text: Լատիներեն (Lingua latīna ([ˈlɪŋɡwa laˈtiːna])՝ լի՛նգուա լատի՛նա, lingua՝ լեզու եւ latinus կամ latinum՝ լատինական բառերից), հնագույն դասական իտալական լեզու, նախապես այս լեզուն գործածել են իտալական Լացիում տեղանքում եւ Հին Հռոմում (Ապենինյան թերակղզի)։ Այն պատկանում է հնդեվրոպական լեզուների ընտանիքի իտալական լեզվախմբին, նախահնդեվրոպական լեզվի անմիջական հետնորդն է։ Իտալերենի հետ միասին՝ Վատիկանի պաշտոնական լեզուն է։ Ներկայիս ռոմանական լեզուները եղել են լատիներենի բարբառային ձեւերը։ Շատ ուսանողներ, գիտնականներ եւ քրիստոնյա հոգեւորականներ վարժ խոսում են լատիներեն, այն դասավանդվում է տարրական, միջնակարգ եւ բարձրագույն շատ ուսումնական հաստատություններում։ Լատիներենը դեռեւս լայնորեն օգտագործվում է տարբեր լեզվաընտանիքների լեզուներում նոր բառեր ստեղծելիս, ինչպես նաեւ կենսաբանական կարգաբանության մեջ։ Լատիներենը եւ լատիներենից ծագած ռոմանական լեզուները կենդանի մնացած միակ իտալական լեզուներն են։ Իտալական ճյուղի մյուս լեզուները տարրալուծվել են լատիներենի հետ Հռոմեական կայսրության ժամանակաշրջանում։ Հռոմեական նվաճումների պատճառով լատիներենը տարածվել է շատ միջերկրածովյան եւ հյուսիսեվրոպական երկրներում։ Այս տարածաշրջանների բարբառները այս կամ այն չափով խառնվել են լատիներենի հետ՝ առաջացնելով ժամանակակից ռոմանական լեզուները։ Հռոմեական կայսրության անկման հետեւանքով դասական լատիներենը հետզհետե փոխվել է եւ դարձել ավելի քիչ կիրառելի։ Միջնադարյան լատիներենի ժամանակաշրջանում, ազդված տարբեր գերմանական եւ նախառոմանական լեզուներով, լատիներենն օգտագործվել է միջազգային հարաբերությունների, դասավանդման եւ գիտության համար մինչեւ 18-րդ դարը։ Հին Հռոմի լեզուն է. ավանդված է գրական հուշարձաններով՝ սկսած մ.թ.ա. 5-րդ դարից եւ հարուստ գրականությամբ՝ մ.թ.ա. սկսած 2-րդ դարից։ 6-9-րդ դարերում դադարել է խոսակցական լինելուց։ Լատիներենը մեռած լեզու է, ինչպես գրաբարը, սանսկրիտը, հին հունարենը, քանի որ Հռոմեական կայսրության անկումից հետո (476 թվական) չկա այդ լեզուն կրող ժողովուրդը։ Լատիներենը շատ ճկուն լեզու է՝ երեք քերականական սեռերով, յոթ հոլովներով, բայի չորս եղանակներով, վեց ժամանակաձեւերով, երեք խոնարհումներով, երեք սեռերով, երկու դեմքերով եւ երկու թվերով։ Յոթ հոլովներից ամենահազվադեպը ներգոյական հոլովն է, որն օգտագործվում է միայն տեղանունների եւ մի քանի գոյականների հետ։ Ներգոյականի տեղ ցույց տվող հատկանիշը նույնական է բացառական հոլովի հետ։ Կոչական հոլովում ձեւի փոփոխություններ են առաջանում միայն երկրորդ հոլովման բառերի ավարտում։ Մյուս բոլոր դեպքերում կոչական հոլովը նման է ուղղական հոլովին, միայն թե կոչական հոլովը միշտ սկսում է O մասնիկով։ Հոլովների այս երկիմաստության պատճառով տարբեր հեղինակներ նշում են հոլովների տարբեր քանակ՝ 5, 6 կամ 7։ Ածականները եւ մակբայներն ունեն համեմատության աստիճաններ, համաձայնեցվում են հոլովով, սեռով եւ թվով։ Չնայած դասական լատիներենն ունի ցուցական դերանուններ՝ այն չունի նախդիրներ։ Ուշ հռոմեական լեզուների նախդիրները ձեւավորվել են ցուցական դերանուններից, օրինակ՝ ֆրանսերեն le եւ la-ն ille եւ illa-ից, իսկ սարդիներեն՝ sa եւ su-ն՝ ipse եւ ipsa-ից։ Ծագման եւ զարգացման պատմություն Լատիներեն բառը ծագում է Լացիում (Լատիներեն՝ Latium) նահանգի անունից, որը գտնվում էր Ապենինյան թերակղզու միջին մասում եւ իր մեջ է ներառում Հռոմն իր շրջակայքով, որի բնակիչները լատիններն էին։ Հռոմը, որն ըստ ավանդության հիմնվել էր մ. թ. ա. 753 թվականին, հետզհետե իր իշխանության տակ է առնում հարեւան իտալիկ ցեղերին՝ սամիտներին, էտրուսկներին, օսկերին, ումբրերին, իսկ Ք.ա. 3-րդ դարից սկսած, նվաճողական քաղաքականության շնորհիվ, իր իշխանության տակ է առնում հին հունական գաղութները Միջերկրական ծովի եզերքով, Կարթագենը, Եգիպտոսը։ Մ. թ. ա. 19 թվականին Հռոմը վերջնականորեն նվաճում է Պիրենեյան թերակղզին՝ ներկայիս Իսպանիան եւ Պորտուգալիան, 51 թվականին՝ Գալիան՝ ներկայիս Ֆրանսիան, իսկ 106 թվականին՝ Դակիան՝ ներկայիս Ռումինիայի եւ Մոլդովայի տարածքները։ Իրեն ենթարկած տարածքներում Հռոմը բռնի կերպով տարածում է իր լեզուն՝ լատիներենը, որից սերում են ժամանակակից ռոմանական լեզուները՝ պորտուգալերենը, իսպաներենը, ֆրանսերենը, իտալերենը, ռումիներենը, պրովանսալերենը, կատալաներենը եւ այլն։ Հռոմեական կայսրության անկումից հետո (476 թվական) Հռոմը, նրա հետ եւ լատիներենը, կորցնում է գերիշխող դերը։ Նախկին Հռոմեական կայսրության յուրաքանչյուր մարզ սկսում է ապրել իր մեկուսացած կյանքով, եւ գնալով նրանց միջեւ եղած լեզվական տարբերությունները մեծանում են, իսկ 9-րդ դարում արդեն երեւան են գալիս ռոմանական լեզուները։ Միաժամանակ գրական լատիներենը շարունակում է իր գոյությունը, որպես գրքային, «գիտական» լեզու՝ միջին դարերում (5-14 դարեր) այսպես կոչված «միջնադարյան» լատիներենը, իսկ Վերածննդի ժամանակաշրջանում (15-16 դարեր)՝ «հումանիստական» լատիներենը։ Որպես կանոն, այս գրքային լեզվով էր տարվում ուսուցումը դպրոցներում եւ համալսարաններում։ Վերածննդի դարաշրջանում լատիներենը դարձավ գիտության հանրաճանաչ միջազգային լեզու, որով կատարվում էր տեղեկատվության գրավոր եւ բանավոր փոխանակությունը։ 16-րդ դարում Եվրոպայի բոլոր երկրներում լատիներեն լեզվով ավելի շատ գրքեր են հրատարակվել, քան եվրոպական մյուս լեզուներով։ Դեռեւս 18-րդ դարը լատիներենը հանդիսանում էր դիվանագիտության միջազգային լեզու։ Հատկապես վերածննդի դարաշրջանում է զարգանում լատիներեն լեզվով բժշկական տերմինաբանությունը։ Լատիներեն էին գրում եվրոպացի ականավոր գիտնականներ Բեքոնը, Սպինոզան, Նյուտոնը, Դեկարտը, Պարացելսուսը, Կոպեռնիկոսը եւ այլն։ 1723 թվականին Ստոքհոլմում եւ 1936 թվականին Լոնդոնում լատիներեն լեզվով են լույս տեսել մեր ժողովրդի պատմահայր Մովսես Խորենացու «Հայոց պատմություն» աշխատությունը։ Հայ հեղինակներից ականավոր հրապարակախոս Ստեփանոս Նազարյանը 1841 թվականին Դորպատի (Տարտուի) համալսարանում պաշտպանեց լատիներեն գրված "Sparta et Athenae" (Սպարտան եւ Աթենքը) թեզը։ Լատիներենն ունեցել է մի շարք պատմական փուլեր, որոնցից յուրաքանչյուրը տարբերվում է իր բառապաշարով, կիրառությամբ, արտասանությամբ, ձեւաբանությամբ եւ շարահյուսությամբ։ Այս փուլերի դասակարգման ոչ մի ընդհանուր կանոն չկա. տարբեր գիտնականներ առանձնացնում են տարբեր հատկանիշներ, որի պատճառով տարբերվում են փուլերի անվանումները։ Հռոմեական կայսրության անկումից հետո դրա տեղը գրավեցին գերմանական թագավորությունները։ Գերմանակացիները սկսեցին օգտագործել լատիներենը ավելի պաշտոնապես արտահայտվելու համար։ Հին լատիներեն Լատիներենի ամենավաղ հայտնի ձեւը հին լատիներենն է, որը օգտագործել են Հռոմեական թագավորության տարիներից մինչեւ Հռոմեական հանրապետության միջին շրջանը։ Այն օգտագործվել է ինչպես արձանագրություններ գրելիս, այնպես էլ վաղ լատինական գրական ստեղծագործություններում, ինչպիսին օրինակ Պլավտոսի եւ Տերենտիուսի աշխատություններում։ Այս շրջանում լատինական այբուբենը սկսեց տարբերակվել էտրուսկյան այբուբենից։ Գրելաոճը հետագայում աջից ձախ ուղղությունից կամ բուստրոֆեդոնից փոխվեց ձախից աջ ուղղության։ Լատիներենը ծագել է մ. թ. ա. երկրորդ հազարամյակի կեսերին։ Առաջին հազարամյակի սկզբին լատիներենով խոսել են Լացիումի տարածքի մեծ մասում։ Լացիումում բնակվող ցեղերն անվանվել են լատինացիներ, իսկ լեզուն՝ լատիներեն։ Լացիումի կենտրոն է դառնում Հռոմը, որի շուրջը հետագայում միավորվում են բոլոր իտալական ցեղերն ու անվանվում հռոմեացիներ։ Լատիներենի առավել հին գրավոր արձանագրությունները պատկանում են 6-5-րդ դարերին։ Դրանցից մեկը հայտնաբերվել է 1978 թվականին Սատրիկ քաղաքի մոտ եւ թվագրվում է մ. թ. ա 500 թվականին։ Մյուսը հայտնաբերվել է 1899 թվականին եւ իրենից ներկայացնում է սեւ քարի վրա կատարած սրբազան արձանագրության մի մաս։ Հին լատիներենի հուշարձաններին են պատկանում նաեւ մեծ քանակությամբ տապանագրերը եւ մ. թ. ա. 3-2-րդ հազարամյակների պաշտոնական փաստաթղթերը։ Լատներենի հին շրջանի ամենահայտնի գրական կերպարը հին հռոմեական կատակերգու Պլավտոսն է (մոտ մ. թ. ա. 245-184 թվականներ), որից մեր օրեր են հասել 20 ամբողջական եւ մեկ մասնակի կատակերգություններ։ Անհրաժեշտ է նշել սակայն, որ Պլավտոսի բառապաշարը եւ հնչյունային կառուցվածքը շատ նման է դասական լատիներենին։ Դասական լատիներեն Դասական լատիներեն ասելով հասկանում են այն լատիներենը, որը արտահայտվել է Ցիցերոնի եւ Կեսարի արձակ ստեղծագործություններում եւ Վերգիլիոսի, Հորացիուսի, Օվիդիուսի բանաստեղծություններում։ Հռոմեական թագավորության վերջին տարիներին եւ Հռոմեական կայսրության առաջին տարիներին ծագեց դասական լատիներենը, որը հռետորների, պոետների, պատմաբանների եւ այլ գրական անձանց գիտակցական ստեղծման արդյունքն էր, որոնք գրել են դասական գրականության կոթողային աշխատություններ, սովորեցրել քերականություն եւ հռետորական դպրոցներ։ Ժամանակակից ուսումնական քերականության արմատները գալիս են այս դպրոցներից, որոնք ծառայել են իրենց տեսակի մեջ ոչ պաշտոնական լեզվով ակադեմիաների՝ նվիրված կիրթ խոսքի պահպանմանը եւ հավերժացմանը։ Դասական լատիներենի ձեւավորման եւ ծաղկման շրջանը համընկնում է այն ժամանակաշրջանի հետ, երբ Հռոմը վերածվել էր հսկա միջերկրածովյան ստրկատիրական պետության՝ ընդյալնելով իր տարածքները Եվրոպայի արեւմուտքում եւ հարավ-արեւելքում, հյուսիսային Աֆրիկայում եւ Փոքր Ասիայում։ Հռոմեական պետության արեւմտյան պրովինցիաներում (Հունաստան, Փոքր Ասիա, Աֆրիկայի հյուսիսային ափեր) հունական մշակույթի հետ տարածված էր հունարենը, եւ լատիներենը լայն տարածում չունեցավ։ Իրավիճակն այլ էր Միջերկրածովյան երկրներում։ Մ. թ. ա. 2-րդ հազարամյակի վերջում լատիներենն սկսել է օգտագործվել ոչ միայն Իտալիայի տարածքում, այլեւ հռոմեացիների կողմից գրավված բոլոր տարածքներում (Պիրենեյան թերակղզի, այժմյան հարավային Ֆրանսիա) դարձել է պաշտոնական լեզու։ Հռոմեացի զինվորների եւ առեւտրականների միջոցով լատիներենը իր խոսակցական ձեւով մուտք է գործում տեղի բնակչություն՝ դառնալով նվաճված տարածքների ռոմանականացման ամենաարդյունավետ ձեւը։ Այդպես բավականին ակտիվորեն ռոմանականանում են հռոմեացիների մոտ հարեւանները՝ կելտերը, որոնք ապրում էին Գալիայում (այժմյան Ֆրանսիայի, Բելգիայի տարածքում, Նիդերլանդների եւ Շվեյցարիայի մի մասում)։ Գալիայի նվաճումը հռոմեացիների կողմից սկսել էր դեռեւս մ. թ. ա. 2-րդ դարում եւ ավարտին է հասել մ. թ. ա. 50-ական թվականների վերջերին՝ Հուլիոս Կեսարի գլխավորությամբ երկարատեւ ռազմական գործողությունների արդյունքում (Ք. ա. 58-51 թվականների գալլական պատերազմներ)։ Այդ ժամանակ հռոմեական զորքերը մոտ առնչություն են ունեցել գերմանական ցեղերի հետ, որոնք ցրված էին Հռենոսի արեւելյան շրջաններում։ Կեսարը նաեւ երկու արշավանք է կատարում դեպի Բրիտանիա, սակայն այդ կարճատեւ երթերը (մ. թ. ա. 55-54 թվականներ) լուրջ ազդեցություն չեն ունեցել հռոմեացիների եւ տեղի կելտերի հարաբերությունների վրա։ Միայն 100 տարի անց՝ 43 թվականին, հռոմեական զորքերը նվաճում են Բրիտանիան, որոնք մնում են այդտեղ մինչեւ 407 թվականը։ Այսպես, մոտավորապես հինգ հարյուրամյակի ընթացքում, մինչեւ 476 թվականը Հռոմեական կայսրության անկումը, ազգերը, որոնք բնակվում էին Գալիայում եւ Բրիտանիայում, ինչպես նաեւ գերմանները կրում էին լատիներենի ուժեղ ներգործությունը։ Վուլգար լատիներեն Հին լատիներեն աշխատությունների լեզվաբանական ուսումնասիրությունը ցույց է տալիս, որ խոսակցական կամ վուլգար լատիներենը (sermo vulgi (հասարակության խոսքը) ըստ Ցիցերոնի), գոյություն է ունեցել դասական լատիներենին զուգահեռ։ Այս խոսակցական լեզուն շատ հազվադեպ է գրի առնվել, այդ պատճառով լեզվաբանները խոսակցական լատիներենը կարողանում են ուսումնասիրել միայն դասական լատիներեն տեքստերում հանդիպող բացառիկ քաղվածքներով եւ պատերին թողած արձանագրությունների միջոցով։ Քանի որ այն կարող էր ազատ զարգանալ, հիմք չկա կարծելու, որ խոսակցական լեզուն տարաժամանակորեն կամ աշխարհագրորեն միօրինակ է եղել։ Ընդհակառակը, Եվրոպայի ռոմանականացած բնակչությունը զարգացրել են լեզվի իրենց սեփական բարբառները, որն ի վերջո հանգեցրել է ռոմանական լեզուների դիֆերենցիացիային (տարբերակում)։ Չնայած բարբառային տարբերակին, ինչը հանդիպում է բոլոր տարածված լեզուներում, Իսպանիայի, Ֆրանսիայի, Պորտուգալիայի եւ Իտալիայի լեզուները պահպանում էին լեզվաբանական ձեւերի եւ երեւույթների միասնությունը, որի ամրապնդման համար կայունացնող ազդեցություն է ունեցել ընդհանուր քրիստոնեական (հռոմեական կաթոլիկ) մշակույթը։ Միայն երբ 711 թվականի Պիրենեյան թերակղզու արաբական նվաճումները խզեցին Իսպանիայի կապը հիմնական ռոմանական շրջանների հետ, լեզուներն սկսեցին զգալիորեն հեռանալ իրարից։ Վուլգար լատիներեն բարբառը, որը հետագայում դարձել է ռումիներեն, մյուս տարբերակներից ավելի շատ էր խոտորվել, քանի որ Կայսրության արեւմտյան մասի միավորիչ իշխանությունից նշանակալիորեն կտրված էր։ Հանգուցային կետերից է այն, որ ռոմանական լեզուներում հայտնաբերվել են վուլգար լատիներենի տարրեր՝ համեմատելով այն դասական լատիներենի զուգահեռ ձեւերի հետ։ Եթե դա գերադասելի չլիներ դասական լատիներենում, այսինքն դա եկած պիտի լիներ այդ ժամանակներում չգրառված վուլգար լատիներենից։ Օրինակ՝ ռոմանական լեզուներում «ձի» բառը (իտալերեն՝ «cavallo», ֆրանսերեն՝ «cheval», իսպաներեն՝ «caballo», պուրտագալերեն՝ «cavalo», ռումիներեն՝ «cal») գալիս է լատիներեն «caballus» ձեւից։ Սակայն դասական լատիներենում դրա համար կիրառվել է «equus» ձեւը։ Այսինքն «caballus» ձեւն ավելի խոսակցական երանգ է ունեցել։ Միջնադարյան լատիներեն Միջնադարյան կամ քրիստոնեացված լատիներենը գրավոր լատիներենն է, որը կիրառվել է հետադասական շրջանում, երբ գոյություն է ունեցել մայրենի լեզվին ոչ համապատասխան լատիներեն։ Խոսակցական լեզուն զարգացել է դեպի տարբեր նորաստեղծ ռոմանական լեզուներ։ Սակայն գրագետ եւ պաշտոնական աշխարհում լատիներենը շարունակվում էր՝ առանց բուն խոսակցական հիմքի։ Բացի այդ՝ այս լատիներենը տարածվել է այն վայրերում, որտեղ երբեք չեն խոսել լատիներեն, ինչպես՝ գերմանական եւ սլավոնական ժողովուրդների շրջանում։ Դա օգտավետ էր Հռոմեական սրբազան կայսրության տարբեր մասերի եւ դաշնակիցների միջազգային շփման համար։ Հռոմեական կայսրությունը կողմ էր միանմանությանը, միջնադարյան լատիներենը կորցեց իր լեզվաբանական միասնությունը։ Օրինակ՝ դասական լատիներենում sum եւ eram կիրառվում են որպես կատարյալ եւ վաղակատար անցյալ կրավորական օժանդական բայեր, որոնք հանդիսանում են բաղադրյալ ժամանակաձեւեր։ Միջնադարյան լատիներնում դրանց փոխարեն կարող էին կիրառվել fui եւ fueram ձեւերը։ Բացի այդ՝ բազմաթիվ բառերի նշանակություններ փոխվել էին, եւ ի հայտ էին եկել նոր բառարաններ։ Դասական ձեւերից տարբեր լատիներենով ճանաչելի անհատական ոճերը գերակշռել են։ Միջնադարյան լատիներենով առավելապես գրվել են պատարագային (ժամասացության) տեսքեր՝ հիմներ, պատարագի երգեր, աղոթքներ։ 4-րդ դարի վերջին Սոֆրոնիոս Եվսեբիոս Հիերոնիմոսը ամբողջությամբ թարգմանել է Աստվածաշունչը լատիներեն։ Այդ թարգմանությունը, որը հայտնի է «Վուլգատա» անունով, 16-րդ դարում Տրիդենտի կաթոլիկ վեհաժողովում ճանաչվել է բնօրինակին համահավասար։ Այդ ժամանակներից լատիներենը հին հրեերենի եւ հին հունարենի հետ համարվում է Աստվածաշնչի սուրբ լեզուներից մեկը։ Վերածննդի լատիներեն Վերածնունդը կտրուկ ամրացրեց լատիներենի դիրքերը՝ որպես խոսակցական լեզու՝ ընդունվելով Վերածննդի հումանիստների կողմից։ Հաճախ գլխավորվելով հոգեւորական գործիչների կողմից՝ նրանք ցնցված էին դասական աշխարհի նշույլների արագացված քայքայումից եւ այդ շրջանի գրականության սրընթաց կորստից։ Նրանք ձգտում էին պահպանել այն, ինչ կարող էին եւ վերականգնել լատիներենը ու ներկայացնել գրավոր աշխատանքների սրբագրված խմբագրումների արդյունքների պրակտիկան, որը մնացել էր փրկված ձեռագրերի համեմատությունից։ 15-րդ դարի ոչ վաղ նրանք փոխարինել են միջնադարյան լատիներենը բարգավաճող համալսարանների գիտնականների հավանություն տված տարբերակներով, որոնք փորձում էին հայտնաբերել, թե ինչ է դասական լեզվուն։ Վերածննդի դարաշրջանում ստեղծվել են լատիներեն բազմաթիվ աշխատություններ։ Սրանք 16-րդ դարի իտալական դպրոցի բժիշկների բուժական տրակտատներ են. Անդրեաս Վեզալիուսի «Մարդկային մարմնի կազմության մասին» (1543), Գաբրիել Փիլոպիոսի «Անատոմիական հետազոտություններ» (1561), Բարթոլոմեո Էուստակիոյի «Անատոմիական երկասիրություն», Ջիրոլամո Ֆրակաստորոյի «Վարակիչ հիվանդությունների եւ դրանց բուժման մասին» (1546) եւ այլն։ Լատիներենով է ստեղծել իր «Զգայական իրերի աշխարհը նկարներով» («ORBIS SENSUALIUM PICTUS. Omnium rerum pictura et nomenclatura») գիրքը մանկավարժ Յան Ամոս Կոմենսկին (1658), որտեղ պատկերների միջոցով ներկայացված էր ողջ աշխարհը՝ անշունչ բնությունից մինչեւ հասարակության կառուցվածք։ Այդ գրքով սովորել են աշխարհի տարբեր երկրների երեխաների բազում սերունդներ։ Միջնադարի լատիներենը բավականին հեռացել էր դասական օրինակից, եւ 14-րդ դարի Իտալիայում սկսեցին շարժում՝ վերականգնելու Կիկերոնի օրինակելի լատիներենը՝ որպես հակադրություն եկեղեցիների եւ համալսարանների լատիներենի, որը հումանիստները քամահրանքով անվանում էին «խոհանոցային լատիներեն»։ Հումանիստները ակտիվորեն խոսում եւ գրում էին լատինեեն։ Օրինակի համար բավական է թվել լատիներենով գրողներ Թոմաս Մորին (1478—1535) Անգլիայում, Էրազմ Ռոտերդամցին (1466—1536) Հոլանդիայում, Թոմազո Կամպանելան (1568—1639) Իտալիայում։ Լատիներենը մնում էր ժամանակաշրջանի միջազգային մշակութային եւ գիտական շփման կարեւորագույն միջոցը։ Նոր լատիներեն Վաղ ժամանակակից դարաշրջանի ընթացքում լատիներեը դեռեւս Եվրոպայի մշակույթի ամենատարածված լեզուն էր։ Այդ իսկ պատճառով մինչեւ 17-րդ դարի վերջը գրքերի մեծամասնությունը եւ բոլոր դիվանագիտական փաստաթղթերը գրվել են լատիներենով։ Միեւնույն ժամանակ Ռեֆորմացիան, մշակութային կյանքի ապակրոնականացումը եւ այլ գործոններ սկսեցին պատճառ դառնա լատիներենի քիչ օգտագործման՝ առաջին պլան մղելով ազգային լեզուները։ Հետագայում բազում դիվանագիտական փաստաթղթեր գրվել են ֆրանսերենով, ապա ավելի ուշ մայրենի լեզվով կամ այլ լեզուներով։ Օրինակ՝ 1648 թվականին կնքված Վեստֆալյան հաշտության պայմանագիրը իր տեսակի մեջ առաջին փաստաթուղթն էր, որը լատիներենով չէր։ Մինչեւ 18-րդ դարը լատիներենը մնացել է որպես գիտության միջազգային լեզու։ Լատիներեն թարգմանությամբ 1503 թվականին Եվրոպայում լատիներենով է լայն ճանաչում ստացել Նոր աշխարհի հայտնագործումը Ամերիգո Վեսպուչիի կողմից։ Լատիներեն է կազմվել ռուս-չինական հարաբերությունների պատմության մեջ առաջին փաստաթուղթը՝ 1689 թվականի Ներչինյան համաձայնագիրը։ Իրենց աշխատությունները լատիներեն են գրել հոլանդացի փիլիսոփա Սպինոզան (1632—1677), անգլիացի գիտնական Նյուտոնը (1643—1727), ռուս գիտնական Լոմոնոսովը (1711—1765) եւ շատ ուրիշներ։ 18-րդ դարի վերջին Ֆրանսիական մեծ հեղափոխությունից հետո համալսարանական դասավանդումը լատիներենից թարգմանվեց նոր լեզուների, եւ դա բավականին վնասեց լատիներենի կարգավիճակին՝ որպես գիտության հիմնական լեզվի։ Արդյունքում 19-րդ դարում լատիներենը գրեթե դուրս եկավ կիրառությունից, ավելի ուշ այն որոշ ժամանակ պահպանվել է լեզվաբանության (հատկապես դասական) եւ բժշկության մեջ։ Ժամանակակից լատիներեն 20-րդ դարում լատիներենը մնացել է որպես միայն կաթոլիկ եկեղեցու լեզու, սակայն այդ կարգավիճակում եւս հարյուրամյակի երկրորդ կեսին բավականին նահանջել է՝ ազգային լեզուներով ծառայելու թույլտվությունից հետո։ Ամենամեծ կազմակերպությունը, որը պաշտոնական եւ գրեթե պաշտոնական կոնտեքստներում պահպանում է լատիներենը, Կաթոլիկ եկեղեցին է։ Լատիներեն մնացել է որպես հռոմեական արարողությունների լեզու, Տրիդենտի պատարագները եւս լատիներեն են։ Թեպետ Պողոս 6-րդի պատարագները սովորաբար վարվում են տեղի լեզվով, կարող են մասամբ կամ լրիվ ասվել նաեւ լատիներեն, հատկապես բազմալեզու հավաքույթներին։ Այն նաեւ Սրբազան աթոռի պաշտանական լեզուն է, նրանց հրապարակային «Acta Apostolicae Sedis» ամսագրի հիմնական լեզուն։ Վատիկանը նաեւ աշխարհում միակ վայրն է, որտեղ ավտոմատ բանկային մեքենան հրահանգներ ունի լատիներենով։ Պապական համալսարաններում Կանոնական իրավունքի ասպիրանտական կուրսերը հանձնում են լատիներեն, եւ թղթերը գրվում են նույն այդ լեզվով։ Անգլիկանյան եկեղեցին, 1559 թվականին «Ընդհանուր աղոթագրքի» հրատարակությունից հետո, 1560 թվականին Օքսֆորդի համալսարանի եւ այլ «պետական դպրոցների» (անգլիական մասնավոր ակադեմիաներ) օգտագործման համար հրատարակել է լատիներեն, որտեղ պատարագները թույլատրվում էին կատարել լատիներենով, եւ մինչեւ այժմ առկա են դրա մի շարք լատիներեն թարգմանություններ։ Վերջերս ի հայտ եկավ 1979 թվականի ԱՄՆ անգլիականյան «Ընդհանուր աղոթագրքի» լատիներեն հրատարակությունը։ Շվեյցարիան ընդունել է երկրի լատիներեն կարճ Helvetia անունը մետաղադրամների եւ դրոշմանիշների վրա, քանի որ հնարավորություն չկար կիրառելու երկրի բոլոր չորս պաշտոնական լեզուները։ Այդ իսկ պատճառով նա ընդունել է փոխադրամիջոցների միջազգային եւ ինտերնետային CH կոդը, որն ստացվում երկրի լատիներեն լրիվ անվանման՝ Confoederatio Helvetica-ի հապավումից։ Կանադայի «A mari usque ad mare» («ծովից ծով») նշանաբանը եւ շատ գավառային նշանաբաններ եւս լատիներեն են։ Կանադական Վիկտորյայի խաչը ձեւավորվել է բրիտանական Վիկտորյայի խաչի հիման վրա, որն ունի «Խիզախության համար» մակագրությունը։ Քանի որ Կանադան պաշտոնապես երկլեզու է, կանադական շքանշանում անգլերեն մակագրությունը փոխարինվել է լատիներեն «Pro Valore»-ով։ ԱՄՆ որոշ նահանգներ ունեն լատիներեն նշանաբաններ. օրինակ՝ Կոնեկտիկուտ նահանգի նշանաբանը «Qui transtulit sustinet» («Նա, ով բնակեցրել է մեզ, պահպանում է մեզ»), Կանզասի «Ad astra per aspera» («Դժվարությունների միջով դեպի աստղերը»), Միչիգանի «Si quaeris peninsulam amoenam, circumspice» («Եթե դուք փնտրում եք հարմար թերակղզի, իրագործեք ինքներդ») Միսսուրիի «Salus populi suprema lex esto» («Մարդկանց առողջությունը պետք է լինի բարձրագույն օրենքով»), Հյուսիսային Կարոլինայի «Esse quam videri» («Լինել իրական, ոչ թե թվալ»), Վիրջինիայի «Sic semper tyrannis» («Ինչպես միշտ բռնակալներին»), Արեւմտյան Վիրջինիայի «Montani semper liberi» («Լեռնցիները միշտ ազատ են»)։ Բազմաթիվ ռազմական կազմակերպություններ այսօր ունեն լատիներեն նշանաբաններ, ինչպես «Semper paratus» («Միշտ պատրաստ»), որը ԱՄՆ ափային պաշտանության կարգախոսն է, «Semper fidelis» («Միշտ հավատարիմ»), որը ԱՄՆ ծովային կորպուսինն է եւ «Per ardua ad astra» («Թշվառության միջով/պայքար դեպի աստղերը»), որը Արքայական օդային ուժերի նշանաբանն է (RAF)։ Որոշ քոլեջներ եւ համալսարաններ ունեն լատիներեն կարգախոսներ, օրինակ՝ Հարվարդի համալսարանի նշանաբանն է «Veritas» («Ճշմարտություն»)։ Վերիտասը ճշմարտության աստվածուհին էր, Սատուրնի դուստրը, Վիրտուսի մայրը։ Լատիներեն դասավանդում է բազմաթիվ բարձրագույն հաստատություններում, հատկապես Եվրոպայում եւ Ամերիկայում։ Այն շատ տարածված է Բրիտանիայի պետական դպրոցներում եւ միջնակարգ դասական դպրոցներում, Իտալիայի, Գերմանիայի, Հոլանդիայի, ԱՄՆ-ի դպրոցներում եւ գիմնազիաներում։ Հնագույն թեմաներով որոշ ֆիլմերում, ինչպես «Սեբաստյան» եւ «Քրիստոսի չարչարանքները» իրականությունը պահպանելու համար երկխոսությունները լատիներենով են։ Երբեմն լատիներեն երկխոսությունները օգտագործվել են կրոնի կամ փիլիսոփայության հետ կապ ունենալու համար, ինչպես «Սատանա քշողը» ֆիլմում կամ «Կորուսյալները» հեռուստասերիալում։ Լատիներեն չիմացողների համար սովորաբար գրվում են ենթագրեր։ Կան նաեւ լատիներենով գրված երգեր։ Իգոր Ստրավինսկու «Էդիպ արքա» օպերայի լիբերտոն գրված է լատիներեն։ Երբեմն որոշ մեդիա ելույթներ, թիրախում ունենալով էնտուզիաստներին, հեռարձակվում են լատիներեն։ Հիշատակելի օրինակներ են Գերմանիայի Բրեմեն ռադիոն, Ֆիլանդիայի YLE ռադիոն, Վատիկանի Ռադիոն եւ հեռուստատեսությունը լրատվական որոշ բաժինների նյութեր հեռարձակում են լատիներեն։ Կան բազմաթիվ կայքեր եւ հարթակներ, որոնցում գործում է լատիներենը։ Լատիներեն Վիքիպեդիայում կան լատիներենով գրված ավելի քան 100 000 հոդվածներ։ Վերջիվերջո, լատիներենը հին հունարենի հետ հնագույն ժամանակներից մինչ այժմ ծառայում է որպես միջազգային հասարակական-քաղաքական կրթության եւ գիտական տերմինաբանության աղբյուր։ Ժառանգություն Լեզուն մեր ժամանակներ փոխանցվել է տարբեր ճանապարհներով։ Արձանագրություններ Որոշ գրություններ հրատարակվել են միջազգայնորեն համաձայնեցված, կոթողային, բազմահատոր «Corpus Inscriptionum Latinarum (CIL)» մասերում։ Հեղինակները եւ հրատարակիչները տարբեր են իրարից, բայց ձեւաչափը գրեթե նույնն է։ Հատորներում մանրամասն քննադատորեն ներկայացված են արձանագրությունները, ցույց են տրված դրանց ծագումը եւ համապատասխան տեղեկատվություն։ Այս մակագրությունների ընթերցումը եւ մեկնաբանումը վիմագրության ուսումնասիրության առարկան է։ Հայտնի են ավելի քան 270,000 արձանագրություններ։ Գրականություն Մի քանի հարյուր հնագույն հեղինակների աշխատությունները, որոնք գրվել են լատիներեն, պահպանվել են ամբողջությամբ կամ մասամբ, նշանակալի գործերով կամ հատվածներով, ենթարկվել են լեզվաբանական վերլուծության։ Դրանք մասամբ հանդիսանում են դասական բանասիրության ուսումնասիրության առարկան։ Այդ գործերը հանդես են եկել ձեռագիր ձեւով մինչեւ տպագրության ի հայտ գալը, իսկ այժմ հրատարակվել են մանրամասն ծանոթագրություններով, ինչպես «Լոբի դասական գրադարանը», որը հրատարակել է Հարվարդի համալսարանի հրատարակչությունը, կամ «Օքսֆորդի դասական տեքստերը», որը հրատարակել է Օքսֆորդի համալսարանի հրատարակչությունը։ Ժամանակակից գրականության թարգմանությունը լատիներեն, ինչպես՝ «Հոբիթ կամ գնալն ու գալը», «Գանձերի կղզին», «Ռոբինզոն Կրուզո», «Պատինգտոն արջը», «Վինի Թուխ», «Թենթենի արկածները», «Աստերիքս», «Հարրի Փոթեր», «Փոքրիկ իշխանը», «Մաքս եւ Մորից», «Ինչպես Գրինչը գողացավ Սուրբ ծնունդը», «Կատուն գլխարկի մեջ», հեքիաթների գրքեր, արվել է այն նպատակով, որ հետաքրքրություն առաջացնեն լեզվի հանդեպ։ Լրացուցիչ միջոցները ներառում են իդիոմների բառարաններ եւ առօրյա արտահայտությունների եւ լատիներենի հասկացությունների թարգմանության միջոցներ, ինչպես Մեյզների «Լատիներեն զրուցարանը»։ Ազդեցություն ժամանակակից լեզուների վրա Լատիներենի ազդեցությունը անգլերենի վրա միշտ նշանակալի է եղել նրա կղզիացած զարգացման վիճակում։ Միջնադարում լատիներենից փոխառությունները տարածվել են եկեղեցական կիրառության միջոցով, որն արմատացրել է սուրբ Օգոստինոս Քենթրբերցին 6-րդ դարում կամ անուղղակի ձեւով նորմանական նվաճումների ժամանակ անգլոնորմանական լեզվի միջոցով։ 16-18-րդ դարում անգլիացի գրողները իրար միացրին բազմաթիվ լատիներեն եւ հունարեն բառեր, որոնք ստացան «թանաքեղջյուրային տերմիններ» անունը, ասես դրանք շաղ տված էին թանաքամանից։ Բազմաթիվ այսպիսի բառեր օգտագործվել են մեկ հեղինակի կողմից եւ մոռացվել, բայց որոշ կիրառելիները մնացել են, ինչպես՝ «imbibe» (խմել, կլանել) եւ «extrapolate» (արտարկել, արտամիջարկել)։ Անգլերեն բազմավանկ շատ կիրառելի բառեր ծագումով լատիներենից են, որոնք եկել են միջին կամ հին ֆրանսերենից։ Ռոմանական բառերի համապատասխանաբար կազմում են անգլերենի, գերմաներենի եւ հոլանդերենի բառապաշարի 59 %, 20 % եւ 14 % մասերը։ Այս թվերը կարող են կտրուկ աճել, եթե ներառվեն միայն ոչ բաղադրյալ եւ ոչ կիրառելի բառերը։ Հռոմեական իշխանության եւ հռոմեական տեխնոլոգիաների ազդեցությունը Հռոմի գերիշխանության տակ գտնվող ավելի քիչ զարգացած ժողովուրդների վրա բերել է լատիներեն դարձվածքների, արտահայտությունների ներմուծում որոշ մասնագիտական ոլորտներ, ինչպես՝ գիտություն, տեխնոլոգիա, բժշկություն եւ օրենքներ։ Օրինակ՝ բույսերի եւ կենդանիների դասակարգման Լիննեյի համակարգը գտնվում է Պլինիոս Ավագի «Historia Naturalis» (Բնական պատմություն) գրքի խիստ ազդեցության տակ, որը մարդկանց, վայրերի, բույսերի, կենդանիների եւ իրերի հանրագիտարան էր։ Հռոմեական բժշկությունը, որը գրառվել է այնպիսի աշխատություններում, ինչպիսին էին Գալեն Կլավդիոսի գրքերը, հանգեցրել է նրան, որ այսօր բժշկական տերմինաբանությունը հիմնականում կազմված է լատիներեն եւ հունարեն բառերից, իսկ հունարենը ստացվել է լատիներենի միջոցով։ Հռոմեական ճարտարագիտությունը ունեցել է նույն ազդեցությունը գիտական տերմինաբանության վրա։ Լատիներեն օրենսդրական սկզբունքները մասամբ պահպանվել են լատիներեն իրավաբանական տերմինների երկար ցանկում։ Լատիներենի համեմատությամբ ռոմանական լեզուների տարբերակվածության (դիտարկվել են հնչյունաբանությունը, թեքումը, տրամասությունը, շարահյուսությունը, բառապաշարը եւ հնչերանգը) վերաբերյալ հետազոտություններից մեկի արդյունքները ցույց են տվել հետեւյալ տոկոսային արդյունքները (որքան բարձր է տոկոսը, այնքան մեծ է տարբերությունը լատիներենից). սարդիներեն՝ 8%, իտալերեն՝ 12%, իսպաներեն՝ 20%, ռումիներեն՝ 23.5%, օքսիտաներեն՝ 25%, պորտուգալերեն՝ 31%, and ֆրանսերեն՝ 44%։ Կրթություն Եվրոպայի պատմության ընթացքում դասական կրթությունը համարվում որոշիչ՝ կիրթ շրջանակ մուտք գործելու համար։ Լատիներենի ուսուցումը կարեւոր գործոններից էր։ Այժմյան աշխարհում բազմաթիվ ուսանողներ ԱՄՆ-ում լատիներեն սովորում են «Wheelock's Latin: The Classic Introductory Latin Course, Based on Ancient Authors»-ից։ Այս գիրքն առաջին անգան հրատարակվել է 1956 թվականին, գրել է Ֆրեդերիկ Մ. Ուիլոքը, որը PhD է ստացել Հարվարդի համալսարանում։ «Ուիլոքի լատիներեն» գիրքը լատիներենի ամերիկյան դասընթացների հիմնական բաղադրիչն է։ «Կենդանի լատիներեն» շարժումը փորձում էր լատիներեն սովորեցնել այն եղանակով, ինչպես կենդանի լեզուները, այսինքն՝ եւ՛ գրավոր, եւ՛ բանավոր հաղորդակցման ճանապարհով։ Այն հասանելի է Վատիկանում եւ ԱՄՆ որոշ հաստատություններում, ինչպես՝ Կենտուկի համալսարանը եւ Այովայի պետական համալսարանը։ Բրիտանական Քեմբրիջի համալսարանի հրատարակչությունը համարվում է բոլոր մակարդակների լատիներենի դասագրքերի հիմնական մատակարարը, ինչպես օրինակ Քեմբրիջի լատիներենի դասընթացի մասերը։ Այն նաեւ հրատարակում է երեխաների համար լատիներեն մասերով տեքստեր «Bell & Forte» վերնագրով, որտեղ պատմվում են Մինիմուս անունով մկան արկածները։ Միացյալ Թագավորությունում Դասական միավորումը խրախուսում է անտիկ ոլորտների ուսուցումը տարբեր միջոցներով, օրինակ՝ հրատարակումներ եւ դրամաշնորհներ։ Քեմբրիջի համալսարանը, Բաց համալսարանը, մի շարք բարձրակարգ անկախ դպրոցներ, ինչպես Իթըն, Հարոու, Ասկեի տղաների առեւտրական դպրոց, Վիա Ֆասիլիս, Լոնդոնի բարեգործական կազմակերպությունը անցկացնում են լատիներենի դասընթացներ։ ԱՄՆ-ում եւ Կանադայում Ամերիկյան դասական լիգան աջակցում է դասական առարկաների ուսուցմանը։ Դրան օժանդակ կազմակերպություններ են Ազգային կրտսեր դասական լիգան (ավելի քան 50 000 անդամներով), որը հովանավորում է ավագ դպրոցներում ուսանողներին լատիներեն ուսուցանելը, եւ Ազգային ավագ դասական լիգան, որը խրախուսում է ուսանողներին՝ քոլեջներում շարունակել իրենց կրթությունը դասական ոլորտում։ Լիգան նաեւ հովանավորում է Ազգային լատիներեն քննությունը։ Դասական բանասիրության մասնագետ Մերի Բիրդը 2006 թվականին գրել է « The Times Literary Supplement» գիրքը լատիներեն կրթության մասին։ Պետական կարգավիճակ Լատիներենը եղել է պետական լեզու հետեւյալ եվրոպական երկրներում. Հռոմի կաթոլիկ եկեղեցի, օգտագործում է թեմերում, իտալերենի հետ Վատիկանի պետական լեզուն է , լատիներենը Հունգարիայի թագավորության միակ պաշտոնական լեզուն էր 11-րդ դարից մինչեւ 19-րդ դարի կեսերը, երբ այն փոխարինվել է հունգարերենով 1844 թվականին։ Լատիներենով ստեղծագործած ծագումով հունգարացի ամենահայտնի բանաստեղծը Յանուս Պանոնիուսն էր։ , լատիներենը Խորվաթիայի պառլամենտի պետական լեզուն էր 13-19-րդ դարերում (1847)։ Գոյություն ունի լատիներենով խորվաթական ծավալուն գրականություն։ Լատիներենը դեռեւս կիրառվում է խորվաթական մետաղադրամների վրա։ , Լեհաստանի թագավորություն, պաշտոնապես ճանաչել եւ լայնորեն կիրառել է 10-18-րդ դարերում՝ սովորաբար կիրառելով արտաքին հարաբերություններում, ազնվականների շրջանում երկրորդ լեզուն էր։ Լատիներեն եւ կենսաբանություն Լատիներենը կենսաբանության մեջ կարելի է դիտարկել որպես ինքնուրույն գիտական լեզու, որը ծագել է Վերածննդի դարաշրջանի լատիներենից, բայց հարստացած բազմաթիվ բառերով, հին հունարենից եւ այլ լեզուներից բազմաթիվ փոխառություններով։ Բացի այդ, լատիներենի շատ բառեր կենսաբանական տեքստերում կիրառվում են նոր, առանձնահատուկ նշանակություն։ Լատիներեն կենսաբանական լեզվի քերականությունը նկատելիորեն պարզեցված է։ Ի տարբերություն դասական լատիներենի՝ այբուբենը հավելված է «j», «u», «w» տառերով։ Կենսաբանական նոմենկլատուրայի ժամանակակից օրենսգիրքը պահանջում է, որ կենդանի օրգանիզմների գիտական անվանումները լինեն լատիներեն ձեւով, այսինքն գրվեն լատիներեն այբուբենի տառերով եւ շաղկապվեն լատիներեն քերականության կանոններով՝ անկախ այն բանից, թե որ լեզվից են փոխառվել։ Գրային համակարգ Լատիներենում գործածվում է այսօր աշխարհում լայն տարածում ստացած լատինական այբուբենը։ Լատինական այբուբենն առաջացել է հին իտալիկյան այբուբենից, որը հունական այբուբենի ձեւափոխված տարբերակն էր, իսկ վերջինս սկիզբ է առել փյունիկյան այբուբենից։ Լատինական այբուբենը դարեր շարունակ կիրառվել է որպես ռոմանական, կելտական, բալթյան, ֆիննական եւ շատ սլավոնական լեզուների (լեհերեն, սլովակերեն, սլովեներեն, խորվաթերեն եւ չեխերեն) գրային համակարգ։ Գրության մեջ լատինական այբուբենն են օգտագործում նաեւ վիետնամերենը, ավստրոնեզյան լեզուները, շատ թյուրքական լեզուներ, ենթասահարական Աֆրիկայի, Օվկիանիայի եւ ամերիկյան մի շարք լեզուներ՝ դառնալով աշխարհի ամենալայն տարածում ունեցող գրային համակարգը։ Լատիներեն այբուբենի տառերի քանակը փոփոխվելը։ Երբ այն սկզբում ծագել է էտրուսկյան այբուբենից, պարունակել է միայն 21 տառ։ Հետագայում /ɡ/ հնչյունն արտահայտելու համար ավելացվել է G տառը, որն սկզբնապես հնչում էր որպես C։ Z չի եղել այբուբենում, քանի լեզվում չկար ձայնեղ ալվեոլային շփական բաղաձայն։ Y եւ Z տառերը հետագայում են ավելացվել այբուբեն՝ արտահայտելու հունական ծագում ունեցող բառերի իփսիլոն եւ ձետա տառերը։ Դասական լատիներենը չի ունեցել կետադրական նշաններ, բառերն արանքներով չեն բաժանվել։ Այսպես, Lugete, O Veneres Cupidinesque (Սգացե'ք, ո՜վ Վեներաներ եւ Կուպիդոններ) արտահայտությունը գրվում էր հետեւյալ կերպ՝ Լատինական այբուբենի որոշ տառերով են նշանակվել նաեւ թվականները՝ գրառելու համար նախատեսված թվերը։ Այսպես, I տառով արտահայտվել է 1 թիվը, V-ով՝ 5-ը, X-ով՝ 10-ը, L-ով՝ 50-ը, C-ով՝ 100-ը, D-ով՝ 500-ը եւ M-ով՝ 1000-ը։ Ի տարբերություն արաբական թվանշաններով կատարվող գրառումների՝ այս դեպքում թվերի գրությունը դիրքային չէ։ Այսպես, 2013-ը հռոմեական թվանշաններով գրվում է հետեւյալ կերպ՝ MMXIII։ Հնչյունաբանություն Լատիներենի հնագույն արտասանության վերաբերյալ ոչինչ հայտնի չէ, եւ այժմյան վերակազմությունն ընդամենը մոտավոր եւ ենթադրելի է։ Լեզվի վերակազմության համար տվյալներ ծառայել են հնագույն հեղինակների գործերը, գրությունները, բառախաղերը, հնագույն ստուգաբանությունները լատիներեն ծագմամբ բառերի արտասանությունն այլ լեզուներում։ Բաղաձայններ Ստորեւ բերված է դասական լատիներենի բաղաձայն հնչույթների աղյուսակը. Վաղ լատիներենում K տառը կանոնավորապես գրվել է A-ից առաջ, սակայն դասական շրջանում պահպանվել է միայն սահմանափակ թվով բառերում։ Դասական լատիներենում /z/ հանդիսանում է «ներմուծյալ հնչույթ». Z տառը կիրառվել է հունարենից փոխառություններում՝ ձետայի (Ζζ) փոխարեն, որը հավանաբար լատինական այբուբենում ներառվելու ժամանակներից սկսել է նշանակել [z] հնչյունը։ Ձայնավորների միջեւ այդ հնչյունը կարող էր կրկնապատկվել, այսինքն՝ [zz]։ Կան կարծիքներ, որ Z կարող էր նշանակել /dz/ պայթաշփական, սակայն դրա համար վստահելի աղբյուրներ չկան։ Քմային բաղաձայններից առաջ /n/ ըստ արտաբերման տեղի առնմանվել է [ŋ]-ին. օրինակ՝ quinque ['kwiŋkwe] բառում։ Բացի այդ՝ N-ից առաջ G եղել է քմային ռնգային [ŋ] հնչյուն (agnus: ['aŋnus])։ Լատիներեն R նշանակել է ատամնահիմքային թրթռուն [r] հնչյուն, ինչպես իսպաներեն RR, կամ էլ ատամնահիմքային [ɾ] (ալվեոլային պայթական), ինչպես իսպաներեն R ոչ բառասկզբում։ Ենթադրվում է, որ /l/ հնչույթը ունեցել է երկու այլահնչակ (մոտավորապես ինչպես անգլերենում)։ Համաձայն Allen (Chapter 1, Section v)-ի, դա քմայնացած ալվեոլային կողմնային նեղվածքային [ɫ] ձայնորդն է, ինչպես անգլերեն full բառի վերջում, կամ այլ բաղաձայնից առաջ։ Մնացած դեպքերում այն ալվեոլային կողմնային նեղվածքային [l] ձայնորդ է, ինչպես անգլերեն look բառում։ V եւ I կարող էին նշանակել եւ՛ ձայնավոր, եւ՛ կիսաձայն հնչույթներ (/ī/ /i/ /j/ /ū/ /u/ /w/)։ PH, TH եւ CH կիրառվել են հունական փոխառություններում՝ համապատասխանաբար ֆիի (Φφ /ph/), թետայի (Θθ /th/) եւ խիի (Χχ /kh/) փոխարեն։ Լատիներենում չեն եղել շնչեղ բաղաձայններ, այդ իսկ պատճառով երկտառերը ավելի հաճախ կարդացվում էին P (ավելի ուշ՝ F), T եւ C/K (բացառություն էին կազմում համեմատաբար կիրթ մարդիկ, որոնք ծանոթ էին հունարենին)։ X տառը նշանակել է /ks/ բաղաձայնների համակցությունը։ Կրկնակ բաղաձայնները նշանակվել են կրկնակ տառերով (BB /bː/, CC /kː/ եւ այլն)։ Լատիներենում ձայնի երկարությունն ունեցել է իմաստազատիչ դեր, օրինակ՝ anus /ˈanus/ (պառավ) կամ ānus /ˈaːnus/ (օղակ, սրբան) կամ annus /ˈanːus/ (տարի)։ Վաղ լատիներենում կրկնակ բաղաձայնները գրվում էին միատառ։ Ք. ա. 2-րդ դարից դրանք սկսեցին գրքերում (բայց ոչ արձանագրություններում) նշանակել մանգաղաձեւ տարբերիչ նշանով, որը հայտնի էր «սիցիլիուս» անվամբ (հավանաբար ň նման)։ Ավելի ուշ սկսել են գրել սովորական կրկնակ բաղաձայններ։ /J/ հնչույթը բառասկզբում հանդիպել է միայն ձայնավորներից առաջ կամ բառամիջում ձայնավորների միջեւ։ Երկրորդ դեպքում այն արտասանության ժամանակ կրկնապատկվում էր (բայց ոչ գրության. iūs /juːs/, cuius /ˈkujjus/։ Քանի որ կրկնակ բաղաձայնը նախընթաց վանկը դարձնում էր երկար, դրա համար բառարաններում նախորդող ձայնավորը մակրոնով (ձայնավորի երկարության նշան) նշվում էր երկար։ Նախածանցավոր եւ բաղադրյալ բառերը պահպանել են /j/ բառի երկրորդ մասի սկզբում՝ adiectīuum /adjekˈtiːwum/։ Ամենայն հավանականությամբ դասական շրջանում /m/ բառավերջում թույլ է արտասանվել, կամ գրեթե խուլ, կամ ռնգայնացման եւ նախորդող ձայնավորի երկարացման համար։ Օրինակ՝ decem («10») բառը պետք է արտասանվի [ˈdekẽː]։ Այս վարկածը հաստատում է ոչ միայն լատինական քնարերգության ռիթմը, այլեւ այն փաստը, որ բոլոր ռոմանական լեզուներում բառավերջի M սղվում է։ Հին եւ դասական լատինական այբուբենում տարբերակվածություն չի եղել մեծատառի եւ փոքրատառի միջեւ, իսկ J U В տառերը գոյություն չեն ունեցել։ J У տառերի փոխարեն օգտագործվել են I V տառերը։ I V ներկայացել են եւ՛ ձայանավոր, եւ՛ բաղաձայն։ Գրության շատ ձեւեր նույնական են ժամանակակից մեծատառերի հետ։ Լատիներեն բառարանների ուղղագրական համակարգում եւ լատիներեն տեքստերի ժամանակակից հրատարակություններում հիմնականում կիրառում են i u ձեւը դասական շրջանի i v փոխարեն։ Որոշ համակարգերում օգտագործում են j v ձեւերը /j w/ բաղաձայն հնչյունների համար՝ բացառությամբ gu su qu կապակցություններում, որտեղ v չի կիրառվում։ Ձայնավորներ Առանձին ձայնավորներ Ցանկացած ձայնավոր տառ (հավանաբար, բացառություն Y-ի) նշանակում է ամենաքիչը երկու տարբեր հնչույթներ՝ երկար եւ կարճ ձայնավորներ։ A-ն կարող է նշանակել կամ կարճ /a/, կամ երկար /aː/, E-ն կարող է նշանակել կամ /ɛ/, կամ /eː/ եւ այլն։ Y կիրառվել է հունական փոխառությունների ժամանակ՝ իփսիլոն (Υυ /ʏ/) տառի փոխարեն։ Լատիներենում չի եղել առաջնային շարքի շրթնայնացված ձայնավոր, այդ պատճառով հռոմեացին չէր կարողանում արտասանել հունական հնչյունը, այդ պատճառով իփսիլոնը կարդում էր /ʊ/ (հին լատիներենում) կամ /ɪ/ (դասական եւ ուշ լատիներենում)։ Երկբարբառներ AE, OE, AV, EI, EV երկբարբառներ են. AE = /aɪ/, OE = /ɔɪ/, AV = /aʊ/, EI = /eɪ/ եւ EV = /ɛʊ/: AE եւ OE հետհանրապետական շրջանում համապատասխանաբար դարձան /ɛː/ եւ /eː/ մենաբարբառներ։ Դասական լատիներենն ունի մի քանի երկբարբառ։ Դրանցից ae եւ au ամենատարածվածն են, oe բավականին հազվադեպ է, իսկ ui, eu, ei, ou երկբարբառները շատ սակավադեպ են, բոլոր դեպքերում հանդիպում են միայն բնիկ լատիներեն բառերում։ Ձայնավորների այս հաջորդականությունը միշտ չէ, որ նշանակում է երկբարբառ։ Օրինակ՝ ae եւ oe ներկայանում են որպես առանձին ձայնավորներ տարբեր վանկերում aēnus [aˈeː.nʊs] «բրոնզե» եւ coēpit [kɔˈeː.pɪt] «սկսեց» բառերում։ Իսկ au, ui, eu, ei, ou ներկայանում են որպես 2 ձայնավորների հաջորդականություն կամ որպես 1 ձայնավոր եւ /j w/ երկհնչյուններից մեկը. օրինակ՝ cauē [ˈka.weː] «զգուշացի՛ր», cuius [ˈkʊj.jʊs] «որոնց», monuī [ˈmɔn.ʊ.iː] «ես զգուշացրել եմ», soluī [ˈsɔɫ.wiː] «ես ազատ եմ թողել», eius [ˈɛj.jʊs] «նրա», nouus [ˈnɔ.wʊs] «նոր»։ Այլ դիտարկումներ ուղղագրության վերաբերյալ C եւ K տառերը երկուսն էլ նշանակում են /k/: Հին լատիներենով գրություններում C-ը հիմնականում կիրառված է I եւ E տառերից առաջ, իսկ K-ը՝ A-ից առաջ։ Միայն թե դասական շրջանում K-ի կիրառությունը սահմանափակվում էր սակավաթիվ վաղնջական լատիներեն բառերով. հունական փոխառություններում կապպան (Κκ) միշտ տառադարձվել է C-ով։ Q տառը թույլ է տալիս տարբերելու с /k/ եւ /kw/-ի սակավաթիվ զույգերը, օրինակ՝ cui /kui̯/ եւ qui /kwiː/ Վաղ լատիներենում C-ը նշանակում էր 2 տարբեր հնչույթներ՝ /k/ եւ /g/: Հետագայում ներառվեց նաեւ առանձին G տառը, սակայն C-ի գրությունը պահպանվեց հին հռոմեական անունների կրճատումներում, օրինակ՝ Gāius (Գայոս) անունը համառոտ գրվում էր C., իսկ Gnaeus (Գնեոս) անունը՝ Cn.: /J/ կիսաձայնը հաճախակի կրկնապատկվում էր ձայնավորների միջեւ դիրքում, բայց դա չէր արտահայտվում էր գրության մեջ։ I ձայնավորից առաջ կիսաձայն I-ն ընդհանրապես չէր գրվում, օրինակ /ˈrejjikit/՝ «ետ գցել» բառը գրվում էր reicit, ոչ թե reiicit: Ձայնավորների եւ բաղաձայնների երկարություն Լատիներենում ձայնավորների եւ բաղաձայնների երկարությունն ունեցել է բառատարբերակիչ նշանակություն։ Բաղաձայնների երկարությունը նշանակում էր դրանց կրկնապատկում, իսկ երկար ու կարճ ձայնավորները գրության մեջ չէին տարբերվում։ Եղել են նաեւ ձայնավորների մեջ տարբերակում մտցնելու փորձեր։ Երբեմն երկար ձայնավորները նշանակում էին տառերի կրկնապատկմամբ (այս համակարգը կապվում է հին հռոմեացի պոետ Ակցիուսի (Accius) անվան հետ)։ Գոյություն ուներ նաեւ «ապեքսի» միջոցով երկար ձայնավորների նշման տարբերակ, ինչը լեզվական տարբերակիչ նշան է՝ նման ակուտին (I տառի դեպքում պարզապես ավելանում էր երկարությունը)։ Ժամանակակից հրատարակություններում ձայնավորների երկարությունը նշելու անհրաժեշտության դեպքում երկար ձայնավորների վրա դրվում է մակրոն (ā, ē, ī, ō, ū), իսկ կարճերի վրա՝ բրեւ (ă, ĕ, ĭ, ŏ, ŭ)։ Քերականություն Լատիներենը լեզվաբանական տիպաբանության տերմինաբանությամբ համադրական, միաձուլված լեզու է։ Ավելի ավանդական տերմինաբանությամբ այն թեքական լեզու է, բայց տիպաբանները մինչ այժմ հակված են ասելու «թեքական»։ Բառերը ներառում են օբյեկտիվ իմաստաբանական տարրեր եւ բառերի կիրառության քերականական հատկորոշիչ ցուցիչներ։ Արմատի նշանակության եւ ցուցիչի միաձուլման հետեւանքով ստեղծվում են հակիրճ նախադասության տարրեր. amō «Ես սիրում եմ», ստեղծվել է իմաստաբանական տարրի՝ ama- «սեր», եւ -ō մասնիկով, որը եզակի թվի առաջին դեմքի ցուցիչ վերջածանց է։ Քերականական գործառույթը կարող է փոխվել ցուցիչների փոփոխությունից։ Բառը «թեքական» է, որպեսզի արտահայտի տարբեր քերականական գործառույթներ, սակայն իմաստաբանական տարրերը չեն փոխվում։ Թեքույթների մեջ մտնում են կցականությունը եւ ներածանցները։ Կցականությունը ներառում է նախամասնիկներ եւ վերջածանցներ։ Լատիներենի թեքույթները երբեք նախամասնիկներ չեն։ Օրինակ՝ amābit «նա սիրելու է» արտահայտությունը ձեւավորվել է նույն հիմքով. amā-, որին ավելացվել է ապառնի ժամանակի ցուցիչը՝ -bi-, որը վերջածանց է, եւ եզակի թվի երրորդ դեմքի ցուցիչ՝ -t վերջածանցը։ Գոյություն ունի հատուկ բազմիմաստություն. -t կարող է նշանակել մեկից ավելի քերականական կատեգորիաներ՝ արական, իգական կամ չեզոք սեռ։ Լատիներեն արտահայտությունները եւ պարբերությունները հասկանալու հիմնական խնդիրը համատեքստի վերլուծության արդյունքում անորոշությունների հստակ դարձնելն է։ Բոլոր բնական լեզուներն ունեն նմանատիպ կամ այլ երկիմաստություններ։ Թեքույթներն արտահայտում են սեռ, թիվ եւ հոլով ածականների, գոյականների եւ դերանունների դեպքում, գործընթացը կոչվում է հոլովում։ Բայի ցուցիչները նշում են դեմք, թիվ, ժամանակ, սեռ, եղանակ եւ կերպ, բայի թեքումը կոչվում է խոնարհում։ Որոշ բառերը որեւէ կերպ չեն թեքվում, ինչպես՝ մակբայները, նախդիրները եւ ձայնարկությունները։ Գոյական Լատիներենի գոյականները պատկանում եմ հինգ հիմնական հոլովումներից մեկին, յուրաքանչյուր խմբում գտնվում են որոշակի ձեւ ունեցող գոյականներ։ Հոլովումները ի հայտ են գալիս գոյականի եզակի թվի սեռական հոլովում։ Առաջին հոլովումը, որում գերակշռում են վերջում a հնչյուն ունեցող գոյականները, եզակի սեռականում բառավերջում ունենում է -ae։ Երկրորդ հոլովումը, որում գերակշռում են վերջում o հնչյուն ունեցող գոյականները, եզակի սեռականում բառավերջում ունենում է -i։ Երրորդ հոլովումը, որում գերակշռում են վերջում i հնչյուն ունեցող գոյականները, եզակի սեռականում բառավերջում ունենում է -is։ Չորրորդ հոլովումը, որում գերակշռում են վերջում u հնչյուն ունեցող գոյականները, եզակի սեռականում բառավերջում ունենում է -ūs։ Երրորդ հոլովումը, որում գերակշռում են վերջում e հնչյուն ունեցող գոյականները, եզակի սեռականում բառավերջում ունենում է -ei։ Լատիներենի գոյականներն ունեն յոթ հոլով, որոնք գործածվում են ածականների եւ դերանունների դեպքում եւս եւ նշում են գոյականի շարահյուսական դերը նախադասության մեջ ըստ հոլովման նշանակության։ Լատիներենում բառերի կարգերը նախադասության մեջ կարեւոր չէ, ինչպես օրինակ անգլերենում, որը նվազ թեքական է։ Լատիներեն նախադասությունների հիմնական կառուցվածքը եւ բառերի կարգերը կարող են լինել տարբեր։ Հոլովները հետեւյալն են. Ուղղական հոլով. կիրառվում է, երբ գոյականը ենթական է կամ ստորոգելի։ Առարկան կամ անձը գործողություն են կատարում. «Աղջիկը վազում է». puella cucurrit, կամ cucurrit puella: Սեռական հոլով. կիրառվում է, երբ գոյականը պատկանում կամ սերում է որեւէ առարկայի. «մարդու ձին»։ Սեռականը կարող է ցույց տալ նաեւ, թե ինչ նյութից, առարկայից է բաղկացած գոյականը, օրինակ՝ «մարդկանց խումբ, նվերների քանակ», մարդկանց եւ նվերների բառերը դրված են սեռական հոլովով։ Որոշ գոյականներ սեռականով դրվում են հատուկ բայերի կամ ածականների հետ. «Բաժակը լի է գինով», Poculum plēnum vīnī est. Տրական հոլով. կիրառվում է այն առարկայի դեպքում, որին հանգում է ենթակայի կատարած գործողութունը, հատուկ բայերի, որոշակի նախդիրների հետ, եթե դրանք կիրառվում են որպես պատճառ, մեջբերում կամ երբեմն սեփականություն. «Առեւտրականը կնոջը զգեստ վաճառեց», Mercātor fēminae stolam trādit: Հայցական հոլով, կիրառվում է, երբ գոյականը ենթակայի գործողությունը կրող առարկան է կամ ցույց է տալիս գործողության կատարման տեղը։ «Մարդն սպանել է տղային», Vir necāvit puerum: Բացառական հոլով. կիրառվում է, երբ գոյականն արտահայտում է անջատում կամ զատում աղբյուրից, պատճառ, ազդակ կամ գործիք կամ գոյականը կոնկրետ նախդիրների հետ կիրառվում է որպես ենթակա, մակբայական. «Դու քայլում ես տղայի հետ», Cum puerō ambulāvistī: Կոչական հոլով. կիրառվում է, երբ գոյականը ցույց է տալիս, թե ում կամ ինչին է ուղղված խոսքը։ Գոյականի կոչական ձեւը հաճախ նույնական է լինում ուղղակի հետ, բայց կան բացառություններ -us-ով վերջացող երկրորդ խոնարհման բայերի դեպքում։ Եզակի կոչականում -us մասնիկը դառնում է -e: Եթե այն ավարտվում է -ius-ով (ինչպես օրինակ՝ fīlius), վերջավորությունն ուղղակի -ī է (filī), որպեսզի տարբերակվի հոգնակի ուղղականից (filiī) եզակի կոչականում. «Տե՛ր»,-կանչում էր ստրուկը, "Domine!" clāmāvit servus. Ներգոյական հոլով. կիրառվում է՝ ցույց տալու համար գտնվելու վայրը (համապատասխանում է հայերենի սեռական հոլով+մեջ կաղապարին)։ Սա ավելի քիչ տարածված է, քան լատիներենի գոյականների մյուս վեց հոլովները, սովորաբար կիրառվում է քաղաքների, փոքր ավանների կամ կղզիների եւ քիչ տարածված գոյականների դեպքում, ինչպես domus (տուն) բառը։ Առաջին եւ երկրորդ հոլովումների եզակի թվում այս ձեւը նույնական է սեռականի հետ (Roma դառնում է Romae, «Հռոմում»)։ Բոլոր հոլովումների հոգնակի թվում եւ մնացած հոլովումների եզակի թվում այն զուգադիպում է բացառականին (Athēnae դառնում է Athēnīs, «Աթենքում»)։ Չորրորդ խոնարհման պատկանող domus բառի ներգոյական հոլովը domī («տանը») տարբերվում է բոլոր մնացած սովորական դեպքերից։ Լատիներենը չունի անորոշ եւ որոշյալ հոդեր, այդ իսկ պատճառով puer currit կարող է նշանակել միաժամանակ «Տղան վազում էր» կամ «Մի տղա վազում էր»։ Ածական Լատիներենի կանոնավոր ածականներն ունեն երկու տեսակ՝ առաջին ու երկրորդ հոլովում եւ երրորդ հոլովում։ Դրանք այդպես են կոչվում, որովհետեւ դրանց ձեւերը համապատասխանաբար նույնական կամ նման են առաջին ու երկրորդ հոլովման եւ երրորդ հոլովման գոյականների հետ։ Լատիներենի ածականները ունեն առավելական բաղդատական (ավելի --) եւ գերադրական (ամենա--, --ագույն) աստիճաններ։ Դրանք նաեւ լատիներենի ածական դերբայների թվում են։ Լատիներենի թվականները երբեմն հոլովվում են։ Առաջին եւ երկրորդ հոլովման ածականներ Առաջին եւ երկրորդ հոլովման ածականները իգական սեռում հոլովվում են առաջին հոլովման գոյականների նման, արական եւ չեզոք սեռերում՝ երկրորդ հոլովման գոյականների նման։ Օրինակ՝ mortuus, mortua, mortuum (մեռած), mortua բառը հոլովվում է առաջին հոլովման կանոնավոր գոյականների նման (ինչպես օրինակ՝ puella (աղջիկ)), mortuus բառը հոլովվում է երկրորդ հոլովման արական կանոնավոր գոյականների նման (ինչպես օրինակ՝ dominus (տեր, տիրակալ)), եւ mortuum բառը հոլովվում է երկրորդ հոլովման չեզոք կանոնավոր գոյականների նման (ինչպես օրինակ՝ auxilium (օգնություն))։ Առաջին եւ երկրորդ հոլովման -er ածականներ Առաջին եւ երկրորդ հոլովման որոշ ածականներ ունեն -er արական սեռի եզակի ուղղական գոյականները եւ հոլովվում են առաջին եւ երկրորդ հոլովման կանոնավոր ածականների նման։ Որոշ ածականներ, բայց ոչ բոլորը, պահպանում են e-ը բոլոր ձեւերում։ Երրորդ հոլովման ածականներ Երրորդ հոլովման ածականները հիմնականում հոլովվում են երրորդ հոլովման կանոնավոր գոյականների նման՝ որոշ բացառություններով։ Չեզոք սեռի հոգնակի ուղղականում օրինակ վերջավորությունը -ia է (omnia (բոլորը, ամեն ինչ)), երրորդ հոլովման գոյականների դեպքում չեզոք սեռի հոգնակի ուղղականն ունի -a կամ -ia վերջավորություն (capita (գլուխներ), animalia (կենդանիներ))։ Դրանք կարող են ունենալ մեկ, երկու կամ երեք ձեւ արական, իգական եւ չեզոք սեռերի եզակի ուղղականի համար։ Ածական դերբայներ Լատիներենի ածական դերբայները անգլերենի նման բայի ձեւեր են։ Գոյություն ունեն ածական դերբայների մի քանի հիմնական տեսակներ՝ ներկա ներգործական ածական դերբայ, կատարյալ կրավորական ածական դերբայ, ապառնի ներգործական ածական դերբայ եւ ապառնի կրավորական ածական դերբայ։ Նախդիրներ Լատիներենը երբեմն կիրառում է նախդիրներ՝ կախված նախդրային արտահայտության կիրառությունից։ Նախդիրները իրենց օբյեկտի հանդեպ կարող են ունենալ երկու հոլով. հայցական ("apud puerum" (տղայի հետ)) եւ բացառական ("sine puero" (առանց տղայի, տղայից զատ))։ Լատիներենի կանոնավոր բայերը պատկանում են չորս հիմնական խոնարհումների։ Խոնարհումը նույն կերպ փոփոխվող բայերի դասն է։ Խոնարհումը տարբերակվում է բայերի ներկայի հիմքի վերջին տառով։ Ներկայի հիմքը կարող է դուրս գցել -re (հասարակ բայերում՝ -rī): Բայ Լատիներենի կանոնավոր բայերը պատկանում են չորս հիմնական խոնարհումներից որեւէ մեկին։ Խոնարհումը «միանման թեքման ձեւեր ունեցող բայերի կարգն է»։ Խոնարհումը տարբերակվում է ըստ բայերի առաջին հիմքի վերջին հնչյուն(ներ)ի։ Ներկայի հիմքում կարող է լինել -re-ի սղում (հասարակ բայերում՝ -rī), որով վերջանում է ներկա անորոշ դերբայը։ Առաջին խոնարհման անորոշ դերբայը վերջանում է -ā-re կամ -ā-ri հնչյուններով (ակտիվ կամ պասիվ), օրինակ՝ amāre «սիրել», hortārī «դիմել»։ Երկրորդ խոնարհումը վերջանում է -ē-re կամ -ē-rī հնչյուններով՝ monēre «զգուշացնել», verērī «վախենալ», իսկ երրորդ խոնարհումը՝ -ere, -ī, օրինակ՝ dūcere «առաջնորդել», ūtī «օգտագործել», չորրորդ խոնարհումը՝ -ī-re, -ī-rī՝ audīre «լսել», experīrī «ձեռնարկել»։ Անկանոն բայերը կարող են չպատկանել այս տեսակներից որեւէ մեկին կամ դրսեւորվել այլ ձեւով։ Վերոնշյալ վերջավորությունները չեն հանդիսանում ներկայի վերջածանցային ցուցիչներ։ Ամեն տեսակի անվան առաջին տառը հանդիսանում է հիմքի վերջին տառը, ըստ այդմ կոչվում են՝ a-խոնարհում, e-խոնարհում եւ i-խոնարհում։ Ներկայի միաձուլված վերջավորությունը -re կամ -rī է։ Երրորդ խոնարհման հիմքերն ավարտվում են բաղաձայնով՝ բաղաձայնական խոնարհում։ Բացի այդ գոյություն ունի երրորդ խոնարհման ենթաբազմություն՝ i-հիմքեր, որոնք չորրորդ խոնարհման պես են, քանի որ երկուսն էլ i հիմքով են՝ մեկը կարճ, մյուսը՝ երկար։ Բառահիմքերի կատեգորիան սերում է հնդեվրոպական նախալեզվից եւ կարող է համեմատվել մյուս հնդեվրոպական լեզուների համանման խոնարհումների հետ։ Լատիներենն ունի վեց հիմնական ժամանակ (ներկա, անցյալ անկատար, ապառնի, վաղակատար, վաղակատար անցյալ, վաղակատար ապառնի), երեք եղանակ (սահմանական, հրամայական, ստորադասական՝ ի հավելում անորոշ, ածական, գերունդիում, գերունդիական եւ բայանուն դերբայների), երեք դեմք (առաջին, երկրորդ, երրորդ), երկու թիվ (եզակի եւ հոգնակի), երկու սեռ (ներգործական եւ կրավորական), երեք կերպ (կատարված, կատարելի, կատարվող)։ Բայերը բնութագրվում են չորս հիմնական մասերով. Առաջին հիմնական մասը բայի եզակի առաջին դեմքն է, ներկա ժամանակ, սահմանական եղանակ, ներգործական սեռ։ Եթե բայն անդեմ է, գլխավոր մասը լինում է եզակի երրորդ դեմքը։ Երկրորդ առաջնային մասը ներգործական անորոշ դերբայի ներկան է։ Երրորդ հիմնական մասը եզակի առաջին դեմքն է, սահմանական եղանակ, վաղակատար, ներգործական սեռ։ Ինչպես առաջին մասում, եթե բայն անդեմ է, երրորդ հիմնական մասը լինում է եզակի երրորդ դեմքը։ Չորրորդ հիմնական մասը բայանունների ձեւն է կամ բայի ածական դերբայի եզակի ուղղակական հոլովը, վաղակատար, կրավորական սեռ։ Չորրորդ հիմնական մասը եզակի ուղղականում կարող է արտահայտել ածական դերբայի մեկ սեռը կամ բոլոր երեք սեռերը (արական՝ -us, իգական՝ -a, չեզոք՝ -m)։ Չորրորդ հիմնական մասը կարող է լինել ապառնի ածական դերբայ, եթե բայը չի կարող դառնալ կրավորական։ Լատիներենի ժամանակակից շատ բառարաններում, եթե դրանք ցույց են տալիս միայն մեկ սեռ, ապա հակված են լինում ցույց տալու արականը, բայց հին շատ բառարաններում փոխարենը չեզոք սեռ է, քանի որ այն համապատասխանում է բայանվան հետ։ Լատիներենի վեց ժամանակները բաժանվում են երկու համակարգի՝ ներկա համակարգ, որում ներառված են ներկա, անցյալ անկատար եւ ապառնի ժամանակները, եւ վաղակատար համակարգը, որում ներառված են վաղակատար, վաղակատար անցյալ, վաղակատար ապառնի ժամանակաձեւերը։ Ժամանակներից յուրաքանչյուրն ունի վերջավորությունների համակարգ՝ ըստ դեմքի եւ թվի։ Առարկա (ուղղական) դերանունները հիմնականում դուրս են մնում առաջին (ես, մենք) եւ երկրորդ (դու, դուք) դեմքերի դեպքում։ Ներքոնշյալ աղյուսակում արտահայտված է վեց ժամանակաձեւերի ներգործական սեռին բնորոշ վերջավորությունները։ Ապառնի ժամանակի համար առաջին վերջավորությունները առաջին եւ երկրորդ խոնարհումների համար են, երկրորդ վերջավորությունները՝ երրորդ եւ չորրորդ խորանհումների։ Վաղակատար ապառնի ժամանակաձեւի վերջավորությունները նույնական են ապառնու sum ձեւերի հետ (բացառությամբ erint-ի), իսկ վաղակատար անցյալի ձեւերը՝ sum-ի անկատարի ձեւերի հետ։ Հասարակ բայեր Լատիներենի որոշ բայեր հասարակ են, որոնց դեպքում բայերը ձեւով կրավորական սեռի են, բայց արտահայտում են ներգործական սեռի իմաստ, օրինակ՝ hortor, hortārī, hortātus sum (համոզել)։ Բառապաշար Քանի որ լատիներենը իտալյան լեզու է, նրա բառապաշարի մեծ մասը նման է նման է իտալյանին, որը եկել է նախահնդեվրոպական լեզվից։ Մշակութային փոխազդեցության հետեւանքով հռոմեացիները են ոչ միայն հարմարեցրել են էտրուսկյան այբուբենը լատիներեն այբուբենին, այլեւ փոխառել են էտրուսկյան որոշ բառեր իրենց լեզու, ներառյալ persona՝ «դիմակ» եւ histrio՝ «դերասան»։ Լատիներենը փոխառություններ ունի նաեւ իտալյան մեկ այլ լեզվից՝ օսկերենից։ Տարանտոյի անկումից հետո (Ք. ա. 272 թվական) հռոմեացիները սկսել են հելլենիզացվել կամ ընդունել հունական մշակույթի տարրերը, փոխառել հունարեն բառեր, ինչպես՝ camera (կամարե ծածկ), sumbolum (խորհրդանիշ), balineum (բաղնիք)։ Հելլենիզացումը տարել է նաեւ այբուբենում «Y» եւ «Z» տառերի ներառման՝ արտահայտելու հունարենի համապատասխան հնչյունները։ Հետագայում հռոմեացիները Իտալիա են փոխադրել հունական արվեստը, բժշկությունը, գիտությունը եւ փիլիսոփայությունը՝ որոշակի վճարի դիմաց Հռոմ բերելով հույն զարգացած եւ կրթված անձանց ու Հունաստան սովորելու ուղարկելով իրենց երիտասարդներին։ Այդպիսով, լատիներենի գիտական եւ փիլիսոփայական շատ բառեր ծագումով հունարենից են կամ զուգորդվում են հունարեն բառերի հետ, ինչպես ars (արհեստ) եւ τέχνη (արվեստ)։ Հռոմեական կայսրության ընդլայնման եւ եվրոպական ժողովուրդների հետ առեւտրական կապերի հաստատման շնորհիվ հռոմեացիները փոխառեն են հյուսիսային եւ կենտրոնական Եվրոպայի որոշ բառեր, օրինակ՝ գերմանական ծագմամբ beber (կուղբ) եւ կելտական ծագմամբ bracae (բրիջներ) բառերը։ Հռոմեական կայսրության լատինախոս շրջաններում երկրի անկումից հետո առանձին որոշ բարբառների վրա ազդեցություն են ունեցել այդ տարածաշրջաններում այլ իշխող լեզուները։ Լատիներենի բարբառների հիման վրա զարգացել են ռոմանական տարբեր լեզուներ։ Հռոմեական հասարակության մեջ քրիստոնեության ընդունումից հետո քրիստոնեական բառապաշարը դարձել է լեզվի մաս՝ կրկին փոխառվելով հունարենից կամ եբրայերենից կամ լատիներեն նորաբանությունների ստեղծմամբ։ Միջնադարում լատիներենը եւս բազմաթիվ բառեր է փոխառել այս լեզուներից, ինչպես նաեւ հին անգլերենից կամ գերմանական այլ լեզուներից։ Դարերի ընթացքում լատինախոս հասարակությունը իմաստակիր մասնիկների կցմամբ կամ բառաբարդմամբ ստեղծել է նոր ածականներ, գոյականներ, բայեր։ Օրինակ՝ omnipotens (ամենահզոր) բարդ ածականը առաջացել է omnis (բոլոր) եւ potens (հզոր) ածականների միացմամբ, omnis բառի վերջի s-ի անկմամբ եւ կցմամբ։ Հաճախ կցումը փոխում է խոսքի մասը, եւ բայերից ստեղծվում են գոյականներ, կամ գոյականներից ու ածականներից՝ բայեր։ Արտահայտություններ Արտահայտություններն ունենում են երաժշտական շեշտ, որում ընդգծվում է որեւէ հատված։ Լատիներենի շատ բառերում շեշտակիր է նախավերջին վանկը, որը լատիներեն կոչվում է paenultima կամ syllaba paenultima։ Քիչ թվով բառերում շեշտակիր է վերջից երրորդ վանկը, որը լատիներեն կոչվում է antepaenultima կամ syllaba antepaenultima։ sálve մեկ անձի / salvéte մեկից ավելի անձանց՝ ողջույն áve մեկ անձի / avéte մեկից ավելի անձանց՝ բարեւ vále մեկ անձի / valéte մեկից ավելի անձանց՝ ցտեսություն cúra ut váleas՝ հոգ տանել exoptátus տղամարդուն / exoptáta կնոջը, optátus տղամարդուն / optáta կնոջը, grátus տղամարդուն / gráta կնոջը, accéptus տղամարդուն / accépta կնոջը՝ բարի գալուստ quómodo váles?, ut váles?՝ ինչպե՞ս ես bonus՝ լավ amabo te՝ խնդրեմ béne váleo՝ ես լավ եմ mále՝ վատ mále váleo՝ ես լավ չեմ quáeso (['kwajso]/['kwe:so])՝ íta, íta est, íta véro, sic, sic est, étiam՝ այո non, minime՝ ոչ grátias tíbi, grátias tíbi ágo՝ շնորհակալություն, ես շնորհակալ եմ քեզ mágnas grátias, mágnas grátias ágo՝ շատ շնորհակալություն máximas grátias, máximas grátias ágo, ingéntes grátias ágo՝ անչափ շնորհակալ եմ accípe sis մեկ անձի / accípite sítis մեկից ավելի անձանց, libénter՝ խնդրեմ qua aetáte es?՝ քանի՞ տարեկան ես 25 ánnos nátus տղամարդուն / 25 ánnos náta կնոջը՝ 25 տարեկան loquerísne ...՝ դու խոսու՞մ ես... Latíne?՝ լատիներեն Gráece? (['grajke]/['gre:ke])՝ հունարեն Ánglice? (['aŋlike])՝ անգլերեն Italiáne?՝ իտալերեն Gallice?՝ ֆրանսերեն Hispánice?՝ իսպաներեն Lusitánice?՝ պորտուգալերեն Theodísce? ([teo'diske])՝ գերմաներեն Sínice?՝ չինարեն Japónice? ([ja'po:nike])՝ ճապոներեն Coreane?՝ կորեերեն Arábice?՝ արաբերեն Pérsice?՝ պարսկերեն Indice?՝ հինդի Rússice?՝ ռուսերեն Cambrica?՝ ուելսերեն Suecice?՝ շվեդերեն úbi latrína est?՝ որտե՞ղ է սանհանգույցը ámo te / te ámo՝ ես քեզ սիրում եմ Թվականներ Հնագույն ժամանակներում լատիներենի թվականները գրվում էին միայն տառերով։ Այժմ թվերը կարող են գրվել արաբական նիշերով, ինչպես նաեւ հռոմեական թվերով։ 1, 2, 3 եւ 200-ից սկսած մինչեւ 900 հարյուրյակները գոյականներ ու ածականներ են։ Հաճախ 4-ից մինչեւ 100 թվականները չեն փոխում իրենց վերջավորությունները։ Լատիներեն ասույթներ եւ թեւավոր խոսքեր Amor caecus - Սերը կույր է Audi multa, loquere pauca - Շատ լսիր, քիչ խոսիր Amicus Plato sed magis amica veritas - Պլատոնը բարեկամս է, բայց ամենամեծ բարեկամս ճշմարտությունն է Arbor mala, mala mala - Ծառը վատ, պտուղը վատ Ad infinitum - Անվերջ Ad multos annos - Շնորհավոր Նոր Տարի Ex comoedia saepe fit tragoedia - Կատակերգությունն հաճախ է վերածվում ողբերգության Docendo discimus - Սովորեցնելով սովորում ես Garulla lingua nocet - Շաղակրատ լեզուն վնասում է Historia vitae magistra - Պատմությունը կյանքի ուսուցիչն է Felicitas humana nunquam in oedem statu permanet - Մարդկային երջանկությունը երբեք մշտական չի լինում Fiat lux - Եղիցի լույս Facile dictu, dificile factu - Հեշտ է ասել, դժվար է անել In persona - Անձամբ In memoriam - Հիշատակին In vino veritas - ճշմարտությունը գինու մեջ է Homo est animal sociale - Մարդը սոցիալական էակ է natura trahit ad sua jura - Բնությունն ունի իր օրենքները Ne discere cessa - Մի դադարիր սովորելուց Non rex est lex, sed lex est rex - Ոչ թե արքան է օրենք, այլ օրենքն է արքա Re vera - Իրոք Pax optima rerum - Խաղաղությունն ամենաթանկ բանն է Սակայն լատիներենն այսօր օգտագործվում է բժշկություն, ֆիզիկա, քիմիա եւ այլ գիտությունների մեջ, որովհետեւ այս գիտությունների պատմությունը սկսվել է լատիներեն լեզվով։ Լատիներենով են կատարվում նաեւ կաթոլիկ եկեղեցու ծիսական արարողությունները։ Տեքստի օրինակ Գայոս Հուլիոս Կեսարի «Նոթեր Գալլական պատերազմի մասին» գիրքը (, կոչվում է նաեւ De Bello Gallico) սկսվում է հետեւյալ պարբերությամբ. Տես նաեւ Պաշտոնական լեզու Լեզվաընտանիքների ցանկ Նշումներ Ծանոթագրություններ Գրականություն Լատիներեն լեզու եւ բժշկական տերմինաբանություն (Դասագիրք ԵՊԲՀ ուսանողների համար), Հ. Թ. Առաքելյան, Երեւան, 1996։ Тронский И. М. Историческая грамматика латинского языка. — М., 1960 (2-е изд.: М., 2001). Люблинская А. Д. Латинская палеография. — М.: Высшая школа, 1969. — 192 с. + 40 с. илл. Бодуэн де Куртенэ И. А. Из лекций по латинской фонетике. — М.: ЛИБРОКОМ, 2012. — 472 c. Egidio Forcellini. Totius Latinitatis Lexicon (Электронная книга Google) Արտաքին հղումներ Լատիներենը դասարան.ամ կայքում Լատիներենի դասագիրք Маадла Ю. Й. О современных попытках «оживления» латыни как языка международного значения latinum.ru - все о латинском языке The Latin Library - библиотека литературы на латинском языке Lingua Latina Aeterna Ephemeris. Nuntii Latini universi InterTran - լատիներեն առցանց թարգանիչ Իոսիֆ Դվորեցկի (1976) Латинско-русский словарь: Около 50 000 слов. Լատիներեն-ռուսերեն բառարան, 2-րդ հրատակություն Լեզվի գործիքներ Searches Lewis & Short's A Latin Dictionary and Lewis's An Elementary Latin Dictionary. Online results. Search on line Latin-English and English-Latin dictionary with complete declension or conjugation. Online results. Identifies the grammatical functions of words entered. Online results. Identifies the grammatical functions of all the words in sentences entered, using Perseus. Displays complete conjugations of verbs entered in first-person present singular form. Displays conjugation of verbs entered in their infinitive form. Identifies Latin words entered. Translates English words entered. Combines Whittakers Words, Lewis and Short, Bennett's grammar and inflection tables in a browser addon. "Classical Language Toolkit " (CLTK). A Natural Language Processing toolkit for Python offering a variety of functionality for Latin and other classical languages. Դասընթացներ Latin Lessons (free online through the Linguistics Research Center at UT Austin) Free 47-Lesson Online Latin Course, Learnlangs Learn Latin Grammar, vocabulary and audio Latin Links and Resources, Compiled by Fr. Gary Coulter (a course in ecclesiastical Latin). Beginners' Latin on The National Archives (United Kingdom) Քերականություն եւ ուսուցում Հնչյունաբանություն Լատիներենով նորություններ Ephemeris, online Latin newspaper Nuntii Latini, from Finnish YLE Radio 1 News in Latin, Radio Bremen Classics Podcasts in Latin and Ancient Greek, Haverford College Latinum Latin Language course and Latin Language YouTube Index Լատիներենի առցանց համայնքներ Grex Latine Loquentium (Flock of those Speaking Latin) Circulus Latinus Interretialis (Internet Latin Circle) Latinitas Foundation, at the Vatican Ռոմանական լեզվախումբ Մեռած լեզուներ Վատիկանի լեզուներ Հին լեզուներ


source: wikipedia

text: Բասկերեն (ինքնանվանում՝ euskara), Իսպանիայի հյուսիսային եւ Ֆրանսիայի հարակից տարածքներում ապրող բասկ ժողովրդի լեզուն։ Բասկերենը, ի տարբերություն Եվրոպայի այլ լեզուների, չի պատկանում ո՛չ հնդեվրոպական, եւ ո՛չ էլ այլ հայտնի լեզվաընտանիքի։ Այն, այսպես կոչված, պսեւդո-մեկուսացած լեզու է։ Գենետիկ կապերը հաստատված չեն, սակայն բասկերենը ավանդաբար ընդգրկվում է, այսպես կոչված, պալեոիսպանական լեզուների կազմի մեջ, իսկ ավելի լայն իմաստով, ոչ դասակարգորեն, հավանաբար միջերկրական լեզուների տարասեռ խմբում։ Բասկերենում կա աբիտիվ հոլով, որը համապատասխանում է հայերենի տեղի բացառականին եւ կազմվում է tik վերջավորությամբ։ Ծանոթագրություններ Իսպանիայի լեզուներ Ֆրանսիայի լեզուներ Կցական լեզուներ


text: բոզի թուլեքի լեզու Թուրքերեն (ինքնանվանումը՝ Türkçe (թյուրքչէ) կամ Türk dili (թյուրք դիլի)), Բալկանյան թերակղզուց մինչեւ Կասպից ծով ընկած տարածաշրջանում խոսվող ալթայական լեզուներից մեկը։ Թուրքերենը մայրենի լեզու է Հարավարեւելյան Եվրոպայում (հատկապես Արեւելյան եւ Արեւմտյան Թրակիայում) բնակվող 10-15 միլիոն մարդու եւ Հարավարեւմտյան Ասիայում (հատկապես Թուրքիայում) 60-65 միլիոն բնակիչների համար։ Թուրքիայից դուրս թուրքախոս ոչ մեծ խմբեր կան Գերմանիայում, Բուլղարիայում, Մակեդոնիայում, Հյուսիսային Կիպրոսում, Հունաստանում, Կովկասում, ինչպես նաեւ Եվրոպայի եւ Կենտրոնական Ասիայի մնացած տարածքներում։ Կիպրոսը նույնիսկ առաջարկել էր ԵՄ-ին թուրքերենը ընդգրկել ԵՄ պաշտոնական լեզուների մեջ՝ չնայած, որ Թուրքիան ԵՄ անդամ չէ։ Օղուզական խմբի մյուս լեզուները իրենց հերթին տարածված են նշված տարածաշրջանի արեւելքում եւ հարավում՝ Կովկասում, Ադրբեջանում, Իրանում, Կասպից ծովի հարավ արեւելքում։ Թուրքերենը պատկանում է ալթայական լեզվաընտանիքի արեւմտախունական ճյուղի օղուզական խմբին։ Մերօրյա գրական թուրքերենն ունի համեմատաբար նոր պատմություն՝ այն ձեւավորվել է օսմաներենի հիման վրա՝ 19-րդ դարի սկզբին։ Նախկին Օսմանյան կայսրության տարածքում եւ մասնավորապես ներկայիս Թուրքիայում տարածված թուրքերենը ողջ աշխարհում ամենից շատ խոսվող 5-րդ լեզուն է։ Թուրքիայի Հանրապետության հիմնադիր Մուսթաֆա Քեմալ Աթաթյուրքի իրականացրած բարեփոխումների շնորհիվ 1928 թվականին թուրքերենը արաբատառ այբուբենի փոխարեն սկսեց կիրառել լատինատառը։ Թուրքերենը կցական լեզու է. այն հարուստ է բազմաթիվ վերջածանցներով, որոնց շնորհիվ որեւէ հիմքից կարելի է գրեթե անվերջ քանակությամբ նոր բառեր ստանալ։ Թուրքիայի թուրքերենին բնորոշ վերջածանցները մասամբ ընդհանուր են նաեւ մյուս թյուրքական լեզուների համար։ Նախադասության կառուցվածքի հիմնական կաղապարը այս լեզվում ունի «ենթակա-խնդիր-ստորոգյալ» հերթագայությունը։ Այսպես կոչված «ստամբուլյան բարբառը» համարվում է թուրքերեն գրական լեզվի աղբյուրը. գրական թուրքերենը ձեւավորվել է այս բարբառի հիման վրա։ Անատոլիական բարբառներում եւ թյուրքական լեզուներից որոշներում առկա "բաց է" (/ǝ/), "խռպոտ հ" / խ (/ḫ/) եւ "առաջնաքմային ն" (/ŋ/) հնչյունները ստամբուլյան բարբառում եւ, հետեւաբար, նաեւ գրական թուրքերենում բացակայում են։ Նմանապես Թուրքիայի թուրքերենում բացակայում են /q/ եւ /w/ հնչյունները, որոնք կան այլ թյուրքական լեզուներում եւ բարբառներում։ Դասակարգում Թուրքերենը լեզուների համաշխարհային դասակարգման մեջ ընդգրկված է ուրալ-ալթայական լեզվաընտանիքի ալթայական ճյուղում։ Ուրալ-ալթայական լեզվաընտանիքի լեզուների վերաբերյալ կատարված խորքային ուսումնասիրությունները գնալով ավելի ու ավելի են ապացուցում, որ այս երկու լեզվախմբերի՝ մեկ լեզվաընտանիքի մեջ միավորելու համար բավարար հիմքեր չկան։ Այդ պատճառով երբեմն թուրքերենը դասակարգվում է պարզապես որպես ալթայական լեզու։ Ինչպես գրում է անվանի թուրքագետ Ռեշիթ Ռահմեթի Արաթը՝ «Թուրքերենի բարբառների դասակարգումը» խորագրով իր հոդվածում՝ թյուրքական լեզուների, այդ թվում՝ նաեւ Թուրքիայի թուրքերենի դասակարգման վերաբերյալ մինչ օրս ամենատարբեր գիտական տեսակետներ են առաջ քաշվել։ Հիմնվելով ավելի վաղ առաջարկված դասակարգման փորձերի վրա՝ Արաթը առաջարկում է սեփական դասակարգումը, ըստ որի՝ Թուրքիայի թուրքերենը պատկանում է թուրքերենի բարբառախմբերի VI լեռնային խմբին (հարավային)։ Թուրքական լեզվաընտանիքը ներառում է արեւելյան Եվրոպայում, Միջին Ասիայում եւ Սիբիրում խոսվող շուրջ 30 կենդանի լեզու ։ Ողջ աշխարհում թյուրքալեզու մարդկանց շուրջ 40 տոկոսը խոսում է Թուրքիայի թուրքերենով ։ Թուրքախոսների 40 %-ի համար թուրքերենը մայրենի լեզու է։ Թուրքերենը 9-րդ հորիզոնականն է զբաղեցնում այն 10 լեզուների ցանկում, որոնք ըստ British Council-ի կողմից կատարված մի հետազոտության արդյունքների՝ ապագայում դոմինանտ կարգավիճակ կունենան ։ Պաշտոնական կարգավիճակ Թուրքիայի թուրքերենը Թուրքիայում, ինքնահռչակ Հյուսիսային Կիպրոսի Թուրքական Հանրապետությունում, Կիպրոսի Հանրապետությունում, Իրաքում, Մակեդոնիայում, Կոսովոյում, Ռումինիայում որոշակի շրջանակներում պաշտոնական կարգավիճակ ունի։ Պաշտոնական կարգավիճակը այս լեզվին շնորհվել է համապատասխանաբար այն տարածաշրջաններում, որտեղ հատկապես մեծաթիվ են թուրքախոս քաղաքացիները. այդ տարածաշրջանը արեւելքից դեպի արեւմուտք ընդգրկում է Բալկաններից մինչեւ Միջին Ասիա ընկած բազմաթիվ երկրներ։ 1982 թվականին ընդունված Թուրքիայի Հանրապետության Սահմանադրության համաձայն՝ թուրքերենը Թուրքիայի պետական լեզուն է։ Այս դրույթը տեղ է գտել սահմանադրության առաջին մասի «Ընդհանուր դրույթներ» բաժնի 3-րդ հոդվածում։ Համաձայն նույն բաժնի 4-րդ հոդվածի՝ վերոնշյալ դրույթը երբեւէ ենթակա չէ փոփոխության. երկրի պետական լեզուն փոխելու վերաբերյալ առաջարկ անելն անգամ արգելված է ։ Թուրքերենը պաշտոնական կարգավիճակ ունի նաեւ Իրաքի Քիրքուք նահանգում ։ Ինչպես արդեն նշվեց, Կիպրոսի Հանրապետությունում թուրքերենը հունարենի հետ մեկտեղ սահմանադրորեն ճանաչված է որպես պաշտոնական լեզու, սակայն այս դրույթը գործնականում կյանքի կոչելու հետ կապված լուրջ խնդիրներ կան ։ Մակեդոնիայի արեւմուտքում գտնվող որոշակի բնակավայրերում նույնպես թուրքերենն ունի պաշտոնական լեզվի կարգավիճակ ։ Թուրքերենին պաշտոնական կարգավիճակ է շնորհվել նաեւ Կոսովոյի Պրիզրեն, Մամուշա, Գիլան, Միտրովիցա, Պրիշտինա եւ Վուշտրին քաղաքներում ։ Պրիզրենում թուրքերենի պաշտոնական կարգավիճակը պաշտպանված է նաեւ Կոսովոյի Հանրապետության՝ «Լեզուների օգտագործման վերաբերյալ» օրենքի շրջանակներում ։ Իսկ Ռումինայում այս լեզուն պետության կողմից պաշտոնապես ճանաչված է որպես փոքրամասնության լեզու ։ Թուրքերենը որպես ոչ պաշտոնական լեզու Մեծ թվով թուրքախոսներ կան նաեւ Եվրոպա եւ Ասիա աշխարհամասերի այնպիսի երկրներում կամ քաղաքներում, որոնք թուրքերենին որեւէ պաշտոնական կարգավիճակ չեն շնորհել։ Օրինակ՝ Բուլղարիայի բնակչության 10 տոկոսի մայրենի լեզուն թուրքերենն է։ Բուլղարիայի պետական հեռուստատեսությամբ հեռարձակվում են նաեւ թուրքերեն ծրագրեր ։ Քըրջալիի քաղաքապետարանը 2 լեզվով էլ ծառայություններ է մատուցում։ Լուդոգորիեի եւ Արեւելյան Ռումելիայի դպրոցներում ծագումով թուրքերը հնարավորություն ունեն ուսումնասիրել թուրքերենը որպես մայրենի լեզու։ Հունաստանի Քսանթի եւ Կոմոտինի (Գյումյուրջինա) քաղաքներում եւս թուրքերենը դասավանդվում է որպես փոքրամասնությունների մայրենի լեզու, միաժամանակ օգտագործվում է կրոնական գործերում։ Հռոդոսում կա 2500-3000 հոգանոց թուրքական համայնք, որը դուրս է մնացել Լոզանի պայմանագրից, ինչի հետեւանքով այդ համայնքը զրկված է այն իրավունքներից, որոնք ունեն Հունաստանի մայրցամաքային մասում բնակվող թուրքերը ։ Վարչական կառույցներ. թուրքերենի կիրառություն Թուրքերենը Թուրքիայի եւ թուրք ժողովրդի վարչական լեզուն է։ 1932 թվականի հուլիսի 12-ին Մուսթաֆա Քեմալ Աթաթյուրքի հրահանգով ստեղծվել է Թուրքական լեզվաբանական ընկերությունը (Türk Dil Kurumu)՝ «Թուրքերենի վերահսկման միություն» անվամբ։ Միության բոլոր հիմնադիրները պատգամավորներ էին եւ ժամանակի թուրքական իրականության մեջ բավական ճանաչված անուններ. Սամիհ Ռիֆաթ, Ռուշեն Էշրեֆ, Ջելալ Սահիր Էրոզան, Յակուբ Քադրի Քարաօսմանօղլու։ Ընկերության առաջին նախագահը Սամիհ Ռիֆաթն էր։ «Թուրքերենի վերահսկման ընկերությունը» իր գործունեության նպատակը ձեւակերպել էր հետեւյալ կերպ. «Վեր հանել թուրքերենի հրաշագեղությունն եւ հարստությունը, աշխարհի մյուս լեզուների կողքին իրեն արժանի բարձրության հասցնել այն»։ Աթաթյուրքի կենդանության օրոք՝ 1932, 1934 եւ 1936 թվականներն կազմակերպված 3 համաժողովների ընթացքում ընտրվել է ընկերության ղեկավար կազմը, նախանշվել է կազմակերպության լեզվական քաղաքականությունը, ինչպես նաեւ՝ ներկայացվել եւ քննարկվել են գիտական զեկույցներ։ 1932 թվականի սեպտեմբերի 26-ից հոկտեմբերի 5-ը ընկած ժամանակահատվածում Դոլմաբահչե պալատում անցկացված թուրքերենի առաջին համաժողովի ավարտին որոշվել է, որ լեզվաբանական ընկերությունը իր աշխատանքները կկազմակերպի վեց հիմնական ուղղություներով՝ բառարանագիտություն-տերմինագիտություն, քերականություն-շարահյուսություն, ժողովածուների կազմում, լեզվա-բանասիրություն, ստուգաբանություն, հրատարակչություն։ Հաջորդ համաժողովների ժամանակ այդ ուղղություններից որոշները մասնատվել են նոր ճյուղերի, որոշները կրկին միավորվել են, սակայն հիմնական գաղափարախոսությունը չի փոփոխվել։ 1934 թվականի գիտաժողովի ժամանակ Միության վերանվանման որոշում է կայացվել. այն կոչվել է «Թուրքերենի հետազոտության ընկերություն»։ Իսկ 1936 թվականին անցկացված համաժողովին կազմակերպությունը վերանվանվել է «Թուրքական լեզվաբանական ընկերություն» ։ Թուրքական լեզվաբանական ընկերությունը իրականացնում էր զանազան լեզվագիտական հետազոտություններ, սահմանում թուրքերենի ուղղագրական եւ կետադրական կանոնները։ Ներկայումս այդ կազմակերպությունը ակադեմիական մակարդակում բազմազան աշխատանքներ է իրականացնում ոչ միայն Թուրքիայի թուրքերենի, այլեւ ողջ աշխարհի մակարդակով թուրքերենի ու թյուրքագիտության վերաբերյալ։ Թուրքական լեզվաբանական ընկերության առաջին լուրջ կառուցվածքային փոփոխությունը կատարվել է 1951 թվականին կազմակերպված արտահերթ գիտաժողովի արդյունքում։ 1951 թվականին փոփոխության ենթարկվեց այն օրենքը, որով դեռեւս Աթաթյուրքի կենդանության օրոք սահմանվել էր, որ Լեզվաբանական ընկերության նախագահը պետք է լինի ազգային կրթության նախարարը։ Այսպիսով, թուրքական պետության եւ կազմակերպության միջեւ կառուցվածքային կապը խզվեց։ Երկրորդ կարեւորագույն կառուցվածքային փոփոխությունը տեղի ունեցավ 1982-1983 թվականներին։ 1982 թվականին ընդունված եւ մինչեւ օրս գործող սահմանադրությամբ «Թուրքական լեզվաբանական ընկերությունը» եւ «Թուրքական պատմագիտական ընկերությունը» միավորվեցին մեկ ընդհանուր կառույցի՝ «Աթաթյուրքի անվան մշակութային, լեզվաբանական եւ պատմագիտական ընկերության» կազմում։ Այսպիսով, պետության հետ եղած կապը վերահաստատվեց ավելի ամուր կերպով՝ օրենքի ուժով ։ Պատմություն Գիտությանը հայտնի թուրքերեն ամենահին գրավոր աղբյուրները օրհոնյան գրավոր հուշարձաններն են, որոնք հայտնաբերվել են ժամանակակից Մոնղոլիայի տարածքում։ Հուշարձանները կանգնեցվել են երկրորդ Թյուրքական կագանատի ժամանակաշրջանում արքայազն Քուլ Թիգինի եւ իր եղբոր՝ կայսր Բիլգե Խագանի պատվին։ 1889-1893 թվականների ընթացքում Օրհոն գետի դաշտավայրի ընդարձակ տարածքում այս հուշարձանների եւ քարե սալիկների՝ ռուս հնագետների կողմից հայտնաբերվելուց եւ պեղումներ իրականացվելուց հետո հաստատվեց, որ հուշարձանների արձանագրությունների լեզուն հին թուրքերենն է՝ գրված հին թյուրքական այբուբենով, որ հայտնի է որպես «թյուրքական ռուներ» կամ «ռունիֆորմ»՝ շնորհիվ նրա, որ արտաքին նմանություններ ունի գերմանական ռունական այբուբենի հետ։ Այդ հուշարձանները վերագրվում են մ.թ. 8-րդ դարին ։ Վաղ միջնադարում (6-11-րդ դարեր) թուրքական նվաճումների ժամանակ թուրքախոս զանգվածները տարածվեցին Կենտրոնական Ասիայում՝ ընդգրկելով հսկայական աշխարհագրական տարածաշրջան, որ ձգվում էր Սիբիրից մինչեւ Եվրոպա եւ Միջերկրական ծով։ Սելջուկները 11-րդ դարում Փոքր Ասիա բերեցին իրենց լեզուն՝ օղուզերենը, որը ներկայիս թուրքերենի անմիջական նախնի լեզուն է։ 11-րդ դարում թյուրքական լեզուների ուսումնասիրող Մահմուդ Կաշգարին (Կաշգարացի), ով Կարախանյան պետությունից էր, գրեց թյուրքական լեզուների առաջին համապարփակ բառարանը եւ կազմեց թյուրքախոս բնակչության աշխարհագրական տեղաբաշխման քարտեզը՝ դրանք զետեղելով «Թյուրքական լեզուների դիվան» (օսմաներեն՝ Divânü Lügati't-Türk) աշխատանքում։ Ներկայիս Թուրքիայի թուրքերենը անցել է զարգացման 4 փուլ. Հին անատոլիական թուրքերեն. 13-15-րդ դարեր Դասական օսմաներեն. 16-19-րդ դարեր Նոր օսմաներեն. 19-20-րդ դարեր Հանրապետական շրջանի թուրքերեն. 20-րդ դարի սկզբից մինչեւ մեր օրերը Ալթայական լեզվախումբ Լեզվաբանական գրականության մեջ սովորաբար որպես լեզվաընտանիք կամ լեզվախումբ հիշատակվող ալթայական լեզուները տարբեր դասակարգումների համաձայն ներառում են 3 (թյուրքական, մոնղոլական, տունգուս-մանջուրական) կամ 5 ճյուղ՝ ներառյալ նաեւ կորեերենն ու ճապոներենը ։ Այս տեսության համաձայն՝ թյուրքական, մոնղոլական, տունգուս-մանջուրական լեզուները, կորեերենն ու ճապոներենը ազգակից են եւ ունեն ընդհանուր ծագում. մեկ ընդհանուր մայր լեզվից են առաջացել։ Այդ ընդհանուր մայր լեզուն ենթադրյալ լեզու է եւ, բնականաբար, որեւէ անվանում չունի։ Ալթայական լեզվաընտանիքի տեսության կողմնակիցները այդ երեւակայական լեզվին տվել են «ալթայերեն» անունը ։ Տեսականորեն ենթադրվող այդ ալթայերենի հետագա ճյուղավորումներից էլ հենց զարգացել է այսօրվա թուրքերենը։ Օսմանյան թուրքերեն 950 թվականին իսլամ են ընդունում Կարախանյան պետությունը եւ սելջուկ թուրքերը, որոնք երկուսն էլ համարվում են օսմանների էթնիկ եւ մշակութային նախնիները։ Այս պետությունների վարչական լեզուն բազմաթիվ փոխառություններ է ունեցել արաբերենից եւ պարսկերենից։ Օսմանյան ժամանակաշրջանում թուրքական գրականությունը, մասնավորապես Դիվանի գրականությունը, մեծապես կրել են պարսկերենի ազդեցությունը՝ ներառյալ բանաստեղծական չափերը եւ մեծաքանակ փոխառությունները։ Օսմանյան կայսրության (1299-1922) գրական եւ պաշտոնական լեզուն՝ օսմաներենը, որն իրենից ներկայացնում է թուրքերենի, արաբերենի եւ պարսկերենի խառնուրդ, զգալիորեն տարբերվում է ներկայիս թուրքերենից։ Առօրյա խոսակցական թուրքերենով՝ հայտնի որպես «կոպիտ թուրքերեն» (kaba Türkçe), խոսում են հիմնականում ցածր կրթական մակարդակի տեր մարդիկ, ինչպես եւ գյուղաբնակները։ Նրանց խոսքը ներառում է մայրենի լեզվի բառապաշարի մեծ մասը եւ հիմք է ծառայում ժամանակակից թուրքերենի համար։ Լեզվական բարեփոխումներ եւ ժամանակակից թուրքերեն Թուրքական ժամանակակից պետության հիմնադրումից եւ գրային բարեփոխումից հետո՝ 1932 թվականին, ինչպես արդեն նշվեց, Մուսթաֆա Քեմալ Աթաթյուրքի գլխավորությամբ հիմնադրվեց Թուրքական լեզվաբանական ընկերությունը, որի նպատակն էր հետազոտության ենթարկել թուրքերենը։ Նոր հիմնադրված կազմակերպության խնդիրներից էր նախաձեռնել լեզվական բարեփոխում՝ փոխարինելով արաբական եւ պարսկական փոխառությունները թուրքերեն համարժեքներով։ Մամուլում փոխառյալ բառերի կիրառումը արգելելով՝ Ընկերությանը հաջողվեց լեզվից դուրս մղել մի քանի հարյուր օտար բառեր։ Բառերի մեծ մասը, որ ԹԼԸ-ի կողմից ներառվեցին լեզվի մեջ, նոր էին կազմվել թուրքական արմատների միջոցով եւ հատուկ ընտրվել էին, որպեսզի վերակենդանացնեին հին թուրքերեն բառերը, որ դարերով չէին կիրառվել։ Նման արագ փոփոխությունը լեզվի մեջ հանգեցրեց նրան, որ տարիքով ավելի մեծերի եւ երիտասարդների բառապաշարը սկսեց չհամապատասխանել, միմյանցից տարբերվել։ Մինչեւ 1940-ական թվականները ծնված սերունդը առավել հակված էր արաբա-պարսկական ծագում ունեցող բառերը կիրառելու, մինչդեռ երիտասարդ սերունդը նախընտրում էր նոր արտահայտությունները։ Հետաքրքրական է այն, որ 1927 թվականին խորհրդարանում իր հայտնի երկար ելույթի (Ճառ, Nutuk) ժամանակ Աթաթյուրքի օգտագործած օսմաներենի ոճական ձեւերը, չնայած որ ժամանակակից թուրքերեն էին «թարգմանվել» շուրջ 3 անգամ՝ 1963, 1986 եւ 1995 թվականներին, խորթ են ներկայիս սերնդի ընթերցողների համար։ Անցած մի քանի տասնամյակների ընթացքում Թուրքական լեզվաբանական ընկերությունը շարունակական աշխատանք է տարել թուրքերեն այնպիսի բառեր մշակելու համար, որ կարտահայտեին նոր գաղափարներ ու տեխնոլոգիական տերմիններ։ Դրանք փոխառվում էին հիմնականում անգլերենից։ Այդ բառերի մեծ մասը, հատկապես տեղեկատվական տեխնոլոգիաների վերաբերյալ տերմինները, համընդհանուր կիրառություն են գտել։ Այնուամենայնիվ, ԹԼԸ-ն երբեմն քննադատում է արհեստական եւ հորինված բառերի ստեղծումը։ Որոշ փոփոխություններ, որ արվել էին ավելի վաղ, օրինակ bölem-ի փոխարինումը fırka -ով (կուսակցություն), չարժանացան համընդհանուր հավանության (fırka-ն փոխարինվեց ֆրանսերենից փոխառյալ parti-ով)։ Որոշ բառեր էլ վերադարձվեցին հին թուրքերենից եւ ստացան հատուկ իմաստներ։ Օրինակ, betik -ը (սկզբնական իմաստը՝ գիրք) այժմ կիրառվում է «ձեռագիր» (ձեռագրային լեզու) համակարգչային գիտության բնագավառում։ Բառերի մեծ մասը, որ գործածության մեջ են դրվել ԹԼԸ-ի կողմից, ունեն նաեւ իրենց հին համարժեքները։ Սա սովորաբար լինում է այն ժամանակ, երբ փոխառյալ բառը փոխում է իր իմաստը։ Օրինակ, dert բառը, որ ծագում է պարսկերեն dard (درد, «ցավ») բառից, թուրքերենում նշանակում է «հոգս, մտածմունք», մինչդեռ բուն թուրքական ağrı բառը օգտագործվում է «ֆիզիկական ցավը» արտահայտելու համար։ Երբեմն փոխառությունը իր նշանակությամբ փոքր-ինչ տարբերվում է բուն թուրքական բառից, ինչպես գերմանական եւ ռոմանական բառերը անգլերենում։ Ժամանակակից թուրքերեն բառերի եւ հին փոխառությունների օրինակները ստորեւ. Թուրքերենի բարբառներ Ժամանակակից թուրքերենի հիմքում Ստամբուլի խոսվածքն է։ «Ստամբուլի թուրքերենը» ("İstanbul Türkçesi") գրավոր եւ խոսակցական թուրքերենի այն օրինակն է, ինչպես առաջարկում էին Զիյա Գյոքալփը, Օմեր Սեյֆեդդինը եւ այլք։ Մի շարք բարբառներ գոյություն ունեն 1930-ական թվականներից սկսած թուրքական զանգվածային լրատվամիջոցների եւ կրթական համակարգի կողմից բարբառների կարգավորման (որոշակի բարբառների՝ միմյանց ձուլման, միախառնման գործընթաց, որը հաճախ ուղեկցվում է լեզվի ստանդարտացմամբ) շնորհիվ։ Գիտական շրջանակներում թուրք ուսումնասիրողները թուրքական բարբառները ընդունում են որպես բերանացի խոսք (ağız) կամ ճյուղ (şive)՝ առաջնորդվելով անորոշ լեզվական ակցենտով։ Թուրքական բարբառները ուսումնասիրելու ծրագրեր են իրականացվում մի քանի համալսարաններում։ Թուրքական լեզվաբանական ընկերությունը նույնպես նվիրվել է այս գործին։ Աշխատանքները դեռեւս ընթացքի մեջ են եւ նախատեսվում կազմել եւ հրատարակել թուրքական բարբառների համապարփակ ատլաս։ Ռումելիերենը (Rumelice), որով խոսում են Ռումելիայից (Թուրքիայի եվրոպական հատված) ներգաղթածները ներառում է Լուդոգորիեի, Դինլերի, Ադաքալեի առանձին բարբառներ, որոնցում նկատելի է բալկանյան լեզվական միջավայրի ազդեցությունը։ Kıbrıs Türkçesi -ն Կիպրոսի թուրքերենն է, որով խոսում են Կիպրոսի թուրքերը։ Էդիրնեի բարբառը կրում է Edirne անունը։ Ege-ով խոսում են Էգեյան ծովի տարածաշրջանի բնակիչները։ Այս բարբառը տարածվում է ընդհուպ մինչեւ Անթալիա։ Քոչվոր յուրյուքները, որոնց բնակվում են Թուրքիայի միջերկրածովյան ափին, նույնպես ունեն իրենց ուրույն բարբառը Նրանց չպետք է շփոթել Մակեդոնիայում, Հունաստանում եւ Թուրքիայի եվրոպական շրջաններում բնակվող յուրյուքների հետ, որոնք խոսում են բալկանյան գագաուզերենով։ Հարավարեւելյան շրջաններում մինչեւ Մերսինի արեւելյան շրջաններ խոսում են Güneydoğu բարբառով։ Doğu բարբառը, որով խոսում են Թուրքիայի արեւելյան շրջաններում, ունի բարբառների շղթա։ Մեսխեթցի թուրքերը, ովքեր ապրում են Ղազախստանում, Ադրբեջանում, Ռուսաստանում ինչպես նաեւ Կենտրոնական Ասիայի որոշ շրջաններում, խոսում են Թուրքիայի արեւելյան շրջանների Doğu բարբառով, որ ծագում է Կարսի, Արդահանի եւ Արդվինի շրջաններից եւ նմանություններ ունի ադրբեջաներենի հետ։ Թուրքիայի կենտրոնական շրջանների բարբառը կոչվում է Orta Anadolu։ Karadeniz-ը սեւծովյան արեւելյան տարածաշրջանի բարբառն է, որ կոչվում է նաեւ Տրապիզոնի բարբառ։ Այս բարբառում հստակ երեւում է հունարենի հնչյունական համակարգի եւ շարահյուսության հիմնարար ազդեցությունը։ Այն հայտնի է նաեւ լազական բարբառ (չշփոթե՛լ լազերենի հետ) անվամբ։ Կաստամոնուն Քասթամոնուի եւ հարակից տարածքների բարբառն է։ Կարամանյան թուրքերենով խոսում են Հունաստանում, որտեղ այն կոչվում է կարամանլիդիկա։ Վերջինս կարամանների գրական լեզուն է։ Թուրքերենի հնչյունական համակարգ Բաղաձայններ Աղբյուրներից մեկի պնդմամբ թուրքերենի բաղաձայնները սահմանվում են որպես եռաշարք ուժեղ-թույլ հնչյուններ (շնչեղ, ռնգային, ձայնեղ) ինչպես հայերեում է։ Հնչույթը, որ սովորաբար նշվում է որպես yumuşak g (փափուկ գ) թուրքերենի ուղղագրության մեջ գրվում է ⟨ğ⟩։ Այն կլոր ձայնավորների միջեւ ներկայանում է որպես ձայնային հաջորդականություն կամ ավելի թույլ երկշրթնային առաջնալեզվային հնչյուն, իսկ ոչ կլոր առաջնային ձայնավորների միջեւ՝ թույլ քիմքային առաջնալեզվային հնչյուն եւ ցանկացած այլ տեղում ձայնային հաջորդականություն։ Ğ-ն երբեք չի հայտնվում բառի կամ վանկի սկզբում, բայց միշտ հաջորդում է ձայնավորին։ Երբ բառավերջում է կամ նախորդում է մեկ այլ բաղաձայնի, երկարացնում է բաղաձայնը։ Բուն թուրքական բառերում [c], [ɟ] եւ [l] հնչյունները լրացուցիչ դասակարգման մեջ են գտնվում [k], [ɡ] եւ [ɫ] հնչյունների հետ. մի դեպքում հայտնվում են առաջնային ձայնավորների կողքին, մի դեպքում էլ՝ հետնային ձայնավորների։ Սովորաբար այս հնչույթների դասավորությունը անկանխատեսելի է, հատկապես փոխառյալ բառերի եւ հատուկ անունների պարագայում։ Որոշ բառերում [c], [ɟ] եւ [l] հնչյունները հանդես են գալիս հետնային ձայնավորների հետ։ Բաղաձայնների առնմանություն Թուրքերենի ուղղագրությունը ունի բաղաձայնների առնմանություն, երբ բաղաձայնները դառնում են ձայնեղ աղմկային։ Ինչպես օրինակ՝ b, d, c, ɡ ձայնավորները դառնում են համապատասխանաբար p, t, ç, k, երբ բառավերջում են կամ բաղաձայնից առաջ, բայց պահպանում են ձայնեղությունը ձայնավորից առաջ։ Փոխառյալ բառերում /k/-ի ձայնեղ համարժեքը /g/-ն է, իսկ թուրքական ծագմամբ բառերում՝ /ğ/-ն։ Սա նման է ռուսերենի եւ գերմաներեի նման լեզուներին, բայց թուրքերենի պարագայում արտասանությունը սովորաբար ստիպում է համապատասխանեցնել հնչյունները։ Մինչդեռ որոշ դեպքերում, ինչպես ad /at/ («անուն») գոյականի դեպքում (տրականը՝ada) հոլովվելիս հիմնական ձեւը պահպանվում է (կամ at /at/ «ձի», տրականը՝ata)։ Բացառություն են նաեւ od «կրակ» եւ ot «խոտ», sac «թիթեղ» եւ saç «մազ» բառերը։ Շատ փոխառյալ բառեր, ինչպես kitap-ը արտասանվում են ինչպես գրվում են, բայց շատ բառեր, ինչպես, hac («հաջ»), şad («ուրախ»), yad(«օտար, օտարական») պահպանում են իրենց հիմնական ձեւը։ Բուն թուրքական գոյականները, որ կազմված են 2 կամ ավելի վանկերից եւ ավարտվում են /k/ հնչյունով, գրեթե բոլորը ձեւափոխված տարբերակներում հիմնական բառավերջում ունենում են /ğ/։ Իսկ բայերի եւ միավանկ գոյականների պարագայում հիմնական /k/-ն պահպանվում է։ Ձայնավորներ Թուրքերենի ձայնավորներն են՝ ⟨a⟩, ⟨e⟩, ⟨ı⟩, ⟨i⟩, ⟨o⟩, ⟨ö⟩, ⟨u⟩, ⟨ü⟩։ Թուրքերենի ձայնավորների համակարգը կարող է համարվել եռաչափ, որտեղ ձայնավորները բնութագրվում են ըստ նրա, թե ինչպես եւ որտեղ են նրանք արտահայտվում՝ առջնային եւ հետնային, կլոր եւ ոչ կլոր, ինչպես նաեւ ձայնի բարձրությամբ։ Ձայնավորները դասակարգվում են հետեւյալ կերպ՝ [±հետնային], [±կլոր] եւ [±բարձր]։ Երկբարբառներ կան միայն փոխառյալ բառերում եւ կարող են դասակարգվել որպես իջնող երկբարբառներ, որ սովորաբար ուսումնասիրվում են որպես /j/ -ին կամ ձայնավորին հաջորդող։ Ձայնավորների ներդաշնակություն Թուրքերենը կցական լեզու է, որտեղ վերջածանցների շարքը կցվում է բառարմատին։ Ձայնավորների ներդաշնակությունը հնչյունաբանական գործընթաց է, որ ապահովում է հնչյունների հարթ հոսք՝ պահանջելով հնարավորինս քիչ բերանի շարժումներ։ Ձայնավորների ներդաշնակությունը կարելի է դիտարկել որպես ձուլման գործընթաց, երբ հաջորդ ձայնավորները վերցնում են նախորդ ձայնավորի առանձնահատկությունները։ Թուրքերենի ձայնավորները կարելի է դիտարկել նաեւ երկու սիմետրիկ համակարգերում՝ a-առանց կետիկների (a, ı, o, u), որտեղ հետնային ձայնավորներն են՝ բերանի հետնային մասով արտասանվող, եւ e-կետիկներով (e, i, ö, ü)՝ բերանի առաջնային մասով արտասանվող։ Ձայնավորների արտասանության տեղը եւ ձեւը որոշում են, թե որ տեսակի ձայնավորի ներդաշնակությանը պիտի ենթարկվի բառը։ Քերականական ածանցները ունեն «քամելեոնի էֆեկտ» եւ ենթարկվում են ձայնավորների ներդաշնակության հետեւյալ ձեւերին. Երկաստիճան (-e/-a). օրինակ, ներգոյական հոլովի ածանցը առաջնային ձայնավորներից հետո -de -ն է, իսկ հետնայիններից հետո՝ -da -ն։ Այսպիսի օրինակի համար հարմար է-de2 կրճատ նշագրումը։ Քառաստիճան (-i/-ı/-ü/-u). սեռական հոլովի ածանցը, օրինակ, -in կամ-ın է ոչ կլոր ձայնավորներից հետո (համապատասխանաբար առաջնային եւ հետնային), եւ -ün կամ-un է համապատասխան կլոր ձայնավորներից հետո. Այս օրինակի համար օգտագործվում է -in4 կրճատ նշագրումը։ Գործնականում երկկողմ տարբերակը (հայտնի է նաեւ e տիպի ձնկ (ձայնավորների ներդաշնակության կանոն) նշանակում է, որ եթե միջավայրը, որտեղ ձայնավորը ձեւավորվել է բառարմատի մեջ, բերանի առաջնային մասն է, ածանցը պետք է լինի e-ով, իսկ եթե հետնային է, ապա a-ով։ Քառաստիճան օրինակում (հայտնի է որպես i տիպի ձնկ) հավասարակշռում է կլորներին այնպես, ինչպես հետնայինի ու առաջնայինի դեպքում է։ Հետեւյալ օրինակները, որ հիմնված են dir4 մասնիկի վրա, ներկայացնում են i տիպի ձնկ-ն The following examples, based on the copula -dir4 ("[it] is"), illustrate the principles of i-type vowel harmony in practice: Türkiye'dir ("it is Turkey"), kapıdır ("it is the door"), but gündür ("it is the day"), paltodur ("it is the coat").։ 'Ձայնավորների ներդաշնակության կանոնում կան նաեւ որոշակի բացառություններ. Որոշ բուն թուրքական արմատ ունեցող բառեր, ինչպես օրինակ anne (մայր), elma (խնձոր) եւ kardeş (եղբայր)։ Այս օրինակներում վերջածանցները ներդաշնակության են ենթարկվում վերջին ձայնավորի հետ։ Բաղադրյալ բառերը, ինչպես օրինակ, bu-gün (այսօր) եւ baş-kent (մայրաքաղաք)։ Այս օրինակներում ձայնավորները ներդաշնակություն չեն պահանջում բաղկացուցիչ բառերի միջեւ։ Փոխառյալ բառերը սովորաբար չեն ենթարկվում ձնկ-ին, չնայած որոշ օրինակներում ածանցները ներդաշնակության են ենթարկվում առաջնային ձայնավորի հետ, նույնիսկ այն բառերում, որոնց վերջին վանկում չկա առաջնային ձայնավոր։ Սովորաբար վերոնշյալը տեղի է ունենում այն դեպքում, երբ բառերը ավարտվում են հետվերատամնային [l]-ով։ Օրինակ, halsiz < hal + -siz (անտարբեր), meçhuldür< meçhul + -dir (անհայտ է)։ Փոխառյալ ածանցները չեն ենթարկվում ձնկ-ին. -izm (ateizm «աթեիզմ»), -en (փոխառված է ֆրանսերենից, ածականի գերադրական աստիճանն է,« ամենա...»), anti- (antidemokratik «հակաժողովրդավարական»)։ Մի շարք բուն թուրքական վերջածանցներ նույնպես անփոփոխ են (կամ մասամբ են փոփոխելի), ինչպես կարելիության -abil մասնիկը կամ -ken մանիկը, ինչպես նաեւ ներկա ժամանակի -yor վերջածանցը։ Կան նաեւ որոշ ճյուղավորված վերջածանցներ, որոնք եւս չեն ենթարկվում ձնկ-ին՝ -gen-ը üçgen-ում (եռանկյունի) կամ altıgen-ում (վեցանկյուն)։ Գյուղական որոշ բարբառներում բացակայում են ներքոնշյալ բացառությունները. բուն թուրքական բաղադրություն, որ չի ենթարկվում ձնկ-ին՝Orta+köy («կենտրոնական գյուղ». տեղանուն է) փոխառությունները եւս խախտում են ձայնավորների ներդաշնակությունը՝ viyadük (<ֆրանսերեն viaduc-ից «ուղեկամուրջ») ստացական վերջածանց -i 4 ներդաշնակության է ենթարկվում վերջին ձայնավորի հետ (եւ փափկացնում k -ին բաղաձայների առնմանությամբ)՝ viyadüğü։ Ձայնավորների ներդաշնակության կանոնները կարող են փոփոխվել՝ ըստ տարածաշրջանային բարբառի։ Թուրքերենի տրապիզոնյան բարբառում, որի տարածման շրջանը Թուրքիայի հյուսիս-արեւմուտքն է, ենթարկվում է հին անատոլիական թուրքերենի կրճատված ձայնավորների ներդաշնակությանը, որը 2 ձայնավորների (ü եւ ı) կորստի արդյունքում լրացուցիչ բարդացել է, չնայած որ բացակայում է նաեւ հետվերատամնային ներդաշնակությունը։ Օրինակ, elün նշանակում է «քո ձեռքը»։ Մինչ երկրորդ դեմքի եզակի պատկանելիության վերջածանը փոփոխվում է առաջնային եւ հետնային ձայնավորների միջեւ, դառնում -ün կամ -un, ինչպես elün կամ kitabun։ Տրապիզոնի բարբառում ü ձայնավորի պակասության պատճառով 2 դեպքում էլ օգտագործվում է -un տարբերակը՝ elun, kitabun։ Բառի շեշտադրությունը թուրքերենում Բառերի մեծ մասում շեշտն ընկնում է վերջին վանկի վրա։ Կան մի քանի բացառություններ, որոնց մեջ մտնում են որոշակի փոխառություններ, մասնավորապես, իտալերեն եւ հունարեն փոխառությունները, որոնք են ձայնարկություններ, որոշ հարցական բառեր, մակբայներ (բայց ոչ ածականներ, որ կատարում են նաեւ մակբայի գործառույթ) եւ մի շարք հատուկ անուններ։ Փոխառություններում հիմնականում շեշտվում է նախավերջին վանկը՝ [ɫoˈkanta] lokanta- ճաշարան կամ [isˈcele] iskele -նավահանգիստ։ Հատուկ անուններում եւս սովորաբար շեշտվում է նախավերջին վանկը՝ [isˈtanbuɫ] İstanbul, սակայն երբեմն շեշտվում է վերջից երրորդ վանկը, եթե բառը վերջանում է կրետիկ (ամֆիմակր) ռիթմով՝ [ˈaŋkaɾa] Ankara։ Ի հավելումն, որոշ վերջածանցների դեպքում, ինչպես -le «հետ» եւ բայի ժխտական ածանցը -me-/-ma-, շեշտն ընկնւմ է նրանց նախորդող վանկի վրա՝ kitáp-la «գրքով», dé-me-mek «չասել»։ Որոշ դեպքերում (օրինակ, բարդ բառերի երկրորդ մասում կամ, երբ բային նախորդում է անորոշ խնդիր) բառի շեշտը ճնշվում է եւ չի լսվում։ Շարահյուսություն Նախադասությունների խմբեր Թուրքերենում կան նախադասությունների երկու խմբեր՝ բայական եւ անվանական։ Ներքոբերյալ բայական նախադասության օրինակում ստորոգյալը սահմանական բայ է, մինչդեռ անվանական նախադասությունում պետք է ունենա կամ ոչ բացահայտ բայ, կամ կապող բայ՝ ol կամ -y- («լինել» բայի տարբերակներն են)։ Ժխտում Նախադասության երկու տիպերը ունեն ժխտման տարբեր ձեւեր։ Անվանական նախադասության ժխտումը կատարվում է değil բառի ավելացմամբ։ Օրինակ, վերեւի նախադասության ժխտականը կլինի հետեւյալ կերպ Necla oğretmen değil (Նեջլան ուսուցիչ չէ)։ Բայական նախադասությունը պահանջում է բային ժխտական վերջածանցի՝ -me-ի հավելում (այն դրվում է բայարմատից հետո եւ ժամանակ ցույց տվող ածանցից առաջ)։ Necla okula gitmedi (Նեջլան չգնաց դպրոց)։ Հարցական նախադասություն Բայական նախադասություններում -mi հարցական ձեւույթը առանց որեւէ այլ մասնիկի դրվում է նախադասության վերջում. Necla okula gitti mi? (Նեջլան գնա՞ց դպրոց)։ Անվանական նախադասություններում -mi-ն դրվում է ստորոգյալից հետո, բայց նախքան անձնական վերջածանցը. Necla, siz oğretmen misiniz? (Նեջլա՛, դուք ուսուցի՞չ եք)։ Բառի կարգ Թուրքերեն պարզ նախադասության մեջ բառի կարգը, ինչպես կորեերենում եւ լատիներենում, հիմնականում հետեւյալ կերպ է՝ ենթակա-խնդիր-բայ։ Թուրքերենը ունի իրադարձության կամ դեպքի ընդգծման համակարգ եւ մի շարք քերականական ձեւեր մատնանշվում են ձեւաբանական նշումների օգտագործման միջոցով։ ԵԽԲ կառուցվածքը կարող է խախտվել եւ սա կարող է համարվել լեզվի «պրագմատիկ բառային կարգ»՝ երբ քերականական տեսանկյունից չի կարելի վստահել բառային կարգին։ Ինչպես նշվեց, թուրքերենի հիմնական բառային կարգը ԵԽԲ-ն է, իսկ բառային կարգը, ընդհանրապես, կարող է փոփովել որոշակի պայմանների դեպքում։ Անմիջապես մակբայական Քննարկենք ներքոբերյալ նախադասությունը. Ստորոգյալից հետո Ստորոգյալից հետո գտնվելը մատնանշում է կարեւոր ինֆորմացիա լինելու փաստը. ինֆորմացիա, որ հայտնի է եւ՛ խոսողին, եւ՛ լսողին, կամ ինֆորմացիա, որն արդեն իսկ առկա է կոնտեքստում։ Թուրքերենի քերականություն Թուրքերենը կցական լեզու է, հաճախ օգտագործում է ածանցներ, հատկապես վերջածանցներ կամ վերջավորություններ։ Մի բառը կարող է ունենալ մի շարք ածանցներ, ինչը կարող է օգտագործվել նաեւ նոր բառեր կազմելու, ինչպես օրինակ որեւէ անուն խոսքի մասից բայ կամ էլ բայարմատից անուն կազմելու համար։ Ոորշ ածանցներ բառի մեջ ունեն քերականական գործառույթ։ Միակ բուն թուրքական նախամասնիկները բաղաձայնույթը ուժեղացնող վանկերն են, որ կիրառվում են ածականների եւ մակբայների հետ՝ sımsıcak «շատ տաք, եռացող»< sıcak, masmavi -կաս-կապույտ< mavi։ Ածանցների շատ կիրառությունը երկար բառեր է ծնում, օրինակ, Çekoslovakyalılaştıramadıklarımızdanmışsınızcasına «Հավանաբար դուք նրանցից մեկն եք, ում մենք Ձեզ չկարողացանք դարձնել չեխոսլովակ»։ Երկար բառերը հաճախ են կիրառվում թուրքերենում, ինչպիսին է նաեւ թուրքական թերթերի հոդվածներից մեկի հետեւյալ վերնագիրը Bayramlaşamadıklarımız «Նրանք, ում չկարողացանք շնորհավորել տոների առթիվ»։ Գոյականներ Թուրքերենում չկա որոշիչ հոդ, առարկայի որոշակիությունը արտահայտվում է հայցական հոլովի կիրառմամբ։ Թուրքերենի գոյականները հոլովվում են վերջավորություններ ստանալու միջոցով։ Թուրքերենում գոյականը ունի 6 հոլով, որոնց բոլոր վերջածանցները ենթարկվում են ձայնավորների ներդաշնակության կանոնին։ Հոգնակիակերտ մասնիկը՝ -ler 2-ը հաջորդում է անմիջապես բառարմատին։ Դրանից հետո նոր դրվում են մյուս ածանցները՝ köylerin «գյուղերի»։ Բառը դրվում է հայցական հոլովով այ դեպքում, եթե հայտնի է այն առարկան ինչի մասին խոսքը գնում է. համեմատենք հետեւյալ նախադասությունները. (bir) ağaç gördük «մի ծառ տեսանք» եւ ağacı gördük «ծառը տեսանք»։ Հոգնակիակերտ -ler 2 մասնիկը չի կիրառվում, երբ բառը դասակարգ կամ ինչ-որ կատեգորիա է ցույց տալիս։ Օրինակ, ağaç gördük-ը հավասարապես կարող է նշանակել եւ՛ «ծառ տեսանք», եւ՛ «ծառեր տեսանք»։ ağaç բառի թեքումները ի ցույց են դնում թուրքերենի հնչյունական համակարգի կարեւոր հատկությունները՝ բաղաձայնների առնմանությունը վերջածանցներում (ağaçtan, ağaçta) եւ վերջին բաղաձայնների հնչեղացումը ձայնավորներց հետո (ağacın, ağaca, ağacı)։ Հավելենք, որ գոյականները ստանում են նաեւ անձնական վերջածանցներ, օրինակ, -imiz 4 («մեր»)։ Այս մասնիկնների կցումով կարող են կազմվել ավարտուն նախադասություններ։ Ժխտական mi 4 մասնիկը անմիջապես հաջորդում է բառին հարցական նախադասության մեջ՝ köye mi? («Գյո՞ւղ (ես գնում)»), ağaç mı? («Ծա՞ռ է»)։ Անձնական դերանուններ Թուրքերենի անձնական դերանուններն են՝ ben (ես), sen (դու), o (նա), biz (մենք), siz (դուք), onlar (նրանք)։ Նրանք հոլովվում են որոշակի բացառություններով. benim (իմ), bizim (մեր), bana (ինձ), sana (քեզ)։ Երրորդ դեմքի դերանուն o-ն հոլովվելիս դառնում է on եւ նոր միայն ստանում հոլովական վերջածանցներ։ Կապակցման եղանակներ (tamlama) Երկու գոյականներ կամ գոյականների խումբը կարող են կապվել հետեւյալ եղանակներով. որոշյալ (ստացական) կապակցություն (belirtili tamlama), օրինակ, Türkiye'nin sesi (Թուրքիայի ձայնը), ձայն, որ պատկանում է Թուրքիային։ Այս կապակցության ձեւում սեռական հոլովի -in4 մասնիկը կցվում է առաջին անվանը, իսկ երկրորդ անունը ստանում է երրորդ դեմքի -(s) i 4 վերջածանը։ անորոշ (որակող) կապակցություն (belirtisiz tamlama), օրինակ, Türkiye Cumhuriyeti (Թուրքիայի Հանրապետություն)։ Այստեղ առաջին գոյականը չունի որեւէ վերջավորություն, իսկ երկրորդը ստացել է երրորդ դեմքի -(s)i4 վերջածանցը։ Ներքոբերյալ աղյուսակը ցուցադրում է վերոնշյալ սկզբունքները։ Վերջին օրինակը ցույց է տալիս, որ որակող նախադասությունը կարող է լինել ավարտուն։ Գոյականների կապակցության եւս մեկ ձեւ գոյություն ունի՝ անվերջածանց կապակցություն (takısız tamlama)։ Այս կապակցության մեջ առաջին գոյականը հանդես է գալիս որպես ածական. Demir kapı (երկաթյա դուռ), elma yanak (խնձոր թշներ, ի նկատի ունի կարմիր թշներ), kömür göz (սեւ աչքեր)։ Ածականներ Թուրքերենում ածականները չեն հոլովվում։ Սակայն մի շարք ածականներ, որ կարող են կիրառվել որպես գոյական, հոլովվում են գոյականի նման։ Օրինակ, güzel («գեղեցիկ») → güzeller («գեղեցիկ մարդիկ, սիրուններ»)։ var (գոյություն ունեցող, կա) and yok (գոյություն չունեցող, չկա) ածականները կիրառվում են «կա» եւ «չկա», «ունի» եւ «չունի» իմաստներով՝ süt yok-կաթ չկա, imparatorun elbisesi yok- Կայսրը հագուստ չունի, kedimin ayakkabıları yoktu -կատուս կոշիկներ չուներ։ Բայ Թուրքերենի բայերը ունեն դեմք։ Նրանք կարող են կազմել ժխտական, կարելիության եւ անկարելիության ձեւեր։ Բայերը ունեն ժամանակ (ներկա, անցյալ, ապառնի եւ ընդարձակ), եղանակ (պայմանական, հրամայական, հարկադրական, ըղձական, ենթադրական)։ Ժխտականը կազմվում է -me2- մասնիկի միջոցով, որ կցվում է անմիջապես արմատին։ Թուրքերենի գրեթե բոլոր բայերը խոնարհվում են նույն կերպ։ Ամենահայտնի բացառությունը անկանոն եւ անկատար բայ i-ն է, որը կարող է օգտագործվել բաղադրյալ կառույցներում. Gelememişti = Gelememiş idi = Gelememiş + i- + -di։ Բայի ժամանակ Թուրքերենում կա բայի 9 պարզ եւ 20 բաղադրյալ ժամանակ։ 9 պարզ ժամանակներն են՝ անցյալ կատարյալ (di'li geçmiş), անկատար անցյալ (miş'li geçmiş), ներկա շարունակական, ընդարձակ ներկա, ապառնի, ըղձական, ենթադրական, պայմանական եւ հրամայական։ Բաղադրյալ ձեւերը միավորվում են 3 խմբերի մեջ՝ պատմական (hikaye), ենթադրություն (rivayet), պայմանական (koşul)։ Կան նաեւ այսպես կոչված կապակցված բայեր, որոնք կազմվում են բայարմատին այնպիսի վերջածանցների կցմամբ ինչպիսիք են bil կամver-ը։ Bil-ը (կարողանալ, ի վիճակի լինել) կարելիության վերջածանցն է։ Ver-ը արագության ցուցիչն է, kal-ը՝ անժամկետության, yaz-ը՝ ինչ-որ բանին մոտ լինելու (գրեթե)։ Այսպես, եթե gittin նշանակում է «դու գնացիր», ապա gidebildin նշանակում է «կարողացար գնալ», իսկ gidiverdin նշանակում է «արագ գնացիր»։ Կապակցված բայերը, փաստորեն, կազմվում են այնպես ինչպես պարզ բայերը։ Դերբայներ (ածականական դերբայներ) Թուրքերենի բայերը ունեն հատկորոշիչ ձեւեր, ներառյալ ներկա ժամանակի բայերը։ Դրանք նման են անգլերենի դերբայներին։ Ունենում են -en2, -ecek2, miş4,-er2 կամ ir4 վերջածանցները։ Նրանք կարող են կատարել ինչպես ածականի, այնպես էլ գոյականի գործառույթներ, օրինակ, oynamayan çocuklar- երեխաներ, որոնք չեն խաղում, oynamayanlar-չխաղացողներ, okur yazar -կրթված, okur yazarlar- կրթվածներ։ -en2 -ով կազմվող դերբայը չի համաձայնում թվով։ -ecek2 -ով դրված բառերը ցույց են տալիս ապառնի ժամանակ, իսկ -dik4 -ով դրվածները՝ ներկա եւ անցյալ։ Վերջին 2 ածանցները ստանում են անձնական վերջածանցներ, օրինակ, yediğim - իմ կերած, yediğin-քո կերած եւ այսպես շարունակ։ Թուրքերենի բառապաշար 2010 թվականին վերահրատարակված Büyük Türkçe Sözlük (Թուրքերենի մեծ բառարան)-ը թուրքերենի պաշտոնական բառարանն է, որ հրատարակվել է Թուրքական լեզվաբանական ընկերության կողմից, պարունակում է 616,767 բառեր, արտահայտություններ, տերմիններ եւ անուններ։ 2005 թվականին հրատարակված Güncel Türkçe Sözlük-ը եւս թուրքերենի պաշտոնական բառարան է, հրատարակված Թուրքական լեզվաբանական ընկերության կողմից, պարունակում է 104,481 բառեր, որոնց 86%-ը թուրքական, իսկ 14%-ը ունեն օտար ծագում Among the most significant foreign contributors to Turkish vocabulary are Arabic, French, Persian, Italian, English, and Greek.։ Թուրքերենի բառապաշարում շատ են արաբական, պարսկական, ֆրանսիական, իտալական, անգլիական եւ հունական փոխառությունները եւ լեզվական ազդեցությունները՝ ընդհանուր առմամբ։ Բառերի կառուցվածք Թուրքերենը լայնորեն կիրառում է կցականությունը՝ բայական արմատներից եւ անուն խոսքի մասերից նոր բառեր կազմելու համար։ Թուրքերեն բառերի մեծամասնությունը կազմվում են ածանցյալ վերջածանցների կիրառմամբ։ Վերջածանցների կցման հետ կապված թուրքերենը ունի որոշակի սկզբունքներ։ Թուրքերենում վերջածանցների մեծ մասը ունեն մի քանի տարբերակներ՝ ենթարկվելով ձայնավորների ներդաշնակության եւ բաղաձայնների առնմանության կանոններին։ Մեկ այլ օրինակ՝ բայական հիմքով. Նոր բառերը հաճախ կազմվում են երկու բառերի միավորումից, ինչպես գերմաներենում։ Բառակազմումը լինում է երկու տեսակի՝ պարզ եւ (s)I-ով կազմվող։ Պարզ բառակազմումը տեղի է ունենում հետեւյալ կերպ. եւ՛ գոյականը, եւ՛ ածականը միմյանց են կցվում առանց որեւէ վերջածանցի, ինչպես օրինակ kızarkadaş՝ kız+arkadaş (ընկերուհի), կամ karabiber՝ kara+biber (սեւ պղպեղ)։ Թուրքերենում բառերի մեծ մասը կազմվում են (s)I- միջոցով, ինչը նշանակում է, որ երկրորդ բառը ստանում է երրորդ դեմքի պատկանելիության վերջածանց. Թուրքերենի գրային համակարգ 1928 թվականին Աթաթյուրքի իրականացրած լեզվական բարեփոխումների արդյունքում թուրքերենը օսմաներենի այբուբենի, որը արաբապարսկական այբուբենների խառնուրդն էր, կիրառությունից անցավ լատինատառ այբուբենի կիրառման։ Օսմանյան այբուբենը նշում էր միայն երեք տարբեր ձայնավորներ՝ ā, ū եւ ī եւ ուներ մի քանի չօգտագործվող բաղաձայն, ինչպես z-ի մի քանի տարբերակ, որ բնորոշ էին արաբերենին, ոչ թե թուրքերենին։ Արաբական գրային համակարգում կարճ ձայնավորների բացթողումը անհամատեղելի էր թուրքերենի հետ, որն ուներ 8 ձայնավոր։ Գրային բարեփոխումը ընթացիկ մշակութային բարեփոխումների մեջ կարեւոր քայլ էր։ Նոր այբուբենի պատրաստումը եւ թուրքերենի հնչյուններին համապատասխան փոփոխությունների իրականացումը վստահված էր Լեզվաբանական ընկերությանը, որը իր շարքերում ներառում էր ականավոր լեզվաբանների, գիտնականների եւ գրողների։ Երկրի բոլոր ծայրերում բացված հասարակական դպրոցները պարտավոր էին ներկայացնել թուրքերենի նոր այբուբենը, մի շարք հասարակական կազմակերպություններ, ինչպես նաեւ Աթաթյուրքը անձամբ շրջում էին երկրով մեկ եւ սովորեցնում նոր այբուբենը As a result, there was a dramatic increase in literacy from its original Third World levels.։ Արդյունքում գրանցվեց գրագիտության աճ։ Այժմ թուրքերենը ունի իր հնչյուններին համապատասխան այբուբեն, գրվում է այնպես ինչպես արտասանվում է, ամեն մի տառին համապատասխանում է մի հնչյուն։ Հնչյուններից ⟨ö⟩ եւ ⟨ü⟩ -ն արտասնավում են ինչպես գերմաներենում՝ [ø] եւ [y]։ ⟨ş⟩ եւ ⟨ç⟩ տառերը արտասանվում են համապատասխանաբար՝ [ʃ] եւ [tʃ]։ Թուրքերենի այբուբենը ունի 29 տառ (q, x, w տառերը հանվել են եւ ավելացվել են ç, ş, ğ, ı, ö, ü տառերը)՝ a, b, c, ç, d, e, f, g, ğ, h, ı, i, j, k, l, m, n, o, ö, p, r, s, ş, t, u, ü, v, y, z ( i -ի մեծատառ İ-ն է, ı-ի մեծատառը՝ I)։ Օրինակ Աշըք Վեյսել Սաթըրօղլու (1894–1973) Dostlar Beni Hatırlasın (Ընկերները թող ինձ հիշեն) Թուրքերեն սուլոցների լեզուն Թուրքական Գիրեսունի մարզում Քյուշքյոյ գյուղի բնակիչները արդեն շուրջ 400 տարի է ինչ հաղորդակցվում են թուրքերենի սուլող տարբերակով («սուլող» լեզուները մատների, լեզվի, ատամների, շուրթերի եւ թշների միջոցով ստեղծվող սուլոցին բառի արժեք տվող եւ այդ բառերից բաղկացած լեզուներն են)։ Այս արածաշրջանը բաղկացած է մի շարք անդնդախոր ձորերից եւ հաղորդակցության այս ոչ սովորական ձեւը հնարավորություն է տալիս հաղորդակցվել նույնիսկ մինչեւ 5 կմ հեռավորությունից։ Թուրքական իշխանությունների հաշվարկների համաձայն շուրջ 10.000 մարդ հաղորդակցվում է սուլոցների լեզվով։ 2011 թվականին ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ն «սուլող» թուրքերենը դասել է մեռնող լեզուների շարքին՝ այն ներառելով ոչ նյութական մշակութային ժառանգության ցուցակներում։ Դրանից հետո տեղական կրթության վարչությունը լեզուն ներառել է դպրոցական ծրագրի մեջ՝ այն վերակենդանացնելու հույսով։ Ուսուցումը իրականացվում է թուրքական արմատներով գերմանացի գիտնական Օնուր Գյունթյուրքյունի կողմից, ով ուսումնասիրելով լեզուն, նշում է, որ այն թուրքերենի բառապաշարի եւ շարահյուսության արտացոլումն է։ Հնչյունային համակարգ Տես նաեւ Լեզվաընտանիքների ցանկ Ծանոթագրություններ Աղբյուրներ (2nd edition 1989) Առցանց աղբյուրներ''' Ալեքսանդր Սաֆարյան, Աշոտ Սողոմոնյան, Տիրան Լոքմագյոզյան, Թուրքերենի դասագիրք, ԵՊՀ, Խմբ.՝ Ռ. Մելքոնյան, Ա. Սարգսյան.- Յոթերորդ լրամշակված հրատարակություն. - Եր.: ԵՊՀ հրատարակչություն, 2021. Գիրք Ա.- 326 էջ Գրականություն Արտաքին հղումներ Swadesh list of Turkish basic vocabulary words (from Wiktionary's Swadesh-list appendix) Turkish Language: Resources – University of Michigan LT: Turkish grammar introduction and automatic verb declinations (non-commercial) Թյուրքական լեզուներ Կցական լեզուներ Թուրքիայի լեզուներ Ադրբեջանի լեզուներ Բուլղարիայի լեզուներ Կիպրոսի լեզուներ Գերմանիայի լեզուներ Ռուսաստանի լեզուներ Հյուսիսային Մակեդոնիայի լեզուներ Կոսովոյի լեզուներ Թուրքիայի մշակույթ


text: Իդո, արհեստական լեզու է, էսպերանտոյի տարատեսակներից։ Իդոն զարգացել է 1900-ականների սկզբին հիմնականում Եվրոպայում։ Շատ առումներով կրկնում է էսպերանտոն, սակայն ունի որոշակի տարբերություններ։ 2000 թվականի տվյալներով՝ իդո լեզվով աշխարհում խոսում է 100-200 մարդ։ Ծանոթագրություններ Արտաքին հղումներ Արհեստական լեզուներ