source: wikipedia

text: Նիկարագուա, Նիկարագուայի Հանրապետություն (), պետություն Կենտրոնական Ամերիկայում։ Հարավում սահմանակից է Կոստա Ռիկային, իսկ հյուսիսում՝ Հոնդուրասին։ Մայրաքաղաքն է Մանագուան։ Աշխարհագրություն Զբաղեցրած տարածքով Նիկարագուան ամենամեծ պետությունն է Կենտրոնական Ամերիկայում, բայց բնակչության թվով նոսրաբնակներից է, այդ ցուցանիշով գերազանցում է միայն Բելիզին։ Պետության ամենամեծ ձգվածությունը արեւմուտքից-արեւելք կազմում է՝ 540 կիլոմետր։ Արեւմուտքից ելք ունի Խաղաղ օվկիանոս (ափագծի երկարությունը մոտ 320 կիլոմետր), իսկ արեւելքից Ատլանտյան օվկիանոսի մաս հանդիսացող Կարիբյան ծով (ափագծի երկարությունը մոտ 480 կիլոմետր)։ Ցամաքային ամենաերկար սահմանն ունի հյուսիսում՝ Հոնդուրասի հետ (922 կիլոմետր), իսկ հարավում Կոստա Ռիկայի հետ (309 կիլոմետր)։ Երկրի խոշորագույն քաղաքը մայրաքաղաք Մանագուան է։ Տարածքի մեծ բազմազանությամբ պայմանավորված երկիրը բաժանված է բնական (ֆիզիկաաշխարհագրական) չորս մարզերի։ Հարավային լեռնոտ՝ ընդգրկում է նիկարագուական եռանկյունաձեւ բարձրավանդակը Արեւելյան ծովափնյա ցածրադիր տարածք՝ Նիկարագուայի Կարիբյան ծովափ, հիմնականում այն ծածկված է խոնավ արեւադարձային մանգրային անտառներով, որոնք տեղ-տեղ վերափոխվում են անանցանելի ջունգլիների։ Այնքանով որ այս տարածքը, հարուստ չի եղել ոսկու պաշարներով, զերծ է մնացել իսպանացի կոնկիստադորների ուշադրությունից, այդ իսկ պատճառով բնական լանդշաֆտները լավ են պահպանվել։ Ցածրադիր պարանոցային՝ նեղ շերտով տարածվում է հարավ-արեւելքից մինչեւ Ֆոնսի ծովածոց։ Արեւմտյան հրաբխային՝աչքի է ընկնում հրաբխային ծակոտկեն ապարաշերտերով, տարածքն աչքի է ընկնում համեմատաբար չոր եւ տաք կլիմայով, բերրի հողերով։ Հենց արեւմուտքն էլ համարվում է երկրի ամենախտաբնակ շրջանը։ Կլիմայական պայմաններ Նիկարագուայում առանձնացնում ենք լավ արտահայտված տարվա երկու սեզոն՝ չոր եւ տաք ձմեռներ (նոյեմբեր- ապրիլ), տաք եւ խոնավ ամառներ (մայիս- հոկտեմբեր ), տեղումների քանակը արեւելքից- արեւմուտք նվազում է։ Արեւելքում՝ լեռների հողմակողմ լանջերին տեղումների տարեկան քանակը հասնում է մինչեւ 5000 միլիմետր։ Արեւմուտքում ծովի մակարդակից մինչեւ 1500 մետր բարձրություններում հունվարյան միջին ջերմաստիճանը կազմում է 16 °C: Բուսակենդանական աշխարհ Բնակլիմայական պայմանների առանձնահատկություններով պայմանավորված հարուստ եւ բազմազան է բուսակենդանական աշխարհը։ Լեռնոտ արեւմուտքն աչքի է ընկնում կաղնու եւ սոսու անտառներով, դեպի արեւելք տեղումների աճի հետ զուգընթաց, իրենց տեղը զիջում են ամուր բնափայտ ունեցող կարմրածառին եւ կաուչուկատու հեւեաներին։ Կենդանական աշխարհից հանդիպում են հարավամերիկյան կատվառույծը (պումա), վագրակատուն, եղջերուներ, կապիկների առանձին տեսակներ, ալիգատորներ, մեծ քանակությամբ կոլիբրիներ, թութակներ։ Երկրի խոշորագույն լճում՝ Նիկարագուայում, (վերջինս խոշորագույնն է տարածաշրջանում) կարող ենք հանդիպել 2-3 մետր երկարությամբ քախցրահամ ջրերին լավ հարմարված շնաձկների առանձին տեսակների, ինչպես նաեւ թրաձկերի։ Այս ամենը վկայում է, որ երկրաբանական ոչ վաղ անցյալում լիճն համաշխարհային օվկիանոսի մաս է կազմել։ Երկրի ազգային թռչուն համարվում է մոմոտների ընտանիքին պատկանող կապտահոնք մոմոտը։ Արտաքին հղումներ Նիկարագուայի ֆիզիկական քարտեզը «Հրաբուխների ու պարտիզանների միջեւ. Նիկարագուայի բնապատկեր» — Ալեքսանդր Տարասով «Возвращение сандинистов» // «Взгляд» от 13.11.2006 — Борис Кагарлицкий Ян Кашпар. «Никарагуанский дневник» // «Ровесник», No 2-3, 1981 Կարիբյան ավազանի երկրներ Նիկարագուա ՄԱԿ-ի անդամ երկրներ Հանրապետություններ


text: Նորվեգիա (նորվեգերեն՝ (բուկմոլ) կամ (նյունորսկ)), պաշտոնական անվանում՝ Նորվեգիայի Թագավորություն (), ինքնիշխան եւ միատարր (ունիտար) միապետություն, որը զբաղեցնում է Սկանդինավյան թերակղզու արեւմտյան հատվածը, Յան Մայեն կղզին եւ Շպիցբերգեն կղզեխումբը։ Անտարկտիկայում գտնվող Պետրոս I-ի կղզին եւ մերձարկտիկական Բուվե կղզին կախյալ տարածքներ են, ուստի թագավորության կազմի մեջ չեն մտնում։ Նորվեգիան հավակնում է նաեւ Անտարկտիդայի մաս կազմող Մոդ թագուհու երկրին։ Մինչեւ 1814 թվականը Թագավորության կազմի մեջ էին մտնում Ֆարերյան կղզիները (1035 թվականից), Գրենլանդիան (1261 թվականից) եւ Իսլանդիան (1262 թվականից), իսկ մինչեւ 1468 թվականը՝ նաեւ Շետլանդյան եւ Օրկնեյան կղզիները։ Նորվեգիան ունի 385,207 կմ2 տարածք եւ 2016 թվականի մայիսի տվյալներով՝ 5,213,985 բնակչություն։ Ամենաերկարը Շվեդիայի հետ սահմանն է՝ 1,619 կմ։ Հյուսիս-արեւելքից սահմանակցում է Ֆինլանդիային եւ Ռուսաստանին, հարավից՝ Սկագերակ նեղուցին եւ Դանիային։ Նորվեգիան երկարաձիգ ափեզր ունի Ատլանտյան օվկիանոսով եւ Բարենցի ծովով։ Հարալդ V-ը՝ Գլյուքսբուրգների գերմանադանիական հարստությունից, Նորվեգիայի ներկայիս միապետն է։ 2013 թվականին վարչապետ դարձավ Էռնա Սուլբերգը, որը փոխարինեց Յենս Ստոլտենբերգին։ Սահմանադրական միապետություն համարվող Նորվեգիայում, 1814 թվականի Սահմանադրության համաձայն, պետական իշխանությունը բաժանված է խորհրդարանի, կառավարության եւ Գերագույն դատարանի միջեւ։ Նորվեգիայի Թագավորությունը ստեղծվել է մի քանի մանր թագավորությունների միաձուլման արդյունքում։ Համաձայն ավանդական ժամանակագրության՝ Թագավորությունը շարունակաբար գոյություն ունի սկսած 872 թվականից, այսինքն՝ արդեն 1144 տարի։ Այս երկիրը հաջորդաբար ղեկավարած միապետների ցուցակն ընդգրկում է ավելի քան 60 թագավոր եւ կոմս։ Նորվեգիայի տարածքը ենթարկված է թե՛ վարչական եւ թե՛ քաղաքական բաժանման։ Ընդ որում, վարչական ու քաղաքական բաժանման միավորները 2 մակարդակով են՝ կոմսություններ (շրջաններ) եւ մունիցիպալիտետներ (տեղական ինքնակառավարման մարմիններ)։ Սաամի ժողովուրդը որոշակի ինքնորոշում (self-determination) եւ ազդեցություն ունի իր բնակության վանդական տարածքներում՝ Սաամի խորհրդարանի եւ Ֆինմարկի համաձայնագրի միջոցով։ Նորվեգիան սերտ կապեր ունի Եվրամիության եւ Միացյալ Նահանգների հետ։ ՄԱԿ-ի, ՆԱՏՕ-ի, Եվրախորհրդի, Անտարկտիկայի պայմանագրի եւ Հյուսիսային Խորհրդի հիմնադիր անդամ է, Եվրոպական տնտեսական գոտու, Առեւտրի համաշխարհային կազմակերպության եւ Տնտեսական համագործակցության եւ զարգացման կազմակերպության անդամ է, ինչպես նաեւ Շենգենյան գոտու մաս է։ Երկիրը պահպանում է շուկայական տնտեսության եւ սկանդինավյան բարեկեցության մոդելի համադրումը համընդհանուր առողջապահական եւ սոցիալական ապահովության համակարգի հետ։ Ունի նավթի, բնական գազի, հանածոների, անտառանյութի, ծովամթերքի, քաղցրահամ ջրի եւ հիդրոէներգիայի մեծ պաշարներ։ Նավթի արդյունահանումը կազմում է երկրի ՀՆԱ-ի մոտ քառորդ մասը։ Մերձավոր Արեւելքից դուրս նավթի եւ բնական գազի ամենամեծ արդյունահանողն է։ Նորվեգիան Համաշխարհային բանկի եւ Արժույթի միջազգային հիմնադրամի ցանկում 4-րդն է՝ որպես մեկ շնչին բաժին ընկնող ամենաբարձր եկամուտ ունեցող երկիր։ Կենտրոնական հետախուզական վարչության ՀՆԱ-ի ցանկում (2015 թվականի տվյալներ), որտեղ բացի ինքնիշխան պետություններից, ներառված են նաեւ որոշ տարածքներ եւ տարածաշրջաններ, Նորվեգիան զբաղեցնում է 11-րդ հորիզոնականը։ 2001-2006 թվականներին, իսկ ապա՝ 2009-2015 թվականներին Նորվեգիան աշխարհում մարդկային զարգացման ամենաբարձր գործակիցն է ունեցել։ 7 տարի շարունակ՝ մինչեւ 2015 թվականը, ունեցել է Legatum բարեկեցության ամենաբարձր գործակիցը։ Երկիրն ունի նաեւ Տնտեսական համագործակցության եւ զարգացման կազմակերպության «Ավելի լավ կյանք» գործակցի, Համաշխարհային ինտեգրման եւ Ժողովրդավարության ամենաբարձր գործակիցը։ Ծագումնաբանություն Նորվեգիան ունի երկու պաշտոնական անվանում՝ Noreg՝ նյունորսկում (հին նորվեգերեն՝ Noregr) եւ Norge՝ բուկմոլում (հին նորվեգերեն՝Noregi, Noregr-ի տրական հոլով)։ Նորվեգիա անվանումը ծագել է հին անգլերեն Norðrveg(r) բառից, որը առաջին անգամ հիշատակվել է 880 թվականին եւ նշանակում է «հյուսիսային ճանապարհ» կամ «դեպի հյուսիս տանող», որով անգլոսաքսերն անվանել են Նորվեգիայի անտլանտյան ափեզերքը։ Նույն ձեւով են կառուցված նաեւ suðrvegar «հարավային ճանապարհ»-ը՝ Գերմանիայի եւ austrvegr «արեւելյան ճանապարհ»-ը՝ Բալթիկ ծովի համար։ Բրիտանիայի անգլոսաքսերը Նորվեգիայի թագավարությունը 880 թվականին անվանել են նաեւ Norðmanna land։ Լեզվաբան Միխայել Շուլթեն նշում է, որ հին նորվեգերեն Nuruiak, Nuriki (Nur- :նեղուց, -riki :թագավորություն) անվանումները եւ ավելի ուշ՝ Noregr (Nore- :նեղուց -gr :ուղի) անվանումը, որը Նորվեգիայի բնակիչների ինքնանվանումն էր, վերաբերում էր ներկղզեխբային հարավարեւմտյան Նորվեգիայի նավագնացության ուղուն։ Սա Նորվեգիայի առաջին թագավոր՝ Հարալդ Շիկահերի կառավարման տարածքն էր, որի պատճառով էլ անվանումը տարածվեց ամբողջ երկրի վրա։ Ավելի նոր մեկնաբանության համաձայն՝ Norvegr բառում nor(ve), նշանակում է նեղ () եւ -(ve)gr () նշանակում է նավարկման ուղի։ Բառի ամենահին նշանակությունը մեկնաբանվում է «նեղուցով նեղ ուղի»։ Nore բառը դեռ օգտագործվում է տեղանուններում եւ ունի նույն նշանակությունը։ 849 թվականի մի լատիներեն ձեռագրում նշված է Northuagia անվանումը, այն դեպքում, երբ մոտ 900-ականներին թվագրվող ֆրանսերեն ժամանակագրության մեջ օգտագործվել են Northwegia եւ Norwegia անվանումները։ Օտտար Հալոգալանցին 9-րդ դարի վերջում Անգլիայում այցելում է Ալֆրեդ Մեծին, երկիրն անվանվում էր Norðwegr եւ norðmanna land։ Հին նորվեգերեն norðmaðr 9-րդ դարում լատինականացվել է Nortmannus եւ նշանակել է ինչպես նորվեգացի, այնպես էլ վիկինգ՝ ծնունդ տալով նորմանների անվանմանը։ Նորվեգիայի քրիստոնեությունն ընդունելուց հետո՝ Noregr եւ Noregi բառերը դարձան ամենատարածվածները, բայց 15-րդ դարի ընթացքում երկու նոր ձեւ Noreg(h) եւ Norg(h)e տարածվեցին միջնադարյան Իսլանդիայի ձեռագրերում՝ պահպանվելով մինչեւ մեր օրերը։ Պատմություն Նախնադար Առաջին բնակիչները պատկանել են Արենսբուրգյան մշակույթին (մ.թ.ա. 11-10-րդ հազարամյակ), որը վաղ Դրիասի (Վաքսելյան սառցե շրջանի վերջին փուլ) վերին հին քարեդարյան մշակույթ էր։ Մշակույթն այսպես է կոչվել է Արենսբուրգ գյուղի անունով, որը գտնվում է Գերմանիայի Համբուրգ քաղաքից 25 կմ հյուսիս-արեւելք, որտեղ պեղվել են նետերի փայտե ձողեր եւ սայրեր։ Նորվեգիայում մարդկության բնակության առաջին հետքերը հայտնաբերվել են ափամերձ շրջաններում, որտեղ մ.թ.ա. 11000-8000 թվականներին հալվել է վերջին սառցե դարաշրջանի հսկայական ծանծաղուտային սառցադաշտը։ Ամենահին գտածոները թվագրվում են մ.թ.ա. 9500-6000 թվականներին եւ հայտնաբերվել են հյուսիսում՝ Ֆինմարկի (Կոմսա մշակույթ) եւ հարավ-արեւմուտքում՝ Ռոգալանդի (Ֆոսնա մշակույթ)։ Երկու տարբեր մշակույթների մասին տեսությունները 1970-ականներին մերժվեցին։ Ափամերձ շրջանում հնագետների հայտնաբերված վերջին գտածոների հիման վրա ենթադրվում է, որ տարբերությունները կարող էին ծագել տարբեր գործիքներ օգտագործելու պատճառով եւ ոչ թե այն բանր համար, որ դրանք տարբեր մշակույթներ են եղել։ Ծովային կենդանական աշխարհը հնարավոր է դարձրել ձկնորսների եւ որսորդների բնակությունը, որոնք ենթադրաբար ապրել են դեռ մ.թ.ա. 10.000 թվականին, երբ ցամաքը դեռ սառույցով էր պատված։ Երկրի հարավային հատվածում հայտնաբերվել են մ.թ.ա. 5000 թվականին թվագրվող բնակատեղիներ։ Այս բնակատեղիներից հայտնաբերված գտածոները թույլ են տալիս ենթադրել, որ նրանք զբաղվել են որսորդությամբ եւ ձկնորսությամբ։ Գործիքները տարբերվում են չափերով եւ սովորաբար պատրաստված են տարբեր տեսակի քարերից։ Ուշ շրջանի գործիքներն ավելի լավ են պատրաստված։ Որսորդության եւ ձկնորսության շրջաններում հայտնաբերվել են ժայռապատկերներ, որտեղ պատկերված են եղնիկներ, արջեր, թռչուններ, որմզդեղներ, հյուսիսային եղջերուներ, փոկեր, կետեր եւ ձկներ (հատկապես՝ սաղմոն եւ վահանձուկ), որոնք բոլորը կարեւոր էին այստեղ բնակվող մարդկանց կյանքում։ Ֆինմարկի Ալտայի փորագրությունները, որոնք Սկանդինավյան երկրներում ամենամեծն են, ստեղծվել են ծովի մակարդակի վրա, մ.թ.ա. 4200-500 թվականներին եւ ցույց են տալիս ջրի մակարդակի բարձրացումը վերջիին սառցե դարաշրջանի ավարտից հետո։ Բրոնզե դար Մ.թ.ա. 3000-2500 թվականներին Արեւելյան Նորվեգիա թափանցեցին նոր բնակիչներ (ռազմական կացինների մշակույթ)։ Նրանք հնդեվրոպական ֆերմերներ էին, որոնք աճեցնում էին հացահատիկ եւ պահում կովեր եւ ոչխարներ։ Արեւմտյան ափի ձկնորս-որսորդների պոպուլյացիները նույնպես հետզհետե փոխարինվեցին ֆերմերների պոպուլյացիաներով, չնայած այն բանին, որ որսորդությունն ու ձկնորսությունը մնում էին որպես կյանքի պահպանման երկրորդական միջոցներ։ Մ.թ.ա. 15000 թվականին հետզհետե հայտնաբերվեց բրոնզը, բայց քարը դեռ շարունակվում էր օգտագործվել։ Նորվեգիայի տարածքից քիչ քանակով բրոնզե իրեր են հայտնաբերվել, գտածոները հիմանականում զենքեր են եւ ապարանջաններ, որը կարող էր իրեն միայն առաջնորդը թույլ տալ։ Հսկա դամբարաններ են պատրաստվել ծովափին՝ հյուսիսում ձգվելով մինչեւ Հարստադ, ինչպես նաեւ հարավում՝ ցամաքի վրա։ Ժայռապատկերները տարբերվում էին քարեդարյան ժայռապատկերներից։ Արեւի, կենդանիների, ծառերի, զենքերի, նավերի եւ մ արդկանց պատկերները հատուկ ոճային էին։ Այս շրջանի հազարավոր ժայռապատկերներ պատկերում են նավեր, հսկա քարե դամբարանային հուշարձանները, որոնք հայտնի են քարե նավեր անվանումով, ցույց են տալիս, որ նավագնացությունն ու նավերը մեծ դեր են խաղացել այս մշակույթում։ Նորվեգիայի տարածքում մարդիկ բնակություն են հաստատել հավանաբար մ.թ.ա. 6-րդ հազարամյակից։ Հետագայում բնիկները խառնվել են գերմանական ցեղերին, որոնք եկել են Սկանդինավիայի հարավից մոտ մ. թ. ա. 17-րդ դարում։ Բնակիչները զբաղվել են որսորդությամբ ու ձկնորսությամբ, մ. թ. սկզբին ապրել են նահապետական-տոհմատիրական կարգով, որը քայքայվել է 8-9երում։ Հիմնական սոցիալական խավը կազմել են ազատ համայնականները (բոնդերը) եւ տոհմացեղային ավագանին (յառլերը), ռազմական առաջնորդները՝ կոնունգները, իրենց նշանակությունը մեծապես պահպանել են ժողովրդական ժողովները (թինգի)։ 9-11-րդ դարերի մեծ չափերի են հասել նորմանների (վիկինգների) առեւտրակողոպտչական արշավանքները Իսլանդիա եւ այլ երկրներ։ 9-10-րդ դարերի սահմանագծին սկսվել է Նորվեգիայի քաղաքական միավորումը (կոնունգ Հարալդ Գեղեցկածամը իր իշխանությանն է ենթարկել մի շարք մարզեր եւ ստեղծել թագավորություն), որն ավարտվել է 11-րդ դարում Օլաֆ II (1016-1028) թագավորի օրոք։ 10-րդ դարի վերջից սկսվել է Նորվեգիայի քրիստոնեացումը։ Ստեղծված վաղ ֆեոդական պետության պայմաններում ուժեղացել է շահագործումը, որի հետեւանքն էին գյուղացիական ապստամբությունները եւ ժողովրդական շարժումները 12-րդ դարի 2-րդ կեսին եւ 13-րդ դարում։ Նորվեգիայի գյուղացիներին հաջողվել է մնալ անձնապես ազատ։ 1262 թվականին Նորվեգիան իրեն է ենթարկել Իսլանդիան։ 1319 թվականին կնքվել է Նորվեգիայի անձնական ունիան Շվեդիայի հետ, 1380 թվականին՝ Դանիայի, որի հետեւանքով Նորվեգիան տնտեսապես եւ քաղաքականապես ենթարկվել է Դանիային, իսկ 1397 թվականին կնքվել է Կալմարյան ունիան Դանիայի, Շվեդիայի եւ Նորվեգիայի (Իսլանդիայի հետ) միջեւ։ 1536 թվականին Նորվեգիայումում բռնի անցկացվել է Ռեֆորմացիա՝ Լյութերականության ձեւվ, որը նպաստել է դանիական տիրապետության ամրապնդմանը։ Ուժեղացել է դանիական լուծը եւ նորվեգացիների ֆեոդական շահագործումը, որը հանգեցրել է գյուղացիական խոշոր ապստամբությունների (15-րդ դարի կես-16-րդ դարի սկիզբ)։ 17-18-րդ դարերում Նորվեգիան ներքաշվեց Դանիայի մղած ավերիչ պատերազմների մեջ։ Նորվեգական բուրժուազիան, որը սկսել էր ձեւավորվել 17-րդ դարի վերջին, պայքարում էր Դանիայից Նորվեգիան անջատելու համար։ Դանիան պարտություն կրելով Շվեդիայից, 1814 թվականին նրան հանձնեց Նորվեգիան։ Շվեդիան ուժով Նորվեգիային պարտադրեց շվեդա-նորվեգական ունիա (1814-1905)։ Նորվեգական ժողովուրդը պայքար ծավալեց հանուն անկախության։ 1887 թվականին հիմնադրվեց նորվեգական բանվորական կուսակցությունը (ՆԲԿ)։ 1905-1907 թվականների ռուսական հեղափոխության ազդեցությամբ, Եվրոպայում բանվորական շարժման ակտիվացումը մի կողմից, իմպերիալիստական հակասությունների աճը՝ մյուս կողմից, Նորվեգիային հնարավորություն տվեցին 1905 թվականին խզել Շվեդիայի հետ ունիան։ Պատմագիտություն 12-րդ դարի վերջին գրվել են «Նորվեգական թագավորների պատմություն» (վանական Թեոդրիկ), «Սագա Սվեռիրի մասին» (հին իսլանդերեն), 13-րդ դարի սկզբին «Նորվեգիայի պատմություն» աշխատությունները, ավելի ուշ՝ Օլաֆ Սուրբ թագավորի մասին առաջին սագաները, 13-րդ դար վերջին՝ «Քաղվածքներ նորվեգական թագավորների մասին սագաներից» անանուն ժամանակագրությունը, որը հին նորվեգերենով Նորվեգիայի պատմության առաջին երկն է։ Նորվեգիայի վաղ շրջանի պատմության վերաբերյալ մի շարք գործեր գրվել են Իսլանդիայում կամ Նորվեգիայում՝ իսլանդացիների կողմից։ 17-18-րդ դարերից Դանիայից Նորվեգիայի քաղաքական կախվածության պայմաններում նորվեգական պատմագիտությունը սերտորեն կապված էր դանիականի հետ։ Նոր ժամանակի նորվեգական առաջին խոշոր պատմաբանը լուսավորականության ներկայացուցիչ Դ. Շենինգն էր։ Նորվեգական պատմագիտությունը զգալիորեն զարգացել է 19-րդ դարում, երբ հետաքրքրության առարկա են դարձել ազգային հարցերը, երկրի ազգային-ազատագրական խնդիրները եւ այլն։ 19-րդ դարի 1-ին կեսի խոշոր պատմաբաններն էին լիբերալ-ռոմանտիկ ուղղության ներկայացուցիչներ Ռ. Կեյսերը եւ Պ. Ա. Մունկը։ 19-րդ դարի վերջին-20-րդ դարի սկզբին ձեւավորվել է նոր, պոզիտիվիստական, ազգային-դեմոկրատական ուղղությունը, որի առաջացումը կապված է Է. Սարսի անվան հետ։ Սարսը իդեալիստական հիմքի վրա ստեղծել է Նորվեգիայի պատմության կապակցված մի աշխարհայացք, ընդգծել նորվեգական ժողովրդի պատմական ճակատագրի բացառիկությունը եւ նրան բնորոշ գյուղացիական դեմոկրատիան, պատմական ընթացքը դիտել իբրեւ ներդաշնակ էվոլյուցիոն երեւույթ։ Սարսի ոգով կազմվել է «Նորվեգիայի պատմություն նորվեգական ժողովրդի համար» (1907-1917) 13 հատորանոց աշխատությունը (բացի Է. Սարսից, հեղինակներ են Ս. Բուգգեն, է. Հերցբերգը եւ ուրիշներ)։ Պատմության հետազոտության մեթոդների կատարելագործումը, նոր նյութերի կուտակումը, հասարակական-տնտեսական խնդիրների առաջին պլան քաշվելը (1905 թվականին շվեդա-նորվեգական ունիայի կազմալուծումից հետո)՝ 20-րդ դարի 10-20-ական թվականներին նպաստեցին Նորվեգիայի պատմության մի շարք կարեւոր հարցերի վերաբերյալ հին տեսակետների վերանայմանը։ Այդ գործում էական դեր խաղացին սոցիալ-դեմոկրատ պատմաբաններ Հ. Կուտը եւ Է. Բուլը, որոնք զգալիորեն կրում էին մարքսիզմի ազդեցությունը։ Նրանք հանդես եկան Նորվեգիայի բացառիկության տեսակետի դեմ եւ ցույց տվեցին նրա պատմական զարգացման նմանությունը համաեւրոպականին, փորձելով շատ հարցեր մեկնաբանել դասակարգային պայքարի սկզբունքից։ Նոր տեսակետների ազդեցությամբ կազմվեց «Նորվեգական ժողովրդի կյանքը եւ պատմությունը դարերի ընթացքում» (1930-1938) ընդարձակ աշխատությունը (Է. Բուլ, Ս. Ստեն եւ ուրիշներ)։ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի եւ ետպատերազմյան տարիներին նկատվեց ազգայնական միտումների աշխուժացում, թուլացավ հետաքրքրությունը հասարակական-տնտեսական պատմության եւ դասակարգային պայքարի նկատմամբ։ Մեծ տեղ գրավեց երկրորդ համաշխարհային պատերազմի պատմության եւ ժամանակակից արտաքին քաղաքականության ակունքների ուսումնասիրությունը (Մ. Սկոդվին, Ն. Էրվիկ եւ ուրիշներ)։ 1962 թվականից սկսել է լույս տեսնել նորվեգական պատմաբանների նոր կոլեկտիվ աշխատանքը «Մեր ժողովրդի պատմությունը»։ 20-րդ դարի նորվեգական պատմաբանները զգալի ավանդ են ներդրել նաեւ համաշխարհային պատմության մշակման մեջ, մասնավորապես՝ տարբեր ժողովուրդների մշակութային զարգացման համեմատական ուսումնասիրության եւ ազգագրության, երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո միջազգային հարաբերությունների պատմության, Ֆրանսիական մեծ հեղափոխության շրջանում զանգվածային շարժումների ուսումնասիրության մեջ։ Պատմության հարցերը լուսաբանող հիմնական հրատարակությունն է «Historisk Tidsskrift»-ը (1870 թվականից)։ Աշխարհագրություն Տարածքը 385,2 հզ. կմ2 է, ձգվում է հարավ-արեւմուտքից հյուսիս-արեւելք 1750 կմ երկարությամբ եւ 7–430 կմ լայնությամբ։ Նորվեգիայի ափերը ողողում են Բարենցի ծովը՝ հյուսիս-արեւելքից, Նորվեգական ծովը արեւմուտքից եւ Հյուսիսային ծովը հարավ-արեւմուտքում։ Նրա մաս է համարվում նաեւ Սվալբարդ կղզեխումբը եւ Յան-Մայեն կղզին, որը գտնվում է Հյուսիսային Սառուցյալ օվկիանոսում։ Նորվեգիայից կախված տարածք է համարվում Ատլանտյան օվկիանոսի հարավում գտնվող Բուվե կղզին։ Լեռնային երկիր է։ Տարածքի մեծ մասն զբաղեցնում են Սկանդինավյան լեռները, հյուսիսում Ֆինմարկեն սարահարթն է։ Ծովամերձ նեղ (40–50 կմ) շերտն զբաղեցնում են դաշտավայրերը։ Հյուսիսային եւ Նորվեգական ծովերի ափերը մասնատված են ֆիորդներով։ Ընդերքում կան երկաթի, նիկելի, պղնձի, մոլիբդենի, կոբալտի հանքավայրեր։ 1960–1970-ական թվականներին Հյուսիսային ծովում հայտնաբերվել են նավթի եւ գազի հարուստ պաշարներ, Շպիցբերգեն կղզեխմբում՝ բարձրորակ քարածուխ։ Կլիման չափավոր ծովային է, տարածքի 1/3-ն ընկած է բեւեռային շրջագծից հյուսիս։ Հյուսիսատլանտյան տաք հոսանքով պայմանավորված՝ ձմեռը մեղմ է, ծովերը չեն սառչում։ Գետային ցանցը խիտ է։ Գետերը (ամենախոշորներն են Գլոմման, Լոգենը) սահանքավոր են, ջրառատ, արագահոս եւ ունեն ջրաէներգետիկ մեծ պաշարներ։ Լճերն զբաղեցնում են տարածքի 4 %-ը։ Ամենախոշորը Մյոսան է։ Մեծ տարածություններ ծածկված են սոճու եւ եղեւնու անտառներով։ Կենդանիներից կան աղվես, լուսան, կուղբ, կզաքիս, նապաստակ եւ այլն։ Կենսաբազմազանություն Կենսաբազմազանությունը ներառում է 16000 տեսակի միջատներ (մոտ 4000-ը դեռ ենթակա է նկարագրման), 20000 ջրիմուռներ, 18000 քարաքոսներ, 1050 մամուռներ, 2800 անոթային բույսեր, 7000 սնկեր, 450 թռչուններ, որոնցից 250-ը բնադրում են Նորվեգիայում, 90 կաթնասուններ, 45 քաղցրահամ ջրերի ձկներ, 150 ծովային ձկներ, 1000 քաղցրահամ ջրերի անողնաշարավորներ եւ 3500 ծովային անողնաշարավորներ։ Այս տեսակներից մոտ 40000-ը գիտականորեն նկարագրված են։ 2010 թվականի Կարմիր գիրքը ներառում է 4599 տեսակ։ Կենդանիներից կա աղվես, լուսան, կուղբ, կզաքիս, կնգում, որմզդեղն, հյուսիսային եղջերու, նապաստակ, մեծ թվով նորվեգական լեմինգ։ Շատ են թռչունները։ Ջրերը հարուստ են ձկներով։ 17 տեսակ համարվում է կրիտիկական վիճակում գտնվող, հիմնականում այն պատճառով, որ նրանք ամբողջ աշխարհում են կրիտիկական վիճակի տակ գտնվող տեսակներ են։ Դրանցից է, օրինակ, կուղբը, որի թվաքանակը Նորվեգիայում կարծես վտանգված չէ։ Վտանգված տեսակների թիվը 3682 է, որը ներառում է 418 տեսակի սնկեր, որոնցից շատերը կապված են հնադարյան անտառների պահպանված փոքրածավալ շրջանների հետ, 36 թռչուններ եւ 16 կաթնասուններ։ 2010 թվականին, վտանգված կամ խոցելի տեսակների թիվը 2398 էր, որոնցից 1250-ը՝ խոցելի էին, իսկ 871-ը՝ վտանգված, 276-ը՝ կրիտիկական վիճակում գտնվող։ Սա ներառում էր մոխրագույն գայլը, արկտիկական աղվեսը։ Նորվեգիայի ջրերում բնակվող ամենամեծ գիշատիչը կաշալոտն է եւ ամենամեծ ձուկը՝ հսկայական շնաձուկը։ Ցամաքային ամենամեծ գիշատիչը բեւեռային արջն է, իսկ գորշ արջը՝ Նորվեգական շրջանի ամենամեծ գիշատիչն է։ Ցամաքային ամենամեծ կենդանին որմզդեղն է, այն Նորվեգիայում հայտնի է իր մեծության եւ ուժի պատճառով եւ անվանվում է skogens konge, «անտառի թագավոր»։ Նորվեգիան լեռնային երկիր է, գտնվում է Ֆենասկանդինավիայում։ Տարածքի գրեթե 2/3-ը գտնվում է ավելի քան 500 մ բարձրության վրա։ Դաշտավայրերն զբաղեցնում են ծովամերձ նեղ (40-50 կմ) շերտը։ Հյուսիսային եւ Նորվեգական ծովերի ափերը մասնատված են ֆիորդերով։ Ափերին մոտ կան մեծ քանակությամբ խոշոր ու փոքր կղզիներ, շխերներ։ Տարածքի մեծ մսան զբաղեցնում են Սկանդինավյան լեռները (ամենաբարձր կետը՝ 2470 մ՝ Գալհյոպիգեն լեռ)։ Հյուսիսում ցածրադիր (300-500 մ) Ֆինմարկեն սարահարթն է։ Երկրաբանական առումով Նորվեգիայի հարավարեւելյան մասը պատկանում է Բալթիական վահանին, իսկ հյուսիսարեւմտյան մեծ մասը՝ կալեդոնյան ծալքավոր մարզին։ Նորվեգիայի տարածքը անթրոպոգենում ծածկված է եղել սառույցով։ Լեզուներ Պաշտոնական լեզուն նորվեգերենն է։ Դասական գրական նորվեգական լեզուն՝ բոքմալը, կամ Riksmol մշակվել է դանիական լեզվի հիման վրա` Նորվեգիայի վրա Դանիայի տիրապետության ժամանակ (1397-1814 թթ.): 19-րդ դարի վերջում, ի տարբերություն Բոկմալի, գյուղական նորվեգական բարբառների հիման վրա միջնադարյան հին սկանդինավյան բարբառների խասռնուրդով, ստեղծվեց նոր գրական լեզու՝ Lannsmol: Լաննսմոլը պաշտոնական ճանաչում ստացավ 19-րդ դարում։ Դրա ստեղծեղը լեզվաբան Իվար Օսենն էր։ Ե ́Վ բոկմալը, եւ ́ նյունորսկը համարվում են հավասար գրական լեզուներ, բայց առաջինը ավելի լայն տարածում ունի եւ հիմանական լեզուն է Նորվեգիայի բնակիչների մոտավորապես 85-90 %-ի համար։ Նյունորսկը առավել տարածված է Վեսթլենդում, որտեղ ապրում է այդ լեզվով խոսողների մոտ 87%-ը, եւ այն լայնորեն օգտագործվում է գյուղական վայրերում։ 20-րդ դարի առաջին կեսին Նյունորսկի եւ Բոկմալի միջեւ պաշտոնապես իրականացվեց «մերձեցման քաղաքականությունը» (նորվեգերեն tilnærmingspolitikken)՝ նպատակ ունենալով ապագայում ստեղծել «ընդհանուր նորվեգական» նորմ (սամնոշք, նորվեգական սամնորսկ), բայց 1966 թվականին որոշվեց հրաժարվել այս քաղաքականությունից։ 2005 թվականին թագավորական հրամանագրով կվեներենին տրվել է ազգային փոքրամասնության լեզվի կարգավիճակ։ Միգրացիա Իր գրեթե ողջ պատմության ընթացքում նորվեգական հասարակությունը էթնիկապես միատար է եղել։ Մինչ 1980-ական թվականները, բնակչության ժողովրդագրական ծերացման բացասական տնտեսական հետեւանքները դանդաղացնելու նպատակով, Նորվեգիայում ընդունվեց լիբերալ ներգաղթի քաղաքականություն։ 20-րդ դարի վերջին եւ 21-րդ դարի սկզբին Աֆրիկայի, Ասիայի,Եվրոպայի եւ Լատինական Ամերիկայի տնտեսապես հետամնաց երկրներից փախստականներն ու ներգաղթյալները սկսեցին ակտիվորեն տեղափոխվել Նորվեգիա։ Այսպիսով, 2021թվականի դրությամբ Նորվեգիան բազմազգ պետություն է՝ էթնոմշակույթային, կրոնական,ռասսայական եւ ազգային լայն բազմազանությամբ։ Նորվեգիայի բնակչության 74,7% էթնիկ նորվեգիացիներ էին, իսկ 1,360,175 մարդ (25,23%)՝ ներգաղթյալներ նրանց հետնորդները։ Միգրանտների մեծ հոսք է նկատվում հյուսիսային նահանգներում, ինչը կապված է կլիմայական առումով անբարենպաստ այս շրջաններ աշխատույժ ներգրավելու կառավարության քաղաքականության հետ։ Միգրացիայի մնացորդը դրական է, չնայած այն հանգանանքին, որ տարեցտարի արտագաղթողների թիվը ավելանում է եւ արդեն 2010 թվականին հասել է 31506 մարդու։ Նորվոգիայում արտաքին միգրացիայից բացի, կա նաեւ ներքին միգրացիա ինչպես քաղաքների, այնպես էլ շրջանների միջեւ որոնցից առաջինը երկու անգամ ավելի զարգացած է, քան երկրորդը։ 2010 թվականին մեկ այլ քաղաքների տեղափոխվածների թիվը հասել է ռեկորդային՝ 214,685 մարդ։ Պակիստանցի նորվեգացիները Նորվեգիայի ամենամեծ ոչ եվրոպական փոքրամասնությունն են։ Պակիստանցի 32700 նորվեգացիների մեծ մասն ապրում է Օսլոյում եւ շրջակայքում։ Վերջին տարիներին զգալիորեն աճել է Իրանից եւ Սոմալիից ներգաղթյալների թիվը։ 2004 թվականին ԵՄ-ի ընդլայնումից հետո ներգաղթյալների մեծ ալիք եկավ Կենտրոնական եւ Հուսիսային Եվրոպայից, հատկապես Լեհաստանից, Շվեդիայից եւ Լիտվիայից: 2011 թվականին ներգաղթյալների ամենաարագ աճող խմբերը եղել են Լեհաստանից,Շվեդիայից եւ Լիտվիայից։ Օգտակար հանածոներ Կան երկաթի, նիկելի, պղնձի, մոլիբդենի, կոբալտի, արծաթի հանքանյութեր, Հյուսիսային ծովի շելֆում 1970 թվականին հայտնաբերվել են նավթ եւ գազ։ Կլիմա Կլիման չափավոր ծովային է։ Ծովերը չեն սառցակալում։ Ձմեռը մեղմ է, որը պայմանավորված է Սկանդինավյան թերակղզու ափերի մոտով անցնող հյուսիս-ատլանտյան տաք հոսանքով։ Հունվարի միջին ջերմաստիճանը 2-ից մինչեւ -12°С է, հուլիսինը՝ 10-19°С: Տարեկան տեղումները արեւմտյան լանջերին 2000-3000 մմ են, արեւելյան լանջերին եւ Ֆինմարկենում՝ 300-600 մմ։ Կան սառցադաշտեր (շուրջ 5 հազար կմ2)։ Գետեր Խիտ է, գետերը լեռնային են, սահանքավոր, բազմաթիվ բարձր (մինչեւ 600 մ) ջրվեժներով, հարուստ հիդրոռեսուրսներով (առաջին տեղը Արեւմտյան Եվրոպայում)։ Ամենախոշոր գետերն են Գլոմման, Լոգենը)։ Լճերն զբաղեցնում են տարածքի մոտ 4%ը։ Խոշոր լճերից է Մյոսան։ Նորվեգիայի տարածքում լավ արտահայտված են տունդրայի եւ անտառների զոնաները։ Անտառները գրավում են տարածքի ավելի քան 1/4-ը։ Տնտեսություն Արդյունաբերություն Նորվեգիան ունի զարգացած արդյունաբերություն։ Երկրում էլեկտրաէներգիայի ավելի քան 99 %-ը արտադրվում է ջրէկներում (բնակչության 1 շնչին ընկնող էլեկտրաէներգիայի արտադրությամբ Նորվեգիան աշխարհում գրավում է առաջին տեղը)։ Առավել զարգացած է գունավոր մետաղաձուլությունը (հատկապես՝ մագնեզիումի, ալյումինի, նիկելի, պղնձի արտադրությունը), նավթաքիմիան, փայտամշակումը, թաղանթանյութ-թղթի, թեթեւ եւ սննդի ճյուղերը։ Մեքենաշինության մեջ առանձնանում են նավաշինությունը, էլեկտրատեխնիկան եւ ռադիոէլեկտրոնիկան։ Գյուղատնտեսություն Բուսաբուծության նպատակներով օգտագործվում է երկրի տարածքի միայն 3 %-ը։ Այդ պատճառով էլ գյուղատնտեսության հիմնական ճյուղն անասնապահությունն է։ Մշակում են հացահատիկային եւ կերային մշակաբույսեր, կարտոֆիլ, բանջարեղեն։ Զարգացած են նաեւ մուշտակագործությունը (գլխավորապես՝ ջրաքիսի) եւ ձկնորսությունը (փրփրուկի եւ տառեխի)։ Համախառն ներքին արդյունք Նորվեգիայի համախառն ներքին արդյունքը, 2000-2021 (մլրդ ԱՄՆ դոլար) Նորվեգիայի բյուջեի մնացորդը՝ ՀՆԱ-ի համեմատ, 2017-2027 Նորվեգիայի տնտեսության տարբեր ոլորտների մասնաբաժինը համախառն ներքին արդյունքում, 2011-2021 Քաղաքական համակարգ Նորվեգիան համարվում է աշխարհում ամենազարգացած ժողովրդավարություն եւ իրավական համակարգ ունեցող պետություններից մեկը։ 1814 թվականից 25 տարեկան եւ բարձր տղամարդկանց 45%-ը քվեարկելու իրավունք ուներ, մինչդեռ Միացյալ Թագավորությունում նրանց տոկոսը կազմում էր 20 (1832), Շվեդիայում՝ 5 (1866) եւ Բելգիայում՝ 1.15 (1840)։ 2010 թվականից Նորվեգիան Ժողովրդավարական գործակցով դասկարգվում է որպես աշխարհի ամենաժողովրդավարական պետությունը։ Նորվեգիայի գործող սահմանադրությունն ընդունվել է 1814 թվականի մայիսի 17-ին՝ ոգեշնչված 1776 թվականի ԱՄՆ անկախության հռչակագրից եւ 1789 թվականի Ֆրանսիական մեծ հեղափոխությունից։ Ըստ սահմանադրության՝ Նորվեգիան ունիտար սահմանադրական միապետություն է՝ կառավարման խորհրդարական ձեւով, որտեղ պետության գլուխը թագավորն է, որը ձեւականորեն ունի ընդարձակ լիազորություններ, իսկ կառավարությունը գլխավորում է վարչապետը։ Իշխանությունն իրականացվում է օրենսդիր, գործադիր եւ դատական իշխանությունների միջոցով, ինչպես որ սահմանված է պետության գերագույն իրավական փաստաթղթով՝ սահմանադրությամբ։ Գործադիր իշխանությունը պաշտոնապես միապետի ձեռքում է։ Այնուամենայնիվ, կառավարման խորհրդարանական համակարգի ներդրումով միապետի պարտականությունները կրում են զուտ ներկայացուցչական եւ արարողակարգային բնույթ, ինչպիսիք են վարչապետի եւ մյուս նախարարների պաշտոնական նշանակումը եւ լիազորությունները դադարեցնելը։ Միապետը նաեւ Զինված ուժերի գլխավոր հրամանատարն է, գլխավոր դիվանագիտական պաշտոնյան է արտաքին հարաբերություններում եւ համարվում է միասնության խորհրդանիշը։ Գլյուքսբուրգների գահատոհմից Հարալդ V-ը 1991 թվականին թագադրվեց որպես Նորվեգիայի թագավոր. 14-րդ դարից առ այսօր առաջինն է, որը ծնվել է Նորվեգիայում։ Հոկոնը՝ Նորվեգիայի գահաժառանգը կամ թագաժառանգը (կրոնպրինցը), գահի եւ թագավորության իրավական եւ օրինական ժառանգն է։ Գործնականում գործադիր իշխանությունը վարչապետի ձեռքում է։ Սահմանադրորեն օրենսդիր իշխանությունն իրականացվում է կառավարության եւ խորհրդարանի միջոցով, սակայն վերջինս գերագույն օրենսդիր եւ միապալատ մարմինն է։ Նորվեգիան ներկայացուցչական ժողովրդավարական պետություն է։ Խորհրդարանը կարող է օրենք ընդունել 169 ներկայացուցիչների պարզ մեծամասնականով, որոնք ընտրվում են 19 ընտրատարածքներից 4 տարի ժամկետով համամասնական ընտրահամակարգի հիման վրա։ 150 ներկայացուցիչներն ընտրվում են անմիջապես 19 ընտրատարածքներից, եւս 19 տեղ («հավասարեցնող տեղեր») հատկացում է համազգային ընտրության հիման վրա, որպեսզի խորհրդարանում ներկայացուցչությունը համապատասխանեցվի քաղաքական կուսակցությունների համընդհանուր քվեարկությանը։ Կուսակցությանը 4% ձայն է հարկավոր, որպեսզի խորհրդարանում «հավասարեցնող տեղ» ստանա։ Ընդհանուր առմամբ խորհրդարանը 169 անդամ ունի։ Նորվեգիան սահմանադրական միապետություն է։ Գործող սահմանադրությունն ընդունվել է 1814 թվականին (էական լրացումներ եւ փոփոխություններ են կատարվել 1905 թվականին, 1946 թվականին)։ Պետության գլուխը թագավորն է, որը ձեւականորեն ունի ընդարձակ լիազորություններ. նշանակում եւ ազատում է վարչապետին, նախարարներին եւ այլ պաշտոնյաների, հաստատում է օրենքներ, հայտարարում պատերազմ, կնքում հաշտություն եւ այլն։ Նա նաեւ զինված ուժերի գերագույն գլխավոր հրամանատարն է եւ պետական եկեղեցու գլուխը։ Օրենսդրական բարձրագույն մարմինը ստորտինգն է (պառլամենտը), որի որոշումներն օրենքի ուժ են ստանում թագավորի ստորագրելուց հետո։ Ընտրական իրավունքից օգտնվում են 20 տարին լրացրած բոլոր քաղաքացիները։ Գործադիր իշխանության բարձրագույն մարմինը կառավարությունն է՝ վարչապետի գլխավորությամբ։ Բոլոր նախարարները թագավորի գլխավորությամբ կազմում են պետական խորհուրդ, որը քննարկում է կարեւորագույն օրինագծերն ու կառավարման հարցերը։ Ֆյուլկեում կառավարում է ֆյուլկեսմանը, որին կից գործում է գյուղական եւ քաղաքային կոմունաների խորհուրդների նախագահներից կազմված ֆյուլկեստինգը (մարզային խորհուրդ)։ Կոմունաներում գործում են տեղական ինքնավարության ընտրովի մարմիններ։ Դատական համակարգը կազմում են գերագույն դատարանը, առաջին եւ երկրորդ ատյանի դատարանները։ Պատգամավորների, նախարարների եւ գերագույն դատարանի անդամների հանցավոր արարքների համար կարող է կազմվել հատուկ դատարան (պետական դատարան)։ Նորվեգիան պետություն է, որը հիմնված է սահմանադրական միապետության եւ պառլամենտական դեմոկրատիայի սկզբունքների վրա։ Երկրի սահմանադրությունը գործում է 1841 թվականից։ Թագավորը հանդիսանում է պետության եւ գործադիր իշխանության ղեկավարը։ 1991 թվականից Նորվեգիայի թագավորը Հարալդ V-ն է։ Երկրի բարձրագույն օրենսդիր մարմինը պառլամենտն է՝ Սթորտինգը, որը բաղկացած է 169 պատգամավորներից։ Սթորտինգի ղեկավարը վարչապետն է։ Երկրի տարածքը բաժանվում է 19 մարզերի՝ ֆյուլքեների։ Նորվեգիայի արքայական հարստություն Նորվեգիայի արքայատոհմը ծագում է գերմանա-դանիական Գլյուքսբուրգների գահատոհմից։ Նրա լրիվ անունն է Շլեզվիգ-Հոլշթայն-Զոնդերբուրգ-Գլյուքսբուրգների գահատոհմ (House of Schleswig-Holstein-Sonderburg-Glücksburg): Նորվեգիական ներկայիս իշխող արքայատոհմի պատմությունը սկսվում է 1905 թվականից, երբ Նորվեգիայի խորհրդարանի որոշմամբ նորվեգիական գահին բազմեց Դանիայի թագավորության Ֆրեդերիկ VIII արքայի երկրորդ որդին՝ Կարլը (Քրիստիան Ֆրեդերիկ Կարլ Գեորգ Վալդեմար Աքսել), որը վերանվանվեց վաղեմի նորվեգական Հոքոն անվամբ, այսպիսով դառնալով Հոքոն VII Գլյուքսբերգ (ծնվել է 1872 թվականին վախճանվել 1957 թվականին), Նորվեգիայի արքա՝ 1905 թվականից մինչեւ 1957 թվականը)։ Հոքոն VII-ին իր որդին՝ Ալեքսանդր Գլյուքսբերգը, որը նույնպես վերանվանվեց վաղեմի նորվեգիական անվամբ, դառնալով Ուլաֆ V (ծնվ. 1903թ. վախճ. 1991 թ.), Նորվեգիայի արքա՝ 1957—91թթ.: Ուլաֆ V-ին էլ հաջորդեց իր որդին՝ Հարալդ V-ը (ծնվ. 1937թ.), որը Նորվեգիայի արքան է 1991 թվականից առ այսօր։ Հարալդ V-ի օրինական հաջորդը՝ գահաժառանգն ու թագաժառանգն է Հաաքոնը (Haakon Magnus, Haakon, Crown Prince of Norway): Զինված ուժեր Նորվեգիայի զինված ուժերը (Նորվեգիայի ԶՈՒ) ստեղծվել են 1814 թվականին։ Դրանք կազմված են հետեւյալ հինգ զորատեսակից՝ Նորվեգիայի բանակ (Նորվեգիայի ցամաքային զորքեր, ՑԶ), նորվեգերեն՝ , անգլերեն՝ , ստեղծվել են 1814-ին, Նորվեգիայի Թագավորական Ռազմաօդային ուժեր (ՌՕՈՒ), նորվեգերեն՝ , անգլերեն՝ ,, ստեղծվել են 1912-ին, Նորվեգիայի Թագավորական Ռազմածովային ուժեր (ՌԾՈՒ), նորվեգերեն՝ {{lang-no|Sjøforsvaret)), անգլերեն՝ , ՌԾՈՒ-ի մասն է կազմում Առափնյա պաշտպանությունը, նորվեգերեն՝ , Նորվեգիայի կիբեռ զորքեր, անգլերեն՝ , Նորվեգիայի Ներքին գվարդիա (Ներքին պահակազոր) կամ տարածքային (տեղական) պաշտպանության զորքեր (երկրապահ ուժեր) նորվեգերեն՝ , անգլերեն՝ , ստեղծվել են 1946-ի դեկտեմբերի 6-ին։ Սառը պատերազմի ժամանակ Նորվեգիայի ԶՈՒ-ի ընդհանուր թիվը 39 հազար մարդ էր, այդ թվում, 25 հազար մարդ՝ ժամկետային ծառայության (1977)։ Վերջին տասնամյակներում զինված ուժերի թիվը նվազել է, իջնելով մինչեւ 25 հազար մարդու, այդ թվում՝ քաղաքացիական ծառայողները։ 2009 թվականի զորահավաքային պլանի համաձայն՝ լրիվ զորահավաքի դեպքում զենքի տակ կդրվի մոտավորապես 83 հազար մարտական անձնակազմ։ Նորվեգիայում գործում է պարտադիր զինակոչի մասին օրենսդրական դրույթը։ Պարտադիր ժամկետային զինծառայության մեջ ներառվում է 6–12 ամսվա ուսուցումը։ 2013 թվականին Նորվեգիան դարձավ Եվրոպայի ու ՆԱՏՕ-ի առաջին եւ աշխարհի չորրորդ երկիրը, որն օրենսդրորեն զինակոչի ենթարկեց կանանց՝ տղամարդկանց հետ հավասարապես։ Այնուամենայնիվ, հաշվի առնելով, որ ԽՍՀՄ փլուզմանը հաջորդած Սառը պատերազմից հետո ժամկետային պարտադիր զինծառայության զինակոչիկների կարիքը զգալիորեն նվազել էր, քիչ քանակությամբ մարդիկ են պարտավոր զինծառայություն կատարել, եթե նրանք ցանկություն չունեն։ Նորվեգիայի Զինված Ուժերը ենթակա են Նորվեգիայի պաշտպանության նախարարությանը։ Նորվեգիայի ԶՈՒ-ի Գերագույն գլխավոր հրամանատարը երկրի միապետն է, տվյալ դեպքում՝ ներկայումս թագավորող Հարալդ V արքան։ Գերագույն գլխավոր հրամանատարը զինված ուժերի ընդհանուր ղեկավարությունն իրականացնում է զորատեսակների եւ տեղական պաշտպանության զորքերի գլխավոր տեսուչների միացյալ շտաբի եւ Հյուսիսային ու Հարավային Նորվեգիայի հրամանատարությունների միջոցով։ Բանակը համալրվում է համընդհանուր պարտադիր զինծառայության օրենքի հիման վրա (զինակոչային տարիքը՝ 20). ծառայությունը ցամաքային զորքերում 12, ռազմաօդային եւ ռազմածովային ուժերում 15 ամիս է։ Ցամաքային զորքերը (20 հազար մարդ) կազմված են մեկ բրիգադային խմբից, առանձին տանկային էսկադրոններից, հետեւակային գումարտակներից եւ հրետանային զորագնդերից (պահեստայիններ՝ 120 հազար մարդ)։ Ռազմաօդային ուժերում (սառը պատերազմի ժամանակ՝ 10 հազար մարդ) հաշվվում է 145 մարտական ինքնաթիռ են (պահեստայիններ՝ 18 հազար մարդ)։ Ռազմածովային ուժերը (սառը պատերազմի ժամանակ՝ 10 հազար մարդ) կազմված են նավատորմից (15 սուզանավ, 7 պահակային նավ, 26 հրթիռային եւ 20 տորպեդային կատերներ եւ այլն) եւ առափնյա հրետանուց (պահեստայիններ՝ 22 հազար մարդ)։ Գլխավոր ռազմածովային բազաներն են՝ Աննեյան, Բարդուֆոսը, Բուդյոն, Օռլավսվենը, Ռամսունդը եւ այլն։ Հաշվի առնելով 1940 թվականին տեղի ունեցած Նորվեգիայի զավթումը Գերմանիայի կողմից, 1949 թվականի ապրիլի 4-ին Նորվեգիան դարձավ Հյուսիսատլանտյան Դաշինքի (ՆԱՏՕ) հիմնադիր պետություններից մեկը։ Ներկայումս Նորվեգիան մասնակցում է Միջազգային անվտանգությանն աջակցող զորքերին՝ (International Security Assistance Force, ISAF), որոնք ռազմական գործողություններ են վարում Աֆղանստանում 2001 թվականից մինչեւ այժմ (Պատերազմ Աֆղանստանում (2001–ից մինչեւ այժմ)։ Դրանից զատ, Նորվեգիան մասնակցում է մի շարք առաքելությունների, որոնք իրականացվում են ՄԱԿ-ի եւ ՆԱՏՕ-ի, ինչպես նաեւ՝ Եվրամիության Ընդհանուր անվտանգության եւ պաշտպանության քաղաքականության (Common Security and Defence Policy) շրջանակներում։ Կուսակցություններ Նորվեգական բանվորական կուսակցություն Հիմնադրվել է 1887 թվականին։ Մտնում է Սոցինտերնի մեջ։ Ունի ավելի քան 160 հազար անդամ (1980)։ Միավորում է բանվորներին եւ ծառայողներին, ինչպես նաեւ մանր ֆերմերների, գյուղատնտեսական աշխատողների, քաղաքային մանր բուրժուազիայի եւ մտավորականության մի մասը։ Խեյրե կուսակցություն Հիմնադրվել է 1885 թվականին։ Արտահայտում է խոշոր բուրժուազիայի շահերը։ Ունի մոտ 150 հազար անդամ։ Քրիստոնեական ժողովրդական կուսակցություն Հիմնադրվել է 1933 թվականին։ Միավորում է բուրժուազիայի կղերական խավերին։ Ունի ավելի քան 45 հազար անդամ։ Կենտրոնի կուսակցություն Հիմնադրվել է 1920 թվականին։ Արտահայտում է գլխավորապես խոշոր եւ միջին հողատերերի ու անտառատերերի շահերը։ Ունի ավելի քան 65 հազար անդամ։ Վենստրե կուսակցություն Հիմնադրվել է 1884 թվականին։ Արտահայտում է միջին եւ մանր բուրժուազիայի, ինչպես նաեւ ծառայողների ու մտավորականության մի մասի շահերը։ Ունի մոտ 11 հազար անդամ։ Սոցիալիստական ձախ կուսակցություն Հիմնադրվել է 1975 թվականին։ Ունի մոտ 5 հազար անդամ։ Նորվեգիայի կոմունիստական կուսակցություն Հիմնադրվել է 1923 թվականին։ Նորվեգիայի արհմիությունների կենտրոնական միավորում (ՆԱԿՄ), ունի ավելի քան 600 հազար անդամ։ Մտնում է ԱԱՄԿ-ի կազմի մեջ Ժողովրդագրություն 2013 թվականի հոկտեմբերի դրությամբ Նորվեգիայի բնակչությունը կազմում էր 5,096,300 մարդ։ Նորվեգացիները բնիկ հյուսիս-գերմանական ժողովուրդներ են։ Ուշ 20-րդ դարից սկսած Նորվեգիան որպես ներգաղթի երկիր հետաքրքիր է Հարավային եւ Կենտրոնական Եվրոպայի, Միջին Արեւելքի, Աֆրիկայի եւ Ասիայի տարբեր երկրների համար։ Բոլոր այս խմբերը խոսում են տարբեր լեզուներով, ունեն տարբեր մշակույթ եւ կրոն։ 2012 թվականին իրականացված պաշտոնական հետազոտությունը ցույց է տալիս, որ ընդհանուր բնակչության 86%-ը ունի նվազագույնը մեկ ծնող, որը ծնվել է Նորվեգիայում։ Ավելի քան 710,000 (14%) մարդու նախնիներում կան ներգաղթյալներ, 117,000 ներգաղթյալների երեխաներ, որոնք ծնվել են Նորվեգիայում։ Այս 710,000 ներգաղթյալներից եւ նրանց նախնիներից՝ 323,000 (39%), ը ծագումով Արեւմուտքից են (Ավստրալիա, Հյուսիսային Ամերիկա, Եվրոպա) 505,000 (61%), ը ծագումով ոչ արեւմտյան երկրից են (հիմնականում Մարոկկո, Իրաք, Սոմալի, Պակիստան, Իրան)։ 2013 թվականին Նորվեգիայի կառավարությունը զեկուցեց, որ Նորվեգիայի բնակչության 14%-ը ներգաղթյալներ են կամ ներգաղթյալների երեխաներ, որոնց 6%-ը Նորվեգիա է եկել ԵՄ-ից, Հյուսիսային Ամերիկային եւ Ավստրալիայից, 8.1%-ը՝ Ասիայից, Աֆրիկայից եւ Լատինական Ամերիկայից։ 2012 թվականին 660,000 ներգաղթյալներից 407,262-ը ստացել են Նորվեգիայի քաղաքացիությունժ (62.2%)։ Ներգաղթյալները բնակվում են Նորվեգիայի մունիցիպալիտետներում։ 2012 թվականին ամենաշատ ներգաղթյալներ ունեցող քաղաքները կամ մունիցիպալիտետներն են Օսլոն (32%) եւ Դրամենը (27%). The share in Stavanger was 16%.։ Ռոյտերզի համաձայն՝ Օսլոն Եվրոպայի ամենաարագ աճող քաղաքն է ներգաղթյալների թվի պատճառով։ Վերջին տարիներին, Նորվեգիայի բնակչության աճը հիմնականում պայմանավորված է ներգաղթով։ 2011 թվականին նորածինների 16%-ը ուներ ներգաղթյալ ընտանիք։ Նորվեգիայի ազգային փոքրամասնություններից են սամիները, որոնք Նորվեգիայի հյուսիսի բնիկ ժողովուրդներից են եւ բնակվում են Նորվեգիայի եւ Շվեդիայի կենտրոնական եւ հարավային հատվածներում, ինչպես նաեւ Ֆինլանդիայի հարավում եւ Ռուսաստանում՝ Կոլայի թերակղզում։ Մյուս ազգային փոքրամասնությունը քվեններն են, որոնք ծագումով ֆիննախոս ժողովուրդներ են, որոնք 18-20-րդ դարերում ներգաղթել են Նորվեգիայի հյուսիս։ 19-րդ դարից մինչեւ 1970-ականները, Նորվեգիայի կառավարությունը փորձել է ձուլել սամիներին եւ քվեններին՝ ստիպելով նրանց ընդունել մեծամասնության լեզուն, մշակույթը եւ կրոնը։ Այս նորվեգականացման գործընթացի պատճառով շատ սամիներ եւ քվեններ իրենց նույնականացնում են ինչպես բնիկ նորվեգացիներ։ Բնակչություն Բնակչությունը 2014 թվականի դրությամբ կազմում է 5,109,059 մարդ։ Բնակիչների 98%-ը նորվեգացիներ են։ Ազգային փոքրամասնություններից են սաամները եւ կվենները (նորվեգացի ֆիններ), բնակվում են նաեւ շվեդներ, դանիացիներ եւ այլք։ Պաշտոնական լեզուն նորվեգերենն է, կրոնը՝ լութերականությունը, տոմարը՝ գրիգորյանը։ Բնակչության միջին խտությունը 1 կմ2 վրա 12,8 մարդ է։ Խիտ է բնակեցված Օսլո-Ֆիորդին հարող դաշտավայրը (1 կմ2 վրա 50 մարդ)։ Քաղաքային բնակչությունը 50% է։ Խոշոր քաղաքներն են Օսլոն, Բերգենը, Տրոնհեյմը, Ստավանգերը, Քրիստիանսանը, Դրամմենը։ Հայերը Նորվեգիայում Հայերը առաջին ալիքը Նորվեգիա եկել է 1970, երկրորդ ալիքը՝ 1990-ական թվականներից։ Ներկայումս հայերի թիվը հասնում է 2.000-ի, որոնք կենտրոնացած են Օսլոյում։ Առավելապես արհեստավորներ են, սպասարկման ոլորտի աշխատողներ։ Գործում է Հայ-նորվեգական միությունը, որը համայնքը ներկայացնում է երկրի իշխանությունների առջեւ, եւ բացել է հայկական կիրակնօրյա մեկ դպրոց։ Տրանսպորտ Ծովային առեւտրական նավատորմի տոննաժը 20,9 միլիոն բրուտտո ռեգիստրային տ է (1980, հինգերորդ տեղը աշխարհում, գերակշռում են տանկերները)։ Օգտագործվում է գլխավորապես ուրիշ երկրների բեռները փոխադրելու համար։ Գլխավոր նավահանգիստները՝ Օսլո, Բերգեն, Ստավանգեր, Նարվիկ։ Երկաթուղիների երկարությունը 4,3 հազար կմ է, ավտոճանապարհներինը՝ 79 հազար կմ։ Գլխավոր օդանավակայաններն են Ֆոռնեբուն (Օսլո), Սուլան (Ստավանգեր) եւ Բուդյոն։ Կա 97 օդանավակայան։ Բժշկաաշխարհագրական բնութագիր 1978 թվականի տվյալներով ծնունդը կազմել է 1000 բնակչին 12,8, մահացությունը՝ 10, մանկական մահացությունը՝ 1000, ողջ ծնվածին 8,6։ Կյանքի միջին տեւողությունը 72,6 տարի է։ Մահացության հիմնական պատճառներն են սրտի իշեմիկ հիվանդությունը, չարորակ նորագոյացությունները, գլխուղեղի անոթային ախտահարումները, թոքաբորբերը, դժբախտ պատահարները եւ այլն։ Տարածված են մանկական վարակիչ հիվանդությունները, տուբերկուլոզը, վեներական հիվանդությունները։ 1975 թվականին կար 866 հիվանդանոց՝ 56,6 հազար մահճակալով (1000 բնակչին՝ 14,1 մահճակալ), 78 տեղական եւ գյուղական հիվանդանոց՝ 2,0 հազար մահճակալով։ Գոյություն ունի մոր եւ մանկան առողջության պահպանման 1,4 հազար կենտրոն։ 1977 թվականին աշխատում էին 7,5 հազար բժիշկ (1000 բնակչին 1,8 բժիշկ), 4,0 հազար ատամնաբույժ, 1,4 հազար դեղագործ եւ մոտ 23,7 հազար միջին բուժաշխատող։ Բժիշկներ է պատրաստում համալսարանների բժշկական 2 ֆակուլտետ։ Նորվեգիաում գործում են Սանկտ Օլաֆս Քիլլե, Սաննեֆիորդ, Լարվիկ բալնեոլոգիական առողջարանները, արեւմտյան ափին՝ Բերգեն մերձծովյան կլիմայական կայանը, Օսլոյի մոտակայքում՝ Խանկե կլիմայացեխաբուժական առողջարանը։ Լուսավորություն Լուսավորությունը ժամանակակից կրթական համակարգի մեջ մտնում են նախադպրոցական հիմնարկները (5-6 տարեկանները), ութամյա ժողովրդական եւ մեկամյա լրացուցիչ դպրոցները (դպրոցական ռեֆորմի մասին 1959 եւ 1969 օրենքների համաձայն իրականացվում է 9-ամյա պարտադիր ուսուցում), միջնակարգ հանրակրթական ուսումնական հաստատությունները (4-5-ամյա գիմնազիաները), պրոֆեսիոնալ ուսումնարաններն ու միջնակարգ-մասնագիտական ուսումնական հաստատությունները։ Բարձրագույն կրթության համակարգում կա 4 համալսարան. Օսլոյի (հիմնականում 1811 թվականին), Բերգենի (1948), Տրոնհեյմի եւ Նորվեգիայի բարձրագույն մանկավարժական դպրոցները (1922) եւ Տրոմսյոյի (1972), ինչպես եւ ճարտարապետության, առեւտրի, գյուղատնտեսական, անասնաբուծական բարձրագույն դպրոցները եւ այլ ուսումնական հաստատություններ։ Խոշոր գրադարաններն են՝ համալսարանների, քաղաքային (Օսլոյում)։ Թանգարաններն են՝ Նորվեգիայի ժողովրդական (հիմնականում 1894 թվականին), Ազգային հնությունների համալսարանական (1828), Ազգային պատկերասրահը (1837), Կիրառական արվեստի (1876), Կենդանաբանական (1820) եւ այլն։ Գիտություն Բնական եւ տեխնիկական գիտություններ Նորվեգիայի աշխարհագրական դիրքի առանձնահատկությունները պայմանավորել են նավաշինության եւ նավագնացության վաղ զարգացումը։ Նորվեգացիների նախնիներն արդեն VIII դարի վերջին կառուցել են սրահատակ նավեր եւ կատարել երկարատեւ նավարկություններ, որոնք հանգեցրել են Իսլանդիայի (IX դարի վերջ), Գրենլանդիայի (X դար վերջ), Հյուսիսային Ամերիկայի (մոտ 1000) հայտնադործմանը։ Նորվեգիայի միացումը (1380) Դանիային երկար ժամանակ երկիրը վերածել է խուլ գավառի։ Գիտության զարգացման համար բարենպաստ պայմաններ են ստեղծվել միայն XVII-XVIII դարերում, երբ Նորվեգիայում սկզբնավորվել են կապիտալիստական հարաբերությունները, եւ ուժեղացել են կապերն այլ պետությունների հետ։ XVII դարի սկզբին են վերաբերում Յո. Մունկի բեւեռային ճանապարհորդությունները։ XVIII դարում երեւան են եկել Է. Պոնտոպիդանի «Նորվեգիայի բնական պատմության նկարագրության փորձեր» (1752-1753) եւ Յու. Է. Գուններուսի «Նորվեգիայի ֆլորան» (1766-1772) աշխատությունները, հիմնադրվել է առաջին մասնագիտական ուսումնական հաստատությունը՝ Կոնգսբերգի հանքային գործի ուսումնարանը (1758), կազմակերպվել է Թագավորական գիտական ընկերությունը թանգարանով (1760, Տրոնհեյմ)։ 1811 թվականին Քրիստիանիայում (Օսլո) հիմնվել է համալսարան, որտեղ XIX դարի 20-ական թվականներին երկրի մագնիսականության բնագավառում աշխատող ֆիզիկոս Կ. Հանստենի շուրջը ձեւավորվել է օժտված երիտասարդների մի խմբակ, որի անդամներից էին մաթեմատիկոս Նիլս Հենրիկ Աբելը, երկրաբան Բ. Մ. Կեյլհաուն (1830-1850 թվականներին կազմել է Նորվեգիայի առաջին երկրաբանական քարտեզը) եւ ուրիշներ։ Բնական գիտությունների զարգացումը զգալիորեն արագացել է Նորվեգիայում արդիական հեղաբեկմանը զուգընթաց (XIX դարի 40-ական թվականներ)։ Աշխատանքներ են ծավալվել Նորվեգիայի բնության (Պ. Կ. Ասբյեռնսեն), բուսական աշխարհի (Մ. Ն. Բլյուտ), ծովային կենդանական աշխարհի (Մ. Սարս եւ Գ. Ու. Սարս) ուսումնասիրման ուղղությամբ, արագորեն զարգացել է երկրաբանությունը (Տ. Հիերուլֆ)։ Նշանակալի են եղել մաթեմատիկոսների (Ս. Լի, Լ. Սիլով, Կ. Բյերկնես) հաջողությունները։ Քիմիկոսներ Կ. Մ. Գուլդբերգը եւ Պ. Վաագեն 1864-1867 թվականներին սահմանել են գործող զանգվածների օրենքը։ Բժիշկ Գ. Հանսենը նկարագրել է (1871) բորի ցուպիկը։ Կատարվել են օդերեւութաբանական կարեւոր հետազոտություններ (Հ. Մոն, Վ. Կ. Բյերկնես)։ 1857 թվականին հիմնադրվել է Գիտությունների եւ գրականության նորվեգական ակադեմիան, 1858 թվականին Երկրաբանության, 1866 թվականին՝ Օդերեւութաբանության համալսարանները, 1872 թվականին՝ Տրոմսյոյի թանգարանը, 1874 թվականին՝ ինժեներական, 1889 թվականին՝ Երկրաբանության ընկերությունները։ XIX դարի վերջից սկսվել է նորվեգական արդյունաբերության բուռն աճը։ Զարգացել են կիրառական հետազոտությունները, շարունակվել են բժշկագիտական ուսումնասիրությունները (Ց. Բեկ, Ռ. Եսինգ)։ Մաթեմատիկոսներն աշխատանքներ են կատարել թվերի տեսության (Ա. Տուե, Ա. Սելբերգ, Վ. Բրուն), տոպոլոգիայի (Պ. Հեգոր), մաթեմատիկական տրամաբանության (Տ. Սկոլեմ) եւ այլ բնագավառներում։ Սկսել են զարգանալ գիտական նոր ուղղություններ՝ քվանտային մեխանիկա, միջուկային ֆիզիկա, ռադիոքիմիա, բջջաբանություն, գենետիկա եւ այլն։ Կարեւոր հետազոտություններ են կատարվել շերտագրության, հնէաբանության, հանքագոյացման եւ պետրոգրաֆիայի ուղղությամբ։ Երկրաքիմիայի վերաբերյալ հիմնարար աշխատանքներ է կատարել Վ. Մ. Գոլդշմիտը՝ այդ գիտության հիմնադիրներից մեկը։ Զգալի են եղել օդերեւութաբանների հաջողությունները՝ կապված «բերգենյան դպրոցի» հետ։ Ճանաչում են ստացել երկրաֆիզիկոսներ Կ. Ստերմերի եւ Լ. Վեգարդի աշխատանքները բեւեռափայլերի ուսումնասիրման վերաբերյալ, աստղաֆիզիկոս Ս. Ռոսսելանի աշխատությունները։ XX դարում կազմակերպվել են բազմաթիվ գիտական հիմնարկներ։ Տրոնհեյմի բարձրագույն տեխնիկական դպրոցին (հիմնադրվել է 1900 թվականին) եւ մի քանի խոշոր ֆիրմաներին կից ստեղծվել են արդիական առաջին լաբորատորիաները։ Ստեղծվել են երկրաֆիզիկայի, ֆիզիկայի, քիմիայի, մաթեմատիկայի, միներալոգիայի, հնէաբանության եւ այլ համալսարաններ ու լաբորատորիաներ Բերգենում եւ Օսլոյում, աստղադիտարան Տրոմսյոյում, կենսաբանության կայաններ Բերգենում եւ Տրոնհեյմում, 1917 թվականին հիմնադրվել է Նորվեգիայի եղանակի ծառայություն։ Նորվեգացի գիտնականները մեծ ավանդ ունեն Արկտիկայի եւ Անտարկտիկայի հետազոտման գործում։ 1886 թվականին Ֆրիդրիխ Նանսենը, Օ. Սվերդրուպը եւ ուրիշներ դահուկներով առաջին անգամ կտրեցին անցան Գրենլանդիան, 1893-1896 թվականներին Նանսենը գլխավորեց «Ֆրամ» նավի արշավախումբը։ «Յոա» (1903-1906) եւ «Մոդ» (1918-1920) նավերով ու «Նորվեգիա» դիրիժաբլով (1926) դեպի Արկտիկա եւ «Ֆրամ» նավով (1910-1912) դեպի Անտարկտիկա հայտնի արշավախմբեր է ղեկավարել Ռուալ Ամունդսենը. նա առաջինն է հասել (1911) Հարավային բեւեռ։ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից (1939-1945) հետո արագորեն զարգանում են կիրառական հետազոտությունները առողջապահության, գյուղատնտեսության եւ անտառատնտեսության, ձկնագործության, մետալուրգիայի, նավաշինության եւ այլ բնագավառներում։ Օսլոյի մոտ ստեղծվել է Բլինեռն գիտական համալիրը, ուր զետեղված են համալսարանը, ինչպես նաեւ պետական եւ արդիական գիտահետազոտական հիմնարկները։ 1960-ական թվականներից Շվեդիայի, Դանիայի, Ֆինլանդիայի եւ 9 այլ երկրների մասնակցությամբ տարվում են Նորվեգիայում (Հալլեն) միջուկային ռեակտոր կառուցելու եւ շահագործելու, իսկ Շվեդիայի եւ Դանիայի հետ համատեղ՝ ատոմային ուժային կայանքներով բեռնատար նավերի շինարարության աշխատանքներ։ Նորվեգիան մասնակցում է մաթեմատիկայի, երկրաֆիզիկայի, օվկիանոսագիտության, աստղագիտության եւ այլ բնագավառներին վերաբերող միջսկանդինավյան ծրագրերին։ Համաշխարհային ճանաչման են արժանացել Օ. Հասսելի հետազոտությունները օրգանական մոլեկուլների կառուցվածքի վերաբերյալ (նոբելյան մրցանակ, 1969), Թ. Հեյերդալի նավարկությունները «Կոն-Տիկի» լաստանավով (1947), «Ռա» պապիրուսե նավակով (1969, 1970) եւ «Տիգրիս» նավով (1977)։ Զարգանում են ագրոքիմիան, հողագիտությունը, զոոտեխնիկան (կաթնատու անասնապահություն, մսաբրդատու ոչխարաբուծություն)։ Տնտեսագիտություն Արդիական հեղաշրջումը եւ կապիտալիզմի բուռն զարգացումը, որը Նորվեգիայում սկսվեց XIX դարի 40-ական թվականներին, տեղի էին ունենում տնտեսական լիբերալիզմի ուժեղ ազդեցության ներքո։ Ըստ դրա նորվեգական տարբերակի, որը մշակել էին Ա. Շվեյգորը, Տ. Աշեհոուգը եւ ուրիշներ, պետությունը պետք է աջակցեր միայն երկրի տնտեսական զարգացման գործում առավել մեծ ներդրման հնարավորություն ունեցող մասնավոր արտադրողներին, եւ այնպիսի ձեռնարկությունների կազմակերպմանը (մասնավոր-կապիտալիստական ձեւով), որոնք շատ կարեւոր են ամբողջ էկոնոմիկայի հաջող զարգացման համար։ Արտաքին տնտեսական քաղաքականության բնագավառում տնտեսական լիբերալիզմի կողմնակիցները հանդես էին գալիս երկրների միջեւ առեւտրի ազատության ու մաքսային բոլոր արգելքների վերացման օգտին։ Տնտեսական լիբերալիզմի հետ Նորվեգիայում տարածում է ստացել փոխադարձ կապերի կամ միությունների տեսությունը։ Դրա հիմքում այն դրույթն էր, որ տնտեսական առաջնթացը հնարավոր է միայն ձեռնարկատերերի ջանքերի ու կապիտալների միավորման շնորհիվ։ Այս տեսության կողմնակիցները (Ու. Բրոկ, Ա. Ստաբել եւ ուրիշներ) ոչ միայն զարգացնում, այլեւ կենսագործում էին տեսության դրույթները՝ հիմնելով մասնավոր բանկեր ու արդիական ընկերություններ։ XIX դարի վերջին-XX դարի սկզբին Նորվեգիայի վարում էր պրոտեկցիոնիզմի քաղաքականություն։ 1929-1933 թվականների համաշխարհային տնտեսական ճգնաժամից եւ, հատկապես, երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո տնտեսագիտության մեջ իշխող դիրքեր գրավեցին քեյնսականության ու նեոքեյնսականության կողմնակիցները (Է. Բրուֆոս, Ռ. Ֆրիշ, Յու. Ֆոգտ եւ ուրիշներ), սակայն որոշակի ազդեցություն ունեին նաեւ տնտեսական նեոլիբերալիզմի տեսաբանները (Բ. Կեյլհաու, Է. Պետերսեն)։ Վերջիններս ձգտում էին հիմնավորել ազատ մրցակցության սկզբունքների իրականացման հետ էկոնոմիկայի պետական մոնոպոլիստական կարգավորման զուգակցման անհրաժեշտությունը։ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո էապես զարգացավ էկոնոմետրիան, որի ներկայացուցիչները (Ռ. Ֆրիշ, Լ. Յուհանսեն, Տ. Հովելմո) զբաղվում են արտադրական ֆունկցիաների, ինչպես նաեւ բարեկեցության տեսությունների զարգացման ու կիրառման խնդիրներով։ Ռ. Ֆրիշի ու Լ. Յուհանսենի գլխավորությամբ մի խումբ տնտեսագետներ էկոնոմետրիկական մոդելներն օգտագործում են տնտեսական երկարաժամկետ (մինչեւ XX դարի վերջը) կանխատեսումների ու ծրագրավորման (տնտեսական զարգացման քառամյա ծրագրերի ստեղծման) համար։ Գիտական հիմանարկներ Նորվեգիայում կա ավելի քան 300 գիտահետազոտական հիմնարկ, արդիական եւ առեւտրական ֆիրմաների 300 լաբորատորիա եւ մոտ 40 գիտական ընկերություն։ Գիտահետազոտական հիմնարկները ստորաբաժանվում են պետական, բուհական, մասնավոր եւ անկախ հիմնարկներիների։ Ամենամեծ հետազոտական հիմք ունեն Օսլոյի (90 գիտահետազոտական ինստիտուտ եւ լաբորատորիա) եւ Տրոնհեյմի (50 գիտահետազոտական ինստիտուտ եւ լաբորատորիա) համալսարանները։ Պետական գիտահետազոտական հիմնարկները գտնվում են նախարարությունների տնօրինության տակ։ Խոշորագույններն են՝ Ատոմային էներգիայի (հիմնականում 1948 թվականին), Բեւեռային (1948), Արդիական հետազոտությունների կենտրոնական (1950) ինստիտուտները, պաշտպանության նախարարության գիտահետազոտական ինստիտուտ, նորվեգական հաշվողական կենտրոնը եւ այլն։ Մասնավորներից են՝ «Նորատոմ», «Նորսկ հիդրո» կոնցեռնների գիտահետազոտական ինստիտուտները եւ լաբորատորիաները, սննդի գիտահետազոտական ինստիտուտ։ Գիտահետազոտական ինստիտուտների ֆինանսավորումը կատարվում է պետության (60%), մասնավոր բաժանմունքի (30%), արտասահմանյան եւ միջազգային կազմակերպությունների (7%) կողմից։ Նորվեգիան գիտական կապեր ունի աշխարհի բազմաթիվ երկրների հետ եւ ավելի քան 50 միջազգային գիտական կազմակերպությունների անդամ է։ Մշակույթ Փիլիսոփայություն Նորվեգիայում փիլիսոփայության ինքնուրույն զարգացումն սկսվել է XVIII դարի 2-րդ կեսին։ XIX դարի 1-ին կեսին, նորվեգական փիլիսոփայությանը գերազանցապես հետաքրքրել են պատմության, անհատի եւ ազատության խնդիրները։ Առաջին նշանավոր նորվեգական պրոֆեսիոնալ փիլիսոփան Ն. Տրեսկաուն է, Ջոն Լոկի էմպիրիզմի հետեւորդը, որը պաշտպանել է պատմության եւ բնության անընդհատ զարգացման ըմբռնումը։ XIX դարի 2-րդ կեսին պոզիտիվիստական եւ էվոլյուցիոնիստական գաղափարների դեմ պայքարում տիրապետող դիրք են գրավել աջ հեգելականները (Մ. Յա. Մոնրադ, Գ. Վ. Լյունգ եւ այլն)։ XIX դարի վերջին-XX դարի սկզբին սպեկուլյատիվ-իդեալիստական փիլիսոփայությունը իր տեղը զիջել է պոզիտիվիզմին, որը ձգտել է հենվել փորձարարական հոգեբանության վրա (հիմնադիրներն են Ա. Օլը եւ Կ. Օրշը)։ Պոզիտիվիզմի գաղափարները թափանցել են նաեւ իրավունքի, պատմագիտության, գրականության բնագավառները։ XX դարի սկզբին աճել է հետաքրքրությունը սոցիոլոգիայի եւ մշակույթի խնդիրների նկատմամբ, տարածվել են կրոնական երանգավորում ունեցող հումանիզմի գաղափարները (Կ. Կոլլին)։ XX դարի կեսին Է. Շյոթի աշխատանքները սկզբնավորել են Նորվեգիայում տրամաբանական պոզիտիվիզմի տարածումը։ «Էմպիրիկական իմաստաբանության» հիմնադիր Ա. Նեսսի գաղափարները ընկած են Օսլոյի լեզվաբանական վերլուծության դպրոցի հիմքում։ Մեծ թափով զարգացել են էմպիրիկ սոցիոլոգիան եւ սոցիալական հոգեբանությունը (Ա. Նեսս, Ի. Գուլվոգ)։ Մարքսիզմի տարածումը Նորվեգիայում սկսվել է XIX դարի 80-ական թվականներին եւ արագացել Նորվեգիայի Կոմունիստական Կուսակցության կազմավորումից հետո (1923)։ Ժամանակակից մարքսիստների (Հ. Ւ. Կլեվեն, Ա. Պետերսեն) հետազոտություններում շեշտվում են դասակարգային պայքարի, նորվեգական հասարակության սոցիալական կառուցվածքի փոփոխության, սոցիալիզմին անցման խնդրրները։ Մեդիա Առավել ազդեցիկ թերթերն են՝ «Աֆտենպոստեն» («Aftenposten», 1860 թվականից), «Դագբլադետ» («Dagbladet», 1869 թվականից), «Վերդենս գանգ» («Verdens Gang», 1945 թվականից), «Ադրեսսեավիսեն» («Adresseavisen», 1767 թվականից), «Արբեյդերբլադետ» («Arbeiderbladet», 1884 թվականից), «Բերգենս տիդենե» (Bergens Tidende», 1868 թվականից), «Ստավանգեր աֆտենբլադ» («Stavanger Aftenblad», 1893 թվականից), «Վորտ լանդ» («Vort Land», 1945 թվականից), «Նաշունեն» («Nationen», 1896 թվականից), շաբաթաթերթերից եւ այլն. «Օրիենտերինգ» («Orientering», 1953 թվականից), «Ֆրիհետեն» («Friheten», 1923, կոմունիստական կուսակցության օրգան)։ Նորվեգական հեռագրական բյուրո (ՆՀԲ) ինֆորմացիոն գործակալությունը հիմնադրվել է 1867 թվականին։ Ռադիոհաղորդումներն սկսվել են 1933 թվականին, հեռուստահաղորդումները՝ 1960 թվականին։ Գրականություն Նորվեգական գրականության շատ գծեր վերականգնվել են հին իսլանդական գրականության տվյալներով։ Այդ գրականությունն ստեղծել են Նորվեգիայից գաղթածները, որոնք զարգացրել են բանավորժողովրդական ստեղծագործության՝ Իսլանդիա բերած ավանդույթները։ Հնադարյան սկալդական պոեզիան ստեղծողները՝ սկալդերը, եղել են նորվեգացիները։ Պահպանված զուտ նորվեգական ծագում ունեցող հուշարձանները կապված են ֆեոդորական հասարակարգի եւ քրիստոնեության հետ։ XIV-XV դարերից առաջացել է բալլադը։ Այդ շրջանում գրականության ընդհանուր զարգացումը խաթարվել է, որովհետեւ երկիրն անկում է ապրել եւ ենթարկվել Դանիային։ Նորվեգիայի գրական լեզուն երկար ժամանակ դարձել է դանիերենը։ Նորվեգական նոր գրականության սաղմերը գոյացել են XVI դարից։ Աչքի ընկնող ստեղծագործությունները երեւան են եկել միայն XVII դարում (Պ. Դասսի (1647-1707), «Ձայն Նուռլանի» (1678-1692) պոեմը)։ XVIII դարում նորվեգական գրականության վերելքը կապված է ազգային-հայրենասիրական տրամադրությունների ուժեղացման հետ։ Նորվեգացի գրողներ Լ. Հոլբերգը (1684-1754), Յո. Ն. Բրունը (1745-1816), Յո. Գ. Վեսսելը (1742-1785) հիմնավոր ավանդ են ներդրել դանիական գրականության զարգացման գործում։ XVIII դարի վերջի եւ XIX դարի սկզբի գրականության մեջ գերիշխում են դրամատուրգիան եւ քնարերգությունը։ Նորվեգիան Դանիայից անջատելու համար մղվող պայքարի շրջանը եւ ունիան Շվեդիայի հետ (1814) նախ արտացոլվեցին հրապարակախոսության ու քնարերգության մեջ։ 1830-ական թվականներին գրական կյանքի կենտրոնում բանաստեղծ եւ դրամատուրգ Հ. Ա. Վերգելանն էր (1808-1845)՝ արմատական-ազատագրական ուղղության ղեկավարը։ XIX դարի 40-ական թվականներին գրականության շարժումն իր արտահայտությունը գտավ ազգային ոոմանտիկայում։ Այն գլխավորեց Յո. Ս. Վելհավենը (1807-1873)։ 1850-ական թվականների սահմանագլխին ազգային ռոմանտիկայի դեմ հանդես եկան Պ. Բոտտեն-Հանսենը (1824-1869), Օ. Վինյեն (1818-1870), Հ. Իբսենը (1828-1906)։ Սոցիալական խնդիրներն առավել սուր են Ա. Հիելլանի (1849-1906) եւ Ք. Էլստեր Ավագի (1841-1881) գործերում։ 80-ական թվականներին շատ գրողներ զգալի տեղ են հատկացրել այսպես կոչված բիոլոգիզմին, որը զուգակցվել է ծայրահեղ ինդիվիդուալիմի հետ։ 80-ական թվականների վերջերին եւ 90-ական թվականների սկզբներին գրականություն մտած գրողների երկերում առաջնային է դառնում իռացիոնալ սկզբունքը (Կ. Համսուն, 1859-1952)։ 1890-ական թվականների սկզբներին տարածվեց իմպրեսիոնիստական բնույթի քնարերգությունը։ Սակայն արդեն 90-ական թվականների վերջերին եւ 1900-ական թվականներ սկզբներին գերիշխում էր ռեալիզմը։ XX դարի ռեալիստական գրականությունը ներառավ սիմվոլիզմի, իմպրեսիոնիզմի, նատուրալիզմի տարրեր։ Սիգրիդ Ունսետի (1882-1949) գլխավոր թեմաներից մեկը կանանց ազատագրության հարցն է։ Տ. Էրյասետերը (1886-1968) հրատարակեց «Գուդբրանդ Լանգլեյտե» (1913-1927) եռերգությունը, որը երիտասարդ մարդու բնավորության ձեւավորման պատմությունն է։ Ա. Հաուկլանը (1873-1933), Կ. Ուպդալը (1878-1961, «Պար ստվերների թագավորությունում», 1911-1924), Յո. Ֆալկբերգետը (1879-1967), Օ. Բրոտենը (1881-1939) պատկերել են բանվորական միջավայրի սոցիալական ընդհարումները։ 1914-1918 թվականների առաջին համաշխարհային պատերազմի իրադարձությունները, Հոկտեմբերյան սոցիալիստական մեծ հեղափոխությունը Ռուսաստանում եւ սոցիալիզմի կառուցումը ԽՍՀՄ-ում արձագանք գտան Նորվեգիայի հասարակական կյանքում։ 1929-1933 թվականների համաշխարհային տնտեսական ճգնաժամը եւ բանվորական շարժման ուժեղացումը, ֆաշիզմի սպառնալիքը ուշադրություն հրավիրեցին մարքսիզմի վրա։ Միեւնույն ժամանակ հետաքրքրություն առաջացրեց միստիցիզմը Ա. Բերգսոնի, Զ. Ֆրեյդի փիլիսոփայությունը։ Ինտուիտիվիզմի, ինդիվիդուալիզմի կողմնակիցները խմբվեցին դրամատուրգ էքսպրեսիոնիստ Ռ. Ֆանգենի (1895-1946) շուրջը։ Նրանց հակադրվում էր Մարքսի գաղափարները պրոպագանդող «Mot Dag» հանդեսը, որը ղեկավարում էր Է. Ֆալկը (1887-1940)։ 1936-1937 թվականներին Նորվեգիայի առաջադիմական ուժերի գլուխ էր կանգնած «Veienfrom» հանդեսը, որ հրատարակում էր նորվեգական գրականության մեջ սոցիալիստական ռեալիզմի հիմնադիր, բանաստեղծ, դրամատուրգ եւ արձակագիր Ն. Գրիգը (1902-1943)։ Հեղափոխական մոտիվներ են հնչում Ռ. Նիլսենի (1901-1929) եւ Ա. Պոշե Օսենի (ծնված 1901) պոեզիայում։ Ս. Հուլի (1890-1960), Հ. Կրոգի (1889-1962) ստեղծագործության մեջ բուրժուական իրականության քննադատությունը զուգորդվում է հոգեբանական խոր վերլուծության հետ։ Տ. Վեսոսը (1897-1970) եւ Ա. Սաննեմոսեն (1899-1965), որ հակված էին սիմվոլիստական ընդհանրացումների, ստեղծեցին անհատի դաստիարակության վերաբերյալ վեպեր։ Ունսետը, Դուունը, Ֆալկբերգետը, Ուպդալը դիմեցին պատմավեպի ժանրին։ Ա. Էվեռլանը (1889-1968) եւ Դ. Ռեյս-Անդերսենը (ծնված 1896) ռեալիստական բանաստեղծություններում ցույց տվեցին ֆաշիզմի ու պատերազմի սպառնալիքը։ Գերմանաֆաշիստական զորքերի կողմից Նորվեգիայի օկուպացման տարիներին (1940-1945) գրողները մասնակցեցին հակաֆաշիստական պայքարին։ Դիմադրության շարժմանն են նվիրված հետպատերազմյան գրականության շատ ստեղծագործություններ։ Այդ թեման եղել է Տուրբորգ Նեդրեոսի (ծնված 1906) «Պահարանի ետեւում կացին կա» (1945), «Վերջին պոլկան» (1964) պատմվածքների ժողովածուների, Էվենսմուի «Փախստականներ» (1945) ինքնակենսագրական վեպի, Բորգենի «Սիրո արահետ» (1946) եւ «Երկնագույն կատար» (1964), Ի. Սվինսոսի (ծնված 1912) «Հինգ տարի» (1951) եւ «Մարտերից հետո» (1954), Է. Բոլստադի (ծնված 1905) «Սպեկուլյանտը» (1947) վեպերի, Ս. Հելմեբակի (ծնված 1922) «Սարսափելի ձմեռ» (1964) վեպի եւ «Վաճառվում է հերոսի մահ» (1968) պիեսի կենտրոնում։ Գերիշխում է ռեալիստական վեպը։ Ֆ. Ալնեսի (ծնված 1932) «Գեմինի» (1969) վեպը ինչ-որ «տիեզերական» աշխարընկալման անհրաժեշտության մասին է։ Ա. Մյուկլեն (ծնված 1915) «Երգ կարմիր սուտակի մասին» (1956) վեպում, Բյոռնեբուն «Ընչազուրկը» վեպում (1966) հանդես են եկել բուրժուական կեղծ բարեպաշտության դեմ։ Բարձր քաղաքացիականությամբ են աչքի ընկնում բանաստեղծուհի Հագերուպի ժողովածուները։ 60-ական թվականներին դրամատուրգիայի համար բնորոշ է արդիական թեմատիկան։ Սոցիալական գնահատականների հստակությամբ աչքի է ընկնում Ա. Հիելանի (1907-1963) «Նա ասաց՝ ոչ» հակապատերազմական պիեսը։ «Թռչնասերները» (1966) պիեսում Բյոռնեբուն նախազգուշացնում է ֆաշիզմի վերածնվելը։ Հ. Հագերուպի (ծնված 1933) «Անցյալից եկած մարդը» (1962) պիեսը եւ «Կատուների ամրոցը» (1967) պիեսների ժողովածուն ունեն էքսպրեսիոնիստական գրելաձեւ։ Հետաքրքրական են բանվորների կյանքը նկարագրող պիեսները ձեռնարկություններում եւ բանվորական ավաններում բեմադրելու՝ որոշ դրամատուրգների փորձերը (Կ. Հագերուպ, «Այստեղ իմ տեղն է», 1972)։ Նորվեգիայի գրողների միությունը ստեղծվել է 1893 թվականին։ Ճարտարապետություն Նորվեգիայի տարածքում հայտնաբերվել են նեոլիթի եւ բրոնզի դարաշրջանների ժայռապատկերներ։ Մ. թ. I հազարամյակի կեսերին տարածվել է «կենդանապատկերների ոճը»։ VIII դարի վերջին եւ IX դարի սկզբին (այսպես կոչված՝ վիկինգների դարաշրջան) ձեւավորվել է միջնադարյան արվեստը, շարունակվել «կենդանապատկերների ոճի» զարգացումը (ընդգրկելով երկրաչափական նախշազարդեր եւ մարդկային կազմվածքներ, հետագայում՝ նաեւ բուսական նախշազարդեր եւ կենցաղային տեսարաններ), կառուցվել են հիմնակմախքով փայտե շինություններ։ Նորվեգիայի միջնադարյան ճարտարապետության բարձրագույն նվաճումը XI դարում ձեւավորված ինքնատիպ փայտե «ստավկիրկա» եկեղեցիներն են (եկեղեցիներ Ուրնեսում, 1060-1130, Բորգուննում, մոտ 1150 եւ այլն)։ Քարի ճարտարապետությունն սկզբնավորվել է XII-XIV դարերում, անգլիական ռոմանական (Ստավանգերի տաճարը, 1130-1300) եւ գոթական (Տրոնհեյմի տաճարը, մոտ 1140-1320) ճարտարապետության ազդեցությամբ։ XIII-XIV դարերում զարգացել է նորվեգական գոթական կերպարվեստը (եկեղեցիների որմնանկարներ, քանդակագործություն, մանրանկարչություն)։ Անկախությունը կորցնելուց եւ տնտեսական անկումից հետո արգելակվել է Նորվեգիայի գեղագիտական մշակույթի զարգացումը։ XVI դարի 2-րդ կեսից Նորվեգիայի շինարարները կրկին անդրադարձել են համաեւրոպական գեղագիտական ոճերին. Վերածննդի ճարտարապետության տարրերը կիրառվել են XVI դարի 2-րդ կեսի-XVII դարի շինություններում, XVIII դարում գերիշխել են բարոկկոյին եւ ռոկոկոյին բնորոշ գծերը, XVIII դարի վերջին-XIX դարի սկզբին երեւան են եկել վաղ կլասիցիզմի ոճով կառույցներ։ Սակայն դաստակերտների եւ քաղաքային տների ճարտարապետության մեջ պահպանված կղմինդրե թեք տանիքները, փայտե թեթեւ սրահներն ու լոջիաները կապված են նորվեգական փայտի ճարտարապետության ավանդույթներին։ XVII դարից-XIX դարի սկզբի կերպարվեստում եվրոպական ոճերի ազդեցությունը (բարոկկո եւ ռոկոկո) առանձնապես նկատելի կերպով է դրսեւորվել ինտերիերների հարդարանքում (վարպետները մեծ մասամբ արտասահմանից էին)։ XIX դարի սկզբին Դանիայի իշխանությունից Նորվեգիայի ազատագրվելը եւ որոշ ինքնավարություն ձեռք բերելը նպաստեցին նորվեգական ազգային մշակույթի զարգացմանը։ XIX դարի 1-ին կեսի որոշ չափով չոր ակադեմիական կլասիցիզմին XIX դարի 2-րդ կեսին փոխարինել են էկլեկտիկան (կեղծ ռոմանական ձեւեր, անգլիական նեոգոթիկա) եւ հայրենական փայտի ճարտարապետության դեկորատիվ տարրերի ընդօրինակումը (ճարտարապետ Հ. Մունթե)։ XIX դարում ազգային առաջին խոշոր նկարիչը Յու. Ք. Կ. Դալն էր (Օսլոյի Ազգային պատկերասրահի, հնությունների պահպանության ընկերության կազմակերպման նախաձեռնողներից, ստեղծել է բնանկարներ)։ XIX դարի կեսին մեծացել է հետաքրքրությունը դեպի ժողովրդի կյանքը արտացոլող թեմաները (Ա. Տիդեման), ազգային բնապատկերը (Հ. Դուդե, Ֆ. Կոլլետ)։ 1870-1880-ական թվականներին, ծանոթանալով ֆրանսիական արվեստին, Նորվեգիայի նկարիչները մեծ հետաքրքրություն են ցուցաբերել գեղանկարչական յուրահատուկ խնդիրների նկատմամբ (Հ. Բակկեր, Է. Պետերսեն, Հ. Հեյերդալ, Ֆ. Թաուլով եւ ուրիշներ)։ XIX դարի քանդակագործները, որպես կանոն, սովորել են Կոպենհագենում եւ այս կամ այն կերպ ընդօրինակել կլասիցիստ Բ. Տորվալդսենին (Հ. Սիքելսեն, Ս. Շեյբրոկ եւ ուրիշներ)։ XIX դարի վերջի մի շարք գեղանկարիչների (Ք. Կրոգ, Դ. Սունթե) դեմոկրատական եւ հայրենասիրական գաղափարներով տոգորված նկարները վկայում են կազմավորված ռեալիստական ազգային դպրոցի մասին։ Ռեալիստական ավանդույթների հետ են կապված նաեւ քանդակագործ Դ. Վիգլանի աշխատանքները։ Այդ շրջանում է ձեւավորվել նաեւ Է. Մունքի արվեստը։ XX դարի 1-ին երկու տասնամյակում ճարտարապետության մեջ շարունակել է գերիշխել էկլեկտիկան, 1920-ական թվականների վերջին 1930-ական թվականների սկզբին զարգացել է ֆունկցիոնալիզմը։ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո հիմնականում ուշադրություն է դարձվել քաղաքների մեծացման եւ վերակառուցման խնդիրներին («Մեծ Օսլոյի» նախագիծը, 1948-1950), բնակարանների մասսայական շինարարությանը։ Ճարտարապետները կրկին անդրադարձել են ժողովրդական ճարտարապետությանը։ 1960-ական թվականներին զարգացել է բրուտալիզմը (կոպիտ, ընդգծված ծանր ձեւեր, մերկ կոնստրուկցիա, ռատուշա Ակսերում, Օսլոյի մոտ, 1963, ճարտարապետներ՝ Հ. Լունդ, Ն. Սլետտու)։ Գյուղական վայրերում տարածված են ագարակատիպ բնակավայրերը, կառույցները փայտից են, քարե հիմքի վրա, շրջապատված սրահներով եւ փորագրազարդված։ XX դարի 1-ին կեսին կերպարվեստում մեծ դեր է խաղացել մոնումենտալ-դեկորատիվ արվեստը (Ա. Ռեւոլ, Պ. Կրոգ եւ ուրիշներ)։ XX դարի 2-րդ կեսին գոյակցում են բազմազան ուղղություններ։ Դեմոկրատական ռեալիստական ավանդույթները պահպանում են մի շարք գեղանկարիչներ (Հ. Ֆիննե), գրաֆիկներ (Վ. Տվետերոս, Պ, Գոգեն)։ XX դարի քանդակագործությունում զարգացել է նեոկլասիցիստական ուղղությունը (Վ. Ռասմուսսեն, Է. Բաստ եւ ուրիշներ)։ Դեկորատիվ-կիրառական արվեստին (կահույք, խեցեղեն, մանածագործվածք, մետաղյա կերտվածքներ) հատկանշական են ռացիոնալ պարզ ձեւերը, հարդարանքում հաճախ օգտագործվում են ազգային բանահյուսության վերամշակված տարրեր։ Կիրառական արվեստը (ձուլածո եւ կռածո մետաղե իրեր, փայտե ձեւավոր անոթներ, ջուլհակություն, ասեղնագործություն, ժանյակագործություն եւ այլն) հնուց մեծ դեր է խաղացել գյուղական կենցաղում. ավանդական շատ տեսակներ ներկայումս պահպանվում են միայն երկրի հեռավոր շրջաններում։ Խոհանոց Նորվեգական խոհանոցն առաջին հերթին պայմանավորված է սկանդինավյան սառը կլիմայով։ Նորվեգական խոհանոցի հիմնական բաղադրիչներն են ձուկը, միսը, ձավարեղենը, հացը եւ կաթնամթերքը։ Պաշարները ձմռանը պահպանելու համար լայնորեն կիրառվում է սննդի պահպանումը, ինչպիսիք են՝ չորացումը, թթվայնեցումը, խմորումը։ Ամենատիպիկ կերակրատեսակներից են լյուտեֆիսկը (ալկալային լուծույթով թրջված, այնուհետեւ ջրի մեջ թաթախված չոր ձուկ), ֆորիկոլը (գառան միս կաղամբով եւ կարտոֆիլով), ռակֆիսկ (ֆերմենտացված իշխան), բաց սենդվիչներ։ Երաժշտություն Նորվեգիայի երաժշտության վաղեմությունը վկայում են պեղումներով հայտնաբերված հուշարձանները (մ. թ. ա. II դար), նվագարանների պատկերները քարի վրա (մ. թ. II դար) եւ փայտե զարդամոտիվներում, սկալդերի երաժշտական գործիքները (գիգ եւ ֆել ջութակներ, լուր եղջերափող, կրոգարպ, լանգարպ կամ լանգելեգ տավիղներ) հիշատակող սագաները։ Պահպանվել են հին ժողովրդական նվագարաններ՝ բուկկեհոռն (այծեղջյուր), պրիլլար (ցուլեղջյուր), տրիլլեհոռն (եղջերափողակ), սելյե (սրինգի տեսակ)։ Հայտնի են ֆել նվագող Ս. Ֆենեսբանե եւ Հ. Ռունգե ժողովրդական շրջիկ բանաստեղծ-երգիչների անունները։ Նորվեգիան հնուց հռչակված է ժողովրդական վիրտուոզ ջութակահարներով (Կ. Լուրոսեն, Ն. Ռեկվե), որոնց ավանդույթը XIX դարում շարունակել է Թ. Աուդունեսենը։ Ժողովրդական եղանակներն (սլոտներ) ու գործիքային մեղեդիները (լյուարսլոտներ, լանգելեյկսլոտներ) պահպանել են ինքնատիպությունը։ Յուրօրինակ են լեռնային ոգիների (տրոլներ եւ գնոմներ), անտառի կույսերի (գուլդրաներ) եւ հսկաների մասին երգերը։ Ժողովրդական երգերի ժանրերից են՝ օրորոցային, սիրային, կատակային, մրցույթային (հանպատրաստից), ձկնորսական, առանձնապես ինքնատիպ են հովվական (հաուկինգ, լիլյինգ) երգերը, որոնք ավարտվում են փոխկանչերի ու եղջերափողակների ձայնանմանությամբ։ Պահպանվել են վիկինգների, սկալդերի, ասպետների, առաջին արքաների մասին քնարապատմողական երգեր (XII-XVI դարեր), ժողովրդական տղամարդկանց պարերին հատուկ են հախուռն տեմպը եւ սուր ռիթմերը (սպրինգգար, հալլինգ եւ այլն)։ Միջնադարյան եկեղեցական երաժշտությունը կրել է եվրոպական ազդեցություններ։ XVI դարում տարածվել է ժողովրդական երգիչների՝ զինգմայստերների արվեստը։ XIV-XVI դարերում Դանիայի իշխանության տակ գտնվող Նորվեգիայի ազգային պրոֆեսիոնալ արվեստը համարյա չի զարգացել։ Նորվեգիայի առաջին ականավոր երաժիշտներն են՝ երգեհոնահար եւ դիրիժոր Ֆ. Դրոտը, կոմպոզիտոր Ա. Ֆլինտենբերգը, երգեհոնահար Ֆ. Ֆոգելը (XVIII դարի 2-րդ կես-XIX դարի սկիգբ) XVIII դարի վերջին հանդես է եկել երգեհոնահար-կոմպոզիտորներ Լիննեմանների ընտանիքը («Նորվեգական Բախեր»), որոնցից առավել հայտնին՝ նորվեգական երաժշտական բանահյուսության առաջին հավաքող, մանկավարժ եւ տեսաբան Լ. Մ. Լիննեմանն է։ Ժողովրդական մեղեդիներն առաջինը օգտագործել է Վ. Տրանեն։ 1850-1860-ական թվականներին սկսել է ձեւավորվել ազգային երաժշտական դպրոցը, հիմնադիրներն են՝ նորվեգական ռոմանսի ստեղծող Հ. Հիերուլֆը, կոմպոզիտոր, ջութակահար Ու. Բուլը, ազգային հիմնի հեղինակ Ո. Նուրդրոկը։ Նրանց գործունեությունը հող է նախապատրաստել Է. Գրիգի ստեղծագործության ծաղկման համար։ Գրիգի հետեւորդներից են՝ նորվեգական առաջին սիմֆոնիաո եւ դիրիժոր Յու. Սվենսենը, ռոմանտիկներ Յու. Հալվորսենը, Կ. Սինդինգը, Ռ. Վագների ոճով երաժշտական դրամաների հեղինակ Դ. Սկյելլերուպը։ Ազգային հիմքի եւ գերմանացի ուշ ռոմանտիկների ազդեցության զուգակցումը բնորոշ է Յա. Բորգստրյոմի, Պ. Լասսոնի, Ս. Լիի, Հ. Կլեվեի, Յու. Բակկեր-Լուննեի երկերին։ Կ. Դեբյուսիի ազդեցությունը զգալի է Ա. Հուրումի, Տ. Տուրյուսսենի, Դ. Մ. Յուհանսենի գործերում։ XX դարի սկզբի ազգային ուղղվածություն ունեցող կոմպոզիտորներից են՝ Ա. Էգգենը, Ու. Հիելլանը, Լ. Ի. Յենսենը, Հ. Լին, Մ. Մ. Ուլֆեստադը, երգչուհիներից՝ Ս. Առնոլդսոնը եւ Գ. Գրորուդը։ ժամանակակից նորվեգական երաժշտական հիմնադիրն է Ֆ. Ու. Վալենը (Ա. Շյոնբերգի աշակերտը), որը նորվեգական երաժշտություն է ներմուծել դոդեկաֆոնիա եւ ազդել բազմաթիվ սկանդինավյան կոմպոզիտորների վրա։ Առանձնանում է Հ. Սեվերուդի ստեղծագործությունը (նրա 7-րդ սիմֆոնիան երգչախմբի հետ նվիրված է ֆաշիստական զավթիչների դեմ ԽՍՀՄ հաղթանակներին, 1944)։ XX դարի կեսի առավել հայտնի կոմպոզիտորներից են՝ Կ. Էգգեն, Բ. Բրուստադը, Շ. Հալը, Ք. Անդերսենը, Կ. Կոլբերգը, Կ. Նյուստեդը։ Նորվեգիայում բարձր զարգացման է հասել եկեղեցական երաժշտությունն ու երգեհոնահարությունը (Լ. Նիլսեն, Ա. Սանվոլ եւ ուրիշներ)։ 1940-ական թվականների վերջերից Նորվեգիայի երաժշտություն է ներթափանցել Ի. Ֆ. Ստրավինսկու, Պ. Հինդեմիթի, Բ. Բարտոկի ազդեցությունը։ Երաժիշտներից են՝ կոմպոզիտորներ Լ. Յենսենը, Ու. Հիելլանը, Ու. Ֆալենը, Ս. Յուրդանը, դիրիժորներից՝ Է. Ֆյելստադը, Օ. Գրյուներ-Հեգգեն, Կ. Դարագուլյուն, երգչուհիներից՝ Կ. Ֆլագստադը։ 1950-ական թվականներին ստեղծվել է նորվեգական ավանգարդիստ-կոմպոզիտորների խումբ՝ Բ. Ֆոնգար, Ֆ. Ու. Առնեստադ, Ա. Նուրհեյմ, Ա. Յանսոն։ Նորվեգիայում գործում է 8 երաժշտական միավորում, այդ թվում՝ Նորվեգիայի կոմպոզիտորների միությունը, Երաժշտության հարցերով զբաղվող կոմիտե (1946 թվականից), Նորվեգական օպերա Օսլոյում (1958 թվականից), 2 կոնսերվատորիա՝ Օսլոյում (1883 թվականից) եւ Բերգենում (1905 թվականից), սիմֆոնիկ նվագախումբ, ֆիլհարմոնիկ ընկերությանը կից լարային կվարտետ, Օսլոյի համալսարանին կից երաժշտագիտության բաժանմունք (1954 թվականից). Բերգենում «Հարմոնիա» ընկերությանը կից գործում է նվագախումբ, կազմակերպվում են ամենամյա Մայիսյան ազգային երաժշտական փառատոներ (1953 թվականից)։ Ծանոթագրություններ Արտաքին հղումներ Norway.no, Norway's official portal Statistics Norway State of the Environment Norway Norway entry at Encyclopædia Britannica Norway from UCB Libraries GovPubs Norway profile from the BBC News Norway.info, official foreign portal of the Norwegian Ministry of Foreign Affairs Official facts about Norway VisitNorway.com, official travel guide to Norway. vifanord – a digital library that provides scientific information on the Nordic and Baltic countries as well as the Baltic region as a whole. Key Development Forecasts for Norway from International Futures World Bank Summary Trade Statistics Norway Նորվեգիայի պաշտոնական կայքը Ռուսաստանում Նորվեգիայի զբոսաշրջիկների պաշտոնական պորտալ Բոլորը Նորվեգիայի մասին ռուսերեն Ռուսական պորտալ Նորվեգիայի մասին Культурологические статьи о Норвегии Ближе к Норвегии, вместе с Norvegus.ru Норвегия Вики ՄԱԿ-ի անդամ երկրներ Լիբերալ ժողովրդավարություններ ՆԱՏՕ-ի անդամ երկրներ Եվրոպայի խորհրդի անդամ երկրներ Նորվեգիա


text: Պակիստանի Իսլամական Հանրապետություն (ուրդու՝ اسلامی جمہوریۂ پاکستان), պետություն Հարավային Ասիայում՝ Արաբական ծովի ափին։ Երկրի արեւելյան եւ հարավարեւելյան մասերում տարածվում է Ինդոս գետի ցածրադիր հարթավայրը, որի հյուսիսային մասը կոչվում է Փենջաբ, իսկ հարավայինը՝ Սինդ, որը ողողվում է Արաբական ծովի ջրերով։ Հյուսիսում վեր են խոյանում Հինդիկուշի (ամենաբարձր գագաթը Տիրիշմիր լեռն է, 7690 մ) եւ Հիմալայների համակարգին պատկանող բարձր լեռները։ Երկրում մեծ տարածքներ են զբաղեցնում անապատները։ Բնակչությունը՝ ։ Անվան ծագումը «Պակիստան» բառը պարսկերենից եւ ուրդույից թարգմանաբար նշանակում է «մաքուրների, անթերիների երկիր»։ Այս անվանումը առաջին անգամ օգտագործել է իսլամական երկիր ստեղծելու ակտիվիստներից մեկը՝ Ռահմաթ Ալին, 1933 թվականին իր կողմից թողարկված բրոշյուրի մեջ, որտեղ նա կոչ էր անում Բրիտանական Հնդկաստանի տարածքում ստեղծել երկիր «30 մլն մուսուլման – եղբայրների համար» եւ որպես երկրի անվանում օգտագործել է «Պակստան» անվանումը, որը կազմված էր Բրիտանական Հնդկաստանի հյուսիսային 5 նահանգների անվանումներից՝ Փանջաբից, Աֆղանստանից, Քաշմիրից, Սինդից, Բելուջիստանից։ «Ի» տառը ավելացել է հետագայում՝ արտասանությունը ավելի հեշտ դարձնելու համար։ Օգտակար հանածոներ Ընդերքում կան նավթի, գազի, ածխի, երկաթի, մանգանի, կապարի, ցինկի, քրոմիտների, ծարիրի, բարիտի, ծծմբի, քարաղի, գիպսի, կրաքարերի եւ կավերի հանքավայրեր։ Աշխարհագրություն Պակիստանը գտնվում է Հարավային Ասիայում։ Հյուսիսում եւ հյուսիս–արեւմուտքում սահմանակից է Աֆղանստանի (2430 կմ), արեւելքում եւ հարավ-արեւելքում՝ Հնդկաստանի (2912 կմ), հարավ-արեւմուտքում՝ Իրանի (909 կմ) հետ։ Հարավում ողողվում է Արաբական ծովի ջրերով։ Տարածքը 769.100 կմ2 է։ Բնական պայմաններ Երկրի արեւելյան եւ հարավարեւելյան մասերում տարածվում է Ինդոս գետի ցածրադիր հարթավայրը, որի հյուսիսային մասը կոչվում է Փենջաբ, իսկ հարավայինը՝ Սինդ, որը ողողվում է Արաբական ծովի ջրերով։ Հյուսիսում վեր են խոյանում Հինդիկուշի (ամենաբարձր գագաթը Տիրիշմիր լեռն է, 7690 մ) եւ Հիմալայների համակարգին պատկանող բարձր լեռները։ Երկրում մեծ տարածքներ են զբաղեցնում անապատները։ Գլխավոր գետը Ինդոսն է՝ Սաթլեջ եւ Քաբուլ վտակներով։ Կլիմա Կլիման արեւադարձային է, հյուսիս-արեւմուտքում՝ մերձարեւադարձային։ Լեռներում հստակ արտահայտված է բարձունքային գոտիականությունը։ Հունվարի միջին ջերմաստիճանը Ինդոս գետի հովտում 13°C է, հուլիսինը՝ 32°-49°C: Հյուսիսում եւ լեռնային շրջաններում՝ ձմռան օդի ջերմաստիճանը 0°C–ից ցածր է։ Տարեկան տեղումները՝ 125 մմ–ից (հյուսիս–արեւելքում) 500 մմ (Փենջաբում) է։ Բնություն Կենդանական աշխարհը բազմազան է. կան ընձառյուծ, բորենի, շնագայլ, պարսկական եղնիկ վայրի ոչխար, կրծողներ, օձեր, Ինդոսում՝ կոկորդիլոսներ։ Արաբական ծովը հարուստ է ձկներով։ Բուսականությունը առավելապես տափաստանային եւ կիսաանապատային է։ Անտառները կազմում են երկրի 37 %-ը։ Ծառատեսակներից հանդիպում են կաղնի, եղեւնի, սոճի, հիմալայան մայրի։ Հովիտներում, բնակավայրերի մերձակայքում կան փյունիկյան արմավենու, ցիտրուսների, ձիթենու, թթենու տնկադաշտեր, մրգատու այգիներ։ Պետական կառուցվածք Պակիստանը անդամակցում է ՄԱԿ–ին, ԱՄՀ–ին։ Բրիտանական համագործակցության անդամ է։ Պետական կարգը՝ իսլամական հանրապետություն։ Քաղաքական կուսակցություններն են՝ Պակիստանյան ժողովրդական կուսակցություն, Պակիստանի աշխատանքային կուսակցություն, Պակիստանի ազգային կուսակցություն եւ այլն։ Պակիստանը ֆեդերատիվ հանրապետություն է։ Կազմված է 4 պրովինցիաներից՝ Փենջաբ, Սինդհ, Հայբեր – Պահտունհվա եւ Բելուջիստան։ Բացի պրովինցիաներից Պակիստանի կազմի մեջ են մտնում նաեւ Ֆեդերալ կառավարվող ցեղային տարածքները եւ Ազադ Քաշմիր եւ Գիլիգտ – Բալտիստան շրջանները։ Հիմնադիր օրենքը սահմանադրությունն է։ Առանձնահատկություններից մեկն այն է, որ երկիրը պետք է կառավարի միայն մուսուլման ղեկավարը։ Երկիրը գլխավորում է նախագահը, ով ընտրվում է 5 տարին մեկ անգամ պարլամենտի կողմից։ Նախագահը համարվում է երկրի զորքերի գերագույն եւ գլխավոր հրամանատար։ Ներկայիս նախագահը Արիֆ Ալվին է։ Երկրի կառավարությունը գլխավորում է վարչապետը։ Պարլամենտի պատգամավորներից մեկին նախագահը նշանակում է վարչապետ։ Վարչապետի խորհրդով նախագահը նշանակում է պատգամավորներին։ Պարլամենտը կազմված է երկու պալատից՝ Սենատից եւ Ազգային Ասսամբլեայից։ Սենատը կազմված է 100 հոգուց եւ ընտրվում է 6 տարին մեկ ժամկետով։ Ազգային Ասսամբլեան կազմված է 342 պատգամավորներից, որոնք ընտրվում են 5 տարին մեկ ուղիղ գաղտնի քվեարկությամբ։ Դատական համակարգը կազմված է Բարձրագույն դատարանից (նշանակվում են նախագահի հրամանով) եւ Իսլամական ֆեդերալ շարիաթական դատարանից։ Զինված ուժեր Պակիստանի զինված ուժերը կազմված են ցամաքային ուժերից, ծովային նավատորմից, օդային ուժերից եւ կիսաբանակային կազմավորումներից։ ԶՈՒ աշխատողների թվով Պակիստանը աշխարհում 6-րդն է։ Պակիստանը իր տրամադրության տակ ունի նաեւ միջուկային զենք։ ԶՈՒ գեներալները հաճախ զբաղեցրել են պետական կառավարման բարձր պաշտոններ, ինչպես նաեւ մասնակցություն են ունեցել քաղաքական իրադարձություններին, արտակարգ դրություններ հայտարարել եւ այլն։ Պատմություն Պոլեոլիթի դարաշրջանում Պակիստանի տարածքում գոյություն ուներ սոանական մշակույթը, որը իր անվանումը ստացել է Սոան գետից։ Մ.թ.ա. 7-ից 6-րդ հազարամյակներում Բելուջիստանի տարածքում գոյություն է ունեցել այնպիսի քաղաքակրթություն, որի կրողները զբաղվել են անասնապահությամբ եւ գյուղատնտեսությամբ, ինչպես նաեւ ապրել են աղյուսից պատրաստված տներում։ Մ.թ.ա. 3-2-րդ հազարամյակներում Պակիստանի այսօրվա զբաղեցրած տարածքում գոյություն ունեին մի քանի զարգացած մշակույթներ, որոնցից, թերեւս, ամենահայտնին Հարապպայի մշակույթն էր։ Հարրապայում զարգացած էր բրոնզաձուլությունը եւ շինարարությունը։ Այստեղ նույնիսկ կային մասնավոր սեփականությանը վերաբերող հարաբերություններ, իսկ գյուղատնտեսության հիմքում ընկած էր հողագործությունը։ Այս մշակույթի հետ մի որոշ ժամանակ կարող էր համեմատվել Ամրիի մշակույթը։ Մ.թ.ա. 2-րդ հազարամյակի վերջում եւ 1-ին հազարամյակի սկզբում դեպի Պակիստանի այսօրվա զբաղեցրած տարածք եւ Հնդկաստան սկսեցին շարժվել հնդարիական ցեղերը, որոնք այստեղ ստեղծեցին իրենց պետությունը եւ իրենց մշակույթը՝ համադրելով տեղի մշակույթի տարրերի հետ(հիմնականում պահպանել են Հարրապայի մշակութային տարրերը)։ Մոհենջո- Դարոյում հայտնաբերվել են մարդկության պատմության առաջին հասարակական զուգարանները, ինչպես նաեւ կոյուղու առաջին նախագիծը։ Հնդարիացիները այստեղ ստեղծեցին նաեւ Գանդահարի մշակույթը, որը Վեդայական մշակույթի մի մասն էր։ Մ.թ.ա. 1-ին հազարամյակում Պակիստանի այսօրվա զբաղեցրած տարածքը անցավ Աքեմենյան կայսրության իշխանության տակ։ Աքեմենյանների կայսրության փլուզումից հետո Ալեքսանդր Մակեդոնացին իր արշավանքներով հասավ այստեղ։ Տեղի բոլոր թագավորները առանց պատերազմի ճանաչեցին Ալեքսանդրի գերիշխանությունը բացառությամբ Պոռ կամ Պուռուռավա թագավորի։ Երբ Ալեքսանդրը դեսպաններ է ուղարկել Պոռի մոտ եւ ասել նրան, որ պատրաստ լինի հարկ վճարելու եւ ինձ դիմավորելու, թագավորը հպարտորեն պատասխանել է. «Ես քո հրամաններից միայն մեկը կկատարեմ. կգամ քեզ դիմավորելու, բայց զենքով»։ Մ.թ.ա. 326 թվականին Գիդապս գետի ափին նրանց միջեւ տեղի ունեցած ճակատամարտում հնդկական կողմը պարտվեց, իսկ Պոռ թագավորը գերի ընկավ։ Այսպիսով Պակիստանի այսօրվա զբաղեցրած տարածքը դարձավ Ալեքսանդրի կայսրության մի մասը։ Ալեքսանդրի ստեղծած կայսրության փլուզումից եւ մասնատումից հետո այս տարածքը անցավ բուդդայական Մաուրյաների կայսրության իշխանության տակ։ Այս կայսրության անկումից հետո այստեղ կրկին եկան հույները եւ ստեղծեցին Հնդկա-հունական թագավորությունը։ Հելլենիստական թագավորության անկումից հետո այստեղ եկան սկյութները, որոնք ստեղծեցին Հնդկա-սկյութական թագավորություն։ Հետագայում այս տարածքը իրենց իշխանություն տակ վերցնելու համար պայքարել են Սասանյանները, հեփթաղները եւ գուպտաները։ 8-րդ դարից արաբ զորավարՄուհամեդ Իբն Կասիմի արշավանքների շնորհիվ Պակիստանի այսօրվա զբաղեցրած տարածքում սկսեց տարածվել իսլամը։ 712 թվականին Իբն Կասիմը Սինդի տարածքը միացրեց Արաբական Օմայան խալիֆայությանը եւ մայրաքաղաք հռչակեց Ալ-Մանսուրահ քաղաքը։ Սակայն հետագայում Օմայաններին պարտության մատնեցին Հնդկաստանի հյուսիսային թագավորությունների թագավորներ Վիկրամադիտյա II-ը եւ Նագաբհատան։ 10-րդ դարի վերջին այս տարածքում կառավարում էին Հնդկական թագավորները, որոնք ենթարկվում էին Ղազնավյաններին։ 11-րդ դարում Մահմուդ Ղազնեւին խորացրեց Իսլամի դիրքերը այստեղ։ Մահմուդը նախ գրավեց Խորասանի մի մասը, այնուհետեւ արշավեց Փեշավար 1005 թվականին։ Նրա թգավորությունը արեւմուտքում հասնում էր Քուրդիստան, իսկ արեւելքում՝ Ջամնա գետ։ 1160 թվականին աֆղանական Ղուրիդների թագավորությունը գրավեց Ղազնի քաղաքը եւ Ղազնավյանների մայրաքաղաքը տեղափոխվեց Լահոր, իսկ 1187 թվականին գրավելով նաեւ Լահորը վերջ դրեց Ղազնավյանների թագավորութանը։ Ղուռիի նվաճումներով ստեղծվեց Դելիի սուլթանությունը։ Այնուհետեւ այստեղ կառավարեցին մոնղոլները եւ Պակիստանի այսօրվա զբաղեցրած տարածքը անցավ Չինգիզ խանի հսկայածավալ կայսրության իշխանության տակ։ Մոնղոլներից հետո ներկայիս Պակիստանի, Հնդկաստանի, Բանգլադեշի եւ Աֆղանստանի տարածքում Բաբուրը, ով Չինգիզ խանի եւ Լենք Թեմուրի սերնդից էր, ստեղծեց մի կայսրություն, որը կոչվեց Մեծ մողոլների կայսրություն։ Մողոլների կայսրությունը բռնեց անկման ուղին 1707 թվականից, իսկ Պակիստանի շրջանները աստիճանաբար սկսեցին անկախություն ձեռք բերել։ Այնուամենայնիվ, մողոլների դերը Պակիստանի տարածքում մշակույթի զարգացման մեջ բավականին մեծ է։ 18-րդ դարում Սինդում, Բելուջիստանում, Փենջաբում կազմավորվել էին ֆեոդալական պետություններ, ինչպես նաեւ հզոր Սիքհիական, Դուրանի կայսրությունները։ 19-րդ դարում այստեղ եկան բրիտանացիները եւ առաջինը գրավեցին հենց Պակիստանի այսօրվա զբաղեցրած տարածքը։ Հետագայում Պակիստանը դարձավ Բրիտանական Հնդկաստանի մի մասը։ Շուտով սկսվեցին ապստամբությունները։ Մուսուլմանները հավաքվեցին եւ որոշեցին, որ Բրիտանիայի տիրապետությունից դուրս գալուց հետո պետք է ստեղծեն իսլամական պետություն, որտեղ ղեկավարը կլինի իսլամադավան եւ կկառավարի մուսուլմանին վայել։ Պակիստանի անկախացումը:Քաշմիրի վիճելի հարցը։ Հնդկաստանի եւ Պակիստանի միջեւ առաջին պատերազմը: 1947 թվականին Հնդկաստանի բաժանումից հետո կազմավորվեց Պակիստանի դոմինիոնը, որի կազմում, բացի իր այսօրվա զբաղեցրած տարածքից, մտնում էր նաեւ Արեւելյան Բենգալիան։ Ինչպես նաեւ Բրիտանական Հնդկաստանի Փենջաբ նահանգը բաժանվեց 2 մասի՝ մուսուլմանաբնակ հատվածը անցավ Պակիստանի կազմի մեջ, իսկ 2-րդը մնաց Հնդկաստանի կազմում։ Միայն մուսուլմանաբնակ Ջամմու եւ Քաշմիր նահանգը շարունակում էր մնալ Հնդկաստանի կազմում։ Քաշմիրի բնակչության 77 %-ը մուսուլմաններ էին եւ ցանկանում էին միավորվել Պակիստանին։ Այդ պատճառով մահառաջա Հարի Սինգհի դեմ, ով դավանում էր Հինդուիզմ, ելույթներ էին սկսվել, քանի որ Քաշմիրը առանձին էր Պակիստանից։ Հարի Սինգհը որոշում է Քաշմիրը հայտարարել Հնդկաստանի նահանգ եւ օգնություն է խնդրում Հնդկաստանի կառավարությունից պայքարելու ապստամբների դեմ։ Սրանով սկսվեց առաջին Պակիստանա-հնդկական պատերազմը։ 1947 թվականի հոկտեմբերից մինչեւ դեկտեմբեր բանակցություններ էին ընթանում Հնդկաստանի եւ Պակիստանի միջեւ այս հարցի շուրջ եւ կողմերը համաձայն էին լսելու եւ հաշվի առնելու Քաշմիրցիների կարծիքը, սակայն միեւնույն ժամանակ շարունակվում էին մարտական գործողությունները։ Պատերազմը տեւեց ավելի քան մեկ տարի։ 1949 թվականի հունվարի 1-ին այստեղ եկան ՄԱԿ-ի պատվիրակները եւ խաղաղություն հաստատելու նպատակով Քաշմիրը բաժանեցին կողմերի միջեւ 2 մասի։ 1956 թվականին Պակիստանը ստացավ լիակատար անկաախություն։ Երկրի գեներալ – նահանգապետի պաշտոնը փոխարինվեց նախագահի պաշտոնով։ Առաջին նախագահը դարձավ Իսկանդեր Միրզան։ 1958 թվականին տեղի ունեցավ զինված հեղաշրջում եւ երկրի նախագահ դարձավ Մուհամեդ Այուբ Խանը։ Նա փոփոխություններ կատարեց սահմանադրության մեջ, որով ավելի էր ամրապնդում նախագահի պաշտոնը։ Մուհամեդ Այուբ Խանը վարում էր ամերիկամետ քաղաքականություն։ Նրա օրոք սկսվեց Հնդկաստանի եւ Պակիստանի միջեւ երկրորդ պատերազմը։ Հնդկաստանի եւ Պակիստանի միջեւ երկրորդ պատերազմը: 1965 թվականի մարտ – ապրիլ ամիսներին Հնդկաստանի եւ Պակիստանի միջեւ եղավ տարաձայնություն՝ կապված Մեծ Կատչի Ռանն տարածքի հետ։ Սկսվեց պատերազմ կողմերի միջեւ։ Պակիստանը որոշել էր դիվերսանտների միջոցով ապստամբություն սկսել Քաշմիրում եւ հանկարծակի հարձակումներով գրավել վերջինս, սակայն Հնդկաստանի ԶՈՒ-ին հայտնի է դառնում այս ծրագիրը եւ ստացվում է կանխել նախօրոք մշակված ծրագրի իրագործումը։ Հնդկաստանը հակագրոհ ձեռնարկելով հասնում է մինչեւ Լահորի մատույցները, սակայն Պակիստանը կարողանում է հետ շպրտել հնդիկներին։ Մի քանի ամիս տեւած կռիվներից հետո հունիսի 30-ին Մեծ Բրիտանիան միջամտեց հարցին եւ կողմերը համաձայնվեցին հրադադարի։ Հետագայում, արդեն 1969 թվականին կնքվեց համաձայնագիր՝ ըստ որի Մեծ Կատչի Ռանն տարածքից 900 կմ2 անցավ Պակիստանին։ Դա իրականում լավ ցուցանիշ էր Հնդկաստանի համար, քանզի Պակիստանը հավակնում էր ավելի մեծ տարածք գրավելու։ Նրան փոխարինեց Յաղյա Խանը, ում օրոք սկսվեց Հնդկաստանի եւ Պակիստանի միջեւ երրորդ պատերազմը։ Արեւելյան Պակիստանի(Արեւելյան Բենգալիայի) ապստամբությունը: 1948 թվականի սկզբին Պակիստանի կառավարությունը ուրդուն ընդունեց որպես պետական լեզու, ինչն առաջացրեց դժգոհություն Արեւելյան Պակիստանում(Արեւելյան Բենգալիայում)։ 1952 թվականին սկսվեց շարժում բենգալերենի դիրքերի համար։ Ձեւավորվեց Լիգա Ավամի կուսակցությունը որպես բենգալալեզու ժողովրդի պաշտպան։ Հակաիշխանական ելույթները շարունակվում էին երկար։ Անկախության կոչեր հնչեցնող կուսակցության առաջնորդին՝ Շեյխ Մաջիբուռ Ռահմանին 1966 ձերբակալեցին, սակայն երեք տարի հետո ազատ արձակեցին։ 1970 թվականին Արեւելյան Պակիստանում եղավ ցունամի, որի հետեւանքով ավելի քան կես միլլիոն մարդ մահացավ։ Պակիստանի կենտրոնական իշխանությունը միջոցներ ձեռնարկեց չեզոքացնելու աղետի բերած վնասները, սակայն ոչ այն մասշտաբով, որը ակնկալում էր տուժված ժողովուրդը, եւ, մեծ հաշվով, այդ միջոցները արդյունավետ չէին։ Սա, իհարկե, կրկին անգամ առաջացրեց Արեւելյան Պակիստանի ժողովրդի դժգոհությունը։ Նույն թվականին տեղի ունեցան պարլամենտական ընտրություններ, որում Լիգա Ավամի կուսակցությունը Շեյխ Մաջիբուռ Ռահմանի գլխավորությամբ գրավեց առաջին տեղը։ Սկսվեցին բանակցություններ Մաջիբուռ Ռահմանի եւ Պակիստանի նախագահ Յաղյա Խանի միջեւ, որը ձախողվեց, ինչից հետո, 1971 թվականի մարտի 26-ին, Յաղյա Խանը հրաման արձակեց ձերբակալել Մաջիբուռ Ռահմանին։ Սկսվեց «Լուսարձակ» օպերացիան, որը միտված էր հնազանդեցնելու արեւելապակիստանցիներին։ Պակիստանի ձեռնարկած գործողությունները արյունալի էին, թիրախում մտավորականներն ու հինդուիստներն էին։ Իր ձերբակալման նախօրեին Շեյխ Մաջիբուռ Ռահմանը հայտարարել էր Բանգլադեշի անկախությունը եւ կոչ էր արել բոլորին պայքարել այնքան ժամանակ, մինչեւ վերջին պակիստանցի զինվորը չլքի Բանգլադեշի տարածքը։ Պատերազմը տեւեց 9 ամիս։ 1971 թվականի դեկտեմբերին Բանգլադեշին օգնության հասավ հնդկական բանակը։ Նույն ամսին Հնդկա-բենգալական բանակը հաղթանակ տարավ պակիստանյան զորքի նկատմամբ։ Այսպիսով Բանգլադեշը դուրս եկավ Պակիստանի տիրապետությունից եւ դարձավ անկախ։ Պակիստանյան բանակի գերիների թիվը կազմում էր ավելի քան 90 000 զինվոր(այդ թվում եւ սպաներ)։ Հնդկաստանի միջամտությունը այս հարցին եւ ծավալված մարտական գործողությունները հնդկա-պակիստանյան բանակների միջեւ համարվել են Հնդկաստանի եւ Պակիստանի միջեւ երրորդ պատերազմը։ Ծանր պարտություն կրելուց եւ Բանգլադեշի անջատվելուց հետո պետության գլուխ բարձրացավ Զուլֆիկար Ալի Բհուտտոն։ Նրա օրոք նախագահի լծակները կրճատվեցին, նա նաեւ խաղաղություն կնքեց Ինդիրա Գանդիի հետ, ինչպես նաեւ դադարեցրեց ամերիկամետ քաղաքականությունը եւ սկսեց երկիրը ղեկավարել իսլամական սոցիալիզմի գաղափարով։ Մուհամեդ Զիա-Ուլ-Հակին, ով այդ ժամանակ ցամաքային ուժերի հրամանատարն էր, նա չէր տեսնում ԶՈՒ հրամանատարի պաշտոնում, սակայն հենց Զիա-Ուլ-Հակը 1977 թվականին տեղի ունեցած զինված հեղաշրջման արդյունքում դարձավ նախագահ։ Նրա հրամանով Բհուտտոն ձերբակալվեց քաղաքական հակառակորդների սպանությունների համար եւ երկու տարի անց դատապարտվեց մահվան։ Մուհամեդ Զիա-Ուլ-Հակը իշխանության գլուխ գալով օրենքներում կատարեց որոշ փոփոխություններ, որոնք ուղղված էին իսլամի ամրապնդմանը՝ մասնավորապես քրեական օրենսգրքում։ 1988 թվականին Պակիստան վերադառնալիս՝ Լահոր քաղաքի մոտ Զիա-Ուլ-Հակի ինքնաթիռը վթարի ենթարկվեց. զոհվեցին բոլոր 37 ուղեւորները։ Հետագայում արված հետազոտություններից պարզ դարձավ, որ ինքնաթիռում տեղի էր ունեցել թունավոր գազի արտահոսք, եւ օդաչուները խեղդվել էին, իսկ օդանավը չունենալով կառավարիչ՝ վթարի էր ենթարկվել։ Երկրի նախագահի պաշտոնը զբաղեցրեց Սենատի քարտուղար Գուլամ Իսհակ Խանը։ Նույն թվականին տեղի ունեցան պարլամենտական ազատ ընտրություններ, որտեղ հաղթեց Պակիստանի ազգային կուսակցությունը(ՊԱԿ) Զուլֆիկար Ալի Բհուտտոյի աղջկա՝ Բենազիր Բհուտտոյի գլխավորությամբ։ Նա մի քանի տարի անցկացրել էր բանտում, իսկ ազատ արձակվելուց հետո հեռացվել էր երկրից։ Այս շրջանում երկրում սկսեց տիրել ժողովրդավարություն, ընդլայնվեցին ընդդիմության իրավունքները, բարելավվեցին Հնդկաստանի հետ հարաբերությունները։ Սակայն երկրում աճ էր գրանցում նաեւ կոռուպցիան, որի մեջ, հավանաբար, ներքաշված էր նաեւ Բհուտտոյի ամուսինը։ Այս ամենի հետեւանքը եղավ այն, որ 1990 թվականին նախագահը լուծարեց Բենազիրի կառավարությունը։ Նույն թվականին տեղի ունեցած արտահերթ խորհրդարանական ընտրություններում հաղթանակ տարավ Պակիստանի Ժողովրդավարական(դեմոկրատական) կուսակցությունը (ՊԺԿ), իսկ վարչապետ ընտրվեց Նավազ Շարիֆը։ Նա 1992 թվականին սկսեց իրագործել «Մաքրում» օպերացիան, որը միտված էր քաղաքական անստաբիլությունը թոթափելուն Կարաչի քաղաքում։ Միեւնույն ժամանակ նրա կառավարությանը չհաջողվեց կանխել պակիստանական ռուփիի արժեքի անկումը։ 1993 թվականին նախագահ Գուլամ Իսհակ Խանը լուծարեց Շարիֆի կառավարությանը՝ մեղադրելով կոռուպցիայի եւ քաղաքական հակառակորդների սպանությունների մեջ։ Լուծարելով նաեւ խորհրդարանը, նա նշանակեց արտահերթ խորհրդարանական ընտրություններ, սակայն Բարձրագույն դատարանը, լինելով Շարիֆի կողմնակից, չեղարկեց նախագահի որոշումը։ Սկսվեցին բանակցություններ նախագահի եւ կառավարության ղեկավարի միջեւ։ Շուտով երկուսն էլ հրաժարական տվեցին։ 1993 թվականին կայացան արտահերթ ընտրություններ, որտեղ հաղթեց ՊԱԿ-ը՝ Բենազիր Բհուտտոյի գլխավորությամբ։ Նույն թվականին նախագահ ընտրվեց Բհուտտոյի կողմնակից Ֆարուկ Լեգարին։ 1996 թվականին Բհուտտոյի կառավարությունը լուծարվեց։ Տեղի ունեցած արտահերթ խորհրդարանական ընտրություններում հաղթեց ՊԺԿ կուսակցությունը՝ Շարիֆի գլխավորությամբ։ Իշխանության գալով նա սկսեց կատարել փոփոխություններ, որով նախագահի լծակները սահմանափակվում էին։ Այսուհետ նախագահը չէր կարողանալու լուծարել կառավարությունը եւ խորհրդարանը։ Ինչպես նաեւ, այս փոփոխությունները թույլ էին տալիս խմբակցության ղեկավարին զրկել մանդատներից այն պատգամավորներին, ովքեր համակարծիք չէին լինի մեծամասնության հետ։ Շուտով հրաժարական տվեց նաեւ նախագահը եւ այդ պաշտոնը զբաղեցրեց Ռաֆիկ Տարարը։ Այդ տարում ընդունվեց նոր դատական համակարգ, որը միտված էր ահաբեկչության դեմ, սակայն այն հաջորդ տարի Բարձրագույն դատարանի կողմից հակասահմանադրական ճանաչվեց։ Հանգստյան օր համարվող ուրբաթ օրվա չեղարկումը Շարիֆի կողմից առաջացրեց մեծ դժգոհություններ, այդ թվում եւ իր կողմնակիցների մոտ։ 1998 թվականին՝ ի պատասխան Հնդկաստանի միջուկային զենքի փորձարկումների, Պակիստանը նույնպես սկսեց փորձարկել միջուկային զենքը։ 1999 թվականին Պակիստանի եւ Հնդկաստանի հարաբերություններում նկատվում է մտերմացում։ Հնդկաստանի վարչապետը այցելում է Լահոր քաղաք, որտեղ բացվում է ավտոբուսային կապը դեպի Փենջաբ։ Կնքվում է նաեւ Լահորի համաձայնագիրը, որը միտված էր ատոմային զենքի անհարկի օգտագործումը կանխելուն։ Միակ չհարթված խնդիրը մնում էր Քաշմիրի խնդիրը։ Քաշմիրում պարբերաբար գործում էին ապստամբները, որոնք կողմ էին Քաշմիրի միավորմանը Պակիստանին։ Պակիստանի բարձրագույն էլիտան կողմ էր Հնդկաստանի հետ հարաբերությունների լավացմանը, սակայն Պակիստանի Ցամաքային ուժերի հրամանատար գեներալ Պերվեզ Մուշարրաֆը մշակել էր մի պլան, ըստ որի պակիստանական բանակը պետք է մտներ Քաշմիրի հնդկական տարածք եւ այնտեղ ահաբեկելով բնակիչներին՝ ստիպեր լքել իրենց տները եւ առանց խոչընդոտների նվաճել Քաշմիրը։ Այս ծրագիրը հաջողություն չունեցավ, քանզի հնդկական կողմը պատրաստ էր այս ամենին եւ կարողացավ ետ մղել պակիստանյան բանակին։ Շուտով, երկրի վարչապետ Շարիֆը հայտարարեց, որ ծավալվող մարտական գործողությունների մասին տեղեկացել է միայն հնդկական կողմից։ 1999 թվականին հոկտեմբերի 12-ին Շարիֆը հեռացրեց պաշտոնից Մուշարրաֆին եւ վռնդեց երկրից, սակայն տեղի ունեցավ զինված հեղաշրջում, որի արդյունքում երկիրը գլխավորեց Պերվեզ Մուշարրաֆը։ Շարիֆը ձերբակալվեց եւ դատապարտվեց ցմահ ազատազրկման։ Մուշարրաֆը խոստացավ վերջ դնել կոռուպցիային եւ ահաբեկչությանը։ Բարձրագույն դատարանը պահանջեց նրանից, որպեսզի նա մինչեւ 2002 թվականը երկիրը դարձնի ժողովրդավարական (դեմոկրատական)։ Նա 2001 թվականին ընտրվեց նախագահ, միեւնույն ժամանակ պահպանելով գործադիր իշխանության գլխավորողի եւ ԶՈՒ-ի հրամանատարի պաշտոնը։ Սա դժգոհություն առաջացրեց ՊԱԿ-ի առաջնորդ Բենազիր Բհուտտոյի մոտ եւ մեղադրեց նախագահին սահմանադրությունը խախտելու մեջ։ 2003-2005 թվականներին Մուշարրաֆի դեմ տեղի են ունեցել ավելի քան 14 մահափորձեր։ 2004 թվականին Պակիստանում 3 անգամ փոխվեց վարչապետը. Առաջին անգամ վարչապետի պաշտոնը զբաղեցրեց Զաֆարուլլա Խան Ջամալին, այնուհետեւ՝ Չոուդհրի Շուջատ Հուսեյնը, ավելի ուշ՝ Շաուկատ Ազիզը։ 2007 թվականին Պակիստանի Բարձրագույն դատարանը թույլատրում է Մուշարրաֆին թեկնածություն դնել նախագահական ընտրություններում։ 9 դատավորներից 6-ը կողմ էին քվեարկել։ Ընդդիմադիրները պնդում էին, որ նա իրավունք չունի միաժամանակ զբաղեցնել եւ՛ նախագահի, եւ՛ ԶՈՒ գլխավոր հրամանատարի պաշտոնը։ 2007 թվականի հոկտեմբերի 6-ին Մուշարրաֆը ընտրվեց նախագահ, բայց Բարձրագույն դատարանը չընդունեց նրա նախագահությունը այն պատճառով, որ նորընտիր նախագահը շարունակում էր մնալ ԶՈՒ գլխավոր հրամանատարը։ Նույն թվականի նոյեմբերի 3-ին նորընտիր նախագահը երկրում արտակարգ դրություն մտցրեց։ Անջատվեց հեռախոսային կապը, դադարեցվեց հեռուստաընկերությունների աշխատանքը, ձերբակալվեցին բոլոր դեմ քվեարկած դատավորները, բոլոր ընդդիմադիր ակտիվիստները, իսկ Բենազիր Բհուտտոն ենթարկվեց տնային կալանքի։ Իր զեկույցում Մուշարրաֆը հայտարարեց, որ այս ամենը արվում է ծայրահեղական-իսլամիստների դեմ ուղղված պայքարի համար։ Շուտով Մուշարրաֆը կրկին ընտրվեց նախագահ եւ խոստացավ հրաժարվել ԶՈՒ գլխավոր հրամանատարի պաշտոնից։ Նոյեմբերի 27-ին Մուշարրաֆը հրաժարական ներկայացրեց ԶՈՒ գլխավոր հրամանատարի պաշտոնից։ Հաջորդ օրը նա պաշտոնապես ընդունեց նախագահի պաշտոնը։ Մեկ ամիս անց՝ դեկտեմբերի 27-ին սպանվեց Բենազիր Բհուտտոն՝ Պակիստանի երբեմնի հզոր առաջնորդներից մեկը։ 2008 թվականինին վարչապետ նշանակվեց Յուսուֆ Ռեզա Գիլանին։ Շուտով, հրաժարական տվեց երկրի նախագահը, եւ նախագահ ընտրվեց Ասիֆ Ալի Զարդարին։ 2012 թվականին վարչապետ ընտրվեց Ռաջա Պերվեզ Աշրաֆը։ 2013 թվականին Ռաջա Աշրաֆը եւ մի քանի այլ պաշտոնյաներ ձերբակալվեցին Պակիստանի էլեկտրոէներգիայի միջոցների վատնման համար։ Նույն թվականին չորրորդ անգամ Պակիստանի վարչապետի պաշտոնը զբաղեցրեց Նավազ Շարիֆը։ Շուտով նախագահ ընտրվեց Մամնուն Հուսեյնը։ Բնակչություն Պակիստանի բնակչությունը կազմում է 207 774 520 մարդ։ Ծնելիությունը այստեղ տարեցտարի աճում է 2,4 %-ով։ Քաղաքային բնակչությունը կազմում է 36 %։ Այստեղ ապրում են տարբեր ցեղերի ներկայացուցիչներ. գերակշռում են փենջաբցիները` 44 %, աֆղաններ կամ պուշտուններ՝ 15 %, սինդհիներ՝ 14 %, սերաիկներ՝ 8 %, մուհաջիրներ՝ 7 %, բելուջիներ 4 % եւ այլն։ Պակիստանի պետական կրոնը իսլամն է։ Այստեղ մարդկանց ճնշող մեծամասնությունը՝ 95 %-ը կամ 173 000 000 մարդ իսլամադավան է (75 % սուննիներ, 20 % շիաներ)։ Տարածված է նաեւ Հինդուիզմը՝ 1,85 % կամ 3 200 000 մարդ, Քրիստոնեությունը՝ 1,6 % կամ 2 800 000 մարդ համապատասխանաբար դավանում են այս կրոնները։ Պակիստանի սահմանադրությունը թույլ է տալիս ժողովրդին հարել ցանկացած դավանանքի, սակայն միաժամանակ սահմանափակում է ոչ մուսուլմանների իրավունքները. ոչ մուսուլմանը չի կարող զբաղեցնել երկրի նախագահի կամ վարչապետի պաշտոնը։ Պետական լեզուն ուրդուն է։ Թույլատրվում է պաշտոնական ոլորտում օգտագործել նաեւ անգլերենը։ Տարածված է նաեւ փենջաբին, սինդհին, պուշտուն, բելուջերենը եւ այլն։ Տնտեսություն Երկրի տնտեսության հիմքը գյուղատնտեսությունն է։ Երկրագործության համար ամենահարմար տարածքն Ինդոսի հովիտն է (Փենջաբ)։ Այդ պատճառով էլ մարդիկ վաղուց ի վեր բնակություն են հաստատել Փենջաբում։ Դաշտերը ոռոգելու համար Ինդոսն ու նրա վտակները միացվել են մեծ ու փոքր բազմաթիվ ջրանցքներով։ Ոռոգվող հողերում մշակում են ցորեն, բամբակենի, բրինձ, շաքարեղեգ, ծխախոտ, բանջարեղեն։ Տարեկան 2 անգամ բերք են հավաքում։ Զարգացած են արդյունաբերության հանքարդյունահանող, նավթաքիմիական, քիմիական, գյուղատնտեսական հումքի վերամշակման ճյուղերը։ Կան ավտոհավաքման, պարարտանյութերի, ցեմենտի, ապակու արտադրության ձեռնարկություններ։ Զբաղվում են անասնապահությամբ եւ ձկնորսությամբ։ Արտահանում է նավթ, նավթամթերք, կաշի, հագուստ, բրինձ, բամբակ։ Ներմուծում է մեքենաներ, սարքավորումներ, քիմիական արդյունաբերության արտադրանքներ, սննդամթերք, հանքային վառելիք։ Առեւտրական գլխավոր գործընկերներն են՝ Սաուդյան Արաբիա, Գերմանիա, ԱՄՆ, Ճապոնիա, Մեծ Բրիտանիա։ ՀՆԱ–ն՝ մեկ շնչի հաշվով 2891 ԱՄՆ դոլար։ Ազգային արժույթը՝ պակիստանյան ռուփի (PKR)։ Գյուղատնտեսությունը մեծ դեր ունի երկրի տնտեսության մեջ եւ կազմում է ՀՆԱ-ի ավելի քան 20 %-ը։ Չնայած նրան, որ արդյունաբերությունը կազմում է ՀՆԱ-ի 24 %-ը, բնակչության միայն 20 %-ն է զբաղված այս ոլորտում, իսկ գյուղատնտեսությամբ զբաղված է բնակչության 43 %-ը։ Գործազրկությունը կազմում է 15 %։ Պակիստանի արտահանման 2/3-ը կազմում են կարի եւ տեքստիլ արդյունաբերությունները. արտահանվում են նաեւ բրինձ, բամբակ, միս, կաշի, մրգեր, շաքար եւ այլն։ Գլխավոր գնորդներն են՝ ԱՄՆ-ն՝ 15 %, Չինաստանը՝ 8 %, Գերմանիան՝ 7 %, Աֆղանստանը՝ 7 %, Մեծ Բրիտանիան՝ 6 % եւ այլն։ Հիմնականում ներկրվում են մեքենաներ եւ սարքավորումներ, քիմիկատներ, էլեկտրական սարքավորումներ, նաֆթամթերք եւ այլն։ Հիմնական ներկրողներն են՝ Չինաստանը՝ 30 %, ԱՄԷ-ն՝ 12 %, ԱՄՆ-ն՝ 4,3 % եւ այլն։ Տուրիզմ 2014 թվականին Պակիստան են այցելել 1 միլիոն զբոսաշրջիկներ, որի հետեւանքով պետական բյուջե է գնացել ավելի քան 90 միլլիարդ դոլար։ Հիմնականում զբոսաշրջիկները այցելում են Լահոր, Փեշավար, Կարաչի եւ այլն։ Զբոսաշրջիկները այցելում են բուդդայական Թախթ-ի-Բահիյի եւ Տաքսիլայի ավերակները տեսնելու, ինչպես նաեւ 5000 տարի վաղեմություն ունեցող Մոհենջո-Դարո եւ Հարապպա քաղաքների մշակույթներին ծանոթանալու։ Մշակույթ Պակիստանի մշակույթը հիմնված է, հիմնականում, իսլամական մշակույթի վրա, բայց իր մեջ պարունակում է նաեւ մինչմուսուլմանական դարաշրջանի տարրեր, այսինքն հնդարիական մշակույթի տարրեր։ Մեծ ազդեցություն է թողել նաեւ բրիտանական գաղութացման դարաշրջանը։ Այդուհանդերձ, վերջին տասնամյակներում այստեղ իր տեղն ունի նաեւ ամերիկյան մշակույթը, հատկապես երիտասարդության շրջանում։ Այստեղ սիրում են դիտել հոլիվուդյան ֆիլմեր, մուլտֆիլմեր, խաղալ ամերիկյան վիդեոխաղեր, կրել ամերիկյան ոճի հագուստներ, ուտել ֆաստֆուդ եւ խմել ամերիկյան ըմպելիքներ։ Սպորտ Պակիստանում տարածված է ֆուտբոլը, թենիսը, հոկեյը, ըմբշամարտը, բռնցքամարտը, կրիկետը եւ այլն։ Պակիստանի կրիկետի հավաքականը համարվում է աշխարհի ուժեղագույններից մեկը։ Նրանց հիմնական մրցակիցները Բրիտանիայից, Հնդկաստանից եւ Ավստրալիայից են։ 1992 թվականին Պակիստանի կրիկետի հավաքականը հաղթել է աշխարհի առաջնությունում։ Խոշոր քաղաքներ Պակիստանի մեծ քաղաքների հնգյակը կազմում են հետեւյալ քաղաքները. Կարաչի - 13 205 339 մարդ Լահոր - 7 129 609 մարդ Ֆեյսալաբադ - 2 600 000 մարդ Ռավալփինդի - 1 100 000 մարդ Իսլամաբադ - 1 082 000 մարդ Տես նաեւ Հայ-պակիստանյան հարաբերություններ Ծանոթագրություններ Արտաքին հղումներ Պակիստանի կառավարության պաշտոնական կայք Պակիստանի նախագահի պաշտոնական կայք Պակիստան ՄԱԿ-ի անդամ երկրներ Իսլամական հանրապետություններ Անգլիախոս երկրներ եւ տարածքներ 1947 հիմնադրված պետություններ եւ տարածքներ


text: Նաուրու (նաուրուերեն՝ Naoero), պաշտոնապես Նաուրուի Հանրապետություն եւ նախկինում ճանաչված որպես Հաճելի կղզի, կղզի պետություն է Միկրոնեզիայում՝ Խաղաղ օվկիանոսում։ Նրա ամենամոտ հարեւանը Բանաբա կղզին է Կիրիբատիում 300 կմ արեւելքում։ Նաուրուն աշխարհի ամենափոքր կղզի պետությունն է՝ ունենալով 21 կմ2 մակերես։ Բրիտանական համագործակցության «հատուկ անդամ» է (չի մասնակցում Համագործակցության երկրների կառավարությունների ղեկավարների մակարդակով անցկացվող խորհրդակցություններին)։ Դեկտեմբերի 15 եւ 16, 2009 թվականներին, Նաուրուն դարձել է չորրորդ երկիրը, որ ճանաչել է Աբխազիան եւ Հարավային Օսիան՝ որպես Վրաստանից անկախ պետություններ։ Կղզին հայտնաբերել են անգլիացիները 1798 թ.-ին։ 19-րդ դարում այստեղ բնակություն են հաստատել առեւտրականներ, մարգարիտ որոնողներ։ Կղզին բազմիցս նվաճել են Գերմանիան, Ավստրալիան, Մեծ Բրիտանիան, Ճապոնիան։ Հանուն անկախության շարժումն սկսվել է 1950-ական թվականներին։ Անկախություն է ձեռք բերել 1968 թ.-ի հունվարի 31-ին։ Բնակչության կեսից ավելին նաուրուցիներն են, բնակվում են նաեւ չինացիներ, Եվրոպայից եւ Խաղաղօվկիանոսյան կղզիներից ներգաղթածներ։ Մակերեւույթը Մակերեւույթը մինչեւ 65 մետր բարձրության սարահարթ է, ափերը շրջապատված են բուստային խութերով։ Հարավ-արեւմուտքում Բուադա լճակն է։ Կլիման հասարակածային է։ Խմելու ջուրը ներմուծվում է։ Ծովափնյա ցածրադիր դարավանդները պատված են կոկոսյան արմավենու տնկարկներով։ Շատ են ծովային թռչունները։ Նաուրուի հարստությունը ֆոսֆորիտների հանքավայրերն են, որոնց անխնա շահագործման հետեւանքով երկրի տարածքի 1/3-ը վերածվել է համատարած բացահանքի։ Տնտեսություն Տնտեսության հիմքը ֆոսֆորիտների հանույթն է։ Մշակում են կղզու հողատարածքի միայն 1%-ը (արեւադարձային մշակաբույսեր, հիմնականում` կոկոսյան արմավենի)։ Զարգացած են նաեւ ձկնորսությունը եւ տնայնագործությունը։ Աղբյուրներ Արտաքին հղումնեՆաուրուն հայկական հանրագիտարանում Նաուրուի կառավարություն Նաուրու Գաճաճ պետություններ Կղզի պետություններ Կղզիներ այբբենական կարգով ՄԱԿ-ի անդամ երկրներ Լիբերալ ժողովրդավարություններ Անգլիախոս երկրներ եւ տարածքներ