text: Արցախ (Լեռնային Ղարաբաղ), պատմական տարածաշրջան Հարավային Կովկասում, որն ընկած է Դաշտային Արցախի եւ Սյունիքի միջեւ եւ զբաղեցնում է Փոքր Կովկասի հարավարեւելյան լեռնաշղթան։ Տարածաշրջանը հիմնականում անտառածածկ է եւ լեռնային։ Տարածաշրջանի մեծ մասն զբաղեցնում է փաստացի անկախ Արցախի Հանրապետությունը։ Անվան ստուգաբանություն «Ղարաբաղ» տեղանունը հստակ ստուգաբանություն չունի։ Ըստ մեկ ստուգաբանության՝ թարգմանվում է որպես՝ «Սեւ այգի»։ Ըստ երկրորդ ստուգաբանության՝ «բաղ» արմատով բազմաթիվ տեղանուններ գոյություն ունեին Սյունիքում, Արցախում, Գանձակում եւ այլուր։ Եվ «Ղարաբաղը» «Բաղաբերդ» տեղանվան պարզ ու սովորական թարգմանությունն է։ «Ղարաբաղի» առաջին՝ «ղարա» մասը հայերեն «բերդ» բառի թարգմանությունն է՝ լ-ր հնչյունափոխությամբ։ Ինչպես օրինակ, Կալա-կարա՝ Կալա, Կալաքենդ (Բերդաշեն), իսկ պաշտոնական փաստաթղթերում՝ Կարաքենդ։ Տեղանվան երկրորդ՝ «բաղ» մասը օտար նվաճողների կողմից չի թարգմանվել։ Այսպիսով՝ Ղարաբաղը Բաղաբերդ տեղանվան քմահաճ թարգմանությունն է։ Հաճախ Լեռնային Ղարաբաղ տերմինն օգտագործվում է Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետությունը (Արցախի Հանրապետությունը) նշելու համար, թեեւ նրա տարածքը աշխարհագրորեն միայն մասամբ է համընկնում Լեռնային Ղարաբաղի հետ։ Բնակչություն 1989 թվականին Լեռնային Ղարաբաղի, այսինքն ԼՂԻՄ եւ Շահումյանի շրջանի բնակչությունը կազմում էր 192 հազար մարդ, որոնցից 76% հայեր, 23% ադրբեջանցիներ, մնացած մասը կազմում էին ռուսները եւ քրդերը։ Պատկերասրահ Տես նաեւ Արցախի Հանրապետություն Արցախ նահանգ Ծանոթագրություններ Կովկաս Արցախ Պատմական մարզեր Չճանաչված կամ մասամբ ճանաչված պետություններ Բաժանված տարածաշրջաններ


source: wikipedia

text: Էյսիդ ջազը երաժշտական ուղղություն է, որը սկիզբ է առել 1990-ականներից։ Այն իրենից ներկայացնում է երկու տարբեր ժամանակահատվածների երաժշտական ուղղությունների միաձուլում։ Ինչպես պարզ է անվանումից այդ երաժշտական ուղղություններից մեկը ջազն է, իսկ մյուս բառը "acid", որը անգլերեն է եւ թարգմանաբար նշանակում է քիմիական թթու՝ բնորոշում է 90-ականներից ի վեր շատ մոդայիկ էլեկտրոնային ռիթմերն ու ձայները։ Ստացվում է էլեկտրոնային սկզբունքով, ակտիվ եւ երիտասարդության շնչով մատուցված ջազ։ Այս երաժշտությունը կարող է լինել եւ հանգիստ ու մելոդիկ, եւ ակտիվ ու պարային։ Էյսիդ ջազի հիմնադիրներից եւ գլխավոր ներկայացուցիչներից են Jamiroquai, US2, Sharpshooters, Touch & Go եւ այլ երաժշտական խմբեր, ավելի նոր ներկայացուցիչներից են. A.I.M., Soundscape UK, A Man Called Adam խմբերը, կա նաեւ հայ ներկայացուցիչ, որի բեմական անունն է՝ Serje Gabien. Ջազ


text: Հայկական խոհանոց, ունի մի շարք առանձնահատկություններ, որոնք պայմանավորված են տարբեր պատմական, աշխարհագրական, կլիմայական եւ նույնիսկ պատմա-քաղաքական գործոններով։ Հայկական լեռնաշխարհում մի ժամանակ գտնվում էր Վանի թագավորությունը։ Եվ Հայաստանում պահպանվել են այդ հնագույն պետության նյութական մշակույթի հուշարձանները։ Իսկ հայկական խոհանոցը իր վրա կրում է դեռեւս այն ժամանակների աշխարհագրա-կլիմայական եւ հասարակարգային գործոնների ազդեցությունը։ Պատմական զարգացում Հին դարերում, հատկապես Վանի թագավորության դարաշրջանում (մ.թ.ա. 9-6-րդ դարեր) Հայաստանի տարածքում ապրող բնակչությունը զբաղվում էր գյուղատնտեսությամբ, անասնապահությամբ եւ գյուղատնտեսական մթերքներից պատրաստի սննդանյութեր վերամշակելով։ Կարմիր բլուր (Թեյշեբաինի բերդի) պեղումերը անգնահատելի նյութ տվեցին հին Հայաստանում ընդունված սննդակարգերի բնույթի վերաբերյալ։ Ակադեմիկոս Մ. Գ. Թումանյանի տվյալների համաձայն երկրագործական մշակույթը այն ժամանակվա համար գտնվում էր բավականին բարձր մակարդակի վրա։ Պեղումների ժամանակ հայտնաբերվեցին ծավալուն շտեմարաններ, հացահատիկով լեցուն կարաս-կճուճներ, գարեջուր եւ քաղցրածիկ պատրաստելու եւ պահելու հատուկ անոթներ։ Այն ժամանակների բրուտագործական տեխնիկան նույնպես բավականաչափ բարձր մակարդակի վրա էր։ Պատրաստվում էին բազմազան ձեւերի եւ պարունակության կավե ամաններ ոչ միայն կենցաղային կարիքների, այլ նաեւ սննդամթերքի արտադրության համար։ Հնէաբանական հայտնագործությունները հայկական խոհանոցի մասին Պեղումների ժամանակ հայտնաբերվեց նաեւ ցորենի ձավար։ Ձավարը պատրաստում են ցորենը թեթեւ խաշելով եւ չորացնելով։ Չխաշած, բայց մանրացրած հատիկները կոչվում են կորկոտ։ Թեյշեբաինի բերդի պեղումների ժամանակ հայտնաբերած հացահատիկային մթերքների մեծ քանակությունը վկայում է այն մասին, որ մեզանից ավելի քան 2,5 հազար տարի առաջ Վանի թագավորությունում մշակում էին բարձր կուլտուրայի, մերկահատիկ ցորենի մի քանի տեսակներ։ Դրանց շարքում հատուկ տեղ էր գրավում փափուկ ցորենը, որը ներկայումս աճում է Արարատյան դաշտում։ Դատելով այդ պեղումներից Վանի թագավորության բնակչությունը մշակում էր նաեւ շատ մեծ քանակությամբ գարի։ Ըստ երեւույթին, լայնորեն տարածված էր գարեջուր պատրաստելը, ընդ որում որպես հումք օգտագործում էին ոչ միայն գարին այլ նաեւ կորեկը։ Հույն պատմաբան Քսենոֆոնը (մ.թ.ա. 5-4-րդ դարեր) Հայաստանում իր ճանապարհորդության ժամանակ տվել է տեղական բնակչության հետեւյալ նկարագիրը. «... տներում էին գտնվում այծերը, ոչխարները, կովերը եւ թռչունները իրենց ձագերով։ Այնտեղ պահվում էին ցորեն, գարի, բանջարեղեն եւ գարու գինի. խառնարաններում։ Ամանների եզրերին հավասար գինու մակերեսի վրա լողում էր գարին եւ նրանց մեջ խրած էր մեծ եւ փոքր չափերի եղեգ, բայց առանց հանգույցների։ Ով ուզում էր խմել, պետք է այդ եղեգը վերցներ բերանը եւ նրա միջոցով գինին ծծեր»։ Կարմիր բլուրի պեղումների ժամանակ հայտնաբերված կորեկի պաշարները վկայում են, որ ուրարտացիներն այն օգտագործում էին ոչ միայն գարեջուր պատարստելու համար, այլ նաեւ որպես սննդանյութ։ Վանի թագավորությունում հիմնականում մշակվում էր երկու տեսակի կորեկ. սովորական եւ եվրոպական կամ իտալական «ղոմի» տեսակի։ 1948 թ. մեծ քանակությամբ սննդի պաշարների հետ հայտնաբերվեցին նաեւ խոշոր աղացած կորեկի ալյուրից թխած հացի մնացորդներ։ Այդ հացը ձվաձեւ էր, հաստ եզրերով, մեջտեղը ծակ։ Նույն տեղում երեւան եկան կորեկի քաշովու մնացորդներ, ինչպես նաեւ չաղացած ցորենից թխած բլիթներ։ Վանի թագավորությունում լայնորեն տարածված էին մանրասերմ ձիաբակլան եւ մանրահատիկ ոսպը։ Մշակում էին նաեւ սիսեռ, ձիթաբեր խաչածաղկավոր հմդաու եւ այլ հացազգիներ։ Ձիթաբեր բույսերից մշակում էին քունջութը, որը տալիս էր բորձրորակ ձեթ։ Պեղումների ժամանակ գտնվել են ցորենի, սիսեռի եւ քունջութի տարբեր համադրություններ։ Հայաստանում քունջութ մշակվում էր նաեւ Ալեքսանդր Մակեդոնացու արշավանքների ժամանակներում։ Այսպես պատմաբան Քվինտուս Կուրցիուս Ռուֆուսը (մ.թ.ա. մոտ 54-41 թթ.) գրում է «Ալեքսանդր Մակեդոնացին արդեն անցավ Կովկասը... Մակեդոնացիք ձեթի փոխարեն մարմիններն օծում էին սեզամ բույսի հյութով, այսինքն քունջութի ձեթով, այդ հյութի մեկ չափն արժեր երկու հարյուր քառասուն դինար»։ Ուրարտացիների երկրում սկսած հնագույն ժամանակներից մեծ չափով զարգացած էր խաղողի մշակույթը։ Վանի թագավորության սեպագիր արձանագրությունները խոսում են խաղողաբուծության եւ գինեգործության բարձր զարգացման մասին։ Կարմիր բլուրի պեղումների ժամանակ հայտնաբերվեցին գինու խոշոր մառաններ։ Այստեղ էլ գտնվել են մեծ քանակությամբ կավե կարաս-կճուճներ, որոնք պարունակում էին հսկայական քանակությամբ գինի։ Պեղումների արդյունքները մեզ տալիս են խաղողի տեսակների մեծ բազմազանություն։ Խաղողի այդ տեսակները տարածված են նաեւ այժմ։ Այսպես օրինակ հայտնաբերվել են ոսկեւազ կորիզներ։ Ուրարտացիները լայնորեն գործադրում էին կարասները ծծումբով ծխահարելը։ Վանի թագավորության բնակչությունը կենդանական մթերքներից օգտագործում էր ոչխարի, տավարի, այծի, խոզի, գոմեշի եւ ընտանի թռչունների միսը։ Վանի թագավորությունում զարգացած էր նաեւ կաթնատնտեսությունը։ Կարմիր բլուրի պեղումների ժամանակ գտնվել են խնոցիներ, որոնք ապշեցուցիչ կերպով նման են ներկայումս Անդրկովկասում գործածվողներին։ Թվարկված բոլոր կերակրատեսակները այժմ էլ Հայաստանի ինչպես գյուղական, այնպես էլ քաղաքային բնակչության կողմից ամենասիրվածներն են։ Ցորենի մշակույթ Երեւանի նահանգի հայերը միշտ գործածել են զուտ ցորենի հաց։ Պասուց կամ ուտիսուց, տաք կամ սառը կերակուր գործածել են տարվա բոլոր օրերին։ Պաս օրերին հայերը գործածում են վայրի բույսերից, չոր պտուղներից պատրաստված կերակրատեսակներ. խաղող, ծիրան, հատապտուղներից՝ հոն, մասուր, պատրաստվող ապուր, սիսեռ եւ այլ պատիճավոր բանջարեղեն։ Հարթավայրային մասերի բնակչությունը հաճախ է օգտագործել մսեղեն եւ կաթնեղեն սնունդ։ Ոգելից խմիչքներ ավանդաբար քիչ են օգտագործվել։ Հաստատված է, որ գրեթե 2600 տարվա ընթացքում հայերի սնունդը հիմնականում կազմված է միեւնույն մթերքներից։ Հայերի հիմնական սննդամթերքներից մեկը լավաշ հացն է, որը թխում են թոնիրում։ Ալյուրից, գոլ ջրից, խաշից (թթխմորից) եւ աղից լավաշ պատրաստելու համար խմորը հունցում են ու դնում տաք տեղ՝ խմորման համար։ Խմորումն ավարտելուց հետո խմորը բաժանում են 300-400 գրամանոց գնդերի եւ գրտնակով բացում 3-4 մմ հաստության երկար եւ լայն թերթիկներով։ Ազգային կերակրատեսակների առանձնահատկություններ Հայկական ազգային կերակրատեսակների առանձնահատկություններից մեկն էլ նրա բարձր համեմվածությունն է եւ կծվությունը։ Որպես համեմունք գործածում են տաքդեղ, սխտոր, քեմոն եւ զանազան համեմունքային կանաչիներ։ Պետք է ենթադրել, որ հայերի սննդի այդ առանձնահատկությունը պայմանավորվում է կլիմայական պայմաններով եւ այն բազմապիսի լեռնային բուսականությամբ, որը արեւելյան խոհանոցներին, այդ թվում նաեւ հայկականին, տալիս է զանազան եթերաբեր նյութեր։ V դարի պատմագիր եւ փիլիսոփա Դավիթ Անհաղթը հիշատակում է հայերի մոտ սեւ եւ սպիտակ պղպեղ գործածելու սովորության մասին։ Պատմագիր Մաթեւոսը (IX դար) հաղորդում է դաղձ, չաման/քեմոն, սոխ, սխտոր եւ այլ բույսեր գործածելու մասին։ Հայերի սնունդի մյուս բնորոշ առանձնահատկությունն այն է, որ սննդի մեջ շատ կերակրաաղ է գործածվում։ Այս բնորոշ տրադիցիան եւս իր խոր պատմական արմատներն ունի։ Աղը մարդկանց սննդի համար կենսականորեն այնքան անհրաժեշտ ամոքանք է եղել, որ հին դարերում այն որոշ առումով նույնիսկ երկրպագում էին։ Կասկած չկա, որ հայ ժողովրդի սննդի այդ առանձնահատկությունը նույնպես սերտորեն կապված է կլիմայական պայմանների հետ։ Ձուկը հայկական խոհանոցում Սննդի մեջ շատ բարձր է գնահատվել ձուկը։ Արշակունիների դինաստիայի իշխողներից շատերը եւ նախարարները ձկան պաշար ապահովելու համար ստեղծում էին ջրամբարներ։ Այդ ջրամբարներում ըստ պատմագիր Փավստոսի բազմացվում էին առանձնապես գնահատելի տեսակների ձկներ, ինչպես օրինակ կարմրախայտ։ IX դարի պատմագիր եւ փիլիսոփա Գրիգոր Մագիստրոսը ընդգծում է լեռնային գետերի կարմրախայտի սննդային արժանիքները։ Ձուկը խաշում էին, յուղով տապակում, խորովում, լցոնում, ամոքում հատուկ համեմունքներով եւ ոսկեգույն զաֆրանով։ Հայկական աղանդերներ Որպես քաղցր կերակրատեսակ օգտագործում էին ինչպես թարմ այնպես էլ չորացրած մրգեր։ Պատմագիրները նշում են մրգերի մեծ տեսականի տանձ, խնձոր, ծիրան, սերկեւիլ, հոն, թութ, դեղձ, նուռ, խաղող, տարբեր տեսակի սալորներ, կիտրոն, նարինջ, ունապ նաեւ սեխ, ձմերուկ եւ դդում։ Ուշագրավ է, որ միրգը օգտագործում էին նաեւ մսի կամ ձկան հետ։ Ուտելի վայրի բույսեր Մեծ բազմազանություն են կազմում այն ուտելի բույսերը, որ բնակչությունն օգտագործում է թթու դնելու համար։ Դրանցից մի քանիսը աչքի են ընկնում իրենց յուրահատուկ բուրմունքով եւ համով։ Պատմական տվյալները ցույց են տալիս, որ հայ ժողովուրդը դարերի ընթացքում մշակովի բանջարեղենին ու կանաչեղենին զուգընթաց գործածել է նաեւ մեծ քանակության վայրի ուտելի բույսեր։ Վայրի ուտելի բույսերը վիտամինների հզոր տեսականի են պարունակում եւ նրանց օգտագործումը հայկական խոհանոցի մեջ ֆիզիոլոգիապես հիմնավորված է։ Ժողովրդի կողմից օգտագործվող ուտելի բույսերի տեսակների քանակը շատ մեծ է եւ կազմում է ավելի քան 300 անուն ուտելի բույսեր։ Հայ ժողովրդի երկարատեւ պատմական անցյալի ընթացքում մշակված կերակրատեսակների մեծ բազմազանությունը մեր օրերում ոչ միայն պահպանվում է կենցաղի մեջ, երբեմն ակնհայտորեն անփոփոխ բաղադրատոմսերով, այլ նաեւ հարստանում ժողովրդի տնտեսական եւ ստեղծագործական զարգացմանը զուգընթաց։ Ճաշատեսակներ Հարիսա Խրիմյան Հայրիկը իր «Պապիկ եւ Թոռնիկ» գրքի մեջ, պատմելով մի ավանդազրույց հարիսայի մասին, բացատրում է, որ բառն առաջացել է «հարեք զսա» նախադասությունից։ Հարիսայի արմատները շատ հին են. հարիսան, այլ անունով՝ քաշիկա, եղել է տոնածիսական ճաշ, պատրաստվել է մեծ կաթսաներով եւ նվիրված է աստուածներին, որպես գոհաբանության արտահայտություն։ Հարիսան բացի տոնածիսական ուտեստ լինելուց զատ նաեւ դասվել է զորաց ուտեստների դասին: Հարիսայի պատրաստման ընթացքը երկար ու դժվար է։ Ամբողջ գիշեր կաթսան դրվում էր թոնրի մեջ, հանգած կրակի անթեղների վրա, մարմանդ եփվելով, առավոտյան մատուցվելու համար։ Մշոշ Վանա հարուստ խոհանոցի բաղադրատոմս է. բառն առաջացել է մըշմոշ (ծիրան) բառի կրճատումից։ Կան տարբեր տեսակի մշոշներ, գլխավոր բաղադրիչը ոսպն է, որին միանում են դդում կամ կանաչ լոբի կամ բազուկ. սակայն դասական մշոշը պատրաստվում է ոսպով, ծիրանաչրով եւ ընկույզով։ Պահքային կերակրատեսակ է։ Տոլմա Տոլման Ուրարտական խոհանոցի բաղադրատոմս է. բառն առաջացել է «տոլի» բառից, որն նշանակում է խաղողի տերեւ։ Սկզբնական շրջանում տոլման փաթաթել են խաղողի տերեւով, հետագային նաեւ կաղամբի, սերկեւիլի, լոբու, բանջարի տերեւի մեջ, ինչպես նաեւ լցրել են միջուկը հանած բանջարեղենների մեջ։ Կան եւ՛ մսային եւ՛ պահքային բազմաթիվ տոլմաներ, որոնք յուրաքանչյուրն իր հերթին ունեն տարատեսակներ։ Պասուց տոլմայի հիմքը հանդիսանում է հատիկեղենը, առկա է նաեւ չիրը. համարվում է տոնածիսական կերակրատեսակ, պատրաստվել է գարնանամուտին՝ երկրագործական տարեսկզբին, օգտագործելով սերմացուի հատիկեղենից, որպեսզի աստվածներին հաճոյանան ընթացիկ տարվա բերքի բարեբերության խնդրանքով։ Բորակի Հայկական ճաշատեսակ, որը հիմնականում պատրաստվում է մսով եւ խմորով։ Մսով բորակի պատրաստելու համար անեկ խմորը բացում են լավաշի ձեւով, կտրատում քառակուսի կամ կլոր, վրան դնում աղացած՝ սոխով, պղպեղով, կանաչիով, աղով համեմած մսի խճողակ։ Խմորը հավաքում են այնպես, որ միսը մնա կենտրոնում, ապա եփում տավարի մսի արգանակով։ Ուտում են սխտորած մածնով, վրան ավելացնելով հալած յուղ։ Բորանի Ըստ պարսկական ավանդազրույցի Բորանի ճաշատեսակն առաջացել է Սասանյան Խոսրով արքայի դուստր՝ Բուրանդուխտի անունից. նա շատ է սիրում մածուն եւ երբ գահ է բարձրանում, իր պատվին մածնով կերակրատեսակները կոչվում են բորանի։ Հայկական ավանդական խոհանոցում կան տարատեսակ բորանիներ՝ մսային, բանջարեղենային, բանջարային եւ արմտիքային, որոնց նմանությունը՝ մածունի առկայությունն է։ Տարեհաց Հայկական Ամանորի սեղանին պարտադիր է ունենալ Տարեհաց, այլ անուններով՝ տարի, տարինհաց, կրկենե, դովլաթ, միջինքի կլոճ, տալաուզի, ուփուռնիկա, ղալաչի եւ այլն։ Տարեհացը պատրաստում են կլոր կամ ձվաձեւ. երեսին շաղ են տալիս սերմեր կամ չրեր, որոնք խորհրդանշում են ընթացիկ երկրագործական տարվա բերքի առատությունը. մեջը դնում են միջինք՝ կորիզ կամ մետաղադրամ, որը խորհրդանշում է հարստություն եւ բախտավորություն։ Կաղանդի գիշերը կտրում են տարեհացը եւ բաժանում տան անդամներին եւ կենդանիներին. ում բաժնից, որ դուրս է գալիս միջինքը, տան հաջողությունը նրանից է ակնկալվում։ Քելեկյոշ Գարնանամուտի տոնածիսական ճաշատեսակ է, Վան-Վասպուրական նահանգի խոհանոցից։ Պատրաստվում է մեծ կաթսայով եւ մատուցվում՝ խաշի նման բազմամարդ սեղանում. յուրաքանչյուրը իր ափսեի մեջ լցնում է չոր լավաշ, վրան՝ շատ խաշած ոսպ, ապա տաք չորթանը, իսկ ամենավերջում՝ սոխառածը լեռնային կանաչիների (դաղձ, ուրց, անանուխ) հետ. հարուստները սոխառածը պատրաստում էին տհալի (ղավուրմա) յուղի ու մսի հետ։ Բազրկանի Բառն հավանաբար իրանական ծագում ունի եւ նշանակել է «վաճառական»։ Մուսալեռում այն եղել է հովվի ճաշի անվանումը. կան տարբեր տեսակի բազրկանիներ. մախաղի մեջ եղել է սուրքի (Մուսալեռան հորած պանիր) կամ ձիթապտուղ. սարերում լիքն են ձիթենիներն ու ընկուզենիները, հետեւաբար մի քիչ ձիթապտուղ, մի հատ սոխ, լոլիկի մածուկ, ընկույզ եւ ձիթայուղ. ահա եւ համեղ կերակուրը հովվի։ Անուշապուր Զատիկի (Փոքր եւ Մեծ Զատիկներ) տոնին պատրաստվող քաղցր ապուր. այն տոնածիսական բնույթ է կրում. ձավարի հետ եփում են չրերը, ավելացնում ընկուզեղեն։ Բոլոր հայկական տներում էլ եփում են եւ հյուր գնալիս իրենց հետ տանում, որպես նվիրաբերում։ Կա նաեւ անուշապուրի այլ տարբերակը, որը կոչվում է մարիամապուր (Աստվածածնա անունով), որը, ի տարբերություն անուշապուրի, մեղրի փոխարեն պատրաստվում է դոշաբով։ Պանրախաշ Գյուղական պարզունակ ու առօրեական ճաշ. պատրաստվում է բոլոր հայկական շրջաններում, հետեւաբար ունի շատ տարբերակներ։ Կան սոխառածով, կամ կարմիր կծու պղպեղով, կամ սխտորով, կամ էլ ձվով պատրաստված պանրախաշ. թել պանրով կամ հորած պանրով. չոր լավաշով կամ հնացած հացով։ Պարզապես առատ ջրի մեջ եփած պանիր է, վրան լավաշ։ Թթվեպաս Ավագ հինգշաբթի օրվան հատուկ ճաշատեսակ է, պարսկահայերի խոհանոցից։ Նման թթվաշ ճաշատեսակներ տարածված է ամբողջ հայկական խոհանոցում, ի հիշատակ Հիսուս Քրիստոսի խաչելության ժամանակ, ջրի փոխարեն նրան քացախ խմեցնելու դրվագին։ Տարբեր արմտիքներով, բանջարով ու չրերով ապուր է, առանց որեւէ յուղի. մատուցվում է քացախով։ Կոլոլակ Վարկած կա, որ կոլոլակը եղել է Կիլիկյան թագավորության ամենահարգի ճաշատեսակը. բառն առաջացել է կերակուրի կլոր ձեւից. բարբառներում կան տարբեր անվանումներ.- կլուլիկ, կլորճիկ, կլուր, կլեյոր, եւ այլն....։ Կան եւ՛ մսային եւ՛ բանջարեղենային կոլոլակներ. կլոր, ձվաձեւ, երկարավուն ու մանր գնդիկներ. մատուցվում է տապակած, խաշած, խորոված, ապուրների մեջ կամ մածուն-սխտորով։ Մեղրով պյորեկ Զեյթունցիներին հատուկ քաղցրեղեն, պատրաստված՝ հատկապես յայլաներում, ուր առատ է եղել անարատ յուղը։ Սարերից հավաքել են ընկույզը, մանրացրել ու խառնել մեղրի հետ. սաճի վրա թխել են լավաշը. լավաշի մեջ լցոնել միջուկը, ապա տապակել յուղով։ Հիշեցնում է փախլավայի համը։ Արիշտայով կաթնապուր կամ Համբարձման ապուր Տոնածիսական կերակրատեսակ է, պատրաստվում է Քրիստոսի Համբարձման տոնին. այս առիթով կազմակերպում են ընտանեկան դաշտագնացություն, բացօթյա կերուխում, տոնական երգ ու պար եւ խաղեր ու մրցույթներ։ Հատկանշական է, որ կաթնապուրը ճաշակելուց առաջ, առաջին բաժինը նվիրաբերում են արտին, աղերսելով բարեբերություն։ Ձվածեղ Ձվով տապակաները շատ տարածված կերակրատեսակներ են. համեղ են, սննդարար եւ արագ պատրաստվող. բառն առաջացել է «ձու» եւ «եղ» բառերից, այսինքն ձվի վրա ածել(լցնել) յուղ. բարբառներում հաճախ նաեւ կան «եղձու» կամ «եղաձու», ինչպես նաեւ «ծապատակ» = ձու տապակ տարբերակները։ Հին ժամանակ վրան մեղր լցրած «ձվածեղ» էր մատուցվում հարգի հյուրերին, նաեւ կնքահորն ու փեսացուին։ Թաթխան Թաթխան, այսինքն հացը մեջը թաթախելու համար նախատեսված թացան։ Սերմերից, հատիկեղենից, ընկուզեղենից եւ տարբեր համեմունքներից պատրաստված մի յուրահատուկ ուտելիք, որ տարածված է եղել հատկապես Արեւմտյան Հայաստանի շատ շրջաններում։ Բերքահավաքից հետո չորացրել են, ապա բովել կուտեղենը՝ դդմի, արեւածաղկի, սեխի եւ ձմերուկի, հետո աղացել։ Օգտագործելիս վրան ձեթ լցրել եւ հացը մեջը թաթախելով ճաշակել։ Պատկերասրահ Ծանոթագրություններ Արտաքին հղումներ Աղբյուրներ Քաղվածքներ Ա.Ս. Փիրուզյանի եւ Լ.Բ. Հարությունյանի 1963 թ. Երեւանում հրատարակված Հայկական Խոհանոց գրքի նախաբանից Հայկական խոհանոց Ազգային խոհանոցներ


text: Գրաֆիտի („գրաֆիտո“ լատիներեն նշանակում է «քերթել»), այս բառով բնորոշվել են մարդկային առաջին նկարչական քայլերը, այսինքն՝ մարդու նախնիների կողմից քարով քերթված պատկերները քարանձավների պատերին, որտեղ պատկերված էին որսի դրվագներ, կենդանիների եւ մարդկանց նկարներ եւ այլն։ Ինչպես եւ որտեղ է ստեղծվել Այժմեական մշակույթում Գրաֆիտի անվանում են փողոցային պատերին արված պատկերները, հաճախ անվանելով նաեւ վանդալիստական ակտ, քանի-որ այդ կերպ արտահայտելով իրենց մտքերը, նկարիչները նաեւ խախտում են շինության ընդհանուր տեսքը, ինչեւէ մարդկանց կարծիքները բազում է այս երիտասարդ մշակույթի վերաբերյալ։ Իսկապես լինում են միանշանակ վանդալիստական ակտեր Գրաֆիտիի միջոցով, բայց եւ ստեղծվում են իսկապես հարգանքի արժանի արվեստի գործեր, որոնց հեղինակների յուրօրինակ աշխատանքը տեսնելով, դժվար է դասել նրանց վանդալիստների շարքերում։ Գրաֆիտի նկարողներին անվանում են վրայթեռներ, անգլերեն writer, որը նշանակում է գրող, իսկ քանի որ գրաֆիտին հիմնականում լինում է ինչ-որ բառի տեսքով, ապա նկարչին էլ անվանում են գրող։ Այսօրվա գրաֆիտին ստեղծվել է 1960-ականներին Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներում, ի սկզբանե այն ունեցել է բավականին մռայլ իմաստ։ Փողոցային հանցագործ միավորումները, գրելով սեփական միավորման անունը պատերին, նշել են այն բոլոր տարածքները, որտեղ ըստ իրենց դրված օրենքների պետք է գործեն իրենք, այդ կերպ պայմանավորվածություն ստեղծելով այլ միավորումների հետ համատեղ քաղաքի բաժանման համար։ Իհարկե այս առանձնահատման ձեւը նաեւ օգնել է օրինապահ ուժերին, իրենց ի դեմս հանցագործների պայքարի մեջ եւ Գրաֆիտին դարձել է ոչ օգտակար ձեւ նշվելու հանցագործների համար, այն հետզհետե դարձել է ավելի վանդալիզմի նման երեւույթ, իսկ իր զարգացման ընթացքում նաեւ ստանալով նոր որակ եւ երիտասարդության կողմից այլ տեսակետից նայվելով դարձել է տեխնիկապես բարդ եւ նույնիսկ կոմերցիոն արժեք ունեցող նկարչական ուղղություն։ Գրաֆիտին թերեւս չի համարվում պրոֆեսիոնալ նկարչական ոճ, բայց մեծ համբավ ունի երիտասարդության եւ հասուն մարդկանց շրջանակներում, այդ պատճառով բավարարվում է ինքնազարգացմամբ, որն իսկապես աշխատում է ազատամտության եւ էնտուզիազմի հաշվին։ Այսօր գրաֆիտին ոչ միայն նկարչական նշանակություն ունի, այլ նաեւ իմաստավոր, քանի որ երիտասարդությունը շատ հաճախ պատերին նկարված պատկերների եւ բառերի միջոցով անդրադառնում է իրեն հուզող հարցերին, օրինակ 2004 թվականին նկատվել են բազում նկարազարդված պատեր ամբողջ աշխարհում նկարված Իրաքյան պատերազմի թեմատիկայով։ Գրաֆիտիի ոճերը Գրաֆիտին, չնայած իր բավականին նոր ուղղություն լինելու հանգամանքին, ունի մի շարք ոճեր. Դրանք են՝ Բաբլ սթայլ (Bubble style), Սթրիթ սթայլ (Street style), Քերեքթր (Character), Էֆեքս (FX)։ Բաբլ սթայլ (Bubble style), Bubble՝ նշանակում է փուչիկ, style՝ ոճ, այսինքն փուչիկային ոճ, երեւի արդեն պարզ է թէ ինչպիսին կլինի այս ոճի տեսքը։ Գրաֆիտիի այս ձեւը տեխնիկապես ամենահեշտն է եւ համբավ ունի սկսնակ նկարողների՝ ռայթեռների մոտ, այն իր նկարչական մոտեցումով ավելի նման է մուլտիպլիկացիոն տառատեսակի, քանի որ Բաբլ ստայլով նկարվում են միայն բառեր։ Սթրիթ սթայլ (Street style), այսինքն փողոցային ոճ։ Այս ոճը համեմատաբար ավելի տեխնիկապես բարդ է եւ համարվում է ամենասիրված ոճը, այն նաեւ ամենատարածվածն է։ Այս ոճով նկարվում են միայն բառեր, որոնք հաճախ այնքան խճճված են պատկերվում, որ միայն հեղինակն է ի վիճակի կարդալ։ Հիմնականում պետք էլ չէ հասկանալ պատին գրվածը, քանի որ հեղինակը ամենայն հավանականությամբ սեփական մականունն է գրում, այդպես է ընդունված այս ոճում, քանի որ շեշտը դրված է ոչ թէ բառի իմաստի վրա, այլ նրա գեղարվեստական հարստության, գույնի եւ ֆորմայի գեղեցկության վրա։ Չնայած նրան որ այս գրաֆիտիները անհասկանալի են կարդացողի համար, հաճախ հանդիպում են այնպիսի նմուշներ, որոնց նայողը երկար չի կարողանում պոկ գալ։ Քերեքթըր (Character), այսինքն կերպար։ Այս ոճին հավատարիմ նկարիչները պատկերում են մարդկային դիմանկարներ, կամ կենդանիների, մի խոսքով ամեն ինչ կապված կերպարվեստի հետ, հաճախ հանդիպում են պատեր հայտնի մարդկանց դիմանկարներով, օրինակ քսաներորդ դարի վերջին շատ մոդայիկ էր 2Pac-ի եւ Չե Գեվարայի դիմանկարները, որոնք ասես տպվում էին մեկը մյուսի հետեւից։ Էֆեքս (FX), FX-ը effects անգլերեն բառի սլենգային գրվածքն է, գտնելով որ այդ բառը գրել այնպես ինչպես այն հնչում է ավելի մոտ է Գրաֆիտիի կոնցեպտին այն այդպես էլ գրում են, հայտնի է այս ոճը նաեւ Մյուրալիզմ անվանումով, որն օգտագործվում է հիմնականում Եվրոպայում, քանի-որ շատերի կարծիքով այն սկիզբ է առել Ֆրանսիայում։ Այս ոճը տեխնիկապես եւ իր բնույթով ամենադժվարն է, քանզի այստեղ պահանջվում է արդեն տարիների փորձ եւ գեղարվեստական բացառիկ որակ։ ԱՄՆ-ում եւ Եվրոպայում այս ուղղությունը մեծ համբավ ունի սրճարանների, ակումբների եւ նույնիսկ գրասենյակների ձեւավորման ասպարեզում եւ վարձատրվում է մեծ գումարներով։ Լինում են դեպքեր, երբ նաեւ վաճառվում են կտավի վրա, ինչպես կվաճառվեր գեղանկարը, դա խոսում է որակի եւ բարդ մասնագիտական աշխատանքի մասին։ Աշխարհում շատ քիչ գրաֆիտիի մասնագետներ կան, որոնք նկարում են այս ոճով, հիմնականում նրանց տարիքն անցնում է երեսունը, իսկ սկսել են նրանք տասնչորս-տասնհինգ տարեկանից, ինչը խոսում է փորձի մասին։ Այս ոճից է սկիզբ առել աերոգրաֆիան, որը նման ոճի նկարչություն է միայն մեքենաների վրա։ Գրաֆիտիի ժամանակակից արքաներից են՝ Loomit, Daim, Codeak,Seen,Cope եւ այլք։ Հայաստանում նույնպես կան ռայթեռներ, նրանցից են՝ Free Art, Van, Ray, Toxic, եւ այլք։ Կան նաեւ անհատական նկարողներ, որոնցից առավել հայտնին Հայաստանում Key անունով երիտասարդն է։ Գեղանկարչություն Արվեստի ժանրեր


text: Արամ Եղիայի Խաչատրյան (), հայ կոմպոզիտոր, դիրիժոր, մանկավարժ, ԽՍՀՄ ժողովրդական արտիստ (1945), ՀԽՍՀ ԳԱ ակադեմիկոս (1963), ռուսական կոմպոզիտորական դպրոցի եւ հայ դասական երաժշտության ներկայացուցիչ, որը ճանաչված է որպես համաշխարհային դասական։ Մանկությունը եւ պատանեկությունը անցկացրել է ցարական Թիֆլիսում՝ Կովկասի մշակութային բազմազգ մայրաքաղաքում, ապա 1921 թվականին տեղափոխվել է Մոսկվա։ Չունենալով տարրական երաժշտական գիտելիքներ՝ ընդունվել է Գնեսինի պետական երաժշտական ինստիտուտ՝ համատեղությամբ սովորելով Մոսկվայի կոնսերվատորիայում։ Առաջին մեծ գործը եղել է «Դաշնամուրի կոնցերտը» (1936), որով նա հայտնի է դարձել ԽՍՀՄ սահմաններից դուրս։ Ժամանակակիցների խոսքերով՝ Խաչատրյանի ոճը բնութագրվում է գունագեղ հարմոնիաներով, թովիչ ռիթմերով, վիրտուոզությամբ, իմպրովիզացիաներով եւ զգացական մեղեդիներով։ Խաչատրյանը 20-րդ դարի ամենաճանաչված հայ կոմպոզիտորն էր, ինչպես նաեւ հայկական առաջին բալետի, սիմֆոնիայի, կոնցերտի եւ ֆիլմի երաժշտության հեղինակը: Հետեւելով ռուսական երաժշտության ավանդույթներին՝ նա իր ստեղծագործություններում լայնորեն օգտագործել է հայկական եւ կովկասյան, Արեւելյան եւ Արեւմտյան Եվրոպայի, Միջին Արեւելքի ժողովրդի ազգային երաժշտությունը։ Կենսագրություն Վաղ տարիներ (1903-1921) Արամ Խաչատրյանը ծնվել է 1903 թվականի հունիսի 6-ին () Թիֆլիս քաղաքում (ներկայիս Թբիլիսի, Վրաստան)։ Որոշ աղբյուրներ որպես նրա ծննդավայր հիշատակում են Թբիլիսիի մոտ գտնվող Կոջորի արվարձանը (այժմ կցված է Վրաստանի Գարդաբանի քաղաքապետարանին)։ Արամ Խաչատրյանի ծնողները հինավուրց Գողթան գավառից էին, որը պատմահայր Մովսես Խորենացին գովերգել էր որպես շնորհալի երգիչ-երաժիշտների հայրենիք։ Հայրը՝ Եղիան, ծնվել է Երեւանի նահանգում՝ Օրդուբադի մոտակայքում (ներկայիս Նախիջեւանի Ինքնավար Հանրապետություն, Ադրբեջան) եւ տեղափոխվել է Թիֆլիս 13 տարեկանում։ 25 տարեկանում նա ուներ կազմարարական աշխատանքներով զբաղվող խանութ։ Մայրը՝ Ղումաշ Սարկիսովնան, ծնվել է Ներքին Ազա գյուղում։ Խաչատրյանի ծնողները նշանված են եղել մինչեւ իրար ճանաչելը, երբ դեռ Ղումաշը 9 տարեկան էր, իսկ Եղիան՝ 19: Նրանք ունեցել են 5 երեխա՝ մեկ աղջիկ եւ չորս տղա։ Կազմարար Եղիայի ընտանիքը ապրում էր Թիֆլիսի Կոջորի արվարձանում։ Գեղարվեստական ավանդույթներով հարուստ այդ հինավուրց քաղաքում ստացած երաժշտական տպավորությունները լրացվում էին տանը՝ քաղցրահնչուն մեղեդիներով։ Արամի եղբայրները նույնպես շնորհալի էին։ Սուրեն Խաչատրյանը Մոսկվայում թատերական մեծ գործիչ դարձավ, Լեւոնը լավ բարիտոն էր եւ հայտնի երգիչ դարձավ, Վաղինակը հաճախ էր հանդես գալիս սիրողական ներկայացումներում։ Նրանց զավակները նույնպես իրենց նվիրաբերեցին արվեստին։ Սուրենի որդին՝ Կարեն Խաչատրյանը անվանի կոմպոզիտոր է եղել Մոսկվայում, Վաղինակի դուստր Լեյլա Խաչատրյանը դերասանուհի է Երեւանի Ռուսական թատրոնում, Լեւոնի որդի Էմին Խաչատրյանը նշանավոր դիրիժոր էր։ Ապագա կոմպոզիտորը նախ ուսանում է Ա. Արղության-Դոլգորուկովայի վարժարանում, որտեղ նրան ամենից շատ գրավում էին հայ անվանի գրող Ղազարոս Աղայանի որդի Մուշեղ Աղայանի վարած երգի դասերը։ 10 տարեկանում ընդունվում է Թիֆլիսի առեւտրական տեխնիկումը, որտեղ փողային նվագախմբում շեփոր էր նվագում։ Անհաղթահարելի էր պատանի Արամի սերը երաժշտության նկատմամբ։ Անընդհատ երգում էր, հանրահայտ մեղեդիների իմպրովիզացիաներ անում՝ միշտ զգալով երաժշտական կրթության պակասը։Արամ Խաչատրյանը երաժշտական նոտաները սովորել է 19 տարեկանում։Եվ այնքան մեծ է եղել իր սերը երաժշտական նոտաների հանդեպ,որ նա իր շան անունը նոտաների միջոցով դրել է Լյա-Դո։1921 թվականի աշնանը արդեն ճանաչված արվեստագետ դարձած Սուրեն Խաչատրյանը կրտսեր եղբորը տանում է Մոսկվա՝ ուսում ստանալու։ Խաչատրյանը հիմնական տարրական կրթությունը ստացել է Թիֆլիսի առեւտրային դպրոցում՝ դպրոց սկսնակ առեւտրականների համար, որտեղ նա պայքարում էր բժշկության եւ ինժեների կարիերաների ընտրության միջեւ։Խաչատրյանի հասուն շրջանի ստեղծագործությունների շարքում մեծ տեղ է զբաղեցնում դրամատիկ ներկայացումների համար գրված երաժշտությունը։ Այդ ժանրի լավագույն գործերից են «Վալենսիայի այրին» (ըստ Լոպե դե Վեգայի, 1940թ.) եւ «Դիմակահանդեսը» (ըստ Լերմոնտովի, 1941թ.): Այդ ներկայացումների երաժշտության հիման վրա գրված սիմֆոնիկ սյուիտներն ինքնուրույն համերգային կյանք են ստացել եւ հաճախ են կատարվում մեր օրերում։ 1915 թվականին պատանի Արամ Խաչատրյանի ընտանիքը, թողնելով ամբողջ իր ունեցվածքը, գաղթում է Եկատերինոդար (Կրասնոդար)՝ Խաչատրյանի մեծ եղբոր մոտ։ Սակայն թուրքական զորքերը չեն ներխուժում Թիֆլիս, եւ Խաչատրյանի ընտանիքը վերադառնում է տուն։ 19-րդ դարում եւ 20-րդ դարի սկզբներին ամբողջ Կովկասյան տարածաշրջանում Թբիլիսին (մինչեւ 1936 թվականը՝ Թիֆլիս) եղել է ամենամեծ քաղաքը եւ վարչաքաղաքական կենտրոնը։ Այստեղ եղել են տարբեր մշակույթներ։ Քաղաքը ուներ հայկական մեծ համայնք։ Այն եղել է հայկական մշակութային կենտրոն մինչեւ ռուսական հեղափոխությունը։ 1952 թվականի «Երաժշտության մեջ ֆոլկ տարրերի իմ գաղափարը» նյութում, Խաչատրյանը նկարագրել է քաղաքի շրջակայքը եւ դրա ազդեցությունը իր կարիերայի վրա։ 1917 թվականին բոլշեւիկները Ռուսաստանում հոկտեմբերյան հեղափոխությունից հետո նոր ուժ ստացան։ Երկամյա անկախությունից հետո՝ թուրքական արշավանքի ընթացքում Հայաստանում տեղի ունեցավ իշխանափոխություն. հաստատվեցին խորհրդային կարգեր։ Վրաստանը խորհրդայնացվեց 1921 թվականի գարնանը։ 1922 թվականի դեկտեմբերին ձեւավորվեց Խորհրդային Միությունը, եւ Հայաստանը, Վրաստանը ու Ադրբեջանը մտան նրա կազմի մեջ՝ որպես ԱԽՖՍՀ։ Խաչատրյանը հետագայում գրել է. Խաչատրյանը մշտապես եղել է կոմունիզմի ջատագով, աթեիստ։ Երբ նրան հարցրել են նրա՝ Վատիկան այցի մասին, Խաչատրյանը պատասխանել է. Կրթություն (1922-1936) 1921 թվականին տասնութամյա Խաչատրյանը տեղափոխվում է Մոսկվա՝ ավագ եղբոր՝ Սուրենի մոտ, ով աշխատում էր Մոսկվայի արվեստների թատրոնում որպես բեմադրող ռեժիսոր։ Մոսկվայում եղբոր աշխատանքից ներշնչված՝ Խաչատրյանը ընկնում է երաժշտության հրաշալի աշխարհ։ Նա 1922 թվականին հաճախում էր Գնեսինի պետական երաժշտական քոլեջ՝ համատեղությամբ Մոսկվայի համալսարանում ուսանելով կենսաբանություն։ Նա սկզբում Սերգեյ Բիչկովի, այնուհետեւ Անդրեյ Բորուսյակի մոտ ուսանում է թավջութակ։ 1925 թվականին Միխայիլ Գնեսինը ինստիտուտում հիմնում է կոմպոզիտորների դասարան, որին միանում է նաեւ Խաչատրյանը։ Նա նաեւ ուսանում է Ռայնհոլդ Գլիերեի մոտ։ Այդ ընթացքում նա 1926 թվականին գրում է իր առաջին գործը՝ «Պար», եւ պոեմ՝ դո դիեզ մինորում (1927): Դեռ սկզբնական աշխատանքներում Խաչատրյանը արդեն լայնորեն օգտագործում էր հայկական ժողովրդական երաժշտություն։ 1929 թվականին Խաչատրյանն ընդունվում է Մոսկվայի կոնսերվատորիա՝ Նիկոլայ Մյասկովսկու ղեկավարությամբ սովորելու կոմպոզիտորական գործ, նվագախմբի համար նոտայագրության բաժին՝ Սերգեյ Վասիլենկոյի ղեկավարությամբ։ 1933 թվականին նա ամուսնանում է կոմպոզիտոր Նինա Մակարովայի հետ, ով Մյասկովսկու խմբում սովորում էր Խաչատրյանի հետ։ Նա ավարտում է կոնսերվատորիան 1934 թվականին, ավարտական աշխատանքը պաշտպանում 1936 թվականին։ Կարիերայի սկիզբ (1936-1948) Հայկական ներշնչվածությամբ առաջին սիմֆոնիան՝ որպես ավարտական աշխատանք, գրել է 1935 թվականին Մոսկվայի կոնսերվատորիան ավարտելու ժամանակ ներկայացնելու համար։ Այն գրավել է նշանավոր դիրիժորների ուշադրությունը եւ շուտով կատարվում էր խորհրդային լավագույն նվագախմբերի կողմից»։ Շոստակովիչը հիացած էր ստեղծագործությամբ։ Նա սկսում է ստեղծագործական ակտիվ կարիերան 1936 թվականին՝ կոնսերվատորիան ավարտելուց հետո։ Խաչատրյանը նույն տարում գրում է իր առաջին մեծ գործը՝ «Դաշնամուրի կոնցերտը»։ Ստեղծագործությունը նրան հաջողություն է բերում՝ հաստատելով որպես Խորհրդային Միության հարգված կոմպոզիտոր։ Ստեղծագործությունը հնչել եւ մեծ ճանաչում է ունեցել Խորհրդային Միության սահմաններից դուրս եւ արտասահմանում նրան հանրաճանաչ է դարձրել։ 1936-1947 թվականներին Խաչատրյանը գրում է երաժշտություն դրամատիկ ներկայացումների եւ ֆիլմերի համար, ինչպես նաեւ երգեր, եկեղեցական երաժշտություն եւ սիրված «Ջութակի կոնցերտը» (1940), 1943 թվականին՝ «Երկրորդ սիմֆոնիան», 1946 թվականին՝ «Թավջութակի եւ սիմֆոնիկ նվագախմբի համար» կոնցերտը, 1947 թվականին՝ «Երրորդ սիմֆոնիան» («Պոետիկ սիմֆոնիա»)։ 1940-ականներին նա շրջում է ամբողջ Խորհրդային Միությունը՝ Լենինգրադ (Սանկտ Պետերբուրգ), Կիեւ, Երեւան, Թբիլիսի, Սոչի, Խարկով։ 1950 թվականին նա մեկնում է Հռոմ, որը դառնում է նրա համաշխարհային շրջագայության առաջին քաղաքը։ Հետագա տարիներին շրջագայում է 42 երկիր։ Իր շրջագայությունների ընթացքում նա հանդիպում է բազմաթիվ հանրահայտ մշակույթի գործիչների՝ Սիբելիուսի, Հեմինգուեյի, Չապլինի, Դալիի հետ։ Նրա դաշնամուրի կոնցերտը, հետագա երկու այլ կոնցերտների՝ Ջութակի կոնցերտը, որի համար նա արժանացել է պետական մրցանակի (հետագայում՝ Ստալինյան մրցանակ, որը համարվում էր Խորհրդային Միության ամենաբարձր պարգեւը), եւ Թավջութակի կոնցերտը (1946), հաճախ համարվում են մեծ շարք։ «Ջութակի կոնցերտը» ստացել է համաշխարհային ճանաչում եւ դարձել է միջազգային երաժշտացանկի մաս։ Առաջին անգամ այն կատարվել է Դեյվիդ Օյստրախի կողմից։ Խաչատրյանը ԽՍՀՄ Կոմպոզիտորների միությունում վարել է կարեւոր պաշտոններ՝ 1937 թվականին դառնալով Մոսկվայի բաժանմունքի փոխնախագահ, իսկ 1939-1948 թվականներին ծառայել է որպես կազմակերպչական կոմիտեի նախագահի տեղակալ (օրգկոմ)։ 1943 թվականին նա միանում է կոմունիստական կուսակցությանը։ 1940-ականների ընթացքում նա հօգուտ խորհրդային երաժշտության կերտման օգտագործում էր այդ պաշտոնը՝ մշտապես ուշադրություն դարձնելով միայն լավագույն ստեղծագործությունների վրա։ Արդյունքում իր հուշագրություններում նա գրում է իր հպարտության մասին՝ ղեկավարելու մի ինստիտուտ, որը համակարգում է երաժշտության տարբեր ժանրերում ստեղծագործական աշխատանքը Խորհրդային Միության բոլոր պետություններում։ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմին նախորդող եւ հաջորդող տարիները Խաչատրյանի համար արգասաբեր եղան։ 1939 թվականին Խաչատրյանը 6-ամսյա ճանապարհորդություն է ունենում դեպի Հայաստան՝ իր առաջին բալետի համար հայկական ֆոլկլորային երաժշտության խորը հետազոտության եւ ֆոլկլորային երգերի ու պարերի մեղեդիներ գտնելու նպատակով։ Բալետը կոչվում էր «Երջանկություն»։ Հայաստանի ազգային մշակույթի հետ նրա շփումը եւ երաժշտական փորձը, ինչպես հետագայում ինքն է համարել, երկրորդ կոնսերվատորիան էր։ Նա սովորում, լսում ու տեսնում է բազում նորություններ՝ միեւնույն ժամանակ հայերի ճաշակի ու արտիստիկ պահանջմունքների վերաբերյալ ունենալով ենթադրյալ կարծիք, 1942 թվականին՝ երկրորդ համաշխարհային պատերազմի թեժ պահին, նա վերամշակեց «Գայանե» բալետը։ Առաջին անգամ այն կատարվել է Պերմում՝ Կիրովի բալետի (այսօր՝ Մարիինսկի թատրոնի բալետի դահլիճ) բեմում, այն նույն ժամանակ, երբ Լենինգրադը պաշարման մեջ էր։ Խաչատրյանը մեծ հաջողություն է ունենում եւ արժանանում է Խորհրդային Միության պետական մրցանակի։ 1943 թվականին նա գրում է երկրորդ սիմֆոնիան՝ ի հիշատակ հոկտեմբերյան հեղափոխության 25-րդ տարելիցի։ Միխայիլ Լերմոնտովի «Դիմակահանդես» պիեսի հիման վրա գրում է մեկ գործողությունից բաղկացած համանուն երաժշտություն, սիմֆոնիկ հավաքակազմ՝ ռուսական շքեղ դասական երաժշտության ավանդույթներով։ Ե՛վ «Գայանե» բալետը, եւ՛ երկրորդ սիմֆոնիան հաջողված էին ու ջերմորեն ընդունվեցին Շոստակովիչի կողմից։ 1944 թվականին Խաչատրյանը գրում է Հայկական ԽՍՀ օրհներգը։ Քննադատում եւ հետագա գործունեություն (1948) 1947 թվականի դեկտեմբերի կեսերին ագիտացիայի եւ քարոզչության բաժինը (հայտնի որպես ագիտպրոպ) Անդրեյ Ժդանովին՝ Խորհրդային Միության կոմունիստական կուսակցության քարտուղարին, ներկայացում է խորհրդային երաժշտության զարգացման գործընթացում թերությունների մասին փաստաթուղթ։ 1948 թվականի հունվարի 10-ից 13-ը Կրեմլում կայացած կոնֆերանսին ներկա էին 70 երաժիշտներ, կոմպոզիտորներ, դիրիժորներ եւ այլ գործիչներ, որոնք հակասություն էին ունեցել Ժդանովի հետ։ Այսպիսով, Խաչատրյանը եւ մյուս առաջնային կոմպոզիտորները կոմունիստական կուսակցության կողմից մեղադրվում են որպես երաժշտական ֆորմալիզմի ենթադրյալ հետեւորդներ, («երաժշտության տեսակ, որը համարվել է հասարակությանը բավականություն պատճառելու համար չափից դուրս ժամանակակից կամ դժվար»), իսկ նրանց երաժշտությունը անվանվեց «հակաժողովրդական»։ 1947 թվականին սիմֆոնիկ պոեմն էր, որը հետագայում անվանվեց «Երրորդ սիմֆոնիա», որը Խաչատրյանին կուսակցության շրջանակներում պաշտոնապես իրեն փառք բերեց։ Որպես հեգնանք՝ նա գրում է հոկտեմբերյան հեղափոխության 30-ամյակին նվիրված գործ։ Նա ասում է. Երաժշտագետ Բլեյր Ջոնսթոնը համոզված է, որ Խաչատրյանի երաժշտությունը պարունակում էր շատ քիչ, եթե իհարկե ընդհանրապես պարունակում էր, անցանկալի հատկանիշներ, որոնք հանդիպում էին նրա ավելի արկածախնդիր գործընկերների երաժշտությունների մեջ։ Ավելի հավանական էր, որ խորհրդային կոմպոզիտորների միությունում Խաչատրյանի ադմինիստրատիվ դերը ղեկավարության կողմից ընկալվում է որպես քաղաքականապես սխալ երաժշտության հանգրվան, այլ ոչ հենց նրա երաժշտությունը որպես այդիպիսին, որը նրան արժանացրեց 1948 թվականի սեւ ցուցակում տեղ գրավելուն։ 1948 թվականի մարտին Խաչատրյանը Ժդանովի հրամանագրից հետո իր արտիստական «սխալների» համար ներողություն խնդրեց, սակայն նրա երաժշտական ճաշակը, այնուամենայնիվ, փոփոխությունների չենթարկվեց։ Նա որպես «պատիժ» ուղարկվեց Հայաստան, եւ շարունակեց մնալ քննադատված։ 1948 թվականի դեկտեմբերին նա ներվեց Լենինի մասին կենսագրական իր ֆիլմի շնորհիվ։ Հետագա տարիներ (1950-1978) 1950 թվականին Խաչատրյանը սկսում է իր դիրիժորական գործունեությունը եւ սկսած 1950 թվականից իր ալմա մատերում սկսում է դասավանդել կոմպոզիտորական արվեստ (կոմպոզիցիա)։ Հետագայում դասավանդում է Մոսկվայի կոնսերվատորիայում (սկսած 1951 թվականից)։ Նրա մի շարք ուսանողներ դարձել են նշանավոր եւ հանրաճանաչ։ Համալսարանական պրոֆեսոր աշխատելու տարիներին Խաչատրյանն իր ուսանողների մոտ ընդգծում է ժողովրդական երաժշտության դերը եւ իր ուսանողների մեջ սերմանում այն գաղափարը, որ կոմպոզիտորները պետք է կատարելագործեն իրենց ազգային երաժշտական ժառանգությունը։ 1950 թվականին նա սկսում է աշխատել իր երրորդ եւ վերջին բալետի՝ «Սպարտակի» (1950-1954) վրա, որը հետագայում համարվեց նրա՝ միջազգային ճանաչում ստացած վերջին աշխատանքը։ Նա 1954 թվականին ստացավ Խորհրդային Միության ժողովրդական արտիստի կոչում։ «Սպարտակ» բալետը վերամշակվեց 1968 թվականին։ 1956 թվականի դեկտեմբերի 27-ին Խաչատրյանի հայտնի «Սպարտակ»-ը բեմադրվում է Կիրովի բեմում։ Խաչատրյանի 70-ամյակը պաշտոնապես նշվել է Մոսկվայում եւ Երեւանում։ «Սպարտակ» բալետի հաջողություններից հետո մինչեւ 1950-ական թվականները՝ կյանքի մնացյալ տարիներն ավելի քիչ է նվիրում երաժշտություն գրելուն եւ ավելի շատ զբաղվում է ուսուցմամբ, ճանապարհորդությամբ, բյուրոկրատիայով եւ կազմակերպչական աշխատանքներով։ Նա Լատինական Ամերիկայի նահանգների հետ բարեկամության եւ մշակութային համագործակցության խորհրդային ասոցիացիայի նախագահի պաշտոնում ծառայել է 1958 թվականից եւ եղել խորհրդային խաղաղության կոմիտեի անդամ (սկսած 1962 թվականից)։ Խաչատրյանն իր սեփական ստեղծագործությունները ընդգրկող համերգներով շրջագայել է ավելի քան 30 երկրներում, որոնց թվում են արեւելյան դաշինքի պետությունները, Իտալիան (1950), Բրիտանիան (1955, 1977), Լատինական Ամերիկան (1957) եւ Միացյալ նահանգները (1960, 1968). 1968 թվականին մշակութային նշանակալի ուղեւորություն է ունենում դեպի Վաշինգտոն՝ ղեկավարելով ազգային սիմֆոնիկ նվագախումբը՝ իր իսկ ստեղծագործություններից բաղկացած ծրագրով։ Խաչատրյանը կրկին շարունակում է ծառայել որպես ԽՍՀՄ կոմպոզիտորների քարտուղար՝ սկսած 1957 թվականից մինչեւ մահը։ Նա նաեւ պատգամավոր էր Խորհրդային Միության 5-րդ գումարման Գերագույն խորհրդում (1958–1962): Իր կյանքի վերջին քսան տարիներին Խաչատրյանը գրել է երեք համերգային ռապսոդիաներ՝ ջութակի համար (1961-1962), թավջութակի համար (1963), դաշնամուրի համար (1965) եւ սոլո սոնատներ թավջութակի, ջութակի եւ ալտի նվագակցության համար (1970-ականներ)։ Նրա վերջին ստեղծագործությունները հաճախ քննադատվում էին որպես կրկնվող եւ էլեկտրական։ Խաչատրյանը մահացել է Մոսկվայում 1978 թվականի մայիսի 1-ին՝ իր 75 ամյակի շեմին։ Թաղվել է մայիսի 6-ին Երեւանում՝ «Կոմիտասի անվան պանթեոնում»՝ հայազգի այլ մեծերի՝ Կոմիտասի, Իսահակյանի, Սարյանի կողքին։ Նա ապրել է իր որդու՝ Կարենի, դստեր՝ Նունեի, եւ եղբորորդու՝ Կարեն Խաչատրյանի հետ, ով եւս կոմպոզիտոր է։ Անձնական կյանք Առաջին կնոջ հետ Արամ Խաչատրյանը ծանոթացել է 1920-ական թվականների վերջին, ում հետ ամուսնությունից ծնվել է դուստրը՝ Նունեն։ Որոշ ժամանակ անց, ծանոթանալով կոմպոզիտոր Նինա Մակարովայի հետ, ամուսնալուծվել է կնոջից եւ 1933 թվականին ամուսնացել վերջինիս հետ։ 1940 թվականին ծնվել է որդին՝ Կարենը։ Երաժշտություն Խաչատրյանի աշխատանքները ընդգրկում են բալետներ, սիմֆոնիաներ, կոնցերտներ, ֆիլմերի երաժշտություններ եւ այլն։ Երաժշտական քննադատ Էդվարդ Գրինֆիլդն այն կարծիքին է, որ Խաչատրյանը նշանակալի կերպով փայլել է խորհրդային ժամանակակիցների շրջանակում՝ ստեղծելով հստակորեն ճանաչելի ոճ՝ մի բան, որը իր նախորդներն ի վիճակի չեղան անելու։ Նա իր ստեղծագործությունների մեծ մասը ստեղծել է 10 տարվա ընթացքում՝ 1936-1946 թվականներին՝ նախորդելով եւ հաջորդելով երկրորդ համաշխարհային պատերազմը։ 1948 թվականի դատապարտումից եւ իր պաշտոնական վերականգնումից հետո Խաչատրյանն կյանքի վերջին 30 տարիների ընթացքում ստեղծել է միջազգային ճանաչում ստացած բազում ստեղծագործություններ։ Ըստ Ջեյմս Բաքսթի՝ այն, ինչը Խաչատրյանին առանձնացրել է մյուս խորհրդային կոմպոզիտորներից, ազգային հայկական վոկալային եւ գործիքային ժամանակակից նվագախմբային հմտությունների միախառնումն է։ Խաչատրյանի երաժշտությունը բնութագրվում է ակտիվ ռիթմիկ զարգացմամբ, ինչը հանգեցնում է կամ հիմնական բանաձեւի սոսկ կրկնման, կամ այս բանաձեւի շրջանակներում շեշտի խաղի։ Ստեղծագործություններ Բալետներ Խաչատրյանը միջազգային ճանաչում ստացել է իր բալետային երաժշտությամբ։ Նրա երկրորդ բալետը՝ «Գայանեն», էապես վերամշակվել է՝ ի համեմատություն առաջին՝ «Երջանկություն» բալետի։ Ըստ Ռ. Ադալյանի՝ «Գայանեն» եւ «Սպարտակը» նրա ամենալավ ստեղծագործություններն են։ Ըստ Ջոնաթան ՄաքԿոլլումի եւ Էնդի Ներսեսյանի՝ Խաչատրյանի երաժշտությունն այս երկու բալետների համար կարող է զգուշորեն դասվել ամբողջ աշխարհով ամենաճանաչված դասական երաժշտությունների շարքին. փաստ, որ սրանք երեւի միակ գործերն են, որոնց միջոցով աշխարհը իսկապես տեղեկանում է հայկական երաժշտության մասին»։ Էն Հասքինսը «LA Weekly» շաբաթաթերթից ասել է, որ Խաչատրյանը իր անջնջելի հետքն է թողել աշխարհի բալետի վրա։ «Սպարտակը» ճանաչվեց այն ժամանակ, երբ 1970-ականներին BBC հեռուստաալիքը օգտագործեց այն հեռուստաալիքի կողմից նկարահանվող դրամայի սերիաներում։ Դրա կուլմինացիան օգտագործվել է նաեւ «Կալիգուլա» (1979) եւ «Սառցե դարաշրջանը. հալոցք» (2006) ֆիլմերում։ Ջոել Քոենի «The Hudsucker Proxy» («Հադսաքերի փոխանորդը», 1994) ֆիլմում նույնպես հնչել են «Սպարտակի» եւ «Գայանեի» (նաեւ «Սուսերով պար») երաժշտությունները։ «Գայանեի» «Ադաջիոն» օգտագործվել է Սթենլի Կուբրիկի 1968 թ. «2001 թվականի տիեզերական ոդիսականը» ֆիլմում, ինչպես նաեւ մի շարք այլ ֆիլմերում։ Նվագախմբային երաժշտություն Խաչատրյանը գրել է երեք սիմֆոնիա. առաջինը՝ 1934-1935 թվականներին, երկրորդը՝ 1943 թվականին, երրորդը՝ 1947: Նա նաեւ գրել է երեք կոնցերտ՝ Դաշնամուրի կոնցերտ (1936), ջութակի կոնցերտ (1940) եւ թավջութակի կոնցերտ (1946)։ Այլ ստեղծագործություններ Խաչատրյանը գրել է երաժշտական գործողություններ մի քանի պիեսների համար, ինչպես օրինակ՝ «Մակբեթ» (1934, 1955), «The Widow from Valencia» (1940), «Դիմակահանդես» (1941), «Լիր արքա» (1958)։ Նա ստեղծել է մոտ 25 ֆիլմերի երաժշտություն, այդ թվում՝ «Պեպոն (1935)՝ հայկական առաջին հնչունային ֆիլմի համար։ 1950 թվականին նա «Ստալինգրադի ճակատամատ» (1949) ֆիլմի երաժշտության համար արժանանում է ԽՍՀՄ պետական մրցանակի (Ստալինյան մրցանակ)։ Ներշնչանք Երաժշտագետ Մարինա Ֆրոլովա Վոլկերը Խաչատրյանին նկարագրում է որպես միջազգային ճանաչում ստացած միակ խորհրդային կոմպոզիտորի, ով ի հայտ է եկել ազգայնական նախագծից։ Ջեյմս Բաքսթը բնութագրում էր Խաչատրյանի մտքերը հետեւյալ կերպ. Կոմպոզիտոր Տիգրան Մանսուրյանն ասել է, որ Խաչատրյանի երաժշտությունը ներգրավում է ամերիկյան հատկանիշներ եւ ԱՄՆ-ն կոչել է նրա երկրորդ հայրենիք՝ նրա երաժշտական ներշնչանքների, հատկապես՝ լավատեսության զգացողությամբ լի կենսակերպ ունենալու համար։ Հայկական ժողովրդական երաժշտություն Խաչատրյանը լայնորեն ճանաչված է իր ստեղծագործություններում տարբեր էթնիկ խմբերի ազգային երաժշտություններ օգտագործելու համար։ Չնայած Հայաստանում ծնված չլինելու փաստին՝ Խաչատրյանը եղել է առաջին հերթին հայկական կոմպոզիտոր, ում երաժշտական ցուցադրությունները գալիս են հայկական արմատներից։ Նրա ստեղծագործությունների մեծ մասն ունեն հայկական մեղեդային գծեր։ Սակայն նրա ստեղծագործությունները զգալիորեն տարբերվում են ավանդական նվագախմբային ֆոլկլորային թեմաներից»,- գրում է Ռուբեն Փոլ Ադալյանը։ Նա ասում է, որ Խաչատրյանի ստեղծագործությունները ուղեկցվում են Կովկասի պարային երաժշտության վառ ռիթմով եւ հուզիչ տեմպով, միեւնույն ժամանակ դրանք օրիգինալ ստեղծագործություններ են, որոնք վերամշակվում են նոր գործիքավորումների եւ եվրոպական երաժշտական կանոններին համապատասխան կանոններով՝ արդյունքում կոմպոզիտորին հատուկ երաժշտության ստեղծման։ Խաչատրյանը ներշնչվել է ազգային երգերի հավաքագրող, երաժշտագետ Կոմիտասից, Ալեքսանդր Սպենդիարյանից ու Ռոմանոս Մելիքյանից։ Խաչատրյանը գիտակցում էր, որ Կոմիտասը միայնակ հիմք է դրել Հայկական երգարվեստի դասական ավանդույթների։ Կոմիտասի մասին 1969 թվականին լույս տեսած մի հոդվածում Խաչատրյանը անվանում է նրան «մեծագույն ուսուցիչ»։ Նրա ծրագրերը՝ գրելու օպերա հայ ժողովրդի՝ ամբողջ աշխարհում ցրված լինելու ողբերգական ճակատագրի, նրանց տառապանքների ու պայքարի վերաբերյալ երբեք չիրականացան։ Նրա հայկական ռապսոդիան նվագախմբի եւ փողային գործիքների համար՝ նախատեսված մոտ ընկեր Լարի Ադլերի եւ Չիկագոյի սիմֆոնիկ նվագախմբի համար մնաց անավարտ։ Չնայած մտադրությանը, ոգին միշտ գոյություն ունի։ Խաչատրյանը շեշտը դրել է իր հայկական արմատների վրա՝ ասելով. Հայտնի կոմպոզիտոր Էդուարդ Միրզոյանը մի առիթով Արամ Խաչատրյանի մասին ասել է. Այլ ժողովրդական երաժշտություն Համալսարանական տարիներին Խաչատրյանը հայկական, ռուսական, հունգարական, թուրքական եւ այլ ժողովրդական երգեր է արտագրել (տառադարձել)։ Այս կայացած ստեղծագործություններում Խաչատրյանը օգտագործել է կովկասյան երաժշտության տարրեր։ Նրա առաջին բալետը՝ «Երջանկությունը», իր մեջ պարունակում է ուկրաինական, վրացական, հայկական, ռուսական պարեր եւ լեզգինկա՝ մի շարք կովկասցիների էներգետիկ պար։ «Պարահանդեսը» ներառում է «Մազուրկա»՝ լեհական ժողովրդական պար։ «Գայանե» բալետը, ինչպես իր նախկինը, իրենից ներկայացնում է «Լեզգինկա» «Գայանեի» երկրորդ ակտը լցված է քրդական պարերով»։ Ռուսական դասական երաժշտություն Խաչատրյանը երաժշտագետների կողմից նշվում է որպես ռուսական դասական ավանդույթների հետեւորդ։ Ըստ Տորոնտոյի սիմֆոնիկ նվագախմբի՝ Խաչատրյանը 20-րդ դար է բերում գունագեղ, ժողովրդական երգերից ներշնչված ոճով 19-րդ դարի այդպիսի ռուսական կոմպոզիտորներին, ինչպիսիք են Դմիտրի Կորսակովը եւ Պյոտր Չայկովսկին։ Կոմպոզիտորների հնգյակի նման, հատկապես Ալեքսանդր Բորոդինը եւ Նիկոլայ Ռիմսկի-Կորսակովը, ում ստեղծագործությունները նրա համար որոշ դեպքերում օրինակ են ծառայել, Խաչատրյանը ուշադրությունը սեւեռել էր տարբեր եվրոպական ծագման դասական ոճերում արեւելյան նյութերին։ Բայց Խաչատրյանի մշակութային ինքնությունը եւ խորհրդային շրջանակներում երաժշտական խիստ վերապատրաստումը թույլ տվեցին նրան թափանցելու արեւելյան եւ կովկասյան երաժշտության ավելի խորը շերտեր եւ իր հասունացած գործերում (ներառյալ բալետները) ընդգրկել դրանք ավելի լիարժեք կերպով։ «Երբեք իրեն ռուսական երաժշտության ավանդույթներից հեռու չգնալով՝ Խաչատրյանը, միասին հավաքելով բոլոր տարբեր ավանդույթները մեկ հիմնական ընդհանրացման մեջ, Մոսկվայում սկսեց արժեւորվել որպես ողջ խորհրդային արեւելքի խոսափող»,- եզրակացնում է Մարիա Ֆրոլովա Վոլկերը։ Ժառանգություն Ճանաչում Խաչատրյանը համարվում է Խորհրդային Միության առաջատար կոմպոզիտորներից։ Դմիտրի Շոստակովիչի եւ Սերգեյ Պրոկոֆեւի հետ մեկտեղ նա մշտապես նշվել է որպես խորհրդային ժամանակաշրջանի երեք մեծագույն կոմպոզիտորներից մեկը։ Դեռ 1957 թվականին Time ամսագիրը Պրոկոֆեւին, Շոստակովիչին եւ Խաչատրյանին անվանեց «Խորհրդային Միության երեք ժամանակակից հսկաներ»։ Նրանք հավաքական կերպով հաճախ անվանվում են խորհրդային երաժշտության «տիտաններ»։ «Հայտնի չէ, պատմությունը կսատարի այն գաղափարը, որ Խաչատրյանը իր կյանքի ընթացքում եղել է խորհրդային կոմպոզիտորների շարքում երրորդը՝ Շոստակովիչից եւ Պրոկոֆեւից հետո, թե՝ ոչ»,- գրել է երաժշտական քննադատ Ռոնալդ Քրայթոնը 1978 թվականին։ Ըստ Լոս Անջելեսի ֆիլհարմոնիկ նվագախմբի՝ նրա ստեղծագործությունները նույն միջազգային հեղինակությունը չէին վայելում, ինչ Շոստակովիչի եւ Պրոկոֆեւի ստեղծագործությունները։ Բացի նախորդ երկուսից եւ Դմիտրի Կաբալեւսկուց, Արամ Խաչատրյանը եղել է այն քչերից, ով հայտնի է դարձել միջազգային ավելի լայն հանրության»։ Ըստ երաժշտության պատմաբան Հարլոու Ռոբինսոնի՝ «պրոլետարիատի ակունքները, ոչ ռուսական էթնիկ ծագումը եւ խորհրդային մարզումը նրան խորհրդային բազմազգ մշակութային դիմագծի հզոր խորհրդանիշ են դարձրել, մի դիմագիծ, որը արտիստին թույլ էր տալիս գործել թե՛ տանը, թե՛ արտասահմանում։ Ի տարբերություն Պրոկոֆեւի եւ Շոստակովիչի՝ Խաչատրյանը ամբողջությամբ եղել է խորհրդային երաժշտության եւ պարի հիմնադիրը։ Ջոզեֆ Վուդարդը Los Angeles Times թերթում նշում է, որ նա «երկար ժամանակ Խաչատրյանի մասին մտածել է որպես 20-րդ դարի «թեթեւ քաշային» կոմպոզիտորի, մինչդեռ դասական երաժշտության հեռարձակող Նորման Գիլիլանդը նրան նկարագրում է որպես «20-րդ դարի «մեծ» կոմպոզիտոր»։ 2003 թվականի տված հարցազրույցի ժամանակ դիրիժոր Մարին Ալսոփը արտահայտել է կարծիք, որ Խաչատրյանը «շատ թերակատարված կոմպոզիտոր է, ինչ-որ բան նաեւ թերագնահատվում է»։ Նա ասել է. «Նրա երաժշտությունը, իհարկե, մի փոքր ունի 20-րդ դարի ձայնին հատուկ նյարդայնացնող բնույթ, աններդաշնակություններ են ի հայտ գալիս»։ Բայց միեւնույն ժամանակ այն միավորում է հրաշալի նեոռոմանտիզմը եւ հարուստ նվագախումբը ու ավելի ֆորմալ մոտեցումը, այսպիսով կարծում եմ Խաչատրյանը այժմ կարող է արդիական լինել։ Ըստ The Guardian ամսագրի խմբագիր Թիմ Էշլիի՝ Հայաստանում Խաչատրյանը եղել է 20-րդ դարի ամենաճանաչված հայ կոմպոզիտորը եւ խորհրդային Հայաստանի մշակույթի ամենաճանաչված ներկայացուցիչը։ Նրան նկարագրել են որպես «հայկական ամենակարեւոր կոմպոզիտոր», հայ «Չայկովսկին», եւ ոմանց կողմից համարվել է 20-րդ դարի հայկական մշակույթի կենտրոնական դեմք»։ Նա մնում է միակ հայ կոմպոզիտորը, ով հասնում է միջազգային մեծ նշանակության։ Արամ Խաչատրյանը եղել է առաջին եւ վերջին հայ կոմպոզիտորը, ով հասել է համաշխարհային ճանաչման Խաչատրյանը բարձր է գնահատվում Հայաստանում եւ համարվում է «ազգային հարստություն»։ Խաչատրյանը հայերի կողմից ընդունվում եւ հարգվում է որպես «հայտնի զավակ, ով վաստակել է համաշխարհային ճանաչում»։ Շահան Արծրունին Խաչատրյանին նկարագրել է որպես «Հայաստանի մշակույթի երաժշտական դեսպան»։ Նա մեծ ազդեցություն է ունեցել Հայաստանի 20-րդ դարի երաժշտական զարգացման վրա։ «Իրականում նա միանգամից օրինակ դարձավ երիտասարդ կոմպոզիտորների համար, ինչպես նաեւ դարձավ Հայաստանի հերոս»,- ասում է Մայա Փրիթսքերը։ Խաչատրյանի ազդեցությունը կարելի է նկատել հայկական դասական երաժշտության բոլոր ուղղություններում (սիմֆոնիկ եւ կամերային)՝ գումարելով ուշխորհրդային շրջանի նշանակալի կոմպոզիտոր Առնո Բաբաջանյանին։ Նրա յուրօրինակ սիմֆոնիկ մեկնաբանությունները ներշնչել են Երվանդ Միրզոյանին, Կոնստանտին Օրբելյանին եւ այլոց։ Խաչատրյանը հիշատակվում է հայկական երաժշտությունը համաշխարհային ճանաչման հասցնելու համար։ Բանաստեղծ Համո Սահյանը Խաչատրյանի մասին ասել է. «Նա դարձել է մեր փոքր լինելու առասպելի մեծ հերքում, դարձել է մեր փոքր ժողովրդին մեծերի հետ չափելու խորհրդանիշ... դարձել է մեր քաղաքակրթության վկայականը»։ Հետմահու պարգեւներ եւ հարգանքի տուրք Երեւանի Օպերային թատրոնի ֆիլհարմոնիկ դահլիճը սկսած 1978 թվականից պաշտոնապես կոչվում է «Արամ Խաչատրյանի անվան մեծ համերգասրահ»։ Երեւանում 1982 թվականին բացվել է Խաչատրյանի տուն-թանգարանը։ Իր կյանքի օրոք կոմպոզիտորը հասցրեց միայն ծանոթանալ ապագա թանգարանի էսքիզներին եւ խորհուրդներ տալ հայտնի ճարտարապետ Էդուարդ Ալթունյանին, որին կառավարության կողմից հանձնարարված էր կազմել տուն-թանգարանի նախագիծը։ Թանգարանի հիմքը հանդիսացավ այն առանձնատունը, որտեղ ապրում էր Ա. Խաչատրյանի ավագ եղբայրը՝ Վաղինակը, իր ընտանիքի հետ։ Հենց այդտեղ էր հաճախ իջեւանում կոմպոզիտորը, երբ ժամանում էր Երեւան։ Առանձնատունը պահպանվել է անփոփոխ, իսկ նրան համալրող տուն-թանգարանի երկհարկանի շենքը կառուցվել է այգու տարածքում։ Երաժշտական մի շարք դպրոցներ անվանված են Խաչատրյանի անունով։ Այդպիսի դպրոցներ կան Վրաստանում, Մոսկվայում (հիմնված 1967 թվականին, անվանակոչված 1996 թվականին), Երեւանում, Լեռնային Ղարաբաղի հանրապետության Մարտունի քաղաքում, ԱՄՆ Մասաչուսեթս նահանգում, Վոթերթաունում (գործում է Համազգային հայկական կրթական եւ մշակութային ընկերության շնորհիվ)։ Խաչատրյանի անունով են կոչված փողոցներ Երեւանում, Թբիլիսիում, Մոսկվայում, Աստանայում (Ղազախստան) եւ Սիմֆերոպոլում (Ղրիմ)։ Նիժնի Նովգորոդում արվեստի դպրոցը 2015 թվականից կրում է Արամ ծաչատրյանի անունը։ 2021 թվականի օգոստոսին դպրոցի բակում տեղադրվել է Միքայել Սողոյանի հեղինակած Արամ Խաչատրյանի կիսանդրին։ 1999 թվականի հուլիսի 31-ին Խաչատրյանի՝ 3,5 մետր բարձրություն ունեցող արձանը 19-րդ դարի ռեալիստական ոճով, քանդակված Յուրի Պետրոսյանի կողմից, հանդիսավոր բացվել է Խաչատրյանի անվան Երեւանի ֆիլհարմոնիկ համերգասրահի առջեւ՝ Երեւանի օպերայի եւ թատրոնի շենքի հետնամասում ՀՀ 2-րդ նախագահ Ռոբերտ Քոչարյանի, Ազգային ժողովի նախագահ Կարեն Դեմիրճյանի, բանաստեղծուհի Սիլվա Կապուտիկյանի ներկայությամբ։ Խաչատրյանի արձանը, որը քանդակել է Գեորգի Ֆրանգուլյանը, 2006 թվականի հոկտեմբերի 31-ին ներկայացվել է Մոսկվայում։ Հյուրերի շարքում են եղել նախագահ Ռոբերտ Քոչարյանը, Մոսկվայի քաղաքապետ Յուրի Լուժկովը եւ Ռուսաստանի առաջին տիկին Լյուդմիլա Պուտինան։ 2013 թվականի ապրիլի 30-ին՝ նրա 110 ամյակի կապակցությամբ Երեւան քաղաքի Արաբկիր վարչական շրջանում՝ Խաչատրյանի անունը կրող փողոցում, կանգնեցվել է քանդակագործ Գեւորգ Գեւորգյանի կողմից քանդակված կիսանդրին։ 1998 թվականին Հայաստանի Հանրապետության կենտրոնական բանկը թողարկել է հայկական 50 դրամանոց թղթադրամ, որը պատկերում էր Խաչատրյանի դիմանկարը եւ Երեւանի օպերայի թատրոնի շենքը։ Հակառակ կողմում պատկերված է «Գայանե» բալետից դրվագ եւ Արարատ լեռը։ Այն գործածության մեջ մնացել է մինչեւ 2004 թվականը, այնուհետեւ փոխարինելու եկան մետաղադրամները։ Խաչատրյանը միակ կոմպոզիտորն է, ով պատկերվել է հայկական դրամի վրա։ 1983 թվականին «Երեւան» ստուդիան Խաչատրյանի մասին թողարկեց փաստագրական ֆիլմ։ 2003 թվականին Խաչատրյանի մասին 83 րոպե տեւողությամբ փաստագրական յուրօրինակ ֆիլմ է նկարահանում Էրիկ Բոգոսյանը։ Ֆիլմը 2003 թվականին Հոլիվուդյան ֆիլմերի փառատոնում հաղթել է «լավագույն փաստագրական ֆիլմ» անվանակարգում։ 2004 թվականին ռուսական պետական «Կուլտուրա» հեռուստաալիքը Արամ Խաչատրյանի մասին նկարահանել է փաստագրական ֆիլմ եւ կոչել այն «Խաչատրյանի դարը»։ 1993 թվականին Երեւանում կայացել է «Արամ Խաչատրյան-93» սիմֆոնիկ երաժշտության փառատոնը։ Արամ Խաչատրյան միջազգային մրցույթը Երեւանում տեղի է ունենում ամեն տարի՝ սկսած 2003 թվականից։ 2009 թվականին Ռուսաստանի ավիափոխադրող Աերոֆլոտ ընկերությունն իր Airbus A319-112 ինքնաթիռներից մեկը անվանեց Խաչատրյանի անունով։ 2013 թվականին UNESCO կազմակերպությունը հավաքագրում է Խաչատրյանի ձեռագիր նոտաների եւ ֆիլմերի երաժշտությունների հավաքածու եւ գրանցում դրանք «Աշխարհի հիշողության գրանցամատյանում»։ Աստղագիտության մեջ Արամ Խաչատրյանի անունն է կրում (4802) Խաչատուրյան աստերոիդը։ ԵՒ այլն Խաչատրյանի գործերը ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի «Աշխարհի հիշողություն» ծրագրում 2013 թվականի հունիսի 18-ին ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի «Աշխարհի հիշողություն» ծրագրի կոմիտեի նիստում ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի Գլխավոր տնօրենի որոշմամբ եւ Միջազգային խորհրդատվական կոմիտեի եզրակացության հիման վրա ծրագրի հիշողության համաշխարհային միջազգային ռեգիստրում () գրանցվել են «Արամ Խաչատրյանի ձեռագիր նոտաները եւ կինոերաժշտությունը»։ Պարգեւներ եւ կոչումներ Խորհրդային Միություն Սոցիալիստական աշխատանքի հերոս (1973) Լենինի շքանշաններ (1939, 1963, 1973) ԽՍՀՄ ժողովրդական արտիստ (1954), Ռուսաստանի ԽՖՍՀ (1947), Հայկական ԽՍՀ (1955), Վրացական ԽՍՀ (1963), Ադրբեջանական ԽՍՀ (1973) ժողովրդական արտիստ Հայկական ԽՍՀ արվեստի վաստակավոր գործիչ (1938), Ռուսաստանի ԽՖՍՀ (1944), Ուզբեկական ԽՍՀ (1967) Աշխատանքային կարմիր դրոշի շքանշան (1945, 1966) Հոկտեմբերյան հեղափոխության շքանշան (1971) Լենինյան մրցանակ (1959)՝ «Սպարտակ» բալետի համար ԽՍՀՄ պետական մրցանակ (1941 թվականին ջութակի կոնցերտի համար, 1943 թվականին «Գայանե» բալետի, 1946 թվականին երկրորդ սիմֆոնիայի, 1950 թվականին «Ստալիգրադի ճակատամարտը» ֆիլմի համար, 1971 թվականին ռապսոդիաների համար (ջութակ եւ նվագախումբ, դաշնամուր եւ նվագախումբ, թավջութակ եւ նվագախումբ) Գյումրու պատվավոր քաղաքացի (1964) Այլ պարգեւներ Միացյալ արաբական հանրապետության գիտության շքանշան (1961, «for outstanding musical achievements») Հռոմի Հովհաննես XXIII պապի մեդալ (1963) Իրանի շահի մեդալ (1965) Լեհաստանի մշակույթի վաստակավոր գործիչ (1972, «Լեհական մշակույթում ունեցած ավանդի համար») Ordre des Arts et des Lettres (ֆրանսերեն) եւ կոմանդորի կոչում (1974) Ակադեմիական կոչումներ Երաժշտության պրոֆեսոր՝ 1950 Իտալիայի Հռոմի Accademia Nazionale di Santa Cecilia ակադեմիայի պատվավոր անդամ՝ 1960 Գերմանիայի Դեմոկրատական Հանրապետության մշակույթի ակադեմիայի թղթակից անդամ՝ 1961 Մեքսիկայի Conservatorio Nacional de Música կոնսերվատորիայի վաստակավոր պրոֆեսոր՝ 1960 Հայաստանի ԽՍՀ գիտությունների ակադեմիայի Լիիրավ անդամ (ակադեմիկոս)՝ 1963 ՀԽՍՀ գիտությունների ակադեմիայի մշակույթի դոկտոր (մշակութաբանության դոկտոր)՝ 1965 Գրականության ցանկ Գրքեր եւ գրքերի գլուխներ Բառարանային եւ հանրագիտարանային հոդվածներ ; նաեւ օնլայն՝ AllMusic Ամսագրերի եւ թերթերի նյութեր Նշումներ Ծանոթագրություններ Արտաքին հղումներ Արամ Խաչատրյան՝ աշխարհի հայազգի մուսան Գրիգոր Գուրզադյան. Արամ Խաչատրյանը տարերք է ու երեւույթ Արամ Խաչատրյանի վիրտուալ թանգարան 1967 Խաչատրյանի դիմանկարը։ Լուսանկարիչ Հորստ Տապե Getty Images-ում Երաժշտությունը զոհեր է պահանջում. Արամ Խաչատրյան Արամ Խաչատրյանի տուն - թանգարան Հայ կոմպոզիտորներ ՀՀ ԳԱԱ ակադեմիկոսներ Անձինք թղթադրամների վրա Հայ աթեիստներ Հայ ակադեմիկոսներ Կոմպոզիտորներ այբբենական կարգով Օրհներգերի հեղինակներ Գյումրու պատվավոր քաղաքացիներ ԽՍՀՄ կոմպոզիտորների միության անդամներ ԽՄԿԿ անդամներ ԽՍՀՄ ԳԽ 5-րդ գումարման պատգամավորներ Հայ ուսուցիչներ Խորհրդահայեր Անձինք նամականիշերի վրա 20-րդ դարի դասական կոմպոզիտորներ Խորհրդային հասարակական գործիչներ Արամ Խաչատրյան


text: Գեղանկարչություն (երփնագիր), կերպարվեստի տեսակ։ Գեղանկարչությունը մարդկային աշխատանքի զարգացած ձեւերից մեկն է եւ առարկայական, գեղագիտական արժեքների ստեղծման ոլորտ։ Ինչպես եւ արվեստի մյուս տեսակները, գեղանկարչությունը ճանաչողական եւ գաղափարական խնդիրներ է իրագործում, ստեղծում մարդու, բնության, առարկաների, պատմական եւ հասարակական երեւույթների գեղարվեստական պատկերներ։ Գեղանկարչության բազմաթիվ ստեղծագործություններ ունեն փաստա-ինֆորմացիոն արժեք։ Արտահայտամիջոցներ Գեղանկարչությունը օգտվում է գույնի, գծանկարի, կոմպոզիցիայի, ռիթմի, լույսի եւ ստվերի ընձեռած հնարավորություններից, որոնք նպաստում են հարթության վրա վերակենդանացնել իրականությունը, ստեղծել ծավալի ու տարածության պատրանք, հոգեբանական կերպարներ, կենդանի ու անշունչ առարկաներ՝ ստատիկ ու շարժուն վիճակներում։ Գեղանկարչությունը ձեւավորում է մարդու գեղագիտական ճաշակը, ունի ճանաչողական նշանակություն, ստեղծում է մարդու, բնության, առարկաների, պատմական եւ այլ երեւույթների գեղարվեստական պատկերներ՝ օգտագործելով գույնի, գծանկարի, կոմպոզիցիայի, լույսի եւ ստվերի ընձեռած հնարավորությունները։ Տարբերում են գեղանկարչության պատմական, կենցաղային, անիմալիստական (կենդանիների պատկերումը) եւ այլ ժանրեր։ Նշանակությամբ, կատարման բնույթով ու կերպարներով առանձնանում են մոնումենտալ-դեկորատիվ գեղանկարչությունը (որմնանկարչություն, առաստաղապատկեր, պաննո), հաստոցային նկար, բեմանկարչությունը, մանրանկարչությունը, սրբանկարչությունը եւ այլն։ Գեղանկարչության տարբերակներից են տրամապատկերը եւ համայնապատկերը։ Ներկանյութը կապակցող նյութերի բնույթով, հարթության վրա նրա ամրանալու տեխնոլոգիայով տարբերվում են՝ յուղաներկ գեղանկարչություն, ջրում լուծվող ներկերով գեղանկարչություն՝ թաց (ֆրեսկո) եւ չոր (ասեկկո) հիմնածեփի վրա, տեմպերա, սոսնձաներկով գեղանկարչություն, մոմանկարչություն, արծն, սիլիկատային խեցեգործական ներկերով գեղանկարչություն եւ այլն։ Անմիջականորեն գեղանկարչությանն են հարում խճանկարը եւ վիտրաժը։ Գեղանկարչական գործեր ստեղծելիս կիրառվում են նաեւ ջրաներկը, գուաշը, պաստելը, տուշը։ Գեղանկարչության հիմնական արտահայտչամիջոցը գույնն է։ Կազմակերպված եւ իմաստավորված գույնը՝ կոլորիտը, ոչ միայն տալիս է ռեալ իրականության գունապատկերը, այլեւ օժտված է զգայական ներգործության մեծ ուժով։ Յուրաքանչյուր պատկերում կոլորիտն ունի իր գունաշարը (գամմա)։ Գոյություն ունի նաեւ մեկ գույնի երանգներով գեղանկարչություն (միագույն գեղանկարչություն)։ Գունային կոմպոզիցիան ապահովում է ստեղծագործության գունային որոշակի ամբողջականությունը։ Գեղանկարչության մյուս արտահայտչամիջոցը՝ գծանկարը (գիծ եւ լուսաստվեր), ռիթմով եւ կոմպոզիցիայով գույնի հետ կազմակերպում են պատկերը։ Պայմանականորեն տարբերվում են գեղանկարչական պատկերման երկու տիպ՝ գծա-հարթապատկերային եւ ծավալա-տարածական, սակայն նրանց մեջ հստակ սահման գոյություն չունի։ Գծա-հարթապատկերային գեղանկարչությանը բնորոշ են լոկալ գույնի ընդգծված եզրագծերով հարթ գունահատվածները, հստակ եւ ռիթմիկ գծերը։ Տոնային գեղանկարչության հնարավորությունները հարուստ են, այն բարդ ու դինամիկ մշակման միջոցով ցուցադրում է գույնի նրբագույն փոփոխությունները, ինչպես նաեւ այդ գույնի տոնը՝ կախված լուսավորությունից, իրար հարեւանող գույների փոխհարաբերությունից (ռեֆլեքսներ)։ Գեղանկարչության ստեղծագործությունը բաղկացած է հիմքից (կտավ, փայտ, թուղթ, ստվարաթուղթ, քար, ապակի, մետաղ եւ այլն), որը սովորաբար ծածկվում է հիմնաշերտով։ Գեղանկարչության արտահայտչական հնարավորությունները, կատարման տեխնիկայի յուրահատկությունները նաեւ կախված են ներկերի հատկություններից, կապակցանյութի բնույթից, վրձիններից, լուծիչներից։ Անհրաժեշտ գույնը, նրբերանգը ստանալու համար ներկերը միմյանց խառնում կամ գունաթափանցում են (լեսել)։ Հաստոցային նկարի կամ որմնանկարի ստեղծման պրոցեսը բաղկացած է մի քանի փուլերից (գծանկար, նախաթույր, լեսում)։ Պատմություն Գեղանկարչությունը առաջացել է դեռեւս ուշ քարի դարում։ Պահպանվել են ժայռապատկերներ (Ֆոն դե Գոմ քարայրերը Ֆրանսիայում, Ալտամիրը՝ Հյուսիսային Իսպանիայում), որոնք կատարված են հողաներկերով։ Արեւելքի հնագույն երկրներում (հատկապես Հին Եգիպտոսում) եւ Ամերիկայում գոյություն է ունեցել մոնումենտալ գեղանկարչություն։ Հին Հունաստանում ֆրեսկոների եւ խճանկարների կողքին տեղ է գտել նաեւ հաստոցային նկարչությունը (հաճախ տախտակի, մասամբ՝ կտավի վրա)՝ հիմնականում մոմանկարչության տեխնիկայով։ Անտիկ շրջանի հաստոցային նկարչության փայլուն օրինակներ են ֆայումյան դիմանկարները։ Միջին դարերի Արեւմտյան Եվրոպայում, Բյուզանդիայում, Ռուսաստանում, Հայաստանում, Վրաստանում զարգացել է հիմնականում եկեղեցական, կանոնացված գեղանկարչություն (որմնանկարչություն, սրբանկարչություն, մանրանկարչություն, խճանկար, վիտրաժ)։ Մ.թ. 1-ին հազարամյակում Առաջավոր եւ Միջին Ասիայում, Հնդկաստանում, Չինաստանում, Ցեյլոնում մեծ վերելք է ապրել մոնումենտալ գեղանկարչությունը, իսկ Միջագետքում, Իրանում, Հնդկաստանում, Միջին Ասիայում՝ դեկորատիվ հարթապատկերային մանրանկարչությունը։ Բանաստեղծականությամբ են շնչում մետաքսի եւ թղթի վրա կատարված Չինաստանի, Կորեայի, Ճապոնիայի (տուշ, ջրաներկ, գուաշ) գեղանկարչության նմուշները։ Գեղանկարչությունը մեծ վերելք է ապրել Վերածննդի դարաշրջանում։ Այդ արվեստի նախակարապետներից էր XIV դարի իտալացի նկարիչ Ջոտտո դի Բոնդոնեն։ Հեռանկարի, օպտիկայի եւ անատոմիայի գիտական ուսումնասիրումը, Յան վան Էյքի (Նիդերլանդներ) կատարելագործած յուղաներկի տեխնիկայի կիրառումը գեղանկարչության առաջընթացի մեծ հնարավորություններ են ընձեռել (լուսաստվերային կերպավորման օգնությամբ ծավալային ձեւերի համոզիչ վերարտադրություն, աշխարհի գունային հարստության յուրացում)։ Վերածննդի խոշորագույն գեղանկարիչներից են Մազաչչոն, Պիեռա Դելլա Ֆրանչեսկան, Ա. Մանտենիան, Բոտտիչելլին, Լեոնարդո դա Վինչին, Միքելանջելոն, Ռաֆայելը, Ջորշոնեն, Տիցիանը, Պաոլո Վերոնեզեն, Յակոպո Տինտորետտոն Իտալիայում, Յան վան Էյքը, Պիտեր Բրեյգելը Նիդերլանդներում, Ալբրեխտ Դյուրերը, Հանս Հոլբայն Կրտսերը, Մ. Նիթհարդը (Գրյունեվալդ) Գերմանիայում։ 17-18-րդ դարեր XVII-XVIII դարերի եվրոպական գեղանկարչության զարգացման պրոցեսը եղել է բարդ։ Կազմավորվել են ազգային դպրոցներ Ֆրանսիայում (Ժ. Լաթուր, Նիկոլա Պուսսեն, Անտուան Վատտո, Ժան Բատիստ Շարդեն, Ժան Օնորե Ֆրագոնար, Ժ. Լ. Դավիդ), Իտալիայում (Մ. Կարավաջո, Դ. Ֆետտի, Ջ. Բ. Տիեպոլո, Զ. Մ. Կրեսպի, Ֆ. Գուարդի), Իսպանիայում (Էլ Գրեկո, Դիեգո Վելասկեզ, Ֆրանսիսկո Սուրբարան, Բ. է. Մուրիլլո, Ֆ. Գոյա), Ֆլանդրիայում (Պ. Պ. Ռուբենս, Յա. Յորդանս, Ա. վան Դեյք, Ֆ. Սնայդերս), Հոլանդիայում (Ֆ. Հալս, Ռեմբրանդ, Յա. վան Ռյոյսդալ), Անգլիայում (Թոմաս Գեյնսբորո, Ու. Հոգարթ), Ռուսաստանում (Դ. Գ. Լեւիցկի, Վ. Լ. Բորովիկովսկի) եւ այլ երկրներում։ Ակտիվ պայքար է ծավալվել հոսանքների, առաջադիմական ու ռեակցիոն գաղափարների միջեւ, ակադեմիզմի դեմ։ XVII դ. ընդլայնվել եւ ավելի հստակ ձեւավորվել է ժանրերի համակարգը։ XVII-XVIII դդ. ծաղկել է մոնումենտալ դեկորատիվ արվեստը (հատկապես բարոկկո ոճում)։ Հասարակական բարդ իրադրության պայմաններում ձեւավորվել են ինչպես ոճական ընդհանրություն ունեցող (կլասիցիզմ, ռոկոկո), այնպես էլ որեւէ ոճի շրջանակում չպարփակվող գեղանկարչական համակարգեր։ 19-20-րդ դարեր 19-րդ դարում Եվրոպայում (Բալկանյան երկրներ) եւ Ամերիկայում առաջացել են նոր ազգային դպրոցներ, ուժեղացել է տարբեր երկրների գեղանկարչության փոխազդեցությունը։ Սալոնային-ակադեմիսաան պաշտոնական գեղանկարչության դեմ մղվող պայքարում կազմավորվել է ռոմանտիզմի կրքոտ, մարտնչող գեղանկարչություն (Թ. Ժերիկոն, Է. Դելակրուան Ֆրանսիայում, Կառլ Բրյուլլովը, Ալեքսանդր Իվանովը Ռուսաստանում)։ Ռեալիստական գեղանկարչության առավել հետաքրքրություն է ցուցաբերել իրական կյանքի ճշմարիտ արտացոլմանը (Դ. Կուրբեն, Ժ. Ֆ. Միլլեն, Օ. Դոմիեն, Կ. Կորոն, Բարբիզոնի դպրոցի վարպետները Ֆրանսիայում, Ջոն Կոնստեբլը Անգլիայում, Ադոլֆ ֆոն Մենցելը, Վ. Լայբլը Գերմանիայում, Ա.Գ. Վենեցիանովը, Պ. Ա. Ֆեդոտովը Ռուսաստանում)։ Դեմոկրատական ռեալիզմի գեղանկարչությունը պատկերել է ժողովրդի կենցաղն ու աշխատանքը, պայքարն իր իրավունքների համար, պատմական կարեւոր իրադարձությունները, հասարակ մարդկանց եւ առաջադեմ գործիչների կերպարները։ Սոցիալ-քննադատական սրությամբ է աչքի ընկնում պերեդվիժնիկների եւ մոտ կանգնած նկարիչների գեղանկարչությունը (Վասիլի Պերով, Իվան Կրամսկոյ, Իլյա Ռեպին, Վասիլի Սուրիկով, Վասիլի Վերեշչագին, Իսահակ Լեւիտան)։ Շրջակա իրականության կենդանի մարմնավորումը, նրա բնականության ու անմիջականության, մշտական փոփոխականության պատկերումն է եղել իմպրեսիոնիզմի (Կլոդ Մոնե, Օ. Ռենուար, Կամիլ Պիսսարո, Ալֆրեդ Սիսլեյ, մասամբ՝ Էդուարդ Մանե, Էդգար Դեգա) ելակետը 1870-ական թվականների սկզբին։ XIX դ. Եվրոպայում գերիշխել է հաստոցային գեղանկարչություն։ Միայն XIX դարի վերջին եւ XX դարի սկզբին փորձեր են արվել վերականգնել մոնումենտալ գեղանկարչությունը։ Այդ շրջանում գեղանկարչության զարգացումը եղել է առանձնապես բարդ ու հակասական, գոյակցել եւ միմյանց դեմ պայքարել են ռեալիստական եւ մոդեռնիստական հոսանքները։ XIX դարի վերջի եւ XX դարի ռեալիստական գեղանկարչության դեմոկրատական միտումներով, կյանքի հետ սերտ կապով հետեւում է նախորդ դարաշրջանների լավագույն ավանդույթներին։ Պոստիմպրեսիոնիզմի (Պոլ Սեզան, Վինսենթ վան Գոգ, Պոլ Գոգեն, Ա. Թուլուզ-Լոտրեկ) եւ մասամբ «մոդեռն» գեղանկարչության մեջ ծնունդ են առել XX դարի որոշ հոսանքների առանձնահատկությունները կանխորոշող գծեր։ XX դարում առաջացած առաջին այդպիսի հոսանք էր ֆովիզմը։ Կապիտալիստական երկրների խոշոր գեղանկարիչներ Պաբլո Պիկասսոն, Անրի Մատիսը, Ֆ. Լեժեն, Ա. Մարկեն Ֆրանսիայում, Դիեգո Ռիվերան, Խոսե Կլեմենտե Օրոսկոն, Խոսե Դավիդ Սիկեյրոսը Մեքսիկայում, Ռ. Գուտտուզոն Իտալիայում, Ջ. Բելլոուզը, Ռ. Քենտը ԱՄՆ-ում իրականությունն ըմբռնել եւ պատկերել են տարբեր տեսանկյուններից։ Աշխարհը նորովի է մարմնավորվել այդ շրջանի ռուս մեծ նկարիչների՝ Վ. Ա. Սերովի սոցիալապես հագեցած, սուր կերպարային նկարներում, Միխայիլ Վրուբելի լարված-դրամատիկական երկերում։ Կապիտալիստական երկրներում լայն տարածում են գտել զանազան մոդեռնիստական ուղղություններ, որոնք արտահայտում են բուրժուական հասարակության մշակույթի ճգնաժամը։ Սակայն մոդեռնիստական գեղանկարչության մեջ երբեմն անուղղակի արտացոլվում են արդիականության «հիվանդոտ» պրոբլեմները, անզուսպ բողոքը (օրինակ՝ էքսպրեսիոնիզմում)։ Մոդեռնիստական բազմաթիվ հոսանքներում (կուբիզմ, ֆուտուրիզմ, սյուրռեալիզմ) արտաքին աշխարհի առանձին տարրեր ի հայտ են գալիս անսպասելի, երբեմն անտրամաբանական զուգորդումներով, հաճախ ձուլվելով վերացական ձեւերին։ Այդ հոսանքների հետագա էվոլյուցիան արդեն 1910-ական թվականներին հանգեցրեց կերպարայնությունից լրիվ հրաժարվելուն՝ վերացական գեղանկարչությանը։ XX դ. աճում է մոնումենտալ դեկորատիվ գեղանկարչության դերը (օրինակ՝ հեղափոխական–դեմոկրատական մոնումենտալ գեղանկարչությունը Մեքսիկայում)։ Սովետական գեղանկարչությունը սերտորեն կապված է կոմունիստական գաղափարախոսությանը, արվեստի կուսակցականությանն ու ժողովրդայնությանը։ Հենվելով ռեալիզմի ավանդույթների վրա՝ սովետական գեղանկարչությունը քննադատաբար օգտվում է XIX դ. 2-րդ կեսի եւ XX դ. սկզբի հայրենական եւ համաշխարհային գեղանկարչության փորձից, գեղարվեստական համակարգից։ Այն գեղանկարչության զարգացման նոր փուլ է, որին բնորոշ է սոցիալիստական ռեալիզմի մեթոդի հաղթանակը։ Գեղանկարչությունը ԽՍՀՄ–ում զարգանում է բոլոր միութենական եւ ինքնավար հանրապետություններում։ Խորհրդային գեղանկարչությանը հատուկ են իրականության, աշխարհի նյութականության սուր զգացողությունը, կերպարների հոգեւոր հարստությունը, ինչպես եւ ռոմանտիկ ոգեշնչվածությունը։ 1920-ական թվականներին մեծ նշանակություն է ստացել պատմա–հեղափոխական թեման (Մ. Բ. Գրեկովի, Ա. Ա. Դեյնեկայի, Կ. Ս. Պետրով–Վոդկինի, Բ. Վ. Իոզանսոնի, Ի. Ի. Բրոդսկու, Ա. Մ. Գերասիմովի կտավները)։ Հետագայում երկրի հերոսական անցյալին, 1941-1945 թվականների Հայրենական մեծ պատերազմին, խորհրդային մարդու հերոսականությանը նվիրված կտավներ։ Մեծ նշանակություն է տրվում դիմանկարի (Ա. Ե. Արխիպով, Մ. Վ. Նեստերով, Մարտիրոս Սարյան, Պ. Դ. Կորին, Պ. Պ. Կոնչալովսկի), կենցաղային ժանրի (Ս. Վ. Գերասիմով, Ա. Ա. Պլաստով, Տ. Ն. Յաբլոնսկայա), բնանկարի (Վ. Ն. Բակշեեւ, Ն.Պ. Կրիմով, Ն. Մ. Ռոմանդին), նատյուրմորտի (Դ. Դ. Մաշկով) եւ մոնումենտալ–դեկորատիվ արվեստի (Վ. Ա. Ֆավորսկի, Ե. Ե. Լանսերե) զարգացմանը։ Կազմավորվել են գեղանկարչության ազգային դպրոցներ (Մարտիրոս Սարյան, Հակոբ Կոջոյան, Ս. Ա. Չույկով, Ու. Տանսիբաեւ, Թ. Սալախով, Լ. Դուդիաշվիլի, Է. Իլտներ, Մ. Ա. Սավիցկի, Ա. Դուդայտիս, Ա. Ա. Շովկունենկո եւ ուրիշներ)։ Գեղանկարչությունը Հայաստանում Գեղանկարչություն տերմինը հայերենում ունի իր հոմանիշները. գունանկար, գունանկարչություն, գունագրություն, կենդանագիր, կենդանագրություն, երփնագիր։ Ներկա իմաստով գեղանկարչությունը նոր տերմին է։ Հնում կիրառվել են «կենդանագիրը» եւ «երփնագիրը», որոնք վկայված են դեռեւս վաղ միջնադարից։ «Երփնագիրը» մեր լեզվի պատմական զարգացման ինչ-որ փուլում դուրս է մնացել ակտիվ գործածությունից ու, ինչպես եւ «կենդանագիրը», իր ստեղծագործական իմաստով պահպանվել է բառարաններում։ Մանուկ Աբեղյանի, Դերենիկ Դեմիրճյանի եւ Դ.Լեւոնյանի առաջարկով այն կրկին դրվել է գործածության մեջ։ Հայկական գեղանկարչության սկզբնավորումը շատ հին է։ Օրգանական եւ անօրգանական ներկանյութերի առատությունն ու հարուստ գունաշարը նպաստել են գույների ակտիվ օգտագործմանը պաշտամունքային, կիրառական եւ գեղարվեստական նպատակներով (մ. թ. ա. VI-IV հազարամյակների ժայռապատկերները, Մալաթիայից ու Սեբաստիայից մինչեւ Կուր-Արաքս հայտնաբերված նեոլիթյան եւ էնեոլիթյան գունավոր եւ նախշազարդ խեցեղենը), իսկ անտիկ շրջանում ու միջնադարում Հայաստանը եղել է բազմատեսակ ներկանյութեր ու ներկեր արտահանող։ Երկրաչափական, բուսական, կենդանական զարդամոտիվներով, իսկ երբեմն նաեւ ռեալ պատկերներով գունազարդ խեցեղեն է գոյություն ունեցել բրոնզի դարում (Շրեշ-բլուր, Թազաքենդ, Սեւան եւ այլն, III-II հազարամյակ, մ. թ. ա.)։ Սակայն գեղանկարչությունը որպես արվեստի մասնագիտացված բնագավառ Հայաստանում մեզ հայտնի է ուրարտական ժամանակաշրջանից (Էրեբունի՝ խճանկար, որմնանկար)։ Այստեղ կիրառված զարդանախշային մոտիվների (խոյեր, ցլիկներ, կենաց ծառեր, արմավազարդեր եւ այլն) հետ հանդիպում են կենդանի դիտված կրոնական, որսորդական աշխատանքային պատկերներ։ Գեղանկարչության պահպանված լավագույն օրինակ է Գառնիի բաղնիքի խճանկար հատակը (III դ.), որտեղ օգտագործվել են տեղական գունախճերը։ Հայաստանում ֆեոդալիզմի հաստատումն ու քրիստոնեության պաշտոնականացումը գեղանկարչությանը գաղափարական նոր բովանդակություն ու ձեւ են հաղորդել։ Գլխավոր պատվիրատուն դարձել է եկեղեցին, որն իր որոշակի պահանջներն է դրել նկարիչ-կատարողների առջեւ։ Այս շրջանից պահպանված ամենավաղ նմուշները վերաբերում են IV դ. (որմնանկար՝ Մանազկերտ, խճանկար՝ Դվին, Երուսաղեմ)։ Այնուհետեւ մինչեւ XII դ. հայկական միջնադարյան գեղանկարչություն (հատկապես որմնանկարը), ոճերի ու կատարողական եղանակների բազմազանությամբ խոշոր նվաճումներ է արձանագրել (Էջմիածնում, Աշտարակում, Տեկորում՝ IV-V դդ., Լմբատում, Թալինում, Հառիճում, Եղվարդում՝ VI 1դ., Տաթեւում, Գնդեվանքում, Աղթամարում՝ X դ.)։ XII-XIII դդ. մոնումենտալ գեղանկարչությունը համեմատաբար սակավ է հանդիպում։ Այնուհետեւ գեղանկարչությունը նոր վերելք է ապրել (Անիի Տիգրան Հոնենց եկեղեցի, Քոբայր՝ XIII դ., Հաղպատ՝ XIV դ.)։ IV դարից առանձին թերթիկներով, իսկ IX դարից մատյաններով մեզ են հասել մանրանկարչության բազմաթիվ նմուշներ։ Մանրանկարչությունը դարձել է հայկական միջնադարյան գեղանկարչության առաջատար ասպարեզը։ Աբգար թագավորի անձեռակերտ կերպարի հետ կապված ու գրավոր պահպանված հնագույն ավանդությունը հիմք է տալիս ենթադրելու, որ հայերը քրիստոնեության առաջին իսկ դարերում ունեցել են հաստոցային նկարչություն։ Սակայն հաստոցային գեղանկարչության պահպանված ամենավաղ նմուշները, ըստ երեւույթին, պատկանում են XVII դարին։ XVII-XVIII դարերում մոնումենտալ ու հաստոցային գեղանկարչության նոր վերելքը գլխավորապես կապված է Նաղաշ Հովնաթանի, նրա հետնորդներ Հովնաթանյանների, ինչպես նաեւ Նոր Ջուղայի հայ նկարչական դպրոցի (Մինաս Զոհրաբյան, Հովհաննես Մրքուզ) գործունեությանը։ Նրանց գործերում, եկեղեցականի կողքին ինքնություն է հաստատել աշխարհիկ բովանդակությամբ պրոֆեսիոնալ երփնագիրը։ Նոր գեղանկարչությունը իր ձեւակերպումն է ստացել Հ. Հովնաթանյանի, Հովհաննես Այվազովսկու, իսկ փոքր-ինչ ուշ՝ Ս. Ներսիսյանի ստեղծագործություններում։ Ասպարեզ է եկել նկարիչների մի փայլուն համաստեղություն՝ Վ. Սուրենյանց, Դ. Բաշինջաղյան, որոնց դարավերջին միացել են Փանոս Թերլեմեզյանը, Ս. Աղաջանյանը, Ե. Թադեւոսյանը, եվրոպական գաղթավայրերից՝ Վ. Մախոխյանը, Մ. Քյուրքչյանը, է. Շահինը եւ ուրիշներ, որոնք հայկական գեղանկարչությունը հարստացրել են ռեալիստական արվեստի ժամանակակից արտահայտչամիջոցներով։ XX դ երկու տասնամյակներում եւ ապա խորհրդային կարգերի հաստատումից հետո հայկական կերպարվեստի ազգային ավանդներն ու գեղանկարչության նորագույն հոսանքները համադրելու խնդրում բացառիկ դեր է խաղացել Մ. Սարյանի արվեստը։ Խորհրդահայ գեղանկարչությունը կազմավորվել է Մարտիրոս Սարյանի, Հակոբ Կոջոյանի, Ե. Թադեւոսյանի, Փ. Թերլեմեզյանի, Մ. Աղաջանյանի, Մ. Առաքելյանի, Վ. Գայֆեճյանի, Գ. Գյուրջյանի, Ալեքսանդր Բաժբեուկ-Մելիքյանի եւ այլ արվեստագետների ջանքերով, որոնք հենց սկզբից իրենց արժանի տեղն են գրավել խորհրդային բազմազգ կերպարվեստի ընտանիքում։ Տիրապետելով սոցիալիստական ռեալիզմի մեթոդին՝ հայ երփնագրողները գեղանկարչությունը հարստացնում են մարդն ու բնությունը ճշմարտացի պատկերող բարձրարվեստ կտավներով։ Գեղանկարչության ժանրեր Դիմանկարչություն Դիմանկարը մարդու կամ մարդկանց խմբի պատկեր է, որ գոյություն ունեն կամ գոյություն են ունեցել իրականում։ Դիմանկարի ժանրի սահմանները հստակ չեն, եւ հաճախ դիմանկարը կարող է համատեղվել այլ ժանրերի տարրերի հետ։ Պատմական դիմանկար - հիշողությամբ կամ նկարչի երեւակայությամբ պատկերվում է անցյալում ապրած նշանավոր անձ, Հետմահու դիմանկար - ստեղծվում է մարդու մահվանից հետո ըստ նրանց կենդանության օրոք արված նկարների կամ երեւակայությամբ, Դիմանկար-նկար - հիմնական անձը պատկերված է շրջակա աշխարհի առարկաների, բնության, ճարտարապետական մոտիվների ու այլ մարդկանց հետ սյուժետային կապով, Դիմանկար-զբոսանք - զբոսնող մարդու պատկերը բնության ֆոնին սկիզբ է առել Անգլիայում XVIII դարում եւ մեծ ժողովրդականություն է վայելել սենտիմենտալիզմի դարաշրջանում, Դիմանկար-տիպ - հավաքական կերպար, որ իր բնույթով նման է դիմանկարի, Զգեստավորված դիմանկար - մարդը պատկերված է ալեգորիկ, առասպելական, պատմական, թատերական կամ գրական հերոսի կերպարով, Ինքնադիմանկար Կրոնական դիմանկար - դիմանկարի հին ձեւ, երբ նվիրատվություն կատարած մարդը պատկերվում էր նկարում (օրինակ՝ Աստվածածնի հետ) կամ խորանի մի կողմում (հաճախ ծնկաչոք)։ Բնանկարչություն Բնանկարի պատկերման առարկան նախաստեղծ կամ մարդու կողմից որոշակիորեն փոփոխված բնությունն է։ Գոյություն է ունեցել հին դարերում, միջնադարում կորցրել է իր նշանակությունը եւ կրկին տարածում է գտել Վերածննդի դարաշրջանում՝ աստիճանաբար դառնալով գեղանկարչության հիմնական ժանրերից մեկը։ Ծովանկարչություն Ծովանկարում պատկերվում է ծովային տեսարան, ծովամարտ կամ ծովում տեղի ունեցող այլ իրադարձություն։ Ծովանկարչությունը բնանկարչության մի տեսակն է, որ առանձնացել է XVII դարի սկզբին Հոլանդիայում։ Պատմական գեղանկարչություն Պատմական գեղանկարչությունն սկիզբ է առել Վերածննդի դարաշրջանում։ Այս ժանրն ընդգրկում է ոչ միայն իրականում տեղի ունեցած պատմական դեպքերի, այլեւ առասպելական ու աստվածաշնչյան թեմաներով նկարները, որոնք վերաբերում են առանձին ժողովրդի կամ մարդկության պատմությանը։ Մարտանկարչություն Մարտանկարչության պատկերման հիմնական առարկան ցամաքային ու ծովային մարտերն են, ինչպես նաեւ ռազմական արշավանքները։ Նկարիչը փորձում է պատկերել պատերազմի ամենավճռորոշ պահը, ցույց տալ կռվի հերոսականությունը, բացահայտել տվյալ մարտի պատմական նշանակությունը։ Նատյուրմորտ Նատյուրմորտը անկենդան առարկաների պատկերումն է։ Սկիզբ է առել 15-16 դարերում, սակայն որպես առանձին ժանր ձեւավորվել է միայն 17-րդ դարում հոլանդացի ու ֆլամանդացի գեղանկարիչների շնորհիվ։ Կենցաղանկարչություն Կենցաղային տեսարանները դեռ հնագույն ժամանակներից եղել են գեղանկարչության պատկերման առարկա, սակայն որպես առանձին ժանր կենցաղանկարչությունը ձեւավորվել է միջնադարում եւ զարգացել նոր ժամանակներում։ Ճարտարապետական գեղանկարչություն Ճարտարապետական գեղանկարչության պատկերման հիմնական առարկան ճարտարապետական կառույցներն են ու դրանց ինտերիերը։ Անիմալիստական գեղանկարչություն Անիմալիստական գեղանկարչության պատկերման առարկան կենդանիներն են։ Դեկորատիվ գեղանկարչություն Թատերական-դեկորատիվ գեղանկարչությունն զբաղվում է թատերական ներկայացումների դեկորացիաների ու ներկայացումների ու ֆիլմերի համար հագուստի էսքիզների պատրաստմամբ։ Դեկորատիվ որմնանկաչությունը դրվագազարդ կամ որոշակի սյուժե ունեցող կոմպոզիցիաներ են, որոնք նկարվում են ճարտարապետական կառույցների վրա։ Ծանոթագրություններ Գրականություն Շիշմանյան Ռ., Բնանկարն ու հայ նկարիչները, Ե., 1958: Ազարյան Լ.Ռ., Կիլիկյան մանրանկարչությունը XII-XIII դդ., Ե., 1964: Հայկական մանրանկարչություն, Ե., 1967։ Ավետիսյան Ա. Ն., Հայկական մանրանկարչության Գլաձորի դպրոցը, Ե., 1971: Մարտիկյան Ե., Հայկական կերպարվեստի պատմություն, գիրք 1-2, Ե., 1971–75: Ղազարյան Մ., Հայ կերպարվեստը XVII - XVIII դարերում, գեղանկարչություն Ե., 1974: Дурново Л. А., Краткая история древнеармянской живописи, Е., 1957; Каменский А. А., Зрителю о живописи, М., 1959; Измайлова Т. А., Айвазян М. А., Искусство Армении, М., 1962; Недошивин Г. А., Беседы о живописи, 2 изд., перераб., М., 1964; Всеобщая история искусств, т. 1–6, М., 1956–66; История русского искусства, т. 1-13, М., 1953-69. Գեղանկարչություն Կերպարվեստի տեսակներ


text: Սյուրռեալիզմ ( - վերիրականություն), մշակութային շարժում է գեղանկարչության, քանդակագործության եւ գրականության մեջ, որը սկիզբ է առել վաղ 1920–ական թվականներին, եւ հայտնի է այդ ուղղության մի քանի անդամների կոնցեպտուալ արվեստի գործերով եւ գրվածքներով։ Սյուրռեալիստների աշխատանքները աչքի են ընկնում անսովոր եւ անսպասելի, երբեմն հումորային լուծումներով եւ զուգադրություններով, թեեւ շատ սյուրռեալիստ նկարիչներ եւ գրողներ արվեստի այս ուղղությունը առաջին հերթին համարում են մարդկային փիլիսոփայության եւ հոգեւոր-ներաշխարհի արտահայտման շարժում։ Շարժման հիմնադիրն է համարվում Անդրե Բրետոնը, ով 1924 թ. արվեստի եւ գրականության մասին իր մոտեցումները հրապարակեց «Սյուրռեալիզմի մենիֆեստում» (ֆրանսերեն՝ Manifeste du Surrealisme)։ Նա սյուրռեալիզմը բարձր էր համարում բոլոր հեղափոխական շարժումներից։ Սյուրռեալիզմը զարգացում ապրեց առաջին համաշխարհային պատերազմին հաջորդող տարիներին՝ նախորդելով արվեստի մեջ մեկ այլ ուղղության՝ դադաիզմին։ Շարժման կարեւորագույն կենտրոնը Փարիզն էր։ Այնուհետեւ սկսեց տարածվել ամբողջ աշխարհով՝ վերջիվերջո ազդեցություն թողնելով տարբեր կոնցեպտուալ արվեստների, գրականության, կինոյի, երաժշտության, ինչպես նաեւ քաղաքական մտքի եւ փորձի, փիլիսոփայության եւ սոցիալական տեսության վրա։ Շարժման հիմնադրումը Սյուրռեալիստ բառը հորինել է Գիյոմ Ապոլիները եւ առաջին անգամ հայտնվել է իր պիեսի առաջաբանում, որի առաջնախաղը կայացել է 1917 թվականին։ Առաջին համաշխարհային պատերազմը ցրեց գրողներին ու նկարիչներին ովքեր հաստատվել էին Փարիզում եւ այդ ընթացքում շատերը ընդգրկվեցին դադաիզմի հոսանքի մեջ հավատալով, որ չափից մեծ ռացիոնալ միտքը եւ բուրժուական արժեքները բերել էին պատերալիզմի կոնֆլիկտ աշխարհին։ Դադաիստները բողոքում էին ներկայացումներով, գրվածքներով եւ արվեստի գործերով։ Պատերազմի ավարտից հետո, երբ նրանք վերադարձան Փարիզ, դադաիզմի գործունեությունը շարունակվեց։ Պատերազմի ժամանակ Անդրե Բրետոնը, ով սովորել էր բժշկություն եւ հոգեբանություն, ծառայում էր նյարդաբանական հիվանդանոցում, որտեղ նա օգտագործեց Զիգմունդ Ֆրոյդի հոգեբանական մեթոդները այն զինվորների վրա, ովքեր տառապում էին կոնտուզիայից։ Հանդիպելով երիտասարդ գրող Ժակ Վաշեյին՝ Բրետոնը զգաց, որ Վաշեն գրող Ալֆրեդ Ջերրիի հոգեւոր որդին էր։ Նրան գրավեց երիտասարդ գրողի հակահասարակական վերաբերմունքը եւ արհամարհանքը արվեստի ավանդույթների նկատմամբ։ Հետագայում Բրետոնը գրեց. «Գրականության մեջ ես հաջողությամբ հետեւել եմ Արթուր Ռեմբոյին, Ջերրիին, Ապպոլինեռին, Նուվոյին, Լոտռեմոնին, բայց Ժակ Վաշեն է, ում ես պարտական եմ ամենաշատը»։ Գալով Փարիզ` Բրետոնը անդամագրվեց դադաիզմի գործունեությանը եւ հիմնադրեց ամսագիր Լուի Առագոնի եւ Ֆիլիպ Սուպոի հետ միասին։ Նրանք սկսեցին փորձեր կատարեցին գրել մեխանիկորեն գրաքննության չենթարկելով իրենց մտքերը եւ հրատարակեցին գրվածքները ինչպես նաեւ իրենց երազները ամսագրում։ Բրետոնը եւ Սուպոն ավելի են խորանում ավտոմատիզմի մեջ եւ գրում «Մագնիսական Դաշտեր»-ը 1920 թվականին։ Շարունակելով գրել նրանք գրավեցին շատ նկարիչների ու գրողների, նրանք եկան այն մտքին, որ ավտոմատիզմը ամենալավ տակտիկան է հասարակական փոփոխության քան դադիզմի հարձակումը գերակա արժեքների վրա։ Խումբը մեծացավ եւ նրա մեջ ընդգրկվեցին Բենժամին Պեռե, Ռենե Կռեվելը, Ռոբեռտ Դեսնոսը, Պոլ Էլուարը, Մաքս Մորիսը, Ժակ Բառոնը եւ այլք։ Երբ նրանք զարգացրին իրենց փիլիսոփայությունը, նրանք հավատացին, որ սյուրռեալիզմը պաշտպանելու է այն միտքը, որ հասարակ եւ պատկերավոր արտահայտությունները կենսական են եւ կարեւոր, բայց նրանց դասավորության իմաստը պետք է բաց լինի ամբողջ երեւակայության համար համապատասխան Հեգելյան դիալեկտիկային։ Նրանք նայեցին նաեւ Մարքսիստական դիալեկտիկայի եւ այնպիսի տեսաբանների աշխատանքի վրա ինչպիսիք են Վալտեր Բենժամինը եւ Հերբերտ Մռկուսը։ Ֆրոյդի աշխատանքը ազատ ասոցիացիաների հետ, երազի վերլուծությունները եւ անգիտակցականը ամենամեծ կարեւորությունը ուներ սյուրռեալիստների համար պատկերի ազատագրման զարգացող մեթոդների մեջ։ Նրանք ընդունում էին անհատականացումը, այն ժամանակ երբ մերժում էին հիմքային խելագարության միտքը։ Ավելի ուշ Սալվադոր Դալին բացատրեց դա այսպես. «Կա միայն մեկ տարբերություն խելագարի եւ իմ միջեւ։ Ես խելագար չեմ»։ Բացի երազի վերլուծության օգտագործումից` նրանք նշում էին, որ կարելի է մեկ պատկերում համատեղել այնպիսի տարրեր, որոնք չեն հանդիպում միասին, որպեսզի արտահայտեն անտրամաբանական եւ հիացնող տպավորություն։ Բռետոնը ընդգրկեց հիացնող համապատասխանությունների միտքը իր 1924 թվականի մանիֆեստում 1918 թվականի բանաստեղծ Պիեռ Պառադիի ակնարկից հետո, որում ասված էր համապատասխանացում երկուսից ավելի կամ պակաս հեռավոր իրակոանություններ։ Ինչքան մեծ է կապը երկու համապատասխանացված իրականությունների միջեւ հեռավորի եւ ճշմարիտի, այնքան ուժեղ կլինի պատկերը, նրա էմոցիոնալ ուժը եւ բանեստեղծական իրականությունը։ Խումբը նպատակադրվեց հեղափոխել մարդկային փորձը անձնական, մշակութային, հասարակական եւ քաղաքական առումներով։ Նրանք ուզում էին ազատել մարդկանց կեղծբանականությունից, եւ սահմանափակող ձեւերից ու կառուցվածքներից։ Բրետոնը հայտարարեց, որ սյուռեալիզմի իսկական նպատակն էր հասարակական հեղափոխության երկար կյանքը եւ դա միայն։ Այդ նպատակով սյուրռելիստներին տարբեր ժամանակներում կապում էին կոմունիզմի եւ անարխիզմի հետ։ 1924 թվականին նրանք հրապարակեցին իրենց փիլիսոփայությունը սյուրռելիստների առաջին մանիֆեստում։ Այդ նույն տարում նրանք հիմնադրեցին սյուրռելիստների հետազոտության բյուրոն եւ սկսեցին հրապարակել Սյուրռեալիստների հեղափոխություն ամսագիրը։ Սյուրռելիստների մանիֆեստը Սյուրռեալիզմը հարուստ հոգեբանական ավտոմատիզմ է, որով մարդը նպատակ ունի արտահայտելու բանավոր, գրավոր կամ այլ եղանակներով մտքի իսկական գործունեությունը։ Մտքի թելադրումը հսկողության բացակայությամբ կատարվում է էստետիկայի եւ բարոյականությամբ չպայմանավորված։ Բրետոնը գրեց սյուրռելիստների մանիֆեստը, որը սահմանում էր նրա նպատակները։ Նա ընդգրկեց սյուռելիզմի վրա ազդած մեջբերումները, սյուրռեալիստների աշխատանքների օրինակները եւ սյուրռելիստական ավտոմատիզմի քննարկումը։ Նա սահմանեց սյուրռեալիզմը այսպես. «Սյուրռելիզմը փիլիսոփայություն է հիմնված բարձրագույն իրականության նախկինում անտեսված, որոշ ձեւերի հավատի, երազների ամենակարողության, մտքերի անշահախնդիր խաղի վրա։ Այն նպատակ ունի ոչնչացնել բոլոր հոգեբանական մեխանիզմները եւ փախարինել դրանք լուծելով կյանքի հիմնական խնդիրները»։ Սյուրռեալիստական հետազոտությունների Բյուրո Սյուրռեալիստական հետազոտությունների բյուրո սյուրռեալիստ գրողների եւ նկարիչների հանդիպելու կենտրոնն էր, որտեղ նրանք կատարում էիմ քննարկումներ եւ վարում հարցազրույցներ։ Նրանք ուսումնասիրում էին խոսակցությունը տրանսի տակ։ Սյուրռեալիստական հեղափոխությունը Սյուրռեալիստների մանիֆեստի հռչակումից քիչ հետո սյուրռելիստները հրապարակեցին Սյուրռելիստական հեղափոխություն ամսագրի առաջին հրատարակությունը; Հրատակությունը շարունակվեց 1929 թվականին։ Որպես առաջին խմբագիրներ Նեյվիլը եւ Պեռեն կազմում են ամսագրի ֆորմատը, La Nature պահպանողական գիտական ամսագրի տեսության վրա։ Սյուրռելիստների ամսագիրը հետեւողակնորեն սկանդալային էր եւ հեղափոխական։ Չնայած ուշադրությունը գրվածքների վրա էր՝ ամսագիրը նաեւ ընդգրկում էր արվեստի վերարտադրություններ, այդ թվում եւ Ջորջիո դե Կիրիկոի, Էռնստի, Մասսոնի եւ Մեն Ռեի աշխատանքները։ Գրականությունը պարունակում էր ավտոմատիկական գրվածքներ եւ երազներ։ Ամսագիրը ցույց տվեց իր արհամարհանքը իրերին տրվող ուղղակի իմաստներին եւ կենտրոնացավ ավելի շատ ենթատեքստերի վրա։ Քանի որ սյուրռեալիստներ գրողները հազվադեպ էին կազմակերպում իրենց մտքերը եւ պատկերները, որ նրանք ներկայացնում էին, որոշ մարդիկ գտնում էին նրանց շատ աշխատանքներ դժվար է տարբերակել։ Այդ հասկացությունները, այնուամենայնիվ, մակերեսային են հղված անկասկած Բռետոնի կողմից, ով նախնական շեշտը դնում էր ավտոմատիզմի վրա, որպես գլխավոր ուղի դեպի բարձրագույն իրականությունը։ Բռետոնը հետագայում ընդունեց, որ սվտոմատիզմի կենտրոնացվածությունը եղել է գերագնահատված։ Հետագայում սյուրռեալիզմը վերակենդանացավ Իսիդոռ Դյուկասսի եւ Ռեմբոյի գրվածքներում։ Այս երկու 19-րդ դարի հեղինակները համարվում են սյուրռեալիզմի հետեւորդներ։ Տես նաեւ Սալվադոր Դալի Ռենե Մագրիտ Ալեխանդրո Խոդորովսկի Բորիս Վիան Գեղարվեստական ոճեր Սյուրռեալիզմ


text: Սալվադոր Դալի (, լրիվ անունը՝ Սալվադոր Դոմինգո Ֆելիպե Խասինտո Դալի ի Դոմենեկ, Մարկիզ դե Դալի դե Պուբոլ) ), իսպանացի գեղանկարիչ, քանդակագործ, ռեժիսոր, գրող, եւ սյուրռեալիզմի հիմնադիրներից։ Կենսագրություն Նա ծնվել է 1904 թվականի մայիսի 11-ին Իսպանիայի Կատալոնիա նահանգի Ֆիգուերաս քաղաքում։ Դեռ մանկուց Սալվադորը տարբերվում էր իր վարքով եւ բնավորությամբ։ Իր առաջին նկարը նա նկարել է տասը տարեկան հասակում։ 1921 թվականին ընդունվել է Սան Ֆեռնանդոյի գեղարվեստի թագավորական ակադեմիա։ Նկարը, որ ներկայացրել էր ընդունվելու համար, չի ընդունվում փոքր լինելու պատճառով, բայց շատ բարձր է գնահատվում մասնագետների կողմից։Եվ նրանք Դալիին տալիս են երեք օր նոր նկար ներկայացնելու համար, բայց Սալվադորը ներկայացնում է նախորդից ավելի փոքր նկար։ Այդուհանդերձ, բացառության կարգով, բացառիկ վարպետության համար Սալվադորին ընդունում են ակադեմիա։ Մադրիդում ուսանելը ազդում է նրա սկզբնական մասնագիտական ժամանակաշրջանում կատարած նկարների վրա, դրանք եղել են զուտ ակադեմիական ոճի մեջ։ Այդ ժամանակահատվածում նա ծանոթանում է Ֆեդերիկո Գարսիա Լորկայի եւ Լուիս Բունյուելի հետ։ Նրա առաջին ցուցահանդեսը տեղի է ունեցել 1925 թվականի նոյեմբերին Բարսելոնա քաղաքում։ Այդ տարիներին նա նկարում էր միայն ծովանկարներ։ 1926 թվականին նրան հեռացնում են ակադեմիայից վատ վարքի պատճառով։ Այդ տարի նա առաջին անգամ գնում է Փարիզ, որտեղ ծանոթանում է Պիկասսոյի եւ Բրետոնի հետ եւ հենց այդ ծանոթությունն է դառնում նրա սյուրռեալիստական ճանապարհ բռնելու սկիզբը։ 1929 թվականից նա լիովին ընկղմված էր այդ ոճի մեջ։ Հենց այդ տարիներին Դալին ծանոթանում եւ ամուսնանում է Գալա Էլյուառի հետ, որը Դալիի հետագա կյանքի մեծագույն ներշնչանքն է դառնում։ Դալին աջակցել եւ մասնակցել է սյուրռեալիզմի զարգացմանը, մեծապես գովազդել է այդ ոճը. ոճի առաջնորդները հետագայում նրան մեղադրել են չափազանց շահամոլ լինելու մեջ։ Դալիի այս ժամանակաշրջանի նկարներն արտացոլում են տեսիլքային կերպարներ ու ամենօրյա առարկաներ՝ անսպասելի կառուցվածքների տեսքով, ինչպիսիք են, օրինակ նրա հայտնի փափուկ ժամացույցները «Հիշողության կայունություն» նկարում (1931 թվական, Նորագույն արվեստի թանգարան, Նյու Յորք)։ Դալիի արվեստը ծագում է հենց սյուրռեալիստական էսթետիկայից, որտեղ նա գտել է իրեն առավել հոգեհարազատ մոտիվները։ Այն բոլոր սյուժեները, որոնք տեղափոխվում են Դալիի մեկ նկարից մյուսը, բացում են հեղինակի ապրումների աշխարհը, այդ բոլոր սյուժեները գտան իրենց արտացոլանքը նաեւ պոեմների եւ ֆիլմերի մեջ, որոնք Դալին նկարահանում էր Լուի Բյունուելի հետ համատեղ («Անդալուզական շունը» 1928 թ, «Ոսկե դար» 1930 թ)։ 1936 թվականին Դալին անսպասելի եւ ընդգծված մասնագիտական շեղում է կատարում դեպի իտալական կլասիցիզմ։ 1940 թվականին Դալին մեկնեց ԱՄՆ, որտեղ նա ապրեց մինչ 1948 թվականը։ Իր արվեստի մեջ Դալին ներգրավել էր ամենատարբեր աղբյուրներ՝ նիդերլանդական ռեալիզմ, իտալական բարոկկո, աբստրակցիոնիզմ, փոփ-արթ։ Դալիի ավելի ուշ նկարները, որոնք հաճախ կրոնական թեմատիկա էին կրում, ավելի դասական են իրենց ոճի մեջ, օրինակ՝ «Կորպուս Գիպերկուբուս» (1954, Մետրոպոլիտան թանգարան, Նյու Յորք) եւ «Վերջին Ընթրիքը» (1955, Ազգային արվեստի թանգարան, Վաշինգտոն)։ Դալիի նկարները բնորոշվում են իրենց մանր գծանկարով եւ իրատեսական մանրամասնություններով եւ անշուշտ անբասիր գույներով, որոնք եւս շեշտվում են թափանցիկ ջնարակումով։ Դալին նաեւ նկարահանել է սյուրռեալիստական ֆիլմեր, տպագրել նկարազարդված գրքեր, զբաղվել է նաեւ ոսկերչությամբ, պատրաստել թատրոնային բեմեր եւ հագուստներ։ Դալիի նկարչության հետ մեկտեղ, կան նրա բալետային սցենարները եւ մի շարք գրքեր, որոնցից են՝ «Սալվադոր Դալիի գաղտնի կյանքը» (1942 թ) եւ «Հանճարի օրագիրը» (1964 թ)։ Դալիի կյանքն ու արվեստը դարձել էին մի կախարդական միաձուլում, որը նույնպես կարելի է Դալիի ստեղծագործություններից համարել։ Սալվադոր Դալին ներկայացված է ԱՄՆ-ի եւ Եվրոպայի թանգարաններում՝ Լոնդոն, Բասել, Գլազգո, Փարիզ, Չիկագո, Նյու Յորք, Վաշինգտոն եւ Ֆիլադելֆիա քաղաքներում։ Դալիի թատրոն-թանգարան Դալիի թատրոն-թանգարանը գտնվում է Իսպանիայի Ֆիգուերաս քաղաքում։ Սալվադոր Դալին իրագործում է իր վաղեմի երազանքը՝ զետեղելով արվեստի իր բացառիկ նմուշները իր իսկ ծննդավայրի Հին թատրոնի շենքում։ Թանգարանի պաշտոնական բացումը տեղի է ունեցել 1974 թվականին։ Հատկանշական է, որ թատրոնը վերանվանվում է Տոռե Գալատեյա՝ ի հիշատակ Դալիի վաղամեռ կնոջ՝ Գալաի անունով։ Կառույցի ամենագրավիչ մասը՝ թափանցիկ, ցանցային կառուցվածքով գեոդեզիական գմբեթը՝ աչքի ընկնող ճարտարապետության մի մասն է, որն այսօր հանդիսանում է թե՛ թատրոնի, եւ թե՛ Ֆիգուերասի խորհրդանիշը։ Դալիի Թատրոն-Թանգարանը, որի ճարտարապետն է Էմիլիո Պերես Պիներոն, բոլորի ուշադրությունն է գրավում ալ կարմիր պատերի երկայքով տեղակայված հսկա սպիտակ ձվերի շարանով։ Մեծ արվեստագետ Սալվադոր Դալիի մարմինն իր իսկ ցանկությամբ հանգչում է գլխավոր ցուցասրահում, հատակի տակ, որպեսզի մարդկային շփումն ընդմիշտ մնա վարպետի հետ։ Գրականություն Jean-Pierre Thiollet, Carré d'Art (Սալվադոր Դալի), Anagramme Ed., 2008. ISBN 978-2-35035-189-6 Տես նաեւ Ռենե Մագրիտ Զամբյուղով հաց Պատկերասրահ Ծանոթագրություններ Արտաքին հղումներ Այսպիսին է Դալին Սալվադոր Դալին հայկական հանրագիտարանում Սալվադոր Դալին դասարան.ամ կայքում Առեղծվածային Գալան. Սալվադոր Դալիի ռուս սերը Իսպանացի նկարիչներ Իսպանացի քանդակագործներ Իսպանացի գրողներ Իսպանացի ռեժիսորներ Իսպանացի սցենարիստներ Իսպանացի գրաֆիկներ Իսպանացի արվեստագետներ Իսպանացի կինոռեժիսորներ Իսպանացի կինոդերասաններ


text: Ռենե Ֆրանսուա Մագրիտ (, ), բելգիացի սյուրռեալիստ նկարիչ։ Հայտնի է իբրեւ սրամիտ եւ միաժամանակ խորհրդավոր նկարների հեղինակ։ Կենսագրություն Մագրիտը ծնվել է 1898 թվականի նոյեմբերի 21-ին բելգիական Լեսին քաղաքում։ Մանկությունն ու պատանեկությունն անցկացրել է արդյունաբերական Շառլեռուա քաղաքում։ 1912 թվականին մայրը խեղդվել է Սամբրա գետում, ինչը, ըստ էության, մեծ ներգործություն է ունեցել դեռահասի եւ ապագա նկարչի վրա, թեեւ պետք չէ նաեւ գերագնահատել այդ իրադարձության ազդեցությունը նկարչի ստեղծագործությունների վրա։ Մանկությունից Մագրիտի հիշողության մեջ պահպանվել են նաեւ այլ, ոչ այդքան ողբերգական, սակայն առեղծվածային դեպքեր, որոնք նրա հավաստմամբ իրենց արտացոլումն են գտել իր ստեղծագործությունների մեջ (դասախոսություն 1938 թվական)։ Երկու տարի Մագրիտը սովորել է Բրյուսելի գեղարվեստի թագավորական ակադեմիայում, որը կիսատ է թողել 1918 թվականին։ Այդ ժամանակ ծանոթացել է Ժորժետա Բերգերի հետ եւ 1922 թվականին ամուսնացել՝ ապրելով մինչեւ մահ։ Ռենե Մագրիտը մահացել է 1967 թվականի օգոստոսի 15-ին ենթաստամոքսային գեղձի քաղցկեղից՝ կիսատ թողնելով իր «Լույսի կայսրություն» նկարի նոր տարբերակը։ Թաղված է Սխարբեկյան գերեզմանատանը։ 2009 թվականի հունիսի 2-ին Բրյուսելում բացվել է Մագրիտի թանգարանը։ Գործունեություն Մինչեւ 1926 թվականը Մագրիտն աշխատում էր թերթի արտադրության գործարանում՝ որպես պաստառների եւ գովազդի նկարիչ, այնուհետեւ բրյուսելյան Սենտո պատկերասրահի հետ պայմանագիրը նրան թույլ տվեց ամբողջությամբ նվիրվել նկարչությանը։ 1926 թվականին նկարել է «Շփոթված ձիապանը» նկարը, որը համարել է այդ ոճի իր առաջին հաջող նկարը։ 1927 թվականին Բրյուսելում կազմակերպեց իր առաջին ցուցահանդեսը։ Քննադատները այն համարեցին անհաջող, եւ Մագրիտը կնոջ հետ մեկնեց Փարիզ։ Այստեղ նա ծանոթացավ Անդրե Բրետոնի հետ եւ ընդգրկվեց սյուրռեալիստների նրա խմբակի մեջ։ Այստեղ նա ոչ թե կորցրեց իր անհատականությունը, այլ կարողացավ ձեռք բերել իր յուրահատուկ ոճը, որով հայտնի են նրա նկարները։ Նկարիչը չէր վախենում վիճել այլ սյուրռեալիստների հետ. նա բացասաբար էր վերաբերում հոգեվերլուծությանը եւ հատկապես արվեստի մեջ դրա դրսեւորումներին։ Նրա ստեղծագործությունների էությունը ոչ այնքան հոգեբանական է, որքան փիլիսոփայական-պոետիկ՝ երբեմն հիմնված լինելով տրամաբանության պարադոքսների վրա։ Սենտո պատկերասրահի հետ պայմանագրի լուծարումից հետո Մագրիտը վերադարձավ Բրյուսել եւ վերսկսեց աշխատանքները գովազդի ոլորտում։ Այնուհետեւ եղբոր հետ գործակալություն բացեց, որը նրան ապահովեց մշտական եկամտով։ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ժամանակ Բելգիայի գերմանական օկուպացիայի պայմաններում Մագրիտը փոխեց իր նկարների գունային երանգավորումը եւ ոճը՝ մոտենալով Ռենուարի ոճին։ Նա կարեւոր էր համարում խրախուսել մարդկանց եւ նրանց մեջ հույս արթնացնել։ Սակայն պատերազմից հետո Մագրիտը դադարեց նկարել այդպիսի «լուսավոր» ոճում եւ վերադարձավ իր նախապատերազմական շրջանի նկարների ոճին։ Վերամշակելով եւ կատարելագործելով այն՝ նաեւ վերջնականապես ձեւավորեց իր տարօրինակ ոճը եւ ձեռք բերեց լայն ճանաչում։ Ոճ եւ փիլիսոփայություն Մագրիտի նկարներին բնորոշ է առանձնահատուկ, կարծես անխռով ոճը։ Նա նկարում է սովորական առարկաներ, որոնք, ի տարբերություն այլ սյուրռեալիստների (Դալի, Մաքս Էռնստ), գրեթե երբեք չեն կորցնում իրենց «առարկայականությունը»։ Դրանք չեն տարրալուծվում, չեն վերածվում սեփական ստվերների։ Սակայն այդ առարկաների տարօրինակ համադրությունը զարմացնում է եւ ստիպում մտածել։ Նա սովորական երեւույթների նկատմամբ դրսեւորում է արտասովոր մոտեցում, նրա նկարները պարունակում են անսովոր ենթատեքստեր, որոնք ծանոթ գաղափարներին տալիս են նոր իմաստներ։ Այս նկարչական մոտեցումը հաճախ կոչում էին «կախարդական իրատեսություն», որի առաջին ներկայացուցիչը Մագրիտն էր։ Մագրիտի նպատակը, իր իսկ ներկայացմամբ, դիտողին մտածել ստիպելն է։ Դրա պատճառով նկարչի նկարները հաճախ հիշեցնում են գլուխկոտրուկներ, որոնք ամբողջությամբ լուծել հնարավոր չէ, քանի որ դրանք առաջադրում են հարցեր կեցության էության մասին։ Մագրիտը միշտ խոսում է տեսածի խաբուսիկության, դրա թաքնված խորհրդավորության մասին, որը սովորաբար մենք չենք նկատում։ Տարօրինակ տարրերից զատ նա ցուցադրում է բացառիկ սրամտություն՝ կերտելով իր հայտնի նկարները, ինչպես օրինակ «Մադամ Ռեկամյե դե Դավիդ» նկարը (1949 թ, սեփական հավաքածու)։ «Մարդու զավակ» նկարը (1964) Մագրիտի փոխկապակցված նկարներից է, որը նա կրկնում է իր մի շարք այլ նկարներում տարբեր կերպ։ Հայտնի է նկարչի աշխատանքների մի շարք, որոնցում նա սովորական առարկաների տակ գրում է՝ դա այդ չէ։ Հատկապես հայտնի է «Պատկերների դավաճանություն» նկարը, որում պատկերված է ծխամորճ «Սա ծխամորճ չէ» գրությամբ։ Այդ կերպ Մագրիտը եւս մեկ անգամ հիշեցնում է դիտողին, որ առարկայի պատկերը բուն առարկան չէ։ Մագրիտի համար նկարների անվանումը կարեւոր նշանակություն ունի։ Դրանք գրեթե միշտ պոետիկ են եւ առաջին հայացքից ոչ մի կերպ կապված չեն նկարի հետ։ Հենց դրանում էլ նկարիչը տեսնում է նկարների նշանակալիությունը։ Նա կարծում է, որ Նկարիչը փորձել է իր ստեղծագործությունների մեջ լուծել իրական աշխարհի եւ ընկալման համապատասխանության խնդիրը, իմաստավորել պատկերի եւ իրականության տարբերությունը կամ նույնությունը։ Այդ պատճառով իր նկարներում Մագրիտը հաճախակի է կիրառել նկարների պատկերներ, հայելի, պատուհան, աչքեր, բեմ կամ վարագույր։ Նկարներ 1928—1929 - «Պատկերների դավաճանություն» 1933 - «Մարդկային գոյության պայմաններ» 1951 - «Մադամ Ռեկամիեի հեռանկարը» 1964 - «Մարդու զավակ» Տես նաեւ Պատկերների դավաճանություն Մարդկային գոյության պայմաններ Մադամ Ռեկամիեի հեռանկարը Մարդու զավակ Ծանոթագրություններ Գրականություն Ткач, М.И. Энциклопедия пейзажа. — Olma Media Group, 2002. — С. 207. — 350 с. Արտաքին հղումներ Նկար, որ ծնվեց ինքնասպանությունից. Ռենե Մագրիտ «Սիրահարները» Ռենե Մագրիտի թանգարանը Բելգիացի նկարիչներ Սյուրռեալիստներ Թոքի քաղցկեղից մահացածներ Բելգիացի արվետագետներ