text: Կոտայքի մարզ, մարզի կարգավիճակ ունեցող վարչատարածքային միավոր Հայաստանի կենտրոնական հատվածում։ Մարզի տարածքն ընդգրկում է Կոտայքի սարավանդը, Մարմարիկ գետի ավազանը, Հրազդան գետի ավազանի վերին ու միջին հատվածը, ինչպես նաեւ Գեղամա լեռնաշղթայի արեւմտյան լանջերը։ Այն հարավ-արեւմուտքից սահմանակից է մայրաքաղաք Երեւանին, արեւմուտքից՝ Արագածոտնի, հյուսիսից՝ Լոռու, հյուսիս-արեւելքից՝ Տավուշի, արեւելքից՝ Գեղարքունիքի եւ հարավից՝ Արարատի մարզերին։ Հայաստանի միակ մարզն է, որը չի սահմանակցում հարեւան որեւէ պետության հետ։ Միեւնույն ժամանակ, Կոտայքը չորս մարզերից մեկն է, որոնք անմիջապես հարում են Երեւանին։ Կոտայքի վարչական կենտրոնը Հրազդանն է, խոշորագույն քաղաքը՝ Աբովյանը։ Մարզը զբաղեցնում է 2089 կմ2 տարածք՝ 8-րդը Հայաստանի մարզերի շարքում։ Ըստ 2023 թվականի տվյալների վիճակագրական տվյալների՝ Կոտայքի մարզի բնակչությունը կազմում է 254 600 մարդ։ Ներառում է 42 համայնքներ, այդ թվում՝ 7 քաղաքային եւ 35 գյուղական։ Խոշորագույն համայնքներն են Աբովյան, Հրազդան, Չարենցավան, Բյուրեղավան, Նաիրի եւ Նոր Հաճըն միավորները։ Կոտայքի արեւմտյան մասը պատմականորեն ներառված է եղել Մեծ Հայքի Այրարատ նահանգի Կոտայք, իսկ արեւելյանը՝ Մազազ գավառների կազմում։ Ներկայիս վարչատարածքային միավորը ձեւավորվել էԱբովյանի, Հրազդանի եւ Նաիրիի շրջանների միավորման հետեւանքով։ Կոտայքի մարզը Հանրապետության տնտեսական խոշորագույն կենտրոններից է։ Հրազդանում գործում է ջերմաէլեկտրակայան եւ ջրաէլեկտրակայան, որոնք բավարարում են Հայաստանի էներգետիկ պահանջների մի մասը։ Մարմարիկ գետի ձախ ափին գտնվող Մեղրաձոր գյուղում պահվում են զգալի ոսկու պաշարներ։ Ծաղկաձոր քաղաքը Հայաստանի լեռնադահուկային սպորտի կենտրոնն է, որն ունի կարեւոր զբոսաշրջային նշանակություն։ Մարզի տարածքը հարուստ է նաեւ պատմամշակութային հուշարձաններով։ Դրանց մարգարիտը Գառնու հեթանոսական տաճարն է, որը կառուցվել է 1-ին դարում եւ համարվում է նախաքրիստոնեական շրջանի հայոց պատմության եզակի մարգարիտներից մեկը։ Նշանավոր են նաեւ Բջնի բերդը, միջնադարյան Կեչառիսի վանքային համալիրը եւ Գեղարդավանքը։ Անվան ծագումնաբանություն Ըստ ընդունված վարկածի՝ Կոտայք անվանումը կապված է Մեծ Հայքի Արշակունի թագավոր Խոսրով Կոտակի անվան հետ։ Մեկ այլ վարկածի համաձայն «Կոտայք» անվանումը կապված է հինաշխարհյան նույնանուն ցեղանվան՝ Վանի թագավորության սեպագիր արձանագրություններում հիշատակվող Էթիունի երկրի անվան հետ։ Ղեւոնդ Ալիշանը հնարավոր է համարում, որ հույն նշանավոր աշխարհագրագետ Կլավդիոս Պտղոմեոսի հիշատակած Կոտակենե գավառը նույն Կոտայքն է։ Որոշ աղբյուրներ փաստում են, որ Կոտայքի անվանումը կապված է միջնադարյան Հայաստանում ապրող մի իշխանի անվան հետ, որոշներն էլ այն պայմանավորում Գեղարքունիք գավառի Կոթ կամ Կոթաքար գյուղաքաղաքի անվանով, իբրեւ Կոթա փոխադրվածների կամ Կոթայեցիքի գավառ։ Կոտայքի մասին տեղեկություններ են պահպանվել Անանիա Շիրակացու «Աշխարհացոյց»-ում եւ մատենագիրների երկերում։ Հայ պատմիչներից առաջին հիշատակությունը Սեբեոսինն է (7-րդ դար)։ Արաբ պատմագիր Բալաձորին Կոտայքը հիշում է Կույտա ձեւով։ Միքայել Չամչյանը, այլ սկզբնաղբյուրներից օգտվելով, Կոտայքն անվանում է Խատա կամ Խատայոց։ Պատմություն Վաղ շրջան Կոտայքի արեւմտյան մասը հնում մտնում էր Այրարատ նահանգի Կոտայք, իսկ արեւելյանը՝ Մազազ գավառների կազմի մեջ։ Կոտայք գավառի մասին տեղեկություններ պահպանվել են 7-րդ դարի «Աշխարհացույց»-ում եւ հայ մատենագիրներ Սեբեոսի, Թովմա Արծրունու, Ասողիկի, Կիրակոս Գանձակեցու, Ստեփանոս Օրբելյանի եւ Զաքարիա Քանաքեռցու աշխատություններում, հայկական հին ձեռագրերում եւ հիշատակարաններում։ Նրա անցյալի պատմական եւ մշակութային կյանքի վկայություններն են Կոտայքում պահպանված բազմաթիվ հուշարձանները։ Ըստ հնագույն վկայությունների՝ Կոտայքի ներկայիս տարածքը բնակեցված է եղել դեռեւս հազարավոր տարիներ առաջ։ Հրազդան բնակավայրի շրջակայքում հայտնաբերվել են մ.թ.ա. 2-1-ին հազարամյակների դամբարանադաշտեր եւ մ.թ.ա. 13-րդ դարի քարավանատուն։ Վաղ ժամանակներում մարզի ներկայիս տարածքում եւ հարակից շրջաններում ապրող ուրարտացիները կարողացան միավորել տեղի ցեղախմբերին եւ ստեղծել Վանի թագավորությունը, որի մեջ էլ մտնում է Կոտայքի տարածքը։ Ըստ Վանի թագավորության արձանագրությունների՝ մարզի ներկայիս տարածքն ընդգրկվում էր Էթիունի խոշոր ցեղային միության տիրապետության մեջ։ Աբովյան քաղաքի տարածքում հայտնաբերվել է Արգիշտի I թագավորի (մ.թ.ա. 8-րդ դար) սեպագիր արձանագրությունը։ Քաղաքի հարավային մասում կա մ.թ.ա. 2-1-ին հազարամյակի կիկլոպյան ամրոց, բնակատեղի եւ դամբարաններ։ Կոտայքի մարզի ներկայիս տարածքը եղել է հին հայերի հեթանոսության գլխավոր կենտրոններից մեկը։ Այստեղ է գտնվում Հայաստանի տարածքում մինչ օրս պահպանված միակ հեթանոսական կառույցը՝ Գառնու տաճարը, որը նվիրված է հին հայկական դիցարանի արեւի աստված Միհրին։ Միջնադար Վաղ միջնադարում (3-5-րդ դարեր) այս հողերը պատկանել են հայոց թագավորի կալվածքները տնօրինող Վարաժնունիների տոհմին։ 5-րդ դարում հովիտն անցավ հայկական ազդեցիկ Կամսարական տոհմի տիրապետության տակ, որը սերվել էր Իրանի 7 մեծագույն տներից մեկի՝ Կարենյաններ-Պահլավունիներից։ Կամսարական տոհմի հետնորդ, Պահլավունի տոհմի առաջնորդ Գրիգոր Մագիստրոսը 1033 թվականին հրամայեց Ծաղկաձոր ավանում կառուցել եկեղեցի, որը կոչեցին Գրիգոր Լուսավորիչի անունով։ Արդյունքում՝ հիմնվեց Կեչառիս վանական համալիրը։ Արշակունիների ժամանակ Կոտայքը պատկանում էր հայոց արքունիքին, իսկ 5-7-րդ դարերում, ըստ որոշ տվյալների՝ Ամատունյաց նախարարական տանը։ Կոտայքի տարածքը կռվախնձոր է եղել Ամատունինեչօ եւ հայոց իշխան Գրիգոր Ա Մամիկոնյանի միջեւ։ Ըստ Հայոց կաթողիկոս եւ պատմիչ Հովհաննես Դրասխանակերտցու գրառումների՝ Արամոնս գյուղը եղել է հայոց կաթողիկոսական կալված։ 9-10-րդ դարերում պատկանել է Բագրատունիների թագավորությանը, իսկ 10-րդ դարի վերջում գավառը նվիրվել է Պահլավունիներ իշխանական տոհմին։ Հետագայում՝ 12-13-րդ դարերում տարածքը եղել է Զաքարյանների իշխանության տակ եւ պատկանել է Իվանե Զաքարյանին, ինչպես նաեւ նրան ենթակա հայ իշխաններին։ 13-15-րդ դարերում վերջինիս մի մասն անցել է Պռոշյանների եւ Խաղբակյանների ենթակայության տակ։ 1253 թվականին ներկայիս մարզի տարածքի մի մասը Մանգու Խանը շնորհել է իշխան Սմբատ Օրբելյանին՝ թուրք սելջուկների եւ թաթար մոնղոլների տիրապետության շրջանում։ Նոր եւ նորագույն ժամանակներ Տարածքի հետագա տիրապետողների թվում եղել են ակ-կոյունլու, կարա-կոյունլու ցեղախմբերը, Սեֆյան Պարսկաստանը, իսկ 18-րդ դարի կեսերին Կոտայքը ձեւավորել է Երեւանի խանության Կարբի-Բասարի եւ Կըրխբուլաղ մահալները։ Այս տարածքը նույնպես ենթարկվել է Շահ Աբասի իրականացրած բռնագաղթին, ինչի հետեւանքով բնակիչները լքել են այն։ 1828-1829 թվականներին Արեւելյան Հայաստանում Ռուսաստանի տիրապետության հաստատումից հետո այն մտել է Կոտայք գավառի մեջ։ Թուրք-պարսկական տիրապետության օրոք բաժանված էր Երեւանի խանության Կըրխ-Բուլաղի եւ Գսանի-Բասարի մահալների միջեւ։ Արեւելյան Հայաստանը վերջնականապես Ռուսաստանին միացվելուց եւ Երեւանի նահանգը կազմվելուց հետո (1849) Կոտայքը մտավ այդ նահանգի մեջ։ Բնակչությունը հիմնականում զբաղվում էր երկրագործությամբ, անասնապահությամբ, այգեգործությամբ։ Շրջանում չկային արդյունաբերական քաղաքներ։ Գյուղերը փոքր էին եւ անբարեկարգ։ 1918 թվականին Կոտայքը ներառվում է Հայաստանի առաջին հանրապետության Այրարատյան նահանգի կազմում, սակայն 1920 թվականի ռուս-թուրքական համատեղ ագրեսիայի արդյունքում բռնազավթվում է Խորհրդային Ռուսաստանի կողմից։ Խորհրդային կարգերի հաստատումից հետո Խորհրդային իշխանության առաջին տարիներին՝ մինչեւ 1925 թվականի հոկտեմբերի 20-ը, Կոտայքը որպես գավառակ մտել է Երեւանի գավառի մեջ, այնուհետեւ դարձել առանձին շրջան։ Ավելի ուշ մարզի տարածքում ձեւավորվում են Հրազդանի, Նաիրիի եւ Աբովյանի շրջանները։ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի տարիներին՝ 1941-1945 թվականներին, Նաիրիի, Աբովյանի եւ Հրազդանի շրջաններից ԽՍՀՄ-ի բանակ է զորակոչվում 7350 հոգի։ ԽՍՀՄ շքանշաններով ու մեդալներով է պարգեւատրվում 4735 մարդ։ Նրանցից երկուսը՝ Հրանտ Բաբայանը եւ Սերգեյ Սարխոշեւը, արժանանում են Խորհրդային Միության հերոսի կոչման, իսկ Իվան Միրզոեւը դառնում Փառքի շքանշանի երեք աստիճանների ասպետ։ Պատերազմի ժամանակահատվածում Կոտայքում կառուցվում է Գառնիի ջրանցքը, որն Ազատ գետի ջրով ոռոգում է 800 հա հող։ 1945 թվականին շահագործման հանձնվում Գառնիի էլեկտրակայանը, այնուհետեւ նաեւ Քանաքեռի ջրհան կայանը։ Ետպատերազմյան տարիներին զգալի փոփոխություններ են տեղի ունենում Կոտայքի տնտեսության կառուցվածքում. աննախընթաց չափով աճում է արդյունաբերության տեսակարար կշիռը շրջանի տնտեսության ընդհանուր հաշվեկշռում։ Արդյունաբերական ձեռնարկությունների հետ մեկտեղ շրջանում հայտնվում են նոր բնակավայրեր՝ Նոր Հաճն եւ Արզնի ավանները։ 1958 թվականին շրջկենտրոններ Քանաքեռ եւ Ավան գյուղերը միացվում են Երեւանին։ 1991 թվականին՝ Խորհրդային միության անկման արդյունքում, Կոտայքի ներկայիս տարածքը դառնում է Հայաստանի Հանրապետության մաս։ 1995 թվականին ընդունված «Վարչատարածքային բաժանման» մասին օրենքի համաձայն ստեղծվում է ներկայիս Կոտայքի մարզը՝ Հրազդան կենտրոնով։ Աշխարհագրություն Կոտայքը կենտրոնական դիրք է գրավում Հայաստանի տարածքում։ Արեւելքում սահմանակցում է Գեղարքունիքի մարզին, հյուսիսում եւ հյուսիս-արեւելքում համապատասխանաբար Լոռու եւ Տավուշի մարզերին, հարավում սահմանակից է Արարատի մարզին եւ քաղաքամայր Երեւանին, իսկ ամբողջ արեւմուտքում՝ Արագածոտնի մարզին։ Ամենաերկար սահմանագիծը Արագածոտնի մարզի հետ անցնող սահմանն է, իսկ ամենակարճը՝ Տավուշի մարզի սահմանը։ Լեռնագրություն Կոտայքը գտնվում է Արարատյան գոգավորության նախալեռան հյուսիս-արեւելքում՝ Հրազդան եւ Ազատ գետերի միջեւ, Կոտայքի սարավանդի վրա։ Հյուսիս-արեւելքում բարձրանում են Գեղամա լեռնաշղթան (Աժդահակ լեռ 3598 մ) եւ Ողջաբերդի լեռնաբազուկը, արեւմուտքում ձգվում է Հրազդանի կիրճը, իսկ հարավում՝ Նորքի բարձրությունը։ Կոտայքի մարզի կենտրոնական հատվածում՝ Հրազդան գետի երկու ափերին, տարածվում են Կոտայքի եւ Եղվարդի թույլ մասնատված լավային սարավանդերը։ Կենտրոնական հատվածում են գտնվում Գութանասարի, Արայի եւ Հատիս լեռնագագաթները։ Մարզի հարթավայրերն են` Եղվարդի հարթավայրը (գտնվում է ծովի մակերեւույթից 1200-1300 մետր բարձրության վրա) եւ Հրազդանի սարահարթը (ծովի մակերեւույթից` 1700-1800 մետր բարձրության վրա)։ Ամենաբարձր կետը Աժդահակ լեռն է՝ 3598 մետր բարձրությամբ։ Աժդահակ լեռը գտնվում է Կոտայքի եւ Գեղարքունիքի մարզերի սահմանագլխին։ Ռելիեֆը մեղմ ալիքավոր է, տեղ-տեղ բարձրանում են մնացորդային բլուրներ եւ խարամային կոներ։ Ծածկված է Գեղամա լեռնաշղթայի հրաբուխներից արտավիժած լավաներով ու տուֆերով, որոնք ընդարձակ աստիճաններով Ողջաբերդի լեռնաբազուկից ձգվում են դեպի Գետառի ալյուվիալ հովիտը։ Թեք ու անտառազուրկ լանջերում շատ են հեղեղատներն ու փոքր հովիտները։ Շրջանի տարածքի մեծ մասում տեղանքի թեքությունները 8°-ից չեն անցնում, ուստի տնտեսական յուրացման համար համեմատաբար դյուրին են։ Կոտայքի մարզի հողաբուսական ծածկույթը բավականին խայտաբղետ է։ Գերակշռում են լեռնատափաստանային եւ լեռնաշագանակագույն, բարձրադիր վայրերում՝ ենթալպյան լեռնամարգագետնային, սեւահողանման ու դարչնագույն հողերը։ Սարավանդներին բնորոշ են շագանակագույն հողերը եւ չոր տափաստանային լանդշաֆտները։ Լեռնալանջերին սեւահողային ծածկույթի վրա ձեւավորվել են լեռնային տափաստաններ։ Ծաղկունյաց լեռների եւ Մարմարիկի հովտի անտառների տակ տարածվում են գորշ դարչնագույն հողերը։ Բարձրադիր լեռնային գոտուն բնորոշ է լեռնամարգագետնային լանդշաֆտը։ Գետահովիտներում կուլտուրացված ոռոգվող հողեր են։ Բարձրադիր մասերում տարածված են խոտհարքներն ու ամառային արոտավայրերը։ Լավ են արտահայտված բնական լանդշաֆտային գոտիները։ Կոտայքի մարզի լեռնագագաթները Ջրագրություն Կոտայքի մարզն աչքի է ընկնում ներքին ջրերի առատությամբ։ Գետերից Հրազդանը, Գետառը, Ազատը ունեն ոռոգիչ նշանակություն։ Ակնա լճի (բարձրությունը՝ 3032 մետր) ջրերով ջրարմիացվում են ամառային արոտավայրերը։ Հրաբխային ապարների մեջ ներծծված ջրերն աղբյուրների տեսքով դուրս են գալիս լեռների ստորոտներում, ինչպես նաեւ Հրազդան եւ Ազատ գետերի կիրճերում։ Հայտնի են Քառասունակնի, Գառնիի եւ Արզնու աղբյուրները, որոնց ջրերը հասնում են Երեւանին եւ օգտագործվում կենցաղային եւ արդյունագործածական նկատառումներով։ Կոտայքի մարզի քաղաքային եւ գյուղական բնակավայրերի տարածքներում կան տասնյակ լճեր, որոնց մի մասը չորանում է ամռանը։ Կոտայքի մարզի լճերը տնտեսական նշանակություն գրեթե չունեն։ Դրանք հիմնականում օգտագործվում են ոռոգման նպատակներով եւ ունեն տեղական նշանակություն։ Մարզի ջրամբարներն օգտագործվում են ոռոգման, էներգետիկայի, ձկնաբուծական եւ բուժական նկատառումներով։ Հայտնի են Մարմարիկի եւ Աղբյուրակի ջրամբարները։ Կոտայքի մարզի ստորգետնյա ջրերի պաշարները բաշխված են անհամաչափ։ Ստորգետնյա ջրերը մեծ նշանակություն ունեն ջրային հավասարակշռության մեջ։ Կոտայքի մարզում կան նաեւ մի քանի ջրառատ ջրվեժներ։ Դրանցից ամենաջրառատն ու բարձրադիրը Գողթ գյուղում գտնվող Խոսրովի ջրվեժն է, որն ունի 8 մետր բարձրություն։ Ջրվեժն ունի զբոսաշրջային կարեւոր նշանակություն։ Ճահիճների թիվը բավականին քիչ է։ Տարեց տարի դրանց քանակն էլ ավելի է կրճատվում։ Կլիմա Կիման ըստ բարձրության փոխվում է տաք չոր ցամաքայինից մինչեւ ձյունամերձը։ Օդի տարեկան միջին ջերմաստիճանը տատանվում է 10°C-ից մինչեւ 2.5°C: Տարվա ամենատաք ամիսը հուլիսն է, իսկ ամենացուրտը՝ հունվարը։ Կոտայքի մարզի ցածրադիր շրջաններում միջին հունվարյան ջերմաստիճանը կազմում է 4.5-5°C: Բարձրադիր շրջաններում հունվարյան ջերմաստիճանը նվազում է մեկ եւ ավելի ջերմաստիճանով՝ -3.6°C: Կոտայքի մարզի բարձրադիր շրջաններում ամառվա ամենատաք ամսին գրանցվում է միջինում 8.7°C ջերմություն։ Ցածրադիր շրջանների եղանակային պայմանները բավականին տարբեր են։ Ամառվա ամիսներին գրանցվում է բարձր ջերմություն, հատկապես՝ Աբովյան եւ Հրազդան քաղաքներում։ Միջին հուլիս-օգոստոսյան ջերմաստիճանը ցածրադիր գոտիներում կազմում է 22.2°C եւ ավելի։ Ամենացածր ջերմաստիճանը Հայաստանի Կոտայքի մարզում գրանցվում է Աժդահակ լեռան գագաթին։ Տարեկան մթնոլորտային տեղումների քանակը նորմայից բարձր է՝ 400-970 մմ։ Տարբեր ամիսներին տեղում է անձրեւ, կարկուտ, իսկ ձմեռային ամիսներին՝ ձյուն։ Անսառնամանիք օրերի թիվը մարզի ստորին գոտում կազմում է շուրջ 200 օր։ Կոտայքի մարզը, ինչպես եւ ամբողջ Հայաստանը, գտնվում է Գրինվիչի զուգահեռականից արեւելք՝ չորրորդ ժամային գոտում։ Մինչեւ 2011 թվականը Հայաստանն անցնում էր ամառային եւ ձմեռային ժամային հերթափոխի. մարտի վերջին կիրակի օրը ժամացույցի սլաքները մեկ ժամ առաջ էին տրվում, իսկ հոկտեմբերի վերջին կիրակի օրը ձմեռային ժամանակը վերականգնվում էր՝ ժամացույցի սլաքները մեկ ժամ հետ տալով։ 2012 թվականից ժամանակը դարձել է անփոփոխ՝ Հայաստանի համապատասխան օրենքի փոփոխությամբ։ Բուսական եւ կենդանական աշխարհ Կոտայքի մարզի կենդանական աշխարհը համեմատաբար ավելի աղքատիկ է։ Կոտայքի մարզը տեղադիրքով Միջերկրածովյան կենսաշխարհագրական տարածաշրջանի Իրանական, Փոքրասիական ու Պոնտոս-կովկասյան մարզերի խաչմերուկ է, որով եւ պայմանավորված է այդ աշխարհագրական շրջանների ազդեցությունը Հայաստանի եւ առանձին մարզերի կենդանական աշխարհի տեսակների վրա։ Կոտայքի մարզի կենդանական աշխարհին բնորոշ են հիմնականում լեռնատափաստանային կենդանատեսակները։ Մարզի տարբեր շրջաններում հանդիպում են գայլ, աղվես, լուսան, կզաքիս, գորշուկ, նապաստակ եւ այլն։ Մեծ է նաեւ օձերի տեսակների բազմազանությունը։ Կոտայքի մարզի տարբեր գոտիներում հանդիպում են ինչպես անվտանգ, այնպես էլ թունավոր օձեր։ Կոտայքի մարզի սողունների գլխավոր ներկայացուցիչներից է հայկական լեռնատափաստանային իժը, որն ապրում է մարզի լեռնային շրջաններում։ Այս աշխարհագրական տեղամասում ապրում են նաեւ մի շարք թռչուններ՝ ալպիական ճայ, կովկասյան մայրեհավ, տափաստանային արծիվ եւ այլն։ Կոտայքի մարզը սակավ անտառածածկ վարչատարածքային միավոր է, իսկ բուսական աշխարհը նման է Հայաստանի մյուս շրջաններին։ Կոտայքի մարզի բուսականության հիմնական տիպերի աշխարհագրական տեղաբաշխումը պայմանավորված է վերընթաց գոտիականությամբ։ Այստեղ աճում է հաճարենի, կաղնի, բոխի, սոճի, լորենի, կեչի, թեղի, հացենի եւ այլն։ Կոտայքի մարզում հատկապես առատ են մշակաբույսերի վայրի ազգակիցները՝ ցորենը, աշորան, գարին, վարսակը, ոլոռը, ճակնդեղը, զանազան հատապտուղներ, կորիզավոր, ունդավոր, կերային, բանջարանոցային բուսատեսակներ եւ այլն։ Կոտայքը Հայաստանի այն երկու մարզերից մեկն է, որտեղ հայտնաբերվել են բրածո բույսեր (բրածո բույսեր են հայտաբերվել նաեւ Տավուշի մարզում)։ Դրանց համալիրներն աչքի են ընկնում իրենց հազվագյուտ տեսակային կազմի բազմազանությամբ եւ առատությամբ։ Հայաստանում մինչ այժմ հայտնի բրածո ֆլորաներից ամենաերիտասարդը նուռնուսինն է, որը աճում է միայն Կոտայքի մարզում։ Կառավարում Վարչական բաժանում Կոտայքի մարզն իր տարածքի մեջ ընդգրկում է Խորհրդային Հայաստանի մաս կազմող Հրազդանի, Աբովյանի եւ Նաիրիի նախկին շրջանները։ Ներկայումս դրանց անվանում են տարածաշրջաններ։ Կոտայքի մարզը բաղկացած է երեք տարածաշրջաններից՝ Հրազդանի, Աբովյանի եւ Նաիրիի։ Կոտայքի կենտրոնական տարածաշրջանը Հրազդանն է, որը գտնվում է Հրազդան գետի վերին եւ միջին ավազանում։ Հրազդանի տարածաշրջանում են գտնվում նաեւ Չարենցավան քաղաքը, որոնք նախկին արդյունաբերական հսկաներ էին։ Այստեղ է գտնվում նաեւ Հայաստանի խոշորագույն զբոսաշրջային եւ առողջարանայի կենտրոններից մեկը՝ Ծաղկաձորը։ Գյուղական համայնքներն են` Ալափարս, Աղավնաձոր, Արզական, Արտավազ, Բջնի, Լեռնանիստ, Կարենիս, Հանքավան, Մարմարիկ, Մեղրաձոր, Սոլակ, Ջրառատ, Քաղսի եւ Ֆանտան։ Կոտայքի մյուս տարածաշրջանը Աբովյանն է։ Այն գտնվում է Ազատ եւ Հրազդան գետերի միջեւ, Կոտայքի սարավանդի վրա։ Աբովյանի տարածաշրջանում է գտնվում Աբովյան քաղաքը, ինչպես նաեւ բավականին երիտասարդ Բյուրեղավանը։ Գյուղական համայնքներն են` Ակունք, Առինջ, Արամուս, Արզնի, Բալահովիտ, Գեղաշեն, Զառ, Զովաշեն, Զովք, Կաթնաղբյուր, Կամարիս, Կապուտան, Կոտայք, Հատիս, Ձորաղբյուր, Մայակովսկի, Նոր գյուղ, Նուռնուս, Պտղնի, Ջրաբեր, Ջրվեժ, Սեւաբերդ, Վերին Պտղնի, Գառնի, Գեղադիր, Գեղարդ, Գողթ, Հացավան, Ողջաբերդ։ Նաիրիի տարածաշրջանը Կոտայքի մարզի տարածքով ամենափոքր բաղադրիչն է։ Աշխարհագրորեն այն գտնվում է Քասաղ եւ Հրազդան գետերի միջեւ՝ Եղվարդի հրաբխային սարավանդի վրա։ Նաիրիի տարածաշրջանում են գտնվում Եղվարդ եւ Նոր Հաճն քաղաքները։ Քաղաքներից Եղվարդը Խորհրդային Միության եւ Հայաստանի կազմում նշանավորվել է, որպես գինու եւ կոնյակի արտադրությամբ առաջատար քաղաք, իսկ Նոր Հաճնը հայտնի է թանկարժեք քարերի մշակմամբ։ Գյուղական համայնքներն են` Արագյուղ, Արգել, Բուժական, Գետամեջ, Զովունի, Զորավան, Թեղենիք, Մրգաշեն, Նոր Արտամետ, Նոր Գեղի, Սարալանջ, Քանաքեռավան, Քարաշամբ, Նոր Երզնկա, Պռոշյան եւ Քասախ։ Քաղաքներ Կոտայքի մարզի մարզկենտրոնը Հրազդանն է։ Մյուս քաղաքներն են Աբովյանը, Բյուրեղավանը, Եղվարդը, Նոր Հաճնը, Չարենցավանը, Ծաղկաձորը։ Հրազդանը Հայաստանի խոշոր քաղաքներից է։ Մինչ 1959 թվականը կոչվել է Ներքին Ախտա եւ այդ անվանումով մտել է Երեւանի նահանգի Նոր Բայազետի գավառի մեջ։ 1995 թվականին Հրազդանը դարձել է Կոտայքի մարզի մարզկենտրոնը։ Քաղաքը կազմված է 3 հիմնական զանգվածներից՝ հարավային, կենտրոնական եւ հյուսիսային։ Հիմնական արդյունաբերական շինությունները կենտրոնացված են հյուսիսային արդյունաբերական հանգույցում։ 1969 թվականին կազմվել է Հրազդանի վարչամշակութային կենտրոնի նախագիծը։ Կոտայքի մարզում կարեւոր նշանակություն ունի նաեւ Աբովյան քաղաքը, որն անմիջապես հարում է քաղաքամայր Երեւանին։ Համարվում է Երեւան քաղաքի արբանյակը։ Աբովյան քաղաքով է անցնում Երեւանը հանրապետության հյուսիս-արեւելքին կապող ավտոճանապարհը, որը կապում է Երեւան, Աշտարակ, Հրազդան քաղաքները եւ շրջանի գյուղերը տանող խճուղիներ։ Աբովյանը գտնվում է Երեւան-Սեւան երկաթուղու հատման վայրում։ Այս պատճառով Աբովյանը երբեմն անվանում են Երեւանի «հյուսիսային դարպաս»։ Ունի երկաթուղային կայարան՝ Երեւան-Սեւան ուղղությամբ։ Խորհրդային տարիներին Աբովյանն հանրապետության ամենաարագ աճող քաղաքն էր՝ արդյունաբերական կարեւոր կենտրոնը։ Մայրաքաղաքից 12 կմ հեռավորության վրա գտնվում է Եղվարդ քաղաքը, որը Կոտայքի խոշոր եկեղեցական կենտրոններից է։ Կոտայքի մարզի երիտասարդ քաղաքներից են Բյուրեղավանը, Չարենցավանը եւ Նոր Հաճնը։ Ծաղկաձորը Կոտայքի ամենափոքր քաղաքն է։ Այն քաղաքի կարգավիճակ է ստացել միայն վերջին տասնամյակում (ՀԽՍՀ Գերագույն Խորհրդի 1984 թվականի փետրվարի 16-ի հրամանագրով Ծաղկաձորը դասվել է քաղաքների կարգին)։ Ծաղկաձորը լեռնակլիմայական առողջավայր է։ Այստեղ են գտնվում մարզական բազան, քաղաքից Թեղենիսի գագաթը տանող 6 կմ երկարությամբ ճոպանուղին, մանկական առողջարանը, հանգստյան տները եւ տուրիստական բազաները։ Աղբյուրը՝ armstat.am Բնակչություն Ըստ 2011 թվականի մարդահամարի տվյալների՝ Կոտայքի մարզի բնակչությունը կազմում է 254 397 մարդ, իսկ բնակչության միջին խտությունը՝ 121,14 մարդ/կմ2։ Բնակչության թվի եւ միջին խտության ցուցանիշներով Կոտայքը Հայաստանում զիջում է միայն Արմավիրի եւ Արարատի մարզերին, ինչպես նաեւ մայրաքաղաքային ինքնավարություն եւ մարզի կարգավիճակ ունեցող Երեւան քաղաքին։ Կոտայքը մարդու բնակության հնագույն վայրերից է։ Առաջին մարդիկ այստեղ հաստատվել են դեռեւս վաղ ժամանակներում՝ հազարամյակներ առաջ։ Մարզի բնակչության ներկայիս պատկերը ձեւավորվել է բնակչության մեխանիկական աճի ազդեցությամբ։ 1830-ական թվականներին Պարսկահայաստանից եւ Արեւմտյան Հայաստանից գաղթելով հանգրվանել են այս տարածքներում։ 1950-ականների սկզբին սկսվեց մեծ ներհոսք դեպի Արմավիրի մարզ՝ Վրաստանից, Ադրբեջանից, ինչպես նաեւ բուն Հայաստանի այլ շրջաններից։ Սրա գլխավոր հետեւանքը կարելի է համարել այն, որ զարկ տրվեց արդյունաբերության կտրուկ զարգացմանը։ Սրա ազդեցությամբ Խորհրդային Հայաստանի մի շարք քաղաքների բնակչության թիվը կտրուկ աճեց։ Միայն Հրազդան քաղաքն ուներ 53,7 հազար մարդ բնակչություն։ Խորհրդային տարիներին այս վարչական միավորում աչքի էին ընկնում նաեւ Աբովյան (47,3 հազար մարդ), Չարենցավան (25,2 հազար մարդ), Եղվարդ (12,5 հազար մարդ), Նոր Հաճն (10,4 հազար մարդ), Բյուրեղավան (8,6 հազար մարդ) քաղաքները։ Կոտայքի մարզի քաղաքային բնակչության կամ ուրբանիզացման մակարդակը նորմայից բարձր է՝ 54 %: Այս ցուցանիշով Կոտայքի մարզը Հայաստանում զիջում է Սյունիքի, Լոռու եւ Շիրակի մարզերին։ Կոտայքի մարզի կազմի մեջ մտնող գյուղական բնակավայրերը մարդաշատ են։ Մարզի 62 գյուղերից 11-ն ունի ավելի քան 3000 բնակիչ։ Առավել խոշոր եւ հայտնի գյուղերից են Գառնի (7,0 հազար մարդ), Նոր Գեղի (6,0 հազար մարդ), Քասախ (5,6 հազար մարդ) եւ Զովունի (5,5 հազար մարդ) գյուղերը։ Բնակչության էթնիկական կազմը խայտաբղետ է։ Հիմնական բնակիչները հայերն են, որոնք դավանում են քրիստոնեություն (Հայ Առաքելական եկեղեցի)։ Ըստ 2011 թվականի տվյալների՝ Կոտայքի մարզում ապրում են 249 508 հայեր, որոնք կազմում են ամբողջ մարզի բնակչության ճնշող մեծամասնությունը՝ 98,08 %: Գյուղում ապրում են նաեւ եզդիներ (3 211 մարդ), ասորիներ (676 մարդ), ռուսներ (590 մարդ), քրդեր (94 մարդ), ուկրաինացիներ (93 մարդ), պոնտոսի հույներ (70 մարդ) եւ այլազգիներ։ Առողջապահություն 1973 թվականի դրությամբ Կոտայքում գործել է 6 հիվանդանոց (315 մահճակալով), 38 բուժ-մանկաբարձական կայան եւ գյուղական ամբուլատորիա, 3 դեղատուն։ Առողջապահության ոլորտը մեծ նշանակություն ունի Կոտայքի մարզի սոցիալ-տնտեսական զարգացման ասպարեզում։ Առողջապահության ոլորտում գերակա է համարվում առաջնային բուժօգնությունը։ Ծրագրային մակարդակով հատուկ կարեւորվում են մոր եւ մանկան առողջության պահպանումը, մանկական հիվանդանոցային եւ շտապ օգնության ծառայությունների արդիականացումը, ինչպես նաեւ վարակիչ եւ կառավարելի ոչ վարակիչ հիվանդությունների կանխարգելման խնդիրները։ 2000-2013 թվականների Ամբուլատոր-պոլիկլինիկական օղակում ընթացքում կատարվել է շուրջ 960.0 միլիոն դրամի ներդրում, որի արդյունքում կառուցվել եւ հիմնանորոգվել են 23 առողջության առաջնային պահպանման կենտրոնները, ընտանեկան բժշկության մասնագիտացման ծրագրով մասնագիտացել են 140 բժիշկ եւ 161 բուժքույր։ Այս ամենը կատարվել է Համաշխարհային բանկի վարկային ծրագրերով։ Կոտայքի մարզերի գյուղական բնակավայրերում մեծ մասամբ բնորոշ են 60-ից բարձր տարիքային խմբին պատկանող մարդիկ։ Նման տարիքային խմբին պատկանող անձանց տեսակարար կշիռը 12%-ից ավելի է։ Ըստ 2013 թվականի պաշտոնական տվյալների՝ առողջապահական ընկերություններում իրականացվել է 2 միլիարդ 340 միլիոն 440 հազար ՀՀ դրամի բժշկական օգնության սպասարկում Տրանսպորտ Տրանսպորտային ենթակառուցվածքներ Կոտայքի մարզը գտնվելով Հայաստանի կենտրոնում (սահմանակցում է վեց մարզերին եւ քաղաքամայր Երեւանին) ձեռք է բերել տրանսպորտային կարեւոր նշանակություն։ Մարզի ավտոճանապարհներին զգալի է նաեւ տարանցիկ երթուղիների թիվը։ Կոտայքի մարզի տրանսպորտային համակարգի կարեւոր բաղկացուցիչ մաս են կազմում ավտոմոբիլային ճանապարհները։ Դրանք մեծ նշանակություն ունեն մարզի սոցիալ-տնտեսական զարգացման գործում։ Տրանսպորտային ենթակառուցվածքների շարքում կարեւոր նշանակություն ունեն ավտոմոբիլային փոխադրումները։ Դրանք կազմում են Կոտայքի մարզի տարածքում կատարվող ավտոմոբիլային փոխադրումների 95 %-ը։ Կոտայքի ընդհանուր օգտագործման ճանապարհային ցանցը խմբավորվում է տարբեր նշանակության երեք հիմնական ավտոճանապարհային ուղիների։ Դրանց ընդհանուր երկարությունը կազմում է 579.48 կմ։ Գերակա են համարվում մարզային կամ տեղական նշանակության ավտոճանապարհները (256.1 կմ)։ 267.2 կմ երկարությամբ աչքի են ընկնում հանրապետական նշանակության ավտոճանապարհները, իսկ միջպետական ճանապարհների ընդհանուր երկարությունը կազմում է 56.18 կմ։ Մարզի ներսում կատարվող 38 երթուղիների սպասարկման աշխատանքները կատարվում են թվով 12 փոխադրող կազմակերպությունների միջոցով։ Կոտայքի 3 քաղաքային համայնքներում կատարվում են նաեւ ներհամայնքային ուղեւորափոխադրումներ (6 երթուղիներով)։ Կոտայքի մարզի քաղաքային եւ գյուղական համայնքներից դեպի Երեւան գործում է 8 ավտոբուսային եւ նույնքան միկրոավտոբուսային, իսկ դեպի Հայաստանի այլ մարզեր՝ 1 ավտոբուսային միջմարզային կանոնավոր երթուղիներ։ Նշանավոր է Հրազդան-Երեւան մարդատար էլեկտրագնացքը։ Կոտայքի հյուսիս-արեւմուտքով անցնում է Երեւան-Սեւան երկաթուղու 27 կմ հատվածը, որի գլխավոր կայարանը գտնվում է Աբովյան քաղաքում։ Արդյունաբերական կենտրոնները գտնվում են երկաթուղու մոտ, կամ՝ 6-9 կմ հեռավորության վրա (Արզնի, Նոր Հաճըն)։ Խճուղային ճանապարհների համեմատաբար զարգացած, ցանցի շնորհիվ (260 կմ, որից ավելի քան 200 կմ՝ կոշտ ծածկով, 1972) բնակավայրերն ավտոմոբիլային հաղորդակցությամբ կապված են շրջկենտրոնի եւ Երեւանի հետ։ Ունի կապի 13 բաժանմունք։ Խողովակաշարային տրանսպորտը Կոտայքի մարզի էքստենսիվ զարգացող եւ ոչ կենտրոնացված ճյուղ է։ Այն տարածված է հիմնականում մարզի լեռնային շրջաններում։ Ջրամատակարարում Կոտայքի մարզի տարածքը հարուստ է բնական ջրի պաշարներով։ Այն ոչ միայն բավարարում, այլեւ գերազանցում է բնակչության անհրաժեշտ պահանջարկը։ Կոտայքի մարզի բնակչության կողմից խմելու ջրի պաշարների տնօրինվող ռեսուրսները ընդհանուր հաշվով կազմում են 1929 լիտր/վրկ։ Այն իր հերթին կազմում է ամբողջ խմելու ջրի 30 %-ը։ Խմելու ջրի արտաքին ցանցի երկարությունը կազմում է 566.9 կմ։ 1280 կմ երկարություն ունի ներքին ցանցը։ «Հայջրմուղկոյուղի» եւ «Երեւան-ջուր» փակ բաժնետիրական ընկերությունները պատասխանատվություն են կրում մարզի քաղաքային եւ գյուղական համայնքների ջրամատակարարման իրականացման գործում։ Այն համակարգում աչքի են ընկնում 50 բաց աղբյուրներ, 16 խորքային հորեր, 13 պոմպակայաններ, 60 օրվա կարգավորման ջրամբարներ, որոնց ընդհանուր ծավալը կազմում է 174.9 հազար խորանարդ մետր։ Կոտայքում տարբերակվում են ջրամատակարարման երկու հիմնական եղանակներ։ Գերակա է մեխանիկական եղանակը, սակայն վերջին տարիներին մեծանում է նաեւ ինքնահոս համակարգի տեսական կշիռը։ Մշակույթ Կոտայքի մարզում կան մի շարք մշակութային օջախներ՝ գրադարաններ, թանգարաններ, թատերասրահներ եւ այլն։ Մարզում առկա է 66 գրադարան։ Դրանցից 14-ը գտնվում են Կոտայքի մարզի քաղաքներում, իսկ մնացած 51-ը՝ գյուղերում։ Եվս մեկը ունի մարզային կարգավիճակ եւ համարվում է Կոտայիք մարզի գլխավոր գրադարանը։ Նշանավոր գրադարաններից է Ծաղկաձոր քաղաքի հանրային գրադարանը։ Այն 2013 թվականին ստացել է հանրային կարգավիճակ՝ ի շնորհիվ նորագույն կահավորման, գրական բազայի եւ տեխնոլոգիական զարգացման։ Բացի գրադարաններից, Կոտայքում գործում են նաեւ թանգարաններ եւ մեկ պատկերասրահ, որոնք գտնվում են Հայաստանի Հանրապետության մշակույթի նախարարության ենթակայության տակ։ Դրանք են Հրազդանի երկրագիտական թանգարանը, Աբովյանի հայ եւ ռուս ժողովուրդների բարեկամության թանգարանը, Ծաղկաձորի Օրբելյան եղբայրների տուն-թանգարանը, Նոր Հաճընի Կիլիկիայի հայերի պատմության թանգարանը եւ «Գառնի» պատմամշակութային արգելոց-թանգարանը։ Միակ պատկերասրահը գտնվում է Հրազդան քաղաքում եւ համարվում է Հայաստանի ազգային պատկերասրահի (գտնվում է Երեւանում) մասնաճյուղը։ Կոտայքում գործում են մի շարք մշակութային տներ եւ գեղարվեստական դպրոցներ։ Այստեղ գործում է թվով 23 մասնագիտական գեղարվեստական կրթական հաստատություն։ Դրանց թվում են մարզում գործող 8 երաժշտական, 13 արվեստի, 2 գեղարվեստի դպրոցները՝ 3514 աշակերտներով եւ 427 մանկավարժներով։ Որպես հենակետային դպրոցներ մարզում աչքի են ընկնում Զարեհ Սահակյանցի անվան երաժշտական, Երվանդ Քոչարի անվան արվեստի եւ Աբովյանի գեղարվեստի դպրոցները։ Սպորտ Սպորտի բնագավառում Կոտայքն առաջատար դիրքեր է գրավում Հայաստանի Հանրապետության մարզերի մեջ։ 2016 թվականի տվյալներով Կոտայքի մարզի տարածքում գործում են 15 խոշոր մարզադպրոցներ։ Մարզի բնակավայրերում գործում են 23 մարզաձեւի պարապմունքներ։ Այդ մարզաձեւերից 16-ը օլիմպիական են։ Կոտայքի մարզում լայն տարածում ունեն սամբո, ձյուդո, ազատ ոճի ըմբշամարտ, բազկամարտ, բռնցքամարտ, շախմատ, աթլետիկա, ֆուտբոլ, մականախաղ եւ դահուկային սպորտ մարզաձեւերը։ Կան նաեւ վոլեյբոլով, կարատեյով, սուսերամարտով եւ այլ սպորտաձեւերով զբաղվող երիտասարդներ եւ պատանիներ։ Մարզի մարզական դպրոցներ են հաճախում թվով 5400 մարզիկներ։ Գրեթե 5000-ն էլ պարապում են մարզական ակումբներում եւ հանրակրթական դպրոցների արտադասարանական մարզական խմբակներում։ Մարզի տարածքում սպորտի զարգացման կարեւոր խթան է հանդիսանում այն, որ բոլոր քաղաքային եւ գյուղական բնակավայրերում դասավանդվում են ֆիզիկական կուլտուրայի խորացված դասընթացներ։ Կոտայքի մարզում ծնված եւ գործունեություն ծավալած մի շարք անձինք դարձել են մեդալակիրներ՝ հանդես գալով տարբեր սպորտաձեւերում։ Նրանցից են՝ Հռիփսիմե Խուրշուդյան` հայազգի ծանրամարտիկ, 2012 թվականի Լոնդոնի Օլիմպիական խաղերի բրոնզե մեդալակիր, «Մովսես Խորենացու» մեդալի դափնեկիր. Սամվել Գրիգորյան` ծանրամարտի Աշխարհի ուսանողական խաղերի արծաթե մեդալի դափնեկիր. Վաչիկ Վարդանյան` սամբոյի Աշխարհի եւ Եվրոպայի առաջնությունների (2010, 2011) չեմպիոն՝ ոսկե մեդալակիր. Աբրահամ Սարկասյան` Ձմեռային օլիմպիական խաղերի լեռնադահուկային սպորտով զբաղվող մարզիկ. Էլեն Գրիգորյան` ծանրամարտի Եվրոպայի առաջնության արծաթե մեդալակիր. Արմեն Նազարյան` ձյուդոյիստ, Եվրոպայի չեմպիոն եւ բազմակի մեդալակիր, 2005 թվականից՝ Հայաստանի եւ միջազգային սպրոտի վարպետ. Վահան Խոջոյան` սամբոիստ, Եվրոպայի չեմպիոն (1999) եւ բազմակի մեդալակիր. Կոտայքի մարզի գլխավոր ֆուտբոլային ակումբը «Կոտայք»-ն է։ Այն ներկայացնում է Աբովյան քաղաքը։ Ակումբը հիմնադրվել է 1955 թվականին եւ հանդես է գալիս Հայաստանի ազգային առաջնությունում։ Տնային մարզադաշտը Աբովյանի «Կոտայք» մարզադաշտն է, որտեղ ֆուտբոլային ակումբի ֆուտբոլիստներն անց են կացնում իրենց մարզումներն ու տնային հանդիպումները։ Կրթություն Խորհրդային իշխանության անկումից հետո կրթության ոլորտը Կոտայքի մարզում զարգացման ուղին է բռնել։ 1972-1973 թվականներին Կոտայքում կար 39 դպրոց (այդ թվում՝ 21 միջնակարգ)՝ 18 100 աշակերտով, 13 մսուր եւ մանկապարտեզ (շուրջ 620 երեխա)։ Դպրոցների թիվը գնալով ավելանում են։ Կոտայքի մարզի բոլոր խոշոր գյուղական եւ քաղաքային բնակավայրերն ունեն առանձնացված դպրոց, իսկ քաղաքերի դեպքում՝ մի քանի դպրոցներ։ 2014 թվականի դրությամբ մարզի հանրակրթական կրթարանների ընդհանուր թիվը կազմում է 105 հաստատություն։ Այդ թվում են նաեւ Կոտայքում գործող մեկական հատուկ եւ մասնավոր դպրոցներն ու երկու կրթահամալիրները։ Հանրակրթական ուսումնական հաստատություններից 91-ը, այդ թվում` նաեւ 1 հատուկը, գործել են մարզպետարանի ենթակայության ներքո։ 11 ավագ դպրոցները եւ Աբովյանի կրթահամալիրը գործում է Հայաստանի Հանրապետության ԿԳ նախարարության հովանավորությամբ։ Նաիրիի ոչ պետական միջնակարգ դպրոցը միակն է իր տեսակով Կոտայքում՝ ոչ պետական հանրակրթական ուսումնական հաստատություն։ Նշանավոր է «Փոքր Մհեր» ռազմական կրթահամալիրը, որը նաեւ գիշերօթիկ դպրոց է։ Պայմանավորված Հայաստանի Հանրապետությունում ծնելիության մակարդակի աճով՝ մարզի տարածքում աճել է առաջին դասարան հաճախող աշակերտների թիվը։ Այսպես, եթե 2010-2011 եւ 2011-2012 ուսումնական տարում մարզի հանրակրթական ուսումնական հաստատությունների առաջին դասարան են հաճախել շուրջ 3300-ական երեխաներ, ապա 2012-2013 ուսումնական տարում այդ թիվը կազմել է 3375, իսկ 2013-2014 ուսումնական տարում` 3620։ Տնտեսություն Արդյունաբերություն Կոտայքի մարզի տնտեսության գերակա ճյուղերը երկուսն են՝ արդյունաբերությունը եւ գյուղատնտեսությունը։ Համախառն ներքին արդյունքի ամենամեծ մասնաբաժինը բաժին է ընկնում արդյունաբերությանը։ Վերջինիս արտադրական ծավալի ներուժը հիմնականում կենտրոնացված է քաղաքներում՝ Հրազդանում, Չարենցավանում, Նոր Հաճնում, Եղվարդում, Բյուրեղավանում, Աբովյանում, ինչպես նաեւ մի շարք խոշոր գյուղական բնակավայրերում։ Արդյունաբերության ճյուղերից առաջատար են համարվում էներգետիկայի, մեքենաշինական եւ սննդի արդյունաբերության, քարամշակման, հանքարդյունահանման, ձկնաբուծության, շինանյութերի եւ փայտամշակման ոլորտները։ Արդյունաբերության արտադրանքի մեծ մասը բավարարում է հայաստանյան շուկայի ներքին պահանջները, իսկ մի մասն էլ արտահանվում է արտասահման՝ Ռուսաստանի Դաշնություն, Չինաստան, Վրաստան, Բուլղարիա, Իրանի Իսլամական Հանրապետություն եւ այլն։ 2013 թվականի տվյալներով Կոտայքի մարզի տարածքում գործում են 164 արդյունաբերական ձեռնարկություններ, որոնց ընդհանուր արտադրանքը կազմում է ամբողջ Հանրապետության արտադրանքի 13,4%-ը։ Այս ցուցանիշով Կոտայքի մարզը երրորդն է Հայաստանում՝ մայրաքաղաք Երեւանից եւ Սյունիքի մարզից հետո։ Կոտայքի մարզի արդյունաբերության գլխավոր ճյուղերից մեկը սննդի արդյունաբերությունն է։ Այս բնագավառի կարեւոր ոլորտներն են կաթնամթերքի վերամշակումը, ինչպես նաեւ գինու եւ կոնյակի, պահածոների, ձվի եւ թռչնամսի, մսամթերքի արտադրությունը։ Կոտայքում զարգացած է թանկարժեք եւ կիսաթանկարժեք քարերի (այդ թվում եւ ոսկու) վերամշակումը։ Մարզում ամենաթույլ զարգացած ճյուղը թեթեւ արդյունաբերությունն է։ Արդյունաբերությունը տալիս է Հայաստանի ռադիոէլեկտրոնիկայի եւ սարքաշինության արտադրանքի մոտ մեկ հինգերորդ մասը, ապակու եւ բյուրեղապակու 40%-ից ավելին, ոչ ոգելից խմիչքների եւ հանքային ջրերի մոտ 12%։ Տնտեսության զարգացման հեռանկարները կապված էին մշակող արդյունաբերության աճի, հանքային հարստությունների շահագործման եւ մերձերեւանյան գոտում գյուղատնտեսական արտադրանքի ավելացման հետ։ Հայաստանի Կոտայքի մարզի տնտեսական ներուժին զգալի վնաս է հասցրել նախկինում տասնյակ հազարավոր աշխատատեղեր ապահովող խոշոր կազմակերպությունների քայքայումը` սեփականաշնորհման, հումքի, իրացման շուկաների նվազման կամ բացակայության եւ հիմնական միջոցների բարոյաֆիզիկական մաշվածության հետեւանքով։ Մարզի տասնյակ մեքենաշինական, թեթեւ եւ սննդի արդյունաբերական ձեռնարկություններ դադարեցրեցին իրենց գործունեությունը կամ էլ սկսեցին աշխատել փոքրածավալ հզորությամբ։ Կոտայքի մարզի կայուն զարգացող ոլորտներից է էներգետիկ արդյունաբերությունը։ Դրա երաշխիքներն են 17 հիդրոէլեկտրակայանների եւ «Հրազդան-5» էներգաբլոկի առկայությունը։ Կոտայքի մարզի տնտեսության հիմնական ճյուղերի տեսակարար կշիռը՝ ՀՀ համապատասխան ճյուղերի ընդհանուր ծավալում, 2020 Աղբյուրը՝ armstat.am Գյուղատնտեսություն Գյուղատնտեսությունը մարզի տնտեսության կարեւոր ճյուղերից մեկն է։ Հայաստանի այս մարզում գյուղատնտեսական արտադրությունը հիմնականում կազմակերպվում է գյուղացիական եւ ֆերմերային տնտեսությունների միջոցով։ Բնորոշ է ինտենսիվ ապրանքային ճյուղերի զարգացումը։ Մասնագիտացած է, որպես այգեգործական-անասնապահական շրջան՝ ծխախոտագործության ու բանջարաբուծության օջախներով։ 2012 թվականին Կոտայքի հողային ֆոնդը կազմել է 84 283 հա, որից վարելահող՝ 14 569 հա, խոտհարք՝ 3 162 հա, արոտավայր՝ 264 69 հա, խաղողի եւ պտղատու այլ այգիներ՝ 5 059 հա, այլ (գյուղատնտեսության մեջ չօգտագործվող) հողեր՝ 2 7611 հա, անտառներ՝ 6 479 հա։ Երկրագործության նշանակությունը եւ տեսակարար կշիռը գյուղատնտեսության մեջ զգալիորեն աճ է գրանցել։ Առաջատար ճյուղերից են ծխախոտագործությունը, որ տալիս է գյուղատնտեսության համախառն արտադրանքի 14%-ից ավելին, այգեգործությունը եւ պտղաբուծությունը՝ շուրջ 10%, բանջարաբուծությունը՝ մոտ 8%։ Դաշտավարական աշխատանքների 80% մեքենայացված է։ Բարձրորակ սերմերի ու տնկանյութի արտադրության, պահպանման եւ օգտագործման համապատասխան համակարգի ձեւավորման հիման վրա զարգացող սերմնաբուծությունը գյուղատնտեսության ոլորտներից մեկն է։ Կլիմայական գոտիների առատությունը թույլ են տալիս մարզի բնակչությանը այստեղ աճեցնել զանազան պտուղ-բանջարեղեններ։ Կոտայքի մարզում աճեցվում է եգիպտացորեն, ցորեն, գարի, արեւածաղիկ, կարտոֆիլ, լոբի, վարունգ, լոլիկ, կաղամբ, սմբուկ, հատապտուղներ եւ զանազան մրգեր։ Կոտայքի մարզի գյուղատնտեսության համար մեկ ոլորտն է անասնապահությունը։ Կոտայքին բաժին է ընկնում ամբողջ հանրապետության անասնապահական մթերքների 7.6 %-ը։ Անասնաբուծության հիմնական ուղղությունը կաթնամթերքի եւ մսամթերքի արտադրությունն է։ Մարզում գործում են անասնաբուծական մթերքների վերամշակման ավելի քան 13 մասնագիտացված ընկերություններ։ Անասնապահության մյուս գերակա ճյուղերն են թռչնաբուծությունն ու մեղվաբուծությունը, որը զարգանում է մեծ թափով։ 2014 թվականի տվյալներով Կոտայքի մարզի 620.6 հազ. թեւ թռչունները արտադրել են 117.3 միլիոն ձու, որը կազմել է հանրապետության ձվի արտադրության 19.1 %-ը։ 2014 թվականի տվյալներով մարզում առկա է 26046 մեղվաընտանիք։ Կոտայքի բնակլիմայական պայմանները բարենպաստ են էկոլոգիապես մաքուր մեղր ստանալու համար։ Կոտայքի ջրանցքի շնորհիվ արգավանդ հողերի խոշոր զանգվածները ոռոգելի են։ Զբոսաշրջություն Կոտայքի մարզի եւ ընդհանրապես՝ Հայաստանի տնտեսության կարեւոր ճյուղերից մեկը զբոսաշրջությունն է։ Կոտայքի մարզի բնակավայրերն ունեն Հանրապետության մասշտաբով միջինից բարձր ցուցանիշներ։ Դա պայմանավորված է նպաստավոր բնակլիմայական պայմաններով, ժողովրդական ավանդույթներով եւ սովորույթներով, ինչպես նաեւ պատմամշակութային եւ բնական հուշարձանների հարուստ բազմազանությամբ։ Կենտրոնական այս մարզը հատկապես հարուստ է իր բնակլիմայական պայմաններով եւ քաղցրահամ ջրերի մեծ պաշարներով։ Կոտայքի մարզում զբոսաշրջության ոլորտի զարգացած լինելու վառ ապացույց է այն հանգամանքը, որ հյուրանոցային համալիրների թվով այս մարզը զիջում է միայն Երեւանին։ Հյուրանոցների հիմնական մասը տեղակայված է Ծաղկաձոր քաղաքում, Հանքավանում, Արզնիում, ինչպես նաեւ Արզականի տարածքում գտնվող Աղվերան հանգստյան գոտում։ Մարզի տարածքում են գտնվում հազարից ավելի պատմամշակութային օբյեկտներ` կրոնական կառույցներ (հիմնականում՝ եկեղեցիներ եւ մատուռներ), հայտնի անձանց տուն-թանգարաններ, խաչքարեր եւ այլն։ Կոտայքի մարզն ունի միջազգային չափանիշներին գրեթե համապատասխանող ավտոճանապարհային ցանց, որը լիովին ընդգրկում է միաժամանակ եւ՛ մարզի բոլոր համայնքները, եւ թե՛ պատմամշակութային օջախների շրջակա տարածքները։ Հանրապետական նշանակության ավտոճանապարհների վիճակը կայուն է, իսկ մարզային ու համայնքային նշանակության ավտոճանապարհների վիճակը հետզհետե զարգացման միտում ունի։ Կոտայքը Հայաստանի ամենաեկեղեցաշատ մարզն է։ Այստեղ վեր խոյացող ամենահոյակերտ կառույցներից են Ալափարսի Սուրբ Աստվածածնի տաճարը, Սուրբ Վարդան Զորավար եկեղեցին (5-րդ դար), Սուրբ Հովհաննես եռախորան եկեղեցին (9-րդ դար), Թուխ Մանուկ մատուռ-պաշտամունքավայրը (մ.թ.ա 2-րդ հազարամյակ), Այլաբերդ-Սանգայառ ամրոցը (քարի դար), Աբովյանի կիկլոպյան ամրոցը եւ ուրարտական սեպագիր արձանագրությունը, Գառնիի ամրոցը, հեթանոսական տաճարը (1-ին դար) ու միանավ եկեղեցին (4-րդ դար), Ողջաբերդի գմբեթավոր եկեղեցին (5-րդ դար), Արզնիի քառաբսիդ եկեղեցին (6-րդ դար), Պտղավանքի գմբեթավոր դահլիճը (6-րդ դար), Արամուսի տաճարը (6-րդ դար), Առինջում՝ Զագավանքը (7-13-րդ դարեր) ու միջնադարյան ամրոցը, Ջրվեժի խաչաձեւ եկեղեցին (7-րդ դար). Գեղարդի վանքը (12-13-րդ դարեր), Կապուտանի երկհարկանի եկեղեցին (14-րդ դար), Բջնիի Սուրբ Աստվածածին, Սուրբ Սարգիս եկեղեցիները եւ ամրոցը, Եղվարդի Սուրբ Աստվածածին եկեղեցին, Կեչառիսի վանքը, Մաշտոց Հայրապետ եկեղեցին եւ այլն։Կոտայքի մարզում է գտնվում Հայաստանի ամենաշատ այցելվող պատմամշակութային կառույցներից երկուսը՝ Գառնու տաճարը եւ Գեղարդի վանքը։ Գառնու հեթանոսական տաճարը հելլենիստական շրջանի ճարտարապետությանը բնորոշ պերիպտեր տիպի կառույց է։ Ենթադրվում է, որ տաճարը նվիրված է եղել հին հայկական դիցարանի արեւի աստված Արեգ-Միհրին։ Տաճարը կանգնած է բարձր պատվանդանի վրա, որի գլխավոր մուտքի առաջ ունի ինն աստիճանից բաղկացած քարե սանդուղք։ Ժամանակի ճարտարապետները մեծ ուշադրություն են դարձրել տաճարի հարդարանքին։ Քանդակազարդման արվեստի հիմքում ընկած է միասնական հորինվածքում բազմազան մոտիվների կիրառման սկզբունքը՝ բազմազանությունը միասնության մեջ։ Տաճարի հարեւանությամբ գտնվում է Գառնու ամրոցը, որը նախկինում եղել է Արարատյան դաշտի հյուսիսարեւելյան մատույցների պաշտպանական համակարգի հենակետ։ Գառնու տաճարից ոչ այքան հեռու՝ Գողթ գյուղի տարածքում, գտնվում է Գեղարդավանքը, որը միջնադարյան հայկական ճարտարապետության մարգարիտներից է։ Այստեղ է պահվել հայտնի գեղարդը, որով հռոմեացի զինվորը ծակել է Քրիստոսի կողը։ Այն Հայաստան էր բերել քրիստոնեության առաջին քարոզիչներից Թադեոս առաքյալը։ Գեղարդի վանքը ՅՈւՆԵՍԿՕ-ի Համաշխարհային ժառանգության ցանկում գրանցված միակ օբյեկտն է, որը գտնվում է Կոտայքի մարզի տարածքում։ Զբոսաշրջային առաջնային կարեւորություն ունի Ծաղկաձոր քաղաքը։ Քաղաքի տարածքում կա մարզական բազան, քաղաքից Թեղենիսի գագաթը տանող 6 կմ երկարությամբ ճոպանուղի, մանկական առողջարան, հանգստյան տները եւ զբոսաշրջային մի շարք օբյեկտներ։ Ծաղկաձորում է գտնվում նաեւ Կեչառիսի վանական համալիրը։ Տես նաեւ Հայաստանի վարչական բաժանում Կոտայքի պատմության եւ մշակույթի անշարժ հուշարձանների ցանկ (Կոտայքի մարզ) Ծանոթագրություններ Արտաքին հղումներ Կոտայքի մարզային գրադարան Կոտայքի մարզի պաշտոնական կայքը


source: wikipedia

text: Ցուցակ Հայոց նահապետներու՝ Հայ Ազգի առաջնորդներու ըստ Հայոց աւանդապատումներու եւ Հայ պատմագիրներու, մասնաւորապէս՝ Մովսէս Խորենացու։ Որոշ թուականներ մօտաւրոապէս են տրուած։ Բոլոր թուականները՝ մ.թ.ա կամ՝ նախքան Քրիստոսի ծնունդը։ 2550-1700 թթ. Հայկ Հայկ աղեղնաւոր, որդի Թոգոմի՝ որդւոյ Թիրասի, որդւոյ Յաբեթի, որդւոյ Նոյի Արմէնակ կամ Արամանեակ Արամայիս Ամասիա Գեղամ Հարմա Արամ, որի անունից է մեր ցեղի «Արմէններ» անուանումը 1770-1440 թթ. Արա Գեղեցիկ Արա Կարդոս կամ Արա Արայեան կամ Արա երկրորդ Անուշաւան Պարետ Արբակ Զաւէն Վարնաս կամ Վրէն Սուր Յաւանակ կամ Հաւան 1400-1200 թթ. Վաշտակ Հայկակ Ամպակ Առնակ Շաւարշ կամ Սաբարիս Նորայր Վստամ կամ Վըստամ Կար Գոռակ Հրանտ Ընձակ Գեղակ 1200-800 թթ. Հորոյ կամ Յորո Զարմայր, սրա մասին է, որ ասում են ըստ Մովսէս Խորնեացու «Պատմութեան» մէջ պահպանուած հաղորդման, թէ Տրոյան պաշտպանելիս զոհուեց, եւ ըստ Խորենացու արտայայտութեան, կարծւում է թէ Աքիլլեսի դէմ մարտնչելիս. Պերճ Արբուն Հոյ Յուսակ կամ Հուսիկ Գիսակ կամ Կիսակ կամ Գիսապ Սկայորդի, որի որդի Պարոյրը առաջին Պսակաւոր-ն է Հայոց, այսինքն՝ թագաւորը։ Հայոց նահապետեր


text: Վայոց ձորի մարզ, մարզի կարգավիճակ ունեցող վարչատարածքային միավոր Հայաստանի հարավային վերջույթում։ Զբաղեցնում է պատմական Հայաստանի Սյունիք նահանգի նույնանուն գավառի հիմնական տարածքը։ Զբաղեցնելով է 2,308 կմ2 տարածք՝ ըստ մեծության 7-րդն է Հայաստանի մարզերի շարքում։ Ընդգրկում է երեք հիմնական աշխարհագրական շրջաններ՝ Արփայի գոգավորություն, Վայքի ծալքաբեկորավոր լեռնաշղթա եւ Վարդենիսի հրաբխային լեռնավահան։ Հյուսիսում սահմանակցում է Գեղարքունիքի մարզին, հյուսիս-արեւելքում՝ Ադրբեջանի Արեւելյան Զանգեզուրի տնտեսական շրջանին, հարավ-արեւմուտքում՝ Սյունիքի մարզին, հարավային հատվածում՝ Նախիջեւանին, իսկ արեւմուտքում՝ Արարատի մարզին։ Մայրաքաղաք Երեւանին անմիջապես չի հարում։ Վայոց ձորի մարզի վարչական կենտրոնը Եղեգնաձոր համայնքն է (բնակչությունը՝ 7800 մարդ), որը հանդիսանում է նաեւ մարզի խոշորագույն քաղաքը։ Վարչատարածքային միավորի մյուս քաղաքային բնակավայրերն են Վայքն ու Ջերմուկը։ Վերջինս համարվում է զբոսաշրջային կարեւոր նշանակություն ունեցող առողջարանային քաղաք։ Ըստ 2023 թվականի վիճակագրական տվյալների՝ մարզի բնակչությունը կազմում է 48 հազար մարդ, որը ճնշող մեծամասնությունը հայերն են (99% եւ ավելի)։ Վայոց ձորը համարվում է Հայաստանի ամենաքիչ եւ ամենանոսր բնակեցված մարզը։ Վայոց ձորը Հայաստանի տնտեսապես ամենաթույլ զարգացած մարզերից մեկն է։ Տնտեսության առաջատար ճյուղը գյուղատնտեսությունը, որի ավանդական ուղղություններից մեկն էլ խաղողագործությունն է։ Ինքնին, Վայոց ձորը հանդիսանում է Հայաստանի խաղողագործական չորս շրջաններից մեկը, որը աչքի է ընկնում գինեգործության հնագույն ավանդույթներով։ «Արենի» տեսակի խաղողից այստեղ պատրաստվում է նույնանուն հանրահայտ գինին։ Վայոց ձորը հայտնի է հարուստ մշակութային ժառանգությամբ եւ պատմական անցյալով։ Հայաստանի պատմագրության մեջ Վայոց ձորն առաջին անգամ հիշատակվել է պատմահայր Մովսես Խորենացու կողմից՝ ի վկայումս վերջինիս դեռեւս հնագույն ժամանակներում հայկական պետական կազմավորումներում ընդգրկվածության։ Թռչունների քարայրում հայտնաբերված կաշվե տրեխը համարվում է մինչ օրս հայտնի ամենահին կոշիկի նմուշն աշխարհում։ Արենիում հայտնաբերվել են նաեւ գինու կարասների մի ամբողջ շարք։ Վայոց ձորի մարզային տարածքում են գտնվում է նաեւ միջնադարյան շրջանի Թանահատի վանքը (8-րդ դար), 10-րդ դարին թվագրվող Սմբատաբերդը կամ Ջաղաց Քարի բերդը եւ վաղմիջնադարյան հայկական ճարտարապետության մարգարիտներից մեկը՝ Նորավանքը։ Այստեղ է տեղակայված նաեւ միջնադարյան Հայաստանի կարեւորագույն ուսումնագիտական կենտրոնը՝ Գլաձորի համալսարանը։ Անվան ստուգաբանություն Մարզի անվանումը կապված է Մեծ Հայքի Սյունիքի նահանգի համանուն գավառի անվան հետ (քանի որ մարզի ներկայիս սահմանները գրեթե նույնությամբ համընկնում են գավառի տարածքի հետ)։ «Վայոց ձոր»-ը «Վայքի ձոր» տեղանվան գրաբարյան տարբերակն է։ Տեղանվան ծագումնաբանության վերաբերյալ կան բազմաթիվ վարկածներ։ Համաձայն այդ հիպոթեզներից ամենատարածվածի՝ «Վայոց ձոր» նշանակում է «Վշտերի ձոր»։ Այս տարբերակը մեկնաբանությունը կապված է Վայոց գավառի գլխավոր քաղաքում՝ Մոզում 735 թվականին տեղի ունեցած ավերիչ երկրաշարժի հետ, որի ժամանակ զոհվում է շուրջ 10 հազար մարդ։ Կիրակոս Գանձակեցին եւ Ստեփանոս Օրբելյանը գավառի Վայոց ձոր անվանումը կապում է հայերեն «վայ» բառի հետ։ Այնուամենայնիվ, այս տարբերակը համարվում է ոչ ճիշտ, քանի որ «Վայոց ձոր» տեղանվան հիշատակումներ եղել են Մոզի երկրաշարժից առնվազն 300 տարի առաջ։ 5-րդ դարի պատմիչ Եղիշեն հիշատակում է կաթողիկոս Հովսեփ Վայոցձորցուն, Մովսես Խորենացին նույն անձի մասին գրում է «քահանայապետն Վայոց ձորի Հողոցիմ գյուղից» եւ այլն։ Ժամանակակից ուսումնասիրողները առաջ են քաշում մեկ այլ վարկած, համաձայն որի Վայոց ձոր գավառի անվանումը կապված է Վանի թագավորության տարածքում բնակված «վայ» ցեղի կամ դիցանվան հետ։ Չի բացառվում նաեւ, որ այն կարող է կապված լինել որեւէ աշխարհագրական օբյեկտի հետ։ Պատմություն Վայոց ձորի մարզը զբաղեցնում է պատմական Հայաստանի Սյունյաց նահանգի նույնանուն գավառի հիմնական տարածքը։ Ինչպես Վայոց ձորի, այնպես էլ նրանում գտնվող մի շարք բնակավայրերի մասին հայկական եւ օտարալեզու սկզբնաղբյուրներում կան բազմաթիվ հիշատակություններ եւ վկայություններ։ Նախապատմական շրջան եւ վաղ ժամանակներ Վայոց ձորը հայոց պատմության մեջ առաջին անգամ հիշատակվում է Մովսես Խորենացու կողմից՝ նկատի ունենալով Վարդանանց պատերազմի ժամանակահատվածում հայ առաքելական եկեղեցին առաջնորդած Հովսեփ Վայոցձորցի կաթողիկոսի ծննդավայրը։ Այնուամենայնիվ, հնագիտական պեղումների արդյունքում այստեղ հայտնաբերվել են բազմաթիվ գտածոներ, որոնք թվագրվում են պալեոլիթյան եւ բրոնզեդարյան ժամանակաշրջաններին։ Հայտնաբերվել են նաեւ որսորդության տեսարաններ պարունակող ժայռաքանդակներ։ Այս ամենով պայմանավորված պատմաբանները եկել են այն եզրահանգման, որ Վայոց ձորը բնակեցված է եղել դեռեւս նախապատմական ժամանակներում։ 2007-2011 թվականներին իրականացված պեղումների ընթացքում Արենիի նախնադարյան քարանձավում հայտնաբերվել է գինեգործությանը վերաբերող գտածոներ (գինու խմորման գուռեր, մզարան, պահեստային սափորներ)։ Ներկայումս այդ գինեգործական համալիրը համարվում է աշխարհում հնագույնը եւ թվագրվում է մ.թ.ա. 4-րդ հազարամյակին։ Քարանձավի ներսում մարդիկ չեն բնակվել, իսկ գինու սպառումը նրանց համար կրել է ծիսական բնույթ։ Արենիի քարանձավի խորքում, սննդի պահպանության տարաների կողքին, հայտանբերվել են կավե ամանների մեջ թաղված երեխաների եւ մեծերի աճյուններ, որնք բավականին լավ են պահպանվել։ Երեք գանգ պատկանել է դեռահաս աղջիկների, որոնք մահացել են 5,9-6,2 հազար տարի առաջ։ 2008 թվականին նույն քարանձավում հայտնաբերվել է աշխարհում ամենահին՝ ավելի քան 5500 տարեկան կաշվե կոշիկը։ Հայտնի է, որ մ.թ.ա. 8-րդ դարի սկզբին ժամանակակից Վայոց ձորի տարածքը ներառվում է Վանի Արարատյան թագավորության կազմի մեջ՝ ձեւավորելով ծայրարեւելյան սահմանը։ Ավելի ուշ տարածաշրջանը անցնում է Երվանդունիների համահայկական թագավորությանը, ապա՝ Արտաշեսյան Մեծ Հայքին։ Արտաշես I Բարեպաշտի վարչատարածքային բաժանումների արդյունքում ձեւավորվում է Սյունիք նահանգի Վայոց ձոր գավառը։ Վայոց ձորն իր մեջ ընդգրկում էր Արփա գետի վերին եւ միջին հոսանքների ավազանները։ Նա սահմանափակված էր հյուսիսից Գեղարքունիքով եւ Սոթքով, արեւելքից՝ Ծղուկքով եւ Արցախի Ծար գավառով, հարավից՝ Ճահուկով եւ Այրարատի Շարուր գավառով, իսկ արեւմուտքում նա Այրարատից բաժանված էր Գեղամա լեռների ջրբաժան գծով։ Վայոց ձորը Սյունիքի ամենաընդարձակ գավառներից մեկն էր։ Այն իրենից ներկայացնում էր բոլոր կողմերից լեռներով պատած մի գոգավորություն։ Միջնադարյան ժամանակաշրջան Վայոց ձորը մեծ ծաղկում է ապրում միջնադարյան ժամանակահատվածում։ 885 թվականին այն անցնում է Հայաստանի անկախությունը վերականգնած Բագրատունիներին, ապա՝ Սյունիքի ենթակա թագավորությանը (Սյունիների ազնվականական տոհմին)։ Վայոց ձորի վերազարթոնքը կապված էր հետագայում այս տարածքները կառավարող Զաքարյան, Պռոշյան եւ Օրբելյան իշխանությունների անվան հետ։ Զարգացած միջնադարում այստեղ կառուցվում են բազմաթիվ եկեղեցիներ, վանական համալիրներ, պաշտպանական ամրություններ, կամուրջներ եւ քարավանատներ։ Հոգեւոր կառույցներից նշանավոր են Թանահատի վանքը, Ցաղաց քար եկեղեցին (Աստվածածնի անապատ), Գնդեվանքը, Սպիտակավոր վանքը եւ Նորավանքի համալիրը։ Ըստ պատմիչ Ստեփանոս արքեպիսկոպես Օրբելյանի, 735 թվականին Թանադե վանքում ամփոփվել է Ստեփանոս Սյունեցու դին եւ գերեզմանի վրա փոքրիկ մատուռ կառուցել։ 1273-1279 թվականներին մատուռի տեղում, Պռոշ իշխանի եւ նրա ընտանիքի հովանավորությամբ, շրջակայքի բնակիչների ուժերով մուգ կապտավուն բազալտի սրբատաշ քարերով կառուցվել է ներքուստ խաչաձեւ, չորս անկյուններում ավանդատներով (արեւելյան կողմինները՝ երկհարկ), արտաքուստ ուղղանկյուն, գմբեթավոր հորինվածքով Թանադե վանքը։ Նույն սկզբնաղբյուրի հավաստմամբ 13-14-րդ դարում այստեղ կառուցվել է նաեւ Նորավանքի համալիրը՝ հայ միջնադարյան ճարտարապետության մարգարիտներից մեկը։ Նորավանքի պատմությունը կապված է ժամանակաշրջանի հայտնի եկեղեցական եւ քաղաքական գործիչների անունների հետ։ Նորավանքում են ապրել, ստեղծագործել եւ այստեղ են թաղված միջնադարյան Հայաստանի մի շարք նշանավոր գործիչներ ու ստեղծագործողներ։ Ըստ էության, Նորավանքի վանքային համալիրը հիմնադրել է Վահանավանքի վանահայր Հովհաննես եպիսկոպոսը, որը 1105 թվականին այստեղ հաստատվելով` ընդարձակել է վանքապատկան տարածքները, հավաքել ճգնակյաց վանականների, սելջուկ տիրակալներից հրամանագրեր վերցրել Նորավանքը եպիսկոպոսանիստ ճանաչելու վերաբերյալ։ Հաջորդ երկու դարերի ընթացքում Նորավանքն ընդլայնվել է` շնորհիվ Սյունյաց աշխարհում իշխող Օրբելյան իշխանների եկեղեցանպաստ գործունեության, ու դարձել հոգեւոր, կրթական ու մշակութային կենտրոն եւ Օրբելյանների տոհմական գերեզմանատունը։ Վայոց ձորում (Արտաբույնք բնակավայրի (հնում՝ Եղեգիս) շրջակայքում) մինչ օրս պահպանվել է 10-րդ դարում Սյունիքի Սմբատ Ա Սյունի իշխանի կողմից հիմնադրված Սմբատաբերդի բրգավոր պարիսպները։ Միջնադարյան պաշտպանական ամրություններից հայտնի են նաեւ Պռոշաբերդը, Էրթիջի ամրոցը եւ Սուլեմա բերդը։ Զաքարյանների իշխանապետության օրոք՝ 13-14-րդ դարերում, Աղբերց վանքի հարեւանությամբ գործում է Գլաձորի համալսարանը, որը կարճ ժամանակահատվածում դառնում է միջնադարյան Հայաստանի հոգեւոր, գիտական եւ հասարակական կենտրոններից մեկը։ Այստեղ են կրթություն ստանում եւ գործում այդ ժամանակի անվանի հայ մտավորականներ Ներսես Մշեցին, Եսայի Նչեցին, Մխիթար Սասնեցին, Հովհաննես Որոտնեցին, Խաչատուր Կեչառեցին, Թորոս Տարոնացին, Ավագը, Մոմիկը եւ այլք։ Վայոց ձորի նշանավոր բնակավայրերից է Ագարակաձորը, որը նախկինում անվանվել է Ագյար։ Ագյարը պատմականորեն եղել է Օրբելյան իշխանների տոհմական կալվածքը։ Զարգացած միջնադարի ժամանակահատվածում այն համարվում էր Վայոց ձորի ամենածաղկուն շրջանը։ Տնտեսական կյանքի եւ առեւտրի զարգացման համար մեծ մշանակություն տալով ճանապարհաշինությանը, Տարսայիճ Օրբելյանը (13-րդ դար) այստեղ կառուցում է մի քանի քարավանատներ եւ կամուրջներ, այդ թվում նաեւ Ագարակաձորի կամուրջը, որը կանգուն է եւ գործում է մինչ այսօր։ 13-րդ դարում Ստեփանո Օրբելյանն իր «Պատմութիւն տանն Սիսական» աշխատությունում հիշատակում է Վայոց ձոր գավառի 94 բնակավայրերի անունները։ Միջնադարում Վայոց ձորի տարածքով է անցել «Մետաքսի մեծ ճանապարհը», որով այսօր անցնում է Մարտունի-Եղեգնաձոր խճուղին։ 1332 թվականին Չեսար Օրբելյանը Սուլեմայի լեռնանցքում հիմնադրում է Սելիմի իջեւանատունը, որը մասամբ կանգուն է մինչ օրս։ Վարդենյաց լեռնանցքում գտնվող 14-րդ դարի այս քարավանատունը, ի թիվս նման մի շարք այլ շինությունների, որպես իջեւանատուն ժամանակին ծառայել է Մետաքսի ճանապարհի հայաստանյան մասով անցնող առեւտրականների համար։ Հայտնի է, որ նշանավոր ճանապարհորդ Մարկո Պոլոն անցել է այս տարածքով եւ նկարագրել, թե ինչպես են հայերն ապրում դժվարանցանելի լեռների մեջ։ Նոր շրջանից մինչեւ մեր օրեր 15-18-րդ դարերի միջեւ ընկած ժամանակահատվածը համարվում է Վայոց ձորի լճացման ժամանակաշրջանը։ Այս տարիներին Հայաստանի տարածքը ենթարկվում է թյուրքական ցեղերի ասպատակություններին, որի արդյունքում ավերվում են Վայոց ձորի բնակավայրերը, իսկ տեղի հայկական բնակչությունը պարբերաբար ենթարկվում տեղահանությունների եւ կոտորածի։ Նվաճողները հայ քրիստոնյա բնակչությանը ճնշում են հարկային ծանր քաղաքականությամբ։ Ավելի ուշ՝ 18-րդ դարում, Վայոց ձորը տուժում է թուրք-պարսկական հակամարտության պատճառով։ Ռուս-պարսկական 1826-1828 թվականների պատերազմի արդյունքում կնքված Թուրքմենչայի հաշտության պայմանագրով Արեւելյան Հայաստանը (այդ թվում՝ Վայոց ձոր գավառի տարածքը) անցնում է Ռուսական կայսրությանը՝ սկզբում միավորվելով Հայկական մարզի, ապա՝ Երեւանի նահանգի Շարուր-Ղարալագյազի գավառի կազմում։ 1918 թվականին Վայոց ձորի տարածքն անցնում է նորանկախ Հայաստանի ժողովրդավարական հանրապետությանը՝ ներառվելով Սյունիքի նահանգի մեջ։ 1920 թվականին կարմիր բանակի կողմից Հայաստանի բռնազավթումից եւ խորհրդային կարգերի հաստատումից հետո տարածաշրջանն անցնում է Հայկական ԽՍՀ-ին։ Հայաստանի խորհրդայնացումից անմիջապես հետո՝ 1920 թվականի դեկտեմբերի 25-ին, սպարապետ Գարեգին Նժդեհի նախաձեռնությամբ Տաթեւի վանքում հրավիրվում է համազանգեզուրյան առաջին համագումարը, որի արդյունքում հռչակվում է Լեռնահայաստանի հանրապետությունը։ Վայոց ձորի ներկայիս տարածքի մեծ մասը եւս մտնում է Նժդեհյան հանրապետության կազմի մեջ։ Այնուամենայնիվ, բոլշեւիկների ճնշումների ներքո Նժդեհը թողնում է Սյունիքն ու Հայաստանի սահմանները՝ երաշխավորված լինելով, որ տարածաշրջանը մնալու է ՀԽՍՀ-ին։ 1929-1930 թվականի ռեֆորմների արդյունքում նախկին Վայոց ձորի գավառի տարածքում ձեւավորվում են Խորհրդային Հայաստանի Եղեգնաձորի եւ Ազիզբեկովի (Վայքի) շրջանները։ Արցախյան շարժման եւ պատերազմի սկզբից հայ-ադրբեջանական սահմանի երկարությամբ (130 կմ) գտնվող վայոցձորյան բնակավայրերը պարբերաբար ենթարկվում են հարձակումների եւ հրթիռակոծությունների։ Իրավիճակի բարդությունը կայանում էր նրանում, որ մարզում զգալի թիվ էին կազմում ադրբեջանաբնակ եւ խառը բնակչությամբ գյուղերը։ 1989 թվականի մարտ-ապրիլ ամիսներին ավելի հաճախակի են դառնում ազգամիջյան բախումները եւ միջադեպերը։ Հետագա բախումները կանխելու նպատակով Եղեգնաձորի եւ Վայքի շրջանների ղեկավարությունը կազմակերպում է ադրբեջանցիների ապահով տեղափոխությունը Նախիջեւան։ 1991 թվականին Վայոց ձորը մտնում է նորանկախ Հայաստանի կազմի մեջ։ 1995 թվականի բարեփոխումների արդյունքում որպես առանձին վարչատարածքային միավոր ձեւավորվում է Վայոց ձորի մարզը։ Աշխարհագրություն Աշխարհագրական դիրք եւ բնական պայմաններ Վայոց ձորի մարզը գտնվում է Հայաստանի հարավ-արեւելքում՝ Արփա գետի ավազանում, եւ շրջապատված է Զանգեզուրի լեռնաշղթայի հյուսիսային հատվածով։ Սահմանակցում է է Հայաստանի մարզերից Արարատին, Գեղարքունիքին, Սյունիքին, ինչպես նաեւ Արցախի Հանրապետությանը եւ Ադրբեջանի էքսկլավ Նախիջեւանի ԻՀ-ին։ Վայոց ձորը հարեւան մարզերից տարանջատված է տարածքի մակերեւույթի առանձնահատկությամբ։ Վայոց ձորի գոգավոր տարածքը՝ շրջապատված բարձրադիր լեռներով եւ ջրբաժան լեռնաշղթաներով, այն դարձնում է աշխարհագրական մեկ ամբողջություն։ Բնական գործընթացների արդյունքում այս տեղանքում առաջացել են բազմաթիվ լեռնաշղթաներ, ձորեր, լեռնանցքներ, սարահարթեր, գոգավորություններ, դաշտեր, մարգագետիններ եւ բնական բազմապիսի կերտվածքներ, որոնք առավել բազմազան են դարձնում Վայոց ձորի բնապատկերը։ Մարզի տարածքը գտնվում է Հայաստանի բարձրադիր հատվածում։ Լեռնագրական առումով Վայոց ձորի տարածաշրջանը ներառված է հարավային լեռնաշղթաների եւ միջլեռնային գոգավորությունների աշխարհագրական մարզի մեջ։ Ծովի մակարդակից բարձրությունը այստեղ տատանվում է 850 մետրից (Արենի) մինչեւ 3522 մետր։ Մարզի ամենաբարձր կետը Փոքր Կովկասի լեռնաշղթայի մաս կազմող Վարդենիս լեռն է (3522 մետր), որը գտնվում է Վայոց ձորի եւ Գեղարքունիքի սահմանագլխին։ Համեմատաբար բարձր լեռնագագաթներ են նաեւ Գոգին (3120 մետր), Ամուլսարը (2987 մետր), Գնդասարը (2946 մետր) եւ Վայոցսարը (2581 մ)։ Վայոց ձորի մարզի աշխարհագրական դիրքավորմանը բնորոշ են լանդլաֆտի բազմազանությունն ու ռելիեֆի գոտիականությունը։ Արեւմուտքից Վայոց ձորի լեռնաշղթաները, աստիճանաբար ցածրանալով, հասնում են Շարուրի դաշտ։ Մարզը հյուսիսից շրջապատված է Վարդենիսի լեռնաշղթայով։ Վայոց ձորի տարածքն ընդգրկում է երեք խոշոր աշխարհագրական ենթաշրջաններ. Արփայի գոգավորություն, Վայքի ծալքաբեկորավոր լեռնաշղթա, Վարդենիսի հրաբխային լեռնավահան։ Ինչպես Վայոց ձորը, այնպես էլ ողջ հարավային Հայաստանը գտնվում են գեոսինկլինալային գոտում (աշխարհագրական գոտի, որտեղ չեն ավարտվել լեռնակազմական գործընթացները), ուստի այստեղ հնարավոր երեւույթներ են երկրակեղեւի սաստիկ ցնցումները։ Այս ամենի մասին վկայում է 735 թվականի Մոզի ավերիչ երկրաշարժը։ Գերակշռում են պալեոգենի եւ ստորին նեոգենի նստվածքային եւ նստվածքահրաբխային ապարաշերտերը։ Բնական հիմնական լանդլաֆտները կիսաանապատներն ու տափաստաններն են։ Տիրապետում են լեռնաշագանակագույն եւ մարգագետնատափաստանային հողերը։ Մարզի տարածքում հատնաբերվել են պղնձի, տուֆի, մարմարի, կրաքարի, կավի, բազալտի, գրանիտի, ֆելզիտի (Մարտիրոսի ֆելզիտը) եւ հանքային ջրերի մեծ պաշարներ։ Մետաղական նշանակության պաշարները դեռ չեն շահագործվել։ Կլիմա Վայոց ձորի մարզի կլիման գլխավորապես պայմանավորված է վերընթաց գոտիականությամբ, ըստ բարձրության՝ տաք չոր ցամաքայինից մինչեւ ձյունամերձ։ Ընդհանուր հաշվով, այս մարզի կլիմայական պայմանները աչքի են ընկնում չորությամբ եւ ցամաքայնությամբ, ինչպես նաեւ ցուրտ կամ չափավոր ցուրտ ձմեռներով եւ շոգ կամ տաք ամառներով։ Ըստ Հայաստանի արտակարգ իրավիճակների նախարարության «Հիդրոօդերեւութաբանության եւ մթնոլորտային երեւույթների վրա ակտիվ ներգործության ծառայություն» ՊՈԱԿ-ի տրամադրած տեղեկատվության՝ օդի միջին ջերմաստիճանը Վայոց ձորի լեռնային շրջաններում հասնում է առավելագույնը մինչեւ +0.5, իսկ նախալեռներում +8.7oC-ի։ Տարվա ամենատաք ամիսը հուլիսն է, իսկ ամենացուրտը՝ հունվարը։ Ձմեռային ամիսներին օրվա միջին ջերմաստիճանի նվազագույն շեմը -4 °C-ն է, իսկ ամռանը՝ հուլիս-օգոստոս ամիսներին, առավելագույն ջերմաստիճանը չի գերազանցում +26°C-ը։ Ամռան ամիսներին օրվա միջին ջերմաստիճանը տատանվում է +15-ից մինչեւ +26oC։ Օդի հարաբերական խոնավությունն առավելագույնը դիտվում է հունվար ամսին` 67-75%, իսկ նվազագույնը` օգոստոսին (39-62%)։ Տարեկան տեղումների քանակը ըստ բարձրության տատանվում է 300-800 մմ։ Արեւափայլքի ժամային տեւողության ցուցանիշով Վայոց ձորը առաջատար դիրք է զբաղեցնում Հայաստանի մարզերի ցանկում։ Տարվա օրերի ճնշող մեծամասնությունը արեւոտ են (անարեւ են 365 օրերից միայն 30-40-ը)։ Ձյունածածկույթի բարձրությունը Վայոց ձորի նախալեռներում լինում է 10-76 սմ, իսկ բարձրադիր շրջաններում` մինչեւ 2 մ։ Ջրագրական ցանց Վայոց ձորի ջրագրական ցանցը բավականին խիտ է։ Մարզի ողջ տարածքով հոսում է Արփա գետը՝ իր Դարբ, Կապույտը, Գնիշիկ, Գրավ, Եղեգիս, Հերհեր, Մալիշկա, Ելփին եւ այլ վտակներով։ Այն սկիզբ է առնում Արցախի բարձրավանդակի հյուսիս արեւմուտքից` 3200 մ բարձությունից, եւ թափվում Արաքս գետը՝ Նախիջեւանի եւ Թուրքիայի սահմանի վրա։ Վայոց ձորի բոլոր գետերն ու գետակները սրընթաց են, արագահոս, ունեն մեծ անկում ու թեքություն եւ հարուստ են էներգետիկ պաշարներով։ Արփայի վտակները տեղ-տեղ առաջացնում են նաեւ սահանքներ եւ ջրվեժներ։ Նշանավոր է բնության հուշարձանի կարգավիճակ ունեցող Ջերմուկի ջրվեժը (Ջրահարսի ջրվեժը)։ Գետերի մեծ մասը սելավաբեր է, ուստի՝ վերջինիս ափերին կառուցվել են հակասելավային, քարալիցքային ցանցարկղերով ափապաշտպան հենապատեր։ Արփայի ջրերի մի մասը Սեւանա լիճ փոխադրելու նպատակով կառուցվել է 48.3 կմ երկարություն ունեցող Արփա-Սեւան ջրատար թունելը, որը սկիզբ է առնում Կեչուտի ջրամբարից։ Արփայի ամենամեծ վտակը Եղեգիսն է, որը սկիզբ է առնում Վարդենիս լեռան հարավային լանջերից։ Եղեգիսի ջրերի մի մասը տեղափոխվում է Որոտան-Արփա-Սեւան ջրատար։ Գետամերձ հատվածում է գործում Եղեգնաձորի ջրէկ-ը։ Թեքսարի լեռնաշղթայի հյուսիսարեւելյան լանջերից՝ 3040 մ բարձրությունից սկզբնավորվում է Արփայի մեկ այլ խոշոր աջակողմյան վտակ՝ Հերհերը։ Գետի վրա կառուցված է ջրամբար։ Վայոց ձորի մարզային տարածքում են գտնվում Կեչուտի, Աղավնաձորի, Քարագլխի, Հերհերիի ջրամբարները, Գնդեվազի, Մալիշկա-Եղեգնաձորի ջրանցքները, Որոտան-Արփա-Սեւան ջրատարի զգալի մասը։ Այս տարածաշրջանը աչքի է ընկնում նաեւ փոքր լճակների մեծ քանակությամբ, որոնց մի մասը ամռան տապին ցամաքում է։ Արփա գետի ավազանը հարուստ է նաեւ բազմաթիվ սառնորակ աղբյուրներով, որոնցից որոշների շրջակայքը ծառայում է որպես հանգստի գոտի։ Բուսական եւ կենդանական աշխարհ Վայոց ձորի մարզի հողաբուսային ծածկույթն ու կենդանական աշխարհը բազմազան են եւ գլխավորապես պայմանավորված են վերընթաց լանդշաֆտային գոտիականությամբ։ Այսպիսով, մարզի տարածաշրջանները աչքի են ընկնում կենսաբազմազանության տարբեր տեղաբաշխվածություններում։ Օրինակ Վայքի ֆիզիկաաշխարհագրական շրջանում իրար են հաջորդում լանդշաֆտային երեք հարկեր, ցածրադիր հարկում կիսաանապատային եւ չոր տափաստանային լանդշաֆտներն են, որոնք տարածվում են 1200 մետրից (Արփա գետի մերձհունային մասը՝ մինչեւ Մալիշկա) մինչեւ 1700 մետր (Ռինդի, Աղավնաձորի, Ազատեկի, Գլաձորի սարավանդները) բարձրություններում։ Միջնամասում (մինչեւ 2300 մ) գերիշխում են լեռնատափաստանային, լեռնաանտառային (Ջերմուկ առողջարանի շրջանում, Դարբի, Եղեգիսի եւ Սուլեմայի հովիտներում) եւ մարգագետնատափաստանային լանդշաֆտները։ Բնական պայմանների բազմազանությամբ պայմանավորված համեմատականորեն հարուստ է մարզի կենդանական աշխարհը։ Վայոց ձորն իր տեղադիրքով Միջերկրածովյան կենսաշխարհագրական տարածաշրջանի, Իրանական, Փոքրասիական ու Պոնտոս-կովկասյան կենսաբազմազանության մարզերի խաչմերուկ է։ Այստեղ տարածված են Հայաստանում գրանցված 460 տեսակի կենդանիներից 225-ը։ Դրանցից են բեզոարյան այծը, հայկական լեռնային ոչխարը (մուֆլոն), վայրի խոզը, գորշ արջը, աղվեսը, գայլը, նապաստակը, թռչուններից՝ սովորական լորը, քարակաքավը, անգղները, արծիվները, ձկնատեսակներից՝ կարմրախայտը, բեղլուն, կողակը։ Հաճախակի հանդիպում են ինչպես թունավոր, այնպես էլ անվտանգ օձեր, որոնցից ամենանշանավորը լեռներում բնակվող հայկական իժն է, որը գրանցված է Հայաստանի կենդանիների «Կարմիր գրքում»։ Վայոց ձորի մարզի բուսական աշխարհի տեսակային կազմը հարուստ է։ Այստեղ հաշվվում է գրեթե 1650 բուսատեսակ, որոնցից 1500 տեսակը խոտաբույսեր են, որոնց մեջ գերակշռում են դեղաբույսերը։ Մարզն աղքատ է անտառներով. մասնավորապես, անտառածածկ է Վայոց ձորի մարզի շուրջ 3700 հեկտարը, որը կազմում է ողջ երկրամասի տարածքի ընդամենը 1,6%-ը։ Այնուամենայնիվ, անտառներում աճող 150 ծառատեսակները մեծամասամբ արժեքավոր են՝ հազվագյուտ եւ էնդեմիկ տեսակներ են։ Դրանց մեջ կան հատուկ պահպանվող տարածքներ` Հերհերի գիհու նոսարանտառային եւ Ջերմուկի անտառային արգելավայրերը։ Վայոց ձորի մարզում աճում են ծիրանի, բալի, տանձի, դեղձի, խնձորի, խաղողի, սալորի, սերկեւիլի, փշատի, ընկույզի բազմաթիվ տեսակներ, բազմաթիվ հատապտուղներ։ Ինչպես ֆլորայի (բուսական աշխարհ), այնպես էլ ֆաունայի (կենդանական աշխարհ) շատ տեսակներ գտնվում են վերացման եզրին կամ ուղղակի վտանգված են՝ այդկերպ գրանցված լինելով Հայաստանի «Կարմիր գրքում»։ Բնության պահպանության նպատակով մարզում ստեղծվել են արգելավայրեր։ Բնապահպանություն Վայոց ձորի բնապահպանական հիմնախնդիրները ունեն համապետական նշանակություն։ Մարզի էկոլոգիական ծրագրերի հիմնական ուղղություններն են համարվում անտառների վերականգնումը, վերարտադրությունը, անտառային ռեսուրսների պահպանությունը եւ կայուն օգտագործումը, հողերի դեգրադացիայի կանխումը, անապատացմանը նպաստող մարդածին գործոնների նվազեցումը, բնական կերահանդակների կայուն կառավարումը, կենսաբազմազանության պահպանությունը, ջրային ռեսուրսների արդյունավետ կառավարումն ու օգտագործումը, ինչպես նաեւ արդյունաբերական թափոնների եւ կենցաղային աղբի հեռացումը։ Վայոց ձորի մարզում գոյություն ունեցող բնության հատուկ պահպանվող տարածքները 2013 թվականի հողային հաշվեկշռով կազմում է 18169.5 հա։ Դրանք են Ջերմուկի ջրաբանական արգելավայրը, Ջերմուկի անտառային արգելավայրը, Հերհերի նոսրանտառային արգելավայրը եւ Եղեգնաձորի պետական արգելավայրը։ Վայոց ձորում հաշվվում են շուրջ 54 բնության հուշարձանների։ 2010 թվականից ի վեր Արփա գետի ավազանի ձախափնյա մասը կազմող Վայոց ձորի լեռնաշղթայի հյուսիս-արեւմտյան հատվածում գործում է «Գնիշիկ» հատուկ պահպանվող տարածքը («Գնիշիկ» պահպանվող լանդշաֆտ)։ Բնության հատուկ պահպանվող տարածքների ստեղծման հիմնանպատակը հանքային ջրերի տաք աղբյուրների սնման ավազանների, ռելիկտային գիհու եւ խոշոր առեջ կաղնու լեռնային անտառների, կենդանական աշխարհի եւ այլ արժեքավոր համակարգերի առավել արդյունավետ պահպանությունն է։ Մարզի գրեթե բոլոր էկոհամակարգերը ենթարկվում են մարդու ուղղակի կամ անուղղակի ազդեցությանը, որի արդյունքում էական վնասներ է կրում տարածաշրջանի բուսական եւ կենդանական աշխարհը՝ ինչպես եւ ողջ բնական միջավայրը։ Մարդու տնտեսական գործունեությունը եւ դրա վնասակար հետեւանքները առավել ակնառու եւ նկատելի են անտառային ու ջրային էկոհամակարգերի վրա։ Այդօրինակ դեպքերից առանձնահատուկ հնչեղություն է ստացել Ամուլսարի ճգնաժամն ու տեղի ոսկու հանքավայրի շահագործման դեմ պայքարը, որը ընթանում է 2018 թվականից ի վեր։ Ամուլսարի հանքավայրի շինարարության ընթացքում մի քանի անգամ վնասվել է մոտակա բնակավայրերի (Ջերմուկ, Գնդեվազ) խմելու ջրի խողովակը, աղտոտվել են խմելու ջրերը, ոռոգման համար նախատեսված ջրամբարները, հանքավայրից տարածվող փոշուց վնասվել են եւ անպիտան են դարձել խոտհարքներըն ու ցանքատարածությունները, կեղտաջրեր են լցվել մոտակա առվակներն ու գետերը։ Ամուլսարի հանքի շահագործման հնարավոր ռիսկերի վերաբերյալ հասարակական տարբեր շերտեր, փորձագետներ, բնապահպաններ իրենց մտահոգություններն են բարձրաձայնել, որոնք կապված են Ջերմուկի հանքային ջրերի, մոտակա ջրամբարների (այդ թվում՝ Կեչուտի ջրամբարի), գետերի (Արփա), գետակների, ինչպես նաեւ Սեւանա լճի աղտոտման, շրջակա միջավայրի թունավորման, բնակչության առողջական վիճակի վատթարացման հետ Կլիմայական փոփոխություններով պայմանավորված էկոմիջավայրի դեմ ի հայտ է գալիս անտառային հրդեհների սպառնալիքը։ Նախորդ տարիներին մարզի անտառծածկույթը զգալի կորուստ է կրել նաեւ էներգետիկ ճգնաժամի եւ 2001 թվականին բռնկված հրդեհի պատճառով։ Վարչական բաժանում Ըստ 2016 թվականի հունիսի 17-ին, հոկտեմբերի 8-ին եւ 2017 թվականի հունիսի 9-ին «Տեղական ինքնակառավարման մասին» Հայաստանի Հանրապետության օրենքում կատարված փոփոխությունների՝ Վայոց ձորի մարզը բաժանված է 8 խոշորացված համայնքների։ Վայոց ձորի մարզի խոշորացված համայնքներից երեքը քաղաքային են, մնացյալը՝ գյուղական։ Մարզկենտրոնը Եղեգնաձորն է, որը գտնվում է մայրաքաղաք Երեւանից շուրջ 120 կմ հարավ-արեւելք։ Համարվում է Վայոց ձորի կրթական, առողջապահական եւ տնտեսական կենտրոնը։ Մյուս քաղաքային բնակավայրերն են Վայքը եւ Ջերմուկը։ Մարզի խոշոր գյուղերն են Մալիշկան, Գլաձորը, Գետափը, Աղավնաձորը, Արենին եւ այլն։ Ազգաբնակչություն Վայոց ձորի տարածքը հայերի կողմից բնակեցված է եղել դեռեւս հնագույն ժամանակներից, սակայն 16-18-րդ դարերում տեղի հայ բնակչությունը իսլամադավան նվաճողների կողմից ենթարկվում են հալածանքների, բնաջնջումների եւ բռնագաղթեցման։ Վայոց ձորի մարզի ներկայիս բնակչության մեծամասնության նախնինները այստեղ հաստատվել են 1828-1829 թվականներին՝ Արեւելյան Հայաստանի՝ Ռուսաստանին միանալուց հետո։ Վերջիններս այստեղ հաստատվում են հիմնականում Պարսկաստանի Խոյ եւ Սալմաստ գավառներից։ Ըստ 2019 թվականի Հայաստանի վիճակագրական կոմիտեի զեկույցի՝ Վայոց ձորի մարզի բնակչությունը կազմում է 49 հազար մարդ։ Բնակչության խտությունը կազմում է 21,74 մարդ/քառ. կմ։ Այսպիսով, եւ՛ թվաքանակով, եւ՛ բնակչության խտությամբ Վայոց ձորը Հայաստանի մարզերի շրջանում զբաղեցնում է վերջին տեղը։ Հայաստանի բնակչության ընդհանուր թվաքանակում մարզի բնակչության թվաքանակի տեսակարար կշիռը կազմում է ընդամենը 1,6%։ Բավականին ցածր է ուրբանիզացման (քաղաքակենտրոնացման) մակարդակը (35.3%), որը պայմանավորված է խոշոր քաղաքների բացակայությամբ։ Քաղաքային բնակչությունը կազմում է 17.3, իսկ գյուղականը՝ 31.7 հազար մարդ։ Ըստ 2019 թվականի տվյալների՝ կանանց թվաքանակը (25 597, կազմում է՝ 51,1%) գերազանցում է տղամարդկանց (25 597, կազմում է 48,9%)։ Մարզի բնակչության մեջ գերակշռում են 25-34 տարեկանները։ Ազգային եւ կրոնական կազմ Էթնիկական եւ կրոնական առումներով Վայոց ձորը Հայաստանի ամենամիատարր մարզն է։ Բնակչության խիստ ճնշող մեծամասնությունը (99,74%) հայերն են։ Բնակվում են նաեւ հատուկենտ ազգային փոքրամասնություններ. ըստ 2011 թվականի տվյալների՝ թվով 77 ռուսներ (0,15 %), 20 ուկրաինացիներ (0,04 %) եւ այլն։ Ազգային փոքրամասնությունների լեզուներից մարզում գործածական է միայն ռուսերենը։ Նրանց կողմից կառուցված պատմամշակութային հուշարձաններ եւս մարզում չկան։ 20-րդ դարի վերջերին Վայոց ձորի մարզում հայտնաբերվել է հրեական գերեզմանատուն` 64 ամբողջական տապանաքարերով, որը վկայում է նախորդ հարյուրամյակներում այստեղ հրեաների որոշ զանգվածների բնակության մասին։ Բնակչության ճնշող մեծամասնությունը քրիստոնյա է եւ իրեն համարում է Հայաստանյան առաքելական սուրբ եկեղեցու հետեւորդ։ Մարզում բնակվում են նաեւ Եհովայի վկաներ, ինչպես նաեւ Հայ ավետարանական եւ ռուս ուղղափառ եկեղեցիների հետեւորդներ։ Հայ առաքելական եկեղեցու հավատացյալների հոգեւոր պահանջմունքները բավարարելու նպատակով մարզում 2010 թվականից գործում է Հայաստանյանց առաքելական սուրբ եկեղեցու Վայոց ձորի թեմը, որի առաջնորդության ներքո են գտնվում 10 եկեղեցիներ, 5 վանքեր եւ վանական համալիրներ եւ 2 մատուռներ։ Վայոց ձորի թեմի առաջնորդը Գերաշնորհ Տեր Աբրահամ արքեպիսկոպոս Մկրտչյանն է, որի աթոռանիստը Եղեգնաձորի Սուրբ Աստվածածին եկեղեցին է։ Վայոց ձորի թեմի մյուս նշանավոր հոգեւոր պաշտոններն են Նորավանքի խորհրդակատար քահանան, Եղեգնաձորի տարածաշրջանի հոգեւոր հովիվը, Վայքի տարածաշրջանի հոգեւոր հովիվը, Խաչիկ համայնքի հոգեւոր հովիվը (ի պաշտոնե նաեւ ՀՀ ԶՈՒ գնդերեց) եւ Ջերմուկի տարածաշրջանի հոգեւոր հովիվը։ Միջբարբառ Աղավնաձոր, Արենի, Արփի (բնակչությունը 1963 թվականին տեղափոխվել է Գնիշիկից), Գնիշիկ, Գնդեվազ, Խաչիկ, Կեչուտ, Ռինդ, Չիվա (բնակչության գերակշռող մասը տեղափոխվել է Խաչիկ, Աղավնաձոր եւ Գնիշիկ գյուղերից), Հորս (բնակչությունը 1918-20 թվականներին տեղափոխվել է Նախիջեւանի Օծոփ (Բադամլու) գյուղից), Նոր Ազնաբերդ (բնակչությունը 1988 թվականին տեղափոխվել է Նախիջեւանի Ազնաբերդ (Ըզնաբերդ) գյուղից), մասամբ՝ Հերհեր (բնակչության զգալի մասը տեղափոխվել է Նախիջեւանի Ճահուկ (Ջահրի) գյուղից), Զեդեա, Եղեգիս, Արարատի մարզի Եղեգնավան (Շիդլու) գյուղերի եւ Ջերմուկ քաղաքի բնակիչների հիմնական խոսակցական լեզուն վայոցձորյան միջբարբառն է, որը համարվում է Արարատյան բարբառի խոսվածքներից մեկը։ Բարբառը անվանվում է նաեւ Ճահուկ-Վայքի միջբարբառ, քանի որ անցյալում տարածված է եղել նաեւ Նախիջեւանի Ճահուկ գավառի եւ հարակից գյուղերում (Նորս, Ճահուկ, Ղարաղուշ եւ այլն)։ Ստորեւ ներկայացված է վայոցձորյան միջբարբառով գրված տեքստի օրինակ։ Տեղական տոներ եւ ավանդույթներ Վայոցձորցիների կենցաղի կարեւոր մասն են կազմում ազգային, ավանդական եւ հոգեւոր տոները, ինչպես նաեւ տարբեր ավանդույթներն ու ծիսակատարությունները։ Այստեղ, հատկապես, մեծ տոնախմբությամբ են նշվում Սուրբ ծնունդը, Զատկի տոնը, Տյառնընդառաջը եւ Վարդավառը։ Բացի այդ, Վայոց ձորի բնակիչները յուրահատուկ ավանդույթներ ունեն հարսանիքի եւ մկրտության արարողությունների վերաբերյալ։ Կրոնական տոները նշվում են ինչպես ինքնաբուխ, այնպես էլ Հայ առաքելական սուրբ եկեղեցու Վայոց ձորի թեմի կազմակերպմամբ։ Ամեն տարվա հոկտեմբեր ամսի երկրորդ կիրակին տեղացիների կողմից մեծ տոնախմբությամբ նշվում է Բերքի տոնը։ Տոնախմբության կենտրոնը լինում է մարզկենտրոն Եղեգնաձորը, մինչդեռ վերջին տարիներն առանձին հանդեսներ լինում են նաեւ մյուս համայնքներում։ Յուրաքանչյուր համայնք տոնական շքերթի է դուրս գալիս սեփական բարիքներով ու յուրօրինակ զարդարանքներով։ Տոնախմբությունների շրջանակներում ցուցադրվում են թատերական ներկայացումներ գյուղական կենցաղից։ Բերքի տոնի ընթացքում տեղացիները հյուրերին ծանոթացնում են վայոցձորյան խոհանոցին եւ կազմակերպում հյուրասիրություն։ Եղեգնաձորում ամֆիթատրոնում անցկացվում է համերգային ծրագիրը, իսկ հրապարակի շուրջը յուրաքանչյուր գյուղի ներկայացուցիչ առանձին տաղավար-սեղանիկներով ներկայացնում են իրենց գյուղերի բերքն ու բարիքը։ Վայոցձորյան հայտնի իրադարձություններից է նաեւ Գինետոնը, որը վերջին տարիներին նշվում է որպես փառատոն։ Գինու փառատոնի անցկացման վայրը Արենի համայնք է։ Տարատեսակ սորտերի գինիներից բացի, ցուցադրվում են նաեւ ավանդական թխվածքներ։ Վայոցձորյան ավանդական խոհանոցը ամբողջությամբ պարունակում է հայկական խոհանոցի դիմագծերը։ Տեղացիների սիրված ճաշատեսակներից են թթու բանջարը, կարշմը, քյալագյոշը, ղավուրմանով շորվան, նապաստակի քյուֆթան, կաքավի շորվան, տապակած լորը եւ ուլի խրովը։ Մշակույթ Գրադարաններ եւ թանգարաններ Վայոց ձորի մարզում կան բազմաթիվ մշակութային օջախներ՝ գրադարաններ, թանգարաններ, թատերասրահներ եւ այլն։ 2014 թվականի տվյալներով, մարզի տարածքում գործում են թվով 45 գրադարաններ, որոնցից մեկը՝ մարզային կենտրոնական, չորսը՝ քաղաքային, իսկ մնացյալ քառասունմեկը՝ գյուղական։ Ամենամեծ գրադարանը Վայոց ձորի մարզային գրադարանն է, որը գտնվում է Եղեգնաձոր քաղաքում։ Իսկ արդեն 2018 թվականի հուվարի 1-ի դրությամբ, գրադարանն ունի 65 814 պահպանության միավորից բաղկացած հավաքածու՝ գրքեր, պարբերական մամուլ, տեսալսողական նյութեր, էլեկտրոնային տեղեկատվության միջոցներ։ Գործունեության առարկան ազգային, արտասահմանյան տպագիր արտադրանքի հավաքածուի պահպանումն է, համալրումը, մշակումը, գրադարանային, տեղեկատվական, մատենագիտական սպասարկման կազմակերպումը, գրադարանների զարգացման գիտական եւ մեթոդական աջակցության ապահովումը։ 2013-ից ի վեր հանրային կարգավիճակ ունի նաեւ Վայքի գրադարանը։ Վայոց ձորում գործում են թվով չորս թանգարաններ, որոնցից երեքը գտնվում են Հայաստանի մշակույթի նախարարության, իսկ մեկը՝ Վայոց ձորի մարզպետարանի ենթակայության ներքո։ Եղեգնաձորում եւ Ջերմուկում գործում են Հայաստանի ազգային պատկերասրահի մասնաճյուղեր։ Եղեգնաձորի պատկերասրահի վերանորոգումից հետո մասնաճյուղի վերաբացումը համընկել է միջնադարյան մանրանկարիչ Մոմիկի ծննդյան 750-ամյակին նվիրված տոնակատարությունների հետ, եւ պատկերասրահում ցուցադրվել է նաեւ Մոմիկի եւ իր ժամանակակիցների աշխատանքները։ Ընդհանուր հաշվով, Վայոց ձորի պատկերասրահներում ցուցադրվում են այնպիսի արվեստագետների աշխատանքներ, ինչպիսիք են Մարտիրոս Սարյանը, Խաչատուր Իսկանդարյանը, Անատոլի Պապյանը, Հովհաննես Զարդարյանը, Արա Սարգսյանը, Էդուարդ Իսաբեկյանը եւ այլք։ Գլաձոր համայնքի Վերնաշեն գյուղի տարածքում գործում է «Գլաձորի համալսարան» պատմամշակութային արգելոց-թանգարանը։ Թանգարանային ցուցադրությունը կազմակերպվում է Սուրբ Հակոբ եկեղեցում եւ Թանահատի վանական համալիրում, նվիրված է Գլաձորի համալսարանի հիմնադրման պատմությանը, գործունեությանը, միջնադարյան Հայաստանի հոգեւոր, գիտական, հասարակական կյանքում նրա ունեցած դերին ու նշանակությանը։ Վայոց ձորի մարզի կարեւորագույն մշակութային ու գիտակրթական օջախներից է նաեւ Եղեգնաձորի երկրագիտական թանգարանը։ Թանգարանում ամփոփված են Վայոց ձոր մարզի տարածքից հայտնաբերված պատմական տարբեր ժամանակաշրջանների հնագիտական ուշագրավ նյութեր, մի շարք եզակի նմուշներ։ Եղեգնաձորի երկրագիտական թանգարանում պահպանվում է Վայոց ձորի նյութական մշակույթի ամենամեծ հավաքածուն։ Պատմամշակութային հուշարձաններ Վայոց ձորի մարզը հարուստ է բազմաթիվ պատմամշակութային հուշարձաններով եւ հնագիտական վայրերով։ Վայոց ձորի մարզի պատմության եւ մշակույթի անշարժ հուշարձանների պետական ցուցակում ընդգրկված է 1373 հուշարձան՝ 340 պահպանական միավորով, որից 1202-ը՝ Հայաստանի պետական սեփականություն համարվող եւ օտարման ոչ ենթակա պատմության եւ մշակույթի անշարժ հուշարձան։ Բերդեր, ամրոցներ եւ հնավայրեր Արենիի քարանձավ (հայտնի է նաեւ որպես «Թռչունների քարանձավ»)` պղնձեքարիդարյա հնավայր՝ քարանձավային համալիր։ Քարանձավը դասվում է կլաստոկարստային քարանձավների կատեգորիային, քանի որ ձեւավորվել է կրաքարային կոնգլոմերատների մեջ։ Քարայրի մոտավոր տարածքում 5-րդ դարի հայ պատմիչ Եղիշեն հիշատակել է «Արփանեալ» անունով բերդ կամ ավան։ Սմբատաբերդ կամ Ջաղաց քարի բերդ՝ բրգավոր պարիսպներ ունեցող պաշտպանական ամրություն Արտաբույնք գյուղի տարածքում։ Ըստ ամենահավանական տարբերակի՝ բերդը կառուցվել է Սմբատ Սյունի իշխանի կողմից, որով պայմանավորված էլ ստացել է իր անվանումը։ Պռոշաբերդը (13-րդ դար) գտնվում է Գլաձոր գյուղից 6-7 կմ հյուսիս՝ զառիվեր լանջերով անմատչելի լեռան վրա։ Պահպանվել են ամրոցի պարիսպը եւ բուրգերը։ Էրթիջի ամրոցը գտնվում է Արփի գյուղի տարածքում եւ կառուցվել է 12-14-րդ դարերում։ Էրջիթի ամրոցը ունի յուրօրինակ ճարտարապետական կառուցվածք։ Այն երեք կողմերից անմատչելի է եւ միջնադարյան մարտերի ժամանակ կարեւոր նշանակություն է ունեցել։ Ագարակաձորի կամուրջը կառուցվել է 13-րդ դարում՝ Սյունյաց իշխան Տարսայիճ Օրբելյանի կողմից։ Օրբելյանների իջեւանատունը Չեսար Օրբելյան իշխանի միջոցներով կառուցվել է 1332 թվականին։ Այն որպես իջեւանատուն ծառայել է Մետաքսի ճանապարհի հայաստանյան հատվածով անցնող առեւտրականների համար։ Վայոց ձորի մարզի բերդեր եւ ամրոցներ Վանքեր եւ եկեղեցիներ Թանահատի վանք կամ Կարմիր վանք` հիշատակվում է 8-րդ դարից սկսած։ Ըստ պատմիչ Ստեփանոս արքեպիսկոպես Օրբելյանի՝ վանքը կառուցվել է հեթանոսական մեհյանի տեղում, որը նվիրված է եղել հայոց աստվածուհի Անահիտին։ Շատիվանք, հայտնի է նաեւ որպես Վերին Նորավանք՝ 10-րդ դարի կրոնական կառույց։ Ըստ Ստեփանոս Օրբելյանի՝ Շատիվանքը 929 թվականին հիմնադրել է Սյունյաց Տեր Հակոբ եպիսկոպոսը։ Խոտակերաց վանք կամ Քարակոփ վանք՝ 10-րդ դարի կրոնական շինություն Խաչիկ գյուղի շրջակայքում։ Ցաղաց քար վանք՝ Արտաբույնք գյուղից 6-7 կմ հեռավորության վրա՝ լեռան լանջին գտնվող կրոնական կառույց, որի հիմնադրումը թվագրվում է 10-11-րդ դարերին։ Եկեղեցու կառուցման մասին տեղեկություններ պահպանվել են Ասողիկ պատմիչի աշխատության մեջ։ Նորավանք վանական համալիր՝ միջնադարյան Հայաստանի հոյակերտ հուշարձաններից մեկը։ Նորավանքը ժամանակի մշակութային խոշոր կենտրոն էր` սերտորեն կապված հոգեւոր ու կրթական այնպիսի հաստատությունների հետ, ինչպիսիք էին Գլաձորի համալսարանը, Տաթեւի վանքը եւ այլն։ Գնդեվանք՝ 10-րդ դարի եկեղեցական համալիր, որը գտնվում է Գնդեվազ գյուղի մերձակայքում՝ Արփայի ափին։ Կառուցվել է 931-938 թվականներին, Սյունյաց իշխանաց իշխան Սմբատի կնոջ՝ Սոփի իշխանուհու աջակցությամբ։ Նա Վասպուրականի գահերեց իշխան Գրիգոր-Դերենիկի դուստրն էր, Գագիկ Արծրունու քույրը։ Սպիտակավոր Սուրբ Աստվածածին վանք կամ Ծաղկավանք՝ վանքային համալիր Վերնաշեն գյուղից 7 կմ հյուսիս։ Այստեղ է ամփոփխված Լեռնահայաստանի հանրապետության հիմնադիր Գարեգին Նժդեհի աճյունը։ Արենիի Սուրբ Աստվածածին եկեղեցի՝ կառուցվել է 1321 թվականին՝ ճարտարապետ Մոմիկի նախագծմամբ։ Եկեղեցու մոտ գտնվում են իշխան Տարսայիճ Օրբելյանի ապարանքի ավերակները։ Վայոց ձորի մարզի վանքերն ու եկեղեցիները Տրանսպորտ եւ կապ Վայոց ձորի մարզի տրանսպորտային համակարգի կարեւոր բաղկացուցիչ մասն են կազմում ավտոմոբիլային ճանապարհները։ Դրանք մեծ նշանակություն ունեն մարզի սոցիալ-տնտեսական զարգացման գործում։ Մարզի ճանապարհային ցանցի ընդհանուր երկարությունը կազմում է 616.4 կմ։ Մարզի մի ծայրից մյուս ծայրը ձգվում է 108.3 կմ երկարությամբ միջպետական նշանակության ավտոճանապարհ, որը ծառայում է ինչպես ներմարզային, այնպես էլ տրանզիտային փոխադրումների համար։ Վայոց ձորի ավտոմայրուղին Հայաստանի մնացյալ հատվածը կապում է Սյունիքի մարզին եւ Արցախի Հանրապետությանը։ Վայոց ձորով է անցնում նաեւ Հայաստանից Իրան տանող ճանապարհը։ Միջպետական նշանակության ճանապարհը տարվա բոլոր եղանակներին, որպես կանոն, անցանելի է, մինչդեռ հանրապետական եւ տեղական նշանակության ճանապարհները ձմռան ամիսներին հաճախակի դժվարանցանելի են դառնում։ Դա մեծապես պայմանավորված է այն հանգամանքով, որ վերջիններիս զգալի մասն անցնում են լեռնային եւ բարձրալեռնային գոտիներով, ուր եւ ձմեռային ամիսներին տիրապետում է մերկասառույցը։ Վայոց ձորի տրանսպորտի հիմնական տեսակը ցամաքայինն է։ Ջրային եւ օդային տրանսպորտը զարգացած չէ, օդանավակայաններ մարզում չկան։ Ամենամոտ միջազգային օդանավակայանը Երեւանի «Զվարթնոց» միջազգային օդանավակայանն է, իսկ լոկալը՝ Կապանի «Սյունիք» օդանավակայանը։ Ըստ Վայոց ձորի մարզպետարանի՝ հեռանկարային է օդանավակայանի բացումը Ջերմուկ քաղաքում։ Մարզի տարածքում բջջային հեռախոսակապը եւ շարժական ինտերնետ կապը ապահովվում է հանրապետություն գործող բոլոր օպերատորների կողմից։ Համացանցի ծածկույթը տարածվում է Վայոց ձորի բնակավայրերի 97%-ի վրա։ Հասանելի է եւ՛ թելկաօպտիկական, եւ՛ շարժական համացանցային կապ։ Համանանցի հասանելիության որակը բավարար է։ Լարային հեռախոսակապով ապահովված են մարզի 40 բնակավայրերը, որը կազմում է մարզի բնակչության շուրջ 80%-ը։ Բավականին զարգացած է եթերային հեռուստատեսության ցանցը։ Մարզի տարածքում գործող 30 թվային հեռուստակայանները կարողանում են 98% ծածկույթային հասանելիություն ապահովել Վայոց ձորում։ Հեռարձակվում է նաեւ Հայաստանի հանրային ռադիոն, որը հասանելի է մարզի բոլոր բնակավայրերում (Եղեգնաձորում՝ FM 101.4 ՄՀց, Ջերմուկում՝ FM 100.3 ՄՀց, իսկ Վայքում՝ FM 101.9 ՄՀց հաճախականությամբ): Հայաստանի փոստային կապի ազգային օպերատոր «Հայփոստ»-ը գործում է մարզի 32 բնակավայրերում՝ ապահովելով 100% հասանելիություն։ Տնտեսություն Վայոց ձորը Հայաստանի տնտեսապես թույլ զարգացած մարզերից է, որտեղ էկոնոմիկայի ճյուղերից առավել զարգացած է գյուղատնտեսությունը։ Վայոց ձորին է բաժին ընկնում ողջ Հանրապետության արդյունաբերական արտադրանքի 1.2 %-ը, գյուղատնտեսական արտադրանքի 2.2 %-ը, շինարարության 3.0 %-ը, մանրածախ առեւտրի 0.3 %-ը եւ ծառայությունների ոլորտի 0.6 %-ը։ Վայոց ձորի մարզում տնտեսական ակտիվության մակարդակը ամենաբարձրն է Հայաստանում՝ գերազանցելով ընդհուպ մինչեւ մայրաքաղաք Երեւանին եւ Սյունիքի մարզին (տնտեսապես ակտիվ բնակչության քվաքանակը կազմում է 75.7%): Աղքատության մակարդակը 16,9 % է։ Գյուղատնտեսություն Վայոց ձորը Հայաստանի ամենագյուղատնտեսական մարզերից մեկն է։ Տարածաշրջանային ազգաբնակչության 65,0 %-ը կազմում են գյուղատնտեսական բնակչությունը, հետեւաբար՝ գյուղատնտեսությամբ զբաղվողները ապահովում են մարզի բնակչության զբաղվածության ամենամեծ տոկոսային մասնաբաժինը։ 2013 թվականի տվյալներով Վայոց ձորում գործում են 11 439 գյուղացիական տնտեսություններ, ինչպես նաեւ գյուղատնտեսությամբ զբաղվող 11 տնտեսվարող այլ սյուբեկտներ։ Մարզի շուրջ 190340.8 հեկտար տարածքը (83,0%) օգտագործվում է գյուղատնտեսական նպատակներով։ Վայոց ձորի մարզի գյուղատնտեսության համախառն արտադրանքը 2010 թվականին կազմել է 13.9 միլիարդ դրամ, 2011 թվականին՝ 15.7 միլիարդ դրամ, 2012 թվականին՝ 18.2.0 միլիարդ դրամ եւ 2013 թվականին՝ 20 միլիարդ դրամ։ Մարզի բնակլիմայական պայմաններով պայմանավորված ցածրադիր եւ միջին գոտում նպաստավորպայմաններ են ստեղծված բանջարաբուծության, խաղողագործության եւ պտղաբուծության, իսկ բարձրադիր գոտիներում` հացահատիկի, կերային մշակաբույսերի ու անասնապահության համար։ Վայոց ձորի գյուղատնտեսության առաջատար ճյուղերից է բուսաբուծությունը, որին բաժին է ընկնում համախառն արտադրանքի շուրջ 33.9 %։ Բուսաբուծության հիմնական ուղղություններն են պտղաբուծությունը, խաղողագործությունը, բանջարաբուծությունը եւ հացահատիկի արտադրությունը։ Մարզում մշակվող հիմնական մշակաբույսերն են հացահատիկը, ծխախոտը, կարտոֆիլը, խաղողը, հատապտուղները եւ այլն։ Վայոց ձորի մի շարք ենթատարածաշրջաններ համարվում են Հայաստանի խաղողագործության կենտրոններ, որոնք արտադրում են մեծ ճանաչում ունեցող գինիներ (օրինակ՝ «Արենի» եւ «Վերնաշեն»)։ Պտղումներից այստեղ աճում է ծիրան, բալ, տանձ, դեղձ, խնձոր, սերկեւիլ, սալոր, սեխ, ընկույզ, խաղող եւ մի շարք հատապտուղներ։ Մարզի գյուղատնտեսական արտադրության գերակշռող ճյուղը անասնաբուծությունն է, որի տեսակարար կշիռը համախառն արտադրանքի մեջ կազմում է 66.1 %։ Միջին եւ բարձր գոտիներում գյուղացիական տնտեսությունների զբաղվածության հիմնական մասը բաժին է ընկնում անասնապահությանը։ Անասունների գլխաքանակը Վայոց ձորի բնակավայրերում ունի ստատիկ աճի միտում։ Ըստ 2013 թվականի տվյալների՝ մարզում գրանցված խոշոր գյուղատնտեսական անասունների գլխաքանակը կազմում է 22,749 (այդ թվում՝ 9676 կով եւ ցուլ, 23097 ոչխար եւ այծ, 356 խոզ)։ Մարզում առկա է 23349 մեղվաընտանիք, որոնց միջոցով տարեկան արտադրվում է 200-250 տոննա բարձրորակ մեղր։ Մարզում գործում են կաթի վերամշակման 3 փոքր կազմակերպություններ, որտեղ հիմնականում արտադրում են այծի պանիր։ Արդյունաբերություն Վայոց ձորը ապահովում է Հայաստանի ինդուստրիոն արտադրանքի 0,8%-ը (ամենացածր ցուցանիշը Հայաստանի մարզերի շարքում)։ ԽՍՀՄ ժամանակահատվածում Վայոց ձորի մարզը ունեցել է համեմատաբար զարգացած արդյունաբերություն եւ արդյունաբերական ենթակառուցվածքներ։ Հայաստանի անկախացումից հետո բավականին մեծ վնաս է հասցվում արդյունաբերական տնտեսությանը, քանի որ սեփականաշնորհման, հումքի եւ իրացման շուկաների բացակայությամբ պայմանավորված Վայոց ձորի ձեռնարկություններից մեծ մասնը փակվում են կամ աշխատում նվազ ներուժով։ Մարզի արդյունաբերական կազմակերպությունների ընդհանուր քանակում գերակշռում են գերփոքր եւ փոքր կազմակերպությունները, որոնց տեսակարար կշիռները համապատասխանաբար կազմում են 22.5% եւ 60.0%, որոնք թողարկում են արդյունաբերական արտադրանքի ընդհանուր ծավալի 43.8%-ը։ Մարզի խոշոր եւ միջին կազմակերպություններին բաժին է ընկնում արդյունաբերական արտադրանքի ամբողջ ծավալի 57.9%-ը։ Արդյունաբերությունը մարզի տնտեսության ամենաթույլ զարգացած օղակներից մեկն է։ Համեմատաբար հայտնի են հանքային ջրերի («ջերմուկ») եւ խաղողի գինու արտադրությունները, որոնց տեսակարար կշիռը հանքային ջրերի եւ խաղողի գինու արտադրությունների ընդհանուր ծավալում համապատասխանաբար կազմում են 60 % եւ 20 %։ Ըստ ուսումնասիրությունների՝ Վայոց ձորի մարզը թողարկում է 7.5-9.5 միլիարդ դրամի տարեկան արդյունաբերական արտադրանք։ Հիմնական իրացման շուկաներն են ԱՊՀ-ն (շուրջ 28 %), Վրաստանը, Եվրոպական միությունը եւ այլն։ Տարեց տարի Վայոց ձորում նկատվում է փոքր եւ միջին ձեռնարկությունների ոլորտի զարգացման միտում, որն արտացոլվում է նոր աշխատատեղերի ստեղծմամբ, մարզի ՀՆԱ-ում ՓՄՁ-ի տեսակարար կշռի ավելացմամբ։ Արդյունաբերական ձեռնարկություններ Վայոց ձորի մարզում գործում են մի շարք գինու արտադրությամբ զբաղվող գործարաններ եւ այլ արդյունաբերական ձեռնարկություններ։ Եղեգնաձորի շրջանում խորհրդային ժամանակներից ի վեր աշխատում են պանրի եւ այլ կաթնամթերքի մի շարք արտադրամասեր։ Քաղաքը հայտնի է «Եղեգնաձոր» տեսակի այծի պանրով, արն արտադրվում է 2000 թվականին հիմնադրված «Գոլդեն գոութ» գործարանում եւ 2002 թվականին հիմնադրված եւ կաթնամթերքի արտադրությամբ զբաղվող «Սելիմ» ՍՊԸ-ում։ Վայոց ձորի մարզկենտրոն քաղաքում գործում են նաեւ փայտե հատակների արտադրությամբ զբաղվող «Իզոտոն» ընկերությունը եւ «Եղեգնաձորի պահածոների գործարան» ՍՊԸ-ն։ Վայքում 1968 թվականից ի վեր գործում է «Վայքի շիկ» շինանյութի գործարանը, ինչպես նաեւ 1973 թվականին հիմնադրված «Արփի հանքային ջրերի գործարան»-ը եւ թեյի արտադրությամբ զբաղվող «Մեգ Արարատ» գործարանը։ Առողջարանային Ջերմուկ քաղաքը հայտնի է հանքային ջրի արդյունաբերությամբ։ Քաղաքի կենտրոնում գործում է «Ջերմուկ գրուպ» ՓԲԸ-ն, որը համարվում է ջերմուկ հանքային ջրի հիմնական արտադրողը։ Քաղաքում գործում է նաեւ շշալցման գործարան։ Արենի, Ագարակաձոր եւ Եղեգիս գյուղերում գործում են շինանյութերի արտադրության բազմաթիվ կետեր, իսկ Մալիշկա համայնքում՝ ոսկերչական գործարան։ Գինու արտադրություն Վայոց ձորը գինու արտադրությամբ զբաղվող Հայաստանի ամենանշանավոր մարզն է։ Նշանավոր գինեգործական կենտրոններն են. «Գետափ» գինու գործարան (հանդիսանում է «Վեդի ալկո» ալկոհոլային խմիչքների առաջատար ձեռնարկության ճյուղը), բացվել է 1938 թվականին Գետափում։ Գործարանի լավագույն գինիներից մեկը հանրահայտ «Արենի»-ն է, որը ստացվում է 1945 թվականից։ «Մարան» գինու գործարան, բացվել է 1992 թվականին Եղեգնաձորում։ «Արենի» գինու գործարան, բացվել է 1994 թվականին Արենիում։ «Հին կամուրջ» գինեգործարան-հյուրատուն, բացվել է 1998 թվականին Եղեգնաձորում։ Գործարանին կից կա նաեւ 13-րդ դարին թվագրվվող պատմական կամուրջ, որից էլ հենց ծագել է գինեգործարանի անվան գաղափարը։ «Գետնատուն» գինու գործարան, բացվել է 1999 թվականին Եղեգնաձորում։ «Գինեքար» գինեգործարան, բացվել է 2000 թվականին Աղավնաձորում։ «Վայք գրուպ» ոգելից խմիչքների եւ չրերի արտադրամաս, բացվել է 2001 թվականին Վայք համայնքում։ «Մեծ Սյունիք» գինեգործական ընկերություն, բացվել է 2001 թվականին Աղավնաձորում։ «Զորահ» գինեգործական ընկերություն, բացվել է 2001 թվականին Ռինդում։ «Զորահ» գինեգործարանի արտադրած «Զորահ կարասի արենի նոյրը» «Բլումբերգ»-ի կողմից 2012 թվականին ներառվել է աշխարհի 10 լավագույն գինիների շարքում։ Արենիի գինու գործարան, բացվել է 2003 թվականին Արենիում։ «Հին Արենի» գինու գործարան, բացվել է 2007 թվականին Արենիում։ «Տրինտի կանյոն այգիներ» ընկերություն, բացվել է 2009 թվականին Աղավնաձորում։ Էներգետիկա Մարզի բնակավայրերի 38.6%-ը գազաֆիկացված է։ Հայաստանի Հանրապետության հանրային ծառայությունները կարգավորող հանձնաժողովի կողմից տրված էլեկտրական էներգիայի արտադրության լիցենզիաների համաձայն 2017 թվականի հունվարի 1-ի տվյալներով Վայոց ձորում էլեկտրաէներգիա են արտադրում 30 փոքր ՀԷԿ-եր, տարեկան մոտ 193 մլն. կվտժ՝ մոտ 69 ՄՎտ ընդհանուր հզորությամբ։ Բացի այդ, Վայոց ձորի մարզի տարածքով է անցնում Հայաստան-Իրան գազատարը, ինչպես նաեւ Հայաստանի էլեկտրաէներգիայի բաշխման ցանցերը Արցախի Հանրապետության ու Իրանի Իսլամական Հանրապետության բաշխման ցանցերին միացնող գծերը։ Մարզում փոքր ՀԷԿ-երի կողմից արտադրված էլեկտրաէներգիան կազմում է Հայաստանում փոքր ՀԷԿ-երի կողմից արտադրված ընդհանուր էլեկտրաէներգիայի մոտ 8.6%-ը։ Արտադրական կարիքների համար տրամադրված գազի տեսակարար կշռի եւ արդյունաբերական արտադրանքի տեսակարար կշռի հարաբերությամբ Վայոց ձորը Հայաստանի մարզերի շարքում զբաղեցնում է յոթերորդ տեղը։ Զբոսաշրջություն Կրթություն եւ գիտություն Սպորտ Վայոց ձորի մարզում համայնքային ենթակայությամբ գործում է 4 մարզադպրոց, որոնցում պարապում են շուրջ 1200 երեխաներ։ Գյուղական բնակավայրերում երիտասարդության սպորտային միջոցառումներն անցկացվում են դպրոցների մարզադահլիճներում։ Բնակչության ֆիզիկական պատրաստվածության բարձրացման հանձնառությամբ Վայոց ձորի մարզի հանրակրթական դպրոցներում դասավանդվում են «ֆիզիկական կուլտուրա» եւ «նախնական զինվորական պատրաստություն» առարկաները։ Սպորտային կառույցների սղությամբ պայմանավորված մարզաբնակները չեն կարողանում լիարժեք զբաղվել մասնագիտացված սպորտով։ Ջերմուկ քաղաքում ներկայումս գործում է մեկ մարզադպրոց, որտեղ գործում է միայն քիքբոքսինգի խմբակ։ Եղեգնաձոր քաղաքը չունի տիպային մարզադպրոց,այն տեղակայված է խորհրդային ժամանակաշրջանի կաթսայատներից մեկում։ Ֆիթնես սրահներ գործում են Եղեգնաձորում եւ Ջերմուկում, հիմնականում՝ առողջարանային եւ հյուրանոցային համալիրների տարածքներում։ Ամենատարածված սպորտաձեւը ֆուտբոլն է։ Վայոց ձորի մարզի տարածքում գործում է 2 հիմնական մարզադաշտ. «Արեւիկ» մարզադաշտը Վայքում եւ Եղեգնաձորի քաղաքային մարզադաշտը։ Քաղաքային մարզադաշտերը անմխիթար վիճակում են, բացակայում են տրիբունաները, չկան հանդերձարաններ, լոգարաններ, վազքուղիներ եւ այլն։ Վայոցձորյան առաջին ֆուտբոլային ակումբը «Արփա» ՖԱ-ն է, որը հիմնադրվել է 1992 թվականին՝ «Մոմիկ» ՖԱ անվանումով։ «Արփա» ֆուտբոլային ակումբը Հայաստանի ֆուտբոլի առաջնությունում հանդես է եկել մինչեւ 2002 թվականը։ 2020 թվականին հիմնադրվել է «Նորավանք» ֆուտբոլային ակումբը, որը Հայաստանի ֆուտբոլի ֆեդերացիայի գրասենյակում հունիսի 25-ին կայացած ՀՖՖ Ակումբների Արտոնագրման կոմիտեի նիստի ընթացքում ստացել է Հայաստանի առաջնության առաջին խմբում հանդես գալու արտոնագիր։ «Նորավանք» ֆուտբոլային ակումբը սկսել է Վայք քաղաքի «Արեւիկ» մարզադաշտի վերանորոգման աշխատանքները. նախատեսվում է այն դարձնել «Նորավանք»-ի տնային մարզադաշտը։ Վայոց ձորի մարզում տարածված սպորտաձեւերից հայտնի է նաեւ շախմատը։ Ամեն տարի օգոստոս ամսին Ջերմուկ քաղաքում անցկացվում է ՖԻԴԵ-ի «Գրան Պրի» շախմատի միջազգային մրցաշարը։ Ծանոթագրություններ Արտաքին հղումներ Աշխարհի ամենահին կոշիկը անհրաժեշտ է կոնսերվացնել, հակառակ դեպքում այն կոչնչանա Վայոց ձորի մարզպետարան Հայ առաքելական Սուրբ եկեղեցու Վայոց ձորի թեմը Վայոց ձորի մարզ


text: Դեպքեր հուլիսի 10 - տեղի ունեցավ Երիտասարդ Թուրքերի հեղաշրջումը, որի հետեւանքով սուլթան Աբդուլ Համիդ II-ը զրկվեց իշխանությունից։ Ծնունդներ Հունվարի 1 - Արամ Նալբանդյան, ականավոր քիմիկոս, ՀԽՍՀ ԳԱ ակադեմիկոս, Պետական մրցանակի դափնեկիր Մայիսի 28 - Յան Ֆլեմինգ, անգլիացի գրող, Ջեյմս Բոնդի մասին պատմող գրքերի հեղինակն է Վահագն Թերզիբաշյան, հայ քանդակագործ։ Ապրիլի 15 - Լիտա Գրեյ, ամերիկացի դերասանուհի Ապրիլի 15 - Լեւոն Իսահակյան, հայ անվանի կինոռեժիսոր եւ դերասան Ապրիլի 15 - Ֆրեդերիկ Ֆեյդի, ֆրանսիացի հայագետ, Սուրբ Ղազարի ճեմարանի անդամ (1937), բանասիրական գիտությունների դոկտոր (1973), պրոֆեսոր։ Հունիս 11 - Ռոլֆ Հակոբ, գերմանահայ դիրիժոր (վ.1998) Հունիս 24 - Արտեմ Ալիխանյան, գիտնական (վ.1978) Օգոստոս 23 - Արթյուր Ադամով, ֆրանսահայ արձակագիր եւ դրամատուրգ (վ. 1980) Սեպտեմբեր 17 - Առլեն Ֆրենսիս, հայազգի ամերիկյան դերասանուհի, հեռուստաաստղ (վ. 2001) Սեպտեմբեր 17 - Ռաֆայել Իսրայելյան, հայ ճարտարապետ (վ. 1973) Սեպտեմբեր 20 - Վազգեն Ա, Ամենայն Հայոց Կաթողիկոս (վ. 1994) Սեպտեմբերի 25 - Ալեքսանդր Մանուչարյան, հայազգի խորհրդային անասնաբույծ-սելեկցիոներ (վ. 1979) Հոկտեմբերի 3 - Վազգեն Ա Բուխարեստցի, Հայ Առաքելական Եկեղեցու 130-րդ Կաթողիկոս, հայագետ եւ ՀՀ ազգային հերոս։ Հոկտեմբերի 10 - Աննա Տեր-Ավետիքյան, Հայաստանի առաջին կին ճարտարապետը Հոկտեմբերի 13 - Բորիս Սմիռնով, ռուս խորհրդային դերասան Նոյեմբեր 18 - Վիկտոր Համբարձումյան, աստղաֆիզիկոս, Հայաստանի Գիտությունների ակադեմիայի նախագահ, Բյուրականի աստղադիտարանի հիմնադիր (վ. 1996) Նոյեմբերի 26 - Ղեւոնդ Հակոբյան, ինժեներական զորքերի գեներալ-մայոր (1958)։ Դեկտեմբերի 23 - Յուսուֆ Քարշ, կանադահայ լուսանկարիչ (վ. 2002) Դեկտեմբերի 25 - Էդուարդ Սարգսյան, հայ նկարիչ (վ. 1990) Դեկտեմբերի 27 - Հարություն Սարկիսով, հայ խորհրդային անասնաբույժ, մանրէաբան Դեկտեմբերի 28 - Արսեն Հովհաննիսյան, հայ բանաստեղծ (վ. 1945) Մահեր Փետրվարի 12 - Արփիար Արփիարյան, գրող (ծ.1851) Հուլիսի 19 - Եղիա Տեմիրճիպաշյան, արեւմտահայ գրող, փիլիսոփա (ծ. 1851) Հունիս 22 - Միսաք Մեծարենց, հայ բանաստեղծ (ծ. 1886) Օգոստոսի 30 - Մուրացան, հայ գրող (ծ. 1854) 1908 Տարեթվեր


text: Դեպքեր Ապրիլի 10 - Նիկոլայ Առաջին Ռոմանով կայսեր հրամանագրով, Անդրկովկասը բաժանվեց երկու մասի՝ Վրացա-Իմերեթական նահանգ՝ Թիֆլիս կենտրոնով եւ Կասպիական մարզ՝ Շամախի կենտրոնով։ Ծնունդներ Փետրվարի 23 - Կառլ Մենգեր, ավստրիական տնտեսագետ, Տնտեսագիտության տեսության ավստրիական դպրոցի հիմնադի Ապրիլի 2 - Էմիլ Զոլա, ֆրանսիացի գրող, հրապարակախոս, քաղաքական գործիչ Հոկտեմբերի 12 - Հելենա Մոզեեւսկա, լեհ դերասանուհի Ապրիլ 5 - Ղազարոս Աղայան, նշանավոր մանկավարժ, գրող, հրապարակախոս (վ. 1911) Մայիս 13 - Ալֆոնս Դոդե, ֆրանսիացի վիպասան, թատերագիր, (վ. 1897) Դեկտեմբեր 12 - Գարեգին Սրվանձտյան, բանասեր-բանահավաք, ազգագրագետ, հասարակական գործիչ (վ.1892) Սմբատ Շահազիզ - հայ բանաստեղծ, հրապարակախոս (վ. 1907) Մահեր Մարտի 2 - Հենրիխ Օլբերս, գերմանացի աստղագետ, բժիշկ եւ ֆիզիկոս 1840 Տարեթվեր


text: Հունիսի 24, տարվա 175-րդ (նահանջ տարիներին՝ 176-րդ) օրն է։ Տարվա ավարտին մնում է 190 օր։ Դեպքեր 444 - Մեծ Հայքի Այրարատ նահանգի Ծաղկոտն գավառում կայացավ Հայ առաքելական եկեղեցու Շահապիվանի ժողովը։ 1916 - Դերասանուհի Մերի Փիքֆորդը պայմանագիր ստորագրեց «Paramount Pictures» ընկերության հետ 1 040 000 ԱՄՆ դոլարով։ 1934 - Ուկրաինայի մայրաքաղաքը Խարկովից տեղափոխվեց Կիեւ։ 1935 - Բացվել է Երեւանի տիկնիկային թատրոնը։ 1947 - Ամերիկացի օդաչու Քենեթ Առնոլդը Վաշինգտոնի մերձակայքում սարերի վրայով թռչելիս օդում տեսավ 9 տարօրինակ օբյեկտ, նա դրանք նմանեցրեց ափսեների եւ այդտեղից էլ եկավ «թռչող ափսե» անվանումը (ՉԹՕ)։ 2006 - Հայաստանի շախմատի հավաքականը դարձավ Օլիմպիադայի չեմպիոն։ 2016 - Հռոմի Պապը ուխտագնացության գնաց Հայաստան։ Ծնունդներ 1908 - Արտեմ Ալիխանյան, գիտնական (մահ. 1978) 1935 - Ռոբերտ Դաունի Ավագ, ամերիկացի ռեժիսոր եւ դերասան, նաեւ սցենարիստ, պրոդյուսեր, օպերատոր 1940 - Վիտորիո Ստորարո, իտալաամերիկացի կինոօպերատոր, Օսկարի եռակի դափնեկիր 1963 - Յուրի Կասպարյան, հայազգի երաժիշտ, եղել է ռուսական «Կինո» ռոք խմբի կիթառահար 1968 - Բորիս Գելֆանդ, իսրայելցի, նախկինում՝ խորհրդային եւ բելառուսցի շախմատիստ, գրոսմայստեր (1989) 1985 - Դիեգու Ալվեշ, բրազիլացի ֆուտբոլիստ, դարպասապահ 1987 - Լիոնել Մեսսի, արգենտինացի ֆուտբոլիստ Մահեր 1967 - Ստեփան Քեչեկյան, հայ խորհրդային իրավաբան, իրավաբանական գիտությունների դոկտոր, պրոֆեսոր, ՌԽՖՍՀ գիտության վաստակավոր գործիչ 1978 - Մստիսլավ Կելդիշ, խորհրդային մաթեմատիկոս, մեխանիկ, 1960-1961 թվականին՝ ԽՍՀՄ ԳԱ փոխպրեզիդենտ, 1961-1975 թվականին՝ նախագահ 2001 - Սպարտակ Սաֆյան, հայ նկարիչ, Հայաստանի վաստակավոր նկարիչ Տոներ


text: Հունվարի 5, տարվա 5-րդ օրն է։ Տարվա ավարտին մնում է 360 (նահանջ տարիներին՝ 361) օր։ Դեպքեր XX-րդ դար 1905 - Պորտ-Արտուր նավահանգստի կապիտուլյացիան ռուս-ճապոնական պատերազմի ժամանակ։ 1919 Կարմիր բանակը գրավեց Վիլնյուսը։ Բեռլինում սկսվեց Սպարտակիստների ապստամբությունը։ 1968 - Չեխոսլովակիայում իշխանության է գալիս Ալեքսանդր Դուբչեկը, ով նախաձեռնեց Պրահական գարունը։ Այս օրը Նախագահ Դուայթ Դ. Էյզենհաուերը Մերձավոր Արեւելքը հիմնեց որպես սառը պատերազմի մարտադաշտ։ Ծնունդներ 1823 - Խոսե Մարիա Իգլեսիաս, մեքսիկացի փաստաբան, պրոֆեսոր, ժուռնալիստ եւ պետական գործիչ։ 1846 - Ռուդոլֆ Քրիստոֆ Էյքեն, գերմանացի գրող եւ փիլիսոփա։ 1876 - Կոնրադ Ադենաուեր, Գերմանիայի Ֆեդերատիվ Հանրապետության պետական գործիչ, իրավագետ։ 1891 - Վաղինակ Բեքարյան, հայ մանկավարժ, բանաստեղծ։ 1900 - Մարտին Մազմանյան, հայ կոմպոզիտոր, խմբավար, մանկավարժ։ 1906 - Աշոտ Սաթյան, հայ խորհրդային կոմպոզիտոր եւ դիրիժոր։ 1910 - Արմեն Չիլինգարյան, հայ նկարիչ, ՀԽՍՀ արվեստի վաստակավոր գործիչ (1960)։ 1910 - Գարեգին Բես, հայ արձակագիր, դրամատուրգ, թարգմանիչ, ՀԽՍՀ արվեստի վաստակավոր գործիչ (1975)։ 1911 - Գեւորգ Աշուղյան, հայ դերասան, ՀԽՍՀ ժողովրդական արտիստ ԽՍՀՄ Պետական մրցանակի դափնեկիր (1967)։ 1913 - Սալոմե Արեշյան, հայ գրականագետ, բանասիրական գիտությությունների դոկտոր, ՀԽՍՀ գիտության վաստակավոր գործիչ (վ. 1966)։ 1919 - Սիլվա Կապուտիկյան, հայ բանաստեղծուհի, հասարակական գործիչ։ 1920 - Գեւորգ Արմենյան, հայ երաժիշտ, մանկավարժ։ 1925 - Մարիամ Մարտիրոսյան, հայ գյուղատնտեսական արտադրության առաջավոր, գյուղատնտես։ 1926 - Հենրիկ Մելիքյան, հայ սովետական պատմաբան։ 1926 - Գեորգի Նալբանդյան, հայ բանասեր-լեզվաբան, արեւելագետ, մանկավարժ։ Բանասիրական գիտությունների դոկտոր (1972), պրոֆեսոր (1973)։ 1929 - Ստեփան Շալաեւ, խորհրդային պետական գործիչ։ 1931 - Ռոբերտ Դյուվալ, ամերիկացի նշանավոր դերասան։ 1932 - Ումբերտո Էկո, իտալացի գրող, փիլիսոփա։ 1933 - Գարրի Ռաշիդյան, ճարտարապետ, ճարտարապետության դոկտոր (1999), պրոֆեսոր, ՀՀ վաստակավոր ճարտարապետ։ 1936 - Ռաֆայել Սահակյան, հայ բանաստեղծ։ 1936 - Պավել Արսենով, հայ խորհրդային դերասան եւ ռեժիսոր։ 1942 - Ազատ Ենգիբարյան, հայ ախտաբան, ֆիզիոլոգ։ 1944 - Սվետլանա Բաղդասարյան, հայ մանրէաբան, կենսաբանական գիտությունների դոկտոր (1999)։ 1949 - Գայանե Ներսիսյան, հայ երգչուհի, Հայաստանի Հանրապետության վաստակավոր արտիստ։ 1949 - Ռոբերտ Խաչատրյան, հայ ազատամարտիկ։ 1950 - Վասիլի Աթաջանյան, պետական, քաղաքական գործիչ։ 1950 - Այսեր Մաթեւոսյան, հայ նկարիչ։ 1953 - Զառա Տոնիկյան, էստրադային ջազ երգչուհի։ 1954 - Լեւոն Բեյբության, հայ քանդակագործ։ 1955 - Կարինե Գլոյան, հայ դիզայներ-նկարչուհի։ 1956 - Ֆրանկ-Վալտեր Շթայնմայեր, Գերմանիայի Դաշնային Հանրապետության նախագահ։ 1958 - Մոնիկա Գուերիտորե, իտալացի դերասանուհի։ 1959 - Ահարոն Չիլինգարյան, հայ տնտեսագետ։ 1964 - Հովիկ Դավթյան, քիթկոկորդականջաբան։ ՀՀ բանակի բժշկական ծառայության փոխգնդապետ (2000)։ 1965 - Գուրգեն Միքայելյան, հայ բանաստեղծ, թատերագիր։ 1968 - Լեյլա Մեսխի, խորհրդային նախկին պրոֆեսիոնալ թենիսիստուհի։ 1974 - Վարդան Մինասյան, հայ ֆուտբոլիստ, այժմ մարզիչ։ 1981 - Մհեր Ավանեսյան, հայ լեռնադահուկորդ եւ մրցակցային նավաստի, պարալիմպիկ խաղերի մասնակից։ 1997 - Խեսուս Վալյեխո, իսպանացի պրոֆեսիոնալ ֆուտբոլիստ, պաշտպան։ 1998 - Կարլես Ալենյա, ֆուտբոլային կիսապաշտպան։ Մահեր 1589 - Եկատերինա Մեդիչի, Ֆրանսիայի թագուհի, Ֆրանսիայի թագավորության ժամանակավոր կառավարիչ-գահապահ, Ֆրանսիայի թագավոր Հենրիխ II Վալուայի կինը, Ուրբինոյի դուքս Լորենցո դե Մեդիչիի դուստրը։ 1762 - Ելիզավետա Պետրովնա, ռուս կայսրուհի։ 1908 - Սմբատ Շահազիզ, հայ բանաստեղծ (ծ.1840)։ 1930 - Լյուդվիգ Կլայզեն, գերմանացի քիմիկոս-օրգանիկ։ 1933 - Քալվին Քուլիջ, ԱՄՆ-ի 30-րդ նախագահ (1923-1929)։ 1959 - Կարո Հալաբյան, հայ խորհրդային ճարտարապետ։ ՀԽՍՀ արվեստի վաստակավոր գործիչ (1940)։ 1981 - Լեւոն Ազարյան, արվեստաբան, արվեստագիտության թեկնածու (1959)։ 1988 - Նորայր Ավագյան, դատաբժիշկ, փորձագետ։ 1991 - Սերգեյ Աբալյանց, հայ հիդրոտեխնիկ (ծ. 1907)։ 1993 - Մարիամ Պետրոսյան, հայ նկարչուհի։ 1994- Գագիկ Պետրոսյան, մանկավարժ-ազատամարտիկ, զոհվել է Բոյուք-Բահմանլուում 2013 - Մարգարիտա Սաենկո, խորհրդային թատերական քննադատ, լրագրող եւ դրամատուրգ։ 2014 - Էյսեբիո, ծագումով մոզամբիկցի, պորտուգալացի ֆուտբոլիստ։ 2014 - Ջիմ Թորոսյան, հայ ճարտարապետ, ակադեմիկոս, Երեւանի գլխավոր ճարտարապետ (1971 - 1981)։ 2014 - Նորայր Կարգանյան, հայ քանդակագործ, ՀՀ արվեստի վաստակավոր գործիչ (2009)։ Պետական տոներ - Տուցինդան։ - Տուցինդան։


text: Փետրվարի 12, տարվա 43-րդ օրն է։ Տարվա ավարտին մնում է 322 (նահանջ տարիներին՝ 323) օր։ Դեպքեր 1818 - Չիլին հռչակում է անկախություն 1832 - Էկվադորը գրավում է Գալապագոսի կղզիները 1899 - Գերմանական կայսրությունը Իսպանիայից գնեց Կարոլինյան եւ Մարիանյան կղզիները 1950 - ստեղծվեց Եվրոպական հեռարձակողների միությունը 1988 - Ստեփանակերտում տեղի ունեցավ ժողովրդական առաջին զանգվածային ցույցը ԼՂԻՄ-ը Հայաստանի հետ վերամիավորվելու պահանջով 1994 - XVII Ձմեռային Օլիմպիական խաղերի բացումը (Լիլլեհամմեր, Նորվեգիա) Ծնունդներ 1809՝ Չարլզ Դարվին, անգլիացի գիտնական, բնագետ եւ ճանապարհորդ (մահ. 1882 թ.)։ Աբրահամ Լինքոլն, Միացյալ նահանգների 16-րդ նախագահը (մահ. 1865 թ.) 1866 - Լեւ Շեստով, ռուս փիլիսոփա (մ. 1938 թ.)։ 1909 - Արամ Ղանալանյան, հայագետ, ակադեմիկոս, բանասեր (մահ. 1983 թ.) 1919 - Ֆերուչչո Վալկարեջի, իտալացի ֆուտբոլիստ 1923 - Ֆրանկո Ձեֆիրելի, իտալացի ռեժիսոր 1935 - Հրանտ Մաթեւոսյան, հայ գրող, արձակագիր, կինոսցենարիստ (մահ. 2002 թ.)։ 1941 - Վիլեն Գալստյան, բալետի հայ արտիստ, պարուսույց 1962 - Սարգիս Հացպանյան հասարակական, քաղաքական գործիչ (մահ. 2018 թ.) 1969 - Դարրեն Արոնոֆսկի, ամերիկացի ռեժիսոր 1980 - Քրիստինա Ռիչի, ամերիկացի դերասանուհի Մահեր 1286 - Հակոբ Ա Կլայեցի,Հայոց կաթողիկոս 1268-ից 1538 - Ալբրեխտ Ալթդորֆեր, գերմանացի նկարիչ (ծն. 1480) 1804 - Իմանուիլ Կանտ, գերմանացի փիլիսոփա (ծն. 1724) 1896 - Ամբրուազ Թոմա՝ ֆրանսիացի կոմպոզիտոր (ծն. 1841) 1908 - Արփիար Արփիարյան, գրող (ծն. 1851) 1741 - Հովհաննես Թ Կոլոտ Բաղիշեցի, Կ.Պոլսո հայոց պատրիարք (ծն. 1678) 1954 - Ձիգա Վերտով, խորհրդային կինոռեժիսոր 1984 - Խուլիո Կորտասար, արգենտինացի գրող (ծն. 1914) 1992 - Միհրան Սոսոյան, հայ գրաֆիկ, մանկավարժ Տոներ ՄԱԿ՝ Զինվորական երեխաների օր ԱՄՆ՝ Ազատ ամուսնության օր Մյանմա՝ Միասնության օր


text: Դեկտեմբերի 12, տարվա 346-րդ (նահանջ տարիներին՝ 347-րդ) օրն է։ Տարվա ավարտին մնում է 19 օր։ Այս օրը նաեւ կատարվել է ՀՀ Սահմանադրության մեջ փոփոխություն։ Դեպքեր 2016` Հալեպի ազատագրումը գրոհայիններից Ծնունդներ 1902 - Ռուբեն Ստեփանյան, հայ կոմպոզիտոր եւ դիրիժոր 1906 - Պիետրո Սերանտոնի, իտալացի ֆուտբոլիստ, կիսապաշտպան եւ գլխավոր մարզիչ 1913 - Բենիկ Սեյրանյան, հայ գրող 1914 - Վահան Արամունի, հայ բանաստեղծ, արձակագիր, լրագրող։ 1922 - Էմիլ Միրզաբեկյան, գիտության գործիչ, ֆիզիկոս 1928 - Չինգիզ Այթմատով, ղրղըզ արձակագիր։ 1955 - Սարգիս Գարուկյան, հայ նկարիչ 1958 - Կառլեն Աբրահամյան, հայ ազատամարտիկ, Արցախյան ազատամարտի մասնակից (վ. 1994) Մահեր 1888 - Միքայել Լորիս-Մելիքով, Ռուսական Կայսրության հայազգի ռազմական եւ պետական գործիչ (ծ. 1825) 1939 - Դուգլաս Ֆերբենքս, համր կինոյի ժամանակաշրջանի ամերիկացի դերասան, սցենարիստ եւ պրոդյուսեր (ծ. 1889) 1940 - Մակո Սափարովա-Աբաշիձե, վրացական թատրոնի հայազգի դերասանուհի 1992 - Ժիրայր Չուլոյան,հայ նկարիչ, ոսկերիչ-արծաթագործ


text: Դեպքեր Հունվար - Կ. Պոլսում Հովհաննես Հիսարյանի խմբագրությամբ արեւմտահայերեն սկսում է հրատարակվել «Բանասէր» ազգային բանասիրական եւ քաղաքական ամսագիրը։ Տպագրվել է մինչեւ 1851 թվականի վերջը։ Հունվար - Կ. Պոլսում Սուրբ Սահակյան վարժարանի աշակերտների ջանքերով արեւմտահայերեն սկսում է հրատարակվել «Բուրաստան Սուրբ Սահակեան» ամսագիրը։ Տպագրվել է մինչեւ 1852 թվականի հուլիսը։ Փետրվարի 19 - Թավրիզում հիմնվում է Արամյան դպրոցը։ Մարտի 29 - Ստեղծվում է «Կովկասյան գրաքննական կոմիտեն»։ Ծնունդներ Հունվար 6 - Պետրոս Դուրյան, արեւմտահայ բանաստեղծ (վ. 1872)։ Հունվարի 14 - Լյուդվիգ Կլայզեն, գերմանացի քիմիկոս-օրգանիկ Հունվարի 19 - Դեվիդ Սթար Ջորդան, առաջատար ձկնաբան, մանկավարժ, եվգենիստ, խաղաղության ակտիվիստ։ Մարտի 15 - Ուիլյամ Միտչել Ռամզի, շոտլանդացի հնագետ, պատմաբան, հայագետ (վ. 1939)։ Ապրիլի 6 - Գիյոմ Բիգուրդան, , ֆրանսիացի աստղագետ, գիտության պատմաբան եւ օդերեւութաբան Մայիս 8 - Եղիա Տեմիրճիպաշյան, արեւմտահայ գրող, փիլիսոփա (վ. 1908)։ Դեկտեմբեր 21 - Արփիար Արփիարյան, գրող (վ. 1908)։ 1851 - Միհրան Գալփակճյան, հայ դերասան (1851-1906)։ Մահեր Հունվարի 24 - Գասպարե Սպոնտինի, իտալացի կոմպոզիտոր։Գասպարե Սպոնտինի, իտալացի կոմպոզիտոր։ Սեպտեմբերի 14 - Ֆենիմոր Կուպեր, ամերիկացի վիպասան, արկածային գրականության դասական գրող Զախարի Ստոյանով, բուլղար գրող, հասարակական գործիչ 1851 Տարեթվեր