text: Մոզամբիկ, պաշտոնապես Մոզամբիկի հանրապետություն (), երկիր Հարավարեւելյան Աֆրիկայում, արեւելքից սահմանակցում է Հնդկական օվկիանոսին, հյուսիսից Տանզանիային, հյուսիսարեւմուտքից՝ Մալավիին եւ Զամբիային, արեւմուտքից՝ Զիմբաբվեին եւ հարավարեւմուտքից՝ Էսվատինիին (Սվազիլանդ) ու Հարավաֆրիկյան Հանրապետությանը։ Ինքնիշխան պետությունը բաժանված է Կոմորյան կղզիներից, Մայոտից եւ Մադագասկարից Մոզամբիկի նեղուցով։ Երկրի մայրաքաղաքը եւ խոշորագույն քաղաքը Մապուտու (1876-ից մինչ 1976 թվականները կոչվում էր Լորենսու Մարկիշ)։ Մեր թվարկության առաջինից հինգերորդ դարերում բանտուերեն խոսող ժողովուրդները ներգաղթել են ներկայիս Մոզամբիկ հեռավոր հյուսիսից եւ արեւմուտքից։ Հյուսիսային Մոզամբիկը գտնվում է Հնդկական օվկիանոսի առեւտրային մուսոնային քամիների ճանապարհին։ 7--ից 11-րդ դարերում այստեղ կառուցվեցին մի շարք Սվահիլի նավահանգիստներ, որից զագացում ապրեց Սվահիլի մշակույթը եւ լեզուն։ Ուշ միջնադարում այս քաղաքներ էին այցելում առեւտրականներ Սոմալիից, Եթովպիայից, Արաբիայից, Պարսկաստանից եւ Հնդկաստանից։ 1498 թվականին Վասկո դա Գամայի այցելությունից սկսվեց պորտուգալացիների ժամանումը, որոնք սկսեցին տարածքի բնակեցումը եւ գաղութականացումը 1505 թվականից։ Չորս դար տեւած պորտուգալական իշխանությունից հետո Մոզամբիկն անկախացավ 1975 թվականին՝ դառնալով Մոզամբիկի ժողովրդական հանրապտություն։ Անկախությունից ընդամենը երկու տարի անց, երկիրն ընկավ ինտենսիվ եւ ձգձգվող քաղաքացիական պատերազմի մեջ, որը տեւեց 1977-ից 1992 թվականը։ 1994 թվականինն Մոզամբիկում անցկացրեցին առաջին բազմակուսակցական ընտրությունները եւ այդ ժամանակվանից ի վեր մնաց համեմատաբար կայուն նախագահական հանրապետություն։ Մոզամբիկն ունի հարուստ եւ ընդարձակ բնական պաշարներ։ Երկրի տնտեսությունն առավելապես հիմնված է գյուղատնտեսության վրա, սակայն արդյունաբերությունը նույնպես աճում է, հատկապես սննդի եւ ըմպելիքների, քիմիական արդյունաբերությունը, ալյումինի ու բենզինի արտադրությունը։ Զբոսաշրջությունը նույնպես աճում է։ Հարավաֆրիկյան Հանրապետությունը Մոզամբիկի գլխավոր առեւտրային գործընկերն է եւ արտաքին ներդրումների հիմնական աղբյուրը, իսկ Բելգիան, Բրազիլիան, Պորտուգալիան եւ Իսպանիան որկրի կարեւորագույն տնտեսական գործընկերներն են։ 2001 թվականից Մոզամբիկի ՀՆԱ-ի աճը աշխարհում ամենաբարձրերից է։ Այնուամենայնիվ երկիրը աշխարհի ամենաաղքատ եւ ամենաչզարգացած երկրներից է՝ մեկ շնչի ՀՆԱ-ով գրավելով ամենաստորին հորիզոնականներից մեկը։ Մոզամբիկի պաշտոնական լեզուն է պորտուգալերենը, որով խոսում են որպես երկրորդ լեզու բնակչության կեսը։ Տարածված մայրենի լեզուներից են Մակուան, Սենան եւ Սվահիլին։ Երկրի բնակչությունը մոտ 29 միլիոն է, որոնց մեծ մասը Բանտու է։ Մոզամբիկի խոշորագույն կրոնը Քրիստոնեությունն է, փոքրամասնություն է Իսլամը եւ աֆրիկյան ավանդական կրոնները։ Մոզամբիկն անդամակցում է ՄԱԿ-ին, the Աֆրիկյան միությանը, Ազգերի համագործակցությանը, սլամական համագործակցության կազմակերպությանը, Պորտուգալալեզու երկրների համագործակցությանը, the Չմիացած երկրների շարժմանը, Հարավային Աֆրիկայի զարգացման համագործակցությանը եւ դիտորդ է Ֆրանկոֆոնիայի միջազգային կազմակերպությունում։ Անվանում Երկիրը կոչել են Մոզամբիկ պորտուգալացիները Մոզամբիկ կղզու անվանումից, որն իր հերթին գալիս է Մուսա Բին Բիք կամ Մուսա Ալ Բիգ կամ Մոսա Ալ Բիք կամ Մուսա Բին Մբիկի կամ Մուսա Իբն Մալիկ-ից, ով արաբ առեւտրական էր, որը առաջինն էր այցելել կղզի եւ բնակություն հաստատել այստեղ։ Կղզի-ավանը եղել է պորտուգալական գաղութի մայրաքաղաք մինչեւ 1898 թվականւ, երբ այն տեղափոխվեց հարավ Լորենսու Մարկիշ (ներկայիս Մապուտու)։ Պատմություն Բանտուների ներգաղթ Բանտուերեն խոսացող ժողովուրները ներգաղթեցին Մոզամբիկ մեր թվարկությունից առաջ 4-րդ դարից։ Ըստ պատմաբանների մեր թվարկության 1-ինից 5-րդ դարերում ներգաղթյալների ալիք է եղել արեւմուտքից եւ հյուսիսից, հիմնականում Զամբեզի գետի ավազանից եւ Հարավային Աֆրիկայի ծովափնյա վայրերից։ Նրանք հիմնադրեցին գյուղատնտեսական համայնքներ՝ հիմնականում զբաղվելով անասնապահությամբ։ Նրանք իրենց հետ բերեցին երկաթի հալման եւ ձուլման տեխնոլոգիա։ Սուահիլի ափ Մեր թվարկության առաջին հազարամյակից Հնդկական օվկիանոսի առեւտրային ուղիներն ընդարձակվեցին դեպի հարավ եւ անցան Մոզամբիկի հնագույն նավահանգիստ Չբուենեով։ 9-րդ դարի սկզբից Հնդկական օվկիանոսի առեւտրի աճի հետ մեկտեղ շատ նավահանգստային քաղաքներ հիմնադրվեցին Արեւելյան Աֆրիկայի ծովափնյա մասում, ներառյալ ներկայիս Մոզամբիկում։ Մեծապես ինքնիշխան այս քաղաքները դասվում են Սուահիլի մշակույթին։ Առեւտրի աճի հետ մեկտեղ տարածում գտավ նաեւ իսլամը։ Մոզամբիկում, Սոֆալայում, Անգոչեում եւ Մոզամբիկ կղզում կային արաբ իշխաններ 15-րդ դարում։ Քաղաքներն առեւտրով էին զբաղվում ինչպես Աֆրիկայի առեւտրականների, այնպես էլ Հնկական օվկիանոսի մյուս երկրների հետ։ Հատկապես կարեւոր էին ոսկու եւ փղոսկրի քարավանային ճանապարհները։ Աֆրիկյան պետություններ, ինչպիսիք էին Զիմբաբվեի թագավորությունը եւ Մուտապայի թագավորությունը, առաջարկում էին ոսկի եւ փղոսկր, որոնք հետագայում փոխանակվում էին նավահանգիսնտերում։ Պորտուգալական Մոզամբիկ (1498–1975) Երբ պորտուգալացիներն առաջին անգամ ոտք դրեցին Մոզամբիկում 1498 թվականին, արաբական առեւտրային բնակավայրերը ափի երկայնքով եւ մոտակա կղզինում գործում էին արդեն մի քանի դար։ Մոտ 1500 պորտուգալական առեւտրային կետեր փոխարինեցին արաբական առեւտրային եւ ռազմական գերակայության՝ դառնալով կանոնավոր նավահանգիստներ դեպի արեւելք նոր եվրոպական առտրային ճանապարհին, ինչից սկսվեց գաղութականացման գործընթացը։ Վասկո դա Գամայի ճանապարհորդությունը 1498 թվականին հիմք դրեց պորտուգալացիների մուտքի տարածաշրջան։ Պորտուգալացիները վերահսկողության տակ առան Մոզամբիկ կղզին եւ Սոֆալա նավահանգստային քաղաքը 16-րդ դարի սկզբին եւ 1530-ական թվականներին պորտուգալացին առեւտրականները՝ փնտրելով ոսկու առաջարկ հիմնեցին առեւտրային կոտեր Զամբեզիի գետի վրա եւ փորձեցին վերահսկողության տակ առնել ոսկու առեւտուրը։ Մոզամբիկի կենտրոնական մասը պորտուգալացիները փորձեցին օրինականացնել եւ կենտրոնացնել իրենց առեւտուրը եւ դիրքերը պրասոնորի ստեղծմամբ։ Այս հողերի դրամաշնորհները ներգաղթյալներին կապեցին իրենց բնակավայրերի հետ եւ Նոզանբիկի մեծ մասը ղեկավարում էին պրասեյրոս-ները, մինչդեռ Պորտուգալիայի իշխանությունները իրենց հայացքը կենտրոնացրին Ասիայի եւ Աֆրիկայի ավելի կարեւոր տիրույթների վրա։ Ստրկությունը Մոզամբիկում գործում էր դեռ մինչ եվրոպացիների ժամանումը։ Աֆրիկյան իշխանավորները հարստանում էին ստրուկների առեւտրից՝ սկզբում արաբ վաճառականների հետ, ովքեր ստրուկներին ուղարկում էին Միջին Ասիայի քաղաքներ եւ ցանքատարածքներ, ավելի ուշ ստրկության առեւտուրն իրականացվում էր պորտուգալացիների եւ այլ եվրոպացի առեւտրականների հետ։ Շարունակելով առեւտուրը աֆրիկյան իշխանավորները ասպատակում էին թշնամի ցեղերին, գերեվարում նրանց եւ վաճառում պրեսեյրոս-ին։ Պրեսեյրոսների իշխանությունը քննության ենթարկվեց տեղի ստրուկներից կազմված բանակների կողմից, որոնց անդամները հայտնի էին Չիկունդա անվամբ։ Պորտուգալիայից շարունակվող արտագաղթը հասավ համեմատաբար ցածր մակարդակի մինչեւ 19-րդ դարի վերջ ՝ նպաստելով «աֆրիկացման»-ը։ Թեեւ «պրասո»-ն ի սկզբանե նախատեսված էր միայն պորտուգալացի գաղութարարների համար, սակայն ամուսնությունների եւ պորտուգալական ազդեցությունից մեկուսացման շնորհիբ «պրասոսները» դարձան աֆրո-պորտուգալական կամ աֆրո-հնդկական։ Չնայած պորտուգալական մեծ ազդեցության տեղի բնակիչների եւ պաշտոնյաների մոտ գնալով մեծացավ ինքնիշխանությունը։ Պորտուգալացիները կարողացան առափնյա առեւտրի մեծ մասը խլել արաբներից 1500-ից 1700 թվականին, սակայն արաբները կարողացան նվաճել պորտուգալացիների հիմնական առեւտրային հենակետը՝ Ֆորտ Ջեսուսը (այժմյան Քենիա) 1698 թվականին։ Արդյունքում Լիսաբոնը որոշեց Հնդկաստանի փոխարեն առեւտրային հարաբերություններ սկսել Բրազիլիայի հետ։ Բնական պայմաններ Հյուսիսային ափերը բարձրադիր են, ժայռոտ ու զառիթափ, հարավայինը` ցածրադիր, տեղ-տեղ` ճահճոտ։ Ծովափի երկայնքով ձգվում են բուստային խութեր, որոնք դժվարացնում են նավարկությունը։ Երկրի արեւմուտքում Ինյանգա սանդղափուլի գագաթներն են (առավելագույնը` 2436 մ, Բինգա լեռ), արեւելքում Մոզամբիկի դաշտավայրն է, հարավում` Լեբոբմա լեռները։ Խոշոր գետերն են Զամբեզին, Լիմպոպոն, Սավին, Ռուվուման։ Մոզամբիկի սահմաններում են Նյասա եւ Շիրվա լճերի արեւելյան ափերը։ Կլիման հյուսիսում մերձհասարակածային է, հարավում` արեւադարձային։ Բնակչություն Բնակչության ավելի քան 98 %–ը բանտու լեզվաընտանիքի ժողովուրդներ են։ Բնակվում են նաեւ եվրոպացիներ ու ասիական ծագում ունեցող ժողովուրդներ, արաբներ, հնդիկներ, մուլատներ եւ այլք։ Խոշոր քաղաքներն են Մապուտուն, Բեյրան, Կելիմանեն։ Բնակչության թիվը՝ 28,8 մլն (2016 թվականի տվյալներով)։ Բնակչության տարեկան աճ՝ 2,8 %: Ծնելիություն՝ 5,27 (12-րդ տեղն աշխարհում)։ Մանկական մահացություն՝ 72,42՝ 1000-ից (13-րդ տեղն աշխարհում)։ Կյանքի միջին տեւողություն՝ 51,85 տարեկան՝ տղամարդկանց, 53,37 տարեկան՝ կանանց համար, միջինը՝ 52,6 (214-րդ տեղն աշխարհում, 2014 թվականի տվյալներով)։ Իմունային համակարգի թուլացման վիրուսով վարակվծներ (ՄԻԱՎ)՝ 10,75 % (2013 թվականի տվյալներով, 8-րդ տեղը աշխարհում)։ ՄԻԱՎ-ից մահացությունների թիվը՝ 82 400 հոգի մեկ տարում, (4-րդ տեղն աշխարհում)։ Քաղաքաբնակներ՝ 31,8 % ( 2015 թվականի տվյալներ)։ Էթնիկ կազմ՝ բնիկներ 99,66 % (մակուա, տսոնգա, լոմվե, սենա եւ այլն), մուլատներ՝ 0,2 %, հնդիկներ՝ 0,08 %, եվրոպացիներ՝ 0,06 %: Կրոն 1997 թվականի տվյալների համաձայն, մոզամբիկցիները նշել են հետեւյալ կրոնական պատկանելությունները՝ չկողմնորոշվածներ՝ 24,25 %; կաթոլիկներ - 24,2 %; մուսուլմաններ - 17,8 %; քրիստոնյաներ, ո՛չ կաթոլիկ (հիմնականում բողոքականներ) - 11,45 %; Կրոնական սինկրետիզմ՝ 18,7 %; այլ - 3,6 %: Քաղաքներ World Gazeteer կայքի տվյալների համաձայն, Մոզամբիկուն ունի 34 քաղաքներ, որոնցից յուրաքանչյուրում բնակվում են շուրջ 24 000 մարդ։ Ամենամեծ քաղաքներն են՝ Մապուտո (մայրաքաղաք) — 1,174 մլն, Մատոլա — 899 հազար (2014 թվական), Բեյրա (412 588 մարդ), Նապուլա (230 հազար մարդ), Ինյամբանե (150 հազար մարդ), Թեթե (100 հազար մարդ)։ Գլխավոր նավահանգիստներն են՝ Բեյրա, Նակալա, Կելիմանե։ Քաղաքների ցանկ՝ Վարչական բաժանում Մոզաբիկն ունի 11 մարզեր, որոնք էլ ունեն 128 շրջաններ Սպորտ Մոզամբիկում ամենատարածված սպորտաձեւը ֆուտբոլն է։ Տարածված սպորտաձեւ է նաեւ Ռոլեր հոկեյը։ Այս մարզաձեւում 2011 թ. աշխարհի առաջնությունում ազգային թիմը ցույց տվեց լավագույն արդյունքները։ Գյուղատնտեսություն Մոզամբիկը թույլ զարգացած ագրարային երկիր է։ Գյուղատնտեսության մեջ զբաղված է ինքնագործ բնակչության մոտ 70%–ը։ Մշակում են շաքարեղեգ, թեյ, բամբակ, սիզալ, բրինձ, մանիոկա, կոկոսյան արմավենի, եգիպտացորեն եւ այլն։ Անասնապահության զարգացմանը խանգարում է ցեցե ճանճը։ Զբաղվում են նաեւ փայտամթերմամբ ու ձկնորսությամբ։ Արդյունահանում է քարածուխ, բոքսիտներ, ոսկի, արծաթ, ուրանի եւ բերիլիումի հանքաքար, աղ, ասբեստ։ Կան ընկույզի մշակման, սննդի, ծխախոտի, բամբակազտիչ, ցեմենտի, փայտամշակման, ցեմենտի, կահույքի, կարի եւ այլ ձեռնարկություններ։ Ծանոթագրություններ Արտաքին հղումներ Մոզամբիկի պաշտոնական կայք Մոզամբիկ ՄԱԿ-ի անդամ երկրներ Աֆրիկյան միության անդամ երկրներ Ֆրանկոֆոնիայի միջազգային կազմակերպության անդամ երկրներ


source: wikipedia

text: Մյանմար կամ Բիրմա (բիրմ.՝ ), պետություն Հարավարեւելյան Ասիայում։ Մայրաքաղաքը 2005 թվականից համարվում է Նեյպիդոն, իսկ ամենախոշոր քաղաքը նախկին մայրաքաղաք Յանգոնն է։ Երկիրը սահմանակից է Բանգլադեշին, Հնդկաստանին, Չինաստանին, Թաիլանդին եւ Լաոսին։ Երկրի բնակչության հիմնական մասը բիրմացիներն են (68 %), երկրորդ ազգը Շաներն են (9 %) իսկ երրորդ ազգը կարեններն են (7 %)։ Մյանման հարուստ է նեֆրիտներով, թանկարժեք քարերով, նավթով եւ բնական գազով եւ այլ հանքային հանածոներով։ Մյանմայի պաշտոնական կրոնը Բուդդայականությունն է, փոքրամասնական կրոններ են քրիստոնեությունը, Բիրմական դասական կրոնը, իսլամը եւ հինդուիզմը։ Մյանմայի առողջապահությունը ցածր մակարդակի վրա է։ Կառավարությունը երկրի ՀՆԱ-ի 3%-ը ծախսում է առողջապահության վրա։ Հանրային հիվանդանոցներում բացակայում են նորագույն սարքավորումները։ Մյանմայի ազգային նշաններ Ծանոթագրություններ Արտաքին հղումներ Բիրմայի արտաքին գործոց նախարարի մի նամակը՝ ուղղված կաթողիկոս Գեւորգ Դ-ին Մյանմա ՄԱԿ-ի անդամ երկրներ 1948 հիմնադրված պետություններ եւ տարածքներ


text: Նամիբիա, Նամիբիայի Հանրապետություն (, մինչ 1968 թվականը՝ Հարավարեւմտյան Աֆրիկա), պետություն հարավարեւմտյան Աֆրիկայում՝ Անգոլայի, Բոտսվանայի, Զամբիայի, Հարավաֆրիկյան Հանրապետության եւ Ատլանտյան օվկիանոսի միջեւ։ Մայրաքաղաքը Վինդհուկն է։ Պետական կրոնը քրիստոնեությունն է, պաշտոնական լեզուն՝ անգլերենը։ Նամիբիա անունը ծագել է պետության ողջ տարածքը զբաղեցնող Նամիբ անապատի անվանումից։ Հնում բնակեցված է եղել Սան եւ Դամարա անունով ցեղերի կողմից։ Նամիբիան տնտեսապես թույլ զարգացած երկիր է։ Տնտեսության հիմքը հանքարդյունաբերությունն է. կան մետաղաձուլական գործարանները։ Խոշոր քաղաքներն են Վինդհուկը, Ուոլֆիշ Բեյը։ Բնակչությունը շատ քիչ է։ Ծանոթագրություններ Արտաքին հղումներ Government of Namibia — Կառավարական պորտալ Windhoek City Council — Վինդհուկի քաղաքապետարան Official website of the Namibia Embassy in Vienna, Austria Նամիբիա ՄԱԿ-ի անդամ երկրներ Աֆրիկյան միության անդամ երկրներ Լիբերալ ժողովրդավարություններ Անգլիախոս երկրներ եւ տարածքներ 1990 հիմնադրված պետություններ եւ տարածքներ


text: Նեպալ, պաշտոնապես՝ Նեպալի Դաշնային Ժողովրդավարական Հանրապետություն (նեպալերեն नेपाल)։ Պետությունը գտնվում է Հիմալայներում, Հարավային Ասիայում։ Սահմանակից է Հնդկաստանին եւ Չինաստանին։ Աշխարհագրություն Տեղադրություն Նեպալը գտնվում է Ասիայում եւ սեղմված է աշխարհի ամենաշատ բնակեցված երկու պետությունների միջեւ։ Նրանից հյուսիս գտնվում է Տիբեթը՝ ՉԺՀ-ի ինքնավար մարզը, իսկ հարավային սահմանում, արեւմուտքից արեւելք Նեպալը սահմանակից է Ուտտարանչալ, Ուտտար-Պրադեշ, Բիխար, Հյուսիսային Բենգալիա, Սիկքիմ հնդկական նահանգներին։ Հյուսիսում Նեպալը սահմանակից է Մեծ Հիմալայան լեռնաշղթային, որը հայտնի է 8000 մ-ից բարձր մի քանի գագաթներով։ Նրանցից ամենաբարձրն է Էվերեստը (8848 մ)՝ ամենաբարձր լեռը աշխարհում։ Նեպալի ամենացածր կետը գտնվում է 70 մ բարձրության վրա։ Նեպալի տարածքի ավելի քան 40 %-ը գտնվուն է ավելի քան 3000 մետր բարձրության վրա։ Դրա համար էլ Նեպալը համարվում է ամենաբարձրադիրը աշխարհում։ Բնակչություն Բնակչության թիվը - 28,95 միլիոն (2010 թվականի հուլիս դրությամբ) Տարեկան աճը - 1,4 % (պտղաբերությունը՝ 2,5 ծնունդ մեկ կնոջը) Կյանքի միջին տեւողությունը - տղամարդկանց համար՝ 64,6, կանանց համար՝ 67 ՄԻԱՎ վարակակիր - 0,5 % ( 2007 թվականի դրությամբ) Քաղաքային բնակչությունը - 17 % Գրագիտությունը - տղամարդկանց 62,7 %-ը եւ կանանց 34,9 %-ը (ըստ 2001 թվականի մարդահամարի)։ Մշակութա-էթնիկական Նեպալը ներկայացնում է իրենից հարյուրավոր ազգերի եւ կաստաների խառնուրդ։ Կաստաների սահմանները, ինչպես կանոն, թափանցիկ են եւ որեւէ կաստային սահմանի պատկանելիությունը կախված է նաեւ դիտորդի ընդունված ավանդույթներից։ Նեպալի բնակչությունը խոսում է յոթանասուն տարբեր լեզուներով ու բարբառներով։ Ազգագրություն Նեպալի ժողովուրդները հիմնականում պատկանում են սինո-տիբեթյան (տիբեթո-բիրմայան խումբ) եւ հնդեվրոպոկան ընտանիքների խմբերին։ Քիչ չեն այն ժողովուրդները, որոնք հանդիսանում են փախստականներ, նվաճողներ կամ վերաբնակներ։ Բնակչության 49 %-ի մայրենի լեզուն է հանդիսանում նեպալերենը։ Մյուս տարածված լեզուներից են մայթհին (12,4 %), բհոջպուրին (7,6 %), տհարուն (5,9 %), տամանգը (5,2 %), նեւարին (3,6 %) եւ մագարին (3,4 %)։ Կրոն Ըստ պաշտոնական տվյալների բնակչության 90 %-ը դավանում է հինդուիզմ։ Ըստ անկախ հաշվարկների, հինդուիզմի կողմնակիցներ են նրանց միայն 70 %-ը կամ ավելի քիչ։ Սա շեղում է այն պատճառով, որ կան բազմաթիվ ազգերի ներկայացուցիչներ, որոնք, թեեւ պաշտոնապես հայտարարում են հավատարմություն հինդուիզմին, բայց իրականում ընդունում են կամ անիմիզմ, կամ բուդդայականություն։ Այնուամենայնիվ, հինդուիզմը Նեպալի գերիշխող կրոնն է։ Բնակչության 11 %-ը իրեն համարում է բուդդայական, հատկապես Մուստանգի թագավորությունում։ Գոյություն ունեն նաեւ փոքրամասնություններ, որոնք դավանում են իսլամ, կիրանտ եւ պատկանում են առանձին անիմիստական հավատալիքների։ Նեպալի մասին նկարներ եւ լուսանկարներ Ծանոթագրություններ Նեպալ Դեպի ծով ելք չունեցող երկրներ ՄԱԿ-ի անդամ երկրներ


text: Նիդերլանդներ ( ), երկիր Արեւմտյան Եվրոպայում, Հյուսիսային ծովի ափին։ Արուբայի եւ Նիդերլանդյան Անտիլների (Կենտրոնական Ամերիկա) հետ միասին մտնում է Նիդերլանդների Թագավորության կազմի մեջ։ 2020 թվականին երկիրը հրաժարվել է ոչ պաշտոնական «Հոլանդիա» անվանումից։ Հարավում սահմանակցում է Բելգիային, իսկ արեւելքում Գերմանիային. արեւմուտքում եւ հյուսիսում ամբողջովին եզերված է Հյուսիսային ծովով։ Նիդերլանդների կազմի մեջ են մտնում Մաասի եւ Շելդայի գետաբերանի մոտ գտնվող կղզիների խումբը (Զեյլանդ մարզում) եւ Վադենյան ծովում գտնվող արեւմտա-ֆրիզյան կղզիները։ Տարածքի զգալի մասը գտնվում է ծովի մակարդակից ցածր (այստեղից էլ Նիդերլանդներ՝ «ցածրադիր երկրներ» անունը)։ Հեղեղումներից պաշտպանվում է ծովափով ձգվող ավազաթմբերի, ամբարտակների ու պատնեշների համակարգով։ Ընդհանուր տարածությունը 41,2 հզ. կմ2 է, իսկ զուտ ցամաքային տարածքը՝ 36,9 հզ. կմ2 (մակերեսի 18 %-ից ավելին կազմում են ներքին ջրերը)։ Ավելի քան 16, 5 միլիոն ազգաբնակչությամբ՝ աշխարհի ամենախիտ բնակեցված երկրներից մեկն է (397,7 մարդ/կմ2)։ Նիդերլանդները սահմանադրական-խորհրդարանական միապետություն է, որտեղ իշխանությունը բաժանված է նախարարների, խորհրդարանի եւ թագավորի միջեւ։ Նիդերլանդները Եվրամիության, ՆԱՏՕ-ի եւ Առեւտրի Համաշխարհային Կազմակերպության համահիմնադիր-անդամներից է։ Բելգիայի եւ Լյուքսեմբուրգի հետ, մաս է կազմում Բենիլյուքսի միությանը։ Մայրաքաղաքը եւ խոշորագույն քաղաքը Ամստերդամն է։ Թագավորական տան, պառլամենտի եւ կառավարության նստավայրերը գտնվում են Հաագայում։ Վերջինս կարեւոր դեր է խաղում նաեւ միջազգային իրավունքի ոլորտում՝ որպես չորս միջազգային տրիբունալների եւ Եվրոպոլի նստավայր։ Պատմություն Հնադարյան եւ հռոմեական ժամանակաշրջան Երկաթի դարում Նիդերլանդների տարածքում բնակվել են կելտական ցեղեր, որոնք հիմք են դրել այսպես կոչված Լա Տենեյան մշակույթի (մոտ մ.թ.ա. 450-ից մինչեւ մ.թ. 1-ին դար)։ Ք.ա. 2-րդ դարում սկսել են հաստատվել նաեւ գերմանական ցեղեր (կանեֆատերներ, բատավներ)։ Մ.թ.ա. 1-ին դարում Նիդերլանդների տարածքի մեծ մասը գրավել են հռոմեացիները։ Մ.թ. 28 թվականին հյուսիսային մասում բնակվող ֆրիզները ապստամբելով հռոմեացիների դեմ, ձեռք են բերել անկախություն։ 47 թվականից Հռենոս գետը հաստատվել է որպես Հռոմեական կայսրության հյուսիսային սահմնագիծ. այսպիսով այն ընդգրկում էր Նիդերլանդների տարածքի մոտավորապես հարավային կեսը։ Հռոմեական տիրապետությունն իր ավարտին է հասել 5-րդ դարասկզբին։ Միջնադար Վաղ միջնադարում Նիդերլանդների տարածքում ձեւավորվել էին երեք ցեղային միություններ. ֆրիզները, որոնք բնակվում էին ափամերձ շրջաններում եւ զբաղվում ծովային առեւտրով, սաքսերը՝ արեւելքում, եւ ֆրանկները հարավային մասում։ 481 թվականին ֆրանկական ցեղերը, Կլոդեվիկ I-ի գլխավորությամբ, միավորվեցին եւ գրավեցին Գալիայի (ներկայիս Ֆրանսիայի) մեծ մասը՝ ստեղծելով Ֆրանկական պետությունը։ Վերջինիս կազմի մեջ մտավ Նիդերլանդների տարածքի զգալի մասը (ֆրիզներին եւ սաքսերին հպատակեցնել ֆրանկներին հաջողվեց ավելի ուշ միայն՝ Կարլոս Մեծի (768–814) ժամանակ)։ Այս շրջանում Նիդերլանդներում սկսեցին արմատավորվել ֆեոդալական հարաբերություններ եւ տարածվեց քրիստոնեությունը։ Ֆեոդալական իշխանությունների կազմավորումը 10-ից 14-րդ դարերում Նիդերլանդներում ձեւավորվեցին մի շարք աշխարհիկ եւ եկեղեցական ֆեոդալական իշխանություններ, որոնցից էին Հոլանդիայի, Զեյլանդի, Ֆրիզլանդի, Բրաբանտի, Լիմբուրխի եւ Խրոնինգենի կոմսությունները, ինչպես նաեւ մեծ թվով մանր տիրույթներ։ Այս իշխանությունները հպատակվում էին օտար միապետերի ու դուքսերի, սակայն գործնականում հանդես էին գալիս որպես ինքնուրույն իշխանություններ։ 12-րդ դարում զարգացում են ապրում տնտեսությունը, առեւտուրը եւ երկրագործությունը։ Զարգանում են նաեւ քաղաքները, որոնք կարեւոր դեր են խաղում որպես առեւտրաարհեստավորական կենտրոններ։ Նկատվում է նաեւ մշակութային աշխուժացում։ Բացվում են դպրոցներ եւ համալսարաններ, որտեղ ուսուցանվում են միջին դարերի «յոթ ազատ արվեստները»։ Այս շրջանը Նիդերլանդների պատմության մեջ հայտնի է որպես «12-րդ դարի վերածնունդ»։ Ուշ միջնադար Նիդերլանդների իշխանների անհամերաշխության, ինչպես նաեւ եվրոպական ազդեցիկ իշխանատոհմերի հետ ամուսնական կապերի հետեւանքով Նիդերլանդների զգալի հատվածներ հայտնվում են օտարերկրյա իշխանական տների ձեռքում։ Այսպիսի դինաստիական կապերի միջոցով Բուրգունդիայի իշխան Ֆիլիպ Բարու (1419–1467) իշխանությանն անցան Բրաբանտ, Լիմբուրխ, Հոլանդիա, Զեյլանդ եւ այլ մի շարք այլ կոմսություններ։ 1477 թվականին Բուրգունդիայի դքսուհի Մարի Բուրգունդացին ամուսնացավ Մաքսիմիլիան Հաբսբուրգեցու հետ։ Նրանց զավակը՝ Գերմանիայի ապագա կայսր Ֆիլիպ Գեղեցիկը, մոր մահից հետո ժառանգեց Նիդերլանդերը։ Այսպիսով Նիդերլանդերը ենթարկվեցին Սրբազան Հռոմեական կայսրության միապետին։ 1556 թվականին կրկին դինաստիական ամուսնությունների արդյունքում Նիդերլանդերը հայտնվեց Իսպանական կայսրության տիրապետության ներքո. Նիդերլանդները այս շրջանում կառավարվում էր իսպանական կայսրի կողմից նշանակված փոխարքայի կողմից։ 16-րդ դարում Նիդերլանդերում սկիզբ է առել Ռեֆորմացիան։ Ազնվականությունից բացի, հասարակության գրեթե բոլոր շերտերում մեծ տարածում է գտնում կալվինիզմը (բողոքականության ուղղություներից մեկը)։ Բողոքականությունը, սակայն, խստորեն հետապնդվում էր իսպանական կաթոլիկ իշխանության կողմից՝ հատկապես Ֆիլիպ II-ի օրոք։ Այս, ինչպես նաեւ Իսպանիայի կողմից վարվող բարձր հարկերի եւ առեւտրային սահմանափակումների քաղաքականությունը, հանգեցրին 1566 թվականի Նիդերլանդերի ապստամբությանը՝ Վիլհելմ Օրանացու գլխավորությամբ։ Ութսունամյա պատերազմ (1568-1648) Իսպանիային սկզբնապես հաջողվեց դաժանորեն ճնշվել ապստամբությունը, սակայն այն տարածվեց ողջ երկրով մեկ, սկիզբ դնելով նիդերլանդական մարզերի եւ Իսպանական կայսրության միջեւ մղված Ութսունամյա պատերազմի (1568–1648 թվականներ)։ 1579 թվականին հյուսիսային նիդերլանդական մի քանի մարզեր ստեղծեցին Ուտրեխտի միությունը եւ երկու տարի անց իրենց անկախ հռչակեցին։ 1588 թվականին հռչակվեց Յոթ Միացյալ Նիդերլանդերական Մարզերի Հանրապետությունը, որի քաղաքական իշխանությունը դե ֆակտո պատկանում էր Գլխավոր Շտատներին (Խորհրդարանին)։ Չնայած շարունակական պատերզամներին, Նիդերլանդները տնտեսական ծաղկում էր ապրում։ Դա հիմնականում տեղի էր ունենում ծովագնացության ընդլայնվող առեւտրի շնորհիվ։ Ամստերդամը աստիճանաբար վերածվեց Եվրոպայի ծովային առեւտրի կենտրոնի։ 1609 թվականին Իսպանիայի հետ կնքվեց Տասներկուամյա զինադադար, որով Իսպանիան ճանաչեց Նիդերլանդական Հանրապետության անկախությունը։ Ոսկե դար 17-րդ դարը Նիդերլանդների պատմության մեջ հայտնի է որպես «Ոսկե դար»։ Այս շրջանում Նիդերլանդները իր զարգացմամբ առաջ անցավ եվրոպական մյուս տերություններից։ Նիդերլանդները ձեռք բերեց գաղութներ Հարավարեւելյան Ասիայում, Ամերիկայում եւ Աֆրիկայում։ Հիմնվեցին անդրծովյան առեւտրային ընկերություններ (հատկապես նշանավոր էr «Արեւելահնդկական Կոմպանիան»), որոնք վիթխարի շահույթներ էին բերում պետությանը։ Բուրժուազիան այս շրջանում դառնում է գերիշխող դասը, իսկ ազնվականության եւ հոգեւորականության ազդեցությունը գնալով փոքրանում է։ Նիդերլանդիայում հայտարարված էր խղճի ազատություն, թեեւ իշխանության անդամները բացառապես բողոքական էին։ Տնտեսությանը զուգահեռ ծաղկում են նաեւ մշակույթը եւ գիտությունը։ Մեծ հռչակ է ստանում հատկապես հոլանդական գեղանկարչությունը։ Նորագույն պատմություն 17-18-րդ դարերում անգլո-հոլանդական պատերազմների հետեւանքով հոլանդացիները դուրս մղվեցին ծովային առեւտրից եւ կորցրին մի շարք գաղութներ. թուլացավ Նիդերլանդների ռազմական եւ քաղաքական հզորությունը։ 1795 թվականին Նապոլեոնի զորքերը գրավեցին Նիդերլանդերը, նրա տարածքում ստեղծվեց Բատավյան Հանրապետությունը, իսկ 1806 թվականին՝ ստեղծվեց Հոլանդական թագավորությունը։ Երկու պետություններն էլ Ֆրանսիական կայսրության փաստացի վասալներ էին։ Սակայն կործանիչ հետեւանքներ ունեցած ռուսաստանյան արշավից հետո, 1813 թվականին ֆրանսիացիները լքեցին Նիդերլանդները։ Նիդերլանդների թագավորություն 1815 թվականին ստեղծվեց Նիդերլանդերի թագավորությունը, որը Վիեննայի կոնգրեսի որոշմամբ միավորեց Նիդերլանդները եւ Բելգիան (վերջինս անջատվեց Նիդերլանդներից 1830-ին)։ Նիդերլանդների առաջին արքան էր Վիլլեմ I -ը։ Գլխավոր Շտատերը հանդիսանում էին պետության օրենսդիր մարմինը եւ ժողովրդական ներկայացուցչությունը։ 1848 թ. Վիլհելմ I-ի կարգադրությամբ ստեղծվեց նոր սահմանադրություն, որով սահմանափակվեց թագավորի իշխանությունը եւ ներմուծվեցին նախարարական գերատեսչություններ։ Նիդերլանդները դարձավ սահամանադրական միապետություն։ Վիլհելմ I-ի օրոք սկսվեց տնտեսության, հատկապես արդյունաբերության, առեւտրի եւ ծովագնացության վերականգնում։ Կառուցվեցին բազմաթիվ ջրանցքներ եւ ճանապարհներ, խոշոր նավահանգիստներ։ 19-րդ դարի վերջերին Նիդերլանդներում շարունակվեց արդյունաբերական հեղաշրջումը՝ նպաստելով տնտեսական աճին։ 20-րդ դարի սկզբին Նիդերլանդները աշխարհի խոշոր գաղութային տերություններից էր։ 20-րդ դար Առաջին համաշխարհային պատերազմի ժամանակ Նիդերլանդների պահպանեց չեզոքություն։ 1917 թվականին ընդունվեց արական սեռի բնակչության ընդհանուր ընտրական իրավունք, երկու տարի անց ընտրական իրավունք ստացան նաեւ կանայք։ Այս տարիներին զարգանում է սոցիալական համակարգը. ստեղծվում են նոր քաղաքական կուսակցություններ, արհմիություններ, երիտասարդական շարժումներ, դպրոցներ, մամուլի եւ ռադիոընկերություններ, որոնք սակայն գաղափարական 7 կրոնական առումով խիստ բեւեռացած էին միմյանցից։ Երկիրը բաժանված էր բողոքական, կաթոլիկ եւ սոցիալիստական շերտերի, որոնք ապրում էին գրեթե լիովին մեկուսացած։ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմ 1930-ական թվականների համաշխարհային տնտեսական ճգնաժամը ծանր հետեւանքներ ունեցավ Նիդերլանդների համար։ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ժամանակ Նիդերլանդները կրկին հայտարարեց իր չեզոքության մասին։ Սակայն 1940 թ. մայիսին գերմանա-ֆաշիստական զորքերը զավթեցին Նիդերլանդները։ Երկրի ներսում իրականացվեցին էթնիկ զտումներ. շուրջ հարյուր հազար հրեաներ (Նիդերլանդերի հրեա բնակչության 75 %-ը) տարհանվեցին եւ ոչնչացվեցին համակենտրոնացման ճամբարներում։ Նիդերլանդները վերջնականապես ազատագրվեց 1945 թվականի մայիսին։ Համաշխարհային պատերազմից հետո սկսվեց վերակառուցման եւ տնտեսական վերականգման մի շրջան։ Նիդերլանդները բացի այդ փոխեց իր ավանդական չեզոք քաղաքականությունը անդամակցելով ՄԱԿ-ին, Եվրոպական Տնտեսական Համագործակցությանը, իսկ 1949 թվականին՝ ՆԱՏՕ-ին։ Արդի շրջան 1950-ական թվականներից մշակութային եւ սոցիալական մեծ փոփոխություններ են առաջացնում գաղափարական նոր շարժումները, հատկապես ֆեմինիստական եւ երիտասարդական բազմաթիվ շարժումները։ Հասարակության մեջ կրոնը ավելի նվազ դեր է սկսելում խաղալ։ Սոցիալական կայունության եւ բարեկեցության պայմաններում 60-ական թվականներից մեծ թվով արտագնա աշխատողների ներհոսք է տեղի ունենում։ Ժամանակի ընթացքում վերջիններս դառնում են հիմնական բնակվող։ Տեղի եւ ունենում նաեւ ներգաղթի աճ։ Ընդամենը մեկ-երկու տասնամյակի ընթացքում աճում է էթնիկ բազմազանությունը։ Նիդերլանդական ժամանակակից հասարակության համար հատկանշական է դառնում բազմամշակութայնությունը (մուլտիկուլտուրալիզմը)։ Ներկայիս Նիդերլանդների քաղաքական կյանքում հատկապես ակտուալ խնդիրներ են մի կողմից Եվրոպական միասնականացումը, մյուս կողմից ներքին (հատկապես մեծաքանակ էթնիկ փոքրամասնությունների) ինտեգրացիան։ 2000-ական թվականներից սկսած մի շարք քաղաքական եւ հասարակական գործիչներ հանդես են գալիս բազմազգ հասարակության քննադատությամբ (Պիմ Ֆորտյոյն, Թեո վան Գոգ, Գեերտ Վիլդերս)։ Աշխարհագրություն Բնություն Նիդերլանդներին բնորոշ է ցածրադիր հարթավայրային ռելիեֆը։ Լանդշաֆտում գերակշռում են մշակվող հողատարածքները եւ պահպանվող բնատարածքները։ Մակերեսի միայն 2 %-ն ունի 50 մ-ից ավելի բարձրություն։ Հեղեղումներից պաշտպանվելու համար կառուցվել են բազմաթիվ ամբարտակներ եւ պատնեշներ։ Ծովապատնեշով փակվել են Զեյլանդ մարզի ծովախորշերը, Այսելմիեր լիճը (նախկինում՝ Զաուդերզեյ ծովածոցը)։ Նիդերլանդների ցամաքային մակերեսի զգալի մաս են կազմում այսպես կոչված պոլդերները՝ նախկին ջրային տարածություններ, որոնք ամբարտակներով փակվել ու չորացվել են, վերածվելով մշակվող բերրի հողատարածքների։ Նիդերլանդների արեւելքում տարածված են բլրապատ մորենային դաշտավայրերը, կենտրոնական մասում տեղ-տեղ պահպանվել են մորենային թմբաշարեր, հարավում՝ լյոսով ծածկված հին գետային դարավանդները։ Նիդերլանդների հյուսիսային մասը կազմված է պլեյստոցենի ավազակավային, ծովային եւ գետային, արեւելքում՝ սառցադաշտային եւ ջրասառցադաշտային, Հռենոսի, Մաասի եւ Շելդայի դելտան՝ կուտակումային նստվածքներից, հարավարեւելքը՝ կրաքարերից, մերգելներից, կավիճից։ Ներքին ջրեր Գետերը ջրառատ են, նավարկելի եւ միացված են ջրանցքներով։ Ամենամեծ գետը Հռենոսն է (հոլանդերեն՝ Ռայն), որով երկու անգամ ավելի շատ ջուր է Նիդերլանդներ ներհոսում, քան տարեկան տեղումների ընդհանուր քանակը։ Այլ խոշոր գետեր են Մաասը եւ Շելդան։ Նիդերլանդներում կառուցված են մեծ թվով ջրանցքներ, որոնք, ինչպես նաեւ գրեթե բոլոր գետերը նավարկելի են։ Ամստերդամ, Լայդեն եւ Ուտրեխտ քաղաքները հայտնի են իրենց ջրանցքների համակարգով։ Քաղցրահամ լճերը, որոնց մեծ մասը գտնվում է երկրի արեւմտյան մասում եւ Ֆրիսլանդ մարզում, ունեն հիմնականում ռեկրեացիոն նշանակություն։ Խմելու համար օգտագործվում են ստորգետնյա ջրի պաշարները։ Ջրային ռեսուրսների պահպանմամբ եւ վերահսկմամբ զբաղվում է Տրանսպորտի եւ ջրային տնտեսության նախարարությունը։ Ռելիեֆ Նիդերլանդներին բնորոշ է ցածրադիր հարթավայրային ռելիեֆը։ Գերակշռում են մշակվող հողատարածքները եւ պահպանվող բնատարածքները։ Մակերեսի միայն 2 %-ն ունի 50 մ-ից ավելի բարձրություն։ Նիդերլանդների ցամաքային մակերեսի զգալի մասը կազմում են պոլդերները՝ նախկին ջրային տարածություններ, որոնք ամբարտակներով փակվել ու չորացվել են՝ վերածվելով մշակվող բերրի հողատարածքների։ Նիդերլանդների արեւելքում տարածված են բլրապատ դաշտավայրերը, կենտրոնական մասում տեղ-տեղ պահպանվել են թմբաշարեր, հարավում՝ հին գետային դարավանդները։ Նիդերլանդների հյուսիսային մասը կազմված է ավազակավային, ծովային եւ գետային, արեւելքը՝ սառցադաշտային եւ ջրասառցադաշտային, Հռենոսի, Մաասի եւ Շելդայի դելտան՝ կուտակումային նստվածքներից, հարավ-արեւելքը՝ կրաքարերից, մերգելներից, կավիճից։ Տարածքի ամենաբարձր կետն է Վալսերբերգ լեռը (321 մ), իսկ ամենացածր կետը՝ -6,7 մ՝ ծովի մակարդակից (Ռոտերդամի արվարձան)։ Կլիմա Նիդերլանդները տեղակայված է Եվրոպայի Մերձատլանտյան բարեխառն իջվածքներում, ինչը պայմանավորում է նրա բացառիկ կլիման։ Երկրի տարածքում՝ բարձրադիր վայրերի կամ լեռների փոքր չափերի եւ բացակայության պատճառով, կլիմայական տարբերություններ գրեթե չկան։ Նիդերլանդների կլիմայի վրա յուրօրինակ ազդեցություն են թողնում Ատլանտիկական ցիկլոնները։ Եղանակը շատ շուտ փոփոխվում է, սակայն հիմնականում պահպանվում է ամպամած, խիտ ամպերով եւ մառախուղով պատված եղանակը։ Ամբողջ տարվա ընթացքում հազվադեպ են լինում արեւոտ օրեր։ Նիդերլանդերում հիմնականում ձմեռը լինում է մեղմ, օդի միջին ջերմաստիճանը հասնում է 2 °C-ի։ Այս ամենը տեղի է ունենում շնորհիվ գերակշռող արեւմտյան ամպերի, որոնք փչում են Հյուսիսային ծովից։ Երբեմն լինում է նաեւ բացասական ջերմաստիճան, սակայն դրան հաջորդում են տաքացումները։ Ձմռանը ձյան տեղումները հազվադեպ են, եւ մնացած բոլոր տեղումները լինում են անձրեւի տեսքով։ Արեւելքից եկող ցրտաշունչ քամիները կարող են իրենց հետ բերել սառնամանիքներ եւ Ռայնի հոսքն ի վար՝ սառցակալումներ։ Ամռան ընթացքում զով եղանակին հաջորդում են տաք օրերը։ Հուլիսին օդի միջին ջերմաստիճանը հասնում է մինչեւ 16 °C-ի։ Օգոստոսից հոկտեմբեր ընկած ժամանակահատվածում գրանցվում են տեղումների ամենաշատ քանակը։ Նիդերլանդների կլիման բարենպաստ է բաց գրունտներում հացահատիկային եւ պտղատու բույսերի աճեցման համար՝ վաղ գարնանից մինչեւ ուշ աշուն։ Ժամային գոտիներ Նիդերլանդների տարածքը գտնվում է Կենտրոնաեվրոպական ժամանակ (CET) (UTC+1) ժամային գոտում։ Ամեն տարի մտցվում է կենտրոնաեվրոպական ամառային ժամանակը (UTC+2). ժամասլաքը մարտի վերջին կիրակիի ժամը 2:00-ին մի ժամով տարվում է առաջ եւ նոյեմբերի վերջին կիրակիի ժամը 3:00-ին՝ մի ժամով ետ։ Նիդերլանդների Բոնեյր, Սինտ-Էստարիուս եւ Սաբո հատուկ մունիցիպալիտետները, ինչպես նաեւ Թագավորության մասերը (Արուբա, Կյուրասաո, Սինտ-Մարտեն) գտնվում են UTC-4 ժամային գոտում։ Տնտեսություն Նիդերլանդները ունի զարգացած բաց տնտեսական համակարգ, որի հիմքն է հանդիսանում միջազգային առեւտուրը։ Ամենակարեւոր առեւտրական գործընկերներն են Գերմանիան, Բելգիան, Ֆրանսիան եւ Իտալիան։ Լավ զարգացած ենթակառուվածքի շնորհիվ Նիդերլանդները կարեւոր ճանապարհատրանսպորտային հանգույց է Արեւմտյան Եվրոպայում։ Ռոտերդամի նավահանգիստը խոշորագույնն է Եվրոպայում։ Նիդերլանդները երկրագործական եւ բանջարաբոստանային ապրանքների աշխարհի ամենախոշոր արտահանողներից է։ Գյուղատնտեսությունը ամբողջովին ավտոմատացված է եւ հիմնված ինտենսիվ հողագործության վրա, ինչով եւ պայմանավորված է այն, որ գյուղատնտեսության ոլորտում աշխատում է մասնագիտական բնակչության միայն 4%-ը։ Գյուղատնտեսության կարեւոր մաս են կազմում ծաղկաբուծությունը եւ ջերմոցային բանջարաբուծությունը։ Արդյունաբերությունը հիմնականում բաղկացած է սննդի արտադրությունից, քիմիական արդյունաբերությունից, նավթարդյունաբերությունից եւ մետալուրգիայից։ Տնտեսության այլ կարեւոր հատվածներ են ֆինանսական եւ բանկային սեկտորը, տուրիզմը։ Նիդերլանդներ ամեն տարի այցելում է մոտ 10-11 միլիոն զբոսաշրջիկ, որոնց գրեթե կեսը ժամանում է Ամստերդամ։ Վերջինս շատ զբոսաշրջիկների գրավում է ոչ միայն թանգարաններով եւ պատմական ճարտարապետությամբ, այլ թմրանյութերի ազատ վաճառքով եւ կարմիր լապտերների թաղամասերով։ Ազգային արժույթն է եվրոն, որը 2002 թվականին փոխարինել է նիդերլանդական գուլդենին։ Արդյունաբերություն Արդյունաբերության ծավալներով կա 3 մեծ ճյուղ՝ նավթաքիմիա՝ 25 % շրջանառություն, սննդի արդյունաբերություն՝ 27 % եւ մեքենաշինություն՝ 12.4 %: Մյուս ճյուղերից են ինքնաթիռաշինությունը, նավաշինությունը, սեւ մետալուրգիան, տեքստիլ արդյունաբերու-թյունը, կահույքի եւ թղթի արդյունաբերու-թյունները, գարեջրի եւ հագուստի արտադրությունը։ Հայտնի է նաեւ կակաչների արտահանումը (կակաչը Նիդերլանդների խորհրդանիշներից է)։ Նիդերլանդների տնտեսությունը աշխարհին հայտնի է այնպիսի ֆիրմաներով, ինչպիսիք են «Royal Dutch Shell»-ը (նավթաքիմիա), «Unilever» (սննդամթերք), «Philips» (Էլեկտրոնիկա), «Hoogovens (Estel)» (մետալուրգիա), «Fokker» (ինքնաթիռաշինու-թյուն), «Rhein-Shelde Verolme» (նավաշինություն) եւ այլն։ Առաջին երեքը մտնում են աշխարհի 30 խոշոր կորպորացիաների մեջ։ Ի դեպ «Royal Dutch Shell»-ը այդ ցուցակում չորրորդն է։ Հոլանդական տնտեսության մեջ մեծ տեղ է զբաղեցնում էներգետիկան։ Հոլանդիայի էներգետիկան էլեկտրաէներգիայի հետ միասին արդյունահանում է նաեւ նավթ եւ բնական գազ (ի դեպ՝ գազի պաշարներով 4-րդն է աշխարհում)։ Տարեկան արդյունահանում են 80 մլրդ. մ3բնականգազ, որի կեսից ավելին արտահանում են այլ երկրներ։ Էլեկտրատեխնիկական ընկերությունների մասնաբաժինը կազմում է 10 %, որի 6 %-ը բաժին է ընկնում մետալուրգիային, մետաղամշակմանը, տրանսպորտային մեքենաշինությանը։ Արդյունաբերական շրջանառության մեջ համեմատաբար փոքր մաս են կազմում ռետինի արտադրությունը, թուղթի եւ ստվարաթուղթի արտադրությունը, կահույքի, սարքավորումների արտադրությունը, տեքստիլ արդյունաբերությունը, հագուստը եւ կոշկեղենը։ Արդյունաբերական արտադրանքի մեջ տեխնոլոգիական ոլորտների մասնաբաժինը կազմում է 12. 3%: Ազգային եկամտի մեջ ծառայությունների բաժինը կազմում է 61.6 %, արդյունաբերությունը՝ 34.2 %, գյուղատնտեսությունը՝ 4.2 %: Գյուղատնտեսություն Նիդերլանդների տնտեսությունը բնութագրվում է բարձր արդյունավետ գյուղատնտեսական արտադրությամբ։ Գյուղատնտեսական հատվածն արտահանման ծավալում կազմում է 25 %։ ԱՄՆ-ից հետո Նիդերլանդներն աշխարհում երկրորդն է գյուղատնտեսական ապրանքների արտահանմամբ։ Արտահանման շուրջ 78 %-ը բաժին է ընկնում Եվրամիության երկրներին։ Ամենամեծ հատվածը գյուղատնտեսությունում զբաղեցնում է բանջարաբուծությունն ու պտղաբուծությունը, որից հետո կաթնային տավարաբուծությունն ու թռչնաբուծությունը։ Հողագործությունը համեմատաբար համեստ դեր է խաղում։ Վերջին տարիներին լուրջ ուշադրություն է դարձվում նվազեցնելու շրջակա միջավայրի վրա աճող բացասական ազդեցությունները, որոնք իրենց ազդեցությունն են ունենում գյուղատնտեսության վրա։ Կաթնային տավարաբուծությունն իրականացվում է կլոր տարին՝ շնորհիվ խոշոր արոտավայրերի։ Կաթի արտադրությունը կազմում է տարեկան մոտ 11 միլիոն տոննա։ Կաթնամթերքի ոլորտում գերիշխող դերը պատկանում է երեք խոշորագույն ընկերությունների, որոնց բաժին է ընկնում ոլորտի 75 %-ը։ Պետական կարգ Խորհրդարան 1814 թվականից ի վեր Նիդերլանդները սահմանադրական միապետություն է։ Երկրի օրենսդիր մարմինը կոչվում է Գլխավոր Շտատները (հոլանդ. Staten-Generaal)։ Այն բաղկացած է Առաջին եւ Երկրորդ պալատներից։ Երկրորդ պալատը Նիդերլանդերի ամենաազդեցիկ քաղաքական կառույցն է, օրենքներ ընդունելուց բացի, նրա գործառությունների մեջ է մտնում կառավարության վրա վերահսկողություն կատարելը։ 150 անդմաները ընտրվում են 4 տարի ժամկետով ուղղակի ժողովրդական քվեարկությամբ։ Առաջին պալատը ունի ավելի փոքր քաղաքական ազդեցություն. այն կամ հաստատում կամ բեկանում է Երկրորդ պալատի ընդունած օրինագծերը։ 75 անդամները ընտրվում են 6 տարի ժամկետով մարզերի ինքնակառավարման մարմինների կողմից։ Նիդերլանդները չունի եռակողմ իշխանության ավանդական բաժանում։ Օրենսդրական իշխանությունն իրականացում են Գլխավոր Շտատները, թագուհին եւ կառավարությունը (նախարարների խորհուրդը) միասին։ Թագավոր Թագավորը (ներկայում՝ թագուհին) պետության գլուխն է եւ զինված ուժերի գերագույն գլխավոր հրամանատարը։ Թագուհին հաստատում է օրինագծերը, նշանակում է նախարարներին, դատավորներին, մարզային խորհուրդների նախագահներին (որոնք կոչվում են թագուհու կոմիսարներ) եւ համայնքապետերին։ Նախարարների խորհրդի հետ միասին կազմում է գործադիր իշխանությունը։ Գործադիր իշխանությանը կից որպես խորհրդատվական օրգան գործում է Պետական Խորհուրդը (հոլանդ. Raad van State): Թագավորի սահմանադրական իշխանությունը, սակայն, տարիների ընթացքում գնալով սահմանափակվել է եւ այժմ ունի ավելի շատ ձեւական եւ ծիսակարգային բնույթ։ Հատկանշական է, որ Նիդերլանդները 1890 թվականից մինչ այժմ ունեցել է միայն թագուհիներ։ Նիդերլանդերի ներկայիս միապետն է Բեատրիկսը։ Գահաժառանգն է Վիլլեմ-Ալեքսանդր արքայազնը։ Կառավարություն Կառավարության ղեկավարն է վարչապետը (այս պահին՝ Մարկ Ռուտե)։ Վարչապետը, նախարարների եւ պետքարտուղարների հետ, կազմում է կաբինետը։ Երկրորդ պալատի ընտրություններից հետո սովորաբար երկու կամ երեք կուսակցություններ կազմում են կոալիցիա։ Ինչպես կառավարության, այնպես էլ թագուհու եւ խորհրդարանի նստավայրերը գտնվում են Հաագայում։ Քաղաքական կուսակցություններ Քաղաքական համակարգը բաժանվում է երեք ավանդական բլոկերի. քրիստոնեա-դեմոկրատներ (որոնց ներկայացուցիչն է CDA – Քրիստոնեա-դեմոկրատական դաշինք կուսակցությունը), սոցիա-դեմոկրատները (PvdA – աշխատավորական կուսակցությունը) եւ լիբերալ-դեմոկրատները (VVD – Ազատության եւ Ժողովրդավարության կուսակցությունը)։ Համեմատաբար նոր կուսակցություն է Ազատության Կուսակցությունը (PVV), որի առաջնորդն է Գերտ Վիլդերսը։ Վերջինս հատկապես հայտնի է իսլամի վերաբերյալ իր ծայրահեղ հայացքներով եւ իմիգրացիոն քաղաքականության վերաբերյալ կտրուկ քննադատությամբ։ Խորհրդարանական փոքրամասնություն կազմող կուսակցություններից են Դեմոկրատներ 66-ը (D66), ԿանաչՁախը (GroenLinks), ՔրիստոնյաՄիությունը (CU) եւ Կենդանիների պաշտպանության կուսակցությունը (PvdD)։ Վերջին վաղաժամկետ խորհրդարանական ընտրությունները կայացել են 2010 թվականի հունիսի 9-ին։ Մինչ այդ խոշորագույն քակաքական կուսակցություն հանդիսացող Քրիստոնեա-դեմոկրատական դաշինքը (CDA) այս ընտրություններում կորցրեց պատգամավորական մանդատների կեսը։ Ազատության եւ Ժողովրդավարության կուսակցությունը (PVV) եւ Աշխատավորական կուսակցությունը (PvdA) դարձան համապատասխանաբար առաջին եւ երկրորդ կուսակցությունները։ Մեծ թռիչք կատարեց Ազատության Կուսակցությունը (PVV) կուսակցությունը ձեռք բերելով 24 պատգամավորական մանդատ (նախկին 9-ի փոխարեն)։ Մարզային եւ տեղական ինքնակառավարում Մարզերում եւ համայնքներում գործում են ընտրովի տեղական ինքնակառավարման մարմիններ. Պրովինցիալ Շտատները (մարզային ընտրովի ինքնակառավարման մարմին)՝ թագուհու նշանակած կոմիսարի գլխավորությամբ եւ համայնքային խորհուրդները (համայնքային ընտրովի ինքնակառավարման մարմին) նույնպես թագուհու կողմից նշանակված համայնքապետի (բուրգոմիստրի) գլխավորությամբ։ Ժողովրդագրություն Բնակչություն Համեմատած այլ եվրոպական երկրների հետ, Նիդերլանդները իր պատմության ընթացքում ունեցել է արագ ժողովրդագրական աճ. 1850 թվականին բնակչությունը կազմել է 3 միլիոն, 1900 թվականին՝ 5 միլիոն, 1950 թվականին՝ 10 միլիոն եւ 2000 թվականին՝ 16 միլիոն։ 2009 թվականի դրությամբ այն կազմել է 16, 5 միլիոն։ Միջին խտությունը 1 կմ2 վրա 397, 7 մարդ է։ 2005 թվականի տվյալներով՝ ընդհանուր բնակչության 80,9 %-ը նիդերլանդացիներ են, 2,4 %-ը ինդոնեզացիներ, 2,4 %-ը գերմանացիներ, 2,2 %-ը թուրքեր, 2,0 %-ը սուրինամացիներ, 1,9 %-ը մարոկկացիներ, 0,8 %-ը անտիլյանցիներ եւ արուբացիներ, իսկ մնացած 6,0 %-ը՝ այլ ազգություններ։ Ընդհանուր բնակչության 82 %-ը քաղաքաբնակ է։ Նիդերլանդներին բնորոշ են համեմատաբար փոքր, իրար մոտ գտնվող բնակավայրերը։ Խոշոր, մեկ միլիոնից ավել բնակչություն ունեցող մետրոպոլներ չկան (ամենամեծ քաղաքը Ամստերդամն է, որ ունի 780 հզ բնակչությամբ)։ Երկրի կենտոնաարեւմտյան հատվածում գտնվող չորս համեմատաբար խոշոր քաղաքները (Ամստերդամ, Ռոտերդամ, Հաագա, Ուտրեխտ), սերտաճելով իրենց մեջ գտնվող այլ բնակավայրերի հետ, կազմում են այսպես կոչված Ռանդստադի ագլոմերացինան։ Երկրի ընդհանուր բնակչության 40 %-ը կենտրոնացած է Ռանդստադում։ Վարչական բաժանում Նիդերլանդները վարչականորեն բաժանված է տասներկու մարզեր (պրովինցիաներ), որոնք իրենց հերթին բաժանված են 431 համայնքների ու 27 ջրային միավորների։ Մարզեր Խրոնինգեն Ֆրիզլանդ Դրենթե Օվերեյսել Ֆլեւոլանդ Խելդերլանդ Ուտրեխտ Հյուսիսային Հոլանդիա Հարավային Հոլանդիա Զեյլանդ Հյուսիսային Բրաբանտ Լիմբուրխ Լեզու Պաշտոնական պետական լեզուն հոլանդերենն է։ Ֆրիզլանդ մարզում նաեւ պաշտոնական լեզու է ֆրիզերենը։ Ստորին սաքսոներենը եւ լիմբուրգերենը Եվրամիության կողմից ճանաչված են որպես գավառային լեզուներ։ Հոլանդացիեների մեծ մասը տիրապետում է անգլերենին, գերմաներենին եւ ֆրանսերենին որպես օտար լեզու։ Հոլանդերեն խոսում են ոչ միայն Նիդերլանդներում, այլ նաեւ Բելգիայում, Սուրինամում, ինչպես նաեւ Արուբա, Կուրասաո եւ Սինթ-Մարտեն կղզիներում։ Նիդերլանդների եւ Բելգիայի թագավորություններում պետական լեզուն համարվում է նիդերլանդերենը։ Եվրոպայում ավելի քան 22 միլիոն մարդ խոսում է այդ լեզվով։ Ֆրանսիայի հյուսիս-արեւմուտքում մոտավորապես 60 հազ. մարդ խոսում է նիդերլանդական բարբառով։ Նիդերլանդերենը հաճախ օգտագործվում է Նիդերլանդական Անթիլիական կղզիների եւ նախկին Նիդերլանդների գաղութ՝ Սուրինամի կառավարման մարմիններում ու կրթական օջախներում։ Նիդերնալդներենը հիմնված է աֆրիկական լեզվի վրա, որով խոսում են Հարավային Աֆրիկայում։ Աշխարհի մոտ 250 համալսարաններում ուսուցումը նիդերլանդերենով է։ Բելգիայի, հյուսիսային Ֆրանսիայի ֆրանսախոս պրովինցիաներում շատ դպրոցականներ՝ որպես իրենց երկրորդ լեզու ընտրում են նիդերլանդերենը։ 1980 թ. Նիդերլանդների եւ Ֆլանդրիայի ակտիվիստները կազմակերպեցին «Նիդերլանդական լեզվական խորհուրդ», որը զբաղվում է նիդերլանդերենի տարածմամբ եւ որոշում է գրելու ու կարդալու կանոնները։ Կրոն Վաղ միջնադարից լինելով քրիստոնյա երկիր, ներկայում Նիդերլանդներն համարվում է Եվրոպայի ամենաաշխարհիկ երկրներից մեկը։ Որեւէ կրոնի չհարող չափահասները 2008 թվականի տվյալներով 42 % են կազմում։ Քրիստոնյաների կեսը կամ ընդհանուր բնակչության 29 %-ը կաթոլիկ է, 19 %-ը՝ բողոքական։ Մուսուլմանները կազմում են բնակչության 4 %-ը։ Տարածված են նաեւ բուդդայականությունը, հինդուիզմը եւ հուդայականությունը։ 2002 թվականին բնակչության 31 %-ը կազմել են կաթոլիկները, հոլանդական բարեփոխված եկեղեցու հետեւորդները՝ 13 %, կալվինիստները՝ 7 %, մուսուլմանները՝ 5,5 %, հինդուիսնտներն ու ուրիշ կրոնների հետեւորդները՝ 2,5 %, բնակչության 41 %-ը եղել է աթեիստ կամ էլ ոչ մի կրոնական պատկանելիություն չեն ցուցաբերել։ Նիդերլանդներում 20-րդ դարի առաջին կեսին գոյություն է ունեցել մեծ հրեական համայնք, միայն թե այն ամբողջովին վերացվել է գերմանական գրոհի ժամանակ։ Այսպես՝ եթե 1941 թվականին երկրում ապրում էր հուդաիզմի դավանող 140 հազ. ներկայացուցիչ, ապա 1971 թվականի մարդահամարի տվյալներով՝ ընդամենը՝ 6 հազ. մարդ։ Հայերը Նիդերլանդներում Պատմական Նիդերլանդների տարածքում հայերի հաստատման մասին տվյալները վերաբերում են 11-րդ դարին։ 14-15-րդ դդ. հայ առեւտրականների համայնք է ձեւավորվել ֆլամանդական Բրյուգգե քաղաքում, որն այն ժամանակ միջազգային առեւտրի խոշոր կենտրոն էր (այժմ գտնվում է Բելգիայում), իսկ 17-րդ դարում, երբ Նիդերլանդները հասել էր իր տնտեսական եւ մշակութային զարգացման բարձրակետին՝ խոշոր նավահանգստային քաղաք Ամստերդամում։ Ամստերդամի հայ համայնքը կազմում էին պարսակահայ առեւտրականները, որոնք գլխավորապես զբաղվում էին մետաքսի առեւտրով։ 1660 թվականին Մատթեոս Ծարեցին Ամստերդամում հիմնել է հայկական տպարան, որը նրա մահից հետո ղեկավարել է Ոսկան Երեւանցին։ Այս տպարանում առաջին անգամ հայերեն լեզվով լույս են տեսել հայերեն Աստվածաշունչը (1666 թվական), Առաքել Դավրիժեցու «Գիրք պատմությանցը» (1669 թվական), Մովսես Խորենացու «Հայոց պատմությունը» (1695 թվական), հայերեն առաջին քարտեզը՝ «Համատարած աշխարհացոյցը» (1695 թվական), Յ. Շրյոդերի «Գանձ արամեան լեզուին» աշխատությունը (1711 թվական) եւ բազմաթիվ այլ գրքեր, ընդհանուր առմամբ 53 անուն գիրք։ 1714 թվականին Ամստերդամում բացվում է նաեւ հայկական եկեղեցի։ 19-րդ դարի սկզբին՝ ֆրանսիական զորքը ավերում է Ամստերդամի մեծ մասը, այն կորցնում է իր բնակչության գրեթե կեսը, որից հետո հետզհետե անհետանում է հայկական համայնքը։ Նիդերլանդներում այսօր տարբեր տվյալներով բնակվում է շուրջ 10.000 հայ, գործում են մեկ տասնյակից ավել հայկական կազմակերպություններ, այդ թվում՝ Հայ դատի գրասենյակը, «Աբովյան» մշակութային կենտրոնը, «Գլաձոր» ուսանողական միությունը, 4 եկեղեցի եւ այլն։ Նիդերլանդների ներկայիս գաղթոջախները կազմավորվել են 20-րդ դարի կեսերից. սկզբնական շրջանում 1943 թվականին Ինդոնեզիայից բռնագաղթված հայերի, հետագա տարիներին Մերձավոր Արեւելքից, իսկ 90-ական թվականներին՝ Հայաստանից գաղթած հայերի միջոցով։ 1989 թվականին վերաբացվել է Ամստերդամի հին հայկական եկեղեցին։ Նոր հայկական եղեկեցի եւ մշակութային կենտրոն է կառուցվել Ալմելո քաղաքում։ 2012թ Նիդերլանդահայերն ունեն իրենց Նիդերլանդական Օրագիր (հոլ.՝ Nederlandse Dagboek, անգլ.՝ Netherlands Daily), էլեկտրոնային թերթը, որը կարեւոր դեր է խաղում մշակութային ու տեղեկատվական դաշտում։ Մշակույթ Արվեստ Նիդերլանդները աշխարհին հայտնի է բազմաթիվ գեղանկարիչներով։ Գեղանկարչությունը հատկապես ծաղկում է ապրել «Ոսկե դարում» (1609–1672 թվականներ)։ Այս շրջանի Հոլանդական դպրոցի ամենահայտնի վարպետներից են Ռեմբրանդտ վան Ռայնը, Յան Վերմեերը, Ֆրանս Հալսը, Յան Ստեյնը եւ այլք։ 19-րդ դարի գեղանկարիչներից ամենահայտնին է պոստիմպրեսիոնիզմի ներկայացուցիչ Վինսենթ վան Գոգը։ 20-րդ դարի աբստրակցիոնիստ էր Պիտ Մոնդրիանը, ով գլխավորել է «Դե Ստայլ» կոչվող գեղարվեստական շարժումը։ 1948 թ. հիմնվել է «Կոբրա» արվեստի միությունը, որը միավորել է մոդեռնիզմի ներկայացուցիչներ Եվրոպայի տարբեր երկրներից։ «Կոբրայի» անդամներ Կարել Ապելը եւ Կորնելիս Բեւերլուն ավանգարդ արվեստի կարեւոր ներկայացուցիչներ էին Նիդերլանդներում։ 20-րդ դարի մեկ այլ հոլանդացի արվեստագետ՝ Մաուրից Էշխերը հայտնի է տեսողական պատրանքներ ստեղծող իր նկարներով։ Գրականություն Նախքան 17-րդ դարը, հոլանդական գրականությունը ստեղծվում էր տարբեր բարբառների վրա հիմնված գրական լեզուներով, հաճախ էլ լատիներենով (ինչպես օրինակ Էրազմ Ռոտերդամցու «Գովք հիմարության» երգիծանքը)։ 17-րդ դարում գործածական է դառնում մեկ ընդհանուր գրական լեզուն։ Այս շրջանի հայտնի գրողներ են Պիտեր Կորնելիսզոնը եւ Յան Վան դեն Վոնդելը։ Վերջինիս «Լուցիֆեր» ողբերգությունը (1654 թվական) համարվում է համաշխարհային գրականության գլուխգործոցներից մեկը։ 19-րդ դարի գրող Մուլտատուլիի «Մաքս Հավելար» ստեղծագործությունը քննադատում է Ինդենեզիայում հոլանդական գաղութակալությունը։ 1940–1942 թվականներին գրված Աննա Ֆրանկի հանրահայտ օրագրությունը նկարագրում է համաշխարհային պատերազմի ընթացքում հրեա ընտանիքի թաքստոցում անց կացրած երկու տարիները։ Հետպատերազմյան գրականության դասականներ են համարվում Ֆրեդերիկ Հերմանսը, Հարի Մուլիշը եւ Խերարդ Ռեւեն։ Ճարտարապետություն Միջնադարյան ճարտարապետական հուշարձաններից են Ամստերդամի, Կամպենի, Զվոլեի պարիսպները, աշտարակները եւ տները, Հաագայի թագավորական դղյակը, Ուտրեխտի, Հառլեմի, Լայդենի, Դելֆտի գոթական տաճարները։ Քարի սակավության պատճառով հոլանդական ճարտարապետությունում գերակշռում են աղյուսե փոքր շինությունները։ Ամստերդամ քաղաքի կենտրոնը գրեթե ամբողջությամբ արտացոլում է 17-րդ դարի հոլանդական ճարտարապետությունը։ 20-րդ դարի ճարտարապետությունը աչքի է ընկնում ավանգարդ ոճով եւ նոր ճարտարապետական ձեւերի որոնումով։ Կինո 19-րդ դարի ավարտից նկարահանվել են վավերագրական ֆիլմեր, իսկ 1910 թվականից նաեւ գեղարվեստական։ Դարակեսից հետո թողարկված ֆիլմերից են «Շեփորանվագ» կատակերգությունը (1958 թվական) եւ «Բոլորը» (1963 թվական) փաստագեղարվեստական ֆիլմը։ 70-ական թվականներից սկսած մեծ ժողովրդականություն են վայելել Պաուլ Վերհուվենի եւ Դիկ Մասի ֆիլմերը։ «Հարձակում», «Անոտնիայի շառավիղը» եւ «Խառնվածք» ֆիլմերը տարբեր տարիների արժանացել են Օսկարի մրցանակի։ Մամուլ Կարեւոր օրաթերթերից են «De Telegraaf», «Algemeen Dagblad», «De Volkskrant», «NRC Handelsblad» եւ «Trouw» պարբերականները։ Հանրաճանաչ շաբաթաթերթեր են «Elsevier», «HP/De Tijd», «Vrij Nederland» եւ «De Groene Amsterdammer»: Գործում են չորս հանրային («Nederland 1», «Nederland 2» եւ «Nederland 3», եւ «BVN») եւ մի շարք կոմերցիոն («RTL», «SBS» եւ այլ) հեռուստահեռարձակողներ։ Հանրահայտ ռադիոհեռարձակողներից են «Radio 1», «Radio 2», «3FM» հանրային եւ «Radio 538», «Sky Radio», «Q-music» կոմերցիոն ռադիոընկերությունները։ Ազգային խոհանոց Հոլանդական ավանդական կերակրատեսակները հատկապես բնորոշել են անցյալի գյուղատնտեսական կյանքը։ Տիպիկ հոլանդական ճաշը հիմնականում պատրաստված է կարտոֆիլից, բանջարեղենից եւ մսից։ Ողջ աշխարհում հայտնի է հոլանդական պանիրը (հատկապես Էդամմեր եւ Գաուդա տեսակները)։ Հայտնի են նաեւ հոլանդական քաղցրեղենները, ինչպես օրինակ հոլանդական թավաբլիթը, մեղրավաֆլին, ձիթագնդիկը եւ այլն։ Սպորտ Ամենատարածված մարզաձեւն է ֆուտբոլը։ «KNVB» ֆուտբոլային ակումբների միությունը շուրջ 1 միլիոն անդամով երկրի ամենախոշոր կազմակերպությունն է։ Նիդերլանդների ազգային հավաքականը բարձր տեղեր է գրավում Ֆուտբոլի աշխարհի եւ Եվրոպայի առաջնություններում։ Հայտնի ֆուտբոլիստներ են Յոհան Կրոյֆ, Պատրիկ Կլաուվերտը եւ Ֆրենկ Ռայկարդը։ Այլ տարածված մարզաձեւեր են թենիսը, վոլեյբոլը, հենդբոլը, կորֆբոլը, հոկեյը, ձիարշավը, չմշկավազքը, հեծանվավազքը եւ այլն։ Հեծանիվը սպորտային եւ ռեկրեացիոն նշանակությունից բացի, ամենակարեւոր երթեւեկության միջոցներից մեկն է։ Երկրի տարածքով անցնում են բազմաթիվ հեծանվային ճանապարհներ, որոնցով կարելի է երթեւեկել գրեթե ամենուր։ Ծանոթագրություններ Հոլանդերեն Վիքիպեդիայի Նիդերլանդներ (Nederland) հոդված ՀՍՀ, Նիդերլանդական արվեստ, Նիդերլանդական գրականություն, Նիդերլանդներ հոդվածներ, հատոր XVIII, էջ 276-288։ Երեւան 1982}} Արտաքին հղումներ Նիդերլանդներում Հայաստանի դեսպանություն Կառավարություն Overheid.nl Հոլանդիայի կառավարություն պաշտոնական պորտալ Government.nl Հոլանդիայի կառավարություն պաշտոնական կայք CBS - Հոլանդական բյուրոյի վիճակագրության Հիմնական ցուցանիշները Նիդերլանդների մարզեր statoids.com կայքում Նիդերլանդներ Արեւմտյան Եվրոպայի երկրներ Միջերկրածովյան միության անդամներ Լիբերալ ժողովրդավարություններ ՆԱՏՕ-ի անդամ երկրներ Բենիլյուքս Եվրոպայի խորհրդի անդամ երկրներ Հոլանդախոս երկրներ եւ տարածքներ 1815 հիմնադրված պետություններ եւ տարածքներ