text: Ավետիք Սահակի Իսահակյան (), հայ բանաստեղծ, արձակագիր, թարգմանիչ, գրական-հասարակական գործիչ, հրապարակախոս։ Հայաստանի ԳԱ ակադեմիկոս (1943)։ ԽՍՀՄ Պետական մրցանակի դափնեկիր (1946): ԽՍՀՄ գրողների միության անդամ 1935 թվականից։ Կենսագրություն եւ գրական ստեղծագործություն Ավետիք Իսահակյանը ծնվել է 1875 թվականի հոկտեմբերի 30-ին, Ալեքսանդրապոլում, մանկությունն ու պատանեկությունն անցել է Ղազարապատ գյուղում, որն այժմ կրում է բանաստեղծի ազգանունը՝ Իսահակյան։ Սովորել է Էջմիածնի Գեւորգյան ճեմարանում, 1893 թվականին ընդունվել է Լայպցիգի համալսարան՝ որպես ազատ ունկնդիր։ Քաղաքական գործունեությանը զուգընթաց վաղ երիտասարդական տարիներից զբաղվել է նաեւ գրականությամբ։ 1895 թվականին վերադառնալով Լայպցիգից՝ ընդգրկվել է նորաստեղծ ՀՅԴ կուսակցության Ալեքսանդրապոլի կոմիտեի մեջ, 1896 թվականին ձերբակալվել է եւ մեկ տարի արգելափակվել Երեւանի բերդում։ Բանտից դուրս գալուց հետո տպագրել է «Երգեր եւ վերքեր» բանաստեղծությունների իր առաջին գիրքը։ 1897 թվականին մեկնել է արտասահման, Ցյուրիխի համալսարանում ունկնդրել գրականության եւ փիլիսոփայության պատմություն։ 1902 թվականին վերադարձել է հայրենիք, ապա հաստատվել Թիֆլիսում։ 1899-1906 թվականներին ստեղծել է «Հայդուկի երգեր» բանաստեղծությունների շարքը, որը դարձավ հայ ֆիդայական պայքարի անդրանիկ արտահայտությունը հայ դասական պոեզիայի մեջ։ 1908 թվականի դեկտեմբերին, ի թիվս 158 հայ առաջադեմ մտավորականների, Իսահակյանը ձերբակալվել է «դաշնակցության գործով» եւ կես տարի Թիֆլիսի Մետեխի բանտում մնալուց հետո ինչպես եւ Հովհաննես Թումանյանը, խոշոր գրավով ազատվել է կալանքից։ Կովկասում մնալը այլեւս անհնար էր, եւ 1911 թվականին Իսահակյանը տարագրվել է արտասահմանում։ Իսահակյանը մեկնում է Բեռլին եւ գերմանական մի շարք մտավորականների հետ մասնակցում է Գերմանա-հայկական ընկերության ստեղծմանը՝ միաժամանակ խմբագրելով ընկերության «Մեսրոբ» պարբերական հանդեսը։ Պատերազմից եւ Մեծ եղեռնից հետո Իսահակյանը արտացոլել է հայ ժողովրդի ողբերգական ճակատագիրն ու նրա հերոսական ազատամարտը։ Բանաստեղծը ձեռամուխ է եղել հայերի ցեղասպանության մեղադրականի՝ «Սպիտակ գրքի» ստեղծմանը, որի մի զգալի հատվածը տեղ է գտել 1915-1922 թթ. «Հիշատակարան» գրառումներով։ Այդ ժամանակահատվածում Իսահակյանը հիմնականում հանդես է եկել հրապարակախոսական հոդվածներով, որոնց բովանդականությունը Հայկական հարցն էր, Հայաստանի վերամիավորման խնդիրը, հայկական պետականության վերականգնումը։ Եղեռնի ծանր պատկերներով են հագեցած նրա «Ձյունն է եկել ծածկել հիմա...», «Հայաստանին», «Ահա նորեն գարուն եկավ» բանաստեղծությունները։ XIX դարի վերջի եւ XX դարի սկզբի հայ քաղաքական կյանքի, Հայկական հարցի յուրահատուկ համայնապատկերը պիտի դառնար Իսահակյանի «Ուստա Կարոն» մեծածավալ վեպը, որը մշտապես ուղեկցեց գրողին ստեղծագործական կյանքում եւ ավաղ մնաց անավարտ։ «Ուստա Կարոն» կավարտվի այն օրը, երբ կլուծվի հայկական հարցը»,-ասել է Վարպետը։ Իսահակյանը այդպես էլ չկարողացավ համակերպվել Հայաստանի մասնատման գաղափարին. «...մեռնեի Սեւանը ցամաքած չտեսնեի, ապրեի Արարատը մերը տեսնեի...», - սրտի խոր կսկիծով ու ցավով կրկնում էր նա եւ հավատում, որ կգա ժամանակը, երբ հայ ժողովուրդը դարձյալ իր հացը կվաստակի հարազատ եզերքում։ 1919-1921 թվականներին, Իսահակյանը գործուն մասնակցություն է ունեցել Դաշնակցության Նեմեսիս գործողության նախապատրաստման եւ կազմակերպման աշխատանքներին։ Իսահակյանի տանը բազմիցս է խոսվել Սողոմոն Թեհլիրյանի մասին։ Նույնիսկ որոշ կարծիքների համաձայն, Թալեաթի սպանությունը նախապես հանձնարարված է եղել Իսահակյանին։ Այդ ժամանակահտվածում, Իսահակյանը Բեռլինում բազմիցս հանդիպել է Սողոմոն Թեհլիրյանին եւ միասին զննել են Թալեաթի լուսանկարները։ Այս զննումները նպատակ են ունեցել հայտնաբերելու Թալեաթին, ով 1921 թվականի սկզբներին հաստատվել էր Բեռլին՝ Ալի Սալի Բեյ վաճառականի կեղծանվան տակ։ Թեհլերյանի հետ, Թալեաթ փաշային մի քանի օր հետեւել է նաեւ Իսահակյանը։ 1921 թվականի մարտի 15-ին, Հարդենբուրգ փողոցի մյուս կողմում կանգնած էր Իսահակյանը, որը պատրաստ սպասում էր, որ եթե հանկարծ Թեհլերյանը չկարողանա սպանել, նա էր սպանելու Թալեաթին։ Իսահակյանը նաեւ մեծ դեր ունեցավ Թեհլերյանի արդարացման գործում։ Հետեւաբար Ավետիք Իսահակյանը Թալեաթի սպանության կազմակերպիչներից էր եւ գտնվում էր իրադարձությունների կիզակետում։ Այս տեղեկությունները հաստատվեցին հետագայում, նրա ուղարկած եւ նրան հասցեագրված բազմաթիվ նամակների ու գրառումների միջոցով։ Եղիշե Չարենցի անվան գրականության եւ արվեստի թանգարանում պահպանվել է Իսահակյանին հասցեգրված Արտաշես ստորագրությամբ երեք նամակ, որոնցից մեկում գրված է. «Սիրելի Ավո, այս րոպեին մի թուղթ գրեցի քո հասցեին, որով խնդրում եմ Մուշեղի, Հակոբի եւ իմ անունով, որ դու Բեռլինում եղած ատենդ աշխատես մեզ համար, որ մեզի թողնին Գերմանիայի, Ուկրաինայի վրայով Կովկաս գնալ։ Այստեղից երեւի Աշոտն էլ մեզ կընկերանա։ Խնդրում ենք, ուրեմն, այս ուղղությամբ ավելին անել...»։ Նամակի հեղինակը խոտորջուրցի վրիժառու Արտաշես Գեւորգյանն է, որը 1922 թվականի ամռանը Ստեփան Ծաղիկյանի եւ Պետրոս Տեր-Պողոսյանի հետ Թիֆլիսում սպանեց Խոտորջուրի ջարդերի անմիջական կազմակերպիչ Ջեմալ փաշային։ 1926 թվականին Իսահակյանը այցելեց Խորհրդային Հայաստան։ Այստեղ նա հրատարակեց նոր բանաստեղծությունների հավաքածու եւ մի շարք պատմվածքներ (օրինակ՝ «Համբերության չիբուխը» 1928)։ Վերադարձավ արտասահման 1930 թվականին եւ ապրեց այնտեղ մինչ 1936 թվականը՝ հանդես գալով որպես Խորհրդային Միության կողմնակից։ 1936 թվականին բանաստեղծը վերջնականապես վերադարձավ հայրենիք։ Ստացել է ԽՍՀՄ Պետական Մրցանակ (1946), 1946-1957 թվականներին Հայաստանի գրողների միություն նախագահն էր։ Մահացել է 1957 թվականի հոկտեմբերի 17-ին։ Թաղված է Երեւանի Կոմիտասի անվան պանթեոնում։ 1963 թվականի հոկտեմբերի 31-ին Երեւանում բացվել է Ավետիք Իսահակյանի տուն-թանգարան։ Ավետիք Իսահակյանի հեքիաթներ Ավետիք Իսահակյանը ստեղծագործել է արձակի գրեթե բոլոր ժանրերով. բանաստեղծի ստեղծագործական տեսադաշտում է գտնվել նաեւ հեքիաթը։ Հաշվի առնելով ժանրի ձեւակաղապարային, ոճական առանձնահատկությունները` Իսահակյանը հեքիաթը դիտարկում է որպես հայկական արձակը զարգացնելու նմուշ-նախատիպ. Դեռեւս մանկության օրերին Իսահակյանի «երեւակայությունը թեւավորվեց դարերի խորքից եկող բանաստեղծական ֆոլկլորով», ժողովրդական հեքիաթով։ Նրա ստեղծագործական կապը հայ բանարվեստի, աշուղական եւ գուսանական պոեզիայի հետ ունի խորը արմատներ, որոնք երկարում են մինչեւ գրողի մանկությունը։ Ըստ Պողոս Մակինցյանի վկայությունների. Դա են փաստում Իսահակյանի հուշերը. Ավետիք Իսահակյանը հեքիաթի ժանրում սկսել է աշխատել 1900-ական թվականների սկզբից «Աշխարհի գեղեցկուհին», 1900-ական թվականներ, «Ամենապիտանի բանը», 1904, «Արեւի մոտ», 1905, «Հողն է մարդու աչքը կշտացնում», 1906, «Հեքիաթ», 1910 (վերամշակվել է 1924 թվական), «Աղա Նազար», 1911, «Մաղասաբերդի տիրուհին», գրվել է 1920-ական թվականների առաջին կեսին, «Գասպարը», գրության ժամանակը հայտնի չէ. առաջին անգամ տպագրվել է 1938 թվականին, «Արդար մարդը», 1940, «Նուկիմ քաղաքի խելոքները», 1940՝ ստեղծելով հիմնականում իրապատում հեքիաթներ եւ հրաշապատում հեքիաթների տարրերով գործեր։ Իսահակյանի հեքիաթներն առանձնանում են մարդկային բնավորությունների հակադրությամբ, սոցիալական պախարակելի կողմերի լուսաբանմամբ, ինչպես նաեւ հասարակության եւ անհատի համար կարեւորագույն այնպիսի արժեքների փառաբանությամբ, ինչպիսիք են՝ խոսքի եւ իրավունքի ազատությունը, իրավահավասարությունը, քաղաքացիական գիտակցությունը,հասարակության յուրաքանչյուր անհատի կրթություն ստանալու իրավունքն ու պաշտպանվածությունը։ Բանաստեղծն իր հեքիաթներում կարեւորագույն արժեք է հռչակում «գիտության լույսը» («Ամենապիտանի բանը») անկեղծ հիանում անհաշվենկատ սիրո հավերժությամբ («Հեքիաթ») եւ ուրախանում անօգնական որբուկի երջանկությամբ («Արեւի մոտ»)։ Ավետիք Իսահակյանը համաշխարհային էպոսների մասին Ավետիք Իսահակյանը իր գրական գործունեության ամբողջ ընթացքում արժեւորել եւ կարեւորել է համաշխարհային էպոսների դերն ու նշանակությունը։ Էպոսների հանդեպ ցուցաբերած նրա հետաքրքրությունների շրջանում են հայտնվել գերմանա-սկանդինավյան աշխարհի գրական հուշակոթողներ «Ավագ Էդդան» եւ «Նիբելունգների երգը»։ Իսահակյանի կողմից չի անտեսվել նաեւ կարելա - ֆիննական ազգային էպոսը՝ «Կալեւալան»։ 1949 թվականին՝ «Կալեւալայի» հարյուրամյակին նվիրված իր խոսքում, Վարպետը ասում է. «Կարելո-ֆիննական ազգային էպոսը, Կալեւալան, արդեն անվիճելիորեն դասվում է համաշխարհային էպոսների շարքին — Հոմերոսի, «Էդդայի», «Նիբելունգների երգի»։ Հիշատակի հավերժացում Երեւանի Կենտրոն վարչական շրջանի փողոցների մեկը կոչվում է ի անունով։ Երեւանի կենտրոնում տեղադրված է ի հուշարձանը։ Գյումրիում տեղադրված է ի հուշարձանը։ ի անունը փորագրված է Երեւանի Օղակաձեւ զբոսայգու չորրորդ հատվածում 2023 թվականի ապրիլի 25-ին բացված «Ազգային արժանապատվության ասպետներին» աղբյուր-հուշակոթողին։ Հասցեներ Գյումրի, Վարպետաց փ. 91 - այս տանն է ծնվել ու իր մանկությունն ու երիտասարդությունը անցկացրել Իսահակյանը, Օդեսա, Բունինի փ. 24 - 1898-99 թթ. այստեղ է ապրել Օդեսա արտաքսված Իսահակյանը։ Տան պատին փակցված է հուշատախտակ, Ժնեւ, Ռուզեռա (Ruseraie) փող., 54 - այստեղ է բնակվել 1913 թ., Բեռլին, Նասաու փող., 32 ( Nassauische Straße 32) - այստեղ է բնակվել 1914-1915 թթ., Ժնեւ, Պրեւո Մարտին (Prévost-Martin) փող., 53 - այստեղ է բնակվել 1916-1921 թթ., Վենետիկ, Դորսոդուրո 2266 - 1921 թվականից վեց տարի բնակվել է այստեղ, այստեղ է հյուրընկալել Եղիշե Չարենցին, Մարտիրոս Սարյանին, Փարիզ, Անրի Բարբյուսի (նախկին Դենֆեր-Ռոշրո) փող., 17 - այստեղ է բնակվել 1930-1936 թթ., Երեւան, Գրանդ Հոթել Երեւան - այստեղ է բնակվել 1936 թ. դեկտեմբերից 1937 թ. ապրիլը, Երեւան, Փարպեցու 12 - բնակվել է 1937-1946 թթ., տեղադրված է հուշատախտակ, Երեւան, Զարոբյան 20 - բնակվել է 1946-ից մինչեւ մահը։ Գրքերի մատենագիտություն Երգեր ու վէրքեր, Ալեքսանդրապոլ, 1898, 64 էջ։ Բանաստեղծութիւններ, Բաքու, 1903, 136 էջ։ Երգեր ու վէրքեր, Թիֆլիս, 1908, 288 էջ։ Հայրենի աղբիւրից (բանաստեղծութիւններ), Պոսթըն, 1920, 121 էջ։ Աշնան ծաղիկներ (բանաստեղծութիւններ), Վենետիկ, 1922, 72 էջ։ Սասմա Մհեր, Վիեննա, 1922, 54 էջ։ Արձակ էջեր, Կ. Պոլիս, 1923, 120 էջ։ Լիլիթ, Թիֆլիս, 1927, 113 էջ։ Բանաստեղծություններ, Յերեւան, 1930, 305 էջ։ Սասմա Մհեր, Յերեւան, 1938, 42 էջ։ Ընտիր յերկեր, հատ. 1. Բանաստեղծություններ, Թարգմանություններ, Յերեւան, 1939, 320 էջ։ Ընտիր յերկեր, հատ. 2. Լեգենդներ, Պոեմներ, Առակներ, Արձակ էջեր, Յերեւան, 1940, 328 էջ։ Հատընտիր, Երեւան, 1943, 112 էջ։ Արձակ էջեր, Երեւան, 1945, 160 էջ։ Հանուն հայրենիքի եւ կուլտուրայի պաշտպանության, Երեւան, 1945, 100 էջ։ Իմ հուշերից, Երեւան, 1946, 80 էջ։ Ընտիր երկեր, Երեւան–Մոսկվա, 1948, 520 էջ։ Երկերի ժողովածու, հատ. 1. Բանաստեղծություններ, Երեւան, 1950, 380 էջ։ Երկերի ժողովածու, հատ. 2. Պոեմներ, Լեգենդներ եւ բալլադներ, Առակներ, Թարգմանություններ, Երեւան, 1950, 240 էջ։ Երկերի ժողովածու, հատ. 3. Պատմվածքներ, Արձակ պոեմներ, Լեգենդներ եւ զրույցներ, Հեքիաթներ, Առակներ, Ուստա Կարոն, Երեւան, 1951, 328 էջ։ Երկերի ժողովածու, հատ. 4. Իմ հուշերից, Ժողովուրդ եւ գրականություն, Ժողովրդի հետ, Երեւան, 1951, 240 էջ։ Սասմա Մհեր, Պէյրութ, 1952, 44 էջ։ Արձակ էջեր (պատմվածքներ), Երեւան, 1955, 64 էջ։ Արձակ էջեր, հատ. Ա, Պէյրութ, 1955, 200 էջ։ Արձակ էջեր, հատ. Բ, Պէյրութ, 1955, 180 էջ։ Բանաստեղծութիւններ, հատ. Ա., Պէյրութ, 1955, 182 էջ։ Երգեր եւ ռոմանսներ, Երեւան, 1955, 140 էջ։ Երկեր, Երեւան, 1955, 400 էջ։ Իմ յուշերից, Պէյրութ, 1955, 99 էջ։ Հատընտիր, Երեւան, 1958, 82 էջ։ Երկերի ժողովածու, հատ. 1. Բանաստեղծություններ, Երեւան, 1958, 400 էջ։ Երկերի ժողովածու, հատ. 2. Պոեմներ, Լեգենդներ եւ բալլադներ, Առակներ, Թարգմանություններ, Երեւան, 1958, 308 էջ։ Երկերի ժողովածու, հատ. 3. Պատմվածքներ, Երեւան, 1959, 536 էջ։ Երկերի ժողովածու, հատ. 4. Իմ հուշերից, Ժողովուրդ եւ գրականություն, Ժողովրդի հետ, Երեւան, 1959, 524 էջ։ Նամակներ, Գահիրէ, 1959, 172 էջ։ Ուստա Կարօ եւ Օրթէ Յարութ (անավարտ վէպ), Թեհրան, 1959, 211 էջ։ Հայդուկի երգեր, Պէյրութ, 1960, 50 էջ։ Պատմվածքներ, լեգենդներ, Երեւան, 1962, 181 էջ։ Արձակ էջեր, Երեւան, 1963, 648 էջ։ Առակներ, Երեւան, 1968, 74 էջ։ Լիրիկա, Երեւան, 1968, 384 էջ։ Մեր գրի անմահ փառքը (հոդվածներ, հուշեր, ասույթներ Հովհաննես Թումանյանի մասին), Երեւան, 1969, 52 էջ։ Երկեր, Երեւան, 1970, 88 էջ։ Արձակ, Երեւան, 1973, 384 էջ։ Երկերի ժողովածու, հատ. 1. Բանաստեղծություններ, Երեւան, 1973, 464 էջ։ Լռության ասպետը (արձակ բանաստեղծություններ եւ պոեմներ), Երեւան, 1973, 220 էջ։ Կտակ (բանաստեղծություններ), Երեւան, 1973, 236 էջ։ Երկերի ժողովածու, հատ. 2. Պոեմներ, Լեգենդներ եւ բալլադներ, Թարգմանություններ, Երեւան, 1974, 336 էջ։ Բանաստեղծի սիրտը (նամակներ), Երեւան, 1975, 72 էջ։ Երգեր եւ ռոմանսներ, Երեւան, 1975, 124 էջ։ Երկերի ժողովածու, հատ. 3. Արձակ բանաստեղծություններ եւ պոեմներ, Լեգենդներ եւ զրույցներ, Առակներ, Հեքիաթներ, Պատմվածքներ, Երեւան, 1975, 480 էջ։ Երկերի ժողովածու, հատ. 4. Պատմվածքներ, Գլուխներ Ուստա Կարո վեպից, Երեւան, 1975, 496 էջ։ Հատընտիր, Երեւան, 1975, 244 էջ։ Արվեստի մասին, Երեւան, 1977, 198 էջ։ Երկերի ժողովածու, հատ. 5. Հուշեր, Ժողովուրդ եւ գրականություն, Ժողովրդի հետ, Երեւան, 1977, 436 էջ։ Հիշատակարան, Երեւան, 1977, 474 էջ։ Երկերի ժողովածու, հատ. 6. Նամակներ, Երեւան, 1979, 432 էջ։ Երկեր, Երեւան, 1980, 264 էջ։ Քաջ ձիավորը (պատմվածքներ եւ բանաստեղծություններ), Երեւան, 1980, 72 էջ։ Լիլիթ (լեգենդներ), Երեւան, 1983, 92 էջ։ Արձակ ստեղծագործություններ, Երեւան, 1985, 584 էջ։ Իսահակյան Ավետիք, Տերյան Վահան, Բանաստեղծություններ, Երեւան, 1985, 520 էջ։ Երկեր. Բանաստեղծություններ, Պոեմներ, Լեգենդներ եւ բալլադներ, Առակներ, Արձակ բանաստեղծություններ եւ պոեմներ, Լեգենդներ եւ զրույցներ, Առակներ, Հեքիաթներ, Պատմվածքներ, Հիշատակարան (հատվածներ), Իմ հուշերից, Նամակներ, Երեւան, 1987, 896 էջ։ Ծանոթ եւ անծանոթ էջեր, Երեւան, 1988, 236 էջ։ Հայդուկի երգեր, Երեւան, 1990, 320 էջ։ Բանաստեղծութիւններ։ Յուշեր, Վենետիկ, 1991, 136 էջ։ Դու յաւերժող իմ Հայաստան... (բանաստեղծութիւններ, յուշեր, նամակներ), Լոս Անջելես, 1996, 256 էջ։ Է՛յ, ջա՛ն հայրենիք, Դամասկոս, 2000, 164 էջ։ Ուստա Կարո, Երեւան, 2000, 296 էջ։ Աֆորիզմներ, Երեւան, 2001, 496 էջ։ Ընտրանի, Երեւան, 2001, 368 էջ։ Երկերի լիակատար ժողովածու, հատ. 1. Բանաստեղծություններ, Երեւան, 2003, 848 էջ։ Հատընտիր, Երեւան, 2004, 72 էջ։ Հայկական հարց, Երեւան, 2005, 120 էջ։ Մասսա Մանուկը (պոեմ), Երեւան, 2005, 152 էջ։ Ուստա Կարո, Երեւան, 2006, 576 էջ։ Ընտիր երկեր, Երեւան, 2007, 504 էջ։ Երկերի լիակատար ժողովածու, հատ. 4. Պոեմներ, Երեւան, 2008, 732 էջ։ Երկերի լիակատար ժողովածու, հատ. 2. Անտիպ եւ հետմահու տպագրված բանաստեղծություններ, Երեւան, 2011, 628 էջ։ Ընտրանի, Երեւան, 2011, 370 էջ։ Ստեղծագործությունների ժողովածու, Երեւան, 2012, 240 էջ։ Երկերի լիակատար ժողովածու, հատ. 3. Չափածո լեգենդներ եւ բալլադներ, Առակներ, Թարգմանություններ, Երեւան, 2014, 340 էջ։ Երկերի լիակատար ժողովածու, հատ. 5. Արձակ էջեր, Երեւան, 2014, 992 էջ։ Նամակներ, Երեւան, 2015, 476 էջ։ Երեւանը երազում եւ արթմնի։ Երկու դարի միջեւ, Երեւան, 2014, 512 էջ։ Երկերի լիակատար ժողովածու, հատ. 7. Ուստա Կարո, Երեւան, 2016, 636 էջ։ Լիլիթ, Մոնրեալ, 2016, 67 էջ։ Նամակներ, Երեւան, 2016, 476 էջ։ Ստեղծագործությունների ժողովածու, Երեւան, 2018, 96 էջ։ Երկերի լիակատար ժողովածու, հատ. 6. Պատմվածքներ, Մանրապատումներ, Գրառումներ, Հատվածներ, Պատառիկներ, Երեւան, 2019, 884 էջ։ Հեքիաթներ, Երեւան, 2019, 64 էջ։ Երկերի լիակատար ժողովածու, հատ. 11, Երեւան, 2020, 810 էջ։ Երկերի լիակատար ժողովածու, հատ. 14, Երեւան, 2021, 1136 էջ։ Հեքիաթներ եւ լեգենդներ, Երեւան, 2022, 68 էջ։ Երկերի լիակատար ժողովածու, հատ. 8, Երեւան, 2022։ Երկերի լիակատար ժողովածու, հատ. 12, Երեւան, 2022։ Մամուլ Սովետական Ուկրաինայի փառավոր 30-ամյակը։ «Գրական թերթ», 1948, No 4: Թարգմանություններ Գրիշաշվիլի Իոսեբ։ Հատընտիր.- Երեւան։ Հայպետհրատ, 1941.- 88 էջ; Վերատպությունը տե՛ս Բանաստեղծություններ.- Երեւան։ Հայպետհրատ, 1951.- 280 էջ; Բանաստեղծություններ.- Երեւան։ Հայպետհրատ , 1956.- 110 էջ.- Բովանդ-ից՝ Սեւ շորը; Ռեւոլուցիոների երգը; Մարիջանին։ Իսահակյան Ավետիք։ Երկեր.- Երեւան։ Հայպետհրատ, 1955.- 400 էջ.- Բովանդ-ից՝ Թարգմանություններ։ Իսահակյան Ավետիք։ Երկեր չորս հատորով։ Հատոր 2.- Երեւան։ Հայպետհրատ, 1958.- 306, 2 չհ. էջ.- Բովանդ-ից՝ Թարգմանություններ։ Իսահակյան Ավետիք։ Ընտիր երկեր երկու հատորով։ Հատոր 1.- Երեւան։ Հայպետհրատ, 1939.- 318 էջ.- Բովանդ-ից՝ Թարգմանություններ։ Լերմոնտով Միխայիլ։ Երկերի ժողովածու երեք հատորով։ Հատոր առաջին. Բանաստեղծություններ.- Երեւան։ Հայաստան, 1965.- 449 էջ.- Բովանդ-ից՝ Ես դուրս եմ ելնում...: Լերմոնտով Միխայիլ։ Ընտիր երկեր երկու հատորով։ Հատոր առաջին։ Բանաստեղծություններ, պոեմներ.- Երեւան։ Հայպետհրատ, 1941.- XX, 260, 1 չհ. էջ.- Բովանդ-ից՝ Ես դուրս եմ գալիս։ Լերմոնտով Միխայիլ։ Ընտիր երկեր.- Երեւան։ Սովետական գրող, 1982.- 572 էջ.- (Ռուս դասականների գրադարան).- Բովանդ-ից՝ Ես դուրս եմ ելնում...: Ծերեթելի Ակակի։ Հատընտիր.- Երեւան։ Հայպետհրատ, 1940.- 95 էջ.- Բովանդ-ից՝ Ապելյացիայի գետակը; Քութայիսի; Սրբի պատկերի առաջ; Հիվանդ գուսանը։ Համսուն Կնուտ։ Պան։ Լէյտընանտ Թոմաս Գլանի թղթերից /Գերմաներենից թարգմ.՝ Աւ. Իսահակեան.- Թիֆլիս։ Տպ. Օր. Ն. Աղանեանի, 1913.- V, 173 էջ.- (Հանրային մատենադարան, 16-17)։ Հաֆեզ Շամսեդդին Մոհամմեդ։ Լիրիկա.- Երեւան։ Հայպետհրատ, 1957.- 133 էջ.- Բովանդ-ից՝ Լուսադեմին վարդ քաղելու; Գինին ձեռքիս, վարդը կրծքիս։ Շնիցլէր Արթուր։ Երկերի ժողովածու։ Հատոր առաջին.- Մոսկվա։ Տպ. Ք. Բարխուդարեանի, 1912. – XXVIII, 378, 2 չհ. էջ.- Բովանդ-ից՝ Էօյընանտ Գուստլ։ Պուշկին Ալեքսանդր։ Ընտիր երկեր երեք հատորով։ Հատոր երկրորդ ։ Արձակ յերկեր / Ա.Ս. Պուշկին; Թարգմանիչներ՝ Հ. Մազմանյան, Ս. Սուքիասյան, Հ. Տեր-Ավագյան, Մ. Գեւորգյան; Կազմը եւ անվանաթերթերը՝ Տ. Խաչվանքյանի; Խմբագիր՝ Ն. Զարյան; Տեխնիկական խմբագիր՝ Մ. Եփրիկ. – Յերեւան ։ Պետհրատի տպարան, 1937. – 474, 2 չհամարակալված էջ։ Ռիլսկի Մաքսիմ։ Կամուրջներ.- Երեւան, 1973.- 128 էջ.- Բովանդ-ից՝ Ստեղծագործությունների մի մասը։ Վրաց գրականության ընտիր էջեր.- Երեւան։ Հայպետհրատ, 1961.- 648 էջ.- Բովանդ-ից՝ Ծերեթելի Ակակի. Քութաիսի; Հիվանդ գուսանը; Սրբի պատկերի առաջ; Ապելացիայի գիտակը; Գրիշաշվիլի Իոսեբ. Վրացական երգը; Մարիջանին; Սեւ շորը։ Վրացական պոեզիա.- Երեւան։ ԵՊՀ հրատ., 1983.- 438 էջ.- (Ուսանողի գրադարան).- Բովանդ-ից՝ Ծերեթելի Ակակի. Ապելյացիայի գիտակը; Սրբի պատկերի առաջ; Հիվանդ գուսանը; Գրիշաշվիլի Իոսեբ. Սեւ շորը։ Ֆրանսիական պոեզիա.- Երեւան։ Երեւանի համալս. հրատ., 1984.- 480 էջ.- (Ուսանողի գրադարան).- Բովանդ-ից՝ Պոլ Սկարոն; Ֆրանսուա Կոպե։ Գրականություն Աբաջյան Գ., Ավետիք Իսահակյանը եւ հայոց ողբերգությունը, Երեւան, 2001, 300 էջ։ Աղբալյան Ն., Երգ ու վերք, ա. տ. եւ ա. թ. ԱղավնիՆրա մտերմական աշխարհում (հուշ-զրույց Ավետիք Իսահակյանի մասին), Երեւան, «Հայաստան», 1975, 80 էջ։ Ասատրյան Ա., Ավետիք Իսահակյանի կյանքը եւ ստեղծագործությունը, Երեւան, 1940, 125 էջ։ Ասմարյան Լ., Ավետիք Իսահակյան, Երեւան, 1959։ Ավետիք Իսահակյանի նամակները, Կահիրե, 1959։ Բարսեղյան Խիկար, Հանդիպումներ Ավետիք Իսահակյանի հետ, Երեւան, 1975։ Գայսարյան Ս., Ավետիք Իսահակյան, Երեւան, 1975։ Ինճիկյան Արամ, Ավետիք Իսահակյան, Երեւան, 1940, 65 էջ։ Ինճիկյան Ա., Ավետիք Իսահակյան, Երեւան, 1955, 220 էջ։ Ինճիկյան Ա., Ավետիք Իսահակյան, Երեւան, «Սովետական գրող», 1977, 257 էջ։ Իշխանյան Ռ., Իսահակյանի ստեղծագործության լեզվական զարգացումը, Երեւան, 1975։ Իսահակյան Ավիկ, Ավետիք Իսահակյանի արձակը, Երեւան, 1975։ Իսահակյան Ա., Ավետիք Իսահակյան։ Գիտական կենսագրություն։ Գիրք 1, Երեւան, 2000։ Հախվերդյան Լեւոն, Իսահակյանի կյանքն ու գործը, Երեւան, 1974։ Հախվերդյան Լ., Վարպետը (Խոհագրություն), Երեւան, 1990։ Մկրյան Մ., Իսահակյանի հումանիզմը, Երեւան, «Հայաստան», 1975, 104 էջ։ Նահապետյան Մ., Ավետիք Իսահակյան, Երեւան, Երեւանի հեռակա մանկավարժական ինստիտուտի հրատարակչություն, 1955, 36 էջ։ Չարենց Եղիշե, Էլեգիա գրված Վենետիկում, Երկերի ժողովածու 6 հատորով, հ. 2, Երեւան, 1963։ Ջրբաշյան Է., Ավետիք Իսահակյանի «Աբու-Լալա Մահարին» եւ ռոմանտիկական պոեմի ավանդույթները, Երեւան, 1975։ Տերտերյան Ա., Հայոց նոր գրականության պատմություն։ 19-20-րդ դդ. (սղագրված դասախոսություններ ձեռագրի իրավունքով), պրակ 5, Ա. Իսահակյան, Երեւան, Երեւանի համալսարանի հրատարակչություն, 1939, 111 էջ։ Վիգեն Իսահակյան, Հայրս, Երեւան, 2011։ Ռուբեն Զարյան, Հուշապատում, գիրք 1, Երեւան, 1975, էջ 139-223։ Հմայակ Սիրաս, 21 տարի Ավետիք Իսահակյանի հետ, Երեւան, 1975, 128 էջ։ Հրաչյա Ռուխիկյան, 20 տարի վարպետի հետ, Երեւան, 1975, 48 էջ։ Սերո Խանզադյան, Ինչպես հիշում եմ, Երեւան, 1988, էջ 111-136։ Ստեփան Զորյան, Երկերի ժողովածու, հատ. 11, Երեւան, 1985, էջ 109-151։ Գեղամ Սարյան, Երկերի ժողովածու, հատ. 4, Երեւան, 1971, էջ 138-151։ Հովհաննես Շիրազ, Մի փետուր իմ արծիվ կյանքից, Երեւան, 1984։ Տես նաեւ Ավետիք Իսահակյանի տուն-թանգարան (Գյումրի) Ավետիք Իսահակյանի տուն-թանգարան (Երեւան) Ավետիք Իսահակյանի անվան կենտրոնական գրադարան Ավետիք Իսահակյանի հուշարձան (Երեւան) Ավետիք Իսահակյանի հուշարձան (Գյումրի) Ավետիք Իսահակյանի կիսանդրի (Գյումրի) Ծանոթագրություններ Արտաքին հղումներ Ավետիք Իսահակյանը դասարան.ամ կայքում Ավետիք Իսահակյան Ավետիք Իսահակյանի տուն-թանգարան Հայաստանի ճամփեքով - Ավետիք Իսահակյան 19-րդ դարի արեւելահայ բանաստեղծներ 20-րդ դարի արեւելահայ բանաստեղծներ 19-րդ դարի արեւելահայ արձակագիրներ 20-րդ դարի արեւելահայ արձակագիրներ Մանկագիրներ այբբենական կարգով ԽՍՀՄ Պետական մրցանակի դափնեկիրներ ՀՀ ԳԱԱ ակադեմիկոսներ Անձինք թղթադրամների վրա Անձինք նամականիշերի վրա Գերմաներենից հայերեն թարգմանիչներ Ռուսերենից հայերեն թարգմանիչներ Հայ հրապարակախոսներ 20-րդ դարի հայ գրողներ 20-րդ դարի բանաստեղծներ Հայ գրողներ Հայ տղամարդ բանաստեղծներ Հայ տղամարդ գրողներ 20-րդ դարի հայ բանաստեղծներ Խորհրդային բանաստեղծներ 20-րդ դարի տղամարդ գրողներ Խորհրդային տղամարդ գրողներ ԽՍՀՄ գրողների միության անդամներ Հայ քաղաքական գործիչներ Բանաստեղծներ այբբենական կարգով Հայկական ԽՍՀ Գերագույն խորհրդի 3-րդ գումարման պատգամավորներ Հայկական ԽՍՀ Գերագույն Խորհրդի 4-րդ գումարման պատգամավորներ


source: wikipedia

text: Սայաթ-Նովա (իրական անուն-ազգանուն՝ Հարություն (Արութին) Սայադյան, ), ուշ միջնադարի հայ բանաստեղծ-աշուղ, ժողովրդական-աշուղական նոր դպրոցի՝ արեւելյան ձեւի հիմնադիր։ Սայաթ-Նովայի կյանքը ավելի քան 150 տարի եղել է գրականագետների, լեզվաբանների, պատմաբանների եւ փիլիսոփաների բանավեճերի առարկան։ Նրա կյանքի բազմաթիվ կարեւոր հանգամանքներ եւ մանրամասներ մինչեւ օրս էլ ամբողջությամբ չեն ուսումնասիրվել։ Նրա մասին տեղեկությունների հիմնական աղբյուրներից են հենց իր գրած բանաստեղծությունները։ Սայաթ-Նովան ունի մի շարք լեզուներով գրված բանաստեղծություններ. պահպանվել են 68 հայերեն, 34 վրացերեն, ադրբեջաներեն ստեղծագործություններ, սակայն ադրբեջաներեն բանաստեղծությունների մեծ մասը դեռ չի հրապարակվել եւ պահվում է Սանկտ Պետերբուրգի Ասիական թանգարանում։ Կենսագրություն Սայաթ-Նովայի կենսագրական տվյալները տարբեր ուսումնասիրողների ուժերով հիմանականում քաղված են նրա ստեղծագործություններում տեղ գտած հիշատակումներից եւ հաճախ իրարամերժ են։ Սայաթ-Նովայի խաղերում եղած ծածկագրությունների վերծանությունների հիման վրա տարբեր ուսումնասիրողներ նրա ծննդյան տարին համարել են 1712, 1717, 1722 թվականները։ Երգչի առաջին կենսագիր Գեւորգ Ախվերդյանն առաջարկել է նրա ծննդյան 1712 թվականը, որը հետագայում վիճարկվել է, եւ տարբեր փաստարկների ու հաշվարկների հիման վրա առաջարկվել են ծննդյան նոր թվականներ՝ 1711-1726-ի սահմաններում։ Առանձին նշվել են նաեւ 1710 եւ 1724 թվականները։ Մորուս Հասրաթյանը 1942 թվականին Սայաթ-Նովայի խաղերից մեկի վերլուծության հիման վրա պնդել է, թե աշուղի ծննդյան տարեթիվը 1717-ն է։ Սայաթ-Նովայի ծննդյան թվականի հարցը առանձին համակողմանի քննության է ենթարկել Պարույր Սեւակը՝ առկա փաստերի ուսումնասիրությամբ եզրակացնելով, որ նա ծնվել է 1722 թվականին։ Պարույր Սեւակի կատարած քննությանը ճշգրտելով եւ նոր տվյալներով համալրելով, այժմ 1722 թվականը համարվում է ամենավստահելին։ Ծննդավայր Սայաթ-Նովան իր տաղերում մեկ իրեն թիֆլիսեցի է կոչել, մեկ՝ հալեպցի կամ ադանացի։ Ըստ Մորուս Հասրաթյանի՝ միջին դարերում եւ մինչեւ 20-րդ դարի սկզբները, հատկապես Արեւելքի ու Կովկասի մարդիկ իրենց ծննդավայրը համարել են ոչ այնքան իրենց, որքան իրենց հոր եւ պապի ծննդավայրը։ Սայաթ-Նովան մի քանի տաղերում հիշատակել է, որ ինքը հալեպցի պանդուխտ Կարապետի եւ Թիֆլիսի արվարձան Հավլաբարի բնակիչ Սառայի որդին է։ Նախնյաց հայրենիքը, ամենայն հավանականությամբ, եղել է Կիլիկյան Հայաստանը, հոր՝ մահտեսի Կարապետի ծննդավայրը՝ Ադանան կամ Հալեպը։ Սայաթ–Նովայի ընտանիքը Թիֆլիսի մոքալաքներից՝ քաղաքային արհեստավորներից էր։ Հավանաբար աշուղի հայրը սկզբում տեղափոխվել է Սանահին, որտեղ պարտավոր էր գրանցվել Վրաստանի վերջին թագավոր Գիորգի 13-րդի ցուցակներում, որպես գլեխի՝ անձնական ազատությունից չզրկված, ժամանակավոր պարտադրված մի տեսակ կիսաճորտ։ Սրա մասին փաստում է Գիորգի 13-րդի որդի Թեյմուրազը իր հուշերում նաեւ Սայաթ-Նովան իր վրացերեն տաղերից մեկում՝ «ես գլեխի (ռամիկ) եմ, իշխան լինել չեմ ուզում»։ Ըստ վրացի ակադեմիկոս Գեորգի Լեոնիձեի՝ Սայաթ-Նովան ծնվել է Սանահինում։ Գեւորգ Ասատուրը հերքել է այս տեսակետը, ենթադրելով, որ Սայաթ-Նովայի մայրը՝ Սառան, ծնվել է Հավլաբարում՝ Սանահինի հետ կապված լինելով իր ծնողների միջոցով եւ պանդուխտ Կարապետը բնակություն հաստատելով Թիֆլիսում եւ ամուսնանալով Սառայի հետ, ավատական Վրաստանի օրենքով, պետք է ճորտագրվեր նույն կալվածատիրոջ ցուցակում։ Մականուն Կարծիք կա, թե երգիչը սկզբից եւեթ ընդունել է Սայաթ-Նովա (Սէյաթ Նէվա) գրական կեղծանունը, որը տարբեր ուսումնասիրողներ տարբեր ձեւով են բացատրում՝ համարել են պարսկերենից թարգմանաբար «երգի/ձայնի որսորդ սիրահար», կամ պարզապես «երգի որսորդ» (պարսկերեն սայադ - որսորդ, նովա - երգ, մեղեդի)։ Կա թարգմանության ավելի քիչ հավանական տարբերակ թուրքերենից՝ «Սայադի թոռ»։ Այս դեպքում հնարավոր է, որ երգչի պապի անունը Սայադ լինի, մի անուն, որը տարածված է եղել հայերի մեջ։ Ուսում Սայաթ-Նովայի մանկությունն ու պատանեկությունն անցել է Թիֆլիսում։ Սովորել է գրել-կարդալ հայերեն, վրացերեն, իմացել է նաեւ արաբերենի այբուբենը։ 12 տարեկանից նրան տվել են արհեստի, սովորել է ջուլհակություն եւ կարճ ժամանակում այնքան է հմտացել, որ կտավը հինելու եւ գործելու նոր դազգահ է պատրաստել։ Երգը եւ երաժշտությունը նրան հմայել են դեռ փոքրուց։ Մինչեւ երեսուն տարեկանը Սայաթ-Նովան կատարելագործվել է աշուղական արվեստի մեջ, սովորել եղանակներ եւ պարզ ու խառը չափեր, հորինել խաղեր՝ հարմարեցնելով հատուկ մեղեդիներ եւ կատարել ժողովրդական հավաքույթների ժամանակ։ Հավանաբար, երկար տարիներ շրջել է Մերձավոր Արեւելքում, եղել Պարսկաստանում, Հնդկաստանում եւ Օսմանյան կայսրությանը ենթակա երկրներում, ուխտի գնացել հայ աշուղների հովանավոր Մշո Սուրբ Կարապետ վանքը՝ Տարոն, մինչեւ որ ձեռք է բերել համընդհանուր ճանաչում, մկրտվել Սայաթ-Նովա՝ երգի որսորդ։ Կուսակրոն կյանք 1759 թվականի կեսերին ավարտվել է Սայաթ-Նովայի՝ որպես բանաստեղծի ու երգահան-երաժշտի կյանքը։ 1759 թվականին Հերակլ II-ի հարկադրանքով նա քահանա է ձեռնադրվել Տեր Ստեփանոս անունով եւ շատ չանցած ուղարկվել Կասպից ծովի հարավային ափին գտնվող Բանդարե Անզալի նավահանգիստը։ Այստեղ երգիչն «ապաշխարել» եւ արտագրել է Գրիգոր Նարեկացու «Մատյան ողբերգության» պոեմը։ Թե երբ է վերադարձել հայրենիք, ստույգ հայտնի չէ։ 1766 թվականին ապրել է Զաքաթալայից Շամախի տանող առեւտրական ճանապարհի վրա ընկած Կախի փոքրիկ ավանում, որտեղ արտագրել է մեկ ուրիշ ձեռագիր՝ «Աստվածաշնչի» հատվածներից բաղկացած մի ժողովածու։ 1768 թվականին մահացել է կինը՝ Մարմարը՝ թողնելով չորս անչափահաս զավակ։ Հաջորդ տարվանից Սայաթ-Նովա Տեր Ստեփանոսը փոխադրվել է վանք, ծառայել Թիֆլիսում հաստատված Հաղպատի միաբանության առաջնորդարանում, իսկ 1778 թվականից, երբ վերաշինել է Հաղպատի վանքը, կարգվել է Սուրբ Նշան վանքի լուսարար։ Հետագայում միաբանության հետ նորից վերադարձել է Թիֆլիս։ 1795 թվականի սեպտեմբերին՝ Աղա-Մահմեդ Խան Ղաջարի արշավանքի օրերին, զոհվել է եւ թաղվել է Սուրբ Գեւորգ եկեղեցու բակում։ Ստեղծագործություններ Սայաթ-Նովայի ուսումնասիրության գործում որոշակի դեր են խաղացել Հարավային Կովկասի հայ աշուղների եւ ուշ միջնադարի հայ տաղերգուների, հատկապես Նաղաշ Հովնաթանի ստեղծագործությունները եւ աշուղ Դոստիի խաղերը։ Ավանդական սովորույթի համաձայն՝ ստեղծագործական առաջին քայլերը նա սկսել է թուրքական խաղերով, հետո աստիճանաբար անցել հայերենի ու վրացերենի։ Նա՝ գիտակցելով աշուղ-բանաստեղծի բուն դերն ու կոչումը, հասկանալով գեղեցիկի, կատարելության իդեալներն ու դաշնության պատգամները, դրանք վերարծարծել ու քարոզել է ամենուր եւ ամենքի համար, առանց ազգային ու դասային խտրության։ Քանակ Մեզ է հասել Սայաթ-Նովայի ավելի քան 230 խաղ, որոնք ամփոփված են իր սեփական ձեռքով գրած, որդու՝ Օհանի կազմած ու արտագրած եւ վրաց թագավորի գրագիր Պենդելենց Հովանեի վավերագրած դավթարներում, բանահյուսական զանազան ժողովածուներում, կամ մնացել են ժողովրդի հիշողության մեջ եւ աստիճանաբար գրի առնվել ու հրատարակվել։ Տաղաչափական առանձնահատկություններ Ըստ տաղաչափական առանձնահատկությունների՝ Սայաթ-Նովայի խաղերի մեջ հանդիպում են աշուղական բազմապիսի ու բարդ չափերով հորինված գործեր՝ թեջնիսներ կամ բառախաղեր, ղազալիներ կամ գազելներ, բեյթ ու դուբեյթներ, բայաթիներ, այբբենականեր, ուչլամաներ կամ երիցս կրկնություններ, որոնք ցույց են տալիս, որ նա աշուղական արվեստի գերազանց գիտակ է եղել։ Խաղերից շատերի մեղեդիները մոռացվել են եւ առմիշտ կորել։ Դեր Սայաթ-Նովան հայ եւ վրաց աշուղական բանաստեղծության մեջ մեծ հեղաշրջում է կատարել մասնավորապես լեզվի առումով. ըստ էության՝ նրանով է սկսվում մայրենի լեզվով խաղը հայ եւ վրաց իրականության մեջ։ Սայաթ-Նովան նաեւ առաջինն է, որ հորինել ու երգել է վրացական խաղեր՝ օգտագործելով պարսկական բանաստեղծության ձեւերը. այս նորարարության համար հրավիրվել է պալատ եւ կարգվել Կախեթի վրաց թագավոր Հերակլ II-ի սազանդար։ Շուրջ տասը տարի բանաստեղծը շփվել է պալատական միջավայրի հետ՝ հաճախակի Թիֆլիսից անցնելով Թելավ։ Նա երգել ուրախացրել է մարդկանց, փառաբանել արդարությունն ու ազնվությունը, դատապարտել կեղծիքն ու քծնանքը, ստորությունն ու նենգությունը, հասարակական ու բարոյական արատները՝ մշտապես բարձր պահելով իր արժանապատվությունը։ Սայաթ-Նովայի կյանքը խաղաղ չի անցել. դավեր են նյութել նրա դեմ, հեռացնել տվել պալատից։ Սայաթ-Նովան կոչումով աշուղ է, իր խաղերում ստանձնել է հնազանդ սիրահարի դերը եւ հանուն նվիրական ու անապակ սիրո պատրաստ է տանել ամեն զրկանք։ Սիրային երգեր Իբրեւ սիրերգու՝ նա գեղեցիկի ու կատարյալի երկրպագու է, ամենանվիրական ու նրբին զգացմունքների արտահայտիչ, չնայած դրանց համար օգտագործած պատկերներն ու համեմատությունները՝ արեգակի փար, ռաշ ձի, թովուզի տախտ, փռանգի սուրաթ եւն շատ են ծավալային ու երբեմն էլ՝ անսովոր։ Նրա սիրային երգերն հատուկ են նաեւ խոր դրամատիզմն ու բախումները, որոնց պատճառը ոչ միայն բանաստեղծի ողբերգական սերն է, այլեւ կյանքի ու իրականության անլուծելի հակասությունները, սոցիալական անհավասարությունը, գեղեցիկի ոտնահարումը։ Սայաթ-Նովային շատ են զբաղեցրել մարդու բարոյական կատարելության ու գեղեցկության հարցերը, դարի ու ժամանակի այլանդակության, մարդու մանրացման ու մարդկային աղարտման պատճառները, որոնք, ի վերջո մնում են անբացատրելի. մարմնականին բավարարություն տվողը չպիտի մոռանա նաեւ հոգու կամքը կատարելը։ Ստեղծագործել է սիրային, խոհախրատական եւ սոցիալական մոտիվներով։ Ժառանգություն Սայաթ-Նովան մեծ ժառանգություն ունի ուշ միջնադարի հայ գրականության ու հոգեւոր մշակույթի ասպարեզում։ Նա հայոց գուսանական-ժողովրդական քնարերգության բարձրակետ է, բնությունից շռայլորեն օժտված արվեստագետ, որ վերածնվել է հայոց քաղաքական ինքնուրույն կյանքի մասնատման ու անկման պատճառով այլափոխված գուսանական արվեստը, այն դրել նոր հունի մեջ՝ հեղաշրջելով 16-րդ դարը։ Նա հայ իրականության մեջ առաջին բանաստեղծն է, որ բազմալեզու ստեղծագործությամբ մեծ դեր է խաղացել Կովկասի ժողովուրդների հոգեւոր մերձեցման գործում։ Սկսած 18-րդ դարի երկրորդ կեսից՝ նրա ազդեցությունն են կրել վրացի, ադրբեջանցի եւ հայ շատ բանաստեղծներ ու աշուղներ։ Սայաթ-Նովան իր հաստատուն տեղն ունի նաեւ վրաց քնարերգության պատմության։ Անի Հակոբյան Սայաթնովայագիտություն Սայաթ-Նովայի կյանքի ու գործունեության առաջին ուսումնասիրությունը հանրայնացրել է Գեւորգ Ախվերդյանը 1852 թվականին Մոսկվայում լույս տեսած Սայաթ-Նովայի հայերեն խաղերի առաջին հրատարակությունում։ Նա Սայաթ-Նովայի Դավթարից վերծանել է երգերի տեքստերը, գրել աշուղի համառոտ կենսագրականը։ Սրանով հիմք է դրվել սայաթնովայագիտությանը։ Հետագա տարիներին Սայաթ-Նովայի կյանքի եւ գործի վերաբերյալ գրվել են հարյուրավոր աշխատություններ, կատարվել են բազմաթիվ ուսումնասիորւթյուններ։ Սայաթ-Նովայի կյանքին եւ գործունեությանը անդրադարձել են մշկույթի բազմաթիվ նշանավոր դեմքեր, որոնցից են՝ Հովհաննես Թումանյանը, Նիկոլ Աղբալյանը, Վալերի Բրյուսովը, Իոսիբ Գրիշաշվիլին, Գեւորգ Ասատուրը, Գարեգին Լեւոնյանը, Մորուս Հասրաթյանը, Պարույր Սեւակը։ Հիշատակ Տոներ Թբիլիսիում Յուրաքանչյուր տարի Թբիլիսիում Սայաթ-Նովայի հիշատակին կայանում է «Վարդատոնը», որը նշում են Սուրբ Գեւորգ եկեղեցու բակում գտնվող աշուղի գերեզմանի մոտ։ Այս տոնակատարության հիմքը դրել են Հովհաննես Թումանյանը եւ Գեւորգ Բաշինջաղյանը 1914 թվականին։ Վերջին տարիներին տոնակատարությունը իրականանում է Վիրահայոց թեմի «Հայարտուն կենտրոնի», «Վիրահայերի միությոան», Թբիլիսիի քաղաքապետարանի, Հայաստանի եւ Վրաստանի մշակույթի նախարարությունների, Թբիլիսիի Պետրոս Ադամյանի անվան պետական հայկական դրամատիկական թատրոնի եւ Վրաստանում Հայաստանի դեսպանության աջակցությամբ։ Սայաթ-Նովայի տաղանդի երկրպագուները այդ օրը կրծքներին կրում են վառ կարմիր վարդեր։ Երկար տարիներ տոնակատարությանը ելույթ է ունենում Վրաստանի ժողովրդական արտիստ Մուկուչ Ղազարյանի գլխավորած «Սայաթ-Նովա» անսամբլը։ Երեւանում 2005 թվականից սկսած՝ «Սայաթ-Նովա» մշակութային կենտրոնը տոնը նշում է նաեւ Երեւանում՝ Սայաթ-Նովա պողոտայով երթ անում, ծաղիկներ դնում Սայաթ-Նովայի հուշարձանին, բազմաթիվ աշուղներ անհատ երգիչների ու ասմունքողներ կատարում են նրա ստեղծագործությունները։ Տոնակատարության վերջում ելույթ են ունենում աշուղական երգի վաստակավոր անսամբլը եւ այլ գեղարվեստական խմբեր։ Ֆիլմեր 1960 թվականին «Երեւան» հեռուստատեսության կինոխմբագրությունում ռեժիսոր Կիմ Արզումանյանը նկարահանել է սեւ-սպիտակ Սայաթ-Նովա ֆիլմը, որը պատմում է Սայաթ-Նովայի կյանքի եւ սիրո պատմությունը։ Սայաթ-Նովային կերպարանավորել է Բաբկեն Ներսիսյանը, իսկ երգերը կատարել է Նորայր Մնացականյանը։ 1963 թվականին՝ Սայաթ-Նովայի 250-ամյակի տոնակատարություններից առաջ, բանաստեղծի կենսագիր Պարույր Սեւակը ռեժիսոր Գուրգեն Բալասանյանի հետ մեկտեղ ստեղծել է «Սայաթ-Նովա» ֆիլմ-քրոնիկոնը։ 1967-1968 թվականներին Սերգեյ Փարաջանովը նկարահանել է «Սայաթ-Նովա» կինոնկարը, որը ԽՍՀՄ պետկինոյի պաշտոնյաների պահանջով զգալի փոփոխությունների է ենթարկվել եւ 1970 թվականին էկրան է բարձրացել նոր՝ «Նռան գույնը» անունով։ Ֆիլմը նվիրված է բանաստեղծի հոգեւոր կյանքին։ 2006 թվականին ռեժիսոր Լեւոն Գրիգորյանը նկարել է «Հիշողություններ Սայաթ-Նովայի մասին» փաստագրական ֆիլմը, որտեղ կան Փարաջանովի կինոնկարում տեղ չգտած կադրերի նեգատիվները։ Կինոնկարը ցուցադրվել է երեւանյան «Ոսկե ծիրան», «Վլադիկավկազ-2006» եւ «Ռոմասինեմաֆեստ» (հոկտեմբեր, 2006) կինոփառատոներում։ Ներկայացումներ Կանտատ 1963 թվականին կոմպոզիտոր Գրիգոր Հախինյանը Եղիշե Չարենցի, Հովհաննես Շիրազի եւ Հովհաննես Թումանյանի բանաստեղծության հիման վրա գրել է «Սայաթ-Նովա» կանտատը։ Օպերա 1969 թվականին կոմպոզիտոր Ալեքսանդր Հարությունյանը ստեղծել է «Սայաթ-Նովա» օպերան։ Նույն թվականին բեմադրվել է Երեւանի Օպերայի եւ բալետի պետական ակադեմիական թատրոնում, 1973 թվականին բեմադրվել է Ադրբեջանի օպերայի եւ բալետի պետական ակադեմիական թատրոնում։ Սայաթ-Նովայի մասին Երկեր Սայեաթ-Նօվայ, Մօսկուա, 1852, 172 էջ։ Տաղեր, Թիֆլիս, 1914, 120 էջ։ Երգեր, Պէյրութ, 1931, 85 էջ։ Հայերեն խաղերի լիակատար ժողովածու, Յերեւան, 1931, 196 էջ։ Տաղեր, Պէյրութ, 1931, 88 էջ։ Հայերեն խաղերի լիակատար ժողովածու, Յերեւան, 1935, 120 էջ։ Տաղեր, Թեհրան, 1943, 196 էջ։ Խաղերի ժողովածու, Երեւան, 1945, 220 էջ։ Երգեր, Երեւան, 1946, 60 էջ։ Սիրոյ եւ արդարութեան երգիչ Սայեաթ-Նօվայ, Պէյրութ, 1952, 84 էջ։ Հայերեն, վրացերեն, ադրբեջաներեն խաղերի ժողովածու, Երեւան, 1959, 316 էջ։ Բանաստեղծություններ, Երեւան, 1963, 88 էջ։ Խաղեր, Երեւան, 1963, 144 էջ։ Հայերեն, վրացերեն, ադրբեջաներեն խաղերի ժողովածու, Երեւան, 1963, 348 էջ։ Երգարան, Պէյրութ, 1966, 176 էջ։ Խաղեր, Երեւան, 1969, 144 էջ։ Սիրոյ եւ արդարութեան երգիչ Սայեաթ-Նօվայ, Պէյրութ, 1969, 108 էջ։ Սայեաթ–Նօվայ 250 (տաղարան), Պէյրութ, 1970, 96 էջ։ Հայերեն խաղեր, Երեւան, 1984, 244 էջ։ Խաղեր, Երեւան, 1987, 284 էջ։ Խաղեր, Երեւան, 1987, 588 էջ։ Հայերեն խաղեր, Պէյրութ, 1992, 144 էջ։ Խաղեր (լիակատար ժողովածու), Երեւան, 2003, 440 էջ։ Հայերեն խաղեր, Երեւան, 2004, 140 էջ։ Դավթար (նմանահանություն), Երեւան, 2005, 140 էջ։ Հայերեն, վրացերեն եւ ադրբեջաներեն խաղերի ժողովածու, Թբիլիսի, 2005, 192 էջ։ Հայերեն եւ թուրքերեն խաղեր, Երեւան, 2006, 224 էջ։ Բանաստեղծություններ, Երեւան, 2006, 260 էջ։ Խաղեր, Երեւան, 2007, 260 էջ։ Հայերեն խաղեր, Երեւան, 2007, 274 էջ։ Խաղեր (ընտրանի), Երեւան, 2010, 68 էջ։ Վրացերեն եւ թուրքերեն խաղեր (ընտրանի), Երեւան, 2010, 98 էջ։ Խաղեր, Թբիլիսի, 2011, 98 էջ։ Խաղեր (երգարան), Երեւան, 2012, 80 էջ։ Հայերեն եւ թուրքերեն խաղեր, Երեւան, 2012, 200 էջ։ Հայերեն խաղեր, Երեւան, 2013, 268 էջ։ Քնարերգություն, Երեւան, 2015, 128 էջ։ Ընտրանի, Երեւան, 2016, 208 էջ։ Գրականություն Գեւորգ Աբով, Սիրո եւ արդարության մեծ երգիչը՝ Սայաթ-Նովան, Երեւան, 1945, 85 էջ։ Հրայր Մուրադյան, Սայաթ-Նովա (կինովիպակ), Բեյրութ, 1960, 75 էջ։ Հրայր Մուրադյան, Սայաթ-Նովա, Երեւան, 1963, 85 էջ։ Խորեն Սարգսյան, Սայաթ-Նովա, Երեւան, 1963, 127 էջ։ Ով ով է (Հայեր։ Կենսագրական հանրագիտարան), հատ. 2, Երեւան, 2007, էջ 394-395։ Հայկական սովետական հանրագիտարան, հատոր 10, Երեւան, 1984, էջ 163-165։ Հովհաննես Թումանյան, Սայաթ-Նովա (հոդվածներ եւ ճառեր), Երեւան, 1963։ Արամ Ղանալանյան, Սայաթ-Նովայի ստեղծագործության ժողովրդական ակունքները, Երեւան, 1963։ Խորեն Սարգսյան, Սայաթ-Նովա, Երեւան, 1963։ Պարույր Սեւակ, Սայաթ-Նովա, Երեւան, 1969։ Մորուս Հասրաթյան., Սայաթ-Նովայի Դավթարը, «Տեղեկագիր ՀՍՍՀ ԳԱ», 1963, N 10—11։ Մորուս Հասրաթյան, Երգի հանճարը, Ե., 1963։ Պ. Մուրադյան, Սայաթ-Նովան ըստ վրացական աղբյուրների, Ե., 1963։ Ա. Քոչոյան, Սայաթ-Նովայի հայերեն խաղերի բառարան, Ե., 1963։ Բ. Չուգասզյան, Սայաթ-Նովայի ընդօրինակած նորահայտ ձեռագիր մատյանը, «ԼՀԳ», 1981, N 7։ Թարգմանություն Սայաթ-Նովա, Հայերեն տաղերը, (47 տաղերի թարգմանություն), Եղիսաբեթ Մուրադյանի հետ եւ Սերժ Վենտուրինի, երկլեզու հրատարակում, Éditions L’Harmattan, 2000-2006, Paris, 2006 (նվիրված է Սերգեյ Փարաջանովին) (ISBN 2-296-01398-8) Տես նաեւ Սայաթ-Նովայի անվան երաժշտական դպրոց Սայաթ-Նովայի անվան հայկական գուսանական երգի անսամբլ Սայաթ-Նովայի կիսանդրի (Երեւան) Սայաթ-Նովայի հուշարձան (Թբիլիսի) Սայաթ-Նովայի հուշարձան (Գյումրի) Սայաթ-Նովայի հուշաղբյուր (Երեւան) Սայաթ-Նովայի պողոտա (Երեւան) Ծանոթագրություններ Արտաքին հղումներ Տաղեր Սայաթ-Նովային նվիրված ինտերնետ կայք Սայաթ-Նովա կենսագրություն, բանաստեղծություններ «Սայաթ-Նովայի երգերի բնավորությունը» Հ. Թումանյան «Սայաթ-Նովա» ֆիլմ (1960, ռեժ.՝ Կիմ Արզումանյան) - Սայաթ-Նովա Աշուղներ Միջնադարյան հայ բանաստեղծներ Անձինք նամականիշերի վրա Ստեղծագործական կեղծանուններ Պոլիգլոտներ Վիրահայ կոմպոզիտորներ Վիրահայ բանաստեղծներ Գրական կեղծանուններով հայտնի հեղինակներ Բանաստեղծներ այբբենական կարգով


text: Լյուդվիգ Վան Բեթհովեն (, , ), գերմանացի հայտնի կոմպոզիտոր, դաշնակահար, դիրիժոր։ Բեթհովենը դասական երաժշտության մեջ կլասիցիզմի եւ ռոմանտիզմի ժամանակաշրջանների կարեւորագույն գործիչներից է եւ համարվում է ամենահայտնի ու ազդեցիկ կոմպոզիտորներից մեկը։ Նրա լավագույն ստեղծագործությունների շարքն ընդգրկում է 9 սիմֆոնիա, 5 դաշնամուրային կոնցերտ, 1 ջութակի կոնցերտ, 32 դաշնամուրային սոնատ, 16 լարային կվարտետ, մեկ օպերա՝ «Ֆիդելիո»։ Բեթհովենի երաժշտական տաղանդն ի հայտ է եկել վաղ հասակից։ Ցանկացած վայրում բնակվելիս, ծնված լինելով Բոննում, այնուհետեւ տեղափոխվելով Քյոլն, հետո Սրբազան Հռոմեական կայսրություն, ամենուրեք նա աչքի է ընկել իր երաժշտական ունակություններով։ Բեթհովենի առաջին ուսուցիչներն են եղել Յոհան վան Բեթհովենը՝ նրա հայրը եւ կոմպոզիտոր, խմբավար Քրիստիան Գոթլոբ Նեֆը։ 21 տարեկանում կոմպոզիտորը տեղափոխվել է Վիեննա եւ ապրել այնտեղ մինչեւ իր կյանքի վերջ։ Վիեննայում նա կոմպոզիցիայի դասերի է հաճախել ավստրիացի երգահան Յոզեֆ Հայդնի մոտ եւ որոշ ժամանակ անց հասել վիրտուոզ դաշնակահարի ճանաչման։ 20 տարեկանում սկսում է վատանալ կոմպոզիտորի լսողությունը, իսկ կյանքի վերջին տասնամյակում նա գրեթե ամբողջովին խլանում է։ 1811 թվականին թողնում է խմբավարական աշխատանքն ու այլեւս չի ներկայանում հանրության առջեւ, սակայն շարունակում է ստեղծագործել. իր լավագույն ստեղծագործությունների մեծ մասը Բեթհովենը ստեղծել է կյանքի վերջին 15 տարիներին։ Մահացել է Վիեննայում լյարդի հիվանդությունից։ Նրա շիրիմը գտնվում է այնտեղ, իսկ տուն-թանգարանը՝ Բոննում։ Կենսագրություն Ծագում Բեթհովենի պապը ՝ Լյուդվիգ վան Բեթհովենը (1712-1773) նույնպես երաժիշտ է եղել է, ով մինչեւ 21 տարեկանն ապրել է ներկայիս Բելգիայի թագավորության Ֆլանդրիա նահանգի Մեխելեն քաղաքում, այնուհետեւ տեղափոխվել է Բոն։ Նախքան նշանավոր երաժիշտ դառնալը նա սկզբում աշխատել է Քյոլնի արքունիքում որպես երգիչ՝ բաս, այնուհետեւ 1761 թվականին դարձել կապելմայստեր։ Լյուդվիգն ընդամենը երեք տարեկան էր, երբ նրա պապը մահացավ։ Չհանայծ դրան, նա Լյուդվիգի համար եղել է ընտանիքի տիպիկ ներկայացուցչի օրինակ։ Ավագ Բեթհովենի դիմանկարը, որն արվել էր իր իսկ պատվերով, կյանքի վերջին տարիներին, կախված էր թոռան սենյակում որպես երաժշտական ժառանգության թալիսման։ Հայրը՝ Յոհան Բեթհովենը (1740-1792), երգիչ էր` տենոր պալատական կապելլայում, զուգահեռ ստեղնաշարային եւ ջութակի դասեր է տվել եւ գումար վաստակել։ Մայրը՝ Մարիա-Մագդալենան, Թրիերի արքեպիսկոպոսական պալատի շեֆ-խոհարար Յոհան Հենրիխ Քեւերիխի դուստրն էր։ Կոմպոզիտորի ծնողներն ամուսնացել են 1767 թվականին։ Ունեցել են 7 զավակ, որոնցից միայն երեքն են կենդանի մնացել. Լյուդովիգը, ով ընտանիքի երկրորդ զավակն էր, Կասպար֊կառլը, ով ծնվել էր 1774 թվականի ապրիլի 8֊ին եւ Նիկոլայուս Յոհանը՝ 1776 թվականի հոկտեմբերի 2֊ին։ Լյուդվիգ վան Բեթհովենը ծնվել է Բոնում 1770 թվականի դեկտեմբերի 17֊ին։ Նրա ծննդյան ամսաթվի մասին գրառումներ չկան, սակայն ըստ մկրտության գրանցման, նա մկրտվել է տեղի Սուրբ Ռեջիուս կաթոլիկական եկեղեցում իր ծննդից մեկ օր անց։ Այդ դարաշրջանի երեխաներին ավանդաբար մկրտում էին ծննդյան օրվա հաջորդ օրը եւ հայտնի է, որ Բեթհովենի ընտանիքն ու իր ուսուցիչը նրա ծնունդը նշում էին դեկտեմբերի 16֊ին, ըստ որի շատ գիտնականներ այդ օրն են համարում ծննդյան օրը։ Վաղ տարիներ Բեթհովենի հայրը դեռեւս վաղ տարիքում է հայտնաբերել որդու երաժշտական տաղանդը եւ լավագույնս հոգ տարել նրա խորացված երաժշտական կրթության համար։ Նա եղել է որդու առաջին ուսուցիչը, սովորեցրել է կլավեսին եւ ջութակ նվագել, ձգտել է որդուն դարձնել երկրորդ Մոցարտ։ Բեթհովենը հինգ տարեկանից նվագել է ոչ միայն կլավեսին եւ ջութակ, այլեւ երգեհոն եւ ֆլեյտա։ 1778 թվականին Քյոլնում նա առաջին անգամ հանդես է եկել համերգով։ Թեպետ նա հրաշամանուկ չէր, սակայն հայրը նրա երաժշտական կրթությունը վստահեց իր կոլեգաներին՝ երգեհոնահար Գիլես վան դեն Իդենին, երգիչ Տոբիաս Փֆեյֆերին, ջութակահարներ Ֆրանց Գեորգ Ռովանտինին ու Ֆրանց Անտոն Ռիզիին։ Նրանցից մեկը Լյուդվիգին սովորեցնում էր երգեհոն նվագել, մյուսը՝ ջութակ։ Որոշ տեղեկությունների համաձայն՝ Լյուդվիգի հայրը նրա պարապմունքներն անց էր կացնում ֆիզիկական բռնություն գործադրելով։ Սակայն արդյոք այս տեղեկությունները մշտական, թե հատուկենտ դեպքեր են բնութագրում, հստակ չէ։ Նա հաճախ որդուն ստիպում էր պարապել առանց դադարի։ Գերհոգնածությունից եւ դաժան վերաբերմունքից վիրավորված՝ Բեթհովենը հաճախ էր փախչում տանից։ Նրանց պարապմունքները երբեմն ընդմիջվում էին արցունքներով։ 1781 թվականից Բեթհովենն աշակերտել է նշանավոր երաժիշտ, երգեհոնահար, մանկավարժ Քրիստիան Գոտլոբ Նեֆեին, ով 1780 թվականին տեղափոխվել էր Բոն, որտեղ արքունիքում աշխատում էր որպես երգեհոնահար։ Նեֆեն դաշնամուրի եւ երգեհոնի դասեր էր տալիս նրան։ Սակայն արդյոք հենց նա է Բեթհովենի մասին գրված գրականության մեջ ներկայացված վաստակաշատ ուսուցիչը, վիճելի է։ Նեֆեն անմիջապես հասկացել է, որ տղան տաղանդավոր է։ Նա է Լյուդվիգին ծանոթացրել նշանավոր երաժիշտների ստեղծագործություններին։ Բեթհովենի սիրելի գրողների շարքում էին հին հունական հեղինակներ Հոմերոսը եւ Պլուտարքոսը, անգլիացի դրամատուրգ Վիլյամ Շեքսպիրը, գերմանացի ստեղծագործողներ Գյոթեն եւ Շիլլերը։ Պատանեկություն Բեթհովենը սկսել է ստեղծագործել դեռ երեխա ժամանակ եւ այդ ստեղծագործություններից շատերը հետագայում վերամշակել է։ Կոմպոզիտորի պատանեկան տարիների գործերից հայտնի է երեք մանկական սոնատ եւ մի քանի երգ, այդ թվում՝ «Արջամուկը»։ Նեֆեի շնորհիվ 1783 թվականին հրատարակվել է Բեթհովենի առաջին ստեղծագործությունը՝ «Վարիացիաներ Դրեսլերի քայլերգի թեմայով» ։ Պատանի կոմոզիտորն իր «Երեք դաշնամուրային սոնատներ, WoO 47 »(Three Piano Sonatas, WoO 47) ստեղծագործությունը նվիրել է արքեպիսկոպոս Մաքսիմիլիան Ֆրեդրիխին (Maximilian Friedrich) (1708–1784)։ Նրա աչքից չէր վրիպել տղայի երաժշտական տաղանդն ու ֆինանսական օժանդակությամբ աջակցել է նրա ուսմանը։ Այդ ժամանակ Բեթհովենը տասներկու տարեկան էր եւ արդեն 1781 թվականից կամավոր աշխատում էր որպես պալատական երգեհոնահարի օգնական, իսկ 1784 թվականից արքունական կապելլայում աշխատել է վարձատրության դիմաց։ Պապի մահվանից հետո ընտանիքի նյութական դրությունը էապես վատացավ։ Լյուդվիգն ստիպված էր կիսատ թողնել դպրոցում սովորելը, սակայն սովորում էր լատիներեն, ուսումնասիրում էր իտալերեն եւ ֆրանսերեն, շատ էր կարդում։ Նրա հոգեւոր զարգացմանը մեծապես նպաստել է Բոնի քաղաքացիական հասարակությունը, մասնավորապես՝ Բժշկական համալսարանի ուսանող Ֆրանց Գերհարդ Վեգլերը, ինչպես նաեւ՝ Բրոյնինգ ընտանիքը, որոնց հետ Բեթհովենը սերտ բարեկամական հարաբերություններ էր պահպանում։ Ընկերական շփումը Շթեֆան ֆոն Բրոյնինգի ու Վեգլերի հետ շարունակվել է ողջ կյանքի ընթացքում։ Մեծանալով իր նամակներից մեկում կոմպոզիտորը գրել է. 1784 թվականին Նեֆեն Բեթհովենի մասին գրել է. 1787 թվականին Բեթհովենը մեկնեց Մաքսիմիլիան Ֆրանցի կողմից հովանավորվող ուսանողական ճանապարհորդության դեպի Վիեննա, որտեղ պիտի դառնար Մոցարտի աշակերտներից մեկը։ Լսելով Բեթհովենի իմպրովիզացիան՝ Մոցարտն ասել է. Այս մեկնաբանությունը Կուրֆյուրստ (կայսընտիր իշխան միջնադարյան Գերմանիայում) Մաքսիմիլիան Ֆրանցի վրա, ով Մոցարտի հայտնի սիրահար էր, մեծ ազդեցություն թողեց։ Մոցարտի մոտ պարապմունքներն այդպես էլ չկայացան։ Իմանալով մոր հիվանդության մասին՝ Բեթհովենը վերադարձավ Բոն։ Այստեղ նա ցավով հայտնաբերեց, որ ընտանիքում որոշ փոփոխություններ են կատարվել։ Տուբերկուլոզով հիվանդ մոր վիճակը ծայրահեղ վատացել էր։ Նա մահացավ 1787 թվականի հուլիսի 17-ին։ Հայրը գնալով կորցնում էր վերահսկողությունը ալկոհոլի հանդեպ ունեցած մեծ հակվածության նկատմամբ, այն աստիճան, որ նա այլեւս չէր կարող հոգալ իր երեք որդիների կարիքները։ 1789 նա ազատվեց ծառայությունից, եւ Լյուդվիգին՝ որպես նրա մեծ որդու, տրամադրվեց թոշակի մի մասը։ Տասնյոթամյա պատանին ստիպված էր իր վրա վերցնել փոքր եղբայրների խնամքը եւ հետագա հինգ տարրներն անցկացնել Բոնում, նրանց կողքին։ Նա ընդունվեց արքունական նվագախումբ՝ որպես ջութակահար (ալտ), հավելյալ գումար վաստակելու համար։ Արքունիքում բեմադրում էին իտալական, ֆրանսիական եւ գերմանական օպերաներ։ Պատանու վրա մեծ ազդեցություն էին թողնում Գլյուկի եւ Մոցարտի օպերաները։ 1789 թվականին ցանկանալով շարունակել ուսումը՝ Բեթհովենը սկսում է հաճախել համալսարան՝ դասախություններ լսելու։ Այդ ժամանակ Բոն են հասնում Ֆրանսիական մեծ հեղափոխության մասին լուրերը։ Համալսարանի պրոֆեսորներից մեկը հրատարակում է հեղափոխությանը նվիրված ստեղծագործությունների ժողովածու։ Բեթհովենը բաժանորդագրվում է դրան։ Հենց այդ ժամանակ էլ ստեղծագործում է «Ազատ մարդու երգը», որտեղ կան այսպիսի բառեր. Անգլիայից վերադառնալիս Հայդնը մնում է Բոնում։ Նա խրախուսում էր Բեթհովենի կոմպոզիտորական փորձերը։ Բեթհովենը որոշում է գնալ Վիեննա՝ ուսանելու հռչակավոր կոմպոզիտորի մոտ, քանի որ Անգլիայից վերադառնալուց հետո Հայդնն ավելի հայտնի էր դարձել։ 1792 թվականին Բեթհովենը լքում է Բոնը։ 1792 թվականից երիտասարդ կոմպոզիտորը վերջնականապես հաստատվում է Վիեննայում, ուր ապրում է մինչեւ կյանքի վերջ։ Վիեննայում անցկացրած առաջին տասը տարիներ (1792-1802) Գալով Վիեննա՝ Բեթհովենը սկսեց պարապել Հայդնի մոտ։ Նա ձգտում էր Կոնտրապունկտին տիրապետել։ Հետագայում այդ առթիվ նշել է, որ Հայդնը իրեն ոչինչ չի սովորեցրել. պարապմունքները արագ հիասթափեցրին ինչպես աշակերտին, այնպես էլ ուսուցչին։ Բեթհովենը կարծում էր, որ Հայդնը բավականաչափ ուշադիր չէր իր ջանքերի նկատմամբ, իսկ Հայդնին վախեցնում էին ոչ միայն Լյուդվիգի՝ այն ժամանակի համար համարձակ տեսակետները, այլեւ նրա բավականին մռայլ երաժշտությունը, որն այնքան էլ տարածված չէր։ Մի անգամ Հայդնը գրել է Բեթհովենին. Շուտով Հայդնը մեկնեց Անգլիա եւ իր աշակերտին վստահեց նշանավոր մանկավարժ եւ տեսաբան Յոհան Ալբրեխտսբերգերին։ Թեեւ նրան հատկացված կրթաթոշակն ավարտվել էր, վիեննական մի շարք ազնվական ընտանիքներ ֆինանսական աջակցություն ցուցաբերեցին նրա ՝ ճանաչելով պատանի կոմպոզիտորի ունակությունները։ Բեթհովենը ջութակի դասեր էր ստանում Իգնաց Շուպանցինգից։ Պարբերաբար պատանի երաժիշտը հրահանգներ էր ստանում նաեւ Անտոնիո Սալիերիից, հիմնականում վոկալ ոճում ստեղծագործելու ուղղությամբ եւ նրանց հարաբերությունները շարունակվեցին մինչեւ 1802 թվականը։ Ունենալով մի քանի ուսուցիչներ, նա ի վերջո ընտրեց Անտոնիո Սալիերիին իրեն ուսուցիչ։ Վիեննայում ապրելու առաջին տարիներից Բեթհովենը ձեռք բերեց դաշնակահար-վիրտուոզի փառք։ Նրա երաժշտությունն ապշեցնում էր ունկնդիրներին։ Նա համարձակորեն հակադրվում էր ծայրահեղ ռեգիստրներին (այդ ժամանակ հիմնականում նվագում էին միջինում), լայնորեն օգտագործում էր ոտնակը (դա եւս հազվադեպ էր օգտագործվում այդ ժամանակ), կիրառում էր մեծածավալ ակորդային հնչյուններ։ Ըստ էության, հենց նա է ստեղծել դաշնամուրային ոճը, որը շատ հեռու էր կլավեսինահարների նուրբ-ժանյակե ոճից։ Այդ ոճը նկատվում է No8 «Պաթետիկ» (անվանումը տվել է հենց կոմպոզիտորը), No13 եւ No14 դաշնամուրային սոնատներում։ Այդ երկուսն ունեն հեղինակային ենթավերնագիր Sonata quasi una Fantasia («Սոնատ` ֆանտազիայի ոգով»)։ No 14 սոնատը կոմպոզիտորի մահից հետո «Լուսնի» անվանեց կոմպոզիտորի ընկերը` պոետ Լյուդվիգ Ռելշտաբը, քանի որ նա, լսելով սոնատի գեղեցիկ մեղեդիներն, ակամա պատկերացրեց լճակ, որը փայլում էր լուսնի շողերի ներքո, իսկ լուսինը ժպտում էր երկնքում։ Թեեւ այդ անվանումը համապատասխանում էր միայն առաջին մասին, այլ ոչ թե վերջաբանին, սակայն անվանումը տարածվեց ամբողջ ստեղծագործության վրա։ Պատանի կոմպոզիտորն իր «Լուսնի սոնատ» ստեղծագործությունը գրել եւ նվիրել է իր առաջին ու մեծ սիրուն` կոմսուհի Ջուլիետա Գվիչարդին, որին անմնցորդ սիրել է մինչեւ ի մահ։ Մեծ երաժիշտն ավարտել է իր հիասքանչ ստեղծագործությունը ցասման, մեծագույն վիրավորանքի ու բարկության մեջ, իմանալով,որ իր Ջուլիետտան ամուսնացել է երիտասարդ մի կոմսի հետ։ Բեթհովենի ստեղծագործություններն սկսեցին լայնորեն հրատարակվել եւ մեծ հաջողություն ունեցան։ 1800-ականների վերջերին այդ գործերը շատ պահանջված էին եւ հովանավորների եւ հրատարակիչների շրջանում։ Վիեննայում անցկացրած առաջին տասը տարվա ընթացքում կոմպոզիտորը գրել է քսան սոնատ դաշնամուրի համար եւ երեք դաշնամուրային կոնցերտ, ութ սոնատ ջութակի համար, կվարտետներ եւ այլ կամերային ստեղծագործություններ, «Քրիստոսը Ձիթենյաց լեռան վրա» օրատորիան, «Պրոմեթեւսի արարումը» բալետը, Առաջին եւ Երկրորդ սիմֆոնիաները։ 1796 թվականին Բեթհովենը սկսեց կորցնել լսողությունը։ Բորբոքվել էր ներքին ականջը, ինչը հանգեցնում էր ականջում ձայնի առկայության։ Բժիշկների խորհրդով նա որոշ ժամանակով առանձնանում է Հայլիգենշտադտ փոքրիկ քաղաքում։ Սակայն հանգիստը եւ լռությունը չեն բարելավում նրա ինքնազգացողությունը։ Բեթհովենը հասկանում է, որ խլացումն անխուսափելի է։ Հիասթափված այդ վիճակից նա հազվադեպ է տնից դուրս գալիս, դառնում փակ, մեկուսացված։ Հենց այդ տարիներին էլ աշխարհահռչակ երաժիշտը ստեղծում է իր ամենահայտնի գործերը։ Այդ ողբերգական օրերին նա նամակ է գրում, որը հետագայում կոչվում է հայլիգենշտադտյան կտակ։ Կոմպոզիտորը պատմում է իր ապրումների մասին, խոստովանում, որ մոտ էր ինքնասպանության իրականացմանը. Ի վերջո կոմպոզիտորը կարողանում է հաղթահարել դեպրեսիան եւ նորից անձնատուր է լինում երաժշտությանը` սկսելով գրել Երրորդ սիմֆոնիան։ Այս ստեղծագործության վրա նա աշխատել է 1803-1804 թվականներին եւ ցանկացել է նվիրել այն Նապոլեոն Բոնապարտին, ով այդ ժամանակ երիտասարդների կուռքն էր։ Բեթհովենը խուլ վիճակում արարում է երաժշտական արվեստի իր գլուխգործոցները՝ սիմֆոնիաները, «Ապասիոնատը», «Ֆիդելիո» օպերան, «Էգմոնտը», «Կորիոլան» եւ այլն։ Կոմպոզիտորի կյանքի վերջին շրջանին են պատկանում «Հանդիսավոր Մեսսան» եւ աշխարհահռչակ 9-րդ սիմֆոնիան։ Բեթհովենի խլության արդյունքում պահպանվել են պատմական եզակի փաստաթղթեր՝ «խոսակցական տետրեր», որտեղ գրել էին Բեթհովենի ընկերները, իսկ նա պատասխանել է բանավոր կամ պատասխան գրառմամբ։ Երաժիշտ Անտոն Շինդլերը, ում մոտ մնացել էին Բեթոհովենի զրույցների գրառումներն ամփոփող երկու տետր, ամենայն հավանականությամբ, այրել է դրանք, քանի որ «Դրանցում պահպանվում էին կայսեր, թագաժառանգի եւ այլ բարձրաստիճան անձանց դեմ կոպիտ, անգութ ելույթներ։ Դա Բեթհովենի սիրելի թեման էր. խոսակցության ընթացքում նա մշտապես ըմբոստանում էր իշխանությունների, նրանց օրենքների եւ որոշումների դեմ»։ Երաժշտական հասունություն Կոմպոզիտորն իր առաջին «Վեց լարային կվարտետը ՝ (Op.18)» գրել է 1798-1800 ականներին, որը նվիրել էր Արքայազն Լոբկովիցին, ով էլ պատվիրել էր այն։ Ստեղծագործությունների շարքը հրատարակվել է 1801 թվականին։ Կոմպոզիտորի «Առաջին սիմֆոնիայի» պրեմիերիայից (1800 թվական) եւ «Երկրորդ սիֆոնիայի» պրեմիերիայից (1803 թվական) հետո նա ճանաչվեց որպես Հայդնի եւ Մոցարտի հետեւորդ, երիտասարդ սերնդի կոմպոզիտորներից կարեւորագույններից մեկը։ Իր «Առաջին սիմֆոնիայի» պրեմիերիայի ներկայացման համար, 1800 թվականի ապրիլի 2-ին, նա վարձակալել էր Ավստրիայի Ազգային Բուրգ թատրոնը, որտեղ հնչեցին նաեւ նրա «Սեպտետը», դաշնամուրային կոնցերտներից մեկը, Մոցարտի եւ Հայդնի ստեղծագործություններից ։ Համարգն այդ ժամանակների ամենահետաքրքիր միջոցառումը համարվեց։ Նա նաեւ շարունակում էր գրել այլ ոճերում, այդ թվում «Պաթետիկ» դաշնամուրային սոնատը (Op.13), որի մասին Կուպերն այսպես է արտահայտվել. «Գերազանցել է իր նախկին այլ ստեղծագործություններին. ուժեղ կերպար, խորը հուզականություն, ինքնատիպ եւ հմուտ տոնային մոտեցում»։ 1799 թվականին ավարտել է «Սեպտետը» (Op. 20), որն իր կենդանության ժամանակվա ամենատարածված ստեղծագործություններից մեկն էր։ Նույն թվականի մայիսին, Բեթհովենը դաշնամուրի դասեր էր տալիս հունգարացի կոմսուհի Աննա Բրունսվիկի դստերը։ Որոշ ժամանակ անց նա սիրահարվում է իր աշակերտուհուն՝ Ժոզեֆինային, ով համարվել է նրա «Անմահ սիրելի» (1812 թվական) նամակների հասցեատերը։ Սակայն Ժոզեֆինան ամուսնանում է կոմս Ժոզեֆ Դեյմի հետ։ Բեթհովենը նրանց տան կանոնավոր այցելուն էր, նվագում նրանց խնջույքներին եւ համերգներին, շարունակում էր պարապմունքները Ժոզեֆինայի հետ։ Նրա ամուսնությունը հաջող էր բոլոր առումներով, եւ զույգն իր համատեղ կյանքում չորս երեխա է ունեցել։ Կոմպոզիտորի եւ Ժոզեֆինայի հարաբերություններն իր ամուսնու հանկարծակի մահից հետո (1804 թվական) ավելի է ամրապնդվում։ Բեթհովենը մի քանի այլ աշակերտներ էլ է ունեցել։ 1801-ից 1805 թվականներին նա դասավանդել է Ֆերդինանդ Ռիսին, ով դարձել է կոմպոզիտոր եւ հետագայում գրել Բեթհովենի եւ իր հանդիպումների ու հուշերի մասին մի գիրք։ 1801 թվականից 1803 թվականները ավստրիացի դաշնակահար-մանկավարժ եւ կոմպոզիտոր, ազգությամբ չեխ Կառլ Չեռնին սովորել է Բեթհովենի մոտ, ով հետագայում դարձել է երաժշտության ուսուցիչ եւ եղել Ֆերենց Լիստի ուսուցիչը։ Իսկ 1812 թվականի փետրվարի 11-ին ՝ 21 տարեկան հասակում, Չեռնին Վիեննայում առաջին անգամ կատարեց Բեթհովենի No 5 դաշնամուրային կոնցերտը ՝ «Emperor»-ը (Piano Concerto No. 5)։ Չեռնին գրել է, որ իր երաժշտական հիշողությունն իրեն թույլ էր տալիս 1804-1805 թվականներին անգիր կատարել Բեթհովենի բոլոր աշխատանքներն առանց բացառության, նա նվագում էր արքայազն Կառլ Լիխնովսկու պալատում շաբաթական 1-2 անգամ։ Չեռնին իր ամբողջ կյանքի ընթացքում կապ պահպանեց Բեթհովենի հետ, ինչպես նաեւ դաշնամուրի դասեր էր տալիս Բեթհովենի թոռանը՝ Կառլին։ Բեթհովենի համգործակցությունը հրատարակիչների հետ 1802 թվականին սկսում է լավանալ, եւ նրա եղբայր Կասպարը սկսում հանձն առնել զբաղվել կոմպոզիտորի գործերով։ Բացի վերջին շրջանի գրված գործերից Կասպարը բարձր գնով սկսում է վաճառել նրա վաղ շրջանի չհրատարակված ստեղծագործությունները։ Լսողության կորուստ 1787 թվականից Բեթհովենի մոտ ի հայտ է գալիս լսողական խանգարումներ։ Այն մասամբ վերականգնելուց հետո, որոշ ժամանակ անց, ականջներում եղած աղմուկն ավելի է ուժգնացել, որի հետեւանքով էլ նվազել եւ հետզհետե կոմպոզիտորը կորցրել է լսողությունը։ 1801 թվականի սկզբներին նա նամակ է գրել իր ընկերներից մեկին եւ նկարագրել հիվանդության ախտանիշներն ու դժվարությունները, որոնք թե մասնագիտական, եւ թե սոցիալական անհարմարությունների եւ բարդությունների պատճառ են եղել( չնայած հավանական է, որ որոշ մտերիմ ընկերներ արդեն տեղյակ էին այդ խնդիրների մասին)։ բծ Խլության պատճառն անհայտ է, սակայն կան մի քանի տարբերակներ, որոնք կարող էին նպաստել դրան կամ պատճառ հանդիսանալ. բծավոր տիֆ, համակարգային կարմիր գայլախտ, նույնիսկ մազերը սառը ւրում թրջելու սովորությունը մազերը, քանի որ Բեթհովենը հաճախ էր այդպես անում ՝ թարմանալու համար։ Բնավորության առանձնահատկություններ Բեթհովենն աչքի էր ընկնում նաեւ իր ծայրահեղ կոպտությամբ։ Մի անգամ, երբ նա նվագում էր հասարակական վայրում, հյուրերից մեկն սկսել է խոսել տիկնոջ հետ։ Բեթհովենն ընդհատել է ելույթն ու ասել. «Այսպիսի խոզերի համար ես չեմ նվագի»։ Ներողություններն ու համոզելու փորձերն ապարդյուն են եղել։ Մեկ այլ միջադեպ, երբ Բեթհովենը հյուր էր գնացել իշխան Լիխնովսկուն։ Վերջինս շատ էր հարգում կոմպոզիտորին եւ նրա ստեղծագործությունների սիրահար էր։ Նա մի քանի ազնվականների հետ նաեւ ֆինանսական աջակցություն էր ցույց տալիս Բեթհովենին։ Լինելով նրան տանը, Լիխնովսկին ցանկանում է, որ Բեթհովենը նվագի հյուրերի համար։ Կոմպոզիտորը հրաժարվում է։ Լիխնովսկին սկսում է համառել եւ նույնիսկ հրամայում է կոտրել այն սենյակի դուռը, որտեղ փակվել էր Բեթհովենը։ Զայրացած կոմպոզիտորը հեռանում է կալվածքից եւ վերադառնում Վիեննա։ Առավոտյան Լիխնովսկին Բեթհովենից նամակ է ստանում. Չնայած բնավորության այդպիսի խստությանը՝ Բեթհովենի ընկերները նրան համարում էին շատ բարի մարդ։ Այսպես, օրինակ՝ կոմպոզիտորը երբեք չէր մերժում իր մտերիմների օգնության խնդրանքը. Մի անգամ Բեթհովենն ու Գյոթեն Տեպլիցեում զբոսնելիս հանդիպում են այդ ժամանակ այդտեղ գտնվող Ֆրանց կայսերը՝ շրջապատված իր շքախմբով եւ պալատականներով։ Գյոթեն մի կողմ քաշվելով խոնարհվում է կայսեր առաջ, իսկ Բեթհովենը հազիվ դիպչելով գլխարկին՝ անցնում է պալատականների կողքով։ Բեթոհովենի արտաքինը եւս խիստ տարբերվում էր ժամանակակիցների արտաքինից։ Նա գրեթե միշտ գտնվում էր անփութորեն հագնված եւ չսանրված վիճակում։ Հետագա տարիներ (1802-1815) Բեթհովենը որոշել էր իր Երրորդ սիմֆոնիան նվիրել Բոնապարտին, սակայն այն ավարտելուց մի քանի ամիս անց տեղի է ունեցել մի իրադարձություն, որը մեծապես ազդել է կոմպոզիտորի վրա եւ ստիպել նրան վերանվանել իր աշխատանքը։ Պատճառն այն էր, որ Բոնապարտը գահ էր բարձրացել ու միապետ հռչակել իրեն։ Այս լուրն իմանալուն պես Բեթհովենը զայրացել էր ու բացականչել, որ նա եւս սովորական մարդ է։ «Այժմ նա կոտնահարի մարդու բոլոր իրավունքները, կհետեւի միայն իր շահին, իրեն վեր կդասի մյուսներից եւ կդառնա բռնակալ»։ Այնուհետեւ կոմպոզիտորը պատռել է իր ձեռագրով ընծայագիրը եւ սիմֆոնիան կոչել «Հերոսական» («Eroica») ։ Այդ ժամանակ Բեթհովենը 34 տարեկան էր։ Դաշնամուրային ստեղծագործություններում կոմպոզիտորի ոճը նկատելի է դեռեւս վաղ սոնատներում, սակայն սիմֆոնիկ հասունությունը սկսվեց ավելի ուշ։ Չայկովսկու խոսքերով. Խլության պատճառով Բեթհովենը հազվադեպ էր դուրս գալիս տանից, դարձել էր մռայլ, ինքնամփոփ։ Հենց այդ տարիներին է կոմպոզիտորը մեկը մյուսի հետեւից ստեղծում իր ամենահայտնի ստեղծագործությունները։ Աշխատում է նաեւ իր միակ օպերայի՝ «Ֆիդելիոյի» վրա։ Այն դասվում է «սարսափի եւ փրկության» օպերայի ժանրին։ «Ֆիդելիոն» հաջողություն ունեցավ միայն 1814 թվականին, երբ բեմադրվեց նախ Վիեննայում, ապա Պրահայում, որտեղ դիրիժորը գերմանացի նշանավոր կոմպոզիտոր Կառլ Վեբերն էր, այնուհետեւ՝ Բեռլինում։ Մահվանից կարճ ժամանակ առաջ կոմպոզիտորը «Ֆիդելիոյի» ձեռագիր տարբերակը տվել է իր ընկեր եւ քարտուղար Շինդլերին՝ ասելով. «Սա իմ հոգու ծնունդն է, որը ստեղծվել է ավելի ուժեղ տառապանքների արդյունքում, քան մյուսները, եւ ինձ մեծագույն վիշտ պատճառել։ Ուստի այն ինձ համար ամենաթանկն է...» Վերջին տարիներ (1815-1827) 1812 թվականից հետո կոմպոզիտորի ստեղծագործական ակտիվությունը ժամանակավորապես դադարում է։ Սակայն երեք տարի անց սկսում է աշխատել նախկին եռանդով։ Այդ ժամանակ ստեղծվում են դաշնամուրային սոնատներ, երկու սոնատ թավջութակի համար, կվարտետներ, «Հեռավոր սիրեցյալին» վոկալային ցիկլը։ Երկար ժամանակ տրամադրում է նաեւ ժողովրդական երգերի մշակմանը։ Սակայն Բեթհովենի վերջին տարիների գլխավոր ստեղծագործությունները դարձան երկուսը՝ «Հանդիսավոր պատարագը» եւ 9-րդ սիմֆոնիան երգչախմբի հետ։ 9-րդ սիմֆոնիան կատարվել է 1824 թվականին։ Հանրությունը բուռն օվացիա սարքեց։ Բեթհովենը կանգնած էր մեջքով դեպի հանդիսատեսը եւ ոչինչ չէր լսում։ Այդ ժամանակ երգիչներից մեկը բռնեց նրա ձեռքը եւ պտտեց դեպի հանդիսատեսը։ Մարդիկ թափահարելով թաշկինակները, գլխարկները, ձեռքերը՝ ողջունում էին կոմպոզիտորին։ Օվացիան այնքան երկար տեւեց, որ ներկա գտնվող ոստիկանական չինովնիկները պահանջեցին դադարեցնել։ Այդպիսի վերաբերմունք դրսեւորել թույլատրվում էր միայն կայսեր նկատմամբ։ Նապոլեոնի պարտությունից հետո Ավստրիայում հաստատվել էր ոստիկանական ռեժիմ։ Ցանկացած «ազատ միտք» արգելվում էր։ Գաղտնի գործակալները թափանցել էին հասարակության բոլոր շերտերը։ Սակայն Բեթհովենի հռչակն այնքան մեծ էր, որ կառավարությունը որոշեց ոչինչ չանել։ Չնայած խլությանը՝ կոմպոզիտորը շարունակում էր գտնվել իրադարձությունների կենտրոնում։ Այդ ընթացքում եւս նա ծանոթանում էր նշանավոր կոմպոզիտորների գործերին։ Կրտսեր եղբոր մահվանից հետո կոմպոզիտորն իր վրա վերցրեց նրա որդու խնամքը։ Բեթհովենը նրան տեղավորում է լավագույն պանսիոնում եւ իր աշակերտ Կառլ Չեռնիին հանձնարարում նրան երաժշտության դասեր տալ։ Կոմպոզիտորը ցանկանում էր, որպեսզի տղան դառնա գիտնական կամ դերասան, սակայն նրան հետաքրքրում էր ոչ թե արվեստը, այլ թղթախաղը եւ բիլիարդը։ Կուտակած պարտքերի պատճառով նա անհաջող ինքնասպանության փորձ կատարեց։ Բեթհովենի վրա այդ դեպքը խիստ բացասաբար անդրադարձավ, առողջական վիճակը կտրուկ վատացավ. զարգանում էր լյարդի ծանր հիվանդություն։ Կոմպոզիտորն երկար ժամանակ գամված էր անկողնում եւ նրան ընկերն այցելության էին գալիս իրեն։ Նա մահացավ 1827 թվականի մարտի 26-ին, 56 տարեկան հասակում։ Նրա ընկեր՝ ավստրիացի կոմպոզիտոր, դաշնակահար, երաժշտական քննադատ Անսելմ Հյութենբրեները, ով ներկա էր նրա մահվան պահին, նշում է, որ անգամ եղանակն է փոխվել եւ վշտացել կոմպոզիտորի մահը, քանի որ ուժեղ ամպրոպ է սկսվել այդ ժամանակ։ Բեթհովենի թաղման արարողությունը տեղի ունեցել 1827 թվականի մարտի 29-ին, որի ներկա էր ավելի քան քսան հազար մարդ։ Ֆրանց Շուբերտը թաղման ժամանակ ծիսական ջահ պահողներից մեկն է եղել, ով մահացավ հաջորդ տարի եւ թաղվեց նրա կողքին, Վերինգի գերեզմանատանը։ Թաղմանը հնչում էր Բեթհովենի սիրելի հոգեհանգստի պատարագը՝ Լուիջի Քերուբինիի Ռեքվիեմը, Սուրբ Երրորդություն եկեղեցում (Dreifaltigkeitskirche)։ Շիրիմին հնչում էին բանաստեղծ Ֆրանց Գրիլպարցերի գրած խոսքերը. 1862 թվականին արտաշիրիմում է արվել՝ նրա մնացուկ աճյունը հետազոտելու համար։ Հետագայում` 1888 թվականին, երկու կոմպոզիտորների գերեզմաններն էլ տեղափոխվել են Վիեննայի Կենտրոնական գերեզմանատուն։ 2012 թվականին ստուգվել է նրա գետնադամբարանը, ստուգելու համար, արդյոք նրա ատամները գողացել են թե ոչ, քանի որ եղել էր այդպիսի կողոպուտի մի շարք դեպքեր այդ ժամանակվա հայտնի մահացած վիեննացի կոմպոզիտորների հետ։ Մահվան պատճառներ Դիահերձման արդյունքում պարզ է եղել, որ լյարդը բավականին վնասված էր, որն էլ կարող էր ալկոհոլի զգալի օգտագործման արդյունք լինել։ Նշվել է նաեւ, որ լսողական եւ հարակից օրգանների նյարդերն էլ են եղել վնասված։ Բեթհովենի մահվան պատճառները վիճելի են. ալկոհոլային ցիռոզ, սիֆիլիս, վարակիչ հեպատիտ, տուբերկուլյոզ, սարկոիդոզ, Ուիպլի հիվանդություն։ Կոմպոզիտորի ընկերները նրա մահից առաջ եւ հետո մազի մի փունջ էին կտրել, որն հետագայում պահպանվել եւ լրացուցիչ փորձաքննության է ենթարկվել, մահավան իրական պատճառն իմանալու համար։ Բացի այդ նաեւ արտաշիրիմում է արվել, որի արդյունքում եկել են այն եզրակացության, որ Բեթհովենը մահացել է թունավորումից՝ բուժման համար իր բժշկի նշանակած չափից ավելի դեղամիջոցների օգտգործման պատճառով։ 2007 թվականի օգոստոսի 29-ին վիեննացի ախտաբան եւ դատաբժշկական փորձագետ Քրիստիան Ռեյտերը (Վիեննայի բժշկական համալսարանի դատական բժշկության ամբիոնի դոցենտ) առաջ քաշեց այն վարկածը, որ Բեթհովենի մահը չկանխամտածված արագացրել է նրա բժիշկը՝ Անդրեաս Վավրուխը, ով պարբերաբար ծակում էր հիվանդի որովայնաթաղանթը (հեղուկ հանելու համար), ինչից հետո վերքի վրա դնում էր արճիճ պարունակող թրջոցներ։ Ռեյտերի կատարած հետազոտությունները ցույց են տվել, որ ամեն անգամ բժշկի այցելությունից հետո Բեթհովենի օրգանիզմում արճիճի պարունակությունը կտրուկ մեծանում էր։ Բեթհովեն-մանկավարժ Բեթհովենը երաժշտություն էր դասավանդում դեռեւս Բոնում։ Նրա աշակերտներից Ստեֆան Բրեյնինգը, մինչեւ վերջ մնաց կոմպոզիտորի հավատարիմ ընկերը։ Նա նաեւ օգնել է Բեթհովենին «Ֆիդելիո» օպերայի լիբրետոյի մշակման գործում։ Վիեննայում Բեթհովենի աշակերտը դարձավ երիտասարդ կոմսուհի Ջուլիետա Գվիչարդին։ Նա Բրունսվիկների բարեկամուհին էր, ում ընտանիքում կոմպոզիտորը հաճախ էր լինում։ Բեթհովենը հետաքրքրված էր իր աշակերտուհով եւ անգամ մտածում էր ամուսնության մասին։ 1801 թվականի ամառը նա անցկացրեց Հունգարիայում՝ Բրունսվիկների կալվածքում։ Վարկածներից մեկի համաձայն՝ հենց այնտեղ է ստեղծվել Լուսնի սոնատը։ Կոմպոզիտորն այն ձոնել է Ջուլիետային։ Սակայն վերջինս գերադասեց կայսր Վենցել Հալենբերգին՝ հենց նրան համարելով տաղանդավոր կոմպոզիտոր։ Բեթհովենի աշակերտներից էր Թերեզա Բրունսվիկը։ Նա օժտված էր երաժշտական տաղանդով, շատ լավ նվագում էր դաշնամուր, երգում էր եւ նույնիսկ դիրիժորություն անում։ Ծանոթանալով շվեյցարացի նշանավոր մանկավարժ Հենրիխ Պեստալոցցիի հետ՝ նա որոշեց նվիրվել երեխաների դաստիարակության գործին։ Հունգարիայում Թերեզան բարեգործական մանկապարտեզներ բացեց աղքատ երեխաների համար եւ մինչեւ կյանքի վերջը հավատարիմ մնաց իր նախաձեռնած գործին։ Բեթհովենին եւ Թերեզային միացնում էր տեւական ընկերությունը։ Կոմպոզիտորի մահվանից հետո հայտնաբերվել է ծավալուն նամակ՝ վերնագրված «Նամակ անմահ սիրեցյալին»։ Նամակի հասցեատերը հայտնի չէ, սակայն որոշ հետազոտողների կարծիքով այդ «անմահ սիրեցյալը» հենց Թերեզա Բրունսվիկն է։ Դորոթեա Էրտմանը՝ Գերմանիայի լավագույն դաշնակահարուհիներից մեկը, եւս եղել է Բեթհովենի աշակերտը։ Էրտմանը հայտնի է դարձել բեթհովենյան ստեղծագործությունների կատարմամբ։ Կոմպոզիտորը նրան է ձոնել No28 սոնատը։ 1801 թվականի վերջին Վիեննա եկավ Ֆերդինանդ Րիսը։ Նա Բեթհովենների ընտանիքի ընկերոջ որդին էր։ Կոմպոզիտորն ընդունեց պատանուն։ Ինչպես եւ Բեթհովենի մյուս աշակերտները, Րիսը եւս տիրապետում էր գործիքին, նաեւ ստեղծագործում էր։ Մի անգամ Բեթհովենը նրա համար նվագեց հենց նոր ավարտած ադաջիոն։ Տղան այնքան հավանեց երաժշտությունը, որ անգիր սովորեց։ Գնալով իշխան Լիխնովսկու մոտ՝ Րիսը նվագեց պիեսը։ Իշխանը սովորեց սկզբնական հատվածը եւ գալով կոմպոզիտորի մոտ՝ ասաց, որ ուզում է նվագել իր ստեղծագործությունը։ Բեթհովենը իշխանների հետ շփվելիս ձեւականություններ չէր անում եւ կտրականապես հրաժարվեց լսել։ Սակայն Լիխնովսկին, այդուհանդերձ, նվագեց։ Բեթհովենը միանգամից գլխի ընկավ, թե ինչ է արել Րիսը եւ խիստ զայրացավ։ Նա արգելեց աշակերտին լսել իր նոր ստեղծագործությունները եւ այլեւս երբեք նրա համար ոչինչ չնվագեց։ Մեկ ուրիշ անգամ Րիսը Բեթհովենի անվան տակ ներկայացնելով՝ նվագեց իր քայլերգը։ Հանդիսատեսը հիացած էր։ Ներկա գտնվող կոմպոզիտորը չբացահայտեց աշակերտի կեղծիքը, միայն ասաց նրան. Բեթհովենը պարապում էր նաեւ Կառլ Չեռնիի հետ։ Նա, ըստ էության, Բեթհովենի միակ մանկահասակ աշակերտն էր։ Չեռնին ընդամենը ինը տարեկան էր, սակայն արդեն համերգներ էր տալիս։ Երբ Կառլն առաջին անգամ գնաց Բեթհովենի տուն, որտեղ սովորականի նման խառնաշփոթ էր տիրում, եւ տեսավ չսափրված դեմքով մարդու հաստ, գործվածքե բաճկոնով, կարծեց, թե նա Ռոբինզոն Կրուզոն է։ Չեռնին Բեթհովենի մոտ պարապեց հինգ տարի, որից հետո կոմպոզիտորը նրան փաստաթուղթ շնորհեց, որում ընդգծում էր «աշակերտի բացառիկ հաջողությունները եւ երաժշտական հիշողությունը»։ Չեռնիի հիշողությունն իսկապես բացառիկ էր. նա անգիր գիտեր ուսուցչի բոլոր դաշնամուրային գործերը։ Չեռնին վաղ սկսեց իրականացնել մանկավարժական գործունեություն եւ շուտով դարձավ Վիեննայի լավագույն մանկավարժներից մեկը։ 1822 թվականին Չեռնիի մոտ եկավ մի տղա հոր հետ։ Տղան պատկերացում չուներ անգամ ճիշտ նստելու վերաբերյալ, սակայն փորձառու մանկավարժը միանգամից հասկացավ, որ իր առջեւ յուրահատուկ, տաղանդավոր, հանճարեղ երեխա է։ Այդ տղան Ֆերենց Լիստն էր։ Նա Չեռնիի մոտ պարապեց մեկուկես տարի։ Այնքան մեծ հաջողություններ ունեցավ, որ ուսուցիչը թույլատրեց հանդես գալ հանրության առջեւ։ Համերգին ներկա էր նաեւ Բեթհովենը։ Նա համբուրեց տղային, եւ Լիստն ամբողջ կյանքում հիշեց այդ համբույրը։ Լիստը ժառանգեց նվագելու բեթհովենյան եղանակը։ Բեթհովենի նման նա եւս դաշնամուրը դիտարկում էր իբրեւ նվագախումբ։ Եվրոպայում հյուրախաղերի ժամանակ նա պրոպագանդում էր Բեթհովենի արվեստը՝ կատարելով ոչ միայն նրա դաշնամուրային ստեղծագործությունները, այլեւ սիմֆոնիաները, որոնք հարմարեցնում էր դաշնամուրի համար։ Այդ ժամանակ Բեթհովենի սիմֆոնիկ երաժշտությունը դեռեւս հայտնի չէր լայն զանգվածներին։ 1839 թվականին Լիստը գնաց Բոն։ Այստեղ արդեն մի քանի տարի փորձում էին հուշարձան կանգնեցնել Բեթհովենի պատվին, սակայն աշխատանքները շատ դանդաղ էին ընթանում։ Այդ առիթով վրդովված Լիստը գրել է Հեկտոր Բեռլիոզին. Լիստն իր համերգներից ստացված հասույթով լրացրեց պակասող գումարը։ Նրա ջանքերի արդյունքում կոմպոզիտորի հուշարձանն ի վերջո կանգնեցվեց։ Բեթհովենի կերպարը մշակույթի մեջ Բեթհովենի կարիերան, որպես կոմպոզիտոր, պայմանականորեն բաժանվում է երեք շրջանների. վաղ, միջին եւ ուշ։ Վաղ շրջանը մինչեւ 1802 թվականն է, միջին շրջանը ՝ 1802-1812 թվականները, իսկ դրանից հետո ` ուշ շրջանը։ Գրականության մեջ Բեթհովենը ֆրանսիացի հայտնի գրող Ռոմեն Ռոլանի «Ժան Քրիստոֆ» վեպի համանուն գլխավոր հերոսի՝ կոմպոզիտոր Ժան Քրիստոֆի նախատիպն է։ Այդ վեպի համար Ռոլանը 1915 թվականին ստացել է Գրականության բնագավառում Նոբելյան մրցանակ։ Բեթհովենի կյանքին եւ ստեղծագործական ուղուն է նվիրված չեխ գրող Անտոնին Զգորժի «Միայնակ ընդդեմ ճակատագրի» վիպակը։ Գրքում ընդգրկված են տարբեր տարիներին Բեթհովենի գրած նամակները։ Կինեմատոգրաֆիայում «Հերոսական սիմֆոնիա» ֆիլմում Բեթհովենի դերակատարն էր Յան Հարտը։ Սովետա-գերմանական «Բեթհովեն. կյանքի օրեր» ֆիլմում Բեթհովենի դերակատարն էր Դոնաթաս Բանիոնիսը։ «Ընդօրինակելով Բեթհովենին» ֆիլմում պատմվում է կոմպոզիտորի կյանքի վերջին տարվա մասին (գլխավոր դերում՝ Էդ Հարրիս)։ «Բեթհովենի կյանքը» երկու մասից բաղկացած գեղարվեստական ֆիլմը հիմնված է կոմպոզիտորի մասին մտերիմների պահպանված հուշերի վրա։ «Դասախոսություն 21» ֆիլմը նվիրված է 9-րդ սիմֆոնիային։ Բեռնարդ Ռոուզի «Անմահ սիրեցյալ» ֆիլմում Բեթհովենի դերակատարն էր Գարի Օլդմանը։ Երաժշտության մեջ Ամերիկյան երաժիշտ Չակ Բերրին 1956 թվականին գրել է Roll Over Beethoven երգը, որն ըստ Rolling Stone ամսագրի՝ ընդգրկվել է բոլոր ժամանակների 500 լավագույն երգերի ցանկում։ Կոմպոզիտորին է նվիրված Սպլին խմբի «Անձի երկատում» ալբոմի «Բեթհովեն» երգը։ 2000 թվականին Trans-Siberian Orchestra խումբը թողարկեց «Beethoven’s Last Night» ռոք օպերան՝ նվիրված կոմպոզիտորի վերջին գիշերվան։ Կոմպոզիտորին է նվիրված Պիկնիկ խմբի «Օտարերկրացին» ալբոմի «Բեթհովեն» երգը։ Ստեղծագործություններ 9 սիմֆոնիա՝ No 1 (1799-1800), No 2 (1803), No 3 «Հերոսական» (1803—1804), No 4 (1806), No 5 (1804—1808), No 6 «Հովվերգական» (1808), No 7 (1812), No 8 (1812), No 9 (1824), 8 սիմֆոնիկ նախերգանք, այդ թվում՝ «Լեոնորա» No 3, 5 կոնցերտ դաշնամուրի համար նվագախմբի հետ, երաժշտություն դրամատիկական ներկայացումների համար՝ «Էգմոնտ», «Կորիոլան», «Ստեֆան արքա», 6 պատանեկան սոնատ դաշնամուրի համար, 32 սոնատ դաշնամուրի համար, «32 վարիացիա դո-մինոր» եւ շուրջ 60 պիես դաշնամուրի համար, 10 սոնատ ջութակի եւ դաշնամուրի համար, Կոնցերտ ջութակի համար նվագախմբի հետ, կոնցերտ ջութակի, թավջութակի եւ դաշնամուրի համար նվագախմբի հետ («եռակի կոնցերտ»), 5 սոնատ թավջութակի եւ դաշնամուրի համար, 16 լարային կվարտետ, 6 տրիո, բալետ «Պրոմեթեւսի արարումը», օպերա Ֆիդելիո, հանդիսավոր պատարագ, վոկալային ցիկլ «Հեռավոր սիրեցյալին», երգեր տարբեր գրողների ստեղծագործությունների հիման վրա եւ ազգային երգերի վերամշակում։ Հիշատակ Բեթհովենի պատվին աշխարհի տարբեր վայրերում կանգնեցվել են բազմաթիվ հուշարձաններ։ Առաջին հուշարձանը տեղադրվել է կոմպոզիտորի ծննդավայրում 1845 թվականի Օգոստոսի 12֊ին ՝ ծննդյան 75-ամյակի առթիվ։ 1880 թվականին հուշարձան կանգնեցվեց Վիեննայում. այդ քաղաքը սերտորեն կապված էր երաժշտի արվեստի հետ։ «Բեթհովենի կերպարներ» գրքի հեղինակ արվեստագետ Զիլկե Բետտերմանը (Silke Bettermann) նշում է, որ իրեն հաջողվել է հաշվել կոմպոզիտորին նվիրված շուրջ 100 հուշարձան 5 մայրցամաքի 54 քաղաքում։ Պատկերասրահ Տես նաեւ Սիմֆոնիա No 9 (Բեթհովեն) 9-րդ սիմֆոնիայի անեծք Եվրոպայի օրհներգ Ծանոթագրություններ Գրականություն (djvu-книга на www.libclassicmusic.ru ) Кремнев Б. Бетховен ЖЗЛ Роллан Р. Жизнь Бетховена / Пер. с франц. — Л., 1937. Արտաքին հղումներ Լյուդվիգ վան Բեթհովենը դասարան.ամ կայքում Beethoven-Haus Bonn The Ira F. Brilliant Center for Beethoven Studies, The Beethoven Gateway (San José State University) , Richard Kogan, M.D., Menninger Mindscape Գերմանացի կոմպոզիտորներ Գերմանացի դաշնակահարներ Լուսավորության դարաշրջան Վիեննական դասական դպրոց Կոմպոզիտորներ այբբենական կարգով Օպերային կոմպոզիտորներ Լյարդի ցիռոզից մահացածներ