text: Նեպտուն Արեգակնային համակարգի ութերորդ եւ ամենահեռու, ինչպես նաեւ չորրորդ ամենամեծ մոլորակն է ըստ զանգվածի։ Նեպտունի զանգվածը 17,2 անգամ, իսկ հասարակածի տրամագծի մեծությունը 3,9 անգամ մեծ է Երկրից։ Մոլորակն անվանվել է հռոմեական ծովերի աստծո պատվին։ Նրա աստղագիտական նշանն է , Նեպտունի եռաժանին։ Հայտնաբերվելով 1846 թվականի սեպտեմբերի 23-ին, Նեպտունը դարձավ երկրորդ մոլորակը, որը հայտնաբերվել էր մաթեմատիկական հաշվարկների շնորհիվ, այլ ոչ պարբերական դիտարկումների միջոցով։ Ուրանի ուղեծրի չկանխատեսված փոփոխությունների հայտնաբերումը ի հայտ բերեց անհայտ մոլորակի մասին տեսություն, որի ձգողության ուժի ազդեցությամբ էլ պետք է պայմանավորված լինեին այդ փոփոխությունները։ Նեպտունը հայտնաբերվեց կանխագուշակված դիրքի սահմաններում։ Շուտով հայտնաբերվեց նաեւ նրա առաջին արբանյակը՝ Տրիտոնը, սակայն մնացած 12 արբանյակները, որոնք հայտնի են հիմա, չեն հայտնաբերվել մինչեւ XX դար։ Նեպտունին հասել է միայն մեկ տիեզերական սարք, «Վոյաջեր-2», որը անցել է մոլորակի մոտով 1989 թվականի օգոստոսի 25-ին։ Նեպտունի կազմվածքը մոտ է Ուրանին, եւ այս երկու մոլորակները կազմվածքով տարբերվում են ավելի խոշոր հսկա մոլորակներից՝ Յուպիտերից եւ Սատուրնից։ Երբեմն, Ուրանն ու Նեպտունը դասում են առանձին կատեգորիայի՝ «սառցե հսկաների»։ Նեպտունի մթնոլորտը, Յուպիտերի եւ Սատուրնի մթնոլորտերի նման, կազմված է հիմնականում ջրածնից եւ հելիումից, ածխաջրածինների հետքերով, եւ հնարավոր է ազոտով, սակայն պարունակում է նաեւ սառույցների ավելի մեծ մաս՝ ջրային, ամոնիակային, մեթանային։ Նեպտունի միջուկը, ինչպես եւ Ուրանինը, կազմված է հիմնականում սառույցներից եւ լեռնային ապարներից։ Մթնոլորտի արտաքին շերտերում մեթանի հետքերի առկայությունն էլ հենց հանդիսանում է մոլորակի կապույտ գույնի պատճառը։ Նեպտունի մթնոլորտում փչում են ամենահզոր քամիներն Արեգակնային համակարգի մոլորակների միջեւ, որոշ գնահատականներով, նրանց արագությունը կարող է հասնել 2100 կմ/ժ։ «Վոյաջեր-2» սարքի թռիչքի ժամանակ 1989 թվականին Նեպտունի հարավային կիսագնդում հայտնաբերվեց այսպես կոչված Մեծ մութ հետքը, որը նման է Յուպիտերի վրա հայտնաբերված Մեծ կարմիր հետքին։ Նեպտունի ջերմաստիճանը մթնոլորտի վերին շերտերում մոտ է −220 °C: Մոլորակի կենտրոնում տարբեր գնահատականներով ջերմաստիճանը կազմում է 5400 Կ-ից մինչեւ 7000 - 7100 °C, որը համեմատելի է Արեգակի մակերեւույթի եւ հայտնի մոլորակների մեծամասնության միջուկի ջերմաստիճանի հետ։ Նեպտունը ունի թույլ հատվածավորված օղակների համակարգ, հնարավոր է, որ հայտնաբերվել էր դեռ 1960-ական թվականներին, սակայն հավաստիորեն հաստատվել է միայն «Վոյաջեր-2» կայանի միջոցով 1989 թվականին։ 1948 թվականին Նեպտուն մոլորակի հայտնաբերման պատվին առաջարկվեց անվանել 93 համարի տակ նոր հայտնաբերված քիմիական տարրը Նեպտունիում։ 2011 թվականի հուլիսի 12-ին լրացել է ուղիղ մեկ նեպտունային տարի կամ 164,79 երկրային տարի, այն պահից երբ հայտնաբերվել է Նեպտունը՝ 1846 թվականի սեպտեմբերի 23։ Հայտնաբերման պատմություն Համաձայն էսքիզների, Գալիլեո Գալիլեյը դիտարկել է Նեպտունը դեռ 1612 թվականի դեկտեմբերի 28-ին, եւ հետո 1613 թվականի հունվարի 29-ին։ Սակայն երկու դեպքերում էլ Գալիլեյը կարծել է, թե այս մոլորակն անշարժ աստղ է։ Այդ պատճառով Նեպտունի հայտնաբերումը չեն վերագրում Գալիլեյին։ Առաջին դիտարկման ընթացքում 1612 թվականի դեկտեմբերին Նեպտունը գտնվում էր իր ուղեծրի հանգրվանի կետում, եւ հենց այդ օրը սկսում էր իր հետադարձ շարժումը։ Տեսանելի հետադարձ շարժում է դիտարկվում, երբ Երկիրը վազանցում է իր ուղեծրով արտաքին մոլորակը։ Քանի որ Նեպտունը գտնվում էր իր հանգրվանի կետի մոտակայքում, նրա շարժումը երկնակամարով չափազանց դանդաղ էր, որպեսզի Գալիլեյը կարողանար այն նկատեր իր փոքր աստղադիտակով։ 1821 թվականին Ալեկսիս Բուվարը հրատարակեց Ուրանի աստղագիտական աղյուսակները։ Ավելի ուշ կատարված հետազոտությունները ցույց տվեցին Ուրանի իրական շարժման շեղումը աղյուսակներից։ Մասնավորապես, անգլիացի աստղագետ Թոմաս Հասսին սեփական դիտարկումների հիման վրա ի հայտ բերեց Ուրանի ուղեծրի անոմալիաներ եւ ենթադրեց, որ նրանք կարող են պայմանավորված լինել արտաքին մոլորակի առկայությամբ։ 1834 թվականին Հասսին այցելեց Բուվարին Փարիզում եւ քննարկեց նրա հետ այս անոմալիաների խնդիրը։ Բուվարը համաձայնեց Հասսիի տեսության հետ եւ խոսք տվեց կատարել ենթադրյալ մոլորակի որոնման համար անհրաժեշտ հաշվարկներ, եթե դրա համար ժամանակ գտնի, սակայն հետագայում այս խնդրով չի զբաղվել։ 1843 թվականին, Ջոն Կուչ Ադամսը հաշվարկեց ենթադրյալ ութերորդ մոլորակի ուղեծիրը, Ուրանի ուղեծրի բացատրելու համար։ Նա անմիջապես ուղարկեց իր հաշվարկները թագավորական աստղագետ սեռ Ջորջ Էյրիին, ով իր հերթին պահանջեց Ադամսին բացատրություն ներկայացնել։ Ադամսը սկսեց գրել պատասխանը, բայց անհայտ պատճառով այդպես էլ չուղարկեց պատասխանը եւ հետագայում չէր պնդում այս ուղղությամբ լուրջ աշխատանքի վրա։ Ուրբեն Լե Վերյեն անկախ Ադամսից 1845-1846 թվականներին կատարեց սեփական հաշվարկներ։ Հունիսին, ծանոթանալով Լեւերյեի կողմից հրատարակված գնահատականի հետ, եւ պարզելով, որ այս գնահատականը նման է Ադամսի հաշվարկներին, Էյրին համոզեց Քեմբրիջի աստղադիտարանի տնօրեն Ջեյմս Չելլիսին սկսել մոլորակի որոնումները, որոնք անարդյունք շարունակվում էին օգոստոսի եւ սեպտեմբերի ընթացքում։ Իրականում, Չելլիսը երկու անգամ դիտարկել էր Նեպտունը, սակայն այն պատճառով, որ հետաձգել էր արդյունքների ուսումնասիրությունը ավելի ուշ ժամանակի վրա, նրան չհաջողվեց ժամանակին բացահայտել որոնվող մոլորակը։ Այդ ընթացքում, Լեւերյեին հաջողվեց համոզել Բեռլինյան աստղադիտարանի աստղագետ Յոհան Գալլեին զբաղվելու մոլորակի որոնումներով։ Աստղադիտարանի ուսանող Հենրիխ դ՛Արեստն առաջարկեց Գալլեին համեմատել վերջերս նկարված երկնքի քարտեզը առկա երկնքի պատկերի հետ, Լեւերյեի կանխագուշակած տեղում, որպեսզի մոլորակի շարժումը նկատելիլինի աստղերի ֆոնի վրա։ Մոլորակը հայտնաբերվեց առաջին իսկ գիշերը, մոտ մեկ ժամվա որոնումների արդյունքում։ Աստղադիտարանի տնօրեն Յոհան Էնկեի հետ, երկու գիշերների ընթացքում նրանք շարունակեցին մոլորակի դիտարկումները, արդյունքում նրանց հաջողվեց տեսնել նրա շարժումը աստղերի համեմատ, եւ համոզվել, որ դա իրականում նոր մոլորակ է։ Նեպտունը հայտնաբերվեց 1846 թվականի սեպտեմբերի 23-ին, Լեւերյեի կողմից կանխագուշակված կոորդինատներից 1°-ի սահմաններում, եւ մոտ 12° Ադամսի հաշվածից։ Հայտնաբերումից հետո վիճաբանություն տեղի ունեցավ անգլիացիների եւ ֆրանսիացիների միջեւ Նեպտունի հայտնաբերումը իրենցը համարելու համար։ Իվերջո, նրանք համաձայնության եկան, եւ որոշում ընդունվեց համարել Ադամսին եւ Լեւերյեին համահայտնաբերողներ։ 1998 թվականին նորից գտնվեցին այսպես կոչված «Նեպտունի թղթերը» (Գրինվիչի աստղադիտարանի պատմական նշանակություն ունեցող փաստաթղթեր), որոնք օրենքին հակառակ սեփականացվել էին աստղագետ Օլին Էգգենի կողմից եւ պահպանվում էին նրա մոտ համարյա երեք տասնամյակ, եւ գտնվեցին միայն նրա մահվանից հետո։ Փաստաթղթերի ուսումնասիրումից հետո, որոշ պատմաբաններ հիմա ընդունում են, որ Ադամսը արժանի չէ Լեւերյեի հետ հավասար իրավունք ունենալու համարվել Նեպտունի հայտնաբերող։ Ինչը, կասկածի էր ենթարկվում եւ ավելի վաղ, օրինակ՝ Դենիս Ռոուլինզը դեռեւս 1966 թվականից։ 1992 թվականին «Dio» ամսագրում տպված իր հոդվածում նա անվանեց բրիտանացիների պահանջները, համարել Ադամսի իրավահավասարությունը հայտնաբերման գործում, գողություն։ «Ադամսը կատարել է որոշ հաշվարկներ, սակայն նա մի փոքր համոզված չէր այն բանում, թե որտեղ է գտնվում Նեպտունը», - ասել է Նիկոլաս Կոլեստրյոմը Լոնդոնի համալսարանային քոլեջից 2003 թվականին։ Անվանում Հայտնաբերումից մի որոշ ժամանակ անց Նեպտունը նշվում էր պարզապես, որպես «Ուրանից դուրս գտնվող մոլորակ» կամ որպես «Լեւերյեի մոլորակ»։ Առաջինը, ով առաջարկեց պաշտոնապես անվանել մոլորակը, Հալլեն էր, որ առաջարկեց անվանել մոլորակը «Յանուս»։ Անգլիայում Չայլզը առաջարկեց այլ անվանում՝ «Օվկիանոս»։ Պնդելով, որ ինքը իրավունք ունի անվանելու իր կողմից հայտնաբերված մոլորակը, Լեւերյեն առաջարկեց անվանել այն Նեպտուն, սխալմամբ պնդելով, որ այդ անվանումը հաստատվել է ֆրանսիական երկայնությունների բյուրոյի կողմից։ Հոկտեմբերին նա փորձում էր անվանել մոլորակը իր անունով՝ «Լեւերյե», եւ ստացավ աջակցություն այս հարցում աստղադիտարանի տնօրեն Ֆրանսուա Արագոյի կողմից, սակայն այս նախաձեռնությունը հանդիպեց զգալի դիմակայության Ֆրանսիայից դուրս։ Ֆրանսիական հրատարակությունները շատ արագ ետ բերեցին Հերշել անվանումը Ուրանի համար, նրա հայտնաբերող Ուիլիամ Հերշելի անունով, եւ Լեւերյե նոր մոլորակի համար։ Պուլկովյան աստղադիտարանի տնօրեն Վասիլի Ստրուվեն նախընտրություն տվեց «Նեպտուն» անվանմանը։ Իր ընտրության պատճառների մասին նա հայտարարեց Կայսերական գիտությունների ակադեմիայի համաժողովի ժամանակ Պետերբուրգում 1846 թվականի դեկտեմբերի 29-ին։ Այս անվանումը ստացավ աջակցությու ոչ միայն Ռուսաստանում եւ շուտով դարձավ համընդհանուր ընդունված միջազգային անվանում մոլորակի համար։ Հռոմեական դիցաբանությունում Նեպտունը ծովի աստվածն է եւ համապատասխանում է հունական Պոսեյդոնին։ Կարգավիճակ Իր հայտնաբերման օրից մինչեւ 1930 թվականը Նեպտունը մնում էր Արեգակից ամենահեռու գտնվող հայտնի մոլորակը։ Պլուտոնի հայտնաբերումից հետո, Նեպտունը դարձավ նախավերջին մոլորակը, բացառությամբ 1979-1999 թվականները, երբ Պլուտոնը գտնվում էր Նեպտունի ուղեծրի ներսում։ Սակայն Կոյպերի գոտու հետազոտությունները կատարված 1992 թվականին բերեցին նրան, որ բազմաթիվ աստղագետներ սկսեցին քննարկել Պլուտոնի մոլորակի կարգավիճակում մնալու հարցը, փոխարենը համարել նրան Կոյպերի գոտու մարմին։ 2006 թվականին Միջազգային աստղագիտական միությունը ընդունեց «մոլորակ» եզրի նոր սահմանում եւ դասակարգեց Պլուտոնը որպես գաճաճ մոլորակ, այսպիսով նորից դարձրեց Նեպտունը Արեգակնային համակարգի Արեգակից ամենահեռու գտնվող մոլորակ։ Նեպտունի մասին պատկերացումների փոփոխություն Դեռեւս 1960-ական թվականներին Նեպտունի մասին պատկերացումները որոշակիորեն տարբերվում էին այսօրվանից։ Չնայած համեմատաբար ճշգրիտ կերպով հայտնի էին նրա Արեգակի շուրջ պտտման սիդերիկ եւ սինոդիկ պարբերությունները, միջին հեռավորությունը Արեգակից, հասարակածի թեքումը ուղեծրի հարթության նկատմամբ, կային նաեւ ավելի մեծ սխալանքով չափված ցուցանիշներ։ Մասնավորապես զանգվածը գնահատվում էր 17,26 երկրային զանգված 17,15-ի փոխարեն, հասարակածային շառավիղը 3,89 երկրային 3,88-ի փոխարեն։ Պտույտի պարբերությունը սեփական առանցքի շուրջ գնահատվում էր 15 ժամ 8 րոպե, 15 ժամ 58 րոպեի փոխարեն, ինչը ամենանշանակալի տարբերությունն էր այսօրվա եւ այն ժամանակի տվյալների միջեւ։ Որոշ փաստերում հետագայում եւս կային անճշտություններ։ Ի սկզբանե, մինչեւ Վոյաջեր-2-ի թռիչքը, ենթադրվում էր, որ Նեպտունի մագնիսական դաշտը ունի նույնպիսի կառուցվածք, ինչպես եւ Երկիրը կամ Սատուրնը։ Վերջին տեղեկությունների համաձայն Նեպտունի մագնիսական դաշտը ունի այսպես կոչված «թեքված պտուտակի» տեսք։ Նեպտունի աշխարհագրական եւ մագնիսական բեւեռները (եթե ենթադրենք նրա դաշտը որպես դիպոլային համարժեք) իրար հանդեպ ավելին քան 45° անկյան տակ են գտնվում։ Այսպիսով, մոլորակի պտույտի ժամանակ, նրա մագնիսական դաշտը կոն է կառուցում։ Ֆիզիկական տվյալներ Ունենալով 1,0243 կգ զանգված Նեպտունը հանդիսանում է միջանկյալ օղակ Երկրի եւ մեծ գազային հսկաների միջեւ։ Նրա զանգվածը 17 անգամ գերազանցում է Երկրինը, սակայն կազմում է Յուպիտերի զանգվածի միայն 1/19 մասը։ Նեպտունի հասարակածային շառավիղն է 24 764 կմ, ինչը համարյա 4 անգամ գերազանցում է Երկրինը։ Նեպտունը եւ Ուրան համարվում են գազային հսկա մոլորակների ենթադաս, որը անվանում են «սառցե հսկաներ» իրենց համեմեատաբար փոքր չափերի եւ ցնդող նյութերի մեծ պարունակության պատճառով։ Էկզոմոլորակների որոնման ժամանակ Նեպտունը օգտագործվում է որպես մետոնիմ՝ հայտնաբերված։ Էկզոմոլորակները, որոնք մոտ են զանգվածով անվանում են «Նեպտուններ», նույնպես մետոնիմ է օգտագործվում Յուպիտերը («Յուպիտերներ»)։ Ուղեծիրը եւ պտույտ Նեպտունի եւ Արեգակի միջին հեռավորությունը կազմում է 4,55 միլիարդ կմ (մոտ 30,1 Երկրի եւ Արեգակի միջին հեռավորություն, կամ 30,1 ա. մ.), եւ մեկ ամբողջական պտույտը Արեգակի շուրջ նրա մոտ կազմում է 164,79 երկրային տարի։ Երկրի եւ Նեպտունի միջեւ հեռավորությունը կազմում է 4,3-ից մինչեւ 4,6 միլիարդ կմ։ 2011 թվականի հուլիսի 12-ին Նեպտուն ավարտեց իր առաջին պտույտը իր հայտնաբերման պահից ի վեր 1846 թվականին։ Երկրից այն երեւում էր այլ կերպ, քան հայտնաբերման օրը, սրա պատճառն այն է, որ Երկրի պտույտի պարբերությունը Արեգակի շուրջ (365,25 օր) բազմապատիկ չէ Նեպտունի պտույտի պարբերությանը։ Մոլորակի էլիպտիկ ուղեծիրը թեքված է 1,77° անկյան տակ Երկրի ուղեծրի հարթության նկատմամբ։ Էքսցենտրիսիտետի առկայության պատճառով, կազմում է 0,011, Նեպտունի եւ Արեգակի միջեւ հեռավորությունը փոփոխվում է 101 միլիոն կիլոմետրով, պերիհելիի եւ ապոհելիի միջեւ տարբերությունը, այսինքն ամենամոտ եւ ամենահեռու գտնվող ուղեծրի կետերի միջեւ։ Նեպտունի առանցքի թեքումը կազմում է 28,32°, ինչը նման է Երկրի եւ Մարսի թեքման աստիճաններին։ Դրա արդյունքում, մոլորակը ունի Երկրին նման եղանակային փոփոխություններ։ Սակայն, քանի որ Նեպտունի ուղեծրային պարբերությունը շատ երկար է ամեն եղանակը ձգվում է քառասուն տարի։ Նեպտունի սիդերիկ պտույտի պարբերությունը հավասար է 16,11 ժամի։ Երկրի նման (23°) առանցքի թեքման պատճառով, նրա սիդերիկ պտույտի պարբերության ընթացքում տեղի ունեցող փոփոխությունները նրա երկար տարվա ընթացքում նշանակալի չեն։ Այն պատճառով, որ Նեպտունը չունի պինդ մակերեւույթ, նրա մթնոլորտը ենթարկվում է դիֆերենցիալ պտույտի։ Լայն հասարակածային գոտին պտտվում է մոտավորապես 18 ժամ պարբերությամբ, ինչը ավելի դանդաղ է քան մոլորակի 16,1-ժամանոց մագնիսական դաշտի պտույտը։ Ի հակադրություն հասարակածային շրջանների, բեւեռային շրջաններում մթնոլորտը պտտվում է 12 ժամի ընթացքում։ Բոլոր Արեգակնային համակարգի մոլորակների մոտ այսպիսի պտույտի տեսակը առավել վառ արտահայտված է Նեպտունի մոտ։ Սա հանգեցնում է քամիների ուժեղ լայնությունային տեղաշարժի։ Ուղեծրային ռեզոնանսներ Նեպտուն զգալիորեն ազդում է նրանից բավականին հեռու գտնվող Կոյպերի գոտու վրա։ Կոյպերի գոտին դա սառցե փոքր մոլորակների օղակ է, որը նման է աստերոիդների գոտուն Մարսի եւ Յուպիտերի միջեւ, սակայն այն շատ ավելի ձգված է։ Այն տարածվում է սկսած Նեպտունի ուղեծրից (30 ա. մ.) մինչեւ 55 աստղագիտական միավոր Արեգակից։ Նեպտունի ձգողության ուժը առավել նշանակալի ազդեցություն ունի Կոյպերի գոտու վրա (այդ թվում նրա կառուցվածքի ձեւավորման գործում), որը համեմատելի է Յուպիտերի ձգողության դաշտի ազդեցության հետ աստերոիդների գոտու վրա։ Արեգակնային համակարգի գոյության ընթացքում Կոյպերի գոտու որոշ հատվածներ ապակայունացվել են Նեպտունի ազդեցության տակ, եւ գոտու կառուցվածքում առաջացել են ճեղքեր։ Որպես օրինակ կարելի է բերել 40 - 42 ա. մ. ընկած շրջանը։ Մարմինների ուղեծրերը, որոնք կարող են պահպանվել այս գոտում բավարար երկար ժամանակի ընթացքում, որոշվում են այսպես կոչված դարավոր ռեզոնանսներով Նեպտունի հետ։ Որոշ ուղեծրերի համար այս ժամանակը համեմատական է Արեգակնային համակարգի գոյության ժամանակի հետ։ Այս ռեզոնանսները ի հայտ են գալիս, երբ մարմնի պտույտի պարբերությունը Արեգակի շուրջ հարաբերվում է Նեպտունի պտույտի պարբերությանը ամբողջ թվերով, օրինակ՝ 1:2 կամ 3:4։ Այսպիսով մարմինները փոխադարձ հավասարակշռում են իրենց ուղեծրերը։ Եթե, օրինակ, մարմինը կատարի իր պտույտը Արեգակի շուրջ երկու անգամ ավելի դանդաղ քան Նեպտունը, ապա նա կանցնի իր ուղեծրի ուղիղ կեսը, երբ Նեպտունը կվերադառնա իր սկզբնական դիրքը։ Կոյպերի գոտու առավել խիտ «բնակեցված» մասը ներառում է ավելին քան 200 հայտնի մարմիններ, որոնք գտնվում են Նեպտունի հետ 2:3 ռեզոնանսում։ Այս մարմինները կատարում են մեկ պտույտ Նեպտունի ամեն 11⁄2 պտույտի դիմաց եւ կոչվում են «պլուտինոներ», քանի որ նրանց մեջ է գտնվում Կոյպերի գոտու խոշորագույն հայտնի մարմիններից մեկը՝ Պլուտոն գաճաճ մոլորակը։ Չնայած Նեպտունի եւ Պլուտոնի ուղեծրերը հատվում են, 2:3 ռեզոնանսը թույլ չի տալիս նրանց բախվելու իրար։ Մյուս ավելի քիչ «բնակեցված» հատվածներում գոյություն ունեն այլ ռեզոնանսներ 3:4, 3:5, 4:7 եւ 2:5: Նեպտունի ձգողական հաստատունության շրջաններում, Լագրանժի կետերում (L4 եւ L5), կապված պահում է բազմաթիվ տրոյացի աստերոիդներ։ Նեպտունի տրոյացիները գտնվում են նրա հետ 1:1 ռեզոնանսի մեջ։ Տրոյացիները չափազանց հաստատուն են իրենց ուղեծրերում եւ հետեւաբար Նեպտունի կողմից նրանց որսալու վարկածը անհավանական է թվում, ավելի հավանական է, որ նրան ձեւավորվել են միասին։ Ներքին կառուցվածք Նեպտունի ներքին կառուցվածքը նման է Ուրանին։ Մթնոլորտը կազմում է մոլորակի ընդհանուր զանգվածի մոտ 10 - 20 %, եւ հեռավորությունը մակերեւույթից մինչեւ մթնոլորտի վերջը կազմում է միջուկից մակերեւույթի հեռավորության 10 - 20 %։ Միջուկին մոտ ճնշումը կարող է հասնել 10 ԳՊա։ Մթնոլորտի ներքին շերտերում գտնվել են մեթանի, ամոնիակի եւ ջրի զանգվածեղ խտացումներ։ Աստիճանաբար այդ մութ եւ ավելի տաք շրջանը խտանում է եւ դառնում գերտաքացած հեղուկ մանտիա, որտեղ ջերմաստիճանները հասնում են 2000 - 5000 Կ։ Նեպտունի մանտիայի զանգվածը գերազանցում է երկրայինը 10 - 15 անգամ, տարբեր գնահատականներով, եւ հարուստ է ջրով, ամոնիակով, մեթանով եւ այլ միացություններով։ Համընդհանուր ընդունված մոլորակագիտական եզրաբանության, այդ մանտիան անվանում են սառցե, նույնիսկ այն դեպքում, որ այն չափազանց տաք եւ խիտ հեղուկ է։ Այդ հեղուկը, որն ունի բարձր էլեկտրահաղորդականություն, երբեմն անվանում են ջրային ամոնիակի օվկիանոս։ 7000 կմ խորության վրա պայմանները այնպիսին են, որ մեթանը քայքայվում է ադամանդի բյուրեղների, որոնք «ընկնում» են միջուկի վրա։ Համաձայն վարկածներից մեկի, գոյություն ունի մի ամբողջ «ադամանդային հեղուկի» օվկիանոս։ Նեպտունի միջուկը կազմված է երկաթից, նիկելից եւ սիլիկատներից եւ, ինչպես ենթադրում են ունի 1,2 անգամ Երկրի միջուկին գերազանցող զանգված։ Միջուկում ճնշումը հասնում է 7 մեգաբարի, այսինքն մոտ 7 միլիոն անգամ ավելին, քան Երկրի մակերեւույթի մոտ։ Ջերմաստիճանը կենտրոնում հնարավոր է, որ հասնում է 5400 Կ։ Մագնիսոլորտ Նեպտուն հիշեցնում է Ուրանը, մագնիսոլորտով եւ մագնիսական դաշտով, որը ուժեղ թեքված է մոլորակի պտույտի առանցքի հանդեպ 47°-ով, ինչպես նաեւ այն հանգամանքով, որ մագնիսոլորտը տարածվում է շառավղից 0,55 մասի վրա (մոտ 13 500 կմ)։ Մինչեւ Նեպտունի մոտ «Վոյաջեր-2» ԱՄԿ-ի հասնելը գիտնականները ենթադրում էին, որ Ուրանի թեքված մագնիսոլորտը շեղված պտույտի արդյունք է։ Սակայն, այժմ, երկու մոլորակների մագնիսական դաշտերի համեմատումից հետո, գիտնականները ենթադրում են, որ մագնիսոլորտի այդպիսի տարօրինակ ուղղվածությունը տարածությունում կարող է պայմանավորված լինել ներքին շրջաններում տեղի ունեցող մակընթացություններով։ Այսպիսի դաշտ կարող է առաջանալ այս երկու մոլորակների բարակ գնդաձեւ էլեկտրոհաղորդիչ շերտերում (ամոնիակի, ջրի եւ մեթանի ենթադրյալ համակցությունը) հեղուկի ջերմային տեղաշարժերի արդյունքում, ինչը աշխատեցնում է հիդրոմագնիսական դինամոն։ Նեպտունի հասարակածային մակերեւույթի վրա մագնիսական դաշտը գնահատվում է 1,42 μՏ, 2,16 Տմ3 մագնիսական մոմենտի ընթացքում։ Նեպտունի մագնիսական դաշտը ունի բարդ երկրաչափություն, որը ներառում է համեմատաբար մեծ ազդակներ, ներառյալ ուժեղ քվադրուպոլային մոմենտ, որը կարող է հզորությամբ գերազանցել դիպոլայիը։ Ի հակադրություն դրա, Երկրի, Յուպիտերի եւ Սատուրնի համեմատաբար փոքր քվադրուպոլային մոմենտը եւ նրանց դաշտերը ավելի քիչ են շեղված բեւեռային առանցքից։ Նեպտունի առաջնային հարվածային ալիքը, որտեղ մագնիսոլորտը սկսում է դանդաղեցնել արեգակնային քամին, անցնում է 34,9 մոլորակի շառավիղների հեռավորության վրա։ Մագնիսոդադարը, որտեղ մագնիսոլորտի ճնշումը հավասարակշռում է արեգակնային քամին, գտնվում է 23-26,5 Նեպտունի շառավիղների հեռավորության վրա։ Մագնիսոլորտի պոչը ձգվում է մոտ 72 շառավիղ հեռավորության վրա, եւ շատ հավանական է, որ շատ ավելի հեռու։ Մթնոլորտ եւ կլիմա Մթնոլորտ Նեպտունի մթնոլորտի վերին շերտերում հայտնաբերվել են ջրածին եւ հելիում, որոնք կազմում են մոտավորապես 80 եւ 19 % այս բարձրության վրա։ Ինչպես նաեւ այստեղ դիտարկվում են մեթանի հետքեր։ Նկատելի մեթանի կլանման շերտեր են հանդիպում 600 նմ-ից բարձր ալիքի երկարություններում կարմիր եւ ինֆրակարմիր սպեկտրի մասերում։ Ինչպես եւ Ուրանի դեպքում, մեթանի կողմից լույսի կլանումը հանդիսանում է կաեւոր առանձնահատկություն, որը եւ տալիս է Նեպտունի մթնոլորտին կապտավուն երանգ, չնայած Նեպտունի վառ լառուրը տարբերվում է Ուրանի չափավոր ակվամարինային գույնից։ Քանի որ Նեպտունի մթնոլորտում մեթանի պարունակությունը այնքան չի տարբերվում Ուրանի մթնոլորտից, ենթադրվում է, որ գոյություն ունի նաեւ ինչ-որ, առայժմ անհայտ մթնոլորտի մասնիկ, որը եւ առաջացնում է մթնոլորտի այս կապույտ գույնը։ Նեպտունի մթնոլորտը բաժանվում է 2 հիմնական շրջանների, ավելի ցածր գտնվող տրոպոսֆերան, որտեղ ջերմաստիճանը նվազում է բարձրության հետ, եւ ստրատոսֆերա, որտեղ ջերմաստիճանը բարձրության հետ, հակառակը, ավելանում է։ Նրանց միջեւ սահմանը, տրոպոդադարը, գտնվում է 0,1 բար ճնշման մակարդակի վրա։ Ստրատոսֆերան փոխվում է ջերմոլորտով 10−4 - 10−5 միկրոբարից ցածր ճնշման մակարդակում։ Ջերմոլորտն աստիճանաբար անցնում է էկզոսֆերայի։ Նեպտունի տրոպոսֆերայի մոդելները թույլ են տալիս հասկանալ, որ կախված բարձրությունից, այն բաղկացած է փոփոխական կազմության ամպերից։ Վերին մակարդակի ամպերը գտնվում են մեկից ցածր բար ճնշման գոտում, որտեղ ջերմաստիճանը օժանդակում է մեթանի խտացմանը։ 1 եւ 5 բար ճնշումների միջակայքում ձեւավորվում են ամոնիակի եւ ածխաջրածնի ամպեր։ Ավելին քան 5 բար ճնշման դեպքում ամպերը կարող են կազմված լինել ամոնիակից, ամոնիակի սուլֆիդից, ածխաջրածնից եւ ջրից։ Ավելի խորը, մոտավորապես 50 բար ճնշման պայմաններում, կարող են գոյություն ունենալ ջրային սառույցից կազմված ամպեր, մոտ 0 °C ջերմաստիճանի պայմաններում։ Նույնպես, չի բացառվում, որ տվյալ շրջանում կարող են գոյություն ունենալ ամոնիակի եւ ածխաջրածնի ամպեր։ Նեպտունի բարձր ամպերը դիտարկվել են նրանց կողմից նետված շողքերով անթափանց ներքին ամպային շերտերի վրա։ Նրանց մեջ առանձնանում են ամպային շերտեր, որոնք պարուրում են մոլորակը հաստատուն լայնության վրա։ Այս ծայրամասային խմբերի մոտ լայնությունը հասնում է 50-150 կմ, իսկ իրենք ամպերը գտնվում են 50-110 կմ ավելի բարձր, քան հիմնական ամպերի շերտը։ Նեպտունի սպեկտրի ուսումնասիրությունը թույլ է տալիս ենթադրել, որ նրա ավելի ներքեւ գտնվող ստրատոսֆերան մշուշված է ուլտրամանուշակագույն ֆոտոլիզի արդյունքներիի խտացման պատճառով, այնպիսիք, ինչպիսին են էթանը եւ ացետիլենը։ Ստրատոսֆերայում նույնպես հայտնաբերվել են ցիանոջրածնի եւ շմոլ գազի հետքեր։ Նեպտունի ստրատոսֆերան ավելի տաք է, քան Ուրանինը, ածխաջրածինների ավելի մեծ պարունակության պատճառով։ Չպարզված պատճառներով, մոլորակի ջերմոլորտը ունի անհասկանալի բարձր ջերմաստիճան, մոտ 750 Կ։ Այսպիսի բարձր ջերմաստիճան ունենալու համար մոլորակը չափազանց հեռու է գտնվում Արեգակից, որպեսզի այն կարողանար այսպես տաքացնել ջերմոսֆերան իր ուլտրամանուշակագույն ճառագայթմամբ։ Հնարավոր է, որ այս երեւույթը հանդիսանում է մոլորակի մագնիսական դաշտի իոնների եւ մթնոլորտի փոխազդեցության հետեւանք։ Համաձայն մեկ այլ վարկածի, տաքացման մեխանիզմի հիմք է հանդիսանում մոլորակի ներքին շրջաններից ծագող գրավիտացիայի ալիքները, որոնք ցրվում են մթնոլորտում։ Ջերմոսֆերան պարունակում է շմոլ գազի եւ ջրի հետքեր, որոնք այնտեղ են հասել, հավանաբար արտաքին աղբյուրներից, այնպիսիք, ինչպիսին են երկնաքարերը եւ փոշին։ Կլիմա Նեպտունի եւ Ուրանի միջեւ տարբերություններից մեկը նրա օդերեւութաբանական ակտիվության մակարդակն է. «Վոյաջեր-2», որ անցել էր Ուրանի մոտով 1986 թվականին, գրանցեց մթնոլորտի ծայր աստիճան ցածր ակտիվություն։ Ի հակադրություն Ուրանի, Նեպտունը ցուցադրեց նկատելի եղանակային փոփոխություններ «Վոյաջեր-2» նրա մոտով անցման ժամանակ 1989 թվականին։ Նեպտունի վրա եղանակը բնորոշվում է չափազանց շարժուն պտտահողմերի համակարգով, որտեղ քամիների արագությունները հասնում են համարյա գերձայնային արագությունների (մոտ 600 մ/վ)։ Հաստատուն ամպերի շարժմանը հետեւելիս գրանցվել է քամու փոփոխություն 20 մ/վ արեւելյան ուղղությունից 325 մ/վ արեւմտյան ուղղության։ Վերին ամպային շերտում քամիների արագությունները տարբերվում են 400 մ/վ հասարակածի մոտ մինչեւ 250 մ/վ բեւեռներում։ Նեպտունի վրա քամիների մեծամասնությունը փչում են մոլորակի իր առանցքի շուրջ պտույտին հակադարձ ուղղությամբ։ Քամիների ընդհանուր սխեման ցույց է տալիս, որ բարձր լայնություններում քամիների ուղղությունը համընկնում է մոլորակի պտույտի ուղղությանը, իսկ ցածր լայնություններում հակադարձ է նրան։ Օդային հոսանքների ուղղությունների տարբերությունը, ինչպես ենթադրում են, հետեւանք է «սկին-էֆեկտի», այլ ոչ թե ինչ որ խորքային մթնոլորտային գործընթացների։ Մեթանի, էթանի եւ ացետիլենի պարունակությունը մթնոլորտում հասարակածի շրջանում գերազանցում է տասնյակ եւ հարյուրավոր անգամներ այդ նյութերի պարունակությունը բեւեռային շրջաններում։ Այս դիտարկումը կարող է համարվել վկայություն այն բանի, որ հասարակածի վրա գոյություն ունի ապվելինգ եւ այն փոքրանում է բեւեռներին մոտենալիս։ 2007 թվականին նկատվեց, որ Նեպտունի հարավային բեւեռի վերին տրոպոսֆերան 10 °C-ով ավելի տաք էր, քան Նեպտունի մյուս մասերը, որտեղ ջերմաստիճանը կազմում է միջինում −200 °C: Ջերմաստիճանի այսպիսի տարբերությունը բավարար է, որպեսզի մեթանը, որը Նեպտունի մթնոլորտի վերին շերտի մյուս մասերում սառած վիճակում է, դուրս գա տիեզերք հարավային բեւեռում։ Այս «տաք կետը» հետեւանք է Նեպտունի առանցքային թեքման, որի հարավային բեւեռը արդեն նեպտունյան տարվա քառորդ մասը, այսինքն մոտ 40 երկրային տարի, ուղղված է դեպի Արեգակը։ Նեպտունի դանդաղ շարժման հետ համատեղ դեպի Արեգակի հակադարձ կողմը, հարավային բեւեռը աստիճանաբար կանցնի ստվերի մեջ, եւ Նեպտունը կդարձնի իր հյուսիսային բեւեռը դեպի Արեգակը։ Այսպիսով, մեթանի արտանետումը տիեզերք կտեղափոխվի հարավայինից հյուսիսային բեւեռ։ Ըստ դիտարկումների, սեզոնային փոփոխությունների հետեւանքով Նեպտունի հարավային կիսագնդում ամպերի շերտերը մեծացել են իրենց չափերով եւ ալբեդոյով։ Այս միտումը նկատվել էր դեռեւս 1980 թվականին, եւ ինչպես սպասվում է, կշարունակվի մինչեւ 2020 թվականը, մինչեւ Նեպտունի վրա նոր սեզոնի գալուստը։ Սեզոնները փոխվում են ամեն 40 երկրային տարին մեկ։ Փոթորիկներ 1989 թվականին ՆԱՍԱ-ի «Վոյաջեր-2» ԱՄԿ-ն հայտնաբերեց Մեծ մութ հետքը, կայուն փոթորիկ-անտիցիկլոնը, որի չափերն էին 13 000 × 6600 կմ։ Այս մթնոլորտային փոթորիկը հիշեցնում էր Յուպիտերի Մեծ կարմիր հետքը, սակայն 1994 թվականի նոյեմբերի 2-ին «Հաբբլ» տիեզերական աստղադիտակը այն այլեւս չգտավ իր տեղում։ Դրա փոխարեն հայտնաբերվեց նրան նման նոր ձեւավորում մոլորակի հյուսիսային կիսագնդում։ Սկուտերը, դա մի այլ փոթորիկ է, որը հայտնաբերվել էր Մեծ մութ հետքից հարավ։ Նրա անվանումը տրվել է այն պատճառով, որ դեռեւս մի քանի ամիս առաջ մինչեւ «Վոյաջեր-2-ի» Նեպտունին մոտենալը արդեն իսկ պարզ էր, որ այս ամպերի խումբը շարժվում է շատ ավելի արագ, քան Մեծ մութ հետքը։ Վերջին լուսանկարները թույլ տվեցին հայտնաբերել էլ ավելի արագ փոթորիկ, քան «սկուտերը»։ Փոքր մութ հետքը, ինտենսիվությամբ երկրորդ փոթորիկը, որը դիտարկվում էր «Վոյաջեր-2» ԱՄԿ-ի մերձեցման ընթացքում 1989 թվականին, գտնվում էր ավելի հարավ։ Ի սկզբանե թվում էր, որ այն ամբողջովին մութ է, սակայն մոտեցումից հետո սկսեց երեւալ փոթորիկի պայծառ կենտրոնը, այն կարելի է տարբերել լուսանկարների մեծամասնության վրա։ Նեպտունի «մութ հետքերը», ինչպես ենթադում են, ծնվում են տրոպոսֆերայում ավելի ցածր բարձրությունների վրա, քան ավելի պայծառ եւ նկատելի ամպերը։ Այսպիսով, նրանք թվում են յուրօրինակ անցքր վերին ամպային շերտում։ Քանի որ այդ փոթորիկները կրում են հաստատուն բնույթ եւ կարող են ձգվել մի քանի ամիսների ընթացքում, նրանք, ինչպես ենթադրվում է, ունեն հողմային կառուցվածք։ Հաճախ մութ հետքերի հետ են միանում ավելի պայծառ, հաստատուն ամպերը, որոնք առաջանում են տրոպոդադարում։ Ուղեկցող ամպերի հաստատուն լինելը ցույց է տալիս, որ որոշ նախկին «մութ հետքերը» կարող են շարունակել իրենց գոյությունը որպես ցիկլոններ, նույնիսկ այն պարագայում, որ կորցնում են մուգ գույնը։ Մութ հետքերը կարող են ցրվել, եթե նրանք շարժվում են հասարակածին չափազանց մոտ կամ մեկ այլ առայժմ անհայտ մեխանիզմի հետեւանքով։ Ներքին ջերմություն Նեպտունի ավելի բազմազան եղանակը, Ուրանի համեմատությամբ, ինչպես ենթադում են, ավելի բարձր ներքին ջերմաստիճնի հետեւանք է։ Ընդ որում Նեպտունը մեկ եւ կես անգամ ավելի հեռու է Արեգակից, քան Ուրանը, եւ ստանում է 40 %-ով ավելի քիչ արեւի լույս, քան Ուրանը։ Սակայն այս երկու մոլորակների մակերեւութային ջերմաստիճանները մոտավորապես հավասար են։ Նեպտունի տրոպոսֆերայի վերին շերտերում ջերմաստիճանը բավականին ցածր է −221,4 °C: 1 բար ճնշման խորության վրա, ջերմաստիճանը հասնում է −201,15 °C: Ավելի խորը գտնվում են գազերը, սակայն ջերմաստիճանը հաստատուն կերպով ավելանում է։ Ինչպես եւ Ուրանի դեպքում, տաքացման մեխանիզմը պարզ չէ, սակայն անհամապատասխանությունը մեծ է՝ Ուրանը ճառագայթում է 1,1 անգամ ավելի շատ էներգիա, քան ստանում է Արեգակից, իսկ Նեպտունը ճառագայթում է 2,61 անգամ ավելին, քան ստանում է, նրա ներքին ջերմության աղբյուրը արտադրում է Արեգակից ստացած ջերմության 161 %-ը։ Չնայած այն հանգամանքին, որ Նեպտունը ամենահեռու մոլորակն է Արեգակից, նրա ներքին էներգիան բավարար է, որպեսզի այնտեղ գոյանան Արեգակնային համակարգի ամենաարագ քամիները։ Ենթադրվում են մի քանի բացատրություններ, ներառյալ մոլորակի միջուկի կողմից ռադիոգենային տաքացումը (ինչպես օրինակ դա տեղի է ունենում Երկրի դեպքում կալիում-40-ով), մեթանի տրոհումը այլ ածխաջրածինների Նեպտունի մթնոլորտի պայմաններում, ինչպես նաեւ մթնոլորտի ներքին շերտերի կոնվեկցիան, որը բերում է գրավիտացիոն ալիքների արգելակմանը տրոպոդադարից վերեւ։ Ձեւավորում եւ միգրացիա Նեպտուն եւ Ուրան սառցե հսկաների ձեւավորման համար դժվար եղավ ստեղծել ճշգրիտ մոդել։ Ժամանակակից մոդելները ենթադրում են, որ Արեգակնային համակարգի արտաքին մասերում նյութի խտությունը չափազանց փոքր էր, որպեսզի առաջանային այսպիսի մեծ մարմիններ, ավանդական ակրեցիայի մեթոդով միջուկի վրա։ Առաջ են քաշվել բազմաթիվ վարկածներ, որոնք հավակնում են բացատրելու Ուրանի եւ Նեպտունի առաջացումը։ Այդ վարկածներից մեկը ենթադրում է, որ այս երկու սառցե հսկաները չեն ձեւավորվել ակրեցիայի մեթոդով, այլ առաջացել են սկզբնական պրոտոմոլորակային սկավառակի անհամասեռությունների պատճառով, եւ ավելի ուշ նրանց մթնոլորտները «քշվել» են O կամ B դասի զանգվածեղ աստղի ճառագայթմամբ։ Մեկ այլ վարկած ենթադրում է, որ Ուրանը եւ Նեպտունը ձեւավորվել են ավելի մոտ Արեգակին, որտեղ նյութի խտությունը ավելի բարձր էր, եւ հետագայում տեղափոխվել են այժմյան ուղեծրեր։ Նեպտունի տեղափոխման վարկածը բավականին ընդունված է, քանի որ թույլ է տալիս բացատրել Կոյպերի գոտում այժմ առկա ուղեծրային ռեզոնանսները, հատկապես, 2:5 ռեզոնանսը։ Երբ Նեպտունը շարժվում էր դեպի դուրս, այն բախվում էր Կոյպերի պրոտո-գոտու մարմինների հետ, ստեղծելով նոր ռեզոնանսներ եւ քաոտիկ կերպով փոխելով գոյություն ունեցող ուղեծրերը։ Համարվում է, որ ցրված սկավառակի մարմինները հայտնվել են այժմյան դիրքում ռեզոնանսների հետ փոխազդեցությունների արդյունքում, որոնք առաջացել են Նեպտունի միգրացիայի հետեւանքով։ 2004 թվականին Նիսի Լազուր ափի աստղադիտարանի աշխատակից Ալեսանդրո Մորբիդելիի կողմից առաջարկված համակարգչային մոդելը ենթադրեց, որ Նեպտունի տեղաշարժը դեպի Կոյպերի գոտի կարող էր սկսվել Յուպիտերի եւ Սատուրնի միջեւ 1:2 ռեզոնանսի ձեւավորման պատճառով, որը եւ ծառայեց յուրահատուկ գրավիտացիոն ազդակ, որը հրեց Ուրանը եւ Նեպտունը դեպի ավելի բարձր ուղեծրեր եւ ստիպեց նրանց փոխելու իրենց դիրքերը։ Կոյպերի գոտուց մարմինների դուրս մղումը կարող է նաեւ բացատրել «Ուշ ուժեղ ռմբակոծությունը», որը տեղի է ունեցել 600 միլիոն տարի Արեգակնային համակարգի ձեւավորումից հետո, եւ Յուպիտերի տրոյացի աստերոիդների ի հայտ գալը։ Արբանյակներ եւ օղակներ Այս պահին հայտնի են Նեպտունի 13 արբանյակներ։ Նրանցից ամենախոշորի զանգվածը կազմում է Նեպտունի բոլոր արբանյակների գումարային զանգվածի ավելին, քան 99,5 %, եւ միայն նա է բավարար զանգվածեղ, որպեսզի դառնա գնդաձեւ։ Դա Տրիտոնն է, որը հայտնաբերվել է Ուիլյամ Լասելի կողմից Նեպտունի հայտնաբերումից ընդամենը 17 օր անց։ Ի տարբերություն Արեգակնային համակարգի բոլոր մյուս խոշոր արբանյակների, Տրիտոնը ունի հակադարձ ուղեծիր։ Հնարավոր է որ, այն որսացվել է Նեպտունի գրավիտացիոն դաշտի կողմից, այլ ոչ թե ձեւավորվել է այստեղ, եւ հնարավոր է, որ այն ինչ-որ ժամանակ եղել է Կոյպերի գոտու գաճաճ մոլորակ։ Այն բավարար մոտ է գտնվում Նեպտունին, որպեսզի գտնվի անընդհատ սինքրոն պտույտի մեջ։ Մակընթացային արագացման պատճառով Տրիտոնը դանդաղ շարժվում է դեպի Նեպտունը, եւ ի վերջո, կավերվի Ռոշի սահմանին հասնելիս, որի արդյունքում կառաջանա օղակ, որը կարող է լինել ավելի հզոր, քան Սատուրնի օղակները։ Դա տեղի կունենա աստղագիտական մասշտաբներով ոչ այնքան ուշ՝ 10-100 միլիոն տարի անց։ 1989 թվականին կատարվել է Տրիտոնի ջերմաստիճանի գնահատում, որը կազմեց −235 °C (38 Կ)։ Այդ պահին դա ամենացածր ջերմաստիճանն էր, որ չափվել էր Արեգակնային համակարգի մարմինների մոտ, որոնք ունեին երկրաբանական ակտիվություն։ Տրիտոնը հանդիսանում է երեք Արեգակնային համակարգի մոլորակների արբանյակներից մեկը, որ ունի մթնոլորտ (Իոյի եւ Տիտանի հետ)։ Չի բացառվում, որ Տրիտոնի սառցե կեղեւի տակ գոյությու ունի հեղուկ օվկիանոս, Եվրոպայի նման </ref>։ Երկրորդ (հայտնաբերմամբ) հայտնի Նեպտունի արբանյակն է Ներեիդան, այն ունի անկանոն ձեւ եւ բոլոր մնացած Արեգակնային համակարգի մոլորակների արբանյակների միջեւ ունի ամենամեծ էքսցենտրիսիտետներից մեկը։ 0,7512 էքսցենտրիսիտետը, փաստորեն նշանակում է, որ նրա ապոկենտրոնը 7 անգամ մեծ է պերիկենտրոնից։ 1989 թվականի հուլիսից մինչեւ սեպտեմբեր «Վոյաջեր-2» ԱՄԿ-ի միջոցով հայտնաբերվեցին Նեպտունի 6 նոր արբանյակներ։ Նրանց միջեւ առանձնահատուկ է Պրոտեուս արբանյակը։ Նա առանձնահատուկ է նրանով, թե որքան մեծ կարող է լինել նրա խտության մարմինը, որպեսզի չդառնա գնդաձեւ իր ձգողության ուժի ազդեցության տակյ։ Այն, լինելով Նեպտունի զանգվածով երկրորդ արբանյակը, ունի ընդամենը Տրիտոնի զանգվածի միայն քառորդ տոկոսը։ Նեպտունի չորս ամենամոտ ներքին արբանյակներն են՝ Նայադան, Տալասան, Դեսպինան եւ Գալատեան։ Նրանց ուղեծրերը այնքան մոտ են Նեպտունին, որ գտնվում են նրա օղակների սահմաններում։ Նրանց հաջորդող Լարիսսան, սկզբից հայտնաբերվել էր 1981 թվականին աստղի ծածկման ժամանակ։ Սկզբում այս ծածկումը վերագրվել էր օղակներին, սակայն, երբ «Վոյաջեր-2» ԱՄԿ-ն հասավ Նեպտունին 1989 թվականին, պարզվեց, որ ծածկումը տեղի էր ունեցել արբանյակի կողմից։ 2002 - 2003 թվականները ընկած ժամանակահատվածում հայտնաբերվեցին Նեպտունի եւս 5 անկանոն արբանյակներ, ինչի մասին հայտնվեց 2004 թվականին։ Քանի որ Նեպտունը հռոմեական ծովերի աստվածն էր, նրա արբանյակները անվանում են ավելի կրտսեր ծովային աստվածների անուններով։ Օղակներ Նեպտունը ունի օղակների համակարգ, չնայած շատ ավելի աննշանակալի, քան, օրինակ, Սատուրնի մոտ։ Օղակները հնարավոր է, որ բաղկացած են սառույցի մասնիկներից, որոնք ծածկված են սիլիկատներով, կամ ինչ-որ այլ ածխածնի հիմքով նյութից, ամենայն հավանականությամբ հենց դա էլ տալիս է նրանց կարմրավուն գույն։ Նեպտունի օղակների համակարգի մեջ են մտնում 5 օղակներ։ Դիտարկումներ Նեպտունը չի երեւում անզեն աչքով, քանի որ նրա աստղային մեծությունը գտնվում է +7,7 - +8,0 միջակայքում։ Այսպիսով, Յուպիտերի Գալիլեյան արբանյակները, գաճաճ մոլորակ Սերեսը եւ (4) Վեստա, (2) Պալաս, (7) Իրիս, (3) Ջունո եւ (6) Հեբե աստերոիդները երկնքում նրանից ավելի պայծառ են։ Մոլորակի դիտարկման համար անհրաժեշտ է աստղադիտակ, որ խոշորացումը ավելի մեծ է քան 200× եւ որը ունի ոչ պակաս քան 200-250 մմ տրամագիծ։ Այս դեպքում կարելի է տեսնել Նեպտունը, որպես ոչ մեծ երկնագույն սկավառակ, որը նման է Ուրանին։ 7×50 հեռադիտակով կարելի է նրան նկատել, որպես թույլ աստղիկ։ Նեպտունի եւ Երկրի միջեւ զգալի հեռավորության պատճառով մոլորակի անկյունային տրամագիծը փոփոխվում է միայն 2,2 - 2,4 անկյունային վայրկյան միջակայքում։ Սա բոլոր Արեգակնային համակարգի մոլորակների միջեւ ամենափոքր արժեքն է, այդ իսկ պատճառով այս մոլորակի մակերեւույթի մասերի դիտարկումը դժվարանում է։ Այդ պատճառով Նեպտունի աստղադիտակներով կատարվող դիտարկումների ճշտությունը մնում էր բավականին ցածր, մինչեւ «Հաբբլ» աստղադիտակի եւ խոշոր երկրային ադապտիվ օպտիկայով աստղադիտակների գործարկումը։ 1977 թվականին, օրինակ, դեռեւս հայտնի չէր Նեպտունի ճշգրիտ պտույտի պարբերությունը։ Երկրից դիտարկումների համար, ամեն 367 օրը Նեպտունը ունենում է թվացյալ հակադարձ շարժում, այնպես, որ կատարում է յուրօրինակ ոլորաններ աստղերի ֆոնին ամեն իր առերեսման ժամանակ Երկրի հետ։ 2010 թվականի ապրիլին եւ հունիսին եւ 2011 թվականի հոկտեմբերին եւ նոյեմբերին ուղեծրային ոլորանները բերեցին նրան այն երկնային կոորդինատներին մոտ, որտեղ այն հայտնաբերվել էր 1846 թվականին։ Ռադիոալիքների միջակայքերում Նեպտունի դիտարկումները ցույց են տալիս, որ մոլորակը հանդիսանում է հաստատուն ճառագայթման եւ անկանոն փայլատակումների աղբյուր։ Մեկը եւ մյուսը բացատրվում են մոլորակի պտտվող մագնիսական դաշտով։ Սպեկտրի ինֆրակարմիր հատվածում ավելի սառը ֆոնի վրա պարզ երեւում են Նեպտունի մթնոլորտի խորքերում տեղի ունեցող հուզումները («փոթորիկները»)։ Դիտարկումները թույլ են տալիս բարձր ճշգրտությամբ որոշելու այս փոթորիկների ձեւը եւ չափը, ինչպես նաեւ հետեւել նրանց տեղաշարժերին : Հետազոտություններ Նեպտունին ամենամոտը անցել է «Վոյաջեր-2» ԱՄԿ-ն 1989 թվականի օգոստոսի 25-ին։ Քանի որ Նեպտունը վերջին մեծ մոլորակն էր, որի կողքով կարող էր անցնել տիեզերական սարքը, որոշվել էր կատարել Տրիտոնի մոտով հնարավորինս մերձավոր անցում, առանց հաշվի նստելու հետագա թռիչքի հետագծի հետ։ Նույնպիսի խնդիր էր դրված «Վոյաջեր-1» ԱՄԿ-ի համար նրա Սատուրնի մոտով անցնելիս Տիտան արբանակի հետ մերձենալու համար։ Վոյաջերից ստացված Նեպտունի լուսանկարները, դարձան 1989 թվականին Հասարակական հեռուստատեսության ծառայության (PBS-ի) եթերում «Նեպտունը ամբողջ գիշեր» գիշերային ծրագրի պատրաստման համար նյութ։ Մերձեցման ընթացքում սարքից ազդանշանները հասնում էին Երկրին 246 րոպեի ընթացքում։ Այդ պատճառով, հիմնականում, «Վոյաջեր-2» առաքելությունը հիմնված էր նախապես բեռնված ծրագրային հրամանների վրա, այլ ոչ թե կառավարվում էր անմիջականորեն Երկրից։ «Վոյաջեր-2» սարքը կատարեց նաեւ բավականին մոտ անցում Ներեիդայի մոտով, մինչեւ իր անցումը Նեպտունի մթնոլորտից ընդամենը 4400 կմ հեռավորության վրա օգոստոսի 25-ին։ Ավելի ուշ նույն օրը «Վոյաջերը» անցավ Տրիտոնի մոտով։ «Վոյաջեր-2» ԱՄԿ-ն հաստատեց մոլորակի մագնիսական դաշտի առկայությունը եւ գտավ, որ այն թեքված է, ինչպես եւ Ուրանի դաշտը։ Մոլորակի պտույտի պարբերությունը որոշվեց ռադիոճառագայթող սարքով։ «Վոյաջեր-2-ը» նույնպես ցույց տվեց Նեպտունի անսովոր ակտիվ եղանակային համակարգը։ Հայտնաբերվեցին 6 նոր արբանյակներ եւ մոլորակի օղակները։ 2016 թվականի մոտակայքում ՆԱՍԱ-ն նախատեսում էր ուղարկել դեպի Նեպտունը «Նեպտունի ուղեծրակայան» () ԱՄԿ-ն։ Այս պահին սարքի նոր արձակման ժամկետներ չեն հիշատակվում, եւ այս սարքը չի նշվում Արեգակնային համակարգի հետազոտությունների պլաններում։ Տես նաեւ Տաք նեպտուն Նեպտունի տրոյացի աստերոիդներ Նեպտունիում Ծանոթագրություններ Գրականություն Արտաքին հղումներ Նեպտունի մասին Հայկական Հանրագիտարանում ՆԱՍԱ-ի Նեպտունի տվյալների թերթիկը Նեպտունը Բիլլ Արնետի nineplanets.org կայքում Նեպտունի տվյալները ՆԱՍԱ-ի Արեգակնային համակարգի հետազոտությունների կայքում Մոլորակներ – Նեպտունը Մանկական ուղեցույց NASA-ն 2031 թվականին 3.4 մլրդ դոլար արժողությամբ առաքելություն կուղարկի Նեպտուն Նեպտունի հարավային բեւեռը պարզվեց, որ տաք է Ա. Լեւին. Նեպտուն մոլորակի որսը Նեպտունը galaxy.gcmsite.ru կայքում Նեպտունը astrolab.ru կայքում Նեպտունը edu.nstu.ru կայքում Նեպտունը galspace.spb.ru կայքում Արեգակնային համակարգ Արեգակնային համակարգի մոլորակներ


source: wikipedia

text: Պլուտոն (; խորհրդանիշներ՝: եւ ), Արեգակնային համակարգի գաճաճ մոլորակներից մեկն է։ Իր հայնաբերման օրվանից 1930 թ. մինչեւ 2006 թ., Պլուտոնը համարվում էր Արեգակնային համակարգի իններորդ, Արեգակից ամենամեծ հեռավորության վրա գտնվող մոլորակը։ Աստղային նշանը՝ Е կամ Р։ Հայտնաբերել է աստղագետ Ք. Թոմբոն 1930 թվականին՝ ղեկավարվելով ամերիկացի աստղագետ Փ. Լոուելի տեսական կանխագուշակումներով, որն ըստ Ուրանի շարժման դիտվող շեղումների հաշվարկել էր (1915 թվականին) դեռեւս անհայտ մոլորակի շարժումը։ Պլուտոնի ուղեծիրը շատ առումներով նման չէ Արեգակին ավելի մոտ, մեծ մոլորակների ուղեծրերին։ Պլուտոնի հեռավորությունը Արեգակից (5899,1 մլն կմ) 39,4 անգամ մեծ է Երկիր—Արեգակ հեռավորությունից, ուղեծրի մեծ ձգվածության պատճառով (էքսցենտրիսիտետը՝ е= 0,250) այն փոփոխվում է 9,8 ա.մ-ով (1466 մլն կմ), երբեմն ավելի է մոտենում Արեգակին, քան Նեպտունը։ Պլուտոնի ուղեծրի թեքությունը խավարածրի հարթության նկատմամբ 17° է (ամենամեծը՝ մոլորակների ուղեծրերի թեքություններից), որի հետեւանքով այդ մոլորակը հաճախ դուրս է գալիս Կենդանաշրջանի սահմաններից (մասնավորապես, 1980 թվականին Պլուտոնը գտնվում էր Վերոնիկայի վարսեր համաստեղությունում)։ Պլուտոնի մակերեւույթի ջերմաստիճանը —230°С է։ Իր առանցքի շուրջը պտտվում է 6,4 օրում, Արեգակի շուրջը՝ 247.7 տարում։ Պտտման առանցքն ուղեծրի հարթության հետ կազմում է 40°-ից փոքր անկյուն։ 1950-ական թվականներին Պլուտոնը երեւում էր 14,9, իսկ 1970-ական թվականներին՝ 15,1 աստղային մեծության. պայծառության այդ թուլացումը բացատրվում է նրա մակերեւույթի անդրադարձնող հատկությունների վւոփոխմամբ։ 1976 թվականին հաստատվել է, որ Պլուտոնի մակերեւույթը պատած է մեթանային եղյամով։ Քանի որ այս մոլորակը շարժվում է ձգված էլիպսով, եւ 1970-ական թվականներին 1950-ական թվականների համեմատությամբ 4 ա.մ-ով մոտեցել էր Արեգակին, ամենայն հավանականությամբ եղյամը մասամբ հալվել է, եւ մոլորակի մակերեւույթը մթնել է։ 1978 թվականին Ջ. Քրիստին հայտնաբերեց Պլուտոնի արբանյակը (Քարոն), որի ուղեծրի հարթությունը գրեթե ուղղահայաց է մոլորակի շարժման ուղեծրի հարթությանը։ Արբանյակի միջին հեռավորությունը մոլորակից 17,0 հզ. կմ է, պայծառությունը՝ շուրջ 10 անգամ փոքր մոլորակի պայծառությունից։ Արբանյակի շարժման ուսումնասիրմամբ ճշտվեցին Պլուտոնի չափերն ու զանգվածը, պարզվեց, որ նրա տրամագիծը մոտ 2800 կմ է, զանգվածը՝ 1,2×1019 տ (500 անգամ փոքր Երկրի զանգվածից), խտությունը՝ 1,5 գ/սմ3, ձգողական ուժի արագացումը մակերեւույթի վրա՝ 50 սմ/վրկ2 (մոտ 20 անգամ փոքր երկրայինից)։ Պլուտոնի արբանյակի տրամագիծը մոտ 1120—1100 կմ է, նա գտնվում է մոլորակից 12 պլուտոնյան տրամագծի չափ հեռավորության վրա, այսինքն՝ Պլուտոնն իր արբանյակի հետ կազմում է ավելի սեղմ «կրկնակի մոլորակ», քան Երկիր-Լուսին համակարգն է։ Պլուտոնից անդրադարձած եւ Արեգակից նրա վրա ընկած լույսի քանակությունների հարաբերությունը (ալբեդո) հավասար է 0,6-ի։ Ենթադրվում է, որ Պլուտոնը հիմնականում կազմված է ապարների հետ խառնված ջրային սառույցից։ Արտաքին հղումներ Статьи о Плутоне на сайте www.freescience.ru. Статьи о Плутоне на сайте Astronet Обзор Плутона на сайте Astrolab Каталог малых планет на сайте Центра малых планет Արեգակնային համակարգ Գաճաճ մոլորակներ


text: Սեմական լեզուները միմյանց կապված լեզուների խումբ է, որով այժմ խոսում են ավելի քան 300 միլիոն մարդ հիմնականում Մերձավոր Արեւելքում, Հյուսիսային Աֆրիկայում։ Սեմական լեզուները աֆրասիական կամ սեմաքամյան լեզվաընտանիքի ճյուղերից մեկն է։ Ամենատարածված լեզուն սեմական լեզուների մեջ արաբերենն է՝ 296 միլիոն լեզվակիր, ապա ամհարերենը (Եթովպիայում) 32 միլիոն, եբրայերենը՝ 8 միլիոն, եւ այլն։ Անվանումը ծագում է Աստվածաշնչյան հայտնի կերպարների՝ Նոյի որդի Սեմի անունից։ Գրավոր ձեւը թվագրվում է շատ հին ժամանակով։ Աքքադերեն եւ էբլայերեն տեքստեր են հայտնաբերվել Միջագետքում եւ Սիրիայի տարածքում, որոնք թվագրվում են մ.թ.ա. 3-րդ հազարամյակով։ Սեմական լեզուների պատմա-համեմատական ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս պարզել տարբեր սեմական լեզուների հնչյունական եւ քերականական առանձնահատկությունները եւ ընդհանրությունները։ Ըստ մի շարք քերականական եւ բառապաշարային առանձնահատկությունների՝ սեմական լեզուները բաժանվում են հետեւյալ խմբերի՝ Արեւելյան, կամ հյուսիսարեւելյան՝ աքքադերեն իր երկու բարբառներով՝ բաբելոներեն եւ ասորերեն, Հյուսիս-արեւմտյան – քանաաներեն (ուգարիտերեն, եբրայերեն, փյունիկերեն եւ այլն) եւ արամեերեն (արեւմտաարամեական, արեւելաարամեական խոսվածքներ, հին սիրիական լեզու) լեզուներ, Հարավային կամ հարավարեւմտյան խումբ – արաբերեն (եւ նրա բարբառները), հին հարավարաբական եւ նրան մոտ մի քանի լեզուներ Արաբական թերակղզու հարավում (մահրի, շիհրի, սոկոտրի), եթովպական լեզուները (գեեզ, ամհարերեն, տիգրե, տիգրինիա, հարարի, գուրագե, արգոբբա եւ այլն)։ Սեմական լեզուներին բնորոշ հատկանիշներ Սեմական լեզուներին բնորոշ հատկանիշներն են ձայնավորների սահմանափակ քանակը սկզբնապես՝ ա, ի, ու՝ երկար եւ կարճ տարբերակներով (նշանակալիորեն ավելի շատ են ձայնավորները կենդանի բարբառներում), երեք տեսակի բաղաձայնների առկայությունը՝ հնչեղ, խուլ եւ էմֆատիկ։ Բայի արմատը եւ բայածանցյալ անունները սովորաբար կազմված են երեք բաղաձայնից, որոնք կրում են հիմնական բառային իմաստը այն ժամանակ երբ ձայնավորումը ինչպես նաեւ վերջածանցները, նախածանցներն ու միջնածանցները պարզաբանում են նշանակությունը եւ տալիս քերականական կարգ։ Օրինակ, արաբերեն քաթաբա՝ նա գրում էր, քութիբա՝ գրված է աքթաբա՝ ստիպեց գրել, քաաթիբ՝ գրող, քիթաաբ՝ գիրք, մաքթաբ՝ դպրոց։ Տարբերվում են երկու սեռ՝ արական՝ առանց նշանի եւ իգական՝ սովորաբար նշվող հատուկ վերջավորությամբ, երբեմն տարբերվում են միայն համաձայնությամբ։ Հին աքքադական լեզվում վեց հոլով կա, հին սեմական լեզուներում կա երեք հոլով՝ ուղղական u, սեռական I, հայցական a, կենդանի սեմական լեզուներում հոլովներ չկան։ Գոյություն ունեն երկակի եւ հոգնակի թվեր։ Վերջինս հարավ սեմական լեզուներում մեծ մասամբ դուրս են մղվում տարբեր տեսակի հավաքական գոյականների միջոցով, որոնք կազմվում են հիմքի ձայնադարձմամբ ՝ «կոտրված հոգնակի» բաբ՝ դուռ, հոգնակին աբուաբ, Ալիմ՝ գիտնական, հոգնակին ուլամա։ Ածականները երբեմն տարբերվում են յուրահատուկ վերջավորություններով, բայց հիմնականում հոգնակի թվի այլ կազմությամբ ինչպես նաեւ շարահյուսորեն։ Տարբերակվում են դերանունները։ Ինքնուրույն անձնական. անձնական դերանունները որոշ լեզուներում հոլովվում են, օգտագործվում են սուբյեկտի դեմքը, որոշ լեզուներում նաեւ օբյեկտը նշելու համար, բայց պարտադիր չեն համարվում։ Ինքնուրույն ստացական (արխայիկ, հազվադեպ)։ Վերջավորութային՝ անվան դեպքում ստացական իսկ բայի դեպքում օբյեկտի ցուցիչներ։ Հարցական Հարաբերական-հաճախ նրանք nota genetivi են, այսինքն մասնիկներ, որոնք կապում են որոշիչը որոշյալի հետ։ Բայում արտահայտվում են սուբյեկտի դեմքի, թվի, սեռի կարգերը /գործողության օբյեկտը կարող է արտահայտվել դերանվանային վերջավորությամբ/, ինչպես նաեւ ժամանակը, խոնարհումը/միայն սեմական մեռած լեզուներում/։ Սովորաբար գոյություն ունեն բայի երկու տեսակներ՝ կատարյալ վերջավորության խոնարհմամբ եւ անկատար նախածանցային խոնարհմամբ, աքքադերենում բայերում երկու տեսակն էլ նախածանցային խոնարհման գործառույթ ունեն։ Հետագայում կատարյալ ձեւը զարգանում է անցյալ ժամանակում, իսկ անկատար ձեւը՝ ապառնի ժամանակում կամ ներկա ժամանակի ձեւ / եբրայերեն, արամեերեն, կամ ներկայում՝ արաբերեն/։ Առաջին դեպքում ներկան արտահայտվում է դերբայի միջոցով, իսկ երկրորդ դեպքում ապառնին մասնիկի միջոցով։ Սեմական լեզուների համար հատկապես բնութագրական են այսպես կոչված վազները։ Վազները ները՝ սաստկական, ստիպողական փոխադարձ եւ շատ այլ, վերափոխում են բայի առաջնային իմաստը։ Սեմական լեզուներում գոյություն ունի բարդ բառակազմական համակարգ ածանցների եւ հիմնականում ձայնափոխության միջոցով։ Բառերի սովորական հերթականությունն է բացի աքքադերենից՝ ստորոգյալ, ենթակա, լրացումներ։ Որոշիչը միշտ հետեւում է որոշյալին։ Սեմական լեզուներ Մեռած լեզուներ Սեմական լեզուները ընդունված է բաժանել երկու խմբի՝ կենդանի եւ մեռած։ Մեռած լեզուների շարքին է դասվում աքքադերենը՝ ասորա-բաբելոնյան լեզուն, հայտնի մ.թ.ա. 3-րդ հազարամյակում, գործածությունից դուրս է եկել մեր թվարկության սկզբներին։ Տարածված է եղել Միջագետքում՝ ներկայիս Իրաքի տարածքում։ Էբլայերեն կամ Էբլայի լեզու, 1970-ական թթ. Հյուսիս-Արեւմտյան Սիրիայում գտնված սեպագիր արձանագրության լեզու։ Արձանագրությունը թվագրվում է մ.թ.ա. 3-րդ հազարամյակին։ Ամորեական լեզու - շումերական եւ աքքադական սեպագիր արձանագրություններում առկա են այս լեզվով գրված անձնական անուններ, տարածված է եղել մ.թ.ա. 3-րդ- 2-րդ հազարամյակում Հյուսիս-Արեւմտյան Սիրիայում եւ Արեւմտյան Միջագետքում։ Հին քանաաերենը - որը եւս հայտնի է շումերական եւ հին եգիպտական տեքստերում առկա բառերով եւ արտահայտություններով, տարածված է եղել մ.թ.ա. 3-րդից 2-րդ հազարամյակի կեսերում, Հին Պաղեստինի՝ ներկայիս Հորդանանի եւ Իսրայելի եւ Փյունիկիայի՝ ներկայիս Լիբանանի տարածքում։ Ուգարիտ - առկա են այս լեզվով մեծ քանակությամբ սեպագիր արձանագրություններ, որոնք հայտնաբերվել են ականներին Հյուսիս-արեւմտյան Սիրիայում։ Գրավոր հուշարձանները թվագրվում են մ.թ.ա. 2-րդ հազարամյակի սկզբով, լեզուն գործածվել է Ուգարիտ քաղաք-պետությունում։ Փյունիկերեն - հայտնի է մ.թ.ա. 2- րդ հազարանյակի գրություններով, ամենահին գրությունները վերագրվում են մ.թ.ա. 2-րդ դարին։ Տարածված էր Փյունիկիայում, եւ գաղութացման միջոցով տարածվեց ողջ Միջերկրածովյան ավազանում՝ Կիպրոս, Հարավային Իտալիա, Հարավային Իսպանիա, Հյուսիսային Աֆրիկա։ Հին Եբրայերեն - հայտնի է մթա 12-3-րդ դարերի հուշարձաններից։ Հավանաբար խոսակցական է մնացել մինչեւ մեր թվարկոթյան առաջին դարերը։ Մինչեւ 18-րդ դարն օգտագործվել է ավետարանի տեքստերում, որպես գրավոր լեզու Տարածված է եղել հին Պաղեստինի տարածքում։ Որպես կրոնական լեզու օգտագործվում է մինչ այժմ։ Արամեերեն-հայտնի է մ.թ.ա. 9-րդ դարից, որպես «հինարամեական», ավելի ուշ ներկայացվել է միջնադարյան ժամանակաշրջանի լեզուներով եւ բարբառներով, գոյատեւել է գրեթե մինչեւ 14րդ դարը։ Տարածված է եղել Սիրիայի, Պաղեստինի, Միջագետքի տարածքներում, ընդհուպ մինչեւ արեւմտյան Իրան։ Հին հարավարաբական լեզուներ, այլ կերպ «էպիգրաֆիկ հարավարաբական» (սաբայական, մինայական, քաթաբանական, հադրամաության լեզուներ-հայտնի են մ.թ.ա. 1-ինից մինչեւ մ.թ.ա. 6-րդ դարի գրավոր հուշարձաններից։ ՄՏարածված են եղել ժամանակակից Եմենի տարածքում եւ Հարավային Արաբիային կից տարածքներում, ներառյալ Եմենը։ Հին եթովպական լեզու կամ գեեզ-հայտնի է մ.թ.ա. 4-րդ դարի Աքսումի հին թագավորական գրառումներից, որպես խոսակցական գոյատեւել է գրեթե մինչեւ 10-րդ դարը։ Այդ ժամանակաշրջանում տարածված էր Աքսումի հին պետության տարածքում եւ ժամանակակից Եթովպիայի եւ Էրիթրեայի հյուսիսարեւելյան կից տարածքներում։ Մինչ այժմ օգտագործվում է որպես եթովպական քրիստոնեական եկեղեցու կրոնական լեզու։ Հին արաբերեն - գոյություն է ունեցել, հավանաբար, որպես հին քոչվոր եւ նստակյաց ցեղային բարբառների ժողովածու եւ հայտնի է էպիգրաֆիկ՝ արձանագրային տեքստերի ոչ մեծ քանակությամբ, որոնք վերաբերում էին մթա եւ մթ առաջին դարերին։ Մինչիսլամական ժամանակաշրջանում տարածված է եղել Կենտրոնական եւ Հյուսիսային Արաբիայի տարածքում, իսկ ցեղերի գաղթի արդյունքում մթ սկզբներին տարածվել է Պաղեստինի, Սիրիայի եւ Միջագետքի տարածքում։ Կենդանի լեզուներ Ներկայացված են ինչպես մի շարք մեզ հայտնի սեմական լեզուներ, այնպես էլ լեզուներ, որոնք չունեն իրենց գրավոր պատմությունը։ Ժամանակակից արաբերեն-ներկայացված է միասնական գրական լեզվով եւ մի շարք խոսակցական բանավոր ձեւերով (բարբառներով), տարածված է Առաջավոր Ասիայի, Այուսիս-արեւելյան եւ Հյուսիսային Աֆրիկայի բոլոր արաբական երկրների ինչպես նաեւ մի շարք հարեւան երկրնորի տարածքում։ Խոսողների թվով(որոշ տվյալներով 190-250 մլն մարդ) պատկանում է աշխարհի ամենամեծ լեզուներին։ Մալթայերեն—տարածված է Մալթա կղզում։ 1990 թ տվյալներով Մալթայում այդ լեզվով խոսողների թիվը կազմում է 365 հազար, մալթերենով խոսողների ընդհանուր թիվը 500 հազար է։ Ամհարերեն-Եթովպիայի պետական գրավոր եւ բանավոր լեզուն է, 1980-1990 թթ-ից խոսողների թիվը կազմում է 15 մլն մարդուց ավել։ Առաջին գրավոր աղբյուրները, որոնք վկայում են ամհարերենի մասին վերաբերում են 14-րդ դարին, որպես գրական լեզու զարգանում է 19-րդ դարի վերջերից։ Ժամանակակից եբրայերեն-գրական եւ խոսակցական լեզու, Իսրայելի հանրապետության 2 պաշտոնական լեզուներից մեկն է։ 1980-ականների վերջերի տվյալներով խոսողների թիվը կազմում է մոտ 5 միլիոն մարդ։ Նոր-արամեական լեզուներ-ներկայումս ներկայացված են բարբառների մի շարք խմբերով՝ արեւմտյան լեզուների խմբով (Սիրիայի 3 նահանգներում Դամասկոսից հյուսիս-արեւելք). արեւելյան լեզուների խմբով, տարածված են հարավ արեւելյան Թուրքիայում, Հյուսիսային Իրաքում, հյուսիսարեւմտյան Իրանում; ինչպես նաեւ մանդեական լեզվով, որը տարածված է Իրանի եւ Իրաքի հարավային սահմանում եւ ասորական լեզվով, որն էլ տարածված է կղզյակներով Հյուսիսային Իրանում, Հյուսիսային Իրաքում, Սիրիայում, Թուրքիայում, Հայաստանում, Վրաստանում ինչպես նաեւ ասորական սփյուռքում։ Ասորիական լեզվով խոսողների ընդհանուր թիվը, 1990 թ-ի տվյալներով, կազմում է մոտ 330 հազար մարդ։ Ժամանակակից հարավ-արաբական լեզուներ-մեհրի, հարսուսի, բատհարի, հաբյոտ, ջուբբալի (շախրի) (мехри, харсуси, батхари, хобйот, джиббали )- տարածված են Արաբական թերակղզու հարավում, Եմենի եւ Օմանի տարածքում, Սոկոտրին՝ Սոկոտրա կղզում։ Ընդհանուր առմամբ այս լեզուներով խոսողների թիվը, 1977 թ-ի տվյալներով, կազմում է մոտ 200 հազար մարդ։ Ժամանակակից եթովպական լեզուները ներկայացված են լեզուների հյուսիսային եւ հարավային խմբերով։ Հյուսիսային խմբին է վերաբերում տիգրայ լեզուն, որը համարվում է հին գեեզի ժառանգ։ Տարածված է Էրիթրեայում եւ Եթովպիայի հյուսիսային շրջաններում։ Խոսողների թիվը, 1995 թ-ի տվյալներով, կազմում է մոտ 4 միլիոն մարդ։ Տիգրե լեզուն տարածված է Էրիթրեայում եւ Սուդանի սահմանամերձ շրջաններում։ 1990- ականների տվյալներով խոսողների թիվը կազմում է մոտ 1 միլիոն մարդ։ Հարավային խմբին են վերաբերումարգաբբան, խարարին եւ արեւելյան գուրագեն, հյուսիսային եւ արեւմտյան գուրագեն, գաֆատը եւ մի շարք այլ մոտ-բարեկամական լեզուներ։ Տարածված են Եթովպիայում եւ հարեւան երկրներում։ Յուրաքանչյուր խմբի խոսողների թիվը տատանվում է 500-ից մինչեւ մի քանի հազար մարդ։ Գրականություն Дьяконов И.М. Семито-хамитские языки. Опыт классификации, М.։ КомКнига, 2006. Белова А.Г. Введение в арабскую филологию / Ин-т востоковедения РАН. - М., 2003 Սեմական լեզուներ


text: Հուդայականություն (եբր.` יהודה - եհուդա բառից, որ հին հունարենում եւ լատիներենում դարձել է Judah ), հրեա ազգի կրոնական, ազգային եւ բարոյագիտական աշխարհայացքն է, որի հիմքն է Թորան։ Անվանումը գալիս է Հուդա թագավորի անունից, որի անունով էլ անվանվել են Հուդայական կայսրությունը, իսկ հետագայում՝ սկսած Երուսաղեմի երկրորդ տաճարի շրջանից հետո (Ք.ա. 516-Ք.ա. 70 թվականներ) դա նաեւ հրեաների անվանումն է։ Հուդայականությունը երեք մոնոթեիստական կրոններից ամենահինն է։ Դասվում է Աբրահամյան կրոնների շարքին, որոնց թվում են բացի հուդայականությունից նաեւ քրիստոնեությունը եւ իսլամը։ Հուդայականությունն ունի ավելի քան 3,000 տարվա պատմություն։ Որպես կրոն՝ կազմավորվել է Միջին արեւելքում, բրոնզե դարի ժամանակներում։ Համարվում է միաստվածություն պաշտող ամենահին կրոններից մեկը։ Եբրայեցիներն ու իսրայելցիները Թանախի հին գրքերում, ինչպես, օրինակ, «Եսթերի գրքում», արդեն անվանվում են հրեաներ կամ «Իսրայելի զավակներ»։ Հուդայականության տեքստերը, ավանդույթներն ու արժեքները մեծ ազդեցություն են գործել Աբրահամյան հետագա կրոնների՝ ներառյալ քրիստոնեության, իսլամի, Բահայի հավատքի վրա։ Հուդայականության շատ տեսակետներ ուղղակիորեն կամ անուղղակի կերպով ազդել են նաեւ Արեւմուտքի աշխարհիկ կյանքի, բարոյականության, քաղաքացիական օրենսդրության, իրավական համակարգի վրա։ Եբրայականությունը նույնքան կարեւոր գործոն է եղել արեւմտյան քաղաքակրթության զարգացման գործում, որքան հելլենիզը, իսկ հուդայականությունը, որոշակիորեն հիմք հանդիսանալով քրիստոնեության համար, դեռ վաղ քրիստոնեության ժամանակներից ազդել է արեւմտյան իդեալների ու բարոյականության ձեւավորման վրա Հուդայականությունը տարանջատվում է զարգացման չորս շրջանների՝ Տաճարական, որը կապված է Երուսաղեմի Տաճարի գոյության հետ՝ Ք.ա. 10-6 դդ. Հելլենիստական, որն ընդգրկում է Ք.ա. 6- Ք.հ. 2-րդ դդ. Թալմուդյան կամ Ռաբինական, որը տարածում է ստացել 2-րդ դարից մինչեւ 18-րդ դար Օրթոդոքս հրեաների շարժումը, որը սկիզբ է առել 1970-ական թթ. ու գոյություն ունի առ այսօր եւ ամենատարածվածներից է ժամանակակից Իսրայելում։ Ժամանակակից հուդայականությունում չկա ոչ մեկը կամ ոչինչ, ով ունի հավատքի իշխանության, քարոզի եւ նմանատիպ իրավունքներ։ Հուդայականները իրավունքի կամ հավատքի աղբյուր (Հալախա) են համարում Սուրբ գրքերը։ Սրբազան գրքերը երկուսն են՝ Թանախ ("Հրեական Աստվածաշունչ", որն իրենից ներկայացնում է կանոնական Աստվածաշնչի Հին Կտակարանը), Թալմուդ (Բանավոր Թորա, որը "գրավոր" Թորայի՝ Աստվածաշնչի առաջին 5 գրքերի, մեկնաբանություններնի գիրքն է)։ Հալախան կազմակերպում է հուդայականների կյանքի գրեթե բոլոր մասերը, ներառյալ ընտանեկան, քրեական, քաղաքացիական եւ այլն։ Հուդայականները էթնիկ խումբ են, ովքեր կա՛մ ծնվել են հրեա, կա՛մ ընդունել են հուդայականություն։ Այժմ աշխարհում կան մոտ 14.5 միլիոն հուդայական, որը համապատասխանում է Երկրի բնակչության 0.2 %-ին։ Նրանց 42 %-ն ապրում է Իսրայելում, 42 %-ն էլ ԱՄՆ-ում եւ Կանադայում։ Մնացածները հիմնականում ապրում են Եվրոպայում։ Գրականություն Marc Lee Raphael, Judaism in America (Columbia University Press, 2003) Avery-Peck, Alan, and Neusner, Jacob (eds.), The Blackwell reader in Judaism (Blackwell, 2001) Cohn-Sherbok, Dan, Judaism: history, belief, and practice (Routledge, 2003) Avery-Peck, Alan, and Neusner, Jacob (eds.), The Blackwell Companion to Judaism (Blackwell, 2003) Boyarin, Daniel (1994). A Radical Jew: Paul and the Politics of Identity. Berkeley: University of California Press. Max Weber, Ancient Judaism, Free Press, 1967, . Wayne Dosick, Living Judaism: The Complete Guide to Jewish Belief, Tradition and Practice. Neil Gillman, Conservative Judaism: The New Century, Behrman House. Jeffrey S. Gurock, American Jewish Orthodoxy in Historical Perspective. 1996, Ktav. Julius Guttmann, trans. by David Silverman, Philosophies of Judaism. JPS. 1964 Barry W. Holtz, ed., Back to the Sources: Reading the Classic Jewish Texts. Summit Books. Paul Johnson, A History of the Jews. HarperCollins, 1988 Jack Wertheime, A People Divided: Judaism in Contemporary America, Brandeis University Press, 1997. Encyclopaedia Judaica, Keter Publishing, CD-ROM edition, 1997 Egon Mayer, Barry Kosmin and Ariela Keysar, "The American Jewish Identity Survey", a subset of The American Religious Identity Survey, City University of New York Graduate Center. An article on this survey is printed in The New York Jewish Week, 2 November 2001. Lewis, Bernard (1984). The Jews of Islam. Princeton: Princeton University Press. . Lewis, Bernard (1999). Semites and Anti-Semites: An Inquiry into Conflict and Prejudice. W. W. Norton & Co. . Stillman, Norman (1979). The Jews of Arab Lands: A History and Source Book. Philadelphia: Jewish Publication Society of America. . Day, John. Yahweh and the Gods and Goddesses of Canaan. Chippenham: Sheffield Academic Press, 2000. Dever, William G. Did God Have a Wife?. Grand Rapids: Wm. B. Eerdmans Publishing Co., 2005. Walsh, J. P. M. The Mighty from Their Thrones. Eugene: Wipf and Stock Publishers, 1987. Finkelstein, Israel (1996). "Ethnicity and Origin of the Iron I Settlers in the Highlands of Canaan: Can the Real Israel Please Stand Up?" The Biblical Archaeologist, 59(4). A. Khanbaghi. The Fire, the Star and the Cross: Minority Religions in Medieval and Early Modern Iran (IB Tauris, 2006). Ծանոթագրություններ Արտաքին հղումներ Judaism 101, an extensive FAQ written by a librarian. Judaism article from the 1901–1906 Jewish Encyclopedia Shamash's Judaism resource page Orthodox Judaism – The Orthodox Union Chabad-Lubavitch Rohr Jewish Learning Institute The Various Types of Orthodox Judaism Aish HaTorah Ohr Somayach Union for Traditional Judaism The United Synagogue of Conservative Judaism Masorti (Conservative) Movement in Israel United Synagogue Youth The Union for Reform Judaism (USA) Reform Judaism (UK) Liberal Judaism (UK) World Union for Progressive Judaism (Israel) Jewish Reconstructionist Federation ALEPH: Alliance for Jewish Renewal OHALAH Association of Rabbis for Jewish Renewal Society for Humanistic Judaism World Movement for Karaite Judaism Complete Tanakh (in Hebrew, with vowels). Parallel Hebrew-English Tanakh English Tanakh from the 1917 Jewish Publication Society version. The Judaica Press Complete Tanach with Rashi in English Torah.org. (also known as Project Genesis) Contains Torah commentaries and studies of Tanakh, along with Jewish ethics, philosophy, holidays and other classes. The complete formatted Talmud online. Audio files of lectures for each page from an Orthodox viewpoint are provided in French, English, Yiddish and Hebrew. Reload the page for an image of a page of the Talmud. See also Torah database for links to more Judaism e-texts. Wikimedia Torah study projects Text study projects at Wikisource. In many instances, the Hebrew versions of these projects are more fully developed than the English. Mikraot Gedolot (Rabbinic Bible) in Hebrew (sample) and English (sample). Cantillation at the "Vayavinu Bamikra" Project in Hebrew (lists nearly 200 recordings) and English. Mishnah in Hebrew (sample) and English (sample). Shulchan Aruch in Hebrew and English (Hebrew text with English translation). Հուդայականություն


text: Հունվար, տարվա առաջին ամիսն է։ Ունի 31 օր։ Հունվարի առաջին օրն աշխարհում նշվում է որպես Նոր տարվա օր։ Երբ 16-րդ դարում ընդունվեց համաշխարհային օրացույցը, ապա ըստ այդ տոմարի տարվա առաջին ամիսը համարվեց հունվարը, իսկ ամիսները կոչվեցին հռոմեական անուններով։ Այդ բանը հայերը նույնպես ընդունեցին եւ Նավասարդ անունը փոխարինվեց օգոստոս անունով եւ դարձավ տարվա ոչ թե առաջին, այլ ութերորդ ամիսը։ Ներկայիս տարվա բաժանումը ամիսների գոյություն ունի ավելի քան երկու հազար տարի։ Նա մեզ մոտ է եկել Հուլյան օրացույցի հետ, Հին Հռոմից։ Այդտեղից էլ եկել են ամիսների անունները։ Ինչպես հայտնի է, հռոմեացիների Նոր տարին սկսվում էր գարնանը, եւ ամիսները սկզբում պարզապես համարակալվում էին, առաջինը այն ամիսն էր, որը հիմա կոչվում է մարտ։ Բայց ժամանակի ընթացքում միայն չորս ամիս մնացին թվական անուններով։ Այսինքն յոթերորդից մինչեւ տասներորդը ներառյալ՝ սեպտեմբեր, հոկտեմբեր, նոյեմբեր եւ դեկտեմբեր, իհարկե, մարտը հաշվելով առաջին ամիսը։ Մնացած ամիսները վերանվանվեցին։ Հունվարը տարեմուտի ամիսն է։ Տարվա սկիզբն է, բայց, ձմեռվա կեսը։ Եկեղեցական տոներ Հունվարի 6-ը Հայ առաքելական եկեղեցին նշում է որպես Հիսուս Քրիստոսի Սուրբ ծննդի օր։ Հունվարի 7-ը Ղպտի եւ Ռուս ուղղափառ եկեղեցիները նշում են որպես Սուրբ Ծնունդ։ Հունվարի 6-ը որպես Երեք իմաստունների օր, նշվում է Լատինական Ամերիկայի երկրներում, Իսպանիայում, Պուերտո Ռիկոյում եւ Դոմինիկյան Հանրապետությունում։ Չնայած, ոչ նույնքան լայնորեն տոնակատարությանը, ինչպես արվում է իսպանական պատմություն ունեցող երկրներում, որպես պաշտոնապես ոչ աշխատանքային օր է համարվում այնպիսի երկրներում, ինչպիսիք են, օրինակ, Ավստրիան, Իտալիան, Շվեդիան, Ֆինլանդիան, Լիխտենշտայնը, Սլովակիան եւ Խորվաթիան, ինչպես նաեւ Գերմանիայի եւ Շվեյցարիայի որոշ մասերում։ Ազգային տոներ Հունվարի 28-ը Հայաստանում նշվում է որպես Բանակի օր։ Այլ երկրներում հունվար ամսին որպես ազգային նշվող տոներն են՝ Հայիթիում որպես Անկախության օր է նշվում հունվարի 1-ը; Միացյալ Նահանգներում որպես Մարտին Լյութեր Քինգի օր է նշվում երրորդ երկուշաբթին; Հնդկաստանում որպես Հանրապետության օր է նշվում հունվարի 26-ը; Ավստրալիայում որպես Ավստրալիայի օր է նշվում հունվարի 26-ը; Անուն Հունվար ամիսն (լատիներեն Ianuarius mensis) իր անունն ստացել է Հին Հռոմի ժամանակի, ինչպես նաեւ, տան դռան եւ քաղաքի դարբասների պահապան աստված Յանուսի պատվին։ Այսպիսով, այդ անունը հռոմեացիների մոտ ունեցել է «տարվա դուռ» նշանակությունը։ Եվրոպական լեզուներից շատերում առաջին ամսվա անունը համապատասխանում է լատինական ավանդույթին։ Սակայն, կան որոշ բացառություններ։ Ֆիններեն ասում են tammikuu, այսինքն՝ «կաղնու ամիս», չեխերեն՝ leden (սառցե)։ Հունվար ամսվա թուրքերեն անունն է Ocak՝ օջախ, իսկ լիտվաներեն ասում են sausis, որը համապատասխանում է sausu՝ չոր բառին, քանի որ Լիտվայում այդ ամսին շատ է խորը, չհալվող ձյունը, որին լիտվացիներն ասում են չոր։ Ուկրաիներենում եւ խորվաթերենում հունվար ամսվա անունը կապված է փայտ կտրելու հետ եւ համապատասխանաբար ասում են сiчень եւ siječanj։ Չինարենում եւ ճապոներենում գրիգորյան օրացույցի ամիսների անուններն ուղղակի համարակալված են։ Այսպես, հունվարին ասում են «առաջին ամիս», փետրվարին՝ «երկրորդ ամիս» եւ այդպես մինչեւ դեկտեմբեր, որին ասում են «տասներկուերորդ ամիս»։ Հունվար ամսվա անունը կա Բրազիլիայի Ռիո դե Ժանեյրո (պորտուգալերեն Rio de Janeiro, բառացի նշանակում է՝ «հունվարյան գետ») քաղաքի անվան մեջ։ Ըստ ավանդության հռոմեացիների մոտ երկար ժամանակ վեճ է գնացել, թե տարվա առաջին ամիսը որն ընդունել, հունվարը (Յանուսի անունով), թե մարտը (պատերազմի աստված Մարսի անունով)։ Վիճաբանության արդյունքը եղել է այն, որ մեծամասնությունը կողմ է եղել նոր տարվա սկիզբը համարել հունվարը այն ակնկալությամբ, որ ամբողջ տարին խաղաղություն լինի։ Յանուսը հռոմեացիների մոտ համարվում էր ոչ միայն տարվա եւ ժամանակի շարժիչ աստվածը, այլեւ ելք ու մուտք կարգավորողը։ Յանուսը նաեւ պահապանն էր տան դռան եւ քաղաքի դարպասների։ Ըստ հռոմեացիների, ամեն ինչ սկսվում է Յանուսով։ Հարուստ հռոմեացիները նրա կիսանդրիով զարդարում էին իրենց տան մուտքը եւ քաղաքի դարպասները։ Յանուսը պատկերվում էր երկու դեմքով։ Մի դեմքով նայում էր առաջ՝ ապագան, իսկ մյուսով՝ ետ, անցյալը։ Այսպիսով Յանուսի պատկերումը խորհրդանշում էր անցյալն ու ապագան։ Յանուսի մի ձեռքին բանալի կար, իսկ մյուսում՝ գայիսոն։ Դա խորհրդանշում էր այն, որ նա բանալիով բացում էր տների դռներն ու քաղաքի դարպասները, իսկ գայիսոնը նշան էր իշխանության։ Այսինքն՝ հին տարին իր իշխանությունը հանձնում էր նորին։ Երբ ընդունվեց համաշխարհային օրացույցը եւ հունվարն էլ համարվեց տարվա առաջին օրը՝ Նոր տարի, Յանուսին նվիրված ամսվա առաջին օրվա տոնակատարությունը ձուլվեց Նոր տարվա տոնի հետ։ Այդ օրը ոչ ոք իրավունք չուներ աղմկելու, հայհոյելու, վիճելու, հակառակ դեպքում Յանուսը կբարկանար եւ մարդկանց վատ տարի կուղարկեր։ Հայկական տոմարում հունվարը համընկնում է արաց ամսի հետ։ Հունվար


text: Փետրվար (լատիներեն՝ Februārius mēnsis «Ֆեբրուուսի ամիս»), տարվա երկրորդ ամիսն է, իր հռոմեական Febriaius անունն ստացել է լատիներեն februum բառից, որը նշանակում է «մաքրում» եւ կապված է այդ ամսում կատարվող հռոմեացիների Februa մաքրագործության արարողության հետ։ Մեր թվարկությունից 56 տարի առաջ Հուլիոս Կեսարի հրամանով կատարված օրացույցի բարեփոխումից հետո փետրվարը դարձավ երկրորդ ամիսը եւ ուներ 29 օր։ Հետագայում ամիսներից մեկը ի պատիվ Հուլիոս Կեսարի կոչվեց Հուլիս, իսկ դրան հաջորդող օգոստոս ամիսն էլ՝ Օգոստոս կայսեր պատվին։ Բայց օգոստոսն ուներ միայն 30 օր, իսկ հուլիսը՝ 31։ Մի բան, որ ընդգծում էր Կեսարի գերազանցությունը Օգոստոս կայսեր նկատմամբ։ Որոշվեց օգոստոս ամսվա օրերի թվին ավելացնել մեկ օր եւ այդ օրը վերցրեցին փետրվարից։ Այսպիսով փետրվար ամսին, որը կապված էր հռոմեական չար աստծո անվան հետ, մնաց 28 օր։ Միայն նահանջ տարին է մեկ օրով ավելանում եւ դառնում 29 օր։ Փետրվարը հայկական տոմարում համընկնում է մեհեկան ամսվա հետ։ Այդ ամսին մեծ տոնախմբություն էր կատարվում ի պատիվ Միհրի, որը զրադաշտական աստված էր։ Նա մարմնավորում էր արեգակը եւ կրակը։ Միհրի պաշտամունքը իր ժամանակին եղել է հեթանոսական Հայաստանում։ Միհրին նվիրված տաճարները կոչվում էին մեհյան, որից էլ առաջացել է մեհեկան անունը։ Փետրվար ամսին նշվող տոներ Շրի Լանկայի անկախության օրը՝ փետրվարի 4-ին։ Ամուսնության համաշխարհային օրը՝ երկրորդ կիրակին։ Սուրբ Վալենտինի օրը՝ փետրվարի 14-ին։ Սերբիայի ազգային օրը՝ փետրվարի 15-ին։ Կանադայի դրոշի օրը՝ փետրվարի 15-ին։ Խնձորի օր ԱՄՆ-ում՝ փետրվարի 20-ին։ Մայրենիի համաշխարհային օրը՝ փետրվարի 21-ին։ Մեքսիկայի դրոշի օրը՝ փետրվարի 24-ին։ Էստոնիայի անկախության օրը՝ փետրվարի 24-ին։ Ազատության օրը Քուվեյթում՝ փետրվարի 26-ին։ Դոմինիկյան Հանրապետության անկախության օրը՝ փետրվարի 27-ին։ Արեւի ազգային օրը Արգենտինայում՝ փետրվարի 29-ի նահանջ օրը, չորս տարին մեկ։ Հայաստանում նշվող օրեր Փետրվարի 13-ին նշվում է տերընդեզը։ Փետրվարի 19-ին՝ Հովհաննես Թումանյանի ծննդյան օրը, նշվում է գիրք նվիրելու օրը։ Փետրվարի 21-ին նշվում Մայրենի լեզվի օրը։ Անուն Մի շարք ժողովուրդների մոտ փետրվարն ունի լատինական ծագումից տարբերվող անուն։ Այսպես, ֆիններն ասում են helmikuu՝ մարգարտի ամիս, ուկրաիներեն՝ лютий, խորվաթերեն veljača՝ մեծ։ Լիտվաներեն ասում են vasaris, որը ծագում է vasara՝ «ամառ» բառից։ Թուրքերեն Șubat անունը սիրիական «շաբաթ»-ից է։ Առանձնահատկություններ Սովորական տարիներին ունենալով ընդամենը 28 օր՝ փետրվարը միակ ամիսն է, որի ժամանակ հմնարավոր է, որ չլինի լիալուսին։ Վերջին անգամ այդպիսի բան եղել է 1999 թ., հաջորդը լինելու է 2018 թ.։ Միակ ամիսն է, որ ունի օրերի փոփոխական քանակ։ Սովորական տարիներին օրերի քանակը 28 է, նահանջ տարիներին՝ 29։ Ծանոթագրություններ Փետրվար


text: Մարտ, տարվա երրորդ ամիսն է, ունի 31 օր։ Անունն ստացել է հռոմեացիների պատերազմի Մարս աստվածի անունից։ Հյուսիսային կիսագնդում գարնան առաջին ամիսն է։ Մինչեւ Գրիգորյան տոմարի գործածությունը մարտը եղել է հռոմեական օրացույցի առաջին ամիսը։ Հայկական տոմարում մարտը համընկնում է արեգ ամսվա հետ։ Անունն այլ լեզուներով Եվրոպական լեզուներում մարտ անունը հիմնականում ունի նույն՝ լատինական ծագումը, բացառությամբ մի քանիսի։ Մասնավորապես, ֆիններեն ասում են maaliskuu՝ հողի ամիս, նկատի ունենալով այն, որ այդ ամսում հողը երեւում է ձյան տակից, ուկրաիներեն՝ березень« (береза «կեչի» բառից), լիտվաներեն՝ kovas, որը նշանակում է սերմնագռավ։ Նշանավոր օրեր Մաթեմատիկայի համաշխարհային օրը մարտի առաջին չորեքշաբթին; Կանանց միջազգային օրը՝ մարտի 8-ին; Պի թվի օրը՝ մարտի 14-ին; 1848 թ. հունգարական հեղափոխության օրը՝ մարտի 15-ին; Սուրբ Պատրիկի օրը՝ մարտի 17-ին; Գիշերահավասարի օրը՝ մարտի 19-ից 21-ը; Նավրուզի օրը, Նոր տարին Իրանում եւ մի շարք այլ երկրներում՝ մարտի 21-ին; Ֆրանկաֆոնիայի միջազգային օրը՝ մարտի 22-ին; Պակիստանի օրը՝ մարտի 23-ին; Լեհ-հունգարական բարեկամության օրը՝ մարտի 23-ին; 1821 թ. Հունաստանի ազատագրական պատերազմի տոնակատարությունը՝ մարտի 25-ին; 1971 թ. Բանգլադեշի անկախության օրը՝ մարտի 26-ին; Ամառվա օրը Ալբանիայում մարտի 14-ին։ Հայաստանում նշվող օրեր Մարտի 8-ը Հայաստանում նշվում է որպես Կանանց միջազգային օր։ Հայ առաքելական եկեղեցին մարտ ամսին նշում է Սուրբ Զատիկը, նրա հաջորդող մեռելոցը եւ նախորդող Ավագ Ուրբաթը։ Բառաստեղծում Մարտյան նապաստակ Բանահյուսություն Ժողովրդի մեջ մարտ ամիսն ունի փոփոխական բնավորություն ունեցողի համբավ։ Ըստ ավանդույթի, դա գալիս է նրանից, որ սկզբում այդ ամիսը չի եղել եւ հետո, երբ որոշվեց ստեղծել մարտ ամիսը, դա արվեց մյուս ամիսներից յուրաքանչյուրից մի քանի օր վերցնելով եւ հավաքելով մի տեղ։ Եվ, քանի որ, տարբեր ամիսներն ունեին տարբեր բնավորություններ, ապա ստացվեց, որ մարտ ամիսը արդյունքում իր մեջ հավաքեց այդ բնավորությունները։ Բանաստեղծ Հովհաննես Թումանյանի բնորոշմամբ, «մարտը մի գիժ ամիս է, որ մարդու հանգիստ չի տալիս, մի օր արեւ օր կանի, մյուս օրն՝ անձրեւ ու քամի»։ Կենդանաշրջանի նշաններ Մարտ ամսում ծնվածների կենդանաշրջանի նշաններն են՝ Ձկները՝ մինչեւ մարտի 20-ը ծնվածների համար; Խոյը՝ մարտի 21-ից հետո ծնվածների համար։ Ամիսներ


text: Ապրիլը տարվա չորրորդ ամիսն է։ Ունի երեսուն օր։ Անվան պարզաբանում Ապրիլ ամսվա լատիներեն Aprilis անունը նշանակում է «բացվել»։ Նաեւ ապրիլը համարվում է Ափրոդիտեի ամիս։ Ապրիլի առաջին օրը նշվում է խաբելու օրը։ Ապրիլը համապատասխանում է հին հայկական տոմարի ահեկան ամսին։ Հայաստանում նշվող օրեր Ապրիլի 24-ին Հայաստանում եւ ամբողջ սփյուռքում նշվում է 1915 թ. Օսմանյան կայսրությունում իրականացված Հայոց ցեղասպանության զոհերի հիշատակի օրը։ Նշանավոր օրեր Ապրիլի 1-ը խաբելու օրն է; Ապրիլի 1-ից Ճապոնիայում սկսվում է դպրոցական օրացույցը; Ապրիլի 1-ին Միացյալ թագավորությունում ավարտվում է ֆինանսական տարին; Ապրիլի 8-ը Բուդդայի ծննդյան օրն է; Ապրիլի 13-ը Նոր տարվա առաջին օրն է Թայլանդում, Լաոսում, Բիրմայում, Կամբոջայում; Ապրիլի երրորդ երկուշաբթին Բոստոնի մարաթոնի օրն է; Ապրիլի 17-ը Սիրիայի անկախության օրն է; Ապրիլի 18-ը Զիմբաբվեի անկախության օրն է; Ապրիլի 22-ը Երկրի օրն է; Ապրիլի 24-ը Հայոց ցեղասպանության զոհերի հիշատակի օրն է; Ապրիլի 25-ը Իտալիայում տոնում են Ազատության օրը, որով նշվում է Նացիստական Գերմանիայի կողմից Հյուսիսային Իտալիայի օկուպացիայի ավարտը։ Ամիսներ


text: Մայիսը գարնան վերջին ամիսն է, տարվա 5-րդ ամիսը։ Ունի 31 օր։ Մայիս ամիսը նվիրված է հռոմեացիների Մայա (հունարեն Մայիոս) աստվածուհուն, որը համարվում էր Մերկուրիոսի (Հերմեսի) մայրը, Ատլանտի դուստրը։ Մայա աստվածուհու տոնը նշվում էր մայիս ամսին եւ կոչվում էր սիրուն մայիս։ Նրա պատվին մայիսի մեկին մեծ զոհաբերություններ էին մատուցում։ Հին հայերի մոտ այս ամիսը կրել է մարերի անունը։ Բառաստեղծում Մայիսյան բզեզ՝ Բանահյուսություն Մայիսին բացվում է վարդը, Սոխակը՝ երգում անուշակ։ Կենդանաշրջանի նշաններ Մայիս ամսին ծնվածների կենդանաշրջանի նշաններն են՝ Ցուլը՝ մինչեւ ամսի 21-ը ծնվածների համար; Երկվորյակները՝ ամսի 22-ից հետո ծնվածների համար։ Կարեւոր օրեր Մայիսի 1-ը աշխատավորների միջազգային օրն է շատ երկրներում; Մայիսի 3-ը սահմանադրության օր է Լեհաստանում եւ Ճապոնիայում; Մայիսի 4-ը Դանիայի ազատագրության օրն է, երբ նշվում է 1940 թ. ապրիլի 9-ից մինչեւ 1945 թ. մայիսի 4-ը տեւած գերմանական օկուպացիայի ավարտը; Մայիսի 5-ը երեխաների օրն է Ճապոնիայում եւ Կորեայում; Մայիսի 5-ը Նիդերլանդներում նշվում է գերմանական օկուպացիայից ազատագրվելու օրը; Մայիսի 8-ը հաղթանակի օր է նշվում Արեւմտյան Եվրոպայում; Մայիսի 9-ը հաղթանակի օր է նշվում նախկին Խորհրդային Միության երկրներում; Մայիսի 17-ը Նորվեգիայի սահմանադրության օրն է; Մայիսի 24-ը էրիթրեայի անկախության օրն է (Եթովպիայից); Ամիսներ


text: Հունիս ( — «Յունոնի ամիս»), տարվա վեցերորդ ամիսն ըստ Հուլյան ու Գրիգորյան օրացույցների։ Ունի երեսուն օր։ Հյուսիսային կիսագնդում հունիսն ամառվա առաջին ամիսն է, հարավային կիսագնդում՝ ձմեռվա առաջին ամիսը։ Հունիսը նվիրված էր Յունոնա աստվածուհուն, որը հռոմեական դիցաբանական պանթեոնում կանանց ու ընտանեկան կենցաղի հովանավորողն է։ Հունիսը համընկնում է հայկական մարգաց անվան հետ։ Ժամանակակից դարաշրջանում մինչ հունիսի 21-ը արեւը գտնվում է Ցուլ համաստեղությունում, իսկ հունիսի 21-ից՝ Երկվորյակներ։ Տոներ Հունիսի 1 Բագամներ (1949 թվականից), Բահամյան Կղզիներ — Աշխատանքի օր, — Ծառ տնկելու օր, — Մադարակա - Ազատության օր Քենիայում, — Երեխայի օր, — Մոր ու երեխայի օր, — Նախագահի օր, — Հյուսիսային նավատորմի օր, Ռազմատրանսպորտային ավիացիայի օր, — Անկախության օր, — Տենեսի - Պետականության օր, — Սահմանադրության օր։ Հունիսի 2 — Հանրապետության օր (2000 թվականից), — Խրիստո Բոտեւի օր կամ երկրի ազատության համար Օսմանյան կայսրության դեմ մղված պայքարում ընկած մարտիկների օր, — Առողջ սննդի եւ ավելորդ սննդից հրաժարվելու օր — Անանասի փառատոն։ Հունիսի 3 — Մաբոյի օր, — Նամիբիայի զինված ուժերի օր, — Նահատակների օր, — Անկախության օր։ Հունիսի 4 — Ագրեսիայի զոհ դարձած անմեղ երեխաների օր, — Համագործակցության օր, Ինգուշետիա — Հանրապետության օր (1992 թվականից), — Պետական խորհրդանիշների օր. — Հիշատակի օր, — Բանկի աշխատողի օր, — Ընտանիքի օր, , Ալաբամա — Դեւիս Ջեֆերսոնի օր, — Անկախության օր, — Պաշտպանական ուժերի օր, — Դրոշի օր։ Հունիսի 5 — Շրջակա միջավայրի համաշխարհային օր, — Շրջակա միջավայրի համաշխարհային օր, — Սահմանադրության օր (Ազգային տոն), — Հայրերի օր, — Հունիսյան տոն, — Գոհաբանման օր, — Ազատագրման օր, — Ճամայկայի օր։ Հունիսի 6 — Ռուսաց լեզվի օր (2011 թվականից), — Պուշկինյան օր, — Ռուսաց լեզվի օր, — Հնազանդության օր, — Լրագրողի օր (1994 թվականից), — Շվեդիայի ազգային տոն (1983 թվականից), — Սիրո տոն։ Հունիսի 7 , Արքահազն Յոակիմի ծննդյան օրը, , Հանրապետության օր, , Ֆինանսական ու տնտեսական ոլորտի աշխատողների օր, , Նահատակների օր, , Անկախության հռչակման օր։ Հունիսի 8 - Օվկիանոսների միջազգային օր (2009 թվականից), — Սոցիալական աշխատողի օր (2000 թվականից), Կարելիա — Հանրապետության օր (1920 թվականից)։ Հունիսի 9 — Հավատարմագրման միջազգային օր, Հյուսիսային Ամերիկա, Ուրուգվայ — Հարավամերիկայն ֆուտբոլի օր, — Բրազիլիայի առաքյալ Սուրբ Ժոզե դի Անշիետայի օր, — Սուրբ Կոլումբոս Իռլանդացու օր, — Հին հռոմեական Վեստալիայի տոն, ,Օկլահոմա — Տարեցների օր, — Հերոսների օր։ Հունիսի 10 — Արաբական բանակի օր, — Սահմանապահի օր. — Պորտուգալիայի օր — Կամոենսի օր, — Ժամացույցների օր։ Հունիսի 11 , Հավայի — Կամեխամեխի օր, տոն Հավայիի առաջին արքայի պատվին, — Թագուհու ծննդյան օրը, — Արքայազն Հենրիկի ծննդյան օրը, Կաթոլիկություն — Սուրբ Վառնավա առաքյալի օր։ Հունիսի 12 — Ռուսաստանի օր, — Սիրահարների օր, — Խաղաղության օր, — Անկախության օր, — Հելսինկիի օր, — Արժույթի շուկայի աշխատողի օր։ Հունիսի 13 — Ղազախստանի ազգային անվտանգության կոմիտեի օր, — Հիշատակի օր, /Տիբեթ — Բոլոր սրբերի օր, — Սուրբ Անտոնիի օր։ Ծանոթագրություններ Ամիսներ


text: Հուլիսը ( — «(Յուլիոսի ամիս», բառացի՝ խուճուճ), տարվա յոթերորդ ամիսն է (Հուլյան եւ Գրիգորյան օրացույցներում), ունի 31 օր։ Հուլիսը տարվա ամենատաք ամիսն է Հյուսիսային կիսագնդում (որտեղ հուլիսը ամռան երկրորդ ամիսն է) եւ ամենացուրտը՝ հարավային կիսագնդում (որտեղ հուլիսը ձմռան երկրորդ ամիսն է)։ Հուլիսն անունն ստացել է ի պատիվ Հուլիոս Կեսարի, որը ծնվել է այդ ամսում։ Ժամանակակից դարաշրջանում մինչ հուլիսի 23-ը (ըստ գրիգորյան օրացույցի)ը գտնվում է Խեցգետին համաստեղությունում, իսկ հուլիսի 23-ից հետո՝ Առյուծ համաստեղությունում։ Հայաստանյան իրադարձություններ Հայկական տոմարում հուլիսը համընկել է հրոտից ամսվա հետ։ Հայաստանում ջերմային ռեժիմով՝ ամառային, օրացուցայինով՝ ամռան երկրորդ ամիսն է։ Ցերեկվա տեւողությունը Երեւանում 14 ժ 46/7 է (15-ին)։ Արեգակի բարձր, հորիզոնից 73°06՝-ից (1-ին) 68°24՝ (31-ին) է։ Արեւափայլքի տեւողությունը 179-ից (Ստեփանավան) 422 ժ է (Արարատ)։ Արեգակնային գումարային ճառագայթումը 13,7-ից (Տաշիր) 20,3 կկալ/սմ2 ամսական արեգակնային ճառագայթման հաշվեկշիռը՝ 7,4-ից (Բերդ) 11,3 կկալ/սմ2 ամիս (Եռաթմբեր)։ Օդի միջին ջերմաստիճանը 8,7-ից (Արագած) 25,8 °C է (Մեղրի), նվազագույնը՝ 4,8-ից (Արագած) 20 °C (Մեղրի), առավելագույնը՝ 12,4-ից (Արագած) 33 °C (Արմավիր)։ Օդի հարաբեր, խոնավությունը 39-ից (Արենի) 81% է (Սեմյոնովկա գյուղ)։ Հուլիսին մթնոլորտային տեղումների քանակը նվազում է մինչեւ Գմմ (Նշավան գյուղ)։ Առանձին դեպքերում տեղումների առավել բարձր արժեքները հասնում են մինչեւ 86 մմ (Տաշիր)։ Քամու արագությունը 1-8,6 մ/վ է, առավելագույնը՝ 11,7 մ/վ, լեռնանցքներում, հետկեսօրյա ժամերին, գերակշռող ուղղությունը՝ հյուսիս եւ հյուսիս-արեւելք։ Հուլիսը ամառային սակավաջուր փողի առաջին ամիսն է։ Գետերով հոսում է տարեկան հոսքի 5-10 %-ը. սառցաբծերից եւ ձնաբծերից սնվող գետերով՝ 15- 20 %-ը, ստորերկրյա սնմամբ գետերի ջրի ջերմաստիճանը 1000 հ/բարձր, վրա 14,9 °C է, 2200 մ՝ 7,9 °C, մյուս գետերում համապատասխանաբար՝ 19,2 °C եւ 12 °C։ Գետերի ջրի ջերմաստիճանը յուրաքանչյուր 100 մ բարձրանալիս նվազում է 0,6°Օ-ով։ Սեւանա լճի մակերեւութային շերտի ջրի միջին ջերմաստիճանը 18 °C է (առավելագույնը՝ 19,5 °C, դիտվել է 1989 թվականին), Արփի լճի ջրամբարինը՝ 17,9 °C, Ապարանի ջրամբարինը՝ 19,2 °C, Քարի լճինը՝ 10,2 °C։ Հուլիսը տարվա ամենատաք ամիսն է։ Օդի ջերմաստիճանը հասնում է առավելագույնին։ Դադարում են լեռն, գետերի վարարումները։ Անամպ երկնակամարում Արեգակը կիզիչ է։ Հողում խիստ պակասում է խոնավությունը։ Դաշտերն ու այգիները հիմնականում ոռոգվում են։ Օդը լցվում է ծաղիկների ու չոր խոտի բուրմունքով։ Անասունների հոտերը բարձրանում են ալպյան եւ մերձալպյան արոտներ, սկսվում է հացահատիկի ու մրգերի բերքահավաքը։ Թեպետ հուլիսը ամենատաք ամիսն է, բայց երբեմն բարձր լեռնագագաթներին կարկուտ ու ձյուն են տեղում։ Հուլիսի առաջին տասնօրյակում ցածրադիր գոտում օդի միջին ջերմաստիճանը բարձր է 20-25°Օ-ից, լեռնային գոտում՝ 15°0-ից, ավարտվում է կլիմայական գարունը։ Սկսվում է ծիրանի բերքահավաքը, հասունանում են ելակը, թութը, բալը, գարին, աշնանացան ցորենը, ձմերուկը եւ սեխը, գարնանացան ցորենը, կարտոֆիլը, լոլիկը, վարունգը, լոբին եւ այլն։ Հուլիսի երրորդ տասնօրյակում Հայաստանի ամբողջ տարածքին բնորոշ են ամենաբարձր ջերմաստիճանները։ Վերջին հազարամյակում կայունացել է հուլիսիի 22-ին հաջորդող կիրակին Վարդավառի («ջուր ցողելու», «ջուր լցնելու») օրը նշելու ավանդույթը։ Այդ օրը լավագույնս համապատասխանում է դաշտային աշխատանքների ավարտին, հացահատիկի բերքահավաքին։ Հուլիս ամսում տոնվում են Սահմանադրության օրն ու Վարդավառը։ Հայաստանի Սահմանադրության օրը նշվում է հուլիսի 5-ին։ Այն ոչ աշխատանքային օր է։ Հայ առաքելական եկեղեցին Վարդավառը նշում է հուլիս ամսվա առաջին կիրակի օրը որպես տաղավար տոն։ Նրան հաջորդող երկուշաբթին ընդունված է որպես մեռելոց եւ ոչ աշխատանքային օր է։ Այդ տոները նշելու համար 2013 թվականի հուլիսի 5-ից 8-ը հայտարարվեցին ոչ աշխատանքային օրեր։ Հայաստանի երեք մարզերում՝ Սյունիքում, Լոռիում եւ Տավուշում Վարդավառը տոնում են մի այլ օր՝ հուլիսի 20-ից հետո առաջին կիրակի օրը։ Տոներ 2 հուլիսի — Սպորտային լրագրողի միջազգային օր, 6 հուլիսի — Համբույրի համաշխարհային օր 7 հուլիսի — Իվան Կուպալա 8 հուլիսի — Ընտանիքի, սիրո ու հավատարմության օր Ռուսաստանում 11 հուլիսի — Ազգաբնակչության համաշխարհային օր 14 հուլիսի — Բաստիլի գրավման օր 17 հուլիսի — Ծովային ավիացիայի օր Ռուսաստանում եւ Էթնոգրաֆի օր 20 հուլիսի — Շախմատի միջազգային օր 23 հուլիսի — Պսկով քաղաքի օրը 28 հուլիսի — PR-մասնագետի օր Ռուսաստանում Հուլիս ամսում իրենց անկախության տոնն են նշում՝ հուլիսի 3-ին՝ Բելառուսը, հուլիսի 4-ին՝ Ֆիլիպինները եւ Ամերիկայի Միացյալ Նահանգները, հուլիսի 5-ին՝ Ալժիրը եւ Վենեսուելան, հուլիսի 9-ին՝ Արգենտինան եւ Հարավային Սուդանը, հուլիսի 10-ին՝ Բահամյան կղզիները, հուլիսի 20-ին՝ Կոլումբիան, հուլիսի 21-ին՝ Բելգիան, հուլիսի 26-ին՝ Մալդիվները, հուլիսի 28-ին՝ Պերուն, հուլիսի 30-ին՝ Վանուատուն։ Անունը այլ լեզուներում Եվրոպական որոշ լեզուներում հուլիս ամիսն ունի լատինական ավանդույթից տարբերվող անուն։ Ֆիններեն ասում են heinäkuu, այսինքն՝ խոտի ամիս, խորվաթերեն՝ srpanj՝ մանգաղ բառից։ Լիտվաներենում եւ սլավոնական որոշ լեզուներում հուլիսն իր անունն ստացել է այդ ամսում ծաղկող լորենու անունից՝ ուկրաիներեն՝ липень, բելառուսերեն՝ ліпень, լեհերեն՝ lipiec, լիտվաներեն՝ liepa։ Ծանոթագրություններ Ամիսներ


text: Օգոստոս, տարվա ութերորդ ամիսն է, ունի 31 օր։ Մեր թվարկությունից 56 տարի առաջ Հուլիոս Կեսարի հրամանով կատարված օրացույցի բարեփոխումից հետո փետրվարը դարձավ երկրորդ ամիսը եւ ուներ 29 օր։ Հետագայում ամիսներից մեկը ի պատիվ Հուլիոս Կեսարի կոչվեց Հուլիս, իսկ դրան հաջորդող օգոստոս ամիսն էլ՝ հռոմեական Օկտավիանոս կայսեր պատվին, որը հետագայում ստացավ «օգոստոս» տիտղոսը (նշանակում է՝ վսեմաշուք)։ Բայց օգոստոսն ուներ միայն 30 օր, իսկ հուլիսը՝ 31։ Մի բան, որ ընդգծում է Կեսարի գերազանցությունը Օգոստոս կայսեր նկատմամբ։ Որոշվեց մեկ օր վերցնել փետրվարից եւ ավելացնել օգոստոս ամսվա օրերի թվին։ Պատմական Հայաստանում օգոստոսը եղել է տարվա առաջին ամիսը եւ կոչվել է նավասարդ։ Կենդանաշրջանի նշաններ Օգոստոս ամսին ծնվածների կենդանաշրջանի նշաններն են՝ Առյուծը՝ մինչեւ ամսի 23-ը ծնվածների համար; Կույսը՝ ամսի 23-ից հետո ծնվածների համար։ Կարեւոր օրեր Օգոստոսի 13 - ձախլիկների համաշխարհային օր: Օգոստոսի 14 - Պակիստանի անկախության օր: Օգոստոսի 15 - Հնդկաստանի անկախության օր: Օգոստոսի 23 - ՀԽՍՀ գերագույն խորհուրդը ընդունում է հռչակագիր անկախ պետականության հաստատման գործընթաց սկսելու մասին: Օգոստոսի 24 - Ուկրաինայի անկախության օր։ Անունն այլ լեզուներով Եվրոպական լեզուներում օգոստոս անունը հիմնականում համապատասխանում է լատինական ավանդույթին։ Սակայն, կան նաեւ բացառություններ. այսպես՝ ֆիններեն ասում են elokuu՝ «հացի ամիս», արեւելասլավոնական լեզուներում անունը կապված է՝ «մանգաղ» նշանակող բառի հետ. ուկրաիներեն՝ серпень, լեհերեն՝ sierpień, չեխերեն՝ srpen։ Բելառուսերեն կոչվում է «жнівень», կապված է «жніво»-բերք բառի հետ: Ծանոթագրություններ Ամիսներ


text: Սեպտեմբեր, տարվա իններորդ, աշնան առաջին ամիսը։ Սեպտեմբերին հարավային կիսագնդում սկսվում է գարունը։ Ունի երեսուն օր։ Ներկայիս տարվա բաժանումը ամիսների գոյություն ունի ավելի քան երկու հազար տարի։ Նա մեզ մոտ է եկել Հուլիոսյան օրացույցի հետ՝ Հին Հռոմից։ Այդտեղից էլ եկել են ամիսների անունները։ Ինչպես հայտնի է, հռոմեացիների Նոր տարին սկսվում էր գարնանը, եւ ամիսները սկզբում պարզապես համարակալվում էին, առաջինը այն ամիսն էր, որը հիմա կոչվում է մարտ։ Բայց ժամանակի ընթացքում միայն չորս ամիս մնացին թվական անուններով։ Այսինքն յոթերորդից մինչեւ տասներորդը ներառյալ՝ սեպտեմբեր, հոկտեմբեր, նոյեմբեր եւ դեկտեմբեր, իհարկե, մարտը հաշվելով որպես առաջին ամիս։ Մնացած ամիսները վերանվանվեցին։ Սեպտեմբերը շարունակում է հաջորդ երեք ամիսների նման պահել թվային անվանումը. լատիներեն սեպտիմ՝ յոթ բառից է։ Հայկական տոմարում համընկնում է հոռի ամսվա հետ։ Կենդանաշրջանի նշաններ Սեպտեմբերին ծնվածների կենդանաշրջանի նշաններն են Կույսը (մինչեւ սեպտեմբերի 22-ը) եւ Կշեռքը (սեպտեմբերի 22-ից հետո)։ Իրադարձություններ Սեպտեմբերը շատ երկրներում համարվում է ակադեմիական տարվա սկիզբը։ Մի շարք երկրներ Սեպտեմբերին նշում են իրենց ազգային տոները՝ Սեպտեմբերի 1-ը Ուզբեկստանի Անկախության օրն է; Սեպտեմբերի 2-ին նշվում է Վիետնամի Ազգային օրը; Սեպտեմբերի 7-ը Բրազիլիայի Անկախության օրն է; Սեպտեմբերի 16-ը Մեքսիկայի Անկախության օրն է; Սեպտեմբերի 19-ը Սենթ Քիթս եւ Նեւիս պետության Անկախության օրն է; Սեպտեմբերի 25-ին Մոզամբիկում նշվում է Հեղափոխության օրը։ Միջազգային տոներ եւ օրեր սեպտեմբերի 10-ը Ինքնասպանությունների կանխարգելման համաշխարհային օրն է; տարվա 256-րդ օրը (սեպտեմբերի 12-ը կամ 13-ը) Ծրագրավորողների օրն է; սեպտեմբերի 19-ը Ծովահենների միջազգային օրն է; սեպտեմբերի 21-ը Խաղաղության միջազգային օրն է; 4-րդ կիրակին Խուլերի միջազգային օրն է; սեպտեմբերի 26-ը Լեզուների եվրոպական օրն է; սեպտեմբերի 26-ը Կոնտրացեպցիայի համաշխարհային օրն է; սեպտեմբերի 30-ը Թարգմանչի միջազգային օրն է։ Հայաստանում սեպտեմբերի 1-ից սկսվում է ակադեմիական տարին; սեպտեմբերի 21-ը նշվում է որպես Անկախության օր; Եկեղեցական տոներ Սեպտեմբեր ամսվա 11-ից 17-ն ընկած ժամանակահատվածի կիրակի օրը Հայ առաքելական եկեղեցին (ՀԱԵ) տոնում իր ամենագլխավոր՝ տաղավար տոներից մեկը՝ Սուրբ Խաչը կամ Խաչվերացը։ Նրան հաջորդող օրը նշվում է որպես մեռելոց եւ պետականորեն հայտարարված է ոչ աշխատանքային։ Ամիսներ


text: Հոկտեմբերը աշնան երկրորդ ամիսն է։ Ավարտվում է այգեկութը։ Ներկայիս տարվա բաժանումը ամիսների գոյություն ունի ավելի քան երկու հազար տարի։ Նա մեզ մոտ է եկել Հուլյան օրացույցի հետ, Հին Հռոմից։ Այդտեղից էլ եկել են ամիսների անունները։ Ինչպես հայտնի է, հռոմեացիների Նոր տարին սկսվում էր գարնանը, եւ ամիսները սկզբում պարզապես համարակալվում էին, առաջինը այն ամիսն էր, որը հիմա կոչվում է մարտ։ Բայց ժամանակի ընթացքում միայն չորս ամիս մնացին թվական անուններով։ Այսինքն յոթերորդից մինչեւ տասներորդը ներառյալ՝ սեպտեմբեր, հոկտեմբեր, նոյեմբեր եւ դեկտեմբեր, իհարկե, մարտը հաշվելով առաջին ամիսը։ Մնացած ամիսները վերանվանվեցին։ Հոկտեմբերը շարունակում է մյուս երեք ամիսների նման պահել թվային անվանումը. հոկտեմբերը լատիներեն օկտո բառից է, որը նշանակում է «ութ»։ Հոկտեմբերը հայտնի է իր բազմերանգ տերեւներով եւ մրգերով։ Հոկտեմբերը հայկական տոմարում համընկնում է սահմի անվան հետ։ Ամիսներ


text: Նոյեմբերը աշնան վերջին ամիսն է, երբ օրերը կարճանում են, լույսը քչանում է։ Լուսաբացն ու մթնշաղը կարծես իրար են հանդիպում ամպամած օրվա կեսին։ Լատիներեն նովեմ՝ ինը բառից է։ Սա հռոմեացիների իններորդ ամիսն է` մարտից հաշված։ Հին հայկական տոմարում համընկնում է տրե, այսինքն՝ չորրորդ ամսին։ Սա կապված է Տիր աստծու հետ, որը պահլավական, ինչպես նաեւ հայերի աստվածներից մեկն էր։ Ի դեպ, այստեղից էլ՝ Տրդատ, այսինքն` Տիրի կամ Տրեի տրված։ Ամիսներ


text: Պատմություն Դեկտեմբեր (), օրացուցային տարվա տասներկուերորդ ամիսը (31 օր)։ Մինչեւ Հուլյան օրացույցի ընդունումը համարվել է տարվա տասներորդ ամիսը (հին հռոմեացիների տասներորդ ամիսը ըստ կարգի տասներկուերորդը դարձավ, երբ տարվա առաջին ամիսը մարտի փոխարեն հունվարը հաշվեցին եւ նրա անվան հիմքում մնաց հունարեն դեկտեմբրիս բառը, այսինքն՝ տասներորդ։)։ Հայաստանում ջերմային ռեժիմով՝ ձմռանն անցման, օրացուցայինով՝ ձմռան առաջին ամիսն է։ Եղանակային տվյալներ ՀՀ-ում Դեկտեմբերին ցերեկվա տեւողությունն ամենակարճն է՝ 9 ժամ 30 րոպեից (1-ին) 9 ժամ 20ր (31-ին), Երեւանում՝ 8 ժամ 46 րոպե (22-ին)։ Արեգակի բարձրությունը հորիզոնից 28°12՝-ից (1-ին) 26°54՝ (31-ին) է։ Արեւափայլքի տեւողությունը 84-ից (Հանքավան) 163 ժ է (Կապան)։ Արեգակնային գումարային ճառագայթումը 3.8-ից (Արտաշատ) 6,9 կկալ/սմ2 • ամիս է (Արագած բլկ)։ Այս երեւույթը բացատրվում է Արեգակի՝ հորիզոնի նկատմամբ ունեցած բարձրության ամենացածր արժեքով։ ՀՀ ամբողջ տարածքում դիտվում է ամսական միջին ջերմաստիճանների կտրուկ անկում՝ 3-ից -3.1 °C։ Նվազագույն ջերմաստիճանների բազմամյա միջինը -14.2-ից (Պաղակն գյուղ) -0.2 °C է (Մեղրի), առավելագույն ջերմաստիճանը՝ -7.2-ից (Արագած բլկ) 9 °C (Կապան), նվազագույնը՝ -19-ից (Մեղրի) -40 °C (Պաղակն գյուղ)։ Օդի հարաբերական խոնավությունը 59-80% է։ Դեկտեմբերին նկատվում է ցիկլոնային ազդեցության հաճախականության եւ սաստկության նվազում, որի հետեւանքով նվազում է մթնոլորտային տեղումների քանակը՝ 13-70 մմ։ Քամու արագությունը 0.7-7.8 մ/վ է, գերակշռող ուղղությունները՝ հարավարեւմտյան (ավելի հաճախ) եւ հյուսիսարեւմտյան։ Գետերն ու ջրերը Դեկտեմբեր ամսին Դեկտեմբերը ձմեռային սակավաջուր փուլի առաջին ամիսն է, երբ գետերը հիմնականում սնվում են ստորերկրյա ջրերով։ Գետերով հոսում է տարեկան հոսքի 1-6%-ը. Մեծամոր, Գավառագետ,Ազատ, Աշոցք եւ ստորերկրյա սնմամբ այլ գետերով՝ 3-6 %-ը, մակերեւութային սնմամբ գետերով՝ 1-2 %-ը, Սեւանա լճի ավազանի գետերով՝ 4,9 %-ը։ Ստորերկրյա սնմամբ գետերի ջրի ջերմաստիճանը 2-2.5 °C-ով բարձր է մակերեւութային սնմամբ գետերի ջրի ջերմաստիճանից։ Սեւանա լճի մակերեւութային շերտի ջրի միջին ջերմաստիճանը 5,8 °C է, առավելագույնը՝ 8 °C (1966 թ.)։ Բարձրլեռնային գետերում գոյանում է սառցածածկ, միջին բարձրության գետերի հիմնական մասոււՐ առափնյա սառցածածկ, ցածրադիր վայրերի գետերում՝ սղին, սառցաշարժ եւ այլն։ Արփի լճի ջրամբարը եւ բարձրլեռնային լճերը լրիվ սառցակալած են։ Սեւանի թերակղզուն հարող մասում դեկտեմբերի 25-ից սկսվում են սառցային երեւույթները։ Դեկտեմբերը տարբեր լեռնային գոտիներում Դեկտեմբերի առաջին տասնօրյակը ցածրադիր գոտում, ի տարբերություն մյուս գոտիների, ձմեռնամուտ է։ Օդի ջերմաստիճանը սկսում է իջնել 0 °C-ից, Մեղրիում, Բագրատաշենում, Իջեւանում օրվա միջին ջերմաստիճանները դեռեւս 3-5 °C են։ Մինչդեռ լեռնային շրջաններում արդեն իսկական ձմեռ է. օդի միջին ջերմաստիճանն իջնում է -5 °C-ից, ձնածածկույթի հաստ, հասնում է 10 սմ-ի։ Դեկտեմբերին ՀՀ հարավային եւ հյուսիսարեւելյան ցածրադիր վայրերում ձմեռն անկայուն է. շատ տարիների հաստատուն ձնածածկույթ չի գոյանում, օդի միջին ջերմաս տիճանը 0 °C է, որի պատճառով բույսերի վեգետացիայի դադարի շրջանը կարճատեւ է։ Այգիներում գրեթե չի դադարում հողի մշակումը, անտառում թռչունները սնվում են պտուղներով, հատապտուղներով, սերմերով։ Տոներ եւ նշանավոր օրեր Ռումինիայի միության օր-Դեկտեմբերի 1 Իսպանիայի սահմանադրության օր-Դեկտեմբերի 6 Ֆինլանդիայի Անկախության Օր - Դեկտեմբերի 6 Սուրբ Նիկոլասի տոնը- Դեկտեմբերի 6 (Հունաստան եւ Շվեյցարիա) Սպիտակի երկրաշարժի զոհերի հիշատակի օր- Դեկտեմբերի 7(ՀՀ) Մայրերի տոնը Ինդոնեզիայում-Դեկտեմբերի 22 Սուրբ Ծննդյան տոներ- Դեկտեմբերի 31- հունվարի 6 (ՀՀ) Ամիսներ Դեկտեմբեր


text: Երկուշաբթին շաբաթվա երկրորդ օրն է։ Անունը բաղկացած է երկու բառերից՝ «երկու» եւ «շաբաթ», նշանակելով որ այս օրն շաբաթվա երկրորդ օրն է։ Եվրոպական երկրներում երկուշաբթին համարվում է աշխատանքային շաբաթվա առաջին օր։ Որպես կրճատ գործածվող ձեւն է՝ Եկշ։ Հանդիպում է նաեւ 2շբ ձեւը։ Անգլերենում՝ Mon։ Անունն այլ լեզուներում Հայերենից բացի, երկուշաբթի բառը նույն իմաստով գործածվում է նաեւ վրացերենում եւ պարսկերենում՝ վրացերեն՝ ორშაბათი օրշաբաթի պարսկերեն՝ دوشنبه դոշանբե Հին հռոմեացիների ժամանակներում երկուշաբթին նվիրված էր Լուսնին։ Դրան համապատասխան՝ եվրոպական շատ լեզուներում երկուշաբթիին ասում են «լուսնի օր»՝ գերմանական լեզուներում՝ {| |- |align=right|անգլերեն՝ |Monday |- |align=right|գերմաներեն՝ |Montag |- |align=right|դանիերեն՝ |mantag |- |align=right|նիդերլանդերեն՝ |maandag |- |align=right|շվեդերեն՝ |mandag |} ռոմանական լեզուներում՝ {| |- |align=right|իտալերեն՝ |lunedi |- |align=right|իսպաներեն՝ |lunes |- |align=right|ռումիներեն՝ |luni |- |align=right|ֆրանսերեն՝ |lundi |}


text: Երեքշաբթի՝ շաբաթվա երկրորդ օրը արեւմտյան երկրների մեծամասնությունում եւ երրորդ օրը ըստ Հուդա-Քրիստոնեական օրացույցի։ Ծագումնաբանություն Հայերենով (Երեքշաբթի), վրացերենով (სამშაბათი — սամշաբաթի), բաշկիրերենով (шишәмбе - շիշամբե), տաջիկերենով (сешанбе-սեշամբե) եւ թաթարերեն (сишәмбе-սիշամբե) բառացի նշանակում է երեք օր շաբաթից։ Հին Հռոմում անվանումը նվիրված էր Մարսին (, ), հյուսիսգերմանական ցեղերի մոտ իր պատիվ Տյուրի (), ինչը անդրադարձել է հռոմեական եւ գերմանական լեզուների վրա։ Լատիներենով երեքշաբթին կոչում են dies Martis («Մարսի օր») եւ համարվում է հունարեն ἡμέρα Ἄρεως (Արեսի օր) թարգմանությունը։ Շաբաթվա յոթ օրերի ասոցացումը յոթ դասական մոլորակների հետ հավանաբար գալիս է հելլենական ժամանակաշրջանից։ 1-ին եւ 3-րդ դարերին Հռոմեական կայսրությունում ութօրյա աշխատանքային շաբաթը փոխարինվեց յոթօրյային։ Անգլերենով երեքշաբթի բառը գալիս է հին անգլերեն Tiwesdæg բառից։ Այն գալիս է հին գերմաներենից, որը թարգմանվել է լատիներենից եւ Մարսի փոխարեն գրվել է գերմանական աստծու` Teiwaz (հին անգլերենով Tiw) անունը։ Այսպիսով երեքշաբթին բառացի նշանակում է «Տյուրի օր»։ Հնդկաստանի դասական լեզուներում երեքշաբթի օրվան ասում են Անգարակա («այն ունի կարմիր գույն») եւ նվիրված է պատերազմի աստված Մանգալին եւ կարմիր մոլորակ Մարսին։ «Երեքշաբթի», ճապոներենում բառացի թարգմանվում է «կրակի օր» (火曜日): Ծանոթագրություններ Երեքշաբթի


text: Չորեքշաբթին շաբաթվա 3-րդ օրը արեւմտյան երկրների մեծամասնությունում եւ 4-րդ օրն ըստ Հուդա-Քրիստոնեական օրացույցի, գտնվում է Երեքշաբթիի եւ Հինգշաբթիի միջեւ։


text: Հինգշաբթի, ըստ հուդայա-քրիստոնեական ավանդության շաբաթվա հինգերորդ օրը, ինչպես որ հուշում է նրա անունը։ Հայերենի նման շաբաթվա հինգերորդ օրվա իմաստով անունն է գործածվում նաեւ հունարենում, եբրայերենում, վրացերենում եւ պարսկերենում։ Եվրոպական երկրներում, սակայն, այն համարվում է շաբաթվա չորրորդ աշխատանքային օր։ Ռոմանական լեզուներում պահպանվել է հին հռոմեացիների կողմից այդ օրը Յուպիտերին նվիրած լինելու ավանդույթը։


text: Ուրբաթ, շաբաթվա հինգերորդ օրը (եկեղեցական տոմարով՝ վեցերորդը), ընկնում է հինգշաբթի եւ շաբաթ օրերի միջեւ։ Բառի ծագում «Ուրբաթ» բառը փոխառություն է հին ասորերենից (արամեերենից), որտեղ aruwatha բառը «ուրբաթ» իմաստից բացի, նշանակում է նաեւ «պատրաստություն»։ Սա, իր հերթին, եբրայերեն բառ է, իմաստով՝ հրեական շաբաթ հանգստյան օրին նախորդող, «նախապատրաստության» օր։ Հայերեն բառի արտասանության ձեւը գոյացել է որպես հնչյունահամապատասխանություն՝ «շաբաթ» բառին։ Հին հռոմեացիների մոտ ուրբաթ օրը նվիրված էր Վեներային։ Անունը այլ լեզուներում Ռոմանական լեզուներում (բացառությամբ՝ պորտուգալերենի) ուրբաթ օրվա անունը սերում է ՝ «Վեներայի օր» արտահայտությունից. , , , կատալոներեն՝ divendres, կորսիկաներեն՝ vennari, ռումիներեն՝ vineri։ Ուրբաթը ասույթներում Տարածված արտահայտություն է՝ «Ուրբաթը շաբաթից շուտ եկավ»։ Ասվում է այն դեպքում, երբ կատարվում է այն, ինչը որ պետք է կատարվեր։ Բառակազմություն Քչախոս մարդուն նաեւ ասում են՝ ուրբաթախոս։ Հայերեն առաջին տպագիր գրքի անունն է՝ Ուրբաթագիրք։ Ուշագրավ փաստ Ուրբաթ անունն էր կրում Դանիել Դեֆոյի «Ռոբինզոն Կրուզո» վեպի գործող անձանցից մեկը։ Կրճատ ձեւ Հայերենում՝ Ուբ, Անգլերենում՝ Fri: Ուրբաթ


text: Շաբաթ, շաբաթվա վեցերորդ օրը, ընկնում է ուրբաթ եւ կիրակի օրերի միջեւ։ Հրեաների համար, շաբաթական հանգստի շաբաթ օրը սուրբ պարտականությունը։ Շաբաթ օրը ոչ աշխատանքային օր է շատ երկրներում ինչպես նաեւ Հայաստանում եւ Արցախի Հանրապետությունում։ Այդ օրը շատ երկրներում, օրինակ՝ Իսրայելում չի աշխատում նույնիսկ հասարակական տրանսպորտը՝ կրոնական նկատառումներով։ Ըստ ավանդույթի շաբաթ բառը եկել է եբրայերենից, որի միջոցով Քրիստոնեությունը տարածվել է Հռոմեական կայսրությունում եւ ողջ Եվրոպայում։ Կելտերեն շաբաթ կոչվում է Սատուռնի օրն է։ Շաբաթը օրացույցում Ըստ ավանդույթի, որը ժառանգվել է Հուդայականությունից, շաբաթը֊շաբաթվա վերջին օրն է։ Այս համաձայնությունը համարվում է ստանդարտ ԱՄՆ֊ում եւ Իսրայելում, սակայն Եվրոպայում շաբաթ օրը շատերը համարում են վեցերորդ (նախավերջին) օրը շաբաթվա, իսկ կիրակին՝ վերջինը։ Եվրոպայում այս հասկացությունը ըստ է ISO 8601-ի է։ Ըստ աշխարհիկ ավանդույթի այս բառը (վեցերորդ օրը) կոչվում է շաբաթվա անունով։ Քրիստոնեական երկրներում ավանդույթը պահպանվում է եւ շաբաթը օրը համարվում է շաբաթվա վերջին օր։ Հետաքրքիր փաստեր ժարգոնային "շաբաշ" (նշանակում է աշխատանքի ավատ), ինչպես նաեւ "Շաբաթ (հուդայականություն)" բառերը տանում է բեպի "Շաբաթ(օր)" բառը։ Պահքի վեցերորդ շաբաթը Ուղղափառ եկեղեցին նշում է Ղազարոսի հարությունը, կոչելով այդ օրը "Ղազարոսի շաբաթ", որի հետ կապված գոյություն ունի ռուսական հանելուկ՝ "Երբ է շաբաթը կիրակի լինու՞մ կամ կիրակին շաբաթ": Հանելուկում "կիրակի"֊ի նշանակում է եւ՛ շաբաթվա օր, եւ՛ որպես իրադարձություն, երբ մահացաց մարդը հարություն է առնում։ Նեպալում շաբաթ օրը հանդիսանում է շաբաթվա վերջին օրը եւ միակ ոչ աշխատանքային օրը։ Հայտնի եվրոպական հեռուստամրցույթ Եվրատեսիլը եթեր է հեռարձակվում շաբաթ օրերին։ Միացյալ Թագավորությունում շաբաթը այն օրն է, երբ բոլոր համայնքներում ֆուտբոլ են խաղում։ Շաբաթը մշակույթում Շաբաթ երեկոյան ուղիղ եթերում Շաբաթ (Fall Out Boy երգ) Take This to Your Grave ալբոմից The Saturdays (Կանանց փոփ խումբ) 1997 թվական Saturday Night Fever ֆիլմ Էլթոն Ջոն - Saturday Night's Alright for Fighting երգ Chicago (խումբ) - Saturday in the Park. երգ Misfits (band) - Saturday Night երգ Saturday (Kids in Glass Houses song) երգը Smart Casual ալբոմից Աստղագիտություն Աստղագիտությունում Շաբաթ օրը համահունչ է Սատուրնի հետ, այս սիմվոլը Սատուրնի խորհրդանիշն է։ Տես նաեւ Շաբաթ (հուդայականություն)


text: Այն գրաբարում կոչում էին նաեւ միաշաբաթ։ Միաշաբաթ նշանակում է շաբաթից հետո առաջին օր, երկուշաբթի՝ երկրորդ օր եւ այլն։ Երբ տարածվում է քրիստոնեությունը, ապա Քրիստոսի ավանդական հարություն առնելու կապակցությամբ, միաշաբաթը վերանվանվել է կիրակի։ Հունարեն «կիրակի» (հունարեն՝ Κυριακή) բառացի նշանակում է տերունական, Տիրոջ օր։ Եվ որպեսզի հրեաների հանգստի օրվա հետ չհամընկնի, որոշվում է հանգստի օրը շաբաթից տեղափոխել կիրակի օրը։ Այն ընդունվեց 321 թվականին, Կոնստանդիանոս Մեծի հրովարտակով։ Ծանոթագրություններ


text: Բուժումբուրան (Ֆրանսերեն՝ Bujumbura) Բուրունդիի նախկին մայրաքաղաքն է, ինչպես նաեւ նրա ամենամեծ քաղաքն ու նավահանգիստը։ Քաղաքից հիմնականում նավերով արտահանվում են սուրճ, բամբակ, ինչպես նաեւ անագի հանքաքար։ Այն գտնվում է Տանգանիկա լճի հյուսիսում, որը խորությամբ երկրորդն է աշխարհում (Բայկալ լճից հետո)։ Քաղաքի կենտրոնում կա մեծ շուկա, ազգային մարզադաշտ, մեծ մզկիթ։ Գործում են 2 թանգարաններ, 1 համալսարան եւ Բուրունդիի օդանավակայանը։ Բնակչությունը՝ ։ Ծանոթագրություններ Աֆրիկայի քաղաքներ Բուրունդիի քաղաքներ 1871 թվականին հիմնադրված բնակավայրեր


text: Պնոմպեն Կամբոջայի մայրաքաղաքը։ Գտնվում է Սապ եւ Մեկոնգ գետերի միախառնման վայրում։ Ավելի քան 320 հազար բնակչություն (1981 թվական)։ Գետային նավահանգիստ է։ Երկաթուղիներով կապված է Կամպոնգսաոմ նավահանգստի եւ Բանգկոկի հետ։ Ավտոճանապարհների հանգույց է, ունի միջազգային օդանավակայան։ Պնոմպենում են գտնվում երկրի բանկերը, առեւտրական ու արդյունաբերական ընկերությունները, ապահովագրական բորսաները։ Կան սննդի, փայտամշակման, տեքստիլ, ծխախոտի արդյունաբերության, նավանորոգման, ավտոնորոգման, ավտոհավաքման, օճառի արտադրության ձեռնարկություններ։ Ունի համալսարաններ (Պ-ի, Թագավորական տեխ., գյուղատնտ., գեղեցիկ արվեստների, Բուդդայական), Բարձրագույն տեխ. եւ Բուդդայական ինստիտուտներ։ Գործում են Ազգային գրադարան, Ազգային եւ Թագավորական պալատի թանգարաններ, Ազգային թատրոն։ Հիմնադրվել է 1371 թվականին։ Պնոմպենի կենտրոնի ճառագայթաձեւ կառուցվածքը (կազմավորվել է XIX դարի 2-րդ կեսին) համադրվում է հարող շրջանների ուղղանկյուն ցանցին։ Քաղաքի կենտրոնը կառուցապատված է առանձնատներով, 2֊4-հարկանի եվրոպական տիպի տներով, ծայրամասերը՝ փայտե տներով։ Պնոմպենի հնագույն կառույցը Պնոմվատն է՝ XV դարի ստուպայով։ XIX—XX դարերի կառույցներից են՝ Թագավորական պալատի համալիրը (XIX դարի 2-րդ կես XX դարի սկիզբ), «Արծաթե պագոդան», Ազգային թանգարանը (1917— 1920 թվականներ), ծածկած շուկան (1936 թվական), Ազգային մարզական համալիրը (1962-1964 թվականներ, ճարտարապետական Վանմոլիվան), կոնֆերանսների «Չակդոմուկ» դահլիճը (1961 թվական,, հիվանդանոցը (1956-1960 թվականներ), Բարձրագույն տեխնիկական ինստիտուտը։ Ասիայի քաղաքներ Կամբոջայի քաղաքներ 1372 թվականին հիմնադրված բնակավայրեր


text: Յաունդեն (ֆրանսերեն՝ Yaoundé, անգլերեն՝ Yaounde), Կամերունի մայրաքաղաքն է։ Այն գտնվում է Կամերունի հարավարեւմտյան մասում, ծովի մակարդակից 750 մ բարձրության վրա։ Հիմնադրվել է 1888 թվին։ Բնակչությունը՝ : Աշխարհագրական տարածքներ եւ կլիմա Յաունդեն գտնվում է Կամերուն պետության հարավ-արեւմուտքում։ Ծովի մակարդակից բարձրությունը կազմում է 730 մետր։ Քաղաքը գտնվում է Կամերունյան լեռնաշղթայի վրա։ Ունի Մերձհասարակածային կլիմա։ Ունի երկու երկար ու խոնավ եղանակային սեզոն եւ երկու կարճ ու չոր եղանակային սեզոն (հունվար-փետրվարեւ հուլիս)։ Օդի միջին ջերմաստիճանը կազմում է + 23 աստիճան, հուլիսի + 21 աստիճան։ Տարեկան միջին տեղումները կազմում է 1200 մմ։ Անձրեւները տեղում են սեպտեմբեր ամսվա սկզբից մինչեւ նոյեմբել եւ ապրիլից մինչեւ հուլիս ընկած սահմանում։ Բնակչություն, լեզու, դավանանք Մարդահամարի տվյալներով նահանգի բնակչությունը կազմում է 1 միլիոն 800 հազար մարդ։ Քաղաքը բնակեցված է Բամիլեկի կոչվող էթնիկ խմբերի ներկայացուցիչների կողմից (քաղաքի բոլոր բնակիչների մոտ քառորդը), Ֆուլանիերի (մոտ 10%), ֆանգերի, ֆուլբեիների եւ դուալայների կողմից։ Պաշտոնական լեզուներն են անգլերեն եւ ֆրանսերենը, մի շարք աֆրիկյան բարբառներ (հիմնականում, Բանտու խումբը)։ Մայրաքաղաքում հավատացյալների կեսը կաթոլիկներն են, մնացածը իսլամի կողմնակիցներն են եւ տեղական ավանդական կրոններ։ Առողջապահություն Ամենամեծ հիվանդանովը համարվում է Յաունդեի կենտրոնական հիվանդանոցը` 650 մահճակալով ։ 1985 թվականին կառուցված Յաունդի ընդհանուր հիվանդանոցում կար 302 մահճակալ ։ Կրթություն 1962 թվականին քաղաքում կառունցվել համալսարան։ Քաղաքում կան այլ բարձրագույն ուսումնական հաստատություններ `բարձրագույն գյուղատնտեսական դպրոց, բարձրագույն պոլիտեխնիկական դպրոց, բարձրագույն մանկավարժական դպրոց, Ազգային կառավարման դպրոց եւ Միջազգային հարաբերությունների ինստիտուտ։ Ամենախոշոր հանրային գրադարաններն են Ազգային գրադարանը եւ համալսարանական գրադարանը։ Քաղաքում է գտնվում Կամերունի պետական արխիվը։ 1996 թ-ին անցկացվեց Աֆրիկայի Աթլետիկայի առաջնությունը։ Տեսարժան վայրեր Հայտնի տաճարի շենքը, Ն.Դժոնգ Մելենի (N'Djong Melen) եկեղեցի Բենեդիկտինյան վանքը, որը գտնվում է Յաունդե քաղաքի կենտրոնում, քաղաքի գլխավոր տեսարժան վայրերից մեկն է։ Կամերունյան արվեստի թանգարանը, որը գտնվում է վանքից փոքր հյուսիսից։ Սեւ արվեստի թանգարան, որի ցուցադրությունը որոշակի հետաքրքրություն է առաջացնում։ Արհեստների կենտրոնը, որտեղ դուք կարող եք ծանոթանալ Կամերունի ձեռագործ աշխատանքների եւ արվեստի եւ արհեստների մասին ամբողջական տեղեկատվություն։ Տես նաեւ Յաունդի միջազգային օդակայան Ծանոթագրություններ Կամերունի քաղաքներ Աֆրիկայի քաղաքներ 1888 թվականին հիմնադրված բնակավայրեր


text: Պրայա ( – «ծովափ»), Կաբո Վերդե կղզային պետության մայրաքաղաք եւ խոշորագույն քաղաք, որը տեղակայված է Ատլանտյան օվկիանոսում, Սենեգալի առափնյայի մոտակայքում։ Գտնվում է Սանտյագու կղզու վրա։ Բնակչությունը՝ : Պատմություն Քաղաքը հիմնվել է XV դարի վերջում։ 1770 թվականին կղզու ամենահին՝ Ռիբեյրա Գրանդի (Մեծ վտակ) բնակավայրում ջրի պաշարների սպառման պատճառով Պրայա տեղափոխվեց կղզեխմբի կենտրոնը։ 1832 թվականի հունվարի 16-ին քաղաքը «Բիգլ» երկկայմ առագաստանավով այցելել է Չարլզ Դարվինը։ Տնտեսություն Նարնջի, շաքարավազի եւ սուրճի արտահանում։ Գործում է ծովային միջատլանտյան հաղորդակցության հանգույցը։ Սննդի (ձկան եւ ծովամթերքի մշակում), կահույքի, շինանյութի (երկաթ-բետոնի գործարան, կերամիկական ապրանքների եւ շինանյութի գործարաններ) արտադրություն։ Գործում են կարի ֆաբրիկաներ, տնայնա-գեղարվեստական արհեստանոցներ, էլեկտրական կենցաղային սարքավորումների հավաքման եւ վերանորոգման ձեռնարկություններ։ Զարգացած է ձկնորսությունը։ Առողջապահություն Գործում է բորի դեմ պայքարի կենտրոն։ Քաղաքի մոտակայքում գտնվում են հանգստավայրեր (օվկիանոսային ծովափեր), որոնք գտնվում են արեւմուտքում՝ Պրայա Մար եւ Կուեբրա Կանելա։ Տեսարժան վայրեր Քաղաքի տեսարժան վայրերից են համարվում Ալբուկերկի հրապարակը, նախագահական պալատը (XIX դարի վերջ), ազգագրական թանգարանը, Դիոգու Գոմեշի հուշարձանը (Սանտյագու կղզու առաջին հայտնագործողը)։ 10 կմ դեպի արեւմուտք գտնվում է Սիդադի Վելյան (Հին քաղաք)՝ եվրոպացիների առաջին բնակավայրը կղզեխմբում Ռեալ դե Սան Ֆիլիպե ամրոցով, որը կառուցվել է պարտուգալացիների կողմից XVI դարում։ Կլիմա Տես նաեւ Կաբո Վերդե Ծանոթագրություններ Արտաքին հղումներ Муниципальный сайт города Столица Кабо-Верде — город Прая (Praia) Կաբո Վերդեի քաղաքներ


text: Նջամենա (, ), մինչ 1973 թվականը՝ Ֆորտ Լամի (), Չադի մայրաքաղաք, Շարի Բագիրմի պրեֆեկտուրայի վարչական կենտրոնը։ Նջամենա քաղաքը նաեւ համարվում է Չադի 22 մարզերից մեկը եւ վարչականորեն, որպես մարզ, բաժանվում է 10 քաղաքային մարզերի։ Պատմություն Քաղաքը հիմնադրվել է 1900 թվականին ֆրանսիացի գաղութարարների կողմից եւ նրանց կողմից օգտագործվել է որպես ռազմական հենակետ Ֆորտ Լամի անվան տակ (դրանից առաջ մարտում զոհված ֆրանսիացի հրամանատար Ֆրանսուա Լամի պատվին)։ 1904 թվականից այն մտնում էր ֆրանսիական Ուբանգի Շարի գաղութի կազմի մեջ։ 1910 թվականին քաղաքը պատկանում էր Ֆրանսիական Հասարակածային Աֆրիկային։ 1958-1960 թվականները Ֆորմ Լամին եղել է ինքնավար Չադի Հանրապետության մայրաքաղաք, իսկ 1960 թվականից հետո դարձել է անկախ Չադի Հանրապետության մայրաքաղաքը։ Քաղաքի ժամանակակից անվանումը օգտագործվում է 1973 թվականից։ Բնակչություն Բնակչությունը՝ : Հիմնական էթնախմբերն են՝ դազա (16,97 %), արաբներ (11,08 %), հաջարայ (9,15 %), նգամբայե (6,41 %), բիլալա (5,83 %), կանեմբու (5,80 %), մաբա (4,84 %), կանուրի (4,39 %), գոր (3,32 %) եւ այլն։ Պաշտոնական լեզուներն են համարվում ֆրանսերենը եւ արաբերենը։ Քաղաքի բնակչության աճի դինամիկան ըստ տարեթվերի. Աշխարհագրություն եւ կլիմա Քաղաքը գտնվում է երկրի հարավարեւմտյան հատվածում, Շարի գետի աջ ափին, նրա մեջ Լոգոնե գետի թափվելու վայրում, ծովի մակարդակից 299 մ բարձրության վրա։ Քաղաքի տարածքն ընկած է բավականին ճահճոտ տեղանքում։ Կլիմա Նջամենան գտնվում է Սահելի գրեթե կենտրոնում։ Կլիման շատ շոգ է, մերձհասարակածային, կրում է վառ արտահայտված մուսոնային բնույթ։ Ամենաշոգ ամիսը ապրիլն է, խոնավ սեզոնից առաջ, ամենացուրտ ամիսը՝ դեկտեմբերը։ Ամբողջ տարվա ընթացքում շոգ է, ապրիլին ջերմաստիճանը կարող է հասնել +46 °C-ի։ Բացարձակ նվազագույնը կազմել է +8 °C (դեկտեմբեր եւ հունվար)։ Խոնավ սեզոնը տեւում է մայիսից մինչեւ հոկտեմբեր, այլ ամիսներին անձրեւը երբեմն է տեղում։ Քույր-քաղաքներ Թուլուզ, Ֆրանսիա (с 1980 года) Ստուպինո, Ռուսաստան (с 2000 года) Ծանոթագրություններ Աֆրիկայի քաղաքներ Չադի քաղաքներ 1900 թվականին հիմնադրված բնակավայրեր