text: Քրիստոնեություն (՝ «օծյալ»), միաստվածային կրոն, հուդայականության եւ իսլամի հետ մտնում է աբրահամական կրոնների խմբի մեջ, իսլամի եւ բուդդիզմի հետ մեկտեղ մտնում է երեք համաշխարհային կրոնների թվի մեջ։ Քրիստոնեություն եզրն առաջին անգամ օգտագործվել է Իգնատիոս Անտիոքացու կողմից (մահ. 113/117) Մագնեզիայի, Հռոմի եւ Ֆիլադելֆիայի եկեղեցիներին հղած նամակներում։ Քրիստոնեության կարեւորագույն հրամանակարգն (դոգմա) է՝ մեղքից, մահից եւ անեծքից մարդուն ազատելու նպատակով իրապես մարմնացած եւ մարդացած Աստվածամարդու, Նախահավիտենական Աստծո Որդու՝ Հիսուս Քրիստոսի մասին վարդապետությունը։ Ժամանակի ընթացքում, պատմական հանգամանքների եւ աստվածաբանական մտքի զարգացման թելադրանքով, քրիստոնեական եկեղեցին ճյուղավորվել, երկփեղկվել է արեւելաքրիստոնեական եւ արեւմտաքրիստոնեական ուղղությունների (որոնցից են Ուղղափառությունը, Կաթոլիկությունը), իսկ 16-րդ դարում՝ Ռեֆորմացիայի արդյունքում, ձեւավորվել է քրիստոնեության երրորդ մեծ ուղղությունը՝ բողոքականությունը։ Քրիստոնեության սրբազան գիրքը Աստվածաշունչն է. քրիստոնյաների պատկերմամբ՝ Աստծո խոսքը՝ ուղղված իր իսկ արարած աշխարհին։ Հայտնությամբ տրված քրիստոնեական դավանանքի հիմնական դրույթները համառոտ եւ ամփոփ բանաձեւված են Հավատո հանգանակներում։ Քրիստոնեության ծագում Քրիստոնեությունը ծագել է I դարում Պաղեստինում հրեական միջավայրում, մեսիայի մասին հրեական շարժումների ժամանակ։ Արդեն Ներոնի ժամանակ Հռոմեական կայսրությունում կային քրիստոնեական համայնքներ։ Հայերը եղան առաջինը, ովքեր ընդունեցին քրիստոնեությունը՝ որպես պետական կրոն մ.թ. 301թ. Քրիստոնեական հավատի աղբյուրները կապված են հուդայական Հին կտակարանի հետ։ Աստվածաշնչի համաձայն՝ Հիսուս Քրիստոսը թլփատվել է, դաստիարակվել է որպես հրեա, հետեւել է Հին կտակարանի պատվիրաններին, այցելել է սինագոգա շաբաթ օրերին։ Քրիստոսի աշակերտները եւ առաջին հետեւորդները հրեաներ էին։ Քրիստոսի խաչվելուց երեք ու կես տարի անց քրիստոնեությունը սկսվում է տարածվել նաեւ այլ ժողովուրդների եւ ցեղերի շրջանում։ Նոր կտակարանի Գործք գրքի համաձայն «Χριστιανοί» գոյականը (քրիստոնյաներ, Քրիստոսի հետեւորդներ) առաջին անգամ օգտագործվել է Անտիոք քաղաքում I դարում (Գործք 12։1)։ Սկզբում քրիստոնեությունը տարածվում էր բացառապես միջերկրածովյան հրեական սփյուռքում, սակայն Պողոս առաքյալի քարոզների շնորհիվ այն հետեւորդներ ձեռք բերեց նաեւ այլ "հեթանոս" ազգերի շրջանում։ Մինչեւ V դարը քրիստոնեության տարածումն ընթանում էր Հռոմեական կայսրության տարածքում եւ դրա ազդեցության շրջաններում (Մեծ Հայք, Սիրիա, Եթովպիա)), հետո (հիմնականում 1-ին հազարամյակի 2-րդ կեսին) այն տարածվեց գերմանական եւ սլավոնական ցեղերի շրջանում, ավելի ուշ (XIII-XIV դդ.)՝ նաեւ մերձբալթյան եւ սկանդինավյան շրջանում։ Հետեւորդների թիվ Ներկայումս աշխարհում ապրում է մոտ 2.44 միլիարդ քրիստոնյա, որոնցից՝ Եվրոպայում ապրում են տարբեր գնահատականներով 400-500 միլիոն քրիստոնյա Լատինական Ամերիկայում ապրում են մոտ 543 միլիոն քրիստոնյա Հյուսիսային Ամերիկայում ապրում են 231 միլիոն քրիստոնյա, որոնցից՝ ԱՄՆ-ում՝ 160-225 միլիոն Կանադայում՝ 25 միլիոն Ասիայում ապրում են մոտ 350 միլիոն քրիստոնյա Աֆրիկայում ապրում են 475 միլիոն քրիստոնյա Ավստրալիա եւ Օվկիանիա՝ 24 միլիոն Տարբեր քրիստոնեական ուղղությունների հետեւորդների մոտավոր թիվը՝ 1, 2 միլիարդ քրիստոնյա դավանում են Կաթոլիկություն Ըստ Բրիտաննիկա հանրագիտարանի աշխարհում ապրում է մոտ 420 միլիոն բողոքական, բայց նրա մասնագետները դրանց մեջ չեն ներառում Անգլիկան եկեղեցին (86 մլն.) եւ այլ անկախ եկեղեցիներ (371 մլն.)։ Ըստ Pew Research Center-ի այդ եկեղեցիները ներաքյալ կա 800 միլիոն բողոքական Արեւելյան հնագույն եկեղեցիների հետեւորդ հանդիսանում են աշխարհի 70-80 միլիոն քրիստոնյա, որոնիցից 9 միլիոնը Հայ առաքելական եկեղեցու հետեւորդ են Աշխարհում ապրում է 225-300 միլիոն ուղղափառ քրիստոնյա Քրիստոնեության հիմնական հոսանքներ Կաթոլիկություն Ուղղափառություն Արեւելյան հնագույն եկեղեցիներ, որոնց մեջ է մտնում նաեւ Հայ առաքելական եկեղեցին Բողոքականություն Քրիստոնեական հավատք Աստվածաբանություն Քրիստոնեությունն ընդունում է Հին կտակարանի ավանդությունը՝ միակ Աստծո մասին, բայց դրա հետ մեկտեղ այն նաեւ բերում է Սուրբ Երրորդության գաղափարը, ըստ որի՝ Հայր Աստված, Որդի Աստված եւ Սուրբ Հոգին մի ամբողջական բնություն են։ Հավատի հիմնական թեզեր Մոնոթեիստական միաստվածություն, ավելի խորացված Երրորդության մասին ուսմունքով։ Ըստ քրիստոնեական հավատքի՝ աշխարհը արարվել է Միակ Աստծո կողմից, որն ունի երեք բնություն՝ Հայր Աստված, Որդի Աստված եւ Սուրբ Հոգի։ Աստված դիտարկվում է որպես կատարյալ Ոգի, Նա ոչ միայն ամենակարող եւ ամենագետ է, այլ նաեւ ունի անսահման բարություն եւ անվերջանալի սեր (Աստված սեր է) Ըստ քրիստոնեության՝ մարդկային կյանքն ամենամեծ արժեքն է։ Մարդը դիտարկվում է որպես հոգով անմահ, ստեղծված Աստծո կողմից իր նմանությամբ։ Ըստ կրոնի՝ բոլոր մարդիկ հավասար են Աստծո առաջ, եւ Նա ամեն դեպքում բոլորին սիրում է։ Աստված տվել է մարդկան ազատ կամքի իրավունք։ Մարդու կատարյալության մասին ուսուցում, ըստ որի՝ մարդիկ կատարյալ են եւ ստեղծված են որ Սուրբ լինեն ("... Սուրբ եղեք, ինչպես Սուրբ է ձեր Երկնային Հայրը...") Հոգեւոր աշխարհի առաջնայնությունը ֆիզիկական աշխարհի նկատմամբ։ Աստված ֆիզիկական աշխարհի անառարկելի ղեկավարն է, որը տվել է այս Երկիրը մարդուն, որ վերջինս այստեղ իշխի եւ այստեղ իր ֆիզիկական մարմնի միջոցով կատարի իր Սուրբ պարտականությունը։ Չարի սկիզբը համարվում է ոչ թե ֆիզիկական աշխարհը, այլ հոգեւորը։ Արդարների հարության մասին ուսուցում, ըստ որի արդարները պիտի հարություն առնեն եւ ժառանգեն ֆիզիկական աշխարհը։ Աստծո՝ մարդկային կերպարանք ստանալու մասին ուսուցում՝ մարդկանց մեղքերից փրկելու, նրանց ճիշտ ուղղությամբ տանելու համար։ Ըստ քրիստոնեության՝ Հիսուս Քրիստոսը համարվում է Որդի Աստված, որը մարդկային կերպարանք ստացավ եւ որի խաչելությամբ մարդիկ փրկվեցին։ Վերոնշյալ կետերից կարելի է ենթադրել, որ քրիստոնեությունը, կարեւորելով հոգեւորը, կարեւորում է նաեւ ֆիզիկական աշխարհը՝ ձգտելով հաստատել ներդաշնակություն հոգեւորի եւ ֆիզիկականի միջեւ։ Կրոնը չի մերժում դրանցից ոչ մեկը, բայց նաեւ նշում է հոգեւորի առաջնահերթությունը եւ մնացածը համարում հոգեւոր կատարելության հասնելու միջոց։ Քրիստոսաբանություն Քրիստոսաբանությունը ուսմունք է Հիսուս Քրիստոսի մասին։ Կրոնի մեջ նա դիտվում է որպես Հին կտակարանի Մարգարեների կողմից ասված Մեսիան։ Օրտոդոքս քրիստոնյաները (կաթոլիկներ, ուղղափառներ եւ բողոքականներ) հավատում են, որ Հիսուս Քրիստոսը Աստվածամարդ է (կամ Մարդ-Աստված), ոչ թե Կիսաասված կամ Կիսամարդ։ Նա համարվում է Աստծո Որդին, որը մշտապես գոյություն է ունեցել Երկնքում մինչեւ մարդկային կերպարանք ստանալը եւ Հայր Աստծո հետ կազմում է մեկ բնություն։ Արիոսականությունը կարծում է, որ Հիսուս Քրիստոսը Հայր Աստծո ստեղծագործածն է, որը ստեղծվել է Երկրի ստեղծումից առաջ։ Նեստորականությունը բաժանում է Լոգոսի աստվածային բնությունը եւ Քրիստոսի մարդկային բնությունը։ Մոնոֆիզիտությունը, ընդհակառակը, պնդում է, որ Լոգոսի աստվածային էությունը գերադաս է Քրիստոսի մարդկային էությանը։ Այս ամենից բացի քրիստոնեությունը մարդու հետմահու գոյության նաեւ այլ ձեւեր Դրախտում, Դժոխքում եւ Քավարանում (վերջինը միայն կաթոլիկների մոտ)։ Քրիստոսաբանական վեճերը մեծ թափ առան V դարում, որից անմասն չմնաց հայ եկեղեցին։ Մարդաբանություն Քրիստոնեական հավատալիքներին համաձայն՝ մարդը ստեղծվել է Աստծո պատկերով։ Նա սկզբում կատարյալ էր, սակայն հետո մեղանչեց եւ անկատար դարձավ։ Անկատար մարդը ունի կոշտ, տեսանելի մարմին, գայթակղվող հոգի, որի հայացքն ուղղված է դեպի Աստված։ Դրանից բացի քրիստոնեությունը չի առանձնացնում մարդու մարմինն ու հոգին եւ նշում է, որ փրկության ենթակա են ոչ միայն մարմինը, այլեւ հոգին։ Կատարյալ մարդ, ով կապված էր Աստվածային բնությանը, համարվում է Հիսուս Քրիստոսը։ Այդուհանդերձ քրիստոնեությունում առկա են նաեւ հետմահու գոյության այլ ձեւեր դրախտում, դժոխքում եւ քավարանում (վերջինը միայն կաթոլիկների մոտ)։ Խորհուրդներ Ի տարբերություն այլ կրոնների, քրիստոնեությունում կան խորհուրդներ, որոնք տարբերվում են այլ կրոնների ծեսերից եւ արարողակարգերից։ Եթե ծեսերը խորհրդանշում են Աստծո եւ մարդու միջեւ կապ հաստատելու միջոց, որը երաշխավորում է աշխարհի եւ մարդու՝ ինչպես արտաքին, այնպես էլ ներդաշնակությունը, ապա խորհուրդները բերում են մարդկային կյանքում Աստծո ներկայությունը։ Խորհուրդներից ամենակարեւորներն են հանդիսանում Մկրտությունը( ազդարարում է մարդու՝ քրիստոնեական կյանքի մուտքը, խորհրդանշում է Աստծո հետ միաձուլումը) եւ Հաղորդությունը( եկեղեցական արարողակարգի ընթացքում սրբագործված հացի եւ գինու ճաշակում, որը նշանակում է, որ մարդը հավատում է Քրիստոսին, ճաշակում է նրա Մարմինն ու Արյունը, որպեսզի Քրիստոսը ապրի նրա մեջ)։ Ուղղափառությունը եւ Կաթոլիկությունը ունեն եւս 5 Խորհուրդներ, որոնք բողոքականությունը չի ընդունում։ Քրիստոնեական եկեղեցիների պատմություն Մինչնիկեական ժամանակաշրջան Քրիստոնեական եկեղեցու պատմության առաջին մասը ներառում է 3 դար՝ հասնելով մինչեւ Նիկեայի տիեզերական առաջին ժողովը։ Այս ժամանակաշրջանի կարեւոր առանձնահատկություններից մեկը քրիստոնյաների նկատմամբ իրականցվող հալածանքներն էին, որոնք չշրջանցեցին նաեւ Հայաստանի քրիստոնյաներին։ Առաքյալների դար I դարը կոչվում է առաքելական։ Ըստ ավանդության՝ առաքյալների վրա Սուրբ Հոգու իջնելուց հետո նրանք Երուսաղեմի շրջանում մնացին 12 տարի, որից հետո ցրվեցին աշխարհով մեկ՝ քարոզելու քրիստոնեություն։ Երուսաղեմի կործանվելուց հետո եկեղեցական կենտրոնի դերը անցավ կայսրության մայրաքաղաք Հռոմին, որտեղ կտտանքների են ենթարկվել Պողոս եւ Պետրոս առաքյալները։ Ներոնից սկսվել է հետապնդումների ժամանակաշրջանը։ Վերջին առաքյալը՝ Հովհաննես Աստվածաբանը, մահանում է մոտ 100 թվականին աքսորավայրում։ Այդպես ավարտվում է առաքյալների դարաշրջանը։ "Առաքելական հայրերը" Վաղ քրիստոնեության պատմության մեջ I-II դդ. նշանավորված է այսպես կոչված "Առաքելական հայրերի" գործունեությամբ։ Նրանք առաջին քրիստոնյա գրողներն էին, եղել են առաքյալների աշակերտները։ Դրանցից կարելի է նշել Իգնատիոս Անտիոքացուն՝ որպես տվյալ ժամանակաշրջանի հայտնի գործիչ։ Նա մահվան է դատապարտվել Տրայանոսի կողմից հրամայված քրիոստոնեական հետապնդումների ժամանակ։ "Առաքելական հայրերից" է նաեւ Պողիկարպոս Զմյուռնացուն, ում կենդանի այրել են կայսր Մարկոս Ավրելիոսի կողմից սկսված քրիստոնեական հետապնդումների ժամանակ (167 թ.)։ Ապոլոգետներ Առաքելական հայրերից հետո սկսվում է ապոլոգետների ժամանակաշրջանը։ Ապոլոգիան (՝ արդարացում) արդարացման նամակներ էին հակաքրիստոնյա կայսրերին, որտեղ քրիստոնյա նշանավոր գրողները ներկայացնում էին իրենց կրոնը որպես բարության եւ արդարության ջատագով, ինչպես նաեւ ողջամիտ ու խելամիտ կրոն։ Դրանով իսկ նրանք, կամա թե ակամա, ներկայացրել են քրիստոնեության հավատալիքները խելքամիտ կերպով եւ շատ պարզ ու հասկանալի։ Սրանով ծնվել է քրիստոնեական աստվածաբանությունը։ Քրիոստոնեական ասվտածաբանության առաջին փիլիսոփաներից էր Հուստինոսը Սամարայից, ով մոտ 133 թ. քրիստոնեություն ընդունելուց հետո տեղափոխվել է Հռոմ, որտեղ ստեղծել է հերետիկոսների դեմ պայքարի առաջին աստվածաբանական դրպոցը։ Նա զոհվել է Մարկոս Ավրելիոսի քրիստոնեական հետապնդումների ժամանակ 166 թվականին։ Մինչնիկեական ժամանակաշրջանն ավարտվում է "Դիոկղետիանոսյան հետապնդումներով" (302-311 թթ.), որի հիմնական նպատակը քրիստոնեական եկեղեցին ամբողջությամբ կործանելն էր, սակայն սա ոչ միայն իր նպատակին չհասավ, այլեւս ունեցավ հակառակ ազդեցությունը՝ քրիստոնեությունը ավելի տարածվեց եւ ամրապնդեց իր դիրքերը։ Հենց հետապնդումների ժամանակաշրջանում տեղի ունեցավ դարակազմիկ մի իրադարձություն, որն ամրապնդեց քրիստոնեության դիրքերը՝ Մեծ Հայքը 301 թ. պաշտոնապես հռչակվեց քրիստոնեական պետություն՝ դառնալով առաջին երկիրը, որը քրիստոնեությունը դարձրեց պետական կրոն։ Քրիստոնեությունը Հայաստանում Քրիստոնեությունը Հայաստան է մուտք գործել I դարում՝ Հիսուս Քրիստոսի առաքյալներ Սուրբ Թադեոսի եւ Սուրբ Բարդուղիմեոսի քարոզչությամբ, որոնք Հայ առաքելական եկեղեցու կողմից հետագայում հռչակվեցին Հայոց առաջին լուսավորիչներ։ Մեծ Հայքը Թադեոս առաքյալի անունով միջնադարում հաճախ անվանվում էր «Թադեի վիճակ» կամ «Թադեի աթոռ»։ Հայաստանում կազմավորվում են քրիստոնեական համայնքներ (եկեղեցիներ), կարգվում նոր հավատի սպասավորներ, եպիսկոպոսներ, որոնք կապեր են հաստատում հարեւան երկրների, հատկապես Միջագետքի, Ասորիքի, Կապադովկիայի հավատակիցների, Ալեքսանդրիայի, Սամոսատի, Եդեսիայի, Անտիոքի, Կեսարիայի աթոռների եւ համայնքների հետ։ Պատմական աղբյուրները հիշատակում են Ծոփքի Մեհրուժան եպիսկոպոսի անունը, որը III դ. կեսին նամակագրական կապ է ունեցել Ալեքսանդրիայի Դիոնիսիոս պատրիարքի հետ։ II–IV դդ. Հայաստանում նոր հավատի բազմաթիվ հետեւորդներ՝ Ոսկյանք, Սուքիասյանք, Սանդուխտ արքայադուստր, Ոգուհի, Գայանյանց կույսեր, Հռիփսիմյանց կույսեր եւ այլն, հալածանքի զոհ են դարձել՝ հռչակվելով Հայ եկեղեցու առաջին սրբերն ու նահատակներ։ Փոքր Հայքում կատարվում էին քրիստոնյաների մասսայական ձերբակալություններ։ 301 թվականին՝ Հայոց Տրդատ Գ Մեծ թագավորի օրոք, քրիստոնեությունը պաշտոնապես հռչակվել է Մեծ Հայքի թագավորության պետական կրոն եւ սկսել բռնի կերպով տարածվել ամբողջ Մեծ Հայքի տարածքում։ Քրիստոնեության քարոզումը ընթանում էին դաժան բնռություններով, նախկին հավատքի հետեւորդների դաժան սպանություններով ու մշակութային արժեքների կործանմամբ։ Գրիգոր Լուսավորիչը, դառնալով առաջին քահանայապետ, շարունակել է Թադեոս եւ Բարդուղիմեոս առաքյալների գործը եւ ապահովել Հայոց առաքելահաստատ Աթոռի ժառանգականությունն ու հարատեւությունը։ Հայաստանը դարձել է կենտրոնատեղի՝ խթանելով քրիստոնեության տարածումը Վրաստանում, Աղվանքում, Հս. Կովկասում։ Քրիստոնեությունը, նախկին մշակութային արժեքների հիման վրա, նպաստել է հայ հոգեւոր մշակույթի վերելքին ու հետագա զարգացմանը, մայրենի լեզվի եւ գրականության պահպանմանն ու ծաղկմանը, ազգային ինքնագիտակցության զարթոնքին, համամարդկային մշակույթին եւ քաղաքակրթությանը հայ ժողովրդի բերած ավանդին, ինչպես նաեւ երկար դարեր համախմբել է ժողովրդին, եկեղեցու շնորհիվ կապել ազգի տրոհված հատվածները։ Վրաստանի քրիստոնեացում Վիրքի քրիստոնեական եկեցեղին հիմնադրվել է I դարում Անդրեաս առաքյալի կողմից։ 324 թվականին Սուրբ Նունեի ջանքերով քրիստոնեությունը դառնում է Վրաստանի պետական կրոնը։ Վրաց եկեղեցին 605-606 թթ.-ից գտնվել է Անտիոքի եկեղեցու ենթակայության ներքո։ Մինչ այդ այն ենթակա էր Հայ առաքելական եկեղեցուն։ Վրաց եկեղեցին համարվում է աշխարհի ամենահին եկեղեցիներից մեկը։ IV-VIII դդ. Կոստանդիանոս Մեծի եւ նրա հաջորդների ժամանակ քրիստոնեությունը արագ դառնում է կայսրության տիրապետող կրոնը։ Այս գործընթացն ունի մի շարք առանձնահատկություններ։ Մեծ թվով հեթանոսների՝ քրիստոնեություն ընդունելը պատճառ է դառնում աղանդավորական շարժումների առաջացման համար, որը խարխլում է Եկեղեցին։ Եկեղեցու ներքին գործերին ժամանակ առ ժամանակ սկսում են խառնվել կայսրերը, որը նաեւ ուղեկցվում էր նոր աղանդների ստեղծմամաբ (ամենահայտնի օրինակը մոնոֆելիտականությունն է)։ Ռադիկալ տրամադրված քրիստոնյաները սկսում են սրանցից թաքնվել անապատներում։ Հենց IV դարում է սկսում ծաղկում ապրել հոգեւոր դասը եւ ստեղծվում միաբանություններ։ Նոր աղանդների ստեղծման միտումը այդ ժամանակ տեղի էր ունենում Տիեզերական ժողովների կանոնների հետ համաձայնության կամ անհամաձայնության հիման վրա։ Հոգեւորականության զարգացումը Մերձավոր Արեւելքում Հոգեւորականությունը Եգիպտոս, Սիրիա եւ Պաղեստին զարգացել են իրարից անջատ։ Դրանցից ամենահինը համարվում է Եգիպտոսի հոգեւորականությունը։ Դրա հիմնադիրը համարվում է Անտոն Մեծը, ով 285 թվականից սկսած հեռանում է անապատ։ Նրա աշակերտն է եղել Մակար Մեծը, ով ճգնավորի կյանքով է ապրել Վադի Էլ Նատրուն անապատում։ Մոտ 330 թ. Պաքոմիուս Մեծը Եգիպտոսում հիմնում է առաջին միաբանությունը։ Պաղեստինում առաջին միաբանությունը հիմնադրել են Քարիտոն Խոստովանահայրը՝ Ֆարակյան միաբանության հիմնադիրը (330-ական թթ.), եւ Հիլարիոնը։ Սիրիայում միաբանություն հիմնադրել են Հակոբ Մծբնացին եւ նրա աշակերտ Եփրեմ Ասորին,, ովքեր համարվում են նաեւ Արեւելաասորական աստվածաբանական դպրոցի հիմնադիրը։ IX - XI դդ. Քրիստոնեական աշխարհում VIII դարի սկզբից սկսած կարեւոր փոփոխություններ են տեղի ունենում, որը առաջին հերթին կապված է իսլամի եւ արաբական արշավանքների հետ։ 771 թվականին արաբներն անցնում են Ջիբրալթարի նեղուցը, գրավում Իսպանիան եւ ներխուժում ներկայիս Ֆրանսիայի տարածքի խորքերը։ Եկեղեցիների բաժանում Քրիստոնեական եկեղեցիների 1054 թ. բաժանման գլխավոր պատճառը Հարավային Իտալիայի տարածքների համար վեճն էր, որը այդ ժամանակ պատկանում էր Բյուզանդիային։ Իմանալով, որ հունական ծեսերը այդտեղ մոռացվում են, Կոստանդնուպոլսի պատրիարք Միքայել Կերուլարիուսը փակում է Կոստանդնուպոլսի լատինական ծեսերով եկեղեցիները։ Միաժամանակ նա պահանջեց Հռոմից հավասարություն՝ քրիստոնեական այլ առանջնորնդերի նկատմամբ։ Լեւոն IX պապը մերժեց նրան եւ շուտով մահացավ։ Դրա ընթացքում Կոստանդնուպոլիս են ժամանում պապի ներկայացուցիչները՝ Գումբերտ կարդինալի գլխավորությամբ։ Պատրարքը նրան հրաժարվեց ընդունել եւ միայն նամակով քննադատեց որոշ լատինական ծեսեր։ Գումբերտն էլ իր հերթին պատրիարքին մեղադրեց որոշ հերետիկոսությունների մեջ, իսկ 1054 թ. հուլիսի 16-ին ինքնակամ նզովեց նրան եւ նրա հետեւորդներին։ Միքայել Կերուլարիուսը պատասխանեց դրան նույն կերպ՝ նզովելով ամբողջ պատվիրակությունը։ Այսպիսով, սա եւս մեկ չգիտակցված բաժանում էր, որը առաջ բերեց Արեւմուտքի եւ Արեւելքի կրոնական ընդհանրության վերջնական խզում։ Իրականում, եկեղեցիների բաժանումը շատ երկարատեւ գործընթաց էր, որը տեւել է մի քանի հարյուրամյակ (IX-XII դդ.), իսկ դրա աղբյուրը եկեղեցիների ծիսակատարության լուրջ տարբերությունների առկայությունն էր։ Տես նաեւ Հիսուս Քրիստոս Աստվածաշունչ Աղանդավորություն Ծանոթագրություններ Արտաքին հղումներ Քրիստոնեությունն իբրեւ փոքրամասնության կրոն (հոդված) Քրիստոնեություն 1-ին դարի հիմնադրումներ


source: wikipedia

text: Աստվածաշունչ (Աստվածաշունչ մատյան, Սուրբ Գիրք, Գիրք Գրոց, Աստծո Խոսք), քրիստոնյաների համար առանցքային եւ սուրբ համարվող մի շարք կրոնական տեքստեր պարունակող գիրք։ Անվանում եւ Աստվածաշնչականություն Աստվածաշունչ նշանակում է Աստծուց ներշնչված / Աստծու ներշնչանքով գրված/ «Սուրբ գիրք», բառի լայն իմաստով, համարվում է ցանկացած կրոնական համակարգում բացառիկ հեղինակություն վայելող եւ սրբություն համարվող գրությունների ամբողջությունը։ Առավել նեղ՝ քրիստոնեական իմաստով Սուրբ Գիրքը սրբազան մատյանների՝ գրքերի այն ժողովածուն է, որն եկեղեցիների կողմից ընդունվում է որպես աստվածային հայտնության արձանագրություն եւ իր մեջ պարունակում է Աստծո խոսքը, պատգամներն ու թելադրանքները, ինչպես նաեւ աղբյուր է ծառայում հավատքի, դավանական սկզբունքների, կրոնաբարոյական կյանքի ու հոգեւոր սննդի համար։ «Սուրբ Գիրք» տերմինը, որ կիրառվում է քրիստոնեական բոլոր եկեղեցիների կողմից, թարգմանությունն է հունարեն βίβλος (biblos) բառի, որը թարգմանվում է գիրք, շարադրանք։ «Գիրք» կամ «գրքեր» անվանումը Սուրբ Գիրքը օգտագործում է դեռեւս Հին Կտակարանում (Սաղմ. 39:8), իսկ Նոր Կտակարանում Քրիստոսը եւ առաքյալները Հին Կտակարանի Սուրբ Գրքերը անվանում են «գրքեր» եւ «գրություններ» (Մատթ. 21:42, 22:29, Ղուկ. 24:32, Հովհ.5:39)։ Հին քրիստոնյաների մոտ լայն կիրառություն ուներ «Սուրբ Գրություններ» եզրը, որն օգտագործում է նաեւ Պողոս առաքյալը (Հռոմ.1:2, Բ Տիմ. 3:15)։ Սկզբնական շրջանում «Սուրբ Գրություններ» անվանվում էին բոլոր տեսակի Սուրբ Գրքերը, սակայն ժամանակի հետ այն համընդհանուր կիրառության մեջ մտավ որպես սուրբգրային տեքստերի կանոնականացված ժողովածու։ Ըստ այսմ, յուրաքանչյուր ավանդություն եւ յուրաքանչյուր դոգմա պետք է գտնվի Սուրբ Գրքի հետ հարաբերության մեջ։ Թեեւ Սուրբ Գիրքը, որպես այդպիսին, Եկեղեցում վկայված է Սրբազան Ավանդության մեջ եւ այդ իմաստով այն ավանդության բաղկացուցիչ է հանդիսանում, սակայն այն չի կորցնում իր բացառիկությունը եւ միակության արժեքը, այլ պահպանում է իր բնույթը որպես Աստծո խոսք, որը, մեկ անգամ ճանաչվելով եւ վկայվելով ավանդության մեջ, հանդիսանում է հավատքի եւ դավանանքի առաջնային աղբյուրը։ Կարելի է ասել, որ Սրբազան Ավանդությունն իր զանազան հայտնություններով ունի համեմատական-պատմական բնույթ, իսկ Սուրբ Գիրքը Աստծո ձայնն է՝ ուղղված մարդուն ու աշխարհին եւ նրան է պատկանում առաջնային կարեւորությունն ու նշանակությունը։ Սուրբ Գիրքն աստվածային հավերժական հայտնությունն է եւ որպես այդպիսին, ունի անքննելի եւ միշտ բացահայտվող խորք ու նշանակություն ոչ միայն ներկա դարի, այլ նաեւ ապագայի համար։ Հատկանշական է այն, որ հայերիս մեջ Սուրբ Գիրքը առավելաբար անվանվում է Աստվածաշունչ՝ Աստծուց ներշնչված, Աստծո շնչով գրված։ Աստվածաշունչ բառը (hունարենն (theopneustos) (theos) - Աստված եւ πνεύμα (pneuma) – շունչ բառերից) առաջին անգամ գործածում է Պողոս առաքյալը՝ ասելով. «Աստծո շնչով գրված ամեն գիրք օգտակար է ուսուցման, հանդիմանության, ուղղելու եւ արդարության մեջ խրատելու համար» (Բ Տիմ. 3:16)։ Աստծո հայտնության գրավոր փոխանցումը մարգարեների եւ այլ հեղինակների կողմից նկատվել եւ ըմբռնվել է որպես հրաման հենց Իրենից՝ Աստծուց. «Ահա քեզ մի նոր մեծադիր մատյան. նրա մեջ ճարտար մարդու գրիչով գրի՛ր...» (Ես. 8:1) կամ «Պարզորոշ գրի՛ր այդ տեսիլքդ տախտակի վրա, որպեսզի ով կարդա, համարձակ կարդա» (Ամբ. 2:2)։ Սուրբ Գրքի աստվածաշնչականությունը (այսինքն Աստծո շնչով գրված լինելու հանգամանքը) ըմբռնելու համար շատ կարեւոր է Պետրոս առաքյալի խոսքը. «... մարգարեությունը ոչ թե ըստ մարդկանց կամքի տրվեց, այլ Սուրբ Հոգուց մղված, որ խոսեցին Աստծո սուրբ մարդիկ» (Բ Պետ. 2:21)։ Հայտնության այս տվյալների վրա է անշուշտ հիմնված մեր եկեղեցու հանգանակի այն հատվածը, ուր ասվում է, թե Սուրբ Հոգին «խոսեցաւ յՕրէնս եւ ի Մարգարէս եւ յԱվետարանս»։ Այս ամենից կարելի է եզրակացնել, որ Սուրբ Գրքերի աստվածաշունչ լինելը անհերքելի իրողություն է, սակայն հարց է առաջանում, թե ինչպե՛ս պետք է ըմբռնել այդ աստվածաշունչ լինելու որակը, ձեւը, տարողությունը։ Համաձայն Պետրոս առաքյալի երկրորդ նամակի առաջին գլխի 21-րդ համարի՝ հստակ է դառնում, որ Սուրբ Գիրքը երկու հեղինակ ունի՝ Աստված՝ Սուրբ Գրքի խորքի հեղինակը, այսինքն դրա նախապատճառը եւ մարդը՝ Սուրբ Գրքի ձեւի հեղինակը՝ երկրորդական պատճառը։ Ինչպես Սուրբ Գրիգոր Սքանչելագործն է ասում. «Սուրբ մարգարեների եւ առաքյալների լեզվով մեզ հետ խոսում է Տերը»։ Թե՛ Լատին, Թե՛ Ուղղափառ եկեղեցիները շեշտում են այն, որ Սուրբ Գիրքը Աստծո խոսքն է, իսկ Բողոքական եկեղեցին այն կարծիքին է, թե Սուրբ Գիրքն ուղղակի բովանդակում է Աստծո խոսքը։ Ի տարբերություն այս կարծիքների, Հայաստանյայց Առաքելական Սուրբ Եկեղեցին պնդում է, որ Սուրբ Գիրքը բովանդակում է Աստծո խոսքը եւ Աստծո խոսքն է ինքնին։ Եկեղեցին չի ընդունում այն տեսակետը, թե Սուրբ Գիրքն ուղղակիորեն բառ առ բառ թելադրվել է Աստծուց մարդուն, քանզի այդ պարագայում գրքերի հեղինակները պիտի համարվեն հասարակ գրագիրներ, որոնց դերը սահմանափակվում է գործնական աշխատանքով միայն։ Սուրբ Բարսեղ Մեծը նշում է, որ Սուրբ Հոգին երբեք չի զրկում բանականությունից նրան, ում ինքը ներշնչում է. հակառակ դեպքում նման քայլը կդիտվի սատանայական։ Մարդկային բնությունը մնում է անձեռնմխելի այն բանում, որ հատուկ է միայն իրեն՝ մարդուն, սակայն հարստացվում է Սուրբ Հոգուց։ Յուրաքանչյուր աստվածաշնչական գրքում առկա է մարդկային հանճարի կնիքը, որը հատուկ է յուրաքանչյուր հեղինակի։ Կարծես կիսելով այս կարծիքը՝ Որոգինեսը պնդում է, որ ճիշտ չէ այն մտայնությունը, թե մարգարեները խոսել են առանց գիտակցության՝ Սուրբ Հոգու ճնշման տակ, այլ խոսել են կատարյալ ազատությամբ։ Սակայն մի բան միանգամայն ակնհայտ է. ներշնչումն Աստծուց է. հեղինակի գրի առնելու ժամանակ աստվածային զորությունը միշտ ներկա է, եւ այն, այսպես ասած, թույլ չի տալիս, որ գաղափարները գրվեն ու ներկայացվեն սխալ ձեւով։ Ընդունելով, որ Սուրբ Գիրքը աստվածաշունչ է, քրիստոնյաները համարում են այն անսխալական՝ ճշմարտության աղբյուր եւ հայտնության հայելի։ Հին եւ Նոր Կտակարաններ Աստվածաշունչը բաղկացած է Հին եւ Նոր կտակարաններից (Հին Կտակարանը համարվում է նաեւ հրեաների Սուրբ Գիրքը)։ Սուրբ Գրքի առանցքն ու կենտրոնը Փրկիչն է՝ Հիսուս Քրիստոսը։ Ըստ այսմ Աստվածաշնչյան գրքերը, որոնք գրված են նախքան Քրիստոսի աշխարհ գալը եւ մարգարեանում են նրա մասին, մտան Հին Կտակարանի կազմի մեջ, իսկ նրանք, որ կազմվեցին Փրկչի աշխարհ գալուց հետո ու նվիրվեցին Նրա քարոզչական առաքելությանն ու նրա առաքյալների կողմից հիմնված Եկեղեցու սկզբունքների շարադրմանը, ընդգրկվեցին Նոր Կտակարանի մեջ։ Ինչպես Ուխտ, այնպես էլ դրա հետ կապված Հին եւ Նոր բառերը փոխառված են Սուրբ Գրքից (օրինակ՝ Ելք 24:7, Մատթ. 16:28)։ Ուխտ բառը (լատ.՝ testamentum, հուն.՝ διαθήκη (diatheke)) նշանակում է կարգ, կտակ (այստեղից էլ կտակարան եզրը), համաձայնություն, երդում։ Հին Կտակարան արտահայտությունը առաջին անգամ հանդիպում ենք կորնթացիներին ուղղված երկրորդ նամակում (3:14)։ Հինկտակարանյան գրքերի կանոնը քրիստոնեական Եկեղեցին ընդունեց հրեական Սուրբ Գրքից (Հին Կտակարանը բաժանվում է երեք մասի՝ Թորա (Օրենք կամ Հնգամատյան), Նեբիիմ (Մարգարեություն), Քեթուբիմ (Գրություններ)։ Ոմանք գրություններից առանձնացնումեն նաեւ Իմաստության գրքերը՝ գրություններ բաժնում թողնելով միայն պատմական գրքերը)։ Հին Ուխտը փաստորեն հանդիսանում է այն վեմը, որի վրա պիտի բարձրանար քրիստոնեական տունը։ Քրիստոսը Հին Կտակարանում հանդես է գալիս որպես ակնկալիք, իսկ Նորում՝ ակնկալիքների իրականացում. այս երկուսը միասին կազմում են մեկ ամբողջություն։ Մի խոսքով այն ամենն, ինչ վկայված էր Հին Կտակարանում, նախապատրաստությունն էր նորում իրականացվելիք հայտնության (Ղուկ. 24:27, 44, Հովհ. 5:39, 46), որը, կարելի է ասել, տառացիորեն, ամենայն մանրամասնությամբ իրականացավ Փրկչի շուրթերից հնչած վերջին արտահայտությամբ. «Ամեն ինչ կատարված է» (Հովհ. 19:30)։ Հին եւ Նոր Կտակարանների հարաբերությունը լավագույնս տալիս է Օգոստինոս երանելին՝ ասելով. «Նոր Կտակարանն անթեղված է Հնում, Հինը բացահայտվում է Նորում»։ Նոր Կտակարանի առաջին չորս գրքերը՝ Ավետարանները, արձագանքն են Մովսեսի Հնգամատյանի եւ իրենցից ներկայացնում են նոր Ծննդոց, բայց միաժամանակ ընդգրկում են մարգարեության լրումը՝ Մեսիայի գալուստը մարգարեական նախավկայությամբ եւ վերջին օրվա դատաստանը։ Երկրորդ մասը, որ պատմական գրքերն են, նույնացվում է Գործք Առաքելոցի հետ։ Սրան հաջորդում են նորկտակարանյան նամակները, որոնք զուգակցվում են Հին Կտակարանի պոետիկ եւ խոհական (Իմաստության գրքեր) բաժնի հետ։ Ի վերջո Նոր Կտակարանի եւ ողջ Սուրբ Գրքի լրումը իրականանում է Հովհաննեսի Հայտնությամբ եւ վերջինիս երկնային քաղաքի ու ժամանակի վերջի տեսիլքով։ Սուրբ Գրքի կանոն Սուրբ Գրքի տարբեր գրությունների հանդեպ զանազան եկեղեցիներ ունեն յուրահատուկ դիրքորոշում։ Յուրաքանչյուր եկեղեցի ունի իր համար հաստատված Աստվածաշնչյան գրքերի կանոն (հունարեն՝ κανων (canon) բառից, որ չափման համար նախատեսված եղեգ էր նշանակում, իսկ հետագայում վերաիմաստավորվելով ստացել է օրենքի, նորմայի, օրինակի իմաստ)։ Այս բառը օրտագործում է նաեւ Պողոս առաքյալը (Գաղ. 6:16)։ Արդեն իսկ սուրբ Հիրենեոս Լիոնացին (Լիոնացի) ասում է, որ մենք ունենք «ճշմարիտ կանոնը, որ Աստծո խոսքն է», իսկ սուրբ Աթանաս Ալեքսանդրացին կանոնական է սահմանում այն գրքերը, «որոնք ծառայում են որպես փրկության աղբյուր, որոնց մեջ է միայն նախացուցված բարեպաշտության վարդապետությունը»։ Ըստ կանոնների բաժանման Աստվածաշնչի գրքերը լինում են՝ Նախականոն - գրքեր, որ բոլոր եկեղեցիները ընդունում են որպես ճշմարիտ աստվածաշունչ գրքեր։ Երկրորդականոն - գրքեր, որոնք թեեւ այժմ ընդունված են կանոնի մեջ, բայց միշտ ու ամենքի կողմից ընդունված չեն եղել։ Պարականոն - գրքեր, որոնք թեեւ կանոնից դուրս են բոլոր եկեղեցիներում, սակայն իրենց պարունակությամբ գովելի են եւ արժանի ընթերցանության։ Ոմանք առանձնացնում են նաեւ մի չորրորդ բաժին՝ Տարականոն - գրքեր, որոնք ոչ միայն չկան կանոնի մեջ, այլեւ մերժված են Եկեղեցու կողմից եւ բոլորովին անընդունելի։ Նշենք, որ այս բաժանումները հիմնականում վերաբերում են Հին Ուխտին, քանզի Նոր Կտակարանի մեջ մտած բոլոր գրքերն էլ համարվում են կանոնական, իսկ կասկածներն ու տատանումները վերաբերում են առանձին գրքերի՝ ինչպես կանոնի մեջ մտածներին (Հայտնություն), այնպես էլ դրանից դուրս մնացածներին, որոնք ժամանակին եղել են կանոնի մեջ (Հերմասի «Հովիվը», «Կղեմեսի Նամակը» եւ այլն) կամ էլ ընդհանրապես չեն եղել կանոնում, սակայն ունեցել են կիրառության լայն շրջանակ (պարականոն գրվածքներ)։ Իհարկե յուրաքանչյուր եկեղեցի գրքերի ընտրության հարցում իրավունք ունի դրանք դիտարկել իր վարդապետության տեսանկյունից։ Հայ Առաքելական Սուրբ Եկեղեցին Հին Կտակարանի կանոնի մեջ ընդգրկում է 48 գիրք՝ Ծննդոց Ելք (Ելից գիրք) Ղեւտական (Ղեւտացվոց գիրք) Թվեր Երկրորդ օրենք (Երկրորդումն օրինաց) Հեսու Նավե (Հեսուի գիրք) Դատավորներ Հռութ Ա Թագավորություններ Բ Թագավորություններ Գ Թագավորություններ Դ Թագավորություններ Ա Մնացորդաց Բ Մնացորդաց Ա Եզրաս Բ Եզրաս Նեեմի Եսթեր Հուդիթ Տոբիթ Ա Մակաբայեցիներ Բ Մակաբայեցիներ Գ Մակաբայեցիներ Սաղմոս (Դավթի Սաղմոսներ) Առակներ Ժողովող Երգ Երգոց Իմաստություն Սողոմոնի Սիրաք (Հեսույի որդի Սիրաքի Իմաստություն) Հոբ Եսայու Մարգարեություն Օսէէի Մարգարեություն Ամոսի Մարգարեություն Միքիայի Մարգարեություն Հովելի Մարգարեություն Աբդիույի Մարգարեություն Հովնանի Մարգարեություն Նավումի Մարգարեություն Ամբակումի Մարգարեություն Սոփոնիայի Մարգարեություն Անգեի Մարգարեություն Զաքարիայի Մարգարեություն Մաղաքիայի Մարգարեություն Երեմիայի Մարգարեություն Բարուքի Մարգարեություն Ողբ (Երեմիա Մարգարեի ողբը) Դանիելի Մարգարեություն Եզեկիելի Մարգարեություն Սրանցից 9-ը (Ա Եզրաս, Հուդիթ, Տոբիթ, Ա, Բ, Գ Մակաբայեցիներ, Սողոմոնի իմաստություն, Սիրաք, Բարուք, ինչպես նաեւ Դանիելի Մարգարեության որոշ հատվածներ) համարում է երկրորդականոն։ Բողոքական կանոնը չունի նախականոնության եւ երկրորդականոնության խնդիրը. այն ընդունում է հրեական կանոնի 39 գրքերը՝ ապոկրիֆ (պարականոն) համարելով Տոբիթ, Հուդիթ, Եսթեր (11-16 գլուխներ), Սողոմոնի իմաստություն, Սիրաքի իմաստություն, Բարուք գրքերը, Դանիելի մարգարեության երրորդ գլխի «Երեք մանուկների օրհնությունը», նույն գրքի 13-րդ, 14-րդ գլուխները, Ա, Բ Մակաբայեցիներ, Ա, Բ Եզրաս գրքերը եւ Մանասե թագավորի աղոթքը։ Որոշ բողոքական Սուրբ Գրքերում (King James Bible (1611) կամ New International Version) պարականոն համարվածները տեղակայված են հավելյալ՝ երրորդ ուսուցողական բաժնում։ Հույն եւ Լատին եկեղեցիների հետ հայ եկեղեցին, համաձայնելով նախականոն գրքերի շուրջ, տարբերվում է երկրորդականոնների հարցում։ Այսպես Հունական կանոնը, ունենալով հայկական բոլոր երկրորդականոն համարվող գրքերը, ունի եւս մեկ գիրք՝ «Երեմիա մարգարեի նամակն ուղղված Բաբելոնի գերյալներին», որը հայ եկեղեցին միշտ պարականոն է համարել։ Իսկ Հռոմեական Կաթոլիկ եկեղեցին, որը բացառապես հիմնվում է 1546 թ. Տրիդենտյան ժողովի ընդունած կանոնի վրա, պարականոն է համարում հայերիս մոտ երկրորդականոն ճանաչված Ա Եզրաս եւ Գ Մակաբայեցիներ գրքերը։ Նոր Կտակարանի բոլոր 27 գրքերը, որպես նախականոն գրքեր ընդունվում են բոլոր եկեղեցիների կողմից։ Նոր Կտակարանի գրքերն են՝ Ավետարան ըստ Մատթեոսի Ավետարան ըստ Մարկոսի Ավետարան ըստ Ղուկասի Ավետարան ըստ Հովհաննեսի Գործք առաքելոց Պողոս առաքյալի նամակը Հռոմեացիներին Պողոս առաքյալի առաջին նամակը Կորնթացիներին (Ա Կորնթացիներ) Պողոս առաքյալի երկրորդ նամակը Կորնթացիներին (Բ Կորնթացիներ) Պողոս առաքյալի նամակը գաղատացիներին Պողոս առաքյալի նամակը եփեսացիներին Պողոս առաքյալի նամակը փիլիպեցիներին Պողոս առաքյալի նամակը կողոսացիներին Պողոս առաքյալի առաջին նամակը թեսաղոնիկեցիներին (Ա Թեսաղոնիկեցիս) Պողոս առաքյալի երկրորդ նամակը թեսաղոնիկեցիներին (Բ Թեսաղոնիկեցիս) Պողոս առաքյալի առաջին նամակը Տիմոթեոսին (Ա Տիմոթեոս) Պողոս առաքյալի երկրորդ նամակը Տիմոթեոսին (Բ Տիմոթեոս) Պողոս առաքյալի նամակը Տիտոսին Պողոս առաքյալի նամակը Փիլիմոնին Նամակ եբրայեցիներին Հակոբոս Առաքյալի ընդհանրական նամակը Պետրոս Առաքյալի առաջին ընդհանրական նամակը (Ա Պետրոս) Պետրոս Առաքյալի երկրորդ ընդհանրական նամակը (Բ Պետրոս) Հովհաննես Առաքյալի առաջին ընդհանրական նամակը (Ա Հովհաննես) Հովհաննես Առաքյալի երկրորդ ընդհանրական նամակը (Բ Հովհաննես) Հովհաննես Առաքյալի երրորդ ընդհանրական նամակը (Գ Հովհաննես) Հուդայի ընդհանրական նամակը Հայտնություն Հովհաննեսի Սուրբ Գրքի կիրառություն Ձեւավորվելով որպես արդեն սուրբ գրոց լիակատար ժողովածու՝ Աստվածաշունչ մատյանը դարձավ քրիստոնեական Եկեղեցու նեցուկն ու հենարանը կյանքի բոլոր բնագավառներում։ Կարելի է ասել, որ սուրբ հայրերի համար Սուրբ Գիրքը ինքը Քրիստոսն է, քանի որ գրքի յուրաքանչյուր խոսք, տանում էր դեպի Նա, Ով դրանք արտաբերել էր եւ մեզ կանգնեցնում է Քրիստոսի ներկայության իրականության առջեւ։ Առաքելական շրջանին հաջորդող դարերում վարդապետական, դավանական, ծիսական, կանոնական հարցերի եւ բանավեճերի ընթացքում հոգեւոր հայրերը իրենց պաշտպանած սկզբունքները հիմնավորելու համար մեծապես օգտվում էին Սուրբ Գրքից, ողջ եկեղեցու ծիսակարգը, կանոնները մշակվում էին ըստ Սուրբ Գրքի օրենքների եւ պատվիրանների։ Սուրբ Գիրքն ի սկզբանե համարվում էր առաքինի կյանքի, բարոյական ըմբռնումների, վարդապետական հարցերի, դավանական ապացույցների, ժառանգական եւ այլ հարցերի ուղեցույց եւ անհերքելի աղբյուր։ Ժամանակի հետ, երբ Եկեղեցին ընդլայնեց իր սահմանները եւ Ավետարանը քարոզվեց աշխարհի 4 ծագերում, Սուրբ Գիրքը դարձավ կրոնական արարողությունների հիմնական առանցքը։ Գրքի ընթերցումը մեծապես նպաստեց կրոնական գրականության ի հայտ գալուն եւ մեկնողական արվեստի զարգացմանը, ինչի շնորհիվ Ավետարանական լույսը հսկայական արագությամբ սկսեց սփռվել մարդկանց մեջ։ Ի սկզբանե Եկեղեցու հայրերը մեծ նշանակություն էին տալիս այն բանին, որ եկեղեցականներից բացի Սուրբ Գիրքն ընթերցեն նաեւ աշխարհականները, այդ թվում եւ կանայք։ Սակայն Արեւմտյան Լատին եկեղեցին, այն պատճառաբանությամբ, թե Սուրբ Գրքի մասնավոր, եկեղեցուց դուրս ընթերցանությունը մոլորությունների տեղիք է տալիս, Տրիդենտյան ժողովում որոշեց արգելել Աստվածաշունչ մատյանի ընթերցումը։ Այս ժողովին բացասաբար տրամադրված ժողովուրդը բողոքի ձայն բարձրացրեց վերոհիշյալ արգելքի դեմ, սակայն այն աննշան մեղմացումներով (կարդալու իրավունքը տրվում էր միայն հավատքի մեջ ամրացած, ինչն իհարկե խստորեն ստուգվում էր, աշխարհականներին) ձգվեց երկար ժամանակ։ Կարծես ի հակադրություն սրա՝ Բողոքական եկեղեցին Սուրբ Գիրքը համարում է մի աղբյուր, որը պետք է կարդա ցանկացած քրիստոնյա եւ ըստ իր մասնավոր ներշնչման հասնի դրա ըմբռնմանը ու յուրացմանը. այդ կերպ Սուրբ Գիրքը ենթարկվում է անհատի քմահաճությանը, ինչը սովորական է բողոքականների համար։ Հայ եկեղեցին, քաջալերելով գիտակցական ճշմարտասիրությունը հավատացյալների համար, անհրաժեշտ է համարում Սուրբ Գրքի ընթերցանությունն ու ուսումնասիրությունը։ Յուրաքանչյուր քրիստոնյա հավատացյալ պետք է զգա Աստվածաշնչի հոգեւոր ջերմությունը եւ ներկայությունը, սակայն հոգեւորականության պարտքն է յուրաքանչյուր ընթերցողի կանխապես դնել ճիշտ ընթացքի վրա։ Այս է թերեւս ամենաէական պատճառը, որ հայոց այբուբենի գյուտից անմիջապես հետո առաջնահերթ զարկ տրվեց Աստվածաշնչի թարգմանությանը՝ ի հագեցում հայոց ազգի զավակների հոգեւոր պահանջների։ Սուրբ Գրքի թարգմանութուններ Աստվածաշնչի հայերեն թարգմանություն եւ տեղ հայ իրականության մեջ (interwiki :en:Bible translations into Armenian) Գրերի գյուտից հետո Մեսրոպ Մաշտոցն իր աշակերտների հետ ստանձնում է Աստվածաշնչի հայերեն թարգմանության գործը՝ սկսելով այն Առակաց գրքից։ Ըստ Մովսես Խորենացու՝ ամբողջ Սուրբ Գիրքը թարգմանվել է Սամոսատում։ Այս թարգմանությունը համարվում է «Փութանակի թարգմանություն»։ Աստվածաշնչի թարգմանությանը զուգահեռ թարգմանվում են նաեւ եկեղեցու հայրերի երկեր։ Թարգմանական արվեստում հմտանալու նպատակով Եդեսիա եւ Բյուզանդիա են ուղարկվում Եզնիկ Կողբացին, Հովհան Պաղնացին, Կորյունը եւ այլն։ Եփեսոսի տիեզերաժողովից հետո Հայաստան վերադառնալով՝ նրանք բերում են Սուրբ Գրքի ընտիր օրինակներ։ Սրանց հիման վրա ճշտվում է արդեն եղած թարգմանությունը, սրբագրվում եւ խմբագրվում է։ Աստվածաշնչի այս թարգմանությունն անվանվել է «Ընկալյալ»։ Ըստ Խորենացու վկայության՝ ի սկզբանե Հին Կտակարանից թարգմանվել են նախականոն գրքերը։ Հետեփեսոսյան շրջանում կանոնի մեջ են մտել նաեւ երկրորդականոն գրքերը, բացի Մակաբայեցիներ Դ եւ Հայտնության գրքերից։ Թե որ լեզվից է կատարվել Աստվածաշնչի հայերեն թարգմանությունը, մասնագետները համակարծիք չեն։ Որոշներ կարծում են, որ թարգմանվել է հունարենից, մյուսներն էլ ասորերենից։ Առավել ընդունելի եւ գերիշխող տեսակետն այն է, որ Աստվածաշնչի մի շարք գրքեր թարգմանվել են ասորերոնից, հետո սրբագրվել հունարեն տեքստերի համեմատությամբ։ Սակայն սրբագրման ժամանակ սրբագրիչների տեսադաշտից որոշ բաներ դուրս են մնացել կամ անկարեւոր համարվել նրանց կողմից։ Այդ պատճառով այդ մասերում նկատելի են ասորաբանություններ։ Դրանք առկա են Սաղմոսաց գրքում, Ավետարաններում եւ Գործք Առաքելոցում։ Այս գրքերը հետեւաբար նախապես թարգմանվել են ասորերենից։ Հայ հոգեւոր-մտավոր մշակույթի զարգացման պատմության մեջ Աստվածաշնչի հայերեն թարգմանությունը կարեւոր նշանակություն է ունեցել։ Միջնադարյան գրականությունը, արվեստը, գիտությունը ներծծված են Սուրբ Գրքի գաղափարներով: Աստվածաշունչը ծնունդ է տվել մի հսկայածավալ բնագավառի՝ Մեկնողական գրականության, որ մասնավորաբար Հայ եկեղեցական մատենագրության ամենատարածված մարզերից է։ Օտար մասնագետների կարծիքով արեւելաքրիստոնեական գրականության մեջ մեկնաբանական գրականությամբ ամենահարուստը հայ գրականությունն է։ Մեկնողական երկերի շնորհիվ Աստվածաշունչն անուղղակիորեն նպաստել է միջնադարյան Հայաստանում բնագիտական եւ տիեզերագիտական հայացքների ձեւավորմանը։ Հայերեն Աստվածաշունչն իր ազդեցությունն է ունեցել միջնադարյան հոգեւոր բանաստեղծությունների վրա։ Հիշատակելի են մասնավորապես Սուրբ Գրքի վերապատումը հանդիսացող Գրիգոր Մագիստրոսի «Հազարտողյան» կամ «Առ Մանուչե», Ներսես Շնորհալու «Հիսուս Որդի», Առաքել Սյունեցու «Ադամգիրք» եւ այլ քերթվածքներ։ Սաղմոսների որոշակի ազդեցությամբ են հորինվել շարականները։ Աստվածաշունչը շոշափելի հետք է թողել նաեւ դավանաբանական, սրբախոսական, ճառագրական երկերի, միջնադարյան կերպարվեստի՝ մանրանկարչության վրա։ Աստվածաշունչն իր նպաստն է բերել գրչության արվեստի զարգացմանը։ Լինելով ամենալավ մագաղաթի վրա ընդօրինակված մատյաններից, ի մտի ունենալով նրա բացառիկ կարեւորությունը՝ միջնադարի գրիչները հատուկ հոգածությամբ են վերաբերվել դրա բազմացման գործին։ Մեծ է Աստվածաշնչի ազդեցությունը նաեւ ժողովրդական բանահյուսության վրա, քանի որ բազմաթիվ ավանդություններ եւ զրույցներ իրենց ակունքներով կապվում են Սուրբ Գրքին։ Դրանցից շատերը ոչ այլ ինչ են, քան աստվածաշնչյան պատումների տեղայնացված տարբերակը։ Աստվածաշնչի թարգմանությունը պակաս կարեւոր չէ հայոց լեզվի ուսումնասիրման համար։ Այս իմաստով այն առանձնահատուկ տեղ է զբաղացնում հայ ինքնուրույն եւ թարգմանական գրականության մեջ՝ լինելով ճշգրիտ թվագրված հուշարձան։ Սուրբ Գրքի մեզ հասած բնագիրը ներկայացնում է հինգերորդ դարի թարգմանության եւ հայերենի անաղարտ վիճակը եւ առատ նյութ մատակարարում հայոց լեզվի ուսումնասիրման մի շարք մարզերի՝ հնչունաբանության, ստուգաբանության, բառակազմության, շարահյուսության, ձաբանության համար։ Հայերեն Աստվածաշունչը լուրջ արժեք է ներկայացնում աստվածաշնչական բնագրագիտության տեսակետից։ Նշանավոր արեւելագետ Լա Կրոզն իր բարեկամներից մեկին ուղղված նամակում Նոր Կտակարանի հայերեն թարգմանությունը համարելով ԹԱԳՈՒՀԻ ԹԱՐԳՄԱՆՈՒԹՅԱՆՑ՝ շեշտում է, որ նրա միջոցով հնարավոր է վերականգնել հունարեն բնագրի նախնական ընթերցվածները։ Իվան Եվսեյեւը Եսայու գիրքը նկատի ունենալով նշել է, որ հայերենը լուրջ ծառայություն է մատուցում հունարեն բնագրի նախասկզբնական տեքստը որոշելու գործում, հատկապես հունարեն ընդօրինակությունների անհամաձայնության ժամանակ։ 18-19-րդ դարերում արդեն հայերեն Աստվածաշունչն օգտագործվել է որոշ հրատարակչություններում՝ հունարենը վերականգնելու համար։ Այսօր հայերեն թարգմանությունը լայնորեն օգտագործվում է Յոթանասնից բնագրի Գյոթինգենյան բազմահատոր հրատարակության ընթացիկ մատենաշարում։ Նշանավոր հայագետ Ֆրեդերիկ Կոնիբերը նշում է, որ հայերեն Աստվածաշունչն անգերազանցելի է իր ոճի վայելչությամբ եւ շարադրանքի ճշգրտությամբ։ Լեզվի ոգին այնպիսին է, որ թույլ է տալիս ցանկացած հունական հուշարձան թարգմանել թե ճշգրիտ, թե գեղեցիկ՝ հարազատ մնալով հունարենի շարադասությանը, նույնիսկ արտացոլելով նրա բառաբարդումները՝ միաժամանակ չստրկանալով նրան։ Սուրբ Գրքի հայերեն թարգմանությունը նույնքան օգտակար է նաեւ ասորական եւ վրացական աստվածաշնչական թարգմանությունների ուսումնասիրման համար։ Վրացերեն Աստվածաշնչի մի շարք գրքերի թարգմանությունը կատարվել է հայերենից։ Աստվածաշունչը դարեր շարունակ խմբագրման չի ենթարկվել։ Սահակ-Մեսրոպյան թարգմանությունը դառնալով Հայ եկեղեցու կանոնական բնագիրը, այնպիսի հեղինակություն է ձեռք բերել, որ նրա որեւէ փոփոխություն համարվել է սրբապղծություն։ Աստվածաշնչի հայերեն բնագիրն առայժմ ունեցել է տասը ամբողջական հրատարակություն։ Առաջին անգամ 1666 թ. Ոսկան Երեւանցու կողմից՝ Ամստերդամում, եւ տասներորդը Վիեննայում՝ 1929 թ.: Սրանց մեջ բնագրագիտական տեսանկյունից ամենաարժեքավորը 1805 թ. Զոհրապյանի իրագործած հրատարակությունն է, որը մինչ օրս օգտագործվում է Աստվածաշնչի գիտաքննական բնագրի կազմման աշխատանքներում։ Աղբյուրներ Աստուածաշունչ Մատեան Հին եւ Նոր Կտակարանների, Մայր Աթոռ Սուրբ Էջմիածին եւ Հայաստանի Աստուածաշնչային ընկերութիւն, 2004։ Մաղաքիա արք. Օրմանեան, Տեղիք Աստուածաբանութեան, Տպարան Սրբոց Յակոբեանց, Երուսաղեմ, 1985։ Գարեգին Ա, Տեսական Աստուածաբանութիւն։ Արշակ Տեր-Միքելյան, Հայաստանյայց Սուրբ Եկեղեցու Քրիստոնեականը, Ս. Էջմիածին, 2007։ Արտակ արք. Մանուկեան, Աստուածաշունչ Մատեանը, Թեհրան, 1966։ Գրիգոր Դարբինյան, Ներածություն Հին Կտակարանի, Հայ Առաքելական Սուրբ Եկեղեցու Դաստիարակության եւ Քարոզչության կենտրոն, 2000։ Քրիստոնյա Հայաստան հանրագիտարան, Երեւան, 2002։ Gabriel Josipovici, The Book of God, Yale University press New Haven and London, 1988. Արտաքին Հղումներ Հայաստանի Աստվածաշնչային Ընկերություն Աստվածաշնչի առցանց տարբերակ Հին եւ Նոր կտակարաններ / Օնլայն աստվածաշունչ Նոր աշխարհ Արեւմտահայերէն Աստուածաշունչ Բեռնում Հին Կտակարան (գրաբար) Նոր Կտակարան (գրաբար) Հայ Առաքելական Սուրբ Եկեղեցու Վարդապետություն Հայ Առաքելական Եկեղեցի Քրիստոնեություն Աստվածաշունչ Կրոնական գրքեր Օրվա հոդված Սուրբ գրքեր Գրական ստեղծագործություններ այբբենական կարգով


text: Հին Կտակարան, քրիստոնյա Աստվածաշնչային կանոնի առաջին մասը։ Հայ Առաքելական Եկեղեցին ընդունում է Հին Կտակարանի 48 գրքերը (որոնցից 39 համարվում են կանոնական, մնացածը՝ պարականոն կամ ըստ ՀԱԵ-ի՝ երկրորդականոն)։ Քրիստոնեական եկեղեցիներում ընդունված է Հին Կտակարանի գրքերի հետեւյալ բովանդակային բաժանումը՝ օրենսդրական (Մովսես մարգարեի Հնգամատյանը), պատմական, իմաստության եւ մարգարեական։ Հին կտակարանի գրքերը Օրենսդրական (Հնգամատյան) Աստվածաշնչի եւ Հին կտակարանի առաջին հինգ գրքերն են, կոչվում են նաեւ Հնգամատյան։ Համաձայն քրիստոնեական վարդապետության՝ դրանք գրվել են Մովսես մարգարեի կողմից։ Ծննդոց Ելք Ղեւտական Թվեր Երկրորդ օրենք Պատմական Պատմական գրքերում ներկայացվում է Իսրայելի պատմությունը Ավետյաց երկիր մտնելուց մինչեւ Սելեւկյան պետության դեմ մղվող ազատագրական պայքարը։ Հեսու Դատավորներ Հռութ Սամուելի առաջին գիրքը (կամ՝ ըստ հունարեն «Յոթանասնից» թարգմանության՝ Թագավորների առաջին գիրքը) Սամուելի երկրորդ գիրքը (կամ՝ Թագավորների երկրորդ գիրքը) Թագավորների առաջին գիրքը (կամ՝ Թագավորների երրորդ գիրքը) Թագավորների երկրորդ գիրքը (կամ՝ Թագավորների չորրորդ գիրքը) Առաջին Տարեգրություններ (Ա Մնացորդաց) Երկրորդ Տարեգրություններ (Բ Մնացորդաց) Ա Եզրաս* Բ Եզրաս (Եզրաս) Նեեմի Եսթեր Հուդիթ* Տոբիթ* Ա Մակաբայեցիներ* Բ Մակաբայեցիներ* Գ Մակաբայեցիներ* Իմաստության Սաղմոս Առակներ Ժողովող Երգ երգոց Իմաստություն Սողոմոնի* Սիրաք* Հոբ Մարգարեական Եսայի Օսեե Ամոս Միքիա Հովել Աբդիա Հովնան Նավում Ամբակում Սոփոնիա Անգե Զաքարիա Երեմիա Բարուք* Ողբ Դանիել Եզեկիել Մաղաքիա Տես նաեւ Աստվածաշունչ Ծանոթագրություններ Աստղանիշով նշված գրքերը չեն մտնում Աստվածաշնչի կանոնի մեջ (պարականոն գրքեր) Արտաքին հղումներ ԱՍՏՈՒԱԾԱՇՈՒՆՉ ՄԱՏԵԱՆ ՀԻՆ ԵՒ ՆՈՐ ԿՏԱԿԱՐԱՆՆԵՐԻ (արեւելահայերեն նոր թարգմանությամբ) Հին Կտակարանի գրքեր Գրական ստեղծագործություններ այբբենական կարգով Կրոնական գրականություն


text: Նոր Կտակարան (), հունարենով գրված 27 գրքերի ժողովածու, որը քրիստոնյաների կողմից համարվում է Սուրբ Գիրք եւ Աստվածաշունչ մատյանի մաս է կազմում։ Քրիստոնյաները հավատում են, որ ինչպես Հին Կտակարանի գրքերի ժողովածուն պատմում է այն Ուխտի մասին, որ կնքվել էր Աստծու եւ Իսրայելի ժողովրդի միջեւ, այնպես էլ Նոր Կտակարանը ներկայացնում է այն Նոր Ուխտը, որ Հիսուս Քրիստոսի արյունով կնքվեց Աստծու եւ մարդկանց միջեւ՝ մարդկության փրկության համար։ Տարբեր ժամանակներում եւ տարբեր ծավալով գրված այս գրքերը ներկայացնում են քրիստոնեական եկեղեցին իր հիմնադրի՝ Հիսուս Քրիստոսի ծնունդից սկսած մինչեւ եկեղեցու տարածումը, ինչպես նաեւ հավատացյալների կյանքը տարբեր երկրներում։ Ներկայումս այս գրքերն իրենց դասավորումով ներկայացնում են հետեւյալ խմբերը. Ավետարաններ (Մատթեոս, Մարկոս, Ղուկաս, Հովհաննես), որոնք պատմում են Հիսուսի կյանքն ու նրա քարոզչությունը։ Առաքյալների գործերը, որ առաջին դարի եկեղեցու կյանքն է։ Նամակներ, որոնք բաժանվում են երկու խմբի. ա. Պողոս առաքյալի կողմից գրված նամակներ. ընդամենը 14 նամակ՝ ուղղված հռոմեացիներին, կորնթացիներին (Ա եւ Բ), գաղատացիներին, եփեսացիներին, փիլիպպեցիներին, կողոսացիներին, թեսաղոնիկեցիներին (Ա եւ Բ), Տիմոթեոսին (Ա եւ Բ), Տիտոսին, Փիլիմոնին եւ եբրայեցիներին։ բ. Ընդհանրական նամակներ. ընդամենը յոթ նամակ՝ գրված Հակոբոսի, Պետրոս առաքյալի (Ա եւ Բ), Հովհաննես առաքյալի (Ա, Բ եւ Գ) եւ Հուդայի կողմից։ Հայտնություն (Հովհաննեսի), որը հայտնութենական տեսիլքով նկարագրում է բարու վերջնական հաղթանակը չարի դեմ եւ Քրիստոսի երկրորդ գալուստը։ Ավետարաններ Ավետարանները թվով չորսն են՝ գրված Մատթեոս առաքյալի, Մարկոսի, Ղուկասի եւ Հովհաննես առաքյալի կողմից։ Ավետարաններից առաջին երեքն ակնհայտ նմանություններ ունեն իրար հետ, մինչդեռ Հովհաննեսի Ավետարանը տարբեր է։ Սրանց լեզուն, նյութերը եւ դրանց դասավորումը բավական նման են միմյանց, եւ այդ է պատճառը, որ այս երեքը կոչվում են Համատեսական Ավետարաններ։ Բովանդակության նմանության օրինակ կարող են ծառայել Մտ 9.2-8, Մր 2.3-12, Ղկ 5.18-26 հատվածները։ Նույնիսկ շատ համարների բառերը նույնն են, ինչպես՝ Մտ 10.22, Մր 13.13, Ղկ 21.17։ Այսպիսով՝ տեսնում ենք, որ Մատթեոսի Ավետարանում կա Մարկոսի Ավետարանի 91 տոկոսը եւ Ղուկասի Ավետարանում՝ 53 տոկոսը։ Այս կարգի նմանությունները հարցեր են առաջացնում՝ գտնելու համար երեք Ավետարանների ծագումը։ Արդյո՞ք հեղինակները ընդհանուր աղբյուր ունեին։ Արդյո՞ք դրանք առանձին-առանձին են գրվել։ Այս եւ նմանօրինակ այլ հարցեր հանգեցնում են հետեւյալ պատասխաններին. Բանավոր ավանդությունների օգտագործում։ Հոգեգալստից մինչեւ Ավետարանների գրառման ժամանակը զանազան եկեղեցական համայնքներում կազմվել էին բանավոր ավանդություններ՝ հիմնված առաքելական քարոզչության վրա։ Այս կայուն ավանդություններն օգտագործվեցին Ավետարան գրողների կողմից։ Մի առաջին ավետարանի գործածություն։ Ոմանք ենթադրում են, որ գոյություն է ունեցել մեկ այլ ավետարան, այժմ կորած, որն որպես աղբյուր գործածվել է բոլորի կողմից։ Մի շարք հատվածների գրավոր արձանագրություն։ Առաքելական քարոզչության առաջին իսկ տարիներից հավանաբար կազմվել են Քրիստոսի ուսուցումներն ամփոփող եւ կարեւոր խոսքերն ի մի բերող ժողովածուներ՝ թե՛ տվյալ ուսուցումներն ու խոսքերը այլափոխումից զերծ պահելու համար եւ թե՛ հավատի քարոզիչների ձեռքի տակ դրանք որպես օգտագործելի պատրաստի նյութ ունենալու նպատակով։ Ենթադրվում է, որ երեք ավետարանիչներն էլ օգտվել են այսպիսի պատրաստի հավաքածուներից։ Երկու աղբյուրների գործածություն։ Հնարավոր է, որ Մատթեոսը եւ Ղուկասը գործածած լինեն Մարկոսի Ավետարանը, ինչպես նաեւ մեկ այլ աղբյուր, որ գիտական գրականության մեջ անվանվում է լատինական Q տառով (գերմաներեն Quelle, որ նշանակում է «աղբյուր»)։ Հավանաբար ավելի ճիշտ կլինի ընդունել, ինչպես շատերն են այդ առաջարկում, որ վերոհիշյալ տվյալները միասնաբար դեր են ունեցել Ավետարանների գրության կամ խմբագրման գործում։ Այսինքն՝ երեք ավետարանիչներն էլ օգտագործել են եկեղեցիների պահած բանավոր ավանդությունն իր տարբերակներով՝ միաժամանակ օգտվելով գրավոր առաջին արձանագրություններից (թե՛ առանձին խոսքերից եւ թե՛ մասնակի կամ ամբողջական բաժիններից), նաեւ ձեռքի տակ ունենալով մեզ ծանոթ այս կամ այն Ավետարանը։ Համաձայն Աստվածաշնչի մասնագետների, Մատթեոսի Ավետարանը գրվել է ուշ 50-ական եւ կամ 60-ական թվականներին, Մարկոսի Ավետարանը՝ 50-60 թթ ընթացքում, իսկ Ղուկասի Ավետարանը, ըստ ոմանց, 59-63 թթ միջեւ եւ կամ 70-ական թվականներին։ Ավետարաններից չորրորդը՝ Հովհաննեսի Ավետարանը, իր ոճով եւ բովանդակությամբ բոլորովին տարբերվում է համատեսական Ավետարաններից։ Համատեսականների հետ նույնություն է նկատվում հատկապես Հիսուսի կյանքի վերջին շաբաթվա դեպքերի եւ հարության դրվագի մեջ։ Հովհաննեսի Ավետարանը գրվել է, ըստ ոմանց, 85 թ հետո, իսկ նորագույն ուսումնասիրությունները գրության ժամանակը դնում են 55-70 թվականների միջեւ։ Առաքյալների գործերը Առաքյալների գործերը կամ Գործք առաքելոցը քրիստոնեական եկեղեցու կյանքն է Քրիստոսի համբարձումից հետո։ Հեղինակը Ղուկասն է, որը հեղինակ է նաեւ երրորդ Ավետարանի։ Ղուկասը պատմում է եկեղեցու առաջին տարիների կյանքը, առաքյալների քարոզչությունն ու կատարած գործերը, իսկ գրքի երկրորդ մասում կենտրոնանում է Պողոս առաքյալի վրա՝ պատմելով նրա առաքելությունը մինչեւ ձերբակալումն ու Հռոմ ուղեւորվելը։ Գրքի գրության ժամանակի մասին երկու տարբեր կարծիքներ կան. Գործք առաքելոցը գրված պետք է լինի 63 թ, քանի որ գիրքը չի հիշատակում Պողոսի դատավարությունը (28.30), Հռոմի հրկիզումը, քրիստոնյաների հալածանքը, որ տեղի ունեցավ 64 թ, Պողոսի նահատակությունը (հավանաբար 67 թ) եւ Երուսաղեմի կործանումը (70 թ)։ Երկրորդ տեսակետն այն է, որ Գործք առաքելոցը գրվել է 70 թ կամ դրանից հետո։ Այս կարծիքը հայտնողները շեշտում են, որ գրքի գրության նպատակն է եղել եկեղեցու տարածումը եւ Ավետարանի մասին վկայությունը (1.8)։ Եվ իսկապես, գրքում տեսնում ենք, թե ինչպես է եկեղեցին զորանում ու տարածվում Երուսաղեմում, Հրեաստանում ու Սամարիայում եւ հասնում մինչեւ երկրի չորս կողմերը, մինչեւ Հռոմ, որ այն ժամանակվա քաղաքակրթության եւ քաղաքական կյանքի կենտրոնն էր։ Այս նպատակի համար այնքան էլ կարեւոր չէ Պողոսի նահատակությունը եւ Երուսաղեմի կործանումը։ Ուստի կարելի է գրքի գրության համար ընդունել 70 թ կամ ավելի ուշ։ Նամակներ Պողոս առաքյալի կողմից գրված նամակներ։ Այս նամակները 14-ն են։ Պողոս առաքյալն իր քարոզչության ընթացքում հետաքրքրվում էր իր հաստատած եկեղեցիներով՝ դրանք քաջալերելու եւ հորդորելու համար, որ հաստատ մնան այն ուղիղ հավատի մեջ, որ ստացել են իր քարոզչությամբ։ Այս նամակներից երեքը հատկապես տարբերվում են մյուսներից. դրանք են՝ Տիմոթեոսին գրված առաջին եւ երկրորդ նամակները, ինչպես նաեւ Տիտոսին գրված նամակը, որոնք կոչվում են հովվական նամակներ։ Այս նամակներում Պողոսը ցուցումներ է տալիս իր գործակիցներին՝ Տիմոթեոսին եւ Տիտոսին, հովվական խնամք տանելու եկեղեցիների նկատմամբ։ Պողոս առաքյալի նամակները գրվել են 51-67 թվականների միջեւ։ Ընդհանրական նամակներ։ Սրանք յոթ նամակներ են (Հակոբոսի նամակը, Պետրոսի առաջին եւ երկրորդ նամակները, Հովհաննեսի առաջին, երկրորդ եւ երրորդ նամակները եւ Հուդայի նամակը,) որոնք կոչվել են Ընդհանրական նամակներ, մի անվանում, որ առաջին անգամ գործածել է Եվսեբիոս պատմիչը (265-340 թթ) իր «Եկեղեցական պատմություն» գրքում։ Այս նամակների տարբերությունը Պողոսի գրած նամակներից այն է, որ սրանք ուղղված են ընդհանուրին (թերեւս Հովհաննեսի երրորդ նամակից բացի), մինչդեռ Պողոսի նամակներն ուղղված են տեղական եկեղեցիներիին կամ մասնավոր անձանց։ Հակոբոսի նամակը գրվել է 50 թ առաջ, Պետրոսի նամակները՝ 67-ից առաջ, Հովհաննեսի նամակները՝ 85-95-ի միջեւ եւ Հուդայի նամակը՝ շուրջ 65 թ։ Հայտնություն Հովհաննեսի Հայտնություն Հովհաննեսի գիրքն իր ձեւով եւ բովանդակությամբ տարբեր է Նոր Կտակարանի մյուս գրքերից։ Սա մաս է կազմում գրական հատուկ մի տեսակի, որ ծանոթ է «հայտնութենական գրականություն» անունով։ Հին Կտակարանում նույնպիսի մի գրություն է, օրինակ՝ Դանիելի գիրքը։ Իսկ ոչ կանոնական (պարականոն) գրքերում սրանց թիվը շատ է։ Հայտնութենական գրականության հատկանիշերն են առատ տեսիլքներ, խորհրդանշաններով ծանրաբեռնված լեզուն, երկնային եւ երկրային ուժերի միջեւ հակադրությունն ու բախումները, աստվածային դատաստանի վերահաս ապառնալիքները եւ չարի վերջնական պարտության ավետիսը կամ նյութական պատկերումը։ Տեսիլքներն ու խորհրդանշանները մի տեսակ վարագույր են՝ ծածուկ կերպով հայտնելու այն, ինչ հեղինակը չէր կարող բացահայտ գրել ժամանակի կրոնական եւ քաղաքական հալածանքների պատճառով։ Արդ, այս բոլոր տարրերը լայնորեն օգտագործված են Հայտնություն Հովհաննեսի գրքում, որը գրվել է այնպիսի մի ժամանակ, երբ Քրիստոսի եկեղեցին եւ քրիստոնյաները հալածանքի էին ենթարկվում հռոմեական իշխանությունների կողմից։ Մասնագետները կարծում են, որ այս գիրքը գրվել է 90-ական թվականներին։ Արտաքին հղումներ Searchable New Testament Greek Lexicon Նոր Կտակարան Գրական ստեղծագործություններ այբբենական կարգով Գրքեր այբբենական կարգով Կրոնական գրականություն Քրիստոնեական տերմիններ