text: Պորտուգալերեն ( կամ, ամբողջական տեսքով՝ ), հնդեվրոպական լեզվաընտանիքի ռոմանական ճյուղի իբերո-ռոմանական ենթախմբի լեզու, որ ձեւավորվել է Իբերական թերակղզում։ Հանդիսանում է Պորտուգալիայի, Բրազիլիայի, Կապե Վերդեի, Գվինեա-Բիսաուի, Մոզամբիկի, Անգոլայի, Սան Տոմե եւ Պրինսիպիի միակ պաշտոնական լեզուն։ Պետական-պաշտոնական երկրորդ լեզվի կարգավիճակ ունի Արեւելյան Թիմորում, Արեւադարձային Գվինեայում եւ Մակաոյում (Չինաստան)։ Գաղութատիրական ժամանակներում տեղի ունեցած էքսպանսիայի հետեւանքով պորտուգալերենի եւ վերջինիս հիման վրա ստեղծված կրեոլերենի մշակութային ներկայությունն առկա է նաեւ հնդկաստանյան Գոայում ու Դաման եւ Դիուում, Շրի Լանկայի արեւելքում՝ Բատիկալոայում, ինդոնեզիական Ֆլորես կղզում, Մալայզիայի Մալակկա նահանգում եւ Անտիլյան կղզեխմբի ABC կղզիներում։ Պորտուգալերեն խոսող անձինք եւ ազգություններին կոչում են լուզոֆոն՝ Պորտուգալիայի ներկայիս տարածքում միջնադարում գոյություն ունեցած Լուզիտանիա պետության անունով։ Պորտուգալերենը, որ իբերո-ռոմանական ենթախմբի մյուս լեզուների նմանությամբ, կազմավորվել է վուլգար լատիներենի մի շարք բարբառների հիման վրա (միջնադարյան Գալիսիա թագավորության եւ Պորտուգալիա կոմսության տարածքում), որոշակի տարրեր է պահպանել կելտերենի հնչյունաբանությունից եւ բառապաշարից։ Աշխարհում շուրջ 215-220 միլիոն մարդ պոտուգալերենը համարում է իր մայրենի լեզուն, իսկ նրանով խոսողների ընդհանուր թիվը հասնում է 250 միլիոնի. այդ ցուցանիշով պորտուգալերենն աշխարհում զբաղեցնում է վեցերորդ տեղը, եվրոպական լեզուների շարքում՝ երրորդ տեղը, Լատինական Ամերիկայում՝ երկրորդ տեղը (իսպաներենից հետո), ինչպես նաեւ համարվում է հարավային կիսագնդում ու Հարավային Ամերիկայում ամենաշատ խոսվող լեզուն եւ ամենատարածվածներից մեկը Աֆրիկայում։ Պորտուգալերենը պաշտոնական լեզվի կարգավիճակ ունի Եվրոպական Միությունում, Հարավամերիկյան առեւտրական բլոկում (Հարավային Ամերիկայի երկրների ընդհանուր շուկայում՝ Mercosur-ում), Ամերիկյան պետությունների կազմակերպությունում, Արեւմտաաաֆրիկյան պետությունների տնտեսական ընկերակցությունում եւ Աֆրիկյան Միությունում։ Քերականություն Պորտուգալերենի քերականությունը պորտուգալերեն լեզվի ձեւաբանական եւ շարահյուսական կանոնների ամբողջությունն է։ Պորտուգալերենի քերականությունը նմանություններ ունի իսպաներենին եւ մյուս ռոմանական լեզուների քերականությանը, սակայն ի տարբերություն վերջինիս հիմքում ընկած դասական լատիներենի՝ պորտուգալերեն լեզուն լի է վերլուծականներով։ Մասնավորապես, գրեթե ամբողջովին վերացվել է լատիներենի բայական խոնարհման համակարգը եւ ավելացվել են որոշիչ ու անորոշ հոդեր։ Պորտուգալերենն ունի 12 խոսքի մաս՝ գոյական, դերանուն, ձայնարկություն, բայ, մակբայ, կցորդություն, հոդ, կապ, թվական, ածական, նախդիր, բուն գոյական։ Գոյական անվան խոսքիմաստային կարգի մեջ մտնող բառերը ցույց են տալիս առարկայի հասկացողություն։ Գոյականը պորտուգալերենում ունի սեռ (արական եւ իգական) եւ թիվ (եզակի եւ հոգնակի)։ Ինչպես մյուս ռոմանական լեզուներում, այնպես էլ պորտուգալերենում, գոյականն ունի հոդ։ Հոդերը լինում են որոշիչ եւ անորոշ, իգական եւ արական։ Գոյականներն ունեն նաեւ հինգ հոլովներ՝ ուղղական, հայցական, տրական, անջատական եւ կոմիտատիվ։ Գրականություն Տես նաեւ Պաշտոնական լեզուների ցանկ Լեզվաընտանիքների ցանկ Լեզուների ցանկեր Ծանոթագրություններ Արտաքին հղումներ GeoNames Ethnologue Աղբյուրներ História da Lingua Portuguesa Instituto Camões A Língua Portuguesa in Universidade Federal do Rio Grande do Norte, Brazil Carta de dotação e fundação da Igreja de S. Miguel de Lardosa, a.D. 882 (o mais antigo documento latino-português original conhecido) Գրականություն Poesia e Prosa Medievais, by Maria Ema Tarracha Ferreira, Ulisseia 1998, 3rd ed., . Bases Temáticas—Língua, Literatura e Cultura Portuguesa in Instituto Camões Portuguese literature in The Catholic Encyclopedia Հնչյունաբանություն, ուղղագրություն եւ քերականություն Bergström, Magnus & Reis, Neves Prontuário Ortográfico Editorial Notícias, 2004. A pronúncia do português europeu—European Portuguese Pronunciation Dialects of Portuguese at the Instituto Camões Audio samples of the dialects of Portugal Audio samples of the dialects from outside Europe Portuguese Grammar Բառարաններ Antônio Houaiss (2000), Dicionário Houaiss da Língua Portuguesa (228,500 entries). Aurélio Buarque de Holanda Ferreira, Novo Dicionário da Língua Portuguesa (1809pp) English–Portuguese–Chinese Dictionary (Freeware for Windows/Linux/Mac) Լեզվաբանական ուսումնասիրություններ Cook, Manuela. Portuguese Pronouns and Other Forms of Address, from the Past into the Future – Structural, Semantic and Pragmatic Reflections, Ellipsis, vol. 11, APSA, www.portuguese-apsa.com/ellipsis, 2013 Cook, Manuela. On the Portuguese Forms of Address: From Vossa Mercê to Você, Portuguese Studies Review 3.2, Durham: University of New Hampshire, 1995 Lindley Cintra, Luís F. Nova Proposta de Classificação dos Dialectos Galego- Portugueses (PDF) Boletim de Filologia, Lisboa, Centro de Estudos Filológicos, 1971. Ռոմանական լեզվախումբ Պորտուգալերեն Անգոլայի լեզուներ Բրազիլիայի լեզուներ Պորտուգալիայի լեզուներ Մակաոյի լեզուներ Մոզամբիկի լեզուներ Սան Տոմե եւ Պրինսիպիի լեզուներ Արեւելյան Թիմորի լեզուներ Գվինեա Բիսաուի լեզուներ


source: wikipedia

text: Չինարեն (汉语/漢語, 华语/華語, կամ 中文, Փինյին։ Hànyǔ, Huáyǔ, կամ Zhōngwén), Սինատիբեթյան լեզվաընտանիքին կամ Ալտայական լեզվաընտանիքին պատկանող լեզու կամ լեզվախումբ, ալտայական լեզու։ Բաղկացած է փոխըմբռնելիության տարբեր աստիճաններ ունեցող բազմազանություններից։ Չինարենը ժամանակակից ամենատարածված լեզուն է՝ ընդհանոր 2,3 միլիարդ խոսողներով։ Չինարենը սինո-տիբեթական ընտանիքի ճյուղերից մեկն է։ Սկզբնական շրջանում այն Չինաստանի հիմնական էթնիկ խմբի՝ խան ազգության լեզուն է։ Իր ստանդարտ ձեւով չինարենը ՉԺՀ-ի եւ Թայվանի պաշտոնական լեզուն, ինչպես նաեւ ՄԱԿ-ի վեց պաշտոնական լեզուներից մեկը։ Չինարենն իրենից ներկայացնում է իրարից խիստ տարբերվող բարբառների ամբողջություն, այդ պատճառով էլ լեզվաբանների մեծ մասի կողմից համարվում է ինքնուրույն լեզվաճյուղ, որը կազմված է առանձին, չնայած եւ միմյանց ազգակից լեզուներից կամ բարբառային խմբերից։ Չինացիները խոսում են 7 տարբեր բարբառներով, որոնք բոլորն էլ կոչվում են չինարեն։ Բազմավանկ բառերը քիչ են, եւ համանուն բառերը հասնում են հարյուրների, որոնք մի քանի հնչյունով չեն կարող արտահայտվել։ Չինարենը գրվում է ձախից աջ։ Չինարեն առաջին գիրքը, որ կոչվում է «Շիցզին» («Երգերի գիրք»), գրվել է մ.թ.ա. 11-10-րդ դարերում։ Լեզվաաշխարհագրություն Արեալ եւ լեզվակիրների քանակ Չինարենը ՉԺՀ-ի, Թայվանի եւ Սինգապուրի պաշտոնական լեզուն է։ Ամբողջ աշխարհում նրանով խոսում են ավելի քան 1,3 միլիարդ մարդ։ Չինարենը նաեւ ՄԱԿ-ի աշխատանքային 6 լեզուներից մեկն է։ Պատմականորեն այն խան ժողովրդի լեզուն է, որը գերիշխում է ՉԺՀ-ի ազգային կազմում (երկրի բնակչության ավելի քան 90 %-ը)։ Բացի այդ, իրենց լեզուն պահպանած տասնյակ միլիոն չինացիներ գործնականում բնակվում են Հարավարեւելյան Ասիայի բոլոր երկրներում (Սինգապուրում կազմելով բնակչության 75%-ից ավելին), մեծաթիվ չինական սփյուռքը սփռված է ամբողջ աշխարհով։ Նյու Յորք նահանգում ընտրական օրենսդրության մեջ կատարված շտկման համաձայն՝ նահանգի բոլոր միլիոնից ավել բնակչությամբ քաղաքներում ընտրական գործընթացի հետ կապված բոլոր փաստաթղթերը պետք է թարգմանվեն չինարեն լեզվի երեք բարբառներով։ Բացի չինարենից ցուցակում ներառված են իսպաներեն, կորեերեն, ֆիլիպիներեն եւ ռուսաց լեզուները։ Խմբի բարբառներ Չինարենում առանձնանում են 10 խմբի բարբառներ՝ հյուսիսային գերխումբ (北 բեյ, ամենաբազմամարդ խումբը՝ ավելի քան 800 միլիոն խոսող), ցզին (晉/晋), խոյ (徽), ու (吳/吴), սյան (湘), գան (贛/赣), խակկա (客家), յուե (粵/粤), պինխուա (平話/平话) խմբեր եւ մին գերխումբ (閩/闽)։ Բարբառները տարբերվում են հնչյունակազմությամբ (ինչն էլ դժվարեցնում է միջբարբառային շփումը, չնայած որ դրանք կապված են հնչյունական համապատասխանությամբ), բառապաշարով եւ որոշ չափով նաեւ քերականությամբ՝ չնայած դրանց միասնական քերականական հիմքին եւ բառային կազմին։ Տարբեր բարբառների կրողների շփման միջոց է նորմատիվ չինարենը, որը Չինաստանում կոչվում է պուտուխուա (普通話/普通话), Սինգապուրում խուայույ (華語/华语), Հոնգկոնգում եւ Թայվանում՝ գոյույ (國語/国语)։ Սրանք ունեն աննշան հնչյունակազմական տարբերություններ. պոտուհուայի եւ խուայույի գիրը պարզեցված հիերոգլիֆներով է, իսկ գոյույի գիրը՝ ավանդական։ Գրական լեզուն հիմնված է հյուսիսային բարբառների վրա։ Ժամանակակից հնչյունակազմական չափանիշի հիմքը պեկինյան արտասանությունն է։ Սակայն անցյալում գոյություն են ունեցել այլ արտասանական չափանիշեր, երբեմն խստորեն տարբերվող պեկինյանից. օրինակ՝ Տան դինաստիայի դարաշրջանում, երբ ստեղծվել են չինական դասական տեքստերի մեծամասնությունը, չափանիշ էր հարավչինական արտասանությունը, որը մոտ էր ներկայիս բարբառային խակկա խմբի առանձնահատկություններին։ Քննարկումներ Որոշ արեւմտյան լեզվաբանների կարծիքով, չինարենը միասնական լեզու չէ, այլ լեզվաընտանիք։ Իսկ նրանք, որոնց ավանդականներն անվանում են չինարենի բարբառներ, իրականում տարբեր լեզուներ են։ Չինական գիր Չինական գրի մեջ յուրաքանչյուր հիերոգլիֆ նշանակում է առանձին վանկ եւ առանձին ձեւույթ (մորֆեմ)։ Հիերոգլիֆների ընդհանուր թիվն անցնում է 80 հազարից, բայց դրանցից մեծ մասին կարելի է հանդիպել միայն չինական դասական գրականության հուշարձաններում։ Առավել հաճախական 500 հիերոգլիֆների իմացությունը բավական է 80 % -ով հասկանալու համար սովորական ժամանակակից չինական տեքստը, 1000 եւ 2400 նշանների իմացությունը թույլ է տալիս հասկանալ համապատասխանաբար 91 % եւ 99 % նման տեքստ։ 3000 հիերոգլիֆներ բավական են թերթ կարդալու եւ ոչ մասնագիտական ամսագրեր կարդալու համար։ Մեծ միահատոր երկլեզու բառարանները որպես կանոն ներառում են 6000-8000 հիերոգլիֆներ։ Այդ ծավալի մեջ արդեն քիչ չեն հազվադեպ գործածվող հիերոգլիֆները, օրինակ՝ հնագույն ժամանակների ծիսական առարկաների կամ ավանդական չինական բժշկության մեջ կիրառվող դեղամիջոցների անվանումներ։ Հիերոգլիֆների առավել լիարժեք Չժունխուա Ցզըխայի բառարանը («Չինական հիերոգլիֆների ծով» 中華字海), հրատարակված 1994 թվականին ներառում է 87 019 հիերոգլիֆներ։ Չինական հիերոգլիֆները կազմված են գրույթներից (գրաֆեմաներից), ընդամենը գրաֆեմաների թիվը 316-ն է, իսկ գրաֆեմաներն իրենց հերթին կազմված են 1-24 գծերից։ Ներկայումս չինական հիերոգլիֆները գոյություն ունեն 2 եղանակներով՝ մայրցամաքային Չինաստանում ընդունված պարզեցված եղանակը եւ Թայվանում, Հոնգկոնգում եւ որոշ այլ երկրներում ընդունված ավանդական եղանակը։ Ավանդաբար չինացիները գրել են վերեւից ներքեւ, իսկ սյունակները իրար հաջորդում էին աջից ձախ։ Ներկայումս ՉԺՀ-ում առավելապես գրում են հորիզոնական, ձախից աջ՝ եվրոպական լեզուների օրինակով. ուղղահայաց գիրը շարունակում է գործածվել Թայվանում հորիզոնականի հետ միասին։ Սակայն մայրցամաքային Չինաստանում ուղղահայաց գիրը եւ նախառեֆորմյան հիերոգլիֆիկան մշակույթների պատմության հրատարակություններում, արտ-պարբերական մամուլում եւ այլուր նախկինի պես գործածվում է որպես իմաստաբանական հղում ավանդական չինական մշակույթին։ 2004 թվականի մայիսի սկզբին Թայվանի պառլամենտը գրության մասին նոր օրենք ընդունեց։ Այժմ բոլոր պաշտոնական փաստաթղթերը պետք է գրվեն միայն հորիզոնական տողերով։ Ըստ խոսնակի՝ փոփոխությունը կապված է նրա հետ, որ փաստաթղթերթում գրված թվերն ու անգլերեն բառերը քաոս են առաջացնում։ Նորամուծությունը չի վերաբերում գեղարվեստական գրականությանը։ Գոյություն ունեն չինարենի այբբենական գրության տառադարձության բազմաթիվ համակարգեր։ Նրանցից առավել լայն տարածում ունի ՉԺՀ-ում եւ ՄԱԿ-ում պաշտոնական կարգավիճակ ունեցող խանյույ պինին կոչվող համակարգը։ Հակառակ գործընթացը՝ այլ լեզուներով բառերի թարգմանությունը հիերոգլիֆների այնքան էլ արագ չի կարգավորվում, այդ պատճառով էլ մեկ օտար լեզվով բառը կարող է հիերոգլիֆով գրության մի քանի տարբերակ ունենալ։ Պատմություն Չինարենը հանդիսանում է աշխարհի հնագույն եւ ներկայումս գոյություն ունեցող լեզուներից։ Այն նաեւ ներկայումս գործածվողներից հնագույն գիրն ունի։ Չինարեն լեզվի հիերոգլիֆիկան, իր սեփական այբուբենների հետ միասին (կանա, խանգըլ) օգտագործում են ճապոներենը եւ կորեերենը. վերջինս ներկայումս կիրառվում է միայն Կորեայի Հանրապետությունում։ Չինական լեզվի գոյության մասին վկայող գրավոր փաստաթղթերի հնագույն ժողովածուները զոհաբերված կենդանիների ոսկորների կամ կրիաների պատյանների վրա արված գուշակությունների գրառումներ էին (մ.թ.ա.14-11-րդ դարեր)։ Դրանք վկայում են արդեն Շան-Ինի ժամանակաշրջանում կազմավորված լեզվական համակարգի գոյության մասին։ Սակայն դրանց բացահայտումը վերաբերում է 20-րդ դարի սկզբներին, իսկ ուսումնասիրությունները շարունակվում են մինչ օրս եւ հեռու են ավարտին հասնելուց։ Չինական լեզվական ավանդույթն ամրապնդող հիմնական բաղադրիչը գրավոր վինյան լեզուն է։ Գերիշխող միասնական գրավոր համակարգը յուրահատուկ երեւույթ է, որի շնորհիվ որոշ ժամանակ անկախ պետությունների սահմաններում զարգացող տարատեսակ բարբառներ պահպանեցին իրենց գոյությունը։ Քաղաքական դրդապատճառներով չինարենում գերիշխող դիրք զբաղեցրին մեծ հարավային բարբառների համեմատությամբ նմանությունների մեծ քանակով առանձնացող հյուսիսային բարբառները։ Դրանց հիմքի վրա ձեւավորվեց «աստիճանավորների լեզուն»՝ գուանխուան, որը ձեռք բերեց կայսրության պաշտոնական լեզվի կարգավիճակ։ Նրա հետ մեկտեղ զարգացավ նաեւ բայխուան՝ հասարակ ասգաբնակչության խոսակցական լեզուն։ Չինական մշակույթի պատմության մեջ արմատական շրջադարձ էր խոսակցական լեզվի գրավոր գործածությունը. համարվում է, որ դրանում առաջատարի դերը կատարել է Ցզին Շենտանյուն (ավանդ. չին. 金聖歎, պարզ. 金圣叹, 1610?-1661)։ 20-րդ դարի սկզբի գրագիտության դեմոկրատացման կողմնակից շարժումը նշանավորվեց բայխուայի՝ որպես գրավոր շփման հիմնական լեզվի հեղափոխական անցմամբ եւ չինական բարբառների միասնականացման սկզբնավորմամբ։ Չինարենի բառաֆոնդը անցել է վերակազմավորման երկու փուլ՝ I դարում բուդդիզմի՝ Չինաստան ներթափանցմամբ պայմանավորված նոր իմաստային շերտի ադապտացիա եւ Նոր ժամանակաշրջանի համաշխարհային բառաֆոնդի հետ միաձուլում, որի առավել մատչելի կրողը դարձավ ճապոներենը. 20-րդ դարի սկզբից սկսվում է բազմաթիվ արեւմտյան հասկացությունների ներթափանցումը, որոնք եւ ադապտացված են երբեմնի փոխառված հենց չինական հիերոգլիֆների միջոցով, սակայն կազմավորվել են արդեն Ճապոնիայում, եւ արդյունքում չինարենի համար հանդիսանում են փոխառություններ։ Վիճակագրության համաձայն, մինչեւ 1911 թվականը Չինաստանում հրապարակված է 4813 աշխատություն եւ 12 067 հրատարակություն՝ նվիրված չինարենին։ Լեզվաբանական բնութագիր Հնչյունաբանություն եւ հնչյունագիտություն Չինարենի բաղաձայններն ու ձայնավորները կազմված են ֆիքսված կազմի սահմանափակ քանակությամբ հնչող վանկերով։ Պուտունխուայում հաշվված է 414 վանկ, հնչող տարբերակների թվով հանդերձ՝ 1332 (պուտունխուայում կան 4 իմաստատարբերիչ ձայնաստիճաններ, յուրաքանչյուր վանկ կարող է ունենալ 1-4 հնչյունային տարբերակ+չեզոք ձայնաստիճան)։ Վանկատումը կազմաբանորեն ունի իմաստ, այսինքն՝ յուրաքանչյուր վանկ հենց հնչույթի կամ պարզ բառի ձայնային ձեւն է։ Ձայնաստիճանային համակարգը ունի ընթերցման կանոններ. ձայնաստիճանները կարող են փոփոխվել կամ չեզոքանալ։ Ժամանակակաից աղյուսակները, որոնք գործածվում են պետական թեստի եղանակի հետ միասին պուտունհուայի տիրապետման մակարդակով («Պուտունհուա շույպին ցեշի»), ներառում է 400 վանկեր առանց ձայնաստիճանային տարբերությունների հաշվելու։ Աղյուսակների հիմքում ժամանակակից հնչյունաբանական «Սինխուա ցզըդյան» (Պեկին, 1987) բառարանն է, որի վանկերի ցանկից հանված են 18 ձայնարկություններ եւ հիերոգլիֆների բարբառային կամ հնացած գրքային համարվող հազվադեպ ընթերցումների եղանակներ։ Ձեւաբանություն Հնչույթը, որպես կանոն միակազմ է։ Հնագույն միակազմ բառերի մի մասը շարահյուսորեն ինքնուրույն չեն, դրանք գործածվում են միայն որպես բարդ եւ ածանցավոր բառերի բաղադրիչներ։ Գերիշխում են երկկազմ (երկմորֆեմ) բառեր։ Տերմինոլոգիայի զարգացման չափով մեծանում է երկկազմ բառերի թիվը։ Բառակազմությունն իրականացվում է բառաբարդության եղանակներով, ածանցմամբ եւ կոնվերսիայով։ Ավանդաբար, չինարենը գրեթե չի ունեցել ուղղակի փոխառություններ, սակայն լայնորեն օգտվում էր իմաստաբանական բառապատճեններից. օրինակ՝ 电 - էլեկտրականություն (տառացի՝ կայծակ), 电脑 - համակարգիչ (տառացի՝ էլեկտրական ուղեղ), 笔记本电脑 - դյուրակիր համակարգիչ (տառացի՝ տետր-համակարգիչ)։ Մեր օրերում հնչյունաբանական փոխառություններն ավելի սովորական են դառնում. օրինակ՝ 克隆 (kelong-կլոն)։ Որոշ նոր փոխառություններ սկսում են դուրս մղել գոյություն ունեցող բառապատճեններ. օրինակ՝巴士 (bāshì-ավտոբուս (անգլերեն bus-ից) դուրս է մղում 公共汽车-ին, որը տառացիորեն նշանակում է գազով սայլ։ Չինարենում շատ դեպքերում անհնար է տարանջատել բարդ բառը բառակապակցությունից։ Բառակազմությունը գլխավորապես հատուկ է բայական տեսակի ածանցներով։ Հոգնակի թվի կամընտրական ձեւը, որը կազմվում է 们 (men) ածանցով, հատուկ է դեմք արտահայտող գոյականներին եւ անձնական դերանուններին։ Մեկ մասնիկը կարող է օգտագործվել «խմբային» ձեւավորման համար, այսինքն՝ կարող է վերաբերվել մի շարք ինքնուրույն խոսքի մասերի։ Մասնիկները մեծաքանակ չեն, երբեմն կամընտրական, ունեն կցական բնույթ։ Կցականությունը չինարենում բառերի միջեւ հարաբերություններ չի արտահայտում եւ լեզվի կառուցվածքը հիմնականում մնում է մեկուսացնող։ Չինական շարահյուսությանը բնորոշ է անվանական կառուցվածքը՝ բառերի համեմատաբար ֆիքսված հերթականությամբ. որոշիչը, ինչով էլ որ արտահայտվի՝ մեկ բառով, թե մինչեւ մեկ ամբողջ արտահայտությամբ, միշտ նախորդում է որոշյալին։ Մակբայներով արտահայտված պարագաները դրվում են բայից առաջ։ Այսպես կոչված «լրացումները» (ժամանակի, արդյունքի) սովորաբար հաջորդում են բային։ Նախադասությունը կարող է ունենալ ակտիվ կամ պասիվ կոնստրուկցիայի ձեւ. հնարավոր է բառերի տեղաշարժ (որոշակի սահմաններում), որը չի փոխի դրանց շարահյուսական դերը։ Չինարենն ունի շաղկապով եւ առանց շաղկապի համադասությամբ կամ ստորադասությամբ կազմվող բարդ նախադասությունների զարգացած համակարգ։ Ինքնուրույն խոսքի մասերը պայմանականորեն բաժանվում են «անունների» եւ «ստորոգելիների»։ Վերջինների թվին են պատկանում նաեւ ածականները։ Շատ բառերի համար հնարավոր է բազմաֆունկցիոնալ գործածություն։ Ժամանակակից չինարենում տարբերվում են ներկա-ապագա եւ անցյալ ժամանակներ, գոյություն ունի կերպային ցուցանիշների ցանկ եւ մոդալ մասնիկների բարդ համակարգ։ Չինարենն ունի օժանդակ (սպասարկու) բառերի զարգացած համակարգ։ Դրանցից հիմնական են հանդիսանում՝ նախադրությունները, հետադրությունները, կապերը, մասնիկները, թվական բառերը, նախադասության անդամների ցուցանիշները, ստորոգելիության չեզոքացուցիչները։ Սուբյեկտի եւ օբյեկտի հարաբերակցության տեսանկյունից չինարենը դասվում է ակտիվ լեզուների շարքին, սակայն ակտիվ եւ ստատիվ բայերը արտահայտվում են ոչ թե ձեւաբանորեն, այլ շարահյուսորեն։ Անվանագիտություն (անտրոպոնոմիկա) Սովորաբար չինացիներն ունեն անուններ, որոնք կազմված են մեկ կամ երկու վանկից եւ գրվում են ազգանուններից հետո։ Գոյություն ունի կանոն, որի համաձայն, չինական անունը պետք է ենթարկվի պունուհուայով թարգմանության։ Այս կանոնի հետ է կապված հայտնի դեպքը, երբ համակարգչամոլ հորը մերժեցին որդու անունը «@» գրանցել։ Հին ժամանակներում չինացիներն իրենց կյանքի ընթացքում մի քանի անուն ունեին՝ մանկության տարիներին՝ «կաթնային» կամ մանկական անուն (սյաո-մին, չին. պարզ. 小名, պինյին՝ xiǎo míng), մեծերն ստանում էին պաշտոնական անուն (մին, չին. պարզ. 名, պինյին՝ míng), ծառայողները հարազատների շրջանում ունեին երկրորդ անուն (ցզը, չին. պարզ. 字, պինյին՝ zì), ոմանք նույնիսկ կեղծանուն էին ընտրում (խաո, չին. պարզ. 号, պինյին՝ hào)։ Սակայն 1980-ականների կեսերին ավագների համար ընդունելի դարձավ մեկ պաշտոնական մին անունը, չնայած «կաթնային» անունները մանկական տարիքում դեռեւս տարածված էին։ Ռուսաց լեզվում չինական ազգանվան եւ անվան մեջտեղում սովորաբար դրվում է բացատ. Ազգանուն Անուն, ընդ որում անունը գրվում է միացված Հնագույն աղբյուրներում չինական անունները գրվել են գծիկով (Фэн Юй-сян), սակայն ավելի ուշ ընդունելի դարձավ միացված գրելը (ճիշտ է՝ Фэн Юйсян)։ Առավել տարածված չինական ազգանուններն են ԼԻ(չին. պարզ. 李, պինյին՝ Lǐ), Վան(չին. պարզ. 王, պինյին՝ Wáng), Չժան (չին. պարզ. 张, պինյին՝ Zhāng)։ Չինուհի կանայք ամուսնանալով, որպես կանոն, պահպանում են իրենց օրիորդական ազգանունները եւ չեն ընդունում ամուսնու ազգանունը (Չինական Ժողովրդական հանրապետությունում գրեթե ամենուր), սակայն երեխաները, որպես կանոն, ժառանգում են հոր ազգանունը։ Դարձվածքաբանություն Ներկայումս չինական դարձվածաբանության մեջ առավել տարածված է չինացի լեզվաբան Մա Գոֆանեի (马国凡) կողմից առաջարկված հինգ խմբերից բաղկացած դասակարգումը. Չենյույ (չին. ավանդ. 成語, պարզ. 成语, պինյին՝ chéngyŭ, տառացիորեն՝ «պատրաստի արտահայտություն») - իդիոմա։ Յանյույ (չին. ավանդ. 諺語, պարզ. 谚语, պինյին՝ yànyŭ) - ասացվածք։ Սեխոույույ (չին. ավանդ. 歇後語, պարզ. 歇后语, պինյին՝ xiēhòuyǔ, տառացիորեն՝ «ասույթ սղված վերջաբանով») - այլաբանություն Գուանյունյույ (չին. ավանդ. 慣用語, պարզ. 惯用语, պինյին՝ guànyòngyŭ, տառացիորեն՝ «սովորական արտահայտություն») - դարձվածաբանական համաձայնեցում Սոյույ (չին. ավանդ. 俗語, պարզ. 俗语, пиньинь: súyǔ, պինյին՝ «խոսակցական արտահայտություն») - առած Հետաքրքիր փաստեր Չինարեն լեզուն ներառված է Գինեսի ռեկորդների գրքում որպես աշխարհի ամենաբարդ լեզուներից մեկը։ Այն ընդգրկված է չիպպեւա, հայդա, տաբասարաներեն եւ էսկիմոսերեն լեզուների ռեկորդային ցուցակում։ Տես նաեւ Հիերոգլիֆներ Լեզվաընտանիքների ցանկ Լեզուների ցանկեր Ծանոթագրություններ Գրականություն Кожевников И. Р. Словарь привычных выражений современного китайского языка. М., 2005 Войцехович И. В. Практическая фразеология современного китайского языка. М., 2007 Духовная культура Китая: энциклопедия в 5 т. М., 2006 - . Т. 3. Литература. Язык и письменность. 2008. 727 с. Авторы статей общего раздела «Язык и письменность» - О. И. Завьялова и А. М. Карапетьянц, авторы словарных статей о языке и письменности - О. И. Завьялова, И. Т. Зограф, Л. Р. Концевич, А. В. Немтинова, Ф. Ю. Тавровский, Р. Г. Шапиро. Избранная библиография работ на русском языке подготовлена В. П. Журавлевой Завьялова О.И. "Большой мир китайского языка". М.: Восточная литература, 2010. 287 c. ISBN 978-5-02-03-6434-9. R. L. G. "Language borrowing Why so little Chinese in English?" The Economist. 6 June 2013. Արտաքին հղումներ Տ. Զադոյենկո «Ժամանակակից չինարենի հակիրճ ակնարկ» Չինական լեզվաբանական հրաշքը Classical Chinese texts – Chinese Text Project Marjorie Chan's ChinaLinks at the Ohio State University with hundreds of links to Chinese related web pages Չինարեն Հոնկոնգի լեզուներ Չինաստանի լեզուներ Մակաոյի լեզուներ Թայվանի լեզուներ Սինգապուրի լեզուներ Ալթայան լեզուներ


text: Էսպերանտո, արհեստական կառուցված լեզու, որը միջազգային օժանդակ լեզուներից ամենալայն տարածումն է գտել աշխարհում։ Անունը սերում է «Դոկտոր Էսպերանտո» կեղծանունից. այդ անվամբ էր լեզվի ստեղծողը՝ Լ.Լ. Զամենհոֆը, հրապարակել իր Unua Libro գիրքը 1881 թ.՝ հիմք դնելով լեզվի տարածմանը։ Անվանումն էսպերանտո լեզվով նշանակում է «հույս ունեցող»։ Զամենհոֆի նպատակն էր ստեղծել պարզ եւ ճկուն լեզու իբրեւ համատարած երկրորդ լեզու, որը կնպաստեր խաղաղությանն ու միջազգային համերաշխությանը։ Չնայած նրան, որ լեզուն ոչ մի պետության կողմից մինչ օրս չի ընդունվել որպես պաշտոնական լեզու, էսպերանտո իմացողների հանրության թվաքանակը գնահատվում է 100,000-ից մինչեւ 2 միլիոն։ Որոշ տվյալներով, աշխարհում կա էսպերանտոյի մոտ 1,000 բնածին լեզվակիր։ Այսօր Էսպերանտոն կիրառվում է բազմաթիվ բնագավառներում, այդ թվում որպես ճանապարհորդական լեզու, մշակութային շփման, հաղորդակցման, գրականության եւ այլ լեզուների ուսուցման համար դյուրին միջոց։ Որոշ պետական կրթական համակարգեր առաջարկում են էսպերանտոյի դասեր, եւ կան փաստեր, որ էսպերանտոյի ուսուցանումը կարող է հանդիսանալ օգտակար նախապատրաստում ապագայում այլ լեզուներ սովորելու գործում։ Պատմություն Էսպերանտոն ստեղծվել է 1870-ականների վերջին եւ վաղ 1880-ականներին ակնաբույժ Լյուդվիկ Լազարուս Զամենհոֆի կողմից, ով ծագումով լեհ հրեա էր Ռուսական Կայսրության արեւմտյան մասից (այժմ՝ Լեհաստան)։ 10 տարի աշխատանքներից հետո, որի ընթացքում Զամենհոֆը այլ լեզուներից գրականություն էր թարգմանում եւ բնագիր արձակ ու լիրիկական ստեղծագործություններ գրում, էսպերանտոյի առաջին քերականական գիրքը տպագրվեց 1887 թ. հուլիսին Վարշավայում։ Խոսողների թիվը կտրուկ աճ ապրեց հաջորդող մի քանի տասնամյակների ընթացքում, սկզբում միայն Ռուսական Կայսրության մեջ եւ արեւելյան Եվրոպայում, այնուհետեւ՝ արեւմտյան Եվրոպայում, Հյուսիսային եւ Հարավային Ամերիկաներում, Չինաստանում եւ Ճապոնիայում։ Առաջնային տարիներին էսպերանտո իմացողները իրար հետ հաղորդակցվում էին մեծ մասամբ նամակագրությամբ եւ պարբերականների միջոցով, սակայն արդեն 1905 թ. հավաքվեց առաջին էսպերանտո իմացողների համաշխարհային հանրագումարը, որն անցկացվեց Ֆրանսիայի Բոլոնյա քաղաքում։ Այդ ժամանակներից ի վեր համաշխարհային հանրագումարներ են հավաքվել 5 աշխարհամասերում ամեն տարի, բացի երկու համաշխարհային պատերազմների տարիներից, որոնց մասնակցել են մինչեւ 6000 մարդ (սովորաբար 2000-3000)։ Էսպերանտո խոսողների հանրությունը Աշխարհագրություն եւ ժողովրդագրություն Էսպերանտո խոսողները ավելի բազմաթիվ են Եվրոպայում եւ Արեւելյան Ասիայում քան Հյուսիսային եւ Հարավային Ամերիկաներում, Աֆրիկայում, եւ Օվկիանիայում, եւ ավելի բազմաթիվ են քաղաքային քան գյուղային վայրերում։ Էսպերանտոն հատկապես տարածված է Եվրոպայի հյուսիսային եւ արեւելյան երկրներում, Ասիայում՝ Չինաստանում, Կորեայում, Ճապոնիայում եւ Իրանում, Ամերիկաներում՝ Բրազիլիայում, Արգենտինայում եւ Մեքսիկայում եւ Աֆրիկայում՝ Տոգոյում եւ Մադագասկարում։ Էսպերանտո իմացողների թվաքանակի գնահատական էր տրվել թոշակի անցած հոգեբանության պրոֆեսոր եւ երկարաժամկետ էսպերանտիստ Սիդնեյ Կուլբերտի կողմից, որը ավելի քան տասնյակ երկրների փորձնական տարածքներում 20 տարվա ընթացքում հայթայթում եւ ստուգման էր ենթարկում էսպերանտո իմացողներին։ Կուլբերտը եզրակացրեց, որ մեկից երկու միլիոն մարդ ունի էսպերանտոյի Արտասահմանյան Ծառայության Մակարդակ 3 իմացություն՝ "մասնագետորեն հմուտ" (ընդունակ հաղորդակցելու միջին բարդության գաղափարներ առանց վարանումների եւ հետեւելու ճառերի, ռադիո հաղորդումների եւ այլն...): Կուլբերտի չափումները արված էին ոչ միայն էսպերանտոյի համար, այլ կազմում էին 1 միլիոնից ավել խոսացողներ ունեցող բոլոր լեզուների համար չափումների ցուցակի մաս, որոնք ամեն տարի տպագրվում էին Աշխարհի Տարեգիրք եւ Փաստերի Գրքում։ Կուլբերտի իր մեթոդոլոգիայի ամենամանրամասն բացատրությունը պարունակվում է Դեյվիդ Վուլֆին հասցեագրված 1989 թ. նամակում։ Քանի որ Կուլբերտը երբեք չի տպագրել մանրամասն միջանկյալ տվյալներ առանձին պետությունների եւ տարածաշրջանների համար, ապա դժվար է անկախ գնահատական տալ նրա արդյունքներին։ Ֆինն լեզվաբան Յոուկո Լինդստեդը՝ էսպերանտոյի բնածին լեզվակիրների մասնագետ, ներկայացրել էր հետեւայլ սխեման, որն ընգծում է լեզվական հմտության ընդհանուր հարաբերակցությունները էսպերանտոյի հանրության մեջ. 1,000 էսպերանտոյի բնածին լեզվակիրներ 10,000 խոսում են ազատ 100,000 կարող են օգտագործել ակտիվորեն 1,000,000 կարող են պասիվորեն հասկանալ ահագին մի մաս 10,000,000 ուսումնասիրել են այն որոշ չափով որոշ ժամանակ Դր. Կուլբերտի մանրամասն փորձարկման տվյալների բացակայության պատճառով, անհնարին է բերել խոսողների թիվը հստակ ճշտությամբ։ Որոշ դիտորդներ հավանաբար կառարկեն Էսպերանտոյի Միջազգային Ասոցիացիայի կայքում բերված արտայտությանը. Վաճառված դասագրքերի եւ տեղային հասարակությունների անդամների թվերը դնում են լեզվի որոշ իմացություն ունեցող մարդկանց թիվը հարյուր հազարների եւ հավանաբար միլիոնի սահմաններում : Մշակույթ Էսպերանտոն հաճախ օգտագործվում է միջազգային մշակույթին ծանոթանալու նպատակով։ Կան 25,000-ից ավել էսպերանտո գրքեր՝ թե՛ բնագիր, թե՛ թարգմանված, ինչպես նաեւ 100-ից ավել պարբերական հանդեսներ։ Բազմաթիվ էսպերանտո իմացողներ օգտագործում են լեզուն աշխարհով մեկ ազատ ճամփորդության համար՝ օգտվելով Passporta Serva ծառայությունից։ Ուրիշները աշխարհով մեկ նամակագրական ծանոթություններ են ստեղծում՝ օգտվելով ծանոթությունների համապատասխան ծառայություններից։ Ամեն տարի էսպերանտո իմացողներ 1500-3000 մարդ հանդիպում են Էսպերանտոյի Համաշխարհային Համագումարի (Universala Kongreso de Esperanto) ընթացքում։ Նկարահանվել են երկու լիամետրաժ ֆիլմեր, որոնց երկխոսություններն ամբողջությամբ էսպերանտո լեզվով են՝ Angoroj 1964 թ. եւ Incubus 1965 թ.: Նկարահանվել են սիրողական այլ կինոնկարներ եւս, օրինակ՝ Gerda Malaperis («Գերդան անհետացել է») վեպի էկրանացումը։ Մի քանի ազգային լեզուներով նկարահանված կինոնկարներ օգտագործել են էսպերանտոն որոշ ձեւով, սրանից է՝ Gattaca ֆիլմը։ Էսպերանտոն հաճախ քննադատվում է «մշակույթ չունենալու» համար։ Լեզվի կողմնակիցներն էլ պնդում են, որ էսպերանտոն մշակութապես չեզոք է իր կառուցմամբ, քանի որ այն ստեղծված էր տարբեր մշակույթների ներկայացուցիչների շփումը հեշտացնելու նպատակով, եւ ոչ թե որեւէ մեկ մշակույթի կրիչ լինելու համար։ Այս պատճառով այն համարվում է իր իսկ մշակույթը կրիչ։ Տես նաեւ Պաշտոնական լեզու Լեզվաընտանիքների ցանկ Արհեստական լեզուներ Ծանոթագրություններ Արտաքին հղումներ Էսպերանտոյի կարճ կյանքը հայկական մամուլում Տեղեկություններ եւ խորհուրդներ սկսնակներին «Esperanto նորություններ» Էսպերանտոի մասին Հարցում, Էսպերանտոն միջացգային շփմա՜ն լեզու է: Բոլոր Վիքիպեդիաների ցանկը եւ վիճակագրական տվյալները՝ անգլերեն GeoNames Ethnologue Արհեստական լեզուներ


text: Նորվեգերեն (բուկմոլ) (ինքնանվանումը՝ norsk (bokmål)՝ «գրքի լեզու»)՝ Հնդեվրոպական լեզվաընտանիքի գերմանական լեզվախմբի լեզու։ Ներկայումս Նորվեգիայում զուգահեռաբար գործածվում է նորվեգերենի երկու պաշտոնական գրական լեզու՝ բուկմոլ եւ նյունորսկ։ Ձեւավորվել է դանիերենի հիմքի վրա՝ Դանիայի տիրապետության չորս հարյուրամյակների ընթացքում։ 19-րդ դարի նորվեգացի նշանավոր գրողներ Հենրիկ Իբսենը եւ Բյորնստյերնե Բյորնսոնը գրում էին նոր-նոր ձեւավորվող նորվեգերենով, որը հետագայում ստացավ «տիրակալի լեզու» (նորվեգերեն՝ riksmål ռիկսմոլ), իսկ 1929 թ.-ից՝ բուկմոլ անունը։ Բուկմոլը գործածում է Նորվեգիայի բնակչության մոտավորապես 90%-ը, այդ լեզվով են լույս տեսնում կենտրոնական ԶՏՄ-ները, այդ լեզուն են առավել հաճախ սովորում արտասահմանցի ուսանողները։ Ծանոթագրություններ Արտաքին հղումներ GeoNames Ethnologue Դասագրքեր Vikør, Lars. "Fakta om norsk språk". Retrieved 2009-08-04. a b Lundeby, Einar. "Stortinget og språksaken". Retrieved 2007-06-12. Halvorsen, Eyvind Fjeld. "Marius Nygaard". In Helle, Knut . Norsk biografisk leksikon. Oslo։ Kunnskapsforlaget. Retrieved 6 February 2010. Տես նաեւ Պաշտոնական լեզուների ցանկ Լեզվաընտանիքների ցանկ Լեզուների ցանկեր Նորվեգերեն


text: Ուկրաիներեն (ինքնանվանում՝ українська мова ), հնդեվրոպական լեզվաընտանիքի արեւելա-սլավոնական լեզվախմբի լեզու։ Ուկրաիներեն խոսում են աշխարհում 41 միլիոն մարդ։ Պետական լեզու է Ուկրաինայում։ Ըստ աշխարհի լեզուների դասակարգման խոսողների թվով 26-րդն է։ Ընդհանուր տեղեկություններ Խոսողների թիվ - 45 մլն. Լեզվի կոդ - uk Անվանում - uk - українська мова (ukrains’ka mova); en - Ukrainian; eo - Ukraina Տառատեսակ - Կիրիլիցա Պետական կարգավիճակ Պետական լեզու է՝ Աշխարհագրական տարածում Ուկրաիներենը տարածված է հիմնականում Ուկրաինայում, Բելառուսում, Ռուսաստանում եւ նրանց հարակից շրջաններում, Կուբանում, Լեհաստանում, Սլովակիայում, ինչպես նաեւ Կանադայում, ԱՄՆ-ում, Արգենտինայում եւ Ավստրալիայում։ Այբուբեն եւ գիր Բառապաշար Բարի օր/Բարեւ/Ողջույն - Добрий день (Dobri den); Привіт (Pryvit) Բարի լույս - Доброго ранку (Dobroho ranku) Բարի երեկո - Добрий вечір (Dobryy̆ vechir) Ինչպե՞ս եք - як ви поживаєте? (yak vy pozhyvayete?) Ինչպե՞ս ես - як поживаєш? (yak pozhyvayesh?) Բարի գալուստ - Ласкаво просимо (Laskavo prosymo); Вітаємо (Vitaemo) Ինչպե՞ս են Ձեր գործերը - Як у вас справи? (Yak u vas spravy?) Շնորհակալություն - Дякую (Dyakuyu); Спасибі (Spasybi) Այո | Ոչ - Так | Ні (Tak / Ni) Խնդրում եմ - Будь ласка (Bud' laska); Прошу (Proshu) Ցտեսություն/Հաջողություն - До побачення (Do pobachennya) Թվեր Տես նաեւ Պաշտոնական լեզուների ցանկ Լեզվաընտանիքների ցանկ Լեզուների ցանկեր Ուկրաինա Ուկրաինայի լեզուներ Ծանոթագրություններ Արտաքին հղումներ GeoNames Ethnologue Սլավոնական լեզվախումբ Ուկրաիներեն ԱՄՆ-ի լեզուներ Ուկրաինայի լեզուներ


text: Եբրայերեն (עִבְרִית, իվռիթ), Աֆրասիական լեզվաընտանիքի սեմական խմբի լեզու, Իսրայելի Պետության պետական լեզուն։ Եբրայերեն խոսում են աշխարհում 7 միլիոն մարդ։ Ըստ աշխարհի լեզուների դասակարգման՝ եբրայերենը չի մտնում աշխարհի 100 տարածված լեզուների մեջ։ Եբրայերեն լեզվում գործածվում է եբրայական գիրը։ Դասավանդվում է Երեւանի պետական համալսարանի արեւելագիտության ֆակուլտետում։ Հայաստանում եբրայերենի առաջին դասագիրքը հեղինակել է ԵՊՀ դասախոս, բանասիրական գիտությունների թեկնածու Արման Հակոբյանը («Արդի եբրայերեն», 2003, երկրորդ հրատարակությունը՝ 2019): Տես նաեւ Պաշտոնական լեզու Լեզվաընտանիքների ցանկ Ծանոթագրություններ Գրականություն Արման Հակոբյան, Արդի եբրայերեն, Երեւան, 2003, 2019 Իսրայելի լեզուներ Սեմական լեզուներ Եբրայերեն


text: Բուլղարերենը (български език [ˈbɤ̞lɡɐrski ɛˈzik], bulgarski / բուլգարսկի) պատկանում է Հնդեվրոպական լեզուների ընտանիքի սլավոնական լեզվախմբին։ Բուլղարերեն խոսում են աշխարհում 8-9 միլիոն մարդ։ Բուլղարերենը պետական լեզու է Բուլղարիայում եւ Եվրամիությունում։ Ըստ աշխարհի լեզուների դասակարգման՝ բուլղարերենը 86-րդն է։ Այբուբեն Տես նաեւ Պաշտոնական լեզուների ցանկ Լեզվաընտանիքների ցանկ Լեզուների ցանկեր Ծանոթագրություններ Արտաքին հղումներ GeoNames Ethnologue Բուլղարիայի լեզուներ Սլավոնական լեզվախումբ Բուլղարերեն Չեխիայի լեզուներ Հունգարիայի լեզուներ Մոլդովայի լեզուներ Ուկրաինայի լեզուներ Սերբիայի լեզուներ Ալբանիայի լեզուներ Ռումինիայի լեզուներ


text: Ռումիներեն (română / ռոմինը), Հնդեվրոպական լեզուների ընտանիքի իտալական լեզվախմբին արեւելա-ռոմանական ենթախմբին պատկանող լեզու, ռումինների լեզուն։ Ռումիներեն խոսում են աշխարհում 28 միլիոն մարդ։ Ռումիներենը պաշտոնական լեզու է Ռումինիայում, Մոլդովայում։ Ռումինիայի պետական լեզուն։ Պատկանում է հնդեվրոպական լեզվաընտանիքի ռոմանական ճյուղի արլ–ռոմանական ենթախմբին։ Խոսողների թիվը Ռումինիայում՝ մոտ 18 միլիոն մարդ։ Տարածված է նաեւ ԱՊՀ–ի, Բուլղարիայի, նախկին Հարավսլավիայի, Հունգարիայի, Ալբանիայի, Հունաստանի մի շարք շրջաններում, ԱՄՆ–ում, Կանադայում եւ այլուր։ Տրոհված է բարբառների (Ռումինիայում), որոնցից մոլդավականը մոտ է մոլդավերենին։ Զարգացել է բարբառային–խոսակցական լատիներենի հիմքի վրա։ Հնչյունական առանձնահատկություններից են լատինական Õ-ի եւ Ũ–ի տարբերակումը, ձայնավորից եւ բաղաձայնից առաջ an > iո, ինչպես նաեւ amx բաղաձայն > im (բացառությամբ սլավոնական փոխառությունների), ձայնավորների ձեւաբանական նոր հերթագայության առաջացումը։ Տիպաբանական շատ ընդհանրություններ ունի Բալկանյան թեղակղկղզու մյուս լեզուների հետ (անորոշ դերբայի կորուստ. ապառնի ժամանակի նկարագրական ձեւ), սակայն գոյականների, ածականների, դերանունների թվի եւ սեռի ձեւերը, խոնարհման հարացույցը հիմնականում պահպանել են ժող. լատիներենի ձեւաբանական առանձնահատկությունները։ 11 –19 թվական անունները կազմվում են սլավոնական լեզուների կաղապարով։ Բառապաշարում շատ են սլավոնական եւ հունական փոխառությունները։ Ռումիներենով գրական ամենահին հուշարձանները XVI դարից են։ Գրական ռումիներենի ձեւավորումն ավարտվել է XIX դ.. Այբուբենը՝ մինչեւ XIX դ.՝ սլավոնագիր, ապա՝ լատինագիր։ Ըստ աշխարհի լեզուների դասակարգման Ռումիներենը 36-րդն է։ Ծանոթագրություններ Ռոմանական լեզվախումբ


text: Սլովեներենը (slovenski jezik կամ slovenščina) պատկանում է Հնդեվրոպական լեզուների ընտանիքի հարավ-սլավոնական լեզվախմբին։ Սլովեներեն խոսում են աշխարհում 2.2 միլիոն մարդ։ Սլովեներենը պետական լեզու է Սլովենիայում։ Ըստ աշխարհի լեզուների դասակարգման Սլովեներենը չի մտնում 100 ամենատարածված լեզուների մեջ։ Տես նաեւ Պաշտոնական լեզուների ցանկ Լեզվաընտանիքների ցանկ Լեզուների ցանկեր Ծանոթագրություններ Արտաքին հղումներ GeoNames Ethnologue Սլավոնական լեզվախումբ


text: Սերբերենը (՝ սըրբսկի) պատկանում է հնդեվրոպական լեզուների ընտանիքի սլավոնական ենթախմբի սերբո-խորվաթական խմբին։ Սերբերեն խոսում են աշխարհում 12 միլիոն մարդ։ Սերբերենը պետական լեզու է Սերբիայում (ներառյալ Կոսովո), Մոնտենեգրոյում եւ Բոսնիա եւ Հերցեգովինայում։ Ըստ աշխարհի լեզուների դասակարգման սերբերենը 75-րդն է։ Արտաքին հղումներ GeoNames Ethnologue Տես նաեւ Պաշտոնական լեզուների ցանկ Լեզվաընտանիքների ցանկ Լեզուների ցանկեր Ծանոթագրություններ Սլավոնական լեզվախումբ Սերբերեն


text: Սլովակերենը (slovenčina) պատկանում է Հնդեվրոպական լեզուների ընտանիքի Սլավոնական լեզվախմբին։ Սլովակերեն խոսում են աշխարհում 6 միլիոն մարդ։ Սլովակերենը պաշտոնական լեզու է Սլովակիայում, Չեխիայում։ Ըստ աշխարհի լեզուների դասակարգման Սլովակերենը չի մտնում 100 ամենատարածված լեզուների մեջ։ Տես նաեւ Պաշտոնական լեզուների ցանկ Լեզվաընտանիքների ցանկ Լեզուների ցանկեր Ծանոթագրություններ Սլավոնական լեզվախումբ


text: Էստոներենը () պատկանում է ուրալյան լեզուների ուգրո-ֆիննական լեզվաընտանիք մերձբալթաֆիննական ճյուղին։ Էստոներենը Էստոնիայում եւ Եվրամիության պաշտոնական լեզու է։ Էստոներենով խոսում են աշխարհում 1 միլիոն հարյուր հազար մարդ։ Գրային համակարգը հիմնված է լատինական այբուբենի վրա։ Լեզվի կոդը՝ et կամ est է (ըստ ISO 639-ի)։ Գրություն Էստոնական այբուբեն Ֆիններենի նման էստոներենում եւս օգտագործվում է լատինական այբուբենը՝ որպես սեփական այբուբենի հիմք, որին ավելացրել են ä, ö, ü, եւ õ տառերը, այնուհետեւ որպես ավելի ուշ հավելում՝ š եւ ž տառերը։ Այբուբենի c, q, w, x եւ y տառերն սահմանափակվում են միայն օտար բառերի կիրառության դեպքում, իսկ f, z, š, եւ ž հանդիպում են միայն փոխառյալ եւ օտար բառերում միայն։ Ö եւ ü տառերը արտաբերվում են ինչպես իրենց համարժեքները շվեդերենում եւ գերմաներենում։ Ի տարբերություն գերմաներենի, բայց ֆիններենի եւ շվեդերենի նմանությամբ (r-ին հաջորդող դիրքում) Ä-ն հնչում է որպես [æ], ինչպես անգլերեն mat բառում։ Ä, Ö եւ Ü առանձին մաքուր հնչյուններ են եւ ներհատուկ էստոներենին՝ չնայած տառաձեւը եկել է գերմաներենից։ Ձայնավորներից õ-ն արտահայտում է /ɤ/, ոչ շրթնայնացված /o/ կամ փակ-միջին ետին շարքի ոչ շրթնայնացված ձայնավոր։ Այն գրեթե համապատասխանում է բուլղարերեն ъ /ɤ̞/-ին եւ վիետնամերեն ơ-ին եւ կիրառվում է ռուսերեն ы-ի տառադարձման ժամանակ։ Հնչյունաբանություն Ձայնավորներ Էստոներենում առկա է 9 ձայնավոր մենաբարբառ-հնչյուն՝ 3 ձայնավորական բարձրացումներով, մեծ քանակությամբ երկբարբառներ։ Չկան թուլացող հնչյուններ։ Առկա են 36 երկբարբառներ (որոնցից 26-ը բնիկ էստոնական են), բոլոր ինը ձայնավորները կարող են հանդես գալ որպես երկբարբառի առաջին բաղադրիչ, բայց միայն ɑ, e, i, o, u կարող են լինել երկրորդ բաղադրիչ։ Բաղաձայններ Բաղաձայանական հնչյունական համակարգը բնութագրվում է կոշտ եւ փափուկ բաղաձայն հնչյունների առկայությամբ, ոչ շնչեղացված պայթական բաղաձայններով (առանց շնչեղության արտասանվող p, t, k հնչյունները հակադրվում են գերմաներենին) եւ կոշտ բաղաձայնների՝ առաջին շարքի ձայնավորների հետ համադրվելու կարողությամբ (օրինակ՝ tee, täht, töö, tüvi բառերում t-ն հնչում է որպես կոշտ բաղաձայն, իսկ i ձայնավորից առաջ բաղաձայնները փափկում են) Վանկ եւ շեշտ Էստոներենում վանկերը շատ հազվադեպ են սկսվում որոշ բաղաձայններով։ Հիմնականում շեշտը գրեթե միշտ ընկնում է առաջին վանկի վրա։ Բարդ բառերում, նաեւ առաջին վանկում երկբարբառներ կամ երկար ձայնավորներ լինելու դեպքում հանդես է գալիս երկրորդական շեշտ։ Կան մի քանի բացառություններ, որտեղ շեշտը երկրորդ վանկում . օրինակ՝ aitäh «շնորհակալություն», sõbranna «ընկերուհի»։ Փոխառյալ բառերում շեշտը կարող է լինել ինչպես բնօրինակում, այսպես՝ ideaal «իդեալ», professor «պրոֆեսոր»։ Լեզվական օրինակ Մարդու իրավունքների համընդհանուր հռչակագրի հոդված 1-ը էստոներենով. (Բոլոր մարդիկ ծնվում են ազատ ու հավասար՝ իրենց արժանապատվությամբ եւ իրավունքներով։ Նրանք օժտված են բանականությամբ ու խղճով, եւ պարտավոր են միմյանց նկատմամբ վարվել եղբայրության ոգով)։ Գրականություն Արտաքին հղումներ GeoNames Ethnologue Տես նաեւ Պաշտոնական լեզու Լեզվաընտանիքների ցանկ Ծանոթագրություններ Ուրալական լեզուներ Ֆիննաուգրական լեզուներ Էստոներեն Էստոնիայի լեզուներ


text: Հունգարերեն (magyar nyelv ), ուգրո-ֆիննական լեզուների ընտանիքի անդամ։ Հունգարերեն խոսում է աշխարհում 14.5 միլիոն մարդ։ Տարածվածություն 2011 թվականի գնահատականներով՝ Հունգարիայում հունգարերեն խոսում է 9 896 333 մարդ (բնակչության 99.6%-ը)։ 2.2 միլիոն խոսող կան այն տարածքներում, որոնք եղել են Հունգարական թագավորության մաս։ Դրանցից ամենամեծ խումբն ապրում է ներկայիս Ռումինիայի արեւմտյան կեսում գտնվող Տրանսիլվանիայում, որտեղ ապրում է մոտավորապես 1.25 միլիոն հունգարացի։ Կան նաեւ խոշոր հունգարական համայնքներ Սլովակիայում, Սերբիայում (Վոյվոդինա) եւ Ուկրաինայում (Կարպատներ)։ Միացյալ Նահանգներում հունգարերեն խոսողների համայնքը հաշվվում է 100.000 մարդ։ Կարգավիճակ Հունգարերենը պաշտոնական լեզու է Հունգարիայում, շրջանային լեզու Սլովենիայում, Վոյեվոդինայում։ Ըստ աշխարհի լեզուների դասակարգման հունգարերենը 66-րդն է։ Տես նաեւ Պաշտոնական լեզու Լեզվաընտանիքների ցանկ Ծանոթագրություններ Արտաքին հղումներ GeoNames Ethnologue Ուրալական լեզուներ Ֆիննաուգրական լեզուներ Հունգարերեն Հունգարիայի լեզուներ


text: Կորեերենը (հանգըլ՝ ), կորեացիների լեզուն։ Պետական լեզու է Հյուսիսային Կորեայում եւ Հարավային Կորեայում։ Խոսվում է Կորեական թերակղզում, Չինաստանի Ժողովրդական Հանրապետությունում, Ճապոնիայում, Ռուսաստանում եւ ԱՄՆ-ում։ Խոսողների թիվը՝ 78 միլիոն մարդ։ Կորեերենը համարվում է մեկուսացած լեզու, թեեւ նրա ծագման մասին կան տարբեր կարծիքներ (դրավիդյան, ճապոնական, հնասիական, հնդեվրոպական եւ այլն)։ Ունի 6 բարբառ՝ հյուսիսարեւելյան, հյուսիսարեւմտյան, կենտրոնական, հարավարեւելյան, հարավարեւմտյան եւ Ջեջու կղզու բարբառը։ Կորեերենը գործածում է կորեական գիրը՝ հանգըլը, օգտագործելով նաեւ չինական հանջա հիերոգլիֆներ։ Ըստ աշխարհի լեզուների դասակարգման կորեերենը 13-րդն է։ Անվանում Մինչ 1945 թվականը օգտագործվել է «չոսոնմալ» (հանջա՝ 朝鮮말, հանգըլ՝ 조선말) կամ «չոսոնա» (հանգըլ՝ 조선어, հանջա՝ 朝鮮語) անվանումները, որը մինչեւ այժմ էլ օգտագործվում է Հյուսիսային Կորեայում։ Հարավային Կորեայում այժմ ընդունված է «հանգուկո» (հանգըլ՝ 한국어, հանջա՝ 韓國語) կամ, ավելի քիչ, «հանգուկմալ» (հանգըլ՝ 한국말, հանջա՝ 韓國말) տարբերակները, իսկ սովորաբար ուղղակի «կուգո» (հանգըլ՝ 국어, հանջա՝ 國語, «պետական լեզու»)։ Կորեայի երկու հատվածներում էլ օգտագործվում է խոսակցային «ուրիմալ» տարբերակը (հանգըլ՝ 우리말, «մեր լեզուն»)։ Առանձնահատկություններ Բաղաձայնական համակարգում տարբերակում են եռաշարք աղմկային բաղաձայններ։ Հարուստ է միաբարբառներով ու երկբարբառներով։ Շեշտը բարբառների մի մասում ուժային է, մյուսում՝ երաժշտական եւ անկայուն։ Կորեերենը կցական լեզու է, սակայն ուժեղ միտում ունի դեպի վերլուծական կառուցվածքը։ Գոյականները հարուստ են հոլովական ձեւերով, բացակայում է քերականական սեռը։ Բայերն ու ածականները չունեն դեմքի, թվի, սեռի կարգեր։ Շարահյուսության մեջ բառերի դասավորությունը հաստատուն է, իսկ նրանց կապը իրագործվում է ետադրություններով, մասնիկներով, սպասարկու բառերով եւ այլն։ Փոխառությունները գլխավորապես եվրոպական լեզուներից եւ ճապոներենից են, միջին տոկոս են կազմում չինաբանությունները։ Ժամանակակից գրական կորեերենի հիմքում ընկած է Սեուլի խոսվածքը։ Կորեայի Ժողովրդա-Դեմոկրատական Հանրապետությունում որպես նորմա ընդունված է Փենյանի խոսվածքը։ Լեզվաբանական բնութագիր Հնչյունաբանություն Այբուբենը եւ գիր 가 나 다 라 마 바 사 아 자 차 카 타 파 하 아 야 어 여 오 요 우 유 으 이 Բառապաշար Բառեր եւ արտահայտություններ (실용 간단 한국어) Բարեւ ― 안녕하세요! ― անյոնհասեյո։ 안녕하십니까! ― անյոնգհասիմնիկա։ Բարի գալուստ ― 환영합니다. ― հվանյոնգհամնիդա։ 어서오세요. ― օսոօսեյո։ 어서오십시오. ― օսոօսիփշիո։ Շնորհակալություն ― 고마워요. ― քոմավոյո։ 고맙습니다. ― քոմափսըմնիդա։ Այո / ոչ ― 네 ― նէ, 예 ― յե։ / 아니요 ― անիյո։ 아닙니다. ― անիմնիդա։ (옛 조선말로는 "아니올시다.") Խնդրում եմ ― 주세요 ― չուսեյո։ 주십시요. ― չուշիփշիյո։ Հաջողություն / ցտեսություն ― 안녕히 가세요 ― անյոնգհի քասեյո։ 안녕히 가십시요 ― անյոնգհի քաշիփշիյո։ 안녕히 가십시오! ― անյոնգհի քաշիփշիո։ Թվեր (실용 한국어 숫자) 1 - 하나(일 / 一), 2 - 둘(이 / 二), 3 - 셋(삼 / 三), 4 - 넷(사 / 四), 5 - 다섯(오 / 五), 6 - 여섯(육 / 六), 7 - 일곱(칠 / 七), 8 - 여덟(팔 / 八), 9 - 아홉(구 / 九), 10 - 열(십 / 十) 11 - 열하나(십일 / 十一), 12 - 열둘(십이 / 十二) 20 - 스물(이십 / 二十), 30 - 서른(삼십 / 三十), 40 - 마흔(사십 / 四十), 50 - 쉰(오십 / 五十), 60 - 예순(육십 / 六十), 70 - (칠십 / 七十), 80 - 여든(팔십 / 八十), 90 - 아흔(구십 / 九十), 100 - 온(백 / 百, 일백 / 一百) 1000 - 즈믄(천 / 千, 일천 / 一千) Տես նաեւ Պաշտոնական լեզու Լեզվաընտանիքների ցանկ Ծանոթագրություններ Արտաքին հղումներ GeoNames Ethnologue Կորեերեն Կորեական գրային համակարգ Կցական լեզուներ Կորեայի լեզուներ Հյուսիսային Կորեայի լեզուներ Հարավային Կորեայի լեզուներ Չինաստանի լեզուներ Ճապոնիայի լեզուներ ԱՄՆ-ի լեզուներ Կանադայի լեզուներ Ռուսաստանի լեզուներ


text: Չեխերենը (čeština) պատկանում է Հնդեվրոպական լեզուների ընտանիքի արեւմտա-սլավոնական լեզվախմբին։ Չեխերեն խոսում են աշխարհում 12 միլիոն մարդ։ Չեխերենը պաշտոնական լեզու է Չեխիայի Հանրապետությունում։ Ըստ աշխարհի լեզուների դասակարգման չեխերենը 73-րդն է։ Տես նաեւ Պաշտոնական լեզուների ցանկ Լեզվաընտանիքների ցանկ Լեզուների ցանկեր Ծանոթագրություններ Արտաքին հղումներ GeoNames Ethnologue Սլավոնական լեզվախումբ Չեխերեն


text: Խորվաթերենը (hrvatski jezik հրվատսկի յեզիկ) պատկանում է Հնդեվրոպական լեզուների ընտանիքի սլավոնական լեզվախմբին։ Խորվաթերեն խոսում են աշխարհում 5 միլիոն մարդ։ Խորվաթերենը պաշտոնական լեզու է Խորվաթիայում, ինչպես նաեւ՝ Բոսնիա եւ Հերցեգովինայում։ Ըստ աշխարհի լեզուների դասակարգման խորվաթերենը չի մտնում 100 տարածված լեզուների մեջ։ Արտաքին հղումներ GeoNames Ethnologue Տես նաեւ Պաշտոնական լեզուների ցանկ Լեզվաընտանիքների ցանկ Լեզուների ցանկեր Ծանոթագրություններ Գրականություն Dubravko Škiljan։ From Croato-Serbian to Croatian: Croatian linguistic identity. Multilingua 19, 2000, 3–20. Leopold Auburger։ Die kroatische Sprache und der Serbokroatismus. Ulm ։ Hess, 1999, ISBN 3-87336-009-8 Robert D. Greenberg։ Language and Identity in the Balkans: Serbo-Croatian and its Disintegration. Oxford u. a. 2004, ISBN 0-19-925815-5. Mario Grčević։ Die Entstehung der kroatischen Literatursprache. Köln/Weimar/Wien ։ Böhlau, 1997, ISBN 3-412-16196-9 Radoslav Katičić։ Undoing a 'Unified Language': Bosnian, Croatian, Serbian. In Michael Clyne, ed. Undoing and Redoing Corpus Planning. Berlin ։ Mouton de Gruyter, 1997, ISBN 3-11-012855-1, 165–191 Milan Moguš։ Die Geschichte der kroatischen Literatursprache. Übersetzt von Nicole Emmerich unter Mitarbeit von Mario Grčević. Zagreb ։ Globus, 2001, ISBN 953-167-125-7 Miloš Okuka։ Eine Sprache – viele Erben: Sprachpolitik als Nationalisierungsinstrument in Ex-Jugoslawien. Klagenfurt 1998, ISBN 3-85129-249-9. Խորվաթիայի լեզուներ Բոսնիա եւ Հերցեգովինայի լեզուներ Սերբիայի լեզուներ Ավստրիայի լեզուներ Չեռնոգորիայի լեզուներ Սլովակիայի լեզուներ Չեխիայի լեզուներ Հունգարիայի լեզուներ Իտալիայի լեզուներ Ռումինիայի լեզուներ


text: Գալիսերեն (Galego), պատկանում է իբերո-ռոմանական լեզուների ընտանիքի արեւմտա-իբերական լեզվախմբին։ Գալիսերեն խոսում են աշխարհում 4 միլիոն մարդ։ Ըստ աշխարհի լեզուների դասակարգման՝ գալիսերենը չի մտնում 100 ամենատարածված լեզուների մեջ։ Ծանոթագրություններ Իսպանիայի լեզուներ Գալիսերեն


text: Հունարեն (ինքնանուն՝ Ελληνικά էլլինիկա), հնդեվրոպական լեզվաընտանիքի անհատական խմբի լեզու։ Հունարեն խոսում են աշխարհում 15 միլիոն մարդ։ Հունարենը պաշտոնական լեզու է Հունաստանում, Կիպրոսում։ Ըստ աշխարհի լեզուների դասակարգման՝ հունարենը 74-րդն է։ Պատմություն Հունարենի զարգացման պատմությունը բաժանվում է երեք շրջանի։ հին հունարեն (XIV դ. մ. թ. ա. — մ. թ. IV դ.), արխաիկ շրջան (մ. թ. ա. XIV - VIII դդ.), դասական շրջան (մ. թ. ա. VIII - IV դդ.), հելլենիստական շրջան (մ. թ. ա. IV - I դդ.) ուշ հունարենի փուլ (մ. թ. I—IV դդ.), բյուզանդերեն (միջին հունարեն, V—XV դդ.), հույների ու Բյուզանդիայի ժողովրդի լեզուն։ Գիտնականներից ոմանք չեն ընդունում այդ տերմինը՝ պատճառաբանելով, որ այդ ժամանակ լեզուն միաբնույթ չի եղել։ Նրանք կարծում են, որ այդ շրջանում միասին գոյություն են ունեցել հին հունարենն ու վաղ նոր հունարենը։ նոր հունարեն (XV դարից մինչ մեր օրերը), Բյուզանդիայում, Օսմանյան Թուրքիայում ապրած հույների լեզուն, ինչպես նաեւ ժամանակակից Հունաստանի ու Կիպրոսի Հանրապետությունների պաշտոնական, խոսակցական ու գրական լեզուն։ Նոր հունարենը ձեւովորվել է XVIII—XIX դարերում հյուսիսային բարբառների հիման վրա։ Նոր հունարենն ընդգրկված է, այսպես կոչված, Լեզուների Բալկանյան միության մեջ։ Հին հունարենը բաժանված էր բազմաթիվ բարբառների։ Ընդունված է առանձնացնել բարբառների չորս խումբ՝ արեւելյան (իոնյան, ատտիկյան բարբառներ), արեւմտյան (դորիական), արկդոկիպրոսյան (հարավախեյյան) եւ էոլյան (հյուսիսախեյյան)։ Ատտիկյան բարբառի հիման վրա էլ հետագայում (Ալեքսանդր Մակեդոնացու արշավանքներից հետո) ձեւավորվել է համահունական լեզուն՝ այսպես կոչված կոյնեն (κοινή), որ դարձավ պաշտոնական ու խոսակցական լեզու Միջերկրական ծովի արեւելյան ափին ձգվող հսկայական տարածքներում։ Կոյնեից են առաջացել ժամանակակից հունարենի գրեթե բոլոր բարբառները։ Բացառություն է կազմում մեկուսացած ցակոնյան բարբառը կամ լեզուն (հուն.՝ τσακωνικά), որ ավանդաբար առաջացած է համարվում դորիական բարբառից։ Հին հունարենի քերականական կառուցվածքը բավական բարդ էր. գոյականն ուներ հոլովման երեք տիպ, հինգ հոլով, բայն ուներ խոնարհման մի քանի տիպ, բազմաթիվ էին դերանուններն, նախդիրներն ու մասնիկները։ XIX-XX դարերում Հունաստանում գոյություն ուներ լեզվի երկու տարբերակ՝ կաֆարեւուսա (καθαρεύουσα), որ բխում էր հունական գրականության ավանդույթներից եւ հետեւում էր գրի հին հունական նորմերին, բայց ժամանակակից արտասանությամբ, եւ XIX դարում առաջացած դիմոտիկան (δημοτική)։ 1976 թվականից Հունաստանի պաշտոնական լեզուն դիմոտիկան է (կաֆարեւուսայի որոշ տարրերով)։ Մինչ 1982 թվականը գրության մեջ օգտոգործվում էր դիակրիտիկ նշանների հարուստ համակարգ, սակայն բանավոր խոսքում այդ նշաններով արտահայտվող տարբերություններն այլեւս չէին նկատվում, ուստի 1982 թվականից պաշտոնապես գործածվում է միաբնույթ համակարգ։ Քերականական համակարգ Գոյական անուն Գոյականն ունի քերականական երեք սեռ (արական, իգական, չեզոք), երկու թիվ (եզակի, հոգնակի)։ Հոլովները չորսն են՝ ուղղական, սեռական-տրական, հայցական, կոչական։ Ինչպես Բալկանյան տարածաշրջանի շատ լեզուներում, այնպես էլ նոր հունարենում սեռականի ու տրականի իմաստները խառնվել են (արտահայտվում է հին սեռականի ձեւով)։ Այսինքն՝ հին հունարենի տրականի փոխարեն գործածվում է սեռական հոլովաձեւը կամ հայցական հոլովաձեւը σε նախդրի հետ։ Գոյականների հոլովման օրինակներ՝ Արական սեռ. Իգական սեռ. Չեզոք սեռ. Ժամանակակից հունարենում սեռական հոլովաձեւը, ինչպես նշվեց վերեւում, կատարում է ինչպես սեռականի, այնպես էլ տրականի գործառույթ։ Օրինակ՝ ես գիրքը տալիս եմ աղջկան արտահայտությունը հունարեն կլինի՝ (←'), թեեւ ավելի տարածված է այս դեպքում գործածել նախդիրն ու հայցական հոլովը ( = )։ Հայ-հունական լեզվական առնչություններ Հայ-հունական լեզվական առնչությունները սկսվել են հայերենի նախագրային շրջանից (մ.թ.ա. VI-IV դդ.), դրանք ավելի խորացել են Ալեքսանդր Մակեդոնացու արշավանքներով, այնուհետեւ հունական մշակութային եւ կրոնադավանաբանական ազդեցությամբ։ Հայաստանում թողարկվել են դրամներ հունարեն մակագրություններով։ Հայաստանում հունարենից փոխառյալ բառերը բավական շատ են. դրանց մեջ կան անձնանուններ՝ Աթանաս, Անդրեաս, Անտոն, Բարսեղ, Գեորգ, Գրիգոր, Հեղինե, Ղազար, Ղեւոնդ, Պետրոս եւ այլն, եւ հայերենի բառապաշարի տարբեր շերտերին վերաբերող բառեր՝ ադամանդ, արգասիք, բեմ, զմուռս, կամար, կարկին, մետաքս, պալատ, սպունգ, ստամոքս եւ այլն։ Հունարենից փոխառությունների թիվը հայերենում ավելի է մեծացել, երբ հայերը սկսել են հունարենից թարգմանել գիտության այլեւայլ բնագավառներին վերաբերող երկեր, որով եւ սկիզբ է դրվել հունաբան հայերենին։ Հունարենից փոխառյալ շատ բառեր եւ քերականական մասնիկներ գործածական են ժամանակակից հայերենում։ Աղբյուր Հայկական համառոտ հանրագիտարան. Հատոր 4, 2003 Տե՛ս նաեւ Հին հունարեն Գրականություն 100 BC Ծանոթագրություններ Արտաքին հղումներ Greek Language , Columbia Electronic Encyclopedia. The Greek Language and Linguistics Gateway, useful information on the history of the Greek language, application of modern Linguistics to the study of Greek, and tools for learning Greek. Aristotle University of Thessaloniki, The Greek Language Portal, a portal for Greek language and linguistic education. The Perseus Project has many useful pages for the study of classical languages and literatures, including dictionaries. Ancient Greek Tutorials, Berkeley Language Center of the University of California, Berkeley Hellenistic Greek Lessons Greek-Language.com provides a free online grammar of Hellenistic Greek. Greek dictionary, tutorial and hangman program with texteditor, this shareware program is aimed at learning New Testament Greek. Հնդեվրոպական լեզուներ Հունարեն Հունաստանի լեզուներ Ալբանիայի լեզուներ Կիպրոսի լեզուներ


text: Դանիերենը (ինքնանվանումը՝ dansk դանսկ) պատկանում է Հնդեվրոպական լեզուների ընտանիքի գերմանական լեզվախմբին։ Աշխարհում դանիերեն խոսում է 6 միլիոն մարդ՝ առավելապես Դանիայում եւ Գերմանիայի Շլեզվիգ-Հոլշտայն երկրամասում, որտեղ ունի փոքրամասնության լեզվի կարգավիճակ։ Պաշտոնական լեզու է Դանիայում։ Պատմություն Դանիերենն առաջացել է նախասկանդինավերենից, այնպես, ինչպես շվեդերենը, նորվեգական լեզուները, ֆարերերենը եւ իսլանդերենը։ Մայր լեզվից դանիերենն սկսել է տարանջատվել IX-X դարերում, երբ սկսեցին հայտնվել մյուս սկանդինավյան լեզուներից տարբերվող առանձնահատկություններ։ Բոլոր սկանդինավյան լեզուներից դանիերենն ամենաշատ ազդեցությունն է կրել գերմաներենից։ Ինչպես նաեւ բոլոր սկանդինավյան լեզուներից առավել հակված է նորամուծությունների։ Քերականություն Թվականներ 20-ից բարձր թվերի բառաձեւերում միավորները դրվում են տասնավորներից առաջ, ինչպես ներկայացվում է, օրինակ, 21-ը՝ enogtyve, բառացի՝ «մեկ եւ քսան»։ Halvanden թվականը նշանակում է 11⁄2 (բառացի՝ «կես երկրորդ», նկատի ունի՝ «մեկին գումարած երկրորդ մեկի կեսը»)։ Halvtredje (21⁄2) եւ halvfjerde (31⁄2) թվականները հնացած են։ Դանիերենի առանձնահատկություններից է նաեւ այն, որ 50, 60, 70, 80 եւ 90 թվականների պարագայում քսանյակը օգտագործվում է որպես հաշվարկի հիմնական միավոր՝ Tres (tre-sinds-tyve-ի կրճատը, որը նշանակում է «երեք անգամ քսան») նշանակում է վաթսուն, այն դեպքում, երբ halvtreds-ը (tre-sinds-tyve-ի կրճատը, որը բառացի նշանակում է «կես երրորդ քսանի, ինչը հասկացվում է՝ երկու քսան գումարած երրորդ քսանի կեսը) տասնհինգն է։ «Անգամ քսան» նշանակող sindstyve վերջավորությունն այլեւս չի մտցվում քանակական թվականներում, սակայն, մինչեւ հիմա գործածվում է դասական թվականներում։ Այսպես, այսօրվա դանիերենում հիսուներկուսը ներկայացվում է որպես tooghalvtreds հիմա հնացած tooghalvtredsindstyve-ից, մինչդեռ 52-րդը՝ կամ tooghalvtredsende կամ tooghalvtredsindstyvende։ Ծանոթագրություններ Արտաքին հղումներ GeoNames Ethnologue Դանիերեն Դանիայի լեզուներ Գրենլանդիայի լեզուներ Գերմանիայի լեզուներ


text: Աֆրիկաանս (Afrikaans / աֆրիկաանս), պատկանում է Հնդեվրոպական լեզուների ընտանիքի արեւմտա-գերմանական լեզվախմբին։ Աֆրիկանս խոսում են աշխարհում 6 միլիոն մարդ։ Աֆրիկաանսը օգտագործվում է Հարավային Աֆրիկայում եւ Նամիբիայում։ Ըստ աշխարհի լեզուների դասակարգման աֆրիկաանսը չի մտնում 100 ամենատարածված լեզուների ցանկի մեջ։ Տես նաեւ Լեզուների ցանկեր Ծանոթագրություններ Արտաքին հղումներ GeoNames Ethnologue ՀԱՀ լեզուներ Նամիբիայի լեզուներ Արեւմտագերմանական լեզուներ


text: Լյուքսեմբերգերեն՝ (ինքնանուն՝ Lëtzebuergesch)՝ Հնդեվրոպական լեզվաընտանիքի արեւմտա-գերմանական լեզվախմբի լեզու։ Պաշտոնական լեզու է Լյուքսեմբուրգում։ Լյուքսեմբուրգերեն խոսում են Լյուքեմբուրգում շուրջ 300 000 մարդ։ Այն օգտագործվում է նաեւ Բելգիայի, Ֆրանսիայի եւ Գերմանիայի որոշ մասերում։ Լյուքսեմբուրգերենը չի մտնում ըստ տարածման աշխարհի լեզուների դասակարգման մեջ։ Տես նաեւ Պաշտոնական լեզուների ցանկ Լեզվաընտանիքների ցանկ Լեզուների ցանկեր Ծանոթագրություններ Արտաքին հղումներ GeoNames Ethnologue Լյուքսեմբուրգի լեզուներ Բելգիայի լեզուներ Ֆրանսիայի լեզուներ Գերմանիայի լեզուներ


text: Աստուրիերենը (Asturianu) պատկանում է հնդեվրոպական լեզուների ռոմանական ընտանիքին։ Աստուրիերեն խոսում են Իսպանիայի եւ Պորտուգալիայի որոշ շրջաններում։ Վերջին 100 տարիների ընթացքում աստուրիերեն լեզվակիրների հսկայական պակաս է նկատվել։ Որոշ գիտնականներ աստուրիերենը համարում են իսպաներենի բարբառ։ Լեզուն պետականորեն պաշտպանվում է Միրանդա դե Դուրո գավառում, որտեղ այն կոչվում է միրանդեզ կամ միրանդերեն։ Ծանոթագրություններ Ռոմանական լեզվախումբ Իսպանիայի լեզուներ


text: Վալլիերեն (կիմրերեն) (ինքնանվանում՝ Cymraeg) կամ վելշերեն (ուելշերեն) ՝ Հնդեվրոպական լեզվաընտանիքի կելտական լեզվախմբի լեզու։ Վալլիերեն խոսում են ընդհանուր առմամբ 580 000 մարդ։ Վալլիերեն խոսում են Ուելսում, Արգենտինայում, Անգլիայում, Միացյալ Նահանգներում, Ավստրալիայում, Նոր Զելանդիայում։ Վալլիերենը չի մտնում աշխարհի տարածված լեզուների դասակարգման մեջ։ Վելշերեն ( կամ , արտասանվում է ) կամ վալլիերեն - կելտական լեզուների բրիտոնյան ճյուղի լեզուներից մեկը, որով խոսում են Ուելսի տեղաբնիկ ժողովրդի ներկայացուցիչները, ինչպես նաեւ որոշ մարդի Անգլիայում, եւ ոմանք Ի Վլադֆա-ում (ուելսյան կամ վելշական գաղութ Արգենտինայի, Չոբուտ նահանգում)։ Պատմականորեն այն հայտնի է անգլերենում որպես ՛՛բրիտանական լեզու կամ "the British tongue", ՛՛կամբրյան կամ քամբրյան լեզու՝ "Cambrian", ՛՛կամբրիկ՛՛ կամ ՛՛քեմբրյան՛՛ լեզու՝ "Cambric" նաեւ՝ ՛՛կյումրիկ՛՛ կամ կյումրիյան լեզու՝ "Cymric"։ Մեծ Բրիտանիայի եւ Հյուսիսային Իռլանդիայի Միացյալ Թագավորության 2011 թվականի մարդահամարի համաձայն՝ Ուելսում կան 3 միլիոն 100 հազար բնակիչներ։ Նրանցից 73%-ը, այսինքն՝ 2 միլիոն 200 հազարը չունեն Ուելսի լեզվով կամ վելշերենով խոսելու հմտություններ։ Բնակչության 25%-ը այդ երկրից չէ։ Ուելսի 3-տարեկանից բարձր տարիքի տեղաբնիկներից միայն 19%-ն է, այսինքն 562 հազար մարդ, ովքեր ունակ են խոսելու վելշերեն, իսկ նրանցից 77%-ը՝ ունակ են նաեւ կարդալու եւ գրելու վելշերեն։ Այսպիսով բանավոր եւ գրավոր վելշերենին տիրապետում է վելշերից կամ ուելսցիներից 431 հազարը – այսինքն՝ Ուելսի ամբողջ բնակչության 15%-ը)։ Սա կարող է համեմատվել 2001 թվականի մարդահամարի հետ, ըստ որի վելշերեն խոսելու ունակ էր բնակչության 20,8%-ը, այսինքն՝ 582 հազար մարդ։ 2004-2006 թվականներին անցկացված դիտումները ցույց են տվել, որ վելշերեն խոսողների 57%-ը կամ 315 հազար մարդ իրենք իրենց հմուտ են համարել գրավոր վելշերենում։ Պատմություն Վելշերենը ծագում է մ. թ. 6-րդ դարում ընդհանուր բրիտոներենից, որը այժմ կենդանի լեզուների՝ վելշերենի, բրետոներենի, կոռներենի, ինչպես նաեւ անհետացած կամ մեռած կումբրերենի ընդհանուր նախամայրն է։ Աշխարհագրական սփռումը Վելշերենը շարունակաբար խոսվել է Ուելսում ամբողջ գրանցված պատմության ընթացքում, բայց 1911 թվականին այն դարձավ փոքրամասնության լեզու, որը խոսվում էր բնակչության միայն 43,5%-ի կողմից։ Թեպետ այս անկումը շարունակվեց հաջորդ տասնամյակներույ, այնուամենայնիվ, այդ լեզուն չմեռավ։ 21-րդ դարի սկզբներին վելշերեն պոսողների թվաքանակը դարձյալ սկսեց աճել։ 2004 թվականին ի հայտ եակվ, որ Ուելսի բնակչության 21,7%-ը խոսում է վելշերեն։ Եթե համեմատելու լինենք 20,8%-ի հետ, որը արձանագրվել էր 2001 թվականի մարդահամարով եւ 18,5%-ի հետ, որն ի հայտ էր եկել 1991 թվականին, ապա վերընթացն ակնհայտ էր։ Սակայն 2011 թվականի մարդահամարը, այնուամենայնիվ, ցույց տվեց, որ տեղի է ունեցել փոքր-ինչ նվազում՝ վելշերենով այդ թվականին խոսում էր 562 հազար մարդ կամ բնակչության 19%-ը։ Մարդահամարը նաեւ ի հայտ բերեց "մեծ անկում" խոսողների թվում՝ վելշերեն խոսող կենտրոնական շրջաններում, որտեղ վելշախոսների թվաքանակը՝ առաջին անգամը լինելով, 50%-ից նվազեց. դրանք են Ցերեդիգոն՝ Ceredigion եւ Քարմաթենշայր՝ Carmarthenshire կոմսությունները։ Պաշտոնական կարգավիճակ Թեպետ վելշերենը փոքրամասնության լեզու է, նրա նկատմամբ աջակցությունը 20-րդ դարի երկրորդ կեսին սկսեց աճել, միաժամանակ աճում էր նաեւ ՛՛՛Վելշական ազգայնականների քաղաքական կուսակցությունը՛՛՛։ Վելշերենի օգտագործումը Եվամիությունում 2008 թվականի նոյեմբերին, վելշերենը առաջին անգամ օգտագործվել է Եվրամիության Նախարարների խորհրդի նիստի ժամանակ։ Ծանոթագրություններ Միացյալ Թագավորության լեզուներ Ուելսի մշակույթ [[Կատեգորիա:Կելտական լեզուներ]]


text: Լիտվերեն (ինքնանուն՝ lietuvių kalba), հնդեվրոպական լեզվաընտանիքի բալթյան լեզվախմբի լեզու։ Աշխարհում լիտվերեն խոսում են 3 միլիոն մարդ։ Այն պաշտոնական լեզու է Լիտվայում։ Լիտվերենը չի մտնում ըստ տարածման աշխարհի լեզուների դասակարգման մեջ։ Հիմնական առանձնահատկություններ Պատկանում է հնդեվրոպական լեզվաընտանիքի բալթյան ճյուղին։ Ունի երկու հիմնական բարբառ ժյամայտյան (ստորին լիտվական) եւ աուկշտայտյան (վերին լիտվական). վերջինս ընկած է գրական լիտվերենի հիմքում։ Հնդեվրոպական լեզվաընտանիքում բնորոշ է առավել հնատիպ գծերով։ Հնչյունական կազմը հարուստ է(12 ձայնավոր, 8 երկբառ, 45 բաղաձայն)։ Ձայնավորներն ունեն իմաստազատիչ քանակային տարբերություն(երկար–կարճ)։ Շեշտը փոփոխական է, վանկը բնորոշ է ինտոնացիոն ուրույն կաղապարով։ Գոյականն ունի սեռի (արական, իգական, ընդհանուր), թվի(եզակի, հոգնակի, բարբառներում՝ երկակիի մնացորդներ), հոլովի (7) կարգեր։ Բայը եւս հարուստ է ձեւաբանական կարգերով (4 եղանակ, 4 ժամանակային ձեւ)։ Գրավոր հուշարձանները՝ 16–րդ դարից, այբուբենը՝ լատինագիր։ Տես նաեւ Պաշտոնական լեզուների ցանկ Լեզվաընտանիքների ցանկ Լեզուների ցանկեր Ծանոթագրություններ Հնդեվրոպական լեզուներ Լիտվայի լեզուներ Լեհաստանի լեզուներ [[Կատեգորիա:Բալթյան լեզուներ]]