text: Վատիկան քաղաք ( ; ), պաշտոնապես Վատիկան քաղաք-պետություն (, ), ինքնիշխան պետություն, որը տեղակայված է Հռոմ քաղաքում։ 44 հեկտար մակերեսով (110 ակր) եւ մոտ 1000 բնակչությամբ այն աշխարհի ամենափոքր պետությունն է եւ՛ տարածքով եւ՛ բնակչությամբ։ Այնուամենայնիվ, պաշտոնապես այն ինքնիշխան չէ, բայց ինքնիշխանությունը գտնվում է պապականության ձեռքում։ Հոգեւոր կամ եկեղեցական-մենիշխանական պետություն է (թեոկրատիայի տեսակ), որը ղեկավարվում է Հռոմի պապի կողմից։ Բարձրագույն պետական իշխանությունն իրականացնում է տարբեր ազգային պատկանելիություն ունեցող կաթոլիկ հոգեւորականությունը։ 1377 թվականին Ավիգոնից պապերի վերադարձից հետո նրանց նստավայրը հիմնականում Վատիկանի Առաքելական պալատն է, որը գտնվում է ներկայիս Վատիկան քաղաքում, չնայած որ երբեմն նստավայրը տեղափոխվել է Հռոմի Քուիրինալյան պալատ կամ այլ տեղ։ Վատիկանը տարբերվում է պապական աթոռից (), որը գալիս է վաղ քրիստոնեական ժամանակներից եւ հիմնական եպիսկոպոսական աթոռն է 1,2 միլիարդ լատինական եւ արեւելյան կաթոլիկ հավատակիցներով ամբողջ աշխարհում։ Մյուս կողմից անկախ քաղաք-պետությունը ստեղծվեց 1929 թվականին Պապական աթոռի եւ Իտալիայի միջեւ Լաթերանի պայմանագրով, որով այն ներկայացվում էր որպես նոր ստեղծված, ոչ թե որպես ավելի մեծ պապական պետությունների ժառանգորդ (756-1870), որը նախկինում ընդգրկել է Ապենինյան թերակղզու զգալի մասը։ Պայմանագրի համաձայն՝ Պապական աթոռն ունի քաղաք պետության նկատմամբ «ամբողջական սեփականատիրություն, բացառիկ տիրապետություն եւ ինքնավար իշխանություն եւ արդարադատություն» ։ Վատիկանում կան կրոնական եւ մշակութային տեսարժան վայրեր, օրինակ՝ Սուրբ Պետրոսի տաճարը, Սիքստինյան կապելլան, Վատիկանի թանգարանները։ Այնտեղ են գտնվում աշխարհի ամենահայտնի նկարներն ու քանդակները։ Վատիկանի բացառիկ տնտեսությանը ֆինանսապես աջակցում է նամականիշների եւ հուշանվերների վաճառքը, թանգարանների մուտքի վճարը, հրատարակությունների վաճառքը։ Անվանում Վատիկան անվանումն առաջին անգամ օգտագործվել է Լաթերանի պայմանագրում, որը ստորագրվել է 1929 թվականի փետրվարի 11-ին, եւ որով հիմնադրվում է ժամանակակից քաղաք-պետությունը։ Անվանումը վերցված է Վատիկանյան բլուրի անվանումից, որի վրա տեղակայված է Սուրբ Պետրոսի տաճարը։ «Վատիկանը» ծագել է էտրուսկական բնակավայրի՝ Վատիկա (Vatica ) կամ Վատիկում (Vaticum) անվանումից, որը նշանակում է պարտեզ։ Տեղակայված է հռոմեացիների կողմից vaticanus ager «Վատիկանի տարածք» կոչվող ընդհանուր տարածքում։ Քաղաքը իտալերեն պաշտոնապես կոչվում է , իսկ ավելի պաշտոնական անվանումը է, ինչը թարգմանվում է «Վատիկան քաղաք-պետություն»։ Չնայած որ Պապական աթոռը (որը տարբերվում է Վատիկան քաղաքից) եւ կաթոլիկ եկեղեցին պաշտոնական թղթաբանության մեջ օգտագործում են եկեղեցական լատիներենը, Վատիկան քաղաքը պաշտոնապես կիրառում է իտալերեն։ Քաղաքի լատինական անվանումը է, որը օգտագործվում է Պապական աթոռի պաշտոնական փաստաթղթերում, եկեղեցական եւ պապական փաստաթղթերի մեծ մասում։ Պատմություն Վաղ պատմություն «Վատիկան» անվանումը արդեն օգտագործվում էր Հռոմեական հանրապետության գոյության ժամանակ՝ բնորոշելու համար Տիբերի արեւմտյան ափից մինչեւ Հռոմ ընկած ճահճոտ տարածքը։ Հռոմեական կայսրության ժամանակ շատ վիլլաներ էին կառուցվել այստեղ։ Դրանից հետո Ագրիպինա Ավագը (մ.թ.ա. 14 - մ.թ. 33 հոկտեմբերի 18) տարածքը չորացրեց եւ մեր թվարկության առաջին դարում այստեղ իր պարտեզները կառուցեց։ Մ.թ. 40 թվականին նրա որդին՝ կայսր Կալիգուլան (մ.թ. 12, օգոստոսի 31- մ.թ.41, հունվարի 24) այդ այգիներում կառուցեց կրկես կառապանների համար (մ.թ. 40), որի կառուցումը հետագայում ավարտեց Ներոն։ Կրկեսը կոչվում էր the Circus Gaii et Neronis, կամ պարզապես Ներոյի կրկես։ Ենթադրվում է, որ անգամ քրիստոնեությունից առաջ Հռոմի այս ի սկզբանե չբնակեցված հատվածը (the ager vaticanus) երկար ժամանակ համարվել է սուրբ կամ առնվազն բնակության համար չնախատեսված։ Փռուգիական աստվածուհի Կիբելեին եւ նրա ամուսին Ատտիսին նվիրված սրբավայրը մոտակայքում Սուրբ Պետրոսի կոնստանտինյան բազիլիկի (տաճար) կառուցումից հետո դեռ երկար ժամանակ գործում էր։ Անգամ տարածքի վերականգնումից հետո Վատիկանի ջրի գերազանցապես ցածր որակի մասին է հիշատակել պոետ Մարցիալը (մ.թ. 40-ից մինչեւ 102-ից 104 ընկած ժամանակահատված)։ Տակիտոսը գրում էր, որ 69 թվականին՝ 4 կայսրերի տարում, երբ Վիտելլիոսին իշխանության բերած հյուսիսային բանակը ժամանեց Հռոմ, «Նրանց մեծ մասը գիշերեցին Վատիկանի անառողջ շրջաններում, ինչը հանգեցրեց զինվորականության շրջանում շատ մահերի. եւ՛ Տիբերի այդտեղով հոսելը, եւ՛ գալլերի եւ գերմանացիների շոգին չդիմանալը, եւ՛ նրանց՝ այդ ջուրը խմելու անզուսպ ագահությունը թուլացրեցին նրանց մարմինները, եւ հիվանդությունների համար լավ նախապայմաններ ստեղծեցին»։ Վատիկանի Օբելիսկը (կոթող) Կալիգուլան վերցրել էր Հելիոպոլիսից (Եգիպտոս)՝ զարդարելու համար իր կրկեսը եւ հանդիսանում է դրա վերջին նշմարելի մնացորդը։ 64 թվականի Հռոմի Մեծ կրակից հետո այս տարածքը դարձավ շատ քրիստոնյաների նահատակության վայրը։ Հին ավանդույթը պատմում է, որ հենց այս կրկեսում Սուրբ Պետրոսը գլխիվայր խաչվեց։ Կրկեսի դիմաց գերեզմանատուն էր, եւ նրանք բաժանվում էին միմյանցից Վիա Կորնելիայով։ Սգո հուշարձանները, դամբարանները, տապանաքարերը, ինչպես նաեւ բոլոր բազմաստվածություն ունեցող կրոնների աստվածներին երկրպագելու համար նախատեսված խորանները կանգում էին մինչեւ 4-րդ դարի առաջին կեսում Սուրբ Պետրոսի կոնստանտինյան բազիլիկի կառուցումը։ Այս հին գերեզմանատան մնացորդները հայտնաբերվել են դարերի ընթացքում տարբեր պապերի իրականացրած վերակառուցման աշխատանքների ժամանակ։ Այդ աշխատանքները առավել հաճախակի դարձան Վերածննդի (Ռենեսանս) ժամանակ, մինչեւ պարբերական պեղումների իրականացումը Պիոս XII պապի հրամանով 1939-ից 1941 թվականներին։ Կոնստանտինյան բազիլիկը կառուցվել է 326 թվականին այդ գերեզմանատանը թաղված Սուրբ Պետրոսի ենթադրյալ տապանաքարի վրա։ Այդ ժամանակներից սկսած տարածքը սկսեց ավելի բնակեցվել, ինչը պայմանավորված էր բազիլիկի շուրջ ձեւավորված ակտիվությամբ։ Պալատը կառուցվել է դեռեւս 5-րդ դարում Սիմմաչուս պապի ժամանակ (498-ից 514 թվականներ)։ Պապական մարզեր Պապերը աստիճանաբար ձեռք էին բերում աշխարհիկ դեր՝ ստանձնելով Հռոմի մերձակա շրջանների կառավարումը։ Նրանք ղեկավարում էին պապական մարզերը, որոնք հազարավոր տարիներ զբաղեցնում էին Իտալական թերակղզու մի մեծ հատվածը մինչեւ 19-րդ դարի կեսեր, երբ պապականությանը պատկանող բոլոր տարածքները բռնագրավվեցին նորաստեղծ Իտալական թագավորության կողմից։ Այս ժամանակահատվածի մեծ մասում պապերը չեն բնակվել Վատիկանում։ Լաթերանյան պալատը, որը Հռոմի հակառակ կողմում էր, նրանց հիմնական նստավայրն էր համարվում հազարավոր տարիներ։ 1309-ից 1377 թվականներին նրանք ապրում էին Ավինյոնում (Ֆրանսիա)։ Երբ վերադարձան,պապերը որոշեցին հաստատվել Վատիկանում։ Նրանք տեղափոխվեցին Քուիրինալյան պալատ 1583 թվականին, երբ կառուցման աշխատանքները ավարտվեցին (այդ ժամանակ պապը Պողոս V էր (1605-1621)), բայց 1870 թվականի Հռոմի գրավումից հետո նրանք տեղափոխվեցին Վատիկան, իսկ նրանց նստավայրը վերափոխվեց Իտալիայի թագավորի նստավայրի։ Իտալիայի միավորում (Ռիսորզիմենտո) 1870 թվականին պապական ունեցվածքը հայտնվեց վտանգի մեջ, երբ Հռոմը բռնակցվեց Պիեմոնտի առաջնորդած ուժերի կողմից, որոնք միավորել էին Իտալիայի մնացած հատվածը, պապական ուժերի ձեւական դիմադրությունից հետո։ Իտալիան քայլեր չձեռնարկեց Վատիկանի պատերի ներսում Պապական աթոռի գործերին միջամտելու համար։ Այնուամենայնիվ, շատ վայրերում այն բռնագրավեց եկեղեցու ունեցվածքը։ 1871 թվականին Քուիրինալյան պալատը բռնագրավվեց Իտալիայի թագավորի կողմից եւ դարձավ թագավորական պալատ։ Դրանից հետո պապերը հաստատվեցին Վատիկանում, եւ որոշ պապական արտոնություններ ճանաչվեցին երաշխավորությունների օրենքով, որոնց թվում է դեսպաններ ուղարկելու եւ ընդունելու իրավունքը։ Բայց պապերը չճանաչեցին Հռոմում իշխելու Իտալիայի թագավորի իրավունքը եւ հրաժարվեցին լքել Վատիկանը մինչեւ վեճի լուծումը 1929 թվականին։ Պիոս IX պապը (1846 թվականից 1878 թվականներ)՝ պապական մարզի վերջին ղեկավարը, կոչվում էր «Վատիկանի պատանդ»։ Աշխարհիկ իրավունքներից զրկվելով պապերը կենտրոնացան հոգեւոր խնդիրները լուծելու վրա։ Լաթերանի պայմանագրեր Այս իրավիճակը լուծվեց 1929 թվականի փետրվարի 11-ին, երբ կնքվեց Լաթերանի պայմանագիրը Իտալիայի թագավորության եւ Պապական աթոռի միջեւ համապատասխանաբար Վիկտոր Էմանուիլ III թագավորի անունից վարչապետ եւ կառավարության ղեկավար Բենիտո Մուսոլինիի եւ Պիոս XI պապի անունից կարդինալ-պետքարտուղար Պիետրո Գասպարիի կողմից։ Պայմանագրով, որը ուժի մեջ մտավ 1929 թվականի հունիսի 7-ին, հիմնադրվեց Վատիկան քաղաք-պետությունը եւ վերահաստատվեց Իտալիայում կաթոլիկության հատուկ կարգավիճակը։ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմ Պիոս XII պապի գլխավորած Պապական աթոռը, որը իշխում էր Վատիկանում, Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ընթացքում որդեգրեց չեզոքության քաղաքականություն։ Չնայած նրան, որ 1943 թվականի սեպտեմբերի Կասսիբիլեի զինադադարից հետո գերմանական զորքերը օկուպացիայի ենթարկեցին Հռոմ քաղաքը, իսկ դաշնակիցները՝ 1944 թվականին, նրանք հարգեցին Վատիկանի չեզոքությունը։ Հռոմի պապի հիմնական դիվանագիտական արտոնություններից մեկը քաղաքի ռմբակոծումը կանխելն է։ Դա է պատճառը, որ պապը դեմ էր անգամ բրիտանացիների կողմից Հռոմի վրա օդից թռուցիկներ նետելուն, պնդելով, որ քաղաք-պետության մեջ իրականացված մի քանի վայրէջքներ խախտել են Վատիկանի չեզոքությունը : Բրիտանական ոստիկանությունը, ինչպես մեկնաբանվեց կաբինետի հանդիպման արձանագրությունում «չպետք է անհանգստացնի Վատիկանին, բայց նրա գործողությունները Հռոմի մյուս հատվածներում կախված կլինեն Իտալական կառավարության՝ պատերազմի կանոններին հետեւելուց»։ Ամերիկայի պատերազմի մեջ մտնելուց հետո ԱՄՆ-ն ընդդիմացավ այդպիսի ռմբակոծություններին՝ չցանկանալով վիրավորել իր ռազմական ուժերի կաթոլիկ անդամներին, բայց նշում էր, որ չի կարող արգելել բրիտանացիներին ռմբակոծել Հռոմը, եթե նրանք այդպես որոշեն։ Իսկ բրիտանացիները շարունակում էին պնդել, որ նրանք կռմբակոծեն Հռոմը, եթե պատերազմական իրավիճակը այդպես պահանջի։ 1942 թվականի դեկտեմբերին Բրիտանիայի դեսպանորդը առաջարկեց Պապական աթոռին հռչակել Հռոմը «բաց քաղաք» . մի առաջարկ, որին Պապական աթոռն ավելի լուրջ վերաբերվեց, քան նախատեսում էին բրիտանացիները, ովքեր իրականում չէին ցանկանում, որ Հռոմը լինի բաց քաղաք, բայց Մուսոլինին մերժեց այդ առաջարկը, երբ պապը այն ներկայացրեց։ Դաշնակիցների Սիցիլիա ներխուժմամբ պայմանավորված՝ 500 ամերիկյան ինքնաթիռներ ռմբակոծեցին Հռոմը 1943 թվականի հուլիսի 19-ին՝ թիրախավորելով հիմնականում երկաթուղային հանգույցները։ Մոտ 1500 մարդ սպանվեց։ Պիոս XII-ը, ով հնարավոր ռմբակոծմամբ պայմանավորված նախորդ ամսում բնութագրվում էր որպես «անհանգիստ հիվանդ», անձամբ մեկնեց ողբերգության վայր։ Մեկ այլ հարձակում տեղի ունեցավ 1943 թվականի օգոստոսի 13-ին, որից հետո Մուսոլինին իշխանությունից հեռացվեց։ Հաջորդ օրը Պապական աթոռի հետ հռչակագրի ձեւակերպումները ճշգրտելուց հետո նոր կառավարությունը Հռոմը հռչակեց ազատ քաղաք, բայց Բրիտանիան որոշեց, որ երբեք Հռոմը չի ճանաչելու ազատ քաղաք։ Հետպատերազմյա պատմություն Պիոս XII-ը պատերազմի ընթացքում ձեռնպահ էր մնում կարդինալ ձեռնադրելուց։ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ավարտին առկա էին մի քանի կարեւոր թափուր պաշտոններ՝ կարդինալ-պետքարտուղար, կամերլինգ, կանցլեր, կրոնականների կոնգրեգացիա։ 1946 թվականի սկզբին Պիոս XII-ը ձեռնադրեց 32 կարդինալների՝ իր այդ մտադրության մասին հայտարարելով Սուրբ Ծննդյանը նախորդող հաղորդագրության մեջ։ Հայրապետական ռազմական կորպուսը՝ բացառությամբ շվեյցարական գվարդիայի, արձակվեց Պոլ VI-ի կամքով, ինչպես նշվում է 1970 թվականի սեպտեմբերի 14-ի նամակում։ Ժանդարմերիայի կորպուսը ձեւափոխվեց քաղաքացիական ոստիկանության եւ անվտանգության ուժերի։ 1984 թվականին Իտալիայի եւ Պապական աթոռի միջեւ նոր կոնկորդատը ձեւափոխեց նախորդ պայմանագրի որոշ դրույթներ, որը ներառում էր կաթոլիկության որպես Իտալիայի պետական կրոնի ճանաչումը. այս կարգավիճակը շնորհվել էր կաթոլիկությանը 1848 թվականի Սարդինիայի թագավորության ստատուտով։ 1995 թվականին նոր հյուրատան՝ Սուրբ Մարտայի տան, կառուցումը Սուրբ Պետրոսի տաճարի հարեւանությամբ քննադատվեց Իտալիայի շրջակա միջավայրի պաշտպանության խմբերի կողմից, ում հովանավորում էին Իտալիայի քաղաքական գործիչները։ Նրանք պնդում էին, որ նոր կառույցը թույլ չի տա մոտակա իտալական բնակավայրերից տեսնել տաճարը։ Մի կարճ ժամանակով այդ ծրագրերի պատճառով լարվեցին հարաբերությունները Վատիկանի եւ Իտալիայի կառավարության միջեւ։ Վատիկանի տեխնիկական ծառայությունների բաժանմունքի ղեկավարը հաստատակամորեն մերժեց Վատիկան պետության կառուցելու իրավունքի դեմ առկա մարտահրավերները իր սահմանների ներսում։ Աշխարհագրություն «Վատիկան» անվանումը առաջացել է քրիստոնեությունից առաջ, ծագում է լատիներեն Mons Vaticanus բառից, որը նշանակում է Վատիկանի լեռ։ Վատիկան քաղաք-պետության տարածքը Mons Vaticanus-ի եւ դրա հարեւանությամբ գտնվող նախկին Վատիկանի դաշտերի մի մասն է կազմում։ Այստեղ են կառուցվել Սուրբ Պետրոսի տաճարը, Առաքելական պալատը, Սիքստինյան կապելլան, թանգարանները եւ բազում այլ շինություններ։ ՄԻնչ 1929 թվականը տարածքը հռոմեական Բորգո շրջանի մի մասն էր կազմում։ Գտնվելով Տիբերի արեւմտյան ափին եւ բաժանված լինելով քաղաքից՝ այդ տարածքը պաշտպանվում էր ներգրավված լինելով Լեո IV-ի (847-55) կառուցած պատերի ներսում, իսկ ավելի ուշ ընդլայնվեց ներկայիս ամրության պատերով, որը կառուցվել է Պոլ III-ի (1534-49), Պիոս IV-ի (1559-65) եւ Ուրբան VIII-ի (1623–44) կողմից։ 1929 թվականի Լաթերանի պայմանագիրը որոշեց պետության սահմանները՝ հիմնվելով այն փաստի վրա, որ այդ տարածքի մեծ մասը ընդգրկված էր վերը թվարկված պատերի ներսում։ Սահմանների մի հատվածում պատեր չկային, դրանց փոխարեն սահման էին հանդիսանում որոշ կառույցներ, իսկ սահմանի մի փոքր հատվածի համար կառուցվեց ժամանակակից պատը։ Այդ տարածքում էր գտնվում Սուրբ Պետրոսի հրապարակը, որը Իտալիայի տարածքից տարբերակվում էր միայն հրապարակի սահմանները խորհրդանշող սպիտ գծերով։ Այս սահմաններին մոտ էր գտնվում Պիոս XII-ի պալատը։ Սուրբ Պետրոսի հրապարակ կարելի է հասնել Via della Conciliazione փողոցով, որն անցնում է Տիբեր գետի մերձակայքով մինչեւ հրապարակ։ Այս հանճարեղ ուղին կառուցվել է Բենիտո Մուսոլինիի կողմից Լաթերանի պայմանագրի կնքուց հետո։ Լաթերանի պայմանագրի համաձայն՝ Պապական աթոռի Իտալիայի տարածքում գտնվող որոշ սեփականություններ, որոնցից առավել նշանավոր են Կաստել Կանդոլֆոյի պապական պալատը եւ մեծ բազիլիկ շինությունները, ձեռք բերեցին արտատարածքային կարգավիճակ, ինչպիսին ունեն օտարերկրյա դեսպանությունները։ Այս սեփականությունները, որոնք սփռված էին Հռոմում եւ Իտալիայում, հիմնեցին գլխավոր գրասենյակներ եւ հաստատություններ, որոնք կգործեին Պապական աթոռի բնույթին եւ առաքելությանը համապատասխան։ Կաստել Կանդոլֆոյում եւ վերը նշված բազիլիկ կառույցներում վերահսկողություն են իրականացնում ոչ թե իտալացի ոստիկանները, այլ Վատիկան քաղաք-պետության ոստիկանական գործակալները։ Լաթերանի պայմանագրով (հոդված 3) Սուրբ Պետրոսի հրապարակում, մինչեւ բազիլիկան, բայց ոչ բազիլիկա տանող աստիճանները, հիմնականում վերահսկվում են Իտալիայի ոստիկանության կողմից։ Իտալիայի շրջակա տարածքներից Վատիկան մուտք գործելու համար անձնագրային ստուգում չի իրականացվում։ Մարդիկ կարող են ազատ մուտք գործել Սուրբ Պետրոսի հրապարակ եւ տաճար, իսկ պապական ընդունելության ժամանակ նաեւ այն սրահ, որտեղ դրանք անց են կացվում։ Այս լսարանի համար, ինչպես նաեւ Սուրբ պետրոսի տաճարում եւ հրապարակում անց կացվող մեծ միջոցառումների ժամանակ, անվճար տոմսերը ձեռք են բերվում նախօրոք։ Վատիկանի թանգարանը՝ ներառյալ Սիքտինյան կապելլան, սովորաբար մուտքի գումար է սահմանում։ Պարտեզներում հանրային մուտքը փակ է, փոխարենը փոքր խմբերի համար կարող են կազմակերպվել էքսկուրսիաներ այգիներում եւ տաճարի տակ գտնվող պեղումների վայրում։ Մյուս վայրերը բաց են միայն այն անձանց համար, ովքեր այնտեղ մտնելու իրավունք ունեն։ Կլիմա Վատիկանում նույն Հռոմի կլիման է՝ մեղմ միջերկրյածովյան կլիմա, որն ուղեկցվում է մեղմ, անձրեւոտ ձմեռներով հոկտեմբերից մայիսի կեսերն ընկած ժամանակահատվածում, եւ տաք, չոր ամառներով՝ մայիսից մինչեւ սեպտեմբեր։ Մի քանի աննշան տեղական կլիմայական առանձնահատկությունների՝ մառախուղի ու ցողի առաջացման պատճառները Սուրբ Պետրոսի տաճարի հսկայական չափսերը, բարձրությունը, շատրվանները եւ մեծ ընդարձակ հրապարակի չափսերն են։ 2007 թվականի հուլիսին Վատիկանը ընդունեց Սան Ֆրանցիսկոյում եւ Բուդապեշտում գործող երկու ընկերությունների առաջարկը, որով նա կդառնար առաջին չեզոք ածխածնային պետությունը։ Իր ածխածնի երկօքսիդի արտանետումները փոխհատուցելու նպատակով Հունգարիայում կառուցվելու էր Վատիկանի կլիմայական անտառ, որը լոկ խորհրդանշական քայլ էր՝ ուղղված կաթոլիկներին մոլորակը պահպանելու հարցում ոգեւորելուն : Ծրագիրն այդպես էլ չհաջողվեց։ 2008 թվականի նոյեմբերի 26-ին Վատիկանը սկսեց իրականացնել 2007 թվականի մայիսին հայտարարված ծրագիրը, որով Պոլ VI-ի դահլիճի տանիքում տեղադրվելու էին արեւային վահանակներ Այգիներ Վատիկանում են գտնվում Վատիկանի այգիները (), որոնք զբաղեցնում են այդ տարածքի կեսից ավելին։ Այն այգիները, որոնք կառուցվել են Վերածննդի եւ Բարոկկոյի ժամանակաշրջանում, զարդարված են շատրվաններով եւ արձաններով։ Այգիները զբաղեցնում են մոտավորապես 23 հեկտար (57 ակր) տարածք, որը Վատիկանի բլրի մեծ մասն է կազմում։ Ամենաբարձր կետը գտնվում է ծովի մակարդակից 60 մետր (200 ֆուտ) բարձրության վրա։ Հարավից, հյուսիսից եւ արեւմուտքից այն շրջապատված է քարե պատերով։ Այս պարտեզները առաջացել են միջնադարում, երբ պտղատու եւ խաղողի այգիները ընդարձակվեցին Պապական Առաքելական պալատի հյուսիսային հատվածում 1279 թվականին պապ Նիկոլաս III-ը (Ջիովանի Գաետանո Օրսինի, 1277-1280) իր նստավայրը Լաթերանից հետ տեղափոխեց Վատիկան եւ այս տարածքը շրջապատեց պատերով։ Այստեղ նա կառուցեց պտղատու այգի (pomerium), սիզամարգ (pratellum) եւ պարտեզ (viridarium). Կառավարում Վատիկանը բացարձակ ընտրովի միապետություն է, որտեղ իշխանության գլուխ կանգնած է հռոմեական կաթոլիկ եկեղեցու առաջնորդը։ Պապը իրականացնում է հիմնական օրենսդիր, գործադիր եւ դատական իշխանությունը ամբողջ Վատիկանի տարածքում, ինչը ոչ ժառանգական միապետության բացառիկ դեպք է։ Վատիկանը այն քիչ ճանաչված անկախ պետություններից մեկն է, որը չի դարձել ՄԱԿ֊ի անդամ։ Պապական աթոռը, որը տարբերվում է Վատիկան քաղաք֊պետությունից, ունի մշտական դիտորդի կարգավիճակ ՄԱԿ֊ի Գլխավոր ասամբլեայում, ինչը ենթադրում է լիիրավ անդամի բոլոր իրավունքները բացառությամբ ձայնի իրավունքից։ Քաղաքական համակարգ Վատիկանի կառավարումը ունի եզակի կառուցվածք։ Պապը պետության ղեկավարն է։ Օրենսդիր իշխանությամբ օժտված է Վատիկան քաղաք֊պետության հայրապետական հանձնաժողովը. այն կարդինալներից բաղկացած մարմին է, ովքեր նշանակվում են պապի կողմից 5 տարի ժամկետով։ Գործադիր իշխանությունը այդ հանձնաժողովի նախագահի ձեռքում է։ Նրան այն իրականացնելու հարցում աջակցում են գլխավոր քարտուղարը եւ նրա տեղակալը։ Պետության արտաքին հարաբերությունները իրականացնում է Պապական աթոռի պետքարտուղարությունը եւ դիվանագիտական ծառայությունը։ Այնուամենայնիվ, պապը Վատիկանում ունի իշխանության օրենսդիր, գործադիր եւ դատական ճյուղերի նկատմամբ բացարձակ վերահսկողություն։ Ներկայումս նա Եվրոպայի միակ բացարձակ միապետն է։ Գոյություն ունեն նաեւ հատուկ բաժանմունքներ, որոնք զբաղվում են առողջապահությանը, անվտանգությանը, հեռահաղորդակցությանը առնչվող հարցերով։ Կամերլենգո կարդինալը ղեկավարում է Առաքելական պալատը, որին վերապահված է պապական սեփականության եւ այլ պապական ժամանակավոր իրավունքների եւ լիազորությունների իրականացումը պապական աթոռի թափուր մնալու դեպքում։ Իսկ արդեն Վատիկան պետության սեփականությունը մնում է Վատիկան քաղաք֊պետության հայրապետական հանձնաժողովի վերահսկողության տակ։ Իր գործունեությունը իրականացնելով 3 այլ կարդինալների հետ միասին, որոնք ամեն 3 օրը մեկ ընտրվում են վիճակահանությամբ (յուրաքանչյուրը կարդինալների առանձին կարգից (կարդինալ֊եպիսկոպոս, կարդինալ֊քահանա, կարդինալ֊սարկավագ)), նա փաստացի իրականացնում է Վատիկան քաղաք֊պետության ղեկավարի լիազորություները այդ ժամանակահատվածում։ Այս 4 կարդինալների ընդունած որոշումները պետք է հավանության արժանանան կարդինալների խորհրդի կողմից։ Ազնվականությունը, որը ասոցացվում էր Պապական աթոռի հետ պապական մարզի ժամանակներում շարունակում էր ասոցացվել Պապական դատարանի հետ այս տարածքների կորստից հետո, միայն պայմանական պարտականություններն իրականացնելիս։ Նրանք կազմավորում են արարողակարգային ազնվական պահակախումբը։ Վատիկան քաղաք պետության գոյության առաջին տասնամյակներում գործադիր իշխանությունը վերապահված էր նրանց, այդ թվում Վատիկան քաղաք պետության պատվիրակին (այժմ՝ Վատիկան քաղաք֊պետության հանձնաժողովի նախագահ)։ Բայց 1968 թվականի մարտի 28֊ի motu proprio Pontificalis Domus նամակով պապ Պոլ VI֊ը վերացրեց այդ ժամանակ դեռեւս գոյություն ունեցող պատվավոր պաշտոնները, որոնցից էր ռազմական մատակարարման պետը (quartermaster) եւ ձիապանը։ 1929 թվականի Լաթերանի պայմանագրով ստեղծված Վատիկան քաղաք֊պետությունը Պապական աթոռին օժտում է ժամանակավոր իրավասությամբ եւ անկախությամբ այդ փոքր տարածքում։ Այն տարբերվում է Պապական աթոռից։ Պետությունը կարող է համարվել Պապական աթոռի կարեւոր, բայց ոչ անհրաժեշտ տարրը։ Դեռ Հռոմեական կայսրության ժամանակներից Պապական աթոռը գոյություն է ունեցել որպես դատական գործունեությամբ զբաղվող միասնական մարմին եւ միջազգայնորեն ճանաչվել որպես անկախ եւ հզոր ինքնիշխան կառույց՝ սկսած ուշ անտիկ ժամանակներից մինչ մեր օրերը առանց ընդհատումների, անգամ այն ժամանակ, երբ զրկված էր իր տարածքներից (օրինակ՝ 1870-1929): Պապական աթոռնին է պատկանում աշխարհում առաջին ակտիվ մշտական դիվանագիտական ծառայությունը, որը ստեղծվել է առնվազն 325թ. Նիկեայի ժողովի ընթացքում՝ այդ ժողովում իրականացնելով դիվանագիտական առաքելություն։ Պետության ղեկավար Հռոմի պապը ի պաշտոնե Վատիկան քաղաք-պետության ղեկավարն է. այդ գործառույթները պայմանավորված են Հռոմի թեմի եպիսկոպոս լինելու առաջնային գործառույթներով։ Պապական աթոռ տերմինը վերաբերվում է ոչ թե Վատիկան պետությանը, այլ պապի հոգեւոր կառավարմանը, որը գերազանցապես իրականացվում է Հռոմեական կուրիայի միջոցով։ Ֆրանցիսկոս պապը, ում անունը Խորխե Մարիո Բերգոլիո էր, եւ ով ծնվել էր Բուենոս Այրեսում (Արգենտինա), պապական աթոռը զբաղեցրեց 2013 թվականի մարտի 13-ին։ Պապին ենթակա Վատիկան քաղաքի հարցերով հիմնական կառավարական պաշտոնյան Վատիկան քաղաք-պետության հայրապետական հանձնաժողովի նախագահն է, ով 1952 թվականից սկսած իրականացնում է այն իշխանությունը, որը նախկինում վերապահված էր Վատիկանի քաղաքապետին։ 2001 թվականից սկսած հայրապետական հանձնաժողովի նախագահն ունի նաեւ Վատիկանի քաղաքապետարանի նախագահի տիտղոս։ ներկայիս նախագահը իտալացի կարդինալ Ջուզեպպե Բերտելոն է, ով նշանակվեց այդ պաշտոնին 2011 թվականի հոկտեմբերի 1-ին։ Կառավարում Օրենսդիր իշխանության լիազորություններն իրականացնում է Վատիկան քաղաք֊պետության միապալատ հայրապետական հանձնաժողովը, որը ղեկավարվում է հանձնաժողովի նախագահի կողմից։ Նրա 7 անդամները 5 տարի ժամկետով պապի կողմից նշանակված կարդինալներ են։ Հանձնաժողովի ընդունած ակտերը պետք է արժանանան պապի հավանությանը Պապական աթոռի պետքարտուղարության միջոցով, եւ մինչ ուժի մեջ մտնելը պետք է հրապարակվեն Acta Apostolicae Sedis-ի հատուկ հավելվածում։ Այս հավելվածը հիմնականում պարունակում է սովորական կատարողական հրամանագրեր, օրինակ՝ նամականիշների նոր հավաքածուների հաստատումը։ Գործադիր իշխանությունն իրականացնում է Վատիկանի քաղաքապետարանը։ Քաղաքապետարանը բաղկացած է հայրապետական հանձնաժողովի նախագահից, ով նաեւ գլխավոր քարտուղարն է, եւ գլխավոր քարտուղարի տեղակալից։ Նրանցից յուրաքանչյուրը նշանակվում է պապի կողմից 5 տարի ժամկետով։ Քաղաքապետի կողմից իրականացվող կարեւորագույն գործողությունները պետք է հաստատվեն հայրապետական հանձնաժողովի եւ պապի կողմից պետքարտուղարության միջոցով։ Քաղաքապետարանը իրականացնում է կենտրոնական կառավարական գործառույթները մի քանի վարչությունների եւ գրասենյակների միջոցով։ Այս գրասենյակների ղեկավարներն ու պաշտոնյաները նշանակվում են պապի կողմից 5 տարի ժամկետով։ Այս մարմինները անդրադառնում են այն նյութական խնդիրներին, որոնք առնչվում են պետության տարածքին, օրինակ՝ քաղաքի անվտանգություն, պաշտոնական գրագրություն, տրանսպորտ, ֆինանսներ։ Քաղաքապետարանը վերահսկողություն է իրականացնում ժամանակակից անվտանգության եւ ոստիկանության ուժերի՝ Corpo della Gendarmeria dello Stato della Città del Vaticano-ի նկատմամբ։ Դատական իշխանությունն իրականացնում են գերագույն դատարանը, վերաքննիչ դատարանը, տրիբունալը եւ դատավարությունների դատավորները։ Վատիկանի պահանջով ընդունված վճիռները կարող են կիրառվել նաեւ Իտալիայում։ Երկրի միջազգային փոստային կոդը SCV է, ունի մեկ փոստային կոդը՝ 00120: Միացնելիս ստացվում է հետեւյալ կոդը՝ SCV-00120: Պաշտպանություն եւ անվտանգություն Քանի որ Վատիկան քաղաքը անկլավ է Իտալիայի ներսում, նրա ռազմական անվտանգությունն ապահովում են Իտալիայի զինված ուժերը։ Չնայած այդ հանգամանքին, Իտալիայի հետ պաշտոնական պաշտպանության պայմանագիր չի կնքվել, քանի որ Վատիկանը չեզոք պետություն է։ Վատիկանը չունի սեփական զինված ուժեր, բայց կա շվեյցարական գվարդիան. դա Պապական աթոռի ռազմական կորպուսն է, որը պատասխանատու է պապի անձնական անվտանգության համար եւ մշտապես գտնվում է քաղաքում։ Գվարդիայի զինվորները ունեն Վատիկանի անձնագրի եւ քաղաքացիության իրավունք։ Շվեյցարացի վարձկանները պատմականորեն պապերի կողմից զորակոչվել են պապական մարզերի բանակներում, իսկ հայրապետական շվեյցարական գվարդիան 1506 թվականի հունվարի 22-ին ստեղծվել է Հուլիոս II պապի կողմից որպես պապի անձնական անվտանգությունն ապահովող պահակախումբ եւ ներկայումս շարունակում է այդ գործառույթի իրականացումը։ Այն հիշատակվում է Պապական աթոռի, այլ ոչ թե Վատիկան քաղաք-պետության հայրապետական տարեգրքում։ 2005 թվականի ավարտին գվարդիան ուներ 134 անդամ։ Գվարդիայի հավաքագրումը կարգավորվում է Պապական աթոռի եւ Շվեյցարիայի միջեւ կնքված հատուկ համաձայնագրով։ Բոլոր նորակոչիկները պետք է լինեն 18-ից 30 տարեկան, նվազագույնը 174 սմ հասակ ունեցող կաթոլիկ, չամուսնացած տղամարդիկ, ովքեր Շվեյցարիայի քաղաքացի են եւ ծառայել են Շվեյցարիայի զինված ուժերում եւ ստացել լավ ծառայության մասին վկայական։ Անդամներին տրամադրում են ատրճանակներ եւ ավանդական սակրատեգ (halberd): Նրանք ձեռք են բերում թիկնապահական հմտություններ։ Պալատինյան գվարդիան եւ ազնվական գվարդիան՝ Վատիկանի վերջին զինված ուժերը, ազատ արձակվեցին 1970 թվականին Պոլ VI պապի կողմից։ Քանի որ Վատիկանը իր տարածքում գտնվող բոլոր կառույցները գրանցել է հատուկ պաշտպանության տակ գտնվող մշակութային արժեքների միջազգային գրանցամատյանում, Հաագայի ռազմական հակամարտության ժամանակ մշակութային արժեքների պաշտպանության կոնվենցիան տեսականորեն Վատիկանին դարձնում է պաշտպանված զինված ընդհարումներից։ Քաղաքացիական պաշտպանությունը իրականացնում է Վատիկանի հրշեջների կորպուսը՝ ազգային հրշեջ խումբը։ Սկսելով ձեւավորվել 19-րդ դարի սկզբին՝ կորպուսն իր ներկայիս տեսքով հիմնադրվել է 1941 թվականին։ Պատասխանատու է հրդեհաշիջման աշխատանքների, ինչպես նաեւ մի շարք քաղաքացիական պաշտպանության իրականացման անհրաժեշտություն ունեցող իրադարձությունների ժամանակ, այդ թվում ջրհեղեղներ, բնական աղետներ, մասսայական դժբախտ պատահարեր։ Կորպուսի նկատմամբ վերահսկողություն է իրականացվում Անվտանգության ծառայության եւ քաղաքացիական պաշտպանության դիրեկտորատի կողմից, որը պատասխանատու է նաեւ ոստիկանական կորպուսի (ժանդարմերիա) համար։ Ոստիկանական կորպուսը Վատիկան քաղաքի եւ Պապական աթոռի արտատարածքային սեփականությունների ոստիկանական եւ անվտանգության ուժերն են։ Կորպուսը պատասխանատու է անվտանգության, հասարակական կարգի, սահմանային վերահսկողության, երթեւեկության վերահսկման, քրեական հետաքննության եւ այլ հիմնական ոստիկանական պարտականությունների իրականացման համար։ Այդ պարտականություններից է նաեւ պապի անվտանգության ապահովումը Վատիկանից դուրս։ Կորպուսն ունի 130 հոգանոց անձնակազմ եւ հանդիսանում է Անվտանգության ծառայության եւ քաղաքացիական պաշտպանության դիրեկտորատի մի մասը, որը Վատիկանի քաղաքապետարանի մարմիններից մեկն է։ Միջազգային հարաբերություններ Վատիկանը միջազգային իրավունքով ճանաչված քաղաք-պետություն է, բայց նրա անունից դիվանագիտական հարաբերությունները իրականացվում են Պապական աթոռի կողմից, որը ունի նաեւ իր առանձին դիվանագիտությունը։ Այսինքն, Վատիկանը չունի առանձին դիվանագիտական ծառայություն ։ Տարածքի չափազանց փոքր լինելու պատճառով Վատիկանը այն քիչ պետություններից է, որը իր երկրում դեսպանատներ ունենալու հնարավորություն չունի։ Վատիկանում հավատարմագրված դեսպանատները գտնվում են Հռոմում։ Միայն Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ժամանակ Վատիկանում հավատարմագրված որոշ դեսպանատների աշխատակիցներ հյուրընկալվեցին Վատիկանում, օրինակ՝ Մեծ Բրիտանիայի դեսպանատան անձնակազմը, երբ Հռոմը շրջափակված էր Գերմանիայի եւ Առանցքի ուժերի կողմից։ Վատիկանի չափսերը այսպիսով չեն խանգարում, որ Պապական աթոռը գրանցի գլոբալ լայնամասշտաբ ձեռքբերումներ եւ իրականացնի ակտիվ միջազգային քաղաքականություն։ Ամեն դեպքում Վատիկանը անդամակցում է որոշ միջազգային կազմակերպությունների, որոնց գործառույթները պահանջում են պետության որպես աշխարհագրական միասնական տարածքի մասնակցություն։ Այս կազմակերպությունների թիվը շատ ավելի քիչ է, քան նրանցը, որտեղ Պապական աթոռը կա՛մ անդամ է կա՛մ դիտորդ։ Հետեւյալ 8 կազմակերպություններից յուրաքանչյուրում Վատիկանը հանդիսանում է անդամ պետություն։ Փոստային եւ հեռահաղորդակցման կառավարման Եվրոպական կոնֆերանս Եվրոպական հեռահաղորդակցման արբանյակային կազմակերպություն Միջազգային հացահատիկային խորհուրդ Վարչական գիտությունների միջազգային ինստիտուտ Հեռահաղորդակցության միջազգային միություն Միջազգային հեռահաղորդակցման արբանյակային կազմակերպություն Ինտերպոլ Միջազգային փոստային միություն Նաեւ մասնակցում է Միջազգային առողջապահական ասոցացիա Մտավոր սեփականության համաշխարհային կազմակերպություն Տնտեսություն Վատիկան քաղաքի բյուջեն ներառում է նաեւ Վատիկանի թանգարանները եւ փոստային բաժանմունքները եւ ֆինանսապես օգտվում է նամականիշների, մետաղադրամների, մեդալների եւ տուրիստական հուշարձանների վաճառքից, թանգարաններ այցելելու մուտքավճարից եւ հրատարակությունների վաճառքից ստացված գումարներից։ Աշխարհիկ աշխատողների եկամուտները եւ կյանքի ստանդարտները նույն են, ինչ Հռոմում նույն աշխատանքով զբաղվողներինը : Արդյոււնաբերական մյուս ճյուղերն են նկարչությունը, խճանկարների արտադրությունը եւ անձնակազմի համար համազգեստի արտադրությունը։ Վատիկանը ունի նաեւ դեղատուն։ Կրոնական հարցերի ինստիտուտը (IOR, Istituto per le Opere di Religione), որը հայտնի է նաեւ Վատիկանի բանկ անվանմամբ Վատիկանում գտնվող ֆինանսական գործակալություն է, որը ամբողջ աշխարհով մեկ ֆինանսական գործունեություն է իրականացնում։ Ունի բազմալեզու բանկոմատներ լատիներեն հրահանգներով, որը այս գործառույթն իրականացնող միակ բանկոմատն է աշխարհում։ Վատիկանն թողարկում է սեփական մետաղադրամներն ու նամականիշները։ Եվրոն Վատիկանի դրամական միավորն է 1999 թվականի հունվարի մեկից՝ ԵՄ-ի հետ կնքված հատուկ համաձայնագրի շնորհիվ (խորհրդի 1999/98 որոշմամբ)։ Եվրոյի մետաղադրամները եւ թղթադրամները ներկայացվեցին 2002 թվականի հունվարի մեկին. Վատիկանը եվրո բանկնոտներ չի թողարկել։ Եվրոյի մետաղադրամների թողարկումը խստորեն սահմանափակվում է պայմանագրով, սակայն երբեմն թույլ է տրվում ավելի շատ թողարկել այն տարում, երբ տեղի է ունենում պապականության փոփոխություն : Իրենց քանակի սահմանափակ լինելու պատճառով վատիկանի թողարկած եվրոները բավականին թանկ են գնահատվում կոլեկցիոներների կողմից։ Մինչեւ եվրոյի ընդունումը Վատիկանի մետաղադրամները եւ նամականիշները արտահայտվում են Վատիկանի լիրայի արժույթով, որը համապատասխանում էր իտալական լիրային։ Վատիկանը, որում աշխատում է 2.000 մարդ, 2007 թվականին ունեցավ 6.7 միլիոն եվրոյի ավելցուկ, սակայն 2008 թվականին 15 միլիոն եվրոյի պակասուրդ գրանցեց 2012 թվականին ԱՄՆ պետդեպարտամենտի թմրամիջոցների վերահսկման միջազգային ռազմավարական զեկույցը առաջին անգամ Վատիկանին ներառեց այն երկրների ցուցակի միջին հորիզոնականներում, որոնք իրականացնում են փողերի լվացում, Իռլանդիայի նման երկրների կողքին, սակայն ոչ այքան խոցելի երկրների շարքում, որոնք են ԱՄՆ-ն, Գերմանիան, Իտալիան եւ Ռուսաստանը։ 2014 թվականի փետրվարի 24-ին Վատիկանը հայտարարեց, որ ստեղծում է տնտեսական հարցերով քարտուղարություն, որը պատասխանատու կլինի Պապական աթոռի եւ Վատիկանի իրականացրած բոլոր տնտեսական, ֆինանսական եւ վարչական գործողությունների համար. այն ղեկավարվելու է կարդինալ Ջորջ Փելլի կողմից։ Սա իրականացվեց այն բանից հետո, երբ 2 բարձրաստիճան հոգեւորականներ մեղադրվեցին փողերի լվացման մեջ։ Ֆրանցիսկոս պապը նշանակեց նաեւ գլխավոր աուդիտոր, որը իրականացնելու է անսպասելի աուդիտ ցանկացած գործակալությունում ցանկացած ժամանակ, եւ ընդգրկելու է ԱՄՆ ֆինանսական ծառայություններ մատուցող ընկերություններին Վատիկանի 19.000 հաշիվները վերանայելու գործում՝ հաստատելու համար իր աջակցությունը փողերի լվացման միջազգային չափանիշների պահպանմանը։ Ժողովրդագրություն Բնակչություն եւ լեզուներ Վատիկան քաղաքի գրեթե բոլոր 450 քաղաքացիները կամ ապրում են Վատիկանում կամ ծառայութուն են իրականացնում Պապական աթոռի դիվանագիտական ծառայության աշխարհով մեկ սփռված դեսպանատներում, որոնք կոչվում են նունցիատուրա, իսկ պապական դեսպանները՝ նունցիաներ։ Վատիկանի քաղաքացիները 2 խմբի են բաժանվում՝ հոգեւորականություն, որի մեծ մասը ծառայում է Պապական աթոռին, իսկ մի փոքր հատվածը զբաղեցնում պաշտոններ, եւ Շվեյցարական գվարդիա։ 2.400 աշխարհիկ աշխատողների մեծ մասը, որը կազմում է Վատիկանի աշխատուժի մեծ մասը, ապրում է Վատիկանից դուրս եւ Իտալիայի քաղաքացի է, իսկ մի քանիսն էլ այլ պետությունների քաղաքացիներ են։ Արդյունքում քաղաքի ներկայիս բոլոր քաղաքացիները կաթոլիկներ են, իսկ հոգեւոր-մշակութային վայրերը՝ կաթոլիկական։ Վատիկանը չի ընդունել պաշտոնական լեզու, բայց ի տարբերություն Պապական աթոռի, որը իր պաշտոնական թղթաբանության մեջ կիրառում է լատիներենը, Վատիկան քաղաքը իր օրենսդրական եւ պաշտոնական հաղորդակցության մեջ կիրառում է միայն իտալերեն : Իտալերենը նաեւ քաղաքում աշխատողների մեծ մասի կողմից օգտագործվող լեզուն է։ Շվեյցարական գվարդիայում շվեյցարական գերմաներենը հրամանատարության լեզուն է, բայց դրա առանձին անդամները հավատարմության երդում են տալիս իրենց մայրենի լեզուներով՝ գերմաներեն, ֆրանսերեն,ռոմանշերեն (Շվեյցարիայի պաշտոնական լեզու) կամ իտալերեն։ Վատիկանի պաշտոնական կայքէջի լեզուներն են իտալերենը, անգլերենը, ֆրանսերենը, գերմաներենը եւ իսպաներենը։ (Այս կայքէջը չպետք է շփոթել Պապական աթոռի կայքէջի հետ, որն օգտագործում է այդ բոլոր լեզուները, պորտուգալերեն, 2008 թվականի մայիսի 9-ից լատիներեն եւ 2009 թվականի մարտի 18-ից չինարեն)։ Քաղաքացիություն Ի տարբերություն այլ երկրների քաղաքացիությունների, որոնք հիմնված են կամ յուս սանգվինիս (jus sanguinis ) (ազգությունով պայմանավորված քաղաքացիություն, անգամ պետության տարածքից դուրս) կամ յուս սոլի (jus soli ) (ծնված պետության տարածքում), Վատիկանի քաղաքացիությունը օժտված է յուս օֆիսիով jus officii, որը պայմանավորված է Պապական աթոռի ծառայության որոշակի պաշտոններում իրականացրած աշխատանքով։ Քաղաքացիությունը դադարեցվում է պաշտոնից ազատվելու ժամանակ։ Քաղաքացիությունը տարածվում է նաեւ քաղաքացիների ամուսինների, ծնողների, ժառանգների վրա, եթե այդ մարդիկ ապրում են տվյալ քաղաքացու հետ։ Պապական աթոռը, չլինելով պետություն, տրամադրում է միայն դիվանագիտական եւ ծառայողական անձնագրեր, մինչդեռ Վատիկանը իր քաղաքացիներին տրամադրում է սովորական անձնագրեր։ Ցանկացած մարդ, ով կորցնում է Վատիկանի քաղաքացիությունը եւ այլ երկրի քաղաքացի չի հանդիսանում, ավտոմատ կերպով ձեռք է բերում Իտալիայի քաղաքացիություն, ինչպես նախատեսվում է Լաթերանի պայմանագրով։ 2005 թվականի դեկտեմբերի 31 դրությամբ Պապից բացի կար Վատիկանի քաղաքացիություն ունեցող 557 մարդ, մինչդեռ 246 բնակիչ, որոնք չունեին քաղաքացիություն։ 557 քաղաքացիների 74%-ը հոգեւորականությունն էր, որոնց՝ 58-ը կարդինալներ էին, որոնք բնակվում են Հռոմում, 293 հոգեւորական, ովքեր Պապական աթոռի դիվանագիտական առաքելության անդամներ են, բնակվում են այլ երկրներում, եւ կազմում են ընդհանուր քաղաքացիների թվի կեսից ավելին, 62 այլ հոգեւորականներ, ովքեր աշխատում են բայց ոչ անպայման բնակվում Վատիկանում։ Շվեյցարական գվարդիայի 101 անդամները կազմում են ընդհանուր քաղաքացիների 18%-ը. քաղաքում կան նաեւ օրենքը պահպանող եւս 55 մարդիկ, ովքեր ունեն Վատիկանի քաղաքացիություն։ 2011 թվականի փետրվարի 22-ին Բենեդիկտոս XVI պապը հրապարակեց նոր օրենք Վատիկան քաղաքի քաղաքացիության, բնակության հաստատման եւ քաղաք մտնելու կարգի հետ։ Այդ նոր օրենքը բաղկացած էր 16 հոդվածներից, մինչդեռ հինն ուներ 33 հոդված։ Դրանով թարմացվում էր հին օրենքը՝ հաշվի առնելով 1929 թվականից հետո տեղի ունեցած իրադարձությունները։ Այդ իրադարձություններից են 1940 Վատիկանի քաղաքացիության տրամադրումը Պապական աթոռի դիվանագիտական ծառայության անդամներին։ Ստեղծվեց նաեւ մի նոր ճյուղ՝ Վատիկանի բնակիչներ, այսինքն մարդիկ, ովքեր բնակվում են Վատիկանում, բայց պարտադիր չէ, որ լինեն Վատիկանի քաղաքացիներ։ 2011 թվականի մարտի 1-ին, Վատիկանում ապրող 800 անձանցից 220-ը քաղաքացիներ են։ Կան ընդհանուր 572 Վատիկանի քաղաքացիներ, որոնցից 352-ը բնակիչ չեն, հիմնականում դա նունցիաները եւ դիվանագիտական անձնակազմն է։ 2013 թվականի դրությամբ մոտ 30 կին քաղաքացի կար։ Մշակույթ Վատիկանը աշխարհում հայտնի արվեստի գործերի տունն է։ Սուրբ Պետրոսի տաճարը, որի հետագա ճարտարապետներն են եղել Բրամանտեն, Միքելանջելոն, Ջակոմո դելա Պորտան, Մադերնոն եւ Բերնինի, Վերածննդի ճարտարապետության հռչակավոր կոթող է։ Սիքստինյան կապելլան հայտնի է իր որմնանկարներով, որոնք ներառում են Պերուջինոյի, Դոմենիկո Գիրլանդայոի եւ Բոտիչելիի աշխատանքները, ինչպես նաեւ առաստաղը եւ Միքելանջելոյի Վերջին դատաստանը։ Վատիկանի ինտերիերը ձեւավորողներն են Ռաֆայելը եւ Ֆրա Անջելիկոն։ Վատիկանի առաքելական գրադարանը եւ Վատիկանի թանգարանի հավաքածուները ունեն պատմական, գիտական եւ մշակութային մեծ կարեւորություն։ 1984 թվականին Վատիկանը ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի կողմից ներառվել է Համաշխարհային ժառանգության արժեքների ցուցակում. այն միակն է, որը ներառված է ամբողջական պետության տեսքով։ Ավելին, այն միակն է, որ ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի կողմից գրանցվել է որպես թանգարաններ պարունակող կենտրոն «Հատուկ պաշտպանության տակ գտնվող մշակութային ժառանգության միջազգային գրանցամատյանում» 1954 թվականի զինված հակամարտության ժամանակ մշակութային ժառանգության պաշտպանության Հաագայի կոնվենցիայի համաձայն։ Սպորտ Վատիկանն ունի քաղաքի ֆուտբոլի առաջնություն, որում ընդգրկված են 8 թիմեր, օրինակ, Շվեյցարական գվարդիայի ֆուտբոլային ակումբը եւ ոստիկանության եւ թանգարանների գվարդիայի թիմերը։ Ենթակառուցվածքներ Տրանսպորտ Վատիկանն ունի իր տարածքին համապատասխան զարգացած տրանսպորտային ցանց (քաղաքում շատ են հրապարակները եւ քայլուղիները)։ պետությունը, որն ունի 1.05 կմ (0.65 մղոն) երկարություն եւ 0.85 կմ (0.53 մղոն) լայնություն , ունի փոքր տրանսպորտային համակարգ՝ առանց օդանավակայանի եւ մայրուղիների։ Վատիկանի միակ օդով ճանապարհորդելու տարբերակը քաղաքի ուղղաթռակայանն է։ Վատիկանը այն քիչ անկախ երկրներից է, որ չունի օդանավակայան, եւ օգտվում է Հռոմի օդանավակայանների ծառայություններից։ Այդ օդանավակայաններն են Լեոնարդո դա Վինչի-Ֆյումիչինո օդանավակայանը, ինչպես նաեւ Չամպինո օդանավակայանը։ Վատիկանն ունի երկաթուղագիծ, որը հիմնականում օգտագործվում է բեռնափոխադրման համար, որը Իտալիայի երկաթուղագծին միանում է Հռոմի Սուրբ Պետրոսի կայարանում 852 մետր երկարությամբ (932 յարդ) գծով, որի 300 մետրը (330 յարդ) գտնվում է Վատիկանի տարածքում։ Ջոն XXIII պապը առաջինն էր, ով շահագործեց երկաթգիծը. Ջոն Պոլ II պապը ավելի հազվադեպ էր այն օգտագործում։ Մետրոյի ամենամոտ կայանն է Օտտավիանո-Սան Պիետրո-Մուզեյի Վատիկանի-ն։ Հաղորդակցություն Քաղաքը սպասարկվում է անկախ, ժամանակակից հեռախոսային ծառայություններ մատուցող համակարգի կողմից, որը կոչվում է Վատիկանի հեռախոսային ծառայություն, ինչպես նաեւ փոստային համակարգի կողմից, որը սկսեց գործել 1929 թվականի փետրվարի 13-ից։ Օգոստոսի 1-ին պետությունը սկսեց թողարկել սեփական փոստային նամականիշները Վատիկան քաղաք-պետության ֆիլատելիստական եւ նումիզմատիկական գրասենյակի ղեկավարության ներքո : Ասում են, որ քաղաքի փոստային ծառայությունը աշխարհում լավագույններից է, եւ ավելի արագ է, քան Հռոմինը։ Վատիկանը ունի նաեւ իր առանձին Ինտերնետ դոմենը (TLD), որը գրանցված է (.va). Լայնաշերտ ծառայությունները լայնորեն ապահովվում են Վատիկանի կողմից։ Վատիկանն ունի նաեւ ռադիոյի Միջազգային հեռահաղորդակցության միության կողմից տրամադրված ալիք, HV-ն, եւ սա երբեմն օգտագործվում է նաեւ սիրողական ռադիոօպերատորների կողմից։ Գուլիելմո Մարկոնիի կողմից կազմակերպված Վատիկանի ռադիոն հեռարձակվում է կարճ ալիքներով, միջին ալիքներով, FM հաճախականությամբ եւ Ինտերնետով։ Դրա հեռարձակման հիմնական ալեհավաքը տեղակայված է Իտալիայի տարածքում, ինչը գերազանցում է հեռարձակումների շրջակա միջավայրի պաշտպանության թույլատրելի աստիճանը։ Այդ պատճառով էլ Վատիկանի ռադիոյին դատարանի առջեւ կանգնեցրին։ Հեռուստատեսային ծառայությունները ապահովվում են մեկ այլ կառույցի՝ Վատիկանի հեռուստատեսային կենտրոնի կողմից։ L'Osservatore Romano-ն Պապական աթոռի կիսապաշտոնական բազմալեզու թերթն է։ Այն հրատարակվում է մասնավոր ընկերության կողմից հռոմեական կաթոլիկ հովիվների հսկողությամբ, սակայն տրամադրում է պաշտոնական տեղեկատվություն։ Այնուամենայնիվ, փաստաթղթերի պաշտոնական տեքստերը հրատարակվում են Acta Apostolicae Sedis-ում, որը Պապական աթոռի պաշտոնաթերթն է եւ ունի Վատիկան քաղաք-պետության փաստաթղթերի հավելված։ Վատիկանի ռադիոն, Վատիկանի հեռուստատեսային կենտրոնը եւ L'Osservatore Romano-ն ոչ թե Վատիկանի այլ Պապական աթոռի մարմիններ են, եւ որպես այդպիսին հանդիպում են հայրապետական տարեգրքի ցուցակներում՝ Պապական աթոռի հետ կապված ինստիտուտներ բաժնում, որը գտնվում է Պապական աթոռի արտասահմանում գտնվող դիվանագիտական ծառայության եւ Վատիկանում հավատարմագրված դիվանագիտական կորպուսներին վերաբերող բաժիններից առաջ, եւ որից հետո գալիս է Վատիկան քաղաք-պետության բաժինը։ Վերամշակում 2008 թվականին Վատիկանը սկսեց վերամշակման թափոնների «էկոլոգիական կղզին» եւ այդ նախաձեռնությունը շարունակվեց Ֆրանցիսկոսի պապի աթոռը զբաղեցնելու ողջ ժամանակահատվածում։ Ճարտարապետություն Հարուստ է ճարտարապետական հուշարձաններով՝ կերտված Վերածննդի խոշորագույն վարպետների մտահղացմամբ՝ Ռաֆայել Սանտի, Միքելանջելո, Բեռնինի։ Կենտրոնը Պապական պալատն է եւ Հռոմի Սուրբ Պետրոս տաճարը՝ կառուցված Սուրբ Պետրոս առաքյալի դամբարանի վրա։ Հանցագործություն Հանցագործությունը Վատիկանում հիմնականում դրսեւորվում է պայուսակների հափշտակմամբ, գրպանահատությամբ եւ խանութների թալանով։ Գրպանահատները հիմնականում գողություն են անում Սուրբ Պետրոսի հրապարակի այն հատվածում, որտեղ զբոսնում են տուրիստները։ Եթե գողությունը կատարվում է Սուրբ Պետրոսի հրապարակում, հանցագործները ձերբակալվում եւ դատապարտվում են Իտալիայի օրենքներով, քանի որ այդ հատվածում պարեկություն են իրականացնում իտալացի ոստիկանները։ Լաթերանի պայմանագրի 22-րդ հոդվածով, Իտալիան Պապական աթոռի պահանջով կարող է պատժել Վատիկանում հանցանք գործած անձանց եւ հենց ինքն էլ հանդես է գալիս այդ անձի դեմ մեղադրանքի առաջադրմամբ, եթե այդ մարդը ապաստան է գտել Իտալիայի տարածքում։ Եթե անձի կատարած գործողությունը եւ՛ Վատիկանում, եւ՛ Իտալիայում համարվում է հանցագործություն, եւ այն կատարվել է Իտալիայում, ապա Վատիկանում կամ պայմանագրով անձեռնմխելի համարվող տարածքներում ապաստան գտնելու դեպքում նրանց արտահանձնում են Իտալիայի իշխանություններին։ Վատիկանը չունի բանտեր. այստեղ կան միայն նախնական կալանքի համար նախատեսված վայրեր։ Վատիկանում հանցանք գործած անձինք պատիժը կրում են Իտալիայի բանտերում, իսկ այդ ծախսերը իր վրա է վերցնում Վատիկանը։ Նշումներ Ծանոթագրություններ Արտաքին հղումներ Վատիկանի Ռադիոն Վատիկան Քաղաք-պետություններ Դեպի ծով ելք չունեցող երկրներ Սրբազան քաղաքներ Համաշխարհային ժառանգություն Եվրոպայում Համաշխարհային ժառանգություն Վատիկանում Էքսկլավ երկրներ Իտալախոս երկրներ եւ տարածքներ Հարավային Եվրոպայի երկրներ


source: wikipedia

text: Եմենը ( AL-Yaman), պաշտոնապես Եմենի Հանրապետություն, Միջին Արեւելքի երկիր է, որը գտնվում է Արաբական թերակղզում Ասիայի հարավ-արեւմուտքում։ Եմենը թերակղզու երկրորդ խոշորագույն պետությունն է 527,970 կմ2 տարածքով։ Եմենի արեւմուտքում գտնվում է Կարմիր ծովը, հյուսիսում սահմանակից է Սաուդյան Արաբիային, հարավում՝ Ադենի ծոցը եւ Արաբական ծովը, արեւելքում Օմանը։ Չնայած երկրի սահմանադրությամբ երկրի մայրաքաղաք է համարվում Սանաան, 2015 թվականի հեղափոխությունից հետո այն գտնվում է հեղափոխականների ձեռքում, որոշվեց մայրաքաղաքը տեղափոխել երկրի հարավում գտնվող Ադեն նավահանգիստ։ Եմենի տարածքը ներառում է մոտ 200 կղզի, որոնցից խոշորագունն է Սոկորտան։ Բնակչությունը մոտ 23.5 միլիոն մարդ է։ Անվանում Անվանումն արաբերեն է. հիմքում ընկած է տարածքի արաբերեն Ալ֊Յաման (բառացի՝ «աջ կողմում») անունը, որը հայտնի է հնուց, երբ Հյուսիսային Արաբիայի բնակիչների համար նշանակում էր իրենից աջ ընկած երկիր (եթե դեմքով կանգնենք դեպի արեւածագը, Եմենը կլինի աջ կողմում. կար նաեւ Աշ֊Շամ, որը Սիրիան էր)։ Հնում Եմենին էր վերագրվում Արաբական թերակղզու գրեթե ամբողջ տարածքը՝ Աքաբայի ծոցից (արեւմուտքում) մինչեւ Եփրատ գետի ստորին հոսանքը (արեւելքում)։ Այս տարածքը անտիկ դարաշրջանի աշխարհագրագետները անվանել են Arabia Felix «Երջանիկ Արաբիա». նրանց մոտ Արաբիայի ծայր հարավ֊արեւմուտքում գտնվող «անուշահոտությունների երկրի» առասպելական հարստությունների մասին պատկերացումը, հավանաբար, զուգակցվում էր արաբերեն յաման բառի երկրորդ՝ «երջանիկ» իմաստի հետ։ Հին Հարավային Արաբիայի բնակիչներն իրենք Եմենը (ավելի ճիշտ՝ Յամանատ) էին անվանում Ադենի ծոցի առափնյա այն մարզը, ուր, ըստ երեւույթին, գտնվում էին զմուռս տվող արեւադարձային ծառերի պլանտացիաները։ 6֊րդ դարում իսլամի երեւան գալուց եւ Մեքքան մուսուլմանների կրոնական կենտրոն դառնալուց հետո, սկսեցին ընդունել, որ Եմենի հյուսիսային սահմանն անցնում է Կարմիր ծովից մինչեւ Պարսից ծոց՝ Մեքքայից հարավ։ Պատմություն Անգլիական գաղութարարների դեմ երկարատեւ զինված պայքարի շնորհիվ Եմենի հարավում ստեղծվեց անկախ պետություն՝ Հարավային Եմենի ժողովրդական Հանրապետություն անունով։ Հանրապետության հռչակմամբ կառավարող կազմակերպություն դարձավ Ազգային ճակատը (Աճ), որը նշեց երկրի ներքին եւ արտաքին քաղաքականության հիմնական ուղղությունները։ 1969-ին իր կազմից եւ կառավարությունից հեռացրեց չափավոր թնի ներկայացուցիչներին։ Ստեղծվեց նախագահական խորհուրդ։ Պետական կարգ Եմենը հանրապետություն է։ Գործող սահմանադրությունն ուժի մեջ է մտել 1970-ին։ Պետության ղեկավարի ֆունկցիան 1969-ից իրականացնում է նախագահական խորհուրդը, անդամներին ընտրում է Բարձրագույն ժողովրդական խորհուրդը՝ պետական իշխանության բարձրագույն մարմինը։ Բարձրագույն գործադիր մարմինը նախարարների խորհուրդն է։ Աշխարհագրություն Արեւմուտքում եւ կենտրոնական շրջաններում գերակշռում է լեռնային ռելիեֆը։ Լեռները հյուսիսում աստիճանաբար ցածրանում են դեպի Ռուբ Էլ-Խալի անապատը, ապա գրեթե ամենուրեք շեշտակի իջնում առափնյա հարթավայրը։ Կան մարմարի, կրաքարի, աղի հանքավայրեր։ Կատարվում են նավթի որոնումներ։ Կլիման արեւադարձային է, չոր; Տարեկան տեղումները Ադենում՝ 40 մմ, լեռներում՝ մինչեւ 700 մմ. Ծովափին հունվարի միջին ջերմաստիճանը 25 °C է, հունիսինը՝ 32 °C։ Բնակչություն Մոտ մեծ մասը արաբներ են։ Քաղաքներում ապրում են նաեւ Հնդկաստանից եւ Պակիստանից գաղթածներ եւ սոմալացիներ։ Բնակչության խտությունը 1 կմ2 վրա՝ 5 մարդ։ Պաշտոնական լեզուն արաբերենն է, կրոնը՝ իսլամը։ Տնտեսություն Եմենն ագրարային երկիր է։ Մինչեւ անկախությունը երկրի տնտեսությունը հիմնված էր վերաարտահանության գործառնությունների, անգլիական ռազմածովային բազայի, Ադեն նավահանգստի, օտարերկրյա զբոսաշրջիկների, ծովայինների սպասարկման վրա։ Անկախությունից հետո ընդունվեց ագրարային ռեֆորմի մասին օրենք։ Կազմակերպվեցին գյուղատնտեսական կոոպերատիվներ։ Ստեղծվեց պետական սեկտոր։ Ազգայնացվեցին օտարերկրյա բանկերը, Ադեն նավահանգստի սպասարկման ընկերությունը, արդյունաբերական ձեռնարկությունները, աղի արդյունահանումը։ Արդյունաբերություն Արդյունաբերության համախառն արտադրանքի 90 %-ն ստացվում է նավթավերամշակումից։ Կա էլեկտրաէներգետիկայի, թեթեւ եւ սննդի արդյունաբերություն, շինանյութերի արտադրություն, նավանորոգման գործարան, աղի հանույթ։ Գերակշռում են մանր ձեռնարկությունները։ Ամենախոշորը նավթավերամշակման գործարանն է (Ադենում), որը պատկանում է անգլիական ընկերությանը եւ աշխատում է բերովի հումքով։ Ծովային գլխավոր նավահանգիստն Ադենն Է։ Գյուղատնտեսություն Գյուղատնտեսությունը Եմենի տնտեսության կարեւոր ճյուղն է։ Մշակման համար պիտանի հողերը կազմում են տարածքի 1,8%-ը։ Աճում է բամբակ, սուրճ, կորեկ, սորգո, ցորեն, գարի, քունջութ, ծխախոտ, բանջարեղեն, մրգեր, փյունիկյան եւ կոկոսյան արմավենի։ Էական դեր է խաղում անասնապահությունը, զարգացած է ձկնորսությունը։ Առեւտրաշրջանառություն Արտահանում է նավթամթերք, բամբակի հումք, սուրճ, մորթի, կաշի, ծխախոտ, ձուկ, աղ։ Ներմուծում է պարենային ապրանքներ, նավթահումք, մեքենաներ, սարքավորումներ։ Առնտրական կապեր ունի Չինաստանի, ԱՄԷ-ի, Հարավային Կորեայի, Թայլանդի, Ճապոնիայի, Հնդկաստանի հետ։ Մշակույթ Եմենի մայրաքաղաք Սանաան տնտեսական եւ մշակութային կենտրոն է, հին թաղամասերի կողքին ստեղծվում են ժամանակակից կառույցներով նորերը, որոնք, սակայն, պահպանում են ավանդական ճարտարապետական տարրերը։ Լուսավորություն Ժողկրթության համակարգի մեջ մտնում են անվճար տարրական (4 տարի), ոչ լրիվ միջնակարգ (3 տարի) եւ լրիվ միջնակարգ (3 տարի) պետական դպրոցները։ Ադենում կա տեխնիկական ուսումնարան։ 1970-ին Ադենում բացվել է առաջին բարձրագույն ուսումնական հաստատությունը՝ Բարձրագույն քոլեջը բնական գիտությունների եւ բանասիրական ֆակուլտետներով։ Խոշոր գրադարանը Ադենի քաղաքապետարանինն է՜. Ադենն ունի հնագիտական 2 թանգարան։ Ճարտարապետություն Եմենի տարածքում պահպանվել են Կատաբան թագավորության Թիմնա մայրաքաղաքի (մ. թ. ա. IX— I դդ.) ավերակները։ Գտնվել են այլ քաղաքների (մ. թ. ա. V— մ. թ, I դդ.) մնացորդներ, քարե եւ հում աղյուսե շինություններ։ Հայտնի են ժայռափոր դամբարաններ ու ջրամբարներ, այծերի, ուղտերի, հեծյալների բազմաթիվ ժայռապատկերներ։ Մեզ են հասել նաեւ բրոնզե հարթաքանդակներ եւ հելլենիստական բնույթի արձաններ։ Քաղաքները, որոնք առայժմ պահպանում են իրենց հնադարյան տեսքը, պատկերացում են տալիս միջնադարյան ճարտարապետության մասին։ Ադենի մոտ լեռնալանջերին պահպանվել են XVII—XIX դդ. ամրություններ։ Պաշտամունքային կառույցներից են մզկիթները, մինարեթները, «կուբբա»-ները։ Ժամանակակից տեսք ունի քաղաք Ադենը (վարչական շենքեր, դպրոցներ, հիվանդանոցներ, 4—5 հարկանի բնակելի տներ)։ Տես նաեւ Եմենի հնադարյան քաղաքակրթություն Եմենի վարչական բաժանում Մարդու իրավունքները Եմենում Արտաքին հղումներ Հայկական Սովետական Հանրագիտարան Ծանոթագրություններ Եմեն ՄԱԿ-ի անդամ երկրներ Արաբական Լիգայի անդամ երկրներ 1990 հիմնադրված պետություններ եւ տարածքներ


text: Արաբերենը () պատկանում է Աֆրասիական լեզուների ընտանիքի սեմական լեզվախմբին։ Արաբերեն խոսում են շուրջ 300 միլիոն մարդ։ Բացի արաբական 22 երկրներից, արաբերենը պաշտոնական լեզու է նաեւ Իսրայելում, գործածվում է Իրանում, Թուրքիայում, Էրիթրեայում, Չադում, համարվում է ՄԱԿ-ի վեց պաշտոնական լեզուներից մեկը, Արաբական պետությունների լիգայի պաշտոնական լեզուն։ Լեզվակիրների թվով արաբերենը 4-րդն է աշխարհի լեզուների շարքում։ Պատմություն Արաբերեն բանավոր լեզուն հարյուրամյակների ընթացքում մշտապես ենթարկվել է փոփոխության, սակայն գրավոր լեզուն մնացել է նույնը։ Պատճառն այն է, որ արաբերենով է գրված սուրբ Ղուրանը, որի տեքստը փոփոխման ենթակա չէ։ Ուստի գրական արաբերենն այսօր արաբների մայրենի լեզուն չէ. յուրաքանչյուր երկիր ունի սեփական բարբառը։ Երբեմն մի քանի երկրների բարբառները միավորում են բարբառախմբերի մեջ։ Չնայած դրան՝ գրական արաբերենը, մասամբ փոփոխված բառապաշարով, օգտագործվում է գրականության եւ լրատվության ոլորտներում, բացի Թունիսից, Մարոկոյից ու որոշ չափով նաեւ Ալժիրից, որտեղ գրավոր խոսքում արաբերենի մրցակիցը ֆրանսերենն է։ Այլ երկրների գիտական ու տեխնիկական գրականության մեջ, որտեղ բացակայում է պահանջված բառապաշարը, հաճախ օգտագործվում է անգլերենը։ Հին արաբերենի շրջանը, պատմական առումով բավական անորոշ է։ Նրա սկիզբը համարվում է մ.թ.ա. II հազարամյակի կեսը, երբ սեմական լեզուներից առանձնանում է նախաարաբերենը։ Այս փուլն ավարտվում է 7-րդ դարը՝ արաբների կողմից իսլամի ընդունումը։ Շուրջ երկու հազար տարի տեւած նախաիսլամական շրջանից մեզ են հասել էպիգրաֆիկ տեքստեր։ Վերջինների հնչույթային կազմը բաղաձայն հնչույթների քանակի եւ որակի առումով՝ ըստ վերջիններիս գրական արտահայտման, համապատասխանում է վաղ դասական շրջանի հնչույթային կազմին։ Առհասարակ սեմական հնչույթաբանական համակարգի եւ հատկապես արաբերենի հնչույթաբանական համակարգի համար բնորոշ է նրա օրգանական կապը ձեւաբանական կազմի հետ։ Արաբերենի հնչյունային կազմը պատմական ասպեկտով դիտարկելիս անհրաժեշտ է ընգծել մի քանի ընդհանուր առանձնահատկություններ. ա) գրական արաբերենի հնչույթային կազմը մեզ հայտնի ավելի քան 100-ամյա ժամանակահատվածի ընթացքում, այն ներկայանում է որպես կայուն, կոնսերվատիվ համակարգ՝ ի տարբերություն բարբառների հնչույթային համակարգի, որոնք իրենցից ներկայացնում են փոփոխվող եւ շարժական համակարգեր։ (գրականում đād, բարբառում՝ zā, đād չկա)։ բ) գրական արաբերենի համակարգի եզակիությունն է եւ համապատասխան համակարգի բազմազանությունը։ գ) այդ համակարգերի զարգացման տեմպերի անհավասարությունն է եւ տարբեր բարբառների խմբերում հնչյունային փոփոխությունների ուղղությունների արդյունքների տարբերացումը. դ) վաղ դասական արաբերենի հնչույթային կազմը կարող է վերականգնվել Սիբաուեյհիի «ալ-Քիթաբ» աշխատության մեջ հնչյունների արտաբերման տեղի եւ եղանակի մանրամասն նկարագրության հիման վրա։ Հնչյունների արտաբերական բնութագրերն այս գրքում հիմնականում չեն տարբերվում ժամանակակից գրական արաբերենի հնչույթների բնութագրերին։ Որոշ հնչյունային փոփոխություններն արաբերենում ընթացել են երկարատեւ ժամանակահատվածում եւ վերջնականապես ամրագրվել են դասական լեզվում, որպես նորմա, 9 դարի վերջում, 10 դարի սկզբում, բայց բարբառներում փոփոխությունները շարունակվել են։ Արաբերենի հնչույթային կազմի կայունությունը պայմանավորված է հիմնականում խոսքի վանկատման առանձնահատկությամբ՝ այն հանգամանքով, որ խոսքում հնչույթը մշտապես գտնվում է նախորդ հնչույթի եւ իր սեփական ձայնավորումների շրջապատում, ինչը բացառում է հնչույթների անմիջական հարադրումը եւ սահմանափակում հնարավոր հնչյունափոխությունները։ Արաբական լեզվաբանական ավանդույթ 7-րդ դարում արաբների հաղթարշավը նպաստում էր նորաստեղծ պետության արագ ընդլայնմանը, եւ այս տարածքում բնակվող ամենատարբեր ծագում, հասարակարգ եւ զարգացման մակարդակ ունեցող ժողովուրդները ակտիվորեն մասնակցում են արաբալեզու մշակույթի առաջընթացին։ Նվաճված տարածքներում արաբական ազդեցության տարածման հետ կապված մեծանում է արաբերենի դերը, որպես նոր կրոնաքաղաքական եւ մշակութային ձեւավորումների, գործընթացների կարեւորագույն գործոն։ Գիտական տարբեր ճյուղերի՝ բնական եւ հումանիտար, հետ մեկտեղ իսլամի առաջին իսկ դարերից առանձնահատուկ տեղ է գրավում արաբերենի ուսումնասիրությունը։ Ըստ ավանդության, լեզվաբանական ուսումնասիրությունների հիմնադիրը Աբու ալ-Ասուադ ալ-Դուալին է՝ խալիֆ Ալիի ժամանակակիցը. նրան է խալիֆը հանձնարարում զբաղվել քերականական խնդիրներով՝ բացառելու համար գրական լեզվի աղավաղումները, հատկապես Ղուրանի ընթերցանության ժամանակ։ Աբու ալ-Ասուադ ալ-Դուալին անդրադարձել է հետեւյալ խնդիրներին՝ խոսքիմասային բաժանմանը (անուն, բայ եւ մասնիկ), որոշ ուղղագրական խնդիրների (ձայնավոր հնչույթների նշագրումը), թեքման խնդիրների եւ այլն։ Հետագայում արաբերենի քերականական ուսումնասիրությամբ զբաղվում են նրա աշակերտները՝ Յահյա իբն Յաամարը եւ Անբասա իբն Մաադան ալ - Ֆիխրին, Աբու Ամր Իսա իբն Ումար աս-Սակաֆին, հայտնի գիտնական Խալիլ իբն Ահմադ Ալ-Ֆարահիդին, առաջին լիակատար քերականական երկի հեղինակ Սիբաուեյհին։ Փաստագրորեն վկայված արաբական լեզվաբանության պատմությունը ընդգրկում է մոտ 8 դար՝ 8-15-րդ դարերը՝ մինչեւ թուրքերի կողմից Կ.Պոլսի գրավումը։ Միջնադարյան արաբական լեզվաբանության զարգացումը կապվում է մի քանի դպրոցների ձեւավորման հետ, որոնք մշակեցին արաբերենի ուսումնասիրության տարբեր սկզբունքներ։ Դրանցից են Բասրայի, Քուֆայի եւ Բաղդադի դպրոցները. ավելի ուշ՝ արաբերենի քերականության եւ բառապաշարի հարցերն ուսումնասիրվում են նաեւ Եգիպտոսում եւ Իսպանիայում։ Բասրան հիմնադրվել է իսլամի տարածման առաջին իսկ տարիներին (636 թ.). նրա դիրքը Պարսից ծոցի ափին նպաստեց արագ զարգացմանը թե՛ տնտեսական եւ թե՛ մշակութային առումով։ Բասրան դարձավ նաեւ լեզվաբանական ավանդույթի ձեւավորման եւ զարգացման կենտրոններից մեկը։ Ավելի ուշ հիմք դրվեց արաբական լեզվաբանության մեկ այլ ուղղության Քուֆա քաղաքում (հիմնադրվել է 638 թ.)։ Քերականական այս երկու ուղղությունների՝ դպրոցների միջեւ տարաձայնությունները վերաբերում էին հիմնականում արաբերենի համակարգի նկարագրման եւ կանոնավորման հարցերին։ Բասրայի քերականական դպրոցը հաճախ անվանում են անալոգիական, իսկ Քուֆայինը՝ վերլուծական. առաջին դպրոցում խստորեն հետեւում էին Ղուրանի եւ պոեզիայի դասական լեզվի նորմերին. շեղումը ընդունված նորմերից համարվում էր լեզվի աղավաղում, իսկ Քուֆայի դպրոցի ներկայացուցիչներն առավել մեղմ էին այս հարցում եւ հաճախ իրենց դրույթները հիմնավորում էին խոսակցական լեզվում գործող նորմերով։ Երկու ուղղությունների բանավեճային հարցերից էր բառակազմութան ելակետային միավորի ընտրության հարցը. բասրեցիներն որպես այդպիսին ընդունում էին մասդարը (գործողության անուն, որը զուրկ է ժամանակային սահմանափակումից). իսկ քուֆացիները՝ անցյալ (ներկա) ժամանակաձեւի առաջին դեմքի բայաձեւը (afεalu, faεaltu)։ 762 թ. Բաղդադը հռչակվում է Աբբասյան խալիֆայության մայրաքաղաք, եւ մշակութային կյանքն աստիճանաբար կենտրոնանում է այստեղ։ Քերականության բնագավառում բաղդադյան դպրոցը համարվում է էկլետիկ ուղղության սկզբնավորող։ Այս դպրոցի ներկայացուցիչները, բացի գիտական գործունեությունից, ծավալում էին լայն ուսուցողական գործունեություն, եւ նրանց երկերն աչքի են ընկնում հակիրճությամբ եւ համառոտ շարադրանքով։ Մեզ հասած առաջին քերականական երկը Սիբաուեյհիի (մահ.794 թ. Աբու Բիշր Ամր իբն Ուսման Կանբար ալ-Բասրի) «Ալ-Քիթաբ» («Գիրքը») աշխատությունն է՝ գրված մոտավորապես 769 թ.։ Այս գրքում հեղինակը մանրակրկիտ կերպով անդրադառնում է արաբերենի քերականության բոլոր հարցերին՝ շարահյուսության, ձեւաբանության, բառակազմության եւ հնչյունաբանության։ Գնահատելով հեղինակի կատարած մեծ աշխատանքը՝ պետք է նշել, որ նա օգտվել է նախորդ հեղինակների քերականական դրույթներից՝ ի մի բերելով դրանք մեկ երկում. այս փաստը եւս մեկ անգամ հավաստում է այն, որ արաբական լեզվաբանական գիտությունն անցել է նյութի կուտակման եւ համակարգման (կանոնակարգման), հիմնական տեսական կանխադրույթների մշակման բարդ եւ երկար ընթացք։ Արաբական լեզվաբանական ավանդույթի ուսումնասիրության կարեւոր խնդիրներից է այլ լեզվաբանական ավանդույթների հետ փոխհարաբերության հարցը։ Այս կամ այն լեզվաբանական ուսմունքների հնարավոր ազդեցությունը պայմանավորված է արաբների նրանց առնչվող Արեւմուտքի եւ Արեւելքի տարբեր ժողովուրդների հետ պատմամշակութային փոխհարաբերություններով։ Արաբներն իրենց ազդեցությունը տարածեցին Ասիայի, Աֆրիկայի, Եվրոպայի բարձր մշակույթ ունեցող ժողովուրդների վրա, որոնք քաջ ծանոթ էին ինչպես հելլենական, այնպես էլ հնդկական գիտական մտքին։ Սրանով է պայմանավորված այն հանգամանքը, որ արաբական լեզվաբանական համակարգը նշված ժողովուրդների գիտելիքների յուրացման արդյունք է. դրանով է բացատրվում արաբական լեզվաբանական ուսմունքի գրեթե կատարյալ եւ մեթոդաբանական առումով անթերի լինելը։ Մյուս կողմից, սակայն, արաբական լեզվաբանական համակարգը լավագույնս համապատասխանում է արաբերենի կառուցվածքին։ Ստեղծելով քերականական ամփոփ համակարգ, մշակելով լեզվաբանական տեսական հարցեր՝ արաբներն իրենց ներդրումն են ունեցել ընդհանուր լեզվաբանական գիտության զարգացման գործում։ Արաբական լեզվաբանական ուսմունքի սկզբնավորումը եւ հետագա զարգացումը կարեւոր նշանակությւոն ունի ոչ միայն արաբերենի ուսումնասիրության, նրա պատմական զարգացման ընթացքի ճիշտ պատկերացման համար, այլեւ այն նշանավորում է լեզվի ուսումնասիրության, լեզվի համակարգի կառուցման բոլորովին նոր առանձնահատուկ մեթոդի առաջացում, որն արդեն իսկ միջնադարում լայն տարածում եւ կիրառություն է գտնում նույնիսկ ծագումնաբանորեն եւ տիպաբանորեն տարբեր լեզուների, (ինչպես օրինակ թյուրքական, իրանական լեզուների) քերականական ուսմունքներում։ Արաբական լեզվաբանական ավանդույթն առանձնանում է գիտական յուրահատուկ տերմինաբանությամբ եւ լեզվական նյութի համակարգման նոր սկզբունքներով։ Այն իր ազդեցությունն է ունեցել եվրոպական արաբագիտության զարգացման գործում։ 19-20-րդ դդ. եվպոպացի գիտնականների կողմից ստեղծված արաբերենի քերականական երկերից շատերն իրենց շարադրանքով, նյութի համակարգմամբ հետեւում են միջնադարյան քերականական ավանդույթին։ Ավելին, որոշ տեսական դրույթներ ձեռք են բերում ընդհանուր լեզվաբանական նշանակություն, ինչպես օրինակ արմատի, թեքման հասկացությունը կարեւոր նշանակություն են ունեցել պատմահամեմատական լեզվաբանության սկզբունքների մշակման համար։ Միջնադարում Արաբական Արեւելքի երկրներում դասական գրական արաբերենի էմպիրիկ (գործնական) ուսումնասիրության հիման վրա ձեւավորվեց արաբական լեզվաբանության կարեւոր ճյուղերից մեկը՝ արաբական քերականական ուսմունքը։ Արաբական լեզվաբանական ավանդույթի ձեւավորմանը (այսուհետ՝ ԱԼԱ) նպաստել են եւ իրենց ներդրումն են ունեցել տարբեր ազգությունների ներկայացուցիչներ։ Ձեւավորվելով դասական արաբերենի փորձնական ուսումնասիրության շրջանակներում՝ ԱԼԱ–ն բնորոշվում է գործառական ուղղվածությամբ։ Արաբական ցեղերի միավորման ընթացքում լեզվի սոցիալական գործառության անհրաժեշտություն է առաջանում, որի նորմերի հաստատման խնդիրները հետագայում պայմանավորվում են Արաբական խալիֆայության հասարակական կյանքում նրա գործառությամբ, երբ Ղուրանի լեզվի ուսումնասիրությունը եւ նրա մաքրության պահպանումը ձեռք են բերում հատուկ նշանակություն։ Արաբական լեզվաբանության ավանդական տեսությունը մշակվում եւ զարգանում է Բասրայի, Քուֆայի, Բաղդադի, Անդալուսյան եւ եգիպտա-սիրիական դպրոցներում։ VII դարում արաբերենի որոշ քերականական երեւույթների նկարագրությամբ զբաղվում է բասրեցի Աբու–լ Ասուադ ադ–Դուալին, որին վերագրվում է ձայնավոր հնչույթների համար գրանշանների ներածումը։ Այս ժամանակաշրջանին է վերաբերում նաեւ Նասր իբն Ասիմի եւ Յահյա իբն Յաամարի գիտական գործունեությունը, որոնք ստեղծեցին տարբերիչ նշանների համակարգը՝ գրությամբ նմանվող հարֆերը միմյանցից տարբերելու համար։ VIII դարի առաջին կեսին բասրեցի բանասերներ Իբն Աբի Իսհակ ալ–Հադրամին, Իսա իբն Ումար աս–Սակաֆին եւ Աբու Ամր ալ–Ալան մշակում են դասական արաբերենի նորմերի վերլուծական նկարագրման տեսական հիմքերը. VIII դարի երկրորդ կեսը բնորոշվում է արաբական լեզվաբանական տեսության՝ որպես ինքնուրույն գիտակարգի ձեւավորմամբ։ Արաբական ավանդական լեզվաբանության հիմնախնդիրների ձեւակերպման եւ մեթոդաբանության հստակեցման գործում մեծ դեր խաղաց բասրեցի ալ–Խալիլ իբն Ահմադը՝ արուդի (տաղաչափության մասին ուսմունք) տեսության հիմնադիրը, որի շրջանակներում լուսաբանվում են ոչ միայն բուն բանաստեղծական լեզվի վանկաչափական (տաղաչափական) երեւույթները, արաբական բառի ռիթմային եւ ձեւաբանական կազմությանը վերաբերող փաստեր, որտեղ վերլուծության նվազագույն միավոր է հարֆը՝ բաղկացած բաղաձայն հնչույթից եւ նրա ձայնավորման տեսակից։ Ալ–Խալիլի գրչին է պատկանում «Քիթաբու լ–εայն» (εայնի գիրք), որում բառերը դասավորված են ըստ նրանցում արմատական հարֆերի արտաբերական բնութագրերի, այն է՝ կոկորդային, լեզվային, ատամնային եւ շրթնային։ Հնչյունների նման դասակարգումը հիմք է տալիս ենթադրելու հնդկական լեզվաբանական ավանդույթի ազդեցության մասին։ Ալ–Խալիլը առանձնացնում է հնչույթաբանական երեւույթների վերլուծության եւ նկարագրման 3 ասպեկտ՝ ելքային բնութագրեր, դիրքային իրացումներ (տարբերակներ) եւ հնչյունների փոփոխություններ, որոնք տեղի են ունենում քերականական կառույցների կազմավորման ժամանակ։ Նա կատարելագործել է ձայնավորումների նշագրման համակարգը՝ ներածելով այսպես կոչված ձայնանշանները, որոնք մինչ օրս էլ կիրառվում են Ղուրանի, բանաստեղծական եւ ուսումնական տեքստերի գրառման ժամանակ։ Լեզվաբանական մյուս՝ Քուֆայի դպրոցի հիմնադիրն է համարվում Աբու Ջաֆար Մուհամմադ առ–Ռուասին, որն, ըստ արաբ բանասերների եւ մատենագետների, ստեղծել է առաջին քերականական երկը։ Նրան է վերագրվում նաեւ «Հոգնակի եւ եզակի թվի մասին» գիրքը։ VIII դարի երկրորդ կեսի բասրեցի գիտնական Սիբաուեհիի «Ալ–Քիթաբ» աշխատությունը մեզ հասած առաջին քերականական երկն է, ուր տրվում է լեզվի նորմերի համակարգված շարադրանք եւ ըստ նրանում առկա բազմաթիվ մեջբերումների, արտացոլում է նախորդ մերունդների բանասերների հետազոտական աշխատանքների կոնցեպցիան եւ արդյունքները՝ առաջին հերթին, ալ–Խալիլ իբն Ահմադի։ ԱԼԱ–ում ուրվագծվում են լեզվի քերականական վերլուծության հիմնական ասպեկտները՝ ան–նահու (անվանական եւ բայական բառափոխության ուսմունք), աս–սարֆ (բառակազմության եւ քերականական կառույցների ձեւավորման ժամանակ տեղի ունեցող հնչյունական փոփոխությունների մասին ուսմունք) եւ մախարիջ ալ–հուրուֆ (հնչույթների արտաբերման եւ դիրքային փոփոխությունների մասին ուսմունք)։ Բառակազմական պրոցեսների վերլուծության եւ նկարագրման ժամանակ լայնորեն կիրառվում է արուդի տեսության մեջ մշակված բառակազմական կաղապարման մեթոդը, այստեղից էլ բառակազմական կացապարների համակարգը ժամանակակից արաբերենում։ Բառակազմական երեւույթները քննվում են ինչպես ձեւի, այնպես էլ նշանակության տեսանկյունից, սկզբնական բառաձեւերի սահմանումը ուղեկցվում է նրանց լեզվական (գործառական) նշանակության վերհանմամբ։ VIII դարավերջի բանասերներից է ալ–Քիսային, որը զգալիորեն որոշակիացրեց քուֆիական դպրոցի հետազոտական սկզբունքները։ Նրա երկերից մեզ է հասել «Հասարակ ժողովրդի խոսվածքում քերականական սխալների մասին» աշխատությոնը, որում կարեւորագույն բարբառագիտական տեղեկություններ են պարունակվում։ VIII–IX դդ. բասրեցի բանասերներ ել–Ախշաֆ ալ–Ասուաթը, Աբու Ուսման ալ–Մազինին, ալ–Մուբարրադը, քուֆացի բանասերներ Աբու Զաքարիա Յահյա իբն Զաիդ ալ–Ֆարրան, Իբն աս–Սիքքիտը, աս–Սաալաբը եւ մյուսները զբաղվում էին Սիբաուեյհիի «Ալ-Քիթաբ»-ի մեկնաբանությամբ։ Ձեւավորվում է արաբական բարբառագիտությունը. մասնավորապես՝ Աբու Ուբայդայի «Հնացած բառապաշարի դասակարգումը», բարբառային բառապաշարի բառարաններ եւ այլն։ Աշխուժորեն քննարկվում են քերականությանն առնչվող խնդիրներ։ Դրա մասին է վկայում մասնավորապես՝ Քուֆայի եւ Բասրայի դպրոցների միջեւ ծագած վեճը, որը արտացոլվել է բաղդադցի բանասեր Իբն ալ–Անբարիի «Բասրեցիների եւ քուֆացիների միջեւ ծագած տարաձայնությունների անկողմնակալ լուսաբանումը» երկում նա առանձնացնում է 121 վիճահարույց հարց։ Լեզվի վերլուծության տեսական սկզբունքներն ընդհանուր էին։ Տարբերակվում էին թեքվող եւ չթեքվող ձեւեր, որ համապատասխանաբար նկարագրվում էին ալ-բինա’ (հիմքափոխություն) եւ ալ-իεրաբ (բառափոխություն)։ Փոփոխվող բառերը ենթարկվում են ձեւային եւ գործառական վերլուծության, որի ընթացքում ի հայտ են գալիս բառաձեւերի գործառությունը պայմանավորող գործոններ։ Լեզվական ձեւերի չափակարգությունը (չափորոշությունը) եւ նրանց օգտագործումը որոշվում է աս-սամաε (السماع) եւ ալ-կիյաս (القياس) գործոններով։ Այս երկու դպրոցների միջեւ տարաձայնությունները հիմնականում կապված էին ասոցիատիվ մեթոդի կիրառման հետ։ X դարի սկզբին արդեն վերջնականապես հաստատվում են քերականական վերլուծության հասկացական ապարատը եւ տերմինաբանությունը, համակարգվում են քերականական տեսության հիմնական դրույթները։ X- դարի առաջին կեսին Բաղդադի դպրոցում ձեւավորվում է ԱԼԱ–ի երրորդ ուղղությունը, հանձին Իբն Ջիննիի, որն իր «Արաբերենի առանձնահատկությունները» երկում քերականական խնդրիների հետ մեկտեղ լուսաբանում է բառագիտական հարցեր՝ բառի եւ նրա նշանակության կապի, բառի բառակազմական կառուցվածքի, բառի եւ նրա իմաստի հետ կապված։ Իբն Ջիննին փորձնականորեն որոշել է, թե քանակապես որքան են իրացվում արաբերենի բառապաշարում հարֆի տեսականորեն հնարավոր միացությունները։ Լեզվաբանական բազմաբնույթ հարցեր են արծարծված Իբն Ֆարիսի «Բառային կանոնների մասին», Բառապաշարի համառոտ ակնարկ» երկերում, այդ թվում բառապաշարի դասակարգումն ըստ օգտագործման, վաղնջական (բնիկ, անդրենածին) եւ փոխառյալ բառերը, բառի ուղիղ եւ փոխաբերական իմաստները, հոմանիշությունը, համանունությունը։ XI դարում առանձնանում են արտահայտիչ խոսքի նորմերը ուսումնասիրող գիտակարգեր։ Առանձնացվում են խոսքագոյացման ընթացքի երկու հայեցակետ՝ լեզվական արտահայտությունների ճշգրտություն (الفصاحة) եւ խոսքային կազմավորումների կատարելության հասնելու կարողություն (البلاغة)։ Առաջինն ուսումնասիրվում է քերականության եւ բառապաշարի մասին գիտությունների շրջանակում, երկրորդը՝ իմաստի (علم المعاني), փոխաբերության (علم البيان), ճարտասանության (علم البديع) մասին գիտությունների շրջանակում։ XI-XIII դարերում շարունակվում է աշխատանքը քերականության եւ բառապաշարի նկարագրման կատարելագործման ուղղությամբ։ Ազ-Զամախշարիի «Ալ-Մուֆասսալ» աշխատության մեջ մանրամասնորեն շարադրվում է արաբերենի քերականությունը, Մաուհիբ ալ-Ջավալիկիի «Օտար բառերի բացատրումը» երկում բերվում են արաբերենի փոխառությունները եւ այլն։ Այս ժամանակ իր գործունեությունն է ծավալում նաեւ անդալուսյան դպրոցը, որի ակնառու ներկայացուցիչներից են Մուհամմադ իբն Մալիքը իր «Հազարամատյան» (الفية) քերականական երկով, եւ Իբն Սիդան, որը կազմել է «Ալ-Մուխասսաս» թեմատիկ բառարանը, որի նախաբանում նա մանրամասնորեն լուսաբանում է բառապաշարային եւ իմաստաբանական խնդիրներ։ Մոնղոլների կողմից Բաղդադի գրավումից եւ Իսպանիայում արաբների ազդեցության թուլացումից հետո արաբական գիտության կենտրոնը տեղափոխվում է Եգիպտոս եւ Սիրիա։ Կարեւոր լեզվաբանական աշխատանքներ են ստեղծում բանասերներ Իբն Յաεիշը (XIII դ.), Իբն ալ-Հաջիբը (XIII դ.), XIV դարում՝ Իբն Հիշամը եւ Իբն Ակիլը, XV դարում Աս-Սույուտին։ Արաբական լեզվաբանական ավանդույթի ներկայացուցիչները Եգիպտոսում եւ Սիրիայում հիմնականում զբաղվում են ավելի վաղ շրջանի լեզվաբանական աշխատությունների մեկնաբանությամբ։ Արաբական լեզվաբանական ավանդույթը ավարտուն ուսմունք է, որի ձեւավորման եւ հետագա զարգացման վրա մեծ է հունական եւ հնդկական ավանդույթների ազդեցությունը։ Այն իր հերթին ազդեցություն է թողել միջնադարյան թուրքագետ, բառարանագիր Մահմուդ Կաշգարիի գիտական գործունեության վրա։ Այս լեզվաբանական ավանդույթի մեթոդները՝ բառի կազմության տաղաչափական մոդելավորումը, նրա բառային նշանակության վերլուծությունը, ձեւի եւ բովանդակության տարբերակումը, արտահայտման եւ իրադրական համատեքստի փոխկապակցվածությունը, նախադասության վերլուծությունը նրա ձեւային եւ ակտուալ անդամատման միավորմամբ համարվում են այն կարեւոր գիտական գաղափարները, որոնցով արաբական լեզվաբանական ավանդույթն իր ուրույն տեղն է գրավել լեզվաբանական ուսմունքների պատմության մեջ։ Բարբառներ Արաբերենի դեռ նախագրային շրջանում, երբ չէր ձեւավորվել միասնական հաղորդակցության լեզու, եւ նույնիսկ հետագայում՝ միասնական գրական լեզվի տարածման ընթացքում, նրա հետ միաժամանակ ձեւավորվում եւ զարգանում էին արաբական տարածքային բարբառները։ Այդ իսկ պատճառով արաբերենի պատմության ուսումնասիրությունն ընդգրկում է երկու ասպեկտ՝ գրական արաբերենի ուսումնասիրություն եւ արաբերենի բարբառների ուսումնասիրություն։ Ինչպես գրական արաբերենի, այնպես էլ նրա բարբառների զարգացումը, նրանցում տեղի ունեցող փոփոխությունները արդյունք են արտալեզվական եւ լեզվի ներքին զարգացման օրինաչափությունների. բարբառների դեպքում թերեւս ավելի զգալի է հատկապես արտալեզվական գործոնների դերը։ Տարածման հսկայական արեալ ունեցող արաբական բարբառները, այնուամենայնիվ, միավորվում են մի շարք խմբերում։ Ընդհանուր առմամբ, բարբառները գրական լեզվից տարբերվում են բառափոխական համակարգի բացակայությամբ, վերլուծական կառուցվածքի որոշ գծերով, որոշ քերականական կարգերի աստիճանական դուրս մղմամբ։ Արաբական տարածքային բարբառների բաժանումը, որպես կանոն համընկնում է պետական սահմանների հետ. առանձնացվում են, օրինակ, եգիպտական բարբառը, իրաքյան կամ սիրիական բարբառները եւ այլն։ Ըստ հնչյունաբանական եւ ձեւաբանական առանձնահատկությունների արաբերենի բոլոր բարբառները միավորվում են երկու խմբերում արեւելյան (Մաշրիկի) եւ արեւմտյան (Մաղրիբի)։ Արեւելյան խմբի մեջ մտնում են սաուդյան (կենտրոնարաբական), նրանից առանձնացած բահրեյնյան, քուվեյթյան, կատարյան բարբառները, ՄԱԷ–ի բարբառները, եմենյան, օմանյան, իրաքյան, սիրիական, լիբանանյան, հորդանանյան, պաղեստինյան, եգիպտական եւ սուդանյան։ Արեւմտյան խումբն ներառում է Մաղրիբի բարբառները՝ լիբիական, ալժիրյան, Մարոկկոյի, թունիսյան եւ մավրիտանյան (հասսանիյա)։ Վերջիններիս բավականին սերտ է իտալականացված մալթիական լեզուն, որը գրվում է լատինական գրաֆիկայով։ Այս խմբին են պատկանում նաեւ երկու մեռած բարբառներ՝ անդալուսյան եւ սիցիլիական։ Մաղրիբյան բարբառներն առանձնանում են հետեւյալ հատկանիշներով՝ ձայնավորների հաճախակի ռեդուկցիան բառում, mudariε բայաձեւում առաջին դեմք եզակի թվում harf mudaraεa–ն /n/ է։ Բացի տարածքային բարբառներից, գրական լեզվից զգալիորեն տարբերվում են քաղաքային, գյուղական եւ բեդվինական խոսվածքները։ Տարածքային բարբառները մշակվել են արաբերենի /գրավոր եւ բանավոր/ եւ հարեւան երկրների լեզուների փոխազդեցության եւ փոխներգործության պայմաններում։ Դրա արդյունքում, եգիպտական բարբառի վրա նկատելի է ղպտիերենի, թուրքերենի եւ անգլերենի, իրաքյանի վրա՝ արամեերենի եւ ֆրանսերենի, սուդանյանի վրա՝ նուբիերենի, զինջերենի, անգլերենի ազդեցությունը, մաղրիբյան բարբառների վրա է՝ բերբերերենի, թուրքերենի եւ ֆրանսերենի։ Պատմական զարգացման ընթացքում, հատկապես՝ XX դարասկզբին նկատելի են գրական արաբերենի եւ բարբառների մերձեցման, փոխներգործության միտումներ, եւ այս գործընթացների արդյունքում XX դարի երկրորդ կեսին ձեւավորվում են տարածքային առօրեա–խոսակցական լեզուները (կոյնե)։ Դրան զգալիորեն նպաստում են կինոն, թատրոնը, ռադիոն, հեռուստատեսությունը, մամուլը, գեղարվեստական գրականությունը։ Արաբական աշխարհի լեզվական իրադրությանն առավել բնորոշ է յուրահատուկ երկլեզվությունը, որը դրսեւորվում է արաբերենի երկու ձեւերի՝ ընդհանուր գրական արաբերենի եւ տարածքային խոսակցական լեզուների համագոյակցության, գործառա–ոճական սահմանազատման եւ փոխլրացման մեջ։ Արդի գրական արաբերենը գերազանցապես կիրառվում է գրական խոսքում, գեղարվեստական գրականության եւ մամուլի բոլոր ժանրերում, կինոյում, թատրոնում, գիտական հրատարակություններում։ Մինչդեռ գրական լեզվի իրացման բանավոր ձեւը սահմանափակվում է գիտական ելույթներով, դասախոսություններով, ռադիո եւ հեռուստատեսության տարբեր հաղորդումներով։ Չնայած գրական լեզվի առօրյա կյանք ներթափանցման միտումներին, արաբները կենցաղում այն գրեթե չեն գործածում։ Յուրաքանչյուր արաբական երկրում խոսակցական արաբերենը բնակչության շփման հիմնական միջոցն է առօրյա կյանքում եւ, որպես վերբարբառային կազմավորում, նրանում առանձնանում են մի քանի մակարդակներ՝ քաղաքային, համաժողովրդական, ռեգիոնալ եւ այլն։ Արաբական երկրներում լեզվական քաղաքականությունն ուղղորդված է հասարակական կյանքի, մշակույթի ոլորտներում գրական արաբերենի լիարժեք գործառության համար նպաստավոր պայմանների զարգացմանը։ Արաբական որոշ երկրներում բացի արաբերենից պետական լեզվի կարգավիճակ ունեն այլ լեզուներ, ինչպես, օրինակ, քրդերենը՝ Իրաքում, ֆրանսերենը՝ Մավրիտանիայում։ Այբուբեն եւ գիր Լեզվաբանության հիմնական խնդիրներ Արաբական լեզվաբանական համակարգը բաղկացած է երկու հիմնական բաժիններից՝ Ընդհանուր տեսական խնդիրներ – լեզվի ծագման խնդիրը, լեզվի գործառույթները, նշանակողի (означающее) – նշանակվողի (означаемое) հարաբերությունը, գրական լեզվի եւ բարբառների փոխազդեցությունը, այլ լեզուներից փոխառությունները։ Արաբերենի կառուցվածքի մասնավոր հարցեր՝ շարահյուսություն, ձեւաբանություն, բառակազմություն, իմաստաբանություն, հնչյունաբանություն, բառագիտություն եւ այլն։ Լեզվի ծագման խնդիրը արաբական լեզվաբանության եւ մուսուլմանական աստվածաբանության կարեւոր հարցերից է, որ բուռն քննարկումների առարկա էր հատկապես 9-11-րդ դդ. եւ մեկնաբանվում էր երկու ուղղությամբ՝ լեզուն ունի աստվածային ծագում եւ այն հասարակական համաձայնության, պայմանավորվածության արդյունք է։ Առաջին մոտեցման կողմնակիցները հետեւյալ կերպ էին ձեւակերպում իրենց դրույթները՝ արաբերենը ստեղծված է Ալլահի կողմից.նա է սովորեցրել Ադամին լեզվի հարստությունը։ Արաբերենը աստվածային հայտնության արդյունք է. այն միանգամից չի ստեղծվել, այլ աստիճանաբար հաղորդվել է ընտրյալ մարդկանց՝ Ադամին, ապա մյուս մարգարեներին, իսկ Մուհամմադին՝ լեզվի ողջ հարստությունը։ Մյուս ուղղությունը մերժում է լեզվի աստվածային ծագումը՝ համարելով այն մարդկային ստեղծագործություն, մարդկանց միջեւ պայմանավորվածության արդյունք, ընդ որում գիտնականների մի մասը գտնում է, որ այն որոշ իմաստունների համաձայնությամբ է ստեղծվել։ Վերջին դրույթը հատկապես վկայում է հունական փիլիսոփաների նման տեսության ազդեցության մասին, որով լեզվի ստեղծումը վերագրվում էր «աստվածային մարդկանց» եւ փիլիսոփաներին։ Արաբ գիտնականներն առանձնացնում էին լեզվի երկու գործառույթ՝ հաղորդակցական եւ արտահայտչական (էքսպրեսիվ)։ Նշանակողի եւ նշանակվողի (այն է՝ բառի եւ առարկայի) հարաբերության հետ կապված առանձնացվում է երկու ուղղություն՝ առաջին, բառի եւ առարկայի միջեւ գոյություն ունի բնական կապ, բառի հնչյունական կազմը բխում է առարկայի բնույթից եւ երկրորդ, (արաբ լեզվաբանների մեծ մասը այս կարծիքին էր) նշանակողի եւ նշանակվողի միջեւ ընդամենը պատահական կապ գոյություն ունի։ Արաբական լեզվաբանական ավանդույթում դիտարկվում է նաեւ բառերի եւ նշանակությունների քանակական հարաբերակցության խնդիրը։ Ըստ արաբ գիտնականների, իմաստների՝ նշանակությունների թիվը գերազանցում է բառերի քանակին, քանի որ իմաստները (ma’ani) անսահմանափակ են, իսկ բառերը՝ սահմանափակ, քանի որ կազմված են սահմանափակ թվով հնչյուններից, այդ պատճառով էլ մեկ բառը կարող է արտահայտել մի քանի նշանակություններ։ Գրական լեզվի եւ բարբառների փոխհարաբերությունները արաբական լեզվաբանական ավանդույթի կարեւորագույն խնդիրներից մեկն է։ Բասրայի քերականներն աշխատում էին գրական լեզուն զերծ պահել բարբառային թափանցումներից, աղավաղումներից, Քուֆայի քերականներն այս հարցում պակաս հետեւողական էին։ Արաբ գիտնականները ճշտորեն գնահատում էին բարբառագիտական փաստերը. Իբն Ջիննին (10-րդ դ.) նշում է, որ բարբառներում կա ձեւերի օգտագործման եւ արտասանության որոշակի ավանդույթ, եւ դա չի նշանակում, որ այդ ձեւերը սխալ են, այլ ընդհակառակը, դրանք ձեւավորվել են յուրաքանչյուր բարբառի կաղապարի (մոդելի) համաձայն։ Արաբ լեզվաբանների երկերում պարունակվում են մեծաքանակ բարբառային տվյալներ, որոնք արժեքավոր նյութ են արաբերենի պատմական բարբառագիտության խնդիրների ուսումնասիրության համար։ Արաբական լեզվաբանությունը նոր ժամանակներում եւ արդի փուլում Եվրոպա Արաբական քերականական գիտության զարգացումը եւ մեզ հասած բազմաբնույթ աշխատանքները վաղուց են գրավել եվրոպացի լեզվաբանների ուշադրությունը։ Արդեն 16–18–րդ դդ. հրատարակվում են առաջին քերականական երկերը՝ հաճախ լատիներեն թարգմանություններով։ 19–րդ դարում արաբական քերականական երկերի հրատարակումը շարունակվում են. դրանցից մի քանիսը ուղեկցվում են մեկնաբանություններով (Սիլվեստեր դը Սասի՝ Իբն Մալիքի «Alfiyya» տրակտատի մեկնաբանությունը), իսկ որոշները՝ եվրոպական լեզուներ թարգմանությամբ։ Հրատարակվում է նաեւ առաջին քերականական երկը՝ Սիբաուեյհիի «Գիրքը». առաջին հրատարակությունը՝ Գ.Դերենբուրգի խմբագրությամբ լույս է տեսնում Փարիզում 1881-1889 թթ.։ Ավելի ուշ այն լուս է տեսնում Եգիպտոսում Աս–Սիրաֆիի եւ Աշ–Շանտամարիի մեկնաբանություններով։ Այս ընթացքում հրատարակվում են նաեւ Իբն Քութայբայի, Իբն Ջիննիի, Ազ–Զամախշարիի, Իբն ալ–Հաջիբի եւ այլոց երկերը։ Եվրոպական արաբագիտությունն իր սկզբնավորման եւ հետագա զարգացման ընթացքում բնորոշվում է ուսումնասիրության խնդիրների լայն շրջանակով, առանձնահատուկ մեթոդաբանությամբ, ինչպես ընդհանուր լեզվաբանական տեսության, այնպես էլ արաբական միջնադարյան քերականական ավանդույթի տեսական դրույթների կիրառմամբ։ Եվրոպական արաբագիտության որպես ինքնուրույն գիտաճյուղի ձեւավորման սկզբնակետ կարելի է համարել 16–րդ դարը, երբ հրատարակվում են առաջին քերականական ուսումնական ձեռնարկները, ինչպես օրինակ, Պեդրո դը Ալկալի /1505 թ./ արաբերենի քերականությունը, Գվիլելմ Պոստելուսի /1538 թ./ արաբերենի ուսումնական ձեռնարկը։ 17-18-րդ դդ. Տ.Էրպենիուսի, Ի. Լուդոլֆի եւ հալանդական դպրոցի մյուս ներկայացուցիչների աշխատությունները արաբերենի քերականական եւ բառապաշարային հետագա ուսումնասիրությունների հիմքերը դրեցին։ Դրանցում նկատելի է արաբական լեզվաբանական ավանդույթի ազդեցությունը, վերջինիս առանձին տեսական դրույթներ թափանցում են եվրոպական լեզվագիտություն, փոխառվում, ինչպես օրինակ, բառի ձեւաբանական ուսումնասիրության հետ կապված այնպիսի հասկացություններ, ինչպիսիք են արմատի, ներքին թեքման մասին հիմնադրույթները։ Եթե իր սկզբնավորման շրջանում եվրոպական արաբագիտությունն առանձնանում էր առավել մեծ ինքնուրույնությամբ, ընդհանուր լեզվաբանության մեթոդների կիրառմամբ, ապա, պետք է նշել, որ 19-րդ դարից սկսած, նկատելի է արաբական քերականական ավանդույթի ազդեցությունը, որն առկա է ինչպես հենց ավանդույթի տեսական հարցերին նվիրված երկերում, այնպես էլ քերականական ուսումնական ձեռնարկներում։ ԱԼԱ–ին նվիրված ուսումնասիրությունները ունեին ինչպես նկարագրական, այնպես էլ պատմական զարգացման ընթացքի վերհանմման բնույթ։ Նման առաջին աշխատություններից է Վիլյամ Ռայթի /William Wright/ “The grammar of Arabic language”–ը՝ տպագրված 1859 թ., որում հեղինակը անդրադառնում է ձեւաբանական եւ շարահյուսական խնդիրներին՝ օգտագործելով քերականական ավանդույթում ամրագրված տեսական դրույթները՝ փորձելով մեկնաբանել դրանք ժամանակակից լեզվաբանության տերմինաբանությամբ։ Ավելի ուշ գրված երկերում եւս նկատելի է ավանդույթի ազդեցությունը՝ որոշ հավելումներով եւ տարբեր շեշտադրումներով, ինչպես օրինակ, Ռեկկենդրոֆը /Reckendrof, 1921 թ./ տալիս է լծորդված կառույցների մանրամասն նկարագրությունը՝ հիմնվելով անվանական տարբեր կատեգորիաների վրա։ Մեկ այլ արաբագետ Ֆիշերը /Fisher/ հիմնվելով Կ.Բրոկելմանի /Karl Brockelmann/ համանման ուսումնասիրությունների վրա մեկնաբանում է kāna–ի համապատասխան անվանաձեւերը որպես hal։ 20–րդ դարում արդեն եվրոպական արաբագետները առավել մեծ հետաքրքրություն ցուցաբերեցին ԱԼԱ–ի տեսական դրույթների վրա՝ հատկապես տերմինաբանական խնդիրների հարցում։ Օրինակ Վայսի /Weiss/ աշխատությունը նվիրված էր ԱԼԱ–ում harf տերմինի նշանակություններին կամ Պրոտորիուսի /Praetorius 1909 թ./ εamal–ի բովանդակությունը կառավարման երեւույթի տեսանկյունից բացատրելու փորձը։ Նշանակալի աշխատություններից են Շադի /Shaade 1911 թ./՝ Սիբաուեյհիի հնչյունաբանական դրույթների մեկնաբանմանը նվիրված ուսումնասիրույթունը /Sibaweihi’s Laudebre 1911/, Գոթհոլդ Վեյլի /Gotthaold Weil./ երկը՝ գրված 1915 թ., որում նա անդրադառնում է Բասրայի եւ Քուֆայի քերականական դպրոցների հիմնական դրույթների ներկայացմանը, 1961 թ. գրված Անտոն Շոլի /Anton Sholl/ “The Arabic language as reflected in its grammatical tradition” (Die arabische Sprache im Spiegel nationalen Grammatik”) վերաբերում է ԱԼԱ–ի վրա հունական քերականական դպրոցների, մասնավորապես ալեքսանդրյան դպրոցի ազդեցությանը. հաշվի առնելով տեսական ընդհանրացումներում որոշակի ինքնատիպությունն ու ինքնուրույնությունը՝ երբեմն առաջ է քաշվում արաբական լեզվաբանական ավանդույթի միանգամայն ինքնքուրույն զարգացման հնարավորությունը։ Արաբական միջնադարյան լեզվաբանական ավանդույթի ուոմնասիրության համար մեծապես կարեւորվում է մեզ հասած քերականական երկերի թարգմանությունների դերը, որոնք սովորաբար ուղեկցվում են համապատասխան մեկնաբանություններով։ Գերմանիայում Վերներ Դիեմը /Werner Diem, 1970 թ./ գրում է մի աշխատություն անվան կատեգորիայի մասին՝ ներկայացնելով Սիբաուեյհիի «Ալ–Քիթաբ»–ում շարադրված դրույթները, Ֆրանսիայում Մուհամմադ Բելգեջը /Mohammed Belguedj, 1973 թ./՝ շարահյուսության արաբական տեսակետների մասին, իսկ Արիե Լեվինը/ Aryeh Levin 1979 թ./ հրատարակում է Սիբաուեյհիի երկի մասին ժողովածուի առաջին հոդվածը, որին հետեւում են նաեւ Ռամզի Բաալբաքիի/ Ramzi Baalbaki 1979 թ. /Սիբաուեյհիին նվիրված մենագրությունը, իսկ Մայքլ Քարտերը /Michael Carter 1972 թ.,1973 թ./ Անգլիայում լույս է ընծայում մի հոդվածաշար՝ Սիբաուեյհիի երկի վերաբերյալ, Վերստեգը /Kees Versteegh, 1977 թ./՝ իր մենագրությունում անդրադառնում է ԱԼԱ–ի ձեւավորման վրա հունական ազդեցությանը։ Ընդհանրապես վերոհիշյալ աշխատությունը կարելի՝ է ներկայացնել որպես եվրոպական եւ ավելի լայն առումով արաբագիտական ձեռքբերումների ի մի բերման մի փորձ։ Եվրոպական արաբագետները, մեծապես կարեւորելով ԱԼԱ–ի դերը ոչ միայն բուն լեզվաբանական գիտության հետագա զարգացման գործում, արձանագրում են նրա՝ գիտական այլ բնագավառների վրա/ բժշկագիտություն, իրավագիտություն/ հատկապես հասկացական եւ տերմինաբանական ապարատի վրա ազդեցության մասին։ Արաբական երկրներ Արաբական երկրներում գրական արաբերենի ուսումնասիրությունը գերազանցապես հիմնված է արաբական լեզվաբանական ավանդույթի սկզբունքների վրա։ 16-18–րդ դդ. ստեղծվում են քերականության եւ ոճաբանության ուսումնական ձեռնարկներ (հաճախ հին տրակտատների հիման վրա), կատարվում են բառարանագրական որոշ աշխատանքներ։ 18–րդ դարի սկզբին Գ. Ֆարհաթը որոշակի փոփոխությունների է ենթարկում Ֆիրուզաբադիի «قاموس» երկը (14-15-րդ դդ.), իսկ Մուհամմադ ազ–Զաբիդին (18–րդ դ.) կազմում է 10 հատորանոց «تاج العروس» ստուգաբանական բառարանը, որը դարձավ արաբական բառարանագրության հիմնական աղբյուրներից մեկը։ 19-րդ դարում արաբական մշակույթի վերելքը, արաբերենի ներգրավումը գիտական, գրական, հասարակական եւ գործնական ոլորտներում պայմանավորում են արաբական երկրներում արաբագիտության զարգացումը, հատկապես դասավանդման խնդիրների հետ կապված։ Լույս են տեսնում Նասիֆ Ալ–Յազիջիի եւ Ահմադ Ֆարիս աշ–Շիդյակի քերականական ձեռնարկները, մի քանի անգամ վերահրատարակվում է Ֆարհաթի «Քերականությունը», հրատարակվում եւ մեկնաբանվում են միջնադարյան քերականական աշխատությունները։ 19–րդ դարի երկրորդ կեսին զարգանում է նոր արաբական բառարանագրությունը. Բուտրուս ալ–Բուստանիի «محيط المحيط» բառարանն (1867-1870) առաջին անգամ ներառում է նաեւ հետդասական բառապաշարը, ինչպես նաեւ լիբանանյան բարբառի որոշ տարրեր։ Ակտիվ բառարանագրական աշխատանք է տարվում նաեւ 20-րդ դարում. ըստ արմատական հիմքի դասավորված բառարանների կողքին լույս են տեսնում նաեւ բառարաններ՝ կազմված ըստ այբբենական սկզբունքի։ 20-րդ դարի երկրորդ կեսին զգալիորեն ընդլայնվում է արաբական լեզվաբաության ուսումնասիրության խնդիրների շրջանակը, ներմուծվում են վերլուծության նոր մեթոդներ, ձեւավորվում է լեզվի ուսումնասիրության պատմական մոտեցումը, գիտական հետազոտության առարկա են դառնում նաեւ արաբական բարբառները։ Մի շարք աշխատանքներում արաբերենի ուսումնասիրությունը կատարվում է ընդհանուր լեզվաբանության տեսական դրույթների հիման վրա (Իբրահիմ Անիս, Մուհամմադ ալ– Մուբարաք, Սուբհի աս–Սալիհ, Իբրահիմ աս–Սամարրաի, Մուրադ Քամիլ, Մահդի ալ–Մահզումի եւ այլն), հրատարակվում են Իբրահիմ աս–Սամարրաիի, Աբդ առ–Ռահման Այուբիի, Ահմադ Մուխտար Օմարի, Քամիլ Մուհամմադ Բիշրի, Հասան Զազայի պատմահամեմատական ուսումնասիրությունները։ Առանձնահատուկ հրատապություն են ձեռք բերում գրական լեզվի եւ բարբառների հարաբերակցության, ընդհանուր տերմինաբանության մշակման, լեզվական փոխառությունների, դասավանդման լեզվաբանական հիմունքների խնդիրները։ Այս հարցերի պարզբանման ընթացքում ձեւավորվում է արաբական լեզվաբանական ավանդույթի նկատմամաբ քննադատական վերաբերմունքը, որն արտահայտված է հատկապես Յուսուֆ աս–Սաուդի «Արաբերենի նոր քերականական կանոնները» գրքում։ Սակայն որոշ լեզվաբաններ շարունակում են հետեւել լեզվաբանական ավանդույթի սկզբունքներին՝ զարգացնելով դրանք, ինչպես, օրինակ, Աբբաս Հասանը իր «Լիակատար քերականություն» երկով. արաբ լեզվաբաններից շատերը քննադատաբար են մոտենում եվրոպական արաբագիտության կողմից ընդունված որոշ դրույթների, մասնավորապես ձեւաբանությանը վերաբերող։ Արաբագիտության հրատապ հարցերի մշակման եւ ուսումնասիրության գործում մեծապես կարեւորվում է Եգիպտոսի, Սիրիայի, Իրաքի, Լիբանանի, Հորդանանի, Քուվեյթի, Թունիսի, Մարոկկոյի, Ալժիրի գիտական հաստատությունների դերը։ 20–րդ դարի երկրորդ կեսը բնորոշվում է արաբական լեզվաբանական գիտության մեջ նոր ուղղությունների եւ մեթոդների առաջացմամբ. լույս են տեսնում բազմաթիվ լեզվաբանական երկեր, ամսագրեր, պարբերականներ, որոնք իրենց բովանդակությամբ կարելի է բնութագրել որպես արաբերենի վերլուծություն՝ ընդհանուր լեզվաբանության տեսական դրույթների հիման վրա։ Կարելի է առանձնացնել այս շրջանի գիտական երկերի ուսումնասիրության երեք հիմնական սկզբունքային խնդիրներ՝ գրական արաբերենի եւ բարբառների հարաբերակցությունը, որը արաբական միասնության ընդհանուր խնդրի կողմերից մեկն է, արաբերենի եւ նրանով խոսողների կապը. որքանով է արաբերենը արտացոլում ազգային հոգեբանությունը, աշխարհայացքը եւ կենսակերպը եւ որ գործոններն են որոշում արաբերենի գործառական կողմը։ Բացի վերը նշված հարցերից կարեւորվում էին արաբերենի եւ արաբական հասարակության պատմության, արաբերենի զարգացման ուսումնասիրությունները։ Գրական արաբերենի եւ բարբառների հիմնական տարբերությունները վերաբերում են հնչյունաբանությանը եւ բառապաշարին, հետեւաբար լեզվի միասնականացման խնդիրն առաջին հերթին նշանակում է արտասանության եւ բառապաշարի միասնականացում, որ արտահայտվում է ընդհանուր տերմինաբանության մշակմամբ։ Վերջին հարցի հետ է կապված արաբերենի դասավանդման մեթոդների մշակումը, նորացումը։ Արաբ լեզվաբաններից շատերը (Իբրահիմ Անիս, Մուրադ Քամիլ, Աբդ ալ–Քերիմ Ջերմանուս, Մուհամմադ Ռիդդա աշ–Շաբիբի, Մուհամմադ ալ–Մուբարրաք) արաբերենի միասնականության խնդիրը կապում են արտաքին՝ արտալեզվական պայմաններով, հատկապես պատմատնտեսական եւ մշակութային գործոններով։ Ըստ նրանց, լեզուն հասարակական երեւույթ է եւ դրանով կարելի է պատկերացում կազմել տվյալ լեզվով խոսող ժողովրդի ինքնագիտակցության, մշակույթի, պատմության զարգացման ընթացքի եւ միտումների մասին։ Դա առավել հստակորեն արտահայտվում է բառակազմության ոլորտում, որին իր երկում մանրամասնորեն անդրադարձել է Մուհամմադ ալ–Մուբարրաքը։ Մեկ այլ լեզվաբան Աշ–Շայբին իր «Լեզվում եւ շարահյուսության մեջ հոգեբանական եւ հասարակական հիմքերը» հոդվածում նույնպես փորձ է անում արաբերենի յուրահատուկ կառուցվածքը կապել այդ լեզվով խոսողների հոգեբանական եւ հասարակական կյանքի առանձնահատկությունների հետ։ Արդի արաբական լեզվաբանության կարեւոր խնդիրներից է բառակազմական համակարգի ուսումնասիրությունը, որի միջոցով էլ տեղի է ունենում լեզվի բառապաշարային ընդլայնումը, հարստացումը նոր տերմիններով։ Իբրահիմ Անիսը իր լեզվաբանական աշխատություններում եւ հոդվածներում դիտարկում է բառի իմասները, դրանց զարգացումը, հնչման եւ նշանակության կապը, բառակազմության միջոցները եւ հնարավորությունները, նախադասության ձեւի եւ կառուցվածքի հարաբերությունը, թարգմանության հետ կապված որոշ հարցեր։ Լեզվաբան Անիս ալ–Մուկադասսին անդրադարձել է արաբերենից անգլերենի եւ հակառակը փոխառություններին՝ նշելով դրանց հիմնական պատճառները։ Այլ լեզուներից արաբերենի փոխառություններին է նվիրված Ռաֆաիլ Նահլի «غرائب اللغة العربية» գիրքը, որում հեղինակը, ներկայացնելով տարբեր լեզուներից փոխառությունները, հաշվում է 2515 բառ, այսինքն արաբերենի ողջ բառապաշարի 1/30 մասը. նա կարծում է, որ չպետք է խուսափել փոխառություններից, քանի որ դա լեզուների փոխազդեցության միանգամայն բնական եւ օբյեկտիվ գործընթաց է։ Գիտության լեզուն կայանում է ոչ միայն փոխառությունների, այլեւ նոր արաբական տերմինաբանության ստեղծման միջոցով։ Գիտական տերմինաբաության անբավարար մշակվածությունը, ըստ Մուրադ Քամիլի («دلالة الفاظ العربية وتطّورها») արաբերենի բառապաշարի ոչ բավարար ուսումնասիրության արդյունք է։ Այս գրքում նա անդրադառնում է նաեւ լեզվի իմաստաբանությանը, դրա փոփոխությանը եւ պատճառներին։ Տարբերակվում են բառի ինքնուրույն, անկախ եւ կոնտեքստուալ կամ իրադրական նշանակությունները։ Մուհամմադ ալ–Մուբարրաքի «فقه اللغة» աշխատանքը նվիրված է հիմնականում արաբերենում բառի խնդրին. որպես հիմք ընդունվում են ինչպես արաբական լեզվաբանական ավանդույթի արժեքավոր դրույթները, այնպես էլ ժամանակակից լեզվաբանության ձեռքբերումները։ Ռուսաստան եւ նախկին ԽՍՀՄ Ռուսաստանում արաբագիտության սկզբնավորումը վերաբերում է 19-րդ դարի առաջին կեսին. առաջին քերականական երկը Ա.Վ.Բոլդիրեւի «Краткая арабская грамматика в таблицах» աշխատանքն է, իսկ Մ.Տ.Նավրոցկու «Опыт грамматики арабского языка» գիրքը գրական արաբերենի համակարգված նկարագրության առաջին փորձն է։ Նկատելի է արաբական լեզվաբանական ավանդույթի ազդեցությունը, որը մանրամասն վերլուծության է ենթարկվում Վ.Ֆ.Գիրգասի «Очерк грамматической системы арабов» (1873) աշխատությունում, որտեղ փորձ է արվում բացահայտել արաբական լեզվագիտության սկզբունքների էությունը, գրանց տեսական եւ մեթոդաբանական հիմքերը։ Եթե սկզբնական շրջանում ուսումնասիրության առարկա էր միայն գրական արաբերենը, ապա աստիճանաբար հետազոտական եւ ուսուցողական պրոցեսների մեջ ընդգրկվում են նաեւ բարբառային նյութերը, ինչպես օրինակ, Մ.Ա.Տանտավիի «Трактат об арабском разговорном языке» աշխատությունը, Գ.Ա.Վալլինի «О звуках арабского языка» մենագրությունը։ Արաբական բարբառներով զբաղվել են նաեւ Ա.Ե.Կրիմսկին եւ Ի.Յու.Կրաչկովսկին, վերջինս առաջին անգամ համալսարանական դասընթացում մտցրեց արաբական բարբառագիտություն աառարկան։ Գրական արաբերենի եւ բարբառների ուսումնասիրությունը նախկին ԽՍՀՄ–ի երկրներում բնորոշվում է լեզվաբանական վերլուծության նոր մեթոդների կիրառմամբ, տեսական ընդհանրացումներով, դասավանդման նոր մեթոդների մշակմամբ։ Հատկապես կարեւորվում են բառի ձեւաբանական կառուցվածքի խնդիրները. փորձ է արվում նկարագրել բառակազմական երեւույթները ածանցման միջոցով (Վ.Պ.Ստարինին), ի հակադրություն դրան, առաջ է քաշվում արաբական բառի «վանկահնչույթային» բաժանման սկզբունքը, ըստ որի բաղաձայն հնչույթի սերտ համադրումը նրան հաջորդող ձայնավորի հետ դիտվում է որպես սեմական լեզուների վանկահնչույթի մոդել (Բ.Մ.Գրանդե)։ Առաջարկվում է նաեւ ներքին թեքման բացատրությունը՝ հիմնված արաբական լեզվաբանական ավանդույթի վրա, որտեղ բառակազմական եւ վանկաչափական նվազագույն միավոր է համարվում հարֆը, որն ունի ամանակային բնույթ եւ բաղկացած է բաղաձայն եւ ձայնավոր հնչույթներից (Հ.Մ.Գաբուչյան)։ Վերլուծության ելակետային միավոր է համարվում արմատական հիմքը, հիմնավորվում է արմատական հիմքի միաձեւույթային կազմի մասին դրույթը։ Քերականական կարգերի նկարագրությունը տրվում է նրանց շարահյուսական գործառության ներկայացմամբ։ Ժամանակակից արաբագիտության առավել հրատապ խնդիրներից են արաբական բառի ուսումնասիրությունը՝ լեզվի համաժամանակյա եւ տարաժամանակյա ուսումնասիրության կտրվածքով, նախադասության սահմանային նշանների որոշումը, բառակազմական եւ բառափոխական պրոցեսների հարաբերությունը, արաբական լեզվաբանական ավանդույթի՝ որպես լեզվաբանության պատմության ինքնուրույն ուղղության ուսումնասիրությունը։ Ծանոթագրություններ Արտաքին հղումներ GeoNames Ethnologue Սեմական լեզուներ Արաբերեն Արաբական գրականություն Ալժիրի լեզուներ Բահրեյնի լեզուներ Կամերունի լեզուներ Չադի լեզուներ Կոմորյան կղզիների լեզուներ Ջիբութիի լեզուներ Էրիթրեայի լեզուներ Ջիբրալթարի լեզուներ Իսրայելի լեզուներ Իրանի լեզուներ Հորդանանի լեզուներ Քուվեյթի լեզուներ Լիբանանի լեզուներ Լիբիայի լեզուներ Մալիի լեզուներ Մավրիտանիայի լեզուներ Մարոկկոյի լեզուներ Նիգերի լեզուներ Օմանի լեզուներ Պաղեստինի լեզուներ Կատարի լեզուներ Սաուդյան Արաբիայի լեզուներ Սենեգալի լեզուներ Հարավային Սուդանի լեզուներ Սիցիլիայի լեզուներ Սոմալիի լեզուներ Սուդանի լեզուներ Սիրիայի լեզուներ Արաբական Միացյալ Էմիրությունների լեզուներ Թունիսի լեզուներ Եմենի լեզուներ Արաբական մշակույթ


text: Իսլանդերենը (Իսլանդերեն՝ íslenska) պատկանում է Հնդեվրոպական լեզուների ընտանիքի գերմանական լեզվախմբին։ Իսլանդերեն խոսում են աշխարհում 300 000 մարդ։ Նա պաշտոնական լեզու է Իսլանդիայում։ Իսլանդերենի ծագումը եվ զարգացումը Մայրցամաքային Եվրոպայից Իսլանդիայի կտրվածության պատճառով իսլանդացիների լեզուն պահպանել է նմանությունը հին սկանդինավերենի հետ։ Իսլանդացիները պահպանում են լեզվի մաքրություն, հետեւաբար լեզվում գրեթե բացակայում են օտարաբանությունները. նոր բառերը կազմվում են բառակազմության միջոցով։ Իսլանդերենի բառարանային կազմում բացարձակապես գերակշռում է բուն իսլանդական բառապաշարը։ Իսլանդական բանահյուսության լեզվական մաքրամոլության եւ դասական իսլանդական գրականությանը դրա կողմնորոշման պատճառով նոր բանասիրական միավորների համար բառերը ստեղծվում են բառապատճենման օգնությամբ։ Գրական իսլանդերենում համարյա չկան այլ լեզուներից փոխառված բառեր. բառերը, կայուն բառակապակցությունները, դարձվածաբանական միավորները, արտահայտությունները ստեղծվում են այլ լեզվի համապատասխան միավորի կազմության կաղապարով, նրա ընդօրինակմամբ. ընդ որում այդ փոխառությունը կարող է իրացվել միայն իմաստով, կամ նաեւ կազմության կաղապարով։ Խոսակցական լեզվում դանիերենից եւ անգլերենից փոխառությունների թիվը համեմատաբար մեծ է։ Իսլանդերենը համարվում է աշխարհի ամենահարուստ լեզուներից մեկը ոչ միայն հարուստ բառապաշարի, այլ նաեւ հսկայական գրական ժառանգության պատճառով։ Միջին դարերում օգտագործվում էին ռուները, իսկ հետագայում ստեղծվել է իսլանդերենի այբուբենը, որի հիմքում ընկած է լատինական այբուբենը։ 1990-ական թվականներին սկսվել է իսլանդերենը օտարաբանություններից մաքրազտելու շարժումը, իսկ 21-րդ դարի սկզբում հայտնվել է լեզվի ուլտրապուրիստական (գերմաքրամոլական) տարբերակը, որը անվանվել է բարձր իսլանդերեն ()։ Չնայած, որ լեզուն չունի պաշտոնական կարգավիճակ, գոյություն ունի Բարձր իսլանդերենի կենտրոն, որի նպատակը ոչ միայն նորաբանությունների եւ օտարաբանությունների փոխարինումն է բուն իսլանդերեն բառերով կամ դրանցից կազմվածներով, այլ նաեւ նոր լեզվի պրոպագանդան է։ Սակայն վերը ասվածից չի հետեւում, որ իսլանդերենը ընդհանրապես չի փոխվել վերջին հազարամյակի ընթացքում։ Այն կրել է փոփոխություններ, բայց դրանք տեղի չեն ունեցել այլ լեզուների ազդեցությամբ։ Մ.թ. 9-րդ դարում, երբ սկսվել է կղզու բնակեցումը, սկանդինավյան լեզուները գրեթե չեն տարբերվել մեկը մյուսից։ 12-րդ դարի կեսերին Իսլանդիայում գրված «Առաջին քերականական տրակտատի» () հեղինակը դեռեւս իր լեզուն անվանում է դանիերեն (). Այդպես են կոչվել բոլոր սկանդինավյան ժողովուրդների լեզուները մինչեւ 13-րդ դարը։ 13-14-րդ դարերում իսլանդացիների եւ նորվեգացիների լեզուն անվանվում էր «հյուսիսային լեզու» (), իսկ «իսլանդերեն» բառեզրը () հայտնվել է միայն 15-րդ դարում։ Անունը Իսլանդիայում 1925 թվականին իսլանդիայում ընդունվել է օրենք, որը արգելում է երկրի քաղաքացիներին ունենալ ազգանուններ։ Չնայած դրան՝ երկրի քաղաքացիների չնչին մասը, հիմնականում՝ ներգաղթյալները, ունեն ազգանուններ, որոնք չեն նշվում անձնագրերում կամ պաշտոնական փաստաթղթերում, իսկ քաղաքացիների մեծ մասը կրում են միայն հայրանուններ, որոնք կազմվում են՝ հոր անվանը ավելացնելով son (որդի) կամ dóttir (դուստր)։ Հեռախոսահամարների տեղեկատուի մեջ ցուցակը գրված է ըստ անունների, որոնց ցանկը մինչեւ վերջերս սահմանափակ էր. Ոչ ոք չէր կարող դառնալ իսկանդիայի քաղաքացի՝ առանց անունը փոխելու։ Այդ օրենքը փոփոխություն է կրել 90-ական թվականներին եւ հիմա նման սահմանափակում չի դնում։ Տես նաեւ Պաշտոնական լեզուների ցանկ Լեզվաընտանիքների ցանկ Լեզուների ցանկեր Իսլանդերենի քերականություն Նշումներ Ծանոթագրություններ Արտաքին հղումներ GeoNames Ethnologue Հնդեվրոպական լեզուներ Իսլանդերեն Իսլանդիայի լեզուներ


text: Քրդերեն (زمانێ كوردی, Zimanê Kurdî), հնդեվրոպական լեզվաընտանիքի հնդիրանական ճյուղի իրանական լեզուների հյուսիս-արեւմտյան խմբին պատկանող լեզու կամ լեզուների խումբ։ Քրդերեն խոսում են աշխարհում 21 միլիոն մարդ։ Քրդերեն խոսում են Թուրքիայում, Իրաքում, Իրանում, Սիրիայում, Հայաստանում, Լիբանանում եւ այլ երկրներում, որտեղ կա քուրդ բնակչություն։ Ժամանակակից քրդերենը ունի մի շարք բարբառներ, որոնցից հիմնականները երկուսն են՝ հյուսիսարեւմտյան եւ հարավարեւելյան։ Ամենատարածված բարբառը հյուսիսարեւմտյանն (քուրմանջի) է, որով խոսում է քրդերի մեծամասնությունը։ Քուրմանջի բարբառով խոսում են Թուրքիայի, Հայաստանի, Իրանի որոշ շրջանների, հյուսիսային Իրաքի եւ հետխորհրդային երկրների քրդերը։ Երկրորդ բարբառը՝ հարավարեւելյան կամ քուրդի բարբառը, որով խոսում են Իրանի ՝ Մեհաբադի, Սանհենդեջի եւ Քերմանշահի, նաեւ Իրաքի՝ Ռեւանդուզի, Էրբիլիայի, Քիրքիքի եւ Սուլեյմանի քրդերը։ Գրական քրդերենի հիմնադիր է համարվում քուրդ քաղաքական գործիչ,լրագրող եւ լեզվաբան Ջալադաթ Ալի Բադրխանը։ Բացի քրդերենից տիրապետել է անգլերեն, ֆրանսերեն,գերմաներեն,թուրքերեն,պարսկերեն,արաբերեն,ռուսերեն եւ հունարեն լեզուներին։ Ջալադաթ Բադրխանը 1932թ. Մայիսի 15-ին թողարկում է Հավար ամսագրի առաջին համարը։ Նրա հիմնական նպատակներից էր այս ամսագրի միջոցով ողջ Քրդստանի տարածքում ճանաչեցնել տալ լատինատառ քրդերեն այբուբենը։ Նույն թվականին նա հրատարակում է իր քերականական գիրքը ՝ “Rêzimana Elfabê ya Kurdî” վերնագրով։ Հավար ամսագրի լույսընծայման առաջին օրը՝մայիսի 15-ը, նշվում է որպես քրդերենի օր։ Նա է դրել գրական քրդերենի լեզվաբանության հիմնասյունները։ Բնութագիր Ժամանակակից քրդերենը ունի մի շարք բարբառներ, որոնցից հիմնականները երկուսն են՝ հյուսիսարեւմտյան եւ հարավարեւելյան։ Ամենատարածված բարբառը, որով խոսում է մոտ 24 միլիոն քուրդ, հանդիսանում է հյուսիսարեւմտյանը (Քուրմանջի)։ Քուրմանջի բարբառով խոսում են Թուրքիայի, Հայաստանի, Իրանի որոշ շրջանների, հյուսիսային Իրաքի եւ ԱՊՀ երկրների քրդերը։ Երկրորդ բարբառը՝ հարավարեւելյան կամ քուրդի բարբառն է, որով խոսում են Իրանի՝ Մեհաբադի, Սանհենդեջի եւ Քերմանշահի, նաեւ Իրաքի՝ Ռեւանդուզի, Էրբիլիայի, Քիրքիքի եւ Սուլեյմանի քրդերը։ Մոկրիանիի բարբառը խոսվում է Պիրանշահր եւ Բիջար քաղաքներում։ Գրադարձություն Ծանոթագրություններ Քրդերեն


text: Բոսնիերենը պատկանում է Հնդեվրոպական լեզուների ընտանիքի սլավոնական լեզվախմբին։ Բոսնիերեն խոսում են աշխարհում 3 միլիոն մարդ։ Բոսնիերենը պաշտոնական լեզու է Բոսնիա եւ Հերզոգովինայում։ Աշխարհի տարածված լեզուների դասակարգման մեջ բոսնիերենը չի մտնում։ Ծանոթագրություններ Սլավոնական լեզվախումբ Չեռնոգորիա լեզուներ


text: Միջազգային հարաբերություններ, երկրների միջեւ հարաբերությունները, ինքնիշխան պետությունների, միջկառավարական կազմակերպությունների, միջազգային ոչ կառավարական կազմակերպությունների, ինչպես նաեւ հասարակական կազմակերպությունների եւ միջազգային ձեռնարկությունների դերը ուսումնասիրող դիսցիպլինա։ Միջազգային հարաբերություննեը գիտական եւ հանրային քաղաքականության ոլորտ է եւ այն կարող է լինել պոզիտիվ եւ նորմատիվ, քանի որ վերլուծում եւ սահմանում է պետության արտաքին քաղաքականությունը։ Որպես քաղաքական գործունեություն՝ միջազգային հարաբերությունները հայտնի են դեռեւս հույն պատմաբան Թուկիդիդեսի ժամանակվանից (մոտ. Ք.Ա 460-395)։ 20-րդ դարի սկզբին միջազգային հարաբերությունները դարձավ գիտության առանձին ճյուղ քաղաքագիտություն մեջ։ Կարելի է ասել, որ այն ներառում է նաեւ այլ գիտությունների տարրեր։ Բացի քաղաքագիտությունից, միջազգային հարաբերությունների ոլորտը ընդգրկում է գաղափարներ տեխնոլիգիայից եւ ճարտարագիտությունից, տնտեսագիտությունից եւ պատմությունից, միջազգային իրավունքից, փիլիսոփայությունից, աշխարհագրությունից եւ սոցիոլոգիայից, մարդաբանությունից, քրեաբանությունից, հոգեբանությունից, մշակութաբանությունից։ Միջազգային հարաբերությունները ուսումնասիրում է նաեւ գլոբալիզացիան, պետությունների ինքնիշխանությունը, միջազգային անվտանգությունը, բնապահպանական կայունությունը, միջուկային զենքի տարածումը, ազգայնականությունը, տնտեսական զարգացումը եւ համաշխարհային ֆինանսները, ահաբեկչությունը եւ կազմակերպված հանցագործությունը, արտաքին միջամտությունը եւ մարդու իրավունքները։ Ծանոթագրություններ Միջազգային հարաբերություններ


text: Վալոներենը պատկանում է Հնդեվրոպական լեզուների ընտանիքի ռոմանական լեզվախմբին։ Վալոներեն խոսում են աշխարհում 600 000 մարդ։ Այն պետական լեզու է Բելգիայում։ Աշխարհի տարածված լեզուների դասակարգման մեջ վալոներենը չի մտնում։ Ծանոթագրություններ Արտաքին հղումներ Walloon language wiki Union Culturelle Wallonne Ռոմանական լեզվախումբ Բելգիայի լեզուներ Լեզուներ այբբենական կարգով Ֆրանսիայի լեզուներ


text: Ալբաներեն (), բուն Ալբանիայի բնակչության, ինչպես նաեւ Կոսովոյում, Հունաստանում, Մակեդոնիայում, Իտալիայում բնակվող ալբանացիների լեզու։ Աշխարհում ալբաներենով խոսողների թիվը հասնում է 7.6 միլիոնի։ Ալբաներենը հնդեվրոպական լեզվաընտանիքում գրավում է առանձին խումբ։ Արմատական ալբաներեն բառերն ու ձեւերը շատ դժվար է առանձնացնել հունարենից, լատիներենից, թուրքերենից, ինչպես նաեւ ռոմանական եւ սլավոնական լեզուներից կատարված փոխառություններից։ Զգալիորեն տարբերվում է մնացած հնդեվրոպական լեզուներից։ Ունի երկու հիմնական բարբառ՝ հյուսիսային կամ գհեգյան, հարավային կամ տոսկյան ալբաներեն։ Ամենահին գրավոր հիշատակարանները վերաբերում են 15-րդ դարին։ 19-րդ դարի վերջին ձեւավորվել է իբրեւ գրական լեզու։ Պատմություն Ալբաներենի մասին առաջին հիշատակումը եղել է 1285 թվականի հուլիսի 14-ին Դուբրովնիկում կազմված մի զեկուցագրում, որտեղ մի հանցագործության ականատես ոմն Մաթեոսը վկայում է. «Լեռան կողմից ես լսեցի ալբաներեն կանչող մի ձայն»։ Ժամանակակից ալբաներեն այբուբեն Լեզվաբանական առանձնահատկություններ Հոլովներ Ժամանակակից գրական ալբաներենում կա 5 հոլով՝ ուղղական, սեռական, տրական, հայցական եւ բացառական։ Գոյություն ունի հոլովման երկու տեսակ՝ անորոշ եւ որոշյալ։ Ալբաներեն male (սար) բառի հոլովումը Ալբաներեն zog (թռչուն) բառի հոլովումը Ալբաներեն vajzë (աղջիկ) բառի հոլովումը Թվական անուն Տես նաեւ Ալբանական այբուբեն Ալբանական բրեյլի գրեր Ծանոթագրություններ Ալբաներեն Ալբանիայի լեզուներ Կոսովոյի լեզուներ