text: Ռաֆիկ Գարեգինի Խաչատրյան (Խաչառ կամ Խաչառ ԱՖՕ, ), հայ քանդակագործ։ Կենսագրություն Ռաֆիկ Խաչատրյան ծնվել է Արագածոտնի մարզի Հարթավան գյուղում։ 1966 թվականին ավարտել է Երեւանի Փանոս Թերլեմեզյանի անվան գեղարվեստի ուսումնարանը, 1971 թվականին՝ Երեւանի գեղարվեստա-թատերական ինստիտուտը։ 1976 թվականից եղել է ԽՍՀՄ նկարիչների միության անդամ։ Աշխատել է հաստոցային եւ մոնումենտալ քանդակագործության բնագավառներում։ Խաչառի աշխատանքները ցուցադրվել են արտասահմանյան ցուցահանդեսներում՝ Պորտուգալիա, Բուլղարիա, Ռումինիա, Չեխոսլովակիա, Գերմանիա, Հունգարիա։ Ստեղծագործական աշխատանք «Ալեքսանդր Սպենդիարյանի դիմաքանդակը», 1971 թ. «Ալեքսանդր Մյասնիկյանի դիմաքանդակը», 1972 թ. «Գարուն», 1972 թ. «Հաղթանակի զինվորը», 1975 թ. «Ստեփան Շահումյանի դիմաքանդակը», 1977 թ. «Մաքսիմ Գորկի եւ Ավետիք Իսահակյան», 1978 թ. «Կոմիտասի դիմաքանդակը», 1978 թ. «Սարգիս Լուկաշին», 1980 թ. «Հովհաննես Այվազովսկու դիմաքանդակը», 1983 թ. «Ձոն խաղաղության», 1984 թ. «Ձուլող բանվորը», 1985 թ. «Հեղափոխության ջահակիրը», 1987 թ. «Պարույր Սեւակի դիմաքանդակը», 1987 թ. «Նելսոն Ստեփանյանի դիմաքանդակը», 1987 թ. «Հովհաննես Շիրազի դիմաքանդակը», 1987 թ. Ստեղծել է «Հայրենական պատերազմում զոհված մարտիկներին» նվիրված հուշարձաններ («Մայր Հայրենիք», բազալտ, 1975 թ., գ. Հարթավան՝ Արագածոտնի մարզ, բազալտ, 1982 թ., գ. Կաթնաղբյուր՝ Կոտայքի մարզ), «Ջանգուլում» աղբյուր-ջրավազան, 1975 թ., Երեւան, Ատոմ (Դերո, Դերենիկ) Աբրահամյանի հուշարձանը (գ. Գառնի), 1990 թ., Էդ. Տոռոզյանի հուշահամալիրը (ք. Նոր Հաճն, 1990 թ., Էդիկ Տոռոզյան)։ «Մայր Հայրենիք» (բազալտ, 1975, գ. Հարթավան՝ Արագածոտնի մարզ) մոնումենտալ հուշարձանն ընդգրկվել է 1960-1980 թթ. ԽՍՀՄ լավագույն մոնումենտալ հուշարձանների շարքի մեջ։ Խաչառը Հայաստանի ժամանակակից արվեստի դիմաքանդակի եւ կոթողային հուշարձանների լավագույն վարպետներից մեկն է։ Մասնակցությունն ազատագրական պայքարին Խաչառը հանդիսացել է Արցախյան ազատագրական պատերազմի մասնակիցներից ու գաղափարախոսներից մեկը։ Աշոտ Նավասարդյանի, Անդրանիկ Մարգարյանի, Հակոբջան Թադեւոսյանի, Մովսես Գորգիսյանի եւ այլ նվիրյալ հայորդիների հետ Խաչառը հանդիսացել է Հայաստանի Անկախության բանակի շտաբի անդամներից մեկը։ Խաչառը կազմակերպել է օգնության ավտոշարասյունների ուղարկումը Արցախ։ Խաչառի արվեստանոցը հանդիսացել է զինապահեստ եւ տպարան Արցախյան ազատագրական շարժման ջոկատների համար։ 1960-ականներին Խաչառը հանդիսացել է Պարույր Սեւակի եւ Հովհաննես Շիրազի գաղափարակիցն ու ընկերը։ Ռաֆիկ Խաչատրյանի որդին է ՀՀ Արիության մեդալի հետմահու ասպետ Գարեգին Ռաֆիկի Խաչատրյանը՝ ազատամարտիկ նկարիչ-քանդակագործ։ Խաչառին նվիրված ստեղծագործություններ Սիփան Շիրազ «Հետդարձ ժամանակ», 1993 թվական։ Գրականություն «Ղարաբաղյան ազատագրական պատերազմ. 1988-1994», (Հայկական հանրագիտարանի հրատարակչություն), Երեւան, 2004 թ., էջ 430։ Նիկիտա Վասիլիի Վորոնով (Նիկիտա Վորոնով), «Սովետսկայա մոնումենտալնայա սկուլպտուրա 1960-1980», Մոսկվա, 1984 թ. (ռուսերեն), :ru:Воронов, Никита Васильевич, Советская монументальная скульптура. 1960 -1980. "Искусство", Москва, 1984. 1984 (N.V.Voronov, "Sovetskaya monumentalnaya skulptura 1960-1980", Moscow, "Iskusstvo" Publishing House, 1984). Գոհար Խոստիկյան,«Հայ կերպարվեստագետներ» (կենսագրական բառարան), 1993 թ., Երեւան, անտիպ։ Ալբերտ Փարսադանյան (Ալբերտ Փարսադանյան), «Հայը. նշանվոր հայերի կենսագրություններ մեկ տողով», Երեւան, 2004 թ.։ «Ով ով է», (Հայկական հանրագիտարանի հրատարակչություն), Երեւան, 2007 թ.: Ասքանազ Աբրահամյան, Քարէ Պօեզիայի Վարպետը, «Հայ զինվոր» շաբաթաթերթ, ՀՀ ՊՆ պաշտոնաթերթ, 6-13 հոկտեմբեր, Երեւան, 2007 թ.: Սիփան Շիրազ, հետդարձ Ժամանակ, 1993 թ. (Քանդակագործ Ռաֆօի՝ Ռաֆիկ Գարեգինի Խաչատրյանի Յիշատակին), «Հայ զինվոր» շաբաթաթերթ, ՀՀ ՊՆ պաշտոնաթերթ, 6-13 հոկտեմբեր, Երեւան, 2007 թ.: «ԽԱՉԱՌ», ("Սամարկ" հրատարակչություն), 7 սեպտեմբեր, Երեւան, 2007 թ.: Ռաֆօն, «ավանգարդ», անկախ շաբաթաթերթ, 6 հոկտեմբեր, Երեւան, 2007 թ.: Խաչառ՝ Ռաֆիկ Գարեգինի Խաչատրյան, «Երեւան» հեռուստաստուդիա, 7 հոկտեմբեր, Երեւան, 2007 թ.: Քանդակագործ Խաչառ՝ Ռաֆիկ Գարեգինի Խաչատրյան, «Հանդիպում» հաղորդաշար, "Արմենակոբ" հեռուստաընկերություն, 14 հոկտեմբեր, Երեւան, 2007 թ.: Ռաֆիկ Գարեգինի Խաչատրյան, «Զինուժ», Հայկական 1-ին հեռուստաալիք (Հ1), 21 հոկտեմբեր, Երեւան, 2007 թ.։ Armenian Sculptors։ Getik Baghdasarian, Suren Nazaryan, Sergey Merkurov, Rafik Khachatryan, Garri Dadyan, Momik, Ghukas Chubaryan. Publisher։ Books LLC, ISBN #։ 115745867X, EAN Code։ 9781157458678. ISBN 9781157458678. Սասուն Գրիգորյան, Մուսաները չլռեցին, հ. 3, Երեւան, 2010 թ., էջ 67-68։ Ջեսսի Րասսելլ, Րոնալդ Քոհն, Ռաֆիկ Գարեգինի Խաչատրյան, «Բուքվիկա» հրատարակչություն, 2013 (ռուսերեն), Джесси Расселл, Рональд Кон, Рафик Гарегинович Хачатрян. Издательство «Буквика», 2013 год. Ծանոթագրություններ Արտաքին հղումներ ՌԱՖՕՆ «Ռաֆոն» www.alibris.com Хачатрян Рафик на hayazg.info, Armenian Sculptors: Getik Baghdasarian, Suren Nazaryan, Sergey Merkurov, Rafik Khachatryan, Garri Dadyan, Momik, Ghukas Chubaryan (English, Paperback, Llc Books, Llc Books). Author: Llc Books. Highlights: Language: English. Binding: Paperback. Publisher: Books Llc. ISBN 9781157458678, 115745867X. Edition: 2010. Chapters: Getik Baghdasarian, Suren Nazaryan, Sergey Merkurov, Rafik Khachatryan, Garri Dadyan, Momik, Ghukas Chubaryan, Hakob Gyurjian, Sargis Baghdasaryan. Memphis, Tennessee, USA. Հայ քանդակագործներ Երեւանի պետական գեղարվեստաթատերական ինստիտուտի շրջանավարտներ ԽՍՀՄ նկարիչների միության անդամներ


source: wikipedia

text: Հովհաննես Բաղրամյան (Հովհաննես կամ Իվան Քրիստափորի Բաղրամյան, ), Խորհրդային Միության նշանավոր զորահրամանատար, Խորհրդային Միության մարշալ, ԽՍՀՄ պաշտպանության փոխնախարար։ Իսկական անուն-հայրանունը՝ Հովհաննես Խաչատուրի (ռուսերեն՝ Ованес Хачатурович)։ Կենսագրություն Ծնվել է հայ երկաթուղային բանվորի ընտանիքում Ռուսական Կայսրության Ելիզավետպոլի (Գանձակի) նահանգի Չարդախլու գյուղում (ներկայիս այսպես կոչված ադրբեջանական Հանրապետության տարածքում)։ Նախնական կրթությունը ստացել է Գանձակի երկաթուղային դպրոցում։ Նույն գյուղում է ծնվել Համազասպ Խաչատուրի Բաբաջանյանը՝ ԽՍՀՄ զրահատանկային զորքերի գլխավոր մարշալը։ [1915]] թվականին Հովհաննես Բաղրամյանը կամավոր ընդգրկվեց Ռուսաստանի բանակում՝ 2-րդ Կովկասյան սահմանային գնդում՝ Ռուսաստանի էքսպեդիցիոն կորպուսի կազմում, եւ Առաջին համաշխարհային պատերազմի մեծ մասը կռվեց Կովկասյան ճակատում՝ օսմանյան Կայսրության դեմ։ Կարճ ժամանակ մասնակցելով Կովկասյան ռազմաճակատի մարտերին ընդունվում է Թիֆլիսի ենթասպաների դպրոցը։ Այն ավարտելուց հետո, 1917 թվականին կրկին մեկնում է ռազմաճակատ՝ համալրելու Էրզումի շրջանում գործող ռուսական զորքերի շարքերը։ 1917-1918 թվականներին Բաղրամյանը ականատես է լինում Կովկասյան ռազմաճակատում կատարված արմատական փոփոխություններին, մասնակցում հայ ժողովրդի ազատագրության համար մղված կռիվներին , Հայկական բանակի կազմում մասնակցել է 1918 թվականի Սարիղամիշի եւ Կարսի տարածքում թուրքերի դեմ կռիվներին, ինչպես նաեւ Սարդարապատի հերոսամարտին, որպես դասակի հրամանատար։ Խորհրդային կարգերի հաստատման առաջին իսկ օրերից նա կարմիր բանակի շարքերում էր։ Իր բարձր ընդունակության, արտակարգ աշխատասիրության, կազմակերպչական կարողության ու կարգապահության, ռազմական գործի նկատմամբ ունեցած մեծ սիրո շնորհիվ նա շատ արագորեն է անցել ծառայության սանդուղքներով։ 1921-23 թվականներին հեծյալ էսկադրոնի հրամանատար էր։ Մի որոշ ժամանակ աշխատում էր նաեւ Խորհրդային Հայաստանի ռազմական ժողկոմատում։ 1923-31 թվականներին հայկական հեծյալ գնդի հրամանատար էր։ 1925 թվականին ավարտել է Սանկտ Պետերբուրգի (Լենինգրադի) հեծելազորային դպրոցը, 1934 թվականին՝ Ֆրունզեի անվան ռազմական ակադեմիան։ Այդ ընթացքում ծառայել է Հայաստանում տեղակայված խորհրդային զորքերում, Էջմիածինում, Երեւանում, Գյումրիում։ Ծառայական գործունեությունը 1934-1936 թվականներին ծառայել է՝ որպես Կարմիր բանակի 5-րդ հեծյալ դիվիզիայի շտաբի պետ, 1938 թվականից ավագ դասախոս է եղել ԽՍՀՄ ԶՈւ-ի Գլխավոր շտաբի ռազմական ակադեմիայում։Օժտված լինելով խոր գիտելիքներով եւ ռազմամանկավարժական հիանալի տակտով՝ նա լուրջ ավանդ է ներդնում բանակի համար բարձր հրամանատարական կադրեր պատրաստելու գործում՝ դասախոսելով ռազմական արվեստի պատմություն առարկան։ Այդ ընթացքում նաեւ կարճ ժամանակով բռնադատվել է։ Սակայն ինչպես շատ զինվորականներ, այնպես էլ Բաղրամյանը, գերադասում է ծառայությունը շարունակել բանակում։ Եվ ահա 1940 թվականի սեպտեմբերին նշանակվում է Կիեւի Կարմրադրոշ ռազմական հատուկ օկրուգի բանակներից մեկի, ապա օկրուգի շտաբի օպերատիվ բաժնի պետ։ 1941 թվականի հունիսի 22-ին, այդ պաշտոնում նա դիմավորում է Հայրենական Մեծ պատերազմը։ Մասնակցությունը Երկրորդ Համաշխարհային պատերազմին Նացիստական Գերմանիայի ԽՍՀՄ ներխուժելուց հետո 1941 թվականի հունիսին նշանակվում է շտաբի պետի տեղակալ Հարավ-արեւմտյան ռազմաճակատում, որի շտաբը Կիեւում էր։ Մասնակցել է մեծ տանկային ճակատամարտերին Ուկրաինայի արեւմուտքում, Կիեւի պաշտպանության ճակատամարտին, որի հրամանատարն է եղել գեներալ Միխայիլ Կիրպոնոսը։Կիեւի պաշտպանության հերոսական եւ հարավարեւմտյան ռազմաճակատի նահանջի ծանր օրերին Բաղրամյանը եղել է շտաբի պետի տեղակալ, ապա շտաբի պետ։Գեներալ Միխայիլ Կիրպոնոսըզոհվեց եւ ամբողջ զորքը գերի ընկավ գերմանացիներին։ Բաղրամյանը այն քիչ սպաներից էր, ով կարողացավ խուսափել գերմանական գերությունից։ Ապա Բաղրամյանը նշանակվեց մարշալ Սեմեոն Տիմոշենկոյի շտաբի պետ եւ մարտնչեց Ռոստովի մոտ, ինչպես նաեւ մասնակցեց հաջողակ Խարկովյան հակահարձակմանը 1942 թվականին։ Այս ժամանակ Բաղրամյանը անհաջող խոշոր հակահարձակման համար խնդիրներ ունեցավ, սակայն շուտով դրանք հարթվեցին եւ նրան նշանակեցին Ռոկոսովսկու նախկին` 16-րդ բանակի հրամանատար, որը արդեն կոչվում էր 11-րդ գվարդիական բանակ։ Հենց այս բանակի հրամանատարի պաշտոնում նա վարեց մի քանի բացառիկ հաջողված ռազմագործողություններ, այդ թվում նաեւ Օրեոլի մոտ «Կուտուզով» օպերացիան։ 1943 թվականի նոյեմբերին Բաղրամյանը գեներալ-գնդապետի կոչումով նշանակվեց 1-ին Մերձբալթյան ռազմաճակատի հրամանատար եւ մասնակցեց 1944 թվականի խորհրդային մեծ հարձակմանը Բելառուսում եւ Լիտվայում՝ («Բագրատիոն» օպերացիա)։ Նրա բանակները ճեղքեցին-հասան Բալթիկ ծով եւ շրջապատեցին 30 գերմանական դիվիզիաների Լատվիայում։ Այս ռազմական սխրագործության համար Բաղրամյանն արժանացավ Սովետական Միության հերոսի կոչման։ 1945 թվականի սկզբին նրա բանակը մասնակցեց Արեւելյան Պրուսիայի գրավմանը։ Բաղրամյանն էր ղեկավարում Քեոնիգսբերգի (այժմ՝ Կալինինգրադ) գրավման օպերացիան. 1945 թվականի ապրիլին եւ 1945 թվականի վերջին ստիպեց Մերձբալթիկայում շրջափակված գերմանական հզոր զորախմբավորմանը հանձնվել։ Գործունեությունը հետպատերազմյան տարիներին Այդ տարիներին նա մեծ ներդրում կատարեց երկրամասում ֆաշիստական օկուպացիոն ռեժիմի հետեւանքները վերացնելու գործում։ Էստոնիայում, Լատվիայում, Կալինինգրադի մարզում Բաղրամյանը բարի անուն է թողել ոչ միայն զորքերի, այլեւ աշխատավորության, կուսակցության, խորհրդային ակտիվի ամենալայն շրջաններում։ Պատերազմից հետո նա մնաց Բալթյան ռազմական օկրուգի հրամանատար։ 1954 թվականին նշանակվեց պաշտպանության նախարարության գլխավոր տեսուչ։ 1955 թվականին նշանակվեց ԽՍՀՄ պաշտպանության փոխնախարար եւ ստացավ Խորհրդային Միության Մարշալի կոչում։ Նա նաեւ ԽՍՀՄ ԶՈւ Գլխավոր Շտաբի ռազմական ակադեմիայի պետն էր եւ ԽՍՀՄ ռեզերվային ուժերի հրամանատարը։Այդ պատասխանատու պաշտոններում լայնորեն են դրսեւորվում մարշալի կազմակերպչական կարողությունները։ Հիշենք գիտության եւ տեխնիկայի զարգացման շնորհիվ բանակում եւ նավատորմում տեղի ունեցած տեխնիկական վերափոխումները եւ դրա հիման վրա բանակի նյութատեխնիկական հագեցման պրոբլեմը, որոնց լուծման գործում իր տաղանդն է ներդրել նաեւ Հ. բաղրամյանը։ Զորացրվեց 1968 թվականին։ ԽՍՀՄ կրկնակի հերոս էր, պարգեւատրվել է նաեւ Լենինի, Հոկտեմբերյան հեղափոխության շքանշաններով, Կարմիր դրոշի 3 շքանշանով, Սուվորովի 2 շքանշանով եւ Կուտուզովի շքանշանով։ Ընտանիքը Բաղրամյանը եղել է ընտանիքին նվիրված հայր, կինը՝ Թամարան, երեխաների կրթության եւ դաստիարակության նվիրյալ։ Որդին՝ Մովսեսը, պատերազմի մասնակից է առաջին օրվանից, սպա է։ Դուստրը՝ Մարգարիտան, գերազանցությամբ ավարտել է առաջին բժշկական ինստիտուտը՝ ակնաբույժի մասնագիտությամբ։ Թոռը՝ Իվան Սերգեյի Բաղրամյանը, ավարտել է Մոսկվայի համալսարանի տնտեսագիտական ֆակուլտետը։ Թոռնուհին՝ Կարինե Նաջարյանը, ավարտել է օտար լեզուների ինստիտուտը, դասավանդում է ռազմական ակադեմիայում, ունի փոխգնդապետի կոչում։ Մարշալ Հովհաննես Բաղրամյանի հիշատակին Հովհաննես Բաղրամյանի անունով 1997 թվականին Հայաստանի Պաշտպանության նախարարությունը հիմնել է «Մարշալ Բաղրամյան» մեդալ, որով պարգեւատրվում են աչքի ընկնող հայ սպաներն ու գեներալները։ 2019 թվականին Վիտեբսկ քաղաքի 1045-ամյակի եւ նացիստական զավթիչների ազատագրման 75-ամյակի կապակցությամբ Վիտեբսկ քաղաքի թիվ 46 միջնակարգ դպրոցն անվանակոչվել է Մարշալ Բաղրամյանի անունով։ Դպրոցի շենքի վրա պատկերված է Հովհաննես Բաղրամյանի նկարը, որի հեղինակը նկարիչ Յուրի Դուբովսկին է։ Մարշալ Բաղրամյանի մասին Գերագույն գլխավոր հրամանատարության կայանի փաստաթղթերում պահպանվել է մի ուշագրավ գրառում, ուր Բաղրամյանի մասին ասված է. Միջադեպ Զորավար Անդրանիկի հետ 1968 թվականին մարշալ Բաղրամյանը հանդիպեց ԵՊՀ-ի ուսանողների հետ։ Զրույցի ժամանակ նրան հարցրեցին՝ արդյոք երբեւիցե հանդիպել է Զորավար Անդրանիկին։ Բաղրամյանը պատմեց, որ 1918 թվականին նրա ջոկատը կանգ էր առել Սարիղամիշի Խորասան գյուղի մոտ։ Նույն գյուղի մոտ էր Էրզրումից եկած Զորավար Անդրանիկը՝ 15000 գաղթականներով։ Առավոտյան նա իր մոտ կանչեց Բաղրամյանին եւ ապտակ հասցրեց. «Կոռնետ Վանո, քո այս երեսուն զինվորներն իմ հույսն են, բայց ինձ լուր տվին, որ նրանց մի մասը հրաժարվում է կռվել։ Սա մեր հայրենիքն է, ինչ կարեւոր է, թե ովքեր են ղեկավարում», - ասաց նա Բաղրամյանին։ Ուսանողներին նա պատմեց, որ այդ թվերին շատ էին խոսակցություններ, թե «թող հիմա էլ աղաների տղաները կռվեն, հերիք է՝ մենք ինչքան կռվեցինք»։ Այդ ապտակը սթափեցրեց Բաղրամյանին։ Նրա խոսքերով, հենց այդ ապտակն էր պատճառը, որ ինքը հետագայում մարշալ դարձավ։ Երկեր Բաղրամյան Իվան «Հերոս քաղաքը Դնեպրի ափին (Կիեւի հերոսական պաշտպանությունը Հայրենական Մեծ պատերազմի տարիներին)», Երեւան, 1967, 254 էջ։ Այսպես սկսվեց պատերազմը։ — Մոսկվա։ Ռազմական հրատարակչություն, 1971 Այսպես մենք գնում էինք դեպի հաղթանակը։ — Մ.: Ռազմական հրատարակչություն,1977 Բաղրամյան Իվան «Այսպես մենք հասանք հաղթանակի», Երեւան, 1979, 784 էջ։ Բաղրամյան Իվան «Մեծ ժողովրդի զավակները (հուշեր ականավոր զորավարների մասին)», Երեւան, 1987, 480 էջ։ Իմ հիշողությունները։ Երեւան, 1980 թվական։ Պայքարի փառքը։ Մոսկվա, 1981 թվական։ Մեծ ազգի որդիները։ Մոսկվա, 1984 թվական (Ժուկովի, Վասիլեւսկու, Ռոկոսովսկու, Շապոշնիկովի, Տիմոշենկոյի, Կոնեւի եւ Կարբիշեւի մասին վավերագրական ակնարկների հավաքածու)։ Գրականություն Մալխասյան Արմո «Սովետական բանակի հայ գործիչները», Երեւան, 1965, էջ, 217-243։ Մերժանով Մարտին «Զինվոր, գեներալ, մարշալ (Հ. Ք. Բաղրամյանի մասին)», Երեւան, 1975, 468 էջ։ Մնացականյան Արամայիս «Մարշալ Բաղրամյան (կյանքի եւ գործունեության ուրվագիծ)», Երեւան, 1978, 313 էջ։ Ղարիբջանյան Գեւորգ, Սիմոնյան Աբել «Մարշալ Բաղրամյան (ծննդյան 90–ամյակի առթիվ)», Երեւան, 1987, 32 էջ։ Ղարիբջանյան Գեւորգ «Հայ մեծ զորավարը (Խորհրդային Միության մարշալ Հ. Ք. Բաղրամյանի կյանքն ու գործունեությունը)», Երեւան, 1997, 104 էջ։ Հարությունյան Կլիմենտ «Մարշալ Բաղրամյան (կյանքն ու գործունեությունը)», Երեւան, 1997, 136 էջ։ Մկրտչյան Վահան «Մարշալ Հովհաննես Բաղրամյան», Երեւան, 2007, 63 էջ։ Ծանոթագրություններ 1897 ծնունդներ Դեկտեմբերի 2 ծնունդներ 1982 մահեր Սեպտեմբերի 21 մահեր Հայ մարշալներ Խորհրդային Միության մարշալներ Խորհրդային Միության կրկնակի հերոսներ Անձինք մետաղադրամների վրա Անձինք նամականիշերի վրա Չարդախլու գյուղում ծնվածներ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմին մասնակցած հայեր ԽՍՀՄ հայազգի հերոսներ Մոսկվա քաղաքում մահացածներ Առաջին համաշխարհային պատերազմին մասնակցած հայեր Գյումրու պատվավոր քաղաքացիներ ԽՍՀՄ ԳԽ 2-րդ գումարման պատգամավորներ ԽՍՀՄ ԳԽ 3-րդ գումարման պատգամավորներ ԽՍՀՄ ԳԽ 4-րդ գումարման պատգամավորներ ԽՍՀՄ ԳԽ 5-րդ գումարման պատգամավորներ ԽՍՀՄ ԳԽ 6-րդ գումարման պատգամավորներ ԽՍՀՄ ԳԽ 7-րդ գումարման պատգամավորներ ԽՍՀՄ ԳԽ 9-րդ գումարման պատգամավորներ ԽՄԿԿ անդամներ Առաջին համաշխարհային պատերազմին մասնակցած ռուսական ռազմական գործիչներ Խորհրդահայեր Հոկտեմբերյան հեղափոխության շքանշանով պարգեւատրվածներ Խորհրդային հուշագիրներ ԽՍՀՄ ԳԽ 10-րդ գումարման պատգամավորներ ԽՄԿԿ 20-րդ համագումարի պատվիրակներ ԽՄԿԿ 22-րդ համագումարի պատվիրակներ ԽՄԿԿ 24-րդ համագումարի պատվիրակներ ԽՄԿԿ 23-րդ համագումարի պատվիրակներ ԽՄԿԿ 21-րդ համագումարի պատվիրակներ ԽՄԿԿ 26-րդ համագումարի պատվիրակներ ԽՄԿԿ 25-րդ համագումարի պատվիրակներ ԽՍՀՄ քաղաքական գործիչներ Հայ կոմունիստներ Կարմիր դրոշի շքանշանի ասպետներ Կարմիր աստղի շքանշանի ասպետներ Հայ ռազմական գործիչներ Հայրենական մեծ պատերազմի մասնակիցներ «1941-1945 թթ. Հայրենական մեծ պատերազմում Գերմանիայի դեմ տարած հաղթանակի համար» մեդալակիրներ


text: Հովհաննես Կոստանդինի Այվազովսկի (, ), Հովհաննես (Իվան) Կոստանդինի Հայվազովսկի, աշխարհահռչակ հայազգի հանճարեղ ծովանկարիչ Հայաստանում, Պետերբուրգի, Հռոմի, Ֆլորենցիայի, Շտուտգարտի, Ամստերդամի գեղարվեստի ակադեմիաների անդամ, Ռուսական աշխարհագրական ընկերության անդամ (1853), Ռուսական կայսրության պատվավոր ծովակալ, Ռուսաստանի կայսերական ակադեմիայի անդամ։ Լինելով համաշխարհային համբավ ունեցող նկարիչ՝ գերադասում էր ապրել եւ աշխատել իր ծննդավայր Ղրիմում։ Առավել հայտնի է իր ծովանկարներով, որոնք կազմում են նրա գործերի կեսից ավելին։ Այվազովսկին համարվում է բոլոր ժամանակների ամենամեծ ծովանկարիչներից մեկը։ Այվազովսկիների տոհմի ծագում Հովհաննես Այվազովսկին ծնվել է Կոստանդին (Գեւորգ) եւ Հռիփսիմե Այվազովսկիների ընտանիքում 1817 թվականի հուլիսի 17 (հին տոմարով՝ հուլիսի 29)-ին։ Թեոդոսիայի հայոց եկեղեցու քահանան գրանցել է, որ ծնվեց «Յովհաննէսը՝ Գէորգ Այվազեանի որդին»։ Այվազովսկու նախնիները Գալիցիայի հայերից էին, որոնք XVII դարում Գալիցիա էին գաղթել Արեւմտյան Հայաստանից։ Հայտնի է, որ նրա ազգականները Լվովի շրջակայքում մեծ հողակտորների սեփականատերեր են եղել։ Այդուհանդերձ, Այվազովսկու ծագումն առավել ճշգրիտ արձանագրած որեւէ փաստաթուղթ չի պահպանվել։ Նրա հայրը Թեոդոսիա տեղափոխվելուց հետո էլ իր ազգանունը շարունակել է գրել լեհականացված ձեւով՝ «Գայվազովսկի»։ Ինքը՝ Այվազովսկին, ինքնակենսագրության մեջ հոր մասին գրում է, որ նա իր եղբայրների հետ վեճի պատճառով դեռ պատանեկության տարիներին Գալիցիայից տեղափոխվել է Դանուբյան իշխանություններ (Մոլդովա, Վալախիա), որտեղ զբաղվել է առեւտրով։ Այդտեղից էլ հետագայում տեղափոխվել է Թեոդոսիա։ Գեւորգ կամ Կոնստանդին Հայվազովսկին մի քանի լեզու է իմացել, այդ թվում՝ հայերեն, թուրքերեն, լեհերեն, ռումիներեն, գնչուերեն։ Կենսագրություն Մանկություն եւ պատանեկություն Նկարչի հայրը եղել է Մոլդովայից գաղթած հայ մանր առեւտրական Գեւորգ Գրիգորի Այվազը (Հայվազը, ապա՝ Կոստանդին Հայվազովսկին) Այվազովսկին (1771-1841) Թեոդոսիա, Ղրիմ տեղափոխվելուց հետո ամուսնացել է տեղացի մի հայուհու՝ Հռիփսիմեի (1784-1860) հետ։ Նրանց ընտանիքում էլ ծնվել է ապագա աշխարհահռչակ ծովանկարիչը։ Գեւորգի եւ Հռիփսիմեի ամուսնությունից ծնվել են երեք դուստր եւ երկու որդի՝ Հովհաննեսը եւ Սարգիսը (վերջինս հետագայում, սրբակրոնության ուխտ ընդունելով, ստացել է Գաբրիել անունը. տարիների ընթացքում Գաբրիել Այվազովսկին հասավ արքեպիսկոպոսի աստիճանի)։ Գեւորգ Հայվազովսկու առեւտրական գործերը սկզբնական շրջանում հաջող են ընթացել, բայց 1812 թվականին ժանտախտի համաճարակի ժամանակ նա սնանկացել է։ Թեոդոսիայի հայկական եկեղեցու ծննդյան եւ մկրտության մատյանում Այվազովսկու ծնունդը գրանցված է՝ Գեւորգ Այվազյանի որդի Հովհաննես։ Իր ընտանիքի ազգանունն Այվազյան էր, ուստի երբեմն նկարների տակ ստորագրել է հայերեն, բնականաբար, դասական ուղղագրւթեամբ՝ «Յովհաննէս Այվազովսկի» կամ «Օվաննէս Այվազեան»։ Տարբեր հավաքածուներում գտնվող նրա նկարներից մի քանիսի վրա հենց այս ստորագրությունն է, հայերեն՝ «Յովհաննես Այվազեան»։ Հովհաննես Այվազովսկու նկարչական ու երաժշտական ձիրքերն ի հայտ են եկել դեռ մանկական տարիներից։ Մասնավորապես՝ նա ինքնուրույն սովորել է ջութակ նվագել։ Թեոդոսիայի ճարտարապետ Յակով Քրիստիանի Կոխը, տղայի գեղարվեստական ձիրքերի վրա առաջինն ուշադրություն դարձրած լինելով, հենց ինքն էլ վարպետության առաջին դասերն է տվել նրան։ Միաժամանակ՝ ամեն կերպ աջակցել է պատանի տաղանդին, հաճախակի ներկ, մատիտ, թուղթ նվիրել, քաղաքապետին խորհուրդ տվել, որ ուշադրություն դարձնի շնորհալի պատանուն։ Նա այդ ժամանակ արդեն դարձել էր ապագա մեծ ծովանկարչի արվեստի երկրպագուն։ Պատանի Հովհաննես Այվազովսկու որպես նկարչի տաղանդը, իր համար ճանապարհ բացեց դեպի Սիմֆերոպոլ քաղաքի գիմնազիա, իսկ հետագայում՝ դեպի Սանկտ Պետերբուրգի գեղարվեստի ակադեմիա, որը Հովհաննես Այվազովսկին ավարտեց ոսկե մեդալով։ Ուսում Այվազովսկին սովորել է Թեոդոսիայի հայկական ծխական դպրոցում, ապա, իր արվեստի երկրպագուների եւ հովանավորների շնորհիվ՝ 1830-33 թվականներին՝ Սիմֆերոպոլի ռուսական գիմնազիայում։ Այնուհետեւ՝ 1833-1837 թվականներին նա պետության հաշվին սովորել է Սանկտ-Պետերբուրգի գեղարվեստի կայսերական ակադեմիայում (Պետերբուրգի գեղարվեստի ակադեմիա), Մ. Ն. Վորոբյովի բնանկարի դասարանում։ Հայտնի է նաեւ, որ պատանի Այվազովսկու նկարչության առաջին ուսուցիչը եղել է գերմանացիների գաղութում բնակվող նկարիչ Յոհան Լյուդվիգ Գրոսը, որի տված երաշխավորագրերով էլ նա ներկայացել է գեղարվեստի ակադեմիա։ Այվազովսկին Պետերբուրգ է ժամանել 1833 թվականի օգոստոսի 28-ին։ 1835 թվականին «Ծովը Պետերբուրգի մատույցներում» եւ «Օդը ծովի վրա» բնանկարների համար արժանացավ արծաթե մեդալի եւ նշանակվեց ֆրանսիացի մոդայիկ բնանկարիչ Ֆիլիպ Տաների օգնական։ Տաների մոտ սովորելու ընթացքում նա, չնայելով վերջինիս արգելքին, շարունակել է ինքնուրույն աշխատել, բնանկարներ ստեղծել որոնցից հինգը ներկայացրել է գեղարվեստի ակադեմիայի 1836 թվականի աշնանային ցուցահանդեսին։ Այդ աշխատանքներն արժանացան քննադատների բարեհաճ վերաբերմունքին։ Բայց երբ Տաներն Այվազովսկու մասին բողոք ներկայացրեց Նիկոլայ Առաջինին, ցարի կարգադրությամբ Այվազովսկու բոլոր գործերը հանվեցին ցուցահանդեսից։ Նկարչին ներում շնորհվեց միայն կես տարի անց, եւ նա ուղարկվեց մարտանկարչության (բատալիստիկա) դասարան՝ պրոֆեսոր Ալեքսանդր Իվանի Զաուերվեյդի մոտ՝ ծովային մարտանկարչության պարապմունքների։ Ընդամենը մի քանի ամիս սովորելով Զաուերվեյդի դասարանում՝ 1837 թվականի սեպտեմբերին Այվազովսկին իր վրձնած «Անդորր» նկարի համար արժանացել է ակադեմիայի առաջին կարգի ոսկե մեդալի։ Դա նրան իրավունք տվեց երկու տարով գործուղվել Ղրիմ՝ ինքնուրույն աշխատանքի։ Իսկ ապա՝ գործուղվեց Եվրոպա՝ ճամփորդության եւ ուսման։ Ստեղծագործական աշխատանք Ղրիմում եւ ներկայություն ռազմական գործողություններին 1838 թվականի գարնանը նկարիչը մեկնեց Ղրիմ, որտեղ անցկացրեց երկու տարի։ Այստեղ նա ոչ միայն ծովանկարներ, այլեւ մարտանկարներ էր նկարում (մինչեւ անգամ մասնակցել է մարտական գործողությունների Չերկեսիի ափին, որտեղ, դիտելով դեսանտի իջեցումը Շախե գետի հովտում, ճեպանկարներ է արել «Դեսանտային ջոկատը Սուբաշի հովտում» նկարի համար)։ Սուբաշին Շախեի հովտի չերքեզական անվանումն է։ Այվազովսկու այս վերջին աշխատանքը, որ նա կատարել էր Կովկասյան ռազմաճակատի ափամերձ հատվածի պետ՝ գեներալ Ռաեւսկու առաջարկով, հետագայում ձեռք բերեց Նիկոլայ Առաջինը։ 1839 թվականի ամռան վերջին Այվազովսկին վերադարձավ Պետերբուրգ, որտեղ սեպտեմբերի 23-ին նրան շնորհվեց գեղարվեստի ակադեմիայի ավարտական վկայական եւ, բացի այդ, նա ստացավ իր ազնվական առաջին աստիճանը։ 1839 թվականի գարնանը Հովհահաննես Այվազովսկին մասնակցել Է ռուսական կայսերական զինված ուժերի՝ Կովկասի ափերի մոտ ծավալված զորաշարժերին, ծանոթացել ծովակալներ Ս.Պ. Լազարեւի, Պ. Ս. Նախիմովի, Վ. Ա. Կոռնիլովի հետ։ Ղրիմում կատարած նկարների համար նույն տարվա աշնանը արժանացել է նկարչի կոչման։ Ռուսական եւ եվրոպական մշակույթի գործիչների ազդեցությունը Այվազովսկու ստեղծագործությունների վրա Այդ շրջանի կտավները («Յալթա», «Հին Թեոդոսիան», «Ծովափ», «Կերչ» եւ այլն) հիմնականում կրում են ուսուցչի՝ Ս. Ն. Վորոբյովի բնանկարների եւ Ս. Ֆ. Շչեդրինի ուշ շրջանի ստեղծագործության ազդեցությունը։ Դրանցում զգացվում է նաեւ ինքնատիպության հասնելու, արտացոլվող լույսի վերարտադրման եւ տեսարանի ճշգրիտ պատկերման ձգտում։ Նրա արվեստի կազմավորմանն օգնել է նաեւ իտալացի Ս. Ռոզայի, հոլանդացի Յ. Ռյոյսդալի, ֆրանսիացիներ Կ. Լոռենի, Թ. Կյուդենի եւ այլոց ստեղծագործությունների ուսումնասիրությունը։ Ծանոթությունը Ա.Ս. Պուշկինի, Վ. Ա. Ժուկովսկու, Ի. Ա. Կռիլովի, Վ. Գ. Բելինսկու, Կ. Պ. Բրյուլովի, Մ. Ի. Գլինկայի հետ նպաստել Է Հովհաննես Այվազովսկու ստեղծագործական կյանքի հետագա ընթացքին, նրա գեղագիտական սկզբունքների ձեւավորմանը։ Արեւմտյան Եվրոպայում 1840 թվականին ակադեմիան Այվազովսկուն գործուղել Է Արեւմտյան Եվրոպա՝ կատարելագործվելու։ Եղել է Իտալիայում (նաեւ Սուրբ Ղազար կղզում), Իսպանիայում, Ֆրանսիայում, Հոլանդիայում, Անգլիայում, մասնակցել ցուցահանդեսների, արժանացել համընդհանուր ճանաչման։ Մտերմացել էր Կառլ Բրյուլովի եւ Միխայիլ Գլինկայի շրջանի արվեստագետների հետ։ 1840 թվականի հուլիսին Այվազովսկին եւ գեղարվեստի ակադեմիայի բնանկարի դասարանի նրա դասընկեր Վասիլի Շտեռնբերգը մեկնել են Հռոմ։ Ճանապարհին կանգ են առել Վենետիկում եւ Ֆլորենցիայում։ Վենետիկում գտնված ժամանակ Այվազովսկին այցելել է Սուրբ Ղազար կղզի, տեսակցել նաեւ այստեղ գտնվող եղբորը՝ Գաբրիելին, իսկ Ֆլորենցիայում ծանոթացել է Գոգոլի հետ։ Նկարիչը երկար ժամանակ աշխատել է Հարավային Իտալիայում, մասնավորապես՝ Սորենտոյում, որտեղ էլ մշակել է աշխատանքի իր յուրահատուկ ոճը, որի էությունը հետեւյալն էր. բացօթյա մի կարճ ժամանակ աշխատելուց հետո բնանկարն ամբողջացնում էր արվեստանոցում՝ մտովի վերարտադրելով տեսածը եւ լայն տեղ տալով իմպրովիզացիային։ Այդ կերպ ստեղծված «Քաոս» նկարը գնվեց Գրիգորիոս XVI պապի կողմից, որը նկարչին շնորհեց նաեւ ոսկե մեդալ։ Այվազովսկու ստեղծագործության իտալական շրջանը, ամբողջությամբ վերցրած, պսակվեց հաջողություններով։ Քննադատները գովեստի խոսքեր էին շռայլում (մասնավորապես՝ նրա գործերի մասին շատ բարձր կարծիք հայտնեց Ուիլյամ Թյորները), Փարիզի գեղարվեստի ակադեմիան նրան պարգեւատրեց ոսկե մեդալով, իսկ 1857 թվականին նա արժանացավ Պատվո լեգեոնի շքանշանի, Ամստերդամում՝ ակադեմիկոսի կոչման։ Գործերը գերազանց էին նաեւ նկարները վաճառելու առումով։ 1842 թվականի սկզբին Այվազովսկին Շվեյցարիայով եւ Հռենոսի հովտով ուղեւորվեց Հոլանդիա, այնտեղից անցավ Անգլիա, իսկ ավելի ուշ այցելեց Փարիզ, Պորտուգալիա, Իսպանիա։ Բիսկայան ծոցում այն նավը, որով ճամփորդում էր նկարիչը, ընկավ փոթորկի մեջ եւ քիչ էր մնում խորտակվեր։ Փարիզյան որոշ թերթեր մինչեւ անգամ գրեցին, թե նավը խորտակվել է, Այվազովսկին էլ՝ զոհվել։ Բայց չորս տարի տեւած ճամփորդությունը բարեհաջող ավարտվեց, եւ Այվազովսկին 1844 թվականի աշնանը, ողջ-առողջ եւ հռչակ ու փառք վաստակած, վերադարձավ Ռուսաստան։ Այնտեղ նա ստացավ Գեղարվեստի ակադեմիայի ակադեմիկոսի կոչում (1887 թվականից՝ պատվավոր անդամ) եւ նշանակվեց Ծովային գլխավոր շտաբի գեղանկարիչ։ Այվազովսկին փառքի գագաթին 1845 թվականին դարձել է գլխավոր ծովային շտաբի գեղանկարիչը, 1847 թվականին՝ Պետերբուրգի գեղարվեստի ակադեմիայի պրոֆեսոր, եղել է նաեւ եվրոպական մի շարք ակադեմիաների (Հռոմի, Փարիզի, Ֆլորենցիայի, Ամստերդամի, Շտուտգարտի) անդամ։ Այվազովսկին հիմնականում ծովանկարներ է նկարել, ստեղծել Ղրիմի ծովափնյա քաղաքների դիմապատկերների շարքեր։ Նրա կարիերան չափազանց հաջողված էր. պարգեւատրվել է բազմաթիվ շքանշաններով, ստացել դերծովակալի կոչում։ 1845 թվականին Այվազովսկին հեռացել Է Ռուսաստանի մայրաքաղաք Սանկտ Պետերբուրգից, մշտական բնակություն հաստատել Թեոդոսիայում, կառուցել արվեստանոց, փառաբանված արվեստագետի եւ հայրենասեր քաղաքացու իր մասնակցությունն Է բերել 1853-56-ի Ղրիմի պատերազմին։ Ստեղծել Է Սեւաստոպոլի հերոսամարտին նվիրված մի շարք կտավներ («Սինոպի ծովամարտը», 1853, «Ծովամարտ», 1855, «Սեւաստոպոլի պաշտպանությունը», 1859 եւ այլն), պաշարված քաղաքում բացել է ցուցահանդես (1854), ոգեւորել եւ օգնել է նրա պաշտպաններին։ 1845 թվականից ապրել է Թեոդոսիայում, որտեղ իր վաստակած գումարներով բացել է արվեստների դպրոց (հետագայում այն դարձել է Նովոռոսիայի գեղարվեստական կենտրոններից մեկը) եւ պատկերասրահ (1880 թվական), հիմնադրել է գեղանկարչության Կիմերյան դպրոցը, դարձել Թեոդոսիա-Ջանկոյ երկաթգծի շինարարության նախաձեռնողը (կառուցվեց 1892 թվականին)։ Ակտիվորեն մասնակցել է հայրենի քաղաքի բարեկարգմանը, ամեն կերպ աջակցել նրա ծաղկմանն ու բարգավաճմանը։ Հետաքրքրվել է հնագիտությամբ, զբաղվել Ղրիմի հուշարձանների պահպանության հարցերով, մասնակցել 90-ից ավելի կուրգանների ուսումնասիրմանը (գտածոների մի մասը պահպանվում է Էրմիտաժի պահոցներում)։ Իր միջոցներով կառուցել է Թեոդոսիայի հնությունների թանգարանի նոր շենքը։ Հնագիտությանը մատուցած ծառայությունների համար ընտրվել է Օդեսայի պատմության եւ հնությունների ընկերության իսկական անդամ։ 1895 թվականի ապրիլին Նոր Նախիջեւանում /Դոնի Նախիջեւանում/ Ամենայն հայոց կաթողիկոս Մկրտիչ Խրիմյանին (1820-1907) հանդիպելուց հետո, Այվազովսկին այցելեց Տագանրոգում բնակվող իր հին ծանոթին՝ Յ. Մ. Սերեբրյակովին։ Դա նկարչի երկրորդ այցն էր Տագանրոգ. առաջինը եղել էր 1835 թվականին, երբ նա այցելել էր Ալեքսանդր Առաջինի պալատ։ Տագանրոգում Այվազովսկին իր «Ջրերի վրայով քայլելը» կտավը նվիրեց կայսերական ուղղափառ պաղեստինյան ընկերության մատուռին (ի դեպ, Տագանրոգում այդ ընկերության ներկայացուցիչն ականավոր կոմպոզիտոր Պյոտր Չայկովսկու Իպոլիտ եղբայրն էր)։ Այս ընծայի համար նկարիչն արժանացավ անձամբ ընկերության նախագահի՝ մեծ իշխան Սերգեյ Ալեքսանդրովիչի շնորհակալությանը։ Այվազովսկին շատ է ճանապարհորդել. եղել է Եվրոպայի, Մերձավոր Արեւելքի, Աֆրիկայի երկրներում, ԱՍՆ-ում, Ռուսաստանի տարբեր ծայրամասերում։ 1868 թվականին ուղեւորվել է Կովկաս, նկարել լեռնային բնանկարներ («Գունիբ լեռան ամրոցը», «Դարյալի կիրճը», «Թիֆլիսի տեսարան» եւ այլն), 1869 թվականին Թիֆլիսում բացել հայ իրականության մեջ առաջին գեղարվեստական ցուցահանդեսը։ 1873 թվականին Ֆլորենցիայի ակադեմիայի պատվերով Պիտտի պալատի պատկերասրահի համար որպես օտարերկրյա մեծ նկարիչ կատարել է իր ինքնանկարը։ Այվազովսկին Ռուսաստանում առաջինն Էր, որ, հետապնդելով լուսավորական նպատակներ, իր ցուցահանդեսները կազմակերպել է ոչ միայն Պետերբուրգում, Մոսկվայում կամ Եվրոպայի մշակութային խոշոր կենտրոններում, այլեւ ռուսական ծայրամասային համարվող քաղաքներում, այդ թվում Թիֆլիսում եւ Բաքվում։ Ստեղծագործության մի շարք բնութագրական գծեր Երկարատեւ ստեղծագործական կյանք ապրելով՝ Այվազովսկին դարձավ Ռուսական կայսրության այդ ժամանակի առավել հայտնի նկարիչը։ Նրա հսկայական ստեղծագործական էներգիայի մասին է խոսում այն իրողությունը, որ Այվազովսկին ստեղծել Է շուրջ 6000 կտավ։ Աշխատել է շատ արագ, տեսողական վիթխարի հիշողությամբ։ Պատկերել է ծովը՝ օրվա տարբեր ժամերին, տարվա բոլոր եղանակներին։ Խորապես զգացել եւ վերարտադրել է ծովային տարերքի անընդգրկելի վեհությունը, հրավառ արեւածագն ու արեւամուտը, կեսօրյա անդորրը, ալիքների ռիթմն ու նրանց վրա խայտացող լուսնի լույսը։ Նրա պատկերները երբեմն նուրբ քնարական են, երբեմն՝ պաթետիկ։ Բնությունն արտացոլել Է մշտական շարժման եւ փոփոխության մեջ։ Ունեցել է տիեզերական երեւույթներ պատկերելու մշտական ձգտում («Քաոս», 1842, «Արեւի խավարումը Թեոդոսիայում», 1858, «Արարչագործություն», «Համաշխարհային ջրհեղեղ», 1864 եւ այլն)։ Դա արտահայտվել է նաեւ բազմաթիվ ծովանկարներում, կովկասյան բնանկարների շարքում, մասնավորապես՝ բիբլիական Արարատի պատկերներում։ 1840-50-ական թվականների լավագույն կտավները՝ «Նեապոլի ծովածոցը լուսնկա գիշերով» (1842), «Նավաբեկություն» (1843), «Փոթորիկը Սեւ ծովում» (1845), «Իններորդ ալիք» (1850), կատարված են հակադիր գույների լծորդումներով, էպիկական շնչով եւ ռոմանտիկ պաթոսով։ 1870-ական թվականներին նա ստեղծել է ավելի նուրբ ու զուսպ գունաշարով իրացված «կապույտ ծովանկարները» («Փոթորիկ», 1872, «Ծիածան», 1873), իսկ 1880-90-ական թվականներին «արծաթավուն ծովանկարների» շարքը («Սեւ ծովը», 1881, «Փոթորիկ», 1885, «Ալիք», 1889, «Փոթորիկը Ազովի ծովում», 1889, «Ալիքների մեջ», 1898)։ Հ. Այվազովսկու արվեստը լավատեսական է։ «Իններորդ ալիք» հանրահայտ նկարում (1850, Լենինգրադի ռուսական թանգարան) դրսեւորվել է ծովանկարչի մեծ հավատը դեպի մարդը, դեպի նրա հոգու անընկճելիությունը։ Իր «Սեւ ծովը» (1881, Տրետյակովյան պատկերասրահ), «Ալիքների մեջ» (1898, Այվազովսկու պատկերասրահ) եւ այլ գլուխգործոցներով Այվազովսկին ծովանկարչությունը ձերբազատեց սոսկ գեղեցիկ տեսարան ներկայացնելու միտումից։ Նրա պատկերները ներթափանցված են խոր հայրենասիրությամբ եւ հումանիզմով։ Ծովամարտի նրա տեսարաններն աչքի են ընկնում պատմական հավաստիությամբ եւ հանդիսանում են ռուսական նավատորմի հաղթանակների գեղանկարչական տարեգրությունը («Պետրոս I-ը Ֆիննական ծովածոցի ափին», 1846, «Չեսմենի ծովամարտը», 1848, 1886, «Նավարինի ծովամարտը», 1848, «Երկու թուրքական նավերից գրոհի ենթարկված «Մերկուրի» բրիգը», 1892)։ Այվազովսկին ունի հարազատներին ու բարեկամներին պատկերող դիմանկարներ, ինքնանկարներ, գծանկարներ, ջրաներկ աշխատանքներ։ Այվազովսկին բարերար ազդեցության է գործել ռուսական գեղանկարչության վրա։ Նրա արվեստին հետեւել են ռուս նկարիչներ Լ. Ֆ. Լագորիոն, Ռ. Գ. Աուդկովսկին, Ա. Պ. Բոգոլյուբովը, Ա. Ի. Կոլինջին, ծովանկարչի երեք թոռները՝ Մ.Պ. Լատրին, Ա. Ե. Դանզենը, Կ. Կ. Արցեուլովը եւ ուրիշներ։ Ինչպես ամեն մի մշակութային խոշոր երեւույթ, Այվազովսկու արվեստը արտացոլել է իր ժամանակի առաջադիմական գաղափարները։ Այվազովսկու գործերը աճուրդով վաճառվել են մինչեւ $2 միլիոն 125 հազար ամերիկյան դոլարով։ Ընտանիք 1848 թվականին Այվազովսկին ամուսնացավ։ Նրա առաջին կինը՝ Յուլիա Յակովի Գրեւսը, անգլուհի էր, ռուսական ծառայության մեջ գտնվող շտաբս-բժշկի դուստր։ Նրանք ունեցան 4 դուստր՝ Ելենա, Մարիա, Ալեքսանդրա եւ Ժաննա։ Ամուսնությունից 12 տարի անց Յուլիա Գրեւսը բաժանվեց ամուսնուց այն պատճառով, որ նա չէր ուզում ապրել մայրաքաղաքում։ Ամուսնալուծությունը պաշտոնապես ձեւակերպվեց 1877 թվականին։ Երկրորդ կինը Աննա Նիկիտայի (Մկրտչի) Սարկիսովա-Բուռնազյանն էր, որին նկարիչը տեսավ վերջինիս ամուսնու՝ թեոդոսիացի նշանավոր առեւտրականի թաղման ժամանակ՝ 1882 թվականին։ Երիտասարդ այրու գեղեցկությունը անմիջապես գրավեց նկարչին։ Մեկ տարի անց նրանք ամուսնացան։ Թեոդոսիայի պատկերասրահում պահպանվում է Աննա Բուռնազյանի դիմանկարը՝ նկարված Այվազովսկու ձեռքով։ Ինչպես ասում էր մեծ ծովանկարիչը՝ «Աննան ինձ ավելի մոտեցրեց իմ ժողովրդին»։ Այվազովսկու համակրանքը հույների եւ իտալացիների ազատագրական պայքարի հանդեպ Այվազովսկին մեծ համակրանքով արձագանքել եւ նյութապես օժանդակել է հույների, իտալացիների ազգային-ազատագրական պայքարին։ Այվազովսկին եւ հայ ժողովուրդը Պարգեւների արժանանալով իր վաղ շրջանի բնանկարների ու ծովանկարների համար՝ նա սկսեց նկարել Ղրիմի ծովափնյա քաղաքների պատկերների շարքը։ Այնուհետեւ Այվազովսկին մեկնեց Եվրոպայի երկրներ։ Կյանքի հետագա շրջանում նրա ծովանկարների եւ նավանկարների շարքերը նրան արժանացրին Ռուսաստանյան նավատորմի մշտական ծառայողը լինելու պատվին։ Նա մի քանի պատկեր է նկարել նաեւ Օսմանյան սուլթանի համար, որոնք ներկայումս թուրքական թանգարաններում են։ Թուրքական սուլթանը շքանշանով պարգեւատրել է Այվազովսկուն, սակայն երբ Թուրքիայում 1890-ական թվականներին տեղի ունեցան հայերի կոտորածները, Այվազովսկին թուրքական շքանշանը կապեց իր շան վզին, իսկ հետո տարավ եւ շպրտեց ծովը։ Այվազովսկուն խորապես հուզել է սուլթանական Թուրքիայի բռնատիրական լծի տակ տառապող իր հայրենակիցների ճակատագիրը։ Աշխարհահռչակ ծովանկարչի անունը բուռն ոգեւորության աղբյուր է եղել երկրագնդի տարբեր ծայրերում ապրող հայության համար։ Իր ճանապարհորդությունների ժամանակ բազմաթիվ հանդիպումներ է ունեցել հայության լայն զանգվածների հետ, օգնել ազգային կազմակերպություններին, դպրոցներին, նվիրել նկարներ եւ բացել ցուցահանդեսներ։ Փայփայել է այն երազանքը, թե կկարողանա մեկ ընդհանուր միության մեջ միավորել տարբեր երկրներում ապրող բոլոր հայ նկարիչներին եւ զարկ տալ հայ կերպարվեստի զարգացմանը։ 1890-ական թվականներին հայկական կոտորածների ծանր օրերին նա ստեղծել Է «Հայերի ջարդը Տրապիզոնում 1895 թվին», «Նավերի բեռնումը», «Թուրքական նավերը Մարմարա ծովն են թափում հայերին» եւ այլ աշխատանքներ՝ արտահայտելով իր ցասումն ընդդեմ թուրք մարդասպանների։ 1898-ին այդ նկարաշարը ցուցադրել Է Մոսկվայում, «Եղբայրական օգնություն Թուրքիայում տուժած հայերին» ժողովածուի համար կատարել նույն թեմայով գրչանկարներ։ Նա ապաստան է տվել եւ նյութապես օգնել կոտորածից Ղրիմ փախած հայ գաղթականներին։ Այվազովսկին եղել է Ղրիմի հայկական գաղթօջախի հովանավորը, Թեոդոսիայի պատվավոր քաղաքացին։ Այվազովսկու ծառայությունները հայկական մշակույթին Խոշոր են Այվազովսկու ծառայությունները հայ մշակութային կյանքում։ Գեղանկարչության մեջ առաջին անգամ նա է պատկերել հայկական բնությունը, Արարատն ու Արարատյան հովիտը, Սեւանա լիճը, արտացոլել հայրենի բնության գեղեցկությունները։ Նրա «Թիֆլիսի տեսարանը» (1868) հայ կենցաղային ժանրի առաջին նկարներից է։ Հայաստանի նկատմամբ Այվազովսկու տածած սերը արտահայտվել է «Արարատ լեռան հովիտը» (1882, մասնավոր հավաքածու), «Արարատ» (1868, 1887), «Հայ մարտիկի երդումը» (1891), «Հայ ժողովրդի մկրտությունը» (1892), «Բայրոնի այցը Սխիթարյաններին Ս. Ղազար կղզում», «Խրիմյան Հայրիկը Էջմիածնի շրջակայքում» (1895) եւ այլ կտավներում։ Ծովանկարչության բնագավառում նրա անմիջական խորհուրդներով առաջնորդվել են Ս. Ճիվանյանը, Ս. Մահտեսյանը, Վ. Մախոխյանը։ Նրա արվեստը որոշակի ազդեցություն է ունեցել Գ. Բաշինջաղյանի ստեղծագործության վրա։ Այվազովսկու նկարները պահվում են աշխարհի նշանավոր թանգարաններում։ Նրա գործերի խոշոր հավաքածուներից է Ծովային Հայաստանի նշանավոր քաղաքի՝ Թեոդոսիայի Այվազովսկու պատկերասրահի ֆոնդը։ Հարուստ է նաեւ Հայաստանի ազգային պատկերասրահի՝ Այվազովսկու նկարների հավաքածուն («Չումակները», 1857, «Գիշերը Կոստանդնուպոլսում», 1862, «Նեապոլի ծովածոցը միգապատ առավոտյան», 1874, «Փոթորիկը ծովի վրա», 1876, «Նոյը իջնում է Արարատից», 1887, «Անդորրություն», 1892 եւ այլն)։ Հ. Այվազովսկու գործունեությունը նպաստել է հայ, ռուս եւ այլ եվրոպական ժողովուրդների մշակութային կապերի զարգացմանն ու ամրապնդմանը։ Այվազովսկու հայկական թեմատիկան Այվազովսկու բարեգործական եւ հասարակական գործունեությունը Այվազովսկին Թեոդոսիայում բացել է պատկերասրահ (1880, այժմ՝ իր անունով), Հնագիտական թանգարան (1874), Գեղարվեստական դպրոց (1865), գրադարան, համերգային դահլիճ, համագործակցել է նավահանգստի (1892-94), երկաթգծի կառուցմանը, քաղաքի մերձակա բլուրների անտառապատմանը եւ այլն։ Նա մեծ գումարով օգնել է Ռուսաստանի՝ 1891-92-ի սովյալներին, Գեղարվեստի ակադեմիայի աշակերտներին, բելառուս չքավոր ուսանողներին։ 1900 թվականի մարտի 18-ին Պետերբուրգի գեղարվեստի ակադեմիան հաստատել Է Այվազովսկու անվան թոշակ։ Նրա անունով Թեոդոսիայում կոչվել է փողոց, զբոսայգի եւ մոտակա բլուրներից մեկը։ 1887 թվականին մեծ շուքով նշվել է Այվազովսկու ստեղծագործական կյանքի 50-ամյա, 1897 թվականին՝ 60-ամյա հոբելյանը։ Կյանքի վերջին օրեր Այվազովսկին մահացել է 82 տարեկան հասակում, 1900 թվականի մայիսի 2-ին, ուղեղի արյունազեղումից՝ անավարտ թողնելով «Թուրքական նավի պայթյունը» կտավը։ Մահից անմիջապես առաջ ավարտել է «Ծովածոց» նկարը, իսկ հենց մահվան օրը սկսել է նկարել«Թուրքական նավի պայթեցումը» կտավը, որը մնացել է անավարտ։ Թեոդոսիայի Ի.Կ.Այվազովսկու անվան պատկերասրահի կայքէջում այսպես է նկարագրված հանճարեղ նկարչի կյանքի վերջին օրը. 1900 թվականի ապրիլի 19-ի (մայիսի 2-ի) առավոտյան նկարիչը թեոդոսիական իր արվեստանոցում սովորականի պես տեղավորվեց նկարակալի առջեւ, ոչ մեծ ենթաշրջանակին քաշեց մաքուր կտավը՝ պատրաստվելով իրագործել իր վաղեմի ցանկությունը՝ մեկ անգամ եւս պատկերել թուրքերի դեմ հույն աշխարհազորայինների մղած ազատագրական պայքարի հերոսական դրվագներից։ Որպես սյուժե՝ նա ընտրել էր իրական մի դեպք՝ անվեհեր հույն մարտիկ Կոնստանտին Կանարիսի սխրանքը՝ Քիոս կղզու մոտ թուրքական ծովակալական նավի պայթեցումը։ Օրվա ընթացքում նկարիչը գրեթե ավարտին հասցրեց նկարը։ Խոր գիշերով՝ քնի պահին անակնկալ մահը կտրեց Այվազովսկու կյանքի թելը։ «Թուրքական նավի պայթեցումը» անավարտ կտավը այդպես էլ մնացել է նկարակալի վրա, նկարչի արվեստանոցում, որը, ինչպես նաեւ՝ նկարչի ողջ տունը, վերածվել է թանգարանի։ Այվազովսկու ստեղծագործությանը բարձր գնահատական են տվել նրա շատ ու շատ ժամանակակիցներ, իսկ նկարիչ Ի.Ն. Կրամսկոյը գրել է.«Ով ինչ էլ ասի, Այվազովսկին բոլոր դեպքերում առաջին մեծության աստղ է եւ՝ ո՛չ միայն մեզանում, այլեւ ընդհանրապես արվեստի պատմության մեջ»։ Այվազովսկուն՝ որպես Ռուսական կայսրության աստիճանակարգի վերեւից երկրորդ աստիճանում գտնվող ազնվականի, դեր-ծովակալի եւ պատվավոր քաղաքացու հուղարկավորել են զինվորական պատվով։ Իր կտակի համաձայն՝ թաղել են Թեոդոսիայի Սուրբ Սարգիս միջնադարյան հայկական եկեղեցու բակում։ 1903 թվականին նկարչի այրին մարմարե շիրմաքար է տեղադրել, որը իտալացի քանդակագործ Լ. Բիոջոլիի աշխատանքն է։ Շիրմաքարին գրաբար փորագրված են պատմահայր Մովսես Խորենացու խոսքերը. «Մահկանացու ծնեալ անմահ զիւրն յիշատակ եթող»։ Պարգեւներ Այվազովսկու հիշատակին նվիրված ստեղծագործություններ XIX դարի խոշորագույն հայ նկարչին նվիրված գործերից է XX դարի երկրորդ կեսի հայ քանդակագործ Ռաֆիկ Գարեգինի Խաչատրյանի՝ Խաչառի, 1937-1993 թթ. «Հովհաննես Հայվազյան (Այվազովսկի)՝ մեծ ծովանկարիչ» բարձրարվեստ դիմաքանդակը։ Հովհաննես Այվազովսկի։ Հուշարձան։ Հեղինակ՝ Յուրի Պետրոսյան, Ճարտարապետ՝ Ս. Քյուրքչյան։ Բրոնզ եւ գրանիտ։ Տեղադրման տարեթիվ՝ 2003։ Գտնվում է Հայաստանի մայրաքաղաք Երեւանի Օղակաձեւ այգում՝ Կամերային երաժշտության տան մոտ։ Պատկերասրահ Տես նաեւ Այվազովսկու նկարների ցանկ Գրականություն Շիշմանյան Ռ., Բնանկարն ու հայ նկարիչները, Երեւան, 1958, էջ 32-76։ Հարությունյան Գ. Գ., «Հովհաննես Այվազովսկու տոհմի ծագումնաբանությունը եւ ազգանվան փոփոխումը, «Տեղեկագիր ՀՍՄՀ ԳԱ, հասարակական գիտությունների», 1965, համար 2։ Աարգսյան Մ., Հովհաննես Այվազովսկի, Երեւան, 1967։ Կուրղինյան Կ. Հ., Հովհաննես Այվազովսկի, «ՊԲՀ», 1967, համար 2-3։ Кузьмин И.П. - И.К.Айвазовский и его произведения. Санкт-Петербург, 1901; Барсамов Н.С. - И.К.Айвазовский. Москва, 1967. Айвазовский. Документы и материалы. Ереван, 1967. «Հովհաննես Այվազովսկի» հոդվածը։ Հեղինակ՝ Մանյա Ղազարյան։ Հայկական սովետական հանրագիտարան, հատոր I, Երեւան, 1975։ Լրացուցիչ գրականություն Ծանոթագրություններ Արտաքին հղումներ Հովհաննես Այվազովսկին հայկական հանրագիտարանում Այվազովսկու նկարների հավաքածուն Օլքայի սրահում Նոյյան տապան, հիշարժան տարեթվեր Ղրիմահայ նկարիչներ Ղրիմահայ ռազմական գործիչներ Հայ ծովանկարիչներ 19-րդ դարի հայ նկարիչներ Անձինք նամականիշերի վրա Գեղարվեստի կայսերական ակադեմիայի ակադեմիկոսներ Անձինք մետաղադրամների վրա Հայ արվեստագետներ


text: Դեպքեր Հոկտեմբեր 16 - Հռոմի Պապ է ընտրվում Հովհաննես Պողոս II Ծնունդներ Հունվարի 3 - Կոնստանտին Գենիչ, ռուս ֆուտբոլիստ, կիսապաշտպան Հունվարի 18 - Բոգդան Լոբոնց, ռումինացի ֆուտբոլիստ, դարպասապահ Հունվարի 21 - Արփինե Քեթցյան, հայ քանդակագործ Հունվարի 28 - Ջանլուիջի Բուֆֆոն, իտալացի ֆուտբոլիստ, դարպասապահ Մարտի 11 - Դիդիե Դրոգբա, Կոտ դ'Իվուարֆուտբոլիստ, կենտրոնական հարձակվող ֆուտբոլ Ապրիլի 16 - Իվան Ուրգանտ, ռուս շոումեն, դերասան եւ երաժիշտ Մայիսի 1 - Մայիս Ազիզյան, հայ ֆուտբոլիստ, դարպասապահ Հունիսի 9 - Այլին Խաչատուրյան, լիբանանահայ ռոք-երգչուհի Հունիսի 20 - Ֆրենկ Լեմպարդ, անգլիացի ֆուտբոլիստ Սեպտեմբերի 25 - Իրակլի Կաբախիձե, վրացի պետական եւ քաղաքական գործիչ Հոկտեմբերի 7 - Ջո Արմսթրոնգ, բրիտանացի դերասան Դեկտեմբերի 8 - Իեն Սոմերհոլդեր, ամերիկյան դերասան Մահեր Մարտի 8 - Ռոյ Հարրոդ, անգլիացի տնտեսագետ Հունիսի 24 - Մստիսլավ Կելդիշ, խորհրդային մաթեմատիկոս, մեխանիկ, 1960-1961 թվականին՝ ԽՍՀՄ ԳԱ փոխպրեզիդենտ, 1961-1975 թվականին՝ նախագահ Օգոստոսի 11 - Մարիո Վարլիեն, ավստրո-հունգարացի ֆուտբոլիստ, Հենակետային Կիսապաշտպան։ Զբաղվել է նաեւ մարզչական կարիերայով Սեպտեմբերի 8 - Մակար Ալավերդյան, հայ վաստակավոր գինեգործ Նոյեմբերի 29 - Վարսիկ Աթանեսյան, հայ խորհրդային պետական կուսակցական աշխատող Հրաչ Սաֆարյան, հայ բանաստեղծ Ռուբեն Մանուկյան, ծանր աթլետ Ապրիլի 30 - Ռաֆայել Մանվելյան, հայ խորհրդային բժիշկ, ինֆեկցիոնիստ Մայիս 1 - Արամ Խաչատրյան, հայ կոմպոզիտոր (ծ. 1903)։ Մայիս 17 - Արմին Վեգներ, գերմանացի մարդասեր (ծ. 1886)։ Հունիսի 15 - Արաքս (Արաքս Մուրադի Ավետիսյան), հայ արձակագիր, մանկագիր (ծ. 1903)։ Հուլիսի 10 - Ջո Դեւիս, նշանավոր Անգլիացի պրոֆեսիոնալ սնուկերիստ եւ անգլիական բիլիարդիստ Օգոստոսի 7 - Ռաֆայել Արամյան, հայ արձակագիր, թարգմանիչ (ծ. 1921)։ 1978 Տարեթվեր


text: Դեպքեր Ծնունդներ Փետրվարի 8 - Ռիչարդ Յուել, ԱՄՆ բանակի կադրային սպա եւ քաղաքացիական պատերազմի տարիներին Կոնֆեդերացիա բանակի գեներալ Հակոբ Մելիք, ռումինահայ հասարակական գործիչ, ճարտարապետ, Վալաքիայի 1848 թվականի հեղափոխության մասնակից Հուլիս 29 - Հովհաննես Այվազովսկի, նկարիչ (վ. 1900) Նոյեմբերի 12 - Բահաուլլա՝ Բահայի հավատի հիմնադիր, մարդկության մեծագույն ուսուցիչներից մեկը Մահեր Մանուկ Բեյ, ռումինահայ դիվանագետ, առեւտրական գործիչ Հոկտեմբերի 31 - Դավիթ Ե Էնեգեթցի, Ամենայն Հայոց կաթողիկոս 1801-1807 թվականներին Նոյեմբերի 8 - Անդրեա Ապիանի, իտալացի նորդասական նկարիչ։ 1817 Տարեթվեր


text: Դեպքեր Հունվար Փետրվար Մարտ Ապրիլ Մայիս 14 - Երկրորդ Օլիմպիական խաղերի բացման հանդիսավոր արարողություն, Փարիզ, Ֆրանսիա (փակումը՝ հոկտեմբերի 28-ին) Հունիս Հուլիս Օգոստոս Սեպտեմբեր Հոկտեմբեր 28 - Երկրորդ Օլիմպիական խաղերի փակման հանդիսավոր արարողություն, Փարիզ, Ֆրանսիա (բացումը՝ մայիսի 14-ին) Նոյեմբեր Դեկտեմբեր Ծնունդներ Հունվարի 5 - Մարտին Մազմանյան, հայ կոմպոզիտոր, խմբավար, մանկավարժ։ Փետրվարի 13 - Ռոյ Հարրոդ, անգլիացի տնտեսագետ։ Մարտի 6 - Էվալդ Աավ, էստոնացի կոմպոզիտոր, խմբավար (վ. 1939): Մարտի 8 - Հովարդ Այկեն, ամերիկացի ինժեներ Մարտ 12 - Վաղարշակ Արզումանյան, ծաղրածու Մարտի 13 - Յորգոս Սեֆերիս, հույն նշանավոր բանաստեղծ Ապրիլի 1 - Գրիգոր Շլդյան, հայ նկարիչ (վ. 1985) Ապրիլի 25 - Վոլֆգանգ Պաուլի, ֆիզիկոս, քվանտային մեխանիկայի հիմնադիրներից Սեպտեմբերի 28 - Ջովաննի Դեյնի, իտալացի ֆուտբոլիստ, կիսապաշտպան եւ գլխավոր մարզիչ Հոկտեմբերի 6 - Մարտին Վարդանյան, հայ խորհրդային քիմիկոս Հոկտեմբերի 20 - Ջեկ Լինդսեյ, անգլիացի գրող, գրականագետ, հասարակական գործիչ Հոկտեմբերի 24 - Ամատունի Ամատունի, հայ խորհրդային պետական եւ կուսակցական աշխատող Նոյեմբերի 23 - Հայկազ Մարջանյան, կուսակցական եւ պետական աշխատող։ Դեկտեմբերի 28 - Վասիլի Աբաեւ, օս լեզվաբան, օսագետ, իրանագետ (վ. 2001): Դեկտեմբեր 31 - Նաիրի Զարյան, հայ բանաստեղծ, արձակագիր, թատերագիր, հրապարակագիր եւ թարգմանիչ (վ. 1969): Անտուան դը Սենտ Էքզյուպերի, ֆրանսիացի գրող (վ. 1944): Մահեր Փետրվարի 15 - Կարլ Թեոդոր Ռոբերտ Լյուտեր, գերմանացի աստղագետ Փետրվարի 15 - Ռոբերտ Լյուտեր, գերմանացի աստղագետ Մայիս 5 - Հովհաննես Այվազովսկի, նկարիչ (ծ. 1817) Օգոստոսի 25 - Ֆրիդրիխ Նիցշե, գերմանացի փիլիսոփա, բանաստեղծ, կոմպոզիտոր, դասական բանասեր։ 1900 Տարեթվեր


text: Մայիսի 5, տարվա 125-րդ (նահանջ տարիներին՝ 126-րդ) օրն է։ Տարվա ավարտին մնում է 240 օր։ Դեպքեր 1260 - Խուբիլայը դառնում է Մոնղոլական կայսրության մեծ խան 1494 - Քրիստափոր Կոլումբոսը հասնում է Ջամայկայի ափերին 1816 - լույս է տեսնում Ջոն Քիթսի առաջին սոնետը 1994 - Հայաստանի, Ադրբեջանի եւ Արցախի միջեւ ստորագրվել է Բիշքեկյան արձանագրությունը։ Ծնունդներ 1818 - Կառլ Մարքս, գերմանացի նշանավոր փիլիսոփա, տնտեսագետ, մարքսիզմի հիմնադիրը (մ. 1883) 1828 - Ալբերտ Մարթ Albert Marth, գերմանացի աստղագետ 1846 - Հենրիկ Սենկեւիչ Henryk Sienkiewicz, լեհ գրող 1866 - Անտս Լայկմաա Ants Likmaa, էստոնացի նկարիչ 1869 - Հանս Պֆիցներ Hans Pfitzner, գերմանացի կոմպոզիտոր 1897 - Քեննեթ Բըրք Kenneth Burke, ամերիկացի գրող, լրագրող 1899 - Տիգրան Շամիրխանյան, դերասան 1902 - Անատոլ Լիտվակ Anatol Litvak (ուկրաիներեն՝ Анатоль Лiтвак), հրեական ծագումով կինոռեժիսոր 1906 - Մկրտիչ Ասլանյան, հայ արձակագիր, լրագրող 1911 - Մաթեւոս Մուրադյան, հայ երաժշտագետ, բանաստեղծ։ 1925 - Միքայել Ջոթյան, մանկաբույժ 1936 - Էդվարդ Չուբարյան, գիտնական 1939 - Ռուբեն Հովսեփյան, գրող 1941 - Արմեն Հախնազարյան, ճարտարապետ 1958 - Գարիկ Մանուկյան, հայ նկարիչ 1966 - Ռուդիկ Առուստամյան, Արցախի պատերազմի մասնակից 1980 - Յոսի Բենայուն יוסי בניון, իսրայելցի ֆուտբոլիստ 1983 - Հենրի Քավիլ Henry Cavill, անգլիացի դերասան 1988 - Ադել Adele, անգլիացի երգչուհի, դերասանուհի 1989 - Քրիս Բրաուն, ամերիկացի երգիչ-երգահան, ռեփեր, պարող եւ դերասան Մահեր 1629 - Շիմոն Շիմոնովիչ Szymon Szymonowic, հայկական ծագումով լեհ բանաստեղծ 1821 - Նապոլեոն Բոնապարտ, 1804-15 թթ. ֆրանսիացիների կայսր 1918 - Նիկո Փիրոսմանի ნიკო ფიროსმანი վրացի նկարիչ 1949 - Մորիս Մետերլինկ Maurice Maeterlinck, բելգիացի գրող 1972 - Մարտիրոս Սարյան, նկարիչ 1982 - Վազգեն Հակոբյան, պատմաբան 1993՝ Արշալույս Գաբրիելյան, երկրաբան Շահիս Ալեքսանյան ԱՊ մասնակից 1994 - Վաղարշակ Էլիբեկյան, նկարիչ 1995 - Միխայիլ Բոտվիննիկ հրեա ծագումով ռուսաստանցի շախմատիստ 2002 - Վալենտին Չեռնիկով, սուսերամարտիկ Տոներ Մանկաբարձի համաշխարհային օր Ազատագրության օր՝ Երեխաների օր՝ Սահմանադրության օր Եվրոպայի օր Ծանոթագրություններ


text: Հուլիսի 29, տարվա 210-րդ (նահանջ տարիներին՝ 211-րդ) օրն է։ Տարվա ավարտին մնում է 155 օր։ Դեպքեր 1851 - Անիբալե դե Գասպարիսը հայտնաբերում է (15) Էվնոմիա աստերոիդը 1858 - Ճապոնիան արտասահմանցիների համար բացում է Տոկիոն եւ Օսական, վերջ տալով մեկուսացման քաղաքականությանը 1921 - Ադոլֆ Հիտլերը դառնում է Գերմանական ազգային-սոցիալիստական աշխատավորական կուսակցության առաջնորդ 1957՝ հիմնադրվում է Ատոմային էներգիայի միջազգային գործակալությունը 1973 - Հունաստանում անցկացված հանրաքվեի արդյունքներով վերացվում է միապետական կարգը 1979 - Արգենտինան եւ Մեծ Բրիտանիան վերականգնեցին դիվանագիտական հարաբերությունները 1981 - Լոնդոնում կայացավ Արքայազն Չարլզի եւ Դիանա Սփենսերի հարսանիքը 2005՝ Աստղագետները հայտնում են Էրիս գաճաճ մոլորակը հայտնաբերելու մասին Ծնունդներ 1817 - Հովհաննես Այվազովսկի, նկարիչ (մ. 1900) 1883 - Բենիտո Մուսոլինի Benito Mussolini Իտալիայի 27-րդ վարչապետը (մ. 1945) 1905 - Դագ Համմարշոլդ շվեդ տնտեսագետ եւ դիվանագետ(մ. 1961) 1916 - Ալիս Սափրիչ, հայկական ծագումով ֆրանսիացի դերասանուհի (մ. 1990) 1927 - Հարի Մուլիշ, հոլանդացի ականավոր գրող, դրամատուրգ, բանաստեղծ (մ. 2010) 1928 - Կոնստանտին Օրբելյան, դաշնակահար, դիրիժոր 1929 - Ավետ Տերտերյան, հայ կոմպոզիտոր 1981 - Ֆեռնանդո Ալոնսո Fernando Alonso Diaz իսպանացի ավտոարշավորդ Մահեր 1644 - Ուրբանոս VIII,Հռոմի Պապ 1623 թվականի օգոստոսի 6-ից մինչեւ 1644 թվականի հուլիսի 29-ը 1856 - Ռոբերտ Շուման Robert Schumann գերմանացի կոմպոզիտոր (* 1810) 1890 - Վինսենթ վան Գոգ Vincent Willem van Gogh հոլանդացի նկարիչ (* 1853) 1979 - Հերբերտ Մարկուզե Herbert Marcuse գերմանացի փիլիսոփա (* 1898) 1983 - Լուիս Բունյուել Luis Buñuel Portolés իսպանացի ռեժիսոր (* 1900) Տոներ Վագրի համաշխարհային օր Թայլանդ՝ Թայերենի օր Ռումինիա՝ Ազգային օրհներգի օր Ծանոթագրություններ


text: Մայիսի 1, տարվա 121-րդ (նահանջ տարիներին՝ 122-րդ) օրն է։ Տարվա ավարտին մնում է 244 օր։ Դեպքեր 1707 - Շոտլանդիան եւ Անգլիան միավորվելով ստեղծում են Մեծ Բրիտանիան 1753 - հրապարակվում է Կարլ Լինեյի «Բույսերի տեսակները» աշխատությունը 1786 - Վիեննայում կայանում է Վոլֆգանգ Ամադեուս Մոցարտի «Ֆիգարոյի ամուսնությունը» օպերայի առաջին ներկայացումը 1840 - Անգլիայում առաջին անգամ վաճառքի են հանվում փոստային նամականիշներ 1884 - ԱՄՆ-ում եւ Կանադայում կազմակերպվեցին ցույցեր ի պաշտպանություն ութժամյա աշխատանքային օրվա 1890 - Ավստրո-Հունգարիայի, Բելգիայի, Գերմանիայի, Դանիայի, Իսպանիայի աշխատավորները առաջին անգամ կազմակերպեցին մայիսմեկյան տոնակատարություններ 1891 - Պետերբուրգում կայացավ առաջին մայիսմեկյան ցույցը 1945 - Բեռլինում Ռայխստագի վրա բարձրացվում է սովետական դրոշը 1946 - Եկատերինբուրգում բացվել է Դմիտրի Նարկիսովիչ Մամին-Սիբիրյակին նվիրված թանգարան 1948 - ստեղծվում է Կորեայի Ժողովրդա-Դեմոկրատական Հանրապետությունը 1951 - Մյունխենից իր հեռարձակումներն է սկսում «Ազատություն» ռադիոկայանը 2004 - Էստոնիան, Լատվիան, Լեհաստանը, Լիտվան, Կիպրոսը, Հունգարիան, Մալթան, Չեխիան, Սլովակիան եւ Սլովենիան մտնում են Եվրամիության կազմի մեջ 2011 - Բարաք Օբաման հայտարարում է Ուսամա բեն Լադենի սպանության մասին Ծնունդներ 1672 - Ջոզեֆ Ադիսոն, անգլիացի բանաստեղծ (մ. 1719) 1862 - Մարսել Պրեւո, ֆրանսիացի արձակագիր, դրամատուրգ (վ. 1941) 1881 - Պիեռ Տեյար դը Շարդեն, ֆրանսիացի փիլիսոփա, աստվածաբան (մ. 1955) 1885 - Լիդիա Դուռնովո, ռուս արվեստաբան, վերականգնող նկարիչ 1894 - Լուիջի Բարբեսինո, իտալացի ֆուտբոլիստ եւ գլխավոր մարզիչ 1912 - Մարիամ Պետրոսյան,հայ նկարչուհի 1923 - Ջոզեֆ Հելեր, ամերիկացի գրող (մ. 1999) 1930 - Վլադիմիր Աբրահամյան, հայ բանաստեղծ, թարգմանիչ, լրագրող 1939 - Ռոզի Արմեն, ֆրանսահայ երգչուհի 1946 - Ջոն Վու, հոնգքոնգցի ռեժիսոր, դրամատուրգ 1967 - Անդրանիկ սարկավագ Մանուկյան,երգիչ,երգահան,բանահավաք երաժիշտ 1969 - Ուես Անդերսոն, ռեժիսոր, դերասան, սցենարիստ, պրոդյուսեր 1978 - Մայիս Ազիզյան, հայ ֆուտբոլիստ, դարպասապահ 1982 - Դարիո Սռնա, խորվաթ ֆուտբոլիստ Մահեր 408 - Արկադիոս, Բյուզանդիայի կայսր (* 337) 1733 - Նիկոլա Կուստու, ֆրանսիացի բարոկկո ոճի քանդակագործ 1873 - Դավիթ Լիվինգստոն, David Livingstone շոտլանդացի միսիոներ (* 1813) 1904 - Անտոնին Դվորժակ, չեխ կոմպոզիտոր (* 1841) 1978 - Արամ Խաչատրյան, կոմպոզիտոր (* 1903) 1982 - Վիլլիամ Փրիմրոուզ, շոտլանդացի թավջութակահար (* 1903) 2010 - Ալեքսեյ Սիսակյան, հայ սովետական ֆիզիկոս-տեսաբան Տոներ Աշխատավորների միջազգային տոն Լատվիա՝ Սահմանադրության օր


text: Հունիսի 6, տարվա 157-րդ (նահանջ տարիներին՝ 158-րդ) օրն է։ Տարվա ավարտին մնում է 208 օր։ Դեպքեր 1664՝ Նոր Ամստերդամի անունը դառնում է Նյու Յորք 1752՝ հրդեհը ոչնչացնում է Մոսկվայի մեկ երրորդը 1982՝ Բոմբեյում Արաբական ծովից ցիկլոնի բերած հսկայական ալիքների զոհ է դառնում 100 000 մարդ Իսրայելի բանակը ներխուժում է Լիբանան Հենրի Սիլին Henry W. Sealy արտոնագրում է էլեկտրական արդուկը 1993՝ Մոնղոլիայում առաջին անգամ անց են կացվում ուղղակի նախագահական ընտրություններ Ծնունդներ 1599 - Դիեգո Վելասկես Diego Velázquez իսպանացի նկարիչ 1606 - Պիեռ Կոռնեյլ Pierre Corneille ֆրանսիացի թատերագիր 1799 - Ալեքսանդր Պուշկին Александр Пушкин ռուս բանաստեղծ եւ գրող 1844 - Կոնստանտին Սավիցկի, ռուս կենցաղանկարիչ 1868 - Գեւորգ Ասատուր հայ բանասեր, մանկավարժ, թարգմանիչ 1875 - Թոմաս Ման Thomas Mann գերմանացի վիպասան 1888 - Վալերիան Կույբիշեւ Валериан Куйбышев խորհրդային պետական գործիչ 1903 - Արամ Խաչատրյան Арам Хачатурян սովետահայ մեծանուն կոմպոզիտոր 1917 - Քըրք Քըրքորյան Kirk Kerkorian ամերիկահայ գործարար, բարերար 1919 - Մակար Ալավերդյան, հայ վաստակավոր գինեգործ 1928 - Ջորջ Դոքմեջյան Courken George Deukmejian, Jr. ամերիկահայ քաղաքական գործիչ 1951 - Նազար Պետրոսյան, ֆուտբոլիստ 1955 - Սեմ Սայմոն, ամերիկյան հեռուստատեսաին պրոդյուսեր 1960 - Լոլա Ֆորներ Lola Forner իսպանացի դերասանուհի 1968 - Արթուր Խաչատրյան, Արցախի պատերազմի մասնակից 1978 - Ֆոդել, ալժիրցի ծագումով ֆրանսիացի երգիչ 1980 - Պաու Գասոլ Pau Gasol իսպանացի բասկետբոլիստ 1984՝ ԲայԱլեքս ByeAlex հունգարացի երգիչ Տիգրան Ղարաբաղցյան, ֆուտբոլիստ 1985 - Հեյկի Նաբի Heiki Nabi էստոնացի ըմբիշ 1988 - Էրիկ Կարապետյան, փոփ երգիչ Մահեր 1832 - Ջերեմի Բենթամ, անգլիացի սոցիոլոգ եւ իրավաբան 1843 - Ֆրիդրիխ Հյոլդեռլին, գերմանացի բանաստեղծ 1861 - Կամիլլո Բենսո Կավուր, կոմս 1920 - Գեւորգ Ջահուկյան, լեզվաբան 1946 - Գերհարդ Հաուպտման, գերմանացի դրամատուրգ 1948 - Լուի Ժան Լյումիեր, կինեմատոգրաֆիայի հիմնադիր 1961՝ Անուշավան Տեր-Ղեւոնդյան, կոմպոզիտոր եւ երաժշտագետ Կարլ Գուստավ Յունգ, շվեյցարացի հոգեբան եւ փիլիսոփա 1966 - Ռուբեն Քաթանյան, խորհրդային պետական գործիչ 1984 - Կոստանդին Հովհաննիսյան, ճարտարապետ 1991 - Սամվել Հովհաննիսյան, օդաչու 1997 - Էդուարդաս Մեժելայտիս, լիտվացի խորհրդային գրող եւ թարգմանիչ 1998 - Կարեն Մարգարյան, օդաչու, Արցախի պատերազմի մասնակից Տոներ Հունիսի 6 Ռուսաստան - Ռուսերենի օր եւ Պուշկինի օր ՄԱԿ - Ռուսերենի օր Կորեա - Կորեական պատերազմի զոհերի հիշատակի օր Ուկրաինա՝ Լրագրողի օր ՝ Շվեդիայի ազգային տոն Շվեյցարիա՝ Սիրո տոն։


text: Դեպքեր Ստեղծվել է Հեզբոլլահը։ Ծնունդներ Հունվար 1 - Դավիթ Նալբանդյան, արգենտինահայ թենիսիստ Հունվարի 1 - Ժոաո Կառլոս, բրազիլացի ֆուտբոլիստ, պաշտպան Հունվարի 7 - Լոուրեն Քոհեն, ամերիկացի դերասանուհի եւ ֆոտոմոդե Հունվարի 14 - Վիկտոր Վալդես, դիսպանացի ֆուտբոլիստ, արպասապահ Մարտի 8 - Անդրանիկ Հարությունյան (դերասան), հայ դերասան Մարտի 8 - Էնդիկա Բորդաս, իսպանացի ֆուտբոլիստ, «Գերնիկա» ակումբի կենտրոնական կիսապաշտպան Մարտի 20 - Տոմաշ Կուշչակ, լեհ ֆուտբոլիստ, դարպասպահ Մարտի 26 - Միկել Արտետա, իսպանացի ֆուտբոլիստ, կիսապաշտպան Ապրիլի 2 - Մարկո Ամելիա, Իտալացի ֆուտբոլիստ, դարպասապահ Ապրիլի 15 - Թամարա Հակոբյան, հաղորդավար, լրագրող Ապրիլի 22 - Կակա, բրազիլացի ֆուտբոլիստ, կիսապաշտպան Ապրիլի 28 - Քրիս Քեյման, ամերիկացի եւ գերմանացի պրոֆեսիոնալ բասկետբոլիստ Հունիսի 18 - Մարկո Բորիելլո, իտալացի ֆուտբոլիստ, հարձակվող Հուլիսի 22 - Իգոր Լոլո, Կոտ դ'Իվուարցի ֆուտբոլիստ, պաշտպան Օգոստոսի 4 - Լուկա Անտոնինի, իտալացի ֆուտբոլիստ, պաշտպան Օգոստոսի 10 - Շոն Մորֆի, անգլիացի սնուկերիստ Օգոստոս 29 - Կառլոս Դելֆինո, արգենտինացի բասկետբոլիստ Սեպտեմբերի 10 - Դավիդ Լոպես, բասկ ֆուտբոլիստ, կիսապաշտպան Սեպտեմբերի 27 - Լիլ Ուեյն, ամերիկացի ռեփեր Հոկտեմբեր 6 - Լեւոն Արոնյան, հայ շախմատի միջազգային գրոսմայստեր, 2005 թվականի աշխարհի գավաթակիր Նոյեմբերի 12 - Էն Հետուեյ, դերասանուհի Դեկտեմբերի 3 - Մայքլ Էսսյեն, գանացի ֆուտբոլիստ, կիսապաշտպան Դեկտեմբերի 26 - Արթուր Գաբրիելյան, ռուսաստանցի հայ շախմատիստ, գրոսմայստեր Մահեր Հունվարի 25 - Միխայիլ Սուսլով, կոմունիստական կուսակցության եւ խորհրդային պետության գործիչ Մարտի 12 - Ալեքսանդր Արաքսմանյան, հայ արձակագիր, դրամատուրգ, թատերագետ, կինոսցենարիստ, լրագրող, ՀԽՍՀ արվեստի վաստակավոր գործիչ (ծ. 1911)։ Հունիսի 10 - Թագուհի Շահնազարյան, Դաշնակահար Սեպտեմբեր 21 - Հովհաննես Բաղրամյան, զորահրամանատար (ծ.1897) Հոկտեմբերի 9 - Աննա Ֆրոյդ, ավստրիական ծագմամբ բրիտանացի հոգեբան եւ հոգեվերլուծաբան, հոգեվերլուծության հիմնադիր Զիգմունդ Ֆրոյդի կրտսեր դուստրը Նոյեմբեր 10 - Լեոնիդ Բրեժնեւ ԽՍՀՄ գլխավոր քարտուղար Դեկտեմբեր 10 - Վահան Դաքեսյան, հայ բանաստեղծ, արձակագիր, (ծ.1905) Դեկտեմբերի 19 - Բորիս Սմիռնով, ռուս խորհրդային դերասան Դեկտեմբեր 24 - Լուի Արագոն, ֆրանսիացի գրող, քաղաքական գործիչ (ծ.1897) Աշոտ Շայբոն - գրող, արձակագիր, դրամատուրգ (ծ. 1905) Լեոնիդ Հուրունց - հայ գրող (ծ. 1912) 1982 Տարեթվեր


text: Դեպքեր Գործարկվում է Թիֆլիս-Ալեքսանդրապոլ երկաթգիծը Ծնունդներ Փետրվարի 1 - Հովսեփ Կարալյան, նկարիչ Հունիսի 22 - Պյատրաս Կուբերտավիչյուս, լիտվացի խորհրդային դերասան եւ ռեժիսոր Հուլիսի 26 - Կարո Հալաբյան, հայ խորհրդային ճարտարապետ։ ՀԽՍՀ արվեստի վաստակավոր գործիչ (1940) Հուլիսի 27 - Ադոլֆո Բալոնչերի, իտալացի ֆուտբոլիստ, կիսապաշտպան Օգոստոսի 29 - Լեւոն Գենչ, խորհրդային շրջանի հայ նկարիչ Նոյեմբերի 22 - Աստղիկ Երամյան, հայ խորհրդային դերասանուհի։ ՀԽՍՀ ժողովրդական արտիստուհի Դովլաթ Գարանֆիլյան, նկարիչ, գորգագործ Մկրտիչ Մաշուրյան, Հայաստանում Մայիսյան ապստամբության եւ քաղաքացիական կռիվների մասնակից։ Մարտ 13 - Եղիշե Չարենց, հայ բանաստեղծ, արձակագիր, թարգմանիչ եւ քննադատ (վ. 1937) Ապրիլի 13 - Հարո Ստեփանյան, հայ կոմպոզիտոր Մայիս 18 - Գուրգեն Ջանիբեկյան, դերասան (վ.1978) Հուլիս 21 - Կարո Հալաբյան, խորհրդային ճարտարապետության գործիչ, ակադեմիկոս, արվեստի վաստակավոր գործիչ (վ.1959) Հոկտեմբեր 3 - Լուի Արագոն, ֆրանսիացի գրող, քաղաքական գործիչ (վ.1982) Նոյեմբերի 12 - Ավետ Ավետիսյան, հայ խորհրդային դերասան, ՀԽՍՀ ժողովրդական արտիստ, ԽՍՀՄ ժողովրդական դերասան (վ. 1971) Նոյեմբերի 27 - Գեւորգ Աբով, բանաստեղծ, արձակագիր, թարգմանիչ, գրականագետ (վ. 1965) Դեկտեմբեր 4 - Ռուբեն Մամուլյան, սփյուռքահայ թատերական եւ կինո ռեժիսոր (վ. 1987) Դեկտեմբերի 2 - Հովհաննես Բաղրամյան, զորահրամանատար (վ.1982) Դեկտեմբերի 16 - Իվան Կոնեւ, խորհրդային զորավար, Խորհրդային Միության մարշալ Մահեր Ապրիլ 13 - Յոհաննես Բրամս, գերմանացի կոմպոզիտոր (ծ.1833) Սեպտեմբերի 30 - Թերեզ Լիզյոացի, միանձնուհի, Կաթոլիկ Սուրբ, չորս կանանցից մեկը պատմության մեջ, ով արժանացել է Եկեղեցու դոկտորի կոչմանը Դեկտեմբեր 16 - Ալֆոնս Դոդե, ֆրանսիացի վիպասան, թատերագիր (ծ. 1840) 1897 Տարեթվեր


text: Դեկտեմբերի 2, տարվա 336-րդ (նահանջ տարիներին՝ 337-րդ) օրն է։ Տարվա ավարտին մնում է 29 օր։ Դեպքեր 1409- Բացվել է Լայպցիգի համալսարանը։ 1816 - Վենետիկ է գալիս Ջորջ Բայրոնը՝ հայոց լեզու սովորելու եւ ծանոթանալու հայ գրականությանը։ 1920 - ՌՍՖՍՀ լիազոր ներկայացուցչության եւ Հայաստանի Հանրապետության կառավարության միջեւ կնքվեց համաձայնագիր, ըստ որի Հայաստանը հայտարարվեց անկախ Սոցիալիստական Խորհրդային Հանրապետություն։ 1920՝ Լենինը ողջույնի հեռագիր է հղում Հայաստանի Ռազմա-հեղափոխական կոմիտեի նախագահ Սարգիս Կասյանին Հայաստանում խորհրդային կարգեր հաստատվելու առթիվ։ 1958 - Երեւանում հիմնվում է սովետա-բուլղարական բարեկամության ընկերության հայկական բաժանմունք։ Ծնունդներ 1868 - Գեւորգ Զ Չորեքչյան, Ամենայն Հայոց կաթողիկոս (1945-1954), ազգային-եկեղեցական գործիչ (վ. 1954)։ 1891 - Խորեն Սարգսյան, հայ գրականագետ (վ. 1970)։ 1896 - Գեորգի Ժուկով,խորհրդային զորավար, Խորհրդային Միության մարշալ (մ. 1974): 1897 - Հովհաննես Բաղրամյան, զորահրամանատար (վ. 1982)։ 1910 - Արտաշես Մկրտչի Մամիջանյան, հայ խորհրդային ճարտարապետ 1976 - Վլադիմիր Յանոչկո, սլովակ ֆուտբոլիստ, կիսապաշտպան 1981 - Բրիթնի Սփիրս, ամերիկացի ճանաչված երգչուհի 1989 - Մատտեո Դարմյան, հայազգի իտալացի պրոֆեսիոնալ ֆուտբոլիստ Մահեր 1547 - Էռնան Կորտես,իսպանացի կոնկիստադոր, ով նվաճել է Մեքսիկան եւ ոչնչացրել ացտեկների պետությունը 1594 - Գերհարդ Մերկատոր, քարտեզագիր 1915 - Կարապետ Տեր-Մկրտչյան, հայ պատմաբան, բանասեր, եկեղեցական գործի 1918 - Էդմոն Ռոստան, նեոռոմանտիկական ուղղության ֆրանսիացի պոետ եւ դրամատուրգ 1956 - Պերճուհի Պարսամյան, բանաստեղծուհի 1987 - Յակով Զելդովիչ,խորհրդային ֆիզիկոս-տեսաբան


text: Դեպքեր Ծնունդներ Ապրիլի 5 - Արշակ Հարությունյան, հայ դերասան, ՀԽՍՀ վաստակավոր արտիստ Հարություն Թումանյան, հայ գրող Նեւիլ Չեմբեռլեն, Մեծ Բրիտանիայի պետական գործիչ, պահպանողական կուսակցության ղեկավարներից Վիեննայի պետական օպերա, ավստրիական խոշորագույն օպերային թատրոն, Ավստրիայի երաժշտական մշակույթի կենտրոն Անդրեյ Մանդելշտամ, ռուս դիվանագետ Փետրվար 19 - Հովհաննես Թումանյան, գրող ու բանաստեղծ (վ.1923) Մարտ 23 - Գալուստ Գյուլբենկյան, հայ գործարար եւ բարեգործ (վ.1955) Ապրիլ 6 - Լեւոն Շանթ, հայ գրող, մանկավարժ, հասարակական գործիչ (վ. 1951) Մայիս 31 - Վարդան Մախոխյան, ծովանկարիչ (վ.1937) Սեպտեմբեր 19 - Երվանդ Օտյան, հայ գրող-երգիծաբան, լրագրող, հրապարակագիր (վ.1926) Սեպտեմբեր 26 - Կոմիտաս, հայ երգահան, երգիչ, երաժշտական էթնոլոգ, երաժշտագետ, վարդապետ եւ դասատու (վ. 1935) Նոյեմբեր 22 - Անդրե Ժիդ, ֆրանսիացի գրող, դրամատուրգ, բանաստեղծ, Նոբելյան մրցանակի դափնեկիր (վ. 1951) Մահեր Մարտի 8 - Հեկտոր Բեռլիոզ, ֆրանսիացի երգահան, դիրիժոր, երաժշտագետ, երաժշտական քննադատ Հոկտեմբեր 13 - Շառլ Օգյուստեն դը Սենտ-Բյով, ֆրանսիացի քննադատ, բանաստեղծ (ծ. 1804) 1869 Տարեթվեր


text: Փետրվարի 7, տարվա 38-րդ օրն է։ Տարվա ավարտին մնում է 327 (նահանջ տարիներին՝ 328) օր։ Դեպքեր 1899 - Առաջին շոգեքարշը մտնում է Ալեքսանդրապոլ Ծնունդներ 1478 - Թոմաս Մոր, անգլիացի նշանավոր մտածող, գրող, քաղաքական գործիչ, կաթոլիկ եկեղեցու սուրբ, Վերածննդի դարաշրջանի հումանիստ, հայտնի է իր «Ուտոպիա» երկով (մ. 1535) 1812 - Չարլզ Դիքենս, անգլիացի գրող (վ. 1870) 1841 - Օգյուստ Շուազի, ֆրանսիացի ինժեներ, ճարտարապետության պատմաբան եւ տեսաբան 1876 - Իսահակ Ալիխանյան, թատրոնի հայ դերասան, ՀԽՍՀ եւ ՎԽՍՀ ժողովրդական արտիստ (մ. 1946) 1910 - Մամիկոն Առուստամյան, փիլիսոփա, մանկավարժ 1922 - Մկրտիչ Սեդրակյան, նկարիչ 1929 - Ալեխանդրո Խոդորովսկի, չիլիացի սյուրռեալիստ ռեժիսոր, թատերագիր, կինոարտադրող, երգահան, դերասան, դիմախաղացող, կոմիքս գրքերի հեղինակ, պատմիչ եւ հոգեբույժ 1954 - Դիթեր Բոլեն, գերմանացի երաժիշտ, երգիչ, երգերի հեղինակ, երաժշտական պրոդյուսեր եւ հեռուստատեսային դեմք 1965 - Ռոջեր Գոմես, կոստառիկացի ֆուտբոլիստ, հարձակվող 1990 - Դենի Ռոուզ, անգլիացի ֆուտբոլիստ, պաշտպան 1995 - Գաել Անդոնյան, հայ ֆուտբոլիստ, պաշտպան Մահեր 2013 - Յուրի Մանուկյան, հայ քաղաքական գործիչ, Հայաստանի միավորված կոմունիստական կուսակցության նախկին առաջին քարտուղար 2013 - Հովհաննես Գրիգորյան, հայ բանաստեղծ, ԽՍՀՄ գրողների միության անդամ 1975 թվականից Տոներ


text: Դեպքեր Կործանվեց Օսմանյան կայսրությունը Ծնունդներ Հունվար Հունվարի 1 Գրիգոր Ազիզյան, նկարիչ, ՀԽՍՀ վաստակավոր նկարիչ (1985) Քաջազուն Գյուրջյան, հայ դերասան Վալենտինա Կորտեզե, իտալացի դերասանուհի (վ. 2019) Հունվարի 5 - Սեմ Ֆիլիպս, ամերիկացի երաժշտական պրոդյուսեր (վ. 2003) Փետրվարի 15 - Ելենա Բոներ, խորհրդային հայտնի իրավապաշտպան եւ հրապարակախոս Մարտի 31 - Վազգեն Գեւորգյան, հայ գրականագետ, թարգմանիչ (վ. 2002): Մայիսի 16 - Մերտոն Միլլեր, ամերիկացի ականավոր տնտեսագետ, Նոբելյան մրցանակի դափնեկիր՝ ֆինանսական էկոնոմիկայի տեսության վերաբերյալ աշխատությունների համար (1990)։ Հունիսի 23 - Մանուել Սարգսյանց, սոցիոլոգ, քաղաքագետ, պատմաբան Հուլիսի 27 - Մասուտացու Օյամա, քյոքուշինքայ կարատեի հիմնադիր վարպետն է Սեպտեմբերի 24 - Էդվարդ Ջրբաշյան, պրոֆեսոր (1967), ՀԽՍՀ ԳԱ ակադեմիկոս (1982), ՀԽՍՀ գիտության վաստակավոր գործիչ (1970), ԽՍՀՄ գրողների միության անդամ (1956) Դեկտեմբերի 15 - Ինգե Կելլեր, թատրոնի, կիոնոյի եւ հեռուստատեսության գերմանացի դերասանուհի Սիլվա Մնացականյան, քանդակագործ, նկարիչ Վահան Տիրունի, հայ նկարիչ՝ կիրառական արվեստի գծով Նորա Փափազյան (Ալեքսանդրիա), հայ գեղանկարիչ Հունվար 13 - Խաչատուր Իսկանդարյան, քանդակագործ Հունվար 23 - Կարպ Խաչվանքյան, հայ դերասան, կատակերգու (վ. 1998) Փետրվարի 6 - Լեւոն Մարգարյան, հայ խորհրդային բժիշկ, մանկաբարձ-գինեկոլոգ Մարտի 10 - Գեորգի Տեր-Ղազարյանց, խորհրդային պետական եւ կուսակցական աշխատող Մայիսի 4 - Բորիս Ստուկալին, խորհրդային պետական եւ կուսակցական գործիչ Հունիսի 16 - Ղուկաս Չուբարյան, հայ քանդակագործ Հունիսի 20 - Էդուարդ Տեր-Ղազարյան, մանրադիտակային քանդակների ու փորագրությունների վարպետ, երաժիշտ, ՀՀ վաստակավոր գործիչ (2004) Հունիսի 20 - Էդվարդ Տեր-Ղազարյան, Մանրադիտակային քանդակների ու փորագրությունների վարպետ, երաժիշտ Հուլիս 30 - Հրանտ Շահինյան, հայ մարմնամարզիկ, Օլիմպիական խաղերի (Հելսինկի 1952) կրկնակի մեդալակիր եւ կրկնակի արծաթե մեդալակիր (վ. 1996) Օգոստոսի 14 - Զեյթունա Նասրետդինովա, ԽՍՀՄ ժողովրդակա;4ն արտիստուհի Օգոստոսի 15 - Արթուր Այդինյան, հայ օպերային երգիչ, տենոր, ՀԽՍՀ ժողովրդական արտիստ Սեպտեմբեր 5 - Սարգիս Բաղդասարյան, արձանագործ, նկարիչ եւ մանկավարժ (վ. 2001) Սեպտեմբերի 8 - Ռասուլ Համզաթով, խորհրդային պոետ եւ հասարակական գործիչ, Դաղստանի ԻԽՍՀ ազգային պոետ Սեպտեմբերի 11 - Լեւոն Մատինյան, հայ խորհրդային նյարդաֆիզիոլոգ Հոկտեմբերի 25 - Վեռներ Վինտեր, գերմանացի լեզվաբան, հայագետ Նոյեմբերի 28 - Գլորիա Գրեհեմ, ամերիկացի դերասանուհի Դեկտեմբերի 5 - Վլադիմիր Տենդրյակով, ռուս խորհրդային գրող Հրաչյա Ղափլանյան - ռեժիսոր-բեմադրիչ, դերասան (վ. 1988) Մահեր Հունվար 3 - Յարոսլավ Հաշեկ, չեխ գրող-երգիծաբան, դրամատուրգ (ծ. 1883) Փետրվարի 10 - Վիլհելմ Ռենտգեն, գերմանացի ականավոր ֆիզիկոս Փետրվար 28 - Ստեփան Մամիկոնյան, արեւելահայ հասարակական գործիչ Մարտի 8 - Յոհանես Դիդերիկ վան դեր Վալս, հոլանդացի ֆիզիկոս Մարտ 23 - Հովհաննես Թումանյան, գրող ու բանաստեղծ (ծ. 1869) Մարտի 26 - Սառա Բեռնար, ֆրանսիացի նշանավոր դերասանուհի Նոյեմբերի 27 - Արթուր Բեմբրիջ, անգլիացի ֆուտբոլիստ, պաշտպան Դեկտեմբերի 14 - Թեոֆիլ Ալեքսանդր Ստեյնլեն, ֆրանսիացի նկարիչ 1923 Տարեթվեր


text: Դեպքեր Ծնունդներ Փետրվարի 19 - Արշավիր Շահխաթունի, դերասան, կինոդերասան, սպա, Երեւանի զինվորական պարետ Մայիսի 14 - Օտտո Կլեմպերեր, գերմանացի դիրիժոր Սեպտեմբերի 16 - Կարեն Հորնի, hայտնի հոգեբան, հոգեթերապեեւտ եւ հոգեվերլուծաբան Հոկտեմբերի 11 - Ֆրանսուա Մորիակ, ֆրանսիացի արձակագիր, Ֆրանսիական ակադեմիայի անդամ (1933), գրականության Նոբելյան մրցանակի դափնեկիր (1952) Մակար Ա Թեղուտցի, Ամենայն Հայոց կաթողիկոս 1885-ից։ Հաջորդել է Գեւորգ Դ Կոստանդնուպոլսեցուն Նիկոլայ Ստրելեցկի, շինարարական կոնստրուկցիաների եւ կամրջաշինության բնագավառի խորհրդային գիտնական Փետրվարի 17 - Նինա Մանուչարյան, հայ դերասանուհի Մայիսի 1 - Լիդիա Դուռնովո, ռուս արվեստաբան, վերականգնող նկարիչ Միքայել Մանուչարյան, բանվոր-հեղափոխական Արշակ Սաֆրաստյան, Պատմաբան, հայագետ, դիվանագետ, լրագրող եւ ազգային հասարակական գործիչ (վ. 1885) Հունվար 28 - Վահան Տերյան, բանաստեղծ ու հասարակական գործիչ (վ.1920) Փետրվար 2 - Կոստան Զարյան, հայ գրող, հրատարակիչ, փիլիսոփա (վ. 1969) Փետրվար 15 - Ռուբեն Սեւակ, հայ բանաստեղծ, արձակագիր եւ բժիշկ (վ. 1915) Դեկտեմբերի 27 - Օլգա Գուլազյան, հայ դերասանուհի (վ. 1970) Բարսեղ Կանաչյան, հայ կոմպոզիտոր, խմբավար, ՀՀ ազգային հիմնի երաժշտության հեղինակ (վ. 1967) Մահեր Ադիբ Իսհակ, սիրիացի հայ լրագրող, հրապարակախոս, գրող Մայիս 22 - Վիկտոր Հյուգո, ֆրանսիացի հռչակավոր գրող, բանաստեղծ, դրամատուրգ, քաղաքական գործիչ (ծ.1802) 1885 Տարեթվեր


text: Հունվարի 28, տարվա 28-րդ օրն է։ Տարվա ավարտին մնում է 337 (նահանջ տարիներին՝ 338) օր Դեպքեր Ծնունդներ 1717 - Մուսթաֆա III, Օսմանյան սուլթան (մ. 1774) 1853՝ Խոսե Մարտի, կուբացի բանաստեղծ, լրագրող (մ. 1895) Վլադիմիր Սոլովյով, ռուս փիլիսոփա, բանաստեղծ, (մ. 1900) Ուիլյամ Բաթլեր Եյթս, իռլանդացի բանաստեղծ եւ դրամատուրգ 1874 - Վսեւոլոդ Մեյերխոլդ, ռուսաստանցի ռեժիսոր (մ. 1940) 1885 - Վահան Տերյան, բանաստեղծ ու հասարակական գործիչ (վ. 1920) 1887 - Արթուր Ռուբինշտեյն, լեհ-ամերիկյան դաշնակահար (մ. 1982) 1892 - Արմեն Տորյան, հայ բանաստեղծ, ուսուցիչ, խմբագիր 1897 - Վալենտին Կատաեւ, ռուս գրող (մ. 1986) 1905 - Լյութեր Ջորջ Սիմջյան, ամերիկահայ գյուտարար (վ. 1997) 1911 - Մստիսլավ Կելդիշ, խորհրդային մաթեմատիկոս, մեխանիկ 1928 - Արարատ Հովսեփյան,քանդակագործ 1940 - Կառլոս Սլիմ, մեքսիկացի գործարար 1957 - Նիկոլա Սարկոզի, 2007-2012 թթ. Ֆրանսիայի 23-րդ նախագահը 1978 - Ջանլուիջի Բուֆֆոն, իտալացի ֆուտբոլիստ, դարպասապահ Մահեր 814 - Կառլոս Մեծ, 768-814 թվականներին ֆրանկների թագավոր 1596 - Ֆրենսիս Դրեյք, անգլիացի ծովակալ, ծովահեն (ծ. 1540) 1939 - Ուիլյամ Բաթլեր Եյթս, իրլանդացի բանաստեղծ (ծ. 1865) 1996 - Իոսիֆ Բրոդսկի, ազգությամբ հրեա, ռուս բանաստեղծ (ծ. 1940) 2002 - Աստրիդ Լինդգրեն, շվեդ նշանավոր գրող, մանկագիր, (ծ. 1907) 2008 - Բորիս Կաբուր, էստոնացի խորհրդային գրող, թարգմանիչ (ծ. 1917) Տոներ Հայաստանի Զինված Ուժերի օր


text: Դեպքեր Ապրիլ 28 - Խորհրդային կարգերի հաստատումը Ադրբեջանում Հունիսի 19 - Արամ Երկանյանը գնդակահարեց Ադրբեջանի նախկին վարչապետ Ֆաթալի Խան Խոյսկիին եւ վիրավորեց Խան Մահմադովին՝ Բաքվի «Մուսսավաթ» կուսակցության հիմնադրին։ Օգոստոսի 10 - Կնքվում է Սեւրի պայմանագիրը, որի 88-91 հոդվածները վերաբերվում են Հայաստանին։ Սեպտեմբերի 22 - սկսվում է թուրքական բանակի հարձակումը Արեւելյան Հայաստանի վրա։ Սեպտեմբերի 29 - թուրքերը գրավում են Սարիղամիշը։ Հոկտեմբերի 30 - թուրքերը գրավում են Կարսը։ Նոյեմբերի 5 - թուրքերը գրավում են Ալեքսանդրապոլը։ Նոյեմբերի 29 - Հայաստանում հաստատվում է խորհրդային իշխանություն։ Դեկտեմբերի 2- կնքվեց Ալեքսանդրապոլի համաձայնագիրը։ Երեւանի Պետական Համալսարանում ստեղծվում է բժշկական ֆակուլտետ։ Ծնունդներ Հունվարի 1 - Ժակ Դուվալյան, ֆրանսահայ երգիչ։ Հունվար 2 - Իսահակ (Այզեք) Ազիմով, ռուս-ամերիկյան գրող (վ.1992) Հունվարի 5 - Գեւորգ Արմենյան, երաժիշտ, մանկավարժ։ Հունվարի 14 - Նորայր Ավագյան, դդատաբժիշկ, փորձագետ Մարտի 9 - Ժանսեմ (Հովհաննես Սեմերջյան), անվանի նկարիչ Մարտի 16 - Տոնինո Գուերրա, իտալացի բանաստեղծ, գրող եւ սցենարիստ Ապրիլի 1 - Տոսիրո Միֆունե, ճապոնացի դերասան, հայտնի է առավելապես Ակիրա Կուրոսավայի ֆիլմերից Ապրիլի 1 - Գեւորգ Ջահուկյան, հայ ականավոր բանասեր, լեզվաբան Ապրիլի 12 - Կորյուն Խոդոյան, հայ խորհրդային ինժեներ-քիմիկոս, ՀՍՍՀ վաստակավոր ինժեներ (1964)։ Մայիսի 9 - Ռիչարդ Ադամս, անգլիացի գրող։ Մայիսի 20 - Նվարդ Աբալյան, հայ դերասանուհի (վ. 1994)։ Մայիս 18 - Հովհաննես Պողոս II, Հռոմի Պապ (վ. 2005) Հունիսի 18 - Մարիո Բեկարիա, իտալացի քաղաքական գործիչ՝ Քրիստոնեական ժողովրդավարություն կուսակցությունից Օգոստոսի 18 - Արմինե Կալենց, հայ նկարչուհի, ՀԽՍՀ վաստակավոր նկարիչ (1967 թ) Օգոստոսի 22 - Ռեյ Բրեդբերի, ամերիկացի ֆանստաստիկ ժանրի գրող Սեպտեմբերի 14 - Գեւորգ Աբգարյան, հայ բանասեր, պատմաբան, գրականագետ, ձեռագրագետ, աղբյուրագետ, թարգմանիչ, բանասիրական գիտությունների դոկտոր։ Սեպտեմբերի 14 - Գեւորգ Վահագնի Աբգարյան, հայ բանասեր, պատմաբան, գրականագետ, ձեռագրագետ, աղբյուրագետ, թարգմանիչ, բանասիրական գիտությունների դոկտոր, ԽՍՀՄ գրողների միության անդամ 1985-ից Սեպտեմբերի 14 - Խաչիկ Բաբայան, ֆիզիկոս, ֆիզիկա-մաթեմատեմատիկական գիտությունների դոկտոր։ Սեպտեմբերի 17 - Արտաշես Աբրահամյան, հայ բնանկարիչ, ՀՀ վաստակավոր նկարիչ (1980)։ Սեպտեմբերի 23 - Ալեքսանդր Հարությունյան, խորհրդային հայ կոմպոզիտոր եւ դաշնակահար Հոկտեմբերի 13 - Լորեյն Դեյ, ամերիկացի դերասանուհի։ (մահ. 2007) Հոկտեմբերի 15 - Անրի Վերնոյ, ֆրանսահայ նշանավոր կինոբեմադրիչ (վ. 2002)։ Նոյեմբերի 9 - Ալենուշ Տերյան, Իրանի ֆիզիկայի առաջին կին-պրոֆեսոր, եւ առաջին արեւային աստղադիտարանի եւ հեռադիտակի հիմնադիր՝ Իրանի ասղագիտության պատմության մեջ (վ. 2011)։ Հովհաննես Եղիկյան, հայ թատերական նկարիչ։ Ալեքսանդր Հարությունյան-հայ կոմպոզիտոր (վ.2012) Ղազարոս Սարյան-հայ կոմպոզիտոր (վ.1998) Մահեր Հունվարի 4 - Պերես Գալդոս, իսպանացի գրող Փետրվարի 9 - Ֆրիդրիխ ֆոն Բեկ Ռժիկովսկի, ավստրո-հունգարական պետական գործիչ եւ զորահրամանատար, Ավստրո-Հունգարիայի զինված ուժերի գլխավոր շտաբի պետ (1881-1906 թթ.), կոմս Մայիսի 3 - Հանուշ Վիհան, չեխ թավջութակահար Նոյեմբերի 11 - Գեւորգ Ազնավուր, հայ բուսաբան Մկրտիչ Մաշուրյան, Հայաստանում Մայիսյան ապստամբության եւ քաղաքացիական կռիվների մասնակից։ Հունվարի 7 - Վահան Տերյան, բանաստեղծ ու հասարակական գործիչ (ծ.1885) Ապրիլի 26 - Վրթանես Փափազյան, հայ գրող, մտավորական, հասարակական-քաղաքական-մշակութային գործիչ, գրաքննադատ, խմբագիր, գրականության պատմաբան, ուսուցիչ եւ թարգմանիչ (ծ. 1866) Մայիսի 15 - Օվի Սեւումյան, դերասան 1920 Տարեթվեր


text: Հունվարի 7, տարվա 7-րդ օրն է։ Տարվա ավարտին մնում է 358 (նահանջ տարիներին՝ 359) օր։ Դեպքեր Ծնունդներ 1768 - Իվան Աբամելիք, ռուսական բանակի հրետանու գեներալ-մայոր 1825 - Արսեն Այտընյան, հայագետ (վ.1902) 1863 - Ալեքսանդր Սերաֆիմովիչ, ռուս սովետական գրող 1881 - Պոլոզ Մուկուչ, ժողովրդական զվարճաբան, առակախոս (վ. 1931) 1923 - Նորայր Մնացականյան, հայ երգիչ, ՀԽՍՀ վաստակավոր արտիստ 1937 - Լավրենտի Բարսեղյան, հայ պատմաբան, պատմական գիտությունների դոկտոր 1969 - Լուիս Գարսիա Պոստիգո, մեքսիկացի ֆուտբոլիստ 1976 - Վախթանգ Դարչինյան, հայ աշխարհահռչակ բռնցքամարտիկ։ 1982 - Լոուրե Քոհեն, ամերիկացի դերասանուհի եւ ֆոտոմոդել 1987 - Սիրուշո, հայ պոպ երգչուհի 1991 - Էդեն Ազար, բելգիացի ֆուտբոլիստ 1993 - Յան Օբլակ, սլովենացի ֆուտբոլիստ Մահեր 1920 - Վահան Տերյան, բանաստեղծ ու հասարակական գործիչ (ծ. 1885) 1943 - Նիկոլա Տեսլա, ազգությամբ սերբ ճարտարագետ, ֆիզիկոս, գյուտարար 1963 - Լիդիա Դուռնովո, ռուս արվեստաբան 1971 - Արմենակ Սալմասլյան, հայ մատենագետ 1994 - Կարեն Կարախանյան, ուսանող–հրետանավոր, նշանառու, Արցախյան ազատամարտի մասնակից 2011 - Անահիտ Բայանդուր, հայ թարգմանչուհի, ԽՍՀՄ գրողների միության անդամ (ծ. 1940) Տոներ Պետական տոներ - Նապոլեոն Բոնապարտի զորքերին հաղթանակելու օր - Սեխմեթ աստծու օր


text: Բելմոպան (), կենտրոնաամերիկյան Բելիզ պետության մայրաքաղաք (1970 թվականից)։ Բնակչությունը՝ 13 351 մարդ (2010 թվականի դրությամբ)։ Պատմություն Այն բանից հետո, երբ 1961 թվականին Բելիզում Հեթի փոթորիկը () ավերել է Բելիզի կառույցների եւ առեւտրային կենտրոնների 75%-ը, կառավարությունը նոր քաղաք կառուցելու համար ամեն տեսակի խրախուսանք եւ աջակցություն էր հայտարարել։ Նոր քաղաքը պլանավորված էր կառուցել ափից հեռու, առանց արհեստական ցամաքի։ 1962 թվականին կոմիտեն ընտրեց տարածքը, հին մայրաքաղաքից 82 կմ հեռավորության վրա, որն այժմ հայտնի է Բելմոպան անունով։ Քանի որ 1964 թվականին Բելիզը բրիտանական գաղութ էր (հայտնի է Բրիտանական Հոնդուրաս անունով), վարչապետ Ջորջ Քեդլ Փրայսը պատվիրակություն է ուղարկել Լոնդոն, որպեսզի նրանք ֆինանսական օգնություն տրամադրեն։ Չնայած, որ բրիտանական կառավարությունը պատրաստ չէր ֆինանսավորել այդպիսի մեծ նախագիծ, այն հետաքրքրվեց դրանով, քանի որ ողջամիտ համարեց մայրաքաղաքի տեղափոխումը բարձունքի վրա։ Ֆինանսավորման անհրաժեշտության մեջ կառավարությանը համոզելու համար, Փրայսը եւ Բելիզի կառավարությունը (Բելիզի ազգային միավորված կուսակցություն) հրավիրել են գաղութների հարցերով պետքարտուղար Էնթոնի Գրինվուդին այցելել Բելիզ։ Այդ այցի գլխավոր նպատակն էր համարվում Արեւմտյան մայրուղու 49-րդ մղոնի վրա հուշարձանի տեղադրումը։ Հուշարձանի գրառման մեջ նշված էր, որ լորդ Գրինվուդը 1965 թվականի հոկտեմբերի 9-ին հատկացրել է տարածք նոր մայրաքաղաք կառուցելու համար։ Այսպիսով պարտավորություն էր նշանավորվել։ Նոր մայրաքաղաքի համար անվանումն առաջացել էր երկու անվանումների միացման արդյունքում՝ «Բելիզ»՝ երկրի ամենաերկար գետի անվանումը, եւ «Մոպան»՝ գետ քաղաքի տարածքում, որը թափվում է Բելիզ գետի մեջ։ Նոր քաղաքի կառուցման համար ի սկզբանե հաշվարկված էր 40 միլիոն բելիզական դոլար (20 միլիոն ամերիկյան դոլար)։ Հասանելի էր միայն 20 միլիոն դոլար, սակայն նախագիծն արդեն մեկնարկել էր : 1967 թվականին աշխատանքները սկսվեցին։ Առաջին փուլը ավարտված էր 1970 թվականին 24 միլիոն բելիզական դոլարով։ 1970-ից մինչեւ 2000 թվականը Բելմոպանի ղեկավարությունը գտնվում էր «Reconstruction and Development Corporation» ընկերության ձեռքում, որը հայտնի էր նաեւ «Recondev» անունով։ Ընկերությանը տրված էին օրինական իրավասություններ մունիցիպալ ծառայություններ մատուցելու համար, որոնք անհրաժեշտ էին քաղաքում բիզնեսի եւ ենթակառուցվածքի բնականոն գործառնության համար։ Սկզբում տեղական իշխանությունները չէին ցանկանում իրենց ներկայացուցչությունները տեղափոխել նոր մայրաքաղաք, քանի որ կասկածում էին, որ այն լիարժեք կգործի։ 1981 թվականին, երբ Բելիզը անկախություն ձեռքբերեց, բացվեց Բրիտանական գերագույն հանձնաժողով (), որը 1984 թվականին տեղափոխվեց իր այժմյան գտնվելու վայրը։ 2005 թվականի փետրվարին, նոր մայրաքաղաքի կառուցման սկզբից 43 տարի անց, ԱՄՆ-ն Բելմոպանում սկսեց դեսպանատան նոր շենք կառուցել։ Դեսպանատունը պաշտոնապես բացվել է 2006 թվականի դեկտեմբերի 11-ին։ Մեքսիկան, Բրազիլիան, Կոստա Ռիկան, Սալվադորը եւ Վենեսուելան նույնպես ունեն իրենց ներկայացուցչությունները Բելմոպանում, իսկ Էկվադորը, Չիլին եւ Դոմինիկյան Հանրապետությունը ներկայացված են իրենց հյուպատոսություններով։ Սակայն չորս դեսպանատուն եւ 29 հյուպատոսություն շարունակում են մնալ նախկին մայրաքաղաք Բելիզում։ Կլիմա Ծանոթագրություններ Արտաքին հղումներ Բելմոպանի քարտեզներ Բելիզի քաղաքներ Հյուսիսային Ամերիկայի երկրների մայրաքաղաքներ 1970 թվականին հիմնադրված բնակավայրեր