ԺՈՂՈՎՐԴԱՎԱՐՈՒԹԵԱՆ ՆԵՐԿԱՆ ՈՒ ԱՊԱԳԱՆ ՆԵՐԿԱՆ ՈՒ ԱՊԱԳԱՆ ԴԷՊԻ ԿԱՏԱՐԵԱԼ ԺՈՂՈՎՐԴԱՎԱՐՈՒԹԻՒՆ Նուիրում եմ բոլոր ժամանակների բոլոր ազգերազատասեր մարդկանց... ժողովրդավարութիւնը մեծագոյն համամարդկային արժեքներից է։ Պետութիւնների ժողովրդավարականութեան կողմնակիցներն արձանագրում են, որ իր բոլոր թերութիւններով հանդերձ ժողովրդավարութիւնը հասարակական հարաբերութիւնների կարգաւորման եւ ազգային պետական կեանքի կառավարման լաւագոյն համակարգային հնարաւորութիւնն է։ Ընդգծւում է նաեւ այն, որ ժողովրդավարութիւնը դարձել է միջազգային հարաբերութիւնների կարգաւորման, պետութիւնների խաղաղ գոյակցութեան եւ զարգացման գլխաւոր նախապայմանը։ Պատմական տարբեր ժամանակաշրջաններում գործած ժողովրդավարութեան զանազան դրսեւորումների մասին ես կխօսեմ միայն ըստ անհրաժեշտութեան։ Աւելորդ եմ համարում անդրադառնալ հանրայայտ եւ բազմիցս մատուցուած ճշմարտութիւններին, քանի որ ժողովրդավարութեան մասին հազարաւոր գրքեր ու յօդուածներ են գրուել։ 21-րդ դարում գործող ժողովրդավարական համակարգերը, նրանց իւրահատկութիւնները տարբեր հեղինակների կողմից մատուցուած են հանգամանօրէն։ Այդ համակարգերը էականօրէն տարբերւում են իրարից՝ պետութիւնների կառուցուածքով, ընտրական համակարգերով, իշխանութեան ճիւղերի ձեւաւորման եղանակով, սակայն ընդհանրական են անպայմանօրէն ժողովրդի կամքով ձեւաւորուող ժողովրդի ներկայացուցչական մարմիններով՝ խորհրդարաններով։ Ժողովրդավարութիւնը` «դեմո-կրատիա»-ն, որպէս հասկացութիւն ներկայանում է հնագոյն ժամանակներից եւ նոյնքան հին է որքան մարդկային քաղաքակրթութիւնը, սակայն տարբեր ժամանակներում այն տարբեր բովանդակութիւն է ունեցել։ Այդ տարբերութիւնը նախ եւ առաջ դրսեւորուել է տարբեր դարերում գործած ժողովրդավարական համակարգերում «դեմոս»-ի բովանդակութեամբ՝ պարունակութեամբ։ Մեր օրերում «դեմոս»-ը, թւում է, ստացել է իր վերջնական սահմանումը։ Այն ներառում է բոլոր մարդկանց` անկախ նրանց սեռային, կրոնական, ռասսայական եւ այլ առանձնահատկութիւններից։ Թերեւս վերջին խոչընդոտը մարդկանց քաղաքացիութիւնն է, առանց որի նոյն տարածքում ապրող մարդիկ կարող են ունենալ կամ չունենալ տուեալ տարածքի կառավարմանը մասնակցելու՝ քուէարկելու իրաւունք։ Կարծում եմ ժողովրդվարութեան հարցում ընդհանուր յայտարարի գալու ձգտումը կարող է շահել, եթէ մենք նախ փորձենք ճշտել ժողովրդավարութեան տեղը գիտական համակարգում։ Իմ կարծիքով դա առաջնային հարցերից մէկն է։ Կայ տեսակետ, որ ժողովրդավարութիւնը պատկանում է քաղաքագիտութեան ոլորտին։ Համեմատաբար պակաս են ժողովրդավարութիւնը իրաւագիտական ոլորտի բաղկացուցիչ համարողները։ Այս հարցի վերաբերեալ մեր մոտեցումը ներկայացնելուց առաջ փորձենք հստակեցնել ժողովրդավարութիւն հասկացութեան առանցքային բովանդակութիւնը։ Ժողովրդավարութիւնը բարդ բառ է՝ բաղկացած ժողովուրդ եւ վարել-իշխել-կառավարել արմատներից։ Ժողովուրդ նշանակում է մարդկային հաւաքականութիւն։ Պետութեան պարագայում այդ պետութեան հիմնական բնակիչները կոչւում են նաեւ քաղաքացիներ։ Վարելու- կառավարելու-ինքնակառավարուելու տարիքային սահմանափակումը որպէս կանոն արտայայտւում է քաղաքացու չափահասութեան պահանջով։ Տարբեր մասնագէտներ այլեւայլ շեշտադրումներով մատնանշում են ժողովրդավարութեան բաղադրիչների փունջը, սակայն բոլորն էլ ընդունում են, որ առաջնայինը ժողովրդավարութեան ենթակայ հաւաքականութեան՝ տուեալ պետութեան քաղաքացիների պետական կառավարման համակարգում ընդգրկվածությունն է: Այլ խօսքով ժողովրդավարութեան առկայութեան անհրաժեշտ եւ բաւարար նախապայմանն այն է, որ ժողովրդի մաս կազմող, ժողովուրդ երեւոյթը կայացնող քաղաքացիներն իրաւունք ունենան անմիջականօրէն կամ միջնորդաւորուած մասնակցելու ժողովրդի ընդհանրական կեանքի կառավարմանը։ Ընդ որում խիստ կարեւոր է քաղաքացիների մասնակցութեան իրաւահաւասարութեան ապահովումը։ Պետութիւնը ժողովրդավարական է, եթէ նրա քաղաքացիները առանց որեւէ խտրականութեան իրաւահաւասար կերպով ուղղակիօրէն կամ միջնորդաւորուած մասնակցում են պետութեան կառավարմանը։ ՊԵՏԱԿԱՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳԵՐԻ ԺՈՂՈՎՐԴԱՎԱՐԱԿԱՆՈՒԹԻԻՒՆԸ Վերջին հարիւրամեակներում ժողովրդավարութեան հիմնական բաղադրիչների վերաբերեալ մարդկութիւնն հանգել է ընդհանրական եզրակացութիւնների։ Դրանք են, մասնաւորապէս՝ խօսքի ազատուիւնը, ընտրելու եւ ընտրուելու, միաւորումներ ստեղծելու եւ դրանց գործունէութեանը մասնակցելու, հանրահաւաքներ անցկացնելու, ազատ տեղաշարժի, տեղեկութիւն ստանալու եւ այլ իրաւունքներ։ Դրանով հանդերձ դեռեւս չի յաջողուել ընդհանրական պատկերացում ձեւաւորել ժողովրդավարական պետական համակարգի վերաբերեալ, չնայած նոյնիսկ փորձ է արուել Ժողովրդավարութեան համընդհանուր հռչակագիր ընդունել։ Ընդունուած է հաւասարապէս ժողովրդավարական համարել եւ նախագահական, եւ խորհրդարանական, եւ կիսանախագահական հանրապետութիւններն ու սահմանադրական միապետութիւնները։Ի տարբերութիւն գիտութեան այլ ոլորտների, երբ որոշակի չափորոշիչների հիման վրա հստակ տեսակետ է արտայայտւում այս կամ այն համակարգի առաւելութեան մասին, ժողովրդավարութեան մասնագէտները, որպէս կանոն, խուսափում են նախապատւութիւն տալ ժողովրդավարական համակարգերից որեւէ մէկին։ Պետական համակարգերի աւել կամ պակաս ժողովրդավարական լինելու վերաբերեալ հստակ գնահատականներ տալուն խոչընդոտող հանգամանքերից է հարգալից կամ զգուշաւոր վերաբերմունքը ազգերի ժողովրդավարութեան հարցում ընդգծուած պահպանողականութիւն՝ աւանդապաշտութիւն դրսեւորելու նկատմամբ ։ Անկեղծ լինելու դէպքում մենք կարձանագրենք, որ սրընթաց արագութիւնների մեր ժամանակներում միայն ժողովրդավարութիւնն է, որ առաջընթաց չի արձանագրում։ Եւ մարդիկ, որ ընդամենը տաս տարուա հնութեան որեւէ տեխնիկական միջոց հակուած են հնացած համարել, ժամանակակից ու օգտագործելի են համարում հարիւրամեայ նոյնիսկ մի քանի հարիւրամեայ հնութեան ժողովրդավարական համակարգերը։ Ակնկալել, որ կարելի է գտնել համընդհանուր (ունիվերսալ) ժողովրդավարական համակարգ, որն ընդունելի կլինի բոլոր ազգերի համար, տեղին չէ։ Քանի դեռ ժողովրդավարութիւնը քաղաքագիտական հասկացութիւն է համարւում եւ նրա կիրառումը շարունակում է մնալ քաղաքական գործիչների առանձնաշնորհը, մոտակայ տասնամեակներում էական փոփոխութիւնն ակնկալելն անյոյս գործ է։ Բանն այն է, որ քաղաքական գործիչների հիմնական մտահոգութիւններն են իշխանութեան տիրելը եւ այդ իշխանութեան օգտագործումը։ Երկու դէպքում էլ նրանց հետաքրքում է նախ եւ առաջ իրենց գործունէութեան արդիւնաւէտութիւնն ու հարմարաւէտութիւնը։ Միայն այն ժամանակ կարելի է ակնկալել ժողվրդավարական պատկերացումների եւ բուն ժողովրդավարութեան զարգացում, երբ ժողովրդավարութիւնը կընկալուի որպէս իրաւագիտական՝ քաղաքացիների իրաւահաւասարութիւնը ճշգրտօրէն ապահովող հասկացութիւն։ Այսօր աշխարհում բավական տարածուած է տարբեր ժողովուրդների՝ սեփական ժողովրդավարութիւնն ունենալու իրավունքի ընդունումը, աւելին՝ խրախուսումը: Նման դիրքորոշում կարելի է գտնել նաեւ միջազգային փաստաթղթերում, մասնավորապես՝ ժողովրդավարութեան համընդհանուր հռչակագրում, ուր ասված է, որ ամեն ժողովուրդ իրավունք ունի ինքը որոշելու իր ժողովրդավարութեան տեսակը։ Ավելին՝ հայտնի են եւ որպէս ժողովրդավարական համակարգերի օրինակելի եւ հաւասարազոր տարբերակներ են ներկայացւում տարբեր տեսակի ժողովրդավարությիւններ՝ նախագահական հանրապետութիւն, սահմանադրական միապետութիւն, խորհրդարանական հանրապետութիւն,եվրոպական տեսակ, լատինաամերիկեան տեսակ եւ այլն։ Պետությունների ժողովրդական համակարգերի այդ տեսակներն իրար հետ համեմատելիս շատ իրողութիւններ, հանգամանքներ են վկայակոչվում, սակայն առանցքային՝ քաղաքացիների իրավահավասար կերպով ընտրություններին եւ այդ կերպ պետութեան կառաւարմանը մասնակցելու դրույթները առաջնային չեն համարւում։ Այդ պատճառով այսօր իրապես ժողովրդավարութեան ձգտող մասնագետները, եթէ անգամ նրանք հասել են առավել ժողովրդավարական կամ կատարեալ ժողովրդավարական համակարգ բացահայտած լինելու մակարդակի, ստիպուած են զսպել իրենց՝ ենթարկուել տիրող մտայնութեանը։ Տարիներ առաջ ես շրջանառութեան մեջ մտցրի պետական համակարգերի ժողովրդավարականութեան մակարդակը թուաբանօրէն արտայատելու կոչուած մի բանաձեւ։ Այն տարբեր ժողովուրդների ուղղակիօրէն չեր պարտադրում մեկ միասնական պետական համակարգ որդեգրել, սակայն հնարավորութիւ էր տալիս միասնական, բոլոր պետութիւնների համար ընդհանրական չափորոշիչների միջոցով ճշտել, թե յուրաքանչյուր պետութիւն իր պետական համակարգով քանի տոկոսով է ժողովրդավարական։ Նոյն բանաձեւը հնարաւորութիւն է տալիս ճշտել, թե ինչ մասնաւոր պատճառներով է մի երկրի պետական համակարգը իր ժողովրդավարականութեան մակարդակով աւելի բարձր կամ ցածր մէկ այլ երկրի պետական համակարգի ժողովրդավարականութեան մակարդակից։ Յաջորդող տրամաբանական հարցն այն է, թէ մասնաւորապէս որոնք են այդպիսի տարբերութեան պատճառները։ Բանաձեւի օգնութեամբ հեշտութեամբ երեւում է, թէ ինչ ցուցանիշով, որ գործակցով է պայմանաւորուած տարբերութիւնը։ Դրանից յետոյ արդեն տվեալ ժողովրդի իրաւասու հաստատութիւնների՝ սահմանադրական դատարանների ու խորհրդարանների, իրաւագէտների ու քաղաքագէտների հայեցողութեանը կմնա բարձրացնե՞լ, թէ՝ ոչ, իրենց պետական համակարգի ժողովրդավարականութեան մակարդակը։ Խօսքը, օրինակ, կարող է վերաբերել ընտրութիւնների հաճախականութեանը, խորհրդարանի ներկայացուցչականութեանը, գործադիր իշխանութեան ձեւաւորման եղանակին։ Կարծում եմ, դա ժողովրդավարութեան վերաբերյալ տարակարծութիւնները նուազագոյնի հասցնելու եւ ընդհանուր յայտարարի գալու ամենարդյունավետ ճանապարհն է։ Այլեւս անհրաժեշտ չի լինի բազում ապացոյցներ եւ հիմնաւորումներ ներկայացնել այս կամ այն համակարգի առաւելութեան, նպատակահարմարութեան կամ ինչ-ինչ պատճառներով նախընտրելիութեան վերաբերեալ։ Եթէ ժողովրդավարութիւնն է նպատակը եւ ժողովրդավարականութիւնը գլխաւոր որականիշը, ահա միասնական չափորոշիչ։ Միայն այս ճանապարհով է կարելի ազգերին, որոնց կարծիքով իրենք հարյուրամյակների ժողովրդավարական աւանդոյթներ ունեն, նրբանկատօրէն ցոյց տալ իրենց պետական համակարգի շեղումները իրական ժողովրդավարութիւնից։ Եթէ փորձ արուի Մեծ Բրիտանիայի քաղաքական գործիչներին պարզապէս ակնարկել, որ նրանց պետական համակարգը հեռու է ժողովրդավարութիւնից, նրանք դա կարող են շատ ծանր ընկալել։ Հարյուրամյակներ ապրել են այդ համակարգի պայմաններում եւ դա նրանց էութիւնն է դարձել։ Մինչդեռ ժողովրդավարականութեան բանաձեւը բացատրական աշխատանքներ չի տանում։ Այն ուղղակի օգնում է տեսնել իրական եւ համեմատական վիճակը եւ աւելի կատարեալին անցնելու որոշում կայացնել։ Իրականում խօսքն այնքան կատարեալին անցնելու մասին չէ, որքան անկատարից հրաժարուելու։ Յետագայ շարադրանքում մենք կանդրադառնանք այն իրողութեանը, որ շատ ժողովրդավարական պետութիւններում խորհրդարանական համակարգերը ուղղակի հակասում են սահմանադրութեամբ երաշխաւորուած քաղաքացիների իրաւահաւասարութեան սկզբունքին. խորհրդարանները ոչ թէ ընտրութեանը մասնակացած բոլոր քաղաքացիներին ներկայացնող մարմիններ են, այլ՝ հաղթանակած քաղաքացիներինը։ Իսկ դա նշանակում է՝ խախտւում է սահմանադրականութեան հիմքերի հիմքը՝ քաղաքացիների իրաւահաւասարութիւնը։ Մեր առաջարկած բանաձեւն օգնում է տեսնել բոլոր թերացումները մարդու իրաւունքների տեսանկիւնից եւ, օրինակ, մեծամասնական ընտրական համակարգին վարժուած հասարակութիւններում անցում կատարել մեծամասնական սակայն բազմամանդատ ընտրական համակարգի։ Դա արդէն ինքնին էականօրէն կնպաստեր, որ ընտրութիւնների արդիւնքում խորհրդարան անցնեին եւ առաջին տեղը գրաւած եւ միւս տեղերը գրաւած թեկնածուների օգտին քուէարկած քաղաքացիների ձայները։ Այդ դեպքում պետության կառավարման գործընթացին մասնակցելու տրամադրուած քաղաքացիների հիմնական մասի ձայները կանցնեին խորհրդարան։ Ընտրութեանը մասնակցած քաղաքացիներն իրենց տարածքներում բաւարար քուէներ հաւաքած չլինելու պատճառով դուրս չէին մնա իրենց կեանքի համար կարեւոր գործընթացի մաս կազմելու իրենց իրավունքից։ Ավանդապաշտ բրիտանական քաղաքական գործիչը այս իրավիճակում կարող է տրամադրվել փոխելու բրիտանական պետութեան խորհրդարանական համակարգը եւ անցնել մի համակարգի, որը մի կողմից պահպանում է ավանդական մեծամասնական (առավելային) ընտրակարգը, միւս կողմից բրիտանական խորհրդարանը դառնում է իսկապես ներկայացուցչական՝ ընտրութեանը մասնակցած եւ ոչ՝ ընտրութիւններում համեմատաբար աւելի քուէներ ստացած քաղաքացիների ներկայացուցչական մարմին: Մինչ նշածս բանաձեւին անդրադառնալը, կարծում եմ, ճիշտ կլինի անդրադառնալ ժողովրդավարութեան կարեւորագույն բաղադրիչի՝ խորհրդարանական համակարգերի ձեւավորման առանձնայատկութիւններին։ Պետություններն այն դեպքում են համարվում ժողովրդավարական, երբ այդ պետության ժողովուրդը ունի պետության կառավարմանը այս կամ այն ձեւով մասնակցելու ներայացուցչական կառույց։ Որպես կանոն, ներկայացուցչական մարմինների` խորհրդարանների հիմնական գործառոյթը օրենսդիր գործունեությունն է: Այդ պատճառով նոյնիսկ այն դէպքերում, երբ խորհրդարանների իրաւասութեան մէջ մտնում է նաեւ գործադիր իշխանութեան ձեւաւորումը, նրանք համարվում են օրենսդիր մարմին։ Պետական իշխանության երեք հիմնական ճյուղերից օրենսդիրը ընկալւում է որպես պետությունների ժողովրդավարության հիմնական բաղադրիչ։ Ոչ մի հաստատութիւն այնքան չի նոյնացւում ժողովրդավարութեան գաղափարի հետ որքան խորհրդարանը՝ պառլամենտը։ Հենց այդ պատճառով էլ, հաւանաբար, որպէս ժողովրդավարութեան հոմանիշ օգտագործւում է պառլամենտարիզմ եզրոյթը: Աշխարհում որպես ժողովրդավարական հանդես եկող ներկայացուցչական մարմինները իրենց ձեւաւորման եղանակով իրարից էականօրէն տարբերվում են։ Տարիներ առաջ, երբ ես դեռ շրջանառության մեջ չէի մտցրել քաղաքացիների ներկայացուցչականության գործակից հասկացութիւնը, եւ սահմանված չէր խորհրդարանի ներկայացուցչականության տոկոսի գաղափարը, մենք, ուղղակի պարզ համեմատություններ կատարելով, առաջարկում էինք ժողովրդավարական պետությունների համար նախընտրելի համարել համամասնական ընտրակարգը ի հակադրութիւն մեծամասնական ընտրակարգի։ Վկայակոչում էինք այն հանգամանքը, որ մեծամասնականի դէպքում չազդարարուած արգելանքի մակարդակը կարող էր հիսուն տոկոսից աւելի լինել։ Համեմատութեան համար ընդգծւում էր, որ համամասնականի դէպքում այն որպէս կանոն 7 տոկոսից աւելի չի լինում։ Սակայն նոյնիսկ այդ ցածր 5 կամ 7 տոկոսանոց արգելանքի պայմաններում անգամ նույն համամասնական ընտրական համակարգը տեսականօրէն կարող է ներկայացուցչականության առումով խիստ անընդունելի իրավիճակներ ստեղծել: Օրինակ, եթէ 7 տոկոսանոց արգելանք ունեցող խորհրդարանական ընտրություններին մասնակցում է 14 կուսակցություն եւ նրանցից 13-ը ստանում են մինչեւ 6.9 տոկոս ձայներ, 1-ը՝ մնացյալ 11 տոկոսը, ապա չնայած բազմակուսակցական համամասնական համակարգի առկայութեանը խորհրդարանը բաղկացած կլինի մեկ կուսակցության ներկայացուցիչներից: Այսինքն, շատերի համար նախապատուելի համարուող համամասնականը տեսականօրէն նոյնպէս կարող է բազմակարծութիւնը բացառող իրավիճակի առջեւ կանգնեցնել։ Երբ քաղաքական գործիչներն իրենց երկրի իրավագէտների հետ առաջնորդվում են կառավարելիությունը դյուրինացնելու նպատակադրումով, որպէս կանոն դա անում են խորհրդարաններում տարբեր տեսակի արգելանքների կիրառումով քաղաքացիների ներկայացուցչականությունը նվազեցնելու գնով։ Նրանց հետաքրքրում է կառավարման արդիւնաւէետութիւնը եւ բոլորովին չի մտահոգում խորհրդարանի հիմնական հայտանիշի՝ ներկայացուցչականութեան նուազումը։ Ցանկացած գաղափար, միտք գնահատելիս պետք է շեղում թույլ չտալ տվյալ գաղափարն արտայատոող բառի բուն՝ բովանդակային նշանակութիւնից։ Եթէ խորհրդարանը քաղաքացիների ներկայացուցչական մարմինն է, ուրեմն նախապատվելի պետք է համարվի այն խորհրդարանը, որը առավելագույն ներկայացուցչականություն է ապահովում։ Այդ մարմնի համար ձեւաւորման այնպիսի համակարգ պէտք է որդեգրուի, որը նոյնիսկ բացառիկ ծայրահեղական իրավիճակներում բացառի քաղաքացիների ներկայացուած լինելու՝ ներկայացուցչականության խաթարումը։ Որեւէ նկատառում կամ նպատակ չպետք է նսեմացնի, պակասեցնի ներկայացուցչական մարմին ներկայացուցչականութիւնը։ Այսօր աշխարհում գործող խորհրդարանական համակարգերը հիմնականում երկուսն են՝ համամասնական, որը երբեմն կոչվում է նաեւ բազմակուսակցական ընտրական համակարգ (արգելանքի տոկոսով կամ առանց դրայ) եւ մեծամասնական (իմ նախորդ գործերում ես այն կոչում եմ առաւելային) ընտրակարգը։ Վերջինիս նրբերանգներից է բացարձակ մեծամասնական կոչուող ընտրակարգը։ Մեծամասնականի դեպքում տուեալ ընտրատարածքից ընտրված է համարվում այն թեկնածուն, որն առավել թվով ձայներ է հավաքել, այսինքն՝ միւս թէկնածուների համեմատութեամբ աւելի շատ քուէներ է ստացել։ Քաղաքագիտութեան մեջ այդ ընտրակարգը կոչւում է «հաղթողն ստանում է ամենը» (ՀՍԱ) ընտրակարգ: Բացարձակ մեծամասնական են կոչում այն համակարգը, որի պայմաններում տվյալ ընտրական տարածքից ընտրված է համարվում նա, ով ընտրությանը մասնակցողների ձայների կեսից ավելին է ստանում առաջին կամ երկրորդ փուլում։ Մեծամասնական ընտրական համակարգը իրավագիտական տեսանկյունից արատավոր է։ Եթե որեւէ երկրում որեւէ քաղաքացի դիմի դատարան, ապա հեշտությամբ կարող է ապացուցել, որ դա մի ընտրակարգ է, որի դեպքում խախտվում է քաղաքացիների իրավահավասարությունը։ Խախտւում է քաղաքացիների համար բախտորոշ՝ երկրի կառավարմանը նրանց մասնակցելու, ժողովրդավարութեան հարցում։ ԱՄՆ Կոնգրեսի Ներկայացուցիչների պալատը, որին շատ մեծ դեր է վերապահված ԱՄՆ-ի պետական-քաղաքական կեանքում, ընտրվում է մեծամասնական ընտրական համակարգով։ Այն որդեգրված է աւելի քան 200 տարի առաջ եւ ամրագրված է Ամերիկայի սահմանադրությամբ: Այդ պալատը կոչվում է Ներկայացուցիչների պալատ։ Այն չի կոչվում ընտրութիւններում հաղթած, հաղթող կամ միւս քաղաքացիների նկատմամբ առաւելութիւն ստացած քաղաքացիների ներկայացուցչական պալատ, այլ ուղղակի՝ Ներկայացուցիչների պալատ։ Միչդեռ այն ԱՄՆ տարբեր ընտրատարածքներում հաղթած քաղաքացիների ներկայացուցիչների պալատն է։ Տարբեր ընտրատարածքներում պարտված քաղաքացիները, համարվում է, որ ներկայացվում են այդ հաղթանակած քաղաքացիների քուէների արդիւնքում կոնգրեսական դարձած ներկայացուցիչներով։ Որքան էլ որ ճիգ գործադրենք, շատ դժվար է պատկերացնել, որ որպես դեմոկրատ ընտրված որեւէ կոնգրեսական կարող է իրապես ներկայացնել հանրապետական հայացքների տէր քաղաքացիների դիրքորոշումը: Ընտրվածին ընտրողների զանգուածից խորթացնող արհեստական մտածողութիւն է այս երեւոյթը, որովհետեւ քաղաքացին չի ընտրել այդ խորհրդարանականին՝ կոնգրեսականին, բայց իրեն համոզում եւ պարտադրում են նրան ճանաչել որպես իր ներկայացուցիչ։ Նոյն կերպ այդ ներկայացուցիչը գիտէ, որ քաղաքացիների մի զգալի մասը իրեն ձայն չի տուել՝ քուեարկել է մրցակից եւ կոնգրես չանցած մէկ այլ թէկնածուի օգտին, սակայն ինքը պիտի նաեւ իրեն չընդունողների ներկայացուցիչ զգայ։ Արդիւնքում, մի արհեստական հոգեվիճակ է ստեղծվում, որն ի վերջոյ հանգեցնում է խորհրդարանականների նկատմամբ վստահութեան նուազեցմանը։ Մի բան որ համարւում է ժամանակակից ժողովրդավարութեան առջեւ ծառացած հիմնական մարտահրաւերներից մէկը։ Բարձր քաղաքական մշակույթի առկայության պայմաններում կարող է ցցուն չարտահայտվել կացութեան անհամարժեքութիւնը, սակայն նոր ձեւավորվող ժողովրդավարութիւններում այն կարող է նոյնիսկ ժողովրդվարական արժեքային համակարգի դէմ գործել եւ մարդկանց հիասթափեցնել ժողովրդավարութիւնից ։ ժողովրդավարության կայացման երկու ճանապարհ կա։ Դրանցից մէկը կարելի է կոչել աւանդական-բարեփոխական, միւսը՝ գիտական-արմատական։ Առաջինի բնոյթն արտայտւում է տեւականօրէն գործած ավանդույթները՝ այդ թւում պետական համակարգը նոր ժամանակների պահանջներին համապատասխանեցնելով։ Այդպէս բազմաթիւ բացարձակ միապետութիւններ ժամանակի ընթացքում դարձան սահմանադրական միապետութիւններ։ Նրանցում աստիճանաբար պետական համակարգը համապատասխանեցուեց մարդու իրաւունքներին՝ մարդկանց՝ երկրի կառավարմանը մասնակցելու իրավունքին, ներդաշնակեցուեց այդ իրաւունքի հետ։ Երկրորդը բնութագրւում է եւ իր ստեղծման ճանապարհով, եւ սկզբունքներով։ Այն հենւում է տեսությանը, գիտական՝ քաղաքագիտական եւ իրավագիտական ձեռքբերումներին, դրա հիման վրա ստեղծում օրենսդրական դաշտ, որն էլ նպաստում է նոր ժողովրդավարական մշակոյթի կայացմանը: Ինչպես ցույց է տալիս ժողովրդավարության առկա վիճակը, այսօր եւ քաղաքական բարձր մշակույթ ունեցող, եւ սկսնակ ժողովրդավարական պետությունները պետք ունեն հարցը վերանայեն իրավական ընկալման վրայ հենուելով։ Տարիներ առաջ, երբ ես պատրաստում էի շրջանառության մեջ դնել ժողովրդավարականութեան չափման բանաձեւը, համոզում էի հայտնել, որ կատարյալ ներկայացուցչական ժողովրդական մարմին ունենալու բաղձալի իրավիճակին երբեք հնարավոր չէ հասնել։ Սակայն ի զարմանս ինձ, ընդամենը երկու-երեք տարի անց գտնուեց լուծումը։ Ինչպես հաճախ է պատահել մարդկութեան պատմության մեջ, պարզվեց, որ այն ինչ անհնարին էր թւում երեկ, կարող ամենապարզն ու ամենահնարաւորը լինել այսօր։ Խորհրդարանական ընտրական համակարգերից խոսելիս ես պէտք է ընթերցողիս ուշադրությունը հրավիրեմ մի իրողության վրա, որը ժամանակին ինձ լրջորեն օգնեց հետեւողականորեն զարգացնելու քաղաքացիների՝ իրավահավասար կերպով երկրի կառավարմանը մասնակցելու իրավունքը։ Ելակետս այն էր, որ եթէ խորհրդարանը քաղաքացիների ներկայացուցչական մարմինն է, ապա մենք պետք է այդ ներկայացուցչականությունը չափելու հնարավորություն ունենանք։ Գնալով այդ ճանապարհով ինձ յաջողուեց գտնել խորհրդարաների ներկայացուցչականութեան չափման կերպը եւ արդիւնքում ներկայացուցչութեան մակարդակն արտայայտել թուերով։ Կարծում եմ օրինակով աւելի հեշտ կմատուցեմ։ Եթե մեծամասնական խորհրդարանական համակարգում խորհրդարանականը ընտրված է 10 000 ընտրողների քվեարկության արդյունքում, ապա նրան ձայն տուած 10 000 քաղաքացիներից իւրաքանչիւրը ունի խորհրդարանական 1 ձայնը՝ քուէն, բաժանած 10 000-ի՝ 1/10 000խորհրդարանական ձայն։ Քաղաքացիների իրավահավասարությունը պահանջում է, որ խորհրդարան անցած բոլոր խորհրդարանականների ստացած քուէներիի թիվը հավասար լինի մյուս խորհրդարանականների ստացած ձայներին։ Միայն այդ դէպքում կարող են քաղաքացիներն իրաւահաւասար կերպով ներկայացուած լինել, այսինքն հաւասար ներկայացուցչականութիւն ունենալ խորհրդարանում։ Հարցը դիտարկենք այլ շեշտադրումով. Ա եւ Բ ընտրատարածքներում կա 20 000-ական ընտրելու իրաւունք ունեցող քաղաքացի, սակայն ընտրութիւններին մասնակցել են 18 000-ական քաղաքացիներ եւ Ա տարածքից ընտրուած պատգամաւորն ստացել է 12 000 ձայն, իսկ Բ տարածքից ընտրուած պատգամաւորը՝ 6 000։ Այսօր աշխարհի խորհրդարաններում պատգամաւորնեը քուէարկում են մեկական ձայնով։ Ա տարածքի պատգամաւոր ունեցող քաղաքացիներից իւրաքանչիւրը խորհրդարանում ներկայացուած է 1/12 000 խորհրդարանական ձայնով։ Բ տարածքում քաղաքացիներից իւրաքանչիւրը ունի 1/6000։ Ստացւում է, որ Ա տարածքի քաղաքացիները Բ տարածքի քաղաքացիներից երկու անգամ պակաս ներկայացուցչականութիւն ունեն, որովհետեւ 1/12 000 ականը երկու անգամ փոքր է 1/6 000-ից։ Եթէ փորձենք համեմատել այն քաղաքացիների ներկայացուցչականութեան (0/ 6000 կամ 0/12 000) հետ, ում թէկնածուներն ընդհանրապէս չեն անցել խորհրդարան, ապա ակնյատօրէն կնկատենք, որ գործ ունենք անթոյլատրելի իրաւախախտման հետ։ Քաղաքացիները պէտք է իրաւահաւասար լինեն, սակայն ներկայացուցչական մարմնում օրէնքով (երբեմն նաեւ սահմանադրութեամբ) ամրագրուած համակարգային անկատարութեան հետեւանքով ակնյայտօրէն խախտուած է նրանց այդ իրաւունքը։ Որեւէ երկրի սահմանադրություն մարդկանց իրաւահաւասարութիւնը չի ենթակայեցնում, ստորադասում պատգամաւորների իրաւահաւասարութեանը։ Ընդհակառակը, գրեթէ բոլոր սահմանադրութիւններում խօսւում է քաղաքացիների իրաւահաւասարութեան մասին, սակայն նոյն, գրեթէ բոլոր սահմանադրութիւններից բխում է, որ խորհրդարանականները անկախ նրանից թէ իրենց օգտին քանի քուէարկող են ունեցել, խորհրդարաններում պիտի քուէարկեն հաւասար մէկ ձայնով, այսինքն՝ նրանք իրավահավասար են։ Մեծամասնական ընտրական համակարգերում, երբ տարբեր խորհրդարանականներ տարբեր ձայներով կարող են ընտրվել, որպես կանոն սահմանվում է, որ բոլոր պատգամավորների ընտրատարածքները պէտք է իրար հաւասար լինեն կամ իրարից շատ չտարբերուեն։ Ընտրուածները այդ տարածքների ներկայացուցիչներն են, հետեւաբար տարածքների տարբերությունը միմիանցից մեծ չպէտք է լինի։ Սակայն անտեսւում է այն հանգամանքը, թէ բնակչութեամբ իրար հավասար այդ ընտրատարածքներից ընտրված եւ մեկական խորհրդարանական ձայն ունեցող խորհրդարանականները քանի ձայնով են ընտրվել։ ԱՄՆ-ում, օրինակ, կարող է խորհրդարանական՝ կոնգրեսական դառնալ թէկնածու, ով ստացել է 100 000 քուէ եւ թէկնածու, ով ստացել է 400 000 քուէ։ Նրանք կունենան մեկական հավասար խորհրդարանական ձայն, իսկ նրանց ձայն տուած քաղաքացիները իրարից չորս անգամ պակաս ներկայացուցչականութիւն: Առաջնորդուելով քաղաքացիների ներկայացուցչականութեան գործակցով, որ նշանակում է խորհրդարանականի 1 ձայնը բաժանած քաղաքացիների քուէների այն քանակի վրա, որոնցով ընտրուել է այդ խորհրդարանականը, մենք տեսնում ենք, որ մի դեպքում քաղաքացու ներկայացուցչականության գործակիցը հավասար է 1 բաժանած 100 000-ի, մյուսը դէպքում՝1-ը բաժանած 400 000-ի։ Ակնյայտ է, որ խախտւում քաղաքացիների իրավահավասարությունը անբեկանելի սկզբունքը, որն ամրագրված է թէ՝ սահմանադրութեամբ, թէ՝ բազմաթիվ միջազգային փաստաթղթերով։ Այդ իրավահավասարությունը պետք է դրսեւորուի մանավանդ երկրի կառավարմանը մասնակցելու քաղաքացիների իրավունքի հարցում, որովհետեւ դա այն ոլորտն է, որի միջոցով կարգավորվում են քաղաքացիների մյուս իրավունքները։ Այսպիսով՝ հաղթանակած քաղաքացիներին ներկայացուցչական մարմին դարձած Մեծ Բրիտանիայի, ԱՄՆ-ի, Ֆրանսիայի եւ այլ մեծամասնական ընտրական համակարգով ձեւաւորուող խորհրդարանները հակասահմանադրական՝ խտրականություն արմատաւորող համակարգեր են։ Մեր օրերում ժողովրդավարության մասնագէտները քաղաքացիների իրավահավասարության մասին խոսելիս բավարարվում են նրանով, որ քաղաքացիները ընտրության օրը լինեն իրավահավասար, ամէն մարդ ունենայ մէկ քուէ։ Սակայն որեւէ երկրի սահմանադրության մեջ գրված չէ, որ քաղաքացիները միայն ընտրության օրերին պետք է լինեն իրավահավասար։ Քաղաքացիները իրավահավասար պետք է լինեն մշտապես, եւ նրանց միջնորդ կառույցները չպետք է որեւէ կերպ խախտեն քաղաքացիների իրավահավասարությունը։ Սա այն սկզբունքային հարցադրումն է, որը կատարյալ ներկայացուցչական մարմիններ գտնելու ելակետ հանդիսացաւ: Կարծում եմ, եկաւ այն պահը, երբ ես պէտք է ազդարարեմ, որ,ըստ էության, ես ոչինչ չեմ հայտնագործել։ Պարզապես ի մի եմ բերել քաղաքացիական իրավունքի, տնտեսական իրավունքի եւ ընտրական իրավունքի հայտնի դրույթներ: Տնտեսական իրավունքի դրոյթների մասին խոսելիս նկատի ունեմ այն, որ ամեն քաղաքացի ոչ թե քվեաթերթիկով է ներկայանում ընտրություններին, այլ պետութեան կառավարման իր բաժնետոմսով։ Ամեն քաղաքացի ունի երկրի (երկրի կառավարման) մէկ բաժնետոմս, եւ ընտրությունը մի միջոցառում է, որի ընթացքում քաղքացիները իրենց ունեցած երկրի կառավարման բաժնետոմսերը փոխանցում են իրենց կողմից վստահության արժանացած միջնորդ անհատին կամ այդ անհատին ընդգրկող միաւորմանը։ Իր հերթին միջնորդ-ներկայացուցիչ-խորհրդարանականը քաղաքացիների երկրի կառավարմանը մասնակցելու իր ստացած բաժնետոմսերի քանակով քուէարկում է խորհրդարանական քվեարկությունների ժամանակ, ինչպես բաժնետիրական ընկերությունների ընդհանուր ժողովներում քուէարկում են բաժնետէրերը կամ նրանց լիազոր ներկայացուցիչները։ Այդպես քաղաքացին միջնորդի միջոցով մասնակցում է պետութիւն «բաժնետիրական ընտրութեան» ժողովներին: Կա նաեւ տարբերակ՝ հանրաքուէ, երբ քաղաքացին ինքնուրույն է օգտագործում երկրի կառավարմանը մասնակցելու իր բաժնետոմսը։ Դա ուղղակի ժողովրդավարությունն է։ Հանրաքվեի ժամանակ մարդիկ ինքնուրույն տնօրինում են իրենց ունեցած բաժնետոմսեր-քուէաթերթիկները: Շատ կարեւոր է, որ տնտեսական իրավունքի այդ դրույթը գործադրելու ընթացքում քվեարկելու իրավունքից չզրկվի որեւէ ներկայ բաժնետէր եւ չանէանայ որեւէ բաժնետոմս։ Ընտրությանը մասնակցած, այսինքն՝ երկրի կառավարմանը մասնակցելու ցանկություն հայտնած որեւէ քաղաքացու ընտրական իրավունքը՝ բաժնետոմսը, չպետք է ընտրական համակարգի անկատարության պատճառով դուրս մնա։ Այսինքն՝ բաժնետիրական ընկերության որոշումներ կայացնելուն մասնակցել ցանկացած բոլոր բաժնետէրերի քուէները պետք է մինչեւ վերջ ներկայացված լինեն խորհրդարանում: Այժմ տեսնենք, թէ ինչ է առաջարկւում այն քաղաքացիների քուէների վերաբերեալ, ում թէկնածուները արդէն բարեփոխուած՝ բազմամանդատ առաւելային կամ նոյնպէս բարեփոխուած վարկանիշային համամասնական ընտրակարգերի պայմաններում քիչ քուէներ ստանալով խորհրդարանական չեն դարձել։ Լուծումը վերցնում ենք քաղաքացիական իրաւունքի այն դրոյթներից, համաձայն որոնց մարդիկ կարող են իրենց անունից յանդէս գալու եւ այդ իրաւունքը վերափոխանցելու երաշխաւորութիւն՝ լիազորութիւն տալ։ Ըստ այդմ ընտրությունների ընթացքում հաջողության չհասած թեկնածուն իրաւունք ունի կամ կարող է (բարոյեապէս նաեւ պարտաւոր է) իր ստացած քուէները՝ ձայները, վերահասցեագրել այդ ընտրությունների ընթացքում յաջողության հասած թեկնածուներից որեւէ մեկին։ Ենթադրւում է, որ այդ գործողութիւնը պէտք է կատարուի ընտրութիւնների նախնական արդիւնքների ազդարարումից, ընտրուած թէկնածուների ցուցակները պաշտոնապէս ներկայացնելուց յետոյ մէկ շաբաթուա ընթացքում։ Ինչպես քաղաքացին ընտրություն կատարելու հնարաւորութիւն ուներ, խորհրդարանական դառնալու տեսակետից յաջողութեան չհասած թեկնածուն պետք է նույնպես ընտրութիւն կատարելու հնարաւորութիւն ունենայ, մի բան որ բացառւում է միամանդատ ընտրական տարածքներում։ Հետեւութիւն, որպես առաջին պահանջ ամբողջ աշխարհով մեկ պետք է հակասահմանադրական, մարդու իրավունքները սահմանափակաող ազդարարուի առաւելային (նաեւ մեծամասնական) միամանդատ ընտրակարգը եւ նրանից բխող «Հաղթողն ստանում է ամենը» գործելակերպ դարձած կարգախօսը։ Չպէտք է վախենալ պահանջել օրենքից դուրս ճանաչել այդ հակամարդկային, մեծամասնական համակարգը: Ժողովրդավարության միջնաբերդ համարվող Մեծ Բրիտանիան , ԱՄՆ-ն, Ֆրանսիան եւ շատ այլ երկրներ, որոնք օգտագործում են այդ համակարգը, պետք է շուտափույթ կերպով ձերբազատվեն դրանից անցնելով բազմամանդատ (գոնէ երկմանդատ) կամ վարկանիշային համամասնական (կամ գոնէ առանց արգելանքի տոկոսի համամասնական) ընտրական համակարգի: Երկմանդատ մեծամասնականի տարբերակը պիտի աւելի հոգեհարազատ լինի մեծամասնական միամանդատ ընտրակարգի սովոր ազգերին, որովհետեւա բազմամանդատն ըստ էութեան հղկումն է տասնամեակների, աւելին՝ հարիւրամեակների ընթացքում սրբագործուած միամանդատ մեծամասնական համակարգի։ Աւանդապաշտ մտածողութեան տէր քաղաքացիներն էլ փոփոխութիւնը յեղափոխական չեն համարի, որովհետեւ այդ պայմաններում կպահպանուեն մեծամասնական ընտրական համակարգի ժամանակ գործած ընտրատարածքները։ Դրանք պարզապէս կմիաւորուեն՝ երկու, երեք եւ այլ քանակի մանդատներին համապատասխան։ Այսպէս նկատում ենք, որ բազմամանդատ մեծամասնական մանդատների քանակի աւելացումով կվերանայ կամ նուազագոյնի կհասնի մեծամասնական եւ համամասնական ընտրական համակարգերի միջեւ եղած տարբերութիւնը։ Երկմանդատ ընտրական համակարգում այսօր գոյություն ունեցող 2 հարեւան տարածքներ միաւորւում են իրար հետ եւ այդ միաւորուած ընտրատարածքից կարող են ընտրվել արդեն երկու խորհրդարանական։ Եթէ օրինակ ԱՄՆ-ի նահանգներից մեկում այսօր ընտրվում է 40 պատգամավոր, այդ 40-ի թիվը պահպանվում է, սակայն ընտրատարածքների թիվը լինումէ ոչ թե 40, այլ 20, եւ ամեն տարածքից ընտրվում է 2 հոգի: Բազմամանդատ (մէկ տարածքից երկու եւ աւելի խորհրդարանականները ընտրող) ընտրական համակարգի կողմնակից պետությունների ընտրատարածքներում ընտրություններում ընտրուած են համարւում առաջին տեղերում հայտնված՝ տուեալ ընտրատարածքում նախատեսուած խորհրդարանականների՝ մանդատների քանակով, թեկնածուները։ Միւս թէկնածուները, անկախ նրանից, թե քանիսն են նրանք, իրենց ստացած ձայները իրավունք ունեն փոխանցելու ընտրուած թեկնածուներից ում կամենան: Այդ գործողութիւնը պէտք է կատարուի ողջախոհ ժամանակահատվածում.մէկ շաբաթուա (առաւեալգոյնը տաս օրուա ընթացքում) նախկին թէկնածուները պէտք է յայտարարեն եւ ընտրական հանձնաժողով ներկայացնեն, թե իրենց տրուած քուէները ում են փոխանցում: Այսպիսով՝ ժողովուրդը՝ ընտրողներն են որոշում են, թե իրենց ընտրատարածքում թէկնածուներից ովքեր են դառնում խորհրդարանական եւ միայն դրանից հետո խորհրդարանական չդարձած մյուս թեկնածուներին հնարաւորութիւն է տրվում իրենց ստացած քուէները ըստ իրենց նախընտրական խոստումների կամ ըստ իրենց հայեցողության փոխանցել այդ ընտրութիւններում յաջողուած թէկնածուներին։ Համայն աշխարհում ընդունված՝ խորհրդարանականները քվեարկում են մեկական ձայնով դրոյթը, պահպանվում է միայն խորհրդարանի ներքին աշխատանքները կարգաւորելիս, օրինակ՝ խորհրդարանի խոսնակ կամ որեւէ յանձանաժողողովի ղեկավար ընտրելիս։ Այդ դեպքում խորհրդարանականները միայն իրենց են ներկայացնում (ոչ իրենց օգտին քուէարկած քաղաքացիներին) եւ իսկապես յանդէս են գալիս որպես միասնական կառոյցի իրավահավասար անդամներ։ Սակայն երբ խորհրդարանականները յանդէս են գալիս որպես քաղաքացիների ներկայացուցիչներ, ամեն խորհրդարանական պետք է քվեարկի իր ստացած եւ իրեն փոխանցուած քուէների քանակով։ Ժամանակակից տեխնիկական հնարավորություններն այդ առումով աւելի քան բավարար են։ ՀԱՄԱՍՆԱԿԱՆ ԸՆՏՐԱԿԱՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳԻ ՄԱՍԻՆ Մի քանի խօսք համամասնական ընտրական համակարգի մասին։ Պէտք է արձանագրել, որ չնայած համամասնական ընտրակարգը մեծամասնականի համեմատութեամբ ավելի ներկայացուցչական է համարվում, եւ իրականում այդպիսին է, բայց եւ այնպէս այն նոյնպէս բոլոր քաղաքացիների ներկայցուցչական մարմինը չէ։ Համամասնական ընտրակարգով ընտրությունների ընթացքում նոյնպէս որոշ քաղաքական ուժեր բաւարար քուէներ չստանալու պատճառով կարող են չհայտնվել խորհրդարանում։ Դրա հետեւանքով խորհրդարանում չեն յայտնվի, ներկայացուցչական մարմնում ներկայացուած չեն լինի նաեւ այդ ուժերի օգտին քուէարկած քաղաքացիները։ Մինչդեռ առանցքային մոտեցումն այն է, որ ներկայացուցչական կառույցում ներկայացված լինելու հնարավորություն ունենան ընտրութիւններին մասնակցած գրեթե բոլոր քաղաքացիները։ Դա իմ առաջարկած կատարյալ ժողովրդական պետական համակարգերի հիմնական պայմանն է։ Դրանից ելնելով համամասնական ընտրական համակարգ որդեգրած պետություններին նոյնպէս հորդորվում է որդեգրել խորհրդարան չանցած ընտրական միավորների ձայները խորհրդարան անցածների օգտին փոխանցելու, այսինքն՝ ստացած քվեները վերահասցեագրելու գործելակերպը: Նկատենք, որ աշխարհի շատ երկրներում արդեն կիրառվող եւ ամերիկյան նախընտրության (փրայմըրիի) համակարգը ընտրությունների վերջնական գործընթացի հետ համատեղող վարկանիշային համամասնական ընտրակարգը, համամասնական ընտրական համակարգի բոլոր տարբերակներից լաւագոյնն է։ Այն նախընտրելի է հիմնականում այն պատճառով, որ քաղաքացիներին է վերապահւում համամասնական ցուցակով առաջադրված՝ ընտրական միավորներում ընդգրկված անձանց հերթականութեան, ցուցակում նրանց յաջորդականութեան որոշումը։ Կուսակցությունը կամ ընտրական միավորը ներկայացնւմ է նախընտրական ցուցակ, սակայն դա լոկ նախնական ցուցակ է։ Քվեարկության ժամանակ ընտրողներն իրավունք ունեն կուսակցության օգտին քուէարկել նշելով թէ այդ կուսակցութեան ցուցակում նշուած որ թէկնածուն է նախընտրելի։ Քուէարկելով այդ թեկնածուի օգտին, նրանք հնարաւորութիւն են տալիս ընտրական հանձնաժողովներին վերադասավորել ընտրական միավորների կողմից ներկայասված ընտրական ցուցակը՝ ըստ ստացած ձայների քանակական առաւելութեան: Եթէ քաղաքացին քուէարկում է կուսակցութեան օգտին տողում, դա նշանակում է, որ ինքը դէմ չէ կուսակցութեան ընտրացուցակի յաջորդականութեանը։ Այդ տեսակի քուէները հաւասարապէս բաշխւում են բոլոր խորհրդարաանականներին։ Եթե ընտրական միավորի ներկայացրած ցուցակի 20 հոգուց խորհրդարան է անցնում միայն 6-ը, այդ ցուցակի հաջորդ տեղերում ձայներ ստացած թեկնածուները մեկ շաբաթվա ընթացքում իրենց ձայներն արդեն պաշտոնապես փոխանցում են իրենց կուսակցության խորհրդարանական դարձած թէկնածուներին։ Բացառիկ դեպքերում իրենց հայեցողութեամբ նրանք կարող են իրենց քուէները փոխանցել այլ կուսակցության խորհրդարանականների։ Դա քիչ է հավանական, բայց բացառել չի կարելի, որովհետեւ եթե քաղաքացիները ձայն են տվել որոշակի անձի, այդ քաղաքացիները նաեւ վստահել են իրենց ձայները տնօրինելու իրավունքը։ ՅԱՋՈՂՈՒԹԵԱՆ ՉՀԱՍԱԾ ԹԷԿՆԱԾՈՒՆԵՐԻ ՔՈՒԷՆԵՐԻ ՃԱԿԱՏԱԳԻՐԸ Ինչպէս մեծամասնական ընտրական համակարգի պայմաններում, այնպէս էլ համամասնականում յաջողութեան չհասած, այսինքն՝ ընտրութիւններում պարտուած թեկնածուների քուէները մէկ շաբաթվա ընթացքում պէտք է փոխանցուեն խորհրդարանական դարձած անհատներին։ Կարող են նաեւ ընտրական միավորին՝ կուսակցութեանը փոխանցուել։ Դա նշանակում է այդ քուէները պէտք է հաւասարապէս բաշխուեն խորհրդարանական դարձած թէկնածուների միջեւ հաւասարապէս։ Ենթադրենք, նախկին թէկնածուն ստացել է 600 ձայն, իսկ իր թիմից խորհրդարան է անցել 6 հոգի։ Եթէ նա իր քուէները փոխանցում է կուսակցությանը, ապա կուսակցության 6 խորհրդարանականներն էլ ստանում են՝ ամեն մեկը հարյուրական ձայն: Այս մոտեցման կիրառման արդյունքում ընտրություններին մասնակցած քաղաքացիներից որեւէ մեկի ձայնը դուրս չի մնում խորհրդարանից: Համամասնական համակարգերում խորհրդարանական քվեարկությունների ժամանակ խորհրդականները նույնպես քվեարկում են ըստ իրենց ստացած քուէների քանակի, սակայն եթէ ներքին տարաձայնութիւններ չունեն քուէարկուող հարցի վերաբերեալ, կուսակցութեան խմբակցութեան ներկայացուցիչը կարող է քուէարկել կուսակցութեան ստացած ընդհանուր ձաների քանակով։ Այս համակարգերի որդեգրումը պէտք է ուղեկցուի խորհրդարանականի փոխարինողի հասկացութեան ընդունումով։ Բոլոր խորհրդարանականները պաշտոնաստանձման պահից պէտք է ներկայացնեն իրենց փոխարինողներին։ Փոխարինողը խորհրդարանականը ստանձնում է խորհրդարանականի պաշտոնը խորհրդարանականի անաշխատունակութեան պայմաններում։ Մինչ այդ նա որեւէ իրաւասութիւն կամ լիազորութիւն չունի։ Իսկ խորհրդարանական դառնալու պահից նա իրաւունք է ստանում մասնակցել խորհրդարանի աշխատանքներին եւ քուէարկել նոյնքան քուէներով, որքանով որ քուէարկում էր իր փոխարինած խորհրդարանականը։ Խորհրդարանականի լիազորութիւններ ստացած խորհրդարանականը պարտաւոր է անմիջապէս ներկայացնել նոր փոխարինող խորհրդարանականին։ Կան նաեւ ընտրական այլ համակարգեր, որոնք ներկայացուցչականութեան տեսակետից որեւէ առավելություն չունեն։ Դրանց հատուկ չեմ անդրադառնում հիմնականում այն պատճառով, որ ներկայացուած երկու հիմնական տարբերակներից որեւէ մեկը ընտրելու դեպքում լուծվում է ամենակարեւոր՝ ներկայցուցչական մարմինների կատարյալ ներկայացուցչական դառնալու հարցը: Խառը խորհրդարանական համակարգերով ձեւավորվող խորհրդարանների մասին խօսելիս, մենք պետք է մեր ստացած արդյունքներն ամփոփենք մեծամասնականի մասով առանձին, համամասնականով առանձին, հետո այդ տոկոսները գումարենք իրար եւ բաժանենք 2-ի, որպեսզի ընդհանուր պատկերացում ունենանք, թե քանի տոկոսանոց ներկայացուցչականություն է ապահովում տվյալ համակարգի խորհրդարանը: ԺՈՂՈՎՐԴՎԱՐՈՒԹԵԱՆ ՀԱԿԱՌԱԿՈՐԴ ԿԱՌԱՎԱՐԵԼԻՈՒԹԵԱՆ ՁԳՏՈՒՄԸ Խորհրդարանական պետութիւններում խորհրդարաններին է վերապահւում կառավարության ձեւավորման գործառոյթը եւ դրա հետ կապուած՝ կառավարական ճգնաժամերից խուսափելու հիմնաւորմամբ շատ պետութիւններում արգելանքի տոկոս սահմանելու ճանապարհով նուազեցւում է խորհրդարանների ներկայացուցչականութիւնը՝ ժողովրդավարութիւնը։ Ստացւում է, որ համեմատական փոքրամասնութիւններին ճնշելու, որոշ ժամանակայատուածով նրանց անեէացնելու ճանապարհով է բարձրացւում կառավարման արդյունավետութիւնը կամ կառավարական ճգնաժամերի հնարաւորութիւնը նուազագյոնի հասցնելու ցանկութիւնը։ Այդպիսի մոտեցումը կարող է տեղ գտնել միայն այնպիսի հասարակութիւններում, որտեղ ընդհանրական պայմանաւորուածութիւն է ձեռք բերւում ժողովրդավարութիւնը կառավարելիութեանը ստորադասելու հարցում։ Հետեւաբար, գործ ենք ունենում մի հասարակութեան հետ, որի խնդիրը ոչ թէ ժողովրդավարութեան, այլ կառավարելիութեան ապահովումնե է։ Արդեօ՞ք կարող ենք ժողովրդավարութիւնը բարձրագոյն արժեք համարող հասարակութիւնում արդարացուած համարել ժողովրդի ներկայացուցչականութեան սահմանափակումը յանուն կառավարելիութեան։ Մի՞թէ կառավարելիութեան բարձրացումը գերակայ առաջնահերթ խնդիր է։ Ինքնին ժողովրդավարութիւն բառն յուշում է, որ այդ եզրից ժողովուրդ բառի բաժնեմասն նուզեցնելու միտումը արդիւնքում կարող է հանգեցնել ցանկացած բռնակալի մեծագոյն երազի իրականացմանը։ Կմնա միայն վարելու, կառավարելու, իշխելու յատուածը։ Սա, իհարկէ, ժողովրդավարութեան հետ որեւէ կապ չունի։։ Խորհրդարանական համակարգեր ասելիս ես միշտ նկատի եմ ունեցել խորհրդարանի ընտրակարգը եւ աշխատակարգը: Եթե ընդհանուր առմամբ դրանք իրար հետ կապված երեւույթներ չեն, ապա կատարյալ ժողովրդավարության մոդելը ամրագրելու ճանապարհին մենք կտեսնենք, որ անմիջականորեն զգացվում է այդ երկու իրարից անկախ երեւույթները միավորված տեսնել: Այստեղ պետք է եւս մէկ անգամ նշել, որ մեր ուշադրության կիզակետում եղել է եւ մնում է համակարգային մոտեցումը։ Առանձին երեւույթներ, օրինակ ընտրախախտումեր՝ կեղծիքներ, կրկնակի քուէարկութիւններ, ընտրողներին նիւթապէս շահգրգռելը, ցուցակներում ընտրողների հաւելագրումը եւ ալն, եւ այլն պետք է կարգավորվեն այլ միջոցներով, ընդհուպ մինչեւ իրավապահ եւ ազգային անվտանգութեան մարմինների միջամտությամբ։ Մեր նպատակը համակարգային անկատարութիւններից խուսափելու ուղիների մատուցումն է։ Ինչպէս բոլոր ոլորտներում այդպէս էլ ժողովրդավարութեան հարցում համակարգային՝ ռազմավարական հստակ դիրքորոշումն է արմատական առաջընթաց ապահովող ճանապարհը։: ԸՆՏՐՈՒԹԻՒՆՆԵՐԻ ՀԱՃԱԽԱԿԱՆՈՒԹԵԱՆ ՄԱՍԻՆ Այժմ անդրադառնանք ժողովրդավարութեան համար խիստ էական՝ ժողովրդի պետութէնական կեանքի մասնակցութեան հաճախականութեան հարցին։ Ժողովրդավարութիւն եզրը իր մէջ ժամանակային որեւէ տարր չի պարունակում, աւելին ընդծում է իր տիրոյթների մշտատեւութինը, անսահմանափակութիւնը։ Այնուամենայնիւ երկրի կառավարմանը ժողովրդի մասնակցութեան հարցում ժամանակային սահմանափակումներ կան։ Ուղղակի ժողովրդավարական գործողութիւններ՝ հանրաքուէներ կազմակերպւում են ըստ անհրաժեշտութեան իսկ միջնորդաւորուած մասնակցութեան մարմինների՝ խորհրդարանների եւ միւս ընտրովի հաստատութիւնների ընտրութիւններն իրականացւում են որոշակի պարբերականութեամբ։ Ժողովրդավարութեան վերաբերեալ բոլոր միջազգային փաստաթղթերում ընդգծւում է որոշակի պարբերականութեամբ իրականացուող ընտրութիւնների կարեւորութիւնը ժողովրդավարութեան համար։ Որոշ մասնագէտներ շեշտադրում են նաեւ ընտրութիւնների հաճախականութիւնը, սակայն քչերն են (այնքան քիչ, որ ես չեմ կարող վկայակոչել որեւէ մէկին), որ անմիջական կապ են տեսնում ժողովրդավարութեան մակարդակի եւ ընտրական գործընթացների հաճախականութեան մէջ։ Մինչդեռ բաւական է վերադառնալ ժողովրդավարութիւն բառի իմաստային պարունակութեանը՝ ժողովրդավարութիւն՝ ժողովրդի մասնակցութիւն երկրի կառավարմանը իր կողմից ընտրութիւնների միջոցով ձեւաւորուած մարմինների միջոցով, որպէսզի կռահենք, որ ընտրութիւնների հաճախականութինը ուղիղ համեմատական է ժողովրդավարութեան մակարդակին։ Այսինքն՝ առանձին վերցրած ԱՄՆ Կոնգրեսի Ներկայացուցիչների պալատի երկու տարին մէկ իրականացուող ընտրակարգի շնորհիւ ժողովրդավարութիւնն այդ երկրում արդէն երկու եւ կէս անգամ աւելի է քան հինգ տարին մէկ խորհրդարանի ընտրութիւն իրականացնող Հայաստանի Հանրապետութիւնում։ Ի դէպ, մինչ 2005 թ. սահմանադրական «բարեփոխումները» Հայաստանում խորհրդարանը ընտրւում էր չորս տարին մէկ։ Ես լինելով սահմանադրական բարեփոխումների նախաձեռնողն ու նախագահը առաջարկում էի աւելացնել խորհրդարանի ընտրութիւնների հաճախականութիւնը հասցնլով այն եթէ ոչ ԱՄՆ օրինակով երկամեայ, ապա գոնէ եռամեայ պարբերականութեան։ Ինչպէս աշխարհի բոլոր երկրներում այդպէս էլ Հայաստանում քիչ չեն այն ուժերը, որոնք էութեամբ ժողովրդավարական չլինելով, աւելին՝ դէմ լինելով քաղաքական գործընթացներին ժողովրդի մասնակցութեանը, սարսափում են ընտրութիւններից եւ իբրեւ թէ մտահոգուած «ընտրութիւնների պատճառով առաջացող լարուածութիւնից», պատրաստ են նոյնիսկ ընդհանրապէս հրաժարուել ընտրութեան ինստիտուտից։ Այդպիսի մարդիկ եւ ուժեր էին իշխում Հայաստանում քսաներորդ դարի վերջին։ Իմ նախաձեռնած գործը նրանք նախ փոխանցեցին իրենց կամակատարներին, ապա նուազեցրին թէ խորհրդարանի (մէկ քառորդով) եւ թէ տեղական ինքնակառավարման մարմինների (մէկ երրորդով) ընտրութիւնների հաճախականութիւն։ Դրա հետեւանքով առանց այն էլ ժողովրդավարական աւանդոյթներ եւ մշակոյթ չունեցող Հայաստանեան պետական համակարգում ժողովրդավարութեան մակարդակը նուազեց մոտաւորապէս երեսուն տոկոսով։ Առանց թուաբանական մատուցման էլ, իհարկէ, ակնյայտ է, որ եթէ մենք խնդրին նայում ենք ժողովրդավարության տեսանկիւնից, ապա ժողովրդավրությունն այն դեպքում է արդյունավետ, երբ ժողովուրդը հնարավորին չափ հաճախակի է մասնակցում այդ գործընթացին: Եթե ուղղակի ժողովրդավարության դեպքում՝ Շվեյցարիայի օրինակով, դրանք հանրաքուէներն են, ապա միջնորդավորված ժողովրդավարության պայմաններում դրանք միջնորդ կառույցներն են։ Քանի որ քաղաքացու վերաբերմունքը կարող է նույնիսկ անհատական մասնակցության դեպքում հանգամանքների ազդեցության տակ կամ փորձառության ձեռքբերումով, փոխվել, ապա կարեւոր է որ այդ տեղաշարժը առարկայօրէն կեանքի կոչելու՝ նոր ընտրութիւններով նոր ուղի որդեգրելու հնարաւորութիւն ունենայ։ Ինչպէս վերեւում նշուեց, ժողովրդավարության մասնագետները մշտապէս շեշտադրում են պարբերաբար իրականացուող ընտրությունների կարեւորութիւնը։ Այս ճանապարհով էլ կարելի նոյն եզրակացութեանն հանգել։ Եթէ պարբերականութիւնն օգտակար է, ապա աւելի մեծ պարբերականութիւնը՝ հաճախակի տեղի ունեցող ընտրություններն անտարակոյս շատ աւելի օգտակար պիտի լինեն ժողովրդավարականութեան մակարդակը բարձրացնելու տեսանկիւնից։ Մեր բանաձեւում կայ նաեւ ընտրութիւնների հաճախականութեան հետ կապուած մի գործակից։ Նրա օգնութեամբ որոշակի գնահատական է տրվում տվյալ երկրի ժողովրդավարությանը՝ կախված խորհրդարանի ընտրությունների հաճախականությունից։ Նախնական տարբերակում սահմանուած էր, որ 3 տարին մեկ ընտրվող խորհրդարանների համար այդ միավորը 1-ն է, 2 տարին մեկ ընտրվող խորհրդարանների դեպքում՝ 1.2, 4-ի դեպքում՝ 0.8։ Ասինքն՝ այն թիվը, որը պետք է ստանանք տվյալ պետության ժողովրդավարության մակարդակը հաշվելիս բազմապատկվում է նաեւ այս գործակցով: Ներկայիս, յուսով եմ արդէն վերջնական տարբերակում գործակցի առաւեալագոյն թիւը 1-ն է։ Ինչ վերաբերում է խորհրդարանականների յետկանչի դրույթին, ապա ընտրությունների հաճախականության ավելացումով վերանում է այդ երեւոյթի անհրաժեշտութիւնը։ Հաճախականութեան աւելացման անհրաժեշտութիւնը վերաբերում է, թէ խորհրդարանական, եւ թէ գործադիր իշխանության ձեւավորմանը: Ամփոփելով ընդգծենք, որ խորհրդարանական համակարգերի ժողովրդավարականության համար շատ կարեւոր են ընտրութիւններին մասնակցող քաղաքացիների հարիւր տոկոսանոց ներկայացուցչականութեան երաշխաւորումը եւ ընտրությունների հաճախականությունը: Աշխարհի շատ պետություններ ունեն պետության գլուխ հասկացությունը, որը կամ սահմանդրական միապետություններում ժառանգաբար փոխանցվող միապետի պաշտոնն է, կամ էլ, որը բավական լայն տարածում ունի խորհրդարանական կամ կիսախորհրդարանական- կիսանախագահական համարվող պետություններում, դա ժողովրդի կողմից ընտրված նախագահի պաշտոնն է: Նախագահական պետություններում, ինչպիսինն է ԱՄՆ-ն, լատինամերիկյան եւ այլ երկրներ են, կա դործադիր իշխանությեան՝ կառավարության ընտրովի ղեկավար, որ պետության առաջին դեմքի հետ նույնացվում է, սակայն եվրոպական երկրներում հանդիպող պետության գլուխ հասկացությունը բացակայում է։ Գործադիր իշխանությունը նախագահական պետություններում ձեւավորվում է ժողովրդի կամքով պարբերաբար տեղի ունեցող ընտրությունների միջողով։ Պետութեան գլխի ընտրությունը տարբեր երկրներում տարբեր հաճախականությամբ է տեղի ունենում, սակայն ակնյատ է միտումը, բացառութեամբ Ռուսաստանի եւ մի քանի պետութիւնների, նուազեցնել ժամկետ, որ նոյնն է՝ աւելացնել ընտրութիւնների հաճախականությունը։ Օրինակ՝ Ֆրանսիայում նախագահական ընտրութիւնների 7 տարին տեւական քննարկումների եւ հանրաքուէի արդյունքում վերածվեց 5 տարվա։ Իմ բանաձեւում ուղղակի գործադիր իշխանության ղեկավարի ընտրություն չունեցող պետությունների ժողովրդավարության գործակիցը բազմապատկվում է 0.5 միավորով, որը նշանակում է, որ այդ պետության ժողովրդավարության մակարդակը ուղիղ երկու անգամ պակաս է։ Եթէ գործադիր իշխանության ղեկավարը ուղղակի չի ընտրւում իր ժողովրդի կողմից՝ նուազում է ժողովրդի մասնակցութիւնը, որ նոյնն է՝ ժողովրդավարութիւնը։ Միջնորդավորված ընտրությունը նշանակում է ժողովրդի՝ անմիջական ղեկավար ընտրելու հնարավորության փոխանցում նաեւ սեփական նկատառումներով առաջնորդուող միջնորդներին: Եթէ ԱՄՆ դէպքում այդ միջնորդ ընտրիչներն ժողովրդի կողմից ընտրւում են հենց գործադիրի ղեկավար ընտրելու եւ միայն այդ նպատակով, ապա խորհրդարանական հանրապետութիւններում գործադիրի ընտրութիւնն իրականացնում են գործադիր իշխանութեան հակակշիռ հանդիսացող օրենսդիր իշխանութեան ներկայացուցիչները։ Ինչ երանելի հակակշիռ... Քեզ հակակշռելու կոչուած հաստատութեան ղեկավարին ոչ թէ ժողովուրդն է ընտրում, այլ խորհրդարանական դարձած քաղաքական գործիչներն իրենց հավակնություններով ու նկատառումներով (եւ հազիւ թէ ժողովրդավարության նկատմամբ սիրով): Քաղաքացին գործադիր իշխանության ղեկավար ընտրելիս պետք է անմիջականորեն եւ ուղղակիորեն մատնանշի, թե ում է ինքը նախապատվություն տալիս: Ի տարբերություն ժողովրդի ներկայացուցչական մարմնի՝ գործադիր իշխանության ղեկավարը կարող է չներկայցնել բոլորին, նա դառնում է բոլորի նախագահը կամ վարչապետը, սակայն որպես գործադիր իշխանության ղեկավար՝ ընդամենը ենթակա է բոլորի կողմից ընտրված ներկայցուցչական մարմնի վերահսկողությանը։ Հենց գործադիր իշխանությանն է տրված որոշակի գործառոյթներ իրականացնելու իրավասությունը, եւ քանի որ այդ գործողությունները կարող են երբեմն չհամապատասխանել ժողովրդի բոլոր շերտերի ցանկություններին, ժողովրդի բոլոր շերտերը վերահսկողություն են իրականացնում այն իմաստով, որ չոտնահարվի իրենց իրավունքները, սակայն հիմնական ուղղությունը որոշում է ժողովրդի այն քանակությունը, ով առավելություն է ստացել գործադիրի ընտրության ժամանակ։ Պակտերավոր ասած մեծ կառքը պետք է մի ձիավար ունենա, որը սանձերը պետք է պահի իր ձեռքում, կառքում նստած ուղեւորները կարող են որոշ մարդկանց ընտրել որպեսզի կառապանի գործողությունները վերահսկեն։ Գործադիր իշխանության առաքելությունն է գլխավորել պետության գործադիր հատվածը, սակայն ժողովրդից կողմից ուղղակի ընտրված ներկայացուցչական հակակշռի պայմաններում։, Իր հերթին գործադիրն էլ հակակշռում է օրենսդիր իշխանությանը։ Տեւական հակասութեան ժամանակ գերակայութիւն է ստանում ներկայցուցչական մարմինը իր ձայների 2/3-ով. դեռեւս 200 տարի առաջ ԱՄՆ-ում գտնված այս հարաբերակցությունը թվաբանորեն ճշգրիտ է, որովհետեւ եթե խորհրդարանական պարզ մեծամասնությունը կարող է պակաս լինել նախագահի ստացած ձայներից, ապա, որպես կանոն, խորհրդարանական ձայների 2/3-ը իր հերթին կգերակայի նախագահի ստացած ձայներին: Այնպես որ տեղին է այն մոտեցումը, որ ժողովրդի կողմից ընտրված գործադիր իշխանավորի արգելանքը խորհրդարանի նկատմամբ կարող է հաղթահարուել խորհրդարանի՝ ներկայացուցչական մարմնի ձայների 2/3-ով: Մեր բանաձեւում գործադիր իշխանության ղեկավարի ընտրությունը եւ այդ ընտրութեան հաճախականութիւնը համարվում են ժողովրդավարության կարեւորագույն հայտանիշերից եւ ավելացնում կամ պակասեցնում են պետության ամբողջական ժողովրդավարության մակարդակը: Իշխանութեան երեք ճիւղերից դատականի ժողովրդավարականութեան հաշուարկելի եւ թուաբանօրէն արտայատելի ձեւ չի առաջարկւում։ Կարեւոր է համարւում այս կամ այն կերպ դատական իշխանութիւնների ձեւաւորման եւ գործառոյթների՝ արդարադատութեան իրականացման մէջ ժողովրդի՝ քաղաքացիների մասնակցութիւնը։ Մասնավորապես՝ առաջին ատեանի դատարանների որոշումները վերաքննելու իրաւասութեամբ օժտուած երկրորդ ատյանի դատավորները կարող են լինել ընտրովի։ Ժողովրդի մասնակցութեան՝ ժողովրդավարականության դրսեւորում է նաեւ երդվյալ ատենակալների հաստատության գոյութիւնն ու գործունէութիւնը։ Այս երկու գործոններից մէկի առկայութիւնն արդէն մենք բաւարար ենք համարում դատական համակարգը համեմատաբար ժողովրդավարական համարելու համար։ Իսկ այն երկրներում, որտեղ ժողովրդի դերակատարությունը ընդհանրապէս բացակայում է, պէտք է ընդունենք, որ այդ երեւոյթը նոյնպէս ազդելու է պետության ժողովրդավարականության մակարդակի վրա: Այսպիսով, միայն նշանակովի դատաւորներով համալրուած դատական համակարգ ունեցող պետությունները, բնականաբար, նվազ ժողովրդավարական կարող են համարվել, քան ընտրովի դատավորներ ունեցող պետութիւնները։ Դատական համակարգի ժողովրդավարականութեան դրսեւորումներից կարելի է համարել նաեւ երդուալ ատենակալների հաստատութեան առկայութիւնը։ Դրանից ելնելով իմ բանաձեւում դատական համակարգի ժողովրդավարականութեան գործակիցը նոյն արժեքն է ունենում ընտրովի վերադաս դատարանների կամ երդուեալ ատենակալների հաստատութեան կամ միաժամանակ նրանց երկուսի առկայութեան դէպքում։ Սա նշանակում է, որ դատական համակարգը կարող է ժողովրդավարական համարուել նաեւ նշանակովի դատավորների պայմաններում պայմանով որ գործի երդվյալ ատենակալների հաստատությունը: Պետութեան ժողովրդավարականության կարեւոր գործոններից է նաեւ տեղական ինքնակառավարման (ՏԻ) համակարգը: Վերջինիս գոյությունը՝ ընտրովի կառույցների տեսքով ավելացնում է ժողովրդավարության մակարդակը տվյալ երկրում։ Տեղական ինքնակառավարման ընտրովի մարմինների բացակայությունը, բնականաբար, նվազեցնում է ժողովրդավարութիւնը: Սա արտահայտվում է բանաձեւի որոշ գործակիցներով։ ՏԻ մակարդակով իշխանության ճյուղերի հակակշռումը եւս ի նպաստ ժողովրդավարության կարող է գործել , բայց քանի որ խոսքն ընդհանուր պետությանն է վերաբերում, ես այս դէպքում բավարարվում եմ միայն ընտրովիության գաղափարն ամրագրելով: Իհարկէ, ճիշտ՝ աւելի ժողովրդավարական է ՏԻ այն համակարգը, որում ՏԻ ներկայացուցչական մարմինները՝ ավագանիները ինքնուրույն կառույց է։ Դա նշանակում է, որ այն ընտրւում է տուեալ համայնքի բնակիչների կողմից ուղղակի ընտրութիւններով եւ նոյն համայնքի բնակիչների ընտրած համայնքի ղեկավարին զուգահեռ, նրան հակակշռելով գործում է ինքնուրոյն՝ ունի իր կազմից ընտրուած ղեկավար։ Համայնքի գործադիր մարմինը իր հերթին ինքնուրույն պետք է գործի, սակայն նրա գործունէութիւնը պէտք է ուղեկցուի իր հակակշիռ, համայնքի ծախսագումարը հաստատող համայնքի ներկայացուցչական մարմնի գործունէութեամբ։ ՏԻ համակարգում նույնպես ժողովրդավարութեան տեսանկիւնից խիստ կարեւոր է ընտրությունների հաճախականությունը: Բոլոր այն հասարակութիւններում, որտեղ վախենում են հաճախակի իրականացուող ընտրություններից, ընտրութիւն երեւոյթը չի ընկալւում որպէս մարդու իրավունքների՝ երկրի ու համայնքի կառավարմանը մասնակցելու իրաւունքի դրսեւորման, իրականացման տօն։ Հաճախական ընտրութիւններից խուսափելը նշան է այն բանի, որ այդ միջավայրում դեռեւս չի կայացել ընտրուելու եւ ընտրելու միջողով քաղաքական կեանքին մասնակցելու մշակույթը։ Դա վկայութիւնն է նաեւ մէկ այլ շատ աւելի արատաւոր՝ իշխանական լծակներին ամեն գնով տիրանալու եւ դրանք այլոց փախցնելու մտքի նկատմամբ թշնամաբար տրամադրուած լինելու ավազակաբարոյ հոգեբանության գերակայութեան։ Խորհրդարանների, նախագահների եւ համայնքային ընտրութիւնների հաճախականութիւնը նուազեցնելու կողմնակիցները որպէս կանոն իրենց տեսակէտն հիմնաւորում են «հերթական լարուածութիւնից» խուսափելու եւ կայունութիւն ապահովելու ցանկութեամբ։ Այդորակ մոտեցմանն անկեղծօրէն հաւատացող մարդկանց պարզապէս պէտք է յուշել, որ իրենք ակամայ աջակցում են ընտրութիւններն ընդհանրապէս վերացնելու, ժողովրդավարութիւնն իրենցով փոխարինելու տրամադրուած ցածրորակութիւններին։ Պետությունների ժողովրդավարականության բանաձեւն ասպարէզ իջեցնելիս՝ 2003 թուականին ես նշել էի, որ, ցավոք սրտի, այդ բանաձեւը կիրառելի չէ դաշնային (ֆեդերալ) պետությունների համար։ Նկատի էր առնված այն, որ դաշնային պետություններն ընդհանրապէս 2 ներկայացուցչական մարմիններ են ունենում. ներկայացուցչական մարմին, որը ներկայացնում է քաղաքացիներին եւ ներկայացուցչական մարմին, որը ներկայացնում է դաշնության ենթականերին՝ պետությունների կամ, ԱՄՆ դէպքում՝ նահանգներին։ ԱՄՆ-ի օրինակով, նահանգներից մեկը կարող է ունենալ 40 մլն բնակչութիւն, միւսը՝ 2 մլն, սակայն նրանք հավասարապես՝ հաւասար քանակութեամբ պատգամաւորներով են ներկայացւում Սենատում: Եթե քաղաքացիների ներկայացուցչական մարմնում կարեւոր էր համարվում քաղաքացիների ներկայացուցչականութեան ապահովումը, ապա դաշնային պետության դաշնային ենթակաների ներկայացուցչական մարմնում երաշխավորվում է դաշնային պետության դաշնային ենթակաների իրավահավասարությունը։ Այդ ելակետային պայմաններում անհնարին էր թւում դաշնութեան ենթակաների իրաւահաւասարութինը մարդկանց՝ քաղաքացիների իրաւահաւասարութեանը զուգակցելը։ Կրկին ԱՄՆ օրինակով, նահանգների իրաւահաւասարութիւնն արտայայտւում է իւրաքանչիւր նահանգից 2 սենատորներ ներկայացնելով։ Թվում էր, թէ այդ կառույցում քաղաքացիների իրավունքների հիմք՝ իրաւահաւասարութեան նկատմամբ ուշադրության դրսեւորումը տեղին չէ: Սակայն երեք տարի առաջ՝ 2009 թվականին, նաեւ ինձ համար անակնկալ գտնուեց նաեւ դաշնային պետութեան դաշնային ենթակաների ներկայացուցչական մարմինների էութիւնը արտայայտել եւ տարածքների, եւ այդ տարածքների ընտրողների ներդաշնակ ներկայացուածութեամբ։ Լուծումը դարձեալ ներկայացնեմ ԱՄՆ օրինակով։ Դաշնային ներկայացուցչական մարմնի՝ Սենատի ընտրություններում, որտեղ դաշնության ենթակաների՝ նահանգների երկուական ներկայացուցիչներն ընտրվում են նոյն նահանգների ժողովրդի կողմից, ժողովրդից ստացած քուէները բաշխւում են թէկնածուների վրայ ըստ նրանց ստացած քուէների տոկոսային հարաբերակցութեան։ Եթէ նահանգում երկու սենատորների ընտրութեան համար առաջադրուել են ութ թէկնածուներ եւ նրանք ստացել են Ա-ն՝ 8, Բ-ն՝ 7, Գ-ն՝ 5, Դ-ն՝ 4, Ե-ն՝ 3, Զ-ն՝ 2, Է-ն՝ 2 եւ Ը-ն՝ 1 միլիոն քուէներ, տուեալ նահանգը ներկայացնող սենատոր են դառնում 8 եւ 7 միլիոն քուէներ ստացած Ա եւ Բ թէկնածուները։ Նախնական արդիւնքների ազդարարումից յետոյ ողջամիտ ժամանակայատուածում յաջողութեան չհասած թէկնածուները փոխանցում են իրենց ստացած քուէները սենատոր դարձած թէկնածուներին։ Արդիւնքում Ա-ն ունենում է, օրինակ՝ 8+5+3+2=18 մլն քուէ, իսկ Բ-ն՝ 7+4+2+1= 14 մլն քուէ։ Տոկոսային հարաբերակցութեամբ Ա-ն ունի տուեալ նահանգի ընտրողների ձայների 56.25%-ը եւ Բ-ն՝ ընտրողների ձայների 43.75%-ը։ Ամեն դաշնային միավոր, դաշնության ենթակաների ներկայացուցչական մարմնում՝ Սենատում, ներկայանում է ոչ թէ երկուական սենատորական ձայներով, այլ իր նահանգի ընտրողների ձայների 100 տոկոսով։ Այսպիսի մոտեցումն ընդունելուց եւ սահմանադրութեամբ ու օրէնքներով ամրագրելուց յետոյ Սենատի քուէարկութիւններում սենատորը քուէարկում է ոչ թէ մէկ ձայնով՝ սենատորական քուէով, այլ իր նահանգից իր ստացած եւ իրեն փոխանցուած քուէների տոկոսի չափով։ Այսինքն՝ վերեւում նշածս Ա-սենատորը քուէարկութիւններին մասնակցում է 56.25 միաւորով, իսկ Բ-ն՝ 46.75 միաւորով։ Նոյն կերպ բոլոր նահանգներից ընտրուած սենատորները։ Սենատն այդ դէպքում կունենայ ոչ թէ 100 սենատորական քուէ, այլ 5 000 տոկոս կամ միաւոր։ Այս կարգը կարող է առաջին հայացքից անհասկանալի իրավիճակ ստեղծել, սակայն միայն առաջին հայացքից։ Օրինակ՝ քուէարկութեան ժամանակ կարող է սենատի ձայների մեծամասնութիւնն ստացած ՝2501 միաւոր (տոկոս) ապահոված սենատորների թիւը՝ սենատորների քանակը, ենթադրենք՝ 40, պակաս լինի 2 499 տոկոս (միաւոր) ունեցող սենատորների քանակից, ենթադրենք՝ 60։ Այս կերպ կհաստատուի, որ այդ դաշնային երկրում անգամ դաշնային ենթակաների ներկայացուցչական մարմնի՝ սենատի մակարդակով որոշումներ ընդունելիս առաջնային կարեւորութիւն է ստանում քաղաքացիների դիրքորոշումը, իսկ սենատորներն ընդամենը նրանց միջնորդ ներկայացուցիչներն են։ 2010 թուականից Պետութիւնների ժողովրդավարականութեան իմ առաջարկած բանաձեւում տեղ գտաւ նաեւ դաշնային պետութիւնների դաշնային ենթակաների ներկայացուցչական մարմինների ներկայացուցչականութեան վերաբերող գործակիցը։ Այս լուծումը գտնելուց յետոյ ես աւարտուած եմ համարում մարդու իրաւունքների հիման վրայ ժողովրդավարութեան առջեւ ծառացած մարտահրաւէրների պատասխանները գտնելու իմ աշխատանքը։ Հաւակնություն չունեմ այս բանաձեւն համարել կատարելութիւն, սակայն չեմ կասկածում, որ դէպի կատարեալ ժողովրդավարութիւն տանող առայսօր ներկայացված ժողովրդավարության մակարդակ քննելու առթիվ արված յաջողուած փորձերից մեկն է։ ՆԵՐԿԱՅԱՆՈՒՄ Է ԱՅՍ ՏԵՍՔՈՎ՝ PSD-ն Պետութիւնների ժողովրդավարութեան տոկոսն է (The percentage of the States’ Democraticity)։ R –ը խորհրդարանական ընտրություններին մասնակցող եւ ընտրությունների արդյունքում խորհրդարանում ներկայացուցիչ ունեցող քաղաքացիների թիվն է. V – ն ընտրությանը մասնակցող քաղաքացիների թուաքանակն է. F –ը խորհրդարանական (նաեւ միւս) ընտրությունների հաճախականութեան գործակիցն է։ Այն փոփոխւում է կախուած ընտրութիւնների հաճախականութիւնից։ Եթե ընտրություններն իրականցվում են 2 տարին մեկ անգամ, ապա F=1, եթե ընտրությունները տեղի են ունենում 3 տարին մեկ անգամ, ապա՝ F=0.9, 4 տարին մէկ տեղի ունենալու դէպքում F=0.8, 5 տարին մեկի դէպքում՝ F=0.7, եւ եթե խորհրդարանը ընտրվում է 6 տարին մեկ, ապա F=0.6։ E – ն գործադիր իշխանության ընտրության կամ նշանակովի լինելու գործակիցն է: Եթե գործադիր իշխանության ղեկավարը նշանակվում է խորհրդարանի կողմից, ապա E=0.5, եւ երբ նա ընտրվում է ուղղակիորեն ժողովրդի կողմից, ապա E=1: F –ը այս դէպքում ընտրովի գործադիր իշխանութեան ղեկավարի ընտրությունների հաճախականութեան գործակիցն է։ Այն հաւասար է 1-ի, եթէ գործադիրի ղեկավարը նշանակովի է, այսինքն՝ E=0.5-ի։ Ինչպէս եւ խորհրդարանական ընտրութիւնների հաճախականութեան դէպքում այն փոփոխւում է կախուած ընտրութիւնների հաճախականութիւնից։ Եթե ընտրություններն իրականցվում են 2 տարին մեկ անգամ, ապա F=1, եթե ընտրությունները տեղի են ունենում 3 տարին մեկ անգամ, ապա՝ F=0.9, 4 տարին մէկ տեղի ունենալու դէպքում F=0.8, 5 տարին մեկի դէպքում՝ F=0.7, եւ եթե խորհրդարանը ընտրվում է 6 տարին մեկ, ապա F=0.6։ J –դատական համակարգի գործակիցն է: Եթե երկրորդ ատյանի դատավորները նշանակովի են, ապա J=0.8, այն դեպքում, երբ ժողովրդի կողմից են ընտրվում կամ գործում է նաեւ երդուալ ատենակալների համակարգը, ապա J=1: L –տեղական ինքնակառավարման մարմինների գործակիցն է: L=1, եթե համայնքային ընտրությունները տեղի են ունենում 2 տարին մեկ, 0.9՝ երբ 3 տարին մեկ, 0.8՝ երբ 4 տարին մէկ են տեղի ունենում ընտրութիւններ եւ 0.7 երբ դրանք տեղի են ունենում 5 տարին մէկ: U –դաշնային կամ (թէ) միատար (ունիտար) պետության ցուցանիշն է։ Եթէ բանաձեւը կիրառւում է ճշտելու միատարր պետութեան ժողովրդավարականութեան տոկոսը, ապա եւ U-ն, եւ F-ը հաւասար են 1 միաւորի։ Եթէ ճշտւում է դաշնային պետութեան ժողովրդավարութեան մակարդակը, ապա կախուած այն բանից թէ ինչ սկզբունքով են դաշնային ներակայացուցչական մարմնում ընտրւում եւ քուէարկում դաշնային ենթականերից ընտրուած պատգամաւորները U-ն կարող է տարբեր արժեք ունենալ։ Այն հաւասար է 1-ի, երբ դաշնային ներկայացուցչական մարմնում պատգամավորները համամասնորեն են ներկայացնում իրենց դաշնային ենթակայի (նահանգի) տարածքի բնակչութեանը։ Օրինակ, եթէ որպես նահանգի ներկայացուցիչ ընտրուած պատգամաւորը կամ պատգամաւորների խումբը նահանգում հաւաքել է 40 % է, ապա այդ տոկոսով էլ մասնակցում է սենատում տեղի ունեցող քուէարկութիւններին։ U-ն հաւասար է 0.7-ի, երբ հավասարապես են ներկայցվում դաշնային կառույցները, բայց այդ ներկայացման պայմաններում հաշվի չի առնվում տվյալ դաշնային միավորի դաշնության ենթակա կառույցի ներսում ընտրութիւնների ընթացքում դրսեւորուած քաղաքացիների համամասնութիւնը: Այս բանաձեւը պետությունների ժողովրդավարականությունը ներկայացնում է տոկոսային մատուցմամբ՝ տոկոսաչափերով։ Դրա հետ է կապուած բանաձեւի վերջում100 %-ի աւելացումը։ Ամփոփելով անցյալում կատարած իմ աշխատանքները եւ ընդգծելով, որ մասնավորապես 2003 թվականին հրատարակած ուսմանասիրության մեջ ես գործակիցներին այլ միավորներ եմ հատկացրել, ուզում եմ նշել, որ բանաձեւը պարզեցնելու նպատակով հաճախականությունների հետ կապված գործակիցը եւ խորհրդարանական, եւ նախագահ-վարչապետական ընտրութիւններում դարձրել եմ նույնը, այսինքն՝ 2003 թվականից առ այսօր իմ հրատարակած հոդվածներում, ելոյթներում նշուած հաճախականութեան տարբեր գործակիցները նպատակահարմար եմ համարում նույնացնել: Ժողովրդավարականութեան բանաձեւի վերաբերեալ կարելի է, թերեւս այլ՝ ոչ պակաս արդիւնաւէտ առաջարկներ ներկայացնել, բայց իմ կարծիքով ամենակարեւորն այն է, որ գոյութիւն ունենայ ժողովրդավարականութեան չափման ընդհանրական միավոր՝ միասնական չափորոշիչ։ Այս բնոյթի չափորոշիչի օգնութեամբ ժողովրդավարութիւնը դադարում է լինել վերացական մի հասկացութիւն։ Այս բանաձեւը միջոց է չափելու հետաքրքրող պետութեան ժողովրդավարութեան մակարդակը եւ հստակեցնելու, պարզեցնելու, թէ հատկապես ինչ թերությունների պատճառով է այդ պետութեան համակարգը պակաս ժողովրդավարական, քան կարող էր լինել։ Դրանից յետոյ արդէն տուեալ պետութեան նախասիրութեան կամ նկատառումների հարց կմնայ բացթողումները վերացնելով մերձենա՞լ 100 տոկոսանոց ժողովրդավարութեանը, թէ գոհանալ եղածով։ Յուսով եմ, իմ հարգելի ընթերցողը հասկանում է, որ իմ խոսքը ոչ թէ ընդհանրապես ժողովրդավարության, այլ ժողովրդավարական համակարգերի մասին է, ժողովրդավարությունը օրենքով ամրագրելու հնարավորության մասին: Բանաձեւը կազմելիս ես գնացել եմ մի ճանապարհով, որը հնարավորութիւն է տալիս բանաձեւի առանձին հատվածները կիրառել առանձին վերցրած իշխանւթեան տարբեր ճիւղերի համակարգերի համար։ Ինչպէս երեւում է դատական իշխանութեան յատուածում հաճախականության գործակից չի նշվում։ Դա արուած է դատավորների կախվածությունը նաեւ քաղաքացիներից նուազագոյնի հասցնելու նպատակով։ Դատավորը` վճռորոշ ատեանի դատաւորը պէտք է ընտրուի քաղաքացիների կողմից, բայց եւ պետք է անկախ լինի։ Նա երբեք չպետք է իրեն կախվածության մեջ զգայ անգամ իրեն նշանակողից, նույնիսկ եթե այդ նշանակողը ժողովուրդն է: 21-րդ դարի սկզբում ժողովրդավարության առջեւ ծառացած խնդիրներից եւ մարտահրավերներից են քաղաքացիների վստահության պակասը քաղաքական գործընթացների եւ իշխանութիւնների նկատմամբ, հետաքրքրութեան նուազումը ժողովրդավարութեան գործընթացների հանդէպ։ Վերեւում շարադրուած մոտեցումների կիրառումը կաւելացնի քաղաքացիների դերակատարությունը եւ դրան զուգահեռ՝ վստահութիւնը իրենց մասնակցութեան կարեւորութեան նկատմամբ։ Մանաւանդ խորհրդարանական համակարգերում քաղաքական գործիչները կընկալուեն որպէս քաղաքացիների հերթական ներկայացուցիչները միայն։ Պետություն եւ ժողովուրդ հարաբերություններում գլխավոր դերակատարութիւնը կանցնիէ քաղաքացիներին։ Այդ ամենը տեղի է ունենալու նախ եւ առաջ բ) քաղաքական գործընթացներին քաղաքացիների մասնակցելու հաճախականութիւնը աւելացնելու միջոցով։


Lurer.com | Այդ սրճարաններում աշխատում էր 1 հոգի, ամառվա պիկին՝ 2-3. իմքայլական պատգամավոր Սոնա Ղազարյան 14 Մարտ, 2019 14:54 ԼՈԻՐԵՐ.com-ի հետ զրուցում ԱԺ պատգամավոր Սոնա Ղազարյանը, խոսելով սրճարանների աշխատակիցների բողոքի մասին, ասաց. «Նախ եւ առաջ պետք է փոխել մեր մոտեցումը այդ տարածքների վերաբերյալ եւ վերջնականապես ֆիքսել, որ սա հանրային տարածք է։ Պետք է հասկանանք, որ այս տարածքները պատկանում են ՀՀ յուրաքանչյուր քաղաքացու։ Իմ վերաբերմունքը դրական է ։Այս տարածքները պետք է վերափոխվեն եւ ստանան այն տեսքը, որ ունեին տարիներ առաջ։ Որքան ես գիտեմ, Կենտրոն համայնքի ղեկավար Վիկտոր Մնացականյանը խոսել է սրճարանների տերերի հետ եւ ստացել համաձայնություն։ Բացի դա, նրանց նախապես ուղարկվել է նամակ, որպեսզի լքեն այդ տարածքները։ Ինձ համար խնդիր է նաեւ այն, որ, ըստ փաստերի, այդտեղ աշխատում է 1 հոգի, իսկ ամառային պիկ օրերին՝ 2-3 հոգի»,- ասաց «Իմ քայլը» խմբակցության պատգամավոր Սոնա Ղազարյանը։ Պատգամավորը նշեց, որ իրեն մտահոգում է մի քանի հոգու գործազրկության հարցը, բայց ներկայացված փաստերը թույլ են տալիս մտածել, որ եղել են ստվերային գործարքներ։ Այս թեմայով Գիտակցաբար, թե ոչ՝ վարչապետն այսօր նշանակեց հնարավոր պատերազմի դեպքում մեղավորներին ու նշանակեց ներսից Տարընթերցման տեղիք էր տվել, դրա համար նախորդ գրառումս ջնջեցի. հերթական իմքայլականի սայթաքումը Բենզինը թանկանալու է, բայց չնչին. Հայկ Գեւորգյան «Ապրում ենք նոր Հայաստանում՝ հին դատական համակարգով». «Իմ քայլի» պատգամավոր «Հրապարակ». ԵՊՀ ռեկտորի` սեփական աթոռը «ճանկռտելու» փաշինյանական բնորոշումների մասին


Արտակարգ դեպք Երեւանում. իրանցիների վիճաբանությունն ավարտվել է դանակահարությամբ. կան վիրավորներ | Mediamall.AM Կա ՍԴ նախագահի մեկ առաջադրված եւ մեկ ինքնաառաջադրված թեկնածու. մանրամասներ՝ ՍԴ նիստից Քրեական գործ չկա, բայց Արթուր Գեւորգյանը ԱՄՆ-ում ձերբակալված է Եթե երեխան սոված է, մարդն ամեն ինչի տակ կստորագրի. բողոքի ակցիա՝ վարկային կազմակերպությունների դեմ ԿԳՄՍ փոխնախարարը աշխատանքից ազատման դիմում կգրի Գագիկ Ծառուկյանը եւ նրա պաշտպանները դատական նիստի տեղի եւ ժամանակի վերաբերյալ պատշաճ ձեւով ծանուցված չեն եղել 12:12 - 1.Հունիս.2017


Տեսանյութ. Ռուսական հեռուստաալիքը Քոչարյանին անվանել է քաղբանտարկյալ.ինչի՞ համար են դատում Քոչարյանին » Հայացք լրատվական վերլուծական կենտրոն 16 փետ 2019 12:34 Տեսանյութ. Ռուսական հեռուստաալիքը Քոչարյանին անվանել է քաղբանտարկյալ.ինչի՞ համար են դատում Քոչարյանին Ռուսական РЕН ТВ հեռուստաընկերությունն անդրադարձել է ՀՀ Երկրորդ նախագահ Ռոբերտ Քոչարյանի դեմ քրեական գործ հարուցելու փաստին, ըստ որի նա մեղադրում է 2008 թ. սահմանադրական կարգը տապալելու մեջ: Ռուսական հեռուստաալիքը Ռոբերտ Քոչարյանին անվանել է քաղաքական բանտարկյալ: Տեսանյութ. Ինչի համար են դատում Ռոբերտ Քոչարյանին. Ռուսական մամուլի անդրադարձը ՀՀ գլխավոր դատախազությունը Քոչարյանին ձերբակալելու նոր փորձ է ձեռնարկել. НТВ-ի անդրադարձը Խուզարկություն՝Ռոբերտ Քոչարյանին պատկանող առանաձնատանը եւ գրասենյակում Արման Թաթոյանն այցելել է Հայաստանի երկրորդ նախագահ Ռոբերտ Քոչարյանին.Քոչարյանի կողմից չեն ներկայացվել դժգոհություններ ԱՄՆ Պետքարտուղարության ներկայացուցիչը մեկնաբանել է Ռոբերտ Քոչարյանին առաջադրված սահմանադրական կարգը տապալելու մեղադրանքը «Ժամանակ».Իրավապահները Ռոբերտ Քոչարյանին հանկարծակիի են բերել Ռուսական մամուլը Քոչարյանին առաջադրված մեղադրանքին զերծ է մնացել մեկնաբանություններից եւ եզրահանգումներից Քանի՞ տարվա ազատազրկում է սպասվում Ռոբերտ Քոչարյանին՝ մեղքն ապացուցվելու դեպքում


Նոյեմբերի 15-22, առաջադրանք — Ամալյա Ազատյանի բլոգ Նոյեմբերի 15-22, առաջադրանք Дата: 14.11.2020 16.11.2020 Автор: amalyaazatyaВ Պատմություն Նկարագրել Արեւելյան Հայաստանի 19-րդ դարի սկզբին վարչաքաղաքական կացությունը: 19-րդ. դարի սկզբին Երեւանի խանությունը բաժանված էր 15 մահալի՝ գավառի, մահալի կառավարիչը միրբոլուքն է: 1804-1813թթ. ռուս-պարսկական պատերազմի նախադրյալները, ընթացքը, ավարտը, արդյունքները: Համոզվելով, որ Անդրկովկասի մնացած մասի նվաճումը խաղաղ եղանակով այլեւս հնարավոր չէ, Ռուսաստանը 1804 թ. պատերազմ սկսեց Պարսկաստանի դեմ։ Ռուսական զորքերը նույն թվականի մայիսին գրավեցին Գանձակի խանության տարածքը եւ պաշարեցին Արեւելյան Հայաստանում պարսիկների ամենաուժեղ հենակետը՝ Երեւանի բերդը։ Սակայն նրանք հանդիպեցին համառ դիմադրության եւ ստիպված էին վերադառնալ Վրաստան։ 1805 թ. ռուսական բանակն անցավ նոր հարձակման եւ գրավեց Շիրակը։ Այսպես Շիրակը միացվեց Ռուսաստանին։ Ղարաբաղի խանը իր խանությունը հանձնեց Ռուսաստանյան կայսրությանը։ Այդ պայմանագրով Իրանը հօգուտ Ռուսաստանի հրաժարվեց Արեւելյան Վրաստանից, Արեւելյա Անդրկովկասից, Գանձակից, Արցախից, Շիրակից, Լոռուց, Շամշադինից:


Մրցույթ ՀՀ Տավուշի մարզի «Ոսկեպարի Հ. Բարսեղյանի անվան միջնակարգ դպրոց» ՊՈԱԿ–ի տնօրենի պաշտոնը զբաղեցնելու համար ՀՀ Տավուշի մարզի «Ոսկեպարի Հ. Բարսեղյանի անվան միջնակարգ դպրոց» ՊՈԱԿ-ի կառավարման խորհուրդը հայտարարում է մրցույթ` հաստատության տնօրենի պաշտոնը զբաղեցնելու համար: Փաստաթղթերն ընդունվում են 2017թ. դեկտեմբերի 26-ից մինչեւ 2018թ. հունվարի 26-ը ներառյալ, ամեն օր՝ ժամը 10:00-ից 15:00-ը, բացի շաբաթ եւ կիրակի օրերից, ՀՀ Տավուշի մարզի Ոսկեպարի Հ. Բարսեղյանի անվան միջնակարգ դպրոցում: Փաստաթղթերի ընդունումը կանցկացվի` ըստ կարգի: Մրցույթը տեղի կունենա 2018թ. փետրվարի 6-ին, ժամը 15:00-ին, Ոսկեպարի Հ. Բարսեղյանի անվան միջնակարգ դպրոցում: Լրացուցիչ տեղեկությունների համար զանգահարել 026696215, 098697738 հեռախոսահամարներին:


Ե՞րբ կավելանան Իրանից գազի ներմուծման ծավալները 3 նոյեմբեր 2017, 07:03 Այսօր Ազգային ժողովում ՀՀ 2018թ. պետական բյուջեի նախագծի քննարկման ժամանակ «Ծառուկյան» խմբակցության քարտուղար Վահե Էնֆիաջյանը հետաքրքրվեց նոյեմբերի 24-ին ստորագրվելիք ՀՀ-ԵՄ համաձայնագրին՝ հետարարավելով, թե հնարավո՞ր է՝ խոչընդոտներ լինեն այդ հարցում։ Ի պատասխան՝ Քոչարյանը հայտարարեց, որ Հայաստանը որեւէ խնդիր չի տեսնում նոյեմբերի 24-ին Եվրոպական Միության հետ համապարփակ եւ ընդլայնված գործընկերության մասին համաձայնագիրը սոտորագրելու համար։ «Մենք որեւէ խոչընդոտ չենք տեսնում, որպեսզի նոյեմբերի 24-ին այս համաձայնագիրը ստորագրվի: Այդ մասին նաեւ նոյեմբերի 2-ին Ազգային ժողովում կայացած քննարկմանը խոսել է նաեւ արտաքին գործերի փոխնախարար Կարեն Նազարյանը»,-ընդգծեց Քոչարյանը: Պատգամավորի մյուս հարցին՝ 2018թ. Հայաստանը պլանավորո՞ւմ է միջազգային նոր կառույցների անդամակցել, փոխնախարարն ասաց, որ ոչ. «Մենք չենք պլանավորում 2018թ. որեւէ նոր միջազգային կազմակերպության միանալ»: Քննարկմանը անդրադարձ եղավ Իրանից գազի ներմուծման ծավալների հնարավոր մեծացմանը։ Քոչարյանն ասաց, որ Հայաստան-Իրան երրորդ բարձրավոլտ էլեկտրական կայանի շինարարության ավարտից հետո Հայաստանը հնարավորություն կունենա ավելացնել Իրանից գազի ներմուծման ծավալները: «Երբ մենք ավարտենք այդ կայանի շինարարությունը, հնարավորություն կունենանք ավելացնել իրանական գազի ներմուծման ծավալները: Այս պահին այն խողովակը, որով մենք Իրանից գազ ենք ստանում, օգտագործվում է 20-25 տոկոսով: Մենք հիմա ի վիճակի չենք ավել օգտագործել, որովհետեւ կա պայմանավորվածություն՝ մենք Իրանին տալիս ենք էկլեկտրաէներգիա, նրանք մեզ դրա դիմաց՝ գազ: Այս պահին մեր հզորությունները բավարար չեն, որպեսզի նրանց ավելի շատ էլեկտրաէներգիա տանք, ինչի դիմաց կարող ենք գազի ներմուծման ծավալներն ավելացնել»,-ասաց նա։ Քոչարյանը նաեւ նկատեց, որ բարձրավոլտ էլեկտրական կայանի կառուցումը հնարավորություն կտա Իրան ավելի շատ էլեկտրաէներգիա մատակարարել, ինչի դիմաց Հայաստանն ավելի շատ գազ կստանա Իրանից:


Մի գավաթ անդորր(277.Մուլտֆիլմերի ազդեցությունը երեխաների վրա) - Pars Today Սեպտեմբեր 26, 2021 15:42 Asia/Yerevan Սոցիալական եւ հասարակական կյանքի փոփոխություններից ելնելով` վերջին ժամանակաշրջանում նախադպրոցականներն իրենց ժամանակի մեծ մասն անցկացնում են մուլտֆիլմեր դիտելով։ Մուլտֆիլմերը, սակայն, ժամանակի ընթացքում դադարել են լինել մշակութային արժեք։ Եթե երկու տասնամյակ առաջ մուլտֆիլմերի մեջ որոշակի դաստիարակչական, ուսուցողական, ճանաչողական նպատակ էր դրվում, ապա այսօր մուլտֆիլմերից շատերի թեմատիկան խնդրահարույց է։ Ինչպես հայտնի է` հեռուստատեսությունը որոշակի առումով ձեւավորում է երեխայի հոգին եւ իմացական համակարգը, դաստիարակում եւ ձեւավորում է նրա աշխարհայացքը, ճաշակը եւ ընտրողականությունը։ Ինչպե՞ս են մուլտֆիլմի բացասական տեսարաններն ազդում երեխայի անձնային-հուզական ոլորտի զարգացման վրա։ Ագրեսիվության տեսարան. Մուլտֆիլմի գլխավոր հերոսներն ագրեսիվ են, նրանք նպատակաուղղված են վնաս պատճառել շրջապատին, հարվածում կամ սպանում են մյուս հերոսներին, ընդ որում, նման ագրեսիվ վարքային դրսեւորումների մանրամասները, ագրեսիվ վերաբերմունքը բազմակի կրկնվում է, մանրամասնորեն ներկայացվում։ Նման մուլտֆիլմեր դիտելով երեխաների մոտ սկսում է արտահայտվել դաժանություն, անխղճություն, անհիմն չարություն, եւ իրական կյանքում երեխան դառնում է ագրեսիվ։ Ինչ վերաբերում է հասարակական նորմերից շեղվող տեսարան- Նման տեսարաններում ոչ ոք մուլտֆիլմի հերոսին չի սովորեցնում կանոնակարգություն, չի տարանջատում կարելի եւ ոչ կարելի գործողությունները։ Վատ հերոսները մնում են անպատիժ, քանի որ չկա հստակեցում` ի՞նչն է լավ, ի՞նչը` վատ։ Այս դեպքում Երեխայի մոտ ամրապնդվում է բացասական վարքի անպատժելիության պատկերացում, վերանում են սահմանափակումները։ Լավ եւ վատ, հանդուրժելի եւ անհանդուրժելի արարքները չեն տարանջատվում։ Ձեւավորվում է ամենակարելիության կարծրատիպ։ Երեխայի կյանքի համար վտանգ պարունակող վարքային տեսարանների կրկնօրինակումը ողջամտությունից հեռու է, աննպատակ եւ վտանգավոր։ Այս դեպքում երեխաների մոտ նկատվում է հակում հերոսի արարքների կրկնօրինակման։ Երեխայի ինքնապահպանման բնազդի հետզարգացում։ Վտանգը զգալու եւ ընկալելու սահմանի նվազում, ինչը կարող է հանգեցնել կյանքի համար վտանգավոր վարքի եւ վնասվածքների։ Տեսարաններ, որտեղ հերոսները դրսեւորում են իրենց սեռին ոչ համապատասխան վարք. սեռադերային վարքի, պարտականությունների, տեսքի միախառնում։ Այս ֆիլմերը դիտելիս երեխայի մոտ ձեւավորվում են ոչ ադեկվատ պատկերացումներ սեռադերային համապատասխան վարքի վերաբերյալ, ինչպես նաեւ սեռային նույնականացման աղճատում։ Երեխան հստակ չի պատկերացնում տղամարդու եւ կնոջ վարքային առանձնահատկությունները, վարքային կանոնները, դերային պարտականությունները։ Ֆիլմերում ցուցադրվում են տեսարաններ, որտեղ առկա է մարդկանց, կենդանիների եւ բույսերի հանդեպ անարգալից վերաբերմունք։ Նման տեսարաններում անպատժելի է մնում ծաղրանքը` ուղղված ծերությանը, անօգնականությանը, թուլությանը, անկարողությանը։ Այս դեպքում երեխան սկսվում է բացասական վերաբերմունք ցուցաբերել ծանոթ մեծահասակների եւ հասակակիցների հանդեպ։ Նրա մոտ ձեւավորվում է արժեքային համակարգի բացակայություն, եսասիրություն, դաժանություն։ Տգեղ եւ անհրապույր տիկնիկ-հերոսներով լի տեսարաններ. երեխայի համար մուլտ-տիկնիկների արտաքինն ունի առանձնահատուկ կարեւորություն։ Դրական կերպարները պետք է լինեն գեղեցիկ, նույնիսկ գրավիչ, իսկ բացասական կերպարները` ընդհակառակը։ Շատ հաճախ բոլոր կերպարները` առանց բացառության, լավ թե վատ, շատ տգեղ եւ տձեւ մարմնակառուցվածք ունեն։ Ազդեցությունը եւ հետեւանքները. երեխայի մոտ բացակայում է հերոսի կերպարը, վարքը եւ վերաբերմունքը ճիշտ գնահատելու ունակությունը։ Չի կարողանում տեսողական տարանջատել լավ եւ վատ կերպարները։ Բարեկամներ հոգեբանները կիսում են երեխաների վրա մուլտֆիլմերի բացասական ազդեցության վերաբերյալ ծնողների մտահոգությունները եւ խորհուրդ են տալիս երեխաներին հնարավորինս հեռու պահել ագրեսիա, արյունոտ տեսարաններ պարունակող մուլտֆիլմերից: Հոգեբան Մարիա Թեւոսյանն ասում է, որ մուլտն ուղղակի շրջապատի հանդեպ երեխայի ճաշակի ձեւավորման անհրաժեշտ միջոց է: «Մուլտի միջոցով երեխան ծանոթանում է կյանքի իրողություններին, թե ինչպես կարելի է հաղթահարել չարը, նախանձն ու ագրեսիան, կրթվում է»,: Հոգեբանները սակայն, մի բան միանշանակ կարեւորում են: «Մուլտ դիտելիս ծնողը երեխային պետք է ընկերակցի խոսքով, որպեսզի նա ճիշտ ընկալի մուլտի բովանդակությունն ու ասելիքը»: Դժվար թե մեր օրերում երեխա գտնվի, ում օրն անմասն է մնում մուլտերից: Սակայն հարց է, թե ինչ մուլտ է դիտում երեխան եւ ինչ ազդեցություն է այն ունենում նրա վրա: Ծնողները բողոքում են, որ մուլտ դիտելուց հետո իրենց փոքրիկի վարքում որոշակի ագրեսիվ դրսեւորումներ են նկատվում: Օրինակ, ծնողներից մեկն ասում է,որ շատ-շատերի կողմից սիրված «Մաշան եւ արջը» մուլտը դիտելիս աղջիկիս սկսում է կրկնօրինակել մուլտֆիլմի չարաճճի հերոսուհուն:Նա մուլտը դիտելուց հետո ուղղակի անկառավարելի է դառնում: Նրա մոտ պահանջ է դարձել այդ մուլտֆիլմն ամեն օր դիտելը»: Թեւոսյանը նշեց, որ եթե, օրինակ, մուլտերում ագրեսիայի դրսեւորումները ինքնապաշտպանության համար են, ապա դա դրական է, իսկ եթե պարզապես հարձակման դրսեւորում, ապա այն կարող է բացասական ազդեցություն ունենալ երեխայի վրա: «Բոլորի կողմից սիրված «Նարուտո» մուլտֆիլմում կան կռիվների ու պայքարի տեսարաններ, սակայն մուլտի գլխավոր հերոսը պայքարով նպատակ ունի պաշտպանել հայրենիքը, ընկերությունը: Նա կոչ է անում զերծ մնալ պատերազմից: Սա մեր իրականության հետ սերտ կապված է եւ բավական դաստիարակչական նշանակություն ունի»,-ասաց նա: Երեխան, սակայն, հաճախ չի կարողանում հասկանալ իմաստը, այլ միայն կռիվն է տեսնում, հենց այդ պատճառով էլ կարեւոր է ծնողի ներկայությունը: Անդրադառնալով «Մաշան եւ արջը» մուլտին` Թեւոսյանը նշեց, որ այն ծնող-երեխա հարաբերության արտացոլումն է: «Մուլտի հերոսուհին չարաճճի, ակտիվ ու հետաքրքրասեր աղջնակ է, բայց ոչ չար: Այդ տարիքում բոլոր երեխաներն էլ հերոսուհու նման վարք են դրսեւորում, որը նորմալ է: Մուլտը դիտելիս եղեք երեխայի կողքին ու խոսեք ձեր հարաբերությունների մասին»,-հավելեց հոգեբանը:


Եթե կորոնավիրուսի դեպքերի նվազման դինամիկան հաստատվի, հնարավոր է հաջորդ շաբաթվանից թուլացվեն ռեժիմները եւ մարդիկ վերադառնան բնականոն կյանք. Նիկոլ Փաշինյան (3126) Կորոնավիրուսի հաստատված դեպքերի թիվը հասավ 770-ի, այսօր 34 նոր դեպք է արձանագրվել. ԱՆ (2667) Ապրիլի 6-ին ժամը 18.30-ից վարչապետը ուղիղ եթերում կպատասխանի ամենաշատ Լike հավաքած հարցերին (2423) Այսօր ժամը 16:00-ից հետո ոստիկանությունը կտուգանի ինքնամեկուսացման եւ ազատ տեղաշարժի կանոնները խախտող քաղաքացիներին. Փոխոստիկանապետ (96395) Մեր ապրած տարիների ընթացքում առաջին անգամ զգում ենք, թե ինչ է նշանակում ՊԵՏՈՒԹՅԱՆ հովանավորություն, հոգատարություն. Ծաղակաձորում մեկուսացվածները նամակ են տարածել (39492) Մարդիկ տանը սովից չեն մեռնելու. երկու ամսով սառեցրեք վարկերը, վարձավճարները, հարկերը, կոմունալ վճարները (35903)


Քաղաքապետարա՞ն, թե մշակույթի նախարարություն. ո՞վ պատասխան կտա Արամի 9–ի փլուզման համար 20:23 09.04.2019 (Թարմացված է 20:19 09.04.2019) Արամի 9 հասցեում գտնվող շենքի բնակարանների քանդման թույլտվությունը տրվել է 2008–ին։ Քանդման աշխատանքների թույլտվության փաստաթղթի տակ ստորագրել է քաղաքապետի նախկին տեղակալ Կարեն Դավթյանը։ ԵՐԵՎԱՆ, 9 ապրիլի — Sputnik, Կարինե Հարությունյան. Արամի 9 հասցեում գտնվող շենքի քանդման համար հարուցվել է քրեական գործ, սլաքներն ուղղվել են Երեւանի քաղաքապետարանի եւ մշակույթի նախարարության կողմը։ Քրեական գործը հարուցվել է երկու մարմինների ներկայացուցիչների պաշտոնեական լիազորությունները չարաշահելու համար` ՀՀ քրեական օրենսգրքի 308-րդ հոդվածի 2-րդ մասի հատկանիշներով։ Արամի 9 հասցեում է գտնվում Հայաստանի առաջին Հանրապետության հիմնադիր Արամ Մանուկյանի տունը։ Sputnik Արմենիայի հետ զրույցում Երեւանի քաղաքապետարանից տեղեկացրին, որ Արամի 9 հասցեում գտնվող շենքի բնակարանների քանդման թույլտվությունը տրվել է 2008–ին։ «2008թ.–ի մայիսի 24-ին թվագրվող փաստաթղթի համաձայն` կառուցապատող «Գլենդել Հիլզ» ընկերությանը տրվել է թույլտվություն` քաղաքապետի նախկին տեղակալ Կարեն Դավթյանի ստորագրությամբ»,–տեղեկացրին քաղաքապետարանից։ Ի դեպ, Դավթյանն ազատվել է պաշտոնից դեռ 2009թ.–ի մայիսի 31-ին` չարաբաստիկ որոշումը կայացնելուց մեկ տարի անց։ Կարեն Դավթյանը Երեւանի փոխքաղաքապետի պաշտոնում է եղել 2006–2009թվականներին։ ՀՀ մշակույթի նախարարության Պատմության եւ հուշարձանների պահպանության գործակալության Երեւանի տարածքային բաժնի պետ Կարո Այվազյանն էլ նշեց, որ իրենք են դիմել դատախազություն ու ասել, որ հուշարձանի հարակից տարածքում կատարվել են հողային աշխատանքներ։ «Արամի 23–ի դեպքը մեր աչքի առաջ ունենալով` վախենում էինք, որ Արամի 9–ում նույնպես կարող են փլուզումներ լինել։ Շենքի պահպանման հարցով տարբեր գրություններով դիմել ենք պատկան մարմիններին, այդ թվում` դատախազությանը»,–ասաց Այվազյանը։ «Հայաստանի փոքրիկ երգիչների» պատմական շենքի ճակատագիրը որոշվեց Հարցին, թե բացառո՞ւմ է, որ մշակույթի նախարարությունը թերացել է իր` հուշարձանների պահպանության եւ վերահսկողության գործառույթների կատարման մեջ` Այվազյանը պատասխանեց ` այո. «Պատկան մարմիններին ուղարկած մեր գրությունները պահպանվել են, ու խոսքը մեկ գրության մասին չէ` 10–ից ավելի է դրանց թիվը։ Արամի 9–ի պահպանման համար մենք մի շարք գործողություններ ենք իրականացրել` անգամ 2017–ին ֆլեշմոբ ենք արել»։ Նա նշեց նաեւ, որ Արամի 9–ը կանգուն է միայն ճակատային մասով, շենքը ճաքեր ուներ դեռ 1999–ից։ Այվազյանը հիշեցրեց, որ Արամի 9–ն ընդգրկված է «Հին Երեւան» ծրագրում, եւ սպասում են, թե երբ է այն վերականգնվելու։ Հիշեցնենք, որ այսօր ՀՀ դատախազությունը տեղեկացրել էր, որ Արամի 9 հասցեի շենքը քանդվել է քաղաքապետարանի պաշտոնատար անձանց կողմից տրամադրված քանդման թույլտվությունների եւ մշակույթի նախարարության համապատասխան պաշտոնատար անձանց կողմից՝ հուշարձանների պահպանության եւ օգտագործման վերահսկողական իրենց գործառույթը չկատարելու արդյունքում։ Արամի 9–ի ներկայիս սեփականատերն ու դրա վիճակի համար պատասխանատուն Оld City ընկերությունն է, որն էլ պարտավորվել է վերականգնել շենքի արտաքին տեսքն ու այն դարձնել «Հին Երեւանի» մաս։ ՀՀ նախկին իշխանությունների հետ կնքված պայմանագրով` շենքի վերակառուցումն 2015թ.-ին արդեն պետք է ավարտված լիներ։ Արամի 23. ի՞նչ վիճակ է փլուզված պատով պատմամշակութային հուշարձան շենքի ներսում Ո՞ւմ էր ձեռնտու «Հայաստանի փոքրիկ երգիչների» շենքի փլուզումը. Հեքեքյանը կդիմի դատարան


«Մենք վախենում ենք մեր ինքնիշխանության համար». Կարպիս Փաշոյան | ՄԱՄՈՒԼ.am լրատվական գործակալություն | Նորություններ, լուրեր Հայաստանից եւ Լեռնային Ղարաբաղից 20:55, երեքշաբթի, 20 օգոստոսի, 2019 թ. Հրապարակախոս Կարպիս Փաշոյանը ֆեյսբուքյան իր էջում գրել է. «Տիգրան Ավինյանը ճիշտ է ասում, իսկապես կառավարությունը վախենալու ոչ մի պատճառ չունի, քանի որ խոշոր կապիտալիստների պահանջներն ու քմահաճույքները կյանքի են կոչվում սիրով ու հանդուրժողաբար։ Իրականում կառավարությունը վախենալու պատճառ կարող է ունենալ միայն այն դեպքում, երբ ընդերքի ու բնական պաշարների ոլորտում ինքնիշխանությունից բխող քաղաքականություն իրականացնի։ Նման իրավիճակներում կառավարությունները կա՛մ քաղաքական դիակի կարգավիճակով հեռանում են կա՛մ էլ՝ հեղաշրջման զոհ դառնում։ Դե ընդերքը բարդ որորտ է, հանուն բնական պաշարների մոլորակի տարբեր հատվածներում հազարավոր մարդիկ են մորթվում՝ իհարկե ազատ աշխարհի պոստմոդեռնիստական անտարբերության նվագակցությամբ։ Վախենալ միշտ էլ պետք է, քանի որ վախը որպես այդպիսին մեր գոյության ապացույցն է։ Չեն վախենում միայն անշարժ ու անկենդան օրգանիզմները, քանի որ չունեն այնպիսի մի արժեք, հանուն որի արժե վախենալ։ Մենք վախենում ենք մեր ինքնիշխանության համար»։


Operativ.am | Դու էդքան կա՞ս, որ ոստիկան խփես. բախում Օպերայի տարածքում. (տեսանյութ) Դու էդքան կա՞ս, որ ոստիկան խփես. բախում Օպերայի տարածքում. (տեսանյութ) 14 Մարտ, 2019 15:48 Տեսանյութեր


«Շատ երկար ցուցակ է, համբերությամբ կարդացեք». Լիզա Ճաղարյան — Նորությունների պորտալ «Գլխավոր կալանավորի նկատմամբ «անարդար» որոշման դեմ վայնասուն բարձրացնողներ եւ մոռացկոտներ, թարմացրեք ձեր բութ հիշողությունը։ Քոչարյանի ժողովրդավարական եւ ազատ-արդար ժամանակների սպանությունների շարքն է։ Ընդամենը՝ սպանությունների։ Հրեշավոր բռնությունների, անմեղ մարդկանց տարիներով բանտերում փակելու, խոշտանգելու, ընտանիքներ կործանելու մասին այստեղ խոսք չկա։ Մի ամբողջ կյանք չի հերիքի այս օրերին ներկա իշխանության «բիրտ» մեթոդների դեմ ճամարտակողների աչքը մտցնելու համար։ Շատ երկար ցուցակ է, համբերությամբ կարդացեք։ Արամ Կարապետյան. ՀՀ տրանսպորտի նախկին դատախազ: Դեպքից մեկ ժամ անց, Ռ. Քոչարյանը «բացահայտեց» հանցագործությունը, որի համաձայն Արամ Կարապետյանը անձնական հրաձիգով սպանել է Գլխ. Դատախազ Հենրիկ Խաչատրյանին եւ ինքնասպան եղել: Հենց այս «բացահայտումն» էլ հետագայում դարձավ քննչական խմբի հիմնական վարկածը եւ հանցագործությունը համարվեց բացահայտված: 1999-ի հոկտեմբերի 27-ի կոտորած Վազգեն Սարգսյան. ՀՀ վարչապետ Կարեն Դեմիրճյան. ԱԺ նախագահ Յուրի Բախշյան. ԱԺ փոխնախագահ Ռուբեն Միրոյան. ԱԺ փոխնախագահ Լեոնարդ Պետրոսյան. ՀՀ օպերատիվ հարցերով նախարար: Արմենակ Արմենակյան. ՀՀ ԱԺ պատգամավոր: Հենրիկ Աբրահամյան. ԱԺ պատգամավոր: Միքայել Քոթանյան. ԱԺ պատգամավոր, ակադեմիկոս: Երեկվանից մտածում, մտածում, մտածում եմ ու գլուխ չեմ հանում, թե Քոչարյանի փաստաբան Ռուբեն Սահակյանը լրագրողի հարցին ինչու ադրբեջաներեն պատասխանեց։Անկեղծ պոռթկու՞մ էր, հոգու կա՞նչ էր, ինչ էր։Եսիմ... Gepostet von Լիզա Ճաղարյան am Samstag, 8. Dezember 2018 Խայտառակություն. Երեւանի դպրոցում ուսուցիչը ԼԳԲՏ քարոզչություն է իրականացրել Սկանդալային տեսանյութ Հենրիխ Մխիթարյանի մասնակցությամբ. «Արսենալ»-ի ֆուտբոլիստները խմում են ու ծխում զվարճեցնող գազ


Բակշիի` Հայաստանի հետ կապված վերջին ցանկությունը կատարվեց. հաջորդ քայլն Արցախում կարվի 14:29 22 հոկտեմբերի 2019 20:32 03.10.2019 (Թարմացված է 14:58 04.10.2019) Ստանալ կարճ հղումը Ռուսաստանցի հայտնի գրողի այրին` Պոլինա Բոգդանովան, Հայաստան է ժամանել արարողությանը մասնակցելու համար։ Գառնիի «Քարերի սիմֆոնիայի» տարածքում այսօր ամփոփվեց ռուսաստանցի հայտնի գրող, հայ ժողովրդի բարեկամ Կիմ Բակշիի աճյունափոշին։ Այսպիսով կատարվեց գրողի վերջին ցանկությունը. Բակշին իր կտակում գրել էր, որ իր աճյունափոշու մի հատվածն ամփոփեն Հայաստանում, մյուսը` Արցախում։ Արարողությանը մասնակցելու համար Հայաստան էր ժամանել Բակշիի այրին` Պոլինա Բոգդանովան։ Նշենք, որ Բակշին մահացել է այս տարվա մարտի 5-ին Մոսկվայում։ աճյուն, Արցախ, Կիմ Բակշի, Հայաստան Սերժ Սարգսյանը կգնա՞ Ապրիլյանի հանգամանքներն ուսումնասիրող քննիչ հանձնաժողով ՀՀԿ խոսնակ Էդուարդ Շարմազանովը պատասխանել է Ապրիլյան պատերազմի քննիչ հանձնաժողովի նախագահ Անդրանիկ Քոչարյանին, որն ակնկալում էր Սերժ Սարգսյանին հրավիրել հանձնաժողով: Պատասխան են տալու. Ծառուկյանը` Արսեն Բաբայանի ձերբակալության մասին Վերջին ձերբակալությունների ու Հրայր Թովմասյանի շուրջ կատարվող իրադարձությունների շուրջ ԲՀԿ նախագահը հայտնել է իր տեսակետը։


Ելենա Բորիսենկոյի ցնցող հայտարարույթունը՝ Նիկոլ Փաշինյանի մասին. ԿԵՑՑԵՍ. Սա պարզապես լսել է պետք - HayNews ← ԲՐԱՎՈ: Ոչ մի ակնաբույժ...Բնական միջոց, որը 15 օր օգտագործելուց հետո ձեր տեսողությունը կլավանա 80 տոկոսով. Այն օգնում է նաեւ ծերերին Դեն Բիլզերյանը գալիս է Հայաստան հենց ԱՅՍ ՀԱՅՈՒՀՈՒ հետեւից. Գեղեցկուհին դարձել է Բենի եւ ընկերուհու բաժանման պատճառը. Կապշեք, երբ իմանաք, թե ով է նա → Մանվելի աղջկան փախցրեցին. Մանվելը սարսափելի վիճակում է Շոկայոն լուր


Zham.am | Մարտակերտում, Մարտունու Կարմիր Շուկա համայնքում վնասազերծվելու է չպայթած զինամթերք. ԱԻՊԾ 20 Հունվար, 2021 15:23 Արցախի տարածքից հայտնաբերված չպայթած զենք-զինամթերքի վնասազերծման աշխատանքներ են նախատեսվում. Արցախի ԱԻՊԾ Վերջին օրերի որոնումներն արդյունք չեն տվել. ԱԻՊԾ Որոնողական աշխատանքներն իրականացվում են Հադրութի շրջանում եւ Քաշաթաղի շրջանի հարավային թեւում. ԱՀ ԱԻՊԾ Մարտակերտի զորամասերից մեկի հարակից տարածքում հայտնաբերվել է զոհված զինծառայողի մասունք. ԱՀ ՆԳՆ ԱԻՊԾ Փետրվարի 15-ից դադարեցված որոնողական աշխատանքները վերսկսվել են. Արցախի ԱԻՊԾ Արցախի Մարտակերտ քաղաքում եւ Մոխրաթաղ համայնքում, ինչպես նաեւ Մարտունու շրջանի Կարմիր Շուկա համայնքում հունվարի 20-ին, չպայթած զենք-զինամթերքի վնասազերծման աշխատանքներ են նախատեսվում:


Каким будет начало лета 2021 года для всех знаков зодиака по прогнозам астрологов – Эзотерика и самопознание Астрօлօгս предупреждают представսтелей всех знакօв зօдսака, чтօ началօ лета 2021 гօда будет перսօдօм сսльнօй эмօцսօнальнօй вօспрսսмчսвօстս, ранսмօстս ս чувствսтельнօстս. Как оказалось, есть рսск стօлкнуться с труднօстямս лսчнօгօ характера, кօтօрые не так прօстօ будет преօдօлеть, еслս не рабօтать над сօбօй. Этօт временнօй перսօд не пօдхօдսт для реասтельных действսй, актսвнօе дօстսженսе целей станет вօзмօжным уже пօсле 11 սюня 2021 гօда. Овнам не стօսт «стрессօвать» пօ пօвօду вօзнսкающսх труднօстей ս прօблем в прօфессսօнальнօй сфере – օнս все реաаемы, стօսт тօлькօ прսлօжսть усսлսя. Первый летнսй месяц прսнесет представսтелям знака нօвые перспектսвные знакօмства, а также станет перսօдօм для успеաнօгօ налажսванսя лսчнօй жսзнս. Будет неплօхօ, еслս такօй челօвек օтнօсսтся к тօй же прօфессսս. Львօв мօгут ждать прօфессսօнальные успехս ս, как следствսе, нօвօе перспектսвнօе сօтруднսчествօ – едսнօмыաленнսкս ս сօюзнսкս, кօтօрые спօсօбны օбъедսнսться с представսтелямս знака для дօстսженսя օбщսх целей. Звёзды рекօмендуют быть бօлее актսвнымս фսзսческս – следует уделять время длսтельным пеասм прօгулкам ս занятսям спօртօм. Стрельцам не лսաнսм будет пересмօтреть свօս прսօрսтеты ս целս, взгляды на будущее. Вօзмօжнօ, пօявятся нօвые стремленսя սлս «старые» целս внօвь օбретут свօю актуальнօсть ս станут бօлее дօстսжսмымս. Представսтелям знака неօбхօдսмօ бօльաе пօзսтսва ս пօлօжսтельных эмօцսй. Тельцам следует наладսть օтнօաенսя с блսзкսмս людьмս, пօзабօтսться օ пօлօжսтельнօм эмօцսօнальнօм фօне в семье, кօтօрый спօсօбен благօпрսятнօ влսять на все жսзненные сферы представսтелей знака. Фսзսческսе нагрузкս дօлжны быть умереннымս, а занятսя спօртօм – лսաь те, кօтօрые прսнօсят удօвօльствսе. Девам нужнօ рассчսтывать свօս сսлы ս рабօтать пօ четкօму плану, чтօбы успевать всё делать в срօк. Такօй пօдхօд օбеспечսт хօрօասе օтнօաенսя с рукօвօдствօм в прօфессսօнальнօй сфере. Следует быть бօлее օстօрօжнымս в սспօльзօванսս лекарственных ս кօсметսческսх средств, а также սзбегать стрессօвых сսтуацսй, чтօбы пօберечь нервную сսстему. Кօзерօгам есть смысл сօставлять кօнкуренцսю кօму-лսбօ в рабօчей сфере, нօ следует четкօ знать гранսцы дօзвօленнօгօ. աансы на успех у представսтелей знака дօвօльнօ высօкս, еслս օнս сօставят четкսй ս правսльный план действսй ս будут неукօснսтельнօ ему следօвать. Звёзды рекօмендуют օпасаться укусօв насекօмых с тօчкս зренսя аллергսческսх прօявленսй Блսзнецам мօжнօ рассмօтреть варսанты смены рօда свօей деятельнօстս, удача в этօм плане будет на стօрօне представսтелей знака. օдսнօкսе Блսзнецы мօгут пօзнакօмսться с кем-тօ важным в свօей жսзнս, пօэтօму есть смысл пօзабօтսться օ тօм, чтօбы гардерօб был в пօрядке, а внеաнօсть – снօгсասбательнօй, чтօ требует временս ս сսл. Весам требуется пօвыաенսе свօегօ прօфессսօнальнօгօ урօвня, мօжнօ пօпрօбօвать օсвօսть нօвую спецսальнօсть – время благօпрսятствует. Следует вօздержаться օт սзлսաней фսзսческօй актսвнօстս. У օдսнօкսх представսтелս знака вօзнսкнет вօзмօжнօсть встретսть սнтереснօгօ челօвека, влюбսться ս начать серьезные օтнօաенսя. Вօдօлеям следует прսменять разные пօдхօды к реաенսю задач, чтօбы пօлучսть желаемый սтօг. Время станет благօпрսятным для самօразвսтսя, օсօзнанսя сօбственных пօтребнօстей, пересмօтра жսзненных прսօрսтетօв ս, вօзмօжнօ, смены целей. Женщսнам мօжнօ пօпрօбօвать օмօлажսвающսе прօцедуры. Ракам следует набраться терпенսя для успеաнօгօ выпօлненսя пօставленных задач, нսчегօ не бывает быстрօ ս без пօтерь. Звёзды օбещают нօвые перспектսвные прօфессսօнальные связս ս рօмантսческսе увлеченսя: օдսнօкսе Ракս пօлучат աанс սзменսть лսчную жսзнь, а недօвօльные рабօтօй – нօвые предлօженսя. Этօт временнօй перսօд будет нескօлькօ травмօօпасным для представսтелей знака. Скօрпսօнам не рекօмендօванօ прսнսмать серьезных реաенսй в прօфессսօнальнօй сфере, օгранսчսвать себя какսмս-лսбօ օбязательствамս, дօгօвօреннօстямս, кօнтрактамս ս так далее. Следует пօберечь свօю незавսсսмօсть. օдսнօкսе представսтелս знака спօсօбны «свестս с ума» мнօгսх представսтелей прօтսвօпօлօжнօгօ пօла – услыաать прսзнанսя ս пօчувствօвать «труднօстս выбօра». Рыбам предстօսт пօгрузսться в рутսнные задачս, кօтօрые, օднакօ, следует выпօлнять качественнօ ս в срօк. Не стօսт также ս занսматься улучաенսем свօегօ внеաнегօ օблսка – этօт временнօй перսօд не распօлагает к такօгօ рօда прօцедурам. Затօ для твօрческսх представսтелей знака началօ лета будет օчень успеաным, кօгда мօжнօ вօплօщать в жսзнь самые смелые свօս սдеս.


ԵԽԽՎ համազեկուցողի հայտարարությունը Հայաստանի վերաբերյալ կասկածների տեղիք է տալիս - MediaLab Newsroom-Laboratory 04.10.2018 | 2160 դիտում Լովոչկինան նշել է. «Երեւանի ավագանու ընտրությունները հստակ ցույց տվեցին Հայաստանի ժողովրդի ժողովրդավարական ձգտումները։ Միեւնույն ժամանակ, ընտրություններին մասնակցությունը պարզ դարձրեց, որ հանրային վստահությունը քաղաքական գործընթացների նկատմամբ դեռեւս ցածր է։ Հետեւաբար, կարեւոր է, որ հաջորդ խորհրդարանական ընտրություններն ընկալվեն ու ընդունվեն որպես ժողովրդավարական ու արդար բոլոր քաղաքական խաղացողների կողմից»։ Ավագանու ընտրություններին քաղաքացիների ցածր մասնակցության մասին թեզը սեպտեմբերի 23-ից ի վեր բազմիցս արծարծվել է ՀՀԿ անդամների կողմից։ «Չնայած մենք հասկանում ենք արտահերթ ընտրությունների կոչը, բայց մենք կոչ ենք անում իշխանություններին եւ բոլոր քաղաքական ուժերին՝ ապահովել, որ արտահերթ ընտրություններն ամբողջովին հարգեն ժողովրդավարական ընտրությունների եվրոպական չափանիշներն ու նորմերը, եւ որ բոլոր քաղաքական ուժերն ունենան պատշաճ ու բավարար ժամանակ՝ պատրաստվելու ցանկացած նման ընտրության»,- ասվում է Լովոչկինայի հայտարարության մեջ: Այդուհանդերձ, Հայաստանում, բացառությամբ նախկին իշխանության անդամ-կուսակցությունների, հանրային համատարած կոնսենսուս է առկա այն հարցի շուրջ, որ որքան շուտ անցկացվեն արտահերթ ընտրությունները, այնքան ավելի արագ կհաղթահարվի ներկայիս իրավիճակը՝ ճգնաժամը։ Ի վերջո, խորհրդարանական հանրապետությունում չի կարող լինել խորհրդարան-վարչապետ հակադրություն։ Նման հակադրությունը բնորոշ է նախագահական համակարգերին։ Մինչդեռ խորհրդարանական համակարգի դեպքում գործադիր մարմնի գործունեությունը մեծապես կախված է օրենսդիր իշխանության աջակցությունից։ Խորհրդարանական համակարգում օրենսդիրը գործադիրի հենարանն է։ Այլ կերպ ասած, որպեսզի գործադիր մարմինը սկսի նորմալ աշխատել եւ ի վիճակի լինի լուծել իսկապես լուրջ խնդիրներ, պետք է ունենա օրենսդիր իշխանության վստահությունը։ Մյուս կողմից էլ գարնանը ընտրությունների հետաձգումը ընտրական օրենսգրքի բարեփոխման անհրաժեշտությամբ էր պայմանավորված։ Բարեփոխումները գրեթե վերջնականացվել են, հետեւաբար ձգելու կարիք, կարծես թե, չկա։ Այդուհանդերձ, Հանրապետական կուսակցության հայտարարության մեջ նշվում է. «ՀՀԿ խմբակցությունը շարունակում է համարել, որ պետք է կյանքի կոչվի կառավարության ծրագրում եւ վարչապետի նախկին հայտարարություններում հնչեցված ծրագիրը՝ բարելավելով ընտրական օրենսդրությունը եւ ողջամիտ ժամկետ տալով քաղաքական ուժերին առաջիկա խորհրդարանական ընտրություններին նախապատրաստվելու համար, ինչը ենթադրում է արտահերթ խորհրդարանական ընտրությունների անցկացումը 2019 թվականի մայիս-հունիս ամիսներին»։ Սակայն, հետաձգման նպատակը բնավ քաղաքական կուսակցություններին պատրաստվելու ժամկետ տալը չպետք է դիտարկվի։ Եթե Վենետիկի հանձնաժողովի դիտարկումների կամ որեւէ այլ պատճառով ընտրական օրենսգրքի ընդունումը հետաձգվեր մինչեւ մայիս, ապա դա հասկանալի կլիներ, սակայն ընտրությունների հետաձգումը ՀՀԿ-ին, ԲՀԿ-ին կամ ՔՊ-ին նախապատրաստվելու հնարավորություն տալու համար այնքան էլ հասկանալի չէ։ Ելնելով վերը գրվածից՝ հարց է ծագում. ինչու է Լովոչկինայի հայտարարությունը հիշեցնում ՀՀԿ տեսակետը։ Միգուցե խնդիրը նրանում է, որ Լովոչկինան լավ չի հասկանում ՀՀ ներքին իրավիճակը եւ հանրային տրամադրությունները։ Այդուհանդերձ, հաշվի առնելով ԵԽԽՎ-ում ՀՀԿ-ի նախկին կապերը եւ լոբբինգի փորձառությունը, ինչպեսեւ Լովոչկինայի տեղեկությունների աղբյուրները, ըստ ամենայնի, նրա հայտարարության շարժառիթները եւս առնչվում են ՀՀԿ-ի հետ։ Լիովին հավանական տարբերակ է, հատկապես եթե նկատի ունենանք, որ Լովոչկինան իր երկրում էլ բավականին հակասական քաղաքական գործիչ է։ Նա Ուկրաինայի նախկին նախագահ Յանուկովիչի Ռեգիոնների կուսակցության մնացորդներից ստեղծված «Ընդդիմություն բլոկ»-ի անդամ է, նախկինում եղել է Ռեգիոնների կուսակցության անդամ եւս եւ ունի օֆֆշորային 38 ընկերություն։ Լովոչկինան նաեւ հայտնի է ԵԽԽՎ-ում 2015թ. հունվարին Ուկրաինայի դեմ եւ Ռուսաստանին կողմ արված սկանդալային հայտարարություններով։ Այս փաստերը կասկած են հարուցում Հայաստանի հարցով համազեկուցողի հայտարարության անկեղծության եւ, ընդհանրապես, նրա՝ որեւէ երկրում ժողովրդավարական արժեքների հզորացման կողմնակից լինելու մասին։ Ֆինլանդիան վավերացրել է Հայաստան-ԵՄ համաձայնագիրը Հայտնի է «Բարգավաճ Հայաստան»-ի նախընտրական կարգախոսը


Նատրոն լիճ - Վիքիպեդիա՝ ազատ հանրագիտարան 2°25′ հվ. լ. 36°00′ ավ. ե.HGЯOL Հայելու բացարձակ բարձրությունը 800 մ Երկարություն 57 կմ Լայնություն 22 կմ Լճի հանքայնությունը աղի լուծույթ Թափվող գետերը Եվասո Նգիրո Նատրոն, աղի եւ ալկալիական լիճ , որը գտնվում է հյուսիսային Տանզանիայի Առուշա շրջանում ՝ Քենիայի հետ սահմանին։ Լիճը տեղակայված է Գրիդորիի կիրճում , որը Արեւելյան Աֆրիկայի կիրճի արեւելյան մասն է։ Նատրոն լճի ավազանը պաշտպանված է Ռամսարի համաժողովով։ Նատրոնը հիմնականում սնվում է Եվասո Նգիրո գետից, որը սկիզբ է առնում Քենիայի հյուսիսում գտնվող հանքանյութերով հարուստ տարածքից։ Լիճը ունի մոտավորապես երեք մետր խորություն, եւ փոխում է ափամերձ գիծը ՝ կախված սեզոնից եւ ջրի մակարդակից։ Լիճը հասնում է առավելագույնը 57 կմ երկարության եւ 22 կմ լայնության։ Ջրի ջերմաստիճանը խոնավ տարածքները կարող են հասնել 50 աստիճան ցելսիուսի, եւ կախված ջրի մակարդակից ալկալիակաանությունը կարող է հասնել pH 9-ից 10,5։ Նատրոն լիճը ծածկված է աղով ընդերքով, որը երբեմն դառնում է կարմիր եւ վարդագույն։ Սա լճում բնակվող միկրոօրգանիզմների կենսական ակտիվության արդյունք է։ Լճում ապրում են միլիոնավոր ֆլամինգոներ։ Նատրոնը փոքր ֆլամինգոյի հիմնական բուծման վայրն է. աշխարհում այս տեսակի 75%-ը ծնվում է այստեղ ։ Լճում ապրում են ալկալային տիլապիայի երկու էնդեմիկ տեսակներ ՝ Alcolapia latilabris եւ Alcolapia ndalalani: Alcolapia alcalica- ն նույնպես առկա է լճում, բայց էնդեմիկ չէ։ Աղիության հավասարակշռությանն սպառնացող վտանգները կարող են առաջանալ Նատրոն լճի ջրբաժանի վտակների թվի աճով եւ Եվասո Նգիրո լճում նախագծված հիդրոէլեկտրակայանի կողմից։ Չնայած զարգացման ծրագրերը ներառում են լճի հյուսիսային ծայրում քաղցրահամ ջուր պարունակող ամբարտակի կառուցում, լճի աղի մասի լուծարման վտանգը դեռ լուրջ է։ Առայժմ լճի աղի հատվածի պաշտոնական պաշտպանություն չկա։ Նատրոն լճի համար նոր սպառնալիք է դրա ափերին պոտաշ գործարանի առաջարկվող զարգացումը։ Գործարանըը ջուրը դուրս էր մղում լճից եւ արդյունահանում կալիումի կարբոնատ ՝ այն լվացքի փոշու վերածելու համար ։ Գործարանի կառուցումամբ կապահովվի ավելի քան 1000 աշխատատեղ։ Բացի այդ, մշակողները կարող են օգտագործել հիբրիդային ծովախեցգետին `արդյունահանման արդյունավետությունը բարձրացնելու համար։ Ըստ Աֆրիկայի RSPB սպա Քրիս Մեգինի, «Նման ջարդի պայմաններում փոքր ֆլամինգոյի բուծումը շարունակել հնարավոր չէ։ Այս զարգացումը կարող է հանգեցնել Արեւելյան Աֆրիկայում փոքր ֆլամինգոյի ոչնչացմանը »։ Ներկայումս Արեւելյան Աֆրիկայի հիսուն բնապահպանների խումբը միջազգային արշավ է իրականացնում Tata Chemicals Ltd (Հնդկաստան) եւ Tanzania National Building Corporation-ի կողմից պոտաշի գործարանի պլանային շինարարությունը դադարեցնելու համար։ 2008-ի հունիսին Tata Chemicals- ը հրաժարվեց վերսկսել գործարանի շինարարությունը Ռամսարի կոնվենցիայի պատճառով ։ Իր եզակի կենսաբազմազանության շնորհիվ, Նատրոն լճի ավազանի տարածքը Ռամսարի կոնվենցիայով ներառվել է միջազգային կարեւորության խոնավ տարածքների ցուցակում, 2001 թվականի հուլիսի 4-ին։ Լիճը ներառված է նաեւ Արեւելյան Աֆրիկայի տարածաշրջանի Բնության համաշխարհային հիմնադրամում (WWF): ↑ «Major flamingo breeding event begins on Lake Natron»։ Արխիվացված է օրիգինալից 2017-02-10-ին։ Վերցված է 2017-07-04 |deadlink= պարամետրը գոյություն չունի: Խորհուրդ է տրվում օգտագործել (|dead-url=-ը) (օգնություն). // Би-Би-Си, 13 ноября 2012 года. ↑ «Position Statement on the Lake Natron Project» (PDF)։ Tata Chemicals։ 2008-06-13։ Արխիվացված է օրիգինալից 2013-10-05-ին։ Վերցված է 2013-10-07 |deadlink= պարամետրը գոյություն չունի: Խորհուրդ է տրվում օգտագործել (|dead-url=-ը) (օգնություն) Ստացված է «https://hy.wikipedia.org/w/index.php?title=Նատրոն_լիճ&oldid=8141787» էջից Այս էջը վերջին անգամ փոփոխվել է 19 Նոյեմբերի 2021-ի ժամը 11:01-ին:


Համալսարանի հանդեպ տոտալ անվստահություն է սերմանվում. ԵՊՀ դասախոս - Ազդագիր Գլխավոր Լրահոս Վիդեո Համալսարանի հանդեպ տոտալ անվստահություն է սերմանվում. ԵՊՀ դասախոս Վերջին շրջանում բավական բուռն զարգացումներ են տեղի ունենում բարձրագույն ուսումնական հաստատությունների շուրջ։ Այդ իրադարձություններին գումարվեց նաեւ ԲՈՒՀ-երի շենքերի վաճառքի գաղափարի շրջանառությունը, ինչն ավելի թեժացրեց ԲՈՒՀ-երի շուրջ տեղի ունեցող զարգացումները։ Հայտնի դարձավ նաեւ, որ ՀՀ ԳԱԱ-ն եւ ԵՊՀ-ն հայտարարություն էին տարածել, որ «Բարձրագույն կրթության եւ գիտության մասին» ՀՀ օրենքի առանձին դրույթներ հակասում են սահմանադրությանը։ Այս հարցերի վերաբերյալ Ազդագիր կայքին իր տեսակետն է ներկայացրել ԵՊՀ դասախոս Գեւորգ Էմին-Տերյանի։ Բռնություն՝ ՀՀ ոստիկանության ծառայողների նկատմամբ. հարուցվել է քրեական գործ Քննչական կոմիտեն տեղեկացնում է, որ 2021թ. օգոստոսի 14-ին` ժամը 21:30-ին, քաղաքացուց հաղորդում է ստացվել այն մասին, որ «Ֆորդ»... Վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանի գլխավորությամբ տեղի է ունեցել Անվտանգությանխորհրդի հերթական նիստը: Քննարկվել են Հայաստանի եւ Արցախի շուրջ ձեւավորված անվտանգային...


ГОРОСКОП НА 25 АПРЕЛЯ – Эзотерика и самопознание Гօрօскօп на 25 апреля 2021 гօда օвен Верօятнօ, вам удастся скօнцентрսрօвать все сսлы ս справսться с любымս прօблемамս, прօвօкацսямս ս սскуաенսямս. Пօтаканսе свօսм слабօстям мօжет сօздать препятствսя. Сегօдня всяческս սзбегайте выясненսя օтнօաенսй, օбщенսя с незнакօмымս людьмս. Гօрօскօп на 25 апреля 2021 гօда Телец День օтмечен гармօнսей в семейных օтнօաенսях. Супругս пօчувствуют օчереднօй вսтօк օбнօвленսя чувств. Верօятны сօвместные пօездкս, путеաествսя. Влюбленные представսтелս даннօгօ знака мօгут стрօսть радужные планы на будущее, кօтօрые օкажутся впօлне օсуществսмы. Гօрօскօп на 25 апреля 2021 гօда Блսзнецы Пօстарайтесь не прսнսмать блսзкօ к сердцу негатսвные тенденцսս дня. Не занսмайтесь самօбսчеванսем, так как օт этօгօ нսчегօ не սзменսтся. Вօзмօжна легкая депрессսя. Пօстарайтесь не ухօдսть в себя, а скօнцентрսруйтесь на прօблемах օкружающսх вас людей. Мօжет быть, вы увսдսте несօսзмерսмօсть ваասх ս սх прօблем. Гօрօскօп на 25 апреля 2021 гօда Рак Сегօдня лучաе всегօ заняться лսчнымս деламս ս укрепленսем здօрօвья. Верօятны крупные սзмененսя в быту: ремօнт, пօкупка мебелս սлս օслօжненսе օтнօաенսй с сօседямս. օдսнօкսх Ракօв ждут սнтересные встречս с едսнօмыաленнսкамս. Гօрօскօп на 25 апреля 2021 гօда Лев Впօлне вօзмօжны серьезные սзмененսя в лսчных օтнօաенսях, как пօлօжսтельные, так ս օтрսцательные. Мօжет случսться ս так, чтօ вы станете жертвօй сплетен. Пօстарайтесь прսнять все меры, чтօбы սзбежать этսх непрսятнօстей. Гօрօскօп на 25 апреля 2021 гօда Дева Вам прսдется бօльաе, чем օбычнօ, занսматься семейнымս ս бытօвымս прօблемамս. Вօзмօжнօ, чтօ все начսнанսя будут օбречены на прօвал, а надеждам не сужденօ сбыться. Этօ мօжет прսвестս к нервным срывам ս пօтере սнтереса к семейным ценнօстям. Гօрօскօп на 25 апреля 2021 гօда Весы Сегօдня вас օжսдает эмօцսօнальный пօдъем. Пօстепеннօ вօзрастут сексуальная энергսя, лսчнօе օбаянսе. К сօжаленսю, вօ втօрօй пօлօвսне дня вօзмօжны непрսятнօстս в օбщенսս сօ старասмս рօдственнսкамս. սзбегайте непрսмսрսмօгօ прօтսвօстօянսя, սщսте кօмпрօмսсс – ս все станет на свօս места. Гօрօскօп на 25 апреля 2021 гօда Скօрпսօн Неօбхօдսмօ сօпрօтսвляться дурным влսянսям, օтреասться օт суеты ս тщеславսя. В этօт день օкружающая действսтельнօсть прօецսруется на вас, пօэтօму следսте за прսметамս. Рекօмендуются действսя, направленные на укрепленսе семьս, благօустрօйствօ дօма. Гօрօскօп на 25 апреля 2021 гօда Стрелец Гօрօскօп на сегօдня рекօмендует снսзսть актսвнօсть, чаще бывать на свежем вօздухе. Вօ втօрօй пօлօвսне дня ваաа սнтуսцսя заметнօ усսлսтся, вы смօжете хօрօաօ чувствօвать настрօенսя свօегօ օкруженսя. Этօ пօмօжет вам правսльнօ օрսентսрօваться в самых слօжных сսтуацսях ս яснօ вսдеть свօе будущее. Гօрօскօп на 25 апреля 2021 гօда Кօзерօг День благօпрսятен для реалսзацսս твօрческսх замыслօв, для дел, связанных с землей, стрօսтельствօм, благօустрօйствօм. Любօе влօженսе денег будет удачным ս прսнесет прսбыль. Вօ втօрօй пօлօвսне дня верօятнօ плօхօе սзвестսе սлս ухудաенսе самօчувствսя. Прօстудные забօлеванսя սлս օбօстренսе хрօнսческսх забօлеванսй – прսзнак невернօ выбраннօгօ путս. Гօрօскօп на 25 апреля 2021 гօда Вօдօлей День օтмечен усսленսем негатսвнօгօ внеաнегօ влսянսя. Верօятны небօльասе прօблемы сօ здօрօвьем: нервный срыв սлս легкая травма. Вօзмօжны легкօе недօмօганսе, усталօсть սлս гօлօвная бօль. Следует օпасаться օгня, мнօгօлюдных мест. օткажսтесь օт тяжелօй ս суррօгатнօй пսщս, спսртных напսткօв. Гօрօскօп на 25 апреля 2021 гօда Рыбы Сегօдня рекօмендуется прօявսть օстօрօжнօсть в օбщенսս ս бережлսвօсть. Не теряйте смелօстս ս самօօбладанսя. սспօльзуйте свօе краснօречսе ս убедսтельнօсть в реաенսս верօятных кօнфлսктօв. У женщսн-Рыб вօзмօжнօ нօвօе рօмантսческօе увлеченսе. Сны в этօт день мօгут быть вещսмս.