Ze liepen dagelijks een korte afstand en 's nachts wandelden ze rond en verkondigden orakels. Negentig procent van de beelden komt uit de groeve van Rano Raraku en het moet makkelijker zijn geweest ze uit te hakken dan ze te transporteren en op te richten. De figuren lagen op hun rug tijdens het beeldhouwen. Er zijn duizenden toki van basalt gevonden, die werden gebruikt om de moai vorm te geven. Volgens vissers van het eiland staan er ook verzonken moai op de zeebodem. De moai van basalt, die nu in de Great Court van het British Museum staat, is op de rug rijkelijk gedecoreerd met vogelmannen, 'dans-peddels', vulva's en andere motieven en vertoont sporen van witte en rode verf. Hij is 4 ton zwaar, tweeëneenhalve meter hoog en werd met veel moeite in 1868 overgebracht naar Londen. Orongo en de cultus rond de vogelman Aan een steile helling van de Rano Kao, dicht bij een driehonderd meter hoge klif bevinden zich in de rotsen gegraveerde tekeningen (petrogliefen). Rond Orongo zijn 1.274 petrogliefen gevonden, vooral op de plek Mata Ngarau. Hier is de basalt erg hard, dus het moet veel tijd en moeite hebben gekost om ze in de steen te kerven. Het belangrijkste thema is de Tangata Manu (vogelman) of vogelmancultuur rond Makemake, een fabeldier bestaande uit een kruising tussen mens en fregatvogel. Hij wordt afgebeeld als een voorovergebogen man op handen en voeten en het hoofd van een vogel. Het ritueel heeft echter te maken met de bonte stern en niet met de fregatvogel. Soms houdt de vogelman een ei tussen zijn handen vast. 'In de Sandwich-eilanden (Hawaii) zegt een overlevering, dat er in den beginne alleen maar water was, toen daalde een grote vogel van omhoog en legde een ei in de zee; het ei barstte open en Hawaii kwam tevoorschijn.' Er zijn 473 petrogliefen van vogelmannen bekend, 86 % daarvan in of rond Orongo. Sommigen worden deels overlapt door huizen en zijn dus ouder dan sommige gebouwen. De cultus rond de vogelman werd ongeveer rond 1500 van belang. De oorzaak van de afwending van de oorspronkelijke religie bestaande uit voorouderverering is onbekend. De archeologe Georgia Lee, die het Rapa Nui-tijdschrift uitgeeft is van mening dat het te maken heeft met een machtsovername door krijgszuchtige bevolkingsgroepen als gevolg van de verstoring van het ecologische evenwicht, de daaropvolgende voedselcrisis en de sociale onrust. Andere stemmen, zoals die van Alfred Métraux, nemen aan dat voorouderverering en vogelmancultus een tijd lang naast elkaar bestaan hebben. Iedere lente zwommen jonge mannen vanuit Orongo naar het kleine rotseilandje Motu Nui, om eieren van de bonte stern te zoeken. Wie als eerste een ei onbeschadigd naar het hoofdeiland bracht werd uitverkoren tot Vogelman en kreeg daarom bijzondere voorrechten. Vogelmanfiguren komen ook voor op andere eilanden in het Stille Oceaangebied (bijvoorbeeld Samoa en Sepik in Nieuw-Guinea). Een ander thema van de rotsgravures is het 'oogmaskermotief', ze bestaan uit een maskervormig gelaat met grote ogen, die een scheppende godheid afbeelden. Verder zijn er naast grafische tekens andere diervoorstellingen te zien, zoals vogels, walvissen, haaien en schildpadden. Bij het cultische centrum Orongo staan zorgvuldig gemaakte stenen hutten met grasdaken, die niet permanent bewoond zijn maar uitsluitend in verband met de cultus gebruikt worden. Rongorongo Vroeger werd op Paaseiland een hiërogliefenschrift gebruikt, genaamd rongorongo. Dit schrift is tot op vandaag niet ontcijferd. Gedacht wordt dat het rongorongo is ontstaan tijdens de komst van de eerste Spaanse slavenhandelaren, zodat de gebruiken en cultuur niet verloren zouden gaan. De term rongorongo bestond niet op Rapa Nui voor de jaren zeventig van de 19e eeuw en werd door mensen uit Mangareva meegebracht na de katholieke missie aldaar te hebben verlaten. In Mangareva waren de rongorongo specialisten met een hoge status, die de heilige marae gezangen konden herinneren en reciteren. Hoogstwaarschijnlijk brachten de eerste kolonisten het 'concept' en schrift met zich mee. De kennis van rongorongo lag in handen van de koninklijke familie, de leiders en priesters en veel mensen met gezag waren naar Peru gebracht met het ronselen van slaven in 1862. Wie terugkwam bracht pokken en pneumonia mee, waar ten slotte de ouderen, die op het eiland waren gebleven en nog kennis van rongorongo hadden, aan ten onder gingen. Volgens de missionaris Eugène Eyraud, die in 1864 naar zijn superieur schreef, kon de inheemse bevolking lezen noch schrijven. Veel tabletten met rongorongo-schrift waren vernietigd. Sommige eilanders vertelden dat dat van missionarissen moest, anderen ontkenden dit met klem. Ze werden gebruikt om vuren mee te stoken of vernietigd tijdens oorlogen. Ze gingen verloren bij het verbranden van een overleden leider, werden met de doden begraven of verborgen in heilige grotten om deze tapu symbolen van het heidendom te beschermen tegen het 'nieuwe geloof' (christendom). De taal wordt ook weleens Kohau Rongorongo genoemd (Kohau betekent staf, Rongorongo betekent gezangen of zangers in het Polynesisch), omdat de teksten allemaal in stukken hout zijn gekerfd. Er bestaan nog 21 echte 'staven'. Er bestaan 25 stukken hout met rongorongo-schrift, met in totaal 14.000 'gliefen', verspreid over de musea in de wereld. Geologie Paaseiland ligt met het 391 km verwijderde Salas y Gómez op een onderzeese rug, de Salas y Gómez rug. Het is een hoog eiland van vulkanische oorsprong en wordt hoofdzakelijk gevormd door een drietal vulkanen, de Maunga Terevaka (507 meter), de Poike (370 meter) en de Rano Kau (324 meter), die het eiland een driehoekige vorm geven. De rug ligt op de grens van de Nazcaplaat en de Pacifische Plaat. Bevolking De oorspronkelijke bevolking, de Rapa Nui, is vandaag de dag nog steeds aanwezig. Deze telde bij de komst van Roggeveen ongeveer 3000 personen. Of de telling van Roggeveen betrouwbaar is, is lastig te zeggen, aangezien Roggeveen niet lang op het eiland is geweest. De ziektes uit Europa en Afrika en het ontvoeren van bewoners om ze als slaven of contractarbeiders in de Peruaanse, Boliviaanse of Chileense mijnen te werk te stellen (1862) en ze daarna ziek terug te brengen, deden de bevolking gestaag afnemen tot er in de 19e eeuw nog maar zo'n 150 Rapa Nui op het eiland waren. In totaal leven er nu zo'n 4647 Rapa Nui volgens de volkstelling uit 2002. Daarvan wonen er 2269 mensen op Paaseiland zelf. De andere 2378 mensen emigreerden naar het vasteland in Chili, de helft daarvan leeft in of rond de hoofdstad Santiago. Sinds de 18e eeuw zijn ook vele eilandbewoners gevangengenomen door slavenhandelaren en over de hele wereld verspreid. Op Paaseiland wonen meer dan 5500 mensen, ze verdienen hun geld in toerisme en handel met Chili. Ecologie Paaseiland behoort tot een speciale ecoregio waarvan de biodiversiteit een heel eigen karakter heeft. Uit palynologisch onderzoek bleek dat het eiland voor de komst van de Polynesische immigranten bedekt was met bossen, struikgewas, varens en grassen. Zo groeide er een mimosa-achtig boompje, de toromiro (Sophora toromiro). De laatste overlevende plant werd in 1917 door Carl Skottsberg waargenomen in de krater van de vulkaan Rano Kau. Dit exemplaar overleefde tot 1960. Zaden van deze plant werden in 1956 door Thor Heyerdahl verzameld, kwamen terecht bij Göteborgs botaniska trädgård en Kew Gardens. Deze botanische tuinen hebben gezamenlijk een wetenschappelijk programma opgezet voor de herintroductie van de toromiro op Paaseiland. Verder groeide er een grote, nu uitgestorven soort palmboom, Paschalococos disperta. Deze behoorde tot de meest voorkomende soorten bomen. Deze palmboom is verwant aan de Chileense wijnpalm (Jubaea chilensis). De Chileense wijnpalm is de grootste palm in de wereld. Deze bomen bereikten na ongeveer honderd jaar hun grootste hoogte. De cilindrische basis meet vaak 1 meter of meer in diameter en is ten minste 20 meter hoog. Waarschijnlijk speelde de Polynesische rat (Rattus exulans) een belangrijke rol bij het verdwijnen van deze paaseilandpalm. Het bleek dat 99% van de gevonden, gefossiliseerde palmzaden was aangeknaagd. Daardoor kon het bos zich niet verjongen. Mede door houtkap leidde dit ertoe dat rond 1650 het bos volledig was verdwenen. Dit was voor de eerste Europeanen het eiland bezochten. Omdat het bos met bomen zoals de paaseilandpalm en de toromira verdween, kwam er minder regenval. In 1868 werd een begin gemaakt met de teelt van schapen en dit leidde ertoe dat het eiland rond 1950 grotendeels bedekt was met grassen en zeggen en russen. Verder blijkt uit onderzoek dat het eiland een zeer rijke zeevogelbevolking had in prehistorische tijden. Er waren ook landvogels, twee soorten rallen, twee soorten papegaaien en een soort reiger die nu zijn uitgestorven. Op het hoofdeiland zijn nu geen zeevogelkolonies meer, wel op het kleine rotseiland Motu Nui en de omringende rotseilandjes. Paaseiland als voorbeeld voor de hele planeet Diverse auteurs, waaronder de Britse historicus Clive Ponting en de Amerikaanse bioloog Jared Diamond gebruikten de (ecologische) geschiedenis van Paaseiland als afschrikwekkend voorbeeld voor de hele bevolking van de planeet aarde. Door uitputting van de hulpbronnen (bossen en vogelkolonies) ging een hoog ontwikkelde en complexe cultuur ten onder. Tussen de bloeiperiode van de beeldencultuur (1250 tot 1550) en de aankomst van de eerste Europeanen in de 18de eeuw, zou de bevolking enorm in aantal zijn teruggegaan door onderlinge stammenstrijd. Verder waren er waarschijnlijk hongersnoden en zou kannibalisme op grote schaal hebben plaatsgevonden. De ontevreden bevolking keerde zich waarschijnlijk tegen hun heersers en tegen hun godsdienst. De heersende priesterklasse werd omvergeworpen en met de nieuwe machthebbers kwam ook een nieuwe godsdienstige cultus op die de god de Vogelman Makemake (voorheen een vrij onbelangrijke god in het pantheon) vereerde. Paaseiland ligt geïsoleerd in de oceaan als de Aarde in het heelal; de bewoners konden niet rekenen op hulp van buiten en konden (mede doordat ze door de ontbossing geen hout meer hadden voor kano's) niet meer van het eiland af. De Nederlandse milieubioloog Jan J. Boersema (en diverse andere auteurs voor en met hem) heeft dit beeld sterk genuanceerd. In zijn boek noemt hij de ontbossing en de teloorgang van de beeldencultuur een verschralingsproces dat vooral werd veroorzaakt door ecologische factoren (de meegevoerde ratten). Verder blijkt nergens uit de beschrijvingen van de zeevaarders uit de 18de en vroege 19de eeuw dat er honger heerste. De bewoners van Paaseiland waren ervaren tuinbouwers die genoeg voedsel konden verbouwen op het ontboste eiland. Ook uit onderzoek naar menselijke botten uit die periode blijkt geen abnormale gezondheid of opvallend veel onderling geweld. Aanwijzingen voor een dramatische achteruitgang in bevolkingsaantal tussen ca. 1250 en de 18de eeuw acht hij op grond van berekeningen evenmin waarschijnlijk. De decimering van de bevolking door honger en ziekten werd vooral veroorzaakt door Peruaanse mensenhandelaars en nieuw geïntroduceerde ziekten in de periode 1862-1877. De Nederlandse antropoloog Sebastiaan Roeling probeert echter aan te tonen dat de Paaslanders wel degelijk zelf verantwoordelijk zijn voor de ontbossing van het eiland, met name voor het gebruik van brandhout. Ecologische factoren versnelden volgens Roeling hooguit het proces van ontbossing. Hanga Roa Hanga Roa is de hoofdstad van het eiland. Ze telde in 2002 3304 inwoners, dat was 87% van de gehele bevolking van het eiland. Het hart van de stad is de Avenida Atamu Tekena. Aan deze straat liggen hotels, winkels, restaurants, internet-cafés, een bank, een supermarkt, een apotheek en een museum. De ontmoetingsplek van het eiland, de Rooms-katholieke kerk, ligt niet ver hiervandaan. Mataveri International Airport Mataveri International Airport is het vliegveld van Paaseiland, het is gelegen vlak buiten Hanga Roa. Er is één geasfalteerde landingsbaan, die baan is 3440 m lang. Er wordt alleen naar het vliegveld gevlogen door de nationale Chileense luchtvaartmaatschappij LAN Airlines die het ook als tussenstop gebruikt voor vluchten naar of van Papeete, Tahiti. Voorheen kon de landingsbaan ook door de NASA worden gebruikt als een Spaceshuttle een noodlanding moest maken. Verzonken continent Naast alternatieve theorieën als van Thor Heyerdahl, die meende dat de bewoners van Rapa Nui oorspronkelijk uit Zuid-Amerika kwamen en van Erich von Däniken die meende dat buitenaardse astronauten met de bouw van de reuzenbeelden te maken hadden, was er al eerder het denkbeeld van de theosofe Helena Blavatsky (1831-1891), dat Paaseiland een overblijfsel was van een verzonken continent. De laatste twee theorieën worden als fantasie afgedaan en het idee van Heyerdahl zwaar bekritiseerd. Men gaat ervan uit dat de voorouders van Rapa Nui uit Oost-Polynesië kwamen. Blavatsky Dat verzonken continent van Blavatsky zou Lemurië geweest zijn, dat zich uitstrekte van de Grote Oceaan tot in de Indische Oceaan en voorbij Kaap de Goede Hoop. Ook Australië zou er deel van hebben uitgemaakt. De Lemuriërs, die reuzen waren, dankten hun 'denkvermogen en ziel' aan de 'stralende engelen', die bekend staan als de 'gevallen engelen' of 'Lucifer' (lichtbrenger). De 'hemel was met de aarde gehuwd' en de geest (vaak voorgesteld als een watervogel, gans, zwaan, reiger, pelikaan) in de voortplanting gevallen. De vroege Lemuriërs waren wijs en niets was hen onbekend. Er was een tijd dat ze vier armen hadden en ze waren de prototypen van de hindoegoden met vier armen. Ze bezaten 'het oog van wijsheid', in hun achterhoofd. Het oog verschrompelde met de tijd en trad terug en is heden ten dage de pijnappelklier. De drie-ogige vroege reuzenmensen stonden model voor de verhalen over de één-ogige Cyclopen. Blavatsky schreef in haar hoofdwerk De Geheime Leer (1888): 'Het Paaseiland bijvoorbeeld behoort tot de vroegste beschaving van het derde ras. Nadat het met de rest was verzonken, liet een plotseling vulkanisch oprijzen van de oceaanbodem het kleine overblijfsel van de archaïsche tijden met zijn vulkaan en zijn standbeelden onaangetast weer bovenkomen in het Champlain tijdperk van de Noordpooloverstroming, als een blijvende getuige van het bestaan van Lemurië. Men zegt dat sommige Australische stammen de laatste overblijfselen zijn van de laatste afstammelingen van het derde ras.' 'Sommige Atlantiërs hebben [..] bezit genomen van Paaseiland; zij waren ontsnapt aan de ramp die hun eigen land overkwam en vestigden zich op dat overblijfsel van Lemurië, maar alleen om daar om te komen toen het in één dag door vulkanisch vuur en lava werd vernietigd.' Er was een tijd 'waarin het schiereiland van India aan de ene kant van de lijn, en Zuid-Amerika aan de andere kant, waren verbonden door een gordel van eilanden en continenten.' 'Het tweede [beeld van Bamyan] - 120 voet hoog - stelt de zweetgeborenen voor, en het derde - dat 60 voet meet - vereeuwigt het ras dat viel en daarmee het eerste stoffelijke ras inleidde, uit een vader en een moeder geboren, waarvan de laatste afstammelingen worden voorgesteld door de beelden van het Paaseiland; maar zij hadden slechts een lengte van 20 tot 15 voet [6 - 4,5 m] in de tijd dat Lemurië verzonk, nadat het door vulkanische vuren was vernietigd.' Blavatsky noemt 'de cyclopische overblijfselen op het Paaseiland (een deel van een continent dat door de zee werd bedolven, en wel eerder vier miljoen jaar dan 20.000 jaar geleden'. Churchward Volgens James Churchward (1851-1936) was er ooit in Polynesië en Micronesië een continent Mu, het 'Moederland van de mensheid'. Hij schreef er onder meer Het verloren werelddeel Mu (1926) over. Een legende zou volgens dit boek het volgende over Paaseiland hebben verteld: 'Dit kleine eiland maakte eens deel uit van een groot werelddeel, dat doorkruist werd met vele met platte stenen prachtig geplaveide wegen. De wegen waren zó aangelegd dat het ontwerp van het web van een grijs en zwart gepunte spin, waaraan niemand een begin of eind kon vinden, tot zijn recht kon komen.' Churchward citeerde, in verband met zijn uitleg van een afbeelding op een oud Naacal tablet, Plato over de vroege mensen: 'Menselijke wezens werden oorspronkelijk als man en vrouw gecombineerd in één lichaam geschapen. Ieder lichaam had vier armen en vier benen.' Toen ze tegen de goden in opstand kwamen werden ze 'in tweeën gesneden'. Zie ook Anakena Rapa Nui (film) Toromiro (Sophora toromiro) Literatuur Flenley J. en P. Bahn (2002), The enigma's of Easter Island, Oxford University Press, Polynesië Provincie van Chili Nationaal park Gemeente in Chili Archeologische plaats in Chili Werelderfgoed in Chili