text: Հարավային Կորեա, պաշտոնապես՝ Կորեայի Հանրապետություն ( Տեհանմինգուկ, պաշտոնական անվանումը՝ Կորեայի Հանրապետություն), հանրապետություն Արեւելյան Ասիայում։ Ըստ 2017 թվականի մարդահամարի տվյալների՝ Հարավային Կորեայի բնակչությունը կազմում է 51 միլիոն մարդ։ Ընդհանուր հաշվով՝ պետության մակերեսը կազմում է 97,230 հազար կմ2։ Այս ցուցանիշով Հարավային Կորեան աշխարհում զբաղեցնում է 107-րդ հորիզոնականը։ Պետական լեզուն է կորեերենը, որով խոսում են ավելի քան 77 միլիոն մարդ։ Մայրաքաղաքը Սեուլ քաղաքն է։ Ունիտար պետություն, նախագահական հանրապետություն։ 2022 թվականի մայիսի 10-ից երկրի նախագահն է Յուն Սոկ Յոլը, որն ընտրվել է 2022 թվականի ընտրություններին։ Հարավային Կորեան վարչականորեն բաժանված է 16 վարչական միավորների, այդ թվում՝ 9 նահանգների եւ 7 քաղաքների։ Տեղակայված է Կորեական թերակղզու հարավային հատվածում։ Ցամաքային սահման ունի Հյուսիսային Կորեայի հետ եւ ջրային սահման՝ Ճապոնիայի հետ։ Արեւմուտքում երկիրը ողովում է Դեղին ծովով, արեւելքից՝ Ճապոնական ծովով, իսկ հարավից՝ Կորեական նեղուցով եւ Արեւելաչինական ծովով։ Կորեայի Հանրապետության բնակչության 96%-ը կազմում են կորեացիները։ Պետության բնակչության ավելի քան 65%-ը անկրոն են, հիմնական կրոններն են՝ բուդդայականությունը եւ քրիստոնեությունը։ Արդյունաբերական պետություն զարգացած տնտեսությամբ։ 2018 թվականի տվյալների համաձայն՝ Հարավային Կորեայի ՀԱՀ-ը կազմել է 2,137 տրիլիոն ԱՄՆ դոլար։ Ազգային արժույթը Հարավկորեական վոնն է։ Կորեական պետականությունը իր պատմությունը սկսել է մ. թ. ա. IV-III դարերից։ Ըստ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի արդյունքների՝ Կորեան, որը առաջ գտնվում էր Ճապոնական կայսրության տիրապետության տակ, բաժանվել էր հյուսիսային մասի, որը անցել էր ԽՍՀՄ-ի տնօրինության տակ, եւ հարավային մասի, որը վերահսկվում էր ԱՄՆ-ի կողմից։ Կորեայի Հանրապետությունը հիմնադրվել է 1948 թվականի օգոստոսի 15-ին ամերիկյան գոտու սահմաններում, որից հետո սեպտեմբերի 9-ին խորհրդային գոտում հռչակվել էր Կորեայի Ժողովրդա-Դեմոկրատական Հանրապետությունը։ Դրան հաջորդող Կորեական պատերազմը (1950-1953) ամրացրել է երկրի բաժանումը։ Անվան ծագումնաբանություն Կորեերենով Կորեայի Հանրապետությունը կոչվում է Տեհանմինգուկ (): Հաճախ օգտագործվում է ամբողջական անվանման կրճատված ձեւը՝ Հանգուկ (, 韓國) կամ Տեհան (, 大韓): Երբեմն անվանում էն Նամհան (), որը նշանակում է «Հարավային Հան»։ Հան բառը վերաբերվում է Սամհան հնագույն ցեղային միություններին, որոնք գտնվել են Կորեական թերակղզու տարածքում։ «Կորեա» բառը ծագում է Գորյո հանրապետության անվանումից, որը գոյություն է ունեցել թերակղզու վրա 918-1392 թվականներին։ «Գորյո» անվանումը, իր հերթին վերաբերվում է հնագույն Գոգուրեո հանրապետությանը, որը իր ծաղկման շրջանում զբաղեցնում էր Կորեական թերակղզու հյուսիսային հատվածը, ինչպես նաեւ ներկայիս Չինաստանի հյուսիսարեւելյան եւ ռուսական ժամանակակից Պրիմորիեի երկրամասի մասը։ Պատմություն Ըստ գրավոր ու հնագիտական աղբյուրների՝ այստեղ առաջին հնագույն քաղաքական կազմավորումը եղել է Չոսոն (նշանակում է «Վաղորդյան թարմության երկիր», «Առավոտյան զովության երկիր») պետությունը (մ. թ. ա. 7–2 դարեր)։ Այն զբաղեցրել է Լյաուդոն թերակղզու, Մանջուրիայի հարավային մասի եւ Կորեական թերակղզու հյուսիսային մասի տարածքները։ Հետագայում այդ պետությունը քայքայվել է չինական Հան հարստության (դինաստիա) զորքերի կողմից, եւ Կորեայում ստեղծվել են մի շարք ավատատիրական փոքր պետություններ, որոնք գտնվել են մերթ չինական, մերթ մոնղոլական, իսկ 16-րդ դարից սկսած՝ նաեւ ճապոնական ազդեցության ոլորտներում։ 1910–1945 թվականներին Կորեան ճապոնական գաղութ էր։ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմում Ճապոնիայի պարտությունից եւ խորհրդային բանակի Կորեա մուտք գործելուց հետո վերջ տրվեց ճապոնական գաղութային տիրապետությանը Կորեական թերակղզում։ 1945 թվականի օգոստոսի 15-ին անգլո-ամերիկյան դաշնակիցների հետ համաձայնությամբ Կորեայում ստեղծվեց 2 գոտի՝ խորհրդային՝ 38-րդ զուգահեռականից հյուսիս, եւ ամերիկյան՝ դրանից հարավ։ Կորեական պատերազմ Սառը պատերազմի ժամանակներից այս կոնֆլիկտը հաճախ որակվում էր որպես ԱՄՆ-ի, իր դաշնակիցների եւ Չինական Ժողիվրդական Հանրապետության ու ԽՍՀՄ-ի միջեւ պատերազմի հետեւանք։ Հյուսիսային կոալիցիայի մեջ էին մտնում Հյուսիսային Կորեան եւ իր զինված զորքերը, չինական բանակը (քանի որ պաշտոնապես համարվում էր, որ Չինական Ժողովրդական Հանրապետությունը կոնֆլիկտին չէր մասնակցում, չինական կանոնավոր զորքերը կազմում էին այսպես կոչված «Չինական ազգային կամավորներ» միությունը), ԽՍՀՄ-ը, որը նույնպես պաշտոնապես չէր մասնակցում պատերազմին, բայց մեծ մասամբ իր վրա էր վերցրել դրա ֆինանսավորումը, ինչպես նաեւ չինական զորքերի մատակարարումը։ Ռազմական մեծաթիվ խորհրդատուներ եւ մասնագետներ Հյուսիսային Կորեայից հետ էին կանչվել մինչ պատերազմի սկսվելը, իսկ պատերազմի ժամանակ նորից մեկնել էին ետ՝ որպես Խորհրդային Միության հեռագրության կոմիտեի անդամներ։ Հարավից պատերազմին մասնակցություն են ունեցել Հարավային Կորեան, Մեծ Բրիտանիան եւ ՄԱԿ-ի խաղաղապահ ուժերը։ Հյուսիսային Կորեան որդեգրել է զարգացման սոցիալիստական ուղի եւ կոչվել Կորեայի Ժողովրդադեմոկրատական Հանրապետություն, իսկ Հարավային Կորեան՝ որդեգրել է կապիտալիստական ուղին եւ կոչվել Կորեայի Հանրապետություն։ 1950 թվականին պատերազմ է բռնկվել 2 Կորեաների միջեւ, որտեղ որպես պատերազմող կողմեր փաստորեն հանդես էին գալիս ԽՍՀՄ-ն ու Չինաստանի Ժողովրդական Հանրապետությունը՝ մի կողմից, մյուս կողմից՝ ԱՄՆ-ն ու մի շարք այլ պետություններ (վերջինները՝ Միավորված ազգերի կազմակերպության հովանու ներքո)։ Այդ պատերազմը, որը մարդկային ու նյութական մեծ կորուստներ է պատճառել կորեական ժողովրդին, ավարտվել է 1953 թվականին կնքված զինադադարով, որը շարունակվում է մինչ օրս։ Քաղաքականություն եւ պետական կառուցվածք Նախագահ Հարավային Կորեայում հանրապետության առաջնորդը նախագահն է։ 2022 թվականի մայիսի 10-ին նախագահը Յուն Սոկ Յոլն է, որը Կորեայի Հանրապետության թվով 13-րդ նախագահն է։ Խորհրդարան Գոյություն ունի միապալատ Ազգային ժողով (300 տեղ)։ 246 պատգամավոր ընտրվում են մաժորիտար համակարգով՝ ընտրական օկրուգներում ձայների հարաբերական մեծամասնությամբ, 54 պատգամավոր՝ ազգային կուսակցական ցուցակներով։ Պատգամավորական լիազորությունների ժամկետը 4 տարի է։ Խորհրդարանի ընտրությունները սկսել են անցկացվել 1948 թվականից։ 1972-1988 թվականների երկրում գոյություն է ունեցել միապետական կարգ եւ ընտրություններ փաստացի կեղծ էին։ 1998 թվականից Հարավային Կորեան դարձել ժողովրդագրական երկիր, որում խորհրդարանի ընտրությունները անցկացվում են հինգ տարին մեկ անգամ։ Քաղաքական կուսակցություններ Միասնական ժողովրդավարական կուսակցություն, սոցիալական ազատականություն, կառավարող։ Ազատ Կորեա, պահպանողականություն։ Ազգային կուսակցություն, ցենտրիստականություն։ Ճիշտ կուսակցություն, պահպանողական։ Արդարության կուսակցություն, ցենտրիստականություն։ Վարչական բաժանում Հարավային Կորեան բաժանված է 9 գավառների (տո), 6 քաղաք-մետրոպոլիտներից (գվանգյոկսի) եւ մեկ հատուկ կարգավիճակով քաղաքի (տիկպյոլսի)։ Աշխարհագրություն Կորեայի Հանրապետությունը զբաղեցնում է Կորեական թերակղզու հարավային հատվածը, որը Ասիայի հիմնական հատվածից դուրս է ցցվում 1100 կիլոմետր։ Հարավից թերկաղզին ողովում է Դեղին ծովի (Կորեայում նրան անվանում են «Արեւմտյան»), արեւելքից՝ Ճապոնական ծովով (Կորեայում նրան անվանում են «Արեւելյան»), իսկ հարավից՝ Կորեական նեղուցի եւ Արեւելաչինական ծովի ջրերով (Կորեայում նրան անվանում են «Հարավային ծով»)։ Ընդհանուր առմամբ՝ պետության մակերսը կազմում է 100 363 կմ քառակուսի։ Լանդշաֆտը առավելապես լեռնային է, հարթավայրերը կազմում են տարածքի ընդամենը 30 %-ը։ Ափերի մոտ կան 3000 կղզիներ՝ առավելապես ոչ մեծ եւ անմարդաբնակ։ Խոշորագույն կղզին Ջեջոն է։ Ռելիեֆ եւ բնական հանածոներ Հարավային Կորեայի ամենաբարձր կետը Հալասան հրաբուխն է (1947 մ), որը գտնվում է Ջեջու կղզու վրա։ Երկրի արեւմուտքը եւ կենտրոնը զբաղեցնում են Հարավկորեական լեռները, որոնք կազմվա են առանցքային (Տեբեք, Կյոնսան) եւ կողմային (Սոբեկ, Նորյոն, Չարյոն) լեռնաշղթաներից։ Ամենամեծ բարձրություններով տիրապետում են Չիրիսան (1915 մ, Սոբեկ լեռնաշղթա) եւ Սորակսան (1708 մ, Տեբեք լեռնաշղթա) լեռները։ Երկրի հարավում եւ արեւմուտքում տեղակայվել են ոչ մեծ հարթավայրեր եւ ցածրավայրեր, որոնցում կենտրոնացած է Հարավային Կորեայի բնակչության մեծ մասը։ Կորեայում կան ընդամենը ոսկու, արծաթի, վոլֆրամի, երկաթաքարի, ցինկի, կապարի, գրաֆիտի հանքավայրերի պաշարներ։ Պաշարների մեծ մասը սահմանի պատճառով արտահանվում են։ Մշակույթ Հարավային Կորեայի ժամանակակից մշակույթը զարգացել է Կորեայի ավանդական մշակույթի հիմքի վրա, ինչպես նաեւ Հյուսիսային Կորեայի մշակույթը։ Չնայած 1948 թվականի Կորեայի բաժանմանը, երկու երկրի մշակույթները ունեն ընդհանուր արմատներ, թեեւ ներկայումս նրանք տարբերվում են։ Հարավային Կորեայի ինդուստրացումը ուրբանիզացումը, մարդկանց կյանքում մտցրել է բազմաթիվ փոփոխություններ։ Տնտեսության փոփոխությունը բերել է խոշոր քաղաքներում բնակչության կենտրոնացմանը։ Նաեւ մշակույթի մասն է դարձել կիբեռսպորտը, հատկապես հայտնի է «Starcraft» խաղը։ Հայտնի է կորեակաան կինեմատոգրաֆիան, որում աշխատում են այնպիսի ռեժիսորներ, ինչպիսիք են Կիմ Կի Դուկը, Պակ Չան Ուկը, Իմ Կվոն Տեկը, Պակ Կվան Սուն, Լի Կվան Մոն, Կան Ջե Գյուն, Պոն Ջուն Հոն, Լի Չանգ Դոնգը։ Ճարտարապետություն Կորեայի ճարտարապետությունը ունի բազմադարյան պատմություն։ Կորեական ճարտարապետության հուշարձաններից հնագույն եւ առավել նշանավորը Սեուլում գտնվող Կյոնբոկունի պալատն է, որը կառուցվել է 1394 թվականին։ Այն եղել է Չասոն դինաստիայի հիմնական եւ ամենամեծ պալատը, որտեղ ապրում էր թագավորական ընտանիքը եւ մեկը հինգ մեծ պալատներից, կառուցված են Չոսոնի շրջանում։ Կյոնբոկունի գահադահլիճի շուրջը տեղավորվել են Չասոն դինաստիայի հիմնադիր Տեջո թագավորի (կառավարման տարիներ՝ 1392-1398) անձնական ննջասենյակները։ Տաղավարներից մեկը՝ Կյոնվերուն, տեղակայված է լոտոսային լճակի կենտրոնում։ Պալատի որոշ հատվածներ այրվել են ճապոնական ներխուժման ժամանակ 1592 թվականին։ Այն վերանորոգվել է 1860-ական թվականներին։ Վերակառուցումից հետո այն ընդգրկում էր 330 շենքեր եւ 5792 սենյակներ։ Ընդհանուր մակերեսը՝ 410 հազար քառակուսի մետր։ Պալատի տարածքում է գտնվում է Կորեայի ազգագրական թանգարանը, որում ներկայացված են կորեական ավանդական կենցաղի առարկաներ։ Պալատից հյուսիս գտնվում է Կորեայի Հանրապետության նախագահի նստավայրը՝ Կապույտ տունը։ Տոներ Կորեայի Հանրապետության նաեւ շատ են տոները։ Նրանք կարող են պատկանել երեք տեսակներից մեկին՝ Պետական տոներ (), Պետական դրոշի բարձրացման օրեր (), Պետական հանգստի օրեր (): Այդ տեսակները ունեն տարբեր իրավական կարգավիճակներ։ Բոլոր պետական տոները նաեւ պետական դրոշի բարձրացման օրեր են։ Խոհանոց Աշխարհում լայն հայտնի է կորեական խոհանոցը։ Պատրաստում են հիմանկանում հետեւյալ տեսակի ուտեստներ՝ բրինձ, ապուրներ, խորտիկներ։ Կորեական խոհանոցում հիմնականում օգտագործում են կարմիր պղպեղ։ Կորեացիները կարմիր պղպեղը օգտագործել են դեռեւս 16-րդ դարից։ Այնուհետեւ կարմիր պղպեղը սկսեցին պատրաստել մի քանի ճաշատեսակներում։ Այսպիսով կորեական խոհանոցը մի քանի երկրների կողմից ձեռք է բերել գերազանց վարկանիշ։ Խոհանոցում գրեթե համեմունքներ չկան, սակայն համեմունքների փոխարեն օգտագործում են սոխ եւ պղպեղ, բայց դրանք օգտագործվում են տարբեր համամասնություններով եւ համակցություններով։ Ինչպես չինացիները, այնպես էլ կորեացիները սիրում են պատրաստակամորեն ուտել խոզի միս։ Կորացիները սիրում են ձուկ, սակայն ձուկը ուտում են առանց եփել։ Նաեւ Հարավային Կորեան այն եզակի երկրներից է, որտեղ ակտիվորեն ուտում են շան միսը։ Կենդանիների իրավունքների պաշտպանները շատ մսի օգտագործումը հաճախ անթույլատրելի են գտնում, շատ միսը ուտեստներում օգտագերծելու կողմնակիցները չեն հասկանում, թե ինչու կովերին եւ խոզերին ուտելը թույլատրելի է համարվում, իսկ շանը ուտելը՝ վայրի։ Երաժշտություն Հարավային Կորեայի երաժշտությունը զարգացել է տասնամյակների ընթացքում, սկսած Կորեական պատերազմի ավարտից։ Նրա հիմքն է հազարավոր տարիներ թերակղզում բնակեցված կորեացիների երաժշտությունը։ Ժամանակակից հարավկորեական երաժշտությունը բաժանված է երեք հիմնական կատեգորիաների՝ ավանդական կորեական ժողովրդական երաժշտություն, հայտնի երաժշտություն, կամ քեյ փոփ, եւ արեւմուտքից ոգեշնցված երաժշտություն։ Առաջին հիշատակումները կորեական երաժշտության մասին գալիս են հնագույն ժամանակներից։ Ճապոնական գաղութացման ժամանակ, կորեական երաժշտությունը փաստացի կերպով վերացվել է։ Բայց հետպատերազմյան շրջանում կարճ ժամանակում երաժշտությունը սկսում է վերածնվել հայրենասիրական եւ ժողովրդական երգերով։ 1948 թվականին Կորեան բաժանվել է Հարավային եւ Հյուսիսային Կորեաների, որոնցում ստեղծվել է իր սեփական մոտեցումը երաժշտությանը։ Կորեական ավանդական երաժշտությունը ներառում է ժողովրդական, դասական եւ պալատական երաժշտություն։ Ժողովրդականի հիմնական ժանրերն համարվում սանջոն, փանսորին, փունգմուլը եւ այլն։ Կորեական պալատական (ծիսական) երաժշտության երեք տեսակներն են համարվում աակը, հյանակը եւ թանակը։ Հայտնի երաժշտությունը անգլերենով կոչվում է քեյ փոփ, կամ կորեերենով՝ կայո (): Ժամանակակից քեյ փոփում գերակշռում են պարային խմբերը, կազմված գեղեցիկ արտաքին ունեցող եւ պարային լավ ունակություններ ունեցող արտիստներից։ Ներկա պահին կորեական երաժշտությունը եւ էստրադայի աստղերը այնքան հայտնի են, որ ասիացիների համար հորինվել է հատուկ անուն` Հալլյու (), որը նշանակում է կորեական ալիք եւ արտացոլում է ժամանակակից կորեական մշակույթի ազդեցությունը ամբողջ աշխարհի վրա։ Հարավային Կորեայի ժամանակակից մշակույթը այսօր համարվում է երիտասարդական մշակույթի շարժիչ գործոնը Ասիա-Խաղաղօվիկանոսյան տարածքում։ Կրթություն, գիտություն եւ տեխնիկա Երկրում կրթությամբ եւ գիտությամբ զբաղվում է Հարավային Կորեայի կրթության, գիտության եւ տեխնիկայի նախարարությունը, որը հիմնադրվել է 2008 թվականին՝ Կրթության նախարարության ու Գիտության եւ տեխնիկայի նախարարության միաձուլման արդյունքում։ Առաջին ազգային աստղադիտարանը դարձել է Յոնգինի աստղադիտարանը։ Կիբեռապահովություն 2013 թվականի առաջին կեսին բանկային վեբկայքերին, հեռուստատեսությանը եւ կառավարական ԶԼՄ-ներին ուղղված կիբեռհարձակումները 2017 թվականին ստիպել են կառավարությանը կիբեռապահովության ոլորտում սովորեցնել 5000 նոր փորձագետներ։ Հարավային Կորեայի կառավարությունը մեղադրել է իր հյուսիսային հարեւանին այդ հարձակումների մեջ, ինչպես նաեւ 2009, 2011 եւ 2012 թվականների այդպիսի միջադեպների մեջ, բայց Փհենյանը ժխտում է մեղադրանքները։ 2013 թվականի սեպտեմբերի վերջին Պաշտպանության եւ ազգային հետախոուզական ծառայության նախարարությունը հայտարարել է համակարգչային ապահովության ոլորտում մրցույթի մասին։ Հաղթողները հայտարարվել են 2013 թվականի սեպտեմբերի 29-ին եւ իրենց միջեւ կիսել են 80 մլն վոն (74 000 դոլար) մրցանակային ֆոնդը։ Աերոտիեզերական հետազոտություններ Սկսած 1992 թվականից՝ Հարավային Կորեան տիեզերք է ուղարկել մինչեւ 10 արբանյակ՝ ընդ որում բոլորը օտարերկրյա կրող հրթիռների օգնությամբ եւ արտասահմանյան տիեզերակայաններում։ Ռուսաստանի հետ գործընկերության արդյունքում 1999 թվականին ուղարկվել է «Arirang-1»-ը, իսկ 2006 թվականին՝ «Arirang-2»-ը։ «Arirang-1»-ը 2008 թվականին տասը տարվա աշխատանքներից հետո կորցվել է։ 2008 թվականի ապրիլին Լի Սո Յոնը դարձել է առաջին կորեացի կին տիեզերագնացը, որը տիեզերք է ուղարկվել ռուսական Սոյուզ ՏՄԱ-12-ով։ 2009 թվականի հունիսին Հարավային Ջոլա նահանգի Կոհին գավառում ավարտվել է Նարո տիեզերակայանի կառուցումը։ 2009 թվականի օգոստոսին Նարո-1 առաջին արձակումը ավարտվել է ձախողմամբ։ 2010 թվականի հունիսի երկրորդ փորձը նույնպես ձախողվել է, սակայն 2013 թվականի հունվարին «Նարո-1»-ի երրորդ արձակումը հաջող է եղել։ ԱՄՆ-ի մշտական քաղաքական ճնշումը Հարավային Կորեային խանգարում է իրականացնել խոշոր հրթիռային եւ հրթիռատիեզերական ծրագրեր։ Ռոբոտատեխնիկա Ռոբոտատեխնիկան Կորեայում 2003 թվականից ընդգրկվել է հիմնական ազգային նախագծերի ցանկի մեջ։ 2009 թվականի կառավարությունը հայտարարել է տնտեսական Ինչոն եւ Մասան տնտեսական գոտիների համար ռոբոտների կառուցման պլանների մասին։ 2005 թվականին Կորեական գլխավոր գիտատեխնիկական ինստիտուտը պատրաստել է մարդանման HUBO ռոբոտին։ 2006 թվականի մայիսին Korea Institute of Industrial Technology խումբը պատրաստել է առաջին կորեական անդրոիդ EveR-1 ռոբոտին։ 2010 թվականի փետրվարին, ուսուցիչների պակասի հետ կապված, հայտնի է դարձել անգլերեն դասավանդող ռոբոտների ստեղծման պլանների մասին, եւ արդեն 2013 թվականին մինչդպրոցական հաստատություններում սկսեցին հայտնվել ավելի հաջող մշակումներ։ Ռոբոտատեխնիկան նաեւ տեղ է գտել զվարճանքների ոլորտում։ Կորեական խաղային ռոբոտափառատոնը անցկացվում է ամեն տարի 2004 թվականից՝ ռոբոտատեխնիկայի տեխոնոլգիաների եւ գիտության զարգացման օժանդակության նպատակով։ Կրթություն Կրթությունը Հարավային Կորեայում ունի որոշիչ նշանակություն հանրապետության ֆինանսական եւ սոցիալական զարգացման համար։ Հարավկորեական կրթության համակարգը առաջադեմ տեխնոլոգիականներից է։ Կրթական հաստատություններն օպտաթելքի շնորհիվ ունեն արագընթաց լայնաշերտ համացանց։ Նաեւ դրա օգտագործմամբ մշակվել է աշխարհի առաջին թվային գիրքը, որը 2013 թվականից անվճար տարածվել է դպրոցներում։ Հարավային Կորեան ընդունել է նոր կրթական համակարգ օտարերկրյա ուղանողների քանակը բարձրացման համար։ Ըստ Կրթության, գիտության եւ տեխնիկայի տվյալների՝ մինչեւ 2010 թվականի ավարտին Հարավային Կորայում օտարերկրյա ուղանողների համար կրթաթոշակների քանակը կմեծանա երկու անգամ, իսկ օտարերկրյա ուղանողների թիվը կկզամի 100 000 մարդ։ Ուսումնական տարին բաժանվում է երկու կիսամյակի, որնցից առաջինը սկսվում է մարտի սկզբին եւ վերջանում հուլիսի մեջտեղում, իսկ երկրորդը սկսվում է օգոստոսի վերջին եւ ավարտվում փետրվարի մեջտեղում։ Հարավկորեական բազմաթիվ դպրոցներում կա դպրոցական համազգեստ, որը ստեղծվել է արեւմտյան համազգեստների ձեւի օրինակով։ Տղաների համար շալվարներ եւ սպիտակ շապիկներ, իսկ աղջիկները՝ զգեստներ եւ սպիտակ շապիկներ։ Կորեայում կրթության համակրգը բաժանվում է հետեւյալ փուլերի՝ մինչդպրոցական կրթություն, տարրական դպրոց, միջնակարգ դպրոց, բարձրագույն կրթություն։ Կրթության պարտադիր շրջանը տեւում է տասը տարի եւ իր մեջ ներառում է տարրական եւ միջնակարգ դպրոցներում կրթությունը։ Չնայած անվճար դպրոցական կրթությանը՝ Հարավային Կորեայում տարրական դպրոցում բարգավաճում է թանկարժեք դասուսուցումը։ Չնայած նրան, որ տարրական դպրոցում Պարտադիր ազգային քննությունների համակարգը ստիպում է ծնողներներին ամեն տարի ծախսել մոտավորապես 24 մլրդ եվրո, եւ դրան զուգահեռ ամեն տարի դասուսուցման ծառայությունների ծավալը մեծանում է 3 %-ով։ ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի կրթության պլանավորման ինստիտուտի տնօրեն պրոֆեսոր Մարկ Բրեյը այդ համակարգն անվանել է «ստվերային կրթություն»։ Այդ ծառայություններից օգտնվում են տարրական դպրոցների սովորողների մոտավորապես 73 %-ը եւ միջնակարգ դպրոցների 55 %-ը։ Տրանսպորտ, էներգետիկա եւ ինֆրակառուցվածք Տրանսպորտը Հարավային Կորեայում իրենից ներկայացնում է երկրի տրանսպորտային հանգույցների համակարգ, ինչպիսիք են երկաթուղիները եւ ավտոմոբիլային ճանապարհները, օդային եւ ջրային մայրուղիները։ Korail գնացքները միացնում են բոլոր խոշոր հարավկորեական քաղաքները։ Այժմ վերականգնվում են երկու երկաթուղային գծեր՝ Կյոնիսոն եւ Տոնհե։ ԿԱՀ-ի կորեական արագընթաց գնացքները կապ են ապահովում Կյոնբուսոն գծով։ Խոշոր քաղանքերը, որոնցից են Սեուլը, Պուսանը, Ինչոնը, Տեգուն, Դեջոնը եւ Կվանջուն, ունեն մետրոպոլիտեն։ Ճեպընթաց ավտոբուսների տերմինալներ կան քաղաքների մեծամասնությունում։ Հարավկորեական Ինչոն միջազգային օդանավակայանը խոշորագույն օդանավակայանն է, որի շինարարությունը ավարտվել է 2001 թվականին։ 2007 թվականին այն սպասարկել է 30 մլն ուղեւոր։ Այլ խոշոր միջազգային օդանավակայաններն են Կիմհեն եւ Չեջուն։ Նաեւ կամ յոթ ներքին օդանավակայաններ եւ մեծ քանակով ուղղաթռակայաններ։ «Korean Air» ավիաընկերությունը, որը հիմնադրվել է 1962 թվականին, 2008 թվականին սպասարկել է 21,64 մլն ուղեւոր, ներառյալ 21,64 մլն արտասահմանցի։ Հարավկորեական ավիաընկերությունները սպասարկում են 297 միջազգային երթուղիներ։ Հարավային Կորեան ատոմակայանների քանակով աշխարհում զբաղեցնում է հինգերորդ տեղը եւ երկրորդ տեղը՝ Ասիայում (2010 թվականի դրությամբ)։ ԱԷԿ-ները մատակարարում են երկրի էլեկտրոէներգիայի 45 %-ը, որը խթանում է տարբեր ժամանակակից ռեակտորների զարգացումը։ Հարավային Կորեան միջուկային ռեակտորների արտահանող է եւ մատակարարումների պայմանագրեր ունի ԱՄԷ-ի, Հորդանանի եւ Արգենտինայի հետ։ 2010 թվականի դրությամբ՝ Հարավային Կորեան եւ Թուրքիան բանակցություններ են վարում երկու միջուկային ռեակտորների շինարարության մասին։ Հարավային Կորեան պատրաստվում է Արգենտինայի համար միջուկային ռեակտորի շինարարության գործարքների մասնակցությանը։ Ի տարբերություն խոշոր միջուկային պետությունների, որոնցից են Ճապոնիան, Գերմանիան, Ֆրանսիան՝ միջազգային միջուկային շուկայում Հարավային Կորեայի մրցակիցների, Հարավային Կորեայում չի թույլատրվում ուրանի հարստացումը կամ ԱՄՆ-ի քաղաքական ճնշման տակ ուրանի հարստացման համար ավանդական տեխնոլոգիաների զարգացումը։ Միջազգային հարաբերություններ Հարավային Կորեան պահպանում է դիվանագիտական հարաբերություններ ավելի քան 188 պետությունների հետ եւ 112 երկրներում հիմնական դեսպանատներ, ինչպես նաեւ 42 հյուպատոսային հաստատություններ եւ 4 ներկայացուցչություններ։ Երկիրը նաեւ ՄԱԿ-ի անդամ է, որը կազմակերպություն է մտել Հյուսիսային Կորեայի հետ միաժամանակ՝ 1991 թվականին։ 2007-2017 թվականների հարավկորեական արտաքին գործերի նախարար Բան Կի Մունը զբաղեցրել է ՄԱԿ-ի գլխավոր քարտուղարի պաշտոնը։ 2010 թվականին Հարավային Կորեան եւ Եվրոպական միությունը ազատ առեւտրական համաձայնագիր են կնքել՝ առեւտրային արգելքները պակասեցնելու նպատակով։ Հարավային Կորեան նաեւ բանակցություններ է վարում Կանադայի եւ Նոր Զելանդիայի հետ նման համաձայնագիր կնքելու համար։ Հարավային Կորեան իր մոտ ընդունել է Մեծ քսանյակի գագաթնաժողովը, որը անցկացվել է Սեուլում 2010 թվականի նոյեմբերին։ 2018 թվականին հարավկորեական Փհենչհան քաղաքում անցկացվել են XXIII Ձմեռմային օլիմպիական խաղերը։ Հայաստան Կորեայի Հանրապետության եւ Հայաստանի Հանրապետության միջեւ դիվանագիտական հարաբերություններ հաստատվել են 1992 թվականի փետրվարի 21-ին, Խորհրդային Միության փլուզումից եւ Հայաստանի Երրորդ Հանրապետության ստեղծման օրվանից։ 2014 թվականին Հայաստանը եւ Հարավային Կորեան համաձայնագիր են ստորագրել մշակույթի, սպորտի եւ կրթության բնագավառներում համագործակցության մասին։ Վ. Բրյուսովի անվան Երեւանի պետական լեզվաբանական համալսարանն ունի կորեական լեզվի եւ մշակույթի կենտրոն, որը խթանում է Հայաստանում կորեական մշակույթի իրազեկումը։ Այժմ երկու երկրների միջեւ միջմշակութային կապերը ակտիվորեն զարգանում են։ Կորեերենը դասավանդվում է նաեւ Երեւանի պետական համալսարանում։ 2018թ.-ի նոյեմբերին ստեղծվել է ԵՊՀ կորեերենի լսարան, որտեղ Երեւանի պետական համալսարանի ուսանողները սովորում էին կորեերեն, իսկ 2019թ.-ի սեպտեմբերից կորեերենը դասավանդվում է ԵՊՀ միջազգային հարաբերությունների եւ արեւելագիտության ֆակուլտետներում որպես հիմնական առարկա։ Կորեայում, 2012 թվականին, հրապարակվել է կորեական Հայոց ցեղասպանության մասին գիրքը, նույն տարում Կորեայից ժամանած թատերախումբը այցելել է Հայաստան։ 2014 թվականին Կորեայում կովկասյան մշակույթի փառատոնի շրջանակներում ներկայացվել է հայ արվեստը։ 2014 թվականին «Ոսկե ծիրան» միջազգային կինոփառատոնում ներկայացվել են վեց կորեական նկարներ։ Օնգ Վան Սուկը, լինելով Կորեայի օտար լեզուների ինստիտուտի պրոֆեսոր, որտեղ շուրջ 45 օտար լեզուներ դասավանդվում են, նա ցանկություն է հայտնել, որ հայոց լեզուն ուսուցանվի իրենց համալսարանում։ Ռուսաստան Մինչեւ 1990 թվականի սեպտեմբերը ԽՍՀՄ-ի եւ Կորեայի Հանրապետության միջեւ դիվանագիտական հարաբերություններ գոյություն չեն ունեցել։ ԽՍՀՄ-ը ճանաչում էր միայն Փհենյանում Կիմ Իլ Սոնգի կառավարությունը, որը պաշտոնապես հավակնում էր ընդհանուր կորեական կառավարության դերին։ Երկու երկրների միջեւ հարաբերությունները սկսել են զարգանալ միայն 1980-ական թվականների վերջին՝ Սեուլում հաջող անցկացված Ամառային օլիմպիական խաղերից հետո։ 1990-ական թվականներին երկու ազգերը առեւտրում եւ համագործակցությունում վերելք են կրել։ Կորեայի Հանրապետության եւ Ռուսաստանի Դաշնության միջեւ 2003 թվականի առեւտրաշրջանառությունը կազմել է 4,2 միլիարդ դոլար, իսկ 2012 թվականին՝ 22,5 միլիարդ դոլար։ 2004 թվականի սեպտեմբերի 20-ին Հարավային Կորեայի նախագահ Նո Մու Հյոնը «Իզվեստիա» թերթին հարցազրույց է տվել, որում հայտարարել է, որ 2004 թվականին նշվում է Կորեայի եւ Ռուսաստանի միջեւ ընկերության եւ առեւտրի մասին պայմանագրի 120-ամյակը եւ Կորեացների Ռուսաստան կամավոր վերաբնակեցման 140-ամյակը։ Նախագահը նշել է, որ Կորեայի Հանրապետությունը եւ Ռուսասռանի տիեզերքի շրջանում համագործակցության մասին համաձայնագիր են կնքել եւ ստեղծել միասնական հետազոտական կենտրոն։ ԿՀ-ը ռուսական տեխնոլոգիաների օգնությամբ իրականացրել է երկրի արհեստական արբանյակի արձակում եւ պլանավորում է արձակել երկրորդ արբանյակը։ Ռուսաստանը տիեզերագնացների պատրաստության դեպքում Կորեայի Հանրապետությանը օգնություն կցուցաբերի։ 2014 թվականի հունվարի 1-ից Կորեայի Հանրապետության Ռուսաստանի Դաշնության միջեւ մտցվել է առանց վիզային կարգը։ Չինաստան 2010 թվականին Չինաստանը հարավկորեական արտահանման (ԿՀ արտահանման 23,2 %-ը) եւ ներմուծման (ԿՀ արտահանման 16,8 %-ը) մեջ զբաղեցրել է առաջին տեղերը։ 1994-2010 թվականներին երկու երկրների ապրանքաշրջանառությունը 11,7 մլրդ դոլարից մեծացել է մինչեւ ավելի քան 100 մլրդ դոլար։ Պատմականորեն Կորեան սեղմ կապեր է ունեցել Չինաստանի հետ։ Մինչեւ Հարավային Կորեայի պետականության հաստատումը անկախության համար կորեական մարտիկները ճապոնական օկուպացիայի ժամանակ համագործակցել են չինական զինվորների հետ։ Սակայն Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո Հարավային Կորեան սկսել է մոտիկանալ Միացյալ Նահանգների հետ։ Կորեական պատերազմի ընթացքում ՉԺՀ-ն օգնել է Հյուսիսային Կորեային, որի արդյունքում Հարավային Կորեայի եւ Չինաստանի միջեւ դիվանագիտական հարաբերությունները համարյա ամբողջությամբ ընդհատվել են։ Պաշտոնապես Հարավային Կորեայի եւ Չինաստանի միջեւ դիվանագիտական հարաբերությունները վերականգնվել են 1992 թվականին օգոստոսի 24-ին։ Երկրները ձգտում էին երկկողմանի հարաբերությունների զարգացմանը եւ հանեցին 40 տարի շարունակվող առեւտրական էմբարգոն։ Կորեայի Հանրապետույթունը Չինաստանի հետ պաշտոնական հարաբերությունների սահմանումից հետո դադարեցրել է Թայվանի հետ պաշտոնական հարաբերությունները, որը չի ճանաչում Թայվանի անկախությունը։ Եվրոպական միություն Եվրոպական միությունը եւ Հարավային Կորեան կարեւոր առեւտրային գործընկերներ են։ Ազատ առեւտրի մասին համաձայնագիրը ընդունվել է 2010 թվականի սեպտեմբերին, եւ ուժ է մտել 2011 թվականի հուլիսի 1-ից։ Հարավային Կորեան Եվրամիության համար մեծությամբ ութերորդ առեւտրային գործընկերն է, իսկ ԵՄ Հարավային Կորեայի համար մեծությամբ երկրորդ արտահանողն է։ Եվրամիության Հարավային Կորեայի հետ առեւտրային շրջանառությունը 2008 թվականին գերազանցել է €65 միլլիարդը, եւ 2004 եւ 2008 թվականների միջեւ ընկած ժամանակահատվածում ունի միջին տարեկան 7,5 % աճ Եվրամիությունը դարձել է Հարավային Կորեայում խոշորագույն օտարերկրյա ներդրողը՝ սկսած 1962 թվականին։ Բացի դրանից ԵՄ-ի ընկերությունները Հարավկորեական շուկայում հնարավորությունների եւ աշխատանքի նշանակալի խնդիրներ ունեն դժվար ստանդարտների եւ ծառայությունների ու մթերքների համար պահանջների պատճառով, որոնք շատ հաճախ արգելքներ են ստեղծում առեւտրի համար։ Հարավ Կորեայի հետ գտնվելով անընդհատ երկկողմանի հարաբերությունների մեջ, Եվրամիությունը ձգտում է լավացնել այդ իրավիճակը։ Ճապոնիա Հարավային Կորեան եւ Ճապոնիան դիվանագիտական հարաբերությունները վերականգնել են 1965 թվականին։ Հարավային Կորեայում գոյություն ունեն հակաճապոնական կառույցներ մի շարք չորոշված վեճերի պատճառով, որոնցից շատերը պայմանավորված են 1910 թվականին Ճապոնիային միանալուց հետո ճապոնական տիրապետության շրջանով։ 2019 թվականի հուլիսի 24-ին Կորեայի Հանրապետությունը վտարել է Ճապոնիայի երկու ռազմային ներկայացուցիչների՝ լրտեսության մեջ մեղադրանքի հետ կապված։ Հյուսիսային Կորեա Սեուլի եւ Փհենյանի միջեւ առեւտրական հարաբերությունները վերականգնվել են 1980 թվականին, երբ Կորեայի Ժողովրդա-Դեմոկրատական Հանրապետությունը Կորեայի Հանրապետությունից 1,03 մլն հոնկոնգյան դոլարի ապրանք է գնել։ 1981 թվականին Հյուսիսային Կորեա հարավկորեական արտահանումը կազմել է 1,03 մլն հոնկոնգյան դոլար, իսկ ներմուծումը՝ 0,17 մլն հոնկոնգյան դոլար։ 1990 թվականին Կորեայի Հանրապետությունում ընդունվել է օրենք Հյուսիսի մաքսատուրքերից եկած ապրանքների արձակման մասին։ Մինչեւ 1991 թվականը փոխադարձ առեւտրի ծավալը եղել է աննշան, 1990 թվականին արտահանումը ԿՀ-ից կազմել է 1,3 մլն դոլար, իսկ ներմուծումը ԿԺԴՀ-ից՝ 12,3 մլն դոլար։ Հետո տեղի է ունեցել առեւտրաշրջանառության կտրուկ աճ, 1991 թվականին՝ 111,3 մլն դոլար, 1995 թվականին՝ 287,3 մլն դոլար, 2000 թվականին՝ 425 մլն դոլար, 2005 թվականին՝ 1055 մլն դոլար, 2010 թվականին՝ 1912 մլն դոլար, 2012 թվականին՝ 1971 մլն դոլար։ Մինչեւ 1998 թվականը հյուսիսկորեական արտահանումը գերազանցել է հարավկորեական ներմուծմանը, բայց 1999 թվականին հարավկորեական արտահանմանը եկել է 211,8 մլն դոլար, որից հետո իրավիճակը կրկին փոխվել է եւ 2012 թվականին հյուսիսկորեական արտահանումը (1074 մլն դոլար) նորից գերազանցել է հարավկորեական ներմուծմանը։ 1990-ական եւ 2000-ական թվականներին իրականցվել են մի շարք միասնական նախագծեր՝ տուրիստական տուրեր դեպի Կիմգանսան, 2004 թվականին միացվել են երկու երկրների երկաթուղիները, 2004 թվականից սկսել է գործել Կեսոնի արդյունաբերական համալիրը (2012 թվականին այնտեղ աշխատել են 53 448 յուսիսկորեական եւ 785 հարավկորեական աշխատողներ)։ Կորեական պատերազմից հետո Հյուսիս Կորեան եւ Հարավային Կորեան ստորագրել են խաղաղության ձգտման մասին համաձայնագիր։ 2007 թվականի հոկտեմբերի 4-ին երկու երկրների ղեկավարները խաղաղության հարցերով ութ կետից համաձայնագիր են ստորագրել։ Չնայած պարզ քաղաքականությանը եւ խաղաղության ջանքերին, առաջադիմությունը բարդացվում են 1993, 1998, 2006, 2009, 2013 եւ 2016 թվականների հյուսիսկորեական հրթիռային փորձարկումներով։ 2009 թվականի մայիսի 27-ին ԿԺԴՀ-ն հայտարարել է, որ ՄՈԶ-ում Հարավային Կորեայի ամբողջական մասնակցության դեպքում զինադադարը Կորեական թերակղզում անվավեր կլինի։ Իրավիճակը վատթարացել է 2010 թվականի մարտին հարավկորեական «Չհոնհան» նավի կորուստի հետ կապված պատմությունը։ 2010 թվականի մայիսին Լի Մյոնգ Բակը հայտարարել է, որ Սեուլը կդադարի առեւտուրը Հյուսիսային Կորեայի հետ՝ բացառությամբ միասնական Կեսոնի արդյունաբերական շրջանից եւ հասարակական օգնությունից։ Հյուսիսային Կորեան սկզբնապես սպառնում էր խզել բոլոր կապերը, որպեսզի ամբողջությամբ ոչնչացնի չհարձակման մասին նախորդ փաստը եւ սահմանափակի հարավկորեացների մուտքը Կեսոնի արդյունաբերական շրջան, բայց հրաժարվել է իր սպառնալիքներից եւ որոշել չխզել կապերը Հարավային Կորեայի հետ։ Դրանից հետո դիտվում էր Կեսոնի արդյունաբերական շրջանի աշխատքի անկում, բայց 2013 թվականի սեպտեմբերի 16-ին՝ Հարավային եւ Հյուսիսային Կորեաների միջեւ երկար եւ լարված բանակցություններներից հետո, կողմերը վերականգնել են միասնական համալիրի աշխատանքը։ 2017 թվականի սեպտեմբերի 15-ին, Հարավային Կորեայի բալիստիկ հրթիռի արձակման հետ կապված, Կորեայի Հանրապետությունը կատարել է «Հյոնմու-2» տեսակի 2 բալիստիկ հրթիռների պատասխանական արձակում։ ԱՄՆ Միացյալ Նահանգները Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո ներգրավվել են Կորեայի ապագաղութացման մեջ (հիմնականում, երկրի հարավում, իսկ հյուսիսում՝ Եվրոպական միությունը)։ Կորեական պատերազմից հետո Հարավային Կորեան եւ ԱՄՆ-ն ստորագրել են «Փոխադարձ պաշտպանության մասին համաձայնգիրը», որի համաձայն Խաղաղ օվկիանոսից յուրաքանչյուր կողմի վրա հարձակումը պատասխան կբերի երկուսից էլ։ 1967 թվականին փոխադարձ պաշտպանության մասին համաձայնգիրը պարտավորել է Հարավային Կորեային մեծ ռազմային ուժեր ուղարկել Վիետնամի պատերազմ ԱՄՆ-ին օգնության համար։ 2007 թվականին Հարավային Կորեայի եւ ԱՄՆ-ի միջեւ ազատ առեւտրի մասին համաձայնագիր է ստորագրվել, բայց դրա պաշտոնական իրականացումը հետաձգվում էր մինչեւ երկու երկրների օրենսդիր մարմինների հաստատումը։ 2011 թվականի հոկտեմբերի 12-ին ԱՄՆ-ի կոնգրեսը ընդունել է Հարավային Կորեայի հետ առեւտրային համաձայնագիրը, եւ այն ուժ է մտել 2012 թվականի մարտի 15-ին։ 2019 թվականին Կորեայի Հանրապետության տարածքում ԱՄՆ-ի բանակի զինածառայողների քանակը կազմել է 28,5 հազար։ 2019 թվականի ապրիլի 5-ին ՀԿ-ի ազգային ժողովը վավերացրել է 8,2 %-ով ԱՄՆ-ի զորքերի պահպանման ծախսերի մեծացման մասին համաձայնագիրը։ Ծանոթագրություններ Գրականություն Ռուսերենով Անգլերենով Lew, Yong Ick. The Making of the First Korean President: Syngman Rhee's Quest for Independence (University of Hawai'i Press; 2013); scholarly biography; 576 pages; Արտաքին հղումներ Կորեան՝ հայատառ Կորեայի տուրիզմի կայքը Կորեայի Ազգային Վիճակագրական գրասենյակ Հարավային Կորեան UCB Libraries GovPubs-ում Կորեա ՏՀԶԿ Հարավային Կորեայի էջը BBC News-ի կայքում Հարավային Կորեա Encyclopædia Britannica մուտք Կորեա ՄԱԿ-ի անդամ երկրներ Լիբերալ ժողովրդավարություններ Մեծ քսանյակի անդամ երկրներ Հարավային Կորեա 1948 հիմնադրված պետություններ եւ տարածքներ Հանրապետություններ Ֆրանկոֆոնիայի միջազգային կազմակերպության անդամ երկրներ


source: wikipedia

text: Ղրղզստան (ղրղզերեն՝ Кыргызстан; ռուսերեն՝ Киргизия, տրասլիտացված՝ Կիրգիզիա կամ Կիրղիզիա) (IPA արտասանությամբ՝ ), պաշտոնապես՝ Ղրղզական Հանրապետություն, երկիր Կենտրոնական Ասիայում։ Ղրղզստանը լեռնային եւ դեպի ծով ելք չունեցող երկիր է, այն սահմանակից է Ղազախստանին՝ հյուսիսում, Ուզբեկստանին՝ արեւմուտքից, Տաջիկստանին՝ հարավ-արեւմուտքից եւ Չինաստանին՝ հարավ-արեւելքից։ «Ղրղըզ» էթնոհորոնիմը նշանակում է «քառասուն ցեղեր», որը վերաբերում է վիպերգական հերոս Մանասին, որը միավորել է քառասուն ցեղերը խիթանների դեմ։ Քառասուն ճառագայթները Ղրղզստանի դրոշի վրա խորհրդանշում է Մանասի քառասուն ցեղերը։ 1991 թվականի անկախությունից ի վեր Ղրղզստանում տեղի է ունեցել երկու հեղափոխություն՝ մեկը 2005 թվականի Կակաչների հեղափոխությունը եւ 2010 թվականի հեղափոխությունը, որը իշխանությունից հեռացրել է 2005 թվականի հեղափոխության առաջնորդ Կուրմանբեկ Բակիեւին։ Աշխարհագրական դիրք Ղրղզստանը դեպի ծով ելք չունեցող երկիր է Կենտրոնական Ասիայում։ Ազգային տարածքը տարածվում է մոտավորապես 925 կմ արեւելքից արեւմուտք եւ 454 կմ հյուսիսից հարավ։ Ղրղզստանը արեւելքում եւ հարավ-արեւելքում սահմանակից է Չինաստանին, հյուսիսում` Ղազախստանին, արեւմուտքում` Ուզբեկստանին, հարավում` Տաջիկստանին։ Ուզբեկստանի եւ Տաջիկստանի հետ սահմանները Ֆերգանայի հովտում բավականին դժվարանցանելի են։ Ստալինի կողմից Կենտրոնական Ասիան հինգ հանրապետությունների բաժանելու հետեւանքներից մեկն այն է, որ շատ էթնիկ ղրղզներ չեն ապրում Ղրղզստանում։ Ստեղծվել են երեք անկլավներ, որոնք օրինականորեն մտնում են Ղրղզստանի տարածքի մեջ, սակայն աշխարհագրորեն բաժանված են մի քանի կիլոմետրով՝ երկուսը Ուզբեկստանում եւ մեկը՝ Տաջիկստանում։ Ղրղզստանի ռելիեֆում գերակշռում են Տյան Շան եւ Պամիր լեռնային համակարգերը, որոնք միասին զբաղեցնում են ազգային տարածքի մոտ 65%-ը։ Ալայի լեռնաշղթայի մի մասը գերակշռում է երկրի հարավ-արեւմտյան կեսը, մինչդեռ արեւելքում Տյան Շան լեռնաշղթան անցնում է Հարավային Ղրղզստանի եւ Չինաստանի սահմանի երկայնքով, այնուհետեւ ավելի արեւելք՝ դեպի Չինաստանի Սինծիանի Ույղուրական ինքնավար շրջան։ Ղրղզստանի տարածքի միջին բարձրությունը 2750 մետր է՝ տատանվում է 7439 մետրից Հաղթանակ գագաթից մինչեւ 394 մետր Օշ քաղաքի մոտ գտնվող Ֆերգանա հովտում։ Երկրի տարածքի գրեթե 90%-ը գտնվում է ծովի մակարդակից ավելի քան 1500 մետր բարձրության վրա։ Աշխարհագրորեն, Ղրղզստանը պայմանականորեն բաժանված է երկու մասի՝ հարավ (Բաթկեն, Օշ եւ Ջալալ-Աբադի շրջան) եւ հյուսիս (Թալաս, Չույսկայա, Իսիկ-Կուլսկայա եւ Նարինի շրջան)։ Լեռնաշղթաներով միմյանցից առանձնացված՝ այս շրջաններն ունեն տնտեսական եւ ժողովրդագրական բնույթի որոշ տարբերություններ։ Հյուսիսային շրջանը (հատկապես Չույայի շրջանը) ավելի զարգացած է արդյունաբերական առումով, հարավում գերակշռում է գյուղատնտեսությունը։ Հարավում հողային ռեսուրսներն ավելի քիչ են, ինչի արդյունքում բնակչության խտությունն ավելի բարձր է։ Հյուսիսային եւ հարավային շրջանները միացված են բարձր լեռնային ավտոճանապարհներով, ավիահաղորդակցությամբ եւ կապի ուղիներով։ Ռելիեֆ Ղրղզստանի տարածքի ավելի քան երեք քառորդը լեռներ են զբաղեցնում։ Երկրի տարածքը գտնվում է երկու լեռնային համակարգերի սահմաններում։ Դրա հյուսիս-արեւելյան մասը գտնվում է Տյան Շանի սահմաններում, հարավ-արեւմտյան մասը՝ Պամիր-Ալայի սահմաններում։ Հանրապետության ամբողջ տարածքը գտնվում է ծովի մակարդակից 394 մետրից բարձր, ծովի մակարդակից միջին բարձրությունը՝ 2750 մ։ Նրա տարածքի կեսից ավելին գտնվում է 1000-ից 3000 մետր բարձրության վրա, իսկ մոտ մեկ երրորդը՝ 3000-ից 4000 մ բարձրության վրա։ Հաղթանակի պիկը երկրի ամենաբարձր կետն է, բարձրությունը՝ 7439 մետր։ Հարավում Ղրղզստանը ներառում է Թուրքեստանի լեռնաշղթայի հյուսիսային լանջը, Ալայի լեռնաշղթան, Ալայի հովիտը եւ Զաալայ լեռնաշղթայի հյուսիսային լանջը, որը կազմում է Պամիրի Հյուսիսային եզրը։ Զաալայ լեռնաշղթայի ամենաբարձր կետը եւ Ղրղզստանում երկրորդ ամենաբարձր կետը Լենինի պիկն է, որի բարձրությունը 7134 մ է Կլիմա Ղրղզստանի կլիմայի կտրուկ մայրցամաքային, չոր բնույթը, որը փոքր-ինչ հարթվում է բարձրլեռնային ռելիեֆի պատճառով ամպամածության եւ տեղումների ավելացումից, պայմանավորված է երեք գործոններով՝ Եվրասիայի կենտրոնում գտնվող հյուսիսային կիսագնդում գտնվելու վայրը, զգալի ջրային օբյեկտներից հեռավորությունը եւ անապատների մերձավոր հարեւանությունը։ Ջերմաստիճանի ամպլիտուդները տատանվում են. միջին հաշվով, ձմռանը լեռնային հովիտներում -30 °C, + 27 °C։ Ամենաբարձր չափված ջերմաստիճանը +44 °C է, իսկ ամենացածրը՝ -53,6 °C: Տեղումները նույնպես մեծապես տարբերվում են տարբեր վայրերում։ Բարձր լանջերին տեղումները հասնում են տարեկան 2000 մմ-ի, իսկ Իսիկ Կուլայի արեւմտյան ափին՝ տարեկան 100 մմ-ից պակաս։ Ջրային ռեսուրսներ Ղրղզստանի սառցադաշտերը կազմում են ոչ միայն բուն հանրապետության, այլեւ ամբողջ Կենտրոնական Ասիայի քաղցրահամ ջրի պաշարները եւ համարվում են գետերի սնուցման հիմնական աղբյուրները։ Հանրապետությունում կա մոտ 8 հազար սառցադաշտ, որոնք զբաղեցնում են Ղրղզստանի տարածքի 4%-ը (մոտ 8 հազար կմ2), եւ հավերժական ձյան հետ միասին զբաղեցնում են երկրի տարածքի 40,5%-ը (մոտ 81 հազար կմ2)։ Սա շատ ավելին է, քան Կովկասի եւ Ալպերի սառցադաշտերի տարածքը միասին վերցրած։ Սառցադաշտերը պահպանում են մոտ 650 կմ3 սառույց։ Ղրղզստանում կա մոտ 30 հազար գետ,որի ընդհանուր երկարությունը կազմում է մոտ 150 հազար կմ, իսկ այլ աղբյուրների համաձայն՝ 35 հազար կմ։ Հանրապետության բոլոր խոշոր գետերը սկիզբ են առնում բարձր լեռներից, սնվում են հիմնականում սառցադաշտերի եւ ձյան հալոցքային ջրերով։ Հանրապետության ռելիեֆի բնույթով պայմանավորված տարբերում են գետի լեռնային եւ հարթավայրային հատվածից։ Գետային համակարգերի մեծ մասը պատկանում է Արալի ավազանին, Կենտրոնական Ասիայի խոշոր գետերի՝ Սիրդարյայի եւ Ամուդարյայի համակարգերին։ Չուի եւ Թալաս գետերի ավազանները, թեեւ պատկանում են Արալի ավազանին, սակայն իրենց ջրերը չեն տանում դեպի հիմնական ջրային զարկերակներ եւ Իսիկ-Կուլ լճի ավազանի հետ միասին կազմում են ներքին հոսքի ավազանին։ Հանրապետության տարածքի հարավարեւելյան հատվածն այն տարածքն է, որտեղ ձեւավորվում է Արեւմտյան Չինաստանի ջրային զարկերակ համարվող Թարիմ գետի հոսքը, իսկ Կարկիրա գետի ավազանի փոքր ավազանը պատկանում է Բալխաշ լճի ավազանին։ Հանրապետության ամենամեծ գետը՝ Նարինը, ձեւավորվում է Մեծ եւ Փոքր Նարինի միախառնումից։ Այն Սիրդարյա գետի հիմնական մասն է եւ պատկանում է Արալյան ծովի ավազանին։ Հանրապետությանում երկարությունը կազմում է 535 կմ, ավազանի մակերեսը՝ 53700 կմ2։ Ղրղզստանում կան երկու ջրաբանական շրջաններ՝ հոսքի առաջացման եւ արտահոսքի տարածք։ Հոսքի առաջացման տարածքը զբաղեցնում է հանրապետության տարածքի 87%-ը, իսկ արտահոսքը՝ 13%։ Խոշոր գետերի արտահոսքի տարածքի մեծ մասը գտնվում է Ղրղզստանի տարածքից դուրս։ Արտահոսքի տարածքին բնորոշ են շատ ավելի քիչ տեղումները, քան լեռնալանջերին եւ ինտենսիվ գոլորշիացմաը։ Բացի այդ, լեռներում ձեւավորված մակերեւույթային հոսքը, հոսելով ներթափանցում է նախալեռնային տափարակ հարթավայրերի մեջ, ինչպես նաեւ ոռոգման նպատակով կորչում է։ Լեռների ստորոտներում գտնվող հարթավայրարերում ձեւավորվում են ստորերկրյա ջրեր, որտեղից էլ շատ գետեր հավելյալ սնում ունեն։ Ստորերկրյա ջրերի տեղ-տեղ զգալի քանակությամբ ելքերը, ձեւավորում են գետեր, առվակներ, որոնք ջրի թափանցիկության պատճառով կոչվում են «կարա-սուու»։ Ըստ հոսքի ռեժիմի՝ Ղրղզստանի գետերը պատկանում են տյանշանյան եւ ալթայան տիպերին։ Առաջին տիպի գետերը սնվում են հիմնականում բարձր լեռների ձնադաշտերի եւ սառցադաշտերի հալված ջրերով։ Դրանցում ջրի հոսքն ավելանում է ամռանը՝ արագ հալման շրջանում՝ առավելագույնի հասնելով հուլիս-օգոստոսին։ Ալթայան տիպի գետերը սնվում են հիմնականում միջին լեռների սեզոնային ձնահալոցքային ջրերով։ Դրանցում ջրի հոսքը գարնանն ավելանում է, եւ քանի որ տարբեր ժամանակներում ձյունը հալվում է տարբեր բարձրությունների վրա, ջրհեղեղը երկարաձգվում է։ Ամռանը այս գետերի հոսքը նույնպես նվազում է։ Ղրղզստանում մոտ 2000 լիճ կա, որոնց ընդհանուր մակերեսը կազմում է 6836 կմ2։ Լճերի մեծ մասը ալպյան են եւ գտնվում են ծովի մակարդակից 2500-4000 մ բարձրության վրա։ Լճերի առաջացման հիմնական պատճառը սառցադաշտերի հալումն է։ Հանրապետությունում կան երեք խոշոր լճեր՝ Իսիկ-Կուլ, Սոն-Կոլ եւ Չատիր-Կոլ։ Երկրի հյուսիս-արեւելքում գտնվում է աշխարհի յոթերորդ ամենախոր լիճը՝ Իսիկ-Կուլ լիճը, որը գտնվում է ծովի մակարդակից 1609 մ բարձրության վրա։ Լիճը գտնվում է Իսիկ-Կուլի գոգավորությունում, Կունգոյ-Ալա-Տօօ (հյուսիսից) եւ Տեսկեյ-Ալա-Տօօ (հարավից) լեռնաշղթաների միջեւ, որի հյուսիսային ափին կան բազմաթիվ պանսիոնատներ, առողջարաններ եւ տուրիստական ճամբարներ։. Իսիկ-Կուլ լճից 105 կմ դեպի արեւելք գտնվում է սառցադաշտային ծագման բարձր լեռնային Մերցբախերա լիճը՝ մակերեսի վրա լողացող սառցաբեկորներով, որը հայտնի է նրանով, որ ջուրն ամռանը հասնելով որոշակի մակարդակի աղմուկով արագ անհետանում է։ Լիճը գտնվում է Հյուսիսային Էնիլչեկ եւ Հարավային Էնիլչեկ սառցադաշտերի միախառնման վայրում։ Բուսական եւ կենդանական աշխարհ Անտառները զբաղեցնում են երկրի ընդհանուր տարածքի 3,5%-ը (7041 կմ2 2017 թվականի հունվարի 1-ի դրությամբ) Ղրղզստանում հաշվվում է ավելի քան 4 հազար տեսակի անոթավոր բույսեր։ 2000-2500 մ բարձրության վրա գտնվող նոսր անտառներում աճում են տարբեր տեսակի խոտաբույսեր եւ բույսեր, այդ թվում՝ տյանշանյան եղեւնին եւ առյուծամագիլը։ Կենդանական աշխարհը ներկայացված է ողնաշարավորների ավելի քան 500 տեսակ (այդ թվում՝ 335 տեսակի թռչուն եւ 49 տեսակ ձուկ) եւ 3 հազար տեսակ միջատներ, որոնցից շատերը հազվադեպ են եւ գրանցված են Կարմիր գրքում։ Տյան Շանի նոճու անտառներում հանդիպում է արխարի, մարալի եւ էնդեմիկ տյանշանյան գորշ արջի հոտեր։ Լեռնահովիտներում հանդիպում են աղվես, գայլ, գետնասկյուռ եւ փոքր կաթնասուններ, ինչպիսիք են ճագարամուկը եւ խոտադիրը, լեռնային գետերը հարուստ են իշխանով։ Ձյունահովազը ապրում է հիմնականում բարձրադիր վայրերում, այնինչ նախկինում նրանք բնակվում էին երկրի մեծ մասում, իսկ այսօր այդ տեսակի պոպուլյացիան սահմանափակ է։ Այգուլը կամ լուսնածաղիկը Ղրղզստանի հարավում էնդեմիկ խոտաբույս է, Արքայապսակ ցեղի տեսակ։ Առաջին անգամ, 1978 թվականին, Ղրղզստանի կենդանիների եւ բույսերի վտանգված տեսակները գրանցվեցին ԽՍՀՄ Կարմիր գրքում։ Հետագա տարիներին ցանկը ընդլայնվեց, եւ ավելի շատ տեղեկություններ եղան անհետացող տեսակների մասին, եւ 1985 թվականին հրապարակվեց Ղրղզստանի ԽՍՀ Կարմիր գիրքը։ Այնուհետեւ 2006 թվականին այն վերահրատարակվել է Ղրղզստանի Կարմիր գրքում։ Հատուկ պահպանվող բնական տարածքներ Ղրղզստանում կան տարբեր կարգավիճակի 88 հատուկ պահպանվող բնական տարածքներ (SPNA)՝ բնական արգելոցներ, բնության պարկեր, վայրի բնության արգելավայրեր, կենսոլորտային տարածքներ։ Պահպանվող տարածքների ընդհանուր մակերեսը կազմում է հա կամ կմ2 (Հանրապետության տարածքի 7.38%-ը)։ Այսպիսով, այսօր նրանք գործում են. 10 արգելոց (; 13 բնական պարկ (; 64 արգելոց (ներառյալ 8 անտառային, 23 բուսաբանական, 2 համալիր եւ 12 որսորդական (կենդանաբանական), 19 երկրաբանական որի ընդհանուր մակերեսը կազմում է (; 1 կենսոլորտային տարածք ( 1998 թվականին «Յսիկ-Կյոլ» կենսոլորտային տարածքը ձեւավորվել է հա (Իսիկ-Կուլի շրջանի վարչական տարածք) տարածքում, որը գործող օրենսդրությամբ ազգային մակարդակով հավասարեցվում է պահպանվող բնական տարածքների կարգավիճակին՝ հատուկ պահպանության ռեժիմով։ 2001 թվականից ՅՈՒՆԵՍԿՕ որոշմամբ Իսիկ-Կուլ կենսոլորտային տարածքը ներառվել է կենսոլորտային արգելոցների համաշխարհային ցանցում։ Միջազգային նշանակության հանրապետության պահպանվող տարածքներն են՝ Իսիկ-Կուլ արգելոցը, որը 1976 թվականից Իսիկ-Կուլ լճի հետ ընդգրկվել է Ռամսարի կոնվենցիայի խոնավ տարածքների միջազգային ցանկում՝ ջրային թռչունների եւ ծովափնյա թռչունների միգրացիայի եւ ձմեռման վայր։ Այս ցանկում ներառված են նաեւ Կարատալ-Ժապիրիկ արգելոցի Չատիր-Կուլ (2005) եւ Սոն-Կուլ (2011) լճերը, որոնք բնադրավայր են լեռնային սագի համար, որը ընդգրկված է -ԲՊՄՄ-ի միջազգային Կարմիր գրքում, եւս երկու թռչուններ՝ ճչան կարապը եւ գեղանի կռունկը գրանցված են Ղրղզստանի Կարմիր գրքում։ Սարի-Չելեկ պետական կենսոլորտային արգելոցը 1979 թվականին ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի «Մարդը եւ կենսոլորտը» ծրագրի որոշմամբ ընդգրկվել է կենսոլորտային արգելոցների միջազգային ցանցում։ Այստեղ իրականացվում է ամբողջ բնական օբյեկտի եւ համալիրի մշտադիտարկում։ Արգելոցի տարածքում գործում է վերազինված օդերեւութաբանական կետ։ Օգտակար հանածոներ Երկրի հանքային ռեսուրսների բազան բաղկացած է ազնիվ, գունավոր եւ հազվագյուտ մետաղների, ոչ մետաղական հումքի, վառելիքի եւ էներգիայի պաշարների հանքավայրերից։ Ղրղզստանը զգալի ներուժ ունի բնական հանքային հումքի բազմաթիվ տեսակների համար։ Նրա տարածքում հայտնաբերվել են հանքաքարի եւ ոչ մետաղական օգտակար հանածոների մի քանի հազար տարբեր հանքավայրեր եւ հանքաքարեր։ Օգտակար հանածոների հիմնական տեսակներից են՝ ոսկի, սնդիկ, ծարիր, հազվագյուտ հողային տարրերի հանքաքարեր, անագ, վոլֆրամ, ածուխ, ոչ մետաղական հումք։ Պատմություն Խորհրդային ժամանակաշրջան 1917 թվականի հոկտեմբերի 25-ին (նոյեմբերի 7-ին) Պետրոգրադում զինված ապստամբություն բարձրացվեց Կարմիր գվարդիայի, Պետրոգրադի կայազորի զինվորների եւ Բալթյան նավատորմի նավաստիների կողմից՝ դրանով իսկ տապալելով ժամանակավոր կառավարությունը։ Նույն օրը իր աշխատանքները սկսեց Բանվորների եւ զինվորականների պատգամավորների սովետների II համառուսաստանյան համագումարը, որի որոշմամբ ամբողջ տեղական իշխանությունն անցնում է Բանվորների, զինվորականների եւ գյուղացիական պատգամավորների խորհուրդներին։ 1917 թվականի նոյեմբերին Սուլուկտայի հանքագործներն առաջինն էին, որ Ղրղզստանի տարածքում հռչակեցին խորհրդային իշխանություն։ Այնուհետեւ այն տեղադրվում է Թալասի Կըզըլ-Կիա քաղաքում, 1918 թվականի հունվարին՝ Օշում։ 1917 թվականի նոյեմբերին Պիշպեկի Կաղնու այգում որոշում է կայացվել քաղաքը խորհրդային դարձնել։ 1918 թվականի հունվարի 1-ին Պիշպեկում զինվորների, բանվորների եւ գյուղացիների պատգամավորների խորհրդի նիստում որոշում ընդունվեց Պետրոգրադի եւ Տաշքենդի կենտրոնական կառավարությանը միանալու մասին։ Խորհրդի նախագահ է ընտրվում բոլշեւիկ Գ. Ի. Շվեց-Բազարնին։ Նույն թվականի մայիսին Պրժեւալսկում հաստատվեց խորհրդային իշխանություն՝ Վերնիից Կարմիր գվարդիայի ջոկատի աջակցության շնորհիվ, հունիսին Նարինում։ Այսպիսով, 1918 թվականի ամռանը Ղրղզստանում առանց արյունահեղության հաստատվեց խորհրդային իշխանությունը։ 1918 թվականի հունվարի 12-ին Համառուսաստանյան Խորհրդի III համագումարում հաստատվեց Աշխատավոր եւ շահագործվող մարդկանց իրավունքների հռչակագիրը՝ սահմանադրական ակտ, որը համախմբեց Հոկտեմբերյան հեղափոխության նվաճումները օրինականորեն հաստատեց Ռուսաստանում նոր պետական համակարգի հիմքերը եւ սահմանեց խորհրդային իշխանության խնդիրները։ 1918 թվականի ապրիլի 30-ին Թուրքմենստական Սովետների V համագումարում Թուրքեստանական Խորհրդային Հանրապետությունը հռչակվեց ՌՍՖՍՀ կազմի մեջ՝ Թուրքեստանի գեներալ-նահանգապետի տարածքում։ 1921 թվականին բարձրացվեց Լեռնային Ղրղզստանի Թուրքեստանի ՀԽՍՀ կազմում ստեղծելու հարցը, սակայն այդ հարցը չլուծվեց։ Իսկ 1922 թվականի մարտին ղրղզ մտավորականությունը՝ ի դեմս Յու.Աբդրախմանովի, Ի.Արաբաեւի, Ա.Սիդիկովի, կրկին առաջարկ է արել ղրղզ բնակչություն ունեցող շրջանները հատկացնել Լեռնային Ղրղզստանին։ Բայց առաջարկի փաստացի իրականացումը ձախողվում է տարբեր ազգայնական եւ ցեղային խմբերի միջեւ ծագած տարաձայնությունների պատճառով Լեռնային Ղրղզստանի շրջանի ստեղծումից հետո, ինչը հանգեցրել է 1922թ. Ստալինի, ում կարծիքը նույնպես ազդել է որոշման վրա։ 1922 թվականի դեկտեմբերին ՌԿԿ (բ) Կենտրոնական կոմիտեն անօրինական ճանաչեց Լեռնային Ղրղզստանի շրջանի ստեղծման մասին նախկինում ընդունված բոլոր փաստաթղթերը եւ մեղադրեց նախաձեռնողներին համագումար հրավիրելու մեջ բուրժուական ազգայնականության եւ հակահեղափոխական գործունեության մեջ։ 1924-ի հունվարին Սովետների XII Համաթուրքական համագումարը որոշեց «ավարտել Թուրքեստանական հանրապետության տարածքայնացման բոլոր համապատասխան նախապատրաստական աշխատանքները՝ ելնելով տնտեսական եւ բնական-պատմական առանձնահատկություններից եւ շարունակել վարչատնտեսական կառավարման վերակազմավորումը»։ 1924 թվականի մայիսին Թուրքմենստանի կոմունիստական կուսակցության VIII համագումարը, այնուհետեւ Բուխարայի եւ Խորեզմի կոմունիստական կուսակցությունների Կենտրոնական կոմիտեն (ԿԿ) եւ ՌԿԿ (բ) Կենտրոնական կոմիտեի Կենտրոնական Ասիայի բյուրոն ժամանակին ճանաչեցին ազգային սահմանազատումը։ Կենտրոնական Ասիայի կուսակցական կազմակերպությունների այս որոշումը հաստատվել է ՌԿԿ (բ) Կենտկոմի կողմից 1924 թվականի հուլիսին։ Ազգային սահմանազատման նախապատրաստական աշխատանքները ավարտվեցին մինչեւ 1924 թվականի սեպտեմբեր։ 1924 թվականի սեպտեմբերի 16-ին Թուրքեստանական ՀԽՍՀ Կենտգործկոմի արտահերթ նիստում ընդունվեց ազգային-պետական սահմանազատման մասին որոշումը։ XI գումարման Համառուսաստանյան Կենտրոնական Գործադիր Կոմիտեի (ՀԿԳԿ) երկրորդ նստաշրջանը 1924 թվականի հոկտեմբերի 14-ին հաստատեց այս որոշումը։ Այսպիսով, ՌՍՖՍՀ կազմում ձեւավորվեց Կարա-Ղրղզստանի Ինքնավար Մարզը (1925 թվականի մայիսին այն վերանվանվեց Ղրղզստանի Ինքնավար Մարզ)։ Պետական կառուցվածքը Պետական համակարգ Ղրղզստանի Հանրապետությունը, 2010 թվականի հունիսի 27-ին ընդունված սահմանադրության համաձայն (վերջին փոփոխությունն ընդունվել է 2016 թվականի դեկտեմբերի 11-ին հանրաքվեով), ինքնիշխան, ժողովրդավարական, իրավական, աշխարհիկ, ունիտար, սոցիալական պետություն է։ Սահմանադրության մեջ չի նշվում կառավարման ձեւը։ Պաշտոնական աղբյուրները հայտարարում են կառավարման խորհրդարանական ձեւը, դե ֆակտո կառավարման ձեւը խառն է 2021 թվականից Ղրղզստանի կառավարման ձեւը պաշտոնապես հաստատվել է որպես նախագահական։ 2016 թվականին Ղրղզստանի անկախության 25-ամյակին նվիրված շքերթում Ալմազբեկ Աթամբաեւի (Ղրղզստանի նախագահ 2011-2017թթ.) ելույթից. Նախ՝ 2010 թվականի սահմանադրությունը երկրում չի ներմուծել կառավարման խորհրդարանական համակարգ։ Այս Սահմանադրությունը մեզ առաջնորդեց դեպի նախագահական-խորհրդարանական համակարգ, եւ այն պարունակում է ավտորիտար ռեժիմ ստեղծելու բոլոր պայմանները։ Նախագահ Նախագահը պետության ղեկավարն է եւ զինված ուժերի գերագույն գլխավոր հրամանատարը։ Նա ղեկավարում է Անվտանգության խորհուրդը, անձնավորում է ժողովրդի եւ պետական իշխանության միասնությունը, վարում է արտաքին եւ կադրային քաղաքականություն։ Արտաքին քաղաքականության մեջ. Վարչապետի հետ համաձայնությամբ բանակցում եւ ստորագրում է միջազգային պայմանագրեր. իրավունք ունի այդ լիազորությունները պատվիրակել վարչապետին, կառավարության անդամներին եւ այլ պաշտոնատար անձանց. ստորագրում է վավերացման եւ միանալու փաստաթղթերը. Վարչապետի հետ համաձայնությամբ նշանակում է օտարերկրյա պետություններում Ղրղզստանի դիվանագիտական ներկայացուցչությունների ղեկավարներին եւ միջազգային կազմակերպություններում մշտական ներկայացուցիչներին. հետ է կանչում դրանք; ընդունում է օտարերկրյա պետությունների դիվանագիտական ներկայացուցչությունների ղեկավարների հավատարմագրերը եւ հետ կանչվող նամակները. Նախագահ կարող է ընտրվել 35 տարեկանից ոչ փոքր եւ 70 տարեկանից ոչ բարձր Ղրղզստանի քաղաքացին, ով տիրապետում է պետական լեզվին եւ հանրապետությունում ապրել է ընդհանուր առմամբ առնվազն 15 տարի։ Նախագահի թեկնածուների թիվը սահմանափակված չէ. Նախագահի թեկնածու կարող է գրանցվել այն անձը, ով հավաքել է ընտրողների առնվազն 30000 ստորագրություն։ Նախագահն ընտրվում է համաժողովրդական քվեարկությամբ 6 տարի ժամկետով՝ առանց երկրորդ ժամկետով վերընտրվելու իրավունքի։ Վերջին նախագահական ընտրություններն անցկացվել են 10 հունվարի, 2021։ Նոր նախագահն էր Սադիր Ժապարով, նախորդը՝ Սորոնբայ Ժեենբեկով, ով հրաժարական տվեց զանգվածային բողոքի ակցիաներից։ Օրենսդիր մարմին Հանրապետության Խորհրդարանը՝ Ջոգորկու Քենեշը, բարձրագույն ներկայացուցչական մարմինն է,որը օրենսդրական լիազորություններ է իրականացում եւ վերահսկողական գործառույթներ իրենց լիազորությունների շրջանակներում։ Նա գերակայություն ունի որոշելու պետության կարեւորագույն որոշումները ու քաղաքականությունը եւ առաջնահերթությունը։ Այն միապալատ է եւ կազմված է 120 պատգամավորից, որոնք ընտրվում են 5 տարի ժամկետով՝ Համամասնական համակարգ։ Ընտրությունների արդյունքներով քաղաքական կուսակցությանը կարող է տրվել ոչ ավելի, քան 65 մանդատ պատգամավորական խորհրդարանում։ Ներկայումս գործում է 2015 թվականի հոկտեմբերի 4-ին Ջոգորկու Քենեշի ընտրված VI գումարումը։ Դատական իշխանություն Արդարադատությունն իրականացնում է միայն դատարանը։ Դատական իշխանությունն իրականացվում է սահմանադրական, քաղաքացիական, քրեական, վարչական եւ իրավական դատավարության այլ ձեւերով։ Դատական համակարգը բաղկացած է Գերագույն դատարանից եւ տեղական դատարաններից։ Գերագույն դատարանը քաղաքացիական, քրեական, տնտեսական, վարչական եւ այլ գործերով բարձրագույն դատական մարմինն է։ Դատավարության մասնակիցների պահանջով իրականացնում է դատարանների դատական ակտերի վերանայում. Գերագույն դատարանի ակտերը վերջնական են եւ ենթակա չեն բողոքարկման։ Այն ներառում է Սահմանադրական պալատը՝ սահմանադրական վերահսկողություն իրականացնող մարմին։ Գործադիր իշխանություն Հանրապետությունում գործադիր իշխանությունն իրականացնում է կառավարությունը, ենթակա նախարարությունները, պետական կոմիտեները, վարչական գերատեսչությունները եւ տեղական պետական վարչությունները։ Կառավարությունը գործադիր իշխանության բարձրագույն մարմինն է։ Կառավարությունը կազմված է վարչապետից, փոխվարչապետներից, նախարարներից եւ պետական կոմիտեների նախագահներից։ Կառավարության կառուցվածքը ներառում է նախարարություններ եւ պետական կոմիտեներ։ Կառավարությունը գլխավորում է վարչապետը։ Կառավարությունը հաշվետու է Ջոգորկու Քենեշին եւ պատասխանատու է նրա առջեւ գործող սահմանադրությամբ նախատեսված սահմաններում։. Վարչատարածքային կառուցվածք Վարչատարածքային միավորներ են համարվում քաղաքները, շրջանները, շրջանները, ինչպես նաեւ գյուղական շրջանները՝ մեկ կամ մի քանի գյուղից կազմված վարչատարածքային միավորներ։ Ղրղզստանը վարչական եւ տարածքային առումով բաժանված է 7 շրջանի, այդ թվում՝ հանրապետական նշանակության 2 քաղաքների։ Հանրապետական նշանակության քաղաքների թաղամասերը ինքնուրույն վարչատարածքային միավորներ չեն։ Ղրղզստանում կա 531 վարչատարածքային միավոր, որից. հանրապետական նշանակության 2 քաղաք (Բիշքեկ, Օշ); 7 տարածք; 40 շրջան; 29 քաղաք (ներառյալ 12 մարզային եւ 17 շրջանային նշանակության քաղաքներ); 453 գյուղական կոմսություն. Զինված ուժեր Ղրղզստանի զինված ուժերը պետական ռազմական կազմակերպություն է, որը կոչված է ապահովելու պետական ինքնիշխանության, տարածքային ամբողջականության, սահմանադրական կարգի, հասարակության եւ Ղրղզստանի քաղաքացիների հուսալի պաշտպանությունը եւ միջազգային պայմանագրերին համապատասխան պարտավորությունները կատարելու համար։ Գործող սահմանադրության համաձայն՝ Ղրղզստանի զինված ուժերը կառուցված են ինքնապաշտպանության եւ պաշտպանական բավարարության սկզբունքով։ Պատերազմ վարելու իրավունքը չի ճանաչվում, բացառությամբ Ղրղզստանի եւ կոլեկտիվ պաշտպանության պարտավորություններով կապված այլ պետությունների դեմ ագրեսիայի դեպքերի։ Զինված ուժերի օգտագործումը Ղրղզստանից դուրս՝ միջազգային պայմանագրերին համապատասխան առաջադրանքներ կատարելու համար, իրականացվում է Ջոգորկու Քենեշի որոշմամբ՝ պատգամավորների ընդհանուր թվի առնվազն երկու երրորդի մեծամասնությամբ։ Ղրղզստանի զինված ուժերը բաղկացած են. ռազմական կառավարման մարմիններ. հողային կազմավորումներ, միավորներ եւ հիմնարկներ (կազմակերպություններ). ՀՕՊ ուժեր; Ազգային գվարդիա; Սահմանապահ Քաղաքականություն Ներքին քաղաքականություն Ըստ Economist Intelligence Unit-ի՝ երկիրը 2018 թվականին Ժողովրդավարության ինդեքսով դասակարգվել է որպես հիբրիդային ռեժիմ։ Արտաքին քաղաքականություն Ղրղզստանը դիվանագիտական հարաբերություններ է հաստատել աշխարհի 155 երկրների հետ Ղրղզստանի կարեւորագույն գործընկերներն են Ռուսաստանը, Ղազախստանը եւ Չինաստանը։ Ուզբեկստանի հետ հարաբերությունները բարիդրացիական են. Հանրապետության նկատմամբ հետաքրքրություն է ցուցաբերում նաեւ լեզվով մոտ կանգնած Թուրքիան, որը 1999-2012 թվականներին Բիշքեկին ընդհանուր 12,5 մլն դոլարով ռազմական օգնություն է ցուցաբերել, իսկ 2012 թվականին Ղրղզստանի պարտքը 50 մլն դոլարի չափով դուրս է գրել։ Ռուսաստանը Ղրղզստանի կարեւորագույն տնտեսական եւ քաղաքական գործընկերն է, նա զգալի մարդասիրական եւ ռազմատեխնիկական օգնություն է ցուցաբերում, Ղրղզստանի զգալի թվով քաղաքացիներ աշխատում են Ռուսաստանում։ Մինչեւ 2000-ականների սկիզբը Չինաստանի ներկայությունը նվազագույն էր, սակայն սահմանի սահմանազատումից եւ անցակետերի բացումից հետո Չինաստանը կտրուկ ակտիվացրեց իր ներթափանցումը Կենտրոնական Ասիա ընդհանրապես եւ մասնավորապես Ղրղզստան։ Ղազախստանի հետ հարաբերություններն ամենասերտն են բոլոր հարեւան պետությունների միջեւ։ 2015 թվականին մաքսային սահմանի բացումից հետո առեւտուրն աճել է։ Քաղաքական կուսակցություններ եւ հասարակական կազմակերպություններ 1991 թվականից Ղրղզստանում գործում է բազմակուսակցական համակարգ։ Էրկին Ղրղզստանը, որը հիմնադրվել է 1991 թվականին, առաջին ոչ կոմունիստական կուսակցությունն էր հետխորհրդային Ղրղզստանում։ 2018 թվականի սկզբին հանրապետությունում գրանցված էր 229 քաղաքական կուսակցություն (1994 թվականի սկզբի դրությամբ՝ 8, 1999 թվականին՝ 18)։ 2015 թվականին Ջոգորկու Քենեշի ընտրությունների արդյունքներով անցել է 6 քաղաքական կուսակցություն։ Կուսակցությունների մեծ մասն ընտրությունների միջեւ պասիվ է։ Բացի քաղաքական կուսակցություններից, Ղրղզստանում գործում են նաեւ այլ հասարակական կազմակերպություններ։ 2010-ականների սկզբին հանրապետությունում կար (ըստ տարբեր աղբյուրների) 10-16 հազար հասարակական կազմակերպություններ, սակայն իրականում գործում էին ոչ ավելի, քան 600-700-ը։ Ղրղզստանի արհմիությունները միավորված են Արհմիությունների դաշնության խորհրդում, որը բաղկացած է 20 ոլորտային կոմիտեներից։ Արհմիությունների անդամների թիվը հետխորհրդային շրջանում կտրուկ նվազել 1990 թվականին Ղրղզստանում արհմիություններում կար 1 604 678 մարդ, իսկ 2013 թվականին՝ ընդամենը 704 093 մարդ։ Այսինքն՝ 23 տարվա ընթացքում արհմիությունների անդամների թիվը նվազել է ավելի քան 2 անգամ։ Արհմիությունների թվի կրճատումը կապված է տնտեսական ճգնաժամի պատճառով ձեռնարկությունների եւ հիմնարկների թվի կրճատման, մասնավորեցման եւ աշխատողների մի մասի ինքնազբաղվածության անցնելու հետ։ 2010 թվականից պետական մարմիններին կից գործում են հանրային խորհուրդներէ՝ չնայած Ղրղզստանի բնակչության աճին։ Միջազգային ինդեքսներ Բնակչություն Ղրղզստանի մշտական բնակչությունը մարդ է (2019 թվականի հունվարի 1-ի դրությամբ)։.Այն զգալիորեն ավելին է, քան երկրում ապրում էր 1959 (), 1970 (), 1979 (), 1989 (), 1999 () թվականներին։ Մինչեւ 1960-ական թվականները հանրապետության բնակչությունը միգրացիայի եւ բնական աճի շնորհիվ արագորեն աճում էր, վերջինս հատկապես նշանակալից էր գյուղական կիրգիզների, ուզբեկների եւ միջինասիական այլ ժողովուրդների շրջանում։ 2015 թվականի նոյեմբերի 25-ին Ղրղզստանի բնակչությունը հասավ 6 միլիոն մարդու։ Բնակչության մեծ մասը կենտրոնացած է հանրապետության հարավում՝ Օշի, Ջալալ-Աբադի, Բատկենի շրջաններում եւ Օշ (3,4 մլն բնակիչ կամ հանրապետության բնակչության 53%-ը) քաղաքում, որի բնակչությունը հիմնականում բնակվում է ղրղզական հատվածում՝ Ֆերգանա հովիտում։ Բնակչության զգալի մասը կենտրոնացած է նաեւ Չուի հովիտում (Չուի շրջանում եւ Բիշկեկ քաղաքում՝ 1,9 մլն բնակիչ կամ հանրապետության բնակչության 31%-ը)։ Ամենախիտ բնակեցված շրջանները (ներառյալ հանրապետական նշանակության քաղաքների բնակչությունը) Օշն ու Չուն են։. Երկրի հիմնական բնակչությունը մարդ կազմում են ղրղզներն, ովքեր բնակվում են ամբողջ երկրում եւ գերակշռում են գյուղական շրջանների մեծ մասում։ Թվաքանակով երկրորդը ուզբեկներն են՝ մարդ,ովքեր կենտրոնացած են երկրի հարավ-արեւմուտքում՝ Ուզբեկստանին սահմանակից շրջաններում։ Թվաքանակով երրորդ տեղում են ռուսները՝ մարդ, ովքեր կենտրոնացած են հիմնականում հանրապետության հյուսիսային քաղաքներում եւ գյուղերում։ Այլ ազգությունների թիվը չի գերազանցում 80 հազարը։ Լեզուներ Այժմ Ղրղզստանի պետական լեզուն ղրղզերենն է, ռուսերենը ունի պաշտոնական լեզվի կարգավիճակ (Ղրղզստանում պաշտոնական կարգավիճակն ավելի ցածր է, քան պետական լեզվի կարգավիճակը)։ 1929 թվականի Ղրղզստանի Ինքնավար Խորհրդային Սոցիալիստական Հանրապետության Սահմանադրության համաձայն՝ երկու լեզուներն էլ (ղրղզերեն եւ ռուսերեն) համարվում են պետական լեզուներ։ Ըստ 2009 թվականի մարդահամարի, 4,1 միլիոն մարդ ղրղզերենը համարում է որպես մայրենի կամ երկրորդ լեզու, իսկ 2,5 միլիոն մարդ՝ ռուսերեն՝ որպես մայրենի կամ երկրորդ լեզու։ Ռուսերենը ամենաշատ խոսվող երկրորդ լեզուն է, որին հաջորդում են ղրղզերենը, ուզբեկերենը եւ անգլերենը։ Կրոն Ղրղզստանի հավատացյալների ճնշող մեծամասնությունը հանաֆիական մազհաբի սուննի մուսուլման է։ Կան քրիստոնյաներ՝ ուղղափառներ, կաթոլիկներ եւ տարբեր բողոքականության ուղղության հետեւորդներ։ Միաժամանակ Ղրղզստանը աշխարհիկ պետություն է։ Երկրի իշխանությունները հոգեւորականների անդամներին պատժում են հանրապետության օրենսդրությանը հակասող կրոնական ծեսեր կատարելու համար։ Օրինակ՝ 2016 թվականին օրենք է ընդունվել, որով քրեորեն պատժվում է (3-ից 6 տարի ազատազրկում) այն հոգեւորականները, ովքեր մինչեւ ամուսնության տարիքի անձի հետ մասնակցում են ամուսնության սրբադասմանը։ Տնտեսություն Ընդհանուր վիճակ, հիմնական ցուցանիշներ Ղրղզստանը պատկանում է ագրոարդյունաբերական երկրների կատեգորիային։ Ազգային մրցունակության առումով 2019 թվականին այն զբաղեցրել է 96-րդ տեղը աշխարհում։ 2018 թվականին ՀՆԱ-ի ծավալը Գնողունակության համարժեքությունում կազմել է 167 մլրդ ԱՄՆ դոլար՝ 144-րդն աշխարհում։ 2017 թվականին գրանցված տնտեսական աճի տեմպը կազմում է մոտ 4,6% (63-րդ տեղ աշխարհում)։ 2018 թվականի պետական բյուջեի եկամուտները՝ 1,67 մլրդ դոլար, ծախսերը՝ 2,409 մլրդ դոլար, բյուջեի դեֆիցիտը՝ ՀՆԱ-ի 3,2%։ 2018 թվականի վերջին Ղրղզստանի անվանական ՀՆԱ-ն կազմում էր մոտ 8081,9 մլն ԱՄՆ դոլար, այսինքն՝ մեկ շնչի հաշվով մոտ 1280 ԱՄՆ դոլար (91,8 հազար սոմ)։ ՀՆԱ-ն գնողունակության համարժեքով կազմում է $24,491,78 մլն։ Մեկ շնչին ընկնող ՀՆԱ-ն գնողունակության համարժեքով կազմում է $3,979: 2018 թվականի վերջում մշակող արդյունաբերությունն արտադրում է Ղրղզստանի ՀՆԱ-ի միայն 20%-ը։ Արդյունաբերական արտադրանքի մոտ 40%-ն ապահովում է ոսկու արդյունահանումը` հանրապետության սակավաթիվ ակտիվ զարգացող արդյունաբերություններից մեկը։ 2018 թվականին Ղրղզստանը արդյունահանել է 20,43 տոննա ոսկի, 2008 թվականին ԱՊՀ-ում զբաղեցրել է 3-րդ տեղը Ռուսաստանից եւ Ուզբեկստանից հետո։ Զբաղվածների 48%-ը զբաղվում է գյուղատնտեսությամբ եւ անասնապահությամբ։ Ղրղզստանում, տարբեր գնահատականներով, սեփականաշնորհվել է պետական ձեռնարկությունների ավելի քան 70%-ը։ Ղրղզստանի էներգետիկ հատվածի բաժնետոմսերի վերահսկում` «Էլեկտրական կայաններ» ԲԲԸ եւ «Ղրղզնավթգազ» ԲԲԸ, ինչպես նաեւ տնտեսության տարբեր ոլորտների հիմնական մենաշնորհատերերը պետական սեփականություն են («Ղրղզտելեկոմ», Ղրղզստանի երկաթուղիներ, Մանաս միջազգային օդանավակայան եւ այլն:) Հանրապետության տնտեսության մեջ բավականին շոշափելի ներհոսք է աշխատանքային միգրանտներից եւ այլ երկրների քաղաքացիություն ստացած Ղրղզստանի քաղաքացիներից դրամական փոխանցումները։ Տարբեր հաշվարկներով՝ այդ ներարկումները կազմում են տարեկան մինչեւ 800 մլն ԱՄՆ դոլար։ 2013 թվականի հուլիսի 3-ին հանրապետության հարավում շահագործման է հանձնվել մեծ 500 կՎ «Դատկա» ենթակայանը՝ 501 ՄՎԱ ավտոտրանսֆորմատորով։ Չինաստանի Էկսիմ բանկը ծրագրի համար տրամադրել է 208 միլիոն ԱՄՆ դոլարի վարկ՝ 20 տարի ժամկետով, տարեկան 2%-ով։ 2015 թվականի օգոստոսի 28-ին շահագործման է հանձնվել «Կեմին» 500 կՎ ենթակայանը՝ 501 ՄՎԱ ավտոտրանսֆորմատորով եւ 500 կՎ «Դատկա-Կեմին» 404,82 կմ երկարությամբ հաղորդման գիծ, որը միացնում է հարավային (որտեղ գտնվում են հիմնական հիդրոէլեկտրակայանները եւ հանրապետության հյուսիսային (հիմնական սպառման) շրջանները եւ ապահովում են հանրապետության էներգետիկ անվտանգությունը։ Չինաստանի Էկսիմ բանկը ծրագրի համար տրամադրել է 389,8 միլիոն ԱՄՆ դոլարի վարկ՝ 20 տարի ժամկետով, տարեկան 2%-ով։ 2017 թվականին ավարտվել է Բիշքեկի ՋԷԿ-ի վերակառուցումը։ Չինաստանի Էկսիմ բանկը 386 միլիոն ԱՄՆ դոլարի վարկ է տրամադրել ծրագրի համար 20 տարի ժամկետով` տարեկան 2% Արտաքին առեւտուր Արտաքին առեւտրաշրջանառություն՝ 6,672 մլրդ ԱՄՆ դոլար (2018 թվական), արտահանում՝ 1,765 մլրդ ԱՄՆ դոլար (2018 թվական), ներմուծում՝ 4,907 մլրդ ԱՄՆ դոլար (2018 թվական)։ Արտահանման հիմնական գնորդները (2014 թվական)՝ Շվեյցարիա՝ 27,2%, Ռուսաստան՝ 19,2%, Ուզբեկստան՝ 14,3%, Ղազախստան՝ 11,4%, Ֆրանսիա՝ 6,7%։ Ներմուծման հիմնական մատակարարներն են (2014 թվական)՝ Ռուսաստան՝ 36,6%, Չինաստան՝ 17,9%, Ղազախստան՝ 9,2%, Գերմանիա՝ 8,2%։ Թեեւ Ղրղզստանի բնակչության մեծ մասը զբաղված է գյուղատնտեսությամբ, սակայն պարենամթերքի գնումներն արտասահմանում զգալի են. 2010 թվականին հանրապետություն ներմուծվել է 303,9 հազար տոննա ցորեն, 110,9 հազար տոննա ալյուր, 59,9 հազար տոննա շաքար, 25,2 հազար տոննա շաքարավազ։ բուսական եւ կենդանական յուղեր, 50,5 հազար տոննա միս Չնայած աշխարհագրական հարաբերական մոտիկությանը, Հնդկաստանի հետ ապրանքաշրջանառությունն աննշան է՝ 27,48 մլն դոլար 2009/2010 թվականներ։ Բիշքեկի արտաքին առեւտրում շատ ավելի կարեւոր է ԱՄՆ-ը, որի հետ ապրանքաշրջանառությունը 2014 թվականին կազմել է 210,7 մլն ԱՄՆ դոլար։ 2009 թվականին Թուրքիային բաժին է ընկել Ղրղզստանի ապրանքաշրջանառության 2,3%-ը, ընդ որում Ղրղզստանի արտահանումը կազմել է 36,7 մլն դոլար, իսկ թուրքական ներմուծումը` 72,8 մլն դոլար։ Ծառայությունների ոլորտ Զբոսաշրջություն Զբոսաշրջիկների հոսքը զգալի է եւ չափերով համեմատելի Ղրղզստանի բնակչության հետ։ 2013 թվականին հանրապետություն է այցելել 3076 հազար մարդ, որոնցից ճնշող մեծամասնությունը ԱՊՀ երկրների բնակիչներ են (2921,6 հազար)։ Առողջապահություն Առողջապահության ազգային համակարգը լիովին զգացել է ԽՍՀՄ փլուզման հետեւանքները։ Ղրղզստանն իրականացնում է ԱՀԿ ռազմավարություններ՝ հասնելու համընդհանուր առողջապահական ծածկույթի եւ ամրապնդելու առողջապահական համակարգը. հանրային առողջապահական ծառայության կարողությունների զարգացում. առողջության անվտանգության խնդիրների լուծում; վարակիչ եւ ոչ վարակիչ հիվանդությունների դեմ պայքարի ուժեղացում։ Համատեղ աշխատանքի առաջնահերթությունները սահմանված են ԱՀԿ/Եվրոպայի եւ Ղրղզստանի միջեւ երկու տարին մեկ համագործակցության համաձայնագրով։ Ընդհանուր առմամբ, 450 մարդուն մեկ բժիշկ, 230 մարդուն մեկ մահճակալ։ Առողջապահության ոլորտի պետական ծախսերը 2017 թվականին կազմել են ՀՆԱ-ի մոտ 6,2%-ը։ Կյանքի ակնկալվող միջին տեւողությունը գնահատվում է 71,8 տարի 2020 թվականին։ Ղրղզստանը վարակիչ հիվանդություններ բարձր մակարդակ ունեցող երկրներից է։ ՄԻԱՎ վարակի իրավիճակը համեմատաբար լավ է։ Կրթություն Ղրղզստանում ժամանակակից կրթության հիմքը խորհրդային համակարգն է։ Անկախություն ձեռք բերելուց հետո բարեփոխումներ իրականացվեցին կրթության ոլորտում։ Դպրոցական կրթությունը նախատեսված է 11 տարվա համար, որից 9-ը՝ պարտադիր։ Տարրական դպրոց՝ 1-ից 4-րդ դասարաններ, սովորում են 6-7-ից 11 տարեկան երեխաները։ Կան նաեւ նախապատրաստական զրոյական դասարաններ։ Տարրական դպրոցում երեխաներին սովորեցնում են տարրական գիտելիքներ՝ գրել, կարդալ, լեզուներ սովորել, թվաբանություն, հայրենագիտություն, աշխատանք, էթիկա եւ ֆիզիկական դաստիարակություն։ Միջին դասարաններ՝ 5-ից 9, երեխաներ՝ 12-ից 16 տարեկան։ Միջին դասարաններում սկսվում է գիտական առարկաների, մաթեմատիկայի, տեղեկատվական տեխնոլոգիաների, օտար լեզուների խորացված ուսումնասիրությունը եւ այլն։ Ավագ դասարաններն են՝ 10-11-ը։ Չնայած այն հանգամանքին, որ 10-11-րդ դասարաններում սովորելը պարտադիր չէ, սակայն աշակերտների 80%-ից ավելին սովորում է բարձր դասարաններում։ Այստեղ սովորողները շարունակում են սովորել նույն առարկաները, ինչ միջին դասարաններում, սկսվում են սովորել ռազմագիտությունը, ինչպես նաեւ բուհ ընդունվելու նախապատրաստությունը։ 11-րդ դասարանի ավարտին աշակերտները հանձնում են ավարտական քննություններ եւ Համահանրապետական թեստավորում (ՀՀԹ), որոնց արդյունքները համալրվում են բուհերում։ 1990-ականների սկզբին սկսեցին ստեղծվել գիմնազիայի դպրոցներ՝ առանձին առարկաների եւ մասնագիտությունների խորացված ուսումնասիրությամբ։ 2000 թվականին հանրակրթական հանրակրթական դպրոցների թիվը կազմում էր 1975 դպրոց։ Ներկայումս դրանք 2000-ից ավելի են, խոշոր քաղաքներում բացվում են մասնավոր էլիտար դպրոցներ։ Միեւնույն ժամանակ նկատելի է 7-17 տարեկան երեխաներ, որոնք չեն սովորում. 2013-ին հանրապետությունում եղել է 2901 ա։ Դպիսի մարդ, որից աշխատել է 1021 մարդ։ 1990 թվականին հանրապետությունում կար ընդամենը 9 բուհ, որտեղ սովորում էր 58,8 հազ։ Անկախության շրջանում բուհերի թիվը կտրուկ աճել է եւ 2010-ականների սկզբին հասել է 52-ի, որից 36-ը պետական են։ Աճել է նաեւ ուսանողների թիվը եւ 2010-ականների սկզբին կազմել է մոտ 220 հազար։ Հանրապետությունում կան միջազգային «համատեղ» համալսարաններ`Ալատօօ միջազգային, Կենտրոնական Ասիայի ամերիկյան համալսարանը։ Ներքին անվտանգության խնդիրներ Հանցագործություն 2011 թվականին հանրապետությունում դատապարտվել է 9199 մարդ, որից 79,1%-ը եղել են աշխատունակ անձինք՝ առանց որոշակի զբաղմունքի։ Ճնշող մեծամասնությունը դատապարտվել է գողության (1713 մարդ), թմրամիջոցների ապօրինի շրջանառության (1248 մարդ) եւ խուլիգանության (766 մարդ) համար։ Ինչպես եւ ամբողջ ԱՊՀ-ում, դատապարտյալների ճնշող մեծամասնությունը տղամարդիկ են (2011թ. 89,5%): 2017 թվականին հանրապետությունում գրանցվել է 27706 հանցագործություն, դատապարտվել է 7172 մարդ։ Այսպիսով, դատապարտյալների թվի նվազում կա 2011թվականին։ Տրանսպորտ, ենթակառուցվածք, կապ Երկրի ճանապարհների ընդհանուր երկարությունը կմ է, ներառյալ կմ հանրային ճանապարհները եւ պահպանվում են Ղրղզստանի տրանսպորտի եւ կապի նախարարության եւ կմ ճանապարհներ քաղաքներում, գյուղերում, գյուղատնտեսական, արդյունաբերական եւ այլ ձեռնարկություններում։ Միջազգային նշանակության ավտոճանապարհների երկարությունը 4163 կմ է, պետական՝ 5678 կմ, տեղական՝ 8969 կմ։ Դրանցից կոշտ ծածկով հանրային ճանապարհների երկարությունը կազմում է 7228 կմ, որից 11 կմ-ը՝ ցեմենտբետոնե ծածկով, 4969 կմ՝ ասֆալտբետոնե ծածկով եւ 2248 կմ՝ սեւ խճաքարով։ Խճաքարային ճանապարհներ՝ 9961 կմ, չասֆալտապատ ճանապարհներ՝ 1621 կմ։ Ղրղզստանի տարածաշրջանային տրանսպորտային միջանցքների ընդհանուր երկարությունը 2242 կմ է, որոնք ներառում են 9 երթուղիներ. Բիշքեկ - Օշ՝ 672 կմ; Բիշքեկ - Կորդայ՝ 16 կմ; Բիշքեկ - Չալդիբար (հատված Կարա-Բալթա - Չալդիբար)՝ 88 կմ; Բիշքեկ - Նարին - Տորուգարտ՝ 539 կմ; Տարազ - Թալաս - Սուսամիր՝ 199 կմ; Օշ - Սարիթաշ - Իրկեշթամ՝ 258 կմ; Օշ - Իսֆանա՝ 362 կմ; Սարիթաշ - Քարամիկ - Տաջիկստանի հետ սահման՝ 136 կմ. Բիշքեկ - Կարակոլ՝ 400 կմ Ներկայումս վերակառուցվել են Օշ-Բիշքեկ եւ Օշ-Սարի-Տաշ-Իրկեշթամ միջանցքները, Չինաստանի ճանապարհային կորպորացիան աշխատում է Բիշքեկ-Նարին-Տորուգարտ մայրուղու վերակառուցման վրա, աշխատանքներ են տարվում Բիշքեկ-ի ճանապարհների վերականգնման վրա։ Թալաս-Տարազ եւ Օշ-Բատկեն-Իսֆանա ուղղությունները։ Աշխատանքներ են տարվում հյուսիս-հարավ երկրորդ Բիշքեկ-Բալըքչի-Կազարման-Ջալալ-Աբադ ավտոմայրուղու կառուցման ուղղությամբ 2012 թվականի վերջին հանրապետությունում կար 949 ավտոբուսային եւ տրոլեյբուսային երթուղի` 51 միջազգային, 58 միջտարածաշրջանային, 552 միջտարածաշրջանային, 288 քաղաքային։ Երկաթուղային տրանսպորտը բաղկացած է մի քանի մեկուսացված մասերից (երկաթուղային գծեր եւ առանձին հատվածներ)։ Օդային տրանսպորտը սպասարկում են երեք միջազգային (Բիշքեկ, Օշ, Թամչի) եւ մի քանի տեղական օդանավակայաններ։ Հաղորդակցություն 2000-ականների սկզբին ինտերնետի օգտագործումը զգալիորեն ավելացավ։ Չնայած ինտերնետ ծառայությունների օպերատորների թվի աճին, դա քիչ բան է նպաստում ցանցի հասանելիության բարձրացմանը։ 2020 թվականի համար երկրի բնակչության 99%-ին հասանելի է բջջային ցանցը, որոնց 70%-ին հասանելի է բարձրորակ 4G ինտերնետ։ Ղրղզստանի բնակչության 63%-ը՝ մոտ 15 տարեկան եւ բարձր օգտվում է ինտերնետից։ Միեւնույն ժամանակ, ինտերնետից ամենաակտիվ օգտվողները 15-28 տարեկան երիտասարդներն են։ 2000-ականների սկզբին Ղրղզստանը ստացավ միջազգային ներդրումային աջակցություն իր հեռահաղորդակցության համակարգի վերակառուցման համար, որն ուներ 7,7 հեռախոսագիծ 100 բնակչի հաշվով 2002 թվականին եւ 1,1 միլիոն բջջային հեռախոս՝ 2007 թվականին:Ղրղզստանի միջազգային հեռախոսային կոդը 996 ։ Հեռուստատեսությունը Ղրղզստանում հասելի է դարձել 1958 թվականին։ Երկրի տարածքում գործում է 5 պետական ալիք։ Մշակույթ Թատրոններ, ֆիլհարմոնիաներ, կինոթատրոններ Բաբուրի անվան Օշի պետական ակադեմիական ուզբեկական երաժշտության եւ դրամայի թատրոնը ամենահին պրոֆեսիոնալ թատրոնն է Ղրղզստանում, երկրորդ ամենահին թատրոնը Կենտրոնական Ասիայի։ Ղրղզստանի Տոկտոգուլ Սաթիլգանովի անվան պետական ֆիլհարմոնիա։ Մեդիա 2010 թվականին հանրապետությունում կար 35 ռադիոկայան, 10 եթերային եւ կաբելային հեռարձակման ալիք, մեկ պետական եւ 3 խոշոր մասնավոր լրատվական գործակալություն, 250 տպագիր հրատարակություն։ Հեռուստատեսային հեռարձակման սկիզբը հանրապետությունում սկսվում է 1958-1959 թվականներին, երբ ստեղծվեցին Ֆրունզեի հեռուստատեսային ստուդիայի հաղորդումները։. 1992 թվականին հիմնադրվել է առաջին մասնավոր «Պիրամիդա»հեռուստառադիոընկերությունը։. 2010 թվականին պետական հեռուստառադիոընկերությունը վերափոխվեց հանրային հեռարձակման։ Արձակուրդներ Ծանոթագրություններ Աղբյուրներ Ղրղզստան Դեպի ծով ելք չունեցող երկրներ ՄԱԿ-ի անդամ երկրներ 1991 հիմնադրված պետություններ եւ տարածքներ Ժամանակակից թյուրքական պետություններ Հանրապետություններ


text: Լաոս, պաշտոնական անվանումը՝ Լաոսի Ժողովրդական Դեմոկրատական Հանրապետություն, պետություն Հարավ-Արեւելյան Ասիայում, Հնդկաչին թերակղզում։ Սահմանակից է Չինաստանին, Վիետնամին, Կամբոջային, Մյանմային եւ Թաիլանդին։ Տարածությունը՝ 236,8 հզ. կմ2, բնակչությունը՝ 6,911,544 (2015)։ Մայրաքաղաքը՝ Վիենտյան։ Վարչականորեն բաժանվում է 16 նահանգի (քուեն)։ Անվանում Կոչվել է Լաո ժողովրդի անունով։ Անվանումը տվել են պորտուգալացիները (անվանման վերջին «ս» տառը պորտուգալերենում ցույց է տալիս հոգնակի)։ Պատմություն Մարդու բնակության ամենավաղ հետքերը Լաոսում վերաբերում են վերին քարի դարին։ Մ. թ. I հազարամյակի 1-ին կեսին Լաոսում քաղաքական եւ տնտեսական մեծ կշիռ է ունեցել կհմերական Ֆունան պետությունը։ 9-13-րդ դարերրում առաջացել է Կամբուջադեշա պետությունը։ 13-րդ դարի սկզբին Հյուսիսային եւ Կենտրոնական Լաոսում գերիշխող է դառնում թայ-լաոսյան էթնիկական տարրը։ 1353 թվականին ստեղծվել է Լանսանգ պետությունը, որը 1707 թվականին մասնատվել է Լուանգպրաբանգի եւ Վիենտյանի իշխանությունների։ 1893 թվականին Լուանգպրաբանգում հաստատվել է ֆրանսիական հովանավորություն, որը 20-րդ դարի սկզբին տարածվել է ամբողջ Լաոսի վրա։ 1941 թվականին ճապոնիան օկուպացրել է Լաոսը։ 1945 թվականին Ազատ Լաոսը հանդես եկավ ֆրանսիական տիրապետության վերականգնման դեմ եւ հոկտեմբերի 12-ին հակաֆրանսիական ապստամբություն բարձրացնելով՝ հռչակեց Լաոսի անկախությունը։ 1946 թվականի սկզբին Ֆրանսիան օկուպացրեց Լաոսը։ Ազգային-ազատագրական պայքարն ընդունեց պարտիզանական շարժման բնույթ։ 1946 թվականի օգոստոսի 27-ի համաձայնագրով Ֆրանսիան ստիպված ներքին որոշ ինքնավարություն շնորհեց Լաոսին։ 1947 թվականի մայիսին Լաոսը հռչակվեց սահմանադրական միապետություն՝ Ֆրանսիայի հովանավորության ներքո։ 1949 թվականի հուլիսին ճանաչվեց Լաոսի ձեւական անկախությունը Ֆրանսիայի Միության շրջանակներում։ 1950 թվականի օգոստոսի 13-ին կազմավորվեց Լաոսի Միացյալ ազգային ճակատը, ստեղծվեց ազատագրության ազգային կառավարություն, որը գործում էր ազատագրված շրջաններում։ Երկրի մնացած շրջանները գտնվում էին թագավորական իշխանության հսկողության տակ։ 1951 թվականի մարտին ստեղծվեց Լաոսի, Վիետնամի եւ Կամբոջայի ժողովուրդների ազատագրության միացյալ ճակատ։ 1953 թվականի հոկտեմբերի 22-ին Ֆրանսիայի եւ Լաոսի թագավորական կառավարության միջեւ կնքված պայմանագրով Ֆրանսիան ճանաչեց Լաոսի անկախությունը։ 1954 թվականին Ժնեւի խորհրդակցությունում Լաոսի անկախությունը միջազգային ճանաչում ստացավ։ Ֆրանսիական զորքերը դուրս բերվեցին երկրից։ Պաաեա Լաոյի (Նեո Լաո Իթսալայի զինված ուժեր) զորամասերը կենտրոնացան Լաոսի հյուսիսում, իսկ թագավորական կառավարության զորքերը՝ մնացած մասում։ 1955 թվականի դեկտեմբերին Լաոսը դարձավ ՄԱԿ-ի անդամ։ 1956 թվականի հունվարին, Նեո Լաո Իթսալայի II համագումարում, Նեո Լաո Իթսալան վերանվանվեց Լաոսի հայրենասիրական ճակատ։ 1957-1958 թվականներին Լաոի եւ թագավորական կառավարության համաձայնությամբ ստեղծվեց կոալիցիոն կառավարություն Սուվակնա Ֆումայի գլխավորությամբ։ Սակայն Լաոսի ապստամբական ուժերը 1958 թվականի պետական հեղաշրջմամբ իշխանությունը վերցրին իրենց ձեռքը։ Արգելվեց ԼՀՃի գործունեությունը։ 1960 թվականի օգոստոսին թագավորական բանակի մի խմբավորում, կապիտան Կոնգ Լեի գլխավորությամբ, պետական հեղաշրջում կատարեց եւ Սուվաննա Ֆուման հրավիրվեց կազմելու նոր կառավարություն։ Լաոսի ապստամբական ուժերը երկրի հարավում ստեղծեցին, այսպես կոչված, Հեղափոխական կոմիտե, որը գլխավորում էին արքայազն Բուն Ումը եւ գեներալ Նոսավանը։ 1960 թվականի աշնանից Լաոսում ծայր առան քաղաքացիական կռիվներ։ Ապստամբական ուժերին սատարում էին ԱՄՆ եւ նրա դաշնակիցները։ 1962 թվականի հունիսին ստեղծվեց ազգային միասնության կառավարություն (վարչապետ՝ Մուվաննա Ֆումա), որը կազմված էր Լաոսի երեք քաղաքական ուժերի (չեզոքներ, ԼՀՃ եւ աջեր) ներկայացուցիչներից։ 1962 թվականին Ժնեւի խորհրդակցությունում դեկլարացիա ստորագրվեց Լաոսի չեզոքության վերաբերյալ։ 1971 թվականի փետրվարին ամերիկա-սայգոնյան զորքերը Հարավային Վիետնամից ներխուժեցին Հարավային Լաոս, սակայն մինչեւ մարտի վերջը հեռացան։ ԼՀՃ-ի եւ Վիենտյանի կառավարության միջեւ ստորագրվեց խաղաղության վերահաստատման եւ ազգային միասնության հասնելու համաձայնագիր։ Ստեղծվեց Ազգային միասնության ժամանակավոր կառավարություն Մուվաննա Ֆումայի եւ Ազգային քաղաքական կոնսուլտատիվ խորհուրդ՝ Մուֆանուվոնգի գլխավորությամբ։ Նախատեսվում էր նաեւ Լաոսից դուրս բերել օտարերկրյա զինվորական անձնակազմը։ 1975 թվականին ընդհանուր դժգոհություն առաջացավ Վիենտյանի կառավարության դեմ։ Օգոստոսի 23-ին Վիենտյանում ստեղծվեց հեղափոխական վարչություն։ 1975 թվականի դեկտեմբերի 1-ին ԼՀճ-ի հրավիրած Ազգային կոնգրեսը հռչակեց Լաոսի ժողովրդա-Դեմոկրատական Հանրապետություն։ Հանրապետության նախագահ եւ Գերագույն ազգային ժողովի նախագահ նշանակվեց Մուֆանուվոնգը, կառավարության վարչապետ՝ ժողովրդա-հեղափոխական կուսակցության գլխավոր քարտուղար՝ ԼՀճ-ի նախագահի տեղակալ Կեյսոն Ֆոմվիհանը։ Լաոսի նախկին թագավոր Մավանգ Վատտհանան նշանակվեց պետության ղեկավարին կից գերագույն խորհրդական, իսկ նախկին վարչապետ Մուվաննա Ֆուման՝ նոր կառավարությանը կից խորհրդական։ Պետական կարգ Օրենսդրական բարձրագույն մարմինը Գերագույն ժողովրդական ժողովն է, գործադիր մարմինը՝ կառավարությունը։ Կառավարությունն իրականացնում է նաեւ հանրապետության եւ հեղափոխական իշխանության պաշտպանությունը։ Լաոսի մայրաքաղաքում եւ գավառային կենտրոններում գործում են ժողովրդական դատարաններ։ Աշխարհագրություն Լաոսը առավելապես լեռնային երկիր է։ Հյուսիսում Տրաննին բարձրավանդակն է (Բիա լեռ, 2820 մ, Լաոսի ամենաբարձր կետը), արեւելքում՝ Աննամի լեռները (մինչեւ 2711 մ), հարավում՝ Բոլովեն սարավանդը (մինչեւ 1572 մ)։ Կլիմա Կլիման մերձհասարակածային, մուսսոնային է։ Հունվարի միջին ջերմաստիճանը՝ 15 °C-ից (հյուսիսում) 23 °C (հարավում), հուլիսինը՝ 28-30 °C: Տարեկան տեղումները հարթավայրերում 1500-1700 մմ են, լեռներում՝ մինչեւ 3000 մմ։ Ներքին ջրեր եւ հողեր Խոշոր գետը Մեկոնգն է. հոսում է գլխավորապես Լաոսի արեւմտյան սահմանի երկայնքով, որոշ տեղերում նավարկելի է։ Տիրապետում են լեռնային լատերիտային հողերը։ Տարածքի 2/3-ը ծածկված է մուսսոնային անտառներով (հիմնական ծառատեսակներն են՝ սաճ, հնդկեղեգ, ճանդան եւ այլն). 1000 մ-ից բարձր մագնոլիայի, դափնու մշտադալար լայնատերեւ անտառներ են, իսկ լեռների կատարային մասում՝ կաղնու եւ սոճու խառն անտառներ։ Բնակչություն Լաոսում ապրում են մոտ 70 ազգություն ու ցեղ՝ լաո (54.6%), քմու, Հմոյ, Թայ եւ այլն։ Պաշտոնական լեզուն լաոսերենն է։ Բնակչության մեծ մասը կենտրոնացած է հովիտներում։ Տնտեսապես ակտիվ բնակչության մոտ 73.1%ը զբաղված է գյուղատնտեսության մեջ։ խոշոր քաղաքներն են՝ Վիենտյանը, Սավաննաքեթը, Լուանգպրաբանգը, Պաքսեն, Թհաքեքը։ Մեծամասնության դավանանքը բուդդայականությունն է։ Տնտեսություն Լաոսը հետամնաց ագրարային երկիր է։ Ազգային Համախառն Ներքին Արդյունքի 23,7%-ը բաժին է ընկնում գյուղատնտեսությանը։ Պարենային գլխավոր կուլտուրան բրինձն է։ Աճեցնում են եգիպտացորեն, ծխախոտ, բամբակենի, սրճի ծառ, ափիոնի խաշխաշ։ Խոշոր եղջերավոր անասուններ բուծում են գլխավորապես որպես քաշող ուժ։ Զբաղվում են նաեւ խոզաբուծությամբ եւ թռչնաբուծությամբ։ Մթերում են արժեքավոր ծառատեսակների (ճանդան, սաճ եւ այլն) փայտանյութ։ Հավաքում են գումիլաք, բենզոային խեժ, հիլ, թմբուլ։ Գերակշռում է արհեստագործական-տնայնագործական արտադրությունը։ Փոքր քանակությամբ արդյունահանում են անագ, պղինձ, կապար, երկաթի եւ մանգանի հանքաքար, արծաթ, գունագեղ քարեր։ Կան մշակող արդյունաբերության մանր ձեռնարկություններ։ Զարգացած է արծաթե, փղոսկրե, ոսկյա, գունագեղ քարերից նրբակերտ իրերի գեղարվեստական արհեստագործությունը։ Երկաթուղի չկա։ Ավտոսայլային ճանապարհների երկարությունը 39.568 կմ է (2007), որի միայն 530 կմ է ասֆալտապատ։ Օդանավակայան կա Վիենտյան, Լուանգպրաբանգ, Մավաննաքեթ քաղաքներում։ Լաոսի արտահանման եւ ներմուծման հարաբերությունը 1⁄2-ի է։ Լաոսը արտահանում է սուրճ, փայտ եւ անտառանյութ, անագի խտանյութ, հիլ, բենզոային խեժ, գումիլաք։ Ներմուծում է բրինձ, տեքստիլ ապրանքներ, նավթամթերքներ, տրանսպորտի միջոցներ։ Լաոսի դրամական միավորը կիպն է։ Կրթություն Մինչեւ XX դ. սկիզբը Լաոսի լուսավորության կենտրոններն էին բուդդայական տաճարները, որտեղ հոգեւորականները ուսումնասիրում էին կրոնական կանոնադրությունը եւ ստանում ընդհանուր, տարրական գիտելիքներ։ Լաոսում աշխարհիկ կրթությունը մտցվել է ֆրանսիական տիրապետությունից հետո։ 1951 թվականին օրենք է ընդունվել 6—12 տարեկան երեխաների անվճար, պարտադիր, տարրական կրթության մասին։ Գործում է ուսուցման 10-ամյա համակարգ. 4-ամյա տարրական, 3-ամյա ոչ լրիվ միջնակարգ եւ 3-ամյա լրիվ միջնակարգ դպրոցներ։ Ուսուցումը տարվում է լաոսերենով։ Միջնակարգ մասնագիտական կրթություն են տալիս Ազգային մանկավարժական կենտրոնը Վիենտյանում, Մանկավարժական ուսումնարանը Սամնիայում, Տեխնիկական քոլեջը Վիենտյանում, բժշկական ուսումնարանները, գյուղատնտեսական դպրոցները Վիենտյանում եւ Սամնիայում։ Վիենտյանում են գտնվում Թագավորական գիտական ընկերությունը, որի խնդիրն է աջակցել ազգային գրականության եւ լեզվի զարգացմանը, Ազգային գրադարանը՝ ոչ մեծ գրքային ֆոնդով (հիմնական գրապահոցները տաճարներն են)։ Ճարտարապետություն եւ կերպարվեստ Արվեստի հնագույն նմուշներից են Սափորների Հովտի գրանիտե վիթխարի «անոթները» (մ. թ. սկիզբ)։ Մ. թ. I հազարամյակի կեսի եւ II-ի սկզբի հուշարձաններից են Մավանակհեթի մոտ գտնվող սրբավայրերը (Ինգ-Ռանգ եւ այլն)։ Պահպանվել են Լուանգպրաբանգի Միենգ-Թհոնգ (1561), Վիենտյանի Ֆրա-Կեո (1565, վերականգնվել է 1938), Սիսակետ (1820) եւ այլ վանական համալիրները («վատեր»)՝ կազմված «բոտ» տաճարներից (հատակագծում ուղղանկյուն, սյունազարդ նախասրահներով եւ բազմաշերտ, կղմինդրե երկլանջ տանիքներով կառույցներ), «թհաթ» սրբավայրերից եւ այլ շենքերից։ Միջնադարյան կերպարվեստի հուշարձաններից են Բուդդայի քարե, փայտե եւ բրոնզե արձանները։ Անկախության հաստատումից հետո կառույցներում օգտագործվում են ժամանակակից եւ ազգային ավանդական ձեւեր։ Ժողովրդական բնակարանը մնում է ցցագերանների վրա կառուցված երկլանջ տանիքով, հիմնակմախքային տունը։ Զարգանում են հաստոցային գեղանկարչությունը, գրաֆիկան, քանդակագործությունը։ Վերածնվում են քանդակազարդման, դեկորատիվ գեղանկարչության, ոստայնանկության, մետաղի մշակման ավանդույթները։ Երաժշտություն Չնայած հնդկական եւ չինական ուժեղ ազդեցությանը, Լաոսի երաժշտությունը պահպանել է XII դ. սկզբնավորված ժողովրդական ավանդույթների ինքնատիպությունը։ Տարածված են միայնակ եւ խմբական երգեցողությունը, թափառական երգիչների իմպրովիզացիոն բնույթի բալլադները եւ քնարական զուգերգերը։ Երաժշտական գործիքներից են՝ խենը (կազմված է մի քանի բամբուկե փոքր խողովակներից), ֆլեյտան, երկլարանի ջութակը, թմբուկները, գոնգը, քսիլոֆոնը, կոնվոնը (կազմված է 16 փոքր գոնգերից)։ Այս գործիքները միասին կազմում են Լաոսի փոքր նվագախումբը, որտեղ մուտք են գործել նաեւ եվրոպական ջութակը եւ ակորդեոնը։ Լաոսի Ազգային նվագախմբում հիմնական դերը կատարում են գոնգերը։ Թատրոն Լաոսի թատրոնում զուգակցված են պարը, երաժշտությունը, մնջախաղը եւ դրաման։ Այն սկզբնավորվել է ժողովրդական աշխատանքային եւ ծիսական ներկայացումներից։ Թատրոնի ձեւավորմանը ներազդել է բուդդայականությունը։ Դրամատիկական հիմնական նյութը քաղված է հնդկական «Ռամայանա» — «Մահաբհարաթա» էպոսից, ռոմանտիկական հեքիաթներից եւ այլն։ Դերասանները կրում են ճոխ զգեստներ եւ գունազարդ դիմակներ։ Աղբյուրներ Հայկական Սովետական Հանրագիտարան ԱՄՆ Կենտրոնական Հետախուզական Վարչություն Ծանոթագրություններ Լաոս Դեպի ծով ելք չունեցող երկրներ ՄԱԿ-ի անդամ երկրներ Ֆրանսախոս երկրներ 1949 հիմնադրված պետություններ եւ տարածքներ Ֆրանկոֆոնիայի միջազգային կազմակերպության անդամ երկրներ Հանրապետություններ


text: Լատվիա (լատիշերեն՝ Latvija), պաշտոնապես Լատվիայի Հանրապետություն (Latvijas Republika), պետություն Հյուսիսային Եվրոպայում։ Մայրաքաղաքն է Ռիգան։ Լատվիան բալթյան երկրներից մեկն է՝ Էստոնիայի եւ Լիտվայի հետ, որոնք համատասխանաբար սահմանակցում են հյուսիսից եւ հարավից։ Արեւելքից Լատվիան սահմանակցում է Ռուսաստանին եւ Բելառուսին։ Երկիրը բաժանված է 4 մասերի՝ Կուրզեմե, Վիձեմե, Զեմգալե եւ Լատգալիա։ Լատվիացիները խոսում են լատիշերեն, որն ունի մի փոքր նմանություններ լիտվերենի հետ։ Լատվիայի ներկայիս նախագահն է Ռայմոնդս Վեյոնիսը։ Անվանում Անվանումը ստացել է լատիշ ժողովրդի (latviesti) ինքնանվանումից, որն առաջացել է հին լատիշական լատգալներ () ցեղի անունից։ Պատմություն Լատվիայի տարածքը բնակեցվել է հազարավոր տարիներ առաջ՝ բալթիկ ցեղերի կողմից։ Այդ ցեղերը գլխավորապես զբաղվում էին ձկնորսութամբ, որսորդութամբ եւ առեւտրով։ Գերմանացի խաչակիրները եւ առեւտրականները գալիս են Լատվիա 12-րդ դարի վերջին։ Դա պատճառ է հանդիսանում լատվիացիների համար կորցնելու իրենց ինքնավարությունը, եւ մոտ 800 տարի լատվիացիները ստիպված են լինում պայքարել իրենց երկիր ներխուժող գերմանացիների, դանիացիների, շվեդների, լեհերի ու ռուսների դեմ։ Լատվիան ի վերջո դառնում է անկախ 1918 թվականին։ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ժամանակ սովետական կարմիր բանակը հարձակվում է Լատվիայի վրա եւ բավականին բարձր թվով լատվիացիների աքսորում Սիբիր եւ այլ տեղեր՝ հեռու իրենց հայրենիքից։ Հետո երկիր է մտնում Նացիստական Գերմանիան եւ զանգվածային սպանդի ենթարկում Լատվիայում բնակվող հրեաներին։ Այնուհետեւ կրկին սովետական բանակը մտնում է Լատվիա եւ ամբողջովին օկուպացնում երկիրը։ Լատվիան վերջապես ձեռք է բերում անկախությունը 1991 թվականին՝ ԽՍՀՄ փլուզումից հետո։ Արտաքին քաղաքականություն 1991 թվականի օգոստոսի 24-ին ՌԽՖՍՀ-ը ընդունեց Լատվիայի Հանրապետության անկախությունը, իսկ հոկտեմբերի 4-ին Լատվիան եւ Ռուսաստանը վերականգնեցին դիվանագիտական հարաբերությունները։ 1991 թվականի սեպտեմբերի 6-ին ԽՍՀՄ-ը ճանաչեց Լատվիայի անկախությունը։ Լատվիան հանդիսանում է ՄԱԿ-ի անդամ երկիր 1991 թվականի սեպտեմբերի 17-ից սկսած։ Այն նաեւ հանդիսանում է ԵՄ, ՆԱՏՕ, ԵԱՀԿ, ԱՄՀ, ԱՀԿ,, Եվրոպայի խորհրդի եւ Բալթիկ ծովի պետությունների խորհրդի անդամ։ 1921-1940 թվականներին եղել է Ազգերի Լիգայի անդամ։ Լատվիան հաստատել է դիվանագիտական հարաբերություններ 160 երկրների հետ եւ ունի դեսպանատներ 35 երկրում։ 37 պետություն ունի դեսպանատում Լատվիայի մայրաքաղաք Ռիգայում։ Հայաստանի եւ Լատվիայի միջեւ դիվանագիտական հարաբերությունները հաստատվել են 1992 թվականի օգոստոսի 22-ին։ 2011 թվականի նոյեմբերի 24-ին Արմեն Ղասաբօղլյանը նշանակվել է Հայաստանում Լատվիայի պատվավոր հյուպատոս։ 2012 թվականի մարտի 23-ին Արա Այվազյանը նշանակվել է Լատվիայում Հայաստանի դեսպան (նստավայրը՝ ք. Վիլնյուս)։ 2013 թվականի դեկտեմբերի 11-ին Հայաստանում Լատվիայի արտակարգ եւ լիազոր դեսպան Էլիտա Գավելեն (նստավայրը՝ Թբիլիսի) իր հավատարմագրերն է հանձնել Հայաստանի նախագահ Սերժ Սարգսյանին։ Լատվիան իր արտաքին քաղաքականության մեջ առավել կենտրոնացած է Եվրամիության եւ ՆԱՏՕ-ի վրա։ 2004 թվականի մարտի 29-ին այն անդամակցել է ՆԱՏՕ-ին, իսկ նույն տարվա մայիսի 1-ին դարձել է Եվրամիության անդամ։ 2005 թվականի մայիսին եւ 2006 թվականի նոյեմբերին ՆԱՏՕ-ի վեհաժողովների շրջանակներում Լատվիա է այցելել ԱՄՆ նախագահ Ջորջ Ու. Բուշը։ 16 տարվա ընթացքում առաջին անգամ կայացել է Լատվիայի նախագահ Վալդիս Զատլերսի այցը Ռուսաստան 2010 թվականի դեկտեմբերի 19-22-ը։ Ծանոթագրություններ Արտաքին հղումներ Լատվիայի խորհրդարանը ՄԱԿ-ի անդամ երկրներ Միջերկրածովյան միության անդամներ Լիբերալ ժողովրդավարություններ ՆԱՏՕ-ի անդամ երկրներ 1991 հիմնադրված պետություններ եւ տարածքներ Եվրոպայի խորհրդի անդամ երկրներ Հանրապետություններ