text: Amsterdam Airport Schiphol (IATA: AMS, ICAO: EHAM) is de grootste Nederlandse luchthaven en een belangrijke luchthaven in Europa. Schiphol was in 2018 met 71 miljoen passagiers de op twee na drukste luchthaven van Europa, na Heathrow (Londen) en Charles de Gaulle (Parijs). De luchthaven ligt in de gemeente Haarlemmermeer in het zuiden van de provincie Noord-Holland en bevindt zich ongeveer 15 kilometer ten zuidwesten van Amsterdam. Op een deel van de huidige locatie van Schiphol, lag tot 1959 het dorp Rijk. De naam "Schiphol" wordt ook gebruikt als plaatsnaam, evenals Schiphol-Oost en Schiphol-Rijk. De luchthaven is eigendom van de Koninklijke Schiphol Group (statutaire naam: "Royal Schiphol Group N.V."), met als aandeelhouders de Nederlandse Staat, de gemeenten Amsterdam en Rotterdam, en Groupe ADP. Schiphol is de thuishaven van de Nederlandse luchtvaartmaatschappijen KLM, Martinair, Corendon, TUI en Transavia. Daarnaast is het de Europese hub van Delta Air Lines, en een basis voor easyJet. De luchthaven ligt enkele meters onder zeeniveau en telt zes start- en landingsbanen. Geschiedenis Naam De naam Schiphol komt al voor in een op 11 september 1447 gedateerde, perkamenten brief over grondoverdracht (vier maden lands, liggende in Aelsmerbanne in Sciphol). De exacte oorsprong van de naam staat niet vast, de deskundigen verschillen hierover van mening. 't Schiphol bestond en bestaat uit de Kleine Poel, het Zwarte Pad, het Oeverlandenreservaat en het poldertje van Sloothaak met stadskwekerij. Het gebied behoort waterstaatkundig tot de Buitendijkse Buitenvelderse polder. Na de noordelijke grenssloot, het voormalige fort en het militaire vliegveld draagt nu de nationale luchthaven de naam van dit gebiedje aan de noordoostelijke grens van Aalsmeer: Schiphol. Die naam is dus in de loop der eeuwen enkele kilometers naar het westen verschoven. Inpoldering In 1848 werd begonnen met het droogleggen van het Haarlemmermeer, in 1852 viel de polder droog. In de noordoostelijke hoek van de nieuwe polder werd ter verdediging het Fort aan het Schiphol gebouwd. Dit fort lag binnen de later aangelegde ring van forten die de Stelling van Amsterdam vormden. Militair vliegveld In april 1916 werd door de minister van Oorlog, Nicolaas Bosboom, goedkeuring verleend voor de aankoop van grond in de buurt van het Fort Schiphol om daar een militair vliegveld in te richten, vliegkamp Schiphol. In augustus van dat jaar was het terrein van 16,5 hectare geschikt gemaakt om als vliegveld te dienen en waren er vier houten loodsen geplaatst. Op 19 september landden drie vliegtuigen van de Luchtvaartafdeeling der Koninklijke Landmacht op Schiphol, waarmee het vliegterrein in gebruik werd genomen. Het veld bleek al gauw te klein en gedurende de Eerste Wereldoorlog werden aanliggende percelen gevorderd. Aan het einde van de oorlog was de oppervlakte van Schiphol toegenomen tot 76 hectare. Burgerluchtvaart Toen de Eerste Wereldoorlog voorbij was, ging men al gauw post, vracht en zelfs passagiers vervoeren met afgedankte en enigszins verbouwde oorlogsvliegtuigen. Nederland wilde hier ook aan meedoen, en vooral door toedoen van luitenant-vlieger Albert Plesman werd in oktober 1919 de Koninklijke Luchtvaart Maatschappij voor Nederland en Koloniën N.V. (later KLM) opgericht. Op 17 mei 1920 opende de KLM haar eerste lijndienst: de luchtlijn Amsterdam – Londen. Schiphol deed dienst als landingsplaats voor Amsterdam. Dat jaar waren er 440 passagiers. In 1921 werd de accommodatie voor passagiers op Schiphol verbeterd, doordat men de beschikking kreeg over een volledige loods. Er kwamen meer lijndiensten en er kwamen grotere en zwaardere vliegtuigen. Dit leidde af en toe tot problemen, doordat het terrein onvoldoende gedraineerd was, waardoor vliegtuigen vaak uit de modder moesten worden getrokken. Als militair vliegveld verloor Schiphol aan betekenis, maar voor de burgerluchtvaart werd het vliegveld steeds belangrijker. Op 1 april 1926 werd Schiphol gekocht door de gemeente Amsterdam. De gemeente ging meteen aan de slag: de drainage van het veld en de toegangswegen werden verbeterd. Er werd een betonnen platform aangelegd van 50 bij 100 meter, en op het inmiddels tot 30 hectare gegroeide bebouwde gedeelte werden een stationsgebouw en een verkeerstoren gebouwd. Het stationsgebouw werd geopend in 1928, op tijd voor de Olympische Spelen van datzelfde jaar in Amsterdam, en in mei 1940 door een bombardement verwoest. Een replica van dit gebouw staat sinds 2005 op Aviodrome te Lelystad. In 1935 werd het landingsterrein vergroot tot driemaal de bestaande oppervlakte en in het nu 180 hectare grote terrein werden 200 kilometer drainagebuizen verwerkt. Er kwam een nachtlandingsinstallatie en er kwamen vier asfaltbetonnen landingsbanen. Nadat enkele vliegtuigen in de buurt van Schiphol noodlandingen gemaakt hadden of verongelukt waren, werden in het in aanleg zijnde Amsterdamse Bos (Boschplan) in 1938-40 twee noodlandingsterreinen aangelegd. Het noordelijke is het terrein waar in 1988 de Geitenboerderij Ridammerhoeve geopend werd. Het zuidelijke terrein is het zogeheten Land van Bosse, in 2011 in gebruik genomen als festivalterrein. Tweede Wereldoorlog Tijdens de meidagen van 1940 werd Schiphol door de Duitse Luftwaffe gebombardeerd. Voor het personeel, dat meteen werkloos was, werden voortgezette opleidingen begonnen, deels in Den Haag. Het doel was tweeledig: het personeel bij elkaar houden en na de oorlog meteen weer paraat zijn. Dit initiatief werd gestopt toen in 1941 duidelijk werd dat de oorlog niet snel voorbij zou zijn. Personeelsleden werden ingezet bij Rijkswaterstaat, de PTT, de Rijksverkeerspolitie en dergelijke. Duitse troepen bezetten de luchthaven en breidden het startbanenpatroon verder uit. Het vliegveld werd uitgebreid tot Fliegerhorst, oftewel hoofdvliegveld. Bovendien kreeg het als zogenaamd Leithorst de leiding over de militaire luchtvaart in de noordelijke Nederlanden. Schiphol kreeg drie schijnvliegvelden ter misleiding van geallieerde aanvallers: in Bennebroek, Vijfhuizen en Vogelenzang. De uitbreidingen van het vliegveld werden zonder aarzelingen uitgevoerd door diverse grote Nederlandse aannemers. Het vliegveld werd gebruikt door zowel jagers, verkenners, bommenwerpers als incidenteel nachtjagers. Op het hoogtepunt van de luchtoorlog in 1943 waren dat ruim 70 militaire vliegtuigen. De FlaK werd al eind mei 1940 gestationeerd. Vanwege de leidende positie van Schiphol werden rondom het vliegveld relatief grote aantallen luchtafweergeschut opgesteld: begin 1942 twaalf stuks van en twintig van . Schiphol werd zo het zwaarst verdedigde Duitse vliegveld van Europa. Ook legden de Duitsers in 1941 een zijlijntje aan naar het vliegveld vanaf de Spoorlijn Aalsmeer - Haarlem, onderdeel van de Haarlemmermeerspoorlijnen. Dit werd in 1945 weer opgebroken. Op 14 mei 1941 arresteerden de Duitsers op Schiphol een groep mensen die een navigatie-examen aan het afleggen waren. Onder de arrestanten bevond zich ook Albert Plesman. Op 27 mei werden de meesten weer vrij gelaten. Radiotelegrafist Aad de Roode ging, nadat hij Henk Deinum en Marinus Vader had ontmoet, in het verzet. Schiphol werd in de loop van de oorlog verscheidene malen door de geallieerden gebombardeerd. Een van de zwaarste bombardementen was dat van 13 december 1943, waarbij de United States Army Air Forces 200 Martin Marauder bommenwerpers in vier groepen inzette. Daarna was de rol van Schiphol voor de Duitsers feitelijk uitgespeeld en werd het vliegveld alleen nog als uitwijkgelegenheid gebruikt. Op 17 september 1944, de dag van de start van Operatie Market Garden, bliezen de Duitsers de belangrijkste onderdelen van het vliegveld zelf verder op. Toen zij zich in mei 1945 uit Nederland terugtrokken, lieten ze een onbruikbaar vliegveld achter. Van 2 tot 7 mei 1945 werd het vliegveld als afwerpplaats voor voedsel gebruikt tijdens Operatie Chowhound. Dankzij herstelwerk kon er al op 8 juli 1945 een Douglas DC-3 op Schiphol landen. Een paar maanden later was Schiphol weer grotendeels in bedrijf. Het zou wel nog tot in 1949 duren voordat er weer een stationsgebouw was. Wederopbouw en bloei De activiteit op Schiphol nam in de wederopbouwperiode zo snel toe dat Schiphol te kampen kreeg met ruimtegebrek. De luchthaven breidde uit naar het zuiden. Toen Schiphol weer volop functioneerde werd er achter de schermen een strijd gevoerd: Rotterdam wilde graag een eigen luchthaven. Plesman kwam met een plan voor een centrale luchthaven voor West-Nederland in het zuiden van de Haarlemmermeerpolder bij Burgerveen, maar Amsterdam was daar fel op tegen. Havenmeester Jan Dellaert presenteerde in die tijd zijn plan voor een tangentieel Schiphol met een centraal gelegen stationsgebouw, aan de andere kant van de Haarlemmermeer, ter hoogte van de Rijksweg Amsterdam – Den Haag (A4). In 1949 werd door de regering het besluit genomen dat Schiphol de belangrijkste luchthaven van Nederland zou blijven. De toekomst van Schiphol was hiermee verzekerd. In datzelfde jaar werd het tangentiële systeem door de gemeenteraad van Amsterdam goedgekeurd. Dit vormde de grondslag voor het stedenbouwkundig plan voor Schiphol dat tien jaar later door de minister van Verkeer en Waterstaat werd goedgekeurd. Weer twee jaar later, in 1961, werd aan de directie van Schiphol het nieuwe ontwerp aangeboden door Ontwerpbureau Stationsgebouw Schiphol. Hieraan namen Marius Duintjer, Architecten en ingenieursbureau ir. F.C. de Weger en de NACO (Nederlands ontwerpbureau voor Luchthavens) deel. Later werd ook de binnenhuisarchitect Kho Liang Ie bij het werk betrokken. Schiphol-Centrum en -Oost In 1963 werd officieel begonnen met de bouw van het stationsgebouw, dat in 1967 feestelijk geopend werd. Het gebouw lag ten westen van de oude luchthaven, die Schiphol-Oost ging heten. Het stationsgebouw vormde het latere Schiphol-Centrum. Vrijwel alle passagiersvluchten meerden aan bij een vliegtuigslurf, in die tijd een nieuwigheid. De A4 werd in westelijke richting omgebogen. De bouw van het "Nieuwe Schiphol" viel ongeveer samen met de overgang naar de straalvliegtuigen, die veel meer lawaai produceerden dan de propellervliegtuigen. Verder was Amsterdam in die tijd de nieuwe wijk Buitenveldert aan het bouwen. De directie van Schiphol dacht dat het met de geluidshinder wel mee zou vallen, maar de door de regering ingestelde commissie-Kosten waarschuwde voor grote problemen. De bepleite maatregelen werden echter te duur bevonden. Niet alleen Amsterdam en Amstelveen, maar ook de Haarlemmermeer en vooral Zwanenburg werden getroffen. Premier De Jong opperde een vijfde baan, om de Zwanenburgbaan te ontlasten. Deze Polderbaan kwam er pas dertig jaar later, en bleek weinig soelaas te bieden. Rond 1977 was een duidelijke groei op Schiphol-Centrum waarneembaar. Ten zuiden van het stationsgebouw bevonden zich de eerste kantoren en vrachtgebouwen. Het stationsgebouw was al in 1975 verdubbeld, waarmee ook de capaciteit van het geheel verdubbeld was. In 1970 had de A-pier al een nieuwe kop gekregen om het plaatsen van Jumbojets mogelijk te maken. De volgende twee decennia groeide Schiphol verder. Het oude Schiphol, nu Schiphol-Oost, werd een vrachtgebied. Bij de bouw van extra pieren werd de volgorde van de letters omgedraaid: A werd D, B werd C en C werd B. De nieuwe D-pier (de vroegere A-pier) werd verlengd en kreeg een extra verdieping, waardoor deze een zogenoemde wisselpier werd. Doordat deze pier meerdere verdiepingen bezit, kunnen er zowel vluchten naar Schengen- als niet-Schengenlanden vertrekken (zonder dat het vliegtuig eerst naar een andere gate moet verplaatst worden). Na die werken was er geen A-pier meer. Op 21 december 1978 werd het NS-station Schiphol geopend voor het treinverkeer naar Amsterdam-Zuid, vanaf 31 mei 1981 gingen de treinen over de Schiphollijn ook naar Leiden rijden. Hierdoor ontstond er bovendien een kortere spoorverbinding tussen Amsterdam en Leiden; voorheen reden de treinen (alleen) vanuit Amsterdam Centraal, via Haarlem. Mainport Schiphol Rond 1990 werd door architectenbureau BenthemCrouwel een nieuw masterplan voor Schiphol opgesteld. Dit resulteerde in de jaren negentig tot een nieuwe verdubbeling van het stationsgebouw met de aanbouw van Terminal 3. Het lounge-gebied in Terminal 2 werd uitgebreid, en er kwam een uitgebreid treinstation, midden onder Schiphol. Het treinstation werd uitgebreid van 3 naar 6 sporen en er werd, parallel aan de bestaande, een nieuwe spoortunnel aangelegd met eveneens 2 sporen. Deze tunnel kwam gereed in 2000. Op Schiphol-Centrum werden kantoren en hotels gehuisvest. Het centrale gebied breidde uit richting het zuidwesten. Het grondgebruik tussen de terminals en het Aviodome-museum werd hiermee geïntensiveerd. In 2003 verhuisde het museum naar Luchthaven Lelystad en ging daar verder als Aviodrome (met een "r"). De koepel waarin het museum gehuisvest was werd in 2004 gedemonteerd en opgeslagen. In 2018 werd de koepel weer in elkaar gezet op een nieuwe locatie aan de Basisweg, bij de Seineweg in Amsterdam-Westpoort. Het gebouw biedt sinds 2018 onder de naam Amsterdome onderdak aan een congrescentrum. Een nieuwe verkeerstoren was noodzakelijk, omdat de verkeersleiders het zicht op een deel van de taxiënde vliegtuigen verloren door de nieuwe stationsgebouwen. In 1991 was de nieuwe toren klaar; met een hoogte van 101 meter was het op dat moment de hoogste ter wereld (inmiddels zijn er in het buitenland al hogere verkeerstorens verrezen). De basis van de toren ligt op 5 meter onder NAP. Sinds 1998 heeft de Luchtverkeersleiding Nederland haar hoofdkantoor op Schiphol-Oost. Voor lowbudget-maatschappijen werd op 1 november 2005 de H-pier geopend, ondanks verzet van onder andere Milieudefensie. Om de kosten te beperken heeft deze pier geen winkels en weinig horeca en toiletten. Ook ontbreken er overdekte loopbruggen, omdat het aan- en afkoppelen relatief veel tijd kost. Met de opening van deze pier, die een overblijfsel is van het Schiphol-masterplan uit 2000, wordt de D-pier ontlast. Van de prijsvechters die Schiphol aandoen, gebruiken met name easyJet, Jet2.com en Flybe de H-pier. Deze maatschappijen betalen echter evenveel havengeld als die voor andere pieren. De pier kan maximaal zeven vliegtuigen tegelijk bedienen. Het overheidsbeleid is er op gericht de mainportfunctie van Schiphol, evenals die van de haven van Rotterdam, te ondersteunen. Een mainport heeft enerzijds een regionale centrumfunctie en vormt anderzijds de toegangspoort voor een groter achterland (in dit geval West-Europa). Rondom een mainport ontwikkelt zich vaak een regio met een sterke economische activiteit. Anderzijds dragen de meeste passagiers niet bij aan de Nederlandse economie, omdat ze overstappen en zijn de nationale kosten van de (soms indirecte) subsidie en belastingvoordelen voor infrastructuur en brandstof hoog, terwijl de bijdrage aan de werkgelegenheid maar relatief is, zeker tijdens hoogconjunctuur. De schade aan de gezondheid voor de omwonenden door geluidhinder, fijnstof en CO2 voor de atmosfeer is aanzienlijk. Volgens de Raad voor de leefomgeving en infrastructuur wordt de bijdrage aan de economie van Schiphol en de haven van Rotterdam overschat en is het niet verstandig daar bij voorkeur te investeren en personen- en goederenstromen te vergroten. De indirecte toegevoegde waarde van Schiphol aan de Nederlandse economie was in 2015 rond de negen miljard euro, inclusief productie door buitenlandse bedrijven. Dat is 1,4 procent van het bruto binnenlands product. Toekomstige uitbreidingen Schiphol wil zich ontwikkelen in capaciteit naar 70-80 miljoen passagiers en tussen de 600.000 en 650.000 vluchten per jaar. Om de concurrentie aan te kunnen gaan met Frankfurt en Londen Heathrow zou een zevende baan, parallel aan de Kaagbaan, noodzakelijk zijn. Om dit te realiseren zou er een nieuwe terminal komen aan de noordwestzijde van Schiphol Centrum. Dit plan werd echter in 2009 terzijde geschoven. Hiervoor in de plaats is er in 2010 begonnen aan de realisatie van een nieuw Masterplan 2020-2025. Dit plan behelst uitbreiding van de pieren ten zuiden van de huidige B-pier, en de aanleg van een nieuwe vertrek- en aankomsthal in dit gebied. Schiphol wil zich concentreren op de hub-functie voor KLM en de SkyTeam luchtvaartmaatschappijen, maar daarnaast ook (sterk) blijven groeien in het low-costairlinesegment. Op de langere termijn worden mogelijk een aantal chartervluchten (point-to-point leisure vervoer) verplaatst naar de regionale luchthavens Lelystad en Eindhoven. Bouw nieuwe A-pier en terminal Op 15 maart 2016 bevestigde Schiphol dat het definitief goedkeuring had gekregen van de aandeelhouders voor de bouw van een nieuwe terminal en pier aan de zuidkant van de luchthaven. De nieuwe pier wordt flexibel ingericht en biedt initieel ruimte voor acht vliegtuigopstelplaatsen (later mogelijk uitgebreid naar tien). Aanvankelijk was oplevering gepland voor eind 2019, maar inmiddels is de bouw vertraagd. De aanbesteding voor de nieuwe A-terminal is in 2020 gestart en de bouw zal niet eerder voltooid zijn dan 2025. De nieuwe terminal werd ontworpen door KAAN Architecten. Het ontwerp voor de nieuwe A-terminal werd gekozen uit vijf inzendingen die voor de uitgeschreven ontwerpwedstrijd werden ingediend voor de nieuwe terminal. Aan deze wedstrijd deed ook OMA, het architectenbureau van Rem Koolhaas, mee met een bijzonder ontwerp, dat niet werd gekozen. Verplaatsen naar zee Al decennia wordt er naar de mogelijkheid gekeken om de luchthaven Schiphol te verplaatsen naar een locatie voor de kust in de Noordzee. De verplaatsing was anno 2019 niet aan de orde, maar wordt door velen als kansrijk gezien in de vermindering van overlast voor de 1,5 miljoen omwonenden die nabij Schiphol of onder een van de aanvliegroutes wonen. Overige Daarnaast worden ook landzijdige voorzieningen als Schiphol Plaza, het bus- en treinstation en de parkeervoorzieningen uitgebreid en vernieuwd. In april 2017 werd een tijdelijke vertrekhal geopend. Deze wordt gebruikt om de bestaande voorzieningen tijdens de verbouwingen en uitbreidingen te ontlasten en is vooral bedoeld voor reizigers binnen de Schengenzone. De hal bevat 22 incheckbalies, zes veiligheidscontroles en een corridor naar vertrekhal 1. Geannuleerde plannen Tweede Kaagbaan De Tweede Kaagbaan was een voorgestelde start- en landingsbaan parallel aan de Kaagbaan, waarvoor Schiphol in 2009 grond gereserveerd had. Concrete bouwplannen zijn er niet geweest. In 2016 gaf het kabinet aan deze grondreservering aan te willen houden om "de mogelijkheid voor een toekomstige parallelle Kaagbaan en een tweede terminalareaal in Schiphol-Noordwest open te laten". In 2023 is de reservering voor de Tweede Kaagbaan geschrapt door de regering, waardoor het dorp Rijsenhout terug uitbreidingsmogelijkheden krijgt, Passagiersaantallen en aantal vliegtuigbewegingen Passagiersaantallen door de jaren heen (totaal aantal aankomende, vertrekkende en overstappende passagiers per jaar): Op Schiphol startte en landde het volgende aantal vliegtuigen: Drukte op Schiphol, mei 2022 en later In mei 2022 en later ontstond er grote drukte op Schiphol, toe te schrijven aan personeelstekorten bij veiligheidsmedewerkers en bagageafhandelingsmedewerkers. In de zomer van dat jaar stonden duizenden verweesde koffers op de luchthaven. Wachttijden bij de veiligheidscontrole liepen sterk op; Schiphol verzocht luchtvaartmaatschappijen vluchten te annuleren. Hierover werden Kamervragen gesteld. Later (onder meer in september) was wederom sprake van lange wachttijden en annulering van vluchten. Schiphol-directeur Benschop stelde op 15 september 2022 zijn functie ter beschikking. Inrichting Vertrekhallen en pieren Schiphol heeft een één terminal-concept, waarbij alle faciliteiten onder één dak worden geplaatst. De faciliteiten worden in drie secties verdeeld: vertrekhal 1, 2 en 3. Inchecken voor de meeste niet-Schengenvluchten kan in vertrekhal 3. KLM- en SkyTeamvluchten worden voornamelijk ingecheckt in vertrekhal 2, Transavia-vluchten in vertrekhal 1. Inchecken voor sommige lagekostenluchtvaartmaatschappijen, die vanaf de pieren H en M vertrekken, kan achterin in hal 3 rond balie 30. Alle vertrekhallen zijn verbonden met de pieren. Het is mogelijk om van de ene pier naar een andere pier te lopen, zelfs als ze met een andere vertrekhal verbonden zijn. De uitzondering is pier M. Als men op deze pier langs de securitycontrole is, kan men niet meer naar de andere pieren of delen van de terminal. De verbinding tussen het niet-Schengengebied en het Schengengebied loopt langs de paspoortcontrole. De pieren B, C, D (2e verdieping, gates D59 en hoger) en M worden gebruikt voor vluchten naar de Schengenlanden. Pieren D (1e verdieping, gates D1-D57), E, F, G en H worden gebruikt voor vluchten naar niet-Schengenlanden. Gates H en M zijn "lagekostengates", die samen dezelfde pier (H/M) vormen, die uit een niet-Schengendeel (H) en een Schengendeel (M) bestaat. Banen Schiphol beschikt over zes start- en landingsbanen: De Oostbaan (04-22) van 1945, ook wel Fokkerbaan of Oostbaantje genoemd, ligt ten oosten van de Aalsmeerbaan en ten zuidoosten van de Buitenveldertbaan. De Oostbaan ligt op de plaats van het "oude Schiphol" (tegenwoordig Schiphol-Oost genoemd). Het is een kort en oorspronkelijk licht gefundeerde baan van 45 meter breed en 2.014 meter lang, dat loopt van het noordoosten naar het zuidwesten. Dit is de meest bekritiseerde baan van Schiphol. De aanvliegroute loopt over dichtbevolkt Unesco Werelderfgoed-gebied, in een rechte lijn boven Amsterdam Centraal Station, de westelijke grachtengordel, Paleis op de Dam en Vondelpark, op een geringe hoogte van 300-600 meter. Volgens afspraak mag de Oostbaan alleen bij uitzonderlijke weersomstandigheden (krachtige tot stormachtige wind uit het zuidwesten) gebruikt worden. De overlast voor de inwoners van Amsterdam, gedocumenteerd door het Bewoners Aanspreekpunt Schiphol (BAS), vertoont een sterke groei. Sinds 2015 wordt de baan steeds meer ingezet om reden van logistieke bedrijfsvoering, om piekbelastingen bij de reguliere banen op te vangen. Om dit mogelijk te maken werd de voor grote toestellen te lichte fundering omstreeks 2015 verzwaard. De lagere grondsnelheid bij sterke tegenwind zorgt ervoor dat er minder afstand nodig is om tot stilstand te komen, waardoor de geringe baanlengte geen belemmering is voor de grootste toestellen. De Aalsmeerbaan (18L-36R), aanvankelijk uit 1950, verlengd in 1961, ligt ten oosten van de Kaagbaan en ten zuiden van de Buitenveldertbaan, parallel aan de Zwanenburgbaan. De Aalsmeerbaan is 45 meter breed en 3.400 meter lang. Dit is een secundaire baan, net als de Buitenveldertbaan. Hij is vernoemd naar Aalsmeer omdat de aanvlieg- en vertrekroutes over deze plaats voeren. De baan kan beperkt gebruikt worden: door landend verkeer in noordelijke richting en startend verkeer in zuidelijke richting. De baan mag niet gebruikt worden tussen 23.00 en 06.00 uur vanwege geluidsoverlast in Aalsmeer. De Kaagbaan (06-24) uit 1960 ligt ten zuiden van de Zwanenburgbaan en de Buitenveldertbaan, en ten westen van de Aalsmeerbaan. De Kaagbaan loopt van zuidwest naar noordoost. Hij is 45 meter breed en 3.490 meter lang. Op de Polderbaan na is dit de langste baan van Schiphol. De baan is genoemd naar het dorp Kaag en de Kagerplassen, omdat de vliegroute over dit gebied voert. Deze baan wordt voornamelijk gebruikt voor starts in zuidwestelijke richting, of landing in noordoostelijke richting. In uitzonderingsgevallen (onder andere bij omstandigheden met zeer sterke zuidwestelijke wind) wordt hij ook als landingsbaan in zuidwestelijke richting gebruikt. De Buitenveldertbaan (09-27) uit 1967, aanvankelijk beter bekend als de Bulderbaan, is een van de start- en landingsbanen die werden aangelegd aan het einde van de jaren zestig. De baan is een secundaire baan, ligt ten oosten van de Zwanenburgbaan en is genoemd naar de Amsterdamse wijk Buitenveldert omdat de aanvliegroute over deze wijk voert. De Buitenveldertbaan is 45 meter breed en 3.450 meter lang. Hij kruist de A4 zodat voor het wegverkeer een tunnel moest worden gebouwd, de Schipholtunnel, en kruist ook de Aalsmeerbaan. De Buitenveldertbaan kan beperkt gebruikt worden: door landend verkeer in westelijke richting en startend verkeer in oostelijke richting (Amsterdam Buitenveldert). In geval van harde wind uit het oosten wordt de baan ook gebruikt om in oostelijke richting te landen. Hiervoor wordt in mei 2018 een PAPI installatie aangebracht als extra hulpmiddel voor piloten. Deze situatie doet zich maar enkele keren per jaar voor. De Zwanenburgbaan (18C-36C) uit 1968, ook wel vierde baan genoemd, is vernoemd naar het dorp Zwanenburg. Hij ligt ten oosten van en parallel aan de Polderbaan en de A5. De baan is 3.300 meter lang en is hiermee op de Oostbaan na de kortste baan van Schiphol. De Schipholspoortunnel ligt net ten zuiden van deze baan. De baan kan in beide richtingen worden gebruikt. Sinds 20 februari 2003 wordt de baan tussen 23.00 en 06.00 uur alleen gebruikt als de Polderbaan en de Kaagbaan beide niet beschikbaar zijn. De Polderbaan (18R-36L) werd in 2003 als zogeheten vijfde baan geopend en kreeg zijn naam na een prijsvraag. Deze baan (als de Oostbaan wordt meegeteld feitelijk de zesde baan) ligt ten westen van de Zwanenburgbaan, parallel hieraan. Hij bleek bij oplevering voor de verkeersleiding te ver van de centrale verkeerstoren te liggen, waardoor het noodzakelijk was overhaast een tweede verkeerstoren te bouwen in de buurt van de nieuwe baan. Taxiën vanaf de terminal naar deze baan duurt tussen de tien en twintig minuten. De Polderbaan is met 3.800 meter lengte en 60 meter breedte de langste en breedste baan van Schiphol. De baan kan beperkt gebruikt worden: landend verkeer in zuidelijke richting en startend in noordelijke richting (Spaarndam). De aanvliegroute gaat bijna niet over bewoond gebied, waardoor deze landingsbaan (18R) de voorkeur heeft tijdens nachtelijke uren. Voorzieningen De luchthaven Schiphol huisvest ruim 200 winkels en horecagelegenheden. Schiphol Plaza is het landzijdige winkelcentrum van de luchthaven Schiphol. Er zijn winkels voor onder andere bloemen en planten, delicatessen, chocolade en snoepgoed, dagelijkse boodschappen, media en elektronica, mode, parfums en cosmetica, boeken en tijdschriften. De winkels zijn zeven dagen per week geopend van 07.00 uur tot 22.00 uur. Om te eten en drinken kan men terecht bij diverse restaurants, bars en cafés. Daarnaast kan iedereen met een instapkaart belastingvrij winkelen in de lounges en in de pieren. De merkwinkels en See-Buy-Flyshops daar openen iedere dag minimaal een uur voor het vertrek van de eerste vlucht en sluiten nadat het laatste vliegtuig is vertrokken. Voor reizigers met een bestemming binnen de EU worden op tabak en alcoholische dranken de reguliere accijnzen geheven. De horeca is op een aantal plaatsen 24 uur per dag geopend. Hiertoe behoren ook twee hotels. Er zijn geen rookruimtes meer beschikbaar in de gehele terminal. Verder kunnen passagiers gebruikmaken van wellnessvoorzieningen. In de gehele terminal wordt gratis Wi-Fi aangeboden. Frequente reizigers kunnen gebruik maken van het serviceprogramma Privium waarmee zonder wachten de grenscontroles gepasseerd kunnen worden door middel van irisscan technologie. Tevens hebben gebruikers van Privium toegang tot exclusieve lounges. Schiphol heeft een eigen kunstcollectie. Er bevindt zich sinds 2002 op Schiphol een dependance van het Rijksmuseum Amsterdam, met een vaste collectie en ook wisselende tentoonstellingen. Deze dependance is te vinden op de Holland Boulevard tussen de E en F pieren. Schiphol is de enige luchthaven ter wereld met een museum in de terminal. Ook uniek is de begin 2010 geopende Airport Library, waar gratis boeken en iPads ter beschikking staan van de passagiers, en reizigers kunnen spelen op een piano. Schiphol is verder een van de weinige luchthavens ter wereld met een eigen stiltecentrum en een mortuarium, waar overledenen voor vertrek of na aankomst kunnen worden verzorgd. Jaarlijks passeren zo'n 2.000 overledenen het mortuarium om te worden gerepatrieerd naar hun land van herkomst. Brandveiligheid Zoals bij iedere luchthaven door de International Civil Aviation Organization (ICAO) vereist beschikt Schiphol Airport over een eigen brandweerkorps dat gespecialiseerd is in vliegtuigbrandbestrijding (VBB) naast de reguliere brandweertaken. Schiphol valt in de hoogste categorie vanwege het aantal en de grootte van de vliegtuigen die Schiphol aandoen. Het korps beschikt over drie kazernes: Post Sloten is de hoofdpost en heeft als dekkingsgebied de Zwanenburgbaan en de Buitenveldertbaan Post Rijk dekt de Kaagbaan, Aalsmeerbaan en Oostbaan Post Vijfhuizen dekt de Polderbaan Elke post beschikt over drie crashtenders en ander materiaal. Sinds 2003 maakt de luchthaven gebruik van E-One Titan-crashtenders. Om realistisch te kunnen oefenen beschikt Schiphol over een "oefenvliegtuig", de Schiphol Firefly, een nagebouwd vliegtuig op ware grootte waar echte branden in en omheen gestookt kunnen worden. De brandweer Schiphol valt onder de veiligheidsregio Kennemerland. Incidenten op het luchtvaartterrein worden ingedeeld volgens de VOS-scenario's VOS groot en VOS klein. VOS staat hierbij voor VliegtuigOngeval Schiphol. Rond Schiphol zijn een viertal uitgangsstellingen waar hulpdiensten uit andere regio's bij een grote ramp kunnen verzamelen. Deze zijn op de grote wegen in de weide omtrek aangegeven met rode bordjes "UGS-A" t/m D. Bereikbaarheid Autoverkeer Schiphol is per auto te bereiken via de A4 en de A9. Schiphol heeft meerdere parkeerterreinen en parkeerproducten, te weten: Schiphol P1 Parking, voor wegbrengen en ophalen van passagiers en voor korte reizen (maximaal 48 uur). Schiphol P3 Parking, lang parkeren, parkeren op het P3 terrein of in de P3 garage. Vervoer van en naar de terminal met pendelbussen. Schiphol Privium Parking, vlak bij de terminal parkeren voor Privium Plus-leden in Privium 1, Privium 3 of Privium Excellence (een exclusieve garage gekoppeld aan Vertrekhal 3). De parkeerduur in Privium 1 is maximaal 48 uur. Schiphol Terminal Valet Parking, voornamelijk gericht op de zakelijke reiziger. Auto neerzetten voor de vertrekhal en sleutels afgeven bij de balie. Schiphol P6 Valet Parking, voornamelijk gericht op het gemak voor de reiziger. Auto neerzetten in P6 Valet Parking op enkele minuten van de terminal en sleutels afgeven bij de balie. Busdiensten In 2002 werd de Zuidtangent, een snelle busverbinding van Haarlem, via Hoofddorp, Schiphol en Amstelveen naar Amsterdam-Zuidoost, in gebruik genomen. Sinds 2008 is Schiphol, per bus, door middel van Zuidtangentlijn 310 direct bereikbaar vanuit Nieuw-Vennep en Amsterdam-Zuid. Deze lijnen horen inmiddels bij het R-net, lijn 310 gaat sinds 10 december 2017 verder als lijn 397, die richting het Leidseplein gaat. Het Schipholnet verzorgt de normale busdiensten tussen de parkeerplaatsen en plaatsen in de omgeving. Treinverbindingen In 1941, tijdens de Tweede Wereldoorlog, legde de Duitse bezetter een spoorlijntje aan voor militaire doeleinden vanaf de Halte Aalsmeerderweg aan de Spoorlijn Aalsmeer - Haarlem naar wat nu Schiphol-Oost is. Dit is kort na de oorlog in 1945 weer opgebroken. In 1978 werden Station Schiphol en de lijn Schiphol – Amsterdam Zuid in gebruik genomen. Het station Schiphol ligt in de bijna zes kilometer lange Schipholspoortunnel die onder de luchthaven doorloopt. In 1981 kwam de verbinding via Hoofddorp en Nieuw-Vennep naar Leiden gereed. Ook werd dat jaar de Schiphollijn verlengd naar Amsterdam RAI. In 1986 kwam de verbinding via Station Amsterdam Lelylaan en Sloterdijk naar station Amsterdam Centraal tot stand. Tegelijk werd het nachtnet ingesteld, waarmee ook Schiphol bediend wordt. In 1993 werd er verbinding met Weesp (en verder naar Almere en Hilversum) gemaakt. Aanvankelijk had het station twee (eiland)perrons en drie sporen. In 2000 kwam de uitbreiding naar vier sporen in de tunnel gereed. Sindsdien heeft het station drie eilandperrons met zes sporen. Sinds 2004 is Schiphol via de Hemboog direct bereikbaar vanuit de regio Purmerend/Hoorn, sinds 2006 vanuit Utrecht via de Utrechtboog. In 2009 en 2010 reed bij wijze van proef in de zomermaanden een nacht-intercity van Enschede naar Schiphol en terug. Deze nachtverbinding werd in latere jaren niet gehandhaafd. Sinds het eind van 2009 rijden er hogesnelheidstreinen via de HSL-Zuid via Schiphol. Deze treinen hebben als bestemmingen Antwerpen, Brussel en Parijs. In Nederland worden ook Rotterdam en Breda aangedaan. De Thalys rijdt vanaf Amsterdam Centraal via de Ringspoorbaan, langs Amsterdam Sloterdijk, via de Schipholtunnel naar Schiphol. Na een korte stop rijdt deze trein vervolgens door tot station Hoofddorp, om uiteindelijk van het reguliere spoor over te gaan naar het spoor van de HSL-Zuid. Opererende luchtvaartmaatschappijen Vanuit Schiphol opereren (anno 2022) 120 (inter)continentale luchtvaartmaatschappijen voor passagiers- en vrachtvervoer. Ze vliegen van en naar Schiphol. Ongevallen en incidenten Op zondagmorgen 14 juli 1935 om 09.40 uur verongelukte, slechts drie minuten na de start vanaf startbaan 04 (Oostbaan), toen 05 genoemd, de viermotorige Fokker F.XXII, registratie: PH-AJQ "Kwikstaart" van KLM, op de lijnvlucht (via Hamburg en Kopenhagen) naar Malmö. Door een defect in de brandstoftoevoer van de twee linkermotoren kreeg het vliegtuig onvoldoende hoogte en vloog tegen het talud van de in aanbouw zijnde autoweg Amsterdam - Den Haag (de huidige A4), vlak bij het huidige Mercure Hotel Amsterdam Airport. Van de 20 inzittenden (vijf bemanningsleden en 15 passagiers) overleefden 14 personen de ramp. Vier bemanningsleden (gezagvoerder Heinz Silberstein, de marconist G.F. Nieboer en de boordwerktuigkundigen G. Brom en L.J. van Dijk) en twee Engelse passagiers kwamen bij deze vliegramp om het leven. Steward J. Haberer en dertien passagiers overleefden het ongeluk. Op vrijdagavond 14 november 1938 om 18.41 uur verongelukte, mogelijk door plotseling optredende mist, een Douglas DC-3, registratie: PH-ARY "IJsvogel" van KLM, komende vanuit Tempelhof Berlijn, op ongeveer 4200 meter voor landingsbaan 22 (Oostbaan), toen 23 genoemd, vlak bij het Jaagpad in de Riekerpolder bij Amsterdam. Er waren zes dodelijke slachtoffers te betreuren, onder wie vier van de vijf bemanningsleden. De bemanning bestond uit gezagvoerder Jan Duimelaar, 2e piloot W. van Gemeren, boordwerktuigkundige W.J. van Huut, marconist C.J.W. Surber en steward B. Eys, die als enige deze vliegramp overleefde. Op vrijdagmorgen 9 december 1938 verongelukte, tijdens de start voor een lesvlucht, een Lockheed-14 Super Electra, registratie: PH-APE "Ekster" van KLM, waarbij de gezagvoerder c.q. instructeur Aris van der Sijde en de drie andere bemanningsleden om het leven kwamen. De leerlingvlieger Cornelis Schreij werd die dag getraind in het vliegen van dit vliegtuigtype, waarbij de meest ongunstige vliegomstandigheden werden nagebootst, dus ook het direct na de start uitvallen van een van de beide motoren. Het lege vliegtuig was verzwaard met zakken zand en de start vond plaats vanaf de startbaan 18 (Aalsmeerbaan). Kort na de start trok de gezagvoerder c.q. instructeur de rechtermotor dicht. Het vliegtuig neigde daardoor naar rechts weg te draaien, maar Schreij kon dit niet tijdig genoeg opvangen. De daaropvolgende manoeuvres om het vliegtuig weer in balans te krijgen verlaagden de snelheid zodanig, dat Van der Sijde trachtte de rechtermotor weer snel op te starten. Het was echter te laat en het vliegtuig, dat zich op slechts 20 meter hoogte boven de Schipholdijk bevond, gleed plotseling af en stortte vlak achter de Johanneshoeve aan de Aalsmeerderweg neer, op een afstand van 1500 meter vanaf de oude luchtverkeerstoren. Er brak onmiddellijk brand uit en het vliegtuig werd volkomen in de as gelegd. Naast de beide vliegers kwamen ook de boordwerktuigkundige Karl Jaedicke en de telegrafist Antony Bekking in de vlammen om. In de ochtend van 6 juni 1939 startte vanaf de oude startbaan 09 de Douglas DC-2, registratie: PH-AKN "Nachtegaal" van de KLM, voor een lesvlucht. De gezagvoerder c.q. instructeur van deze lesvlucht was Buin Snitslaar (het latere hoofd van het KLM-vliegbedrijf) en de reden van deze vlucht was om de leerlingvlieger Johan Bielfeldt te trainen in het vliegen met de Douglas DC-2 op slechts een van de twee motoren. Kort na de start, toen het vliegtuig op een hoogte van 150 meter was, zette Snitslaar plotseling de rechtermotor uit en gaf Bielfeldt opdracht met de ene draaiende motor te landen, waarop de leerlingvlieger de vereiste landingsmanoeuvres uitvoerde. Hij merkte echter dat hij te hoog zat voor een landing en meldde dit aan Snitslaar, die daarop Bielfeldt opdroeg om een doorstart te maken. Deze gaf de linkermotor weer vol gas en gaf aan de boordwerktuigkundige J.W. Vliegenthart de opdracht het landingsgestel weer snel in te trekken. Men verloor echter aanzienlijk hoogte en Snitslaar nam nu zelf de besturing van het vliegtuig over. Hij zag zich genoodzaakt een noodlanding te maken op het bouwland tussen de Schipholweg en de Ringdijk, ten noordoosten van het luchthaventerrein. De rechtervleugel kwam echter in aanraking met het toegangshek van dit bouwland. Van deze vleugel werd twee meter afgerukt en het vliegtuig draaide 90 graden om zijn topas. Hierop raakte de linkervleugel een militair wachtlokaal, waarna het toestel vlak bij de oprit naar de brug over de Ringvaart tegen de grond klapte, met de langsas loodrecht op de Schipholweg. De neus had zich gedeeltelijk in het wegtalud geboord. In het wachthuisje bevonden zich negen militairen van het Corps Luchtdoelartillerie. Een van hen kwam te overlijden, vijf anderen raakten gewond en drie soldaten kwamen er ongedeerd af, evenals de vliegtuigbemanning. Het toestel vloog niet in brand, maar was ernstig beschadigd aan neus en vleugeltippen. Het kon later evenwel volledig gerepareerd worden. De Duitse inval op 10 mei 1940 betekende alsnog het einde van de PH-AKN; het vliegtuig werd op het platform van Schiphol totaal vernield. Door slecht weer met laaghangende bewolking en forse buien verongelukte de Douglas DC-3, registratie: PH-TBW, met gezagvoerder E.H.J.F. Moreton op 14 november 1946. Het vliegtuig stortte op slechts 150 meter ten zuiden van het begin van landingsbaan 04 (Oostbaan) neer en brandde volledig uit, vlak bij de plaats waar nu hangar 11 staat. Deze vliegramp kostte het leven aan alle vijf bemanningsleden en 21 passagiers, onder wie auteur Herman de Man. Op 1 mei 1948 verongelukte, tijdens een lesvlucht, de Douglas DC-6, registratie: PH-TKW "Koningin Wilhelmina" van de KLM. Rond half elf startte het vliegtuig met leerlingvlieger S. Du Porto in de linkerstoel. Een aantal starts en landingen werd zonder problemen uitgevoerd. Gezagvoerder A.G. Ekels wilde hierna een start met het uitvallen van een motor demonstreren en beide vliegers wisselden daarom van plaats. Het vliegtuig startte wederom vanaf startbaan 22 (Oostbaan) en bij een snelheid van 137 km/u trok gezagvoerder A.G. Ekels het neuswiel los en kort daarna, bij 169 km/u trok hij de gashandle van motor 1 naar achteren om het uitvallen van een motor na te bootsen. Het vliegtuig had op dat moment 350 meter afgelegd en de gezagvoerder was in de veronderstelling dat het vliegtuig "los" van de grond gekomen was, maar dat bleek niet het geval. Het vliegtuig begon naar links weg te lopen en om dit te corrigeren werd vol tegenroer met beide sturen gegeven. Het rechterwiel kwam los en alleen het linkerwiel reed nog op de startbaan, waarbij het vliegtuig sterk naar links traverseerde en uiteindelijk van de startbaan liep. De gezagvoerder trok het toestel los, waarna dit in een flauwe, langzaam stijgende linkerbocht overging. Hij zag dat het vliegtuig recht op een aarden wal van 1,5 meter afging en gaf motor 1 weer vol gas, maar deze motor maakte vervolgens een te hoog toerental; de linkervleugel raakte de aarden wal en verloor een stuk van vijf meter, alsmede een deel van de propellerbladen van motor 1. Het toestel slipte draaiend om zijn topas verder en kwam in een greppel tot stilstand. Een beginnende brand werd snel geblust, maar het vliegtuig was volledig verwoest. De drie bemanningsleden liepen lichte verwondingen op. Zie ook artikel Taxibaan G3. Op 25 mei 1953 verongelukte de Convair 240, registratie: PH-TEI, "Paulus Potter" van de KLM, tijdens de start op startbaan 04 (Oostbaan). Na de start won het vliegtuig nauwelijks hoogte, waarop gezagvoerder F.H. Hawkins onmiddellijk besloot om een buiklanding te maken en het gas dicht trok. Er was echter onvoldoende lengte van de startbaan over voor deze noodlanding. Het toestel schoof, met 200 km per uur, over de resterende 200 meter startbaan en schoot door over de 40 meter brede grasstrook, een sloot, door de heg die het luchthaventerrein omsloot, kruiste de Schipholweg en gleed aan de overkant van de weg nog een stuk door over het weiland. Er brak geen brand uit, maar het toestel was totaal vernield. De zeskoppige bemanning bleef ongedeerd en een deel van de 28 passagiers raakte gewond. 14 personen werden in een ziekenhuis opgenomen. Op de Schipholweg was het een ravage. Het vliegtuig kwam recht op de dagjesmensen af die naar de startende vliegtuigen stonden te kijken, en op het moment dat het toestel dwars over de Schipholweg schoot doodde het twee jonge meisjes (16 en 4 jaar) en verwondde vijf andere personen ernstig. Op 14 september 1986, 's morgens om 03.10 uur, verongelukte een Britten-Norman BN2 Islander (BN-2A Mk.III-2 Trislander), registratie: G-BDTP van Kondair, met vluchtnummer 201 op een vlucht van Londen Stansted naar Schiphol. Het vliegtuig bevond zich op het glijpad van landingsbaan 18C (Zwanenburgbaan, toen 19R genummerd) toen het op 5000 meter voor de "drempel" van deze landingsbaan op ongeveer 250 meter hoogte begon te zwalken. Eerst naar rechts en daarna naar links, mogelijk veroorzaakt door windscheringen, met aanzienlijk verlies van hoogte tot gevolg. Vervolgens smakte het vliegtuig op nog geen 4200 meter voor de drempel tegen de grond, waarna er onmiddellijk een brand uitbrak die het vliegtuig volledig verwoestte. De vlieger, als enige inzittende, kwam in de vlammenzee om. Op 4 oktober 1992 vond de Bijlmerramp plaats. Nadat een Boeing 747-200F van El Al kort na de start van de Zwanenburgbaan twee motoren was verloren, probeerde de bemanning terug te keren naar Schiphol, maar op de aanvliegroute naar de Buitenveldertbaan verloor men de controle over het toestel. Het toestel boorde zich in een woonflat in de Amsterdamse wijk Bijlmermeer. Hierbij kwamen 43 mensen, onder wie de vier inzittenden van het toestel, om. KLM Cityhopper-vlucht 433 was een vlucht die op 4 april 1994 verongelukte, nadat de Saab SF-340 met bestemming Cardiff naar Schiphol was teruggekeerd met motorproblemen. Een verkeerd uitgevoerde doorstart resulteerde in een crash in een weiland enkele honderden meters voor de Kaagbaan. Drie inzittenden kwamen om het leven, onder wie gezagvoerder Gerrit Lievaart. Op 24 december 1997 landde de Transavia Boeing B757-200, registratie: PH-TKC, traverserend op landingsbaan "19R" (Zwanenburgbaan, tegenwoordig "18C" genummerd), waardoor de neuswielconstructie van het landingsgestel bezweek en het toestel op de neus na een lange uitloop rechts van baan "19R" in het gras tot stilstand kwam. Het toestel was zwaar beschadigd en vier passagiers raakten lichtgewond tijdens de evacuatie van het vliegtuig. Op 25 februari 2005 vond op Schiphol de grootste diamantroof uit de Nederlandse geschiedenis plaats. Drie of vier personen overvielen op het platform een KLM-waardetransportwagen die diamanten vervoerde naar een gereedstaand vliegtuig dat ze naar de luchthaven van Deurne bij Antwerpen moest brengen. De overvallers bedreigden de drie bewakers en reden met de waardetransportwagen het terrein af. Het voertuig werd korte tijd later verlaten aangetroffen. Van de diamanten zou nog slechts tien procent aanwezig zijn geweest. De buit zou een totale waarde vertegenwoordigen van 75 miljoen euro. Op 27 oktober 2005 vond in het cellencomplex op Schiphol-Oost de Schipholbrand plaats, die aan elf gedetineerde illegalen het leven kostte. Op 25 februari 2009 stortte Turkish Airlines-vlucht 1951, een Boeing 737-800 met 128 passagiers en zeven bemanningsleden aan boord, tijdens de landing neer. Het vliegtuig kwam op 1750 meter voor het begin van landingsbaan "18R" Polderbaan, net voor de A9, terecht. Het toestel brak in drie stukken. Hierbij vielen negen doden en meer dan 50 gewonden. Er werden hierbij 60 ambulances ingezet en 11 ziekenhuizen vingen de slachtoffers op. Het vormde de tiende vliegramp van de maatschappij, de negende op Schiphol sinds 1935 en de eerste sinds die van 1994. Het uiteindelijke onderzoeksrapport legde de schuld van het ongeluk bij Boeing, Turkish Airlines en de cockpitbemanning van Turkish Airlines. Kleinere (recente) incidenten In maart 2007 werd een autistische vliegtuigspotter door de marechaussee gearresteerd toen hij zijn naam niet wilde zeggen. Hij belandde daarna in een cel. Dit incident was aanleiding voor de invoering van de autipas. Een Boeing 737-300 van de KLM met bestemming Warschau startte op 10 februari 2010, even na acht uur 's avonds, per ongeluk vanaf taxibaan "B", parallel aan de startbaan 36C Zwanenburgbaan. De Onderzoeksraad Voor Veiligheid noemde het incident 'ernstig' en stelde een eigen onderzoek in. Op 2 maart 2010 werd een piloot van Corendon Airlines met de Zweedse nationaliteit gearresteerd wegens het vliegen op commerciële vluchten zonder te beschikken over de juiste diploma's en brevetten, juist vóór zijn vertrek met een Boeing 737 naar Turkije met aan boord 101 passagiers. Op 10 mei 2010 ging een brandalarm af op Transavia-vlucht 321 naar Faro. Het vliegtuig met 186 passagiers stond nog bij de gate toen het alarm afging. De oorzaak was een steekvlam in de APU in de staart van het vliegtuig. Het toestel werd geëvacueerd, twee passagiers raakten lichtgewond bij de evacuatie. Op 6 juni 2010 moest een Boeing 737-400 van de luchtvaartmaatschappij Royal Air Maroc kort na het opstijgen een noodlanding maken. Tijdens de start kwam het toestel in aanvaring met ganzen. Hierdoor raakten de romp, het landingsgestel en een van de motoren flink beschadigd. Het toestel maakte enkele minuten later een succesvolle noodlanding op de Polderbaan. Op 2 oktober 2010 raakte het neuswiel van een Boeing 737-400 van Corendon Airlines in de modder aan het einde van de Oostbaan. De luchtvaartmaatschappij onderzocht of deze (korte) landingsbaan wel gebruikt had mogen worden in de slechte weersomstandigheden van dat moment. Op 1 oktober 2014 kwam de City of Nairobi, een Boeing 747-400 van de KLM met vliegtuigregistratie PH-BFN, na de landing op de Polderbaan met zijn neuswiel tot stilstand in het gras naast de baan. Op 23 februari 2017 zakte een Bombardier Dash 8 van Flybe door zijn rechter landingsgestel tijdens de landing op de Oostbaan in een zware zuidwesterstorm. Het toestel met vliegtuigregistratie G-JECP was afkomstig uit Edinburgh met vluchtnummer BE1284. Status Ontvangst predicaat "Koninklijk" Vanwege het 100-jarig bestaan op 19 september 2016 ontving de luchthaven op 14 september van dat jaar het predicaat Koninklijk. Het predicaat werd toegekend door koning Willem-Alexander en door de commissaris van de Koning in Noord-Holland, Johan Remkes, overhandigd aan de president-directeur van de Schiphol Group, Jos Nijhuis. De luchthavenorganisatie heet sindsdien Koninklijke Schiphol Group. Andere onderscheidingen Schiphol heeft vier sterren bij Skytrax' vliegveldbeoordeling. Schiphol heeft in zijn bestaan meer dan 120 prijzen gewonnen: beste vliegveld ter wereld in 1980, 1981, 1984, 1985, 1986, 1990, 2003 en 2012, beste vliegveld van Europa in 16 opeenvolgende jaren: 1988-2003 en prijzen voor het beste business-reisvliegveld, de Skytrax Award voor beste vliegveld in Europa in 2012 en 2013 en beste vliegveld in West-Europa in 2014 en 2020. Geluidshinder De groei van Schiphol in de loop der jaren leidde ook tot een grotere stroom van klachten met betrekking tot geluidsoverlast. Vanuit de verschillende overheden is daarom wet- en regelgeving omtrent geluidsnormen vastgesteld. Deze geluidsnormen werden vanaf de jaren zestig berekend in zogeheten Kosteneenheden (afgekort: Ke) voor het etmaal en LAeq-contouren voor de nacht (23:00-06:00 uur lokale tijd). De Kosten-rekeneenheid is vernoemd naar de bedenker: de akoesticus Prof. Dr. Ir. C.W. Kosten. Op basis van deze norm werd een zone vastgesteld, de 35-Ke-zone. Deze methode werkte uitsluitend met berekeningen, niet met daadwerkelijke metingen. De overheid legde op basis van deze rekenmethode een maximum op van het aantal woningen dat binnen deze zone mocht liggen. Sinds de opening van de Polderbaan is men overgestapt op de Europese geluidsnormen, de Lden-contouren voor het etmaal en de Lnight-contouren voor de nachtperiode (23:00-07:00 uur lokale tijd). Naast grenswaarden voor de geluidbelasting zijn tevens beperkingen opgelegd aan het baan- en routegebruik in de periode van 23:00-06:00 uur lokale tijd. De grenswaarden en regels zijn vastgelegd in het zogenaamde Luchthavenverkeerbesluit Schiphol, onderdeel van de Luchtvaartwet. In 2004 is Geluidsnet gestart met het real-time op internet weergeven van gemeten vliegtuiggeluid om aan te tonen dat het zinvol is om vliegtuiggeluid niet alleen te berekenen, maar ook te meten. Vanaf 2005 zijn soortgelijke metingen afkomstig van de NOMOS meetpunten van Schiphol. Op de website van Schiphol zijn de metingen te zien. Het aantal nachtvluchten op Schiphol wordt vanaf 2013 in drie jaar teruggebracht van 32.000 naar 29.000 om geluidsoverlast verder terug te dringen. Omwonenden ervaren desondanks nog steeds veel geluidshinder. In 2019 werd er nog van uit gegaan dat het aantal vluchten van en naar Schiphol stapsgewijs zou mogen stijgen tot 540.000 vluchten. Wel moest van tevoren aangetoond worden dat aan allerlei voorwaarden wordt voldaan. Zo moest de hinder voor de omwonenden aantoonbaar omlaag. Het aantal nachtvluchten wordt teruggebracht. In 2022 werd echter vastgesteld dat er niet aan deze voorwaarden was voldaan, omdat de beloofde stillere vliegtuigen er nog niet waren. Het maximum van 500.000 vluchten per jaar wordt daarom vanaf november 2023 verlaagd naar 440.000 vluchten. Plaatsnaam De naam Schiphol werd in 1930 voor het eerst formeel vastgesteld als plaatsnaam binnen de gemeente Haarlemmermeer. Het oorspronkelijke Schiphol omvatte ook het huidige Badhoevedorp. Er bestond een dorp Rijk, dat in 1959 geheel verdween voor de aanleg van de nieuwe luchthaven Schiphol. In 1968 stelde de gemeente de grenzen van Schiphol en andere plaatsen vast. Vanaf 1977, meer bepaald met de invoering van de postcode in Nederland, onderscheidde het Nederlandse postbedrijf PTT echter twee plaatsnamen: "Schiphol", voor Schiphol-Oost (postcodenummer 1117), en "Luchth Schiphol", voor Schiphol-Centrum (1118). Later kwam Schiphol-Rijk (1119) daar nog bij. Voor Schiphol-Noord worden de postcodes van Badhoevedorp gebruikt: 1170 en 1171. In het kader van de invoering van de Wet Basisregistraties Adressen en Gebouwen (BAG) (2008) heeft de gemeente in 2008 en 2010 de indeling in "woonplaatsen" opnieuw vastgesteld. De door de PTT ingevoerde plaatsnaam "Luchth Schiphol" is hierbij, na overleg met TNT Post, afgeschaft, en zowel Schiphol-Centrum als Schiphol-Oost liggen sindsdien in de plaats "Schiphol". Schiphol-Rijk, dat buiten het eigenlijke verspreidingsgebied van de luchthaven ligt, is bevestigd als officiële plaatsnaam. Schiphol in de media In verscheidene boeken, films en televisieprogramma's speelt Schiphol een rol. Zo komt de luchthaven in het boek Floodgate (Hoog water) van Alistair MacLean uit 1984 na een terroristische aanslag op de dijken onder water te staan. In de NCRV-televisieserie Hello Goodbye wordt reizigers en andere aanwezigen op het vliegveld gevraagd naar hun persoonlijke verhalen en herinneringen. In het programma De Luchthaven van omroep MAX worden de activiteiten van allerlei functionarissen op de luchthaven gevolgd. Schiphol is opgenomen in de Canon van Amsterdam als venster nummer 35. Zie ook Schiphollen, werkwoord in de Van Dale Schipholteam, een team dat tussen 1993 en 2012 bestond uit rechercheurs van de Nederlandse douane en de Koninklijke Marechaussee Literatuur Schot, Johan (red.), Techniek in Nederland in de twintigste eeuw - Deel 5: Transport en communicatie, Walburg Pers (en Stichting Historie der Techniek), Zutphen, 2001 Externe links Officiële website . Film van Stadsarchief Amsterdam naar aanleiding van het 100-jarig bestaan van Schiphol. Film over 1916-1946: Schiphol - de beginjaren, in het kader van 100 jaar Schiphol - YouTube Schiphol op Erfgoed van de Week, www.amsterdam.nl Foto's van Schiphol in de Beeldbank van het Stadsarchief Amsterdam Vliegveld in Nederland


source: wikipedia

text: Londen (Engels: London) is de hoofdstad en grootste stad van zowel Engeland als het Verenigd Koninkrijk. In de regio Groot-Londen, waarvan de begrenzing vaak gelijk wordt gesteld aan die van de stad Londen, wonen bijna 8,7 miljoen mensen. De hele regio van de metropool strekt zich evenwel nog ver uit buiten de grenzen van Groot-Londen. De grenzen hiervan zijn niet gemakkelijk aan te geven, het aantal inwoners ligt tussen de 12 en 14 miljoen. Tussen 1831 en 1925 was Londen de grootste stad ter wereld. De stad is, behalve de hoofdstad en de grootste stad van het Verenigd Koninkrijk, ook het politieke, economische en culturele centrum van dat land. Ook in Europa en de wereld vervult ze een belangrijke functie op diverse gebieden: Londen wordt als een van de vier traditionele alfa-wereldsteden beschouwd, samen met Parijs, Tokio en New York. Vooral in de 18e en de 19e eeuw was Londen als hoofdstad van het Britse Rijk het absolute politieke en economische machtscentrum van de wereld. Londen telt vier plaatsen die op de Werelderfgoedlijst van de UNESCO staan: de Tower of London, de historische nederzetting van Greenwich, de Kew Gardens, en een gezamenlijke inschrijving bestaande uit het Palace of Westminster, Westminster Abbey en Saint Margaret's Church. Geschiedenis Prehistorie en oudheid Volgens de middeleeuwse mythologie van Geoffrey van Monmouth werd Londen gesticht door Brutus van Troje en stond bekend als Troia Nova, dat verbasterd werd tot Trinovantum. Koning Lud zou de stad hebben omgedoopt in Caer Ludein, de oorsprong van de naam "Londen". Geoffrey voorziet het voorhistorische Londen van een rijke tooi van legendarische koningen en interessante verhalen, die eveneens in zijn Historia regum Britanniae worden beschreven. Archeologen hebben echter, behalve tekenen van landbouw en resten van bewoning, geen bewijs gevonden van een voorhistorische of Britse stad. Gedurende de prehistorie was Londen een landbouwgebied. In dit gebied waren de handelsposten Egham en Brentford gevestigd. Deze twee plaatsen zijn niet uitgegroeid tot steden, mede vanwege een gebrek aan communicatiemogelijkheden. Belangrijke vondsten, zoals het Schild van Battersea, dat in de Theems bij Chelsea werd gevonden, doen wel vermoeden dat het gebied belangrijk was. Rond het jaar 50, onder de Romeinse keizer Claudius, werd de stad als Londinium gesticht op de noordoever van de Theems. Het was de hoofdstad van de Romeinse provincie Britannia. Waarschijnlijk werd al in de tweede eeuw een brug over de rivier gebouwd. Nadat de stad in 61, door troepen van Boudicca, geheel verwoest werd, groeide zij uit tot een van de grootste steden van het Romeinse Rijk. Na het vertrek van de Romeinen in 410 raakte de stad in verval. Middeleeuwen Angelsaksische koningen heersten over Engeland na het vertrek van de Romeinen. De stad werd regelmatig geplunderd door Vikingen. Alfred de Grote versloeg de Vikingen na een reeks van veldslagen. Zo kon de stad weer tot bloei komen. De Normandiër Willem de Veroveraar trof, na zijn verovering in 1066 (zie Slag bij Hastings), een welvarende stad aan. Na zijn overwinning verwoestte het leger van Willem een groot gedeelte van het land in een poging de Engelsen te onderwerpen, maar hij ontweek Londen. Hij wachtte bij Berkhamsted totdat de officials van de stad hem als koning zouden erkennen. De Londenaren stemden snel in met zijn voorstel en zodoende werd Londen de hoofdstad van het gebied dat in handen was van Willem. Londen groeide verder in welvaart en inwonertal tijdens de middeleeuwen. De stad had in 1100 ongeveer 40.000 inwoners, in 1300 waren dat er al bijna 100.000. Londen wist zich dankzij zijn rijkdom steeds zelfstandiger te maken van de koningen. Tegen betaling verkreeg het verschillende vrijheden en privileges. Zo kreeg de stad in 1194 van Richard Leeuwenhart het statuut dat een bestuur van mayor (burgemeester) en aldermen (wethouders) handhaafde. Dit werd bevestigd in een nieuw handvest van 1199. In 1215 moest Jan zonder Land nieuwe privileges toestaan, als gevolg van de bepalingen in de Magna Carta. Geleidelijk verwierf de City zoveel zelfbestuur, dat geen enkele ambtenaar van de koning er toegang had en de koning zelf alleen na toestemming. De macht was in handen van de kooplieden, die zich hadden verenigd in corporaties. Ook buitenlandse kooplieden vestigden zich in de stad, Florentijnen, Genuezen, Venetianen en vooral Hanzekooplui, die sinds 1157 hun kantoor hadden in Steel Yard. Tijdens de Rozenoorlog was Londen neutraal, waardoor het van zowel het huis Lancaster als van hun tegenstanders van het huis York privileges kreeg. In 1381 werd de stad geplunderd door opstandige boeren onder Wat Tyler. Nieuwe Tijd Londen werd al vroeg een financieel en handelscentrum: in 1565 werd de Royal Exchange gesticht, de eerste beurs van de stad. Twee rampen troffen Londen kort na elkaar: in 1665 was er een grote pestepidemie, die ongeveer 100.000 slachtoffers eiste, en in 1666 de grote brand van Londen, die van 2 tot 5 september woedde en een groot deel van de City verwoestte. Hierbij ging ook St Paul's Cathedral in vlammen op. Tegelijkertijd was de Tweede Engels-Nederlandse Oorlog aan de gang. Sir Christopher Wren speelde een grote rol bij de stedenbouwkundige planning en wederopbouw na de Grote Brand. Zo ontwierp hij de nieuwe St Paul's Cathedral en het herdenkingsmonument van de Grote Brand, eenvoudigweg 'The Monument' geheten. Wren voerde ook enkele verbouwingen uit aan het Palace of Whitehall alvorens het complex afbrandde in 1698. Aan het einde van de zeventiende eeuw stichtte koning Willem III, met behulp van Nederlands kapitaal, de Bank of England, gevestigd in Threadneedle Street. In de achttiende eeuw was Londen een zeer welvarende stad. Het had van Amsterdam de rol van financieel wereldcentrum overgenomen. In 1851 en in 1862, tijdens het victoriaanse tijdperk, werden er wereldtentoonstellingen georganiseerd. In de tweede helft van de 19e eeuw werd in de stad een grootschalig rioolstelsel aangelegd, onder leiding van Sir Joseph Bazalgette. Hiermee was Londen de eerste stad ter wereld die op deze manier de levensstandaard en gezondheid van de bevolking aanzienlijk verbeterde. Tijdens de Tweede Wereldoorlog werd Londen zwaar getroffen door Duitse bombardementen, waarbij ongeveer 20.000 doden vielen. Londen was het zenuwcentrum van de verdediging tegen de dreiging van de asmogendheden. Vanuit de Cabinet War Rooms leidde premier Winston Churchill het rijk. Vanuit een bunker onder het metrostation Goodge Street leidde Dwight Eisenhower operatie Overlord en de invasie van het vasteland van Europa. Na de Tweede Wereldoorlog Enkele malen (in 1952 en 1962) is Londen ernstig bedreigd door overstromingen (de stad zakt met een snelheid van 30 cm per eeuw), wat de aanleg van de imposante Thames Barrier (1977–1982) bij Woolwich in de Theems noodzakelijk maakte. Door de jaren heen is de stad als een inktvlek in alle richtingen gegroeid en slokte vele kleine stadjes en dorpen op. De groei naar buiten toe wordt wat afgeremd door de instelling van een groengordel. De ontwikkeling concentreert zich in een opwaardering van de oude havengebieden, de Docklands. Londen is vanwege zijn status als wereldstad en als hoofdstad van het Verenigd Koninkrijk regelmatig het doelwit geweest van terrorisme. In 1939 en 1940 en tussen 1973 en 2001 werd door de Provisional Irish Republican Army een groot aantal bomaanslagen gepleegd. De zwaarste aanslagen waren echter een serie terroristische bomaanslagen op 7 juli 2005. Bij explosies in drie verschillende metrostellen vielen 39 slachtoffers. Ook een bus werd opgeblazen, daar vielen 13 doden. Twee weken later mislukte een serie soortgelijke aanslagen. Een nieuwe aanslag met twee bomauto's op vrijdag 29 juni 2007 werd ternauwernood voorkomen. In het begin van de 21ste eeuw oefent de stad een aantrekkingskracht uit op zowel (Russische) miljardairs als (illegale) immigranten. Als gevolg van gestegen huurprijzen en bezuinigingen op de uitkeringen stijgt het aantal mensen dat op straat slaapt. Geografie Topografie De miljoenenstad Londen, of Groot-Londen, ligt in het zuidoosten van Engeland. Groot-Londen heeft een oppervlakte van 1,572 km2. De stad wordt ruwweg van west naar oost doorsneden door de rivier de Theems. De riviervlakte waar de Theems door stroomt is de Thames Valley. Ooit was deze rivier veel breder en ondieper dan zij nu is en werd ze begrensd door drasland; ter hoogte van de London Bridge was sprake van getijdenwerking en bij hoogtij kon het water tot wel een kilometer breed worden, ongeveer vijf keer zo breed als nu. Met de aanleg van de grootste Thames Embankment vanaf 1862 werd de breedte van de rivier sterk beperkt, werd bijna 9 hectare land aangewonnen en konden een riool, een metrolijn en wegen aangelegd worden. Nog altijd vormt de getijdenwerking van de rivier een bedreiging voor Londen, al moet de Thames Barrier, een waterkering in de Theems in het oosten van Londen, de komende decennia voldoende bescherming bieden. Het hoogste natuurlijke punt in Londen is Westerham Heights met een hoogte van 245 meter. Westerham Heights ligt in de borough Bromley in Outer London, de buitenring van Groot-Londen. De acht hoogste natuurlijke punten van de stad liggen allemaal in Outer London. Het hoogste punt van Inner London, het centrale deel van Groot-Londen, is Hampstead Heath in de borough Camden met een hoogte van 134 meter. De City of London is de historische stadskern; die wordt meestal alleen de City genoemd. De City is vooral bekend door het grote aantal financiële instellingen, dat er is gevestigd. Het gebied is slechts 2,6 km2 groot en wordt ook wel de square mile genoemd. De City heeft ongeveer 7000 inwoners. Bestuurlijke indeling Londen bestaat uit dertien boroughs (deelgemeenten) van Inner London: de City of London en twaalf direct omliggende boroughs, omringd door Outer London in Greater London (de stad als geheel). De boroughs zelf zijn ook weer opgedeeld in verschillende wijken. De stad kent in totaal 32 bestuurlijke eenheden. De City of London is geen borough, maar een ceremonieel graafschap. De City of London heeft daarnaast de status van stad, net als de City of Westminster. Klimaat Londen heeft een gematigd zeeklimaat. Relatief gezien komen regen en sneeuw niet veel voor. Waarschijnlijk heeft dit te maken met het hitte-eilandeffect. Toch kent men in Londen wel sneeuwval, zoals tijdens de sneeuwstorm van februari 2009. Demografie Bevolkingssamenstelling In een grote stad als Londen is de bevolkingssamenstelling zeer divers. In de stad wonen meer dan 100 verschillende nationaliteiten en er worden meer dan 300 talen gesproken. Van alle inwoners van Londen is 32% buiten het Verenigd Koninkrijk geboren, van de inwoners van Inner London zelfs 39%. 69,4 procent van de 7,5 miljoen inwoners zijn blank. De grootste groep immigranten in Londen zijn Indiërs (6,5%), gevolgd door Bengalen en Pakistanen (beide 2,3%). In de tabel van de bevolking naar het land van herkomst is te zien dat veel etnische groepen afkomstig zijn uit het voormalige Britse Rijk. Ontwikkeling van het inwonertal Uit de tabel, die de ontwikkeling van de bevolking aangeeft, valt op te maken dat het inwonertal sinds 1939 is afgenomen. De laatste jaren neemt het inwonertal weer toe. * Vanaf 1881 geldt het inwonertal voor Groot-Londen. Religie 58,2% van de Londenaren noemt zichzelf christen. 15,8% van de Londenaren zegt dat ze niet gelovig zijn. Andere grote religieuze groeperingen in Londen zijn moslims (8,5%), hindoes (4,1%), joden (2,1%), Sikhs (1,5%), Boeddhisten (0,8%), Paganisten (0,3%) en overige (0,2%). 8,7% heeft bij de volkstelling van 2001 geen antwoord gegeven op de vraag welk geloof zij aanhangen. In Londen staat een groot aantal kerken, waarvan er een paar wereldberoemd zijn. Zo worden de koningen van Engeland allen gekroond in Westminster Abbey. Koning Harold II Godwinson was de eerste vorst die er werd gekroond, in 1066. Op de eerste kerstdag van datzelfde jaar werd Willem de Veroveraar hier al gekroond als zijn opvolger. Ook alle daaropvolgende Engelse vorsten werden hier gekroond, behalve Eduard V en Eduard VIII, die niet werden gekroond. De aartsbisschop van Canterbury leidt traditioneel deze ceremonie, hoewel Harold en Willem werden gekroond door de aartsbisschop van York. De St. Paul's Cathedral is de grootste kerk van de stad. De kerk is de zetel van de bisschop van Londen. In deze kerk vond het huwelijk plaats tussen kroonprins Charles en Lady Diana Spencer. Andere bekende kerken in Londen zijn: All Hallows-by-the-Tower, All Souls, Brompton Oratory, Southwark Cathedral, St. Martin-in-the-Fields, Temple Church, Westminster Cathedral, St Paul's Covent Garden en St Mary-le-Strand. Er wonen veel moslims in Tower Hamlets en Newham. De belangrijkste moskeeën zijn de London Central Mosque en de Bait-ul-Futuh Moskee. Hindoes wonen vooral in Harrow en Brent, terwijl de Sikhgemeenschappen vooral in Oost- en West-Londen wonen. Lijst van kerken in Londen. Bestuur Lokale overheid Het lokale bestuur van Londen is opgedeeld in twee niveaus. Het hoogste niveau wordt gevormd door de Greater London Authority (GLA), dat zelf ook weer bestaat uit twee, gekozen, onderdelen: de burgemeester van Londen, die de uitvoerende macht in handen heeft, en de London Assembly, die het beleid van de burgemeester kan onderzoeken en zijn begrotingsvoorstellen kan goedkeuren of afwijzen. Beide onderdelen hebben de moderne City Hall langs de Theems als hoofdkantoor. Het huidige systeem bestaat pas sinds 2000; voor dat jaar werd de overheid gevormd door de in 1986 afgeschafte Greater London Council. Hierdoor bestaat de titel "Burgemeester van Londen" pas sinds 2000. Bij de verkiezingen voor het burgemeesterschap van Londen op 5 mei 2016 werd Sadiq Khan van de Labour Party verkozen tot burgemeester van Londen. Hij volgt hiermee conservatief Boris Johnson op die op zijn beurt in 2008 Ken Livingstone na twee termijnen opvolgde. Het lagere niveau van het Londense lokale bestuur wordt gevormd door 33 plaatselijke overheden: de raden van de 32 Londense boroughs, en de City of London Corporation. De City heeft een eigen burgemeester, ook wel de Lord Mayor (of the City of London) genoemd. Deze 33 plaatselijke overheden hebben de verantwoordelijkheid over lokale zaken als onderwijs, sociale voorzieningen, afvalinzameling en de lokale infrastructuur. De Metropolitan Police Service is verantwoordelijk voor de veiligheid in Groot-Londen, uitgezonderd voor de City of Londen, en staat onder toezicht van de Metropolitan Police Authority. De City heeft een eigen politie, de City of London Police. Voor de veiligheid in de National Rail en de Underground, de metro van Londen, wordt gezorgd door de British Transport Police. De London Fire Brigade, de brandweer in Londen, is actief in heel Groot-Londen, inclusief de City, en behoort tot de grootste brandweerkorpsen ter wereld. De ambulancedienst van Londen is de London Ambulance Service NHS Trust. Her Majesty's Coastguard en de Royal National Lifeboat Institution zijn beide actief als reddingdienst op de Theems. Nationale overheid Londen heeft, als hoofdstad van het Verenigd Koninkrijk, een belangrijke functie in het nationale bestuur. Het Britse parlement zetelt in het Palace of Westminster, beter bekend onder de naam Houses of Parliament. In de omgeving van het Palace of Westminster, met name aan de straat Whitehall, ligt nog een aantal andere belangrijke overheidsgebouwen, waaronder het hoofdkantoor van het Ministerie van Defensie, het Ministerie van Gezondheid en het Ministerie van Werk en Pensioenen. De ambtswoning van de Britse premier bevindt zich aan 10 Downing Street, een zijstraat van Whitehall. Dit adres heeft de status van eigennaam verworven. Stadsbeeld Architectuur Londen heeft niet een architectonische stijl die kenmerkend voor de stad is. Wel zijn er een aantal architecten die een stempel op de stad hebben weten te drukken. Veel van de gebouwen in het huidige Londen zijn van na de Grote Brand. Toch zijn er nog wel gebouwen, of resten daarvan, van voor die tijd. Zo zijn er nog stukken Romeinse stadsmuur bewaard gebleven. Westminster Abbey en de Tower of London zijn ook overblijfselen van voor de Grote Brand. De koninklijke bouwmeester Inigo Jones introduceerde het palladianisme in de stad. De bekendste gebouwen die hij ontwierp, zijn het Queen's House in Greenwich uit 1616 (zijn vroegste nog bestaande werk), en de Banqueting Hall in het Palace of Whitehall uit 1622. Na de Grote Brand schiep Christopher Wren met de wederopbouw van St. Paul's Cathedral een monument. Behalve deze kathedraal bouwde hij nog 50 andere kerken in de stad, waarvan er omstreeks 2010 nog 23 bestaan. Ook maakte hij het monument ter herdenking van de brand, eenvoudigweg 'The Monument' geheten. Hij voerde enkele verbouwingen uit aan het Palace of Whitehall alvorens het complex afbrandde in 1698. John Nash heeft een belangrijke architectonische bijdrage geleverd tijdens de Regencyperiode. Nash heeft onder andere Regent Street, Trafalgar Square en het Regent's Park ontworpen. Postmodernistische wolkenkrabbers domineren de City en Canary Wharf. Norman Foster's 30 St Mary Axe is een markant kantoorgebouw in de City. Londen heeft 35 wolkenkrabbers die hoger dan 100 meter zijn. De One Canada Square (235 meter) was tot eind 2011 het hoogste gebouw van de stad, maar werd van zijn troon gestoten door The Shard (310 meter) die werd geopend op 5 juli 2012. Andere hoge gebouwen in de stad zijn 8 Canada Square, Tower 42 en Citigroup Centre. Verder zijn er nog enkele wolkenkrabbers gepland voor 2012, zoals The Heron Tower en The Pinnacle. Parken Londen is een stad met veel groene longen. Er zijn meer dan honderd parken, waarvan acht koninklijke. Elke buurt heeft wel een park. Ze variëren van klein tot zeer groot en van wild tot gecultiveerd. De grote parken worden zorgvuldig onderhouden. Het bekendste park is Hyde Park. Hier worden grote evenementen als Live 8 2005 en het buitengedeelte van de Last Night of the Proms georganiseerd. Belangrijke bezienswaardigheden in het park zijn Speakers' Corner en de Prinses Diana-herdenkingsfontein. De koninklijke parken zijn Hyde Park, Bushy Park, Green Park, Greenwich Park, Kensington Gardens, Regent's Park, Richmond Park en St. James's Park. Andere bekende parken zijn Holland Park, Alexandra Park, Battersea Park, Hampstead Heath en Kew Gardens. Pleinen Londen heeft een groot aantal pleinen, waarvan Piccadilly Circus, Trafalgar Square en Leicester Square de bekendste zijn. Piccadilly Circus is een verkeersknooppunt, ontmoetingspunt en toeristische attractie. Het plein staat bekend om zijn lichtreclames en de fontein met het beeldje van Anteros, wiens uitbeelding vaak verward wordt met Anteros' tweelingbroer Eros. Trafalgar Square is genoemd naar de zeeslag bij Trafalgar. Op het midden van het plein staat Nelson's Column. Deze zuil is ongeveer 54 meter hoog terwijl het beeld van Nelson zelf maar 5,5 meter hoog is. Onder aan de Column zijn vier bronzen reliëfs bevestigd. Deze beelden vier van admiraal Nelsons zeeslagen uit. Verder bevinden zich er de kerk St. Martin-in-the-Fields en de National Gallery. Leicester Square ligt in de uitgaanswijk West End en is alleen toegankelijk voor voetgangers. Op het plein staan beelden van onder meer William Shakespeare, Isaac Newton en Joshua Reynolds. Cultuur Bezienswaardigheden In Londen staan veel voorname gebouwen. Een icoon voor Londen is de klokkentoren van de Big Ben, onderdeel van het Palace of Westminster, ook wel bekend als Houses of Parliament. Een historische plek is de Tower of London, die ondanks zijn naam geen toren is maar een grote vesting, waarvan de oudste delen stammen uit de elfde eeuw, niet lang na de Normandische invasie. In de geschiedenis fungeerde het bouwwerk onder meer als koninklijk paleis, maar ook als gevangenis waar tegenstanders van de kroon werden vastgehouden. Anno 2020 is het een museum, waar onder meer de Britse kroonjuwelen te bezichtigen zijn. Tower Bridge ligt naast de Tower of London, waaraan de brug ook zijn naam dankt. Dagelijks passeren meer dan 40.000 voetgangers en voertuigen deze brug. Tower Bridge is een van Londens grootste toeristenattracties. Het paleis Buckingham Palace is de Londense residentie van koning Charles III en zijn echtgenote Camilla Parker Bowles. In de stad en de nabije omgeving bevindt zich nog een aantal andere (voormalige) koninklijke residenties, zoals Frogmore, Hampton Court Palace, Kensington Palace en Windsor Castle. Het reuzenrad London Eye en The O2 (voorheen Millennium Dome) behoren tot de nieuwste attracties van de stad. Het eerste biedt vanaf maximaal 135 meter een panoramisch uitzicht over de stad, het tweede is een groot evenementencomplex, waar onder andere popconcerten worden gegeven. Musea en galerieën Bank of England Museum British Library British Museum Imperial War Museum Leighton House Museum London Transport Museum Madame Tussauds National Gallery National Portrait Gallery Natural History Museum Saatchi Gallery Science Museum Sherlock Holmes Museum Sir John Soane's Museum 18 Stafford Terrace Tate Britain Tate Modern Victoria and Albert Museum Sport In 1908, 1948 en 2012 organiseerde Londen de Olympische Zomerspelen. Het is daarmee de enige stad die drie keer de Zomerspelen heeft georganiseerd. Andere grote evenementen in Londen zijn het tennistoernooi Wimbledon en de Marathon van Londen. In 2007 ging de Ronde van Frankrijk in Londen van start. De populairste sport in Londen is voetbal, zowel wat betreft beoefenaars als toeschouwers. Er zijn twaalf Londense voetbalclubs die uitkomen in de Football League, waarvan er zes in de Premier League spelen: Arsenal, Chelsea, Fulham, West Ham United, Tottenham Hotspur en Crystal Palace FC. Er zijn dan ook heel wat voetbalstadions te vinden in en rond Londen. Het moderne Wembleystadion is met een capaciteit van 90.000 personen het grootste overdekte voetbalstadion in Europa. Het stadion werd in 2007 in gebruik genomen en verving het vorige stadion dat geopend werd in 1923. Wembley is onder andere de thuishaven van het Engelse nationale voetbalelftal. Ook worden de finales van de FA Cup, de League Cup, en de Challenge Cup, een Europese Rugby Leaguecompetitie, afgewerkt in het stadion. Het op een na grootste stadion van Engeland staat eveneens in Londen: het Twickenham Stadium heeft een capaciteit van 82.000 en is het thuisstadion van het nationale Rugby union-team. Hieronder een overzicht van de Londense clubs die ooit in de Premier League speelden en in welke jaren tot seizoen 2019/20. Theater en muziek Londen heeft een groot aantal theaters, met name geconcentreerd in de uitgaanswijk West End. Voorstellingen lopen in West End vaak uitzonderlijk lang; zo draaien bekende musicals als Les Misérables, The Phantom of the Opera en Cats er al meer dan twintig jaar. Het veruit langstlopende stuk is The Mousetrap. Deze voorstelling draait al onafgebroken sinds 1952. Enkele bekende theaters zijn het Globe Theatre, het New London Theatre, Old Vic, de Royal Albert Hall en het Royal Opera House. Londen is toonaangevend op het gebied van klassieke muziek en popmuziek. Met het London Symphony Orchestra en het Royal Philharmonic Orchestra heeft de stad twee orkesten van wereldklasse in huis. Grote platenmaatschappijen als Decca Records en EMI hebben Londen als thuisbasis. The Beatles namen hun grootste hits en albums op in de Abbey Road Studios. Londense bands en muzikanten als David Bowie, The Kinks, Queen, The Rolling Stones, The Who, Madness, Gorillaz, Bloc Party en Coldplay zijn wereldwijd gerespecteerd. Londen is de bakermat van de punkmuziek. Londense bands als Sex Pistols en The Clash hebben een belangrijke bijdrage geleverd aan dit genre. Er zijn meerdere conservatoria verspreid over de stad: Royal Academy of Music, Royal College of Music, Guildhall School of Music and Drama, en Trinity College of Music. Literatuur en film Londen heeft een aantal grote schrijvers voortgebracht. Charles Dickens beschreef het Londen van de negentiende eeuw, evenals Arthur Conan Doyle, die beroemd is geworden met zijn Sherlock Holmesverhalen. Samuel Pepys is bekend geworden vanwege zijn ooggetuigenverslag van de Grote Brand. In 1722 schreef Daniel Defoe A Journal of the Plague Year, waarin de pestepidemie in Londen van 1665-1666 centraal staat. Defoe schreef ook de roman Robinson Crusoe. William Shakespeare woonde een groot deel van zijn leven in Londen. Grote filmstudio's in Londen zijn onder andere Pinewood en Leavesden. De stad heeft een aantal opleidingen voor podiumkunsten, waaronder de Royal Academy of Dramatic Art (RADA), de Central School of Speech and Drama (alumni: Judi Dench en Laurence Olivier) en de London Academy of Music and Dramatic Art (alumni: Jim Broadbent). Elk jaar in oktober wordt het London Film Festival georganiseerd. Eten en drinken Londen kent een grote verscheidenheid aan restaurants als gevolg van de multi-etnische bevolking. Met name de wijken Soho en Chinatown zijn hierom bekend, maar ook de duurdere internationale keuken is over geheel centraal Londen verspreid. Vele gespecialiseerde toko's maar ook de grote warenhuizen verkopen van oorsprong uitheemse producten. Londen was in 2009 42 restaurants met een of meer Michelinsterren rijk. Bekende koks als Gordon Ramsay en Jamie Oliver hebben meerdere restaurants in de stad. De Engelse pub is ook in Londen rijk vertegenwoordigd. Naast typisch Engelse biersoorten, zoals ale, wordt hier ook het populaire, van het vasteland afkomstige lager geschonken. In veel pubs wordt ook eten verkocht. Vaak worden hier typisch Engelse gerechten als fish and chips, black pudding, pie and mash en bangers and mash geserveerd. Economie Bedrijvigheid Na Tokio, New York, Los Angeles, Chicago en Parijs, heeft Londen de grootste stadseconomie van de wereld. De stad is dan ook, met de London Stock Exchange als graadmeter, een van de belangrijkste financiële centra in de wereld. Londen draagt 20% van het BNP bij in het Verenigd Koninkrijk (oftewel $446 miljard in 2005). Multinationals als HSBC, Reuters en Barclays hebben in Londen hun hoofdkwartier. Londense financiële instellingen als de Bank of England en Lloyd's of London hebben hun hoofdkwartier in de City. Londen is ook op het gebied van media een toonaangevende stad. De BBC, de Britse publieke omroep, heeft haar hoofdkantoor in Londen. De meeste nationale kranten van Engeland worden in Londen gedrukt. Voorbeelden hiervan zijn de The Daily Telegraph, The Times en de Financial Times. Fleet Street was jarenlang het centrum van de nationale pers en de naam staat nog altijd synoniem voor de Britse pers. Van de Londense beroepsbevolking is 33,1% werkzaam in de financiële en zakelijke sector (landelijk: 19,3%), 26,2% is werkzaam in de non-market & personal services (landelijk: 28,5%), 21% is werkzaam in de distributie en de hotels (landelijk: 23,2%), 8% werkt in de transport- en communicatiesector (landelijk: 6,2%), 6,6% werkt in de productie (landelijk: 13,7%) en tot slot 5,1% die in de bouw werkt (landelijk 8,6%). De haven van Londen is een van de grootste havens van Groot-Brittannië. Hier wordt 53 miljoen ton vracht per jaar verwerkt. Techbedrijven Steeds meer techbedrijven vestigen zich in Londen, met name in East London Tech City ook bekend als Silicon Roundabout. In 2015 werd er voor US$2,8 miljard in de Londense techbedrijven geïnvesteerd, dit was een toename van 69% ten opzichte van de US$1,3 miljard in 2014. Tezamen hebben de Londense techbedrijven US$5,2 miljard aan venture kapitaal opgehaald sinds 2010. Detailhandel Londen staat bekend als winkelstad. De stad bezit, naast grote warenhuizen als Harrods en Marks & Spencer, ook veel kleine speciaalzaken. Enkele grote winkelstraten en -gebieden zijn Bond Street, Oxford Street en Regent Street, alle gelegen in de borough Westminster, en Kensington High Street, in de borough Kensington and Chelsea. Een bekende markt in Londen is Camden Market, dat in feite een verzameling is van meerdere, aaneengeschakelde markten. Petticoat Lane Market is een grote en drukbezochte straatmarkt in Oost-Londen, zowel voor toeristen als de plaatselijke bevolking. Verder bevinden zich markten in onder andere Covent Garden en Portobello Road. Toerisme Londen is een van de populairste toeristische bestemmingen van de wereld, in 2015 was Londen de nummer één bestemming in de wereld met 65 miljoen bezoekers, hiervan kwamen 16,8 miljoen bezoekers uit het buitenland. Londen is ook de stad die het meeste omzet uit bezoeken van buitenlanders haalt, US$20,23 miljard in 2015. Toerisme is een van de belangrijkste economische activiteiten in Londen en zorgde in 2003 voor 350.000 fulltime banen. De meest bezochte attracties van het Verenigd Koninkrijk lagen in 2017 allemaal in Londen. De 10 meest bezochte attracties waren: Het British Museum 5,9 miljoen Tate Modern 5,7 miljoen De National Gallery 5,2 miljoen Het Natural History Museum 4,4 miljoen Het Victoria and Albert Museum 3,7 miljoen Het Science Museum 3,3 miljoen Southbank Centre 3,2 miljoen Somerset House 3,2 miljoen De Tower of London 2,8 miljoen De Royal Museums Greenwich 2,6 miljoen In 2015 beschikte Londen over 138.769 hotelkamers, de verwachting is dat dit in de komende jaren verder zal toenemen. Onderstaand is een overzicht gegeven van de 10 grootste groepen bezoekers van Londen in 2013: Frankrijk 1.904.000 Verenigde Staten 1.878.000 Duitsland 1.295.000 Italië 1.072.000 Spanje 866.000 Nederland 687.000 Australië 687.000 Ierland 611.000 België 531.000 Zweden 516.000 Verkeer en vervoer Transport for London (TfL) is een overheidsorganisatie die verantwoordelijk is voor het (weg)verkeer en (openbaar) vervoer in de Londense agglomeratie ('Greater London'). Het hoofdkantoor van TfL is ontworpen door Charles Holden en is gevestigd op 55 Broadway, nabij het St. James's Park in Londen. Wegverkeer Het verkeer in Londen bestaat voor een groot gedeelte uit taxi's en bussen; regulier verkeer wordt geweerd uit het centrum. De gemiddelde snelheid van het autoverkeer in het centrum van Londen is 17 km/u. Er is een tolheffing in het centrum, de London congestion charge. Ondanks dit rekeningrijden voor autovervoer is de stad erg druk met autoverkeer. Londen kent een systeem van ringwegen. De 188 kilometer lange M25 is de buitenste ring en heeft aansluiting op de rest van het snelwegennet in Groot-Brittannië. De M20 verbindt Londen met de Kanaaltunnel. De M4 verbindt Londen, via Bristol, met Wales. Het noorden is met de auto te bereiken via de M40 of de M1. De universiteitsstad Cambridge is bereikbaar via de M11. De M3 leidt richting de zuidwestkust. Londen heeft ook een uitgebreid busnetwerk met onder andere de bekende rode dubbeldekkers. Vooral de rode bussen in Londen zijn erg bekend. Het beroemde type Routemaster, met open achterbalkon en conducteur, is eind 2005, op twee lijnen na, buiten dienst gesteld. Dubbeldeksbussen bestaan nog overwegend met eenmansbediening en voorinstap. De dominantie van de dubbeldekker in het stadsbeeld neemt af doordat steeds meer gelede bussen in dienst komen. Londen heeft kenmerkende zwarte taxi's (cabbies). Het traditionele, oudere model wordt geleidelijk vervangen door een moderner model, dat evenwel gebouwd is naar het voorbeeld van het oude taximodel. Er zijn ongeveer 23.000 taxi's in Londen. Luchthavens Met luchthaven Londen Heathrow beschikt Londen over het drukste vliegveld van Europa. Daarnaast wordt de metropool ook nog bediend door de luchthavens Londen City, Gatwick, Luton en Stansted. In 2018 passeerden in totaal 176 miljoen passagiers deze luchthavens. Van de vijf luchthavens bevinden alleen Heathrow en City zich binnen de grenzen van Greater London. Gatwick, Luton en Stansted liggen buiten de grenzen van dit gebied, maar beschikken over goede vervoersverbindingen naar Londen. Londen Heathrow is direct aangesloten op het metronetwerk aan de Piccadilly Line; Londen City is onder andere verbonden met de rest van de stad via de Docklands Light Railway. Spoorwegen Londen is met 14 grote treinstations het belangrijkste spoorwegknooppunt van het Verenigd Koninkrijk. Net als veel andere Europese steden was het in de negentiende eeuw niet toegestaan om doorgaande spoorlijnen door de stad aan te leggen. Daarom liggen de meeste van deze stations buiten het hart van de stad. Met de aanleg van Crossrail wordt het na anderhalve eeuw mogelijk om treinen te laten rijden dwars door (onder) de stad. Het station St Pancras International is sinds november 2007 het eindpunt van de Eurostar, die Londen via de Kanaaltunnel, met Parijs, Lille en Brussel verbindt. Het Waterloo Station is een van de drukste stations van Londen. Waterloo verbindt Londen met de regio's South West England en South East England. De andere stations zijn: Blackfriars, Cannon Street, Charing Cross, Euston, Fenchurch Street, King's Cross, Liverpool Street, London Bridge, Moorgate, Marylebone, Paddington (voor Cardiff en Gloucester) en Victoria. Pendelaars kunnen zich ook verplaatsen met London Overground. Dit grotendeels bovengronds netwerk vormt sinds december 2012 een cirkel rond de stad en verbindt Euston en Liverpool Street met de voorsteden. Metro Londen heeft een uitgebreid metrostelsel, de Underground, bijgenaamd 'The Tube'. Londen was ook de eerste stad ter wereld met een netwerk van ondergrondse spoorlijnen. Er zijn sinds 1987 twee systemen: de metro en de DLR (Docklands Lightrail). De metro gaat vooral door het centrum, terwijl de DLR door de Docklands gaat. De metro wordt verbeterd in het vervolg van de voorbereiding op de Olympische Spelen in 2012. In de metro, DLR en bussen in Londen wordt betaald met de Oyster card, de Londense versie van de OV-chipkaart of met een contactloze bankpas. Onderwijs Met 125.000 studenten is de Universiteit van Londen de grootste universiteit van het Verenigd Koninkrijk en Europa. De Universiteit van Londen werd opgericht in 1836 en bestond toen nog maar uit twee colleges: University College London (UCL) en King's College London (KCL). De universiteit was de eerste in het Verenigd Koninkrijk die vrouwen op gelijke wijze toeliet als mannen. Tegenwoordig is het een overkoepelend instituut dat bestaat uit 17 vrijwel onafhankelijke colleges en instituten, verspreid over Londen. Naast UCL en King's zijn de bekendste colleges de London School of Economics (LSE) en het Goldsmiths College. Ook de Royal Academy of Music behoort tot deze universiteit. Het Imperial College London en de University College London staan beide in de top 10 van beste universiteiten van de wereld genoteerd. Gezondheidszorg De eerste vorm van gezondheidszorg in de stad bestond uit liefdadigheidswerk van de kloosters.<ref name="Hospitals">Hospitals</ref> Het oudste ziekenhuis van Londen, gesticht in 1123, is St Bartholomew's Hospital. In de negentiende eeuw was Londen een van de snelst groeiende steden ter wereld, maar de watervoorziening en hygiënische omstandigheden waren extreem slecht. De levensverwachting in Londen was constant gedurende 1826-1871, maar nam daarna sterk toe. Dit kan worden verklaard uit het feit dat er verbeteringen waren in de voedselvoorziening en vaccinatieprogramma's. De levensverwachting is in Londen vrij hoog; mannen worden in Londen gemiddeld 77,9 jaar oud, vrouwen 82,4 jaar. Wel maakt het uit of je in het chique Kensington and Chelsea woont (gem. levensverwachting 83,3) of in het wat armere Tower Hamlets (gem. levensverwachting 76,5). De National Health Service (NHS) is het door de overheid gefinancierde gezondheidssysteem in Engeland. De NHS is opgericht in 1948, als gevolg van het Beveridge-rapport. In dit rapport wordt gepleit voor een systeem van verzekeringen met omslagstelsel ter bestrijding van armoede en ziekte. Er zijn talrijke ziekenhuizen in de stad. Sommige, zoals het al eerder genoemde St Bartholomew's Hospital, maar ook Guy's Hospital en St Thomas' Hospital, bestaan al honderden jaren. In Londen zijn 25 onderzoeksinstituten en geneeskundeopleidingen gevestigd evenals 23 National Health Service-ziekenhuizen. In de stad werken 175.000 mensen in de gezondheidszorg. Stedenbanden De Greater London Authority heeft jumelages met vijf steden: Berlijn (Duitsland) Koeweit (Koeweit) Kuala Lumpur (Maleisië) Moskou (Rusland) New York (Verenigde Staten) Daarnaast heeft Londen nog vriendschapsbanden met de volgende negentien steden: Ook de boroughs van Londen hebben banden met stadsdelen van andere steden over de hele wereld. Bekende Londenaars Zie ook City of London Groot-Londen Lijst van wijken in Londen Externe links Officiële bestuurlijke website van Londen Officiële toeristische website van Londen Ditislonden.nl, algemene informatie over Londen Hoofdstad van een Engelse regio Hoofdstad in Europa Hoofdstad van een Brits landsdeel


text: Leendert Cornelis (Leen) van Dijke (Oosterland (Schouwen-Duiveland), 3 september 1955) is een Nederlands voormalig politicus voor de Reformatorische Politieke Federatie (RPF) en de ChristenUnie. Levensloop Van Dijke werkte oorspronkelijk als timmerman en was later vertegenwoordiger in bouwmaterialen. Voordat hij toetrad tot de Tweede Kamer was Van Dijke vanaf 1987 eerst lid en later fractievoorzitter van de gecombineerde RPF/GPV-fractie in de Provinciale Staten van Zeeland. Tweede Kamerlid Van Dijke werd op 17 mei 1994 lid van de Tweede Kamer en voorzitter van de Tweede Kamerfractie van de RPF die in maart 2001 met het Gereformeerd Politiek Verbond (GPV) fuseerde tot de ChristenUnie (CU). Van Dijke had zich zeer sterk gemaakt voor deze fusie. Vanaf de oprichting op 13 maart 2001 tot de verkiezingen van 25 mei 2002 was hij ook voorzitter van de Tweede Kamerfractie van de fusiepartij. In de Kamer hield hij zich bezig met sociaal-economische zaken en financiën. Van Dijke deed zelfstandig onderzoek naar het functioneren van het Douanetoezicht en het functioneren van Sociale Diensten na invoering van de Nieuwe Algemene bijstandswet. Ook loodste hij (samen met Jet Bussemaker, PvdA) met succes een initiatiefwet door Tweede en Eerste Kamer. Dankzij deze wet hebben mensen het recht om (niet noodzakelijke) zondagsarbeid te weigeren. Ook ondernam Van Dijke een niet ongevaarlijke missie (samen met de christelijke hulporganisatie Dorcas) naar de vluchtelingenkampen aan de grens met Tsjetsjenië. Er werden geheime opnamen gemaakt (cameraploeg met verborgen camera) en naar aanleiding van tv-uitzendingen van deze beelden dwong de Tweede Kamer de toenmalige minister van Buitenlandse Zaken hulp te bieden aan deze vluchtelingen. Een ander punt waar Van Dijke zich sterk voor heeft gemaakt is de erkenning door Nederland van de Armeense Genocide. In 1996 kwam Van Dijke in opspraak door een interview met het blad Nieuwe Revu. Het blad suggereerde dat Van Dijke de uitspraak had gedaan: "Waarom zou een homoseksueel beter zijn dan een dief?". Uit het gewraakte interview werd duidelijk dat Van Dijke de wereldwijd in christelijke kring breed aanvaarde visie verwoord had, dat overtreding van een van Gods geboden de mens schuldig stelt tegenover God; daarbij maakt het niet uit welk gebod wordt overtreden. Met zijn uitspraken verzette Van Dijke zich juist tegen de opvatting die leefde bij een deel van zijn achterban, dat homoseksualiteit een ergere zonde zou zijn dan diefstal. Onder andere de Gaykrant zag hierin echter discriminatie van homoseksuelen en diende een aanklacht in: Van Dijke zou homoseksuelen op één lijn stellen met dieven en fraudeurs. Het Gerechtshof Den Haag sprak hem in mei 1999 vrij. De Hoge Raad bevestigde in januari 2001 die uitspraak. Na de Tweede Kamerverkiezingen in 2003 moest hij de Tweede Kamer verlaten. De lager op de kieslijst geplaatste Tineke Huizinga kreeg op basis van voorkeurstemmen de zetel, die anders aan Van Dijke zou zijn toegekomen. Na de politiek Na zijn vertrek uit de Tweede Kamer werd Van Dijke stafmedewerker bij bouwconcern VolkerWessels. Hier werd hij verantwoordelijk voor Public Affairs en Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen. Van 2012 tot 2016 was Van Dijke voorzitter van een ministeriële adviescommissie die de minister adviseerde inzake de nieuwe Omgevingswet (Verkeer en Vervoer). In 2013 werd Van Dijke woordvoerder en lid van het kernteam van Stroomversnelling (een vereniging van bouwers en corporaties die de handen ineen hebben geslagen om in hoog tempo grote aantallen woningen uit het bestaande woningbestand naar Nul op de Meter te renoveren). Sedert 2015 is Van Dijke voorzitter van Stroomversnelling. In 2014 werd Van Dijke voorzitter van het Strategic Committee van het Nationaal Energiebespaarfonds (NEF). Persoonlijk Van Dijke woont met zijn gezin in Middelburg. Hij is lid van de Christelijke Gereformeerde Kerken. ChristenUnie-politicus RPF-politicus Tweede Kamerlid Nederlands timmerman Lid van de Provinciale Staten van Zeeland


text: De term letterkunde wordt in de eerste plaats gebruikt voor de studie van de literatuur, ofwel van de teksten die in een bepaalde taal zijn geschreven. Deze wetenschappelijke discipline wordt vaak gecombineerd met taalkunde, de studie van de taal zelf, en met cultuurwetenschappen. De term letterkunde wordt daarnaast ook wel gebruikt als volwaardig synoniem voor "literatuur" en/of "literaire canon" (in zinnen als In de Engelse letterkunde is Shakespeare de centrale figuur). Letterkundige Een letterkundige bestudeert teksten die tot de literatuur worden gerekend, en het fenomeen literatuur in brede zin (zie ook literatuurbedrijf). Iemand die het beroep van letterkundige uitoefent wordt ook wel "literator" genoemd, zij het dat deze laatste term ook een bredere betekenis kan hebben en kan staan voor iemand die geheel opgaat in de letteren. Ook een toegewijd schrijver, dus niet een onderzoeker maar een beoefenaar van de letterkunde, wordt wel aangeduid als letterkundige of literator. Hoger onderwijs In het Nederlandstalige hoger onderwijs is "Taal- en letterkunde" de overkoepelende benaming van een reeks universitaire studies. Zo behoren de studie van de Romaanse, Slavische, oosterse ... talen tot de bachelor en master in de Taal- en letterkunde. Zie ook Filologie Literatuurwetenschap


text: Geografie Nederlanden Limburg (Belgische stad) (Frans: Limbourg), een plaats in de provincie Luik en naamgever van het gebied Hertogdom Limburg, een van de Zeventien Provinciën, heden ten dage grotendeels gelegen in de provincie Luik Limburg (Verenigd Koninkrijk der Nederlanden), Limburg als één provincie in het Verenigd Koninkrijk der Nederlanden (1815-1839) en als Belgische provincie (1830-1839) Hertogdom Limburg (1839-1866), Nederlands Limburg als lid van de Duitse Bond, tot 1866 Limburg (Belgische provincie), de hedendaagse Belgische provincie (1839-heden) Limburg (Nederlandse provincie), de hedendaagse Nederlandse provincie (1867-heden) Waterschap Limburg, het waterschap gelegen in deze provincie Bisdom Limburg, een andere naam voor het Nederlandse bisdom Roermond Limburg (referentieregio) een van de 15 referentieregio's in het Vlaams Gewest Duitsland Graafschap Limburg (Lenne), bij Limburg an der Lenne, thans Hohenlimburg in Noordrijn-Westfalen Limburg an der Lahn, een stad in Hessen Bisdom Limburg, een bisdom in Hessen (niet te verwarren met het Nederlandse bisdom Roermond) Landkreis Limburg-Weilburg, een district in Hessen Abdij Limburg of Limburg an der Haardt, een abdijruïne in Rijnland-Palts Limburg (berg), een berg met kasteelruïne in Weilheim an der Teck, Breisgau, Baden-Württemberg Hohenlimburg (Hagen), een stadsdeel van Hagen Personen Huis Limburg Stirum, ook Limburg Stirum of Limburg-Styrum, een van oorsprong Duits geslacht dat behoort tot de Nederlandse, Belgische en historische Duitse adel o.a.: Leopold van Limburg Stirum (1758-1840), Nederlands staatsman Henri Limbourg (1833-1860), Belgisch wiskundige Jo Limburg (1864-1945), Nederlands ingenieur en architect Joseph Limburg (1866-1940), Nederlands staatsman Gebroeders Van Limburg (14e/15e eeuw), miniatuurschilders Muziek Limburg (nummer), een single van Rowwen Hèze Limburg allein, lied van Jo Erens Limburg mijn vaderland, lied van Gerard Krekelberg Wie sjoeën ós Limburg is, lied van Harry Bordon Overig Hr.Ms. Limburg (1956) - onderzeebootjager