text: Սյունիքի մարզ, մարզի կարգավիճակ ունեցող վարչատարածքային միավոր Հայաստանի ծայր հարավում։ Հյուսիսում սահմանակից է Վայոց ձորի մարզին, հարավում՝ Իրանի Իսլամական Հանրապետության Արեւելյան Ադրբեջան նահանգին, արեւմուտքից՝ Ադրբեջանի Հանրապետության կազմում ընդգրկված Նախիջեւանի ԻՀ-ին, իսկ արեւելքից՝ Արեւելյան Զանգեզուրի տնտեսական շրջանին։ Սյունիքի մարզը զբաղեցնում է Զանգեզուր բնաշխարհի տարածքը, որը ներառում է Որոտան, Ողջի գետերի վերին ու միջին հոսանքների ավազանը եւ Զանգեզուրի՝ Մեծ Կովկասից հետո Հարավային Կովկասում ամենաբարձր լեռնաշղթայի, արեւելյան լանջերը։ Մարզի ամենաբարձր լեռնագագաթը Կապուտջուղն է (3 906 մետր), իսկ ամենացածր վայրը՝ Մեղրիի կիրճը (380 մետր)։ Սյունիքն ունի հազարամյակների պատմություն։ Սյունիք կամ Սիսական անվանումով հայտնի այս երկրամասը Անանիա Շիրակացու «Աշխարհացույց»-ի համաձայն Մեծ Հայքի 9-րդ նահանգն է, որը գտնվել է Հայկական լեռնաշխարհի հյուսիս-արեւելյան մասում։ Միջնադարում Սյունիքն ունեցել է 1008 գյուղ, 43 բերդ, 48 վանք։ Ստեփանոս Օրբելյան պատմիչը վկայում է, որ հայերից առաջինը քրիստոնյա են դարձել սյունեցիները եւ Սյունիքում քրիստոնեության տարածումը կապված է Բարդուղիմեոս առաքյալի հետ։ 10-րդ դարում Սյունիների տոհմից գահերեց իշխան Սմբատի թագադրմամբ հիմնադրվում է Սյունյաց անկախ թագավորությունը։ Հետագայում երկրամասում իրենց իշխանությունն են հաստատում հայ նախարարական տները՝ Օրբելյաններն ու Պռոշյանները։ 1720-1730-ական թվականներին Սյունիքը եղել է Դավիթ Բեկի եւ Մխիթար Սպարապետի առաջնորդած հայ ազգային-ազատագրական պայքարի օրրանը։ 1918-1920 թվականներին Սյունիք-Զանգեզուրը եղել է «կռվախնձոր» Հայաստանի եւ Մուսավաթական Ադրբեջանի միջեւ։ Ռուս-թուրքական ագրեսիայի հետեւանքով անկում ապրած հանրապետական Հայաստանի պայմաններում՝ 1921 թվականին, Տաթեւի վանքում Գարեգին Նժդեհն իր համախոհների հետ հռչակում է Սյունիքի անկախությունը՝ Լեռնահայաստանի հանրապետություն անվանումով։ Այդ պայքարի արդյունքում Սյունիքը ներառվում է Հայկական ԽՍՀ-ի կազմում եւ բաժանվում չորս շրջանների՝ Գորիսի, Սիսիանի, Ղափանի եւ Մեղրիի։ Ներկայիս Սյունիքի մարզը ձեւավորվել է 1995 թվականի դեկտեմբերի 4-ի վարչատարածքային բաժանման արդյունքում՝ Կապան մարզկենտրոնով։ Կապան քաղաքը համարվում է բնակչության թվաքանակով Հայաստանի վեցերորդ խոշորագույն քաղաքը՝ շուրջ 45,711 բնակչությամբ։ Մյուս խոշոր բնակավայրերն են Գորիսը, Սիսիանը, Քաջարանը, Մեղրին, Ագարակը։ Ըստ 2023 թվականի տվյալների՝ Սյունիքի բնակչությունը կազմում է 134,600 մարդ։ Սյունիքը Հայաստանի ամենաարդյունաբերականացված մարզերից մեկն է (22.2 %)։ Մարզի արդյունաբերության հիմնական ճյուղը հանքարդյունաբերությունն է, քանի որ մարզը հարուստ է օգտակար հանածոներով։ Սյունիքի մարզում է գրանցված Հայաստանի երկրորդ ամենամեծ հարկատուն՝ Զանգեզուրի պղնձամոլիբդենային կոմբինատը։ Սյունիքում են գտնվում համապետական զբոսաշրջային կարեւոր նշանակություն ունեցող մի շարք պատմամշակութային կոթողներ եւ բնական հուշարձաններ։ Դրանց թվում նշանավորվում են Տաթեւի միջնադարյան վանական համալիրը, «Զորաց քարեր» (Քարահունջ) մեգալիթյան կառույցը, Գորիսի հին քաղաքի մաս կազմող քարանձավերն ու բրգաձեւ ժայռերը, Կապանի խորհրդանիշ Խուստուփ լեռը, ինչպես նաեւ Սիսիանի շրջակայքում գտնվող Շաքիի ջրվեժը, որը Փոքր Կովկասի լեռների ամենախոշոր ջրվեժն է՝ մինչեւ 18 մետր բարձրությամբ։ Սյունիքի մարզում է գտնվում «Տաթեւի թեւեր» ճոպանուղին, որը գրանցված է Գինեսի ռեկորդների գրքում որպես աշխարհի ամենաերկար ճոպանուղի։ Այն կապում է Հալիձորը եւ Տաթեւի վանքը։ Անվան ծագումնաբանություն Ժամանակակից Սյունիքի մարզի տարածքը կրում է պատմական Հայաստանի նույնանուն նահանգի անվանումը։ Պատմահայր Մովսես Խորենացու հաղորդումների համաձայն՝ Սյունիքի անվանադիր նախնին Սիսակ նահապետն է՝ Հայկի թոռն ու Գեղամի որդին։ Ամերիկահայ գիտնական Ռոբերտ Հյուսենը, սակայն, հակադրվում է այս տեսակետին եւ համարում, որ Սյունիքի անվանումը Սիսակի հետ կապված չէ։ Պատմաբան Արմեն Պետրոսյանը «Սյունիք» անվանումը կապում է Վանի թագավորության դիցարանի արեւի աստծո՝ Շիվինիի (Սիվինիի) հետ։ Այս տեսակետի հիմքում, ի թիվս այլնի, ընկած է պատմական Սյունիքի տարածքում արեւի հետ կապված տեղանունների բազմաթիվ լինելու հանգամանքը։ Տարբեր ժամանակներում Սյունիքը հիշատակվել է նաեւ Սյունիա, Սիսական, Սիվնիեթի, Զանգաձոր, Զանգեզուր եւ այլ անվանումներով։ Պատմություն Պատմականորեն Սյունիքը եղել է Մեծ Հայքի 15 նահանգներից մեկը, որն էլ իր հերթին վարչականորեն բաժանված է եղել 12 գավառների. Երնջակ, Ճահուկ, Վայոց ձոր, Գեղարքունիք, Սոթք, Աղահեճք, Ծղուկք,Հաբանդ, Բաղք, Ձորք, Արեւիք, Կովսական։ Ներկայիս Սյունիքի մարզը, սակայն, ներառում է պատմական Սյունյաց նահանգի տարածքի մի մասը։ Նախապատմական շրջան Սյունիքը մարդու հնագույն օրրաններից մեկն է։ Անգեղակոթ բնակավայրի տարածքում գտնվող Ներքին Գոդեձորի հնավայրից հայտնաբերված գտածոները թվագրվում են մ.թ.ա. 5-րդ հազարամյակին եւ համարվում են Հայկական լեռնաշխարհում Պղնձի-քարի դարի մշակույթի ապացույցներից մեկը։ Սյունիքի մարզի տարածքում հայտնաբերվել են բազմաթիվ մեգալիթյան հուշարձաններ եւս։ Դրանցից ամենահայտնին Զորաց քարերն է, որը առավել հաճախ անվանվում է Քարահունջ։ Այն գտնվում է Որոտան գետի Դարբ վտակի ձորի ձախ ափին՝ Սիսիան քաղաքի շրջակայքում։ Ընդունված է համարել, որ Քարահունջը նախնադարյան ժամանակահատվածում ծառայել է որպես աստղադիտարան, սակայն գիտական բանավեճը այս հարցի շուրջ մինչ օրս արդիական է, քանի որ որոշ հետազոտողներ շարունակում են պնդել, որ այն պարզապես դամբարանադաշտ է։ Ընդունված կարծիքի համաձայն՝ կառուցվել է շուրջ 7500 տարի առաջ։ Հայկական լեռնաշխարհում նախնադարյան մարդկանց կենսագործունեության յուրահատուկ արտահայտչաձեւեր են ժայռապատկերները։ Սյունիքի բարձրավանդակում՝ Ուղտասարի հնավայրում, հայտնաբերվել են ավելի քան 2000 ժայռապատկերներ՝ ցրված լեռան ստորոտներում, հրաբխային խառնարանից գոյացած մանր լճակների շուրջ, ձորակներում եւ դարավանդներում։ Ժայռապատկերների բովանդակությունը բազմազան է։ Դրանցում տեղ են գտել մարդուն շրջապատող բնաշխարհին, հմայական արարողություններին, տիեզերական պատկերացումներին, հատկապես՝ արեւի պաշտամունքին վերաբերվող տեսարաններ։ Հայտնաբերվել են նաեւ որսորդությանը վերաբերող բազմաթիվ ժայռապատկերներ։ Տարբեր մեծության ժայռաբեկորների վրա դրոշմված են եղջերուների, գիշատիչ կենդանիների, մարդկանց մեծադիր ծավալային պատկերներ։ Ուղտասարում ամենահին ժայռապատկերները թվագրվում են մ.թ.ա. 5-ից 4-րդ հազարամյակներին։ Սյունիքում հայտնաբերվել են նաեւ թվով չորս վիշապաքարեր, որոնք բացառապես Հայկական լեռնաշխարհում հանդիպող քարակոթողներ են։ Հնագույն ժամանակներ Սյունիքի մերօրյա տարածքը դեռեւս հնագույն ժամանակներից ներառված է եղել հայկական պետական կազմավորումների կազմում։ Մ.թ.ա. 1-ին հազարամյակում Սյունիքի տարածքում բնակվել են բազմաթիվ ցեղեր, որոնք արդեն մ.թ.ա. 8-րդ դարի սկզբից աստիճանաբար սկսել են միավորվել Վանի թագավորության ազդեցության ներքո։ Վանի թագավորության արքաները Սյունիքի տարածքում ծավալել են շինարարական աշխատանքներ, հիմնել բերդեր, քաղաքներ եւ ջրանցքներ։ Մ.թ.ա. 4-րդ դարի վերջին Սյունիքի տարածքը հայտնվում է Երվանդունիների համահայկական թագավորության կազմում, իսկ մ.թ.ա. 189 թվականին՝ անցնում Արտաշեսյանների թագավորությանը։ Արտաշես Ա Բարեպաշտ արքան Սյունիքը դարձնում է Մեծ Հայքի 15 նահանգներից մեկը։ Մեծ Հայքի թագավորության՝ «աշխարհների» (նահանգների) վարչական բաժանումից հետո, Սյունիների կամ Սիսակյանների տոհմը ձեռք է բերում Սյունյաց «աշխարհակալի» պաշտոնը։ Սյունիների տոհմի հաստատումը երկրամասում, սակայն, վերագրվում է Հայոց ավանդական թագավոր Վաղարշակին, որը Սյունիներին նշանակել է Մեծ Հայքի արեւելյան սահմանագլխի կուսակալ եւ արքունի զորքերի հրամանատար։ Սյունիները եղել են Մեծ Հայքի թագավորության ամենահզոր նախարարական տներից մեկը. համաձայն Զորանամակի՝ վերջիններս մարտադաշտ են դուրս բերել 19 400 հեծյալների։ Ցուցաբերած ծառայությունների եւ սխրանքների համար, արքաներից արժանացել են մեծամեծ պարգեւների ու պատիվների, արտոնվել են բազմել արծաթե գահույքին, կրել մարգարտյա վարսակալ, վարազագիր մատանի եւ ոսկյա մական։ Սյունիների իշխանանիստ կենտրոնը հնում եղել է Ծղուկք գավառի Շաղատ գյուղաքաղաքը։ Սյունիքի բնակչության հիմնական զբաղմունքը կազմում եղել է երկրագործությունն ու անասնապահությունը։ Վաղմիջնադարյան Սյունիք Սյունիքը առավելապես վերելք եւ ծաղկում է ապրում միջնադարյան ժամանակահատվածում։ 66 թվականին այն ներառվում է Արշակունյաց թագավորության կազմ։ Սյունիները Արշակունիների արքունիքում գրավում էին 1-ին աթոռը։ 301 թվականին՝ Տրդատ Գ Մեծի օրոք, քրիստոնեությունը Հայաստանում ընդունվում է որպես պետական կրոն։ Ըստ պատմիչ Ստեփանոս Օրբելյանի՝ քրիստոնեական կրոնը ամենից արագ տարածվում է հենց Սյունյաց նահանգում։ Տրդատի Գ-ի իշխանության տարիներին՝ 314 թվականին, հիմնադրվում է Սյունիքի իշխանությունը որպես ենթակա քաղաքական կազմավորում։ Սյունիքի առաջին իշխան Անդովկ Ա Սյունին, ի թիվս այլ մեծամեծերի, մասնակցել է Հռոմեական կայսրության Կեսարիա քաղաք մեկնած խմբին, որը պետք է ականատես լիներ հայոց առաջին կաթողիկոս Գրիգոր Լուսավորչի օծմանը։ Նրա որդին՝ Վաղինակ Ա Սյունին, ով ժառանգել էր հոր գահը, հայոց թագավոր Խոսրով Գ Կոտակի գահակալման տարիներին մասնակցում է Աղձնիք նահանգի ապստամբ բդեշխ Բակուրի դեմ արշավանքին, թագավորի հրամանով ամուսնացել սպանված բդեշխի դստեր հետ եւ կառավարել Աղձնյաց բդեշխությունը։ Վաղինակ Ա Սյունուն հաջորդում է եղբայրը՝ Անդովկ Բ Սյունին։ Նա կառավարում է մոտ կես դար՝ 339-385 թվականներին, եւ բարձր դիրք գրավում Տիրան Բ, Արշակ Բ, Պապ ու Վարազդատ թագավորների արքունիքում։ Արշակ Բ-ի իշխանության տարիներին տեղի ունեցած խառնակությունների ընթացքում թագավորը բաժանվում է Ողիմպիա թագուհուց, ով Հռոմի կայսեր ազգականն էր, եւ ամուսնանում իր կողմից սպանված Գնելի այրու՝ Անդովկ իշխանի դուստր Փառանձեմ Սյունու հետ, ով ավելի ուշ որպես հայոց տիկնաց տիկին ղեկավարում է Արտագերս ամրոցի հերոսական պաշտպանությունը։ 5-րդ դարի երկրորդ տասնամյակում հայ նախարարների շարքում մրցակցությունն ուժեղանում է Սյունիների ու Մամիկոնյանների միջեւ։ 428 թվականին Արշակունիների թագավորությունն անկում է ապրում, իսկ Սյունիքը վերածվում է մարզպանական Հայաստանի ծայրագավառի։ Սյունիքի երբեմնի իշխան Վասակ Սյունին, ղեկավարելով դավաճան հայկական ազնվականությանը, մինչ Հայոց թագավորության անկումը դիմել էր պարսից արքային՝ Հայաստանը կործանելու եւ պարսկական մարզպանության վերածելու խնդրանքով։ Արտաշես Դ Արշակունու գահընկեց արվելուց հետո Վասակ Սյունին դառնում է Հայաստանի եւ Վրաստանի մարզպան, սակայն Վարդանանց պատերազմի, մասնավորապես ՝ Ավարայրի ճակատամարտում հայերի հաջողություններով պայմանավորված, աքսորվում է պարսից շահի հրամանով։ 591 թվականին Պարսկաստանի եւ Բյուզանդիայի միջեւ Հայքի բաժանման արդյունքում, Սյունիքը միացվում է Ատրպատականին՝ որպես «շահր»։ Սյունիքի վերելքը զարգացած միջնադարում Ազգային-ազատագրական պայքարի աշխուժացումը Սյունիքում Հայաստանի առաջին հանրապետություն 1918-1920 թթ Սյունիքը, ինչպես նաեւ Նախիջեւանը եւ Արցախը, դարձել էր վիճելի տարածք Հայաստանի եւ Ադրբեջանի հանրապետության միջեւ։ 1918թ. հուլիսին Սյունիք է գալիս Անդրանիկը։ 1918թ. հոկտեմբերին Անդրանիկը իրեն ճանաչում է որպես Սյունիքի գեներալ-կոմիսար։ Տարեվերջին Սյունիք է ժամանում նաեւ Գարեգին Նժդեհը։ 1920 թ. սկզբին ստեղծվում է Զանգեզուր-Ղարաբաղյան մարզային խորհուրդ, որի ղեկավար մարտին դառնում է Արսեն Շահմազյանը, նոյեմբերին՝ Սերգեյ Մելիք-Յոլչյանը։ 1920թ. ապրիլին Նժդեհը ջախջախում է Նուրի փաշայի զորքերին, ապա հուլիսին քաշվում Խուստուփ։ 1920թ. սեպտեմբեր-հոկտեմբերից պայքարը շարունակում է Պողոս Տեր-Դավթյանը, ում շուտով միանում է Նժդեհը եւ նրանք միասին 1920թ. նոյեմբերի 21 ազատագրում են Գորիսը եւ հաստատում իրենց իշխանությունը։ 1920-ի դեկտեմբերի 2-ին Թուրքիան, որն այդ ժամանակ գրավել էր Հայաստանի մեծ մասը, ստիպեց հայկական կառավարությանը ստորագրել Ալեքսանդոպոլի համաձայնագիրը, որով Հայաստանը Ադրբեջանին էր հանձնում Սյունիքը։ Սակայն Սյունիքի հայ բնակչությունը չճանաչեց այս համաձայանգիրը եւ զինված պայքարի ելավ Գարեգին Նժդեհի հրամանատարությամբ։ Լեռնահայաստանի հանրապետություն Խորհրդային ժամանակաշրջան, 1921-1991 Հայկական ԽՍՀ-ում Սյունիքը առանձին վարչական միավոր չէր կազմում, այլ բաժանված էր մի քանի շրջանների։ Հայաստանի վերանկախացումից հետո Սյունիքը կրկին ինքնուրույն մարզ է կազմում։ Հայաստան Արցախյան ազատամարտ Հայ-ադրբեջանական պատերազմ, 2020 Կլիմա Հաճելի կլիմայական պայմանների շնորհիվ տուրիստական բարձր սեզոնը Հայաստանում բավականին երկար է տեւում։ Մարտից մինչեւ խոր աշուն օրերը տաք են, ձմեռը սովորաբար երկար չի տեւում։ Տեղումների արտահայտված սեզոնը փոփոխական է։ Բնակչություն 2021 թվականի հունվարի 1-ի դրությամբ Սյունիքի մարզի մշտական բնակչության թվաքանակը կազմում էր 135.8 հազար մարդ, որից 91.8 հազար քաղաքային բնակչություն եւ 44.0 հազար գյուղական բնակչություն։ Վարչատարածքային բաժանում Սյունիքի մարզի տարածքը կազմում է 4506կմ2, ինչը Հայաստանի ընդհանուր տարածքի 15.1%-ն է։ Վարչատարածքային բաժանման տեսակետից Սյունիքի մարզը բաժանված է 8 համայնքի, որոնցից յուրաքանչյուրն ընդգրկում է բազմաթիվ բնակավայրեր։ Մարզի համայնքներն են՝ Գորայքը (կենտրոնը՝ Գորայք գյուղ), Մեղրին (կենտրոնը՝ Մեղրի քաղաք), Տեղը (կենտրոնը՝ Տեղ գյուղ), Գորիսը (կենտրոնը՝ Գորիս քաղաք), Սիսիանը (կենտրոնը՝ Սիսիան քաղաք), Քաջարանը (կենտրոնը՝ Քաջարան քաղաք), Կապանը (կենտրոնը՝ Կապան քաղաք), Տաթեւը (կենտրոնը՝ Շինուհայր գյուղ)։ Սյունիքի մարզը ունի 138 բնակավայր. 7 քաղաք՝ Ագարակ, Գորիս, Դաստակերտ, Կապան, Մեղրի, Սիսիան եւ Քաջարան, ու 131 գյուղ։ Տնտեսություն Սյունիքի մարզի տնտեսության ընդհանուր ծավալում գերակշռողը արդյունաբերության եւ գյուղատնտեսության ոլորտներն են։ Արդյունաբերության հիմնական ճյուղերն են հանքարդյունաբերությունը, որը 2020 թվականին ապահովել է մարզում արտադրված ամբողջ արդյունաբերական արտադրանքի 84%-ը, սննդամթերքի արտադրությունը (8%) եւ էլեկտրաէներգիայի արտադրությունը (7%)։ Սյունիքի մարզում է կենտրոնացած Հայաստանի հանքագործական արդյունաբերությունը։ 2020 թվականին Հայաստանում արտադրված հանքագործական արդյունաբերության արտադրանքի 75%-ն ապահովել է Սյունիքը։ Մարզի գյուղատնտեսությունը հիմնականում մասնագիտացած է բուսաբուծության (մասնավորապես՝ հացահատիկային մշակաբույսերի եւ կարտոֆիլի արտադրություն) եւ անասնաբուծության (մասնավորապես՝ խոշոր եւ մանր եղջերավոր կենդանիների բուծում) մեջ։ Սյունիքի մարզում արտադրվող էլեկտրաէներգիայի գերակշիռ մասը բաժին է ընկնում Որոտանի ՀԷԿ-ի կասկադին։ 2020 թվականին մարզի տնտեսության հիմնական հատվածների տեսակարար կշիռները Հայաստանի համապատասխան ոլորտների ընդհանուր ծավալում կազմել են. Աղբյուրը՝armstat </center> Մարդկային ներուժի զարգացման ինդեքս Ստորեւ ներկայացված է Մարդկային ներուժի զարգացման ինդեքսի փոփոխությունը ըստ տարիների ։ Այն իրենից ներկայացնում է մարզի կրթական մակարդակի, կյանքի սպասվող տեւողության եւ մեկ անձին ընկնող տարեկանի եկամուտների համախառն ցուցանիշ։ Տես նաեւ Հայաստան Հայաստանի Հանրապետության վարչատարածքային բաժանում Նշումներ Ծանոթագրություններ Արտաքին հղումներ Սյունյաց երկիր Սյունիքի մարզ


source: wikipedia

text: Արագածոտնի մարզ, մարզի կարգավիճակ ունեցող վարչատարածքային միավոր Հայաստանում։ Մարզկենտրոնը Աշտարակ քաղաքն է։ Տարածքը՝ 2753 կմ2, բնակչությունը՝ 141 հազար մարդ։ Հայաստանի մարզերի շարքում տարածքի մեծությամբ միջին տեղ է գրավում, իսկ բնակչության թվով գերազանցում է միայն Վայոց ձորի եւ Տավուշի մարզերին։ Անվանում Արագածոտնի մարզն իր անունը ժառանգել է պատմական Այրարատ աշխարհի Արագածոտն գավառի անունից։ Աշխարհագրական դիրք Մարզի աշխարհագրական դիրքի կարեւոր առանձնահատկությունն այն է, որ գտնվում է մայրաքաղաք Երեւանի եւ Հայաստանի ամենաբարձր լեռնագագաթի՝ Արագածի միջեւ։ Կիսաօղակաձեւ գոտեւորելով Արագած լեռնազանգվածը՝ մարզի տարածքը արեւմուտքում ձգվում է մինչեւ Թուրքիայի հետ պետական սահմանը։ Հայաստանի Արագածոտնի մարզի տարածքով են անցնում հանրապետական նշանակություն ունեցող 3 ավտոխճուղիները՝ Երեւան – Աշտարակ—Թալին—Գյումրի, Երեւան—Աշտարակ—Սպիտակ եւ Երեւան—Արմավիր—Քարակերտ—Գյումրի։ Մարզի տարածքը հատում է նաեւ Հայաստանի գլխավոր երկաթուղին (միայն արեւմտյան հատվածով եւ մարզի տնտեսական զարգացման վրա էական ազդեցություն չի թողնում)։ Բնական պայմաններ եւ հարստություններ Արագածոտնի մարզն զբաղեցնում է Արարատյան ֆիզիկա-աշխարհագրական շրջանի հյուսիսարեւմտյան մասը (950 մետրից մինչեւ 4090 մ բացարձակ բարձրությունները)։ Հարավում լեռնալանջերը ձուլում են Արարատյան դաշտին, հյուսիսում ձգվում են մինչեւ Արագածի լեռնագագաթը։ Արագածոտնը Հայաստանի այն մարզերից է, որտեղ հանդիպում են հայտնի բոլոր վերընթաց լանդշտաֆտային գոտիները։ Մարզի մակերեւույթի մեծ մասը կազմված է տարբեր տիպի ու բնույթի երիտասարդ հրաբխային լավաներից։ Այստեղ են գտնվում Թալինի, Կարմրաշենի, Ապարանի սարավանդները, որոնց մակերեւույթին բնորոշ են խարամային կոները, տուֆային դաշտերը, քարակարկառները։ Այստեղ է գտնվում Փոքր Սիփան լեռը (հայտնի է նաեւ որպես Սիփան)։ Բազմաթիվ են լավային ծածկույթների տակից բխող սառնորակ աղբյուրները, որոնցից սնվում են գետակները։ Մարզի հիմնական զարկերակը Քասաղ գետն է՝ Գեղարոտ եւ Ամբերդ գլխավոր վտակներով։ Քասաղի վրա կառուցվել է Ապարանի ջրամբարը։ Հայտնի է Մաստարայի սելավային գետակը, որը հաճախ վարարելով մեծ վնաս է հասցնում ցանքատարածություններին։ Արագածի մերձգագաթային սարավանդի վրա գտնվում է Քարի լիճը։ Մակերեւույթի բարձրությունների մեծ տատանումների շնորհիվ կլիման նույնպես բազմազան է։ Մեծ են ցածրադիր եւ բարձրադիր մասերի կլիմայական պայմանների տարբերությունները։ Եթե տարվա ամենատաք ամսվա՝ հուլիսի միջին ջերմաստիճանը լեռան ստորոտում լինում է 24-ից ոչ պակաս, ապա բարձրլեռնային գոտում չի բարձրանում 6-ից։ Արագածի մերձգագաթային հատվածում նույնիսկ ամռանը կարելի է հանդիպել ձնաբծերի։ Նույն օրինաչափությամբ էլ լանջերն ի վեր փոխվում է մթնոլորտային տեղումների քանակը՝ 400 մմ-ից մինչեւ 1000 մմ։ Մարզի տարածքը մեծ մասը զբաղեցնում են լեռնային սեւահողերը՝ ծածկված տափաստանային բուսականությամբ։ Բարձր լեռնային մասերում, լեռնամարգագետնային հողերի վրա տարածվում են մերձալպյան եւ ալպյան մարգագետիններ, որոնք հաճախ ընդմիջվում են քարակարկառներով ու լերկ ժայռերով։ Որոշ վայրերում հանդիպում են կաղնու ոչ ընդարձակ անտառակներ։ Օգտակար հանածոները բազմազան չեն, բայց պաշարները մեծ են։ Դրանք հիմնականում հրաբխային ապարատեսակներին են՝ բազմագույն տուֆերը, բազալտը, պեռիլտը, հրաբխային խարամը, որոնք իրենց գոյությամբ պարտական են Արագած լեռան հրաբխային ժայթքումներին եւ ծառայում են որպես որակյալ շինանյութ։ Մարզը հարուստ է նաեւ բարձրորակ խմելու ջրի պաշարներով։ Մարզում շատ են ոչ միայն բնական, այլեւ պատմական ու ճարտարապետական հուշարձանները։ Մարզկենտրոնի հարեւանությամբ գտնվող Օշական գյուղում է գտնվում հայ գրերի ստեղծող սուրբ Մեսրոպ Մաշտոցի շիրիմ-դամբարանը։ Մարզի տարածքով մեկ ցրված են միջնադարյան բազմաթիվ կառույցներ՝ կանգուն կամ ավերակ վիճակում։ Հայտնի են հատկապես Ամբերդը, Թալինի, Սաղմոսավանի, Աշտարակի եկեղիցիներն ու վանքերը։ Արագածոտնի մարզում է գտնվում Բյուրականի նշանավոր աստղադիտարանը, որը հիմնադրվել եւ տասնամյակներ անընդմեջ ղեկավարել է աշխարհռչակ գիտնական Վիկտոր Համբարձումյանը։ Տնտեսություն Մարզի տնտեսության հիմքն արդյունաբերությունը եւ գուղատնտեսությունն են։ Արդյունաբերությունը մասնագիտացած է սննդամթերքի եւ ըմպելիքի, թանկարժեք իրերի արտադրության ու շինանյութերի հանքավայրերի շահագործման ուղղություններում։ Մարզի աշխարհագրական դիրքը եւ բնակլիմայական պայմանները նպաստավոր են ինչպես բուսաբուծության (հացահատիկ, կարտոֆիլ, բազմամյա տնկարկներ, կերային մշակաբույսեր), այնպես էլ անասնաբուծության զարգացման համար։ Գյուղատնտեսությունը հիմնականում մասնագիտացած է բուսաբուծության (մասնավորապես, հացահատիկային մշակաբույսերի արտադրության) եւ անասնաբուծության մեջ։ Բեռնաուղեւորափոխադրումները մարզում իրականացվում են ավտոմոբիլային տրանսպորտով։ Արագածոտնի մարզի տնտեսության հիմնական ճյուղերի տեսակարար կշիռը ՀՀ համապատասխան ճյուղերի ընդհանուր ծավալում, 2020 Աղբյուրը՝ armstat.am Մարդկային ներուժի զարգացման ինդեքս Ստորեւ ներկայացված է Մարդկային ներուժի զարգացման ինդեքսի փոփոխությունը ըստ տարիների ։ Այն իրենից ներկայացնում է մարզի կրթական մակարդակի, կյանքի սպասվող տեւողության եւ մեկ անձին ընկնող տարեկանի եկամուտների համախառն ցուցանիշ։ Գիտական կենտրոններ Բյուրականի աստղադիտարան Ռադիոֆիզիկայի եւ էլեկտրոնիկայի ինստիտուտ Ֆիզիկական հետազոտությունների ինստիտուտ «Տրանզիստոր» գիտաարտադրական միավորում Օպտիկական անկյունային եւ գծային տեղաշարժի չափիչների գիտաարտադրական միավորում Տրանսպորտ Մարզի տարածքով անցնում են համապետական նշանակություն 3 ավտոխճուղիներ՝ Երեւան-Աշտարակ-Թալին-Գյումրի, Երեւան-Աշտարակ-Ապարան-Սպիտակ եւ Երեւան-Արմավիր-Քարակերտ-Գյումրի։ Մարզի տարածքը հատում է նաեւ Հայաստանի գլխավոր երկաթուղին, բայց միայն ծայր արեւմտյան հատվածով, ուստի մարզի տնտեսական զարգացման վրա էական ազդեցություն չի թողնում։ Մարզը հիմնականում օգտագործվում է Երեւանի եւ Մասիսի երկաթուղային կայարաններից, որոնք նրա սահմաններից դուրս են գտնվում։ Բնակչություն Արագածոտնի մարզի տարածքը Հայաստանի ամենավաղ բնակեցված շրջաններից է։ Դրա վկայությունն են տարբեր վայրերում հայտնաբերված քարի ու բրոնզի դարերի նյութական մշակույթի հուշարձանները։ Բնակչությունը ավանդաբար կենտրոնացված է եղել Քասաղ գետի եւ նրա վտակների միջին ավազաններում։ Քաղաքներ Աշտարակ Ապարան Թալին Ծանոթագրություններ Աղբյուրներ Աշխարհագրություն։ Հայաստան։ Հանրակրթական դպրոցի 9-րդ դասարանի դասագիրք /Լ. Վալեսյան, Մ. Մանասյան, Ա. Հովսեփյան.-Եր.։ Տիգրան Մեծ, 2009. - 240 էջ Արտաքին հղումներ Արագածոտնի մարզային գրադարան Արագածոտնի մարզ


text: Գեղարքունիք, մարզի կարգավիճակ ունեցող վարչատարածքային միավոր Հայաստանի Հանրապետության արեւելքում։ Մասշտաբով երկրի ամենամեծ մարզն է, որտեղ գտնվում է Հայկական լեռնաշխարհի երեք խոշորագույն լճերից մեկը՝ Սեւանա լիճը։ Ֆիզիկա-աշխարհագրական բնութագիր Գեղարքունիքի մարզը սահմանակից է հյուսիսում՝ Տավուշի, արեւմուտքում՝ Կոտայքի եւ Արարատի, հարավում՝ Վայոց ձորի մարզերին, արեւելքում՝ Ադրբեջանի Հանրապետության Գետաբեկի, Դաշքեսանի եւ Թովուզի շրջաններին, հարավ-արեւելքում՝ Արցախի Հանրապետության Շահումյանի շրջանին։ Տարածքի մեծությամբ այն առաջինն է Հայաստանի Հանրապետությունում։ Լեռնագրություն Գեղարքունիքի մարզը բոլոր կողմերից շրջապատված է լեռնաշղթաներով կամ առանձին լեռներով։ Մարզի տարածքում գտնվող գլխավոր լեռնաշղթաներն են Գեղամա, Արեգունի, Սեւանի, Արեւելյան Սեւանի, Վարդենիսի լեռները։ Բազմաթիվ են հրաբխային կոները, այդ թվում՝ Աժդահակը, Արմաղանը։ Կան նաեւ դաշտեր, որոնք ընդգրկում են Սեւանի ավազանի արգավանդ հողերը։ Դրանցից հատկապես նշանակալի է Մասրիկի դաշտը, որը ծովի մակարդակից բարձր է 1900-2200 մ։ Ջրագրություն Գեղարքունիքի մարզն իր մեջ է ընդգրկում Հայաստանի Հանրապետության ամենամեծ ջրային ավազանը՝ Սեւանա լիճը, որը զբաղեցնում է մարզի շուրջ 1/4-ը։ Կան նաեւ բազմաթիվ լեռնային լճեր, այդ թվում՝ հրաբուխների խառնարաններում ձեւավորված։ Գետերի ու աղբյուրների ցանցն ընդարձակ է, որոնցից հայտնիներից է Սեւանա լճից սկիզբ առնող Հրազդան գետը։ Կլիմա Կլիման բարեխառն լեռնային է. ձմեռները ցուրտ են, առաջանում է կայուն ձնածածկույթ։ Հունվարյան միջին ջերմաստիճանը -5 ̊-10 ̊ է։ Ամառները տաք են, արեւոտ։ Միջին ջերմաստիճանն հասնում է +18 ̊+20 ̊։ Տեղումները քիչ են՝ 400-450 մմ, իսկ բարձրադիր շրջաններում մինչեւ 1000 մմ։ Օգտակար հանածոներից մեծ արժեք են ներկայացնում ոսկու (Սոթք), քրոմիտի (Շորժա), բնական շինանյութերի, հանքային ջրերի (Լիճք) եւ այլ պաշարները։ Սեւանա լիճը ամբողջությամբ գտնվում է Գեղարքունիքի մարզում։ Գեղարքունիքի մարզում է գտնվում Սոթքի ոսկու խոշոր հանքավայրերը։ Վարչատարածքային բաժանում Գեղարքունիքի մարզը կազմված է 4 համայնքներից, որոնք իրենց հերթին կազմված են քաղաքային եւ գյուղական բնակավայրերից։ Գեղարքունիքի մարզի համայնքներն են՝ Գավառը, Ճամբարակը, Մարտունին, Սեւանը եւ Վարդենիսը։ Բնակչություն Գյուղական բնակավայրերում ապրում է բնակչության 67%-ը։ Ազգային կազմ Տնտեսություն Մարդկային ներուժի զարգացման ինդեքս Ստորեւ ներկայացված է Մարդկային ներուժի զարգացման ինդեքսի փոփոխությունը ըստ տարիների։ Այն իրենից ներկայացնում է մարզի կրթական մակարդակի, կյանքի սպասվող տեւողության եւ մեկ անձին ընկնող տարեկանի եկամուտների համախառն ցուցանիշ։ 2017 թվականին Գեղարքունիքի մարզը ըստ ՄՆԶԻ-ի Հայաստանի ամենացածր զարգացած մարզն է։ Մարզի վարչատարածքային կառավարում Մարզպետներ Ստորեւ ներկայացված է Գեղարքունիքի մարզի մարզպետների ցանկն ըստ կառավարման ժամանակահատվածների Վլադիմիր Մովսիսյան (1996 թվական) Ռուդիկ Ղուկասյան (1996-1999 թվականներ) Վահագ Հակոբյան (1999-2003 թվականներ) Ստեփան Բարսեղյան (2003-2006 թվականներ) Արսեն Գրիգորյան (2006-2007 թվականներ) Նվեր Պողոսյան (2007-2012 թվականներ) Ռաֆիկ Գրիգորյան (2012-2017 թվականներ) Կարեն Բոթոյան (2017-2018 թվականներ) Իշխան Սաղաթելյան (2018 թվական) Գնել Սանոսյան (2018-2021 թվականներ) Կարեն Սարգսյան (2021 թվական) Պատկերասրահ Պատմական հուշարձաններ Տես նաեւ Հայաստանի վարչական բաժանում Նշումներ Ծանոթագրություններ Արտաքին հղումներ Գեղարքունիքի մարզային միասնական հարթակ Գեղարքունիքի մարզային գրադարան Գեղարքունիքի մարզ


text: Կոտայք կարող է վերաբերել՝ Կոտայք (գավառ) — պատմական Հայաստանի Այրարատ նահանգի գավառներից։ Կոտայքի մարզ — մարզ Հայաստանում։ Կոտայք (գյուղ) - գյուղ Կոտայքի մարզում։ Կոտայք գարեջրի գործարան - գարեջրի արտադրմամբ եւ իրացմամբ զբաղվող ընկերություն։


text: Շիրակի մարզ, մարզի կարգավիճակ ունեցող վարչատարածքային միավոր Հայաստանում։ Վարչական կենտրոնը Գյումրի քաղաքն է։ Պետական սահմանով արեւմուտքից սահմանակից է Թուրքիային, հյուսիսից՝ Վրաստանին, արեւելքից սահմանակից է՝ Հայաստանի Լոռու մարզին եւ հարավից՝ Հայաստանի Արագածոտնի մարզին։ Գտնվում է Հայ Առաքելական Եկեղեցու Շիրակի թեմի հովվապետության ներքո (առաջնորդարանը՝ քաղաք Գյումրիում), սակայն մարզի տարածքում կան զգալի թվով կաթոլիկ հայեր, ինչպես նաեւ կաթոլիկ գյուղեր։ Աշխարհագրություն Մարզի տարածքում են գտնվում Արփի լիճ-ջրամբարը, Ախուրյանի ջրամբարի հայկական հատվածը եւ Մանթաշի ջրամբարը։ Շիրակի մարզի կենտրոնական եւ հարավային հատվածում տարածվում է Շիրակի դաշտը, իսկ հյուսիսային շրջանում՝ Աշոցքի սարահարթը, միաժամանակ Շիրակի մարզում են տարածվում Փամբակի, Բազումի լեռնաշղթաների, Եղնախաղի, Ջավախքի, Արագածի լեռնազանգվածների մի մասը։ Երկրաբանական կառուցվածքի տեսակետից տարածքը ընդհանուր առմամբ ունի համեմատաբար միատարր հրաբխային կազմություն եւ երիտասարդ հասակ։ Հայկական լեռնաշխարհի հետ միասին մարզի տարածքն անցել է երկրաբանական զարգացման բարդ ուղի։ Եռանդուն տեկտոնական շարժումները, որոնց շնորհիվ երկրակեղեւը ծալքավորվել ու կոտրվել է, տեղի է ունեցել երկրաբանական տարբեր ժամանակաշրջաններում։ Սակայն մարզի ռելիեֆի ձեւավորման գործում գլխավոր դերը պատկանում է ալպյան լեռնակազմությանը, երբ տարածքը բարձրացել է ծովի հատակից եւ թեւակոխել ցամաքային զարգացման փուլ։ Հետագայում, շարունակվելով վերընթաց տեկտոնական շարժումները, ձեւավորվել են միջին բարձրության լեռներ։ Նեոգենի ժամանակաշրջանի կեսերին տեղի ունեցած հզոր լեռնակազմական պրոցեսների հետեւանքով տարածքի շրջակա լեռները դարձել են ավելի բարձր, հովիտները` ավելի խորը։ Այդ ժամանակաշրջանում է, որ այստեղ գոյանում են երկրակեղեւի տարբեր ուղղություններով ձգվող Սեւան-Շիրակի, Ջավախք-Արագած-Մասիսի եւ Աշոցքի բեկվածքները։ Եռանդուն տեկտոնական շարժումները ուղեկցվել են բուռն հրաբխականությամբ, որն ընդգրկել է մարզի ամբողջ տարածքը` սկսած Եղնախաղից, Աշոցքից մինչեւ Արագած։ Հրաբխային արտավիժման եւ ժայթքման նյութերը ծածկել են հսկայական տարածություններ` իրենց տակ թողնելով ծալքավոր եւ ծալքաբեկորավոր լեռների խղզման գծերի զգալի մասը` դրանց վրա գոյացնելով հրաբխային լեռնավահաններ, առանձին լեռնազանգվածներ, սարավանդներ։ Նման եղանակով են գոյացել Արագած լեռնազանգվածը, Ջավախքի, Աշոցքի, Եղնախաղի լեռնավահանները, Աշոցքի եւ Շիրակի սարահարթերը։ Մի քանի փուլով հանդես եկած սառցապատումների ներգործությամբ Արագածի, Ջավախքի, Եղնախաղի լեռների բարձր մասերում առաջացել են կրկեսանման գոգավորություններ, տաշտականման լայն հովիտներ։ Սառցադաշտերի հալոցքային ջրերը լեռների լանջերին եւ ստորոտներին գոյացրել են մորենային եւ սառցադաշտաջրաբերուկային կուտակումներ։ Ռելիեֆ Շրջանի հարավը զբաղեցնում է Շիրակի դաշտը, հյուսիսը՝ Աշոցքի սարահարթը, որոնք իրարից բաժանվում են Շիրակի լեռնաշղթայով։ Հարավում տարածվում է Թալինի սարավանդը, հյուսիս-արեւելքում՝ Շարայի լեռը։ Արեւելքում Ջաջուռի (1952 մ) ու Քարախաչի (2273 մ) լեռնանցքներով շրջանը կապվում է Լոռու ֆիզիկաաշխարհագրական շրջանին։ Մակերեւույթն անտառազուրկ է, բնորոշ են հրաբխային կոներն ու լավային հոսքերը։ Ձեւաբանական տեսակետից ռելիեֆի խոշոր տարրերն են ընդարձակ լեռնազանգվածները, լեռնաշղթաները, լեռնաճյուղերը, որոնք հաճախ ընդմիջվում են հովիտներով։ Լեռնազանգվածների ու լեռնաճյուղերի միջեւ տեղադրված են տափարակ կամ գոգավոր ընդարձակ տեղամասերը։ Շիրակի մարզի ռելիեֆը սովորաբար բաժանում են երեք խոշոր ենթաշրջանների. 1. Աշոցք-Ջավախքի ենթաշրջան, որի մեջ մտնում են Եղնախաղի հրաբխային լեռնավահանի արեւելյան լանջերը` Ախուրյանի աջափնյա սարավանդային մասը, Աշոցքի սարավանդի հատակային հատվածը եւ Ջավախքի լեռնավահանի արեւմտահայաց լանջերը։ 2. Շիրակի դաշտ, որը մարզի մակերեւույթի մենախոշոր տարրն է։ 3. Արագածի ենթաշրջան, որը ստորաբաժանվում է` բուն լեռնազանգվածային, արեւմտյան սարավանդային, Շարայի լեռնազանգվածային ու սարավանդային բնատեղամասերի Որպես ֆիզիկաաշխարհագրական առանձին միավոր մարզին բնորոշ են բարձրադիր մակերեւույթը, կլիմայական խիստ պայմանները, բավարար խոնավությունը, մարգագետնային հարուստ բուսականությունը։ Նրա կենտրոնական մասը զբաղեցնում է Աշոցքի սարավանդը, որը գրեթե բոլոր կողմերից շրջապատված է լեռներով։ Արեւելքից սարավանդը եզրավորվում է Ջավախքի, արեւմուտքից` Եղնախաղի, հյուսիսից` Չլդրի, հարավից` Շիրակի լեռնաշղթաներով։ Աշոցքի սարավանդը հանրապետության առավել բարձրադիրներից է, որի հատակը գտնվում է մոտ 2000 մ բարձրության վրա, իսկ միջին բարձրությունը կազմում է շուրջ 2100 մ։ Սարավանդը բաղկացած է միմյանցից փոքր բլրաթմբերով առանձնացող մի շարք գոգավորություններից։ Նշված թմբերը առաջացել են հիմնականում անդեզիտաբազալտային լավային հոսքերից։ Սարահարթի ցածրադիր մասերը գրեթե ամենուրեք ներկայանում են որպես կուտակումային հարթություններ։ Առանձին հատվածներում հանդիպում են նաեւ ճահճուտներ` օրինակ` Ձեթհանքովի, որոնց մի մասը խիտ բուսականության շնորհիվ այժմ արդեն վերածվել է տորֆավայրի։ Սարավանդի առանձին տեղամասեր ներկայացված են բազալտային լավաներով, որոնց ճեղքերով Ախուրյան գետը առաջացրել է մինչեւ 130 մ խորությամբ կիրճ։ Աշոցքի սարավանդը արեւելքից եզրավորող Ջավախքի լեռնավահանը տարածաշրջանի առավել բարձրադիրն է, որն իր առավել խոնավության եւ ամպամածության բարձր ցուցանիշների պատճառով կոչվում է նաեւ Խոնավ կամ Մթին։ Այն սկսվում է Վրաստանից, Թրեալեթի լեռների կենտրոնական հատվածից եւ ձգվելով միջօրեականի ուղղությամբ` հարավային մասով մտնում է մարզի տարածք եւ վերջանում Քարախաչի լեռնանցքում։ Ջավախքի լեռներն ունեն հրաբխային ծագում եւ առաջացել են նեոգենի եւ անթրոպոգենի ակտիվ հրաբխականության հետեւանքով։ Նրա ջրբաժանային հատվածում վեր են բարձրանում բազմաթիվ հրաբխային հանգած կոներ, որոնցից ամենաբարձրը` Աչքասարն է` 3196 մ բարձրությամբ։ Ջավախքի լեռներից դեպի արեւմուտք ձգվում են մի քանի ցածրադիր լեռնաբլուրներ, որոնցից հյուսիսում նշանավոր են Մադաթափայի լեռները։ Սրանք տարածվում են Կուր եւ Արաքս գետերի ջրբաժանային սահմանում։ Այն տարածվելով արեւմուտք միանում է Չլդրի լեռներին։ Իսկ վերջինս, արեւմուտքից արեւելք ձգվելով, աստիճանաբար ցածրանալով, գրեթե աննկատ ձուլվում է կից հարթություններին։ Եղնախաղի լեռները ձգվում են Աշոցքի սարահարթի արեւմտյան մասով` Թուրքիայի եւ Վրաստանի սահմանով։ Տարածվում է միջօրեականի ուղղությամբ` մոտ 60 կմ երկարությամբ։ Լեռնավահանի լանջերը աչքի են ընկնում կարճ, զառիթափ եւ էրոզիոն խոր մասնատվածությամբ։ Առավելագույն բարձրության է հասնում Մեծ Եղնախաղ գագաթում (3045մ), որտեղից սկիզբ է առնում Ախուրյանի աջակողմյան վտակներից Կարախան գետակը։ Աշոցքի սարահարթը հարավից եզերվում է ծալքաբեկորավոր կառուցվածք ունեցող Շիրակի լեռնաշղթայով, որը սարահարթը բաժանում է իրենից հարավ տեղադրված Շիրակի սարահարթից։ Այն տարածվում է Ախուրյան գետի հովտից մինչեւ Փամբակի հովիտ (Չիչկան գետի հովիտ)։ Լեռնաշղթան ունի 36 կմ ձգվածություն, գագաթներն ունեն կլորավուն տեսք, բարձր գագաթը Եզնասարն է (2556 մ)։ Շիրակի լեռնաշղթան աչքի է ընկնում հարավային զառիթափ լանջերով, որոնք խիստ քայքայված են, իսկ գագաթային մասում մերկացած են ներժայթուկ ապարներով` լերկ ժայռերի ձեւով։ Այստեղ մեծ չափերի են հասնում մեխանիկական հողմնահարման եւ սելավային երեւույթները։ Հարավայաց լանջերը խիստ էրոզացվել են, տեղ-տեղ առաջացրել են բեդլենդներ։ Իսկ հյուսիսահայաց լանջերը փոքրաթեք են, շատ քիչ քայքայված, ծածկված են լեռնամարգագետնային բուսականությամբ։ Այստեղ բացառություն է կազմում Իլի գետի հովիտը, որը բնորոշ է ժայռային մերկացումներով եւ զառիթափ լանջերով։ Շիրակի լեռնաշղթայից դեպի հարավ տարածվում է մարզի ամենաընդարձակ հարթությունը` Շիրակի սարահարթը։ Այն տարածվում է Ախուրյան գետի միջին հոսանքի սահմաններում։ Ունի 1500-1600 բացարձակ բարձրություն։ Դեպի հարավ-արեւմուտք ցածրանում է եւ մոտավորապես Արագած երկաթուղային կայարանի մոտ միաձուլվում է Արարատյան դաշտին։ Սարահարթի հարթ մակերեւույթը գրեթե ամենուրեք ծածկված է հրաբխածին փուխր նստվածքներով։ Շիրակի սարահարթը ծայրամասերում ունի դարավանդավորված, թույլ բլրոտ մակերեւույթ, որը մեծ մասամբ կտրտված է սելավային հուներով։ Այս տեսակետից նրա հյուսիսարեւելյան մասում աչքի է ընկնում Ջաջուռի թեք հարթությունը։ Շիրակում տեղ-տեղ տուֆերը տեղատարվել են, եւ էրոզիոն ձորակները մխրճվել են նրանց տակ գտնվող լճային փուխր շերտախմբերի մեջ։ Դաշտի հարավային մասի մակերեւույթը կազմված է անդեզիտաբազալտային լավաներից եւ գրեթե զուրկ է մակերեւույթային հոսքից։ Միակ գետը Կարկաչունն է։ Շիրակի մարզում իր ֆիզիկաաշխարհագրական ինքնատիպությամբ առանձնանում է Արագած լեռնազանգվածը։ Մարզի սահմանում է գտնվում Արագածի հյուսիսային, հյուսիսարեւմտյան եւ մասամբ արեւմտյան լանջերը, ընդհուպ մինչեւ գագաթը։ Արագածի լեռնավահանի ռելիեֆը բաժանվում է երեք մասի` գագաթային, մերձգագաթային սարավանդի եւ փոքրաթեք լանջերի։ Սեյսմիկություն Շիրակի մարզի հյուսիսը մտնում է 8-9, իսկ կենտրոնն ու հարավը` 9 բալ եւ ավելի ուժգնություն ունեցող սեյսմիկ գոտիներում։ Նրա տարածքում եւ շրջակայքում երկրաշարժային հայտնի էպիկենտրոններ են հանդիսանում Գյումրին, Սպիտակը, Անին, Կարսը, Ախալքալաքը։ Մարզի տարածքին հատկապես մեծ վնաս պատճառած երկրաշարժերից հայտնի են՝ 1319 թվականի Անիի, 1899 թվականի Կարսի, 1868 թվականի Գյումրիի, 1926 թվականի Լենինականի, 1988 թվականի Սպիտակի եւ այլ երկրաշարժեր։ Օգտակար հանածոներ Շիրակի մարզի տարածքի երկրաբանական կառուցվածքի բազմազանության շնորհիվ բազմազան են նաեւ ընդերքի հարստությունները։ Մարզում լայն տարածում ունեն տուֆը, պեմզան, բազալտը, անդեզիտը, կրաքարը, պեռլիտը, հրաբխային խարամն ու մոխիրը, զանազան կավերը եւ շատ ուրիշ շինանյութեր։ Շինանյութերի մեջ առաջնակարգ նշանակություն ունի տուֆը, որի պաշարներով հանրապետության մարզերի մեջ գրավում է առաջին տեղը։ Շիրակի մարզում առավել հայտնի են Արթիկի, Անիպեմզայի, Պեմզաշենի եւ Գյումրիի տուֆի հանքավայրերը։ Պեմզայի պաշարները Շիրակում գնահատվում են ավելի քան 100միլիոն մ3։ Մարզի տարբեր շրջաններում կան պեռլիտի, օբսիդիանի, հրաբխային խարամի, ավազի բազալտի, անդեզիտի պաշարներ, որոնք շահագործվում եւ օգտագործվում են հիմնականում մարզի սահմաններում։ Բազմապիսի կավերի եւ դիատոմիտների պաշարներ կան մարզի տարբեր շրջաններում։ Շիրակը հայտնի է նաեւ արդյունաբերական նշանակություն ունեցող կրաքարի պաշարներով։ Կլիմա Արեւափայլքի տարեկան միջին տեւողությունը 1900 թվականից (հյուսիսում) 2500 ժ է (Գյումրի)։ Կլիման ցուրտ լեռնային է, լավ արտահայտված վերընթաց գոտիականությամբ։ Հունվարի միջին ջերմաստիճանը հյուսիսում -12 °C է, հարավում՝ -6 °C, հուլիսինը համապատասխանաբար՝ 12 °C եւ 20 °C (առավելագույնը՝ 36 °C)։ Աշոցքի սարահարթում է Հայաստանի ամենացուրտ վայրը՝ Պաղակն է (նվազագույն ջերմաստիճանը՝ -42 °C)։ Ձմռանը կլիմայի ձեւավորման վրա որոշակի է Կարսի անտիցիկլոնի ազդեցությունը։ Տարվա ցուրտ ժամանակաշրջանին բնորոշ են կայուն ձնածածկույթը, ձնաբքերն ու մառախուղը, ամռանը՝ ամպրոպները։ Տարեկան տեղումները 450-900 մմ են։ Տարվա ընթացքում ամպամած օրերի առավել մեծ քանակ նկատվում է դեկտեմբեր եւ հունվար ամիսներին։ Գյումրիում տարվա ընթացքում միջինը ամպամած է 35 օր, այն դեպքում, երբ Արագած բ/լ կայանում այն կազմում է 52օր։ Մարզի կլիման ընդհանուր առմամբ բարեխառն է, սակայն վերընթաց գոտիականության շնորհիվ այստեղ ձեւավորվում են առանձին կլիմայական տիպեր` 1. Բարեխառն, համեմատաբար տաք ամառով եւ չափավոր ցուրտ ձմեռով կլիմայի տիպը բնորոշ է Շիրակի մարզի հարավարեւմտյան հատվածին։ Այն տարածվում է 1350-1450մ բարձրությունների վրա։ Օդի միջին տարեկան ջերմաստիճանը այստեղ կազմում է 6.0-6.5 °C: Տեղումների տարեկան քանակը հասնում է 350-400մմ։ Ամռանը բացարձակ առավելագույն ջերմաստիճանը հասնում է 37-380C: Ամռանը քամու միջին արագությունը աճում է մինչեւ 2.5-3.0 մ/վ, երեկոյան ժամերին կարող է հասնել մինչեւ 5 մ/վ եւ ավելի։ Աշնան առաջին օրերին օդի ջերմաստիճանը 150C-ից իջնում է ցած, դադարում են խորշակային եղանակները։ Աշնան առաջին կեսին գերակշռում են արեւոտ, իսկ երկրորդ կեսին թխպամած եւ անձրեւային օրերը։ Ձմռանը հունվարյան միջին ջերմաստիճանը -6 - -7 °C է, իսկ բացարձակ նվազագույնը կարող է հասնել -30 - -32 °C: Հաստատուն ձնածածկույթ առաջանում է գրեթե ամեն տարի, որը ձեւավորվում է դեկտեմբերի երկրորդ տասնօրյակում, որի հզորությունը կազմում է 15-30սմ։ Ձմռան ընթացքում բուքը հազվադեպ երեւույթ է, այն տեւում է ընդամենը 4-5օր։ Գարունը տեւական է եւ մեղմ, համեմատաբար խոնավ, տեղումներն ունեն հորդառատ բնույթ հաճախ ուղեկցվում են ամպրոպներով եւ կարկուտներով։ 2. Բարեխառն` մեղմ ամառներով եւ ցուրտ ձմեռներով կլիմայի տիպը բնորոշ է Շիրակի հարթավայրին եւ Արագածի հյուսիսարեւմտյան լանջերին` մինչեւ 1800մ բարձրությունները։ Այս գոտում միջին տարեկան ջերմաստիճանը 5-6 °C է։ Մայիսի վերջում, իսկ երբեմն նաեւ հունիսի առաջին կեսում այստեղ հնարավոր են վտանգավոր ցրտահարություններ։ Ամենատաք ամսվա միջին ջերմաստիճանը Շիրակի հարթավայրում հասնում է 200C-ի, իսկ Արթիկում` մոտ 19 °C: Ձմեռը առանձնապես ցուրտ է Շիրակի գոգավորության հատակում, որտեղ հունվարյան միջին ջերմաստիճանը -100C է։ Ձմռան տեւողությունը Գյումրիում կազմում է 110-130 օր, իսկ Արթիկում միջինը մոտ 110 օր։ Ինվերսիոն երեւույթների հետեւանքով Գյումրիում օդի ամասական միջին ջերմաստիճանը հունվարին եւ փետրվարին ավելի ցածր է, քան ավելի բարձրում գտնվող Ամասիա, Ջաջուռ, Արթիկ բնակավայրերում։ Ձնածածկույթի միջին տասնօրյակային հզորությունը Գյումրիում կազմում է 20սմ, իսկ Արթիկում` ընդամենը 16սմ։ Մթնոլորտային տեղումների քանակը տարվա ընթացքում կազմում է 500-600մմ։ Ամռանը տեղումների քանակը կազմում է ընդամենը 40-50մմ։ 3. Չափավոր ցուրտ, կարճատեւ զով ամառներով եւ ցուրտ ձմեռներով կլիմայի տիպը յուրահատուկ է մարզի հյուսիսային շրջաններին եւ Արագածի արեւմտյան լանջերին։ Ամառը զով է ու կարճ։ Այս գոտու միջին տարեկան ջերմաստիճանը կազմում է մոտ 2 °C: Ամռան բոլոր ամիսներին հնարավոր են ցրտահարություններ (բացասական ջերմաստիճանները կարող են հասնել -2 - -3 °C): Հուլիս եւ օգոստոս ամիսներին միջին ջերմաստիճանը մոտ 14 °C է, իսկ բացարձակ առավելագույնը հասնում է 31-33 °C-ի։ Կայուն ձնածածկույթը պահպանվում է դեկտեմբերից մինչեւ ապրիլի կեսերը։ Ձնածածկույթի առավելագույն միջին տասնօրյակային հզորությունը կազմում է մոտ 60սմ, իսկ բացարձակ առավելագույնը` շուրջ 140սմ։ Հունվար եւ փետրվար ամիսներին միջին ջերմաստիճանը -11 - -12 °C է, իսկ բացարձակ նվազագույնը` -31 °C, Աշոցքում այն հասնում է -42 °C (Պաղակն), որի պատճառը ինվերսիան է։ Ձմռան ընթացքում բուքով օրերի թիվը միջինը 25օր է, առանձին տարիներին այն հասնում է մինչեւ 40-45օր։ Ձմռանը հաճախակի են մառախուղները. Պաղակնում միջինը կազմոմ է 15օր, իսկ Արթիկում` 30օր։ Տարվա ընթացքում տեղումների քանակը կազմում է 600-700մմ։ Գերակշռում են հյուսիսային քամիները, որոնց միջին տարեկան արագությունները 2-3մ/վ է։ 4. Բարձրալեռնային ցուրտ կլիման ձեւավորվում է մարզի հյուսիսային շրջանների եւ Արագածի լեռնազանգվածի 2400-3000մ բարձրություններից վեր։ Օդի բացարձակ առավելագույն ջերմաստիճանը կարող է բարձրանալ մինչեւ 20 °C, ընդ որում ամռան բոլոր ամիսներին կարող են լինել օդի ջերմաստիճանի 00C-ից ցածր իջնելու դեպքեր։ Այստեղ ամռանը պակասում է ամպամած օրերի թիվը եւ տեղումների քանակը (սակայն մոտ 50մմ-ից ոչ պակաս)։ Կայուն ձնածածկույթը մնում է մոտ 250օր։ Ամենացուրտ ամսվա միջին ջերմաստիճանը -13 - -14 °C է, իսկ բացարձակ նվազագույնը մոտ -39 °C: Տեղումների քանակը այս գոտում 800մմ-ից ավելի է։ Քամու արագությունը ամբողջ տարվա ընթացքում միջինը 5-7մ/վ է։ Այստեղ հաճախակի են դիտվում 15մ/վ-ից ավելի ուժեղ քամիներ։ Ջրագրություն Ռելիեֆի, կլիմայի եւ ջրաերկրաբանական կառուցվածքի առանձնահատկությունների շնորհիվ Շիրակի մարզի տարածքն աչքի է ընկնում համեմատաբար թույլ զարգացած ջրագրական ցանցով։ Մարզի գետային ցանցը գրեթե ամբողջությամբ պատկանում է Արաքս գետի ավազանին։ Գետային ցանցի խտության գործակցի միջին արժեքը կազմում է 0.53կմ/կմ2 (հանրապետության միջինը մոտ 0.81կմ/կմ2 է)։ Ջրային պաշարների հաշվեկշռում կարեւոր է Շիրակի արտեզյան ավազանի դերը։ Գետեր Տարածքում կազմավորվում եւ սկիզբ է առնում Ախուրյան գետը՝ Կարախան, Գյումրի, Կարկաչուն, Աշոցք վտակներով։ Արագածի լանջերի բազմաթիվ աղբյուրներից սկզբնավորվում եւ Ախուրյանի վտակներին են միախառնվում Մանթաշ, Գեղաձոր եւ այլ գետակներ։ Ախուրյան գետը համարվում է Շիրակի մարզի ջրային հիմնական զարկերակը։ Գետի ընդհանուր երկարությունը 186 կմ է, որից Շիրակի մարզում` մոտ 105 կմ։ Ախուրյան գետը համարվում է Արաքսի ձախակողմյան վտակը, այն սկիզբ է առնում Արփի լճից, մոտ 70 կմ երկարությամբ, գետն ամբողջովին հոսում է մարզի տարածքով, որից հետո միջին եւ ստորին հոսանքներում սահմանային գետ է Թուրքիայի եւ Հայաստանի միջեւ։ Մարմարաշեն գյուղի մոտ ընդունում է Կարս գետը։ Այն ունի 139 կմ երկարություն։ Ախուրյանի համակարգը կազմված է 227 գետակներից։ Ախուրյանն ունի խառը սնուցում։ Սկիզբ առնելով Արփի լճի ջրամբարից` գետն իր հոսանքի ճանապարհին սնվում է նաեւ ձնհալքի, անձրեւների եւ ստորերկրյա ջրերով։ Գետի ձախակողմյան վտակներից է համարվում Կարկաչունը։ Սելավներ Մարզում առավել հայտնի սելավները հիմնականում տարածված են Շիրակի լեռնաշղթայի հարավային լանջերին։ Այստեղ առավել սելավաբեր են Գյումրի, Հացիկ, Ջաջուռ, Մուսայելյան, Կամո, Հովիտ վտակները, որոնք որպես սելավներ գործում են հատկապես ամառային հորդառատ, հաճախ կարկտախառն անձրեւների պատճառով։ Սելավաբեր է նաեւ Կարկաչուն գետի Արթիկջուր վտակը։ Գյումրի, Ջաջուռ, Արթիկջուր վտակների հուներով հոսող սելավները շատ հաճախ մեծ ավերածությունների պատճառ են դառնում։ Լճեր, ջրամբարներ Շիրակի մարզն աղքատ է լճերով։ Մակերեւութային ջրերի պաշարները պահպանելու, կարգավորելու, տարածքի ոռոգումն ապահովելու նպատակով կառուցվել են Ախուրյանի (Թուրքիայի հետ համատեղ, ամենախոշորը՝ Հայաստանի Հանրապետությունում), Մանթաշի, Կառնուտի, Թավշուտի, Սառնաղբյուրի, Սարալանջի ջրամբարները, Շիրակի, Ախուրյանի, Կապսի ջրանցքները։ Կան բազմաթիվ ջրհան կայաններ։ Աշոցքի սարահարթում է Արփի լիճը, որը 1950 թվականից վերածվել է ջրամբարի։ Արփի լիճը հանրապետությունում իր չափերով զբաղեցնում է երկրորդ տեղը Սեւանա լճից հետո։ Արփի լճի ջրամբարի երկարությունը 7,3կմ է, լայնությունը` 4,3կմ, ջրի ծավալը` 90-100մլնմ3, ջրհավաք ավազանը` 220կմ2։ Կառուցվել է Բայանդուրի, Ախուրիկի, Ոսկեհասկի, Գետքի, Կապսի ջրհան կայանները, որոնց միջոցով ջրամբարի եւ Ախուրյան գետի ջրերը մղվում են Շիրակի մշակվող տարածքներ։ Շիրակի մարզում, ինչպես նաեւ հանրապետությունում ամենախոշորը համարվում է Ախուրյանի ջրամբարը, որը կառուցվել է Ախուրյան գետի միջին հոսանքում` Թուրքիայի հետ համատեղ։ Ջրամաբարի մակերեսը կազմում է 41.8կմ2, որից 16.8կմ2-ը գտնվում է Շիրակի մարզում։ Հողեր Շիրակի մարզում առանձնացվում են հողերի տարածման հետեւյալ հիմնական գոտիները։ Լեռնաշագանակագույն հողեր։ Տարածվում են մարզի հարավում, նախալեռնային գոտու չոր տափաստաններում, Արագածի ցածրադիր լանջերից մինչեւ Ախուրյան գետի հովիտը` 1450-1600մ բարձրությունների սահմաններում։ Ձեւավորվում են շոգ եւ համեմատաբար չոր կլիմայական պայմաններում։ Հումուսի պարունակությունը կազմում է 3-4%։ Լեռնատափաստանային սեւահողեր։ Սրանք տարածվում են մարզի 1500-2200մ, երբեմն մինչեւ 2400-2500մ բարձրությունները, ընդգրկում է Շիրակի եւ Աշոցքի սարահարթերի մեծ մասը եւ դրանք եզերող նախալեռնային եւ միջին բարձրության գոտիները։ Հողի վերին շերտը հումուսացված է, հումուսի պարունակությունը հասնում է 4-5%-ից մինչեւ 10-11%, իսկ սեւահողերի միջին հզորությունը` 50-65սմ։ Լեռնային, մարգագետնատափաստանային հողեր։ Տարածվում են սեւահողերից վեր 2200-ից մինչեւ 2600-2700մ բարձրություններում։ Հումուսի պարունակությունը կազմում է 8-12%։ Լեռնային մարգագետնային հողեր։ Տարածված են մարգագետնատափաստանային հողերից վեր։ Հողաշերտի հզորությունը փոքր է. վերին մասերում այն հազիվ հասնում է 15-20սմ-ի։ Լեռնամարգագետնային հողերը ծածկված են բարձրորակ արոտներով։ Բուսական աշխարհ Շիրակի մարզն ունի բազմամազան բուսականություն, որը պայմանավորված է բնական պայմանների առանձնահատկություններով։ Բուսական ծածկույթի բազմազանության վրա առանձնապես մեծ ազդեցություն է թողնում մարզի մակերեւույթը։ Շիրակի մարզում, ներքեւից վերեւ իրար են հաջորդում բուսականության հետեւյալ տիպերը. Լեռնատափաստանային բուսականություն։ Ձեւավորվում է բարեխառն եւ չոր կլիմայի պայմաններում, զբաղեցնում է ընդարձակ մակերես` տարածվելով մարզի ցածրադիր շրջաններից մինչեւ 2300-2400մ բարձրությունները։ Այն ունի հարուստ տեսակային կազմ։ Տարածված են տարատեսակ խոտաբույսեր` փետրախոտ, սեզ, շյուղախոտ, կծմախոտ, թիթեռնածաղիկ, լոբազգիներ, ինչպես նաեւ օշինդր (յավշան) դաշտավլուկ, անթառամ եւ այլն։ Փետրախոտային տափաստաններից մի փոքր ավելի բարձր տափաստանային բուսականության մի առանձին տիպ են կազմում հացազգատարախոտային բույսերը։ Դրանց հաճախ կոչում են տարախոտային տափաստաններ։ Մարգագետնատափաստանային բուսականություն։ Տարածվում է 2300մ-ից վեր, համեմատաբար խոնավ վայրերում, որի շնորհիվ հարուստ է փարթամ եւ հյութեղ խոտերով։ Այն բաժանվում է երկու ենթագոտու` ստորին կամ մերձալպյան եւ վերին կամ ալպյան։ Մերձալպյան մարգագետինները միջանցիկ դեր են կատարում եւ կազմված են բարձր խոտերից։ Այս ենթագոտին զբաղեցնում է 2800-2900մ բարձրությունները։ Մերձալպյան գոտում տարածվում են ցորնազգիները, լոբազգիները եւ տարախոտերի այլ տեսակներ` ցորնուկ, դաշտավլուկ, հոտավետ հասկիկ, ինչպես նաեւ երեքնուկ, խատուտիկ, մեխակ եւ այլն։ Բուն ալպյան բուսականությունը տարածվում է 2800-2900մ-ից վեր։ Այն ծածկված է խոշոր, վառ գույնի ծաղիկներով, որոնք հաճախ այնքան խիտ են եւ բազմերանգ, որ նմանվում են գորգերի` կոչվելով «ալպյան գորգեր»։ Կենդանական աշխարհ Աշխարհագրական դիրքի առումով Շիրակի մարզն ընկած է Կովկասյան եւ Փոքրասիական կենդանաաշխարհագրական մարզերի միջեւ։ Կենդանական աշխարհի բազմազանությունն կապված է բուսականության բազմազանությամբ։ Որոշ կենդանիներ, իրենց շարժունականության շնորհիվ, հանդիպում են գրեթե բոլոր գոտիներում։ Դրանցից են նապաստակը, գայլը, աղվեսը, դաշտամուկը, աքիսը եւ այլն։ Կենդանիների որոշ տեսակներ էլ փոփոխվում են ըստ վերընթաց գոտիների։ Լեռնատափաստանային գոտին առաջին հերթին բնորոշ է կրծողներով։ Տարածված են դաշտամուկը, ճագարամուկը, գետնասկյուռը փոքրասիական համստերը, կույր մուկը եւ այլն։ Մերձալպյան եւ ալպյան գոտում տարածված են թռչունների մի քանի տեսակ` արծիվ, գառնանգղ, եղջերավոր արտույտ, լեռնային հնդկահավ, ճնճղուկ։ Շատ են միջատներն ու թիթեռները։ Կաթնասուններից երբեմն հանդիպում է վայրի ոչխարը (մուֆլոն) եւ հազվադեպ` բեզոարյան այծը։ Լանդշաֆտներ Կապված խոնավության քանակից եւ ջերմային պայմաններից` այստեղ գերակշռում են տափաստանային լանդշաֆտների լեռնային տարբերակները։ Տեղանքի բարձրության եւ խոնավության ավելացմանը զուգընթաց, տափաստանային լանդշաֆտները տեղի են տալիս ալպյան մարգագետիններին։ Լեռնային ռելիեֆի շնորհիվ տափաստանային գոտու բնական պայմանները բազմազան են, ուստի այստեղ ձեւավորվում են չոր լեռնատափաստանային եւ լեռնատափաստանային լանդշաֆտները։ Չոր լեռնատափաստանային լանդշաֆտները մարզի տարածքում զբաղեցնում են նախալեռնային գոտու 1450-1600մ բարձրությունների սահմանները` Ախուրյան գետի հովտից մինչեւ Արագածի ցածրադիր լանջերը, որտեղ տեղումների քանակը կազմում է 350-400մմ։ Այս լանդշաֆտների ձեւավորումը կապված է ջերմության առատության եւ խոնավության որոշակի պակասի հետ։ Այստեղ չորության գործակիցը 2.0-2.5 է։ Արեգակի ուղիղ ճառագայթման առավելագույն լարվածությունը րոպեում հասնում է մինչեւ 1.6կալ/սմ2։ Ճառագայթման տարեկան հաշվեկշիռը դրական է։ Այստեղ տարածված են լեռնաշագանակագույն հողերը։ Գարնանը չոր տափաստանները ծածկվում են հացազգի խոտաբույսերով, որոնք ամռանը խանձվում եւ չորանում են։ Լեռնային տափաստանները տարածվում են Շիրակի դաշտում եւ Աշոցքի սարահարթում։ Այստեղ ճառագայթային էներգիայի լարվածությունը րոպեում հասնում է 1.6կալ/սմ2։ Գումարային ճառագայթման տարեկան քանակը հասնում մոտ 190կկալ/սմ2։ Տարեկան ճառագայթային հաշվեկշիռը դրական է։ Այստեղ տեղումների քանակը զգալիորեն աճում է` կազմելով մոտ 600-700մմ, չորության գործակիցը փոքրանում է եւ դառնում 1.0-1.5: Բուսականությունը ավելի հարուստ է տեսակային կազմով։ Ալպյան լանդշաֆտները տարածվում են լեռնալանջերում եւ սարավանդներում` Եղնախաղի եւ Ջավախքի լեռնավահանների լանջերին մինչեւ 2700-2800մ բարձրությունները տարածված են ստորին ալպյան, իսկ ավելի բարձր` ալպյան մարգագետինները։ Ստորին ալպյան մարգագետինների լանդշաֆտները լավ զարգացած են նաեւ Արագածի լեռնավահանում։ Ճառագայթային էներգիայի լարվածությունը այստեղ շատ բարձր է։ Արագած բ/լ կայանի տվյալներով առավելագույնը`րոպեում հասնում է 1.7կալ/սմ2։ Այստեղ ճառագայթային էներգիայի տարեկան հաշվեկշիռը դրական է, գումարային ճառագայթման տարեկան քանակը հասնում է 220կկալ/սմ2։ Բնական պայմաններն այստեղ ընթանում են ցածր ջերմաստիճանների եւ համեմատաբար առատ խոնավության պայմաններում։ Ձնամերձ (նիվալ) լանդշաֆտները ձեւավորվում են Շիրակի մարզը եզերող լեռնաշղթաների մերձգագաթային մասերում։ Այն գրավում է 3200-3300մ-ից բարձր գտնվող տարածությունները։ Այստեղ չնայած արեգակի ճառագայթային էնեգիայի լարվածության մեծությանը եւ տեւական արեւափայլին, ճառագայթային էներգիայի հաշվեկշիռը բացասական է։ Կլիման դաժան է, որի հետեւանքով հողածածկույթ չի առաջանում։ Մարզի ագրոարդյունաբերական համալիրի բնութագիր Մինչեւ 1980-ական թվականների վերջերը Շիրակի մարզն իր տնտեսական զարգացման մակարդակով եւ արտադրական ներուժով հանրապետությունում երկրորդ տեղն էր գրավում՝ զիջելով միայն Երեւան քաղաքին։ Ստեղծվել եւ զարգանում էր բազմաճյուղ արդյունաբերությունը, որտեղ առաջատար էին թեթեւ արդյունաբերության, մեքենաշինության եւ սննդի արդյունաբերության ճյուղերը։ Գյուղատնտեսության ճյուղային կառուցվածքում առանձնանում էին հացահատիկի մշակությունը, կարտոֆիլագործությունը, բանջարաբուծությունը եւ կաթնատու անասնապահությունը։ Սակայն 1991-96 թթ.-ի ընթացքում խոշոր եղջերավոր անասունների գլխաքանակը կրճատվել է 28 հազարով, խոզերինը՝ 19 հազարով, ոչխարներինը՝ 132 հազարով։ Գրեթե ամբողջությամբ վերացավ թռչունների մայրական հոտը։ 1996 թ.-ից սկսեց աստիճանաբար դանդաղ զարգանալ անասնապահությունը։ Մարզի տարածքի առավել նպաստավոր ռելիեֆային պայմաններ ունեցող մասում՝ հիմնականում Շիրակի դաշտում, ստեղծված է հզոր ոռոգող համակարգ, որը բաղկացած է տարբեր մեծության 9 ջրամբարներից (ընդհանուր տարողությունն է՝ 673,1մլն/մ3), 163.9 կմ երկարությամբ մայր ջրանցքից, 300,1 կմ երկարությամբ միջհամայնքային ջրանցքներից, ինչպես նաեւ ներհամայնքային ջրատարներից ու ոռոգման ցանցերից։ Այդ ամենը կարող է հնարավորություն տալ ոռոգելու 29,1 հզ հա հողատարածություն։ Մարզի ագրոպարենային համալիրի կարեւոր բաղադրիչն է սննդի եւ գյուղատնտեսական հումքի վերամշակման արդյունաբերությունը։ Ներկայումս գործում է այս ճյուղին պատկանող 20 արդյունաբերական ձեռնարկություն, այդ թվում՝ Գյումրու, Աշոցքի, Անիի, Ամասիայի եւ Ախուրյանի կաթի ու կաթնամթերքի գործարաններ, Գյումրու մսի պահածոների կոմբինատը, գարեջրի եւ ածիկի գործարանը, հրուշակեղենի ֆաբրիկան, «Հաց» արտադրական միավորումը՝ 3 հացի գործարաններով, Արթիկի հացի գործարանը, հացընդունման եւ պտուղաբանջարեղենի ու կարտոֆիլի մթերման եւ իրացման ձեռնարկություններ։ Մարզում սննդամթերքի արտադրությամբ եւ տեղական գյուղատնտեսական հումքի վերամշակմամբ զբաղվում են նաեւ լիցենզիա ունեցող հարյուրից ավելի տնտեսվարող սուբյեկտներ եւ անհատ ձեռներեցներ, որոնք թողարկում են ալյուր, ոչ ոգելից խմիչքներ, հաց ու հացաբուլկեղեն, օղի, կաթնամթերք, մսամթերք, մակարոնեղեն։ Տարածքի բարձրաչափական առանձնահատկություններ եւ դրանց գյուղատնտեսական գնահատում Շիրակի մարզում բարձրությունների տարբերությունների պատճառով առանձնացվում են հետեւյալ բարձրաչափական գոտիները, որոնք գյուղատնտեսական արտադրության համար ունեն որոշակի բնական պայմաններ։ Այդ գոտիները հիմնականում համընկնում են վերընթաց լանդշաֆտային գոտիներին։ Դրանք են. Հարթ տարածքներ (Շիրակի դաշտ)՝ 1400-1600 մետր բացարձակ բարձրությամբ։ Այս գոտին աչքի է ընկնում հարթ մակերեւույթով, որտեղ էրոզիոն երեւույթներն արտահայտված են բավականին թույլ։ Նման տարածքները օգտագործվում են հացահատիկային, տեխնիկական եւ բանջարաբոստանային մշակաբույսերի համար։ Գոտին ոռոգվում է եւ գյուղատնտեսական մշակաբույսերի զարգացման համար ունի լավագույն պայմաններ։ Նախալեռնային մեղմաթեք սարավանդներ՝ 1600-1800 մետր բարձրությամբ։ Դրանք բնութագրվում են ռելիեֆի ձեւերի մեղմությամբ, աստիճանակերպությամբ, էրոզիոն երեւույթներն արտահայտված են միջին ուժգնությամբ։ Գոտին հողագործության զարգացման համար ունի լավ պայմաններ։ Միջին բարձրության փոքրաթեք տարածքներ՝ 1800-2250 մետր բարձրությամբ։ Գոտին համընկնում է հողագործության շրջանների հետ եւ գլխավորապես տարածվում է հրաբխային սարավանդներում եւ նախալեռներում։ Հողագործության տեսակետից սա առավել յուրացված է եւ աչքի է ընկնում հացահատիկային մշակաբույսերի զարգացման նպաստավոր պայմաններով։ Մերձբարձրլեռնային տարածքներ (2250-2500 մ). անցումային ենթագոտի է՝ միջին բարձրության գոտուց դեպի բարձրալեռնային գոտի։ Ունի բավարար պայմաններ հողագործության զարգացման համար եւ օգտագործվում է անասնապահության զարգացման համար՝ որպես խոտհարք։ Բարձրլեռնային գոտին գտնվում է ծովի մակարդակից 2500 մ-ից բարձր նիշերում։ Գոտու համար բնորոշ են ինքնատիպ բնական պայմանները, որոնք նպաստավոր են անասնապահության զարգացման համար՝ իբրեւ ամառային արոտավայրեր։ Մակերեւույթի թեքություններ Շիրակի մարզի տարածքում սահմանազատում եւ գնահատում են հետեւյալ տեղանքները. Հարթ տեղանքներ — զբաղեցնում են մարզի տարածքի մինչեւ 51,3%-ը, նման թեքություններ ունեն Շիրակի դաշտը, Աշոցքի գոգավորության հարթահատակ մասերը։ Թույլ թեքության տեղանքներ — զբաղեցնում են մարզի տարածքի 35%-ը։ Այսպիսի թեքության տեղանքներով աչքի են ընկնում Շիրակի դաշտի նախալեռները, Արթիկի, Ամասիայի, Շարայի հրաբխային սարավանդները։ Փոքրաթեք տեղանքներ — զբաղեցնում են մարզի տարածքի 10,4%-ը եւ տարածված են Եղնախաղի, Ջավախքի եւ Արագածի հրաբխային լեռնավահանների նախալեռներում։ Զառիկող լանջեր — զբաղեցնում են մարզի տարածքի 2,1%-ը։ Դրանք տարածված են միջին բարձրության լեռների գոտում։ Թեք լեռնալաջեր — զբաղեցնում են մարզի տարածքի 0,4%-ը։ Այդպիսի թեքության տեղանքներ են Շիրակի լեռնաշղթայի լանջերը, Բազումի եւ Փամբակի լեռնաշղթաների արեւմտյան հատվածը։ Զառիթափ լանջեր — զբաղեցնում են մարզի տարածքի 0,2%-ը։ Այդպիսի թեքության տեղանքներ են Շիրակի լեռնաշղթայի եւ գետահովտի լանջերի մի մասը։ Քարտեզագրական եւ քարտեզաչափական աշխատանքների վերլուծությունը ցույց է տալիս, որ Շիրակի մարզի վարելահողերը մինչեւ 3 ̊ թեքություններում զբաղեցնում են 618,35 կմ2, 3-7 ̊ թեքություններում՝ 25,37 կմ2, 7-12 ̊ պայմաններում՝ 59,2 կմ2։ Վարելահողերի մյուս մասը տարածվում է 12 ̊ եւ ավելի թեքությունների պայմաններում՝ զբաղեցնելով 9,81 կմ2։ Դրանք անհրաժեշտ է օգտագործել որպես կերահանդեր։ Բազմամյա տնկարկները եւ խոտհարքները հիմնականում տարածվում են մինչեւ 3 ̊ թեքություններում, որոնցից առաջիը գրավում է 3,7 կմ2, իսկ երկրորդը՝ 130,4 կմ2 մակերես։ Մշակվող հողատարածությունները, ինչպես ենթադրվում էր, տարածվում են հարթավայրային թույլ թեքության լանջերում։ Տնտեսություն Շիրակի մարզի գյուղատնտեսության ճյուղային կառուցվածքում առանձնանում են՝ հացահատիկի մշակումը, կարտոֆիլագործությունը, բանջարաբուծությունը եւ կաթնատու անասնապահությունը։ 2009 թ. մարզում անասնագլխաքանակը հետեւյալ կառուցվածքն է ունեցել՝ խոշոր եղջերավոր կենդանիներ՝ 93.6 հզ, մանր եղջերավոր կենդանիներ՝ 71.6 հզ, խոզեր՝ 10.3 հզ, թռչուններ՝ 250.0 հզ, ձիեր՝ 0.5 հզ։ 2009 թ մարզում արտադրվել է 89 739 տ կարտոֆիլ, 74 648 տ հացահատիկ։ Շիրակի մարզի տնտեսության հիմնական ճյուղերի տեսակարար կշիռը՝ ՀՀ համապատասխան ճյուղերի ընդհանուր ծավալում, 2020 Աղբյուրը՝armstat Մարդկային ներուժի զարգացման ինդեքս Ստորեւ ներկայացված է Մարդկային ներուժի զարգացման ինդեքսի փոփոխությունը ըստ տարիների ։ Այն իրենից ներկայացնում է մարզի կրթական մակարդակի, կյանքի սպասվող տեւողության եւ մեկ անձին ընկնող տարեկանի եկամուտների համախառն ցուցանիշ։ Ղեկավար անձինք Շիրակի մարզի մարզպետներն եղել. Արարատ Գոմցյան 1996–1999 Ֆելիքս Փիրումյան 1999–2003 Ռոմիկ Մանուկյան 2003–2007 Լիդա Նանյան 2007–2010 Աշոտ Գիզիրյան 2010–2013 Ֆելիքս Ցոլակյան 2013 -2016 Հովսեփ Սիմոնյան 2016 - 2018 Կարեն Սարուխանյան 2018-2019 Տիգրան Պետրոսյան (քաղաքական գործիչ) 2019 - Գործող փոխմարզպետներն են՝ Սեյրան Պետրոսյանը եւ Հարություն Արշակյանը։ Շիրակի մարզի մարզպետարանը գտնվում է Գյումրի քաղաքի Գարեգին Նժդեհ 16 հասցեում։ Շիրակի մարզից մեծամասնական ընտրակարգով ընտրված գործող պատգամավորներն են. Աշոտ Աղաբաբյան Արման Սահակյան Մուշեղ Պետոյան Մարտուն Գրիգորյան Շիրակի մարզի տեսարժան վայրեր Շիրակի շրջանը հարուստ է տեսարժան վայրերով։ Դրանց մասին որոշ տեղեկություններ կարելի է ստանալ կարդալով հետեւյալ հոդվածները։ Շիրակի մարզի տարածաշրջանների ընդհանուր բնութագիր Ախուրյանի տարածաշրջանի ցուցանիշները ներկայացվելիս հաշվի չի առնվել Գյումրի քաղաքը։ Քաղաքային բնակչություն Շիրակի մարզի գյուղական համայնքներ Լուսանկարներ Ծանոթագրություններ Արտաքին հղումներ Շիրակի մարզպետարանի պաշտոնական կայք Շիրակի մարզ


text: Տավուշի մարզ, մարզ Հայաստանի հյուսիսարեւելյան մասում։ Մարզկենտրոնը Իջեւան քաղաքն է։ Աշխարհագրություն Տավուշի մարզը գտնվում է Հայաստանի հյուսիսարեւելյան հատվածում։ Ընդգրկում է Իջեւանի, Տավուշի (նախկինում՝ Շամշադին), Նոյեմբերյանի, Դիլիջանի տարածաշրջանները եւ 5 քաղաքներ՝ Իջեւան, Նոյեմբերյան, Բերդ, Դիլիջան եւ Այրում։ Մարզը սահմանակից է Վրաստանին, հյուսիսում եւ արեւելքում՝ Ադրբեջանին։ Հայաստանի պետական սահմանից մարզին բաժին է ընկնում 400 կմ հատված, որից 352-ը՝ Ադրբեջանի հետ։ Մարզի կենտրոնով դեպի հյուսիս-արեւելք հոսում է Աղստեւ գետը։ Ամենացածր կետը գտնվում է Դեբեդավան գյուղի մոտ (380 մ), ամենաբարձր կետը՝ Միափորի լեռնաշղթայի Մուրղուզ լեռն է (2993 մ)։ Հայաստանի Տավուշի մարզը տարածվում է Փոքր Կովկասի լեռնաշղթաների արտաքին շարի վրա (Վիրահայոց, Գուգարաց եւ Միափորի լեռներ)։ Գտնվում է Հայաստանի չափավոր խոնավ տարածաշրջանում։ [Գետ]]երը պատկանում են Կասպից ծովի (Կուր գետի) ավազանին եւ սնվում են հալոցքային, ստորերկրյա եւ անձրեւային ջրերից։ Գտնվում է Երեւանից 137 կմ հեռավորության վրա։ Պատմական ակնարկ Հայաստանի Ազգային Ժողովի հանրապետության վարչատարածքային բաժանման մասին օրենքով կազմավորվում է Տավուշի մարզը, որը հաստատվում է Հայաստանի նախագահի կողմից 1995 թվականի դեկտեմբերի 5-ին։ Մարզպետարանն իր գործունեությունը սկսել է 1996-ի փետրվարի 20-ին։ Մարզի Տավուշ անունը պայմանական եւ կամայական է, քանի որ հայոց պատմության մեջ չի եղել նման անունով վարչատարածքային միավոր, որ երբեւէ ընդգրկած լիներ ներկայիս մարզի ողջ տարածքը։ Պատմական աշխարհագրությունից հայտնի է, որ Ուրարտու պետության (Արարատյան թագավորություն) ժամանակաշրջանում (մ.թ.ա. IX-VI դդ.) երկրի հյուսիս-արեւելքը, մինչեւ Կուր գետը զբաղեցրել է Եթիունէ կամ Ուտիք նահանգը,որը նաեւ ընդգրկել է ներկայիս ողջ Տավուշի մարզը։ Պատմահայր Մովսես Խորենացու հաղորդմամբ եւ Աշխարհացոյց-ի տվյալների համաձայն, արդեն Արտաշեսյանների թագավորության ժամանակաշրջանում (մ.թ.ա II- մ.թ. I դդ.) Տիգրան Բ-ի ստեղծած թագավորության մեջ են մտել մարզի կենտրոնական եւ արեւմտյան հատվածները։ Դիլիջանն իր շրջակայքով մտել է Այրարատ աշխարհի Վարաժնունիք գավառի մեջ, իսկ մարզի արեւելյան հատվածը՝ Ուտիք նահանգի մեջ՝ կոչվելով Տուսքուստակ գավառ, որը նշանակում է Տուսի գավառ։ Տավուշ անվան ստուգաբանությունը հենց կապվում է այս Տուս անվան հետ, որի մասին հիշատակություններ են պահպանվել պատմիչներ Մովսես Խորենացու, Հովհաննես Դրասխանակերտցու աշխատությունների մեջ։ 1990 թվականի նոյեմբերի 11-ին նախ Տավուշի շրջան կոչվեց 16-րդ դարից Շամշադին անվանվող շրջանը, իսկ Հայաստանի վարչատարածքային վերջին բաժանումից հետո՝ նորաստեղծ մարզը։ Բնակչություն Մարզը զբաղեցնում է Հայաստանի տարածքի 9.1 %-ը, 1 քառ. կմ-ի վրա ապրում է 50 մարդ։ Բնակչության զգալի մասը բնիկ տավուշցիներ են. կան նաեւ Արցախից եւ Գարդմանքից տեղափոխվածների (տարահանվածների) սերունդներ։ Օրինակ, 17-19-րդ դարերում հայության զգալի քանակի ներհոսք է եղել Արցախից դեպի Տավուշ։ Տեղափոխվածները կամ հիմնում էին նոր գյուղեր կամ էլ վերականգնում նախկինում լքված կամ ավերված հայկական բնակավայրերը։ Տավուշի մարզի բնակչությունը կազմում է հանրապետության բնակչության ընդհանուր թվաքանակի 4.2 %-ը։ Բնակչության 62.3 %-ը ապրում է գյուղական վայրերում։ Մարզը հանրապետության վառ արտահայտված գյուղատնտեսական շրջաններից է։ Հայաստանի Տավուշի մարզկենտրոնը Իջեւան քաղաքն է (մինչեւ 1919 թվականը՝ Քարվանսարա), որի բնակչությունը 2003 թվականի հունվարի 1-ի դրությամբ կազմել է 20.3 հազար բնակիչ։ Բնակավայրեր Տավուշի մարզը ներառում է Մեծ Հայքի 3 աշխարհների գավառներ ու գավառամասեր։ Մարզի տարածքի հյուսիսային մասը (Նոյեմբերյանի տարածաշրջան) հիմնականում համապատասխանում է Գուգարքի Կողբափոր, կենտրոնական եւ արեւմտյան մասերը (Իջեւանի տարածաշրջան)՝ Կայեն եւ Կանգարք գավառներին։ Հարավային մասը (Դիլիջանի տարածաշրջան) մտել է Այրարատ աշխարհի Վարաժնունիք գավառի մեջ, իսկ արեւելյան մասերի (Բերդի տարածաշրջան) բնակավայրերն ու հնավայրերը հիշատակվում են Ուտիք աշխարհի Աղվե եւ Տուչքատակ գավառներում։ Տնտեսություն Ողջ հյուսիսարեւելյան հատվածի վարչական, արդյունաբերական, կրթամշակութային կենտրոնն է եւ տրանսպորտային հանգույցը։ Քաղաքի արդյունաբերության հիմնական ուղղությունը մշակող արդյունաբերությունն է (մասնավորապես՝ փայտամշակումը, մետաղամշակումը, սննդամթերքի, հանքային ջրի եւ գինու արտադրությունները)։ Իջեւան քաղաքը հայտնի է նաեւ գորգագործությամբ։ Մարդկային ներուժի զարգացման ինդեքս Ստորեւ ներկայացված է Մարդկային ներուժի զարգացման ինդեքսի փոփոխությունը ըստ տարիների ։ Այն իրենից ներկայացնում է մարզի կրթական մակարդակի, կյանքի սպասվող տեւողության եւ մեկ անձին ընկնող տարեկանի եկամուտների համախառն ցուցանիշ։ Կլիմա Տավուշ մարզի ուղղաձիգ գոտիականությունը կանխորոշում է մարզի կլիման։ Այն գտնվում է հանրապետության չափավոր խոնավ տարածաշրջանում։ Արեւափայլքի տարեկան տեւողությունը 1900-2000 ժամ է։ հանրապետությունում առավելագույն անարեւ օրերի դիտվում է Իջեւանում՝ մինչեւ 65օր։ Գարունը լինում է տեւական եւ հաճախ ուղեկցվում ցրտահարություններով, ամառը չափավոր տաք է, ձմեռը՝ մեղմ։ Լեռների բարձրության եւ դիրքադրման հետ կապված՝ մարզի լեռնային հարավն ու հովտային հյուսիսը զգալիորեն տարբերվում են կլիմայական պայմաններով։ Հարավի բարձրադիր լեռներում նվազագույն ջերմաստիճանը կարող է հասնել -38°C-ի, իսկ առավելագույն ջերմաստիճանը հյուսիսի ցածրադիր հովիտներում՝ 38-40 °C-ի։ վերջին տասնամյակներում անսովոր շոգեր գրանցվել են 1996 եւ 2000 թվականին, երբ Նոյեմբերյանում, Բերդում եւ Իջեւանում ջերմաչափը ցույց է տվել համապատասխանաբար 42-43°C աստիճան, ընդ որում անսովոր շոգը ուղեկցվել է երաշտով, որի հետեւանքով հսկայական վնասներ կրեցին գյուղացիական տնտեսությունները։ Լինում են նաեւ հակառակ երեւույթը, երբ չափազանց շատ տեղումներ են տեղի ունենում, օրինակ 2002 թվականի ամռանը։ Տարեկան տեղումների քանակը 550-600 մմ է, առավելագույնը՝ ապրիլ-մայիս ամիսներին, որի պատճառով ծառերը հաճախ ծաղկավիժում են։ Ձյունածածկույթի հզորությունը միջին գոտիներում սովորաբար լինում է 10-15սմ, իսկ անսառնամանիք օրերի քանակը՝ 100-240։ Ձմռանը մարզի հարավային սարերում, ձյան առատության եւ բքի պատճառով դժվարանում է մայրուղիների երթեւեկությունը։ Մարզում, ընդհանրապես, եւ Աղստեւի հովտում հաճախակի երեւույթ է կարկտահարությունը։ Բնապահպանություն Բնական լիճը՝ Դիլիջանի մոտ գտնվող Պարզ լիճն է։ 1970-1980 թթ կառուցվել են Խնձորուտի, Հախումի, Տավուշի, Այգեձորի, Ջողազի եւ Քոլագրի ջրամբարները։ Մարզի բնությունը գեղատեսիլ է։ Ընդհանուր մակերեսի 51%-ը զբաղեցնում են խառն անտառները, որոնք աչքի են ընկնում բուսական եւ կենդանական աշխարհի բազմազանությամբ, բնական ժառանգության անզուգական հուշարձաններով։ Բնության նախաստեղծ վիճակի պահպանության, առավել հարստացման եւ տեղական պայմաններում նոր տեսակների ստացման նպատակով Աղստեւի ավազանում ստեղծված են Դիլիջանի պետական արգելոցը եւ Իջեւանի անտառային այգին՝ (դենդրոպարկը)։ Տուրիզմ Մարզի եւ հատկապես Աղստեւի հովտի բնակլիմայական պայմանները (մեղմ կլիմա, թթվածնով հարուստ լեռնային մաքուր օդ, հանքային բուժիչ ջրեր, անտառներ, դեղաբույսերով հարուստ լեռնաշխարհ) չափազանց նպաստավոր են բնակչության հանգստի կազմակերպման, առողջության վերականգման եւ միջազգային տուրիզմի ծավալման համար։ Հայաստանի Տավուշի մարզի տարածքը չափազանց հարուստ է պատմամշակութային կառույցներով՝ վանքային համալիրներ, բերդեր, խաչքարեր, կամուրջներ, դամբարաններ, հուշակոթողներ, հուշաղբյուրներ։ Հատկանշական են Գոշավանքը, Հաղարծնի ու Մակարավանքի համալիրները, Տավուշի բերդը եւ այլն։ Հայտնի են նաեւ Ջուխտակ վանքերը, Մաթոսավանքը, Առաքելոց եկեղեցին, Ոսկեպարի Սուրբ Աստվածածին եկեղեցին, Սրանոց կամուրջը, Մորո Ձորո վանքը, Լաստիվերի անապատը, Գոշի լիճը եւ այլն։ Պատկերասրահ Ծանոթագրություններ Արտաքին հղումներ Տավուշ Մեդիա Տավուշի մարզի գրադարաններ


text: Ստոկհոլմ (), ), Շվեդիայի մայրաքաղաքը, Շվեդիայի եւ Սկանդինավիայի խոշորագույն քաղաքը։ Բնակչությունը կազմում է 795.163 մարդ (դեկտեմբեր 2007 թ.)։ Տեղակայված է Մելարեն լճի արեւելյան մասում։ Ստոկհոլմում են գտնվում Շվեդիայի թագավորի նստավայրը, Արլանդա միջազգային օդակայանը, շվեդական կառավարությունը եւ խորհրդարանը (շվեդերեն՝ riksdag)։ Քաղաքի անվանում Ստոկհոլմ անվանումը, որտեղ — սյուն, ցից, ցցագերան, իսկ —կղզի, կարելի է թարգմանել որպես «ցցագերանների վրա ամրացված կղզի», կամ «կղզի սյուների վրա»։ Այլ աղբյուրներից տեղեկանում ենք, որ կղզու անվանումն առաջացել է - ծովածոց, «կղզի ծովածոցում» բառերից։ Պատմություն 13-րդ դարից այն համարվում է երկրի կարեւորագույն առեւտրական կենտրոնը։ Քաղաքի պատմական տվյալները շատ կարեւոր են եղել երկրի համար։ Քաղաքը կառուցվել է տասնչորս առանձին, միմյանց հետ կապ չունեցող կղզիներից, որտեղից հնարավոր էր փակել նավերի մուտքը դեպի Մելարեն լիճ։ Անվան առաջին մասը՝ «ստոկ» նշանակում է գերան, իսկ երկրորդը՝ «հոլմ»՝ փոքր կղզի։ Սագայի այն հատվածը, որտեղ գտնվում է Ստոկհոլմը, կոչվում է Ագնաֆիտ ( Ագնի թագավորի անունով բնակավայր)։ 1187 թվականին ձկնորսների փոքրիկ գյուղակում սկսվեցին ամրությունների կառուցողական աշխատանքներ։ Առաջին կառույցները հայտնվեցին Ստադսխոլմեն կղզու վրա։ Ստոկհոլմ քաղաքի մասին առաջին հիշատակումները արվել են 1252 թվականին։ Ենթադրվում է, որ նրա հիմնադիրը Յարլ Բիրգերն է։ Իր հոյակապ աշխարհագրական դիրքի շնորհիվ քաղաքը դարձավ առեւտրային քաղաք։ 14-15-րդ դարերում գերմանացիները կազմեցին Ստոկհոլմի բնակչության քառորդ մասը եւ մագիստրատի կեսը։ Միայն 1471 թվականից հետո շվեդներին հաջողվեց հետ վերադարձնել քաղաքի կառավարման սեփական դիրքերը։ 15-րդ դարի վերջին Ստոկհոլմում Շվեդիայի ազգային հերոս Սեն Ստուրեն կազմակերպեց դեմոկրատական ապստամբություն, կոչ անելով անկախանալ Դանիայից։ 1520 թվականին Դանիայի թագավորը հրամայեց մահապատժի ենթարկել ապստամբության կազմակերպիչներին։ Այս իրադարձությունները դարձան Շվեդիայի ազգային ողբերգությունը, որը կոչվեց «Ստոկհոլմյան արյունոտ բաղնիք»։ 17-րդ դարում Ստոկհոլմը մեծացել եւ զարգացել է շատ ավելի արագ, քան մյուս քաղաքները, քանի որ 1634 թվականից պաշտոնապես դարձել է շվեդական թագավորության մայրաքաղաքը։ XVIII դարի սկզբին (1713-1714) Ստոկհոլմը տառապում էր ժանտախտի համաճարակի պատճառով։ 1721 թ. Ռուսաստանի հետ պատերազմի պատճառով քաղաքի հյուսիսային շրջանները խիստ տուժեցին, որն ազդեց նաեւ քաղաքի հետագա զարգացման վրա։ Պահպանված են XVIII դարի շենքերը` ժամանակակից Ստոկհոլմի ամենահին շենքերը։ Հին քաղաքի (Նորմալմ) հյուսիսում գտնվող հին շենքերի զգալի մասը 1751 թվականին բռնկված հրդեհների պատճառով ոչնչացվել է։ XIX դարի առաջին կեսին Ստոկհոլմի արժեքն ընկնում է։ Նույն դարի երկրորդ կեսին նա վերականգնեց իր տնտեսությունը եւ մեծ թափ հաղորդեց երկրի տնտեսական զարգացմանը։ Արտադրության նոր տեսակների ձեւավորումը քաղաքը դարձեց առեւտրային եւ այլ ծառայությունների խոշոր կենտրոն։ 1901 թվականից սկսած Նոբելյան մրցանակների կոմիտեն տեղակայված է Ստոկհոլմում, եւ ամեն տարի անցկացվում են Նոբելյան մրցանակաբաշխություններ։ 1912 թվականին այստեղ անցկացվեցին ամառային օլիմպիական խաղերը։ Ամեն օր կեսօրին կատարվում է թագավորական պալատի պահակների հանդիսավոր հերթափոխի արարողությունը։ Բնակչություն Ստոկհոլմում բնակվում է Շվեդիայի քաղաքացիների գրեթե 20% -ը եւ կազմում է Շվեդիայի ընդհանուր բնակչության 25% -ը։ Ստոկհոլմի աշխարհագրական անվանումը ժամանակի ընթացքում ենթարկվել է փոփոխությունների։ XIX դարի սկզբին այն ուներ երեք շրջաններ, որոնք այսօր կոչվում են քաղաքի կենտրոն։ Այն կազմում է քաղաքի ընդհանուր մակերեսի 1/5 մասը, որը կազմում է 35 կմ2 մակերես։ Վերջին ժամանակներում Ստոկհոլմում ավելացան նոր շրջաններ, օրինակ, Բրանչկան, որն ուներ 25000 բնակիչ, միացավ 1931 թվականին, իսկ Սպանգան՝ 1949 թվականին։ Առաջին սահմանները քաղաքի համար նշվել են 1971 թվականին, երբ նրան միացավ Հանստա շրջանը։ 1982 թվականին նրան միացավ նաեւ Սոլլետունան, այդ ժամանակից ի վեր սահմանները չեն փոփոխվել։ Ստոկհոլմի բնակչությունը 1750 թվականից մինչեւ այսօր Կլիմա Կլիման չափավոր ծովային է, մեղմ ձմեռներով եւ զովաշունչ ամառներով։ Օդերեւութաբանների բոլոր տարիների գրառումների դիտարկումները փաստում են, որ երբեք չեն գրանցվել ո՛չ խիստ ցուրտ ձմեռներ եւ ո՛չ շատ շոգ ամառներ։ Ձմեռները շատ ավելի տաք եւ մեղմ են, քան Մոսկվայում, Կազանում, Ուֆայում, Մինսկում, Խարկովում եւ Արեւելյան Եվրոպայի այլ ցածրադիր վայրերում։ Ամառը քաղաքում զով է, ջերմաստիճանը չի անցնում 25 °C: Պատկերասրահ Աղբյուրներ Շվեդիայի քաղաքներ Շախմատային օլիմպիադաներ հյուրընկալած քաղաքներ Ամառային օլիմպիական խաղերի մայրաքաղաքներ Բալթիկ ծովի նավահանգստային քաղաքներ 1187 թվականին հիմնադրված բնակավայրեր


text: Ուփսալա (շվեդերեն՝ Uppsala) Շվեդիայի մեծությամբ չորրորդ քաղաքը, Ստոկհոլմից, Գյոտեբորգից եւ Մալմյոից հետո։ Գտնվում է մայրաքաղաք Ստոկհոլմից 71 կմ դեպի հյուսիս։ Բնակչություն Իր 183 911 բնակիչներով Ուփսալա քաղաքը Շվեդիայում մեծությամբ չորրորդն է։ Մեծամասնությունը շվեդներ են բայց 20-րդ դարի վերջում շատ ներգաղթածներ եւ փախստականներ են եկել այստեղ ապրելու համար։ Արտասահմանցիները շատ տարբեր երկրներից են։ Պատմություն Ուփսալայի նախկին անունը եղել է Օստրա (արեւելյան) Արոս։ Ուփսալան այդ ժամանակ մի հասարակ թաղի անունն էր, որին այսօր ասում են Հին Ուփսալա։ 18-րդ դարի շատ մեծանուն շվեդ գիտնականներ այստեղ են ապրել եւ կրթվել։ Նշանավոր անձինք Անդերս Յոնաս Անգստրեմ (1814-1874), ֆիզիկոս Սվանտե Արենիուս (1859-1927), գիտնական Ինգմար Բերգման (1918-2007), ռեժիսոր Իյոնս Յակոբ Բերցելիուս (1779-1848), քիմիկոս Անդերս Ցելսիուս (1701-1744), ֆիզիկոս Դագ Համարշոլդ (1905-1961), քաղաքական գործիչ Կառլ Լիննեյ (1707-1778), բնագետ Ծանոթագրություններ Շվեդիայի քաղաքներ