text: Վեներա կամ Արուսյակ (; այլ հայերեն անվանումներ՝ Լուսաբեր, Աստղիկ, Այգաբեր, Այգաստղ, Գիշերավար, Լուսաստղ, Առավոտյան աստղ, Երեկոյան աստղ), Արեգակնային համակարգի երկրորդ մոլորակն է։ Պտույտի պարբերությունը 224,7 երկրային օր։ Մոլորակը իր լատիներեն, աշխարհում ընդունված, անունը ստացել է Վեներա աստվածուհու անունից, սիրո աստվածուհին Հռոմեական դիցաբանությունում։ Վեներան Երկրի երկնակամարում երեւացող մարմիններից պայծառությամբ երրորդն է Արեգակից եւ Լուսնից հետո, նրա տեսանելի աստղային մեծությունը հասնում է −4,6, բավարար պայծառ, որպեսզի ստվերներ ստեղծի։ Քանի որ Վեներան ավելի մոտ է գտնվում Արեգակին, քան Երկիրը, այն երկնակամարում երբեք չի հեռանում Արեգակից ավելին քան 47,8° (երկրի մակերեւույթից դիտողի համար)։ Իր առավելագույն լուսատվությանը հասնում է արեւածագից անմիջապես առաջ կամ որոշ ժամանակ արեւամուտից հետո, որտեղից էլ ծագում են նրա Առավոտյան եւ Երեկոյան աստղ անվանումները։ Վեներան դասակարգվում է որպես երկրային խմբի մոլորակ, եւ երբեմն այն անվանում են «Երկրի քույր», քանի որ երկու մոլորակները իրար նման են չափերով, ձգողության ուժով եւ կազմությամբ։ Սակայն պայմանները այս երկու մոլորակների վրա չափազանց տարբեր են։ Վեներայի մակերեւույթը թաքնված է չափազանց խիտ ծծմբաթթվի ամպերով, որոնք ունեն բարձր արտացոլման գործակից, ինչը հնարավորություն չի տալիս տեսնելու մակերեւույթը տեսանելի սպեկտրում (սակայն Վեներայի մթնոլորտը թափանցիկ է ռադիոալիքների համար, որոնց միջոցով էլ հետազոտվել է մոլորակի մակերեւույթը)։ Վեներան ունի ամենախիտ մթնոլորտը բոլոր Երկրի նման մոլորակների միջ, որը բաղկացած է հիմնականում ածխաթթու գազից։ Դա բացատրվում է նրանով, որ Վեներայի վրա գոյություն չունի ածխաթթվի գեոքիմիական ցիկլ եւ կյանք, որը կարող էր վերամշակել այն կենսազանգվածի։ Խորը անցյալում, ինչպես ենթադրվում է, Վեներան այնքան է տաքացել, որ երկրայինի նման օվկիանոսները, որոնք ենթադրվում է որ այնտեղ կային, ամբողջությամբ գոլորշիացել են երբ ջերմաստիճանը աճել է ջերմոցային էֆեկտի հետեւանքով, թողնելով իրենցից հետո անապատային տեսարան բազմաթիվ ժայռերով։ Տեսություններից մեկը ենթադրում է, որ ջրային գոլորշին մագնիսական թույլ դաշտի պատճառով բարձրացել է այնքան բարձր, որ քշվել է Արեգակնային քամու կողմից միջմոլորակային միջավայր։ Մթնոլորտային ճնշումը Վեներայի մակերեւույթին 92 անգամ մեծ է, քան Երկրինը։ Մանրամասն մակերեւույթի հեռահար քարտեզագրումը կատարվել է վերջին 22 տարվա ընթացքում, մասնավորապես «Մագելան» ծրագրի շրջանակներում։ Վեներայի մակերեւույթը կրում է վառ արտահայտված հրաբխային գործունեության հետքեր, իսկ մթնոլորտը պարունակում է մեծ քանակով ծծումբ։ Որոշ փորձագետներ կարծում են, որ հրաբխային գործունեությունը Վեներայի վրա շարունակվում է եւ հիմա։ Սակայն այս պնդման բացահայտ ապացույցներ չեն ստացվել, քանի որ, եւ ոչ մի հրաբխային խորխորատներում չի նկատվել լավային հոսանքներ։ Զարմանալիորեն քիչ քանակի հարվածային խառնարանները փաստում են մոլորակի մակերեւույթի երիտասարդ լինելու մասին, այն ունի մոտավերապես 500 միլիոն տարվա պատմություն։ Վեներայի վրա չի նկատվել նաեւ տեկտոնիկ ակտիվություն, հնարավոր է այն պատճառով, որ մոլորակի կեղեւը, առանց ջրի, որը տալիս է մակերեւույթին կպչունություն, չի ուենում անհրաժեշտ շարժունություն։ Ենթադրվում է նույնպես, որ Վեներան աստիճանաբար կորցնում է ներքին բարձր ջերմաստիճանը։ Վեներան միակն է Արեգակնային համակարգի ութ մոլորակներից, որն անվանվել է աստվածուհու անունով։ Հիմնական տվյալներ Վեներայից Արեգակ ընկած միջին հեռավորությունն է 108 միլիոն կմ (0,723 ա. մ.)։ Վեներայից Երկիր հեռավորությունը փոփոխվում է 40-ից 259 միլիոն կմ միջակայքում։ Նրա ուղեծիրը շատ մոտ է շրջանաձեւին, էքսցենտրիսիտետը կազմում է ընդամենը 0,0068։ Նրա պտույտի պարբերությունը Արեգակի շուրջ կազմում է 224,7 երկրային օր, միջին ուղեծրային արագությունը 35 կմ/վ։ Ուղեծրի թեքումը խավարածրի հարթությանը հավասար է 3,4°։ Վեներան պտտվում է իր առանցքի շուրջ 2° շեղումով ուղեծրի հարթության ուղղահայացից, արեւելքից արեւմուտք ուղղությամբ, այսինքն մոլորակների մեծամասնության պտույտի ուղղությանը հակառակ։ Առանցքի շուրջ մեկ պտույտը Վեներան կատարում է 243,02 երկրային օրվա ընթացքում։ Այս երկու շարժումների համադրության հետեւանքով մոլորակի արեւային օրը կազմում է 116,8 երկրային օր։ Հետաքրքիր է, որ Երկրի հանդեպ Վեներան մեկ պտույտ է կատարում իր առանցքի շուրջ 146 օրվա ընթացքում, իսկ սինոդիկ պարբերությունը կազմում է 584 օր, այսինքն ուղիղ չորս անգամ ավելին։ Արդյունքում, ամեն ներքեւի մերձեցման ժամանակ Վեներան շրջված է դեպի Երկիր նույն կողմով, առայժմ պարզ չէ, արդյոք դա տեղի է ունենում պարզ համընկնմամբ, թե այստեղ գործում են Երկրի եւ Վեներայի ձգողության դաշտերը։ Վեներան մեկն է չորս երկրային խմբի մոլորակներից, այսինքն այն նման է Երկրին, եւ ունի ժայռային մարմին։ Չափերով եւ զանգվածով այն շատ մոտ է Երկրին, եւ հաճախ այն անվանում են Երկրի «քույր» կամ «երկվորյակ»։ Վեներայի տրամագիծը կազմում է 12 092 կմ (միայն 650 կմ-ով փոքր, քան Երկրինը), իսկ նրա զանգվածը կազմում է Երկրի զանգվածի 81,5% (4,87կգ)։ Վեներայի մակերեւույթի վրա պայմանները արմատապես տարբերվում են Երկրի պայմաններից, նրա խիտ ածխաթթու գազով հարուստ մթնոլորտի պատճառով։ Վեներայի մթնոլորտի մեծ մասը կազմում է ածխաթթու գազը՝ 96.5%, իսկ մնացած մասի մեծամասնությունը կազմում է ազոտը՝ 3.5%։ Վեներայի միջին խտությունը կազմում է 5,24 գ/սմ3։ Մակերեւույթի մոտ ազատ անկման արագացումը կազմում է 8,87 մ/վ2, իսկ երկրորդ տիեզերական արագությունը՝ 10,46 կմ/վ։ Մթնոլորտը Վեներայի մթնոլորտը հիմնականում բաղկացած է ածխաթթու գազից (96 %) եւ ազոտից (համարյա 4 %)։ Ջրային գոլորջին եւ թթվածինը նույնպես նկատվում են այստեղ, սակայն հետքերի տեսքով (0,02 % եւ 0,1 %)։ Վեներիական մթնոլորտում կա 105 անգամ ավելի շատ գազ, քան երկրայինում։ Մակերեւույթի մոտ ճնշումը կազմում է 93 մթն., ջերմաստիճանը՝ 750 Կ (475 °C)։ Դա գերազանցում է Մերկուրիի մակերեւույթի ջերմաստիճամը, որը գտնվում է երկու անգամ ավելի մոտ Արեգակին։ Վեներայի վրայի այսպիսի բարձր ջերմաստիճանի պատճառը հանդիսանում է ջերմոցային էֆեկտը, որը ստեղծվում է խիտ ածխաջրածնային մթնոլորտի կողմից։ Վեներայի մթնոլորտի խտությունը մակերեւույթի մոտ ընդամենը 14 անգամ է փոքր ջրի խտությունից։ Չնայած մոլորակի դանդաղ պտույտին, մոլորակի ցերեկային եւ գիշերային կողմերում ջերմաստիճանի տատանումներ չեն նկատվում, մթնոլորտի բարձր ջերմային իներցիայի պատճառով։ Վեներայի մթնոլորտը ձգվում է մինչեւ 250 կմ բարձրությունը։ Ամպերի ծածկույթը գտնվում է 30-60 կմ բարձրության վրա եւ կազմված է մի քանի շերտերից։ Ամպերի քիմիական կազմությունը առայժմ չի որոշված։ Ենթադրվում է, որ նրանց մեջ կարող են պարունակվել խտացված ծծմբային թթվի կաթիլներ, ծծումբի եւ քլորի միացություններ։ Վեներայի մթնոլորտի մեջ իջած տիեզերական սարքերից կատարված չափումները ցույց տվեցին, որ ամպերի ծածկույթը ոչ այնքան խիտ է, եւ ավելի շուտ հիշեցնում է թեթեւ մշուշ։ Վեներայի մթնոլորտը հայտնաբերել է Միխայիլ Լոմոնոսովը 1761 թվականի հունիսի 6-ին (նոր տոմարով)։ «Galileo» ԱՄԿ-ի Վեներայի մոտով թռիչքի ընթացքում կատարվել է ինֆրակարմիր սպեկտրում լուսանկարումներ, եւ անսպասելիորեն պարզվեց, որ 1,02, 1,1 եւ 1,18 մկմ ալիքի երկարություններում ազդանշանը համահարաբերակցված է մակերեւույթի տոպոգրաֆիայի, այսինքն համապատասխան հաճախությունների համար գոյություն ունեն «պատուհաններ», որոնց միջոցով կարելի է դիտել Վեներայի մակերեւույթը։ Ուլտրամանուշակագույն լույսի ներքո ամպերի ծածկույթը երեւում է որպես պայծառ եւ մութ գծերի խճանկար, որոնք ձգվում են հասարակածի նկատմամբ փոքր անկյան տակ։ Դրանց դիտարկումները ցույց են տալիս, որ ամպերի ծածկույթը պտտվում է արեւելքից արեւմուտք 4 օր պարբերությամբ։ Սա նշանակում է, որ ամպերի ծածկույթի մակարդակի վրա փչում են 100 մ/վ արագությամբ քամիներ։ Վեներայի մթնոլորտում կայծակները լինում են երկու անգամ ավելի հաճախ, քան Երկրի վրա։ Այս երեւույթը ստացել է «Վեներայի էլեկտրական վիշապ» անվանումը։ Այս էլեկտրական ակտիվության բնույթը դեռեւս հայտնի չէ։ Առաջին անգամ այս երեւույթը գրանցել է «Վեներա-2» ԱՄԿ-ն, ընդ որում այն հայտնաբերվել է որպես ռադիոհաղորդման խանգարումներ։ Սովետական «Վեներա-8» սարքի տվյալներով, մակերեւույթի մոտ լուսավորվածությունը, երբ Արեգակը գտնվում է հորիզոնից 5,5° անկյան տակ կազմում է 350 ± 150 լյուքս, այսինքն, ճառագայթման միայն աննշան մասն է հասնում մոլորակի մակերեւույթին։ Արեգակի զենիթում գտնվելու պայմաններում լուսավորվածությունը կազմում է արդեն 1000-3000 լյուքս։ Վեներայի վրա երբեք չեն լինում պարզ օրեր։ «Venus express» սարքի տվյալների հիման վրա պարզվեց, որ Վեներայի մթնոլորտում նույնպես կա օզոնային շերտ։ Ի տարբերություն երկրայինի այն տեղաբաշխված է մոտ 100 կմ բարձրության վրա եւ պարունակում է մի քանի անգամ ավելի քիչ օզոն, քան երկրայինը։ Ենթադրվում է, որ օզոնային շերտը Վեներայի վրա առաջանում է արեգնակային ճառագայթման ազդեցության տակ ածխաթթու գազից։ Գիտնականները նշում են, որ օզոնի պարունակությունը Վեներայի վրա հատկանշական է ձեւավորման ոչ-օրգանական առաջացման սցենարի համար։ Կլիման Հաշվարկները ցույց են տալիս, որ մթնոլորտի բացակայության դեպքում Վեներայի մակերեւույթի մոտ ջերմաստիճանը չէր անցնի 80 °C։ Սակայն իրականում Վեներայի մակերեւույթին ջերմաստիճանը (մոլորակի միջին շառավիղի մակարդակի վրա) կազմում է մոտ 750 Կ (477 °C), ընդ որում նրա օրական տատանումները աննշանակալի են։ Մթնոլորտային ճնշումը մոտ 93 մթն. է, գազի խտությունը համարյա երկու անգամ բարձր է, քան Երկրի մթնոլորտում։ Այս փաստերի պարզումը հիասթափություն եղավ շատ հետազոտողների համար, ովքեր հուսով էին, որ այս Երկրին այդքան նման մոլորակի վրա պայմանները պետք է լինեին մոտ այն պայմաններին, որոնք եղել էին Երկրի վրա քարաածխածնային ժամանակաշրջանում, եւ հետեւաբար, այնտեղ կարող էր գոյություն ունենալ նման կենսոլորտ։ Փաստորեն, իջեցվող սարքերի միջոցով պարզվեց, որ Վեներայի մակերեւույթի վրա ջերմոցային էֆեկտի պատճառով ստեղծված ջերմաստիճանային պայմաններում հեղուկ ջրի գոյությունը բացառվում է։ Ջերմոցային էֆեկտը մթնոլորտում հանգեցնում է մակերեւույթի չափազանց ուժեղ տաքացմանը, ստեղծում է ածխաթթու գազ եւ ջրային գոլորշի, որոնք ինտենսիվորեն կլանում են Վեներայի մակերեւույթի կողմից արձակվող ինֆրակարմիր (ջերմային) ճառագայթները։ Ջերմաստիճանը եւ ճնշումը սկզբում նվազում են բարձրության հետ, ջերմաստիճանի մինիմումը՝ 150-170 Կ (−125... −105 °C) գրանցվել է 60-80 կմ բարձրության վրա։ Բարձրության ավելացման հետ դրանից հետո ջերմաստիճանը աճում է, հասնելով 310 - 345 Կ (35-70 °C) 90-120 կմ բարձրության վրա։ Մակերեւույթի մոտ քամին չափազանց թույլ է (ոչ ավելին, քան 1 մ/վ), հասարակածի շրջանում 50 կմ-ից բարձր բարձրությունների վրա այն աճում է մինչեւ 150-300 մ/վ։ Ավտոմատ միջմոլորակային կայաններից դիտարկումները գրանցել են ամպրոպներ։ Մակերեւույթը եւ ներքին կառուցվածք Վեներայի մակերեւույթի հետազոտությունները հնարավոր դարձան ռադիոտեղորոշման մեթոդների զարգացմամբ։ Մակերեւույթի առավել ամբողջական քարտեզը ստեղծել է ամերիկյան «Մագելան» ԱՄԿ-ն, որը լուսանկարել է մակերեւույթի 98 %։ Վեներայի քարտեզագրումը ի հայտ բերեց հսկայական բարձրավանդակներ։ Դրանցից ամենամեծերը` Իշտարի երկիրը եւ Ափրոդիտեի երկիրը չափերով համեմատելի են երկրային մայրցամաքների հետ։ Մոլորակի մակերեւույթին հայտնաբերվել են նաեւ բազմաթիվ խառնարաններ։ Հավանաբար դրանք առաջացել են, երբ Վեներայի մթնոլորտը ավելի նոսր էր։ Մոլորակի մակերեւույթի զգալի մասը երկրաբանորեն երիտասարդ է (500 միլիոն տարվա կարգի)։ Մակերեւույթի 90 %-ը ծածկված է քարացած բազալտային լավայով։ 2009 թվականին հրատարակվեց Վեներայի հարավային կիսագնդի քարտեզը, որը ստեղծվել էր «Venus express» տիեզերական սարքի միջոցով։ Այս քարտեզի հիման վրա առաջ քաշվեցին Վենեարայի վրա նախկինում օվկիանոսների առկայության եւ ուժեղ տեկտոնիկ ակտիվության մասին վարկածներ։ Առաջարկվել է Վեներայի ներքին կառուցվածքի մի քանի մոդել։ Համաձայն առավել իրատեսական մոդելի, Վեներան ունի երեք շերտ։ Առաջինը՝ կեղեւն է, որի հաստությունը մոտ 16 կմ է։ Երկրորդը՝ մանտիան է, սիլիկատային շերտը, որը ունի մոտ 3300 կմ խորություն մինչեւ երկաթյա միջուկը, որի զանգվածը կազմում է մոլորակի զանգվածի մոտ մեկ չորրորդ մասը։ Քանի որ մոլորակի սեփական մագնիսական դաշտը բացակայում է, համարվում է, որ երկաթյա միջուկում տեղի չի ունենում լիցքավորված մասնիկների տեղաշարժ, էլեկտրական հոսանք, որի արդյունքում եւ առաջանում է մագնիսական դաշտ։ Հետեւաբար, նյութի շարժում միջուկում տեղի չի ունենում, այսինքն այն գտնվում է պինդ վիճակում։ Մոլորակի կենտրոնում խտությունը մոտ 14 գ/սմ3 է։ Ռելիեֆ Հետաքրքիր է, որ Վեներայի մակերեւույթի բոլոր մասերը կրում են կանանց անուններ, բացի մոլորակի ամենաբարձր լեռնաշղթայից, որը գտնվում է Իշտարի երկրում, Լակշմիի բարձրավանդակի մոտ, որն անվանել են Ջեյմս Մաքսվելի պատվին։ «Վեներա-15» եւ «Վեներա-16» ԱՄԿ-երը 1983–1984 թվականներին կատարել են հյուսիսային կիսագնդի մեծ մասի քարտեզագրումը, օգտագործելով ռադիոալիքները։ Ամերիկյան «Մագելան» սարքը 1989–1994 թվականները իրականացրեց մոլորակի մակերեւույթի մանրամասն (300 մ ճշտությամբ) եւ համարյա ամբողջական քարտեզագրումը։ Մակերեւույթին հայտնաբերվել են լավա ժայթքող հազարավոր հին հրաբուխներ, հարյուրավոր խառնարաններ եւ լեռներ։ Մակերեսային շերտը (կեղեւը) չափազանց բարակ է, թուլացված բարձր ջերմաստիճաններով, այն հնարավորություն է տալիս լավային հեշտությամբ դուրս ժայթքել։ Վեներայի երկու մայրցամաքները, Իշտարի երկիրը եւ Ափրոդիտեի երկիրը, ամեն մեկը առանձին` մակերեսով չեն զիջում Եվրոպային, սակայն երկարությամբ նրանց գերազանցում է Պարնգեի կիրճը, որոնք հանդիսանում են Վեներայի մակերեւույթի ամենամեծ առանձնահատկությունը։ Ցածրադիր մասերը, որոնք նման են օվկիանոսային իջվածքների, զբաղեցնում են Վեներայի մակերեւույթի ընդամենը վեցերորդ մասը։ Իշտարի երկրում գտնվող Մաքսվելի լեռներն ունեն մոլորակի միջին մակարդակից 11 կմ բարձրություն։ Մաքսվելի լեռները, ինչպես նաեւ Ալֆա եւ Բետա շրջանները հանդիսանում են միակ բացառությունները ՄԱՄ-ի կանոնից, ըստ որի Վեներայի մակերեւույթի բոլոր մասերին տրվում են կանանց անուններ, նաեւ հայկական, ինչպես, օրինակ՝ Հասմիկ եւ Անուշ խառնարանները, կամ Անահիտի թագը։ Հարվածային խառնարանները Վեներայի ռելիեֆում հազվադեպ են։ Ամբողջ մոլորակի վրա կա ընդամենը մոտ 1000 խառնարան։ Լուսանկարում պատկերված է երկու խառնարան` 40-50 կմ տրամագծով։ Խառնարանների ներքին մասը լցված է լավայով։ Խառնարանների շուրջ ընկած «թերթիկները» իրենցից ներկայացնում են խառնարանի առաջացման ընթացքում պայթյունի հետեւանքով դուրս մղված ապարներ։ Մագնիսական դաշտն ու միջուկ 1967 թվականին, Վեներա-4 ԱՄԿ-ի միջոցով հայտնի դարձավ, որ Վեներայի մագնիսական դաշտը շատ ավելի թույլ է, քան Երկրինը։ Վեներայի մագնիսական դաշտը ինդուկցվում է Վեներայի իոնոսֆերայի եւ արեգակնային քամու փոխազդեցության միջոցով, այլ ոչ թե մոլորակի միջուկում` ներքին դինամոյի հաշվին, ինչպես Երկրի դեպքում։ Վեներայի թույլ ինդուկցված մագնիսոլորտը աննշան կերպով է պաշտպանում մթնոլորտը տիեզերական ճառագայթումից։ Այս ճառագայթումը կարող է հանգեցնել ամպից ամպ կայծակների առաջացմանը։ Վեներայի ներքին մագնիսական դաշտի բացակայությունը անսպասելի էր, քանի որ այն չափերով մոտ է Երկրին եւ գիտնականները սպասում էին, որ այն նույնպես դինամո ունի միջուկում։ Դինամոյի գոյության համար անհրաժեշտ է երեք հանգամանք՝ հաղորդիչ հեղուկ, պտույտ եւ կոնվեկցիա։ Ենթադրվում էր, որ միջուկը ունի էլեկտրական հաղորդականություն եւ կարծում էին, որ այն բավարար արագ չի պտտվում, սակայն սիմուլացիաների արդյունքում պարզվեց, որ այդ պտույտը միանգամայն բավարար է դինամոյի առաջացման համար։ Սա ցույց է տալիս, որ Վեներան դինամո չունի, քանի որ Վեներայի միջուկում գոյություն չկա կոնվեկցիա։ Երկրի վրա կոնվեկցիան առաջանում է միջուկի արտաքին շերտի հեղուկում, քանի որ ներքեւի շերտը շատ ավելի տաք է, քան վերին հատվածը։ Վեներայի վրա ընդհանուր մակերեւույթի փոփոխություն առաջացրած երեւույթը կարող էր կանգնեցնել սալերի տեկտոնիկ ակտիվությունը, որը իր հերթին հանգեցրել է կեղեւի միջով ջերմության հոսքի նվազեցմանը։ Սրա հետեւանքով մանտիայի ջերմաստիճանը բարձրացել է, եւ դրա հետ մեկտեղ նվազել է ջերմության հոսքը միջուկից դեպի մանտիա։ Որպես այս ամենի արդյունք, մոլորակի վրա գոյություն չունի ներքին գեո-դինամո, դրա փոխարեն, միջուկից եկող ավելցուկային ջերմային էներգիան ավելի է տաքացնում կեղեւը։ Տարբերակներից մեկն այն է, որ Վեներան ունի պինդ միջուկ կամ նրա միջուկն այս պահին չի հովացվում, այսինքն, նրան շրջապատող հեղուկը ունի մոտավորապես նույն ջերմաստիճանը։ Մեկ այլ տարբերակի համաձային, միջուկն ամբողջովին պնդացել է։ Միջուկի վիճակը խիստ կախված է ծծումբի պարունակությունից, ինչը այս պահին հայտնի չէ։ Վեներայի թույլ մագնիսոլորտը առաջանում է արեգակնային քամու եւ մոլորակի արտաքին մթնոլորտի փոխազդեցության արդյունքում։ Այստեղ ուլտրամանուշակագույն ճառագայթման տակ չեզոք մոլեկուլների տրոհումից առաջանում են ջրածնի եւ թթվածնի իոններ։ Արեգակնային քամին նրանցից որոշ մասին հաղորդում է էներգիա, բավարար` որպեսզի այս իոնները կարողանան ձեռք բերել արագություն, որը թույլ կտա նրանց դուրս գալու մոլորակի ձգողության դաշտից։ Այս էրոզիոն պրոցեսը հանգեցնում է ջրածնի, թթվածնի եւ հելիումի թեթեւ իոնների անընդհատ արտահոսքին, մինչդեռ ավելի ծանր մոլեկուլները, ինչպիսին են ածխածնի երկօքսիդը, մնում են մթնոլորտում։ Ամենայն հավանականությամբ Վեներան այս մթնոլորտային էրոզիայի պատճառով է կորցրել իր ջրի հիմնական մասը, ձեւավորումից հետո առաջին միլիարդ տարիների ընթացքում Այս էրոզիայի արդյունքում, նաեւ աճել է վերին մթնոլորտում ծանր զանգվածով դեյտերիումի հարաբերությունը թեթեւ ջրածնին, համարյա 150 անգամ, համեմատած ստորին մթնոլորտի հետ։ Վեներայի դիտարկումներ Տեսքը Երկրից Վեներան շատ հեշտ է գտնել, քանի որ ըստ պայծառության այն շատ անգամ գերազանցում է բոլոր աստղերին։ Մոլորակի յուրահատկությունը հավասար սպիտակ գույնն է։ Վեներան, ինչպես եւ Մերկուրին, Արեգակից շատ չի հեռանում։ Էլոնգացիայի առավելագույն պահերին այն կարող է հեռանալ լուսատուից առավելագույնը 47,8°։ Ինչպես եւ Մերկուրին, Վեներան ունի առավոտյան եւ երեկոյան տեսանելիության ժամանակահատվածներ. հնում համարում էին, որ առավոտյան եւ երեկոյան Վեներան տարբեր աստղեր են։ Վեներան մեր երկնակամարում պայծառությամբ երրորդ մարմինն է։ Տեսանելիության ժամանակ նրա փայլը կարող է հասնել առավելագույնը մոտ −4,4m։ Աստղադիտակով, նույնիսկ ոչ մեծ, կարելի է դիտարկել մոլորակի սկավառակի փուլերի փոփոխությունները։ Դա առաջին անգամ դիտել է Գալիլեյը 1610 թվականին։ Արեգակի սկավառակի վրայով անցում Քանի որ Վեներան հանդիսանում է Արեգակնային համակարգի ներքին մոլորակ Երկրի հանդեպ, Երկրի մակերեւույթից հնարավոր է դիտել Վեներայի անցումը Արեգակի սկավառակի վրայով։ Դա տեղի է ունենում երբ Վեներան գտնվում է Երկրի եւ Արեգակի միջեւ, աստղադիտակով Երկրից դիտելիս մոլորակը երեւում է փոքր սեւ սկավառակի տեսքով հսկայական լուսատուի ֆոնին։ Սակայն այս աստղագիտական երեւույթը ամենահազվագյուտներից մեկն է Երկրից դիտարկման համար։ Վերջին երկու եւ կես հարյուրամյակների ընթացքում տեղի է ունեցել ընդամենը չորս անցում, երկու դեկտեմբերյան եւ երկու հունիսյան։ Վերջինը տեղի է ունեցել 2012 թ. հունիսի 6-ին։ Հաջորդ անցումը կլինի միայն 2117 թվականի դեկտեմբերի 11-ին։ Առաջին անգամ Վեներայի անցումը Արեգակի սկավառակի վրայով դիտել է անգլիացի աստղագետ Ջերեմի Հորրոկսը (1619–1641), 1639 թվականի դեկտեմբերի 4-ին։ Նա էլ հենց հաշվարկել էր այս երեւույթի ժամանակը։ Հաջորդ անցման ժամանակ, 1769 թվականի հունիսի 6-ին, երեւույթը դիտվել է ամբողջ աշխարհում։ Աշխարհի բազմաթիվ աստղագետներ փորձեցին որոշել պարալաքսը, որը անհրաժեշտ էր Երկրի եւ Արեգակի միջեւ հեռավորության ճշտման համար (անգլիացի աստղագետ Էդմումդ Հալլեյի մեթոդով)։ Անհրաժեշտ էր, որպեսզի դիտարկումները կատարվեին տարբեր աշխարհագրական կետերում։ Դիտարկումներ արվեցին 40 կետերում, 112 աստղագետների կողմից։ Ռուս գիտնական Մ. Լոմոնոսովը դիտումներով նկատեց Վեներայի շուրջ լուսավոր գոտի` մինչեւ նրա Արեգակի վրա հայտնվելը։ Նույնպիսի պայծառ օղակ երեւաց Վեներայի` Արեգակի սկավառակից դուրս գալիս։ Լոմոնոսովը տվեց ճշգրիտ բացատրություն այս երեւույթին, նշելով, որ ռեֆրակցիայի հետեւանքով Արեգակի ճառագայթները լուսավորում են Վեներայի մթնոլորտը։ Աշենի լույս Վեներայի դիտումների վաղեմի առեղծվածն է այսպես կոչված աշենի լույսը՝ տեսանելի թույլ լուսավորումը մոլորակի գիշերային կողմում, որը երեւում է երբ մոլորակը մահիկի փուլում է։ Աշենի լույսի առաջին գրանցված հիշատակումը կատարվել է 1643 թվականին, սակայն այս լույսերի գոյությունը դրանից հետո երբեք չի հաստատվել։ Դիտարկողների կարծիքով դա կարող էր առաջանալ Վեներայի մթնոլորտում էլեկտրական ակտիվության հետեւանքով, այնուամենայնիվ, այն կարող էր լինել թվացյալ` պայծառ մահիկի դիտման ազդեցությամբ։ Հետազոտություններ Վաղ ուսումնասիրություններ Վեներան հայտնի էր հին աշխարհում որպես «առավոտյան», ինչպես նաեւ «երեկոյան» աստղ, այս երկու անունները տրվել էին, քանի որ այն ժամանակ կարծում էին, թե դրանք երկու տարբեր մարմիններ են։ Բաբելական Ամասիդուքայի Վեներայի տախտակը, որը թվագրվում է մ.թ.ա. 1581 թ., ցույց է տալիս որ բաբելացիները հասկացել են. որ այս երկու մարմինները նույնն են, դրանում նշելով այն որպես «երկնքի պայծառ թագուհի»։ Այս տախտակում բերված են նաեւ մանրակրկիտ դիտումների արդյունքներ։ Հույները, մինչեւ Պյութագորասի ժամանակները (մ.թ.ա. VI դ.), կարծում էին, որ այս երկուսը առանձին աստղեր են՝ Ֆոսֆորը եւ Հեսպերը։ Հռոմեացիները առավոտյան երեւացող Վեներային անվանում էին Լյուցիֆեր, բառացիորեն «Լույս բերողը», եւ երեկոյանը` Վեսպեր։ Վեներայի առաջին գրանցված անցումը դիտարկել է Ջերեմիա Հարոքսը 1639 թվականի դեկտեմբերի 4-ին (նոյեմբերի 24 Հուլիյան օրացույցով, որը կիրառվում էր այդ ժամանակներում), իր ընկեր Ուիլյամ Քրաբթրիի հետ, ամեն մեկն իր տանից։ Երբ իտալացի գիտնական Գալիլեո Գալիլեյն առաջին անգամ դիտեց մոլորակը 17-րդ դարում, տեսավ, որ մոլորակը երեւում է մահիկի տեսքով, ինչպես Լուսինը։ Երբ Վեներան գտնվում է Արեգակից ամենահեռու կետում այն երեւում է կես փուլում, եւ երբ այն ամենամոտն է Արեգակին` երեւում է մահիկի կամ լրիվ փուլում։ Սա կարող էր հնարավոր լինել միայն, եթե Վեներան պտտվում էր Արեգակի շուրջ։ Այս դիտարկումը առաջիններից էր, որը ակնհայտորեն հակասում էր Պտղոմեոսի երկրակենտրոն համակարգին, ըստ որի Արեգակը պտտվում էր Երկրի շուրջ։ Վեներայի մթնոլորտը հայտնաբերել է ռուս գիտնական Միխայիլ Լոմոնոսովը 1761 թվականին։ Այն դիտել է նաեւ գերմանացի աստղագետ Յոհան Շրյոտերը 1790 թվականին։ Շրյոտերը նկատեց, որ մոլորակի մահիկը տարածվում է ավելին քան 180°, եւ նա իրավացիորեն մեկնաբանեց այս երեւույթը խիտ մթնոլորտում լույսի տարածմամբ։ Ավելի ուշ, ամերիկացի աստղագետ Չեստեր Սմիթ Լիմանը դիտել է մոլորակի մութ կողմը շրջապատող ամբողջական լույսի օղակ, որը մթնոլորտի առկայության եւս մի ապացույց էր։ Մթնոլորտը դժվարացնում էր մոլորակի պտույտի պարբերության հաշվարկումը, եւ աստղագետները, օրինակ իտալացի Ջովանի Կասինին եւ Շրյոտերը սխալմամբ ենթադրում էին, որ այն հավասար է 24 ժամի, դատելով մոլորակի տեսանելի մակերեւույթի մասնիկների տեղաշարժից։ Երկրից կատարվող հետազոտություններ Մինչեւ XX դարը Վեներայի մասին ավելին հայտնի չէր։ Այն իրենից ներկայացնում է սկավառակ համարյա առանց առանձնահատկությունների, ինչից ոչինչ չի կարելի դատել նրա մակերեւույթի մասին։ Նոր տեղեկություններ ստացվեցին սպեկտրային, ռադիո-ալիքային եւ ուլտրամանուշակագույն հետազոտության մեթոդների կիրառման հետ։ Առաջին ուլտրամանուշակագույն հետազոտության փորձերը կատարվեցին 1920 թվականին, երբ Ֆրանկ Ե. Ռոսը հայտնաբերեց, որ ուլտրամանուշակագույն լուսանկարները պարունակում են նկատելի առանձնահատկություններ, որոնք բացակայում էին տեսանելի եւ ինֆրակարմիր ալիքների ճառագայթման մեջ։ Նա ենթադրեց, որ սրա պատճառն է չափազանց խիտ, դեղին մթնոլորտը, որն ունի բարձր տեղաբաշխված փետրավոր ամպեր։ 1900-ականների սկզբում կատարված սպեկտրոգրաֆիկ դիտարկումները առաջին տեղեկությունները տվեցին Վեներայի պտույտի մասին։ Վեստո Սլիֆերը փորձեց չափել Վեներայից եկող լույսի Դոպլերի շեղումը, սակայն դրա արդյունքում հասկացավ, որ չի կարող գրանցել որեւէ պտույտ։ Նա եզրակացրեց, որ մոլորակը ունի շատ ավելի մեծ պտույտի պարբերություն, քան նախկինում կարծում էին։ Ավելի ուշ, 1950-ականներին կատարված հետազոտությունները ցույց տվեցին, որ մոլորակի պտույտը հակադարձ է։ Վեներայի առաջին ռադիոլոկացիոն հետազոտությունները կատարվեցին 1960-ական թվականներին, եւ տվեցին մոլորակի պտույտի առաջին ճշգրիտ չափումները, որոնք շատ մոտ էին ժամանակակից տվյալներին։ 1970-ականներում կատարված ռադիոլոկացիոն հետազոտությունները թույլ տվեցին առաջին անգամ գրանցել Վեներայի մակերեւույթի առանձնահատկությունները։ Ռադիո-ալիքների իմպուլսները ուղղվում էին մոլորակի վրա օգտագործելով Արեսիբոյի աստղադիտարանի 300-մ ռռադիո աստղադիտակը, եւ անդրադարձված ալիքները ցույց տվեցին երկու բարձր անդրադարձմամբ Ալֆա եւ Բետա շրջանները։ Այս դիտարկումների արդյունքում իհայտ բերվեց նաեւ մի պայծառ շրջան, որը անվանեցին Մաքսվելի լեռներ։ Այս երեք առանձնահատկությունները միակ Վեներայի մակերեւույթի մասերն են, որոնք չունեն կանացի անուններ։ Հետազոտություններ տիեզերական սարքերով Վաղ փորձեր Վեներան բավականին ակտիվորեն հետազոտվել է տիեզերական սարքերի միջոցով։ Առաջին ավտոմատ միջմոլորակային կայանը, որը նախատեսված էր Վեներայի հետազոտությունների համար եղել է սովետական «Վեներա-1» կայանը։ Այն արձակվել է 1961 թվականի փետրվարի 12-ին։ Սա սովետական հաջողությամբ իրականացված Վեներա ծրագրի շրջանակներում արձակված առաջին կայանն էր։ Վեներա-1 կայանը արձակվել էր ուղիղ բախման հետագծով, սակայն նրա հետ կապը ընդհատվեց թռիչքի յոթերորդ օրվա ընթացքում, երբ կայանը գտնվում էր Երկրից մոտ 2 միլիոն կմ հեռավորության վրա։ Հաշվարկվել է, որ այս կայանը անցել է Վեներայի մոտով 100 000 կմ հեռավորության վրա նույն տարվա մայիս ամսվա կեսերին։ Միացյալ Նահանգների հետազոտությունները սկսվեցին անհաջողություններով, Մարիներ-1 կայանը կործանվեց արձակման ընթացքում։ Դրան հաջորդող Մարիներ-2 կայանը շատ ավելի հաջողակ էր, օգտագործելով անցումային ուղեծիրը 109 օր թռիչքից հետո, 1962 թվականի դեկտեմբերի 14-ին այն դարձավ աշխարհում առաջին հաջողված միջմոլորակային առաքելությունը, անցնելով 34 833 կմ հեռավորության վրա Վեներայի մակերեւույթից։ Մարիներ-2-ի միկրոալիքային եւ ինֆրակարմիր ռադիոմետրները ցույց տվեցին, որ չնայած Վեներայի մթնոլորտի վերին հատվածները բավականին սառն են, մակերեւույթը չափազանց տաք է, ամենաքիչը առնվազն +400C—430 °C, սա վերջ դրեց բոլոր հույսերին, որ մոլորակի մակերեւույթի վրա կարող էր գոյություն ունենալ կյանք։ Կայանի չափումները թույլ տվեցին նաեւ ճշգրտել մոլորակի զանգվածը, ինչպես նաեւ ավելի ճշգրիտ թիվ ստանալ աստղագիտական միավորի համար, սակայն սարքը չկարողացավ գրանցել ոչ մագնիսական դաշտ, եւ ոչ էլ ռադիացիոն գոտի։ Մթնոլորտի հետազոտություն 1966 թվականի մարտի 1-ին սովետական Վեներա-3 կայանը կոշտ վայրէջք կատարեց Վեներայի վրա։ Սա մարդու կողմից ստեղծված առաջին մարմինն էր, որը մտավ այլ մոլորակի մթնոլորտ եւ հասավ մակերեւույթին, չնայած կայանի կապի համակարգը դադարեց աշխատել մինչեւ մակերեւույթին հասնելը եւ նա չկարողացավ տեղեկություններ հաղորդել մոլորակի մասին։ 1967 թվականի հոկտեմբերի 18-ին Վեներա-4 կայանը հաջողությամբ մտավ մթնոլորտը եւ կարողացավ կատարել մի շարք հետազոտություններ։ Վեներա-4-ը ցույց տվեց, որ մոլորակի մակերեւույթի ջերմաստիճանը ավելի բարձր է քան դա գնահատել էր Մարիներ-2 կայանը եւ կազմում է մոտ 500 °C, ինչպես նաեւ, որ մոլորակի մթնոլորտը 90-95% կազմված է ածխաթթու գազից։ Վեներայի մթնոլորտը զգալիորեն ավելի խիտ էր քան Վեներա-4 կայանի նախագծող թիմը կարծում էր, եւ նրա պարաշյուտի միջոցով անկումը զգալիորեն ավելի դանդաղ ընթացավ քան դա նախատեսված էր, արդյունքում կայանի մարտկոցները ավելի շուտ սպառեցին իրենց ունակությունը քան այն հասավ մակերեւույթին։ 93 րոպե աշխատելուց հետո, Վեներա-4 կայանը դադարեց հաղորդել տեղեկություններ։ Նրա վերջին հաղորդումը եղավ 24,96 կմ բարձրության վրայից, որտեղ մթնոլորտային ճնշումը կազմում էր 18 բար։ Մեկ օր անց, 1967 հոկտեմբերի 19-ին, ամերիկյան Մարիներ-5 կայանը անցավ մոլորակի ամպերից 4000 կմ-ից պակաս հեռավորության վրա։ Մարիներ-5 կայանը ի սկզբանե նախատեսված էր որպես փոխարինող կայան Մարիներ-4 կայանի համար, որը հաջողությամբ կատարեց անցում Մարս մոլորակի մոտով, եւ քանի որ առաքելությունը հաջողվեց, որոշվեց ուղարկել Մարիներ-5-ը Վեներա մոլորակի մոտ։ Կայանի վրա տեղադրված սարքավորումները շատ ավելի զգայուն էին քան Մարիներ-2 կայանի վրա տեղադրվածները, մասնավորապես, ռադիո օսկուլացիայի փորձը թույլ տվեց պարզելու Վեներայի մթնոլորտի կազմությունը, ճնշումը եւ խտությունը։ Միացյալ Վեներա-4 - Մարիներ-5 կայանների տվյալները վերլուծվեցին գիտնականների միավորված սովետա-ամերիկյան թիմի կողմից, մի շարք գիտական հանդիպումների ընթացքում հաջորդող տարվա ընթացքում, սա առաջին տիեզերական համագործակցության փորձերից մեկն էր։ Վեներա-4 կայանից ստացված հետազոտության արդյունքների վրա հիմնվելով, Սովետական Միությունը 1969 թվականի հունվարին հինգ օր միջակայքով արձակեց զույգ Վեներա-5 եւ Վեներա-6 միջմոլորակային կայանները, որոնք հասան Վեներային մեկ օր տարբերությամբ նույն տարվա մայիսի 16-ին եւ 17-ին։ Կայանների իջեցվող սարքերը ամրացվել էին, բարելավելով նրանց դիմացկունությունը ճնշմանը մինչեւ 25 բար, ինչպես նաեւ նրանց վրա տեղադրվել էին ավելի փոքր պարաշյուտներ ավելի արագ անկման համար։ Մթնոլորտային մոդելների համաձայն Վեներայի մակերեւույթի մոտ ճնշումը կազմում է 75-100 բար, այնուամենայնիվ չէր նախատեսվում, որ կայանները կհասնեն մակերեւույթին։ Մի փոքր ավելին քան 50 րոպե մթնոլորտային տվյալների հաղորդելուց հետո, երկու իջեցվող սարքերը կործանվեցին մոտ 20 կմ բարձրության վրա, մինչը բախվելը Վեներայի գիշերային կողմի մակերեւույթին։ Մակերեւույթը եւ մթնոլորտ Սովետական Վեներա-7 կայանի իջեցվող սարքը նախագծվել էր դիմակայելու 180 բար ճնշմանը, առաքելության շրջանակներում նախատեսվում էր ստանալ տեղեկություններ Վեներայի մակերեւույթից։ Իջեցվող սարքը նախապես սառեցվել էր եւ վերազինվել հատուկ նախագծված փոքր չափերի պարաշյուտով, որը պետք է ապահովեր արագ, 35 րոպեանոց վայրէջք։ Սակայն, մթնոլորտ մուտք գործելիս 1970 թվականի դեկտեմբերի 15-ին, պարաշյուտը մասնակիորեն վնասվեց, եւ սարքը բախվեց մոլորակի մակերեւույթին ավելի կոշտ քան պլանավորված էր, այնուամենայնիվ բախումը սարքի համար կրիտիկական չէր։ Իջեցվող սարքը հավանաբար թեքված լինելով կողքի հաղորդեց ջերմաստիճանի եւ տելեմետրիկ տեղեկություններ 23 րոպեների ընթացքում, սա առաջին հաղորդագրությունն էր այլ մոլորակի մակերեւույթից։ Վեներա ծրագրի շրջանակներում հաջորդ Վեներա-8 կայանի իջեցվող սարքը մուտք գործեց մթնոլորտ 1972 թվականի հուլիսի 22, եւ հաջող վայրէջքից հետո աշխատեց մոլորակի մակերեւույթին 50 րոպե։ Վեներա-9 եւ Վեներա-10 կայանների իջեցվող սարքեեւը մուտք գործեցին Վեներայի մթնոլորտ երեք օր տարբերությամբ 1975 թվականի հոկտեմբերի 22-ին եւ 25-ին։ Երկու վայրէջքները անցան հաջող եւ սարքերը ուղակեցին Վեներայի մակերեւույթի առաջին լուսանկարները։ Երկու վայրէջքների վայրերը չափազանց տարբեր էին՝ Վեներա-9 կայանը իջել էր 20-աստիճանանոց թեքության վրա որը ծածկված էր 30–40 սանտիմետրանոց ժայռաբեկորներով, իսկ Վեներա-10 կայանի տարածքը ծածկված էր բազալտանման ժայռասալերով որոնք տեղ-տեղ էրոզիայի էին ենթարկված։ Այդ ընթացքում ՆԱՍԱ-ն արձակեց Մարիներ-10 կայանը, որը ուղարկվել էր դեպի Մերկուրի եւ օգտագործել էր Վեներան իր գրավիտացիոն մանեւրի ընթացքում։ 1974 թվականի փետրվարի 5-ին Մարիներ-10 կայանը անցավ Վեներայից 5790 կմ հեռավորության վրա, եւ հաղորդեց մոլորակի ավելին քան 4000 լուսանկարներ։ Լուսանկարները (այն ժամանակի լավագույն որակի) ցույց տվեցին, որ մոլորակի վրա տեսանելի լույսում հնարավոր չէ առանձնացնել որեւէ առանձնահատկություններ, սակայն ուլտրամանուշակագույն լույսում կատարված լուսանկարները ցույց տվեցին ուշագրավ առանձնահատկություններ ամպերի կառուցվածքներում, որոնք մինչ այդ չէին նկատվել Երկրից կատարված դիտարկումների ընթացքում։ Ամերիկյան Պիոներ Վեներա ծրագիրը բաղկացած էր երկու առանձին առաքելություններից։ Պիոներ Վեներա ուղեծրակայանը մուտք էր գործել Վեներայի շուրջ էլիպտիկ ուղեծիր 1978 թվականի դեկտեմբերի 4-ին, եւ մնաց այնտեղ 13 տարիների ընթացքում, ուսումնասիրելով մոլորակի մթնոլորտը եւ քարտեզագրելով մակերեւույթը ռադիոլոկատորի միջոցով։ Պիոներ Վեներա բազմազոնդ կայանը արձակեց ընդհանուր առմամբ չորս զոնդեր, որոնք մուտք գործեցին մոլորակի մթնոլորտ 1978 թվականի դեկտեմբերի 9-ին, ուսումնասիրելով Վեներայի մթնոլորտի կազմությունը, քամիները եւ ջերմային հոսքերը։ Հաջորդ չորս տարիների ընթացքում կատարվեց եւս չորս առաքելություն դեպի Վեներա, սովետական Վեներա-11 եւ Վեներա-12, ուսումնասիրեցին Վեներայի էլեկտրական հողմերը, իսկ Վեներա-13 եւ Վեներա-14, վայրէջք կատարեցին մոլորակի մակերեւույթին չորս օր միջակայքով 1982 թվականի մարտի 1-ին եւ 5-ին, եւ հաղորդեցին մոլորակի մակերեւույթի առաջին գունավոր լուսանկարները։ Բոլոր չորս կայանների իջեցվող սարքերը օգտագործում էին պարաշյուտներ մթնոլորտի վերին մասերում, իսկ մոտ 50 կմ բարձրություններում անջատվում էին նրանցից, կատարելով փափուկ վայրէջք առանց օժանդակ միջոցների, օգտագործելով միայն մոլորակի խիտ մթնոլորտի շփման ուժը։ Վեներա-13 եւ 14 կայանների երկու իջեցվող սարքերն էլ վերլուծեցին Վեներայի հողը օգտագործելով ռենտգենա-ֆլուրոսցենտային սպեկտրոմետրներ, եւ փորձեցին չափել հողի սեղմունակությունը։ Սակայն, Վեներա-14 կայանի արտանետվող խցիկի կափարիչը հարվածի էր ենթարկվել եւ կայանը չկարողացավ իր զոնդը հասցնել մոլորակի մակերեւույթին։ Վեներա ծրագիրը ավարտվեց 1983 թվականի հոկտեմբերին, երբ Վեներա-15 եւ Վեներա-16 կայանները դուրս եկան Վեներայի ուղեծիր եւ կատարեցին մոլորակի քարտեզագրում, օգտագործելով ապերտուրայի սինթետիկ ռադիոլոկատորներ։ 1985 թվականի սովետական տիեզերական ծրագիրը օգտագործեց Վեներայի եւ Հալեյի գիսաստղի առաքելությունների միավորման հնարավորությունը։ Հալեյի գիսաստղի ճանապարհին 1985 թվականի հունիսի 11-ին եւ 15-ին Վեգա ծրագրի երկու ԱՄԿ-երը արձակեցին Վեներա-տեսակի իջեցվող սարքեր դեպի Վեներա (որոնցից Վեգա-1 սարքը մասնակիորեն անհաջող իրականացվեց) եւ բաց թողեցին օդապարիկով աերոբոտեր մթնոլորտի վերին շերտեր։ Օդապարիկները հասան 53 կմ բարձրության, որտեղ ճնշումը եւ ջերմաստիճանը համեմատելի է Երկրի մակերեւույթի պայմանների հետ։ Նրանք աշխատեցիմ մոտ 46 ժամ, ընթացքում հաղորդելով տվյալներ մթնոլորտի մասին։ Արդյունքում հայտնի դարձավ, որ Վեներայի մթնոլորտը շատ ավելի անհանգիստ է, քան նախկինում կարծում էին, այնտեղ փչում են չափազանց հզոր քամիներ եւ գոյություն ունեն կոնվեկտիվ բջիջներ։ Ռադիո-քարտեզագրում Երկրից կատարված վաղ ռադիո-դիտարկումները տվեցին միայն նախնական տվյալներ Վեներայի մակերեւույթի մասին։ Վեներա եւ Պիոներ Վեներա ծրագրերը տվեցին շատ ավելի բարելավված ճշգրտության տեղեկություններ։ 1989 թվականին Միացյալ Նահանգների կողմից արձակվեց Մագելան կայանը, որի հիմնական նպատակն էր քարտեզագրել Վեներայի մակերեւույթը ռադիոլոկատորի միջոցով։ Այս կայանի համարյա 41⁄2 տարի տեւած առաքելության ընթացքում ստացվել են բարձր ճշգրտության պատկերներ, որոնք շատ ավելի մանրամասն էին քան մինչ այդ գոյություն ունեցող բոլոր քարտեզները, եւ համեմատելի էին այլ մոլորակների տեսանելի լույսում կատարված լուսանկարների հետ։ Մագելանը քարտեզագրեց մոլորակի ամբողջ մակերեւույթի ավելին քան 98%, եւ նրա գրավիտացիոն դաշտի 95%։ 1994 թվականին, իր առաքելության ավարտվելուց հետո, Մագելանը ուղղվեց դեպի Վեներայի մթնոլորտ, որպեսզի չափվի նրա խտությունը։ Վեներան հետազոտվել է նաեւ Գալիլեո եւ Կասինի կայանների կողմից նրանց մոլորակի մոտով թռիչքների ընթացքում, սակայն Մագելանը բացառապես Վեներային ուղղված վերջին առաքելությունն էր մնում համարյա տաս տարիների ընթացքում։ Ընթացիկ եւ ապագա ծրագրեր ՆԱՍԱ-ի MESSENGER կայանը իր դեպի Մերկուրի կատարված թռիչքի ընթացքում կատարեց երկու անցումներ Վեներայի մոտով, 2006 թվականի հոկտեմբերի եւ 2007-ի հունիսին, որպեսզի դանդաղեցնի իր ուղեծիրը մտնելու համար Մերկուրիի ուղեծիր 2011-ի մարտին։ Այս երկու անցումների ընթացքում MESSENGER-ը հաղորդեց տվյալներ Վեներայի մասին։ «Venus Express» կայանը, նախագծված եւ կառուցված Եվրոպական տիեզերական գործակալության կողմից, արձակվեց 2005 թվականի նոյեմբերի 9-ին ռուսական Սոյուզ-Ֆրեգատ կրող հրթիռով։ Այն հաջողությամբ հասավ Վեներայի բեւեռային ուղեծիր 2006 թվականի ապրիլի 11-ին։ Կայանը կատարում է Վեներայի մթնոլորտի եւ ամպերի մանրակրկիտ հետազոտություններ, ներառյալ մոլորակի պլազմային միջավայրի եւ մակերեւույթի, մասնավորապես ջերմաստիճանի քարտեզագրումը։ «Venus Express» ծրագրի առաջին տպավորիչ արդյունքներից մեկն էր հսկայական կրկնակի բեւեռային ցիկլոնի հայտնաբերումն էր մոլորակի հարավային բեւեռի մոտ։ Ճապոնական աերոտիեզերական հետազոտությունների գործակալությունը (ՃԱՀԳ) իրականացնում է «Akatsuki» (նախկինում "Planet-C") Վեներայի ուղեծրակայանի առաքելությունը։ Այն արձակվել է 2010 թվականի մայիսի 20-ին, սակայն կայանը չկարողացավ մուտք գործել մոլորակի ուղեծիր նույն տարվա դեկտեմբերին։ Կան հույսեր, որ կայանը եւս մի փորձ կկատարի վեց տարի դադարից հետո։ Նախատեսված հետազոտությունները ներառում են մակերեւույթի լուսանկարումը ինֆրակարմիր խցիկով եւ փորձեր ուղղված կայծակների գոյության ապացուցմանը, ինչպես նաեւ նախատեսվում է պարզել հրաբխային գործունեության առկայությունը մոլորակի վրա։ Եվրոպական տիեզերական գործակալությունը (ԵՏԳ) նախատեսում է իրականացնել «BepiColombo» առաքելությունը դեպի Մերկուրի 2014 թվականին, այս առաքելության շրջանակներում կայանը պետք է իրականացնի Վեներայի մոտով երկու անցումներ 2020 թվականին։ ԱՄՆ ՆԱՍԱ-ն իր Նոր սահմաններ ծրագրի շրջանակներում նախատեսում էր իրականացնել Վեներայի իջեցվող սարք առաքելությունը, ուսումնասիրելու համար մակերեւույթի պայմանները եւ հետազոտելու համար ռեգոլիտի տարրական եւ միներալային կազմությունը։ Սարքը նախատեսվում է զինել հորատող զոնդով, որպեսզի հնարավոր լինի ուսումնասիրել ժայռերի հատվածները, որոնք դեռեւս չեն ենթարկվել էրոզիայի խիստ կլիմայական պայմաններում։ Մթնոլորտային եւ մակերեւութային սարքերով զինված առաքելությունը ("Surface and Atmosphere Geochemical Explorer" (SAGE)), ընտրվել է ՆԱՍԱ-ի կողմից որպես թեկնածու Նոր սահմաններ ծրագրի իրականացման համար, սակայն մինչ այժմ այս առաքելությունը չի ընտրվել իրականացվելու համար։ Ռուսական տիեզերական գործակալությունը նախատեսում է ուղարկել դեպի Վեներա Վեներա-Դ () ԱՄԿ-ն, նախնական տվյալներով 2016 թվականին։ Այս առաքելության նպատակն է մոլորակի ուղեծրից հետազոտությունները եւ իջեցվող սարքի արձակումը, որը հիմնված կլինի Վեներա ծրագրի նախագծի վրա եւ կկարողանա աշխատել մոլորակի մակերեւույթին երկար ժամանակ։ Տիեզերագնացների թռիչքը մոլորակի մոտով 1960-ականների վերջում առաջարկվեց իրականացնել տիեզերագնացների թռիչք Վեներայի մոտով, օգտագործելով Ապոլոն ծրագրի տեխնիկական լուծումները։ Առաքելությունը նախատեսվում էր արձակել 1973 թվականի հոկտեմբերին, կամ վաղ նոյեմբերին։ Նախատեսվում էր, օգտագործելով Սատուրն V կրող հրթիռը, ուղարկել երեք աստղագնացներ թռչելու Վեներայի շուրջ, ընդհանուրը մեկ տարի տեւող առաքելության ընթացքում։ Տիեզերանավը պետք է անցներ Վեներայից 5000 կիլոմետր հեռավորության վրա։ Տիեզերական սարքերի ժամանակացույց Տիեզերական սարքերի ցանկ, որոնք հաղորդել են տվյալներ Վեներայի մասին։ Անվանումների առանձնահատկություններ Քանի որ, մինչեւ ռադիոլոկացիոն մեթոդներով Վեներայի հետազոտությունները ամպերը թաքցնում էին մոլորակի մակերեւույթը, առաջին կոպիտ մոլորակի քարտեզները կազմվեցին միայն 1960-ական թվականներին, Երկրի վրա գտնվող ռադիո-աստղադիտակների միջոցով հեռահար ռիոլոկացիայի օգնությամբ։ Այս դիտարկումների արդյունքում ստացված հսկայական չափեր ունեցող լուսավոր շրջանները ստացան պայմանական անվանումներ։ Ընդ որում գոյություն ուներին այսպիսի նշանակման մի քանի համակարգեր, որոնք չունեին համընդհանուր գործածություն, եւ օգտագործվում էին գիտնականների փոքր խմբերի կողմից։ Նրանցից որոշները օգտագործում էին հունական այբուբենի տառերը, մյուսները՝ լատինական տառերը եւ թվերը, կամ անվանում էին էլեկտրո եւ ռադիոտեխնիկայի ասպարեզում աշխատող հայտնի գիտնականների անուններով (Գաուս, Հերց, Պոպով)։ Այս նշանակման ձեւերը (առանձին բացառություններով) այժմ դուրս են եկել գիտական օգտագործումից, չնայած դեռեւս պատահում են որոշ գրականության աղբյուրներում։ Բացառություններ են Ալֆա շրջանը, Բետա շրջանը եւ Մաքսվելի լեռներ, որոնք հաջողությամբ համադրվեցին տիեզերական ռադիոլոկացիայի արդյունքում ստացված ճշգրտված տվյալների հետ։ Վեներայի մակերեւույթի առաջին քարտեզի ստեղծումը իրականացվել է ամերիկյան աշխարհագրական ծառայության կողմից 1980 թվականին, հիմնված Պիոներ Վեներա-1 կայանի միջոցով կատարված ռադիոլոկացիոն հետազոտությունների վրա։ 1989 թվականին կազմվեցին մոլորակի հյուսիսային կիսագնդի (մակերեւույթի երրորդ մասը) քարտեզները 1։5 000 000 մասշտաբով, օգտագործվում էին ամերիկյան «Պիոներ Վեներա-1» եւ սովետական «Վեներա-15» եւ «Վեներա-16» կայաններից ստացված տվյալները։ Իսկ ավելի ամբողջական (բացի հարավային բեւեռային շրջանները) եւ ավելի մանրամասն մակերեւույթի քարտեզը հնարավոր եղավ ստեղծել «Մագելան» կայանի միջոցով, 1997 թվականին։ Քարտեզները ստեղծվել էին 1։10 000 000 եւ 1։50 000 000 մասշտաբներով։ Երկրաբանական օբյեկտների անվանման կանոնները հաստատվեցին Միջազգային աստղագիտական միության XIX Վեհաժողովի ժամանակ 1985 թվականին, ավտոմատ միջմոլորակային կայաններով կատարված հետազոտությունների արդյունքների համադրումից հետո։ Որոշվեց, անվանումների մեջ օգտագործել միայն կանացի անուններ (բացիվերը նշված երեք պատմական բացառությունների)՝ Խոշոր խառնարանները անվանվել են հանրահայտ կանանց ազգանուններով, փոքր խառնարանները՝ այլ կանացի անուններով։ Խոշոր խառնարանների անունների օրինակներ՝ Իզաբելլա, Ախմատովա, Բարտո, Միդ եւ այլն։ Փոքրերի օրինակներ՝ Ռիտա, Շուշան, Հասմիկ, Վարդ, Անուշ, Անյա եւ այլն։ Վեներայի ռելիեֆի որոշ առանձնահատկություններ ստացել են դիցաբանական, հեքիաթային եւ լեգենդար կանանց անուններ՝ բարձրադիր վայրերը անվանում են տարբեր ազգերի աստվածուհիների անուններով, ցածրադիր վայրերին տալիս են դիցաբանական տարբեր կերպարների անուններ. Երկրները եւ սարահարթերը ստանում են սիրո եւ գեղեցկության աստվածուհիների անուններ, օրինակ՝ Աստղիկի սարահարթ, Ախթամարի հարթավայր Տեսերաները՝ ճակատագրի, երջանկության եւ հաջողության աստվածուհիների անուններով, օրինակ՝ Անանկեյի տեսերա, Դոլյայի տեսերա Լեռները, գմբեթները եւ շրջանները անվանվում են տարբեր աստվածուհիների, գիգանտուհիների, տիտանուհիների անուններով, օրինակ՝ Էգինայի գմբեթ, Ատանուայի լեռ, Բագբարտուի լեռ, Ֆեբեի շրջան Բլուրները՝ ծովային աստվածուհիների անուններով, օրինակ՝ Ակկրուվայի բլուրներ, Չերնավայի բլուրներ Սանդղավանդերը՝ ընտանեկան օջախի աստվածուհիների անուններով, օրինակ՝ Ուորսարի սանդղավանդ, Վեստայի սանդղավանդ Թագերը՝ բերրիության եւ հողագործության աստվածուհիների անուններով, օրինակ՝ Անահիտի թագ, Երկրի թագ, Արտեմիսի թագ Լեռնաշղթաները՝ երկնքի աստվածուհիների եւ երկնքի հետ կապված առասպելների կին կերպարների անուններով, օրինակ՝ Իրիսի լեռնաշղթա, Մետելիցայի լեռնաշղթա Ակոսները եւ բծերը, ստանում են ռազմատենչ կանանց անուններ, օրինակ՝ Բելոնայի ակոսներ, Մորիգանի բիծ Կանյոնները՝ Լուսնի, որսորդության եւ անտառի հետ կապված դիցական կերպարների անուններ, օրինակ՝ Արտեմիսի կանյոն, Պարնգեի կանյոն։ Հավելյալ տեղեկություններ Վեներայի արբանյակներ Վեներան, ինչպես եւ Մերկուրին, համարվում է մոլորակ, որը չունի բնական արբանյակ։ Նախկինում եղել են բազմաթիվ հաղորդագրություններ Վեներայի արբանյակների դիտարկումների մասին, սակայն այս հայտնագործությունները միշտ հիմնված են եղել սխալանքների վրա։ Վեներայի արբանյակների հայտնաբերման մասին առաջին հաղորդումները եղել են XVII դարում։ Ընդամենը 120 տարվա ընթացքում մինչեւ 1770 թվականը գրանցվել են արբանյակների ավելին քան 30 դիտարկումներ, կատարված ամենաքիչը 20 աստղագետների կողմից։ 1770 թվականին Վեներայի արբանյակների որոնումները գործնականորեն դադարեցվեցին, հիմնականում քանի որ հնարավոր չէր լինում հաստատել նախորդ դիտարկումների արդյունքները, ինչպես նաեւ, այն պատճառով, որ Վեներայի անցման ընթացքում Արեգակի վրայով 1761 եւ 1769 թվականներին արբանյակի գոյության ոչ մի ապացույց չէր գտնվել։ Վեներան (ինչպես եւ Մարսն ու Երկիրը) ունի քվազիարբանյակ, աստերոիդը, որը պտտվում է Արեգակի շուրջ, այնպես, որ նրա եւ Վեներայի միջեւ գոյություն ունի ուղեծրային ռեզոնանս, արդյունքում բազմաթիվ պտույտների ընթացքում այն մնում է մոլորակի մոտակայքում։ XIX դարում գոյություն ուներ վարկած այն մասին, որ նախկինում Մերկուրին եղել է Վեներայի արբանյակը, որը հետագայում «կորսվել» է։ 1976 թվականին Թոմ վան Ֆլանդերնը եւ Կ. Ռ. Հարինգտոնը, հիմնվելով մաթեմատիկական հաշվարկների վրա, ցույց տվեցին, որ այդ վարկածը լավ է բացատրում Մերկուրիի ուղեծրի շեղումը (էքսցենտրիսիտետ), նրա Արեգակի շուրջ պտույտի ռեզոնանսային բնույթը, ինչպես նոեւ Մերկուրի եւ Վեներա մոլորակների պտույտի մոմենտի կորուստը։ Նույնպես դրանով կարելի է բացատրել Վեներայի հակադարձ պտույտը, մոլորակի մակերեւույթի տաքացումը եւ խիտ մթնոլորտի առաջացումը։ Վեներայի տերաֆորմում Վեներան հանդիսանում է տերաֆորմավորման թեկնածուներից մեկը։ Կան նրա բնակեցմանը հարմարացնելու մի քանի առաջարկվող նախագծեր։ Դրանցից մեկի համաձայն առաջարկվում է ցրել Վեներայի մթնոլորտում գենետիկորեն փոփոխված կապտա-կանաչ ջրիմուռներ, որոնք, վերամշակելով ածխաթթու գազը (Վեներայի մթնոլորտի կազմության մոտ 96 %) կարտադրեն թթվածին, ի հետեւանք զգալիորեն թուլացնելով ջերմոցային էֆեկտը եւ իջեցնելով մոլորակի վրա գոյություն ունեցող ջերմաստիճանը։ Սակայն ֆոտոսինթեզի համար անհրաժեշտ է ջրի գոյություն, որը ըստ վերջին տվյալների Վեներայի վրա գործնականորեն գոյություն չունի (նույնիսկ գոլորշու տեսքով մթնոլորտում)։ Այս նախագծի իրականացման համար անհրաժեշտ է Վեներայի վրա ջուր հասցնել, որը առաջարկվում է իրականացնել ռմբակոծելով մոլորակը ջրա-ամոնիակային աստերոիդներով։ Վեներան մշակույթում Մայաների օրացույցի ծիսական տարբերակում, որը օգտագործվում էր նաեւ Մեզոամերիկայի այլ ազգերի կողմից (ացտեկներ, տոլտեկներ եւ այլ), գոյություն ունեին 584 օր պարբերությամբ ցիկլեր, որը մոտավորապես համընկնում է Վեներայի սինոդիկ պտույտի պարբերության հետ։ Վեներան առանձնահատուկ դեր է ունեցել ինկերի դիցաբանության եւ աստղագիտության մեջ, այնտեղ այն անվանվում էր Չ’ասկա։ Երաժշտության մեջ Wings խմբի ալբոմներից մեկը անվանվում է «Venus and Mars» («Վեներա եւ Մարս»)։ Նրա շապիկի վրա պատկերված են այդ երկու մոլորակները։ Ռամշտայն խմբի «Morgenstern» երգը նվիրվել է այս մոլորակին։ Europe խմբի «Final Countdown» երգում կա «We’re heading for Venus...» տողը։ Կանադական Three Days Grace ռոք-խմբի երրորդ ալբոմը կոչվում է «Transit of Venus»։ Գրականության մեջ եւ անիմացիայում Ստրուգացկի եղբայրների «Բոսորագույն ամպերի երկիրը» վեպում Վեներան երկրորդ մոլորակն է Մարսից հետո, որը փորձում են բնակեցնել, եւ ուղարկում են «Խիուս» մոլորակաթիռը հետազոտողների անձնակազմով ռադիոակտիվ հանածոների շրջան։ Ռեյ Բրեդբերիի պատմվածքներում մոլորակի կլիման նկարագրված է որպես չափազանց անձրեւոտ (կամ անձրեւում է միշտ, կամ այն դադարում է 7 տարին մեկ)։ Ռոբերտ Խանլայնի «Մոլորակների միջեւ», «Մարսուհի Պոդքեյնը», «Տիեզերական կադետը» վեպերում եւ «Կայսրության տրամաբանությունը» վիպակում Վեներան նկարագրված է որպես մռայլ ճահճոտ աշխարհ, որը հիշեցնում է Ամազոնկա գետի հովիտը անձրեւների շրջանում։ Վեներայի վրա ապրում են բանական էակներ, որոնք նման են փոկերին կամ դրակոններին։ Ստանիսլավ Լեմի «Աստղագնացները» վեպում եւ նրա մոտիվներով նկարահանված «Լուռ աստղը» ֆիլմում երկրացիները գտնում են Վեներայի վրա կործանված քաղաքակրթության մնացորդներ, որը պատրաստվում էր ոչնչացնել կյանքը Երկրի վրա։ Ֆրենսիս Կարսակի «Փախուստը Երկրից» գիտա-ֆանտաստիկ վեպում, հիմնական սյուժեի հետ համատեղ, նկարագրվում է բնակեցված Վեներան, որի մթնոլորտի վերամշակումից հետո, այն դարձել է պիտանի բնակության համար։ «Սեյլոր Մուն» մանգայում եւ անիմե-մուլտսերիալում Վեներա մոլորակը մարմնավորում է աղջիկ-զինվոր Սեյլոր Վեներանը, նույն ինքը Մինակո Այնոն։ Նրա ուժը հիմնված է լույսի եւ սիրո ուժի վրա։ Տես նաեւ Վեներայի բնակեցում Վեներա (ծրագիր) Ծանոթագրություններ Արտաքին հղումներ Արեգակնային համակարգ։ Արեգակնային համակարգի մոլորակներ։ Վեներա Սովետական տիեզերական սարքերի կատարած լուսանկարները Գիտության նորություններ — Վեներայի մակերեւույթի նոր քարտեզ «Վեներա էքսպրես». հիմնական առաքելության արդյունքները «Վեներան, մեզ ամենամոտ մոլորակը», հոդված «Դելֆիս» ամսագրաում No 39, 2004, Ժ. Ֆ. Ռոդիոնովա «Նարնջագույն մթնշաղի մոլորակը», հոդված «Հանրամատչելի մեխանիկա» ամսագրաում No 11, 2008, Ալեքսեյ Լեւին, Դմիտրի Մամոնտով Վեներայի տեղեկությունները ՆԱՍԱ-ի Արեգակնային համակարգի հետազոտությունների կայքում Վեներա ուղարկված առաքելություններ (ՆԱՍԱ) Վեներայի հետազոտությունների լուսանկարների պատկերասրահ (ՆԱՍԱ) Վեներայի հետազոտությունները Սովետական Միության կողմից, լուսանկարներ Վեներայի էջը Ինը մոլորակներում ՆԱՍԱ-ի էջը Վեներայի առաքելությունների մասին Մագելան առաքելոթյան կայքը Պիոներ Վեներայի տեղեկությունները ՆԱՍԱ-ի կայքում Վեներայի անցումների մասին մանրամասն տեղեկություններ Geody Venus, մակերեւույթի մասնիկների որոնման գործիք ՆԱՍԱ-ի World Wind-ում Վեներայի քարտեզները Վեներայի խառնարանների տվյալների բազա Լուսնի եւ մոլորակների ինստիտուտ Քարտեզագրական ռեսուրսներ PDS քարտեզը Վեներայի անվանումները Մոլորակի անվանումները - Վեներա (ՄՆԵԾ) Վեներայի քարտեզ Վեներա մոլորակ Երկրային խմբի մոլորակներ Արեգակնային համակարգի մոլորակներ


source: wikipedia

text: Երկիր (Նաեւ Տեռա, լատ. Terra - երկիր բառից), Արեգակնային համակարգի մոլորակ, ըստ Արեգակից ունեցած հեռավորության երրորդն է, ըստ մեծության՝ հինգերորդը։ Արեգակից ունեցած հեռավորությունը կազմում է 149,8 միլիոն կմ, տրամագիծը 12.700 կմ։ Երկիր մոլորակն առաջացել է մոտավորապես 4,6 միլիարդ տարի առաջ։ Երկրի բնական արբանյակ Լուսինը երկրագնդի շուրջը պտտվում է էլիպսային ուղեծրով, երկրից 384400 կմ միջին հեռավորության վրա։ Երկիր մոլորակը մարդկության եւ միլիոնավոր այլ կենդանատեսակների եւ բուսատեսակների հայրենիքն է։ Մինչեւ հիմա մարդկությանը հայտնի միակ տիեզերական մարմինն է, որի վրա բնակվում են կենդանի օրգանիզմներ։ Երկիր մոլորակը երբեմն կոչում են նաեւ կապույտ մոլորակ։ Երկրի կառուցվածք Երկիր մոլորակը ձեւավորվել է մոտավորապես 4.54 միլիարդ տարի առաջ, իսկ կյանքն առաջացել է նրա առաջին միլիարդ տարիների ընթացքում։ Երկրի կենսոլորտն այնուհետեւ նշանակալիորեն փոփոխության ենթարկեց նրա մթնոլորտային եւ այլ հիմնական ֆիզիկական կառուցվածքները։ Երկիրը՝ ընդարձակ Արեգակնային համակարգի փոքր մոլորակներից մեկը, մի շարք առումներով եզակի է։ Նրա վրա կյանք կա, ջուր կա, իսկ մակերեւույթը մշտապես նորանում է։ Երկրագունդն, ըստ ներքին կառուցվածքի, բաժանվում է երեք հիմնական մասի։ Կենտրոնում միջուկն է, նրանից վերեւ՝ միջնապատյանը, ապա՝ երկրակեղեւը։ Երկրակեղեւը եւ միջնապատյանի վերին մասը միասին կազմում են քարոլորտը։ Միջուկի կենտրոնում ջերմաստիճանը հասնում է մինչեւ 6000 ցելսուսի։ Միջուկում նյութերը հրահեղուկ վիճակում են։ Ենթադրվում է, որ այն կազմված է հիմնականում երկաթից եւ նիկելից։ Միջնապատյանը տարածվում է մինչեւ 2900 կմ խորությունը։ Միջնապատյանի խորքերում ջերմաստիճանը հասնում է մինչեւ 2900 աստիճան ցելսուսի։ Թեեւ միջնապատյանի ջերմաստիճանը բավականին բարձր է, սակայն բարձր ճնշման պատճառով այն հիմնականում պինդ վիճակում է։ Վերին մասում փափկավուն շերտն է, որտեղ նյութերը կիսահալ, հրահեղուկ վիճակում են։ Երկրի ամենակարծր շերտը երկրակեղեւն է։ Երկրակեղեւի հաստությունը տատանվում է 5-80 կմ-ի սահմաններում։ Այն կազմված է բազմազան ապարներից, որոնք իրարից տարբերվում են կարծրությամբ, գույնով, հալման ջերմաստիճանով եւ այլ հատկություններով։ Ապարներ են, օրինակ՝ տուֆը, բազալտը, խճաքարը, քարաղը, կավը, ավազը, տորֆը, կավիճը, կրաքարը, քարածուխը եւ այլն։ Ապարներն ըստ ծագման կարող են լինել հրային (մագմային), նստվածքային եւ փոխակերպային (ձեւափոխված)։ Հրային ապարներն առաջացնում են հրաբխի ժամանակ արտահոսող լավայից, երբ այն սառչում ու կարծրանում է։ Հրային ապարներ են, օրինակ՝ գրանիտը, տուֆը, բազալտը, պեմզան, օբսիդիանը։ Նստվածքային ապարները լինում են օրգանական եւ անօրգանական։ Օրգանական ծագման ապարները գոյացել են հազարավոր տարիների ընթացքում մահացած օրգանիզմների քայքայումից ու կուտակումից։ Այդ ապարները հիմնականում կուտակվել են ցամաքային գոգավորություններում ու օվկիանոսների հատակում։ Դրանցից են քարածուխը, տորֆը, կավիճը, կրաքարը եւ այլն։ Անօրգանական ծագման ապարները գոյանում են հրային եւ փոխակերպային ապարների քայքայումից ու կուտակումից։ Դրանցից են ավազը, կավը, բազալտը, խճաքարը եւ այլն։ Փոխակերպային ապարներն առաջանում են երկրագնդի խոր շերտերում բարձր ջերմաստիճանի ու մեծ ճնշման պայմաններում նստվածքային կամ հրային ապարների փոխակերպումից։ Օրինակ՝ կրաքարը կարող է վերածվել մարմարի, ավազը՝ ավազաքարի։ Մոլորակը շրջապատված է մագնիսական դաշտով, որը ժամանակի ընթացքում փոփոխվում է եւ Երկրի մակերեւույթը պաշտպանում Արեգակի՝ կյանքի համար կործանարար հզոր ճառագայթումից։ Սիլիկատային ապարներից կազմված երկրակեղեւը պատված է ջրի թաղանթով եւ մթնոլորտային գազերով. վերջիններս գրեթե ամբողջովին նախկին հրաբխային ժայթքումների արգասիքն են։ Երկրակեղեւը կազմված է հատվածներից՝ սալերից, որոնք դանդաղ շարժվում են միմյանց նկատմամբ։ Միլիոնավոր տարիների ընթացքում այդ շարժումների եւ սալերի փոխազդեցություների արդյունքում ձեւավորվել են մայրցամաքները։ Երկրագնդի տեսքը արբանյակից Երկիրը ճշգրիտ գնդաձեւ չէ։ Այն բեւեռներում սեղմված է, իսկ հասարակածի մասում՝ ուռած այնպես, որ նրա շառավիղը բեւեռներում 43 կմ-ով փոքր է հասարակածային շառավղից։ Հին հույն փիլիսոփա Պյութագորասը (մ.թ.ա. մոտ 570 - 500) կարծում էր, որ Երկիրը գնդաձեւ է։ Նա այդ գաղափարը հղացավ՝ դիտելով նավերի հայտնվելը հորիզոնում, նկատեց, որ սկզբից երեւում են միայն նավի կայմերը, իսկ նավախելը երեւում է, երբ նավն ավելի է մոտենում։ Երկրի ընդերք Երկրակեղեւը Երկրի ընդհանուր չափերի համեմատ ավելի բարակ է, քան այստեղ պատկերված գիծը՝ նկարի մասշտաբում։ Երկրակեղեւի հաստությունն օվկիանոսների տակ մոտավորապես 5 կմ է, իսկ մայրցամաքների տակ՝ մոտ 35 կմ։ Կեղեւի տակ գտնվող մանթիայի հաստությունը մոտավորապես 3000 կմ է։ Մետաղական միջուկն ունի արտաքին՝ հեղուկ, եւ ներքին՝ պինդ մասեր։ Միջուկում ճնշումը գրեթե միլիոն անգամ գերազանցում է մթնոլորտային ճնշմանը, իսկ ջերմաստիճանը 4500 °C է։ Լաբորատորիայում այսպիսի պայմաններ անհնար է վերարտադրել, հետեւաբար Երկրի միջուկը կազմող մետաղի վիճակի մասին տեղեկությունները հիմնված են սոսկ ենթադրությունների վրա։ Մագնիսական դաշտ Երկրի հեղուկ մետաղական արտաքին միջուկը հոսում եւ ալեկոծվում է՝ առաջացնելով մագնիսական դաշտ։ Ժամանակ առ ժամանակ, գուցե հազարավոր կամ տասնյակ հազարավոր տարիների ընթացքում, մագնիսական դաշտի ուղղությունը շրջվում է, որի պատճառը անհայտ է։ Մագնիսական դաշտի ուժագծերը կարելի է մոտավորապես պատկերացնել որպես երկրագունդը պարուրող հսկայական «կանթեր»՝ նրա հյուսիսային եւ հարավային բեւեռների միջեւ, որոնք վահանի պես պաշտպանում են Երկրի մակերեւույթը Արեգակից եկող՝ էլեկտրական լիցք կրող մասնիկների հեղեղից (արեգակնային քամի)։ Այդ վահանը գոյացնում է մի մագնիսական խոռոչ, որը կոչվում է մագնիսոլորտ։ Երբ Երկրի մագնիսական դաշտը հանդիպում է արեգակնային քամուն, ապա դաշտի՝ Արեգակին ուղղված մասը սեղմվում է, իսկ հակառակ կողմում առաջանում է պոչանման եզր։ Լարերից պատրաստված այս մոդելը պատկերում է արեգակնային քամու հետ Երկրի մագնիսական դաշտի փոխազդեցությունը։ Երկրի տարբեր կետերում կողմնացույցի սլաքի որոշակի ուղղությամբ կողմնորոշվելու փաստը հնարավորություն է տալիս կատարելու հետեւյալ կարեւոր եզրակացությանը։ Առաջին՝ Երկիրը մի հսկայական մագնիս է, որի մագնիսական դաշտի գծերի ուղղությամբ էլ դասավորվում է կողմնացույցի սլաքը տարածության տվյալ կետում։ Երկրորդ՝ Երկրի հյուսիսային աշխարհագրական բեւեռի մոտ՝ նրա մագնիսական դաշտի հարավային բեւեռն է, իսկ հարավային աշխարհագրական բեւեռի մոտ՝ հյուսիսային մագնիսկան բեւեռը։ Դա Է պատճառը, որ կողմնացույցի սլաքի հյուսիսային բեւեռը, ձգվելով Երկրի մագնիսական հարավային բեւեռից, ուղղվում է դեպի հյուսիս։ Տես նաեւ Մայրցամաք Ծանոթագրություններ Երկրագունդ Երկրային խմբի մոլորակներ Արեգակնային համակարգի մոլորակներ Երկիր Բնություն


text: Լուսին, Երկիր մոլորակի միակ եւ Արեգակնային համակարգի մեծությամբ հինգերորդ բնական արբանյակ։ Ունենալով Երկրի տրամագծի 27%-ը եւ խտության 60%-ը՝ Լուսինն ունի Երկրի զանգվածի -ը։ Միջին հեռավորությունը Երկրի եւ Լուսնի կենտրոնների միջեւ կազմում է 384 467 կմ։ Գիշերները այն արտացոլում է Արեգակի լույսը երկրագնդի այն կիսագնդում, որտեղ չեն հասնում Արեգակի ճառագայթները։ Լուսինն իր խտությամբ երկրորդ արբանյակն է Յուպիտերի Իո արբանյակից հետո։ Լուսինը Երկրի հետ սինքրոն պտույտի մեջ է՝ մշտապես շրջված լինելով դեպի մոլորակը միեւնույն կողմով։ Այն Արեգակից հետո ամենապայծառ մարմինն է երկնքում, չնայած այն հանգամանքին, որ նրա մակերեւույթը իրականում շատ մուգ է եւ արտացոլման գործակցով մոտ է ածխին։ Երկնքում Լուսնի հայտնությունը եւ լուսնային փուլերի պարբերականությունը հնագույն ժամանակներից կարեւոր մշակութային ազդեցություն են ունեցել։ Լուսնի գրավիտացիոն ազդեցությունը առաջացնում է օվկիանոսի մակընթացությունները եւ երկրային օրվա տեւողության երկարացում։ Լուսնի ընթացիկ ուղեծրի հեռավորությունը մոտ երեսուն անգամ մեծ է Երկրի տրամագծից, որի պատճառով Լուսինը երկնքում նույն չափի է երեւում ինչ Արեւը եւ թույլ է տալիս մոտավորապես ամբողջությամբ այն ծածկել։ Չափերի այդ տեսողական համընկնումը ակնհայտ զուգադիպություն է։ Երկրի պատմության ավելի վաղ ժամանակաշրջանում Լուսինը ավելի մոտ էր Երկրին եւ ուներ ավելի մեծ տեսանելի չափեր, քան Արեգակը։ Լուսինը ձեւավորվել է մոտ 4,5 միլիարդ տարի առաջ՝ Երկրի ձեւավորումից անմիջապես հետո։ Չնայած նախկինում Լուսնի ձեւավորման մի քանի վարկած կար, ներկայումս ամենատարածված բացատրությունն այն է, որ Լուսինը ձեւավորվել է Երկրի եւ Մարսի փոխազդեցության պատճառով առաջացած մնացորդներից։ Լուսինը միակ երկնային մարմինն է, ուր մարդ արարածը ոտք է դրել։ Սովետական Միության Լուսնային ծրագիրը առաջինն էր, որ 1959 թվականին անօդաչու տիեզերանավ ուղարկեց դեպի Լուսին։ Միացյալ նահանգների ՆԱՍԱ-ի Ապոլո ծրագիրը առ այսօր միակ մարդու կողմից իրականացված գիտարշավն է այլ դեպի երկնային մարմին։ Այս ծրագրի շրջանակներում Լուսնից բերվել է ավելին քան 380 կգ լուսնային ապար, որը օգտագործվեց Լուսնի երկրաբանական ծագումը, նրա ներքին կառուցվածքի ձեւավորումը եւ երկրաբանական ձեւավորման հետագա պատմությունը բացահայտելու համար։ 1972 թվականի Ապոլո 17-ի արշավանքից հետո Լուսին այցելել են միայն անօդաչու տիեզերանավերը։ 2004 թ. սկսած Ճապոնիան, Չինաստանը, Հնդկաստանը, Միացյալ Նահանգները եւ Եվրոպական տիեզերական գործակալությունը յուրաքանչյուրը բաց է թողել իր ուղեծրակայանները։ Այս տիեզերանավերը նպաստել են լուսնային ջրի հայտնագործմանը։ Ապագայում նախատեսված են լուսնի վրա նոր հետազոտություններ ներառյալ կառավարությունների եւ մասնավոր հատվածի ջանքերով։ Լուսինը մնում է Տիեզերքի պայմանագրի ներքո՝ բոլոր ազգերի համար ազատ խաղաղ նպատակներով հետազոտելու։ Անունը եւ ստուգաբանություն Հայերեն Լուսին բառն առաջացել է լույս բառից, անվանումը թերեւս ստացել է գիշերը լուսավորելու պատճառով։ Լատիներեն luna բառը նույնպես թարգմանաբար նշանակում է լուսավոր։ Լուսնի առաջացում Առաջ են քաշվել մի քանի վարկածներ 4, 527 ± 0, 010 միլիարդ տարի առաջ Լուսնի առաջացման բացահայտման համար, դա ընդամենը 30–50 միլիոն տարի էր անց Արեգակնային համակարգի առաջացման պահից։ Այս վարկածներից էին. Կենտրոնախույս ուժերի ազդեցության տակ Երկրի կեղեւից Լուսնի անջատումը (որը պետք է պահանջեր Երկրի նախնական չափազանց արագ պտույտ), Երկրի կողմից նախա-Լուսնի ձգումը (որը կպահանջեր անհնարինորեն ձգված Երկրի մթնոլորտ, որպեսզի դանդաղեցներ կողքով անցնող Լուսնին), Երկրի եւ Լուսնի իրար հետ միասին առաջացումը նախամոլորակային սկավառակից (այն չի բացատրում մետաղական երկաթի միացությունները Լուսնի միջուկում)։ Այս վարկածներից եւ ոչ մեկը չի կարող բացատրել Երկիր - Լուսին համակարգի բարձր անկյունային մոմենտը։ Այսօրվա դրությամբ գերակայող վարկածն է Հսկայական բախման վարկածը, ըստ որի Երկիր-Լուսին համակարգը ձեւավորվել է հսկայական (մոտ Մարսի չափերի) մարմնի նոր ստեղծված պրոտո-Երկրի հետ բախման արդյունքում։ Այսպիսի հսկայական բախումները Արեգակնային համակարգի ձեւավորման փուլում սովորական բան էին։ Ըստ բախման վարկածի՝ 4, 36 միլիարդ տարի առաջ պրոտո-Երկիրը (Գեա) բախվել է պրոտո-մոլորակ Թեայի հետ։ Հարվածը եղել է ոչ կենտրոնական, այլ անկյան տակ (համարյա շոշափողով)։ Արդյունքում հարվածող մարմնի մեծ մասը, ինչպես նաեւ երկրային մանտիայի մի մասը դուրս են մղվել երկրամերձ ուղեծիր։ Այս նյութից էլ հենց հավաքվել է պրոտո-Լուսինը մոտավորապես 60 000 կմ ուղեծրի վրա։ Երկիրը հարվածի արդյունքում ստացել է պտույտի արագության կտրուկ ավելացում (մեկ պտույտ 5 ժամում) եւ պտույտի թեքման զգալի ավելացում։ Բախման համակարգչային մոդելավորման արդյունքում ստացված Երկիր-Լուսին համակարգի անկյունային մոմենտը, ինչպես նաեւ Լուսնի միջուկի չափերը համընկնում են իրական տվյալների հետ։ Այս սիմուլյացիաները նույնպես ցույց են տալիս, որ Լուսնի նյութի մեծ մասը հարվածող մարմնից է, այլ ոչ պրոտո-Երկրից։ Այնուամենայնիվ, վերջին հետազոտությունների արդյունքները ցույց են տալիս, որ Լուսնի մեծ մասը կազմված է Երկրի նյութից, այլ ոչ հարվածող մարմնից։ Երկնաքարերը ցույց են տալիս, որ Արեգակնային համակարգի այլ մարմինները, այնպիսիք, ինչպիսին են Մարսը եւ Վեստան ունեն Երկրից չափազանց տարբերվող իզոտոպային թթվածնի եւ վոլֆրամի կազմվածք, այն դեպքում, երբ Երկիրը եւ Լուսինը ունեն համարյա միեւնույն կազմությունը։ Բախումից հետո Երկրի եւ Լուսնի նյութերը հավանաբար միախառնվել են` հավասարեցնելով նրանց իզոտոպային կազմվածքը, չնայած այս տեսակետը նույնպես վիճարկվում է։ Բախման արդյունքում ծագած հսկայական քանակով էներգիան կարող էր հալեցնել Երկրի կեղեւը, այսպիսով ստեղծելով մագմայի օվկիանոսը։ Նորաստեղծ Լուսինը կարող էր նույնպես ունենալ սեփական մագմայի օվկիանոս, նրա խորության գնահատականները խոսում են մոտ 500 կմ խորության մասին, ամբողջ շառավղով։ Չնայած այն հանգամանքին, որ Հսկայական բախման վարկածը բացատրում է շատ առանձնահատկություններ, կան որոշ խնդիրներ որոնք մնում են չբացահայտված, դրանց հիմնական մասը վերաբերվում է Լուսնի կառուցվածքին։ 2012 թվականին հրատարակված Ապոլոն առաքելության կողմից բերված Լուսնի նյութի տիտանի իզոտոպային վերլուծության արդյունքները ցույց տվեցին, որ Լուսինը ունի նույն կազմվածքը ինչը եւ Երկիրը ինչը հակասում է այն գաղափարին, որ Լուսինը ձեւավորվել է Երկրի ուղեծրից հեռու։ Ֆիզիկական բնութագրեր Ներքին կառուցվածք Լուսինը դիֆերենցված մարմին է, ունի երկրաքիմիական տեսանկյունից տարբեր կեղեւ, մանտիա եւ միջուկ։ Ներքին միջուկի ծածկույթը, որն ունի 240 կմ շառավիղ, հարուստ է երկաթով, արտաքին հեղուկ միջուկը հիմնականում կազմված է հեղուկ երկաթից եւ ունի մոտ 300-330 կմ շառավիղ։ Միջուկի շուրջ գտնվում է 480-500 կմ շառավղով սահմանային, մասնակիորեն հալած շերտ, որը ենթադրաբար առաջացել է մագմայի լուսնային օվկիանոսի համաշխարհային ֆրակցիոն բյուրեղացումից մոտ 4, 5 միլիարդ տարի առաջ, երբ առաջացավ Լուսինը։ Լուսնի կեղեւը մոտ 50 կմ հաստություն ունի։ Լուսինը Իոյից հետո խտությամբ երկրորդ արբանյակն է Արեգակնային համակարգում։ Սակայն Լուսնի ներքին միջուկը փոքր է՝ մոտ 350 կմ, որը կազմում է Լուսնի 20%-ը՝ ի տարբերություն շատ այլ երկրանման մարմինների 50%-ի։ Լուսնային միջուկը կազմված է երկաթից՝ լեգիրված փոքր քանակությամբ ծծումբով եւ նիկելով։ Մակերեւույթ Լուսնի տեղագրությունը չափվել է լազերային բարձրաչափի եւ ստերեո պատկերների անալիզի միջոցով։ Տեղագրական ամենատեսանելի հատվածը Հարավային բեւեռ-Էյտկեն ավազանն է՝ 2240 կմ տրամագծով, Լուսնի ամենամեծ խառնարանը եւ ամենամեծ հայտնի խառնարանը Արեգակնային համակարգում։ 13 կմ խորությամբ նրա հատակը Լուսնի ամենացածր բարձրությունն է։ Ամենաբարձր կետը գտնվում է հյուսիսարեւելյան մասում, եւ ենթադրվում է, որ այս հատվածը հնարավոր է հաստացած լինի Հարավային բեւեռ-Էյտկենի թեք հարվածից։ Այլ մեծ ավազանները, օրինակ՝ Անձրեւների ծովը, Պարզության ծովը, Ճգնաժամների ծովը, Սմիթի ծովը եւ Արեւելյան ծովը նույնպես ունեն ցածր բարձունքներ եւ բարձր եզրաշերտ։ Լուսնի անտեսանելի կողմը միջինը 1.9 կմ-ով ավելի բարձր է տեսանելի կողմից։ Հրաբուխներ Մուգ եւ համեմատաբար անարտահայտիչ լուսնային հարթավայրերը, որոնց կարելի է պարզորեն տեսնել անզեն աչքով, կոչվում են Լուսնի ծովեր (՝ ծով), քանի որ հնագույն ժամանակների աստղագետները կարծում էին, որ դրանք լցված են ջրով։ Դրանք այժմ հայտնի են որպես հնագույն բազալտե լավայի քարացած, անծայրածիր ավազաններ։ Ի տարբերություն երկրային բազալտի՝ ծովային բազալտն ավելի շատ երկաթ է պարունակում եւ նրա մեջ լիովին բացակայում են ջրի պատճառով փոխված միներալները։ Այս լավաների մեծամասնությունն ավազանների փոխազդեցության արդյունքում ժայթքել են կամ թափվել են ցածրավայրեր։ Տեսանելի կողմի ծովերում կան մի քանի երկրաբանական պրովինցիաներ, որտեղ կան վահանավոր հրաբուխներ եւ հրաբխային գմբեթներ։ Ծովերը բացառապես գտնվում են Լուսնի տեսանելի կողմում եւ ծածկում են դրա 31%-ը՝ ի տարբերություն անտեսանելի կողմում գտնվող մի քանի ցրված կտորների, որոնք ծածկում են դրա միայն 2%-ը։ Ենթադրվում է, որ դա կապված է տեսանելի կողմի կեղեւի տակ գտնվող ջերմաարտադրող տարրերի խտացման հետ, որոնց կարելի է տեսնել Լուսնային հետախույզի (Lunar Prospector) գամմա ճառագայթային սպետրաչափի շնորհիվ ստացված երկրաքիմիական քարտեզներում, եւ որոնց պատճառով կեղեւի տակ գտնվող մանտիան տաքանում է, մասնակիորեն հալում, բարձրանում մակերես եւ դուրս ժայթքում։ Լուսնի բազալտե ծովերի մեծ մասը ժայթքել են Իմբրիյան ժամանակաշրջանում՝ 3-3.5 մլրդ տարի առաջ, թեեւ որոշ ռադիոչափական նմուշներ 4.2 մլրդ տարվա հնություն ունեն, իսկ ամենաերիտասարդ ժայթքումները միայն 1.2 մլրդ տարի առաջ են հայտնվել։ Լուսնի ավելի բաց գույն ունեցող հատվածները կոչվում են terrae կամ բարձրավանդակ, քանի որ դրանք ավելի բարձր են, քան շատ ծովերը։ Դրանք 4.4 միլիարդ տարվա հնություն ունեն եւ իրենցից ներկայացնում են Լուսնի մագմային օվկիանոսի պլագիոկլասային կուտակումներ Ի տարբերություն Երկրի վրա գտնվող լեռների՝ Լուսնի լեռները տեկտոնական գործընթացներից չեն ձեւավորվել։ Տեսանելի կողմի ծովերի խտացումն արտացոլում է անտեսանելի կողմի բարձրավանդակների զգալիորեն ավելի հաստ կեղեւ, որը կարող է ձեւավորված լինել մի քանի տասնյակ միլիոն տարիներ առաջ Լուսնի առաջացումից հետո։ Խառնարաններ Լուսնի վրա խառնարանների առաջացումը սկսել են ուսումնասիրել 18-րդ դարի 80-ական թվականներից։ Կար 2 հիմնական վարկած՝ այն, որ առաջացել է հրաբխից (հրաբխային խառնարաններ) եւ երկնաքարից (հարվածային խառնարան)։ Հրաբխային տեսության դրույթների համաձայն, որն առաջ է քաշվել 18-րդ դարի 80-ական թվականներին գերմանացի աստղագետ Յոհան Շրյոտերի կողմից, Լուսնի խառնարանները ձեւավորվել են մակերեսին հզոր ժայթքումների արդյունքում։ Սակայն 1824 թվականին գերմանացի մեկ այլ աստղագետ՝ Ֆրանց ֆոն Գրույտույզենը, առաջադրեց երկնաքարի տեսությունը, որի համաձայն Լուսնի հետ երկնային մարմնի բախումից արբանյակի մակերեսը սեղմվում է, եւ առաջանում է խառնարանը։ Մինչեւ 20-րդ դարի 20-ական թվականները երկնաքարի վարկածի դեմ առաջ էր քաշվում այն փաստը, որ խառնարանները կլոր ձեւ ունեն, թեեւ մակերեսին թեք հարվածները պետք է ավելի շատ լինեն, քան ուղիղները, որն էլ նշանակում է, որ եթե խառնարանները երկնաքարից առաջացած լինեին, ապա նրանք պետք է ձվաձեւ լինեն։ Սակայն 1924 թվականին նորզելանդացի գիտնական Չարլզ Ջիֆորդն առաջին անգամ տվեց մոլորակի մակերեսին երկնաքարի հարվածի ճիշտ նկարագրությունը։ Ստացվում է, որ այդպիսի հարվածից երկնաքարի մեծ մասն անհետանում է հարվածի տեղում եւ որ խառնարանի ձեւը կախված չէ ընկնելու անկյունից։ Հօգուտ երկնաքարի տեսության է խոսում այն փաստը, որ խառնարանների թվի կախվածությունն իրենց տրամագծից համընկնում է երկնաքարի թվի կախվածությունից չափի հետ։ Ավելի ուշ՝ 1937 թվականին, այս տեսությունն ընդհանրացրեց խորհրդային ուսանող Կիրիլ Ստանյուկովիչը, ով արդյունքում դարձավ գիտությունների դոկտոր եւ պրոֆեսոր։ Տվյալ տեսությունը մշակվում էր նրա եւ մի խումբ գիտնականների կողմից 1947–1960 թվականներին, իսկ հետագայում ուսումնասիրվել է նաեւ այլ հետազոտողների կողմից։ Դեպի Լուսին կատարած թռիչքները, որը 1964 թվականից իրականացրել են ամերիկյան «Ռեյնջեր» սարքերը, ինչպես նաեւ Արեգակնային համակարգի այլ մոլորոկներում հայտնաբերված խառնարանները, ի մի բերեցին Լուսնի վրա գտնված խառնարանների ծագման վերաբերյալ բանավեճերը։ Բանն այն է, որ բաց հրաբխային խառնարանները (օրինակ Վեներայի վրա) մեծապես տարբերվում են Լուսնի խառնարաններից, սակայն նման են Մերկուրի մոլորակի խառնարաններից, որոնք էլ իրենց հերթին ձեւավորվել են երկնային մարմինների բախումից։ Այդ պատճառով երկնաքարի տեսությունը այժմ համընդհանուր տարածում է գտել։ Լուսնի եւ աստերոիդի բախման շնորհիվ կարող ենք Երկրից տեսնել Լուսնի երկնաքարային խառնարանները։ Փարիզի ֆիզիկայի ինստիտուտի գիտնականները ենթադրում են, որ 3.9 մլրդ տարի առաջ Լուսնի եւ խոշոր աստերոիդի բախման հետեւանքով Լուսինը շրջվել է։ Ջրի առկայություն Հեղուկ ջուրը Լուսնի մակերեւույթին չի պահպանվում։ Արեւային ճառագայթումից ջուրն արագ քայքայվում է ֆոտոդիսոցիացիայի հետեւանքով եւ կորչում է տիեզերքում։ 1960-ական թվականներից գիտնականներն առաջ են քաշել մի վարկած՝ ըստ որի հնարավոր է, որ Լուսնի վրա սառույց է եղել, որն առաջացել է երկնաքարի հետ փոխազդեցությունից, կամ Լուսնի՝ թթվածնով հարուստ ժայռերի եւ արեւային քամուց առաջացած ջրածնի ռեակցիայից, որի արդյունքում ջրի հետքեր են մնացել, որոնք հնարավոր է որ պահպանվեին սառը ջերմաստիճանում՝ Լուսնի ցանկացած բեւեռների ստվերոտ խառնարաններում։ Համակարգչային մոդելումը ցույց է տալիս, որ մակերեսի 14000 կմ2 կարող է մշտապես ստվերում գտնվել։ Լուսնի վրա օգտագործելի քանակությամբ ջրի առկայությունը կարեւոր գործոն է Լուսինը բնակավայր դարձնելու համար, սակայն Երկրից ջրի փոխադրումը Լուսին չափազանց թանկ արժե։ Հետագա տարիներին ջրի առկայության այլ վկայություններ են գտնվել։ 1994 թ Կլեմենտին տիեզերանավի (Clementine) միջոցով կատարված բիստատիկ ռադարային փորձը ցույց տվեց մակերեսին մոտ ջրի սառեցված փոքր քանակություն։ Ավելի ուշ ըստ Արեսիբո աստղադիտարանի կատարած ռադարային ուսումնասիրությունների՝ այդ գտածոները կարող են երիտասարդ խառնարաններից առաջացած ժայռեր լինեն1998 թ Լուսնային հետախույզի (Lunar Prospector) վրա տեղակայված նեյտրոնային սպեկտրոմետրը ցույց տվեց ջրածնի բարձր կոնցետրացիաներ բեւեռներին մոտ գտնվող հողի խորության առաջին մետրում։ 2008 թվականին Ապոլո 15-ի կողմից Երկիր բերված հրաբխային լավայի կտորների ուսումնասիրությունները փոքր քանակությամբ ջուր ցույց տվեցին այդ կտորների մեջ։ Գրավիտացիոն եւ մագնիսական դաշտեր Լուսնի գրավիտացիոն պոտենցիալը ավանդաբար ներկայացվում է որպես 3 բաղադրիչների գումար՝ որտեղ δW-ը մակընթացության պոտենցիալն է, Q-ը՝ կենտրոնախույս պոտենցիալը, V-ը՝ ձգողականության պոտենցիալը։ Վերջինս սովորաբար դասակարգում են որպես գոտիական, սեկտորական եւ տեսսերական հարմոնիկաների։ որտեղ Pnk-ը՝ Լեժանդրի բազմանդամն է, G-ը՝ գրավիտացիոն հաստատունը, ML-ը՝ Լուսնի զանգվածը, λ-ն եւ θ-ն՝ երկարությունը եւ լայնությունը։ Ենթադրվում է, որ մոլորակների մագնիսական դաշտի աղբյուր է հանդիսանում տեկտոնական ակտիվությունը։ Օրինակ Երկրի մագնիսական դաշտն ստեղծվում է միջուկում հալած մետաղի շարժումներից, Մարսինը՝ նախկին ակտիվությունների հետեւանք է։ «Լունա 1»-ը 1959 թվականին հաստատեց Լուսնի վրա միատարր մագնիսական դաշտի բացակայությունը։ Մասաչուսեթսի տեխնոլոգիական ինստիտուտի գիտնականների հետազոտությունների արդյունքները հաստատում են այն վարկածը, ըստ որի Լուսինն ունեցել է հեղուկ միջուկ։ Սա հաստատում է Լուսնի առաջացման ամենահայտնի վարկածը. այն, որ Լուսինն առաջացել է Երկրի հետ մոտ 4.5 միլիարդ տարի առաջ Մարսի չափեր ունեցող տիեզերական մարմնի բախումից, որի հետեւանքով Երկրից մի մեծ հալած կտոր է պոկվել, որն էլ հետագայում վերածվել է Լուսնի։ Փորձնականորեն հաջողվեց ապացուցել, որ գոյության վաղ շրջանում, Լուսինն ունեցել է Երկրի մագնիսական դաշտին նման դաշտ։ Մթնոլորտ Լուսնի մթնոլորտը այնքան նոսր է, որ կարելի է ասել, որ այն համարյա վակուում է, մթնոլորտի ընդհանուր զանգվածը ավելի քիչ է քան 10 մետրիկ տոննան։ Այս փոքր զանգվածի ստեղծած մակերեւույթային ճնշումը մոտ 3 մթն (0, 3 նՊա), այն փոփոխվում է լուսնային օրվանից կախված։ Լուսնի մթնոլորտի առաջացման աղբյուրները ներառում են գազի արտաժայթքումները եւ մագնիսական ցնդումը, ատոմների ցնդումը լուսնի հողից արեգակնային քամու իոնների ազդեցության տակ։ Մթնոլորտի կազմի մեջ հայտնաբերվել են՝ նատրիում եւ կալիում, որոնք առաջացել են մագնիսական ցնդման հետեւանքով, այս տարրերը նույնպես հայտնաբերվել են Մերկուրիի եւ Իոյի մթնոլորտներում, հելիում-4, բերված արեգակնային քամով, ինչպես նաեւ արգոն-40, ռադոն-222 ու պոլոնիում-210, որոնք ժայթքել են Լուսնից, կեղեւում եւ մանտիայում ռադիոակտիվ տրոհման միջոցով առաջանալուց հետո։ Այնպիսի չեզոք մասնիկների (ատոմներ կամ մոլեկուլներ) բացակայությունը, ինչպիսիք են թթվածինը, ազոտը, ածխածինը, ջրածինն ու մագնեզիումը, որոնք կան ռեգոլիտի մեջ, հասկանալի չէ։ Ջրի գոլորշի է գրանցվել Չանդրայան-1 սարքի միջոցով տարբեր լայնությունների վրա, առավելագույն նկատված լայնությունը եղել է ~60–70 աստիճանը, գոլորշին հնարավոր է առաջացել է ռեգոլիտից ջրի սառույցի սուբլիմացիայի հետեւանքով։ Այս գազերը կարող են կամ վերադառնալ Լուսնի մակերեւույթ ձգողության ուժի ազդեցության տակ, կամ դուրս մղվեն տիեզերք արեգակնային ճառագայթման ճնշման տակ, կամ եթե նրանք իոնացված են քշվեն արեգակնային քամու մագնիսական դաշտի կողմից։ Եղանակներ Լուսնի առանցքի թեքումը խավարածրի հանդեպ ընդամենը 1, 54° աստիճան է, ինչը շատ անգամ փոքր է քան Երկրինը 23, 44°: Այս պատճառով, Լուսնի վրա Արեգակի պայծառությունը շատ քիչ է տատանվում եղանակների փոփոխության հետ եւ տոպոգրաֆիկ օբյեկտները ավելի կարեւոր դեր ունեն եղանակային էֆեկտների մեջ։ Clementine սարքից 1994 թվականին ստացված լուսանկարների համաձայն, բացահայտվել է, որ Լուսնի հյուսիսային բեւեռում գտնվող չորս լեռնային շրջաններ Պիրի խառնարանի եզրին մնում են լուսավորված ամբողջ լուսնային օրվա ընթացքում, ստեղծելով մշտական լուսավորված պիկեր։ Հարավային բեւեռում այսպիսի շրջաններ գույություն չունեն։ Միեւնույն ժամանակ կան շրջաններ, որոնք մշտապես մնում են շողքում, դրանք են շատ բեւեռային խառնարանների հատակները եւ այս մութ խառնարանները չափազանց սառն են. Lunar Reconnaissance Orbiter-ի չափումնեի համաձայն հարավային բեւեռի խառնարաններում ամենացածր ամառային ջերմաստիճանը կազմել է 35 Կ (-238 °C), եւ ընդամենը 26 Կ ձմեռային արեւահավասարին մոտ հյուսիսային բեւեռի Հերմիտ խառնարանում։ Սա ամենացուրտ ջերմաստիճանն է ամբողջ Արեգակնային համակարգում, որը երբեւիցե չափվել է տիեզերական սարքից, այն ավելի ցուրտ է, քան նույնիսկ Պլուտոնի մակերեւույթը։ Կապը երկրի հետ Ուղեծիր Լուսինը Երկրի շուրջ հաստատուն աստղերի նկատմամբ կատարում է մի ամբողջական պտույտ 27, 3 օրվա (նրա սիդերիկ պարբերությունը) ընթացքում։ Սակայն, քանի որ Երկիրը պտտվում է Արեգակի շուրջ իր ուղեծրով, Լուսնի նույն փուլը Երկրից երեւում է մի փոքր ավելի երկար ժամանակահատվածում, քան նրա սիդերիկ պարբերությունն է, ինչը կազմում է մոտ 29, 5 օր (նրա սինոդիկ պարբերությունը)։ Ի տարբերություն արբանյակների եւ այլ մոլորակների մեծամասնությանը, Լուսնի ուղեծիրը ավելի մոտ է խավարածրի հարթությանը քան մոլորակի հասարակածային հարթությանը։ Արեգակը եւ Երկիրը ազդում են Լուսնի ուղեծրի վրա բազմաթիվ թույլ ազդեցություններով (պերտուրբացիաներ), օրինակ՝ Լուսնի ուղեծրի հարթությունը դանդաղ պտտվում է, ինչը ազդում է Լուսնի շարժման մնացած ցուցիչներին։ Այս հետեւանքային էֆեկտները մաթեմատիկորեն բացատրվում են Կասինիի օրենքներով։ Հարաբերական չափեր Որպես բնական արբանյակ Լուսինը բավականին մեծ է Երկրի համեմատությամբ. տրամագծի չորրորդ մասը եւ զանգվածի 1/81 մասը։ Այդ աեումով այն Արեգակնային համակարգի ամենամեծ արբանյակն է, չնայած Քարոնը ավելի մեծ է գաճաճ մոլորակ Պլուտոնի համեմատ (Պլուտոնի զանգվածի 1/9 մասը)։ Այնուամենայնիվ Երկիրը եւ Լուսինը համարվում են մոլորակ-արբանյակ համակարգ, այլ ոչ թե կրկնակի մոլորակների համակարգ, քանի որ նրանց բարիկենտրոնը՝ համակարգի ծանրության կենտրոնը, գտնվում է երկրագնդի ներսում՝ նրա մակերեւույթից 1 700 կմ (Երկրի շառավղի մոտավորապես քառորդ մասը) ներքեւ։ Տեսք երկրից Լուսինը գտնվում է սինքրոն պտույտի մեջ, այսինքն՝ այն պտտվում է իր առանցքի շուրջ նույն ժամանակում, որքանում այն պտտվում է իր ուղեծրով Երկրի շուրջ։ Սա հանգեցնում է նրան, որ այն գրեթե միշտ նույն կողմով է շրջված դեպի Երկիրը։ Լուսինը իր պատմության վաղ ժամանակներում ավելի արագ է պտտվել, սակայն նրա պտույտի արագությունը նվազել է եւ փականվել է իր այժմյան դիրքում Երկրի մակընթացային ուժի ազդեցության տակ։ Լուսնի այն կողմը, որը միշտ շրջված է դեպի Երկիր անվանում են Երկրին ուղղված կողմ, իսկ հակառակ կողմը՝ Երկրին հակառակ կողմ։ Երկրին հակառակ կողմը նաեւ անվանում են մութ կողմ, սակայն ըստ էության այն նույն չափով է լուսավորվում ինչպես եւ Երկրին ուղղված կողմը. ամեն լուսնային օրը մեկ անգամ։ Լուսինն ունի բացառիկ ցածր ալբեդո, նրա անդրադարձման ցուցանիշը մոտ է ածուխի ցուցանիշին։ Չնայած դրան՝ այն երկրորդն է պայծառությամբ Երկրի երկնակամարում, Արեգակից հետո։ Սա մասամբ պայմանավորված է հակադիր էֆեկտով, Լուսնի պայծառությունը իր քառորդ փուլում մոտ տասը անգամ ավելի փոքր է, քան լիալուսնինը։ Բացի դրանից, տեսողական համակարգի գունային հաստատունության համաձայն, ինչը սահմանում է մարմնի գույնի եւ նրա շրջապատի հարաբերությունը, քանի որ Լուսնին շրջապատող երկինքը համեմատաբար մուգ է այն երեւում է որպես պայծառ մարմին։ Լիալուսնի եզրերը երեւում են նույնքան պայծառ, ինչպես եւ նրա կենտրոնը։ Լուսինը թվում է ավելի մեծ երբ այն մոտ է հորիզոնին, սակայն սա մաքուր հոգեբանական էֆեկտ է, որը հայտնի է որպես Լուսնային պատրանք, այն առաջին անգամ բացատրվել է VII դարում։ Լիալուսնի անկյունային չափը երկնակամարում կազմում է մոտ 0, 52° (միջինում), մոտավորապես նույնն է ինչպես եւ Արեգակը (տես Խավարումներ)։ Լուսնի ամենամեծ լայնությունը երկնակամարում փոփոխվող է, մինչդեռ այն մոտավորապես նույն սահմաններում է գտնվում ինչպես եւ Արեգակինը, այն տատանվում է կախված Լուսնի փուլից եւ տարվա եղանակից, ամենաբարձրը լինում է Լիալուսինը ձմռանը։ Լուսնի մահիկի ձեւը եւս կախված է նրանից, թե Երկրի որ լայնությունից է կատարվում դիտարկումը, օրինակ հասարակածին մոտ գտնվող դիտողը կարող է տեսնել ժպիտին նմանվող Լուսնի մահիկ։ Լուսնի եւ Երկրի միջեւ հեռավորությունը տատանվում է 356 400-ից 406 700 կմ միջակայքում, պերիգեյում (ամենամոտ) եւ ապոգեյում (ամենահեռու)։ թվականի մարտի 19-ին այն ամենամոտն էր գտնվում Երկրին իր լիալուսնի փուլում սկսած 1993 թվականից։ «Սուպերլուսինի», ինչպես այն անվանում էին, լիալուսնի փուլը այդ օրը համընկավ նրա ուղեծրի ամենամոտ կետի հետ, եւ հետեւաբար այն երեւում էր 30 տոկոսով ավելի պայծառ եւ 14 տոկոսով ավելի մեծ, քան երբ այն ամենահեռու կետում է գտնվում։ Պատմականորեն եղել են երկար քննարկումներ Լուսնի մակերեւույթի առանձնահատկությունների ժամանակի ընթացքում փոփոխության մասին։ Այսօր այս պնդումներից շատերը համարվում են պատրանքներ, որոնք պայմանավորված են եղել տարբեր լուսավորության պայմաններում դիտարկումների, վատ աստղագիտական տեսանելիության, կամ նկարների սխալանքների հետ։ Այնուամենայնիվ, գազի արտաժայթքումներ ժամանակ առ ժամանակ եղել են, որոնք եւ կարող են պատասխանատու լինել դիտարկված Լուսնի փոփոխման երեւույթների մի մասի համար։ Վերջերս կարծիք է հայտնվել, որ Լուսնի մակերեւույթի մոտ 3 կմ տրամագծով մասը փոփոխության է ենթարկվել գազի արտաժայթքման հետեւանքով մոտ մեկ միլիոն տարի առաջ։ Լուսնի դիտվող տեսքը կարող է փոփոխվել նաեւ Երկրի մթնոլորտի պատճառով. տարածված էֆեկտներից է 22° հալո օղակի երեւալը երբ Լուսնի լույսը բեկվում է բարձր փետրա-շերտավոր ամպերի ջրի բյուրեղներում, եւ ավելի փոքր թագ օղակների երեւալը, երբ Լուսինն անցնում է նոսր ամպերի միջով։ Լուսնի փուլեր Լուսնի դիտվող ձեւերը որոնք պայմանավորված են դիտորդի նկատմամբ Լուսնի լուսավորված կիսագնդի տարբեր դիրքերով։ Երբ Լուսինը գտնվում է Արեգակի եւ Երկրի միջեւ մեզ է ուղղվում նրա չլուսավորված մասը, այսինքն այն չի երեւում։ Այդ փուլը կոչվում է նորալուսին, 1-2 օր անց Լուսնի սկավառակի աջ կողմում երեւում է լուսավոր մահիկ։ Մեկ շաբաթ անց Լուսնի եւ Արեգակի երկայնությունները տարբերվում են 90°–ով եւ երեւում է Լուսնի սկավառակի աջ կեսը՝ առաջին քառորդ։ Հաջորդ շաբաթվա ընթացքում լուսավոր մասը հետզհետե մեծանում է, իսկ շաբաթվա վերջում (դիմակայության ժամանակ) Երկրին է ուղղվում նրա լուսավոր մասը՝ լիալուսին։ Դրանից հետո լուսնի սկավառակի լուսավոր մասը արեւմտյան մասից հետզհետե մաշվում է եւ մեկ շաբաթ անց երեւում է Լուսնի սկավառակի ձախ կեսը՝ վերջին կամ երկրորդ քառորդ։ Այնուհետեւ սկավառակը ստանում է մահիկի տեսք եւ վերջապես տեսադաշտից անհետանում։ Լիալուսնից 1-2 օր առաջ կամ անց Լուսնի լուսավոր մասից երեւում է շատ նեղ շերտ, միաժամանակ նշմարվում է նաեւ մնացած թույլ լուսավորված մասը՝ մոխրագույն լույս, այն առաջանում է Երկրի լուսավոր մասից (լիաերկիր) ընկած ճառագայթների անդրադարձմամբ։ Լուսնի իրար հաջորդող միատեսակ փուլերի միջեւ ընկած ժամանակամիջոցը (սինոդական ամիս) հավասար է 29, 5306 օրվա։ Այն օգտագործվել է Լուսնի փուլերի հասակը որոշելու համար եւ ընկած է եւ լուսնա–արեգակնային օրացույցների հիմքում։ Մակընթացությունների վրա ազդեցություն Երկրի վրա մակընթացությունները եւ տեղատվություններն առաջանում են հիմնականում Լուսնի գրավիտացիոն ձգողության գրադիենտի Երկրի տարբեր կողմերում տարբերության պատճառով՝ մակընթացային ուժեր։ Այս ուժերը առաջացնում են երկու մակընթացային ուռուցիկություններ Երկրի վրա, որոնք առավել ցայտուն են երեւում ծովի մակերեւույթի բարձրացմամբ մակընթացությունների եւ տեղատվությունների ընթացքում։ Քանի որ Երկիրն իր առանցքի շուրջ պտտվում է մոտ 27 անգամ ավելի արագ, քան Լուսինը Երկրի շուրջ, այս ուռուցիկությունները ձգվում են Երկրի մակերեւույթով ավելի արագ, քան շարժվում է Լուսինը եւ կատարում են մեկ ամբողջական պտույտ մոլորակի պտույտին համընթաց մեկ օրվա ընթացքում։ Օվկիանոսներում մակընթացային ազդեցությունը ուժեղանում է նաեւ այլ գործոնների ազդեցության տակ՝ ջրի ֆրիկցիոն կապը Երկրի պտույտի հետ օվկիանոսի հատակի միջոցով, ջրի շարժման իներցիան, օվկիանոսների ավազանների ծանծաղացումը ցամաքին մոտենալիս եւ տարբեր օվկիանոսների ավազանների փոխազդեցությունները։ Արեգակի գրավիտացիոն ազդեցությունը Երկրի օվկիանոսների վրա համարյա երկու անգամ փոքր է Լուսնի ազդեցությունից, եւ այս երկու երկնային մարմինների գրավիտացիոն ազդեցությունների համագործակցությունը հանգեցնում է գարնանային եւ քառակուսային մակընթացությունների։ Լուսնի եւ Լուսնի կողմի ուռուցիկության գրավիտացիոն զույգը գործում է որպես լծակ Երկրի պտույտի համար, նվազեցնելով Երկրի պտույտի անկյունային մոմենտը եւ պտտման կինետիկ էներգիան։ Դրա փոխարեն անկյունային մոմենտ է ավելանում Լուսնի ուղեծրին, արագացնելով այն, ինչը բարձրացնում է Լուսինը ավելի բարձր ուղեծիր, ավելի երկար պտտման պարբերությամբ։ Արդյունքում, Երկրի եւ Լուսնի միջեւ հեռավորությունը մեծանում է, իսկ Երկրի պտույտը դանդաղում։ Լուսնի հեռաչափի փորձի չափումների համեմատությունը Ապոլոն առաքելության ժամանակ կատարված չափումների հետ ցույց տվեցին, որ Լուսնի եւ Երկրի հեռավորությունը ավելացել է 38 մմ-ով տարվա ընթացքում (չնայած սա կազմում է ընդամենը Լուսնի ուղեծրի շառավղի 0, 10 մմմ/տարին)։ Ատոմական ժամացույցները նույնպես ցույց են տալիս, որ Երկրի օրը երկարում է մոտավորապես 15 միկրովայրկյանով ամեն տարի։ Այս մակընթացային ազդեցությունները կշարունակվեն այնքան մինչեւ Երկրի պտույտը կհավասարվի Լուսնի ուղեծրի պտույտի պարբերությանը։ Այնուամենայնիվ Արեգակը կվերածվի կարմիր հսկայի շատ ավելի շուտ, իր մեջ ներգրավելով Երկիրը։ Լուսնի մակերեւույթը նույնպես ունենում է մակընթացություններ, որոնց ամպլիտուդը կազմում է ~10 սմ 27 օրվա ընթացքում, բաղկացած երկու մասնիկներից՝ հաստատունը, կապված Երկրի հետ (սինքրոն պտույտի պատճառով), եւ փոփոխական մասնիկը, կապված Արեգակի ազդեցության հետ։ Երկրի կողմից ստեղծված մասնիկը առաջանում է լիբերացիայի պատճառով (Լուսնի ուղեծրի էքսցենտրիսիտետի հետեւանք)։ Եթե Լուսնի ուղեծիրը լիներ ճշգրիտ շրջանաձեւ, այնտեղ միայն կլինեին արեգակնային մակընթացությոններ։ Լիբերացիան միեւնույն ժամանակ փոխում է Լուսնի երեւալու անկյունը, թույլ տալով Երկրից դիտողին տեսնելու նրա մակերեւույթի մոտ 59% (լիբերացիայի տարբեր փուլերում)։ Այս մակընթացային ազդեցությունների հավաքական էֆեկտը առաջացնում է լուսնաշարժեր։ Լուսնաշարժերը հաճախ չեն լինում եւ այնքան ուժեղ չեն, որքան երկրաշարժերը, սակայն նրանք կարող են տեւել մինչեւ մեկ ժամ, շատ ավելի երկար քան երկրաշարժերը, ջրի բացակայության պատճառով, որը կարող էր թուլացնել ցնցումները։ Լուսնաշարժերի գոյությունը անսպասելի հայտնագործություն էր, որը կատարեցին Ապոլոն ծրագրով Լուսնի մակերեւույթին տեղադրված սեյսմոմետրները 1969-1972 թվականները։ Խավարումներ Խավարումներ կարող են առաջանալ միայն այն ժամանակ, երբ Արեգակը, Երկիրը եւ Լուսինը գտնվում են մեկ ուղղու վրա (անվանում են «սիզիգի»)։ Արեգակի խավարումներ առաջանում են նորալուսնի ժամանակ, երբ Լուսինը գտնվում է Արեգակի եւ Երկրի միջեւ։ Իսկ լուսնի խավարումները՝ լիալուսնի ժամանակ, երբ Երկիրն է գտնվում Լուսնի եւ Արեգակի միջեւ։ Լուսնի տեսանելի չափը երկնակամարում մոտավորապես հավասար է Արեգակի չափին, երկուսն էլ երեւում են մեկ եւ կես աստիճանին մոտ չափով։ Արեգակը շատ ավելի մեծ է Լուսնից, սակայն այն գտնվում է նույնքան մեծ հեռավորության վրա, այնպես որ ավելի մոտ գտնվող շատ ավելի փոքր Լուսինը երեւում է նրա չափ Երկրից դիտելիս։ Այս երկու երկնային մարմինների տեսանելի չափերի տատանումները, որոնք առաջանում են ոչ ամբողջությամբ շրջանաձեւ ուղեծրերի պատճառով, նույնպես մոտավորապես հավասար են, սակայն այս փոփոխությունները առաջանում են նրանց տարբեր փուլերում։ Այս պատճառով հնարավոր են դառնում ամբողջական (երբ Լուսինը երեւում է ավելի մեծ քան Արեգակը) եւ օղաձեւ (երբ Լուսինը երեւոմ է ավելի փոքր քան Արեգակը) արեւի խավարումներ։ Ամբողջական խավարման ժամանակ, Լուսինը ամբողջովին ծածկում է Արեգակի սկավառակը եւ արեգակի թագը դառնում է տեսանելի անզեն աչքով։ Քանի որ Երկրի եւ Լուսնի միջեւ հեռավորությունը ժամանակի ընթացքում դանդաղ ավելանում է, Լուսնի անկյունային տրամագիծը փոքրանում է։ Սա նշանակում է, որ հարյուրավոր միլիոնավոր տարիներ առաջ Լուսինը միշտ ծածկում էր Արեգակի սկավառակը արեւի խավարումների ժամանակ, եւ օղաձեւ խավարումները հնարավոր չէին։ Նմանապես, մոտ 600 միլիոն տարի անց (եթե Արեգակի անկյունային չափը մնա անփոփոխ), Լուսինը այլեւս ամբողջովին չի ծածկի Արեգակը, եւ միայն օղաձեւ խավարումներ կառաջանան։ Քանի որ Լուսինը պտտվում է Երկրի շուրջ մոտավորապես 5° թեքմամբ Երկրի Արեգակի շուրջ պտույտի հարթության նկատմամբ, խավարումները չեն առաջանում ամեն լիալուսնի կամ նորալուսնի ժամանակ։ Որպեսզի խավարում առաջանա, Լուսինը պետք է լինի երկու ուղեծրերի հարթությունների հատման կետի մոտակայքում։ Խավարումների առաջացման պարբերությունը եւ հաճախությունը, երբ Արեգակը ծածկվում է Լուսնի կողմից, կամ Լուսինը ծածկվում է Երկրի կողմից, նկարագրված է սարոսի ցիկլում, որը մոտ 18 տարի է։ Քանի որ Լուսինը անընդհատ փակում է մեր տեսադաշտը երկնակամարի վրա մոտ մեկ եւ կես աստիճան տրամագիծ ունեցող շրջանաձեւ շրջանում, նման ծածկման երեւույթ է առաջանում երբ աստղը կամ մոլորակն անցնում է Լուսնի երեւով եւ ծածկվում նրա կողմից, այսինքն հեռանում է մեր տեսադաշտից։ Աստղերի եւ մոլորակների ծածկումները չեն կրկնվում Երկրի տարբեր մասերում, սա պայմանավորված է Լուսնի ուղեծրի պրեցեսիայով։ Հետազոտություններ Վաղ հետազոտություններ Դեռ վաղ ժամանակներից մարդիկ ըմբռնել են լուսնի փուլերը։ Մ. թ. ա 5-րդ դարում բաբելոնյան աստղագետներն արձանագրել են Լուսնի խավարման 18-ամյա Սարոս ցիկլը եւ Հնդկական աստղագիտությունը նկարագրել է Լուսնի ամսական երկարացումը։ Չինացի աստղագետ Շի Շենը (մոտ մթա 4-րդ դար) ցուցումներ է տվել արեւային եւ լուսնային խավարումները կանխագուշակելու համար։ Ավելի ուշ հասկանալի դարձավ Լուսնի ֆիզիկական ձեւը եւ լուսնի լույսը։ Հին Հունաստանի փիլիսոփա Անաքսագորասը (մթա 428 թ.) ենթադրում էր, որ Արեւը եւ Լուսինը եղել են հսկայական գնդաձեւ քարեր եւ վերջինն էլ արտացոլում է առաջինի լույսը։ Չնայած այն բանին որ չինական Հան դինաստիան Լուսնին հավասարեցնում էին Ցիի էներգիայի հետ, բայց նրանց «ճառագայթային տեսության» թեորիան ընդունել էր, որ Լուսինը արեւի արտացոլքն է, եւ Ջինգ Ֆանգը (մթա 78–37) նշել էր, որ Լուսինը գնդաձեւ է։ Մեր թվարկության 499 թվականին հնդկական աստղագետ Արիաբհաթան իր Արիաբհաթիա աշխատությունում նշել էր, որ լուսնի լուսարձակումը տեղի է ունենում ի շնորհիվ արեւի փայլատակման։ Աստղագետ եւ ֆիզիկոս Ալհազենը (965–1039) գտել է, որ Արեւի լույսը Լուսնի վրայից չի արտացոլվում հայելային կերպով, այլ այն Լուսնի մակերեւույթից տարածվում է տարբեր ուղղություններով։ Սոնգ դինաստիայի Շեն Կուոն (1031–1095) այլաբանություն է ստեղծել Լիալուսնի եւ Նորալուսնի մասին, ըստ որի, երբ Լուսնի մի տեղում արծաթի մասնիկները շատ են, ապա տեսանելի է դառնում Լուսնի մահիկը։ Ըստ Արիստոտելի (մթա 384–322) տիեզերքի նկարագրության՝ Լուսինը նշվել է որպես փոփոխվող տարրերի (հող, ջուր, օդ եւ կրակ) սահման եւ եթերային հավերժ աստղ, որը կգերակայի դարեր շարունակ։ Այնուամենայնիվ մթա 2-րդ դարում Սելեւքը հանգավ ճշմարիտ եզրակացության, որ մակընթացությունները կախված են Լուսնից եւ նրանց բարձրությունը կախված է Արեւի նկատմամբ եղած Լուսնի դիրքից։ Նույն դարում Արիստարքոս Սամոսացին հաշվարկել է Երկրից մինչեւ Լուսին եղած հեռավորությունը՝ ստանալով որ այն մոտավորապես Երկրագնդի շառավղից քսան անգամ մեծ է։ Այդ թվերը բավականին բարելավել է Պտղոմեոս Կլավդիոսը (մթ 90–168). նրա հաշվարկներով, այդ տարածությունը մեծ Երկրագնդի շառավղից 59, իսկ Լուսնի տրամագիծը կազմում է Երկրի տրամգծի 0.292-ը, որը եւ բավականին մոտ է իրական թվերին՝ համապատասխանաբար 60 եւ 0.273։ Արքիմեդեսը (մթա 287–212) հաշվարկել է Լուսնի եւ այլ հայտնի մոլորակների մոլորակային շարժումը։ Միջնադարում՝ մինչ աստղադիտակի հայտնագործումը, Լուսինը համարում էին «իդեալական հարթ» գնդաձեւ մարմին։ 1609 թվականին Գալիլեո Գալիլեյն իր Սիդերեուս Նունցիուս գրքում առաջին անգամ գծագրեց աստղադիտակի օգնությամբ ստացված լուսնի պատկերը, որտեղ եւ նշվեց, որ նրա մակերեւույթը հարթ չէ, այլ ունի լեռներ եւ խառնարաններ։ Լուսնի աստղադիտական քարտեզագրումը շարունակվել է 17-րդ դարի վերջերում Ջիովաննի Բատիստա Ռիքոլիի եւ Ֆրանչեսկո Մարիա Գրիմալդիի ջանքերով։ Նրանց կողմից շատ լուսնային դետալներին տրված ավանումներից շատերը օգտագործվում են մինչեւ այժմ։ Լուսնի քարտեզն ավելի ճշգրիտ կազմվեց 1834-1836 թվականներին Ուիլհելմ Բիրի եւ Յոհան Հենրիխ վան Մեդլերի կողմից։ 1837 թվականին նրանց կողմից ստեղծած Դեր Մոնդ գիրքը համարվում է առաջին մանրամասն աշխատությունը նվիրված Լուսնի եռանկյունաչափական նկարագրությունը, որտեղ պատկերված է Լուսնի մակերեւույթը ավելի քան հազար լեռներով՝ իրենց բարձրություններով հանդերձ։ Լուսնի խառնարանների մասին առաջին անգամ նշել է Գալիլեյը եւ նրանք համարվում էին հրաբխային մինչեւ 1870-ականներին Ռիչարդ Պրոկտորի ենթադրությունն այն մասին, որ դրանք առաջացել են բախման հետեւանքով։ Այս տեսակետը հիմնավորում ստացավ 1892 թվականին երկրաբան Գրով Կարլ Գիլբերտի փորձերի շնորհիվ, եւ ավելի ուշ 1920–1940 թթ. հետազոտություններից հետո, ինչը բերեց լուսնաերկրաչափական ժամանակասանդղակի զարգացմանը, որը 1950-ականներից սկսած դառնում է մոլորակային երկրաչափության զարգացման ճյուղերից մեկը։ Քիմիական հետազոտություններ Հետազոտություններ 1959–1976 Խորհրդային միության առաքելություններ Սառը պատերազմով հրահրվող Տիեզերական մրցավազքը հանգեցրել էր Լուսնի հետազոտության հանդեպ հետաքրքրության աճին։ Կրող հրթիռները անհրաժեշտ զարգացվածությանն հասցնելուն պես, երկու պետությունները անմիջապես դեպի Լուսին ուղարկեցին իրենց հետազոտական սարքերը։ Ծրագրերի շարքում էր ինչպես, զուտ Լուսնի մոտակայքում սարքն անցկացնելը, այնպես էլ ուղեծրային (օրբիտալ) եւ Լուսնի մակերեսին վայրէջք կատարելու նպատակ հետապնդող առաքելությունները։ Խորհրդային միության «Լունա» ծրագրի տիեզերանավերը առաջինն էին, որ հասան հաջողության։ 1958 թվականի երեք ձախողված եւ անուն չստացած առաքելություններից հետո, 1959 թվականին Լունա 1-ը առաջին մարդու կողմից ստեղծված օբյեկտն էր, որը հաղթահարեց Երկրի ձգողականությունը եւ անցավ Լուսնի մոտով, առաջին արհեստական օբյեկտը, որն բախվեց լուսնային մակերեսին Լունա 2-ն էր, իսկ Երկրից անտեսանելի, Լուսնի հակառակ կողմը առաջին անգամ լուսանկարել էր Լունա 3 սարքը, այդ ամենը մեկ տարվա ընթացքում։ Լուսնի մակերեսին հաջողված փափուկ վայրէջք կատարած առաջին տիեզերանավը դարձավ Լունա 9-ը, 1966 թվականին։ Նույն թվականին, Լուսնի ուղեծրին տեղակայված առաջին անօդաչու սարքը դարձավ Լունա 10–ը Լուսային հողի եւ քարերի նմուշները Երկիր էին բերվել «Լունա» ծրագրի երեք տիեզերական սարքերով՝ (Լունա 16-ը 1970 թ.-ին, Լունա 20-ը 1972 թ.-ին եւ Լունա 24-ը 1976 թվականներին), բերված նմուշների ընդհանուր քաշը 0.3 կգ էր։ «Լունախոդ» ծրագրի շրջանակներում 1970 եւ 1973 թվականներին Լուսնի վրա վայրէջք էին կատարել առաջին երկու լուսագնացները։ ԱՄՆ-ի առաքելություններ Լուսնի հետազոտման ամերիկյան առաքելությունները սկսվեցին Լուսին ռոբոտ ուղարկելուց, որպեսզի հետազոտվի նրա մակերեւույթը եւ նրա վրա վայրէջք կատարելու պայմանները։ Ռեակտիվ շարժման լաբորատորիայի Սերվեյեր կայանը վայրէջք կատարեց Լուսնի վրա Լունա 9-ից չորս ամիս անց։ Զուգահեռ մշակվում էր ՆԱՍԱ-ի Ապոլոն ծրագիրը (երբեմն կոչվում է անվան ավելի մոտ «Ապոլո»)։ Մի քանի հատ առանց ուղեւորների Ապոլոնի թռիչքներից եւ հետազոտություններից հետո, 1968 թվականին Ապոլոն 8-ը անձնակազմով թռչում է Լուսին։ 1969 թվականին Լուսնի վրա առաջին մարդու վայրէջք կատարելը շատերի կողմից համարվում է տիեզերագնացության գագաթնակետ։ Ապոլոն 11-ի ուղեւորներից Նիլ Արմսթրոնգը Լուսնի վրա ոտք դրած առաջին մարդն էր։ Դա տեղի ունեցավ 1969 թվականի Հուլիսի 21-ի ժամը 02:56-ին։ Ապոլոն 11-ից 17-ը (բացառությամբ Ապոլոն 13-ի, որի պլանավորած վայրէջքը Լուսնի վրա չկայացավ) Երկիր վերադարձան 382 կգ լուսնային ապարով եւ հողով՝ շուրջ 2196 առանձին նմուշներով։ Ամերիկայի լուսնային առաքելության հաջողությունը կապված էր 1960-ականների տեխնիկական նվաճումներով, որոնցից են քիմիայի բնագավառում աբլացիան, ծրագրային ապահովվումը եւ մթնոլորտային անցման տեխնոլոգիան, եւ տեխնիկական սարքավորումների շատ գրագետ ղեկավարումը։ Լուսնի մակերեւույթի հետազոտման համար գիտական սարքավորումների կոմպլեքսները տեղադրվել են Ապոլոնի բոլոր վայրէջքների ժամանակ։ Երկարատեւ հետազոտությունների համար նախատեսված գործիքային կայաններ, այդ թվում նաեւ ջերմային հոսքի զոնդեր, սեյսմոմետրեր եւ մագնիտոմետրեր է տեղադրվել Ապոլոն 12, 14, 15, 16 եւ 17 վայրէջքների վայրերում։ 1977 թվականին, բյուջեի սպառման պատճառով, դադարեցնում են Լուսնից ուսումնասիրությունների տվյալները Երկրին փոխանցելը, բայց Լուսնի լազերային լոկալիզացման գործիքները մինչ օրս էլ օգտագործվում են։ Ստացված տվյալները մշակվում են Երկրի վրա գտնվող կայաններում մեկ սանտիմետրի ճշտությամբ եւ կազմվում է Լուսնի մակերեւույթի ճշգրիտ քարտեզը։ Հետազոտությունները 1990-ականներից մինչեւ այժմ «Ապոլոն» եւ «Լունա» նախագծերից հետո աշխարհի շատ երկրներ սկսեցին զբաղվել Լուսնի հետազոտմամբ։ 1990 թվականին Ճապոնիան դարձավ երրորդ երկիրը, որը Լուսնի վրա տեղադրեց տիեզերական Հիթքեն սարքը՝ նրա մակերեւույթն ուսումնասիրելու համար։ Բացի այդ տիեզերանավն այնտեղ իջեցրել է նաեւ Հագորոմո ռոբոտին, բայց վերջինս չի կարողացել տվյալներ փոխանցել եւ նրա առաքելությունը ձախողվել է։ 1994 թվականին ԱՄՆ-ն Լուսին ուղարկեց Ռազմական նախարարության եւ ՆԱՍԱ-ի համատեղ մշակած Կլեմենտինան սարքը։ Այդ առաքելության շնորհիվ հնարավոր եղավ ստանալ Լուսնի առաջին տեղագրական քարտեզը եւ Լուսնի մակերեւույթի առաջին մուլտիսպեկտրալային պատկերը։ Դրանից հետո 1998 թվականին Lunar Prospector առաքելության սարքավորումները Լուսնի բեւեռներում բավականին ջրածին հայտնաբերեցին, որը հավանաբար գոյացել է արեւի լույս չտեսնող բեւեռների խառնարանների սառույցներից։ Եվրոպական SMART-1 տիեզերանավը, որը երկրորդ իոնային ինքնագնաց տիեզերանավն էր, Լուսին վայրէջք կատարեց 2004 թվականի նոյեմբերի 2004-ին եւ այնտեղ մնաց մինչեւ 2006 թվականի սեպտեմբերի 3-ը եւ առաջին անգամ ուսումնասիրեց Լուսնի մակերեւույթի քիմիական տարրերը։ Չինաստանը եւս հավակնություն հայտնեց Լուսնի հետազոտման գործում եւ հաջողությամբ Լուսին իջեցրեց Չանյե 1 տիեզերանավը, որն այնտեղ մնաց 2007 թվականի նոյեմբերի 5-ից մինչեւ 2009 մարտի 1-ը։ Նա տասնվեց ամսյա առաքելության արդյունքում կարողացավ ստանալ Լուսնի ամբողջական քարտեզի պատկերը։ 2007 թվականի հոկտեմբերի 4-ից մինչեւ 2009 թվականի Հունիս 10-ը իր առաքելություններն էր իրականացնում ճապոնական Կագույա տիեզերանավը, որն հագեցած էր բարձր հստակությամբ տեսախցիկներով եւ երկու ոչ մեծ արբանյակային ռադիոընդունիչներից։ Նա կարողացավ ստանալ Լուսնի երկրաֆիզիկական տվյալները եւ այդ տեսաֆիլմը համարվում է ամենաբարձրորակ եւ ամենահստակ ֆիլմը, որը երբեւէ նկարահանվել է Երկրից դուրս։ Առաջին հնդկական լուսնային առաքելությունը՝ Չանդրայան 1-ը Լուսնի վրա գործեց 2008 թվականի նոյեմբերի 8-ից մինչեւ 2009 թվականի Օգոստոսի 27-ը, երբ նրա հետ կապը կտրվեց։ Այն կատարեց քիմիական եւ տարրային ուսումնասիրություններ՝ ստեղծվելով Լուսնի ֆոտո-երկրաբանական քարտեզը։ Բացի այդ նա հաստատեց, որ Լուսնի հողում կան ջրի մոլեկուլներ։ 2013 թվականին Հնդկաստանը պլանավորում է բաց թողնել Չանդրայան 2-ը, որն իր մեջ կներառի նաեւ ռուսական լուսնագնացը։ ԱՄՆ-ն 2009 թվականի հունիսի 18-ին Լուսին է ուղարկել Lunar Reconnaissance Orbiter եւ LCROSS հետազոտման կայանները։ LCROSS-ն իր առաքելությունը վերջացրել է 2009 թվականի հոկտեմբերի 9-ին Կաբեուս խառնարանում լայնամասշտաբ ուսումնասիրություններ կատարելուց հետո,, իսկ LRO-ն մինչեւ հիմա էլ շահագործվում է եւ բավականին բարձր որակի նկարներ է ստացել լուսնային մակերեւույթի վերաբերյալ։ 2011 թվականի Նոյեմբերին LRO-ն տվել է Արիստարքուս խառնարանի մանրամասն տվյալները, որն ունի 40 կիլոմետր տրամագիծ եւ 3.5 կիլոմետր խորություն։ Այդ խառնարանը համարվում է Երկրից ամենատեսանելի խառնարանը։ «Արիստարքուս սարահարթը երկրաբանական առումով հանդիսանում է ամենաբազմազան տեղը Լուսնի վրա՝ խորհրդավոր ծագում ունեցող սարահարթ, լավայով ծածկված հսկայական տեղամասեր, հրաբխային փրփուրով ծածկված դաշտեր եւ այդ ամենը լի է խոշոր բազալտի կտորներով». ասել է Մարկ Ռոբինսոնը, LRO-ի գլխավոր հետազոտողը։ 2011 թվականի նոյեմբերի 25-ին ՆԱՍԱ-ն թարմացրել է նկարները։ GRAIL-ի երկու տիրեզերանավեր սկսել են Լուսնի շուրջ պտտվել 2012 թվականի հունվարի 1-ից։ Մյուս լուսնային առաքելություններից է Ռուսաստանի Լունա-Գլոբը, որը լինելու է առանց ուղեւորի մոդուլ եւ ամբողջությամբ ղեկավարվելու է տեխնիկայով։ Այն հիմնված է մարսիական Ֆոբոս-Գրունտ առաքելության հիման վրա եւ թողարկվելու է 2015 թվականին։ Լուսնի հետազոտման համար Google Lunar X Prize կազմակերպությունը 2007 թվականի սեպտեմբերի 13-ին հայտարարել է 20 միլիոն դոլար արժողությամբ մրցանակ, ով ռոբոտացված կայան կկարողանա իջեցնել Լուսին եւ հետազոտել դեռեւս մեզ անհայտ խառնարանները։ Շեքլտոն էներգետիկական ընկերությունը նախագիծ է կառուցել, ըստ որի Լուսնի հարավային բեւեռում նա ջուր կհավաքի։ ՆԱՍԱ-ն սկսել է նախագծեր կառուցել 2004 թվականի հունվարի 14-ին նախագահ Ջորջ Ուոքեր Բուշի կոչն ի կատար ածելու համար, ըստ որի 2024 թվականին կառուցվելու է Լուսնային բազան։ Ծրագրի շրջանակներում արդեն ֆինանսավորվել են թռչող մոդուլների կառուցումն ու թեստավորումը եւ լուսնային բազայի ճարտարապետական նախագիծը։ Այնուամենայնիվ այդ նախագծի իրականացումը դադարեցրեցին, որպեսզի կարողանան 2035 թվականին վայրէջք կատարեն Մարսի վրա։ Հնդկաստանը նույնպես հույս է հայտնել, որ 2020 թվականին Լուսին կուղարկի ուղեւորներով տիեզերանավ։ Աստղագիտություն Լուսնից Երկար տարիներ Լուսինը դիտվում էր որպես հիանալի վայր աստղադիտակների տեղակայման համար։ Այն համեմատաբար մոտ է, աստղագիտական տեսանելիությունը խնդիր չէ, որոշ խառնարաններ բեւեռների մոտ մշտապես գտնվում են մթության եւ սառնության մեջ, եւ հետեւաբար առավել հարմար են ինֆրակարմիր աստղադիտակների համար, իսկ Լուսնի հեռավոր կողմը առանձնապես հարմար է ռադիո աստղադիտակների համար, քանի որ լուսինը ծառայում է որպես հսկայական բնական էկրան Երկրի ռադիո աղմուկի համար։ Լուսնային հողը, չնայած որ վտանգ է սպառնում աստղադիտակների շարժվող մասերի համար, կարող է խառնվել ածխածնային նանոխողովակների եւ էպոքսիդ խեժերի հետ, եւ կարող է օգտագործվել մինչեւ 50 մ տրամագիծ ունեցող հայելիների պատրաստման համար։ Լուսնային զենիթային աստղադիտակը կարող է շատ էժանորեն պատրաստվել իոնացված հեղուկով։ Իրավական կարգավիճակ Չնայած այն հանգամանքին, որ խորհրդային «Լունա» սարքերի իջեցվող սարքերը սփռված են Լուսնի մակերեւույթին եւ ամերիկյան Ապոլոն ծրագրի աստրոնավտները տնկել են ԱՄՆ դրոշը իրենց վայրէջքի վայրերում, այս պահին ոչ մի երկիր հավակնություն չունի Լուսնի որեւիցե մասի վրա։ Ռուսաստանը եւ ԱՄՆ-ն մասնակցում են 1967 թվականին ստորագրված Տիեզերական համաձայնագրին, որը սահմանում է Լուսինը եւ ամբողջ արտաքին տիեզերքը, որպես «ամբողջ մարդկության սեփականություն»։ Այս համաձայնագիրը սահմանափակում է նաեւ Լուսնի օգտագործումը միայն խաղաղ նպատակներով, առանձնահատուկ կերպով արգելելով Լուսնի վրա ստեղծել ռազմական կառույցներ եւ ունենալ մասսայական ոչնչացման սպառազինությունները։ 1979 թվականին ստորագրվեց Լուսնի համաձայնագիրը, որը արգելում է Լուսնի ռեսուրսների օգտագործումը միայն մեկ պետության կողմից, սակայն այն դեռ չի ստորագրվել որեւէ տիեզերական պետության կողմից։ Մինչդեռ որոշ անհատներ հայտնել են իրենց իրավունքների մասին Լուսնի մի մասի կամ ամբողջի վրա, դրանցից եւ ոչ մեկը վստահելի չէ։ Լուսինը մշակույթում եւ արվեստում Լուսինը քիչ անգամ չէ, որ ոգեշնչել է պոետներին եւ գրողներին, նկարիչներին եւ երաժիշտներին, ռեժիսորներին եւ սցենարիստներին Երկրի միակ բնական արբանյակի հետ կապված ստեղծագործություններ ստեղծելիս։ Համաշխարհային գրականությունում մեծ տեղ ունեն Լուսնին նվիրված Սիրանո դը Բերժերակի «Ուրիշ լույս, կամ պետությունը եւ Լուսնային կայսրությունը», Էդգար Ալլան Պոյի «Ոմն Հանս Պֆայլի արտասովոր արկածները», Ժյուլ Վեռնի «Երկրից դեպի Լուսին» եւ «Լուսնի շուրջը», Ալեքսանդր Բելյաեւի «ԿԷՑ աստղը», Նիկոլայ Նոսովի «Անգետիկը Լուսնի վրա», Ռոբերտ Հայլայնի «Լուսին՝ խիստ տիրուհի» եւ Այզեկ Ազիմովի «Հիմնումը եւ Երկիրը» ստեղծագործությունները։ Երաժշտական բնագավառում Լուսնին նվիրված հանրաճանաչ ստեղծագործություններն են Լյուդվիգ վան Բեթհովենի «Լուսնի սոնատը», Փինք Ֆլոյդի «Լուսնի հակառակ կողմը» եւ Electric Light Orchestra խմբի «Տոմս դեպի Լուսին» կատարումները։ Բազմաթիվ ֆիլմեր եւ մուլտֆիլմեր են լույս տեսել, որոնց իրադարձությունները կայանում են Լուսնի վրա կամ էլ սյուժեն անմիջական կապ ունի Լուսնի հետ։ Նման ֆիլմերից են «Ուղեւորություն դեպի Լուսին» (1902, Ֆրանսիա), որն աշխարհում ամենաառաջին գիտաֆանտաստիկ ֆիլմն է, «Առաջին մարդիկ Լուսնի վրա» (1964, ԱՄՆ) Հերբերտ Ուելսի համանուն վեպի էկրանավորումը, «Ապոլոն-13» (1995, ԱՄՆ), որն իրական փաստերի վրա հիմնված ֆիլմ է, «Լուսին 2112» (2009, Մեծ Բրիտանիա), աստղագնացի պատմության մասին, որը հետեւում է հելիումի հանքարդյունաբերությանը Լուսնի վրա եւ ամեն մի անհաջող փորձից հետո նրան փոխարինում են կլոնով, «Ապոլոն 18» (2011, ԱՄՆ), որը պատմում է «Ապոլոն 18-ի» գաղտնի թռիչքի մասին, որն ըստ պաշտոնական տվյալների այդպես էլ տեղի չի ունեցել եւ լիամետրաժ մուլտֆիլմ ըստ Նիկոլայ Նոսովի համանուն գրքի՝ «Անգետիկը Լուսնի վրա» (1997)։ Մշակույթում Տարին մի անգամ Նորալուսնի ժամանակ մուսուլմանները նշում են մեծ պահքի սկիզբը՝ Ռամադանը։ Քրիստոնյաները Սուրբ Զատիկը նշում են առաջին գարնանային նորալուսնին։ Ծննդոց գրքում Լուսինն անվանվում է «փոքրիկ լուսատու» անվամբ, բայց Լուսինն ու Արեգակը ավելի ուշ են հայտնվել, քան լույսը։ Աստվածաշնչյան գրքում Երգ երգոցում Սուլամիֆայի գեղեցկությունը համեմատվում է Լուսնի լույսի հետ՝ «Ո՞վ է այդ կինը, որը նայում է բարձունքից որպես վաղորդայն աստղ, հիասքանչ, որպես լիալուսինը» (Երգ երգոց 6։ 10)։ Լուսինը Տարոյի քարտերում տասնութերորդ քարտն է։ Հին Հնդկաստանում Լուսնին անվանում էին մոլորակների տիրակալ։ Լուսինը հիշատակվում է նաեւ Ճապոնական առասպելներում՝ որպես վայր, որտեղ ապրում էին Լուսին աստվածուհուն ծառայող ճագարները։ Ճագարները նրան օգնում էին թխել «մոչի» բրնձային ուտելիքը։ Ճապոնական առասպելներում Լուսին անվանում են Gekkoy (գեկոյ) կամ Gekkou (գեկույ)։ Ալքիմիայում Լուսինն համարվում է արծաթի խորհրդանիշը։ Լուսինը պատկերված է բազմաթիվ զինանշաններում եւ որոշ դրոշներում՝ Լաոս, Մոնղոլիա, Պալաու, սաամների դրոշ, շաների դրոշը (Մյանմա). Լուսինը մահիկը տեսքով պատկերվում է Օսմանյան կայսրության հետ կապված երկրների դրոշներում՝ Լիբիա, Թուրքմենստան, Թուրքիա, Թունիս, Ալժիր, Մավրիտանիա, Ադրբեջան, Ուզբեկստան, Պակիստան, Հյուսիսային Կիպրոսի Թուրքական Հանրապետություն։ Կիսալուսինը պատկերված է նաեւ Նեպալի եւ Սինգապուրի դրոշներում։ Տես նաեւ Կապույտ լուսին Երկրի այլ լուսիններ Մակընթացային արագացում Կեղծ Լուսին Լուսնի վրայի արհեստական օբյեկտների ցանկ Գրույտույզենի քաղաք Լուսնային փոշու արգումենտ Լուսնային դավադրություն Ծանոթագրություններ Գրականություն Լուսին. Դիսքավերի 2008։ Բի-Բի-Սի Աշխարհ Արտաքին հղումներ Քարտեզագրական ռեսուրսներ՝ Մոլորակային անվանումները (USGS) Օբյեկտների անվանումների ցանկ։ Եռաչափ գլոբուսներ՝ Ապոլոնի վայրէջքների վայրերից քարտեզներ եւ շրջահայաց լուսանկարներ Ճապոնիայի Տիեզերական Հետազոտությունների Գործակալություն (JAXA) Լուսնի լուսանկարներ Դիտարկման գործիքներ՝ (պարզել թե որտեղ է լինելու Լուսնի առանձին փուլը) Լուսին Արեգակնային համակարգի մոլորակների արբանյակներ