source: wikipedia

text: Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներ, հաճախ անվանվում է Միացյալ Նահանգներ կամ պարզապես Ամերիկա (), դաշնային սահմանադրական հանրապետություն Հյուսիսային Ամերիկայում, որը բաղկացած է որոշակի ինքնավարություն ունեցող 50 նահանգներից, որոնք իրականում կիսանկախ պետություններ են (ինչն արտահայտված է նրանց պաշտոնական անունների մեջ. օրինակ՝ Կալիֆոռնիան կոչվում է Կալիֆոռնիա Հանրապետություն եւ դա այժմ էլ գրված է նրա դրոշի վրա), եւ դաշնային նշանակության Կոլումբիա շրջանից։ Ամերիկայի Միացյալ Նահանգները հյուսիսում սահմանակցում է Կանադային, հարավում՝ Մեքսիկային, ինչպես նաեւ՝ ծովային սահման ունի Ռուսաստանի հետ։ Ամերիկյան երկու նահանգներ ցամաքային սահման չունեն երկրի հիմնական տարածքի հետ։ Դրանք են՝ Ալյասկան՝ Հյուսիսային Ամերիկայի հյուսիսարեւմտյան հատվածում, եւ Հավայան կղզիները՝ Խաղաղ օվկիանոսում Ամերիկայի Միացյալ Նահանգները ստեղծվել է բրիտանական տասներեք գաղութների միավորման հետեւանքով՝ 1776 թվականի հուլիսի 4-ին։ Այն կարելի է համարել Ամերիկայի ազգային-ազատագրական պայքարում տոնած հաղթանակի գլխավոր հետեւանքներից մեկը։ 1787 թվականին ընդունվեց ամերիկյան սահմանադրությունը, որն իր տեսակով առաջինն էր մարդկության պատմության մեջ։ Նույն տարում ԱՄՆ-ի առաջին նախագահ ընտրվեց ազատագրական շարժման ականավոր գործիչ Ջորջ Վաշինգտոնը։ 1865 թվականի դեկտեմբերի 18-ին Ամերիկայում վերացվեց ստրկությունը։ Առաջին համաշխարհային պատերազմի ավարտից հետո Ամերիկայի Միացյալ Նահանգները սկսեց անդամակցել Ազգերի լիգային եւ Միջազգային արդարադատության մշտական պալատին։ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի տարիներին հակահիտլերյան խմբավորմանն օժանդակելը բարձրացրեց ԱՄՆ-ի հեղինակությունը Եվրոպայում, իսկ ռազմական գործողությունների ավարտից հետո վերջինս դարձավ կապիտալիստական աշխարհի կորիզը։ 1945 թվականին ԱՄՆ-ն դարձավ առաջին միջուկային տերությունն աշխարհում։ Ամերիկայի Միացյալ Նահանգները ներկայումս զբաղեցնում է 9,826,675 կմ2 տարածք (4-րդն աշխարհում) եւ ունի 322 370 752 մարդ (ըստ 2015 թվականի նախահաշվարկի) բնակչություն (3-րդն աշխարհում)։ Լայնամասշտաբ ներգաղթի պատճառով այն աշխարհի ամենաբազմազգ պետություններից մեկն է։ Մայրաքաղաքը Վաշինգտոնն է, խոշորագույն քաղաքը՝ Նյու Յորքը։ Նյու Յորքից բացի, երկրի տարածքում կան 9 քաղաքներ եւս, որոնց բնակչությունը գերազանցում է մեկ միլիոնը։ Դրանք են Լոս Անջելեսը, Չիկագոն, Հյուստոնը, Ֆինիքսը, Ֆիլադելֆիան, Սան Անտոնիոն, Սան Դիեգոն, Դալասը եւ Սան Խոսեն։ Պետական լեզուն անգլերենն է, որն այստեղ տարածվել է գաղութային տարիներին։ Միացյալ Նահանգները ժամանակակից աշխարհի տնտեսական, քաղաքական եւ ռազմական ամենահզոր ուժն է։ Համախառն Ներքին Արդյունքի գրեթե 1/4 մասը ստեղծվում է ԱՄՆ-ում։ Արդյունաբերության եւ գյուղատնտեսության արտադրանքի ծավալով եւ արտահանմամբ, արտաքին առեւտրի շրջանառության ծավալով, կապիտալի արտահանմամբ, գիտատեխնիկական ներուժով եւ սպասարկման ոլորտի զարգացման մակարդակով աշխարհի առաջատար տերությունն է։ Ամերիկայի Միացյալ Նահանգների տնտեսությանը բնորոշ է արտադրության եւ կապիտալի համակենտրոնացման բարձր աստիճանը։ Աշխարհի բոլոր երկրներից առաջինը հետարդյունաբերական փուլ թեւակոխած այս երկրում ծառայություններ մատուցող ճյուղերի բաժինը համախառն ներքին արդյունքում կազմում է մոտ 80 %, իսկ արտադրական ոլորտին բաժին է ընկնում ընդամենը 20 %։ Ամերիկայի Միացյալ Նահանգները ներկայումս անդամակցում է ՄԱԿ-ի Անվտանգության Խորհրդին, Հյուսիսատլանտյան դաշինքին, Առեւտրի համաշխարհային կազմակերպությանը, Տնտեսական համագործակցության եւ զարգացման կազմակերպությանը եւ այլ միջազգային կազմակերպությունների։ Անվան ստուգաբանություն «Ամերիկա» անվան առաջին կիրառումը համարվում է 1507 թվականը, երբ այն հայտնվեց գերմանացի քարտեզագիր Մարտին Վալձեմյուլլերի աշխարհի քարտեզին։ Քարտեզի վրա անվանումը մեծատառերով էր եւ գրված էր ներկայիս Հարավային Ամերիկայի տարածքի վրա։ Քարտեզագիրն ընտրել էր անվանումը՝ ի պատիվ Ամերիգո Վեսպուչիին։ իտալացի ճանապարհորդն առաջինն էր, որ ենթադրեց՝ Վեստ Ինդիան Ասիայի արեւելյան սահմանը չէ, այլ նախկինում անհայտ տարածքի մաս։ 1538 թվականին ֆլամանդացի քարտեզագիր Գերհարդ Մերկատորն «Ամերիկա» անվանումն օգտագործեց ամբողջ Արեւմտյան կիսագունդն անվանելու համար։ «Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներ» (անգլերեն՝ United States of America) բառակապակցությունը թվագրվում է 1776 թվականի հունվարի 2-ին, հեղինակը՝ Սթիվեն Մոյլենն էր, որը Ջորջ Վաշինգտոնի ռազմական օգնականն էր եւ մայրցամաքային զորքերի մուսթեր֊մաստեր գեներալը։ Դիմելով Ջոզեֆ Ռիդին՝ Մոյլանը ցանկանում էր ուղեկցել «Ամերիկայի Միացյալ նահանգների մեծածավալ եւ հզոր ուժերին» դեպի Իսպանիա՝ հեղափոխական պատերազմին աջակցելու համար։ «Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներ» արտահայտության առաջին հայտնի տպագրությունը The Virginia Gazette պարբերականի անանուն հոդվածն է (Ուիլյամսբերգ, Վիրջինիա, ապրիլի 6, 1766)։ Ջոն Դիքինսոնի պատրաստած Համադաշնության հոդվածների երկրորդ սեւագիր տարբերակը, որն ավարտվեց 1776 թվականի հունիսի 17-ին, ճանաչում էր, որ «Համադաշնության անվանումը պետք է լինի «Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներ»։ Հոդվածների վերջնական տարբերակի մեջ, որը 1777 թվականի վերջին ուղարկվել էր նահանգներ ստորագրման, ասվում էր, որ «Այս համադաշնության անվանումը պետք է լինի «Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներ»» ("The Stile of this Confederacy shall be 'The United States of America): 1776 թվականի հունիսին Թոմաս Ջեֆերսոնն Անկախության հռչակագրի իր սեւագրի վերնագրում մեծատառերով գրել էր «ԱՄԵՐԻԿԱՅԻ ՄԻԱՑՅԱԼ ՆԱՀԱՆԳՆԵՐ»։ Այս նախնական տարբերակը տարածվեց միայն 1776 թվականի հունիսի 21֊ին, եւ պարզ չէ՝ այն գրվել է Դիքինսոնից առաջ, թե հետո։ «Միացյալ Նահանգներ» արտահայտությունը սկզբում հոգնակի էր համարվում։ Նկատի էր առնվում նահանգների համախումբ, օրինակ՝ «Միացյալ Նահանգները ... են»։ Եզակի ձեւը տարածվեց Ամերիկայի քաղաքացիական պատերազմից հետո։ Եզակի ձեւը ներկայումս ստանդարտ ձեւն է։ Միացյալ Նահանգների քաղաքացին ամերիկացին է։ «Ամերիկացի» տերմինը հազվադեպ է առնչվում այնպիսի թեմաների, որոնք կապված չեն Միացյալ Նահանգների հետ։ Պատմություն Բնիկ ժողովուրդներ եւ մինչկոլումբոսյան պատմություն Հյուսիսային Ամերիկայի առաջին բնակիչները Բերինգիայով ժամանել են Սիբիրից նվազագույնը 12000 տարի առաջ, թեեւ նոր աղբյուրները վկայում են նույնիսկ ավելի վաղ ժամանման մասին։ Քլովիս մշակույթն առաջացել է մ. թ. ա. 11 000 թվականին եւ համարվում է Հյուսիսային եւ Հարավային Ամերիկաներում ավելի ուշ առաջացած մշակույթների նախահայրը։ Սա հավանաբար դեպի Հյուսիսային Ամերիկա ներգաղթի երեք մեծ ալիքներից առաջինն էր, ավելի ուշ տեղի ունեցած ներգաղթների արդյունքում ժամանեցին ներկայիս աթաբասկների, ալեուտների եւ էսկիմոսների նախնիները։ Ժամանակի հետ Հյուսիսային Ամերիկայի տեղական մշակույթները դարձան ավելի բարդ եւ դրանցից որոշները, ինչպիսին էր մինչկոլումբոսյան Միսիսիպի մշակույթը հարավ-արեւելքում, ուներ առաջատար գյուղատնտեսություն, հարուստ ճարտարապետություն եւ բարդ հասարակություն։ Կահոկիա քաղաք-պետությունը համարվում է ներկայիս Միացյալ Նահանգների ամենամեծ, համալիր մինչկոլումբոսյան հնագիտական վայրը։ Միեւնույն ժամանակ Չորս անկյուն շրջանում զարգացավ անասազիների կամ պուեբլոյի նախնիների մշակույթը։ Մեծ Լճերի հարավային շրջանում գտնվող իրոկեզները բնակություն են հաստատել 12-15-րդ դարերում։ Ատլանտյան ափին բնակվող ամենահայտնի ցեղերից էին ալգոնկինները, որոնք բացի մի փոքր գյուղատնտեսությունից, զբաղվում էին նաեւ որսորդությամբ եւ թակարդով որսորդությամբ։ Դժվար է գնահատել Հյուսիսային Ամերիկայի տեղաբնակների քանակը, երբ սկսվել է եվրոպացիների հետ շփումը։ Սմիթսոնյան ինստիտուտից Դուգլաս Ուբելակերի կարծիքով Ատլանտյան օվկիանոսի հարավային նահանգներում բնակվել է 93 000 մարդ, իսկ Ծոցի նահանգներում՝ 473 000։ Շատ գիտնականներ սակայն այս թվերը շատ ցածր են համարում։ Ըստ մարդաբան Հենրի Դոբինսի՝ բնակչության թիվը շատ ավելին է եղել. մոտ 1,1 մլն մարդ է բնակվել Մեքսիկական ծոցի ափերին, 2,2 մլն՝ Ֆլորիդայի եւ Մասաչուսեթսի միջակայքում, 5,2 մլն՝ Միսիսիպիի հովտում եւ վտակների մոտ եւ 700 000 էլ՝ Ֆլորիդա թերակղզում։ Եվրոպական բնակավայրեր Նորվեգացիների կողմից Նոր Անգլիայի ափերի՝ ավելի վաղ շրջանում գաղութացման մասին պնդումները վիճարկելի եւ հակասական են։ Մայրցամաքային Միացյալ Նահանգներ եվրոպացիների առաջին փաստագրված մուտքն իսպանացի կոնկիստադորների ժամանումն է, օրինակ՝ Խուան Պոնսե դե Լեոնի գալը, որի առաջին ճանապարհորդությունը Ֆլորիդա եղել է 1513 թվականին։ Իտալացի ճանապարհորդ Ջիովաննի դա Վեռացցանոն, որին Ֆրանսիան էր ուղարկել Նոր աշխարհ 1525 թվականին, անսպասելի հանդիպեց ներկայիս Նյու Յորք ծովախորշի տեղաբնիկներին։ Նույնիսկ ավելի վաղ, Քրիստափոր Կոլումբոսն իր 1493 թվականի ճանապարհորդության ժամանակ ոտք է դրել Պուերտո Ռիկո, իսկ տասը տարի անց Սան Խուանը բնակեցվել է իսպանացիներով։ Իսպանացիներն իրենց առաջին բնակավայրերը հիմնեցին Ֆլորիդայում եւ Նյու Մեքսիկոյում, օրինակ՝ Սենթ Օգաստինում, որը հաճախ համարվում է երկրի ամենահին քաղաքը եւ Սանտա Ֆեում։ Ֆրանսիացիները բնակավայրեր հիմնեցին Միսիսիպի գետի երկայնքով եւ Մեքսիկական ծոցում՝ հատկապես Նոր Օռլեանում եւ Մոբիլում։ Հյուսիսային Ամերիկայի արեւելյան ափին անգլիացիների բնակեցումը սկսվեց 1607 թվականին Վիրջինիա գաղութի Ջեյմսթաուն բնակավայրից եւ 1620 թվականին Պլիմուտի հայր-պիլիգրիմների գաղութից։ Մայրցամաքի առաջին ընտրովի օրենսդրական ժողովը՝ Վիրջինիայի Բյուրգերների պալատը, ստեղծվել է 1619 թվականին։ 1636 թվականին Մասաչուսեթս ծովախորշի գաղութում հիմնադրվել է Հարվարդ քոլեջը, որը բարձրագույն կրթություն ապահովող առաջին հաստատությունն էր։ Մեյֆլաուերի համաձայնագիրը եւ Կոննեկտիկուտի հիմնարար կոնակարգերը ներկայացուցչական ինքնակառավարման եւ սահմանադրականության նախադեպեր ստեղծեցին ամերիկյան բոլոր գաղութների համար։ Մի շարք անգլիացի վերաբնակներ քրիստոնյա աղանդավորներ էին, որոնք հավատքի ազատություն էին փնտրում։ 1784 թվականին ռուսներն առաջին եվրոպացիներն էին, որոնք բնակավայր հիմնեցին Ալյասկայում՝ Երեք սրբերի ծովախորշում։ Ամերիկայի բնիկ ժողովրդի թիվը եվրոպացիների գալուց հետո կրճատվեց շարք պատճառներով՝ հիմնականում հիվանդությունների, օրինակ՝ բնական ծաղկի եւ կարմրուկի պատճառով կրճատվեց։ Գաղութացման առաջին օրերին մի շարք եվրոպացի վերաբնակներ տառապում էին սննդի պակասից, հիվանդություններից եւ տեղաբնակների հարձակումներից։ Վերջիններս նաեւ հաճախ էին մարտնչում հարեւան ցեղախմբերի եւ եվրոպացի վերաբնակների հետ։ Շատ դեպքերում, այդուհանդերձ, տեղաբնակներն ու վերաբնակները կախված էին միմյանցից։ Վերաբնակները զբաղվում էին սննդի եւ կենդանիների մորթու, իսկ տեղաբնակները՝ զենքի, գործիքների եւ եվրոպական ապրանքների առեւտրով։ Տեղաբնակները մի շարք վերաբնակների սովորեցրին եգիպտացորեն, լոբի եւ այլ մշակաբույսեր աճեցնել։ Եվրոպացի միսիոներները եւ այլք կարեւոր էին համարում տեղաբնակներին «քաղաքակրթելը» եւ պարտադրում էին հետեւել գյուղատնտեսություն վարելու եվրոպական մեթոդներին եւ կենսաձեւին։ Այդուհանդերձ, եվրոպացիների կողմից Հյուսիսային Ամերիկայի սուր գաղութացման հետեւանքով տեղաբնակները տեղահանվում էին եւ հաճախ՝ սպանվում հակամարտությունների ժամանակ։ Եվրոպացի վերաբնակները նաեւ սկսեցին աֆրիկացի ստրուկների վաճառքով զբաղվել գաղութային Ամերիկայում։ Ստրուկների՝ կյանքի ակնկալվող տեւողությունը Հյուսիսային Ամերիկայում ավելի երկար էր, քան Հարավայինում, որովհետեւ այստեղ ավելի քիչ հիվանդություններ կային, սնունդն ու վերաբերմունքն ավելի լավ էր, որը հանգեցնում էր ստրուկների թվի արագ աճին։ Գաղութային հասարակությունը բաժանված էր՝ ըստ ստրկության կրոնական եւ բարոյական կողմերի վերաբերյալ ունեցած հայացքների, իսկ գաղութներն այդ պրակտիկային կողմ եւ դեմ օրենքներ ընդունեցին։ Սակայն 18-րդ դարի վերջում 19-րդ դարի սկզբում պայմանագրային ստրուկներին սկսեցին փոխարինել աֆրիկացի ստրուկներով՝ հատկապես հարավային շրջաններում։ 1732 թվականին Բրիտանիայի կողմից Ջորջիա պրովինցիայի գաղութացմամբ՝ ստեղծվեցին տասներեք գաղութներ, որոնք հետագայում դարձան Ամերիկայի Միացյալ Նահանգները։ Բոլոր գաղութներն ունեին տեղական կառավարում, ընտրություններ, որոնց կարող էին մասնակցել ազատ տղամարդկանց մեծամասնությունը։ Չափազանց բարձր ծնունդների եւ մահերի ցածր ցուցանիշերի, ինչպես նաեւ անընդհատ նույն վայրում բնակվելու արդյունքում գաղութների բնակչությունը շատ արագ աճում էր՝ գերազանցելով տեղաբնակների թվին։ 1930 եւ 1740-ական թվականների Քրիստոնեական վերածննդի շարժումը, որը հայտնի է Մեծ արթնացում անվամբ, հետաքրքրություն առաջացրեց թե՛ կրոնի, թե՛ կրոնական ազատության շուրջ։ Յոթնամյա պատերազմի տարիներին (Միացյալ Նահանգներում հայտնի է որպես Ֆրանս-հնդկացիական պատերազմ) բրիտանական ուժերը ֆրանսիացիներից նվաճեցին Կանադան։ Քվեբեկ պրովինցիայի ստեղծմամբ Կանադայի ֆրանկոֆոն բնակչությունը մեկուսացված մնաց անգլախոս Նոր Շոտլանդիայից, Նյուֆաունդլենդից եւ Տասներեք գաղութներից։ Բացառելով բնիկ ամերիկացիներին՝ 13 բրիտանական գաղութները 1770 թվականին ունեին ավելի քան 2,1 մլն բնակչություն, որը կազմում էր Բրիտանիայի բնակչության մոտ 1/3-ը։ Չնայած շարունակական նոր ներգաղթի ալիքներին՝ 1770-ական թվականներին բնական աճի ցուցանիշն այնպիսին էր, որ ամերիկացիների միայն մի փոքր մասն էր ծնվել արտասահմանում։ Գաղութների՝ Բրիտանիայից հեռու գտնվելը թույլ տվեց, որ զարգանա ինքնակառավարումը, սակայն նրանց հաջողությունը միապետներին դրդեց պարբերաբար վերահաստատել միապետական իշխանությունը։ Անկախություն եւ տարածքների ընդլայնում Ամերիկյան հեղափոխության հետեւանքով Տասներեք գաղութներն առանձնացան Բրիտանական կայսրությունից։ Սա ժամանակակից պատմության մեջ ոչ եվրոպական երկրի կողմից մղած առաջին հաջողված պատերազմն էր Եվրոպական գերտերության դեմ հանուն անկախության։ 18-րդ դարում Ամերիկյան լուսավորության դարաշրջանի եւ լիբերալիզմի քաղաքական փիլիսոփայությունը լայն տարածված էր առաջնորդների շրջանում։ Ամերիկացիներն սկսեցին զարգացնել «հանրապետականության» գաղափարախոսությունը՝ հավաստիացնելով, որ իշխանությունը հիմնվում է կառավարվողների աջակցության վրա։ Նրանք պահանջում էին իրենց «իրավունքները որպես անգլիացիներ» եւ «ոչ մի հարկ առանց ներկայացուցիչ ունենալու»։ Բրիտանացիները պնդում էին, որ գաղութները կառավարվեն Խորհրդարանի միջոցով, որտեղ որեւէ ամերիկյան ընտրատարածքից ներկայացուցիչ չկար, եւ հակամարտությունը վերածվեց պատերազմի։ 1774 թվականին Առաջին կոնտինենտալ վեհաժողովը ստորագրեց «Կոնտինենտալ միավորում» փաստաթուղթը, որով գաղութները պարտավորվում էին բոյկոտել բրիտանական ապրանքները։ Հաջորդ տարի սկսվեց Անկախության պատերազմը, որի դրդապատճառները դրոշմատուրքի մասին օրենքն էր եւ Բոստոնյան թեյախմությունը, որոնց հիմքը բրիտանական կառավարության հետ գաղութների ունեցած տարաձայնություններն էին։ Երկրորդ կոնտինենտալ վեհաժողովում, որտեղ ներկայացված էին Միացյալ գաղութները, 1776 թվականի հուլիսի 4-ին միաձայն ընդունվեց Անկախության հռչակագիրը (ամեն տարի նշվում է որպես Անկախության օր)։ 1781 թվականին Կոնֆեդերացիայի եւ հարատեւ միության հոդվածներով ստեղծվեց ապակենտրոն կառավարություն, որը գործեց մինչեւ 1789 թվականը։ Ամերիկացիների համար պատերազմի սկզբում առանցքային շրջապտույտ դարձավ այն, որ Ջորջ Վաշինգտոնը գլխավորեց սառած Դելավեր գետն անցնելու առաքելությունը, որպեսզի 1775 թվականի Սուրբծննդյան գիշերը հանկարծակի հարձակվեն։ Իսկ Սարատոգայի մարտում ամերիկացի աշխարհազորականներին առաջին անգամ հաջողվեց հաղթել բրիտանական բանակին. Ֆրանսիան եւ Իսպանիան եւս միացել էին բրիտանացիների դեմ պատերազմին։ 1781 թվականին Յորքթաունի պաշարման ժամանակ երկրորդ բրիտանական բանակի հանձնվելուց հետո Բրիտանիան կնքեց խաղաղության պայմանագիր։ Միջազգայնորեն ճանաչվեց Ամերիկայի ինքնիշխանությունը, եւ նոր երկրին զգալի տարածք տրվեց Միսիսիպի գետի արեւելյան հատվածում, որի հյուսիսային հատվածում այժմ գտնվում է Կանադան, իսկ հարավում՝ Ֆլորիդան։ Քանի որ ակնհայտ էր դառնում, որ Կոնֆեդերացիան բավարար չէր նոր երկիրը կառավարելու համար, ազգայնականներն գլխավորում էին 1787 թվականի Ֆիլադելֆիայի ժողովը, որի ժամանակ Միացյալ Նահանգների համար գրվեց նոր Սահմանադրություն, որը վավերացվեց 1788 թվականի նահանգների համագումարներում եւ փոխարինեց հնին։ Ուժի մեջ մտնելով 1789 թվականին՝ Սահմանադրությամբ կառավարման ձեւը վերափոխեց ֆեդերացիայի, որտեղ կառավարումն իրականացվում էր երեք հավասար ճյուղերով (գործադիր, դատական եւ օրենսդիր)՝ ստեղծելով բարերար հակակշիռներ։ Ջորջ Վաշինգտոնը, որը հաղթանակի տարավ կոնտինենտալ բանակը, առաջին նախագահն էր, որն ընտրվեց նոր Սահմանադրությամբ։ 1791 թվականին ընդունվեց Իրավունքների մասին օրինագիծը, որն արգելում էր բնական իրավունքների սահմանափակումը Դաշնության կողմից եւ երաշխավորում մի շարք իրավունքների պաշտպանումը։ Այդուհանդերձ, Բրիտանիայի հետ լարվածությունը շարունակվեց, ինչը 1812 թվականին հանգեցրեց պատերազմի, որն ավարտվեց ոչ ոքի։ Թեեւ դաշնային իշխանությունն անօրինական որակեց ամերիկացիների մասնակցությունը 1807 թվականի Ատլանտյան ստրկավաճառությանը, 1820 թվականից հետո Խորը հարավում կտրուկ աճեց գերշահութաբեր բամբակի մշակումը, դրա հետ մեկտեղ նաեւ ստրուկների աշխատանքի օգտագործումը։ Երկրորդ մեծ զարթոնքի ժամանակ՝ հատկապես 1800-1840 թվականներին, միլիոնավոր մարդիկ իրենց դավանանքը փոխեցին ավետարանչական բողոքականություն։ Հյուսիսում ակտիվացան սոցիալական բարեփոխումներին ուղղված մի քանի շարժումներ, որոնցից էր աբոլիցիոնիզմը, իսկ հարավում՝ ստրուկների շրջանում, դավանափոխ եղան մեթոդիզմի եւ բապտիզմի հետեւորդները։ 18-րդ դարում Ամերիկայի նորաբնակները սկսեցին ընդլայնվել դեպի արեւմուտք։ 1803 թվականին Լուիզիանայի գնումով գրեթե կրկնապատկվեց երկրի տարածքը, 1819 թվականին Իսպանիան զիջեց Ֆլորիդան եւ Մեքսիկական ծոցի մեկ այլ տարածք, 1845 թվականին էքսպանսիայի ժամանակ բռնակցվեց Տեխասի Հանրապետությունը, իսկ 1846 թվականի Օրեգոնի պայմանագիրը Բրիտանիայի հետ հանգեցրեց Միացյալ Նահանգների կողմից ներկայիս Ամերիկայի հյուսիսարեւմտյան հատվածի վերահսկմանը։ Բացի այդ, 1830-ական թվականների Արցունքի արահետը ցույց տվեց հնդկացիներին բռնի վերաբնակեցնելու քաղաքականությունը։ Սա ավելի ընդլայնեց մեքենայական մշակման հողատարածքները՝ ավելացնելով միջազգային շուկայի համար արտադրանքը։ Սա 1810-1890 թվականներին Միսիսիպի գետի արեւմտյան հատվածում հանգեցրեց հնդկացիների հետ երկար պատերազմների, իսկ հետագայում՝ Մեքսիկայի հետ հակամարտությանը։ Այդ հակամարտություններից շատերն ավարտվեցին բնիկ ամերիկացիների տարածքների զիջմամբ եւ վերջիններիս «բանտարկմանը» հնդկացիական ռեզերվացիաներում։ Ամերիկա-մեքսիկական պատերազմում կրած պարտությունից հետո 1848 թվականին Մեքսիկան զիջեց Կալիֆոռնիայի եւ ներկայիս Ամերիկայի հարավարեւմտյան հատվածը, իսկ Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներն ընդլայնվեց մայրցամաքի վրա։ 1848-1849 թվականներին Կալիֆոռնիական ոսկու տենդը խթանեց դեպի Խաղաղօվկիանոսյան ափ միգրացիան, ինչը հանգեցրեց ցեղասպանության Կալիֆոռնիայում եւ հավելյալ արեւմտյան նահանգների ստեղծմանը։ Տնտեսական զարգացումը խթանվում էր մեծ հողատարածքները՝ Միացյալ Նահանգների ամբողջ տարածքի գրեթե 10%-ը տրամադրելով եվրոպացի նորաբնակներին՝ որպես Հոմստեդ-ակտի մաս, ինչպես նաեւ հողատարածքներ տրամադրելով մասնավոր երկաթուղային ընկերությունների եւ քոլեջների։ Նախքան Քաղաքացիական պատերազմը այդ տարածքներում ստրկատիրության արգելումը կամ ընդլայնումը սրեց աբոլիցիոնիզմի շուրջ լարվածությունը եւ բանավեճերը։ Ամերիկայի քաղաքացիական պատերազմից հետո նոր անդրմայրցամաքային երկաթուղիները հեշտացրին նորաբնակների վերաբնակեցումը, ընդլայնվեց ներքին առեւտուրը եւ սրվեցին բնիկների հետ հակամարտությունները։ Քաղաքացիական պատերազմ եւ Վերակառուցման դարաշրջան Անհաշտ տարաձայնություններն աֆրիկացիների եւ աֆրոամերիկացիների ստրկացման վերաբերյալ արդյունքում հանգեցրին Ամերիկայի քաղաքացիական պատերազմին։ 1860 թվականին հանրապետական Աբրահամ Լինքոլնի ընտրությամբ տասնմեկ ստրկատիրական նահանգներում գումարված ժողովները հայտարարեցին այդ նահանգների առանձնանալու մասին, որոնք ստեղծեցին Ամերիկայի Համադաշնային Նահանգները, մինչդեռ դաշնային իշխանությունները («Միությունը») պնդում էին, որ նահանգների առանձնացումը ոչ սահմանադրական է եւ անօրինական։ 1861 թվականի ապրիլի 12-ին Համադաշնությունը ռազմական հակամարտություն հրահրեց՝ ռմբակոծելով Սամթերի ամրոցը, որը դաշնային կայազոր էր Հարավային Կարոլինայի Չարլսթոն քաղաքում։ Սա Քաղաքացիական պատերազմի կայծն էր, որը տեւեց չորս տարի (1861-1865) եւ դարձավ Ամերիկայի պատմության մեջ ամենաշատ մահ տված ռազմական հակամարտությունը։ Երկու կողմից զոհվեց գրեթե 620 000 զինվոր, ավելի քան 50 000 խաղաղ բնակչություն. գրեթե բոլորը՝ հարավում։ Պատերազմից հետո լրջորեն սկսվեց վերակառուցում։ Մինչդեռ նախագահ Լինքոլնը փորձում էր ամրացնել Միության եւ նախկին Համադաշնության միջեւ ընկերությունն ու անքինախնդրությունը, 1865 թվականի ապրիլի 14-ին նրա սպանությունը կրկին սեպ խրեց Հյուսիսի եւ Հարավի միջեւ։ Դաշնային կառավարության հանրապետականները նպատակ էին դրել վերահսկել Հարավի վերակառուցումը եւ պաշտպանել աֆրոամերիկացիների իրավունքները։ Սակայն դա շարունակվեց մինչեւ 1877 թվականի փոխզիջումը, երբ հանրապետականները համաձայնվեցին դադարեցնել պաշտպանել աֆրոամերիկացիների իրավունքները Հարավում, որպեսզի դեմոկրատները զիջեն 1876 թվականի նախագահական ընտրությունները։ Հարավի սպիտակամորթ դեմոկրատները, որոնք իրենց անվանում էին «ազատարարներ», Վերակառուցումից հետո իրենց վերահսկողության տակ վերցրին Հարավը։ 1890-1910 թվականներին «ազատարարները» սահմանեցին այսպես կոչված Ջիմ Քրոուի օրենքները, որոնցով ամբողջ տարածաշրջանում սեւամորթների մեծ մասը եւ աղքատացած որոշ սպիտակամորթներ զրկվում էին ընտրելու իրավունքից։ Սեւամորթներն ամբողջ երկրով մեկ՝ հատկապես Հարավում, բախվում էին ռասայական սեգրեգացիայի, երբեմն ենթարկվում էին նաեւ ինքնադատաստանի։ Ներգաղթ, տարածքների ընդարձակում եւ ինդուստրացում Հյուսիսում ուրբանիզացիան եւ Հարավային ու Արեւելյան Եվրոպայից ներգաղթյալների աննախադեպ հոսքը երկրի ինդուստրացման համար աշխատուժի ավելցուկ ստեղծեցին եւ վերափոխեցին երկրի մշակույթը։ Ազգային ենթակառուցվածքները՝ ներառյալ հեռագրությունը եւ անդրմայրցամաքային երկաթուղիները, խթանեցին տնտեսական աճը, ավելի մեծ ծավալներով բնակեցումը եւ Ամերիկյան հին արեւմուտքի զարգացումը։ Հետագայում էլեկտրականության եւ հեռախոսի հայտնագործումը եւս ազդեց հաղորդակցության եւ քաղաքային կյանքի վրա։ Մայրցամաքի ընդարձակումը տեղի ունեցավ նաեւ 1867 թվականին Ռուսաստանից Ալյասկայի գնման հաշվին։ 1893 թվականին ամերիկամետ տարրերը Հավայիում տապալեցին Հավայյան միապետությունը եւ ձեւավորվեց Հավայյան Հանրապետությունը, որը 1898 թվականին բռնակցվեց ԱՄՆ-ին։ Նույն թվականին Իսպանիան զիջեց Պուերտո Ռիկոն, Գուամը եւ Ֆիլիպինները, որին հաջորդեց իսպանա-ամերիկյան պատերազմը։ 1900 թվականին՝ Սամոայում երկրորդ քաղաքացիական պատերազմից հետո, Միացյալ Նահանգները գնեց Ամերիկյան Սամոան։ 1917 թվականին ԱՄՆ-ը Դանիայից գնեց Վիրջինյան կղզիները։ 19-րդ դարի վերջին, 20-րդ դարի սկզբին արագ տնտեսական աճը նպաստեց մի շարք խոստումնալից արդյունաբերողների ի հայտ գալուն։ Արդյունաբերության այնպիսի մագնատներ, ինչպիսիք էին Կոռնելիուս Վանդերբիլտը, Ջոն Դեւիսոն Ռոքֆելլերը եւ Էնդրյու Կարնեգին, գլխավորում էին երկաթուղու, նավթի եւ պողպատի արդյունաբերության ոլորտում երկրի առաջընթացը։ Բանկային գործը զբաղեցրեց տնտեսության զգալի մասը, որտեղ նշանակալի դեր ուներ Ջոն Մորգանը։ Ամերիկյան տնտեսությունը թռիչքաձեւ զարգացավ՝ դառնալով աշխարհի ամենախոշոր տնտեսությունը։ Այս կտրուկ փոփոխություններն ուղեկցվում էին աճող անհավասարությամբ եւ սոցիալական խռովություններով, որոնք նպաստեցին, որ պոպուլիստական, սոցիալիստական եւ անարխիստական շարժումների կողքին զարգանա կազմակերպված աշխատանքը։ Այս ժամանակաշրջանն ավարտվեց Առաջադիմական դարաշրջանի գալստով, որը նշանակալի բարեփոխումներ բերեց՝ ներառյալ կանանց ընտրական իրավունքը, ալկոհոլի արգելքը, սպառման ապրանքների անվտանգության եւ առողջապահական կարգավորումը, արհմիությունների առաջացումը եւ աշխատանքային պայմանների նկատմամբ ուշադրությունն ու մրցակցության ապահովման համար ավելի մեծ հակամենաշնորհային միջոցառումների ձեռնարկումը։ Առաջին համաշխարհային պատերազմ, Մեծ ճգնաժամ եւ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմ 1914 թվականին, երբ սկսվեց Առաջին համաշխարհային պատերազմը, Միացյալ Նահանգները չեզոք մնաց մինչեւ 1917 թվականին դաշնակիցների հետ պատերազմին միանալը, ինչն օգնեց նժարը թեքել հօգուտ Կենտրոնական ուժերի։ 1919 թվականին նախագահ Վուդրո Վիլսոնը Փարիզի խաղաղության վեհաժողովին իր վրա վերցրեց դիվանագիտական առաջնորդի դերը եւ քարոզում էր, որպեսզի ԱՄՆ-ը միանա Ազգերի լիգային։ Այդուհանդերձ, Սենատը չհաստատեց դա եւ չվավերացրեց Վերսալյան պայմանագիրը, որով հիմնադրվել էր Ազգերի լիգան։ Մոտավորապես նույն թվականին միլիոնավոր աֆրոամերիկացիներ հարավի գյուղական բնակավայրերից սկսեցին զանգվածաբար գաղթել հյուսիսի քաղաքային կենտրոններ. սա շարունակվեց մինչեւ 1970 թվականը։ 1920 թվականին կանանց իրավունքների համար շարժումը հասավ նրան, որ Սահմանադրության մեջ փոփոխություն արվեց, որով կանանց ընտրելու իրավունք տրվեց։ 1920-1930-ական թվականները նշանավորվեցին զանգվածային հաղորդակցության ոլորտում ռադիոյի եւ հեռուստատեսության հայտնագործմամբ։ «Բուռն քսանականների» բարգավաճումը 1929 թվականին ավարտվեց բորսայի սնանկացմամբ եւ Մեծ ճգնաժամի սկսվելով։ Էմփայր Սթեյթ Բիլդինգն աշխարհի ամենաբարձր երկնաքերն էր, երբ բացվեց 1931 թվականին՝ ճգնաժամի տարիներին։ Միեւնույն ժամանակ Միացյալ Նահանգների կոնգրեսն «Աստղազարդ դրոշն» ընդունեց որպես երկրի ազգային օրհներգ։ 1932 թվականին նախագահ ընտրվելուց հետո Ֆրանկլին Ռուզվելտը «նոր ուղղությամբ» շարժվեց։ 1930-ական թվականների կեսի «Փոշու կաթսան» աղքատության հասցրեց մի շարք ագարակների եւ սկիզբ դրեց դեպի Արեւմուտք գաղթի նոր ալիքի։ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի սկզբում լինելով չեզոք՝ Միացյալ Նահանգներն արդեն 1941 թվականի մարտին սկսեց զինամթերք մատակարարել Դաշնակցային ուժերին։ 1941 թվականի դեկտեմբերի 7-ին Ճապոնական կայսրությունն անսպասելիորեն հարձակվեց Փերլ Հարբորի վրա՝ Միացյալ Նահանգներին դրդելով միանալ Դաշնակցային ուժերին՝ ընդդեմ Առանցքի ուժերին, իսկ հաջորդ տարի ներկալելով մոտ 120 000 ճապոնացու եւ ճապոնական ծագմամբ ամերիկացիների։ Միացյալ Նահանգները վարում էին «Նախ Եվրոպան» պաշտպանողական քաղաքականություն՝ թողնելով, որ ամերիկյան գաղութ Ֆիլիպինները միայնակ պայքարի Ճապոնիայի ներխուժման դեմ մինչեւ ԱՄՆ-ի գլխավորությամբ սկսվեց Ֆիլիպինների գործողությունը։ Պատերազմի ժամանակ Միացյալ Նահանգներն այն «Չորս գերտերություններից» մեկն էր, որը Բրիտանիայի, Խորհրդային Միության եւ Չինաստանի հետ հանդիպել էր՝ պլանավորելու հետպատերազմյան աշխարհը։ Միացյալ Նահանգները համեմատաբար անվնաս դուրս եկավ պատերազմից՝ նույնիսկ ավելի մեծ տնտեսական եւ ռազմական ազդեցությամբ։ Միացյալ Նահանգներն առաջատար դեր խաղաց Բրետտոն Վուդսի եւ Ղրիմի համաժողովներում, որտեղ համաձայնագրեր ստորագրվեցին նոր միջազգային ֆինանսական ինստիտուտների եւ Եվրոպայի հետպատերազմյան վերակազմավորման վերաբերյալ։ Երբ Եվրոպայում հաղթեցին Դաշնակցային ուժերը, 1945 թվականին Սան Ֆրանցիսկոյում կայացավ միջազգային վեհաժողով, որտեղ ընդունվեց Միացյալ ազգերի կազմակերպության կանոնադրությունը, որը սկսեց գործել պատերազմից հետո։ Այնուհետեւ Միացյալ Նահանգները եւ Ճապոնիան սկսեցին կռվել միմյանց դեմ պատմության մեջ ամենամեծ ծովային մարտում՝ Լեյթե ծոցի մարտում։ Միացյալ Նահանգները ստեղծեց առաջին միջուկային զենքը եւ 1945 թվականի օգոստոսին կիրառեց Ճապոնիայի Հիրոսիմա եւ Նագասակի քաղաքների վրա։ Սեպտեմբերի 2-ին ճապոնացիները հանձնվեցին՝ վերջ դնելով Երկրորդ համաշխարհային պատերազմին։ Սառը պատերազմ եւ 20-րդ դարի վերջ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո Միացյալ Նահանգները ֆինանսավորեց եւ իրականացրեց Մարշալի պլանը՝ արեւմտյան Եվրոպան վերակառուցելու նպատակով։ 1948-1952 թվականներին ֆինանսական հատկացումներն ընդհանուր առմամբ կազմեցին 13 մլրդ ԱՄՆ դոլար (2021 թվականին՝ 115 մլրդ ԱՄՆ դոլար)։ Միեւնույն ժամանակ Միացյալ Նահանգների եւ Խորհրդային Միության միջեւ աշխարհաքաղաքական լարվածությունը հանգեցրեց Սառը պատերազմի, որի հիմքում ընկած էր կապիտալիզմի եւ կոմունիզմի գաղափարական բաժանումը։ Երկու երկրները մեծապես ներգրավված էին Եվրոպայի ռազմական գործերում. մի կողմից ԱՄՆ-ը՝ ՆԱՏՕ-ի իր դաշնակիցներով, մյուս կողմից՝ Խորհրդային Միությունը՝ իր Վարշավյան դաշինքով։ Միացյալ Նահանգները հաճախ է դիմադրել Երրորդ աշխարհի շարժումներին, որոնց վերաբերվում էր որպես Խորհրդային Միության կողմից հովանավորվող շարժումների, երբեմն ուղիղ քայլեր ձեռնարկելով եւ ռեժիմ փոխելով ձախականների իշխանության դեմ։ 1950-1953 թվականներին ամերիկյան զորքը Կորեական պատերազմում կռվում էր կոմունիստական ուժերի դեմ, եւ Միացյալ Նահանգները մեծապես ներգրավվեց Վիետնամի պատերազմում (1955-1975)՝ 1965 թվականին արդեն պատերազմի մեջ մտցնելով մարտական ուժեր։ Տիեզերական թռիչքների հարցում գերակա հնարավորությունների հասնելու համար նրանց մրցակցությունը հանգեցրեց տիեզերական մրցավազքի, որն իր գագաթնակետին հասավ այն ժամանակ, երբ 1969 թվականին ԱՄՆ-ը դարձավ առաջին երկիրը, որը մարդ իջեցրեց Լուսնի վրա։ Մինչդեռ երկու երկրներն էլ պրոքսի պատերազմ էին վարում եւ միջուկային հզոր զենք ստեղծում, նրանք խուսափում էին ուղիղ ռազմական հակամարտության մեջ մտնել։ ԱՄՆ-ում նկատվում էր կայուն տնտեսական աճ, ուրբանիզացիա եւ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո բնակչության եւ միջին դասի արագ աճ։ 1970-ական թվականներին կանանց ներգրավվումը՝ որպես աշխատուժ, հանգեցրեց նրան, որ արդեն 1985 թվականին 16 եւ բարձր տարիքի կանանց մեծ մասն աշխատանքի էր անցել, իսկ նահանգների միջեւ ավտոմայրուղիների կառուցումը տասնյակ տարիներով վերափոխեց երկրի տրանսպորտային ենթակառուցվածքը։ 1959 թվականին Միացյալ Նահանգներն ընդունեց Ալյասկան եւ Հավային՝ որպես իր 49-րդ եւ 50-րդ նահանգներ՝ այսպիսով պաշտոնապես ընդարձակվելով իր սահմաններից դուրս։ Աճող քաղաքացիական իրավունքների համար շարժումը ոչ բռնի միջոցներ էր կիրառում ռասիզմին դիմագրավելու համար. Մարտին Լյութեր Քինգ կրտսերը դարձավ շարժման խոստումնալից եւ անվանական առաջնորդը։ Նախագահ Լինդոն Ջոնսոնը մի շարք օրենսդրական նախաձեռնություններ սկսեց, որոնցով մի շարք քաղաքականություններ մշակվեցին աղքատության եւ ռասայական խտրականության դեմ պայքարի համար։ «Աղքատության դեմ պատերազմը» ընդլայնեց սոցիալական ապահովության իրավունքներն ու ծախսերը՝ հանգեցնելով Սննդի գնման արտոնյալ ծրագրի ստեղծմանը, խնամարկյալ երեխաներ ունեցող ընտանիքներին օգնելուն, «Medicare» եւ «Medicaid» ազգային բժշկական ապահովագրությունների ստեղծմանը։ Դատական որոշումների եւ օրենսդրության համագումարի վառ օրինակը 1968 թվականի Քաղաքացիական իրավունքների մասին օրենքն էր, որը էական բարելավումներ բերեց։ Միեւնույն ժամանակ աճում էր հակամշակութային շարժումը, որն ավելի էր բորբոքվում Վիետնամի պատերազմին ընդդիմանալով, սեւերի իշխանության շարժումով եւ սեռական հեղափոխությամբ։ Միացյալ Նահանգներում կանանց շարժումն ընդլայնեց կանանց իրավունքների շուրջ բանավեճերը եւ գենդերային հավասարությունը դարձրեց սոցիալական մեծ նպատակ։ 1969 թվականին Նյու Յորքում Սթոունվոլի խռովությունները սկիզբ դրեցին նույնասեռականների իրավունքների պաշտպանության շարժմանը։ 1970-ականներին եւ 1980-ականների սկզբում սկսվեց ստագֆլյացիա։ Միացյալ Նահանգները Յոմ Կիպուրի պատերազմում աջակցում էր Իսրայելին։ Ի պատասխան դրա՝ երկիրը ՕՊԵԿ երկրների կողմից ենթարկվեց տնտեսական սանկցիաների, որը 1973 թվականին հանգեցրեց նավթի ճգնաժամին։ Նախագահ Ռոնալդ Ռեյգանն ընտրվելուց հետո սանկցիաներին պատասխանեց ազատ շուկային ուղղված բարեփոխումներով եւ Խորհրդային Միության դեմ ավելի ագրեսիվ ռազմավարությամբ։ Ռեյգանի կառավարման տարիներին բնակչության դաշնային պարտքը եռապատկվեց՝ 738 մլրդ ԱՄՆ դոլարից դառնալով 2,1 տրիլիոն ԱՄՆ դոլար։ Սրա հետեւանքով Միացյալ Նահանգներն աշխարհի ամենամեծ միջազգային վարկատուից դարձավ աշխարհի ամենամեծ պարտապանը։ Ռեյգանի նախագահության տարիներին շեշտակի աճեց նաեւ ՀՆԱ-ն, իսկ ինֆլյացիան զգալիորեն կրճատվեց։ 1991 թվականին Խորհրդային Միության փլուզումով ավարտվեց Սառը պատերազմը եւ աշխարհում հաստատվեց միաբեւեռություն, որտեղ Միացյալ Նահանգներն անվիճարկելիորեն համարվում էր աշխարհի գերիշխող գերտերությունը։ Դոթքոմների բումի, կայուն դրամային քաղաքականության եւ սոցիալական ապահովության ծախսերի կրճատման շնորհիվ 1990-ական թվականները նշանավորվեցին Միացյալ Նահանգների պատմության մեջ ամենաերկար տնտեսական աճով։ Վախենալով, որ Իրաքի՝ Քուվեյթ ներխուժումով անկայունություն կլինի, 1991 թվականի օգոստոսին նախագահ Ջորջ Բուշը նախաձեռնեց եւ ղեկավարեց Իրաք-քուվեյթյան պատերազմը՝ վտարելով իրաքյան զորքին եւ վերականգնելով Քուվեյթի միապետությունը։ 1994 թվականից Միացյալ Նահանգները ստորագրեց Ազատ առեւտրի հյուսիսամերիկյան համաձայնագիրը, ինչի շնորհիվ Միացյալ Նահանգների, Կանադայի եւ Մեքսիկայի միջեւ աշխուժացավ առեւտուրը։ 21-րդ դար 2001 թվականի սեպտեմբերի 11-ին ալ-Կաիդայի ահաբեկիչները մարդատար ինքնաթիռներով մխրճվեցին Նյու Յորքի Համաշխարհային առեւտրի կենտրոնի եւ Վաշինգտոնի մոտ գտնվող Պենտագոնի մեջ, ինչի հետեւանքով զոհվեց գրեթե 3000 մարդ։ Ի պատասխան՝ նախագահ Ջորջ Բուշն ահաբեկչության դեմ պատերազմ հայտարարեց, որը ներառում էր նաեւ գրեթե քսան տարի տեւած պատերազմն Աֆղանստանում (2001-2021) եւ Իրաքում (2003-2011)։ Հասանելի բնակֆոնդ ունենալուն ուղղված պետական ռազմավարությունը, համատարած ձախողումները կորպորատիվ եւ կարգավորիչ կառավարման մեջ, ինչպես նաեւ Դաշնային պահուստային համակարգի սահմանած պատմական ցածր տոկոսադրույքները 2006 թվականին հանգեցրին բնակֆոնդի գների աննախադեպ աճին։ Սրա գագաթնակետը դարձավ 2007-2008 թվականների ֆինանսական ճգնաժամը եւ Մեծ ռեցեսիան, որը Մեծ ճգնաժամից հետո երկրում տեղի ունեցած ամենախոշոր տնտեսական անկումն էր նախքան 2020 թվականին սկսված անկումը, որը կապված էր COVID-19 համավարակի հետ։ 2008 թվականին՝ ֆինանսական ճգնաժամի ժամանակ, նախագահ ընտրվեց Բարաք Օբաման, որն աֆրոամերիկյան ծագում ունեցող առաջին նախագահն էր։ Նրա կառավարման երկրորդ ժամկետի ավարտին բորսաները, տնային տնտեսությունների միջին եկամուտը եւ մաքուր ակտիվները, ինչպես նաեւ աշխատանք ունեցող մարդկանց թիվը ռեկորդային մակարդակի վրա էին, իսկ գործազրկությունը պատմական միջինից զգալիորեն ցածր էր։ Օրենսդրության մեջ նրա ձեռքբերումը Հասանելի առողջապահության օրենքն էր, որը հայտնի է «Obamacare» անվամբ։ Վերջինս 1965 թվականից՝ «Medicare»-ից հետո, ԱՄՆ-ի առողջապահական համակարգի ամենանշանակալի կարգավորիչ բարեփոխումն էր եւ ծառայություններն ավելի լայն շրջանակներին հասցնելը։ Արդյունքում բժշկական ապահովագրություն չունեցող բնակչության թվաքանակը կիսով չափ նվազեց, իսկ նոր ապահովագրված ամերիկացիների թիվը կազմեց 20-24 միլիոն։ Օբամայի կառավարման երկրորդ ժամկետը լրանալուց հետո 2016 թվականին ԱՄՆ-ի 45-րդ նախագահ ընտրվեց հանրապետական Դոնալդ Թրամփը։ Վերջինիս ընտրությունը համարվում է Ամերիկայի պատմության մեջ ամենամեծ քաղաքական ձախողումը։ Թրամփի իշխանության ժամանակ սկսվեց COVID-19 համավարակի առաջին ալիքը։ 2020-ական թվականների սկզբում երկրում շատացան տարաձայնությունները, տարբեր սոցիալական խնդիրները բանավեճերի եւ ցույցերի առիթ դարձան։ 2020 թվականին Ջորջ Ֆլոյդի սպանությունը քաղաքներում հանգեցրեց զանգվածային անկարգությունների եւ ոստիկանության դաժանության վերաբերյալ համազգային բանավեճերի։ Զանգվածային սպանության դեպքերի շատանալը սրեց հանրային լարվածությունը։ 2021 թվականի հունվարի 6-ին հեռացող նախագահ Թրամփի աջակիցները գրոհեցին ԱՄՆ Կապիտոլիում՝ փորձելով խանգարել Ընտրողների կոլեգիայի՝ ձայների հաշվման աշխատանքը, որի արդյունքում 46-րդ նախագահ էր դառնալու դեմոկրատ Ջո Բայդենը։ 2022 թվականին Գերագույն դատարանը որոշեց, որ հղիության արհեստական ընդհատման համար սահմանադրական իրավունք չկա, ինչը ցույցերի մեկ այլ ալիքի պատճառ դարձավ ամբողջ երկրում, գրավեց նաեւ միջազգային հանրության ուշադրությունը։ Չնայած այս տարաձայնություններին՝ երկիրը միասնական մնաց Ռուսաստանի դեմ այն բանից հետո, երբ 2022 թվականին Վլադիմիր Պուտինի ղեկավարությամբ Ռուսաստանը ներխուժեց Ուկրաինա։ Մի շարք քաղաքական գործիչներ եւ անհատներ աջակցում էին Ուկրաինա զենքի մատակարարումը, իսկ ամերիկյան խոշոր ընկերություններ ընդհանրապես դուրս եկան ռուսական ու բելառուսական շուկաներից։ Աշխարհագրություն եւ կլիմա ԱՄՆ֊ի տարածքը կազմում է մոտ 9,841,955 կմ2, որից 7,663,940.6 կմ2֊ը կազմում են ոչ սահմանակցված հողերը։ Ալյասկան, որը ԱՄՆ֊ի սահմանակցված նահանգներից անջատված է Կանադայով ամենամեծ նահանգն է՝ 1,717,856.2 կմ2 մակերեսով։ Հավայան կղզիները, որոնք գտնվում են Խաղաղ օվկիանոսի կենտրոնական հատվածում՝ Հյուսիսային Ամերիկայի հարավ֊արեւմուտքում, ունեն 28,311 կմ2 մակերես։ Պուերտո Ռիկոն, Ամերիկյան Սամոան, Գուամը, Հյուսիսային Մարիանյան կղզիները եւ Ամերիկյան Վիրջինյան կղզիները միասին զբաղեցնում են 23,789 կմ2 տարածք։ Տարածքի մեծությամբ Միացյալ Նահանգները երրորդն են՝ Ռուսաստանից եւ Չինաստանից հետո։ Ամերիկայի Միացյալ Նահանգները աշխարհի 3-րդ կամ 4-րդ ամենամեծ պետությունն է ցամաքային եւ ջրային տարածքների ընդհանուր մակերեսով՝ Ռուսաստանից եւ Կանադայից հետո, Չինաստանից առաջ կամ հետո։ Ոչ միանշանակ դասակարգման պատճառը Չինաստանի եւ Հնդկաստանի վիճելի տարածքներն են, որոնք եթե հաշվարկվում են Չինաստանի մաս՝ Միացյալ Նահանգները չորրորդն են դառնում։ Բացի այդ, սա կապված է նաեւ նրա հետ, թե ինչպես է հաշվարկվում ԱՄՆ֊ի տարածքը։ Բրիտանիկա հանրագիտարանի համաձայն, օրինակ, ԱՄՆ֊ի տարածքը կազմում է 9,525,067 կմ2 քանի որ հաշվի չեն առնվում պետության ափամերձ եւ տարածքային ջրերը։ Համաշխարհային փաստերի գրքի (The World Factbook) համաձայն՝ ԱՄՆ֊ի տարածքը 9,833,517 կմ2 է, քանի որ այս տարածքները հաշվի են առնվում։ Ատլանտյան ծովափի ափամերձ հարթությունը մեծացնում է տերեւաթափ անտառների եւ Պիդմոնտ սարահարթի զբաղեցրած տարածությունը։ Ապալաչյան լեռները արեւելյան ծովափը բաժանում են Մեծ լճերից եւ Միջին Արեւմուտքի կանաչ տարածքներից։ Միսիսիպի֊Միսուրի գետը՝ աշխարհի չորրորդ ամենաերկար գետը, հոսում է հիմնականում երկրի սրտով՝ հյուսիսից հարավ։ Մեծ Հարթավայրերի հարթ եւ բերքատու պրերիաները ձգվում են արեւմուտքում՝ հարավ֊արեւելքում սահմանազատվելով Ներքին Բարձրավանդակով։ Ժայռոտ լեռները գտնվում են Մեծ Հարթավայրերի արեւմտյան սահմանում եւ ձգվում են երկրի հյուսիսից հարավ՝ Կոլորադոյում հասնելով 4,300 մ բարձրության։ Ավելի արեւմուտք գտնվում է ժայռոտ Մեծ Ավազանը եւ անատապատներ, որոնցից են Չիուաուա եւ Մոխավե անապատները։ Սիեռա Նեւադա եւ Կասկադային լեռնաշղթաները ձգվում են Խաղաղ օվկիանոսի ափի երկայնքով՝ երկուսն էլ հասնելով 4,300 մ բարձրության։ Մայրցամաքային ԱՄՆ֊ի ամենաբարձր եւ ցածր կետերը Կալիֆոռնիա նահանգում են, իրարից ընդամենը 135 կմ հեռավորության վրա։ Ալյասկայի Դենալի գագաթը, ունենալով 6,190.5 մ բարձրություն, համարվում է ԱՄՆ֊ի եւ ամբողջ Հյուսիսային Ամերիկայի ամենաբարձր գագաթը։ Ալյասկայի Ալեքսանդրի կղզեխմբում եւ Ալեուտյան կղզիներում շատ են ակտիվ հրաբուխները, Հավայան կղզիները կազմված են հրաբխային կղզիներից։ Յելոուսթոն ազգային պարկի տակ գտնվող գերհրաբուխը մայրցամաքի ամենամեծ հրաբխային զանգվածն է։ ԱՄՆ֊ն աշխարհի ամենաշատ էկոշրջաններ ունեցող պետությունն է։ Միացյալ Նահանգները իր չափով եւ աշխարհագրական բազմազանությամբ ունի ամենաշատ կլիմայի տեսակները։ 100-րդ միջօրեականից արեւելք կլիման փոփոխվում է հյուսիսում խոնավ մայրցամաքայինից մինչեւ հարավում խոնավ մերձարեւադարձային։ 100-րդ միջօրեականի արեւմուտքի Մեծ Հարթավայրերում կլիման կիսաչորային է։ Արեւմտյան լեռների մեծամասնության կլիման ալպյան է։ Կլիման չորային է Մեծ Ավազանում, հարավ֊արեւմուտքի անապատնում, միջերկրածովյան՝ Կալիֆոռնիայի ափամերձ շրջաններում, օվկիանոսային՝ Օրեգոնի, Վաշինգտոնի ափամերձ հատվածում եւ հարավային Ալյասկայում։ Ալյասկայի մեծամասնության կլիման մերձարկտիկական է կամ բեւեռային։ Հավայան կղզիներում եւ Ֆլորիդայի հարավային հատվածում կլիման արեւադարձային է, ինչպես նաեւ արեւադարձային է Կարիբյան եւ խաղաղօվկիանոսյան տարածքների բնակեցված շրջանների կլիման։ Էքստրեմալ եղանակը հազվադեպ չի հանդիպում. Մեքսիկական ծոցի սահմանամերձ նահանգներում շատ են լինում արեւադարձային ցիկլոններ. աշխարհի տորնադոների մեծամասնությունը տեղի է ունենում հենց ԱՄՆ֊ում։ Բնություն ԱՄՆ-ի էկոլոգիան մեգաբազմազան է՝ Ալյասկայում եւ մայրցամաքային նահանգներում տարածված են շուրջ 17.000 տեսակի անոթային բույսեր, Հավայան կղզիներում հանդիպում է ծաղկավոր բույսերի շուրջ 1,800 տեսակ, որոնցից շատ քչերն են հանդիպում մայր հողում։ ԱՄՆ֊ում կան 428 կաթնասունների, 784 թռչունների, 311 սողունների եւ 295 երկկենցաղների տեսակներ։ Նկարագրվել են շուրջ 91,000 միջատների տեսակներ։ Սպիտակագլուխ ծովարծիվը պետության խորհրդանիշն է, ինչպես նաեւ ազգային թռչունն ու կենդանին։ Միացյալ Նահանգներում կա 59 ազգային պարկ, հարյուրավոր նահանգների կողմից սահմանված պարկեր, անտառներ եւ վայրի բնության պահպանման տարածքներ։ Այս ամենը միասին՝ կառավարությանն է պատկանում է պետության տարածքի շուրջ 28%-ը։ Այս տարածքի մեծամասնությունը հատուկ պահպանվում է, մնացածը օգտագործվում նավթի եւ գազի, ապարների արտահանման, փայտամթերքի մթերման կամ անասնապահության համար։ Տարածքի 0,86%֊ը օգտագործվում է ռազմական նպատակներով։ 1970 թվականից սկսած պետությունն սկսել է զբաղվել շրջակա միջավայրի խնդիրներով։ Շրջակա միջավայրին առնչվող վեճերը ներառում են նավթի եւ միջուկային էներգիայի օգտագործումը, վայրի բնության, պահպանության տնտեսական ծախսերը, ջրի եւ օդի աղտոտվածությունը, փայտի մթերումը եւ անապատացումը, ինչպես նաեւ գլոբալ տաքացումը։ Այս ամենում ներառված են շատ դաշնային եւ նահանգային գործակալություններ։ Սրանցից ամենանշանավորը Շրջակա միջավայրի պաշտպանության գործակալությունն է (անգլ.՝ Environmental Protection Agency (EPA), որը ստեղծվել է նախագահի հրամանով՝ 1970 թվականին։ Վայրի բնության պահպանության ակտով 1964 թվականից սկսած ղեկավարվում են հանրային տարածքները։ 1973 թվականին ընդունված Վտանգված տեսակների պահպանության ակտը նպատակ ունի պաշտպանել վտանգված եւ անհետացող տեսակները եւ տեսակների արեալը. ակտը գործի է դնում Միացյալ Նահանգների ձկների եւ վայրի բնության ծառայությունը։ Պետական համակարգ Ընդհանուր բնութագիր Ամերիկայի Միացյալ Նահանգները «Մեծ յոթնյակ»-ի երկրներից է եւ աշխարհում քաղաքական ու տնտեսական դերակատարում ունեցող երկիր։ Տարածքի մեծությամբ (9,8 միլիոն քկմ) ահբ աշխարհի երրորդ պետությունն է (Ռուսաստանից եւ Կանադայից հետո), բնակչության թվով (325 միլիոն մարդ)՝ երրորդը (Չինաստանից եւ Հնդկաստանից հետո)։ ԱՄՆ-ը գաղութատեր պետություն է։ Նրա տիրապետության տակ գտնվում են Պուերտո Ռիկոն եւ Վիրգինյան կղզիները՝ Կարիբյան ծովում, Արեւելյան Սաոման, Գուամը եւ մի շարք այլ փոքր կղզիներ Խաղաղ օվկիանոսում։ Այդ քաղաքներում տեղաբաշխված են ռազմածովային եւ ռազմաօդային հենակետեր։ Պետական կարգ Ըստ պետական կարգի՝ ԱՄՆ-ը դաշնային նախագահական հանրապետություն է՝ բաղկացած 50 նահանգներից եւ Կոլումբիա դաշնային օկրուգից, որտեղ մայրաքաղաք Վաշինգտոնն է։ ԱՄՆ-ի նահանգներն ունեն լայն ինքնավարություն, յուրաքանչյուրն ունի իր սահմանադրությունը, օրենսդիր եւ գործադիր մարմինները։ Նախագահ Ամերիկայի Միացյալ Նահանգները համարվում է նախագահական հանրապետություն։ Նախագահը պետության ղեկավարն է։ Նա նաեւ ղեկավարում է կառավարության եւ կատարում վարչապետի գործառույթներ։ ԱՄՆ-ում նախագահն ընտրվում է չորս տարի ժամկետով եւ իրավունք ունի վերընտրվել միայն մեկ անգամ։ Նախագահը օժտված է շատ լայն լիազորություններով՝ նա զինված ուժերի գլխավոր հրամանատարն է, ղեկավարում է կառավարական մարմինները, նշանակում բարձրաստիճան պետական գործիչներին։ ԱՄՆ պատմության մեջ նախագահել է 46 նախագահ։ Խորհրդարան ԱՄՆ խորհրդարանը երկպալատ է։ Վերին պալատը Կոնգրեսն է, իսկ Ստորին պալատը Ներկայացուցիչների պալատը։ Կոնգրեսն ու Ներկայացուցիչների պալատը բաղկացած են համապատասխանաբար 100 եւ 435 անդամներից։ Տնտեսություն ԱՄՆ-ը ժամանակակից աշխարհի տնտեսական, քաղաքական աշխարհի եւ ռազմական ամենահզոր ուժն է։ Համախառն Ներքին Արդյունքի գրեթե 1/4 մասը ստեղծվում է ԱՄՆ-ում։ Արդյունաբերության եւ գյուղատնտեսության արտադրանքի ծավալով եւ արտահանմամբ, Արտաքին առեւտրի շրջանառության ծավալով, կապիտալի արտահանմամբ, գիտատեխնիկական ներուժով եւ սպասարկման ոլորտի զարգացման մակարդակով աշխարհի առաջատար տերությունն է։ ԱՄՆ-ի տնտեսությանը բնորոշ է արտադրության եւ կապիտալի համակենտրոնացման բարձր աստիճանը։ Աշխարհի բոլոր երկրներից առաջինը հետարդյունաբերական փուլը թեւակոխած այդ երկրում ծառայություններ մատուցող ճյուղերի բաժինը համախառն ներքին արդյունքում կազմում է մոտ 80 %, իսկ արտադրական ոլորտին բաժին է ընկնում ընդամենը 20 % (այդ թվում՝ գյուղատնտեսությանը 1 %, արդյունաբերությանը 19 %)։ ԱՄՆ-ը ծառայությունների խոշորագույն արտահանողն է ամբողջ աշխարհում։ Արդյունաբերություն ԱՄՆ-ի արդյունաբերությունը ներառում է գոյություն ունեցող բոլոր ճյուղերը, ենթաճյուղերը եւ արտադրության տեսակները։ Երկրի «դեմք»-ը աշխատանքի միջազգային աշխարհագրական բաժանման մեջ որոշում են էլեկտրաէներգետիկան, ավտոմոբիլաշինությունը, ավիահրթիռատիեզերական, նավթավերամշակման եւ նավթաքիմիական արտադրությունները։ Արագ են զարգանում ռադիոէլեկտրոնիկան, համակարգիչների արտադրութունը եւ կենսատեխնոլոգիան։ Մեքենաշինություն Ավտոմոբիլաշինությունն ԱՄՆ-ի արդյունաբերության ազգային ճյուղն է։ Աշխարհում առաջին անգամ այնտեղ է սկսվել ավտոմեքենաների զանգվածային թողարկումը։ ԱՄՆ-ի «ավտոմոբիլաշինության մայրաքաղաք»-ը Դետրոյտն է. «Ֆորդ», «Ջեներալ Մոտորս», «Կրայսլեր» ընկերությունների գրասենյակներով եւ ձեռնարկությւոններով։ «Բոինգ»-ը ինքնաթիռներ արտադրող ամենախոշոր ընկերությունն է աշխարհում։ Համակարգչային արտադրություն Համակարգչային տեխնիկայի արտադրության եւ ավիահրթիռատիեզերական արդյունաբերության նոր կենտրոնները ստեղծվել են Արեւմուտքում, հատկապես՝ Կալիֆոռնիա նահանգում։ Համակարգչային տեխնիկայի արտադրությամբ հանրահայտ են «Այ Բի Էմ» եւ «Մայքրոսոֆթ» ընկերությունները։ Տրանսպորտ ԱՄՆ-ն աշխարհում առաջինն է տրանսպորտային ուղիների երկարությամբ, բեռնաշրջանառության եւ ուղեւորարջանառության ծավալներով։ ԱՄՆ-ը մյուս երկրներից զգալիորեն առաջ է անցել ավտոմեքենաների ու ինքնաթիռների պարկով։ Համաշխարհային նշանակության տրանսպորտային հանգույցներ են Նյու Յորքը, Չիկագոն, Լոս Անջելեսը։ Էլեկտրաէներգետիկա Երկրում գործում է 1300 հէկ, եւ 109 աէկ։ ԱՄՆ-ում մեծ ուշադրություն է դարձվում ոչ ավանդական էլեկտրակայանների կառուցմանը։ Առավել մեծ դեր ունեն 7 տասնյակի հասնող երկրաջերմային էլեկտրակայանները։ Լոս Անջելեսի մոտ է գտնվում աշխարհում ամենահզոր «Գեյզերս» երկրաջերմային էլեկտրակայանը։ Լայն տարածում է ստացել արեւային եւ քամու էներգիայի օգտագործումը, իսկ Ֆանդի ծոցի ափին, որտեղ մակընթացային ալիքը հասնում է 18 մ բարձրության, գործում է մակընթացային էլգյուղատնտեսություն։ ԱՄՆ-ի գյուղատնտեսությանը բնորոշ են բազմաճյուղ կառուցվածքը, զարգացման բարձր մակարդակը եւ աշխատանքի բարձր արտադրողականությունը, տեխնիկական հագեցվածությունը, տարածաշրջանային մասնագիտացումը։ Մեծ Հարթավայրերում ձեւավորվել է «ցորենի գոտի»-ն, Կենտրոնական հարթավայրերում՝ «Եգիպտացորենի գոտի»-ն, հարավային նահանգներում «բամբակի գոտի»-ն, մերձլճային շրջային եւ հյուսիս-արեւելքում՝ «կաթնային գոտի»-ն։ Տիրապետող են խոշոր ագարակատերերը։ ԱՄՆ-ի գյուղատնտեսության կարեւոր առանձնահատկությունն այն է, որ համախառն արտադրանքի մեծ մասը (ավելի քան 70 %) տալիս է անասնապահությունը, որի առաջատար ճյուղը տավարաբուծությունն է։ ԱՄՆ-ի գյուղատնտեսությունը լիովին բավարարում է բնակչության պարենի պահանջմունքները, իսկ կարեւոր մի շարք արտադրանքների գծով աշխարհում գրավում է առաջին տեղը։ Տրանսպորտ կտրակայան։ Ժողովրդագրությու Բնակչություն Ըստ ԱՄՆ Բնակչության մարդահամարի բյուրոյի՝ 2020 թվականի ապրիլի 1-ի դրությամբ՝ երկրի բնակչությունը կազմել է 331 449 281 մարդ, որով Միացյալ Նահանգներն աշխարհում երրորդն է՝ Չինաստանից եւ Հնդկաստանից հետո։ Ըստ ԱՄՆ-ի բնակչության ժամացույցի 2021 թվականի հունվարի 28-ի տվյալների՝ յուրաքանչյուր 100 վայրկյանում ԱՄՆ-ի բնակչությունն ավելանում է մեկ մարդով կամ օրական կտրվածքով՝ 864 մարդով։ 2018 թվականին 15 եւ ավել տարիքի ամերիկացիների 52%-ը եղել է ամուսնացած, 6%-ը՝ այրի է, 10%-ը՝ ամուսնալուծված, իսկ 32%-ը՝ երբեք ամուսնացած չի եղել։ 2020 թվականին ԱՄՆ-ում ծնելիության ընդհանուր գործակիցը մեկ կնոջ հաշվարկով կազմել է 1,64 երեխա։ Երկիրն ունի աշխարհում ամենաբարձր ցուցանիշը մեկ ծնող ունեցող ընտանիքներում բնակվող երեխաների քանակով (23%)։ Միացյալ Նահանգներն ունի բազմազան բնակչություն. 37 ազգություններից յուրաքանչյուրն ունի ավելի քան մեկ միլիոն բնակչություն։ Եվրոպական ծագում ունեցող սպիտակամորթ ամերիկացիները մեծ ռասայական էթնիկ խումբ են Միացյալ Նահանգներում՝ կազմելով բնակչության 57,8%-ը։ Լատինոամերիկացիները երկրորդ ամենամեծ խումբն են եւ կազմում են երկրի բնակչության 18,7%-ը։ Աֆրոամերիկացիները երրորդ ամենամեծ խումբն են՝ երկրի՝ 12,1% բնակչությամբ, ասիական ծագման ամերիկացիները՝ չորրորդն են՝ 5,9%-ով, իսկ բնիկ ամերիկացիները՝ կազմում են երկրի բնակչության 1%-ը (3,7 մլն)։ 2020 թվականին բնակչության միջին տարիքը կազմել է 38,5 տարի։ 2018 թվականին Միացյալ Նահանգներում կար 90 մլն ներգաղթյալ, որոնց թվում էին նաեւ ԱՄՆ-ում ծնված նրանց երեխաները. երկուսը միասին կազմում են ընդհանուր բնակչության 28%-ը։ 2017 թվականին օտարերկրացիների 45%-ը (20,7 մլն) ԱՄՆ քաղաքացիություն ստանալու իրավունք, 27%-ը (12,3 մլն)՝ մշտական բնակության իրավունք, 6%-ը (2,2 մլն) ժամանակավոր կացության իրավունք են ստացել, իսկ 23%-ը (10,5 մլն) անօրինական ներգաղթյալներ էին։ Միացյալ Նահանգները տասնյակ տարիներ շարունակ առաջինն են աշխարհում փախստականներ ընդունելու առումով։ Լեզու Անգլերենը (մասնավորապես ամերիկյան անգլերենը) դե ֆակտո ԱՄՆ-ի ազգային լեզուն է։ Թեեւ դաշնային մակարդակով պաշտոնական լեզու չկա, մի քանի օրենք պահանջում է անգլերենի իմացություն, օրինակ՝ ԱՄՆ քաղաքացիություն ստանալը։ Նահանգների մեծ մասում անգլերենը պաշտոնական լեզու է համարվում։ Երեք նահանգներում եւ չորս ԱՄՆ տարածքներում բացի անգլերենից ընդունում են նաեւ տեղի կամ բնիկների լեզուները՝ ներառյալ Հավայիի (հավայերեն), Ալյասկայի (բնիկների 20 լեզու), Հարավային Դակոտայի (սիու լեզու), Ամերիկյան Սամոայի (սամոաերեն), Պուերտո Ռիկոյի (իսպաներեն), Գուամի (չամոռռո լեզու) եւ Հյուսիսային Մարիանայի կղզիների (կարոլիներեն եւ չամոռռո) լեզուները։ Պուերտո Ռիկոյում ավելի շատ խոսում են իսպաներեն, քան անգլերեն։ Ըստ Ամերիկյան համայնքների հարցման՝ 2010 թվականին 229 մլն մարդու (ԱՄՆ ընդհանուր՝ 308 մլն բնակչությունից) շփման լեզուն միայն անգլերենն էր։ Ավելի քան 37 մլն մարդու շփման լեզուն իսպաներենն է, որով այն լեզվակիրների քանակով երկրորդն է Միացյալ Նահանգներում։ Մյուս լեզուների թվում են չինարենը (2,8 մլն), տագալերենը (1,6 մլն), վիետնամերենը (1,4 մլն), ֆրանսերենը (1,3 մլն), կորեերենը (1,1 մլն) եւ գերմաներենը (1 մլն), որոնցով խոսում է մեկ միլիոնից ավել մարդ։ ԱՄՆ-ում մանկապարտեզից մինչեւ համալսարան ամենաշատ ուսումնասիրվող օտար լեզուներից են իսպաներենը (մոտ 7,2 մլն ուսանող), ֆրանսերենը (1,5 մլն), եւ գերմաներենը (500 000)։ Մյուս ուսուցանվող լեզուներից են լատիներենը, ճապոներենը, ամերիկյան ժեստերի լեզուն, իստալերենը եւ չինարենը։ Կրոն ԱՄՆ Սահմանադրության առաջին փոփոխությամբ երաշխավորվում է կրոնի ազատ դավանանքը եւ Կոնգրեսին արգելվում է այնպիսի օրենքներ ընդունել, որոնք կխախտեն այդ իրավունքը։ Միացյալ Նահանգներում ստեղծված ամենամեծ կրոններն են Հիսուս Քրիստոսի վերջին օրերի սրբերը (առավել հայտնի են «մորմոններ» անվամբ) եւ Եհովայի վկաները, իսկ մյուս տիպիկ կրոնները՝ կաթոլիկությունը եւ բողոքականությունը, ներթափանցել են այլ երկրներից։ 2010-ական թվականների վերջին 2020-ական թվականների սկզբին Փյու հետազոտական կենտրոնի կատարած ուսումնասիրությունները ցույց են տվել, որ ամերիկացիների 90%-ը հավատում է Աստծուն, ամերիկացիների 65%-ը համարում է, որ կրոնը կարեւոր կամ շատ կարեւոր դեր է խաղում իրենց կյանքում, 61%-ն աղոթում է ամեն շաբաթ կամ ավելի հաճախ, իսկ 43%-ը առնվազն ամեն ամիս այցելում է պատարագների. այս ցուցանիշները եզակի են զարգացած երկրների շրջանում։ Միացյալ Նահանգներում է բնակվում աշխարհի ամենաշատ քրիստոնյա բնակչությունը։ Բողոքականությունն ամենամեծ կրոնական ուղղությունն է, որը դավանում է ամերիկացիների գրեթե կեսը։ Բապտիստները բողոքականության ամենամեծ ճյուղն են՝ 15,4%, իսկ Հարավային բապտիստական միաբանությունն ամենամեծ առանձին բողոքական աղանդն է, որը դավանում է երկրի բնակչության 5,3%-ը։ Ըստ ուսումնասիրության՝ մնացած բողոքականները կա՛մ այլ աղանդների են հարում, կա՛մ որեւէ աղանդի մեջ չեն մտնում, կա՛մ էլ որեւէ ձեւով հիշատակված չեն հարցման մեջ։ Այսպես կոչված Աստվածաշնչի գոտում, որը տեղակայված է հիմնականում Միացյալ Նահանգների հարավային մասում, մշակութային առումով մեծ դեր է խաղում պահպանողական ավետարանչական բողոքականությունը։ Ի տարբերություն սրա՝ Նոր Անգլիայում եւ Միացյալ Նահանգների արեւմտյան մասում կրոնն ամենաքիչ նշանակությունն ունի։ 2014 թվականին անցկացված հարցման արդյունքներով Միացյալ Նահանգներում չափահասների 70,6%-ն իրենց համարել է քրիստոնյա, իսկ 5,9%-ը՝ ոչ քրիստոնեական կրոնի հետեւորդ՝ հուդայականություն (1,9%), իսլամ (1,1%), հինդուիզմ (0,7%), եւ բուդդայականություն (0,7%)։ Հարցումը ցույց տվեց նաեւ, որ ամերիկացիների 22,8%-ը իրեն համարում է ագնոստիկ, աթեիստ կամ ուղղակի որեւէ կրոն չի դավանում։ Պաշտամունքային կառույցներին անդամակցությունը 1999 թվականի 70%-ից նվազեց՝ 2020 թվականին դառնալով 47%։ Նվազման հիմնական պատճառը կապված էր ամերիկացիների՝ որեւէ կրոնական նախապատվություն չունենալու հետ։ Այդուհանդերձ, անդամակցությունը նվազեց նաեւ նրանց շրջանում, որոնք իրենց համարում էին որեւէ կրոնական խմբի մաս։ Ուրբանիզացիա Ամերիկացիների 82%-ը բնակվում է քաղաքային բնակավայրերում՝ ներառյալ արվարձանները, որոնց գրեթե կեսը բնակվում է 50 000-ից ավել բնակչություն ունեցող քաղաքներում։ 2008 թվականին 273 խոշորացված քաղաքներ ունեին ավելի քան 100 000 բնակիչ, ինը քաղաք ուներ ավելի քան մեկ միլիոն բնակիչ, իսկ չորս քաղաքի (Նյու Յորք, Լոս Անջելես, Չիկագո եւ Հյուստոն) բնակչությունը գերազանցում էր երկու միլիոնը։ Քաղաքային բնակչությունն արագ աճում է՝ մասնավորապես երկրի հարավային եւ արեւմտյան հատվածներում։ Առողջապահություն Ըստ ԱՄՆ-ի հիվանդությունների վերահսկողության եւ պրոֆիլակտիկայի կենտրոնի նախնական զեկույցի՝ ծնվելու պահին ԱՄՆ-ում Կյանքի միջին տեւողությունը 2021 թվականին 0,9 տարով նվազել է նախորդ տարվա ցուցանիշից՝ դառնալով 76,1 տարի (տղամարդկանց համար 73,2 տարի, իսկ կանանց համար՝ 79,1 տարի)։ Երկու տարվա անընդմեջ նվազման գլխավոր պատճառները COVID-19 համավարակն է, պատահարները, թմրանյութերից գերդոզավորումը, սրտի եւ լյարդի հիվանդությունները, ինքնասպանությունները։ Կյանքի միջին տեւողությունն ամենաբարձրն է ասիացիների եւ լատինոամերիկացիների շրջանում, իսկ ամենացածրը՝ սեւամորթների եւ Ալյասկայի բնիկ ժողովուրդների շրջանում։ 1998 թվականից ԱՄՆ-ում կյանքի ակնկալվող միջին տեւողությունը հետ էր մյուս՝ հարուստ արդյունաբերություն ունեցող երկրների ցուցանիշներից։ ԱՄՆ-ն նաեւ ինքնասպանությունների ամենաբարձր ցուցանիշն ունի բարձր եկամուտ ունեցող երկրների շրջանում։ Բացի այդ, ԱՄՆ չափահաս բնակչության գրեթե մեկ երրորդը ճարպակալում, եւս մեկ երրորդն էլ՝ հավելյալ քաշ ունի։ 2010 թվականին պսակային զարկերակային հիվանդության, թոքի քաղցկեղի, կաթվածի, թոքերի քրոնիկ օբստրուկտիվ հիվանդության, ինչպես նաեւ ճանապարհատրանսպորտային պատահարների պատճառով ամենաշատ մարդկային կորուստն է եղել ԱՄՆ-ում։ Մեջքի ստորին հատվածի ցավը, դեպրեսիան, ոսկրամկանային համակարգի խանգարումները, պարանոցի ցավը եւ տագնապն առաջացնում են երկար տարիներ արժեցող կարողությունների սահմանափակում։ Ամենավնասակար ռիսկային գործոններից են ոչ ճիշտ սննդակարգը, ծխախոտը, ճարպակալումը, գերճնշումը, գերշաքարարյունությունը, ֆիզիկական ակտիվության բացակայությունը եւ ալկոհոլի օգտագործումը։ Ալցհայմերի հիվանդությունը, հոգեմետ նյութերի օգտագործման հետ կապված խանգարումները, երիկամների հիվանդությունները, քաղցկեղը եւ վայր ընկնելու հետեւանքով առաջացած վնասվածքները կյանքի տարիների ամենամեծ թվով կորստի պատճառ են դառնում՝ ճշգրտված մեկ անձի տարիքի հաշվարկով (1990 թվականի տվյալներ)։ ԱՄՆ-ում դեռահասների շրջանում հղիության եւ դրա արհեստական ընդհատման դեպքերը զգալիորեն շատ են՝ հատկապես սեւամորթների եւ լատինոամերիկացիների շրջանում, քան Արեւմուտքի մյուս երկրների ժողովուրդների մոտ։ ԱՄՆ առողջապահական համակարգը գերազանցում է ցանկացած այլ երկրի առողջապահական համակարգին՝ ինչպես մեկ բնակչի վրա ծախսվող գումարի, այնպես էլ ՀՆԱ-ից ծախսվող տոկոսի առումով, բայց վատ ցուցանիշներ ունի՝ նմանատիպ այլ երկրների հետ համեմատած։ Այդուհանդերձ, ԱՄՆ-ն բժշկական նորարարություններով աշխարհի առաջատարն է։ Միացյալ Նահանգները միակ զարգացած երկիրն է, որ չունի համընդհանուր բժշկական ծառայությունների համակարգ, իսկ բնակչության զգալի մասը չունի բժշկական ապահովագրություն։ Պետության կողմից ֆինանսավորվող բժշկական ապահովագրությունները՝ աղքատների («Medicaid», գործարկվել է 1965 թվականին) եւ 65 եւ ավել տարեկան անձանց համար («Medicare», գործարկվել է 1966 թվականին), հասանելի է այն ամերիկացիներին, որոնք համապատասխանում են ծրագրի պահանջներին՝ եկամտի կամ տարիքային առումով։ 2010 թվականին նախկին նախագահ Օբաման ընդունեց Հիվանդների պաշտպանության եւ հասանելի առողջապահության մասին օրենքը, որով, ըստ ԱՄՆ հիվանդությունների վերահսկողության եւ պրոֆիլակտիկայի կենտրոնի, կիսով չափ նվազել է բժշկական ապահովագրություն չունեցող մարդկանց թիվը, իսկ բազմաթիվ հետազոտությունները ցույց են տվել, որ այս օրենքի արդյունքում նվազել է մահացությունը դրա շահառուների շրջանում։ Այդուհանդերձ, օրենքի թողած «ժառանգությունը» վիճելի է։ Կրթություն Հանրակրթությունն ԱՄՆ-ում գտնվում է պետության եւ տեղական կառավարման մարմինների վերահսկողության ներքո եւ կարգավորվում է ԱՄՆ կրթության բաժնի կողմից։ Նահանգների մեծամասնությունում երեխաները պետք է դպրոց հաճախեն հինգ կամ վեց տարեկանից (սկսելով մանկապարտեզից կամ առաջին դասարանից) մինչեւ 18 տարեկանը (սովորաբար ավագ դպրոցն ավարտվում է տասներկուերորդ դասարանով)։ Որոշ նահանգներում դպրոցն ավարտում են 16 կամ 17 տարեկանում։ 25 եւ բարձր տարիքի ամերիկացիների 84,6%-ն ավարտել է դպրոցը, 52,6%-ը քոլեջ է հաճախել, 27,2%-ն ունի բակալավրի աստիճան, իսկ 9,6%-ը՝ մագիստրոսի կամ այլ աստիճան։ Ընդհանուր գրագիտության աստիճանը գրեթե 99% է։ Միացյալ Նահանգներում կան բարձրագույն կրթության մի շարք մասնավոր եւ հանրային հաստատություններ։ Միացյալ Նահանգներում են գտնվում աշխարհի առաջատար պետական եւ մասնավոր համալսարանների մեծ մասը։ Կան նաեւ տեղական համայնքային քոլեջներ, որոնցում սովորաբար ընդունելությունը բաց է, կրթական ծրագիրը՝ կարճ, վարձն էլ ցածր։ ԱՄՆ-ը մեկ ուսանողի կրթության վրա ծախսում է ամենաշատ գումարը, քան աշխարհի որեւէ այլ երկիր։ 2016-2017 թվականների ուսումնական տարվա ընթացքում պետական տարրական եւ միջնակարգ դպրոցների աշակերտների կրթության վրա ծախսվել է 12,794 ԱՄՆ դոլար։ Ինչ վերաբերում է բարձրագույն կրթության համար ծախսերին, ապա ԱՄՆ-ն մեկ ուսանողի վրա ծախսում է ավելի շատ գումար, քան Տնտեսական համագործակցության եւ զարգացման կազմակերպության երկրները միջինում։ Չնայած ուսանողական վարկերը «ներելու» որոշ ծրագրերի առկայությանը՝ վերջին տասնամյակում 102%-ով աճել են ուսանողական վարկերը եւ 2022 թվականին գերազանցել 1,7 տրիլիոն ԱՄՆ դոլարը։ ԱՄՆ-ի նահանգներ եւ կոմսություններ Կոմսություններ կամ մարզեր ԱՄՆ–ի բոլոր հիսուն նահանգները բաժանվում են վարչական միավորների՝ մարզերի։ ԱՄՆ–ում նահանգները, ինչպես Անգլիայում եւ անգլո–սաքսոնական մյուս երկրներում, բաժանվում են մարզերի, որոնք ավանդաբար կոչվում են կոմսություններ՝ քաունթի, հոգնակին՝ քաունթիզ, իսկ շրջանները կոչվում են դիսթրիքթ, հոգնակին՝ դիսթրիքթս՝ district, districts։ ԱՄՆ–ի քառասունութ նահանգներում դրանք կոչվում են կոմսություններ, իսկ երկուսում՝ փերիշներ՝ Լուիզիանա նահանգում, եւ բորոուներ՝ Ալյասկա նահանգում։ 2018 թվականի դրությամբ, ԱՄՆ–ի բոլոր նահանգներում առկա էին 3.142 կոմսություններ, այսինքն՝ մարզեր, counties եւ կոմսությանը համարժեք վարչական միավորներ, այսինքն՝ county-equivalents. 50 նահանգներում, եւ Կոլումբիա դաշնային մայրաքաղաքային շրջանում՝ District of Columbia, որտեղ գտնվում է ԱՄՆ–ի մայրաքաղաք Վաշինգտոնը։ Բացի այդ, եթե հաշվի առնվեն նաեւ 100 կոմսությունները եւ դրանց համարժեքները՝ county equivalents այսպես կոչված ԱՄՆ օվկիանոսային հողային տիրույթներում՝ U.S. territories, ապա ԱՄՆ–ի բուն մայրցամաքային եւ կղզային բոլոր տարածքներում առկա է 3.242 կոմսություն՝ counties եւ կոմսությանը համարժեք վարչական միավոր՝ county-equivalents։ Նշանավոր անձինք ԱՄՆ-ը նշանավոր շատ մարդկանց հայրենիքն է. հայտնի են ականավոր քաղաքական գործիչներ Բենջամին Ֆրանկլինն ու Աբրահամ Լինքոլնը, գյուտարարներ Ռոբերտ Ֆուլտոնը կառուցել է առաջին շոգենավը, Պ. Կուպերը ստեղծել է շոգեքարշը, Ու. Հանթը՝ կարի մեքենան, Ս. Մորզեն՝ հեռագրական սարքը, Ալեքսանդր Բելլը՝ հեռախոսը, Թոմաս Էդիսոնը՝ շիկացման էլեկտրական լամպը եւ էլի մի շարք նշանավոր գյուտարարներ, Ու. Բարրոուզը՝ հաշվիչ մեքենան, Ռ. Օպենհայմերը՝ առաջին ատոմային ռումբը։ ԱՄՆ-ը համարվում է առանձին գիտությունների «հայրենիքը»։ Կիբեռնետիկայի «հայրը» Ն. Վիներն է, սաղմնաբանության հիմնադիրը՝ Ռ. Հարրիսոնը, երկրաքիմիայինը՝ Ֆ. Քլարկը, գենետիկայինը՝ Թ. Մորգանը։ Վիթխարի են ԱՄՆ-ի նվաճումներն աստղագիտության եւ տիեզերքի ուսումնասիրության բնագավառում. ղեկավարվելով ամերիկյան աստղագետ Փ. Լոուելի տեսական կանխագուշակումներով՝ Ք. Թումբոն 1930 թ-ին հայտնագործել է Պլուտոն մոլորակը, Գ. Դեյպերը՝ տիեզերական միգամածությունը, Ն. Արմսթրոնգը եւ Է. Օլդրինը առաջինն են վայրէջք կատարել Լուսնի վրա (1969 թ.)։ Գրողներ Մարկ Տվենը, Ջեկ Լոնդոնը, Թեոդոր Դրայզերը, Էդգար Ալլան Պոն, Ուիլյամ Ֆոլքները, Ֆրենսիս Սքոթ Ֆիցջերալդը, Օ. Հենրին, Ջերոմ Դեյվիդ Սելինջերը, Հերբերտ Ուելսը, հայազգի Վիլյամ Սարոյանը եւ շատ ուրիշներ հայտնի են ամբողջ աշխարհում։ Մշակույթ եւ հասարակություն Միացյալ Նահանգներն ամենատարբեր էթնիկ խմբերի, ավանդույթների եւ արժեքների հայրենիքն է եւ համաշխարհային մասշտաբով մշակութային մեծ ազդեցություն ունի։ Բացի բնիկ ամերիկացի, բնիկ հավայացի եւ Ալյասկայի բնիկ ժողովուրդներից, գրեթե բոլոր ամերիկացիները կամ նրանց նախնիները ներգաղթել են կամ որպես ստրուկ բերվել են նախորդ հինգ դարերի ընթացքում։ Ամերիկայի մշակույթը հիմնականում Արեւմտյան աշխարհի մշակույթն է, որը սկիզբ է առել եվրոպացի ներգաղթյալների ավանդույթներից, որոնք իրենց վրա կրել են այլ գործոնների ազդեցությունը, օրինակ՝ Աֆրիկայից բերված ստրուկների ազդեցությունը։ Վերջին շրջանում Ասիայից եւ հատկապես Լատինական Ամերիկայից ներգաղթն իր մասնաբաժինն է ավելացրել մշակութային «խառնուրդին», որը նկարագրվում է որպես համասեռ «հալման կաթսա» եւ տարասեռ աղցանաման, որտեղ ներգաղթյալներն իրենց ներդրումն են ունեցել եւ հաճախ միաձուլվել են ամերիկյան հիմնական մշակույթին։ Այդուհանդերձ, ռասայի եւ բարեկեցության առումով սոցիալական բարձր անհավասարություն կա։ Ամերիկացիներն ավանդաբար տարբերվում են իրենց աշխատանքային էթիկայով, մրցունակությամբ, անհատականությամբ, ինչպես նաեւ «ամերիկյան քաղաքացիական կրոնի» հավատքով, որը շեշտադրում է ազատությունը, հավասարությունը, մասնավոր սեփականությունը, ժողովրդավարությունը, օրենքի ուժը եւ սահմանափակ կառավարումը։ Համաշխարհային չափանիշներով ամերիկացիները չափազանց շատ են բարեգործություն անում. ըստ 2016 թվականին «Charities Aid Foundation»-ի իրականացրած հետազոտության՝ ամերիկացիները ՀՆԱ-ի 1,44%-ը նվիրաբերել են բարեգործության, որն ամենաբարձր ցուցանիշն է աշխարհում։ Ամերիկյան երազանքը կամ այն ընկալումը, որ ամերիկացիները սոցիալական բարձր շարժողունակություն ունեն, կարեւոր դեր է խաղում ներգաղթի համար։ Արդյոք այս ընկալումը ճիշտ է, վիճելի հարց է։ Թեեւ կարծիք կա, որ Միացյալ Նահանգներում դասերի բաժանում չկա, գիտնականներն էական տարբերություններ են նշում երկրի սոցիալական դասերի միջեւ, որոնք ազդում են սոցիալականացման, լեզվի եւ արժեքների վրա։ Ամերիկացիները մեծապես արժեւորում են սոցիալ-տնտեսական ձեռքբերումները, սակայն սովորական կամ միջին լինելը եւս դիտվում է որպես դրական հատկանիշ։ Գրականություն եւ կերպարվեստ 18-րդ դարում եւ 19-րդ դարի սկզբում ամերիկյան արվեստն ու գրականությունը հիմնականում ոգեշնչվում էին Եվրոպայից՝ ազդեցություն թողնելով Արեւմտյան մշակույթի մեջ։ Այնպիսի գրողներ, ինչպիսիք էին Վաշինգտոն Իրվինգը, Նաթանիել Հոթորնը, Էդգար Ալլան Պոն եւ Հենրի Դեյվիդ Թորոն, 19-րդ դարի կեսին ստեղծեցին յուրօրինակ գրականություն։ 19-րդ դարի երկրորդ կեսին մեծ կերպարներ էին Մարկ Տվենը եւ պոետ Ուոլթ Ուիթմենը, իսկ Էմիլի Դիքինսոնը, որն անհայտ է եղել իր կյանքի ընթացքում, համարվում է Ամերիկայի անվանի պոետներից մեկը։ Մեծ ամերիկյան վեպեր համարվող ստեղծագործություններից են Հերման Մելվիլի «Մոբի Դիքը» (1851), Տվենի «Հեքլբերի Ֆիննի արկածները» (1885), Ֆրենսիս Սքոթ Ֆիցջերալդի «Մեծն Գեթսբին» (1925) եւ Հարփըր Լիի «Ծաղրասարյակ սպանելը» (1960), որոնք արտացոլում են ամերիկյան ազգային փորձի եւ բնույթի հիմնարար առանձնահատկությունները։ ԱՄՆ տասներեք քաղաքացի Նոբելյան մրցանակ է ստացել գրականության բնագավառում։ Ուիլյամ Ֆոլքներին, Էռնեստ Հեմինգուեյին եւ Ջոն Ստայնբեքին 20-րդ դարի ամենաազդեցիկ գրողներից են համարվում։ Բիթ սերնդի, ինչպես նաեւ պոստմոդեռնիստական գրողները նոր գրական մոտեցումներ առաջ քաշեցին. դրանց թվում էին Ջոն Բարթը, Թոմաս Պինչոնը եւ Դոն Դելիլոն։ 19-րդ դարի կեսերին կերպարվեստում Հուդզոն գետի դպրոցը եվրոպական ռեալիզմի ավանդույթներով շարժում էր։ 1913 թվականին Նյու Յորքում կայացած Զինանոցի շոուն, որը եվրոպական մոդեռնիստական արվեստի ցուցահանդես էր, ցնցեց հանրությանը եւ վերափոխեց ամերիկյան արվեստը։ Ջորջիա Օ’Քիֆը, Մարսդեն Հարթլին եւ մյուսները փորձարկեցին նոր, անհատական ոճեր։ Միացյալ Նահանգներում մեծապես զարգացան այնպիսի խոշոր գեղարվեստական շարժումներ, ինչպիսիք էին Ջեքսոն Պոլլոքի եւ Վիլլեմ դե Կունինգի աբստրակտ էքսպրեսիոնիզմը եւ Էնդի Ուորհոլի ու Ռոյ Լիխտենշտայնի փոփ արտը։ Մոդեռնիզմի, այնուհետեւ պոստմոդեռնիզմի ալիքը հանրաճանաչություն բերեցին ամերիկյան այնպիսի ճարտարապետների, ինչպիսիք էին Ֆրենկ Լլոյդ Ռայթը, Ֆիլիպ Ջոնսոնը եւ Ֆրենկ Գերին։ Ամերիկացիները դեռ վաղ ժամանակներից են կարեւոր դեր խաղում ժամանակակից լուսանկարչության մեջ. անվանի լուսանկարիչներից են Ալֆրեդ Ստիգլիցը, Էդվարդ Սթայհենը, Էդվարդ Ուեսթոնը եւ Անսել Ադամսը։ Կինո եւ թատրոն Կալիֆոռնիա նահանգի Լոս Անջելես քաղաքի հյուսիսային Հոլիվուդ շրջանը կինոարտադրության առաջատարներից մեկն է համարվում։ Աշխարհում կինոֆիլմերի առաջին կոմերցիոն ցուցահանդեսը տեղի է ունեցել Նյու Յորքում 1894 թվականին։ 20-րդ դարի սկզբից ԱՄՆ կինոարդյունաբերությունը մեծապես հիմնված է եղել Հոլիվուդի եւ դրա շրջակայքի վրա, թեեւ 21-րդ դարում զգալի թվով ֆիլմեր այնտեղ չեն նկարահանվում, եւ կինոընկերությունները գլոբալիզացվում են։ Կինոարվեստի եւ գիտության ակադեմիան 1929 թվականից յուրաքանչյուր տարի կազմակերպում է ակադեմիական մրցանակաբաշխություն, որը հայտնի է «Օսկար» անվամբ, իսկ 1944 թվականի հունվարից ամեն տարի անց է կացվում Ոսկե գլոբուս մրցանակաբաշխությունը։ Համր կինոյի ժամանակաշրջանի ամերիկացի կինոարտադրող Դեյվիդ Ուորկ Գրիֆիթը կենտրոնական դեր է խաղացել կինոյի զարգացման գործում, իսկ պրոդյուսեր, ձեռնարկատեր Ուոլտ Դիսնեյն առաջատար էր թե՛ մուլտիպլիկացիոն ֆիլմերի, թե՛ ֆիլմերի մերչանդայզինգի ոլորտում։ Այնպիսի ռեժիսորներ, ինչպիսիք էին Ջոն Ֆորդը, վերասահմանեցին ամերիկյան հին արեւմուտքի կերպարը, իսկ մյուս ռեժիսորները, օրինակ՝ Ջոն Հյուսթոնը, ընդլայնեց կինոյի հնարավորություններն իրական միջավայրում նկարահանումներ անելու շնորհիվ։ Կինոարտադրության համար սկսվեցին ոսկե տարիներ, որը սովորաբար անվանում են «Հոլիվուդի ոսկե դարաշրջան»՝ հնչուն կինոյի ժամանակաշրջանից մինչեւ 1960-ականների սկիզբ, երբ հայտնի դարձան այնպիսի դերասաններ, ինչպիսիք էին Ջոն Ուեյնը եւ Մերիլին Մոնրոն։ 1970-ականներին «Նոր Հոլիվուդին» կամ «Հոլիվուդի վերածննդին» հատուկ էր իրական իրադարձությունների հիման վրա սուր ֆիլմերի արտադրությունը, որն իր վրա կրում էր հետպատերազմական շրջանի իրական դեպքերի հիման վրա նկարահանված ֆրանսիական եւ իտալական կինոյի ազդեցությունը։ Միացյալ Նահանգներում թատրոնը ծնվել է հին եվրոպական ավանդույթներից եւ մեծապես կրել բրիտանական թատրոնի ազդեցությունը։ Ամերիկյան թատրոնի կենտրոնական հանգույցը Մանհեթենն է՝ իր Բրոդվեյի, Օֆֆ-Բրոդվեյի եւ Օֆֆ-Օֆֆ Բրոդվեյի ճյուղերով։ Բազում կինո եւ հեռուստաաստղեր իրենց հաջողություններին հասել են նյույորքյան բեմադրություններում։ Նյու Յորքից դուրս շատ քաղաքներ ունեն շրջանային կամ տեղական պրոֆեսիոնալ թատերախմբեր, որոնք ունեն սեփական թատերաշրջանները եւ որոշ ներկայացումներ բեմադրվում են՝ հետագայում Նյու Յորք տեղափոխվելու հույսով։ Մեծ բյուջե ունեցող թատերական ներկայացումները մյուզիքլներն են։ Ամերիկյան թատրոնում զարգացած է նաեւ համայնքային թատրոնի մշակույթը, որը հիմնականում հիմնված է տեղի կամավորների վրա, որոնք պարտադիր չէ, որ թատերական կարիերա ունենան։ Երաժշտություն Ամերիկյան ժողովրդական երաժշտությունն իր մեջ ներառում է բազմաթիվ երաժշտական ժանրեր, որոնք հայտնի են որպես ավանդական երաժշտություն, ավանդական ժողովրդական երաժշտություն, ժամանակակից ժողովրդական երաժշտություն կամ արմատների երաժշտություն։ Մի շարք ավանդական երգեր, որոնք երբեմն սերում են Բրիտանական կղզիներից, Մայրցամաքային Եվրոպայից կամ Աֆրիկայից, պահպանվել են սերունդներ շարունակ։ Վաղ շրջանի կոմպոզիտորներից էր Ուիլյամ Բիլինգս անունով մեկը՝ ծնված Բոստոնում, որը 1770-ական թվականներին հայրենասիրական օրհներգեր էր երգում։ Բիլինգսը Նոր Անգլիայի առաջին դպրոցից էր, որը գերիշխող դիրք ուներ ամերիկյան երաժշտության ստեղծման վաղ փուլում։ Նախքան քաղաքացիական պատերազմն ամենախոստումնալից կոմպոզիտորը համարվում էր Էնթոնի Հայնրիխը։ 1800-ականների կեսից մինչեւ վերջ ուշ ռոմանտիզմի դարաշրջանի կոմպոզիտոր Ջոն Ֆիլիպ Սուզան մի շարք ռազմական երգեր է գրել՝ մասնավորապես քայլերթեր, եւ համարվում է Ամերիկայի ամենամեծ կողմպոզիտորներից մեկը։ Աֆրոամերիկյան երաժշտության ռիթմիկ եւ քնարական ոճերը մեծապես ազդել են ամերիկյան երաժշտության վրա՝ այն առանձնացնելով եվրոպական եւ աֆրիկյան ավանդույթներից։ Փոխառնվել են ժողովրդական խոսքի, օրինակ՝ բլյուզի եւ հին երաժշտության տարրեր եւ դարձել համաշխարհային լսարան ունեցող փոփ ժանրեր։ 20-րդ դարի սկզբում Լուի Արմսթրոնգը եւ Դյուկ Էլինգտոնը ստեղծել են ջազի ուղղությունը։ 1920-ական թվականներին ստեղծվեց քանթրի երաժշտությունը, իսկ 1940-ականներին՝ ռիթմ ընդ բլյուզը։ Վերջին տարիներին հայտնի դարձավ հիփ հոփը, իսկ 1990-ականներին այս ժանրի հայտնի ներկայացուցիչներն էին Թուփաք Շաքուրը, Նասը եւ Էմինեմը, 2010-2020-ականներին՝ Քանյե Ուեսթը, Քենդրիկ Լամարը, Լիլ Ուեյնը եւ Նիքի Մինաժը։ 1950-ականների կեսերին Էլվիս Փրեսլին եւ Չաք Բերին ռոքնռոլի պիոներներն էին։ «Metallica»-ն, «Eagles»-ը եւ «Աերոսմիթ»-ը ամենաշատ վաճառված ռոք խմբերն են։ 1960-ականներին, երբ վերածնվեց ֆոլք երաժշտությունը, հայտնի դարձավ Բոբ Դիլանը՝ որպես Ամերիկայի ամենահայտնի երգերի հեղինակ։ 20-րդ դարի կեսերին այնպիսի փոփ երգիչներ, ինչպիսիք էին Բինգ Քրոսբին, Ֆրենկ Սինատրան եւ Էլվիս Փրեսլին, դարձան համաշխարհային ճանաչում ունեցող երգիչներ, իսկ 20-րդ դարի վերջին այդպիսի երգիչներ էին Մայքլ Ջեքսոնը, Փրինսը, Մադոննան, Ուիթնի Հյուսթոնը եւ Մրայա Քերին։ ԶԼՄ Հայերն ԱՄՆ-ում Հայ-ամերիկյան առնչություններն իրենց վաղեմի պատմությունն ունեն. դեռեւս 19-րդ դարի սկզբներին ամերիկացի միսիոներները (կրոնական քարոզիչներ) Արեւմտյան Հայաստանում բացել են բազմաթիվ դպրոցներ (քոլեջներ), որտեղ սովորել են հայ երեխաներ։ Ամերիկյան այդ կրոնավորներն էլ հենց ականատես են եղել այնտեղ ապրող հայ ժողովրդի հալածանքներին եւ իրենց կառավարության առջեւ հարց բարձրացրել՝ հանդես գալու հայերի պաշտպանությամբ։ Ամերիկացի շատ գործիչներ, ինչպես, օրինակ, բանաստեղծուհիներ Ջուլյա Ուորդ Հաուն եւ Ալիս Բլեքուելը, լրագրողներ Սամյուել Բարրոուն եւ Հենրի Բլեքուելը, գիտնականներ Հենրի Ալենը, Վիլյամ Ուորդը եւ ուրիշներ իրենց բողոքի ձայնն են բարձրացրել հայերի նկատմամբ թուրքական իշխանությունների գործադրած գազանությունների դեմ։ Ամերիկյան հասարակայնությունը զայրույթով արձագանքեց 1915 թ-ի Մեծ եղեռնին։ Այդ բռնություններից ցնցված՝ ԱՄՆ-ի այն ժամանակվա նախագահ Վուդրո Վիլսոնը 1920 թ-ին նույնիսկ փորձ արեց ստանձնել Հայաստանի մանդատը, այսինքն՝ հայ ժողովրդի հովանավորությունը։ Սեւրի պայմանագրի համաձայն՝ կազմվեց Հայաստանի քարտեզը՝ ըստ Վուդրո Վիլսոնի, որը Արեւմտյան Հայաստանի տարածքում նախատեսում էր հայկական ինքնավարություն՝ դեպի Սեւ ծով ելքով։ Սակայն Եվրոպայի մեծ տերությունների եւ ԱՄՆ-ի միջեւ ծագած ներհակությունները խանգարեցին այդ ծրագրի իրականացմանը։ ԱՄՆ-ը սահմանափակվեց Թուրքիայից փախած հայ գաղթականներին սոսկ նյութական օգնություն ցուցաբերելով, որը շարունակվեց մինչեւ 1930-ական թվականները։ Այդպիսի բարեգործական կազմակերպություններից էր Ամերկոմը (Ամերիկյան օգնության կոմիտե), որը բազմաթիվ որբանոցներ էր պահում Հայաստանում եւ հարակից երկրներում։ Ամերիկյան Կոնգրեսն այժմ էլ պարբերաբար քննարկում է 1915 թ-ի Հայոց ցեղասպանության ճանաչման հարցը։ ԱՄՆ-ը շոշափելի օգնություն ցուցաբերեց նաեւ Սպիտակի 1988 թ-ի դեկտեմբերյան երկրաշարժի աղետյալներին։ Հայերի գաղթն ԱՄՆ շարունակվել է նաեւ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո, ապա եւ 1950-1970-ական թվականներին, երբ Մերձավոր Արեւելքի երկրներում գլուխ բարձրացրեց արաբական ազգայնամոլությունը, եւ Լիբանանում բռնկեց քաղաքացիական պատերազմ։ Ցավոք, այդ գաղթականության շարքերն այսօր համալրում են նաեւ Հայաստանից մեկնող մեր հայրենակիցները։ Ներկայումս ԱՄՆ-ում բնակվում է շուրջ 1.400.000 հայ։ Տես նաեւ Հյուսիսային Ամերիկայի երկրների ցանկ Ծանոթագրություններ Գրականություն The Federalist Papers, by Alexander Hamilton, John Jay, and James Madison Արտաքին հղումներ Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներում Հայաստանի դեսպանություն Ամերիկյան անկյուններ Հայաստանում ԱՄՆ դեսպանատունը Հայաստանում Ամերիկայի առեւտրի պալատ House Official site of the United States House of Representatives Senate Official site of the United States Senate White House Official site of the President of the United States Supreme Court Official site of the Supreme Court of the United States Historical Documents Collected by the National Center for Public Policy Research ԱՄՆ Նախկին բրիտանական գաղութներ ՄԱԿ-ի անդամ երկրներ Մեծ յոթնյակի երկրներ Մեծ քսանյակի անդամ երկրներ ՆԱՏՕ-ի անդամ երկրներ Լիբերալ ժողովրդավարություններ Անգլիախոս երկրներ եւ տարածքներ


text: Ուզբեկստան, Ուզբեկստանի Հանրապետություն (ուզբեկերեն՝ O‘zbekiston, O'zbekiston Respublikasi), պետություն է Միջին Ասիայի կենտրոնական մասում։ Սահմանակցում է Ղազախստանին հյուսիսում եւ հյուսիս-արեւելքում, Ղրղզստանին՝ հյուսիս-արեւելքում, Թուրքմենստանին՝ արեւմուտքում եւ Տաջիկստանին ու Աֆղանստանին՝ հարավում։ Մայրաքաղաքը Տաշքենդն է։ Մեծ քաղաքները՝ Տաշքենդ, Սամարղանդ, Անդիջան, Թերմեզ, Բուխարա, Նուկուս, Ֆերգանա։ Պետական լեզուն՝ ուզբեկերենն է։ Ուզբեկստանի ազգաբնակչության (մոտ 27.372.000) մեծ մասը ուզբեկներ են։ Կան նաեւ տաջիկներ, ղազախներ, ղրղզներ, թուրքմեններ, ռուսներ, ուկրաինացիներ, հայեր, վրացիներ, հույներ, ադրբեջանցիներ, թուրքեր։ Մուսուլմաններ՝ 88%, քրիստոնյաներ՝ 10%։ Բնակչություն Բնակչության թվով Ուզբեկստանը գերազանցում է Թուրքմենստանին, Ղրղզստանին ու Տաջիկստանին՝ միասին վերցրած։ Ուզբեկներն ալթայական լեզվաընտանիքի թուրքական լեզվախմբին պատկանող հին ժողովուրդ են։ Նրանք կազմում են երկրի բնակչության մոտ 3/4-ը։ Բնակվում են նաեւ ռուսներ (նրանց թիվն անկախության տարիների, արտագաղթի հետեւանքով, նվազել է), թաթարներ, ղազախներ, տաջիկներ եւ այլ ազգեր։ Արալյան ծովի շրջանում բնակվոմ են կարակալպակներ։ Երկիրը անհավասարաչափ է բնակեցված։ Որպես չորային երկիր՝ բնորոշ է օազիսային տարաբնակեցումը։ Առավել խտաբնակ են Ֆերգանայի, Զերավշանի եւ Ամուդարյալի հովիտները։ Բնակչության բնական աճը բարձր է՝ 2.3%։ Քաղաքային բնակչությունն աճում է, սակայն դրա բաժինը դեռեւս մեծ չէ (41%)։ Մայրաքաղաք Խոշորագույն քաղաքը Տաշքենդն է, որն ունի հազարամյա պատմություն։ Տաշքենդի ագլոմերացիայի բնակչության թիվն անցել է 3 միլիոնը։ Արդյունաբերական, տրանսպորտային, գիտական եւ տարածաշրջանային քաղաքական, նաեւ՝ տեքստիլ, գյուղատնտեսական մեքենաշինության (բամբակահավաք կոմբայններ, տրակտորներ), ինքնաթիռաշինության խոշոր կենտրոն է։ Քաղաքը հիմնովին ավերվել է 1966 թ. ուժեղ երկրաշարժից, սակայն շատ կարճ ժամանակում վերակառուցվել է։ Ուզբեկստանի կազմում է Կարակալպակական Ինքնավար Հանրապետությունը՝ Նուկուս մայրաքաղաքով։ Բնակչության թվով երկրորդ քաղաքը Սամարղանդն է, որը գտնվում է Զերավշան գետի հովտում։ Քաղաքն ունի ավելի քան 2 500 տարվա պատմություն։ Մեքենաշինության, քիմիական, թեթեւ ու սննդի արդյունաբերության եւ պատմամշակութային խոշոր կենտրոն է։ Տնտեսություն Ուզբեկստանը Միջին Ասիայի առավել հզոր տնտեսական ներուժ ու հարուստ մշակույթ ունեցող երկիր է։ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո արագ զարգացավ արդյունաբերությունը, եւ ագրարային երկիրը դարձավ ինդուստրիալ-ագրարային։ Ուզբեկստանը ԽՍՀՄ-ում առանձնանում էր որպես բամբակ, մետաքսաթել, դրանցից պատրաստված գործվածքներ, բամբակի մշակման ու զտման մեքենաներ եւ սարքավորումեր, ինքնաթիռներ, բնական գազ, գունավոր մետաղներ, չոր մրգեր մատակարարող հանրապետություն։ Ներկայումս արտադրության ծավալներն զգալիորեն կրճատվել են։ Երկրի էներգետիկան հենվում է սեփական վառելիքային ու գետերի ջրաէներգետիկական պաշարների օգտագործման վրա։ Բնական գազի օգտագործմամբ գործում են մի շարք ջերմային էլեկտրակայաններ՝ Սիրդարյայի, Տաշքենդի, իսկ Անգրենի ջէկ-ները (համապատասխանաբար Սիրդարյա ու Չիրշիկ գետերի վրա)։ Ուզբեկստանում զարգացել է գունավոր մետաղաձուլությունը, որը ներառում է պղնձի, ոսկու, ցինկի, մոլիբդենի արդյունահանումն ու ձուլումը, եւ որի գլխավոր կենտրոնն Ալմալիկն է։ Սեւ մետաղաձուլական ոչ մեծ գործարան կա Բեկաբադ քաղաքում։ Մեքենաշինական խոշոր ձեռնարկությունները տեղաբաշխված են Տաշքենդ, Անդիժան, Սամարղանդ եւ Չիրշիկ քաղաքներում։ Ուզբեկստանում զարգացած է քիմիական արդյունաբերությունը, որը հատկապես սպասարկում է գյուղատնտեսությանը՝ պարարտանյութեր, բազմազան թունաքիմիկատներ արտադրելով, իսկ տեքստիլ արդյունաբերությանը մատակակարում է ներկեր։ Օգտագործվում են սեփական նավթը, բնական գազը, Ղազախստանի Կարաթաու հանքավայրերից ներկրվող ֆոսֆորիտն ու գունավոր մետաղներ ձուլելիս անջատվող արտադրական թափոնները։ Տաշքենդում եւ Ֆերգանայի հովտի քաղաքներում զարգացած է թեթեւ արդյունաբերությունը՝ բամբակաթելի, բամբակյա ու մետաքսե գործվածքների արտադրությունը։ Խոշոր կենտրոններն են Սամարղանդը, Մարգիլանը, Տաշքենդը։ Գյուղատնտեսության հիմքը ոռոգովի հողագործությունն է։ Ուզբեկստանի տարածքում է գտնվում Միջին Ասիայի ոռոգովի հողերի 60%-ը։ Գյուղատնտեսության գլխավոր ճյուղը բամբակագործությունն է։ Բամբակի համախառն բերքով Ուզբեկստանն աշխարհի առաջատար երկրներից է (արտադրվում է ավելի քան 1,5 միլիոն տ)։ Բամբակի բերքով այն գերազանցում էր նախկին ԽՍՀՄ-ի բամբագործության մյուս 5 հանրապետություններին միասին վերցրած։ Բամբակագործությունը զարգացած է հիմնականում Ֆերգանայի հովտում ու վերջին տասնամյակներին յուրացված՝ Սվյալ, Կարիշի, Ջիզակի տափաստաններում։ Մշակում են նաեւ բրինձ, ցորեն, բանջարեղեն, բոստանային բույսեր (հատկապես՝ հանրահայտ տեղական սեխը)։ Աճեցնում են թթենի, որի տերեւներն օգտագործվում են շերամապահության (բնական մետաքսագործության) մեջ՝ որպես թրթուրների կեր։ Անասնապահության գլխավոր ճյուղը ոչխարաբուծությունն է, որը մասնագիտացել է երկու ուղղությամբ՝ կարակուլատու ու մսաճարպատու։ Կարակուլային ոչխարները հատուկ ցեղի են, որոնք լավ հարմարվել են անապատային պայմաններին եւ բուծվում են Կենտրոնական Ասիայում ու Մերձավոր Արեւելքում։ Դրանց յուրահատկությունն այն է, որ մինչեւ 4 ամսական գառների բուրդը գանգուր է լինում։ Վերջիններիս մորթին մշակելով՝ կարում են գլխարկներ, մուշտակներ։ Բուծում են նաեւ ուղտեր ու ձիեր։ Որպես անապատային երկիր՝ Ուզբեկստանում առավել զարգացած է երկաթուղային տրասպորտը, որով կապ է հաստատվում եւ՛ հարեւան, եւ՛ հեռավոր երկրների հետ։ Գլխավոր մայրուղիներն են Տաշքենդ-Օրենբուրգ-Մոսկվա եւ Տաշքենդ-Թուրքմենբաշի (Կասպից ծովի ափին)։ Այս երկաթուղիները կառուցել է ցարական Ռուսաստանն իր հարավային սահմաներն ամրապնդելու ու Միջին Ասիայի բնական հարստությունները շահագործելու նպատակով։ Ուզբեկստանից գազամուղներ են ձգվում մինչեւ Ուրալ եւ Մոսկվա։ Երկրում զարգացած է նաեւ օդային տրանսպորտը։ Միջազգային նշանակության օդային հանգույցը Տաշքենդն է։ Երկրի արտաքին տնտեսական կապերը վերջին տարիներին էականորեն փոխվել են, սակայն, առեւտրական գլխավոր գլխավոր գործընկերները՝ Միջին Ասիայի երկրները, Ռուսաստանն ու Ղազախստանը, մնացել են անփոփոխ։ Նոր կապեր են հաստատվել Ճապոնիայի, Չինաստանի եւ Հարավային Կորեայի հետ։ Ուզբեկստանն արտահանում է բամբակ, գործվածքներ, բամբակի մշակության ու զտման մեքենաներ, ներկրում տարբեր տեսակի մեքենաներ եւ պարենամթերքի որոշ տեսակներ։ Պատկերասրահ Վարչատարածքային բաժանում Անդիջանի վիլոյաթ Բուխարայի վիլոյաթ Ֆերգանայի վիլոյաթ Ջիզակի վիլոյաթ Նամանգանի վիլոյաթ Նավոիի վիլոյաթ Կաշկադարյայի վիլոյաթ Սամարղանդի վիլոյաթ Սիրդարյայի վիլոյաթ Սուրխանդարինյան վիլոյաթ Տաշքենդի վիլոյաթ Խորեզմի վիլոյաթ Կարակալպակստանի Հանրապետություն Հետաքրքիր է Ուզբեկստանը դեպի ծով ելք չունի։ Աշխարհում միայն Լիխտենշթայնը եւ Ուզբեկստանն են, որ ծով դուրս գալու համար պետք է հատեն երկու պետության տարածք։ Նշումներ Արտաքին հղումներ Ուզբեկստանի քարտեզը Ուզբեկստանի կառավարության կայքը Դեպի ծով ելք չունեցող երկրներ ՄԱԿ-ի անդամ երկրներ 1991 հիմնադրված պետություններ եւ տարածքներ Ժամանակակից թյուրքական պետություններ Հանրապետություններ Ասիայի երկրներ Երկրներ Կենտրոնական Ասիայի երկրներ Հետխորհրդային պետություններ Իսլամական պետություններ


text: Ուրուգվայ, պետություն Հարավային Ամերիկայում։ Սահմանակից է հյուսիսից Բրազիլիային, արեւմուտքից՝ Արգենտինային, իսկ հարավում եւ արեւելքում ափերը ողողում են Ատլանտյան օվկիանոսի եւ մասնավորապես Լա Պլատայի ծոցի ջրերը։ Բնակչություն Ուրուգվայի բնակչության թիվը 3.44 միլիոն է, որոնցից 1.8 միլիոնն ապրում են երկրի ամենամեծ քաղաքում Մոնտեվիդեոյում, որը նաեւ երկրի մայրաքաղաքն է։ Մոնտեվիդեոն զբաղեցնում է 176,000 քառակուսի կիլոմետր տարածք։ ՈՒրուգվայը երկրորդ ամենափոքր ազգությունն է Հարավային Ամերիկայում Սուրինամից առաջ։ Քաղաքական կառուցվածք Ուրուգվայը հանրապետություն է։ Նահանգը եւ կառավարության ղեկավարին ընտրում է բնակչությունը հինգ տարի ժամկետով (երկրորդ անգամ անընդմեջ ընտրվելն արգելված է)։ 2015 թ. Տաբաե Վազքեզը երկրորդ անգամ ընտրվել է երկրի նախագահի պաշտոնում։ Խորհրդարան Խորհրդարանը երկու պալատից կազմված գլխավոր ասամբլեան է։ Վերին պալատը Սենատն է (30 տեղ)։ Պատգամավորները ընտրվում են համամասնական համակարգով։ Ստորին պալատը Ներկայացուցիչների պալատն է (99 տեղ)։ Պատգամավորները ընտրվում են համամասնական ընտրակարգով, Ուրուգվայի յուրաքանչյուր գերատեսչություն Ներկայացուցիչների պալատում ներկայացված է առնվազն 2 անդամով։ Գլխավոր ասամբլեայի պատգամավորների պաշտոնավարման ժամկետը 5 տարի է։ Մեծ քաղաքական կուսակցություններ 2014 թ. հոկտեմբերի ընտրություններից հետո խորհրդարանի անդամները` Ընդարձակ ճակատը` ձախ կոալիցիան, 15 սենատոր եւ 50 պատգամավոր Ազգային կուսակցություն «Սպիտակ» աջ, 10 սենատոր եւ 32 պատգամավոր Կոլորադոյի «Կրասնյե» կուսակցությունը՝ կենտրոնի աջ, 4 սենատոր եւ 13 պատգամավոր Անկախ կուսակցություն՝ ձախ կենտրոնական, 1 սենատոր եւ 3 պատգամավոր Ժողովրդական ժողովը՝ արմատական ձախ կոալիցիան, 1 պատգամավոր Ընդարձակ ճակատը ներառում է 7 կուսակցություն, դրանց թվում՝ Ուրուգվայի կոմունիստական կուսակցությունը, Ուրուգվայի սոցիալիստական կուսակցությունը եւ Ժողովրդական հաղթանակի կուսակցությունը։ Աշխարհագրական տեղեկություններ Ուրուգվայի ափերը ողողում են Ատլանտյան օվկիանոսի ջրերը։ Հյուսիսային հարթավայրերն աստիճանաբար փոխարինվում են խոտածածկ տարածքներով, որոնք արգենտինյան պամպաների շարունակությունն են։ Ուրուգվայի ափերը ցածր են, հարթ, լագոնային տեսակի։ Ամենաբարձր կետը Քադետրալ (Cerro Catedral) լեռն է՝ 514 մետր։ Կլիմա Կլիման մերձարեւադարձային մայրցամաքային է։ Միջին ջերմաստիճանը հունվար ամսին կազմում է 22—24 °C, հուլիսին 8-9 °C: Այդ ժամանակ ներխուժում են հարավային «Պամպերո» քամիները, որոնց ընթացքում լինում է գիշերային կարճատեւ ջերմաստիճանային անկում մինչեւ −5 °C: Տեղումները լինում են ողջ տարվա ընթացքում, հարավային եւ ներքին գագաթների սահմաններում կազմելով 1000 մմ, իսկ հյուսիսում եւ բարձրադիր վայրերում հասնում են մինչեւ 1200 մմ-ի։ Տնտեսություն Ուրուգվայը մեկն է այն Հարավամերիկյան պետություններից, որն ունի փոքր, բայց զարգացած տնտեսություն։ Մեկ շնչին հասնող ՀՆԱ-ն կազմել է 2013 թվականի տվյալներով 16,8 հազար դոլար (3-րդ տեղում է Լատինական Ամերիկայում եւ 94-րդ տեղը աշխարհում)։ Ուրուգվայի տնտեսությունը կենտրոնացած է անասնապահական արտադրանքի արտահանման վրա, իսկ ավելի ցածր մակարդակի վրա են գտնվում գյուղատնտեսությունը եւ ձկնաբուծությունը։ Աշխատողների 9% -ը զբաղվում է գյուղատնտեսությամբ, 15% - ը՝ արդյունաբերությամբ, 76% - ը՝ սպասարկման ոլորտում է։ Վերջին շրջանում տնտեսության մեջ կարեւոր տեղ են զբաղեցնում բանկային գործունեությունը եւ տուրիզմը։ Բնակչության գրեթե 75% -ը կենտրոնացած է մայրաքաղաք Մոնտեվիդեոում։ Արտաքին առեւտուր 2012 թվակյանի տվյալներով արտահանումը կազմել է 8.7 միլիարդ դոլար, եւ դրանց մեջ մտնում են միսը, բրինձը, կաշին, բուրդը, ձուկը, հալվան, մրգերը (նարինջ)։ Հիմնական գնորդներն են Բրազիլիան `19.3%, Չինաստանը` 9.2%, Արգենտինան `5.8%, Վենեսուելան` 4.8%, Ռուսաստանը՝ 4.5%, ԱՄՆ-ն՝ 3.7%, Գերմանիան` 3.0%: 2012 թ. ներմուծումը կազմել է 11.6 մլրդ դոլար, որի մեջ մտնում են նավթը եւ նավթամթերքները, արդյունաբերական սարքավորումները, քիմիական նյութերը, մեքենաները, թուղթը, պլաստմասանյութերը։ Հիմնական վաճառողներն են Բրազիլիան`18.0%, Արգենտինան` 15.0%, Չինաստանը`14.3%, ԱՄՆ-ն` 7.5%, Վենեսուելան`7.1%, Ռուսաստանը` 5.1%: Արդյունաբերություն Հիմնական ոլորտներն են` Սննդամթերք մսամթերք գինեգործություն պահածոյացում տեքստիլ կաշի եւ կոշկեղեն Էներգիա 95,6 % բաժին է ընկնում Հէկ-ին, իսկ մնացածը՝ Ջէկ-ին։ Տրանսպորտ Երկաթուղու երկարությունը 2835 կմ է (1570 կմ-ը շահագործվում է դիզելային շարժիչով), իսկ մայրուղիները՝ մոտ 10 000 կմ։ Վարչական բաժանում Բնակչություն Բնակչությունը `3,5 մլն. է (2010 թվականի հուլիսի տվյալներ)։ Տարեկան աճը կազմում է 0.4%։ Տղամարդկանց կյանքի միջին տեւողությունը 73 տարի է, կանանցը՝ 80 տարի։ Քաղաքի բնակչությունը` 92% է (2008 թ.)։ Գրագիտության մակարդակը 98% է (2003 թ. տվյալներով) Լեզուները` իսպաներեն (պաշտոնական), Բրազիլիայի սահմանին` բարբառներ, որոնք առաջացել են իսպաներենի եւ պորտուգալերենի հիման վրա։ Անգլերենի մակարդակը, ըստ EF EPI- ի վարկանիշի, ցածր է (EF EPI ցուցանիշը `51.63) Ռասայական կազմը` սպիտակամորթներ 88 % մետիսներ 8 % մուլատներ 4 % Կրոնական կազմը կաթոլիկներ 47,1 % այլ քրիստոնյաներ 11,1 % անկախ հավատացյալներ 23,2 % հուդիստներ 0,3 % այլ կրոններ 1,1 % աթեիստներ եւ ագնոստիկատներ 17,2 % Կրոն Բնակչության 47,1 %-ը կաթոլիներ են 23,2 % — ը բնակչության համարվում են հավատացյալներ, բայց չեն համարում որեւէ կրոնի հետեւորդներ, 17,2 %—ը աթեիստներ եւ ագնոստիկատներ 11,1 % — բողոքականներ 0,8 % առաքելական հայեր, 0,6 % —համարվում են Ումբանդայի կրոնի եւ աֆրիկացիների կրոնների հետեւորդները, 0,3 % — հուդիդտներ եւ 0,4 % — դավանում են այլ կրոնների ։ Լրատվամիջոցներ Պետական հեռուստաընկերությունը TNU (Televisión Nacional de Uruguay — «Ուրուգվայի ազգային հեռուստատեսությունը», մյուսը ներառում է նույն հեռուստաալիքի պետական ռադիոընկերությունը RNU (Radio Nacional de Uruguay — «Ուրուգվայի ազգային ռադիո»), որը ներառում է ռադիոկայաններ (Radio Uruguay, Radio Clásica) եւ տարածաշրջանային պետական ռադիոկայաններ։ Տես նաեւ Հարավային Ամերիկայի երկրների ցանկ Ծանոթագրություններ Արտաքին հղումներ Պաշտոնական հաստատություններ Ուրուգվայի պաշտոնական կայք Երկրի նախագահի պաշտոնական կայքը Ուրուգվայի խորհրդարանի պաշտոնական կայքը Արդարադատության նախարարության պաշտոնական կայք Ազգային վիճակագրության ինստիտուտ Զբոսաշրջության նախարարություն Պաշտպանության նախարարություն ԶԼՄ «El Pais» «La Republica» «El Observador» Սպորտ Asociación Uruguaya de Fútbol —Ուրուգվայի ֆուտբոլային ասոցիացիա ( Federación Uruguaya de Basketball — Ուրուգվայի բասկետբոլի ֆեդերացիա ( Unión de Rugby del Uruguay — Ուրուգվայ ռեգբիի միություն ( Asociación Uruguaya de Golf — Ուրուգվայի գոլֆի ասոցիացիա ( Այլ Ուրուգվայը ամսագրի հղումներում Open Directory Project (dmoz) Ուրուգվայ Հարավային Ամերիկայի երկրներ ՄԱԿ-ի անդամ երկրներ Լիբերալ ժողովրդավարություններ


text: Վենեսուելա (իսպաներեն՝ Venezuela, ), պաշտոնական անվանում՝ Վենեսուելայի Բոլիվարական Հանրապետություն, պետություն Հարավային Ամերիկայի հյուսիսում։ Երկիրը պարունակում է ցամաքային շրջան ու բազմաթիվ կղզիներ Կարիբյան ծովում։ Սահամանակից է Գայանային՝ արեւելքում, Բրազիլիային՝ հարավում եւ Կոլումբիային՝ արեւմուտքում։ Կան զանազան փոքր կղզիներ հյուսիսում։ Վենեսուելան գտնվում է հասարակածի շրջակայքում, Հյուսիսային կիսագնդում։ Վենեսուելան Իսպանիայի նախկին գաղութներից մեկն է։ Ունի հողային վեճեր Գայանայի հետ, եւ նախապես ուներ վեճեր Կոլումբիայի հետ՝ Վենեսուելայի ծոցի նկատմամբ։ Այժմ Վենեսուելան ճանաչված է իր քարյուղի եւ իր բնական բազմազանության եւ գեղեցկության շնորհիվ։ Բնակչության քաղաքակենտրոնության առումով Վենեսուելան գրավում է առաջին տեղերից մեկը Լատինական Ամերիկայում։ Վենեսուելացիների մեծամասնությունը բնակվում է քաղաքներում, երկրի հյուսիսում։ Կարակասը երկրի ամենախոշոր քաղաքն է։ Այլ կարեւոր քաղաքներն են՝ Վալենսիա, Մարակաիբո, Սյուդադ Գայանա եւ այլն։ Պատմություն Գաղութացում 20-րդ դար Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի տարիներին՝Մարակայիբո գետի շրջակայքում հայտնաբերվեցին նավթահորեր, որոնք դարձան կարեւոր Վենեսուելայի համար։ Այն դարձավ առիթը, որ Վենեսուելայի տնտեսությունը դուրս եկավ գյուղատնտեսության ծանր ազդեցությունից։ Այն հիմք դրեց տնտեսական մեծ բում-ի (պայթյունի), որը ձգվեց մինչեւ 1980-ականները։ 1935 թվականին Վենեսուելայի տնտեսական կապիտալը ամենամեծ առաջընթացն էր ունեցել ամբեղջ Լատինական Ամերիկայում։ Գոմեսը՝ հենց այստեղից էլ առավելություն ու շահույթներ էր ստանում, ինչը պարարտ հող էր դարձել կոռուպցիայի համար։ Չնայած կոռուպցիային, նոր ռեսուրսի եկամտաբերությունը օգնեց, որ Վենեսուելան եւ իր հեղինակությունը զարգանա։ Խուան Վինսենտե Գոմեսը Վենեսուելայի ամենաազդեցիկ եւ ուժեղ մարդն էր, մինչեւ իր մահը՝ 1935 թվականը, երբ իր կառավարչի պաշտոնը հանձնեց ուրիշներին։ Դիկտատուրայի ազդեցությունը շարունակվում էր նաեւ Էլեազար Լոպեզ Կոնտրերասի ժամանակ, սակայն 1941 թվականին՝ Իսաեաս Մեդինա Անգարիտայի կառավարումով հանգստացավ դիկտատուրան։ Դա ի շնորհիվ ռեֆորմացիա պարունակող նամակի, որը ներառում էր բոլոր քաղաքական կուսակցությունների օրինականացման հարցը։ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո, Հարավային Եվրոպայից էմիգրացան՝ հիմնականում՝ Իսպանիա, Իտալիա, Պորտուգալիա եւ Ֆրանսիա, բացի դրանից Լատինամերիկյան աղքատ երկրներից եկածները պառակտեցին վեսնեսուելյան քաղաքակրթությունը։ 1945 թվականի քաղաքացիական զինվորական Մեդինա Անգերտան եկավ կառավարման եւ երեք տարի շարունակվեցին ժողովրդավարական գործողությունները, եւ սկզբնապես Ռոմուլո Բետանկուրտի մոտ, որոնք ձգվեցին մինչեւ Ռոմուլո Գալլեգոսի՝ 1947 նախագահի աթոռին արժանանալու ընտրություններով, որոնք համարվում են Վենեսուելայի պատմության ամենաարդար ընտրությունները։ Գալլեգոսը կառավարեց մինչեւ իր անկումը ջունտաների կողմից՝ Մարկոս Պերես Ժիմենս եւ Պաշտպանության նախարար Կառլոս Դելգադո Չալաբուդի կողմից՝ 1948 թվական։ Պերես Ժիմեսը ջունտայում ամենահզոր մարդկանցից էր, ում կասկածում էին Չալաբուդի սպանության գործում, վերջինիս մահացել էր անհաջող առեւանգումից հետո՝ 1950 թվականին։ Երբ 1952 թվականին ջունտան անսպասելիորեն կորցրեց իր դիրքերը, գահն անցավ Պերես Ժիմեսին, ով կառավարեց մինչեւ 1958 թվականը։ Բոլիվարական կառավարություն (1999 - այսօր) Նիկոլաս Մադուրո (2013-2018) 2018 թվականից սկսած 2018 թվականի հունվարի 1-ին Վենեսուելայի նախագահ Նիկոլաս Մադուրոն իր ամանորյա ուղերձում հայտարարում է, որ Վենեսուելայի կառավարությունը որոշել է նվազագույն աշխատավարձը հունվարի 1-ից բարձրացնել 40%-ով։ Այդպիսով նվազագույն աշխատավարձը 177,500 բոլիվարի փոխարեն դառնում է 248,500։ Վարչական բաժանում Վենեսուելան վարչականորեն բաժանված է՝ 23 նահանգների (estados): Ամասոնաս, Անսոատեգի, Ապուրե, Արագուա, Բարինաս, Բոլիվար, Գուարիկո, Դելտա-Ամակուրո, Սուլիա, Կարաբոբո, Կոխեդես, Լարա, Մերիդա, Միրանդա, Մոնագաս, Նուեվա-Էսպարտա, Պորտուգեսա, Սուկրե, Տաչիրա, Տրուխիլո, Ֆալկոն, Յարկույ։ Տնտեսություն Վերջին տարիներին Վենեսուելան զգալի սոցիալ-տնտեսական ճգնաժամ է ապրում։ Այս իրադրության մեջ 2017 թվականի ընթացքում Վենեսուելայի իշխանությունները երկրում հինգ անգամ բարձրացնում են նվազագույն աշխատավարձը։ 2018 թվականի հունվարի 1-ին Նիկոլաս Մադուրոն իր ամանորյա ուղերձում նշում է, որ 2017 թվականը «բոլիվարյան հեղափոխության ամենադժվար տարիներից մեկն էր։ 2017 թվականին, երբ սկսվել էր տնտեսության վերականգնումը, ուժեղացել էին մեր արժույթի վրա հարձակումները, եւ նավթային արդյունաբերության դեմ ուղղված սաբոտաժային գործողությունները հաճախակի էին դարձել»։ Միեւնույն ժամանակ, նա նշել է, որ չնայած դժվարություններին` Վենեսուելան կարողացել է հասնել «սոցիալական խաղաղության եւ քաղաքական կայունության»։ 2017 թվականին ըստ պետական փոխարժեքի` 10 բոլիվարը հավասարազոր էր 100 դոլարի, բայց սեւ շուկայում մեկ դոլարի համար առաջարկվում է շուրջ 110 հազար բոլիվար։ Արժույթի միջազգային հիմնադրամը նախապես կանխատեսել էր, որ 2017 թվականի վերջին Վենեսուելայում սպառողական գների աճը կազմելու է 652,7%, իսկ 2018 թվականին` 2349,3%։ 2016 թվականին գնաճը հասել էր 254.4%-ի, իսկ ՀՆԱ-ն կրճատվել էր 16.5 տոկոսով։ Հայերը Վենեսուելայում Վենեսուելայի խորհրդարանը 2005 թվականի հուլիսի 14-ին բանաձեւ ընդունեց Հայոց ցեղասպանության ճանաչման մասին։ Երկրի հայ համայնքի նախաձեռնած փաստաթուղթը քննարկման էր դրվել խորհրդարանի պատգամավոր Հուգո Մորալեսի եւ իրավաբան Ժանետ Մադրիսի կողմից։ Տես նաեւ Հարավային Ամերիկայի երկրների ցանկ Ծանոթագրություններ Արտաքին հղումներ Վենեսուելա Հարավային Ամերիկայի երկրներ ՄԱԿ-ի անդամ երկրներ ՕՊԵԿ անդամ երկրներ