text: «Երանի Գյուլենը ոչ թե ԱՄՆ-ում, այլ մեկ ուրիշ երկրում լիներ»,- «Հյուրիեթ»-ի փոխանցմամբ՝ նշել է ԱՄՆ-ի փոխնախագահը, անդրադառնալով Գյուլենի արտահանձնման խնդրին։ Բայդենը հավելել է՝ հարցի շուրջ որոշումը դաշնային դատարանն է կայացնելու։ «Հաշվի առնելով բոլոր ապացույցները՝ դիմելու ենք ամերիկյան դատարան։ Դրա համար ժամանակ է պետք։ Հավատում եմ, որ թուրք ժողովուրդը զայրացած է, սակայն, գործընթացը շարունակվելու է»,- ասել է Բայդենը, հավելելով՝ ԱՄՆ-ն ոչ մեկին պաշտպանելու նպատակ չունի, սակայն, պարտավոր է հավատարիմ մնալ իր օրենքներին։ Թուրքիայի արդարադատության նախարարությունն արդեն երկու անգամ դիմել է ամերիկյան իշխանություններին՝ պահանջելով արտահանձնել, իրենց պնդմամբ, հեղաշրջման փորձի գլխավոր կազմակերպչին՝ Ֆեթուլահ Գյուլենին։ Հարցի շուրջ բանակցելու նպատակով նախօրեին Թուրքիա է այցելել ԱՄՆ-ի հատուկ պատվիրակությունը։ ԱՄՆ-ի պետքարտուղարության խոսնակ Մարկ Թոները հաստատել է, որ Թուրքիան պաշտոնապես դիմել է Փենսիլվանիա նահանգում բնակվող վտարանդի գործչի արտահանձնման խնդրանքով։ Թոները, սակայն, ասել է, որ թուրքական կողմի դիմումը կապ չունի հեղաշրջման փորձի հետ եւ պահանջի հիմքում այլ պատճառներ են նշված։ Մինչդեռ, թուրքական իշխանությունները բազմիցս հայտարարել են, որ հեղաշրջման փորձի հետեւում հենց Գյուլենն է կանգնած, եւ անհրաժեշտ է պատասխանատվության ենթարկել նրան։ «Արդեն 85 փաթեթ փաստաթուղթ ենք ուղարկել ԱՄՆ։ Մենք շարունակելու ենք փաստաթղթեր ուղարկել հուլիսի 15-ին հաջորդող զարգացումների վերաբերյալ։ Թուրքիան եւ ԱՄՆ-ը ռազմավարական դաշնակիցներ են, եւ Գյուլենին ապաստան տալով, ԱՄՆ-ը ոչինչ չի շահելու։ Այս մասին այսօր կրկին ասելու ենք»,- այսօր հայտարարել է Թուրքիայի նախագահ Թայիփ Էրդողանը՝ ԱՄՆ փոխնախագահ Ջո Բայդենի հետ հանդիպումից առաջ։ Հուլիսյան հեղաշրջման փորձի ձախողումից հետո Թուրքիա այցելած առաջին ամերիկացի բարձրաստիճան պաշտոնյայի առաջին կանգառը թուրքական Մեջլիսն է եղել։ Թուրքիայի խորհրդարանի նախագահ Իսմայիլ Քահրամանի հետ հանդիպումից հետո Բայդենը մի շարք բարձրաստիճան պաշտոնյաների ուղեկցությամբ շրջել է խորհրդարանի շենքի՝ հուլիսի 15-ի հեղաշրջման փորձի ժամանակ վնասված հատվածով։ «Անադոլու» գործակալության հաղորդմամբ՝ ԱՄՆ-ի փոխնախագահը նշել է, որ կցանկանար Թուրքիա այցելել հուլիսյան դեպքերի հաջորդ օրը։ Բայդենն ընդգծել է՝ հուլիսի 15-ը Թուրքիայի սեպտեմբերի 11-ն էր։ Մեջլիս կատարած այցից հետո Ջո Բայդենը վարչապետական «Չանքայա» պալատում հանդիպել է Թուրքիայի վարչապետ Բինալի Յըլդըրըմի հետ։ Թուրքական «Միլիյեթը» գրում է, որ պալատ գնալու ճանապարհին մի խումբ ցուցարարներ պաստառներով եւ սուլոցներով են դիմավորել ամերիկացի պաշտոնյային՝ այդպես արտահայտելով իրենց բողոքը Ֆեթուլլահ Գյուլենի արտահանձման հարցում ԱՄՆ-ի դիրքորոշման դեմ։ Թուրքիայի վարչապետի հետ հանդիպումից հետո Բայդենը եւ Յըլդըրըմը հանդես են եկել մամուլի ասուլիսով։ ԱՄՆ-ի փոխնախագահն աջակցություն է հայտնել հեղաշրջման փորձ ապրած Թուրքիայի ղեկավարությանը, ընդգծելով՝ Թուրքիա է եկել թուրք-ամերիկյան բարեկամությունը ողջ աշխարհին ցույց տալու համար։ «Թուրք ժողովուրդը Միացյալ Նահանգներից ավելի մեծ բարեկամ չունի»,- ասել է նա։ Բայդենը հերքել է լուրերը, թե ԱՄՆ-ը տեղյակ է եղել Թուրքիայում ծրագրվող հեղաշրջման մասին։ «Եթե ԱՄՆ-ը նախապես տեղեկություն ունենար, ապա հնարավոր ամեն ինչ կաներ՝ հեղաշրջման փորձը կանխելու համար»,- Թուրքիայում հայտարարել է Բայդենը։


source: fineweb

text: Արի՛, Տե՛ր Աստված, տեսության հիվանդացած հոգուս, դիր Քո ձեռքն իմ վրայ եւ բժշկիր՝ ասելով. «Զորացի՛ր, վերցրո՛ւ Քո մահիճը եւ գնա կյանքի արդարություն տանող ճանապարհով»։ Փարատիր ցավերն ու բժշկիր Քո ժողովրդի հիվանդությունները եւ ամենահաղթ խաչիդ նշանով բոլորին կատարյալ առողջություն շնորհիր, որով մարդկության տկարությունը կրեցիր ու դատապարտեցիր մեր կյանքի եւ փրկության թշնամուն։ Դու ես մեր կյանքն ու փրկությունը, բարերար եւ բազումողորմ Աստված. միայն Դու կարող ես ներել մեր մեղքերը, հեռացնել ցավերն ու հիվանդությունները մեր միջից։ Բարիքներ պարգեւող, Քեզ հայտնի են մեր կարիքները, առատ ողորմությունդ պարգեւիր Քո արարածներից յուրաքանչյուրին, որոնց միջոցով միշտ գովվի Ամենասուրբ Երրորդությունդ, այժմ եւ միշտ եւ յաւիտեանս յաւիտենից։ Ամեն։ Գրառում՝ Տ. Հովսեփ Ա.Քահանա Հակոբյան


text: «Հայելի» հաղորդաշարի նպատակն է արտացոլել այն երեւույթները, իրավիճակները, մարդկային եւ հասարակական փոխհարաբերությունների հակասությունները, որոնք առաջին հայացքից գուցե հրատապ կամ կարեւոր չեն երեւում, սակայն, այդուհանդերձ, ազդում են նույն այդ փոխհարաբերությունների եւ մեր կյանքի որակի վրա: 4 տարի է՝ ՄԱԿ-ը հրապարակում է Երջանկության համաշխարհային զեկույցը, որում հայաստանցիներս վերջին շարքերում ենք: Այն, որ հայաստանցիներս ուրախ չենք, նախընտրական իր հանդիպումներում նկատել էր վարչապետ Կարեն Կարապետյանը՝ Գյումրիի սոցիալական տխուր վիճակի մասին հարց տվող լրագրողներից հետաքրքրվելով, թե ինչու են «դիլխոր»: Ինչու են հայաստանցիները ոչ երջանիկների շարքում. այս ծանր ներքաղաքական մթնոլորտը լիցքաթափվելու ինչ հեռանկար ունի: Հոգեբան Գայանե Հարությունյանի մասնագիտական դիտարկումը։


text: Դեղ ներկրողները պնդում են, որ առաջիկայում Հայաստանում հնարավոր է՝ դեղերը թանկանան, եթե խորհրդարանն ընդունի կառավարության մշակած օրինագիծը: Մինչդեռ Առողջապահության նախարարությունը հավաստիացնում է՝ 18 տարի առաջ ընդունված օրենքը ամբողջովին չի կարգավորում դեղերի շուկան եւ լիովին չի երաշխավորում, որ դեղերը լինեն մատչելի, արդյունավետ ու անվտանգ: «Դեղերի շուկան կատարյալ չէ, այն խիստ ասիմետրիկ է ու վտանգավոր։ Հնարավորությունը, որ մենք շուկայում կունենանք անորակ, ոչ արդյունավետ եւ վտանգավոր դեղեր, շատ մեծ է»,- ասաց փոխնախարար Սերգեյ Խաչատրյանը։ Այսօրվա խորհրդարանական լսումների ընթացքում, սակայն, պատգամավորները կասկածի տակ առան կառավարության օրինագիծը։ «Հիմա դուք տեղեկություն ունե՞ք, որ մարդիկ փող են տալիս, դեղը գրանցում են եւ գնում են Եվրոպայից «Ժիգուլու» բագաժնիկի մեջ են լցնում, ներմուծո՞ւմ։ Կամ Հայաստանում տանում իրենց պադվալներում են պահո՞ւմ։ Որեւէ պետական մարմին չի կարող ասել՝ ես ուզում եմ ինչ-որ բան ստուգել եւ օրենքը ինձ թույլ չի տալիս»,- նկատեց ընդդիմադիր պատգամավոր Նիկոլ Փաշինյանը։ Առողջապահության փոխնախարարը պնդեց՝ 18 տարի դեղերի շուկան կարգավորվել է հիմնականում նորմատիվ հրամաններով ու կարգերով: Մինչդեռ իրենց առաջարկած նախագիծը քրեական պատասխանատվություն է սահմանում կեղծ դեղ ներկրելու համար: Խստացվել են տուգանքները նաեւ այն գործարարների հանդեպ, որոնք չեն ապահովի ներկրման, պահպանման ու իրացման պարտադիր պայմանները, այս դեպքում տուգանքները նախկին 50.000 դրամի փոխարեն կհասնեն մինչեւ 1 միլիոն: Ներկրող Վահե Վարսանյանը դժգոհեց՝ որակի հետ կապ չունեցող տեխնիկական փոքրիկ խախտումները, փաստորեն, կարող են իրենց մի քանի միլիոնի վնաս հասցնել: Փոխնախարարն էլ հակադարձեց՝ վախենում են նրանք, ովքեր խախտում են անում։ «Բարգավաճ Հայաստան» խմբակցության պատգամավորներն առաջարկեցին դեղերն ավելի մատչելի դարձնելու համար դրանք ազատել ավելացված արժեքի հարկից, փոխնախարարը խոստացավ քննարկել։ Հարցին էլ, թե ինչո՞ւ է արտերկրից բերվող նույն դեղն առավել արդյունավետ, քան այստեղ վաճառվողը, պաշտոնյան պատասխանեց՝ որակը ընկնում է սխալ պահպանման պատճառով: Առաջարկվող օրենքով՝ բժիշկը պարտավոր է դեղատոմսի վրա գրել ոչ թ դեղի անունը, օրինակ՝ ասպիրին, այլ նրա ակտիվ նյութի անունը՝ ացետիլասալեցիլաթթու, դեղատան աշխատակիցն էլ պետք է տարբեր արտադրողների՝ նույն բաղադրությամբ դեղերը առաջարկի հիվանդին՝ ընտրությունը թողնելով նրան: «Պացիենտը ինքն է որոշում, թե որ դեղը կգնի, եւ օրենքով ամրագրված է, որ դեղատան աշխատակիցները իրավունք չունեն ուղղորդելու եւ խորհուրդ տալու դեղի ընտրության ժամանակ»,- ասաց փոխնախարարը։ Առանց դեղատոմսի դեղ վաճառող դեղատունը, օրենքի այս նախագծով, առաջին անգամ կտուգանվի 5000, երկրորդ անգամ՝ 10.000 դրամով, շարունակելու դեպքում չի բացառվում, որ նաեւ զրկվի լիցենզիայից: Պատգամավորներն ու ներկրողները նաեւ պնդում էին՝ պարտադիր հայերեն մակնշումը լրացուցիչ ֆինանսական բեռ է, արդյունքում դեղերն են թանկանալու: Ազգային ժողովի առողջապահության հանձնաժողովը համակարգող Արա Բաբլոյանը վրդովվեց.- «Ձեր ճնշումների տակ նույնիսկ կառավարությունը ուզում է հետադարձ քայլ անի։ Ես՝ որպես Արա Բաբլոյան, դեմ եմ, որպեսզի հիվանդը չստանա էդ փոքրիկ թերթիկը, թե դեղը ինչի համար է ցուցված, ինչն է հակացուցված, ինչ դոզաներով պետք է մարդը խմի։ Դուք գնացեք, քվեարկեք, անցկացրեք դա, եւ դա դեղ վաճառողների, ներմուծողների ազդեցությունն է ձեր վրա»։ Չնայած պնդումներին, որ առաջարկվող օրինագիծը նոր ու առավել խիստ պայմաններով է կարգավորելու դեղերի շուկան, ընդդիմադիր Նիկոլ Փաշինյանը հակադարձեց՝ տուժողը սպառողն է լինելու, շահողը՝ խոշոր ներկրողը։ «Քաղաքական պատասխանատվություն եմ վերցնում ասելու, որ մենք ունենալու ենք միայն մի արդյունք՝ դեղերի գների թանկացում եւ մոնոպոլիզացիա։ Նրանք, ովքեր էնքան խոշոր են, որ կարող են գնալ դեմպիգների, կարող են մի տարի հետո մրցակիցներին շուկայից հանել ու մնալ շուկայի տերը»,- ասաց պատգամավորը։


text: Լուսանկարները՝ Մարիամ Հովունու Անխոս, տոնի գոյության համար աշխարհը պարտական է նկարիչ Հարվի Բելլին: 20-րդ դարի սկզբներին նա ապրում էր Ամերիկայում: Ոչնչով աչքի չընկնող մի նկարիչ էր, որով նույնիսկ չէին հետաքրքրվում քննադատները: Սակայն օրերից մի օր, ինչպես է ստացվում, նրան է դիմում «State Mutual Life Assurance Company of America» ապահովագրական ընկերության ներկայացուցիչը՝ խնդրելով, որ ստեղծի ինչ-որ վառ եւ աչքի զարնող սիմվոլ՝ որպես ընկերության այցեքարտ: Եվ հենց այդ ժամանակ էլ Բելլը ստեղծում է մեր սիրելի «Ժպիտը»։ Սիմվոլ, որը դարձավ երջանկության խորհրդանիշ ամբողջ աշխարհում: Հարվի Բելլը «Ժպիտը» նկարել է 40 րոպեում, սակայն սիմվոլը բոլորին ուրախություն է պարգեւում արդեն գրեթե 100 տարի: Մենք չենք էլ նկատում, թե «Ժպիտը» կոչվող եւ ժպտացող դեղին պատկերն օրը քանի անգամ ենք օգտագործում համացանցից, հեռախոսներից օգտվելիս: Ինչեւէ, 1999 թվականից բազմաթիվ երկրներ նշում են տոնը, անգամ կազմակերպվում են փառատոներ: Հայաստանը եւս անմասն չի մնում այդ ամենից. այստեղ եւս կազմակերպվում են բազմաթիվ միջոցառումներ եւ մրցույթներ։


text: Ռետրո Պետությունն է միասնության գերագույն դրսեւորումը։ Պետությունը մեր, որ արդեն 14 տարեկան է, բայց ո՞վ է հիշում այս պատանու ծնունդն ու տարիքը։ Չէ՞ որ ավելի հեշտ է նշել վաղամեռիկ եղբոր ծննդյան օրը։ Հայոց ցեղասպանության 90-ամյա տարելիցի լայնամասշտաբ նշանավորումից մոտ երկու շաբաթ անց Ամենայն Հայոց կաթողիկոսի գլխավորած ուխտավորների խմբի հետ առիթ ունեցա լինելու Երուսաղեմում։ Տպավորություններս Երուսաղեմից, Իսրայելից ու Պաղեստինից բավական շատ են, բազմազան ու հակասական։ Մեծ քաղաքի լավն այն է, որ մի ծայրից մյուսը գնալիս կարող ես ավտոբուսում գիրք կարդալ, կամ աչքի անցկացնել օրվա թերթերը, որոնք ոչ մի լավ բան չեն գրում, կամ այն, ինչ գրում են, դժվար է լավ անվանել։ Ֆիլմի վերնագիրն արդեն մտածել էի։ Ընդհանրապես վերնագիրն ամենակարեւորն է՝ դրանից է սկսվում ընթերցողի, դիտողի, ունկնդրի նախատրամադրվածությունը։ Մտածում էի այսպես էլ կոչել՝ «Հպարտության հոգսը»։ Ֆիլմն անգլերեն պիտի թարգմանվեր, չգիտեմ՝ անգլերենով ո՞նց կհնչեր, բայց հայերենով, կարծես, վատ չէր։ Եթե մեր հաղթանակներով հպարտանում ... Հայտարարված պատերազմները սկսվում են մի օր, որը հետո պատմության դասագրքերում նշվում է որպես սկիզբ։ Չհայտարարված պատերազմները սկիզբ չունեն։ Լինում են սահմանային միջադեպեր, փոքր կամ մեծ բախումներ, եւ ոչ ոք հաստատ չի կարող ասել, թե դրանցից հատկապես ո՞րն է այդ պատերազմի սկիզբը։ Ժամանակակից բառապաշարում նման պատերազմները պատերազմ էլ չեն կոչվում։ Դրանք հակամարտություններ են կամ զինյալ հակամարտություններ։ Ղարաբաղյան շարժումը ազգային ազատագրական պայքարի նոր շրջափուլի սկիզբը եղավ։ Լեռնային Ղարաբաղում եւ Հայաստանում հրապարակ դուրս եկած բազմությունները պահանջում էին Ադրբեջանի հայկական ինքնավար մարզի միացումը Մայր Հայրենիքին՝ այդ պահանջը պատճառաբանելով պատմական անարդարությամբ, մարզի բնակչության սոցիալ-տնտեսական ծանր վիճակով, ադրբեջանական ծայրագավառի անտեսվածությամբ եւ այլ խնդիրներով։ Հայոց ցեղասպանության 90-ամյակի նշանավորումը միավորեց հայ ժողովրդին։ Սա ուրախալի կլիներ, եթե չլիներ տխուր, եւ հիանալի կլիներ, եթե հիմնված լիներ ,սիրո վրա։ Մեկուկես միլիոն մոմ, մեկուկես միլիոն ծաղիկ, մեկուկես միլիոն մարդ... կարծես խորհրդային «լավագույն» ավանդույթներով պլան դրված լիներ մեր ժողովրդի վրա՝ ի Հայաստան եւ ի Սփյուռս աշխարհի։ Սա իհարկե չի նշանակում, թե ժողովուրդն ինքնակամ ու ինքնաբուխ չէր գնում Ծիծեռնակաբերդ։ «Մեկ մարդու մահը ողբերգություն է, շատերինը՝ վիճակագրություն» խորհրդային հայտնի աֆորիզմը մեզանում գործում է ստույգ ճշգրտությամբ, բայց եթե վերցնենք ու տեղադրենք այն իրական պատճառների համայնապատկերում, պարզ կդառնա, որ այդ «վիճակագրությունը» կարող էր պատահել մեզանից յուրաքանչյուրի հետ։ Ի՞նչ զգացին ահաբեկչության պատվիրատու-կազմակերպիչներն անձամբ, դժվար է ասել, բայց որ այդ ներումը մի քիչ էլ սասանեց «չարիքի կայսրությունը», պարզ է ու պարզ։ Որովհետեւ աշխարհի միլիարդավոր քրիստոնյաների Տերը՝ Հիսուս Քրիստոսը, չէր ասում՝ «Ակն ընդ ական», այլ ասում էր՝ «Սիրիր մերձավորիդ», ինչը նշանակում է՝ տես նրան, ով քո կարիքն ունի։ Ճակատագրի բերումով մեր ժողովրդի զգալի մասն ապրում է հայրենի բնաշխարհից դուրս։ Ոմանց կարծիքով՝ սա ողբերգություն է, մյուսներն այն համարում են առավելություն։ Ողբերգություն համարողներն այն կապում են նախորդ դարասկզբի իրադարձությունների եւ դրանց արդյունքում բնաշխարհիկ տարածքների կորստյան հետ։ Սկսվել է Ավագ շաբաթը, եւ 1700-ամյա քրիստոնյա մեր ժողովրդի համար Հիսուս Քրիստոսի Հարությունը պետք է լիներ սկսվող շաբաթվա ամենակարեւոր իրադարձությունը։ Որովհետեւ Քրիստոսը չարչարվեց, խաչվեց, մեռավ ու հարություն առավ, որ մարդն ապրի։ Եվ Քրիստոսի հարությունը կյանքի հույս դարձավ։ Եթե հայերի կոտորածի մեջ մեղադրենք հայ գործիչներին, դրանով կհամաձայնենք Օսմանյան կայսրության եւ Գերմանիայի կառավարությունների հետ, որոնք հայտարարում են, թե հայերն ապստամբել են եւ դրա համար պատժվել: Անկեղծ ասած, երբեւէ մտքովս չէր անցել, թե օրերից մի օր ստիպված կլինեմ նամակ գրել Ձեզ, հատկապես, որ վաղուց արդեն դուրս եմ եկել այն տարիքից, երբ կինոսավանի սերերին երկու բառ գրելու ցանկությունը մի կերպ հաղթահարվում էր հասցեի անգիտությամբ։ Հիմա էլ, ճիշտն ասած, չգիտեմ Ձեր հասցեն, բայց անափ վրդովմունքս, ես կասեի, նույնիսկ՝ զայրույթս, ստիպում են գրիչ վերցնել ու գրել... թեկուզ անորոշ հասցեով։ Ի՞նչ կապ կարող է լինել Հայոց ցեղասպանության ճանաչման եւ ռուսական ռազմական բազաների դուրս չբերման միջեւ, ես այդպես էլ չհասկացա, բայց պարզ էր հանրահավաքի կազմակերպիչների «Two in one» սկզբունքը՝ հազիվ ժողովուրդ է հավաքվել, եկեք միանգամից պահանջենք ինչ ուզում ենք։ Եվ այդ «Two in one»-ից էլ անմիջապես պարզ դարձավ, որ դա ոչ թե ինքնաբուխ ժողովրդական պոռթկում էր, այլ հրահրված էր առնվազն ռուս զինվորականության կողմից։ Սա հասկանալու համար քաղաքական վերլուծաբան լինել պետք չէ, բավական է տարրական տրամաբանությունը։ Զարմանալու բաները շատանում են կյանքում եւ տրանսպորտում, թերթերում եւ բարձր պաշտոնյաների ելույթներում, հեռուստատեսությամբ եւ եթերի մյուս անկյուններում։ Եվ այդ բաներն, անկեղծ ասած, ինձ մոտ երբեմն անձի երկվություն են առաջացնում։ Ու ինձ մեկ-մեկ թվում է, թե ես Հովհաննես Գալաջյանն եմ, բայց ոչ այն պատճառով, որ «Ուժն է ծնում իրավունք», այլ որովհետեւ զարմանալու բաները գնալով շատանում ու շատանում են։ Երբ հերթական անգամ գալիս է գարունը, Հայաստանում բողբոջում է իշխանափոխությունը։ Սա մի ծառ է, որ ստացվել է կառավարող վերնախավի անպատասխանատվության եւ կառավարվող ժողովրդի անտարբերության պատվաստումից։ 1998-ին իշխանության եկած ուժերը 8000 քառակուսի կիլոմետր տարածքով Ղարաբաղ էին խոստանում, ինչն այն ժամանակ էլ, ակնհայտ էր, որ իրատեսական չէ։ Հետո սկսվեց ժամանակ շահելու կամ այլ կերպ ասած` «Ոչ պատերազմ, ոչ խաղաղություն» գործընթացը։ Իսրայելի պատմությունից փոխառված այս գործելակերպը պետք է իր հետ բերեր նաեւ Իսրայելի փորձը, երբ հակամարտությունների եւ առճակատումների ընդմիջումներին անապատի վրա երկիր էր կառուցվում։ Ես չեմ կարծում, թե «PRESS» նշանն այնպիսի ազդեցություն ունի, ինչպիսին HUMMER-ները, կրկնվող թվերից կազմված կամ ՊՆ համարները, բայց, բոլոր դեպքերում, ընկերոջս դիտողությունը տեղին է, քանի որ ակնհայտ է մի երեւույթ, որն աշխարհում ոչ մի տեղ չես տեսնի։ Լրջանալու պահը» հոդվածում, որը մեզ մատուցվեց նախագահի հրաժարականից երեք-չորս ամիս առաջ։ Բայց մենք կորցրինք պահը՝ չիմանալով, թե ով որտեղից է գալիս եւ ուր է գնում։ Հիմա արդեն անցել է լրջանալու պահը, հիմա ապշելու պահն է, քանզի «վերին» ատյաններում ապշեցուցիչ հայտարարություններ են հնչում, որոնցով մեր ազատամարտը հավասարեցվում է ելուզակության, եւ մեր թափած ազնիվ արյունը դառնում է ունայնություն ու քամու աշխատանք։ Ինչպես բնության մեջ, հասարակության մեջ եւս չկա հավասարություն։ Կան հարուստներ եւ աղքատներ, կան խելոքներ ու ախմախներ, կան հաջողակներ ու անհաջողակներ եւ, վերջապես, կան մարդիկ, ում կարելի է կոչել անբախտ։ Շատերը «Սյունակախաղը» համարում են քո ստեղծագործության գագաթնակետը, համարում են, որ այդպիսի գրքից հետո անհնար է ավելի լավ բան ստեղծել: «Սյունակախաղի» ծնունդից ի վեր տասը տարի է անցել, ուրիշ գրքեր են լույս տեսել, դու ի՞նչ կասես այս առթիվ: Մի ժամանակ մենք ապրում էինք սարերում: Այդ սարերը բրդոտ շների պես փռված էին ոտքերի մոտ: Այդ սարերը վաղուց արդեն ձեռնասուն էին դարձել, կրելով մեր կացարանների, մեր պատերազմների, մեր երգերի անհանգիստ բեռը: Մեր խարույկները խանձել են նրանց բուրդը: Հռիփսիմե Միխայլովնայի կյանքում մեծ դեր է խաղացել Բորիս Պիոտրովսկու` Հայաստանի մեծ բարեկամի հետ ծանոթությունը, բարեկամությունն ու ամուսնությունը: Երիտասարդ լենինգրադցի գիտնականը Հայաստանում պեղել եւ ուսումնասիրել է հնագույն պետության` Ուրարտուի պատմությունը: Դիվանագետը պետք է գերզգույշ լինի սրախոսելիս` չվիրավորելու համար տվյալ երկրի ավանդույթներն ու սովորույթները, անպայման հաշվի առնի տեղի եւ զրուցակցի մտածելակերպը` մենթալիտետը: Ընդհանրապես, նախընտրելի է, որ նա չխախտի կատակի սահմանները եւ չանցնի հումորի սահմանները, իսկ սեւ, թունոտ հումորի եւ հեգնանքի մասին խոսելն անգամ ավելորդ է, դրանք հակացուցված են դիվանագետին: Կյանքում կա մի քանի բան, որ յուրաքանչյուրը պետք է ինքն անի: Օրինակ, եթե դու ուզում ես գրկել կնոջը, ես չեմ կարող դա քո փոխարեն անել, քո անունից, կամ, եթե դու պետք է քիթդ մաքրես, ապա ստիպված ես ինքդ դա անել: Ես չեմ կարող դա քո փոխարեն անել, դա քեզ չի օգնի: Նույնը վերաբերում է եւ աղոթքին: Ինչպե՞ս ես կարող եմ քո փոխարեն աղոթել: Դու ինքդ աղոթիր, եւ ես էլ կաղոթեմ: Իշխանություններն, ինչպես անցյալում, այնպես էլ հիմա (սա էլ հենց ազգային մտածելակերպի իներցիոն լինելու արդյունք է) չեն հասկանում կամ չեն ուզում հասկանալ, որ պետականության ամենակարեւոր հարցը մարդն է հասարակության մեջ, պետության օրինական դաշտում, նրա շահերն ու նրա ազատությունը: Ի՞նչ է մեզ համար այսօր խաչքարը, մեր քրիստոնեական կրոնի այդ նշանը, խորհրդանիշը, խարանադրոշմը: Քարերի վրա խաչեր՝ զուգակցված զարդաքանդակների հետ, կարելի է տեսնել ողջ պատմական Հայաստանի տարածքում: Դրանք այսօր էլ հուզում են մեզ: «Իմ ֆիլմերն այնպիսին են, որ քաղաքական ճնշումների չեն ենթարկվում: Իրանում, իհարկե, խիստ գրախոսություն կա, բայց ես քաղաքական ֆիլմ սարքող ռեժիսոր չեմ: Շատերն ինձ սխալ հասկանալու պատճառով են մեղադրել, բայց ես քաղաքական նպատակներ չեմ հետապնդում իմ ֆիլմերում: Դեմ եմ գաղափարախոսությանը, քանի որ համարում եմ, որ ոչ ոք մարդկությանը փրկելու դեղատոմս չի ստեղծել»: Քիարոստամին հաճախ ստիպում է էկրանին, իհարկե, նրա հետ մեկտեղ՝ ֆիլմին` առ ինչ-որ տարածություն կամ ողջ աշխարհ բացվող անցքի դեր խաղալ` բացված դուռը խոշոր պլանով «Որտե՞ղ է իմ ընկերոջ տունը» ֆիլմում (դռան մոտիվը ողջ ֆիլմի ուղեկիցն է, դասարանի դռներից մինչեւ տների դռները), կամ մեքենայի պատուհանները «Կյանքը շարունակվում է» եւ «Կեռասի համը» կինոնկարներում, որոնք հայտնվում են սկզբում եւ շարունակում են հայտնվել, առաջարկելով եւ չափելով նրա անցքը (հայացքը): Սիրիայի արեւելքում՝ Մաալուլայում, վերականգնվում են զինյալների ավերած տներն ու տաճարները, հայտնում է LifeNews-ը: Ահաբեկիչները քաղաքը գրավել էին 2013-ին, սակայն արդեն 2014թ. ապրիլին կառավարական զորքերին հաջողվել է ազատագրել հնագույն Մաալուլան: Վիլյամ Սարոյանը առաջիններից մեկը եղավ, որ լինելով զարմանալիորեն բեղուն ու առատագիր, ասես շրջեց Էմիլ Զոլայի «Ոչ մի օր առանց տողի» անտանելիորեն անհողդողդ ու հայտնի արտահայտությունը, եւ «Խիզախ պատանին թռչող ճոճաձողի վրա» լավագույն ջազային իմպրովիզացիաները հիշեցնող պատմվածքից հետո, կարող էր ասել` «ոչ մի տող, առանց օրվա»... Առանց` այդ պարգեւված օրվա կենդանի հոգու շարժման, թրթիռի, վետվետումների, թիռթեւ բերկրանքի ու անհուն տրտմության: «...Ես չեմ ուզում եւ չեմ կարող երկար ու բարակ գրել մեր երկրից, թեեւ դու հարցնում ես: Կարճ ասեմ՝ մենք թե դրսից, թե ներսից քանդեցինք մեր երկիրը: Գլխավորապես մենք: Մենք եմ ասում, եւ սրա մեջն է ճշմարտությունը...»: Մենք առտնին խոսքն իրականության ստվերն ենք համարում, նրա կրկնակը: Ավելի շուտ, ընդհակառակը, իրականությունն է բառի ստվերը: Եվ փիլիսոփայությունը, ըստ էության, այլ բան չէ, քան բանասիրություն` խորը, ստեղծագործական ներթափանցում բառի մեջ: Կենտրոնի գաղութատիրական քաղաքականությունը հանրապետությունում իրականցվում է տեղական կուսակցաբյուրոկրատական ապարատի իր դրածոների միջոցով։ Դժվար չէ վերհիշել, որ վերջին երկու տարում ժողովուրդը հոգնատանջ է եղել՝ արտահերթ նստաշրջան հրավիրելու կամ էլ այս կամ այն որոշումն ընդունել տալու պայքարում։ Այսինքն, հիմնականում պայքարել ենք «մեր» իսկ ղեկավարության դեմ՝ հանուն ազգային նպատակների։ Արվեստագետը ամենից առաջ պետք է ձգտի իր ստեղծագործությունների կատարելությանը: Հակառակ դեպքում նրա` արվեստին ծառայելը անիմաստ կդառնա: Վերցնենք, օրինակ, ցնցումը, որ հարուցում են հումանիզմի գաղափարները` եթե միայն դրան ձգտես, ապա դրան կարելի է հասնել սովորական քարոզի ունկնդրությամբ: Պետությանը գեղարվեստական ստեղծագործության վրա իշխանություն վերագրելը` բարբարոսների կործանարար նախապաշարմունքն է: Քաղաքական իշխանությունը մանրէազերծված է, չէ՞ որ նրա էությունը, ինչպիսի գաղափարախոսությամբ էլ նա ծածկվի` այլոց ենթարկումն է: Կոլեկցիոներությամբ զբաղվելը չափազանց բարդ եւ մտավոր հագեցած աշխատանք է: Դա բոլորին չէ, որ տրված է: Դրա համար ցանկություն եւ փող ունենալը քիչ է: Դա անձի գոյության հատուկ տեսակ է, որտեղ խաչաձեւվում են տարբեր անձնային, մշակութային, քաղաքական եւ այլ բաղադրիչներ: Կուրությունը` տեսողության պարզությունն է, խլությունը` լսողության նրբազգացությունն է, վտանգը` հանգստություն է, հաջողությունը` դժբախտություն: Օքսֆորդի երեւելի աստվածաբաններից մեկը մի անգամ նկատել է, որ ժամանակակից առաջընթացն իրեն ձեռք չի տալիս այն բանով, որ առաջ է շարժվում, այլ ոչ թե ետ:


text: Ռուս երգչուհի, «Աստղերի ֆաբրիկա-5» («Фабрика звёзд-5») մրցույթի հաղթող Վիկտորյա Դայնեկոն եւ Drum Cast խմբի թմբկահար Դմիտրի Կլեյմանն ամուսնացել են։ Այս մասին երգչուհին գրել է Facebook–ում, որտեղ նա հարսանեկան լուսանկար է հրապարակել։ «Ահա եւ մենք»,– գրել է Վիկտորյան։ Լուսանկարի տակ արդեն բազմաթիվ երկրպագուներ շնորհավորանքներ են հղել։ Զույգի սիրավեպի մասին առաջին լուրերը տարածվել էին 2014 թվականին։ -0-


text: ՏԱՐՈՆԻ ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆ [էջ 3] ՆԱԽԱԲԱՆ Վաղ միջնադարից մեզ է հասել ուշագրավ մի «Պատմություն», դա Զենոբ Գլակ Ասորու եւ Հովհան Մամիկոնյանի անուններով հայտնի «Տարոնի պատմությունն» է։ Հենց թեկուզ այն հանգամանքը, որ այս աշխատությունը երկու տարբեր անձնավորաթյանների անուններով է կոչվել, բնականաբար իր վրա է բեւեռել պատմագիտության եւ բանասիրության ուշադրությունը վաղուց ի վեր։ Այնուհանդերձ այն համարվել եւ ներկայումս էլ համարվում է 7—9-րդ դարերի սահմաններում գրված կամ հավաքված-խմբազրված մի ժողովածու։ Ուստի եւ այս կապակցությամբ ծագած վեճերն ու տարակարծությունները նույնպես տարաբնույթ են։ Վիճելի կետերը այստեղ վերաբերում են առաջին հերթին գրվածքի՝ իրականում քանի՞ մասերից բաղկացած լինելուն, եւ թե դրանցից որի հեղինակն ո՞վ է: Ապա՝ արդյոք ամբողջակա՞ն է այն, թե՞ ոչ։ Ո՞ր դարում է գրվել կամ հավաքվել-խմբագրվել, վերջապես պատմա-գաղափարական կամ գրական-գեղարվեստական ի՞նչ արժեք է ներկայացնում այն։ Սրանք հարցեր են, որոնց մասին չնայած շատ է գրվել ու խոսվել, սակայն այսօր էլ դեռեւս մնում են վերջնական պարզաբանման կարոտ։ Այս համառոտ նախաբանում վերոհիշյալ բոլոր հարցերի քննությունը մեր խնդրից դուրս է. ավելորդ չենք համարում, սակայն մի երկու խոսքով հայտնել այստեղ նաեւ մեր կարծիքն այդ մասին։ Արդեն բազմիցս նկատվել է, թե այս արժեքավոր գործի առաջին մասի ստեղծման շարժառիթ են հանդիսացել Հայաստանում (հատկապես Տարոնում եւ նրա մերձակա գավառներում) նորածագ քրիստոնեական կրոնի տարածման, նրա հաստատման հանգամանքների հետ կապված պատմությունները, ինչպես նաեւ ցույց տալու համար նոր կրոնի տարածման եւ պրոպագանդման ճանապարհին հանդիպած խոչընդոտները, հեթանոսական կռապաշտության եւ նրան սպասարկող քրմերի դեմ մղված դաժան պատերազմը, քրիստոնյա առաջին նվիրակների կյանքն ու գործը, նրանց անձերի եւ աշխատության պանծացումը, սրբացումն ու հավերժացումը։ Սյուժետային-գաղափարական կառուցվածքի իմաստով «Տարոնի պատմությունը» կարծես, իրոք, երկու առանձին մասերից է կազմված։ Դրանցից մեկը, որ վերագրվել է ասորի Զենոբ Գլակին, պարունակում է Գրիգոր Լու– [էջ 4] սավորչի կողմից (կամ նրա թելադրանքով) հույն եւ ասորի քարոզիչներին ուղարկված կամ նրանցից ստացված պատասխան թղթերի (նամակների) պատճենները։ Այս հատվածի բովանդակությունը դուրս չի գալիս ինչպես Տարոնում Տրդատ Մեծի եւ Գրիգոր Լասավորչի գործունեության, քրիստոնեական կրոնի տարածման շրջանակներից, նույնպես եւ չորրորդ դարի սահմաններից։ Իսկ «Տարոնի պատմության» երկրորդ՝ Հովհան Մամիկոնյանին վերագրված մասի բովանդակությունը ներկայացնում է Հայաստանում քրիստոնեության հաստատումից շատ հետո՝ շուրջ չորս-հինգ հարյուր (գուցե եւ ավելի) տարիներ, գլխավորապես Տարոնում՝ Մամիկոնյանների իշխանությանը ենթակա եւ հարեւան գավառներում, դարեր շարունակ տեղի ունեցած դեպքերի ու իրադարձությունների մասին գոյացած ավանդապատում գրույցների մի շարան։ Օտար բռնակալների դեմ Տարոնի ժողովրդի մղած դյուցազնական պայքարի էպիկական-գեղարվեստական պատկերումն է այդ։ Այս հանգամանքը, թերեւս իրավացիորեն, ուսումնասիրողներից շատերին է մղել կասկածանք հայտնելու նրա հեղինակի հարազատության եւ «Պատմության» վերջում զետեղված «Հիշատակարանի» հավաստիության նկատմամբ։ Զենոբ Ասորու եւ Հովհան Մամիկոնյանի կյանքի ու գործի, նրանց եւ սույն «Պատմության» հետ առնչվող զանազան այլ հարցերի լուսաբանմամբ շատերն են զբաղվել։ Զենոբի՝ իբրեւ չորրորդ դարի կրոնավորի գոյության փաստը, թերեւս հաստատվում է ոչ միայն «Պատմության» ընթացքում շարունակ հանդիպող հիշատակություններով, կամ այն հանգամանքով, որ ինքն իրեն ներկայացնում է ժամանակակից ու գործակից Գրիգոր Լուսավորչի եւ Տրդատ Մեծի, այլեւ այն, որ նրան իբրեւ այդպիսին ճանաչում են նաեւ մեր միջնադարի նշանավոր մատենագիրները, ինքը՝ Հովհան Մամիկոնյանը, Ուխտանեսը եւ Մխիթար Այրիվանեցին1: Նրանք այս հարցում միաբան են։ Նոր ժամանակներում Զենոբի եւ Հովհան Մամիկոնյանի անձնավորաթյունների հետ առնչվող հարցերին, ինչպես եւ նրանց անուններով հայտնի «Պատմության» այլեւայլ հանգամանքներին անդրադարձել են պատմագիտության եւ բանասիրության այնպիսի նշանավոր դեմքեր, ինչպիսիք են Մ. Չամչյանը, Հ. Գաթըրճյանը, Ղ. Ալիշանը, Մ. Էմինը, Գ. Խալաթյանը, Գ. Զարբհանալյանը, Լեոն, Մ. Աբեղյանը եւ շատ ուրիշներ, օտարազգիներից՝ Հ. Գելցերը, Գուտշմիտը, Ա. Կարիերը. Ե. Պրուդհոմմը, Վ. Լանգլուան։ Մեր օրերում այդ հարցերի նկատմամբ հետաքրքրություն են ցուցաբերել պատմաբան, պրոֆ. Ա. Աբրահամյանը, որը 1941 թվականին կազմել եւ հրատարակել է «Տարոնի պատմության» համեմատական բնազիրը2. ապա նաեւ ակադ. Լ. Խաչիկյանը, պրոֆ. Մ. Մկրյանը, Ղ. Այվազյանը, Բ. Ուլուբաբյանը, Լ. Տեր-Պետրոսյանը եւ էլի շատերը։ ____________________ 1 Ուխտանես եպիսկոպոս. «Պատմութիւն հայոց», Էջմիածին, 1871, էջ 70 եւ հետեւյալն։ Մխիթար Այրիվանեցի «Պատմութիւն հայոց», Մոսկվա 1860, էջ 45։ 2 Հովհ. Մամիկոնյան, «Պատմութիւն Տարօնոյ», Ե., 1941։ Այսուհետեւ համապատասխան բոլոր մեջբերումները կատարվում են ըստ սրա, նշվում է միայն էջը։ [էջ 5] «Տարոնի պատմությունը» ունեցել է մի քանի հրատարակություններ՝ Պոլսում, Վենետիկում եւ այլուր: Հայաստանում եղած միակ հրատարակությունը վերը նշվածն է, այսինքն՝ 1941 թվականինը, որից էլ հենց կատարել ենք թարգմանությունը, իհարկե համեմատելով վենետիկյան երկու՝ 1832 եւ 1889 թվականների հրատարակությունների հետ։ «Տարոնի պատմության» աշխարհաբար թարգմանությունը երեւանյան վերը նշված հրատարակությունից ենք կատարել հետեւյալ նկատառումներով, նախ՝ որովհետեւ ժամանակագրական առումով այն ամենավերջինն է եւ նրանում հաշվի են առնված մինչ այդ գոյություն ունեցող բոլոր հրատարակություններն ու խմբագրությունները։ Հնարավորին չափով ուղղված կամ բացահայտված են դրանցում տեղ գտած թերություններն ու սխալանքները։ Երկրորդ՝ սա միակ խմբագրությունն է, որ կատարված է ՀՍՍՀ Մաշտոցի անվան Մատենադարանում «Տարոնի պատմության» եղած գրեթե բոլոր հիմնական ձեռագրերի մանրազնին քննության եւ համեմատությունների հիման վրա։ Հրատարակիչը, ըստ երեւույթին, նպատակ է ունեցել ամեն կերպ խուսափել հնարավոր անճշտություններից, քանի որ սույն գործը ձեռագրերում չափազանց աղավաղված ձեւով է հասել մեզ։ Չնայած, ինչպես արդեն նկատվել է պատմագիտության կողմից1, կազմող-խմբագրողը Մատենադարանում եղած բոլոր գրչագրերից հիմք չի ընտրել ամենակատարյալը (այսինքն 1886 թվահամարով գրչագիրը)։ Իսկապես, որեւէ գործի բնագրի հաջողված լինելու պայմանը, ինչպես նկատում է ակադ. Լ. Խաչիկյանը, «... տարբեր գրչագրերի բաղդատման միջոցով ստացված լավագույն տարընթերցվածքների ճիշտ ընտրությունն է հրատարակչի կողմից եւ այն բնագրի մեջ մտցնելու կարողությունը»2։ Մենք կավելացնենք, որ բնագրի այդպիսի հրատարակումը մեծապես կդյուրացներ նաեւ թարգմանչի գործը եւ զերծ կպահեր հնարավոր վրիպումներից։ Պրոֆ. Ա. Աբրահամյանի համար համեմատական բնագիրը կազմելու հիմք է ծառայել Մատենադարանի N 1328 գրչագիրը, որը նրա գրքում պայմանականորեն նշված է 0 տառով, մյուս գրչագրերի համապատասխան բառերի կամ արտահայտությունների տարբերակները, որպես հավելված, զետեղված են նույն էջի տողատակի տարընթերցվածքներում, մի հանգամանք, որը որոշակիորեն հեշտացնում է թարգմանչի կամ ուսումնասիրողի գործը։ Ինքը՝ համեմատական բնագիրը կազմողը հայտնում է, որ եղած բոլոր խմբագրություններից հնագույնը հրատարակության հանձնվող ներկա տեքստն է» (էջ XII), ուստի եւ հիմք է ընդունել այն։ Այսպիսով, հիմնականում պետք է ընդունելի համարել ակադ. Լ. Խաչիկյանի դիտողությունները, հատկապես N 1886 գրչագրի նկատմամբ եղածները։ Եվ վերջապես, այս՝ 1941 թ. հրատարակությունը, մեր խորին համոզմամբ, եղած բոլոր խմբագրություններից ամենաամբողջականն է, ուստի եւ թարգմանության համար հիմք ենք ընդունել այն։ Մի հանգամանք եւս. սույն գործի մեջ շփոթություններն ու աղավաղումները վերաբերում են գլխավորապես գլխակարգությանը, այսինքն՝ «Պատ– ____________________ 1 Տե՛ս Լ. Խաչիկյանի գրախոսությունը, Հայկ. ՍՍՌ, գիտ. ակ. Տեղեկագիր, 1944 թ., N 1—2։ 2 Նույն տեղում, էջ 141։ [էջ 6] մության» գլուխներին եւ դրանք կազմող ենթաբաժիններին՝ պատճեններին, ապա նաեւ՝ բազմաթիվ տեղանուններին, անձնանուններին կամ այդ կարգի այլեւայլ արտահայտություններին, որոնք սակայն, ոչ թե կազմող-հրատարակչի մեղքով են, այլ դարձյալ գրչագրերի խիստ աղավաղված լինելու պատճառով։ Մանավանդ, որ այդ վերաբերում է ոչ միայն մեր ձեռքի տակ եղած օրինակին, այլեւ այն բոլոր խմբագրություններին, որոնք ծանոթ են մեզ։ Դեռեւս ժամանակին Գար. Զարբհանալյանն է նկատել, որ «Պատմաթիւն Տարօնոյ» գրվածքի մի գլխավոր հատկանիշն էլ այն է, որ տարբեր գրչագրերում պահպանված նյութերը չափազանց շատ տարբերություններ ունեն միմյանցից։ Այդ էլ է դժվարացրել խմբագրողների գործը, ինչպես եւ սխալների տեղիք տվել։ Լ. Խաչիկյանը իր հոդվածում ակնարկ է արել նաեւ նախորդ հրատարակությունների համեմատական բնագրերում եղած աղավաղումների եւ թերությունների մասին1։ Նա ճշգրտված ձեւով ներկայացրել է աղճատված կամ բովանդակությանը չհամապատասխանող արտահայտություններն ու դարձվածքները՝ մյուս գրչագրերի համապատասխան հատվածների համեմատության միջոցով։ Թարգմանությունը կատարելիս ի նկատի ենք ունեցել Խաչիկյանի կատարած բնագրական ճշգրտումները՝ գրեթե ամբողջությամբ, դրանց ավելացրած նաեւ մեր կողմից նկատված աղավաղումներն ու անճշտությունները։ * * * «Տարոնի պատմությունը» արժանացել է ուսումնասիրողների ուշադրությանը առաջին հերթին հեղինակային պատկանելության առնչակցությամբ։ Իբրեւ այդպիսին հանդես են գալիս երկու անձնավորաթյուններ՝ Հովհան Մամիկոնյանը եւ նրա վկայակոչած Զենոբ Գլակը։ Սակայն լեզվաոճական մտածողության առանձնահատկություններին նայելով, ինչպես արդեն նկատվել է բանասիրության կողմից (Գաթրճյան, Խալաթյանց, Աբեղյան եւ ուրիշներ) սույն աշխատությունը կազմող հատվածները կամ պատճեններն ավելի շատ միեւնույն գրչի տակից դուրս եկած կամ միեւնույն անձնավորության կողմից հավաքված-խմբագրված են երեւում։ Այստեղ խոսքը բոլորովին էլ չի վերաբերում Զենոբի անձին, նրա՝ չորրորդ դարում ապրած եւ Գրիգոր Լուսավորչի գործակից լինելուն, այլ վերաբերում է այն բանին, թե այդ Զենոբը որեւէ բան գրե՞լ է, թե՝ ոչ, կամ ի՞նչ առնչություն ունի նա այս գրվածքի հետ։ Զենոբ Գլակի անձնավորության մասին մենք առաջինը տեղեկանում ենք հենց իրենից։ «Պատմության» մեջ բազմիցս խոսում է իր մասին առաջին դեմքով, հանդես է գալիս իբրեւ Գրիգոր Լուսավորչի գործակից, հիշում է շատ դեպքեր, իրադարձություններ որպես իր աչքի առջեւ կատարված իրողություններ։ Այսպես, օր. «Տեառն եւ սիրելի երջանիկ եպիսկոպոսացդ ի Զենոբայ անարժան ծառայես...» (64), կամ «Իմ աղաչեալ զսուրբն Գրիգոր գնալ եւ վանսն իմ», կամ «... մինչ մեք զպաշտօնն մատացանեաք», կամ «Արդ ես սկիզբն այսըմ պատմութեանս զձերդ եղից հարցումն» (66), կամ «Եւ մեք ելեալ անդէն ընդ Կարին եւ ընդ Հարք կամեցաք անցանել» (78— ____________________ 1 Անդ, էջ 142։[էջ 7] –79), կամ «Իսկ մեք ելեալք յամրոցեն՝ եկաք ընդ նոյն ճանապարհ» (95) եւ այլն։ Այն հանգամանքը, թե ինքը Հայաստան (Տարոն) է եկել Գրիգոր Լոաավորչի խնդրանքով, նրա հետ մասնակցել Գիսանեի մեհյանը պաշտպանող հեթանոս քրմերի դեմ մղված պատերազմին եւ հետագայում այս նույն մեհյանի տեղում կառուցված սբ. Կարապետի վանքի վանահայր նշանակվել Գրիգոր Լուսավորչի կողմից, այս բոլորը դարձյալ իրենից ենք իմանում։ Նա վկայում է նաեւ, թե այդ եւ մյուս իրադարձությունների պատմություններն էլ է ինքը գրել՝ սբ. Գրիգորի պատվերով։ Սակայն այստեղ Զենոբը մի ակամա խոստովանություն է անում, որն, իրավամբ, կասկածի տեղիք է տալիս. «Եւ իբրեւ ընթերցաւ զթուղթն սուրբն Գրիգոր,— գրում է նա,— հրամայեաց Զենոբայ Ասորւոյ գրել զառաջին պատերազմն եւ զերկրորդն ստուգիւ...» (62), կամ «Իսկ Զենոը աղաչէ...» (63) եւ այլն, որ կարծես թե մի այլ անձնավորության մասին խոսելիս լինի եւ ոչ թե իր, հակառակ դեպքում կասեր, «ինձ հրամայեց», «ես աղաչեցի», ինչպես վարվում է շարադրանքի ընթացքում բազմաթիվ այլ դեպքերում։ Զենոբի մասին մյուս տեղեկություն տվողը, որ ժամանակով ամենամերձավորն է նրան, սույն «Պատմության» հեղինակ հանդես եկող Հովհան Մամիկոնյանն է։ Գրվածքի վերջում զետեղված իր հայտնի «Հիշատակարանում» նա ներկայացնում է իրեն որպես սբ. Կարապետի վանքի վանահայր-եպիսկոպոս եւ ավելացնում— «...երեսներորդ հինգերորդը ի Զենոբայ առաջին եպիսկոպոսէն Մամիկոնեից» (288): Իսկ Հովհանից հետո Զենոբի մասին տեղեկություն հայտնողները նրան ճանաչում են Հովհանի այս «Հիշատակարանից», որի հեղինակի հարազատության խնդիրը եւս դեռ, պարզված չէ։ Այս հանգամանքը տարակուսանքի առջեւ է կանգնեցրել պատմագիտությանն ու բանասիրությանը նաեւ հենց իր՝ Հովհանի անձնավորության եւ «Պատմության» հետ առնչվող շատ այլ հարցերի վերաբերմամբ։ Վաղուց արդեն նկատվել է, որ ինչպես պատմության ընթացքում, այնպես եւ «Հիշատակարանում» Հովհանը բազմաթիվ փաստական անճշտություններ է թույլ տալիս եւ անտեղյակություն ցուցաբերում «իրեն ժամանակակից» դեպքերի եւ անձանց նկատմամբ։ Հանգամանք, որը մղում է ուսումնասիրողին կամ ընթերցողին, իրավամբ, կասկածելու նրա ասածի ճշտությանը։ Այդ կապակցությամբ մեծանուն հայագետ Մ. Աբեղյանը գրում է, թե Զենոբի ու Հովհանի անձնավորությունների տակ թաքնված է միեւնույն անձը, «ըստ երեւույթին,— գրում է նա,— դրանց տակ ծածկված է միեւնույն անձը, որ իր գրած «Պատմության» հին մասը վերագրել է Զենոբ Գլակ անունով մեկին, իսկ վերջին մասը՝ մի Հովհան Մամիկոնյանի (էջ 447), որ ապրել է 8-րդ դարից ոչ վաղ եւ վկայակոչել է Զենոբին, որպեսզի իր հաղորդածի նկատմամբ հավատ ներշնչի, եւ նշված «հիշատակարանն» էլ մի կեղծիք է։ Կեղծիք լինելը, գրում է նա, «երեւում է գրքի «Հիշատակարանից», որի մեջ հեղինակն անում է կեղծած գրքերի համար մի սովորական գյուտի պատմություն։ Ապա նա ասում է, թե իր գիրքը գրել է «ի ժամանակս թագաւորաթեանն Հերակլեայ (610 — 641 թթ.) եւ ի մահուն Խոսրովու (590—628 թթ.), հրամանաւ Ներսիսի Հայոց կաթողիկոսի (կաթողիկոսացած ոչ վաղ քան 641 թ., վախճանված 662թ.) եւ յիշխանաթեան Մամիկոնեան Վահա– [էջ 8] նայ, զոր մայրենօք Կամսարական կոչեն» (էջ 448)1։ Քիչ հետո, սակայն, տեսնում ենք, որ այս Վահանն արդեն մեռած է եւ նրա որդի Տիրանն է իշխում, «յառաջ քան զգալն Հերակլի ի պարսիկ» եւ երբ «ելանէ Հերակլ եւ սպանանէ զԽոսրով» (590 — 628 թթ): Ութ տարի հետո, ուրեմն 636 թվին սպասվում է նույնիսկ Վահանի որդի Տիրանը... Մի ուրիշ տեղ, սակայն (էջ 56). «Ի թուականութեանն հայոց հարիւր երեսուն» (130 + 551 = 681 թվին) դեռ իշխում է նույն Վահան Կամսարականը՝ Ներսես կաթողիկոսի հետ, որն այդ ժամանակ մեռած էր» (էջ 448) եւ այլն։ Ինչպես պարզ երեւում է, Հովհանը 7-րդ դարի դեպքերի մասին խիստ շփոթ ու հակասական իմացություն ունի։ Գրիգոր Խալաթյանը նույնպես կրկնելով Հովսեփ Գաթրճյանի խոսքը, «Հիշատակարանը» համարել է կեղծիք կամ հետագայում ուրիշների կողմից ավելացված, իսկ բուն պատմությունն էլ՝ «Է դարու մի կարկատանք», որ կատարված է Ագաթանգեղոսի, Խորենացու, Սեբեոսի եւ այլոց ստեղծագործություններից՝ քաղվածաբար: Իսկ այդ ուրիշին համարում է ութ կամ իններորդ դարում ապրած Հովհան Մամիկոնյանին։ Հարցի կապակցությամբ շատ հետաքրքրական եւ ուշագրավ նկատողություն է արել մեր օգտադործած բնագրի կազմող-հրատարակիչ, պատմաբան Ա. Աբրահամյանը։ Համեմատության մեջ դնելով Մատենադարանի մի շարք ձեռագրերն ու նախորդ խմբագրությունները՝ նա հանգում է հետեւյալին, թե «Պատմության» բնագիրը երկու մասի բաժանելը եւ դրանցից յուրաքանչյուրը առանձին հեղինակների վերագրելը արհեստական է, վենետիկյան հրատարակիչների կողմից կատարված եւ չի հաստատվում Մատենադարանի ոչ մի ձեռագրով։ Դրանք գրչագրերում «ընդօրինակված են իբրեւ մի ամբողջություն» (Առաջաբան, էջ XXV): Ապա, նա դրանք համարում է ոչ թե մեկ կամ երկու հեղինակների գործ, այլ «պատմական նյութերի ժողովածու, որ պարունակում է զանազան նամակներ, պատմություններ, ժամանակագրություններ, աղոթագրքերից հատվածներ եւ որ այդ նյութերի հավաքող խմրագրողն է Հովհան Մամիկոնյանը. «Հովհանը կեղծարար չէ,— ասում է նա,— ինչպես պնդել են որոշ բանասերներ: Նա իր հիշատակարանում ազնվաթյամբ հայտնում է... որ ինքը կագմել է ժողովածուն երկու արխիվից՝ 10 «պատճեն» վերցնելով վանքի արխիվից, իսկ 28 «պատճեն»՝ թարգմանելով Ուռհայի կրոնավոր Մարմարայի մոտ եղած նյութերից։ Իրեն «Հովհանինն է միայն մի «պատճեն»՝ «Յիշատակարանը», որի համար եւ խնդրում է հիշել իրեն (էջ XXV): «Հիշատակարանում» իսկապես որ կա վկայություն, թե սբ. Կարապետի վանքի վանականների համար սովորություն է եղել, որ ամեն մեկն իր ժամանակ տեղի ունեցած դեպքերը, հատկապես հերոսական գործերը, գրի առներ եւ «թողեալ գրով ի նոյն եկեղեցին» (էջ 287)։ Իսկ այն, որ Հովհանի «Հիշատակարանում» անճշտություններ են տեղ գտել, դրանք Աբրահամյանը ենթադրում է արտագրողների ձեռքով հետագայում կատարված ընդմիջարկություններ, այդ մասին այժմ դժվարանում ենք որոշակի բան ասել։ Հետագա ընդմիջարկություններ է համարում Ա. Աբրահամյանը նաեւ Խալաթյանցի նշած ____________________ 1 Աբեղյան Մ, Երկեր, հ. Գ, Երեւան, 1968, էջ 447 եւ հետեւյալները։ [էջ 9] այն հատվածները, (որոնք ենթադրվում են Ագաթանգեղոսից կամ Խորենացուց քաղված։ Փոքր ինչ ավելի հավանական պետք է համարել այն ենթադրությանը, ըստ որի Ջենոբի գրչին են պատկանում միայն «Պատասխան ի թղթոյն ասորւոց եւ պատմաթիւն վասն Իննակնեան տեղեկացն» եւ «Վասն պատերազմին որ յԱրձանն եղեւ» պատճենները։ Մեկ այլ հարց է նաեւ այն, որ Ագաթանգեղոսն ու Փավստոս Բուգանդը Տարռնի թեմի առաջին վանահայր են ճանաչում Աղբիանոսին եւ ոչ թե Զենոբին, ինչպես պնդում են Մ. Էմինը, Գր. Խալաթյանցր եւ ուրիշներ։ Ագաթանգեղոսը կուռքերի կործանումը դնում է Տարոնի Վահեվահյան մեհյանում, որը տարբեր է սբ. Կարապետից եւ բավականին էլ հեռու նրանից1։ «Որ յաստիճան եպիսկոպոսութեան լինէին արժանի կալոյ,— ասում է Ագաթանգեղոսը,— առեալ ձեռնադրութիւն ի նմանէ (այսինքն սբ. Գրիգորից), որոց առաջնոյն՝ Աղբիանոս անուն, «որ ապա կողմանցն Եփրատական գետոյն լիներ վերակացու...»։ Անմիջապես հետո էլ ավելացնում է. «Եւ զԱղբիանոս զայր ճշմարիտ եւ աստուածասեր՝ վերակացու թողոյր արքունական դրան բանակին»2։ «Եվ թագավորը (Խոսրով Կոդակը),— գրում է Փավստոսը,— Աղբիանոս եպիսկոպոսին տվեց հօգուտ եկեղեցու Մանավազյանննրի ավանն ու նրանց նահապետի բուն աթոռանիստ գյուղը... յուր բոլոր սահմաններով եւ նրա շուրջը եղած գավառակով՝ Եփրատ գետի կողմերում»3: Ինչպես տեսնում ենք «Իննակնյան տեղյաց» մասին երկուսն էլ ոչ մի ակնարկություն չեն անում։ Ըստ Աբրահամյանի՝ ժողովածուի պարունակած ամենահին նյութերը Գրիգոր Լասավորչի, Տրդատի, Կեսարիայի Ղեւոնդիոս հայրապետի եւ ասորի, չորս եպիսկոպոսների (Բեկտորի, Անաստասի, Աքյուղասի եւ Մարկեղիոսի) ապոկրիֆ նամակներն են, ինչպես նաեւ Զենոբի՝ «Պատասխանի թղթոյն ասորւոց եւ պատմաթիւն վասն Իննակնեան տեղեացն...», եւ «Վասն պատերազմիս որ յԱրձանն եղեւ» գլուխները, որոնց պատմականությանն ու իսկատիպությանը նա երբեք չի կասկածում։ Դրանք Աբրահամյանի կարծիքով նախապես գրված են եղել ասորերեն, որից էլ հետագայում թարգմանվել են հայերեն։ Այստեղ անմիջապես նշենք, որ մեզ ավելի հավանական է թվում, թե այդ նամակները նախապես հունարեն են գրված եղել, քանի որ ուղարկվում էին Կապադովկիա (Կեսարիա) եւ ավելի արեւմուտք, որտեղից հենց Հայաստան էր եկել Գրիգոր Լուսավորիչը։ Կարելի է ենթադրել նաեւ, թե Զենոբը ոչ մի պատճեն էլ գրած չլինի, այլ Գրիգոր Լուսավորչի հրամանով ասորերեն թարգմանած լինի վերը հիշատակված երկու պատճենները՝ ասորի քարոզիչներին ուղարկելու համար։ Գր. Լուսավորիչը ոչ ասորական կրթություն ուներ եւ ըստ ավանդությունների՝ ոչ էլ այդպիսի ծագում։ Նա կամ իրո՛ք պարթեւներից էր, կամ բուզանդական կողմից (կապադովկացի) եկած հայ։ Եվ Գրիգորը, եւ Զենոբը այն օրերին, այսինքն 3-րդ դարի վեր– ____________________ 1 Աբեղյան Մ., նշված աշխատությունը, հ. Ա, էջ 189 եւ հ. Գ, էջ 447: 2 Ագաթանգեղոս, Հայոց պատմություն, Երեւան, 1983, էջ 470: 3 Փավստող Բուզանդ, Հայոց պատմություն, Երեւան, 1968, էջ 70: ջերին կամ 4-րդի սկզբներին, հայկական կրթություն ունենալ չէին էլ կարող։ Այլեւս չենք խոսում այն բոլոր տեղանունների, անձնանունների եւ այլ կարգի անվանումների մասին, որոնք տեղ են գտել գրքի՝ Զենոբին վերագրված բաժնում եւ որոնց արմատը, հիմքը բուն հայկական է, ինչ որ վաղուց ի վեր արդեն ցույց է տրված բանասիրության կողմից1։ Այնուհետեւ Տարոնում քրիստոնեական հավատը հաստատելուց եւ այնտեղ Զենոբին եպիսկոպոս (վանահայր) կարգելուց հետո Գր. Լուսավորիչը ամենայն հավանականությամբ նրան պատվիրում է թարգմանել դրանք ասորերեն եւ ուղարկել ասորի քարոզիչներին, որպեսզի նրանք իրենց ձեռքի տակ որոշ «փաստական» նյութեր ունենային՝ իրենց քարոզչությունների ընթացքում։ Անհավանական չենք համարում նաեւ, ինչպես Ա. Աբրահամյանն է պնդում, որ այդ նյութերից (նամակներից) մի քանիսը, կամ վերեւում հիշատակված երկուսը, իսկապես, ասորերեն էլ գրված լինեին հենց իր՝ Զենոբի կողմից եւ հետագայում Հովհանի կամ մեկ ուրիշի կողմից հայերեն թարգմանված՝ «ժամանակագրական որոշ կապակցություն ստեղծելու նպատակով»։ Ասենք վերջապես, որ Աբրահամյանն էլ, ի նկատի ունենալով «Հիշատակարանում» տեղ գտած ժամանակագրական որոշ անճշտություններն ու Հովհանի՝ Մամիկոնյան եպիսկոպոսների շարքում երեսունհինգերորդը հիշվելու փաստը, նրան համարում է ոչ թե յոթ կամ իններորդ դարերի հեղինակ, այլ ութերորդ դարի։ Իսկապես, «Հիշատակարանում» տեղ գտած մի քանի մութ եւ անորոշ վկայություններից, ինչպես նաեւ իր ժամանակ տեղի ունեցած դեպքերի ճանաչողության կամ իմացության հանգամանքից ելնելով պետք է հավանական համարել բանասիրության մեջ գրեթե ճշմարտության ուժ ստացած այն ենթադրությունը, թե այս գործի հեղինակը, կամ հավաքող-խմբագրողը ապրել է 8-րդ դարից ոչ վաղ (Մ. Աբեղյան, Մ. Մկրյան, Ա. Աբրահամյան եւ ուրիշներ): Հիրավի, հենց իր վկայակոչած ժամանակաշրջանին (7-րդ դարին) վերաբերող փաստական անճշտություններն ու անախրոնիզմները ավելի առատ են Հովհանի «Պատմության» մեջ, քան 8-րդ դարին վերաբերողները։ Բանասիրությանն ու պատմագիտությանը ոչ պակաս վեճերի եւ տարակարծությունների տեղիք է տվել նաեւ «Տարոնի պատմության» պատմագաղափարական բովանդակության, այսինքն նրա պատմականության, նրա պատմական եւ գրական արժեքի գնահատության խնդիրը։ Բանն այն է, որ մինչեւ այսօր էլ հրապարակ են հանվում ուսումնասիրություններ, գրվում են գրքեր կամ փոքրածավալ հոդվածներ, որոնք՝ հետեւելով դարավոր ավանդույթին կամ բացարձակացնում, գերագնահատում են այս գործի պատմա–հասարակական նշանակությունն ու արժեքը մեր հին մշակույթի ճանաչողության համար, կամ հանիրավի, բոլորովին ժխտում, արհամարհում են ____________________ 1 Տե՛ս այդ մասին՝ Հ. Գ. Մենեվիշյան, Մատենախոսական Միհրան Հովհաննիսյանի «Զենոբ Գլակ հանդեպ արդիական քննադատության», «Հանդես ամսօրեայ» 1912, էջ 485 եւ հետեւյալները։ Տես նաեւ՝ Բ. Ուլուբաբյան, «Ոսկե շղթա», Երեւան, 1979, էջ 46-47։[էջ 11] այն՝ իբրեւ պատմական արժեք ներկայացնող գործ եւ նշում են միայն նրա գրական-բանահյասական, վիպական արժեքը։ Հիմնվելով բուն «Պատմության» տված փաստերին՝ դժվար չէ նկատել, որ իրոք, նրա գաղափարական բովանդակությունը երկու առանձին մասերի բաժանելը եւ դրանցից յուրաքանչյուրը տարբեր հեղինակների վերագրելը կամայական է։ Մի իրողություն, որը դեռ մինչեւ օրս էլ պաշտպաններ ու հետեւորդներ է գտնում1։ Պարզապես 8 — 9-րդ դարերի սահմաններում ապրած եւ սբ. Կարապետի վանքում գործող մեկը՝ Հովհան Մամիկոնյանը, որ հավաքել–խմբագրել ու կազմել է սույն «Պատմությունը», իր կատարածի նկատմամբ հավատ ներշնչելու, այն ամբողջական եւ կուռ դարձնելու, հաղորդած անցյալ ու ներկա անցքերի միջեւ կապակցություն ստեղծելու մտադրությամբ՝ իբրեւ ականատեսի գրավոր վկայություն է ներկայացրել Տարոնում քրիստոնեության մուտքի, տարածման ու հաստատման մասին եղած հիշատակությունները։ Որպես այդպիսին վկայակոչել է Զենոբ Ասորուն, որի գրած, թե թարգմանած, թե ուղղակի պահած-պահպանած զանազան թղթերն ու գրությունները միացրել, հարմարացրել, կցել է իր մոտ եղածին կամ ուրիշ տեղերից բերվածին եւ ներկայացրել իբրեւ մի օրինավոր ամբողջական գործ։ Այս բանը երեւում է մասամբ նաեւ նրա թողած «Հիշատակարանից», որի հավաստիությունը, ինչպես վերը նշեցինք, նույնպես կասկածելի է։ Հենց վերոհիշյալ հանգամանքներն են պատճառ դարձել, որ կասկածի տակ առնվի այս հետաքրքրական աշխատության պատմական ճշմարտացիությանը։ Դեռ իր ժամանակին Գր. Խալաթյանը համեմատելով եւ ցույց տալով այն աղբյուրները, որոնցից իբր քաղվածաբար օգտվել է այս «Պատմության» հավաքող-խմբագրողը, գալիս է այն համոզման, թե. «... Զենոբի գրածը արդարեւ (Գաթըրճյանի խոսքն է) Է դարու մի հայի կարկատանք համարելու է»։ Եվ քանի որ այդպես է, ուստի այն պատմական արժեք կարող է ներկայացնել այնքանով, որքանով որ այլոց կողմից է գրվել։ Այդ հարցի պարզաբանմանը, սակայն, նա այնքան էլ կարեւորության չի տալիս։ Հարցն ավելի հանգամանալից քննության է ենթարկել Մ. Աբեղյանը։ Գրքի առաջին մասի վերաբերյալ գիտնականը եզրակացնում է, թե «Զենոբ Գլակի այս գործն առանձին պատմական արժեք չունի, որովհետեւ՝ 8-րդ դարից ոչ վաղ զանազան աղբյուրներից քաղած-սարքած մի պատմության է։ Աղբյուրների մեջ ավելի տեղ պիտի տալ ազգային եկեղեցական հետին ավանդություններին (ընդգծումը մերն է,– Վ– Վ.) եւ, որ գլխավորն է՝ այդ աղբյուրների մեջ պիտի մտցնել նաեւ ժողովրդական ավանդությունները։ Այդպիսի ավանդություններից ենք համարում Գիսանե եւ Դեմետր աստվածների մասին պատմածները եւ Տրդատի կռիվը Տարոնում։ Կարծում ենք, ժողովրդական ծագում ունի եւ քրմերի պատերազմը, որ անում ես Գիսանեի ____________________ 1 Տես` К. В. Айвазян, «История Тарона» и армянская литература IV—VII веков,, Ереван, 1976, стр. 3 и другие.[էջ 12] եւ Դեմետրի ծառայողները՝ մասնակցությամբ Աշտիշատի քրմերի»1: Աղբյուրների նկատմամբ արված դիտողությունը միանգամայն ճիշտ է եւ անտարակուսելի: Բայց ինչ վերաբերում է՝ թե սույն գործը «առանձին պատմական արժեք չունի», պետք է որոշ վերապահումներով ընդունել, մանավանդ, որ ինքը նույնպես վերապահումով է ասում «առանձին արժեք չունի». նշանակում է, այնուամենայնիվ, ընդունում է նրա որոշ արժեք ունենալը։ Ուրիշ տեղերում էլ Աբեղյանը շատ նրբամտորեն եւ խորությամբ նկատել եւ նշել է այդ գործի պատմական արժեքի այս կամ այն կողմը։ Այս կապակցությամբ ուշագրավ եզրակացության է հանգել պրոֆ. Մ. Մկրյանը2։ Ինչպես Հովհան Մամիկոնյանի, նույնպես եւ 7—9–րդ դարերի մյուս պատմագրական գործերի երեւան գալը նա կապում է ժամանակի հայ հասարակական-քաղաքական եւ դրա հետ միասին՝ մշակույթի ծաղկման ու առաջադիմության համընդհանուր երեւույթների հետ։ Եվ հենց այս առումով էլ ընդգծում է այդ գործի պատմական ու հասարակական արժեքը։ Արաբների տիրապետության հաստատման եւ մահմեդական լծի ծանրացման ժամանակաշրջանը համընկնում է 7–րդ դարի վերջերի եւ 8-րդի սկգբների հետ, այսինքն մոտավորապես այն ժամանակաշրջանին, երբ խմբագրվել-կազմվել է «Տարոնի պատմությունը»։ Ճնշումն ու հալածանքը կիրառվում էր առանձնապես քրիստոնեական գաղափարախոսության, կրոնի եւ նրա վարդապետության բոլոր հետեւորդների նկատմամբ։ Անհրաժեշտ էր ամրապնդել, հաստատուն դարձնել, հավերժացնել այդ հավատի հիմքերը, նաեւ նրա օրինականությունն ու իրավունքները։ Թերեւս ավելի շատ այս նկատառումով է, որ Հովհանը վկայակոչում է 4-րդ դարում՝ Գր. Լուսավորչի օրերում ապրած Զենոբ Գլակին, նույն դարաշրջանի ավանդությունները կամ այդ մասին վկայություն տվող հետագա շրջանի մեր մատենագիրներին՝ Ագաթանգեղոս, Մ. Խորենացի եւ ուրիշներ։ «Տարոնի պատմության» գրվելու շարժառիթների եւ նպատակների վերաբերմամբ պակաս ուշագրավ չեն նաեւ Գր. Խալաթյանի դիտողությունները։ Նա գտնում է, թե դրանով պատմիչը ձգտել է սրբագործել սբ. Կարապետի եկեղեցին ու վանքը՝ ոչ միայն իբրեւ առաջին սրբարան ներկայացնելով, այլեւ այդ վանքին «...տասներկու մեծամեծ դաստակերտ աւանագէղ ապահովել ջանալով» (ընդգծումը մերն է. - Վ. Վ.), (ընդամենը ավելի քան 25 հազար ծուխ կամ երդահամար), որպես թե հենց Տրդատ թագավորի եւ Գրիգոր Լուսավորչի կողմից հաստատված ու կնքված լինեին։ Այդպես հնում վարվում էին, ավելացնում է նա. «...վանքապատական կալուածները որեւէ ձեռնձգությունից ապահովելու եւ կամ՝ ընդհակառակը, նոցա սահմանները ավելի ընդարձակելու դիտմամբ՝ հնագոյն նշանավոր անձնավորությունների — սուրբերի, թագավորների — հեղինակություններին դիմել եւ նոցա վերագրել վանքերի վավերաթղթերի հաստատումը»3։ Այդ մասին վկայությունները ____________________ 1 Աբեղյան Մ., Երկեր, հ. Գ, էջ 447։ 2 Մկրյան Մ., Հայ գրականության պատմություն, 1976 թ., Ե., 267— 281 եւ 317—326 էջերը։ 3 Գր. Խալաթյան, Զենոբ Գլակ, Վիեննա, 1893, էջ 61։ [էջ 13] բազմաթիվ են Հովհան Մամիկոնյանի «Պատմության» մեջ՝ հատկապես Զենոբին վերագրված մասում։ Ուշադրության արժանի հանգամանք է, օրինակ՝ երբ Գրիգորը ստիպում է բոլոր քրմերին ընդունել քրիստոնեությունը եւ նրանց էլ հենց նույն տեղում հիմնադրված վանքի պաշտոնյաներ է հաստատում, սրանք միաբերան Գրիգորից խնդրում եւ պահանջում են, որպեսզի նա իրենց համար բաժին հանի վանքի ունեցվածքից ) եւ զոհաբերություններից։ Սուրբ Սահակի Կանոնագրքում նույնպես նշված է հետեւյալը. «Կուռքերի մոլոր ուսմունքից մեր ազգի դարձի ժամանակ, որ եղավ սբ. Գրիգորի ձեռքով», նրան մոտեցան քրմերը (արդեն քրիստոնյա) եւ իրենց բաժին էին ուզում զոհաբերումից, նույնպես եւ մնացած եկամուտներից։ Հատկանշական է, որ հենց ինքը՝ Գրիգորը, Տրդատի համաձայնությամբ, հատուկ կանոններ է սահմանում ժողովրդից տասանորդ հարկ վերցնել քահանաների համար, քահանաներից էլ՝ եպիսկոպոսների համար, նաեւ երկրի պտուղներից ու զոհաբերությունից բաժին՝ ինչպես եկեղեցու, նույնպես եւ նրա ամբողջ սպասավորության համար։ Կամ հետեւյալ փաստը, իր առաջին իսկ գրության մեջ դիմելով Կեսարիայի Ղեւոնդիոս հայրապետին, նա նշում, ցույց է տալիս եւ գովաբանում այն տեղանքը՝ բարեբուխ, առատաբեր եւ բնակության համար հարմար, որտեղ առաջինը կործանում է հեթանոս քրմերին (կռատները, մեհյանները) եւ հիմնում քրիստոնեական աղոթատեղին։ Դրանով ցանկանում է շահագրգռել, որպեսզի չմերժեն եւ գան։ «Եւ եթէ գայցեք,— ասում է,— զամենայն երկիրդ Եկեղեաց եւ Հարքայ ձեզ առաջի առնեմք... ձեր եղիցի եւ որք զկնի ձեր, որչափ կենդանի էք դուք եւ մեք»1: Ինչ վերաբերում է Հովհանին պատկանող բաժնին, ապա այնտեղ նույնպես կան բազմաթիվ վկայություններ կալվածքների, դաստակերտների, նվիրատվությունների եւ այսպիսի այլեւայլ հանգամանքների վերաբերյալ։ Դրանց բոլորի գլխավոր գաղափարն այն էր, որ հաստատվեին ու օրինականացվեին տոհմական, դասային ավատատիրության ունեցվածքային-սեփականատիրական իրավունքները։ Հովհանի մոտ առատ փաստեր կան մասնավորապես սբ. Կարապետին պատկանող կալվածքների, երդահամարների եւ Մամիկոնյան իշխանների կողմից՝ ամեն հաջողակ պատերազմից հետո վանքին ավարամասից բաժին եւ հարուստ նվերներ հատկացնելու վերաբերյալ, քանի որ իբրեւ թե միշտ սուրբ Կարապետի աներեւույթ զորության, նրա երկնային օգնության շնորհիվ են իրենք հաղթում քանակով նույնիսկ տասնապատիկ ավելի թշնամիներին։ Հովհանը ձգտում է համոզել, թե այդ կարգը, սովորույթը վաղուց ի վեր գոյություն է ունեցել, այսինքն Տրդատ Մեծի եւ Գրիգոր Լուսավորչի ժամանակից։ «Երբ սուրբն Գրիգորը հիմնադրեց եկեղեցին (սբ. Կարապետը),— ասում է նա,— եւ նշխարները ամփոփեց այնտեղ, Գիսանե կուռքի գտնված տեղն էլ տերունական խաչի նշանը կանգնեցրեց... Եպիփանին էլ իր ձեռքով բոլոր վանքերի վանահայր կարգեց, թողեց այնտեղ նաեւ քառասուներեք կրոնավորների, տասներկու դաստակերտ տվեց նրանց, որպեսզի տեղի բնակչությանն սպասավորեն, դրանք են ____________________ 1 «Պատմութիւն Տարօնոյ», 1941, Ե., էջ 49։[էջ 14] Կուառսը, Մեղտին, Բրեխը, Տումբը, Խորնին, Կեղքը, Բազան եւ այլն, որոնք մեծամեծ եւ բազմամարդ ավաններ էին, ինչպես որ կա գրով հիշատակված Մամիկոնյան իշխանների մատյանում»1։ Պրոֆ. Ա. Աբրահամյանն էլ իր հրատարակության առաջաբանում նշել է, որ «Մամիկոնյանի պատմության մեջ կան արժեքավոր տեղեկություններ Հայաստանի տնտեսական հարաբերությունների մասին, հատկապես Մշու սբ. Կարապետի ունեցած կալվածապատկան գյուղերի մասին»2։ Ապա բերում է այն փաստը, որ պատերազմում հաղթողները «Տվին երկու հարյուր ձի, հաղթության առաջին ավարամասը՝ եկեղեցուն»։ Չնայած Հովհանի մոտ երդահամարները, ավաններն ու դրանցում բնակվող ծխերի թվերը բավականին ուռճացված են, սակայն կարեւորն այն է, որ դրանք պատմական իրողություններ են, որոնք իրենց հերթին նպաստում են ներկա գործի պատմական արժեքի բարձրացմանը։ «Տարոնի պատմությունը» պատմական անուրանալի արժեք է ներկայացնում նաեւ քրիստոնեության տարածման համար՝ նրանց եւ հեթանոսների միջեւ մղված երկարատեւ ու համառ պայքարի փաստագրության եւ բազմաթիվ այլ տեսակետներից։ Այսուամենայնիվ, ինչպես արդեն ցույց են տվել ուսումնասիրողներից շատերը, այս գործի կարեւորությունն ու արժեքը մեզ համար ավելի մեծ է ընդհանրապես հայ մշակույթի, նրա զարզացման օրինաչափությունների, դարաշրջանային հատկանիշների քննության եւ արժեքավորման տեսակետից։ Այս իսկ առումով «Տարոնի պատմությունը» առաջին հերթին հանդիսանում է որպես մի անփոխարինելի աղբյուր ժողովրդական բանահյուսության՝ տարբեր ժամանակներում հյուսված ու պատմվող զանազան ավանդությունների, զրույցների, վիպական այլեւայլ ստեղծազործությունների ուսումնասիրման եւ զնահատման համար։ Ճիշտ է նկատվել, թե այդ զրույցներն ու հերոսական պատմությունները ստեղծված-ճոխացած են հատկապես Մամիկոնյան տոհմի եւ սբ. Կարապետի փառքն ավելի բարձրացնելու, նրանց հայրենանվեր բազում գործերը գովերգելու եւ սերունդներին ավանդելու նպատակով, մանավանդ որ դրանք հավաքողն ու կազմողը նույնպես Մամիկոնյան մի անձնավորություն է։ Այդ զրույցներն ու ավանդությունները վաղուց ի վեր մեր ժողովրդի մեջ պատմվող, հավանաբար մի մասն էլ «պարսից պատերազմի վիպական ցիկլից» մնացած զրույցների պատառիկներն են, երբեմն ամբողջական, երբեմն էլ խեղաթյուրված, որ հասել են մինչեւ 8—9-րդ դարերը։ Մյուս կողմից դրանք պատմական իրողությունների՝ Տարոնի, նրա շրջակա գավառների, ընդհանրապես օտար զավթիչների բռնապետական լծի դեմ հայ ժողովրդի մղած հերոսական կռիվների եւ անօրինակ քաջագործությունների գեղարվեստական-վիպական արձագանքն են, ուստի եւ այս տեսակետից էլ մեծ արժեք ունեն եւ գեղագիտական անուրանալի հետաքրքրություն են ներկայացնում։ «Ի՞նչ է Հովհան Մամիկոնյանի «Տարոնի պատմությունը»,— գրում է այդ մասին Մ. Աբեղյանը։ — Շատ պարզ կեր– ____________________ 1 Տես՝ թարգմանության մեջ, էջ 48։ 2 Վերը նշված աշխատությունը, առաջաբան, էջ XI։ [էջ 15] պով ժողովրդական զրույցների մի ժողովածու, որ իրական պատմության հետ գործ չունի, եւ ընդհակառակն՝ ունի ժողովրդական զրույցների ամեն հատկության։ Միամիտ ընթերցողն էլ դժվար թե հավատա այդ պատմվածքների եղելությանը, նույն ինքն հեղինակն այդ զգացել է, որ «Յիշատակարանի» մեջ գրում է. «Աղաչեմ զմանկանս եկեղեցւոյ Աստուածոյ, զի յորժամ զշարադրութիւնս զայս ընդօրինակէք, մի ինչ թուեացի ծաղր ումեք, այլեւ զիմ պատճեանն անպակաս եւ լի գրով դրոշմեսջիք զհետ գրելեացդ»1։ Պետք է նկատել նաեւ որ թե՛ Զենոբին եւ թե՛ Հովհան Մամիկոնյանին վերագրված բաժիններում պատմական դեպքերի ու երեւույթների արձագանքները՝ լեգենդի վերածված, տեղ են գտել գրվածքի մեջ իբրեւ իրողություններ։ Այդ տեսակի ուշագրավ զրույցներ են՝ օրինակ Տրդատի եւ Գրիգոր Լուսավորչի առաջին անգամ Տարոն գալը, Տրդատի պատերազմը հյուսիսականների (հյուսիսցիներ) դեմ եւ հաղթությունը, որի տարբերակները գտնում ենք Փավստոս Բուզանդի (այստեղ կռիվը վարողը Փոքր Խոսրովն է) եւ Մովսես Խորենացու մոտ։ Ապա՝ ուշադրության արժանի եւ բանասիրության մեջ շատ տարակարծությունների առիթ հանդիսացած զրույցների շարքում պետք է հիշատակել Դեմետր եւ Գիսանե եղբայրների մասին եղածը, այստեղ նրանք ազգությամբ հնդիկներ են, ապստամբել են իրենց թագավորի դեմ եւ պարտվելով փախել Հայաստան (Տարոն), ուր լավ ընդունելության են արժանացել, փառք ու պատիվ վայելել, իսկ հետագայում իրենց ժառանգների կողմից աստվածների շարքում դասվել ու պաշտվել իբրեւ կուռքեր։ Այս զրույցի մեջ, սակայն, ինչպես նշել ենք նաեւ ծանոթագրությունների բաժնում, նրանց հայրը կամ Արձան քրմապետն է, կամ իրենք են հայր ու որդի։ Դարձյալ Աբեղյանն է նկատել, որ այս զրույցի հիմքում երեւում է; Մամիկի եւ Կոնակի մասին եղած հայտնի ավանդության մի «մթնացած հիշողություն հետին դարերի»։ Մովսես Խորենացու, Փավստոս Բուզանդի եւ Սեբեոսի մոտ եղբայրները, որոնցից իբր սերվեց ու առաջ եկավ Մամիկոնյան տոհմը, ծագումով չինացիներ են եւ ոչ հնդիկներ։ Արդյոք համանման մի զրույցի կամ միեւնույն ակունքից առաջ եկած մի պատումի հեռավոր արձագանքները չե՞ն աստվածաշնչյան Ադրամելեք եւ Սանասար եղբայրների, կամ թե մեր մեծ վեպի՝ «Սասնա ծռերի» նախնիներ Սանասարի ու Բաղդասարի՝ Բաղդադից փախստական գալու եւ Սասունում հիմնավորվելու մասին գոյություն ունեցող ավանդությունները։ Զենոբին վերագրված մասում տեղ է գտել մի չափազանց հետաքրքրական եւ անկախ պատմություն եւս՝ Արծրունյաց Վարդպատրիկ իշխանի Մարիամ տիկնոջ եւ սբ. Կարապետի միաբանների միջեւ տեղի ունեցած միջադեպի մասին։ Եվ վերջապես Տարոնում՝ հանուն քրիստոնեական ուսմունքի, եւ ընդդեմ հեթանոսության մղված պայքարի մասին, հրաշապատում դեպքերով լեցուն ավանդությունները, որ առատորեն սփռված են «Պատմության» մեջ։ Ինչ վերաբերում է Հովհանին վերագրված բաժնին, ապա պետք է ասել, ____________________ 1 Աբեղյան Մ., նշվ. աշխատ., հ. Ա, էջ 188, [էջ 16] XIV ժողովրդական պարզ ու պատկերավոր զրույցների մի հոյակապ ժողովածու էլ այդ է, որ այդպիսին լինելով՝ պարունակում է, սակայն, շատ արժեքավոր նյութեր պատմական իրականության, ժամանակաշրջանի հասարակական հարաբերությունների, կյանքի, կենցաղի, հերոսական պատերազմների, օտար ժողովուրդների հետ ունեցած հարաբերությունների եւ համանման այլեւայլ խնդիրների վերաբերյալ։ Հերոսները Մամիկոնյաններն են, որոնք սերնդից սերունդ, անձնուրաց կերպով պայքարում են Տարոնի եւ Հայաստանի թշնամիների դեմ։ Նրանց օգնում եւ օժանդակում են հայոց մյուս գավառների իշխաններն իրենց զորքերով եւ ոչ պակաս քաջությամբ ու համարձակությամբ, քան Մամիկոնյանները։ Դրանք նույնպես այն զրույցների կամ իրական պատմությունների ավելի ժողովրդականացած, վիպականացած տարբերակներն են, որոնք դրանից առաջ հանդիպում են Սեբեոսի «Պատմության» մեջ։ «Հովհան Մամիկոնյանի մասի մեջ,— գրում է Աբեղյանը,— հին վեպից մնում է Մուշեղի զրույցը, որ ընդարձակված է Գայլ Վահանի եւ հաջորդների զրույցներով իբրեւ «Պատերազմ Տարօնոյ»1: Իսկապես, անմիջապես նկատվում է, որ այս հերոսները, նրանց զործողոթւյունները, նրանց մտածելակերպը ավանդական վիպական է։ Մուշեղ Մամիկոնյանը Տարոնի եւ ամբողջ Սասունի իշխանն է, որին Հայաստանի մարզպան է կարգում պարսից Խոսրով արքան։ Նրան հաջորդում են Գայլ Վահանը, սրա որդի Սմբատը, սրա որդի Վահանը, որ «մայրենոք» Կամսարական է կոչվում։ Վերջում «Պատմության» մեջ տեղ են զտել նաեւ Ծիծառնի խաչի եւ Տիրանի մասին ժողովրդի մեջ պահպանված զրույցները, որոնք, սակայն, ուսումնասիրողներից ոմանց կարծիքով, հետագայում են ավելացված՝ ուրիշների կողմից։ Պատմվածքի վիպական բնավորությունը երեւում է առաջին հերթին նրանից, որ Մամիկոնյան տան իշխանները, որոնք բոլորն էլ անմնացորդ նվիրյալ հայրենասերներ են եւ քաջ պատերազմող, գործողությունների սկզբում դեռեւս գրեթե մանկահասակ պատանիներ են, բայց քիչ ժամանակ անց, արդեն հարյուրամյա եւ ավելի զառամյալ ծերունիներ։ Նրանք պատերազմում երբեք պարտություն չեն կրում, չնայած այն հանգամանքին, որ այդ բոլոր կռիվները մղվում են հայոց հողում, Տարոնի շրջակայքում, եւ թշնամական զորքերն էլ միշտ հայերից բազմապատիկ ավելի են։ Շատ հետաքրքրական է, որ նույն Մամիկոնյանները Փավստոս Բուզանդի մոտ էլ երբեք պարտության չեն կրում։ Այնտեղ Վասակ Մամիկոնյանը շարունակ կոտորում է պարսից ամբողջ բանակը, կամ Շապուհն է միաձի փախչում ազատվում, կամ մեկը գինվորներից՝ մազապուրծ գնում եւ հայտնում է եղելությունը։ Այստեղ էլ գրեթե նույնն է, բայց ավելի եւս չափազանցված ու վիպականացած։ Վահան Մամիկոնյանն այստեղ ինքն է միայն մի զինվորի «զրուցատար» ուղարկում, իբրեւ արհամարհանք թշնամու նկատմամբ, կամ թե ինքն անձամբ է գնում, երբեմն նույնիսկ միայնակ, խաբում, հիմարացնում է թշնամու եւ՛ զորքերին, եւ՛ զորավարներին։ Վերջում էլ կտրում է զորավարի գլուխը, վերցնում նրա զենքերը, ամբողջ ինչքն ու ունեցվածքը եւ ողջ առողջ վերադառնում։ Պար– ____________________ 1 Աբեղյան, նշված աշխատությունը, էջ 452։ [էջ 17] զապես էպոսին հատուկ վիպականացման է ենթարկել Հովնանն իր պատմելիքը։ Վահանի որդի Սմբատը, որը Սեբեոսի «Պատմության» մեջ ավելի է մոտենում իրական-պատմականին, նույն վիպական Սմբատ Բագրատունին է, որը այստեղ Մամիկոնյան է։ Սրա որդի Վահանը հավանաբար իր պապ Գայլ Վահանն է եւ այլն։ Այդպես են եւ մյուսները։ Մի անգամ պատերազմում Սմբատը այնքան մարդ է կոտորում թշնամիներից, որ սուրը բռնակից կոտրվում է նրա ձեռքում եւ դաստակն էլ մածուցվում-կպչում է բռան մեջ։ Որքան չարչարվում են դաստակը չի պոկվում բռան միջից։ Ստիպված հրամայում է բերել մի պարսկի, գլուխը կտրում են, տաք արյունը հոսում է Սմբատի ձեռքին, նոր միայն դաստակը թուլանում եւ պոկվում է բռան միջից։ Զավեշտը, ծաղրական ու երգիծական հատվածները առատորեն սփռված են Հովհանի մոտ։ Նման երգիծանքն իսկական ժողովրդական վիպական մտածողությանը հատուկ մի երեւույթ է, որը սնվելով հինգերորդ դարի ավանդներից, անցել է 7— 8-րդ դարերին, գեղեցիկ դրսեւորում է գտել մեր մեծ էպոսում՝ «Սասնա ծռերում», ապա՝ փոխանցվելով 10-րդ ու հետագա դարերի պատմագրությանը՝ այդպիսով հարատեւել։ Հիշենք, թե երգիծական ինչպիսի սքանչելի հնարանքներով էր Սասունի ժողովուրդը ծաղրում Կոզբադինին եւ մյուս հարկահաններին։ Ահա մի երկու օրինակ Հովհանի «Պատմությունից»։ Մուշեղի զինվորները (Վահանի կարգադրությամբ) կտրում են պարսից զորավար Միհրանի գլուխը եւ ուղարկելով այն նրանց թագավորին, պատվիրում են հաղորդել հետեւյալը. «Այս մարդը, երբ մարզպան եկավ մեր երկիրը, այնժամ զորքերը դեմ առ դեմ ախոյան կանգնելով՝ խաղագնդակ էին ուզում, բայց չկարողացանք գտնել։ Հույներից էլ չհամարձակվեցինք գնալ խնդրել, քանզի ձեր ոխերիմ թշնամիներն են։ Ձեր զորքի մոտ էլ նայեցինք, տեսանք նրանց մոտ էլ գնդակ չկար։ Ստիպված կտրեցինք այս գլուխն ու խաղացինք։ Արդ, իմացանք, որ Շահաստանից եկել եք Բաստր քաղաքը [որ մի] երկիր է տափարակ ու դաշտաձեւ։ Գիտենք, որ գնդակ պիտի խաղաք, ահավասիկ, վերցրեք ձեր քրոջ որդու գլուխը եւ թող ձեզ խաղագնդակ լինի սերնդից-սերունդ»1։ Մեկ այլ առիթով Սմբատը հետեւյալ բովանդակությամբ նամակ է ուղարկում պարսից Խոսրով արքային. «Կամ հինգ տարվա հարկը կտաս ինձ, ասում է, քանի որ քո զորքդ ու նրանց անասունները իմ երկրի հացն ու խոտը կերան, եւ փայտի արժեքը, որ իբրե վառելիք օգտագործեցին, եւ ջրինը, որ խմեցին, եւ այն տաճարների գինը, որ իմ հայր Վահանը այրեց [այնտեղ պատսպարված] քո զինվորների պատճառով, եւ սապոնի գինը՝ հիսուն հազար դահեկան, որով քո զինվորների գարշահոտ ու արյունաթաթախ զգեստները լվանալ տվեցինք ու հագանք։ Ապա թե՝ ոչ, գամ [միայն] հարյուր մարդով քո վրա եւ ամբողջ Պարսկաստանը գերեվարեմ բերեմ Տարոնում լցնեմ եւ քո այդ կուռքերի տեղն էլ բերեմ շներին կապեմ, որ դրանց փոխարեն ձեզ համար հաչեն»2։ Ծաղրական երկխոսություններով եւ միմյանց նկատմամբ անվանար– ____________________ 1 Տե՛ս թարգմանության մեջ, էջ 81։2 Նույն տեղում, էջ 90։ [էջ 18] կումներով լի է Հովհանի պատմվածքը։ Բանն այն է, ինչպես նկատել են ուսումնասիրողներից ոմանք, որ Հովհանի ստեղծած գեղարվեստական կերպարները այլեւս ազատախոհ են, զերծ քրիստոնեական մորալի՝ չարին բարությամբ պատասխանելու գոգմատիկ քարոզի եւ մտածողության կաշկանդումներից։ Նրանք չափազանց համարձակ են, անխնա՝ երկրի ամեն մի թշնամու նկատմամբ, նույնիսկ չեն խուսափում թշնաման ճարպկությամբ, խորամանկությամբ, ամեն միջոցով հաղթելու հնարավորությունից։ Խորամանկությունն այստեղ արդեն դիտվում է իբրեւ խելացիություն, իմաստնություն, հնարամտություն։ Սմբատը անմարդկային դաժանությամբ է վերաբերվում գերի մնացած բոլոր թշնամիների նկատմամբ՝ անկախ տարիքից եւ սեռից։ Նա շատ հեռու է Փավստոսի ներկայացրած Մուշեղի ասպետական մեծահոգությունից ու խղճմտանքից։ Ժողովուրդը Հովհանի մոտ միշտ մասնակից, գործակից կամ ականատես է իր հերոսների գործողություններին, նա ակտիվ մասնակցություն ունի թե՛ իր աջակցությամբ, թե՛ ոգեւորելով ու ոգեշնչելով, թե՛ իր առողջ, լավատեսական, պայծառ երգիծանքով, որոնք բոլորն էլ հատուկ են մեր հանճարեղ էպոսին։ Այդ է թերեւս պատճառը, որ Հովհանի «Պատմությունը» լեզվի եւ ոճի առանձնահատկությունների տեսակետից էլ շատ է մոտենում ժողովրդական պատմելաձեւին, նրա ոճին, կարծես թե նույնանում է նրա հետ։ Ինչ որ է, ընդունելով եւ գնահատելով հանդերձ այս գործի գրական–գեղարվեստական անուրանալի մեծ արժեքը, ժողովրդական բանահյուսության հետ ունեցած նրա անխզելի կապը, այնուամենայնիվ, այն մեզ համար մնում է իբրեւ պատմության սկզբնաղբյուրային նշանակություն ունեցող, պատմական ու հասարակական փաստերի առատությամբ աչքի ընկնող մի երկ։ Հենց այդ գիտակցությամբ էլ ձեռնարկել ենք սույն թարգմանությունը։ 1. Տիտղոսաթերթ եւ այլն | 2. Նախաբան 3. Տարոնի պատմությունը, որ թարգմանել է ասորիների Զենոբ եպիսկոպոսը 4. Պատճեններ I- IV... Ծիծառի Խաչի պատմությունը... Վահանի որդի Տիրանի մահվան եւ աղի ծովի ափին տեղի ունեցած պատերազմի մասին... 5. Ձեռագրերը եւ հրատարակությունները | 6. Ծանոթագրություններ 7. Անձնանունների ցանկ | 8. Տեղանունների ցանկ 9. Բովանդակություն (ըստ գրքի) |Լրացուցիչ տեղեկություններ| Աղբյուր՝ ԵՐԵՎԱՆ «ԽՈՐՀՐԴԱՅԻՆ ԳՐՈՂ» — 1989 |Տես նաեւ|


text: ԵՆԿ անդամների հանդիպում 2016 2016 թ.հունիսի 12-ին տեղի ունեցավ ԵՆԿ անդամների հանդիպումը, որին այս անգամ ներկա էին նաեւ կազմակերպության գործունեության մեջ ակտիվորեն ներգրավված շահառուներ: Հանդիպման ընթացքում տեղի ունեցավ կազմակերպության նախագահի, միջազգային խորհրդի եւ վերստուգիչի գործունեության կիսամյակային հաշվետվության ներկայացում, որից հետո անդամներն ու շահառուներն հնարավորություն ունեցան տեղեկանալու կազմակերպության ընթացիկ եւ ապագա ծրագրերի մասին: Հանդիպման ֆորմալ մասն ավարտվեց կազմակերպության նոր անդամներին անդամության քարտերի հանձմամբ, որից հետո հանդիպումը շարունակվեց ոչ ֆորմալ միջավայրում՝ հնարավորություն տալով կազմակերպության անդամներին, շահառուներին եւ աշխատակազմի անդամներին միմյանց հետ հաղորդակցվելու եւ հաճելի ժամանակ անցկացնելու։


text: 2017.03.26 17:384772 դիտում Լյուդվիգ վան Բեթհովենը աչքի էր ընկնում իր ծայրահեղ կոպտությամբ։ Մի անգամ, երբ նա նվագում էր հասարակական վայրում, հյուրերից մեկն սկսեց խոսել տիկնոջ հետ։ Բեթհովենն ընդհատեց ելույթը եւ ասաց. «Այսպիսի խոզերի համար ես չեմ նվագի»: Ներողությունները եւ համոզելու փորձերն ապարդյուն էին։ Մեկ ուրիշ անգամ Բեթհովենը հյուր էր գնացել իշխան Լիխնովսկուն։ Վերջինս շատ էր հարգում կոմպոզիտորին, եւ համարվում էր նրա ստեղծագործությունների սիրահարը։ Նա ուզում էր, որպեսզի Բեթհովենը նվագի հյուրերի համար։ Կոմպոզիտորը հրաժարվեց։ Լիխնովսկին սկսեց համառել եւ նույնիսկ հրամայեց կոտրել այն սենյակի դուռը, որտեղ փակվել էր Բեթհովենը։ Զայրացած կոմպոզիտորը լքեց կալվածքը եւ վերադարձավ Վիեննա։ Առավոտյան Բեթհովենը Լիխտովսկուն նամակ ուղարկեց։ «Իշխա՛ն, այն բանի համար, ինչ ես կամ, ես պարտական եմ ինձ: Կան եւ կլինեն հազարավոր իշխաններ, իսկ Բեթհովենը մեկն է»։ Չնայած բնավորության այդպիսի խստությանը՝ Բեթհովենի ընկերները նրան համարում էին շատ բարի մարդ։ Այսպես, օրինակ՝ կոմպոզիտորը երբեք չէր մերժում իր մտերիմների օգնության խնդրանքը. «Իմ ընկերներից ոչ մեկը չպետք է ինչ-որ բանի կարիք ունենա, քանի դեռ ես ունեմ մի կտոր հաց: Եթե իմ դրամապանակը դատարկ է, եւ ես այս պահին չեմ կարող օգնել, ինձ մնում է նստել սեղանի մոտ եւ սկսել աշխատել, եւ շատ շուտով կկարողանամ օգնել նրան դուրս գալ վատ իրադրությունից Մի անգամ Բեթհովենն ու Գյոթեն Տեպլիցեում զբոսնելիս հանդիպեցին այդ ժամանակ այդտեղ գտնվող Ֆրանց կայսերը՝ շրջապատված իր շքախմբով եւ պալատականներով։ Գյոթեն, մի կողմ քաշվելով, խոնարհվել էր կայսեր դիմաց, իսկ Բեթհովենը հազիվ դիպչելով գլխարկին՝ անցել էր պալատականների կողքով։ Բեթոհովենի արտաքինը եւս խիստ տարբերվում էր ժամանակակիցների արտաքինից։ Նա գրեթե միշտ գտնվում էր անփութորեն հագնված եւ չսանրված վիճակում։


text: 2017.01.31 16:103393 դիտում Նաուրուն կամ Նաուրուի Հանրապետությունը կղզի պետություն է Միկրոնեզիայում՝ Խաղաղ օվկիանոսում։ Նրա ամենամոտ հարեւանը Բանաբա կղզին է Կիրիբատիում 300 կմ արեւելքում։ Միայն 21 կմ2, Նաուրուն աշխարհի ամենափոքր կղզի պետությունն է։ Բրիտանական համագործակցության «հատուկ անդամ» է։ Դեկտեմբերի 15 եւ 16, 2009 թվականներին, Նաուրուն դարձել է չորրորդ երկիրը, որ ճանաչել է Աբխազիան եւ Հարավային Օսիան՝ որպես Վրաստանից անկախ պետություններ։ Կղզին հայտնաբերել են անգլիացիները 1798 թ.-ին։ XIX դարում այստեղ բնակություն են հաստատել առեւտրականներ, մարգարիտ որոնողներ։ Կղզին բազմիցս նվաճել են Գերմանիան, Ավստրալիան, Մեծ Բրիտանիան, Ճապոնիան: Հանուն անկախության շարժումն սկսվել է 1950-ական թվականներին։ Անկախություն է ձեռք բերել 1968 թ.-ի հունվարի 31-ին։ Բնակչության կեսից ավելին նաուրուցիներն են, բնակվում են նաեւ չինացիներ, Եվրոպայից եւ Խաղաղօվկիանոսյան կղզիներից ներգաղթածներ։ Մակերեւույթը մինչեւ 65մ բարձրության սարահարթ է, ափերը շրջապատված են բուստային խութերով: Հարավ-արեւմուտքում Բուադա լճակն է։ Կլիման հասարակածային է։ Խմելու ջուրը ներմուծվում է։ Ծովափնյա ցածրադիր դարավանդները պատված են կոկոսյան արմավենու տնկարկներով։ Շատ են ծովային թռչունները։ Նաուրուի հարստությունը ֆոսֆորիտների հանքավայրերն են, որոնց անխնա շահագործման հետեւանքով երկրի տարածքի 1/3-ը վերածվել է համատարած բացահանքի։


text: ՀՈՒՆՎԱՐԻ 23, 2017 ԻՏԱԼԻԱ 2017 թ. հունվարի 18-ին՝ չորեքշաբթի, Իտալիայի կենտրոնական մասում (այստեղ անցած տարվա օգոստոսին երկրաշարժի հետեւանքով մեծ ավերածություններ էին եղել)՝ Աբրուցի մարզում, ձնահոսքի պատճառով հյուրանոցներից մեկը, որում մոտ 30 մարդ կար, ձյան տակ անցավ։ Ձնահոսքին նախորդել էին չորս ուժգին երկրաշարժեր, որոնք նույն օրը ցնցել էին այդ մարզը։ Դրանցից յուրաքանչյուրը ավելի քան 5,0 մագնիտուդ ուժգնություն ուներ։ Փրկարարական աշխատանքներին խոչընդոտում էր նախորդ շաբաթ տեղացած անսովոր առատ ձյունը, ինչպես նաեւ այն, որ որոշ գյուղաքաղաքներ հոսանք չունեն եւ մեկուսացած են։ Եհովայի վկաների՝ Իտալիայի մասնաճյուղը տեղեկացնում է, որ ոչ մի Վկա չի զոհվել եւ լուրջ վնասվածք չի ստացել։ Այնուամենայնիվ, մասնաճյուղը ջանքեր է թափում, որ հասնի այն տարածք, որը ամենաշատն է տուժել երկրաշարժերի եւ ուժգին ձնահոսքի հետեւանքով, եւ օգնություն ցույց տա Վկաների ընտանիքներին։ Այդ շրջանի երեցները օգնում են այդ ընտանիքներին՝ տրամադրելով սննդամթերք, ջուր, վառելափայտ եւ այլ անհրաժեշտ բաներ։ Մասնաճյուղը շարունակում է հետեւել ստեղծված իրավիճակին եւ անհրաժեշտության դեպքում լրացուցիչ օգնություն տրամադրել։ Մեդիա կոնտակտներ։ Միջազգային։ Դեյվիդ Սիմոնյան, հասարակայնության հետ կապերի գրասենյակ, +1-845-524-3000 Իտալիա։ Կրիստիան դի Բլազիո, +39-06-872941


text: 1946թ. հունիսի 2-ին ռազմագերիների N115 ճամբար է բերվում կապուտաչյա ավստրալացի, որն արդեն 2 տարի շրջում էր ճամբարներով։ Կոնրադ Լորենցը (Konrad Lorenz) գերի էր ընկել՝ 206-րդ սանիտարական հետեւակային դիվիզիայում ընդամենը մի քանի ամիս կռվելուց հետո։ Դրանից առաջ նա ծառայել է Պոզնանի թիկունքային հիվանդանոցում, իսկ բանակ զորակոչվել է 1941թ.։ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի տարիներին Լորենցը զորակոչվել է Վերմախտ եւ երկու տարի ծառայել Պոզնանի թիկունքի հոսպիտալում։ 1944 թվականին գերի է ընկել Վիտեբսկում։ Ավելի քան մեկ տարի անցկացրել է Կիրովի ռազմագերիների ճամբարում, այնուհետեւ նրան տեղափոխել են Հայաստանի աշխատանքային ճամբար։ Երեւանում ալյումինի գործարանի շինարարական աշխատանքներն էին ընթանում։ Եվ ավստրիացի ռազմագերին այստեղ բարեխղճորեն կատարում էր բժշկի պարտականությունները, միաժամանակ՝ սովորում ռուսերեն, կանոնավոր կերպով հաճախում «հակաֆաշիստական վերադաստիարակմանը» վերաբերող դասախոսություններին։ Ինքն էլ էր գիտահանրամատչելի դասախոսություն կարդում կենդանիների վարքի մասին, ռազմագերիների շրջանում անցկացնում խմբային հոգեթերապիա, հոգեբանական մոտեցում ցուցաբերելով՝ հարթում էր դաժան վեճերը, թատերական ներկայացումներ բեմադրում։ Ռազմագերիներից շատերը հետագայում կխոստովանեն, որ հենց Լորենցի շնորհիվ ճամբարային տաղտկալի կյանքը հետաքրքիր էր անցնում։ Հետպատերազմյան Հայաստանում ծանր վիճակ էր, սնունդ գրեթե չկար, եւ Լորենցը ճամբարային սննդաբաժինը բազմազան դարձնելու նպատակով որսում էր թունավոր կարիճներ (հեռացնում էր թույնը), խաղողի խխունջ, թմբլիկ սարդեր եւ... ուտում՝ նույնը խորհուրդ տալով մյուս ռազմագերիներին եւ իրեն ապշահար ու քարացած հայացքով հետեւող պահակներին` բացատրելով, որ այդ կերպ կլրացվի վիտամինի պակասը։ Մինչդեռ, նրա տարօրինակ սննդատեսակներից ոչ ոք չէր օգտվում։ Դեռ մանկուց Կոնրադը հետեւել էր, թե ինչ հաճույքով են թռչուններն ուտում միջատներ, փորձել էր ինքը եւս համտեսել, ու հավանել էր։ Այնպես որ, մանկության փորձը նրան օգտակար եղավ գերության ժամանակ։ Լորենցին հարգանքով էին վերաբերվում շրջապատում եւ կոչում էին՝ պրոֆեսոր։ Նա ազատ շրջում էր քաղաքում, հետեւում կենդանիներին, համեմատական եզրեր փնտրում մարդկանց եւ կենդանիների վարքագծում։ Ուսումնասիրությունները, նկատառումները գրառում էր։ Գրում էր մեխով՝ թաթախելով ինքնաշեն թանաքի՝ մանգանակալիական լուծույթի մեջ, իսկ որպես թուղթ՝ ծառայում էին ցեմենտի պարկերից պոկված կտորտանքները, որոնք Լորենցը ջանասիրաբար հարթում էր ու անընդհատ գրում։ Նրա կյանքում մեծ դեր է խաղացել ճամբարի գլխավոր բժիշկ Հովսեփ Գրիգորյանը, որը կարդացել էր Լորենցի հոր բժշկական ձեռքբերումների մասին եւ ջանում էր օգնել կոլեգայի որդուն։ Նրանց միջեւ նույնիսկ ընկերական հարաբերություններ են ձեւավորվում։ Դրան նպաստում էր նաեւ այն, որ գերության շրջանում, ինչպես նշեցինք, Լորենցը սովորել էր նաեւ ռուսերեն եւ կարողանում էր հաղորդակցվել։ Պատերազմն ավարտվել էր։ Զանգվածային հայրենադարձի ժամանակաշրջանն էր։ Ծանոթ հայ բժշկի խորհրդով Լորենցը նամակով դիմում է ակադեմիկոս Լեւոն Օրբելուն՝ խնդրելով միջնորդել Ստալինի մոտ՝ իրեն գերությունից ազատելու։ Հակառակորդի գիտնականի համար ամեն մարդ չէ, որ կհանդգներ բարեխոսել, այն էլ՝ Ստալինի նման անկանխատեսելի ղեկավարի մոտ։ Օրբելին օգնում է Լորենցին։ Վերջապես Լորենցը պետք է վերադառնար հայրենիք, պաշտոնապես թույլտվություն է խնդրում իր հետ վերցնելու ձեռագրերը։ Նրան առաջարկում են երկու օրինակով տպել ձեռագրերը, եւ, եթե գրաքննիչը թույլ տա, ապա մեկ օրինակը կարող է վերցնել։ Տպագիր մեկ օրինակը Լորենցն ուղարկում է գրաքննության, սակայն պատասխանն ուշանում է։ Այդժամ ճամբարի պետը, իր վրա մեծ պատասխանատվություն վերցնելով, թույլ է տալիս Լորենցին վերցնելու բնօրինակը՝ ցեմենտի պարկի կտորտանքների վրա գրածները, միայն մի պայմանով. նա պետք է խոստանա, որ ձեռագրում քաղաքական բնույթի գաղափարներ չկան, եւ այդ ամենը սոսկ գիտություն է։ Հետագայում ավստրիացի գիտնականը կխոստովանի, որ իրեն ապշեցրել էր անծանոթ մարդու անասելի մեծահոգությունը։ 1947 թվականին Լորենցը հայրենադարձվել է հայրենիք։ Գերության տարիներին սկսել է գրել «Հայելու հակառակ կողմը» գիրքը եւ հրաժարվել է իր նացիստական հայացքներից։ «Եթե բժշկի եւ էտոլոգի անաչառ աչքերով նայենք մեր քաղաքակրթության ներկայիս անկմանը, ապա հստակորեն կնշմարենք բացահայտորեն պաթոլոգիկ (հիվանդագին) մի շարք խանգարումներ»,- իր «Քաղաքակիրթ մարդկության 8 մահացու մեղքերը» գրքույկում գրում էր Լորենցը՝ մատնանշելով այդպիսի ութ խանգարում. - գերբնակեցում – ժողովրդագրական ճնշում, - կենսոլորտի ամայացում, - մրցավազք ինքներս մեզ հետ, - զգացմունքների «ջերմային» մահ, - գենետիկ այլասերում, - խզումն ավանդույթների հետ, - Ինդոկտրինացիա (որոշակի գաղափարի (քաղաքական, կրոնական եւ այլ) նպատակաուղղված տարածում կամ յուրացում), - միջուկային սպառազինություն: 2014թ. Զալցբուրգի համալսարանը հետմահու զրկել է ավստրիացի կենդանաբան, Նոբելյան մրցանակակիր Կոնրադ Լորենցին «պատվավոր դոկտորի» կոչումից։ Այդ որոշումն ընդունվել է 2014 թվականին ոչ միայն գիտնականի նկատմամբ նախաձեռնած նացիոնալ-սոցիալիստների բացահայտման քննության հիման վրա։ 1938 թվականին Լորենցն ընդգրկվել է Գերմանիայի նացիոնալ-սոցիալիստական աշխատավորական կուսակցության շարքերում։ Kurier պարբերականի տեղեկացմամբ, գիտնականը գրել է, որ «իր ողջ գիտական կյանքը, ներառյալ՝ ֆիլոգենետիկ, ռասայական եւ սոցիալ-հոգեբանական հարցերը, ծառայել են նացիոնալ-սոցիալիստական մտքին»։ Նշվում է, որ Լորենցի կենսագրության այս փաստերը թաքցվել էին նրան կոչում շնորհելիս, ինչն անարժան է դարձնում կենդանաբանին Զալցբուրգի համալսարանի պատվավոր դոկտորի կոչմանը։ Կոնրադ Լորենցը ծնվել է 1903 թվականի նոյեմբերի 7-ին։ Ավարտել է Վիեննայի համալսարանի բժշկական ֆակուլտետը, ինչից հետո իրեն նվիրել է կենդանիների վարքի ուսումնասիրությանը։ 1950 թվականին Բավարիայում հիմնել է Ֆիզիոլոգիայի ինստիտուտ։ 1973 թվականին Կարլ ֆոն Ֆրիշի եւ Նիկոլաս Տինբերգենի հետ համատեղ ստացել է Ֆիզիոլոգիայի եւ բժշկության Նոբելյան մրցանակ։ Տասը տարի անց Զալցբուրգի համալսարանը նրան արժանացրել է «պատվավոր դոկտորի» կոչման։ Լորենցը մահացել է 1989 թվականի փետրվարի 27-ին Վիեննայում։ Թարգմանությունը՝ 168.am-ի


text: Արգենտինայի դաշնային հետախուզական գործակալության ղեկավար Գուստավո Արիբասը կարող էր մոտ 600 հազար դոլար ստանալ բրազիլական Odebrecht շինարարական հսկայի հետ կապված կոռուպցիան գործի ֆիգուրանտներից մեկից, հայտնում է La Nacion–ը։ Խոսքը 2013-ի իրադարձությունների մասին է, երբ Արիբասը, որն այն ժամանակ զբաղվում էր Բրազիլիայում ֆուտբոլիստների տրանսֆերներով։ Նա Շվեյցարիայում իր հաշվին 594 հազար դոլար է ստացել Լեոնարդու Մայրելլեսից, որը կապ ունի Odebrecht շինարարական հսկայի հետ։ Վճարումները կատարվել են սեպտեմբերի 25-27–ից, այսինքն՝ որոշ ընկերությունների հետ բրազիլական շինարարական հսկայի գործունեության վերականգնումից անմիջապես հետո։ Արիբասն ընդունում է միայն 70 հազար դոլարի չափով փոխանցումը։ Նրա փաստաբանի խոսքով՝ այդ գումարը փոխանցվել է Սան Պաուլուում անշարժ գույք գնելու համար։


text: Կարեն Կարապետյանը 5 րոպե պակաս ՀՀԿ-ական է։ ՀՀԿ համագումարից երկու օր առաջ նա հատարարեց, որ գրել է ՀՀԿ-ին անդամակցելու դիմում։ Այդ մասին խոսակցությունները շրջանառվում են արդեն մի քանի շաբաթ, բայց Կարեն Կարապետյանը գերադասեց արտահայտվել եւ ամեն ինչ պարզաբանել ընդամենը համագումարից երկու օր առաջ։ Նա փորձում էր պահել ինտրիգը, զուտ հետաքրքրության համար, թե՞ Կարապետյանի համար էլ անորոշ էր` ի վերջո կգրի դիմում, թե ոչ։ Այդ համատեքստում էլ շատերին է հետաքրքրում հարցը` նրան ստիպե՚լ են դիմում գրել եւ դառնալ ՀՀԿ-ական, թե՞ նա ինքն է իր կամքով գրել այդ դիմումը։ Կարապետյանը դիմումի բացատրության հարցում օրիգինալ չէր, միաժամանակ նաեւ տրամաբանական էր։ Նա ասում է, որ կառավարությունը պետք է ունենա քաղաքական հենարան, իսկ այլ կուսակցություն ստեղծելն արդարացված չէր լինի։ Այդուհանդերձ, առաջին հայացքից այդ սպասված բացատրությունը իր մեջ պարունակում է ուշագրավ մի բան։ Կարեն Կարապետյանը փաստորեն ասում է, որ կնախընտրեր, որպեսզի իբրեւ քաղաքական հենարան ունենար այլ կուսակցություն, պարզապես դա ներկայումս կատարելիք օպտիմալ քայլ չէր։ Այդ ակնարկն էլ զարմանալի չէ, քանի որ Կարապետյանը անշուշտ լավ է հասկանում, որ ՀՀԿ անդամակցությունը մեղմ ասած չի կարող նպաստել որեւէ գործչի վարկանիշի։ Իսկ Կարեն Կարապետյանը վարչապետի պաշտոնին նշանակվելիս ուներ թեկուզ համեմատաբար բարվոք վարկանիշ, քան ՀՀԿ ցանկացած անդամ։ Փաստացի, դիմումը հարվածի տակ է դնում նրա վարկանիշը եւ այդ առումով իհարկե Կարեն Կարապետյանի թիվ մեկ մարտահրավերը դառնում է այն, թե նա որքան արագ կարող է ՀՀԿ-ն ՙբերել՚ այսպես ասած իր նկարագրին, ոչ թե ինքը կձուլվի ՀՀԿ նկարագրին։ Այդ համատեքստում, ստիպել են նրան անդամակցել, թե նա է անդամակցում, փոքր ինչ պարզունակ հարցադրում է։ Գործոնները, շարժառիթները կամ խթանները իսկապես շատ են։ Եթե օրինակ մի կողմում վարկանիշն է, ապա մյուս կողմում իշխանության խնդիրն է եւ Կարեն Կարապետյանին ոչ թե ՀՀԿ-ն, այլ հենց իր զբաղեցրած պաշտոնի տրամաբանությունն է ստիպում մենեջերից անցնել քաղաքական գործունեության։ Իսկ դա նշանակում է շոշափելի դերակատարում իշխանության մեջ։ Իսկ քանի որ իշխող ուժը ՀՀԿ-ն է, ապա այստեղ Կարեն Կարապետյանը կամ պետք է ՀՀԿ-ն հեռացնի իշխանությունից` ինչը այս պահին միանգամայն հասկանալիորեն անհնարին է, կամ պետք է անդամակցի ՀՀԿ-ին եւ փորձի վերցնել կուսակցությունը այսպես ասած ներսից։ Ընդ որում, այդ խնդիրը փաստացի ձեւակերպված է դեռեւս հոկտեմբերից, երբ ներկայացնելով Կարապետյանին ՀՀԿ-ին, Սերժ Սարգսյանը հայտարարեց, թե նրա հետ քննարկել է ՀՀԿ-ին նոր ոգի հաղորդելու հարցը։ Սերժ Սարգսյանի գործոնն այստեղ առանցքայինն է, Կարեն Կարապետյանի թե վարչապետական, թե ՀՀԿ-ական ճակատագրի համար։ Հարցն այն է, թե ու՞մ համար է Կարեն Կարապետյանը այսպես ասած ոգեփոխելու ՀՀԿ-ն` ի՞ր, թե՞ Սերժ Սարգսյանի, որը չի բացառում նախագահի պաշտոնից հետո վարչապետի պաշտոնի հավակնելու հնարավորությունը։ Այդ համատեքստում հարց է նաեւ այն, թե այդ հավակնությունը Սարգսյանն ինչ ժամանակահատվածի համար է դիտարկում` նա կհավակնի վարչապետ առաջադրվելուն 2018-ի՞ց անմիջապես հետո, թե՞ 2022-ի խորհրդարանի ընտրությանն ընդառաջ։ Միեւնույն ժամանակ հետաքրքրական հարց է նաեւ այն, թե ինչու՞ է Սարգսյաի մոտ լինելու այդ հավակնությունը։ Դա պայմանավորված է լինելու զուտ իշխանատենչությա՞մբ, թե՞ Սերժ Սարգսյանը նախագահի պաշտոնից հետո վարչապետի պաշտոնին կհավակնի այն դեպքում, երբ տեսնի, որ իրենից հետո չի կարողանում ձեւավորել այնպիսի կայուն իշխանություն, որը կլինի նաեւ իր հետնախագահական անվտանգության երաշխիքը։ Դրանից է կախված նաեւ այն, թե Սերժ Սարգսյանն ինչպիսի վերաբերմունք կունենա Կարապետյանի հանդեպ ՀՀԿ-ում, կնպաստի՞ նրա ուժեղացմանը եւ նրա շուրջ այսպես ասած նոր եւ կայուն իշխանության ձեւավորմանը, ստեղծելով իր հեռանալու առավել անվտանգ եւ կանխատեսելի միջավայր, թե՞ Սերժ Սարգսյանը կփորձի ստեղծել մի վիճակ, երբ Կարապետյանը ոչ թե կդառնա ՀՀԿ նոր առանցքը եւ փաստացի իշխանությունը, այլ ընդամենը ՀՀԿ մի նոր թեւ կամ բեվեռ, հավասարակշռության նոր կշռաքար, որի միջոցով Սերժ Սարգսյանը կփորձի պահել կամ նոր մոդելի պայմաններում ՙվերբեռնել՚ իր իշխանությունը։ Բոլոր դեպքերում, Կարեն Կարապետյանի ՀՀԿ անդամակցումով ներիշխանական վերադասավորումների գործընթացը մտնում է մի նոր փուլ, նոր հարթություն, որը խոստանում է առավել ընդգրկուն ներիշխանական պայքար, որը սկսելով 2017 թվականի խորհրդարանի ընտրությունից առաջ, ամենեւին չի ավարտվելու դրանով եւ կշարունակվի նաեւ 2017 թվականի ընտրությունից հետո։


text: Բնության մեջ գոյություն ունեցող բոլոր գույները բաժանվում են երկու խմբի` աքրոմատիկ (սպիտակ, սեւ, մոխրագույն) եւ քրոմատիկ (դրանք մենք տեսնում ենք սպեկտրում )։ Սովորաբար մարդու աչքը ընկալում է մոտ 300 աքրոմատիկ եւ 1000 – 1500 քրոմատիկ գուներանգ։ Կան մարդիկ, որոնք ընդունակ են ավելի շատ տեսնելու։ Ռուս մեծ նկարիչ Ի.Ե.Ռեպինը, օրինակ, տարբերում էր գույների 2000 երանգ։ Մարդկության կողմից գույների ճանաչումը եւ օգտագործումը շատ դանդաղ է կատարվել։ Սկզբում յուրացվել եւ օգտագործվել է դեղինը, ապա կարմիրը, կանաչը եւ կապույտը։ Երեխան ամենից առաջ ընկալում է դեղին եւ կարմիր գույները։ Կանաչը զգալիորեն ուշ է ընկալում։ Հետազոտությունները ցույց են տալիս,որ նունիսկ Հոմերոսի ժամանակներում կապույտ գույնի մասին ոչ մի հիշատակում չկար։ Բայց արդեն VI-V դդ. մ.թ.ա. հույն քանդակագործների արձանները ներկում էին կապույտ ներկանյութերով։ Տարբեր ներկերի օգտագոծումը սկսվել է միայն հետագա դարերում։


text: Փաստաբան Ինեսսա Պետրոսյանը երեկ տեսակցել է «Դատապարտյալների հիվանդանոց»-ում գտնվող իր պաշտպանյալներ «Սասնա ծռեր» խմբավորման անդամներ Պավել եւ Արամ Մանուկյաններին, Արմեն Լամբարյանին։ Պետրոսյանի փոխանցմամբ, Արամ Մանուկյանի առողջական վիճակը լավ է։ «Փոքր ինչ նրա վիճակը բավարար է, քան Պավել Մանուկյանինը եւ մյուսներինը։ Բժիշկների օգնությամբ, նա փորձել է հենակների օգնությամբ մեկ-երկու քայլ անել՝ առողջ ոտքով, մյուս ոտքը երեւի մոտ չորս ամիս նա չի կարող գետնին դնել, ուղղակի մեկ ոտքով՝ հենակով, իմ տեղեկություններով, փորձել է քայլել», - «Ազատության» հետ զրույցում ասաց պաշտպանը։ Ինեսսա Պետրոսյանը նաեւ տեղեկացրեց, որ վաղը «Դատապարտյալների հիվանդանոց»-ում նախատեսվում է Պավել Մանուկյանի վիրահատությունը։ «Ես դեմ եմ», - ասաց փաստաբանը՝ պնդելով, որ դատապարտյլաների հիվանդանոցում հնարավոր չէ հրազենային ծանր վիրավորում ստացած անձանց հետագա բուժում կազմակերպել։ «Էրեբուն»-ի բժշկական կենտրոնի տնօրեն Միքայել Մանուկյանն «Ազատության»-ը փոխանցեց, որ Պավել Մանուկյանի վաղվա վիրահատությունը բարդ չէ, եւ հնարավոր է իրականացնել «Դատապարտյալների հիվանդանոց»-ի վիրահատարանում, որը վերջին տարիներին է նորոգվել։ Ինչ վերաբերում է հետագայում անցկացվելիք վիրահատություններին, ըստ տնօրենի, ապա դրանց դեպքում հնարավոր է նրանց տեղափոխեն բժշկական կենտրոն։


text: Որոշ իրեր հեգնանք են առաջացնում. նախկին դատավոր «Սասնա ծռեր»-ի դատաքննությունների ժամանակ փաստաբանների խուզարկության առթիվ բարձրացած աղմուկից հետո ՀՀ դատարանների նախագահների խորհուրդը կազմել է այն իրերի ցուցակը, որոնք չի կարելի տանել դատարան։ Նախկին դատավոր Պարգեւ Օհանյանը կարծում է, որ զննելու եւ խուզարկելու տարբերությունը շատ նրբին է, եւ այն միշտ խնդիր է եղել իրավագիտության մեջ։ «Միշտ հարց է ծագել՝ թմրանյութի կասկածանքով զննե՞լ են, թե՞ խուզարկել։ Եթե լինի մաքուր զննություն, ապա նորմալ է։ Այդ զննությունները բոլորն էլ անցնում են տարբեր դեսպանատներում, օդանավակայանում։ Եվ պետք է զննեն ոչ միայն փաստաբաններին։ Բայց այդ զննությունը չպետք է վերածվի խուզարկության, որն օրենքի խախտում է եւ նվաստացուցիչ՝ փաստաբանի համար»,- ասաց Պարգեւ Օհանյանը։ Ինչ վերաբերում է ՀՀ դատարանների նախագահների խորհրդի ներկայացրած իրերի ցանկին, ապա Պարգեւ Օհանյանը կարծում է, որ որոշ իրեր հեգնանք են առաջացնում։


text: Հուլիսի 5-ը ողջ աշխարհում նշվում է որպես Շրջակա միջավայրի օր։ Հայաստանցի բնապահպանների տրամադրությունը, սակայն, այնքան էլ տոնական չէ։ Բնապահպան Կարինե Դանիելյանի խոսքով՝ ոլորտում բազմաթիվ խնդիրներ կան, կապված առավելապես հանքարդյունաբերության հետ։ «Սովետական տարիներին մենք բողոքում էինք, որ ստեղ հանք բացեցին, ընդեղ հանք բացեցին, բայց անտառային տարածքներում հանք չէր բացվում: Հանք չէր բացվում այն տարածքներում, որտեղ ջրային ռեսուրսներն էին կառավարվում, կուրորտային տարածքներոմ չէր բացվում, բնակավայրերի անմիջապես կողքին չէր բացվում, հիմա այդ բոլոր արգելքները հանվել են, միայն՝ քանդենք-հանենք, քանդենք-հանենք»,- ասում է մասնագետը։ Բնապահպանները թվարկում են այն տարածքները, որոնցում կանաչը վերացվում է ու փոխարենը կառուցապատումներ են իրականացվում։ Բնապահպան Ինգա Զարաֆյան՝ «Հաղթանակ» այգում դիմացի մասը ոչ թե պուրակ էր, այլ անտառ էր, հիմա այնտեղ պուրակ էլ չկա, առանձին-առանձին ծառեր են մնացել, ամբողջը կառուցապատվել է։ Նորքի անտառի մասին խոսք չկա, փոքր բակերի, պուրակների մասին խոսք չկա»։ Կարինե Դանիելյան՝ «Երբ Նարեկ Սարգսյանը դարձավ գլխավոր ճարտարապետ, մամուլի ասուլիս տվեց, ասեց՝ գիտե՞ք հիմա ինչպես է լինելու, բոլոր նոր շինությունները շրջապատված են լինելու կանաչ տարածքով: Մենք նենց ուրախացանք, որ սարքելու են շենքը, կողքերը կանաչապատեն: Պարզվեց՝ սխալ ենք հասկացել, կանաչ տարածքը գտնում են, քանդում են, մեջը շենքը դնում են, մի երեք հատ ծառ կողքը մնում է»։ Բնապահպաններն ընդգծում են՝ կանաչ տարածքներն օր-օրի պակասում են, փոխարենը ցանկանում են կառուցապատել նույնիսկ անտառները։ Երեկ Ազգային ժողովի գյուղատնտեսական եւ բնապահպանական հարցերի մշտական հանձնաժողովը հետաձգեց «Հայաստանի Հանրապետության անտառային օրենսգրքում փոփոխություններ եւ լրացումներ կատարելու մասին» օրինագծի քննարկումը, որը նախատեսում է անտառային տարածքների կառուցապատում: Բնապահպանները պահանջում են, որ այս փոփոխությունները կյանքի չկոչվեն։ «Մենք որ վիճում էինք, ասում էին հետո մենք կառավարության որոշումով կսահմանափակենք՝ որ դեպքերում կարելի է, բա դու օրենքը ընդունում ես, թույլ ես տալիս, հետո Աստված գիտի՝ կառավարության որոշումով ի՞նչ կգրես, ե՞րբ կգրես»,- տարակուսում է Կարինե Դանիելյանը։ Որպես բնապահպանական լուրջ խնդիրներ մասնագետները Հայաստանում նաեւ ջրի պակասն ու դրա աղտոտվածությունն են մատնանշում։ Երեկ գողթեցիներն էին Գեղարդ տանող ճանապարհը փակել ու պահանջում, որ չեղարկվի այն ծրագիրը, որով նախատեսվում է Գեղարդալճից ինքնահոս եղանակով ջուրը տանել այլ համայնքներ։ Բնակիչները պնդում էին, որ այդ ծրագիրը ոչ միայն իրենց, այլեւ երկրի համար բնապահպանական լուրջ խնդիր կարող է առաջացնել։ «Ազատի վտակներից Գիլանլարը վերցնում են խողովակների մեջ, իբր թե բերում են Գողթ համայնքին տալու համար, դա վերեւում է գտնվում Խոսրովի անտառի: Ոչնչանալու է Խոսրովի անտառը, ոչնչանալու է Ազատ գետն ընդհանրապես, ոչնչանալու է Գառնիի կիրճը, արդեն Գառնի համայնքին է վտանգ սպառնում։ Ե՛վ Գողթ համայնքն է ամայանալու, եւ՛ Գառնի համայնքն է ամայանալու»,- ասում է գառնեցի Արուսյակ Այվազյանը: Գառնեցիներն ու գողթեցիները համոզված են՝ Գեղարդալճի ծրագիրն իրականացվում է Հացավանի, Լանջազատի ու Գառնիի որոշ տարածքներ ոռոգելու համար, որոնք իրականում օլիգարխների են պատկանում։ «Հետեւում թաքնված է Իշխան Զաքարյանը, որ իր անունով չէ, բայց հիմնականում ինքն է, ասում են, որ ձորի ԳԷՍ-ի տերը՝ Նարիմանով-Նարիմանյանը, Վոլոդյա Նարիմանյանը, եւ տաճարի տիրոջ... տաճարի տերն ո՞վ է, մեր հայրենիքինն է տաճարը, մենք ենք տերը»,- շարունակում է գառնեցի Արուսյակը: Կարինե Դանիելյանը համակարծիք է գյուղացիների հետ, ասում է՝ Հայաստանում բնապահպանական խնդիրները մեկ հիմնական պատճառ ունեն՝ «Եթե մեզ մոտ գերակա շահ չլինի մի խումբ ընտանիքների արագ հարստացումը, բոլոր խնդիրները կարելի է լուծել»։


text: |Գլխավոր էջ » Օգտակար եւ հաճելի » Հետաքրքիր| Այլասերվածությունն ու կիրքը՝ Բանգլադեշում. ահա, թե ինչ է տեղի ունենում ամենահին հասարակաց տան պատերի ներսում. Ֆոտոշարք Загрузка... Մեր հասարակությունը մարմնավաճառությունը համարվում է անբարոյականություն եւ մարդիկ տարբեր կերպ են վերաբերվում դրա օրինականցմանը։ Հարկ է նշել, որ Բանգլադեշն այն քիչ մուսուլմանական երկրներից է, որում օրենքով թույլատրված է սեռական ծառայություններ մատուցել գումարի դիմաց։ «Կանդապարա» հասարակաց տունը համարվում է ամենահինը եւ մեծությամբ երկրորդը երկրում։ Այն աշխատում է ավելի քան 200 տարի։ 2014թ. հասարակաց տունը քանդեցին, սակայն որոշ ժամանակ անց շինությունը վերականգնվում է ոչ կոմերցիոն բարեգործական կազմակերպությունների հաշվին։ Հետաքրքիր է, որ շինության վերակառուցմանը կողմ էր նույնիսկ իրավաբան կանանց ասոցիացիան։ Հասարակաց տանն աշխատող կանանց մեծ մասը մեծացել են այստեղ եւ նրանք գնալու ոչ մի տեղ չունեն։ Լուսանկարում պատկերված է Կաջոլ անունով աղջիկը՝ հաճախորդի հետ։ Նա հստակ չգիտի իր տարիքը եւ կարծում է՝ 17 տարեկան է։ Նա ամուսնացել է 9 տարեկան հասակում, այնուհետեւ աղջկան վաճառել են հասարակաց տուն։ Կես տարի առաջ կինը որդի է ունեցել, սակայն ծննդաբերությունից երկու շաբաթ անց անցնում է գործի։ Բանգլադեշի բնակիչների մեծ մասը կարծում է, որ սեքս ծառայությունների ոլորտում աշխատանքը չի տարբերվում այլ ոլորտների աշխատանքներից։ Այսօր «Կանդապարա» հասարակաց տունը կարծես թե առանձին աշխարհ լինի։ Այն շրջապատված է երկու մետրանոց պատով, իսկ նեղ փողոցներում գործում են սրճարաններ եւ խանութներ։ Այստեղ հիմնականում աշխատում են թրաֆիքինգի զոհ դարձած կամ անապահով ընտանիքի կանայք։ loading... Նմանատիպ նյութեր Այլ նյութեր ՆՈՒՅՆ ԹԵՄԱՅՈՎ՝ այստեղ, На русском, English, Français, Español, Türkçe, ქართული, فارسی, Միացեք մեզ YouTube-ում... 18հզ. բաժանորդ Նոր նյութեր «Եթե քո բոլոր օրերը նման են մեկը մյուսին, ուրեմն ապրել ես ԸՆԴԱՄԵՆԸ 1 օր» «Եթե քո բոլոր օրերը նման են մեկը մյուսին, ուրեմն ապրել ես ԸՆԴԱՄԵՆԸ 1 օր» |Դիտումներ: 15937 | ||


text: ՀՀ դեսպան Արմեն Մելքոնյանը ապրիլի 18-ին Եգիպտոսում հանդիպել է Արաբական պետությունների լիգայի գլխավոր քարտուղար Ահմեդ Աբուլ Ղեյտին։ Ինչպես տեղեկացրին ՀՀ ԱԳՆ-ից, դեսպան Մելքոնյանը ԱՊԼ գլխավոր քարտուղարին է փոխանցել ՀՀ ԱԳ նախարար Էդվարդ Նալբանդյանի ուղերձը։ ԱՊԼ գլխավոր Քարտուղարը եւ ՀՀ դեսպանը քննարկել են Հայաստան-ԱՊԼ գործակցությանը նոր թափ հաղորդելու եւ կայուն երկխոսության ձեւավորման հեռանկարները։


text: Օգոստոսի 30-ին ադրբեջանական որոշ լրատվամիջոցներ հայտնել էին Նախիջեւանում «թշնամու կրակոցից» զինծառայողի սպանվելու մասին, սակայն Ադրբեջանի եւ ՀՀ ՊՆ-ները հերքել էին։ Այժմ քրեական գործ է հարուցվել զինծառայողին ինքնասպանության հասցնելու գործով։ Այս մասին հայտնում է սպանված զինծառայողի հարազատներից մեկը։ Սեպտեմբերի 1-ին օգոստոսի 30-ին նախիջեւանի Շահբուզի շրջանի զորամասերից մեկում մահացած Ադրբեջանի ԶՈւ զինծառայող, 1998 թ. ծնված (նախնական հայտարարություններում սխալմամբ նշված էր 1997 թ. ծնված) Գեմբերով Վյուսալ Ռազիմ օղլուի (Qəmbərov Vüsal Razim oğlu) հուղարկավորության մասին հայտնել եւ համապատասխան նկարներ է հրապարակել ադրբեջանական Bizimyol.info լրատվակայքը։ Նկարները տարածել է մահացած զինծառայողի հարազատներից մեկը՝ հանդես գալով որպես նրա քեռու որդի։ Սեպտեմբերի 2-ին նույն անձը հայտնել է, որ Գեմբերովին ինքնասպանության հասցնելու գործով հարուցվել է քրեական գործ, որի շրջանակներում ձերբակալվել են մեկ ժամկետային զինծառայող եւ 3 հրամանատար։ Հիշեցնենք՝ օգոստոսի 30-ին, ադրբեջանական Meydan.tv լրատվակայքի համակարգորղը հայտնել էր, որ նույն օրը Նախիջեւանի Շահբուզի շրջանի զորամասերից մեկում «թշնամու կրակոցից» սպանվել է Ադրբեջանի ԶՈւ զինծառայող, 1997 թ. ծնված Գեմբերով Վյուսալ Ռազիմ օղլուն (Qəmbərov Vüsal Razim oğlu): Օգոստոսի 31-ին, Հայաստանի եւ Ադրբեջանի պաշտպանության նախարարությունները հերքել էին օգոստոսի 30-ին Նախիջեւանում Ադրբեջանի ԶՈւ զինծառայողի՝ «թշնամու կրակոցից» սպանվելու մասին լուրը:


text: Ավետիսյանների ընտանիքի սպանդից մեկ տարի անց բացվեց տան փակ դուռը եւ հարազատներն ու լրատվամիջոցներն առաջին անգամ մտան տուն: Ցավից ուշքի չեկած հարազատները այսօր դժգոհում էին, թե սպանդից մեկ տարի անց հանցագործության վերաբերյալ բազմաթիվ հարցեր անպատասխան են, հայտնի չէ՝ ինչո՞ւ այդ ամենը տեղի ունեցավ հենց Ավետիսյանների հետ, չեն հավատում նաեւ պնդումներին, թե յոթ հոգու սպանդը Պերմյակովը միայնակ է իրականացրել: «Բայց որ մենակ է եղել, սուտ կլինի։ Սա պլանավորված գործ է եղել, որ արեցին։ Նախապես պլանավորված գործ։ Որ ինքն է արել, հնարավո՛ր է։ Բայց որ մենակ է արել, ես ամբողջ կյանքումս չեմ հավատա»,- ասաց սպանված Հասմիկ Ավետիսյանի քույրը՝ Ռիտա Պետրոսյանը.- «Եթե էս դարպասները փակ լինեն, միմիայն ծանոթ մարդը կարող էր պտտել ու բացել։ Եթե անտեղյակ մարդ է, ի՞նչ գիտեր, որ սա կբացվի։ Հետո հունվարը սառնամանիք ամիս է, էս դարպասները որ փակ են լինում՝ սառում են, ինքը երբեք մտքով չէր անցի, որ սա պտտեցներ, բացեր։ Սա գիտեցած, պայմանավորված, պլանավորված գործ է»։ «Որեւիցե մի անգամ բերեցի՞ն Պերմյակովին մտցնեին ներս, ասեին՝ ցույց տուր, ինչպե՞ս մտար, ինչպե՞ս խփեցիր, որ ես համոզվեմ, որ ինքն է եղել»,- հավելեց սպանվածի քույրը։ Վարկածին, թե Վալերի Պերմյակովը այդ օրը միայնակ է գործել, չի հավատում նաեւ Գյումրիի քաղաքապետ Սամվել Բալասանյանը: «Շատ խնդիրներ կան, որ սկզբից բարձրաձայնվում էին, օրինակ՝ ինչպե՞ս կարող է մարդը կրակել ու հարեւանը չլսի։ Երկրորդ՝ ինչպե՞ս կարող է մարդը կրակել ու բոլորը իրենց անկողնում մնան։ Հարցեր են, որ պետք է անպայման պարզաբանվեն դատական պրոցեսի ժամանակ», - ասաց Բալասանյանը։ Շաբաթներ առաջ հայկական կողմը սկսեց քննել Ավետիսյանների սպանության գործը, սակայն ոչ թե Պերմյակովը բերվեց հայկական դատարան, այլ դատարանը գնաց ռազմաբազա՝ ռուս զինվորների վերահսկողությամբ արտագնա նիստ անցկացնելու համար: Այսօր Ավետիսյանների հարազատները պնդեցին, թե պատրաստվում են բոյկոտել դատաքննությունը, եթե այն շարունակվի ռուսական բազայի տարածքում: «Գետինը մտնի մեր ունեցածը [դատարանը]։ Իրենք ուզում են, որ տակնթաղ անեն։ Զինվորներին են կանգնեցնում զենքերով, մենք առանց այն էլ զինվորի զոհ ենք։ Էլ ո՞վ ռիսկ կանի մի բառ խոսա»։ «Բոյկոտելու ենք, իհարկե։ Ինչպես իրենց ձեռք է տալիս, էդպես են անում։ Մենք պիտի ավելի բարձր ատյանների դիմենք, մինչեւ Եվրադատարան։ Սաղ քաղաքին ոտքի կհանենք էլի»,- ասաց Ռիտա Պետրոսյանը։ «Շիրակ» գերեզմանատանը այսօր մատուցված հոգեհանգստյան կարգին կառավարությունից ներկա էին տարածքային կառավարման նախարար Արմեն Երիցյանը, մարզային ու քաղաքային իշխանությունների ներկայացուցիչներ, նաեւ՝ պատգամավորներ: Ընդդիմադիր պատգամավոր Զարուհի Փոստանջյանը կրկին պնդեց՝ ռուսական բազայում անցկացվող դատավարությունը անօրինական է.- «Ե՛վ նախաքննությունը, եւ՛ դատավարությունը տեղի են ունենում խախտումներով, համահունչ չեն օրենքի պահանջներին։ Եթե ամեն ինչ խախտումներով է տեղի ունենում, ապա ի՞նչ ակնկալենք։ Իսկ խախտումներով է տեղի ունենում, որովհետեւ ցանկություն չկա բացահայտելու իրական ոճրագործներին։ Ընդհակառակը՝ ցանկություն կա փակելու, կոծկելու գործը, ուղղակի մոռացության տալու»։ «Իսկապես տարակուսելի փաստ է, որ Հայաստանի ինքնիշխան դատարանի դատավարությունը, ըստ էության, տեղի չի ունենում Հայաստանի ինքնիշխան տարածքում։ Ես այստեղ իսկապես խնդիր եմ տեսնում»,- ասաց մեկ այլ ընդդիմադիր պատգամավոր Նիկոլ Փաշինյանը։ Գյումրիի ժուռնալիստների «Ասպարեզ» ակումբի նախագահ Լեւոն Բարսեղյանն ասաց, որ եթե հարազատները բոյկոտեն դատական գործընթացն ու բողոքի դուրս գան, նրանք միայնակ չեն մնա: «Ցույցերը խոշոր հաշվով դադարել են հարազատների ուղղակի եւ անուղղակի խնդրանքներով։ Եվ մեկ տարի մարդիկ փաստորեն համբերատար կերպով սպասել են։ Ու ինչքան հասկացա, հասկացել են, որ ոչինչ տեղից չի շարժվում։ Եթե հարազատները որեւէ բողոքի միջոցառում նախաձեռնեն, ամբողջ Գյումրին իրենց կողքը կանգնած է։ Ես վստահ եմ»,- նշեց նա։ Երեկոյան Գյումրիի Յոթ Վերք եկեղեցում մատուցվեց հոգեհանգստի պատարագ, այնուհետեւ մոմավառություն: Վեց օրից Ավետիսյանների սպանության գործով դատավարությունը կշարունակվի ռազմաբազայում, իսկ դրանից մեկ օր անց լրանում է փոքրիկ Սերյոժայի մահվան մեկ տարին։


text: ԱԱ-2019-ի նախընտրական փուլում Հայաստանի հավաքականը հյուրընկալվելիս հաղթեց Սլովակիայի ընտրանուն: Նիկշա Բավցեւիչի սաները հյուրընկալվելիս 92։78 հաշվով պարտության մատնեցին Սլովակիային։ 4-րդ տուրից մյուս խաղում Շվեդիան հյուրընկալվելիս 88։72 հաշվով պարտության մատնեց Բոսնիա եւ Հերցեգովինային։ Օգոստոսի 16-ին, Շվեդիայի Ուպսալա քաղաքում Հայաստանի հավաքականը հյուրընկալվելու է 2-րդ տեղում ընթացող Շվեդիային։ Հաղթանակի դեպքում հայ բասկետբոլիստները կապահովեն իրենց տեղը հաջորդ փուլում։ 5-րդ տուրից մյուս խաղում Սլովակիան հյուրընկալելու է Բոսնիա եւ Հերցեգովինային։


text: Շվեդիայի թագավորը, երբ տեսնում է, որ զինվորները ռազմադաշտը լքում ու խուճապահար փախչում են, ձիուց ներքեւ է իջնում եւ կանչում նրանց. -Ո՞ւր եք փախչում ա՜յ վախկոտներ, գոնե մի րոպե կանգնեք, որ տեսնեք, թե ինչպե՞ս է մեռնում ձեր թագավորը։ Այս խոսքերը լսելով՝ զինվորները վերադառնում են ճակատ եւ հերոսաբար դիմադրում են թշնամուն: Ու թեւ թշնամին պարտված նահանջում է, բայց ծանրորեն վիրավորված թագավորը մի քանի րոպե հետո ավանդում է իր հոգին։ Երբ Հիսուսին բռնեցին, Նրա առաքյալներն էլ վախեցան ու փախան։ Զոհողության գերագույն օրինակը տվեց Հոգիների Առաջնորդը՝ Հիսուս՝ խաչի վրա։ Նրա նահատակությամբ առաքյալները վերստին ուժ առան եւ ստանալով Մխիթարիչ Սուրբ Հոգու շնորհները անվախ քարոզեցին Իրենց Մեծ Վարդապետի սովորացրածները ու օրինակ ունենալով Տիրոջը՝ իրենք էլ նահատակվեցին՝ օրինակ հանդիսանալով իրենց հետեւորդ աշակերտներին։ Եվ այսպես շարունակ մինչեւ այսօր։ ԱՐԴՅՈՒՆՔԸ՝ ՀԱՅԱՍՏԱՆՅԱՅՑ ԱՌԱՔԵԼԱԿԱՆ ՄԵՐ ՍՈՒՐԲ ԵԿԵՂԵՑԻՆ ՀԱՍՏԱՏՎԱԾ Է ՍՐԲԵՐԻ ԱՐՅՈՒՆՈՎ ՈՂՈՂՎԱԾ ԱՄՈՒՐ ԺԱՅՌԻ ՎՐԱ։ Հատված Վարդան Ավագ Քահանա Դուլգերյանի «Արձակ եւ չափածո մանրավեպեր» գրքից Գրառումը կատարեց Տեր Հովսեփ քահանա Հակոբյանը


text: ԱՄՆ–ում 50 հազար դոլար արժողությամբ ապրանքներ տեղափոխող բեռնատարներ են գողացել ԱՄՆ Փենսիլվանիա նահանգի իշխանությունները փորձում են պարզել` ով եւ ում օգնությամբ է կարողացել առեւանգել 50 հազար ԱՄՆ դոլար արժողությամբ գարեջուր տեղափոխող երկու բեռնատարները, հայտնում է WCPO հեռուստաալիքը` հղում կատարելով տեղական ոստիկանությանը։ Միջադեպը տեղի է ունեցել Կառլայլ քաղաքում` անցած հանգստյան օրերին։ Ոստիկանության լեյտենանտ Մայք Դզեժինսկիի (Mike Dzezinski) խոսքերով` հանցագործները գողացել են 1800 շիշ Corona ապրանքանիշի գարեջուր։ «Մենք կարծում ենք, որ դա կարող էր անել միայն այն անձը, ով տիրապետել է ներքին, փակ տեղեկատվության»,– հայտնել է ոստիկանը։


text: Հայտնի է, որ երգիչ Նիկոլայ Բասկովը ոչ վաղ անցյալում չեղարկել է իր հարսանիքը, որը ծրագրված էր այս տարվա հոկտեմբերի 5-ին։ Նա ընդգծել է, որ այդ ժամկետը համընկնում էր իր պապի մահվան տարելիցի հետ, եւ որ առանց մայրական օրհնության հարսանիք չէր կարող լինել։ Վիկան էլ հաստատել է, որ հարսանիքը դեռ չեղյալ է հայտարարվում։ Երկրպագուները, որոնք անհամբերությամբ էին սպասում այդ շքեղ իրադարձությանը, հիասթափված են երգչի տվյալ քայլից։ Հայտնում է Woman Hit-ը։ Սակայն Բասկովը վերջին օրերին լրագրողների հետ զրույցում հույսեր է տվել՝ հայտարարելով, որ իրականում ոչինչ էլ չի չեղարկվում։ Բասկովը դժգոհել է իր հարսանիքի հանդեպ չափազանց մեծ ուշադրությունից, եւ մարդիկ կարծել են, թե իրենք PR են անում։ Բասկովը նաեւ հայտնել է, որ երբ իր եկրպագուհիներն իմացել են առաջիկա հարսանիքի մասին, իր մասին շատ բաներ է լսել սոցցանցում, եւ նրանց արձագանքը չի եղել միանշանակ։ Բասկովը խոստացել է անակնկալ մատուցել երկրպագուներին, երբ կրքերը հանդարտված կլինեն։


text: 1909 թվականին ուներ 160 տուն հայ բնակիչ։ Զբաղվում էին այգեգործությամբ, երկրագործությամբ, անասնապահությամբ, մասամբ՝ մեղվաբուծությամբ։ Գյուղը տեղական ճանապարհով կապված էր Վան քաղաքի հետ։ Ուներ եկեղեցի եւ նախակրթական ուսումնարան։ Բնակիչները գործուն մասնակցություն են ունեցել Վանի 1915 թվականի հերոսամարտին։ Արճակն ավերվել ու ամայացել է առաջին համաշխարհային պատերազմի տարիներին։ Բնակչության մի մասը զոհվել է 1915 թվականի Մեծ եղեռնի ժամանակ, մյուս մասը գաղթել ու ապաստանել է Արեւելյան Հայաստանում եւ Հյուսիսային Կովկասում։[1] Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից։


text: Մարդասպանություն Այն կարող է լինել պատահաբար կամ մտածված։ Մտածված սպանությունը կարող է լինել օրինական եւ անօրեն։ Օրինականների շարքին են պատկանում. - մահապատիժը, - պատերազմական գործուղությունների ժամանակ սպանությունները (չշփոթել պատերազմական հանցագործությունների հետ), - ինքնապաշտպանությունը, - հանցագործի ձերբակալումը, - էֆթանազիա (միայն որոշ երկրներում), - պատմականորեն՝ մարդկային զոհաբերությունը՝ այժմ պատժելի։ Անօրենների շարիքից են. - մարդասպանությունը, - ինքնասպանության հասցնելը, - որոշ երկրներում ինքնասպան լինողին, այդ գործողությունը իրականացնելու օգնությունը։ Աբորտի հարցը դեռ քննարկված չէ։ Ըստ ՀՀ քրեական օրենսգրքի չկա որեւէ կետ, որը հավասերեցնում է աբորտը եւ մարդասպանությունը, ի հակառակ այդ փաստի Հայ Առաքելական Եկեղեցու կողմից աբորտը դիտարկվում է որպես մարդասպանություն։


text: Դատախազն այսօր նոր մեղադրանքներ առաջադրեց Սոցիալական ծառայության նախկին ղեկավար, ՀՀԿ-ի ղեկավար կազմի նախկին անդամ Վազգեն Խաչիկյանին ու նրա 3 ենթականերին՝ պնդելով, թե նրանք ստեղծել ու ղեկավարել են կազմակերպված խումբ՝ բյուջեից շուրջ 300 միլիոն դրամ յուրացնելու համար։ Սրանով, ըստ էության, նախկին բարձրաստիճան պաշտոնյային ներկայացված մեղադրանքը խստացվեց, ու եթե այն հաստատվի, Խաչիկյանը կարող է դատապարտվել մինչեւ 16 տարվա ազատազրկման։ Մեղադրողը պարզաբանեց, թե 2 տարի շարունակվող դատաքննության ընթացքում նոր հանգամանքներ են ի հայտ եկել. - «Ղեկավարել է կազմակերպված խումբ, որպիսի պայմաններում իր անմիջական գիտությամբ եւ կարգադրությամբ ստորաբաժանումների աշխատակիցները, կեղծ դիմումներ պատրաստելով կամ առանց այդ դիմումների, վճարային ցուցակներում կենսաթոշակառուների ստորագրություններ կեղծելու միջոցով յուրացնելու եղանակով հափշտակել են մահացած կամ ՀՀ տարածքից բացակայող կենսաթոշակառուների` վճարումը կասեցված կենսաթոշակները»: Կենսաթոշակների յուրացման գործով Խաչիկյանը կալանավորվել է 2 տարի առաջ, նրան առաջադրվել էր երեք հոդված՝ պաշտոնեական կեղծիք, խարդախություն ու յուրացում։ Վազգեն Խաչիկյանը դրանք չի ընդունում, եւ երկու տարվա դատաքննության ընթացքում ցուցմունք չի տվել։ Նրա պաշտպան Ժորա Վարոսյանն «Ազատության» հետ զրույցում պնդեց, որ խստացնելով մեղադրանքը՝ դատախազը փորձում է տպավորություն ստեղծել, թե Խաչիկյանն իսկապես մեղավոր է՝ առանց ներկայացնելու հիմնավոր ապացույցներ: «Այո, որոշ ստորաբաժանման պետեր իրենց ցուցմունքներում հայտնեցին, որ մեզանից ցուցակներ ուզեցին... Որոշ անձերի դերակատարումը այս հարցով պարզ դարձավ, բայց Խաչիկյանի դերակատարումը պարզ չդարձավ», - հավելեց Վարոսյանը։ Հարցին, թե ինչպես կարող է ծառայության ղեկավարը տեղյակ չլինել, թե ինչ է կատարվում իր ենթակայության ներքո, հատկապես, եթե հարցը վերաբերում է խոշոր գումարներին, Վարոսյանը դժվարացավ պատասխանել, բայց ասաց, որ վստահ է՝ դա ընդամենը անփութություն կարելի է համարել, բայց ո'չ յուրացում, եւ հավելեց. - «Ինքը նման խումբ չի կազմակերպել, ինչպես որ նշում են, ինքը այդ յուրացումներին տեղյակ չէ»։ Իրավապաշտպանները նկատում են, որ իշխող Հանրապետական կուսակցության նախկին ղեկավար անդամ Խաչիկյանի դեմ քրեական գործի հետեւում բարձրաստիճան մի շարք այլ պաշտոնյաներ կան, որոնց անունները Խաչիկյանն առայժմ չի հրապարակում։ «Թրանսփարենսի ինթերնեյշնլ» հակակոռուպցիոն կենտրոնի գործադիր տնօրեն Վարուժան Հոկտանյանն «Ազատության» հետ զրույցում ասաց՝ քանի դեռ Խաչիկյանը չի ասել իր վերջին խոսքն ու անուններ չի հնչեցրել, կարելի է ընդամենը ենթադրել, որ այս գործը լրիվ չի բացահայտվել. - «Սա իմ ենթադրությունն է, որ ամենայն խորությամբ դա չի բացահայտվել: Եվ լրիվ խորությամբ չի բացահայտվել, որովհետեւ այդ քաղաքական կամքը չկա մեր մոտ, որ գնալ մինչեւ վերջ ու ցույց տալ այդ շղթան»:


text: 2017.08.28 10:257998 դիտում Թուրքիայի նախագահ Ռեջեփ Թայիփ Էրդողանը առաջիկայում պաշտոնական այց կկատարի Իրան։ Այդ մասին հայտնել է Իրանի ԱԳՆ պաշտոնական ներկայացուցիչ Բահրամ Քասեմին, հաղորդում է Ria Novosti-ն։ Ավելի վաղ հայտնի էր դարձել, որ Իրանի ԶՈՒ գլխավոր տապի պետ Մոհամմադ Բաքերին Թուրքիա կատարած այցի շրջանակներում հանդիպել էր Էրդողանի հետ, որի ժամանակ քննարկվել էր Սիրիայում եւ Իրաքում մարտական գործողություններում համագործակցելու թեման։ Հանդիպումից հետո Բաքերին հայտարարել էր, որ երկկողմ բանակցությունները «լավ են անցել», սակայն արդյունքների մասին ոչինչ չէր ասել։