source: wikipedia

text: Քերականությունը (հունարեն՝ γραμματική) լեզվաբանության մեջ կառուցողական կանոնների համակարգ է, որը կառավարում է նախադասությունների, բառակապակցությունների եւ բառերի խմբերը յուրաքանչյուր բնական լեզվում։ Այս տերմինը նաեւ առնչվում է կանոնների ուսումնասիրությանը եւ տվյալ ոլորտն իր մեջ է ընդգրկում նաեւ հնչյունաբանություն, ձեւաբանություն, շարահյուսություն բաժինները, որոնք հաճախ ուսումնասիրվում են հնչյունաբանության, իմաստաբանության եւ պրագմատիկության օգնությամբ։ Այս կամ այն լեզվով խոսող մարդիկ ունեն ներքին կանոնների շարք տվյալ լեզուն օգտագործելու համար եւ այս կանոններն են կազմում լեզվի քերականությունը։ Քերականական տեղեկության մեծ մասը դա մայրենի լեզվից է, որը ձեռք է բերվել ոչ թե ուսումնասիրությունների կամ կանոնների շնորհիվ, այլ լեզուն օգտագործող մարդկանց եւ այդ լեզվով խոսողներին ուսումասիրելով։ Աշխատանքի մեծ մասը արվում է վաղ հասակում, հետո արդեն կյանքի ընթացքում լեզու սովորելը սովորաբար պահանջում է կանոնների ընկալման ավելի բարձր աստիճան։ Ուստի քերականությունը լեզվի օգտագործումը ընդգծող ճանաչողական ինֆորմացիա է։ Յուրաքանչյուր լեզվի քերականական կառուցվածք բնութագրվում է քերականական իմաստների արտահայտության ձեւերով։ Քերականական իմաստներ արտահայտելու համար մեծապես օգտագործվում են նաեւ սպասարկու բառերը, հնչերանգն ու շարադասությունը։ Քերականական կառուցվածքը սերտորեն կապված է լեզվի համակարգի մյուս կողմերի՝ հնչյունային համակարգի եւ բառային կազմի հետ։ Կապը բառային կազմի հետ դրսեւորվում է հատկապես բառակազմության ու բառադարձվածաբանության եւ բառերի բառաքերականական դասերի (գոյական, բայ եւ այլն) բնագավառում։ Վերջիններով են պայմանավորված բառերի ընդհանուր քերականական հատկանիշները։ «Քերականություն» տերմինը կարող է օգտագործվել նաեւ խոսողների խմբի լեզվական բնորոշումները կառավարող կանոնները նկարագրելու համար։ Հետեւաբար «Անգլերեն քերականություն» տերմինը կարող է մի քանի բան նշանակել։ Այն կարող է վերաբերել անգլերենի ամբողջ քերականությանը, այսինքն անգլերենով բոլոր խոսողների քերականություններին։ Այս դեպքում տերմինն իր մեջ է ներառում բազմազան տեսակներ, կամ, հակառակը, տերմինը կարող է վերաբերել միայն այն քերականությանը, որը բնորոշ է բոլորին կամ անգլիախոսների մեծամասնությանը (օրինակ՝ ենթակա-ստորոգյալ-խնդիր դասավորությունը պարզ ընդարձակ նախադասություններում), կամ էլ այն կարող է վերաբերել անգլերենի կոնկրետ լավ ընդգծված տեսակին (օրինակ՝ կոնկրետ մարզի ստանդարտ անգլերենը)։ Հատուկ նկարագրությունը, ուսումասիրությունը կամ վերլուծությունը նույնպես կարող են վերաբերել քերականությանը։ Տեղեկագիրքը, որը քերականական լեզվի մասին է, կոչվում է «Քերականական տեղեկագիրք» կամ պարզապես «Քերականություն»։ Ամբողջական ճշգրիտ քերականությունը, որը կատարելապես նկարագրում է լեզվի քերականական կառուցվածքները, կոչվում է նկարագրական քերականություն։ Այս տեսակի նկարագրողական լեզվաբանությունը, որը որոշ քերականական ձեւեր խափանելու եւ մյուսները առաջադրելու փորձ Է, հակադրում է լեզվաբանական կանոնին։ Օրինակ՝ նախդիրների՝ նախադասության վերջում լինելը բավականին շատ է հանդիպում գերմանական լեզուներում եւ անցել երկար պատմություն անգլերենում։ Ջոն Դրայդենը, այնուամենայնիվ, դեմ էր նախադասության այս կազմությանը (առանց բացատրության) եւ խորհուրդ էր տալիս մնացած անգլյախոս մարդկանց խուսափել այս կազմությունից եւ սահմանափակել դրա օգտագործումը։ Լեզվաբանությունից դուրս քերականությունը հաճախ օգտագործվում է բավականին տարբեր իմաստներով։ Որոշ դեպքերում այն կարող է օգտագործվել ավելի լայն իմաստով՝ ներառելով ուղղագրությունը եւ կետադրությունը, որոնք լեզվաբանները սովորաբար չեն համարում քերականության մի մաս։ Սրանք ավելի շատ ուղղագրության մաս են հանդիսանում՝ կանոների շարք, որը օգտագործվում է գրավոր լեզվում։ Իսկ որոշ դեպքերում այն կարող է օգտագործվել ավելի նեղ իմաստով՝ վերաբերվելով միայն քերականական կանոներին եւ բացառելով լեզվի այն ասպեկտները, որոնք ենթակա չեն փոփոխման կամ բանավեճի։ Ջերիմի Բաթերֆիլդը պնդում էր՝ նրանք, որոնք չեն հանդիսանում լեզվաբաններ «քերականությունը հաճախ հանդիսանում է անգլերենի յուրաքանչյուր ասպեկտին առնչվելու ընդհանուր միջոց»։ Հայ քերականության պատմությունը սկսվել է V դարից եւ անցել զարգացման 3 հիմնական շրջան՝ հունատիպ քերականության (V դարից մինչեւ XVII դարի սկիզբ), լատինատիպ քերականության (XVII դարի սկիզբ մինչեւ XVIII դարի վերջին քառորդ), ինքնատիպ քերականության (XVIII դարի վերջին քառորդից մինչեւ մեր օրերը)։ Ստուգաբանություն Քերականութուն բառն առաջացել է հունարեն γραμματικὴ τέχνη (grammatikē technē) բառակապակցությունից, որը նշանակում է տառերի արվեստ՝ γράμμα (gramma) - տառ եւ γράφειν (graphein) - նկարել եւ գրել բառերից։ Նույն հունարեն արմատը հանդիպում է նաեւ գրաֆիկա, գրաֆիմ (լեզվի ամենափորքր միավորը՝ տառ) եւ փոտոգրաֆ (լուսանկարիչ) բառերում։ Պատմություն Բաբելոնացիներն ունեն լեզվի նկարագրության վաղ փորձեր, բայց սանսկրիտի առաջին կանոնավոր քերականությունն առաջացել է երկաթի դարում Հնդկաստանում Յասկայի(Մ.թ. 6րդ դար), Պանինիի(Մ.թ. 6-5րդ դար) եւ նրա մեկնաբանների՝ Պինգալայի(մ.թ. 2րդ դար), Կատյայանայի եւ Պատանջալիի (մ.թ. 2րդ դար) շնորհիվ։ Տոլկապիյամը թամիլերենի ամենավաղ քերականությունն է, որը թվագրվում է մ.թ. 5-րդ դարից առաջ։ Արեւմուտքում քերականությունն որպես հելլենականության դարաշրջանի կանոնակարգություն էր մ.թ. 3-րդ դարից սկսած այնպիսի հեղինակների միջնորդությամբ, ինչպիսիք են Րինաուսը եւ Արիստարք Սամատրասը։ Ամենավաղ գոյություն ունեցող աշխատանքը «Քերականության արվեստը»-ն է վերագրված Դիոնիսիոս Թրակացուն (մ.թ. 1-ին դար)։ Լատիներենի քերականությունը սկսել է զարգանալ սկսած մ.թ. 1-ին դարից, հետեւելով հունարենի օրինակին, ի շնորհիվ այնպիսի հեղինակների աշխատանքների, ինչպիսիք են Օրիբիուս Պուպիլուսը, Րեմիուս Պալաեմոնը, Մարկուս Վալերիուս Պրոբուսը, Վերիուս Ֆլակուսը եւ Աեմիլիուս Ասպերը։ Իռլանդերենի քերականությունը կազմվել է 7-րդ դարում Օուրասեպտ նա Էն-էսիսի շնորհիվ։ Արաբերենի քերականությունը զարգացել է 7-րդ դարում Աբու ալ-Ասուադ ալ-Դուալի օգնությամբ։ Եբրայերենի քերականության վերաբերյալ առաջին բանագրությունները միջնադարում են Միշնայի աշխատություններում (Եբրեերեն աստվածաշնչի բանահյուսություններում)։ Քարաիթե ավանդույթն առաջացել է Աբբասյան խալիֆայության ժամանկաշրջանում Բաղդադում։ Դիքդուքը (10-րդ դար) քերականական ամենավաղ մեկնություներից է հրեական աստվածաշնչում։ 12-րդ դարում Աբու Իբրահիմ Իբն Բարունը համեմատել է եբրեերենն արաբերենի հետ արաբական քերականական ավանդություններում։ Հետեւելով ուշ անտիկ դարաշրջանի հեղինակների ազդեցությանը, ինչպիսին է օրինակ Պրիսցյանը, միջնադարում քերականությունը, պատկանելով յոթ ազատ արվեստների եռուսուցմանը, դասավանդվում էր, որպես հիմնական կանոնակարգ։ Մայրենի լեզուների ուսումնասիրումն աստիճանաբար սկսում է զարգանալ միջնադարում` որոշ մեկուսի աշխատություններով, օրինակ՝ «Առաջին քերականական բանագրությունը», բայց այն ազդեցիկ է դառնում միայն վերածննդի եւ բարոկկոյի ժամանակաշրջանում։ 1486 թվականին Անտոնիո դե Նեբրիխան հրատարակում է Las introduciones Latinas contrapuesto el romance al Latin, եւ առաջին իսպաներենի քերականությունը Gramática de la lengua castellana 1492 թվականին։ 16-րդ դարի ընթացքում իտալական վերածնունդի ժամանակաշրջանում Questione della lingua-ն իտալերենի կարգավիճակի եւ իդեալական կազմության վերաբերյալ քննարկում էր, որը առաջացրել էր Դանթեի de vulgari eloquentia-ն (Պիետրո Բեմբո, Prose della volgar lingua Venice 1525)։ 1583 թվականին Ադամ Բոխորիչը գրել է սլովեներենի առաջին քերականությունը։ Ոչ եվրոպական լեզուների քերականությունը սկսած 16-րդ դարից սկսել է ունենալ ավարտուն կառուցվածք կտակարանների եւ Աստվածաշնչի թարգմանությունները ճիշտ կատարելու համար։ Օրինակ՝ Grammatica o Arte de la Lengua General de los Indios de los Reynos del Perú (1560), եւ Դոմինգո դե Սանտո Թոմասի կեչուա լեզուների քերականությունը։ 18-րդ դարի վերջերին քերականությունը սկսեցին համարել ժամանակակից լեզվաբանության նոր կանոնակարգ։ Յակոբ Գրիմի գերմաներենի քերականությունը՝ Deutsche Grammatik առաջին անգամ տպագրվել է 1810-ականներին։ Ֆրանց Բոպպի «Պատմահամեմատական քերականություն»-ը՝ պատմահամեմատական քերականության հիմքը, հրատարակվել է 1833 թվականին։ Տեսական հիմքեր Պարզ բաղադրույթային քերականական վերլուծության ծառը, համաձայն որի նախադասությունը բաժանվել է գոյականական եւ բայական մասերի։ Քերականության հիմքերը, որոնք փորձում են սահմանել շարահյուսության ճշգրիտ գիտական տեսությունները, եւ դրանց գործառույթները, ուսումնասիրվում եւ զարգացվում են տեսական լեզվաբանությունում։ Ամենա հիմնական եւ կարեւոր հիմքերը հիմնված են համընդհանուր քերականության սկզբունքների վրա, որի գաղափարը առաջադրել է Նոամ Չոմսկին։ Ամենահայտնի տեսություններն են՝ Գիտական քերականություն կամ պասիվ քերականություն, որի հիմքում ընկած են բուն քերականական հայեցակետերը՝ քերականական ձեւեր, հարացույցներ, ձեւաբանական ու շարահյուսական կարգեր Գործառական քերականություն կամ ակտիվ քերականություն, որը հակադրվում է գիտական քերականությանը։ Սրա հիմքում ընկած է գործառական հայեցակետը Գեներատիվ քերականություն Փոխակերպական քերականություն Հարաբերակցային քերականություն Պատմական քերականությունն ուսումնասիրում է լեզվի քերականական կառուցվածքը զարգացման մեջ (տարժամանակյա կտրվածք), Համեմատական քերականությունն ուսումնասիրում է ազգակից լեզուների քերականական կառուցվածքների ծագումնաբանական առնչությունները, Զուգադրական քերականությունն ուսումնասիրում է ազգակից եւ ոչ ազգակից լեզուների քերականական կառուցվածքների նմանություններն ու տարբերությունները նրանց գոյության որոշ ժամանակաընթացքում Համաժամանակյա քերականությունն ուսումնասիրում է լեզվի կառուցվածքի որեւէ փուլ։ Ժամանակակից լեզվի համաժամանակյա քերականությունը կարող է լինել մի քանի տեսակի. Նկարագրական քերականություն, որի նպատակն է տալ լեզվի քերականական կառուցվածքի կամ նրա որեւէ ենթահամակարգի ճշգրիտ ու լրիվ բնութագիրը, Նկարագրական-նորմավորող քերականություն, որը տալիս է լեզվական երեւույթների գնահատությունը նորմայի տեսակետից, քերականական ձեւերի ու կառուցվածքների կիրառության կանոններն ու ոճական առանձնահատկությունները, Տեսական քերականություն զբաղվում է բարդ եւ լուծում չստացած խնդիրներով, մշակում լեզվի ուսումնասիրության որոշակի մեթոդներ եւ ընդունած որեւէ տեսությամբ ներկայացնում է լեզվի քերականական կառուցվածքը։ Զարգացում Քերականությունը զարգացել է ի շնորհիվ լեզվի օգտագործման եւ բնակչության ստորաբաժանումներից։ Գրավոր նյութերի հայտնվելու հետ միասին նաեւ պարզ դարձավ լեզվի օգտագործման ստանդարտ կանոնները։ Քերականության ստանդարտ կանոնները լեզվի օգտագործման կանոնագրություններ են, որոնք զարգացել են անընդհատ փաստագրության եւ ուսումնասիության արդյունքում։ Հետեւաբար, քանի որ կանոնները հաստատվում եւ մշակվում են, առաջանում է քերականական ճշգրտության հասկացությունը։ Սա հաճախ ստեղծում է անհամապատասխանություն ժամանակակից քերականության օգտագործման եւ ժամանակի ընթացքում շատ օգտագործված, ճիշտ համարվող քերականության օգտագործման մեջ։ Լեզվաբանները հաճախ հակված են այն տեսակետին, որ նախագրային քերականությունն իր հեղինակների աշխատանքներից դուրս չունի մեծ օգտագործում, սակայն ոճաբանները կարող են տալ լեզվի օգտագործման կանոններ՝ օգտվելով հենց նախագրային քերականության գրքերից վերցված նյութերից։ Լեզվաբանական նախագրությունները նույնպես հանդիսանում են խոսքում տարբերակությունների մի մաս, մասնավորապես անհատի խոսքում, օրինակ՝ մեկը կարող է ասել «Ես ոչինչ չեմ արել», իսկ մյուսը «Ես չեմ արել ինչ-որ մի բան»։ Քերականության ուսումանսիրումը հանդիսանում է երեխաների կրթության կարեւոր մաս, որը դասավանդվում է փոքր հասակից։ Դպրոցում դասավանդվող կանոնները այնքան էլ քերականական չեն այն իմաստով, որով լեզվաբաններնն են հասկանում քերականություն տերմինը, քանի որ դրանք ավելի շատ նախագրային են քան նկարագրողական։ Արհեստական լեզուները ժամանակակից աշխարհում ավելի հաճախ են հանդիպում քան առաջ, չնայած դրանք դեռ շատ հեռու են բնական լեզուների հետ համեմատվելուց։ Շատ արհեստական լեզուների ստեղծման նպատակն է օգնել մարդկանց հաղորդակցվել, օրինակ՝ արհեստական լեզուներ ինտերլինգուան, սխեմատիկ Էսպերանտոն եւ բարձրագույն տրամաբանության վրա հիմնված արհեստական լեզու Լոժբանը։ Վերջիններից յուրաքանչյուրը ունի իր սեփական քերականությունը։ Շարահյուսությունը դա բառային դասից բարձր լեզվաբանական կառույց է (օրինակ, թե ինչպես են նախադասությունները կազմվում)։ Չնայած այն իր մեջ չի ներառում ձայնի եղանակավորումը, որը հանդիսանում է հնչյունաբանության գլխավոր մասը։ Ձեւաբանությունը, հակառակը, զբաղվում է բառերի կազմության ուսումնասիրությամբ (օրինակ, թե ինչպես են բարդ բառերը կազմվում), բայց ոչ անհատական հնչյունների ուսումնասիրությամբ, որոնք, ինչպես արտասանությունը, հնչյունաբանության մասն են կազմում։ Այնուամենայնիվ շարահյուսության եւ ձեւաբանության միջեւ չկա հստակ սահման։ Անալիտիկ լեզուները օգտագործում են շարահյուսությունը, որպեսզի փոխանցեն տեղեկությունը, որը սինթետիկ լեզուներում կոդավորված է բառափոխությամբ։ Այսինքն՝ բառերի դասավորությունը կարեւոր չէ, ձեւաբանությունը շատ կարեւոր է սինթետիկ լեզուներում, մինչդեռ անալիտիկ լեզուներում ձեւաբանությունը կարեւոր չէ, իսկ շարահյուսությունը շատ կարեւոր է։ Օրինակ չինարենը եւ աֆրիկանսը (Աֆրիկայում 11 պաշտոնական լեզուներից մեկը) ամբողջովին անալիտիկ են, ուստի իմաստը կախված է կոնտեքստից (երկու լեզուներն էլ բառափոխությունների ենթարկվել են, ուստի ժամանակի ընթացքում դարձել են էլ ավելի անալիտիկ լեզուներ)։ Լատիներենը, որը սինթետիկ լեզու է, օգտագործում է ածանցներ եւ բառափոխություններ, որպեսզի փոխակերպի նույն ինֆորմացիան, որը չինարենը արտահայտում է շարահյուսության օգնությամբ։ Քանի որ չինարեն բառերը բավականին ինքնուրույն են (ոչ բոլորը), լատիներեն հստակ նախադասությունը կարող է կազմված լինել պատահական սկզբունքով տեղադրված տարրերի դասավորությամբ։ Լատիներենն ունի բարդ ածանցում եւ պարզ շարահյուսություն, մինչդեռ չինարենում հակառակն է։ Կրթություն Նախագրային քերականությունը դասավանդվում է տարրական եւ միջնակարգ դպրոցներում։ «Քերականության դպրոց» հասկացությունը վերաբերում է եկեղեցիներին կից գտնվող այն դպրոցներին, որոնք դասավանդում էին լատիներենի քերականությունն ապագա եկեղեցականներին եւ տերհայրներին։ Ամենավաղ քերականության դպրոցները ուսանողներին դասավանդում էին կարդալ, արտագրել, թարգմանել եւ ատենախոսել հունարեն եւ լատիներեն պոետներին (Հոմեր, Վիրգիլ, Էրիպիդես եւ ուրիշներ)։ Այս դպրոցներին, սակայն, չպետք է շփոթել նույնատիպ, թեեւ հստակ տարբերություններ ունեցող, ժամանակակից բրիտանական քերականության գիմնազիաների հետ։ Ստանդարտ լեզուն լեզվի հատուկ բարբառ է, որը գրավոր խոսքում, կրթության մեջ եւ ընդհանրապես հասարակական ոլորտում օգտագործվում է ավելի շատ, քան մյուս բարբառները։ Սա հակադրվում է մայրենի խոսակցական լեզվին, որը կարող է հանդիսանալ ուսումնասիրության առարկա նկարագրողական քերականությունում, բայց հազվադեպ է դասավանդվում նախագրային ձեւով։ Ստանդարտացված «առաջին լեզուն» կամ մայրենին, որը դասավանդվում է տարրական դպրոցներում, կարող է հանդիսանալ քաղաքական հակասությունների առարկա, քանի որ երբեմն այն կարող է սահմանել ազգությունը եւ էթնիկական ծագումը բնորոշող ստանդարտներ։ Վերջերս աշխատանքներ են տարվում, որպեսզի քերականական կանոնները թարմացվեն տարրական եւ միջնակարգ կրթության ոլորտում։ Շեշտը կոնկրետ դրված էր այն բանի վրա, որ կանխվի հնացած կանոնների օգտագործումը ի օգուտ ավելի ճիշտ կանոնների եւ փոխվի հարաբերականորեն ճիշտ ընդունված ստանդարտ կանոնների ընկալումը։ Ֆրանսերենի ժամանակակից գրականության պատմության ընթացքում փարիզյան ֆրանսերենը առանց որեւէ առարկության իշխող դերում է եղել։ Ստանդարտ իտալերենը հիմնված չէ Իտալիայի մայրաքաղաք Հռոմի իտալերենի վրա, այլ Ֆլորենցիա քաղաքի իտալերենի հիման վրա, քանի որ Ֆլորենցիայի հեղինակները մեծ ազդեցություն ունեին վաղ իտալական գրականության վրա։ Նույն կերպ էլ ստանդարտ իսպաներենը հիմնված չէ Մադրիդի իսպաներենի վրա, այլ այն քաղաքների իսպաներենի, որտեղ ապրել է կրթված հասարակությունը՝ ավելի շատ Իսպանիայի հյուսիսային հատվածներում՝ ինչպիսիք են Կաստիլիան եւ Լեոնը։ Արգենտինայի եւ Ուրուգվայի իսպաներենը հիմված է Բուենոս Այրեսի եւ Մոնտեվիդեոյի բարբառների վրա։ Պորտուգալերենը ներկա պահին ունի երկու ձեւ՝ Բրազիլիայի պորտուգալերեն եւ եվրոպական պորտուգալերեն։ Սերբերենը նույն կերպ է բաժանված՝ Սերբիան եւ Սերբական հանրապետությունը օգտագործում են սերբերենի իրենց առանձին տարբերկաները։ Երրորդ ձեւի գոյությունը վիճելի է, ոմանք գտնում են, որ չեռնոգորերենը առանձին լեզու է, ոմանք էլ կարծում են, որ այն սերբերենի մեկ այլ ձեւ է։ Նորվեգերենն ունի երկու ստանդարտ ձեւ՝ Բուկմոլ եւ Նյունորսկ, որոնց ընտրությունը բանավեճերի առարկա է, քանի որ յուրաքանչյուր նորվեգական քաղաք կարող է ընտրել երկու լեզուներից մեկը կամ էլ չնտրել ոչ մեկը եւ մնալ ձեռնպահ։ Նյունորսկը որպես պաշտոնական լեզու ընդունվել է գերակշռող թվով քաղաքների կողմից՝ 27 քաղաք։ Տարրական դպրոցներում դասավանդվող լեզուն սովորաբար այդ քաղաքի պաշտոնական լեզուն է, որը որոշվում է տվյալ տարածքային դպրոցի կոմիտեի քվեարկության միոցով։ Ստանդարտ գերմաներնն առաջացել է 16-17-րդ դարերում բարձրագույն գերմաներենի օգտագործումից։ Մինչեւ մոտավոր 1800 թվականները գերմաներենն արդեն լիովին գրավոր լեզու էր, սակայն հիմա գերմաներենով այնքան շատ մարդ է խոսում, որ գերմաներենի հիմնական բարբառների մեծ մասը գրեթե վերացել են։ Ստանդարտ չինարենը պաշտոնապես ընդունված է որպես ստանդարտ խոսակցական լեզու Չինաստանում, Թայվանում եւ Սինգապուրում։ Ստանդարտ չինարենի արտասանությունը հիմնված է Լուանպինի, Հեբեյ նահանգում գտնվող Չենդե քաղաքի չինարենի մանդարին առոգանության վրա, իսկ քերականությունը եւ շարահյուսությունը հիմնված են գրավոր չինարենի վրա։ Ժամանակակից ստանդարտ արաբերենն ուղղակիորեն հիմնված է դասական արաբերենի վրա՝ Ղուրանի լեզվի վրա։ Հինդի-ուրդու լեզուն ունի երկու ստանդարտ ձեւ՝ հինդու եւ ուրդու։ Միացյալ նահանգներում ճիշտ քերականություն տարածող հասարակության կոզմից 2008 թվականին մարտի 4-ը համարվեց քերականության միջազգային օր։ Գրականություն Հրաչյա Աճառյան, Լիակատար քերականություն հայոց լեզվի, Ներածություն, Երեւան, 1955։ Էդվարդ Աղայան, Լեզվաբանության ներածություն, 3 հրտ., Երեւան, 1967։ Общее языкознание. Внутренняя структура языка, М., 1972. Общее языкознание. Методы лингвистических исследований, М., 1973. Տես նաեւ Լեզվաբանություն Լեզվաբանական տիպաբանություն Երկիմաստ քերականություն (Ambiguous grammar) Government and binding Grammeme Harmonic Grammar Բարձրագույն քերականություն (Higher order grammar) Linguistic typology Լեզվաբաններ (List of linguists) Պարագրամատիզմ (Paragrammatism) Լեզվի օգտագործումը (Usage) Ծանոթագրություններ


text: Հայ պատմագրության առաջին երկերը միաժամանակ հանդիսացել են գեղարվեստական գրականության կոթողներ։ Նրանք իրենց էջերում պահպանել են հայ հեթանոսական բանաստեղծության, հայկական առասպելների թանկագին մասունքները (Հայկ դյուցազն, Արամ, Տորք Անգեղ, Արա Գեղեցիկ եւ Շամիրամ, Վահագն Վիշապաքաղ եւ այլն), մի գրականություն, որը հետագա դարերում քրիստոնեական գաղափարախոսության ամրապնդման հետ իր տեղն է զիջել հոգեւոր գրականությանը։ Հայ հոգեւոր բանաստեղծության սկզբնավորումը կապվում է Մաշտոցի անվան հետ, որից բազմաթիվ շարականներ են մեզ հասել։ Շարականները պարունակում են բանաստեղծություններ հորինված եկեղեցական տոների, սրբերի, պատմական իրադարձությունների եւ այլ դեպքերի ու դեմքերի շուրջ։ 10-րդ դարից սկսած հայ գրականության մեջ խոշոր բեկում է սկսվում։ Առաջ է գալիս մի նոր որակի բանաստեղծություն, որի անդրանիկ մեծ ներկայացուցիչը Գրիգոր Նարեկացին է (951-1003 թթ.)։ Նրա հոգեզմայլ բանաստեղծություններն ու «Մատյան Ողբերգության» երկն իրենց գեղարվեստական խոսքի անկրկնելի վարպետությամբ ու մարդկային հոգու ամենանրբին հույզերի դրսեւորմամբ համաշխարհային գրականության գոհարներից են։ Հայ քերթողության պատմության մեջ առաջին անգամ Նարեկացին բանաստեղծության նյութ է դարձնում սերն ու կնոջ գեղեցկությունը, հայրենի բնությունը, աշխատանքը։ Նարեկացին նաեւ մեծ լեզվաշինարար է գրաբարին զուգընթաց գործածում է ժողովրդական բառեր, բառաբարդումների միջոցով հորինում է նոր բառեր։ Գրիգոր Նարեկացուց հետո միջնադարյան պոեզիան ավելի աշխարհիկ երանգ է ստանում Հովհաննես Սարկավագի ստեղծագործության մեջ։ Սարյակին նվիրված «Բան իմաստության» ոտանավորը (118 երկայն տողերով) իր ձեւով ու բովանդակությամբ նորություն էր բերում միջնադարյան բանաստեղծության եւ բանաստեղծական արվեստի տեսության մեջ։ Սարկավագը ստեղծագործությունը համարում է բնության նմանողություն եւ ոչ թե ինչ-որ գերբնական շնորհ։ 12-րդ դարի խոշորագույն բանաստեղծ Ներսես Շնորհալին (1102 - 1173 թթ.) կիրառում է թեթեւ ու դյուրըմբռնելի խոսքը, հորինում է երաժշտական ու ներդաշնակ ոտանավորներ, մշակում է Հայոց լեզվի տաղաչափությունը, Հայ գրականության մեջ առաջին չափածո պատմական քերթվածը («Վիպասանություն») պատկանում է Ներսես Շնորհալիուն։ Շնորհալին գրել է նաեւ ներբողներ, հանելուկներ։ Շնորհալու երկերից առանձնանում է «Ողբ Եդեսիո» (1070 երկտող տուն) պոեմը, որի հիմքում ընկած է 1144 թ. Եդեսիայի պաշարումը, գրավումն ու կոտորածը։ Պոեմում նա դիմում է նաեւ Մեծ Հայքին, Վաղարշապատ եւ Անի քաղաքներին, գովերգում է Հայաստանի փառավոր անցյալն ու ողբում նրա թշվառ ներկան։ 13-րդ դարից սկսած հանդես են գալիս հասարակ ժողովրդի շահերն արտահայտող բանաստեղծներ՝ Ֆրիկ, Կոստանդին Երզնկացի եւ ուրիշներ, որոնք փորձում են ըմբոստանալ նաեւ եկեղեցու դեմ։ Որ մեկըն տեր լինի երկրի, Մեկըն կարոտ դոյզ մի հացի, Մեկըն իշխան եւ հոր որդի, Մյուսն աղքատ եւ ողորմելի։ Աշխարհիկ թեմաների արծարծումը հետզհետե ավելի հաճախակի է դառնում, երեւան է գալիս առաջին աշխարհիկ պոեմը՝ «Պատմություն Ֆարման մանկանն» (1200 տող)։ Ձեռագրերում պահպանվել են 13-18-րդ դարերում ապրած ու ստեղծագործած բազմաթիվ բանաստեղծների՝ Կոստանդին Երզնկացու, Խաչատուր Կեչառեցիու (13-14-րդ դարեր), Առաքել Բաղիշեցիու, Առաքել Սյունեցիու, Մկրտիչ Նաղաշի, Հովհաննես Թլկուրանցիու (15-րդ դար), Գրիգորիս Աղթամարցիու (15-16-րդ դարեր). Ստեփանոս Թոխաթեցիու, Մարտիրոս Ղրիմեցիու, Նաղաշ Հովնաթանի (17-րդ դար), Սայաթ Նովայի (1712-1795 թթ.) եւ տասնյակ ուրիշերի քերթվածները, որոնք բացահայտում են միջնադրայան մարդու բարդ ու հակասական հոգեվիճակները, հոգեւորի ու մարմնականի հավերժական պայքարը, ժողովրդի ծանր առօրյան, ընդվզումները օտար նվաճողների դեմ եւ հավատը վաղվա նկատմամբ։ Բանաստեղծության հետ զուգահեռ միջին դարերում զարգացում է ապրել նաեւ արձակի ժանրը՝ սկզբնական շրջանում միահյուսված պատմագրության հետ, իսկ հետագայում ինքնուրույն կերպով հանդես գալով որպես վարք, խրատ. առակ եւ զրույց։ 12-13-րդ դարերում արդեն հրապարակի վրա էին Մխիթար Գոշի եւ Վարդան Այգեկցիու առակները, որոնք իրենց արմատներով առնչվելով հին աշխարհի առակագրությանը (Եզովպոս. Ողոմպիանոս)՝ գեղարվեստական բարձր կատարումով վերարտադրել են հայ ժողովրդական բանահյուսության հնորյա ավանդները։ Գեղարվեստական արձակի նմուշներից է նաեւ Ներսես Լամբրոնացիու (1153-1198) «Համբարձման» ներբողյանը, ինչպես եւ բազմաթիվ ձեռագրերում գտնվող այլ ներբողներ, ճառեր, վարքագրություններ եւ այլն։ Դեռեւս 5-րդ դարից սկսած մեզ են հասել հին աշխարհի լավագույն գեղարվեստական երկերից մի քանիսի թարգամնությունները, որոնցից են Ողոմպիանոսի առակները, Կալիսթենեսին վերագրվող Ալեքսանդր Մակեդոնացու պատմությունը, ըստ որում վերջինիս հունական բնագրի ընդօրինակությունը պահպանված է ավելի ուշ դարերից, որով եւ հայերեն թարգմանությունը բնագրի արժեք է ստանում։ Հետագա դարերում օտար լեզուներից հայերենի թարգմանված ավելի շատ ստեղծագործություններ են հասել, դրանցից են պարսկերենից թարգմանված Նուշիրվանի խրատները եւ հին ֆրանսերենից թարգմանված «Փարիզ եւ Վեննա» սիրավեպը (16-րդ դար)։ Հայ ժողովրդի պատմական ճակատագրի բերումով դեռեւս միջին դարերից սկսած հայերի հոծ զանգվածներ բնակություն են հաստատել աշխարհի տարբեր երկրներում իրենց մասնակցությունը բերելով այդ երկրների տնտեսության ու մշակույթի զարգացմանը։ Այլ ժողովուրդների հետ սերտ շփման արդյունք են հայերեն գրերով այլալեզու այն գրականությունը, որը ձեռագիր վիճակում մեզ է հասել 16-18-րդ դարերից։ Մատենադարանի հավաքածուներում ձեռագրեր են պահպանվում հայատառ լատիներենով, ռուսերենով, հունգարերենով, արաբերենով, պարսկերենով ու թուրքերենի տարբեր բարբառներով այստեղ կան ինչպես կրոնա-պատմական երկեր, այնպես եւ գեղարվեստական գրականության հատկապես -ժողովրդական բանահյուսությյան եզակի նմուշներ։ Մատենադարանի արաբատառ ձեռագրերի ֆոնդում պահվում են Նիզամու, Հաֆեզի երկերը, Ֆիրդուսու «Շահնամեն», Սաադիի «Գոլեսթանը», «Բուսթանը» եւ այլ երկեր, Ալիշեր Նավոյիի, Ջամիի, 13-14-րդ դարերի հնդիկ պոետ Խոսրով Դահլավու եւ ուրիշների երկերի արժեքավոր ընդօրինակություններ։ Մատենադարանի ձեռագրեր


text: Մեսրոպ Մաշտոց (, թաղված Օշականում), հայկական գրի ստեղծող եւ հայ ինքնուրույն ու թարգմանական գրականության սկզբնավորող (Սահակ Ա Պարթեւի հետ), հայ գրության, քրիստոնեական շրջանում հայագիր դպրոցի հիմնադիր եւ հայերի առաջին ուսուցիչ, լուսավորիչ, մշակութային-հասարակական գործիչ, Հայ Առաքելական Եկեղեցու վարդապետ։ Մեսրոպ Մաշտոցի պատմական առաքելությունը կարեւոր դեր է խաղացել հայ ազգային ինքնության պահպանման գործում։ Համաձայն գերակշռող գիտական տեսակետների՝ վրացերեն (ասոմթավրուլի) եւ աղվաներեն այբուբենների ստեղծողն է։ Մաշտոցի կյանքի ու գործունեության վերաբերյալ կան վավերական աղբյուրներ, այդ թվում նրա ժամանակակից եւ դեպքերի ականատես Կորյունի «Վարք Մաշտոցի», նաեւ Մովսես Խորենացու, Ղազար Փարպեցու, Մովսես Կաղանկատվացու, Կարապետ Սասնեցու ընդարձակ վկայությունները (շուրջ 30 հին եւ միջնադարյան աղբյուրներ)։ Հորը անվանում էին <<Երանելի Վարդան>> Կենսագրություն Մեսրոպ Մաշտոցը ազնվական Վարդանի որդին էր (ըստ Անանիա Շիրակացու՝ «ազատի տնից»)։ Հայաստանում ստացել է հունական կրթություն։ Տիրապետում էր հունարենին, պարսկերենին, ասորերենին, վրացերենին։ Սկզբնական շրջանում անցել է ծառայության հայոց Խոսրով Դ (մոտ 385-388) թագավորի արքունիքում, եղել է զինվորական, ապա՝ պալատական գրագիր։ Մոտ 395-396 թվականներին դարձել է հոգեւորական, եւ մեկնել Վասպուրականի Գողթն գավառը, ուր տեղի իշխան Շաբիթից ստանալով գործելու ազատ հնարավորություն հիմնել է քրիստոնեական համայնքներ, եկեղեցական դասեր։ Շրջագայել է նաեւ Սյունիքում։ Ունեցել է աշակերտներ, որոնք հետո դարձել են նրա օգնականները լուսավորական գործունեության ասպարեզում։ Այս շրջանում մտադրվել է ստեղծել հայկական գրեր՝ Աստվածաշունչը թարգմանելու համար։ Վերադարձել է Վաղարշապատ, որտեղ կաթողիկոս Սահակ Ա Պարթեւի նախաձեռնությամբ հրավիրվել է հատուկ ժողով։ Մոտ 404 թվականին Միջագետքից բերված Դանիելյան նշագրերով, կատարել է թարգմանական եւ ուսուցողական առաջին փորձերը։ Այդ ժամանակ ստացել է վարդապետի (ուսուցչի) աստիճան։ Վռամշապուհի եւ Սահակ Պարթեւի հրահանգով անձամբ մեկնել է Միջագետք, հանդիպել նույն Դանիել եպիսկոպոսի հետ։ Եղել է Եդեսիայում, Ամիդում, ապա՝ Սամոսատում։ Հանդիպումներ է ունեցել տեղի բարձրաստիճան հոգեւորականության հետ՝ Եդեսիայի եպիսկոպոս Բաբիլասի (Paquida, 398-408 թթ.), Ամիդի եպիսկոպոս Ակակիոսի (400-409 թթ.) հետ, այցելել է Եդեսիայի գրադարան։ Մոտ 405-406 թվականներին Եդեսիայում ավարտել է հայոց գրերի ստեղծումը։ Արեւմտահայաստան կատարելիք առաջին շրջագայությունից առաջ մեկնել է Վիրք, ուր վրաց Բակուր (մոտ 416-429 թթ.) արքայի, Մովսես եպիսկոպոսի, եւ թարգմանիչ Ջաղայի օգնությամբ ստեղծել վրաց հին գիրը («խուցուրի»)։ Մոտ 420-422 թվականներին մեկնել է Բյուզանդիա՝ Կոստանդնուպոլիս, հանդիպել կայսր Թեոդոս II-ի եւ հունաց պատրիարք Ատտիկոսի հետ, որից հետո հայկական դպրոցներ է բացել Մեծ Հայքի բյուզանդահպատակ գավառներում, զուգահեռաբար պայքար մղել «բորբորիտներ» աղանդի դեմ։ Վերադարձից առաջ աղվան Բենիամինի հետ ստեղծել է աղվանից գիրը։ Բյուզանդական իշխանություններից ստացել է «ակումիտ» (άxουμήτης -ճգնող) տիտղոսը։ Այրարատ վերադառնալուց հետո անձամբ մեկնել է Աղվանք, հանդիպել աղվանից Արսվաղեն արքայի եւ Երեմիա եպիսկոպոսի հետ, կազմակերպել նոր գրի տարածումը, որտեղից անցել է Բաղասական գավառ, մղել հակաաղանդավորական պայքար։ Այդ շրջանում եղել է Ուտիքի Գարդման գավառում, ապա՝ Գուգարաց Տաշիրում։ Եվս մեկ անգամ Արեւմտյան Հայաստան է այցելել 420-ական թվականների վերջին, եղել Բարձր Հայք գավառի Դերջան, Եկեղյաց, Սպեր եւ Շաղագոմք գավառներում։ 431-439 թվականների միջեւ կաթողիկոս Սահակի եւ աշակերտների հետ հիմնականում ավարտել է Աստվածաշնչի թարգմանությունը։ 439 թվականին նրա հրահանգով կաթողիկոսական աթոռի տեղապահ է դառնում Հովսեփ Վայոցձրցինհաջողություն։ Հայ գրերի ստեղծում Հայոց գրերի ստեղծման վերաբերյալ առկա են բավականին հակասական կարծիքներ՝ չնայած հիմնականում գերակշռում է դասական մոտեցումը, ինչը ենդթադրում է, որ Մեսրոպ Մաշտոցը հանդիսանում է հայերեն այբուբենի ստեղծողը։ Հետաքրքիր եւ զարգացող մոտեցում է նաեւ այն, որ Մաշտոցը ոչ թե ստեղծել է հայոց այբուբենը, այլ վերականգնել այն։ Մեսրոպ Մաշտոցը որպես հայոց այբուբենի ստեղծող Թեեւ քրիստոնեությունը Հայաստան մուտք է գործել առաջին դարում եւ 301 թ. դարձել պետական կրոն, բայց ժողովրդի զգալի մասը միայն անվանապես էր քրիստոնյա, երկրում եղած Աստվածաշնչի գրքերը, եկեղեցական այլ երկեր հունարեն կամ ասորերեն էին, ժամերգությունները եւ ծեսերը կատարվում էին ժողովրդի համար անհասկանալի այդ լեզուներով։ Մաշտոցը Աստվածաշունչը հրապարակայնորեն կարդալիս անմիջապես բանավոր թարգմանում էր հայերեն՝ ժողովրդին հասկանալի դարձնելու համար։ Գողթնում կատարած քարոզչությունը Մաշտոցի մեջ հաստատեց հայերեն գիր ու գրականություն ունենալու հրատապ կարեւորությունը։ Կային այդ որոշումն ընդունելու նաեւ այլ ծանրակշիռ պատճառներ։ 387 թ. Բյուզանդիայի եւ Պարսկաստանի միջեւ երկու մասի բաժանված Հայաստանի արեւելյան եւ արեւմտյան մասում թեեւ պահպանվում էր հայոց թագավորությունը, բայց պարսկական ազդեցությունն օրավուր մեծանում էր։ Երկրի արեւմտյան մասում, որը միացված էր Բյուզանդիային, վերացված էր հայոց թագավորությունը, եկեղեցին ենթակա էր հունական եպիսկոպոսությանը, եկեղեցու եւ պետական լեզուն հունարենն էր։ Հայաստանի երկու մասերի միմյանցից օտարացումը սպառնում էր երկրի եւ ժողովրդի ամբողջությանը, վերահաս էր դառնում հայության ձուլման վտանգը, ամբողջ երկրում դպրոցների, համալսարանների լեզուն հունարենն էր, մասամբ ասորերենը, եկեղեցականների զգալի մասը հույներ ու ասորիներ էին, հայ հոգեւորականության որոշ մասը հունախոս էր։ Հայ գրերի ստեղծման անհրաժեշտություն Արեւմտյան շատ գավառներում հունարենն ու հունական կենցաղը արմատանում էին հայ ընտանիքներում։ Արքունիքում պաշտոնավարելիս եւ հետո Մաշտոցը կանխազգացել էր հայկական ինքնուրույն պետության մոտալուտ անկումը։ «Տեսնելով, որ հայոց թագավորության վերջը հասել է, Մեսրոպը (երկրի) խռովություններն իր համբերության նյութ դարձրեց» (Մովսես Խորենացի, Պատմություն Հայոց, 1968 թ.)։ Այսպես Մաշտոցի համար հայ դպրության հրատապ ստեղծումն ուներ հետեւյալ նպատակները. հայացնել քրիստոնեական գրքերը, քարոզչությունն ու արարողությունները կատարել հայերեն, ստեղծել ու զարգացնել մայրենի լեզվով գրականություն, հայությունը փրկել ձուլումից, եւ դա ապահովել հետագայի համար, ամրացնել երկրի քաղաքականապես երկու մասի բաժանված հատվածների հոգեւոր, լեզվական եւ մշակութային միասնությունը, որը քաղաքական միասնության հիմք պիտի դառնար երկրի պետական անկախությունը վերականգնելու հնարավորության դեպքում։ Մաշտոցի այս ծրագիրը ձեւավորվեց Գողթնում ունեցած գործունեությունից հետո, երբ Կորյունի, «Նա մտքում դրեց ավելի հոգալ նույնպես համայն (Հայոց) աշխարհի ժողովրդին մխիթարելու մասին» (Կորյուն, Վարք Մաշտոցի, 1962 թ.) գրքում բերվում են նաեւ Մաշտոցի խոսքերը. «Տրտմություն է ինձ համար, եւ անպակաս են իմ սրտի ցավերն իմ եղբայրների եւ ազգակիցների համար»։ Սահակ Պարթեւ 387 թվականին կաթողիկոս դարձած Սահակ Պարթեւը, որ միշտ եղել է ազգակենտրոն քաղաքականության առաջամարտիկ եւ Մաշտոցի գլխավոր հենարանը նրա գործունեության սկզբից եւեթ, ունեցել է նույն մտահոգությունը։ Գալով Վաղարշապատ՝ Մաշտոցը կաթողիկոսին հայտնում է իր ծրագիրը եւ անմիջապես ստանում նրա լիակատար հավանությունը։ Գումարվում է ժողով՝ նվիրված հայերեն գիր ունենալու հարցին։ Վռամշապուհ թագավորը հավանություն է տալիս նպատակին՝ հայտնելով, որ Ասորիքում Դանիել անունով եպիսկոպոսի մոտ հայերեն գրեր կան։ Ժողովի խնդրանքով թագավորը հայ գրերի նախանձախնդիր Վահրիճ անունով մի իշխանի ուղարկում է Դանիելի մերձակից Հաբել երեցի մոտ։ Վերջինս, Դանիելից առնելով գրերը, Վահրիճի հետ բերում է Հայաստան։ Այստեղ հիմնվում են դպրոցներ, Մաշտոցը ստանում է վարդապետի (ուսուցչի) կոչում եւ սկսում մանուկներին հայոց լեզու ուսուցանել բերված գրերով։ Սկիզբ է դրվում հայերեն դպրությանը։ Մոտ երկու տարվա դասավանդումից հետո պարզվում է, որ դանիելյան նշանագրերը ժամանակի հայերենն արտահայտելու համար անբավարար են ու անհարմար լեզվի վանկարկման ու ուսուցման տեսակետից. «... հասկացան, որ այդ նշանագրերը բավական չեն հայերեն լեզվի սիզոբաները-կապերն ամբողջությամբ արտահայտելու համար»։ Դանիելյան նշանագրերի մասին բանասերները հակադիր ենթադրություններ են արել։ Բացառված չէ, որ դրանցով ինչ որ ժամանակ գրվել է հայերեն, իսկ Մաշտոցի օրոք դրանք չեն բավարարել հայերեն դասավանդելու եւ հայոց դպրություն ստեղծելու համար։ Սահակ Պարթեւի երաշխավորությամբ, թագավորի հրամանով այս անգամ Մաշտոցը իր աշակերտ-օգնականների հետ մի խումբ մանուկներ առած, ուղեւորվում է Ասորիք։ Լինում է Ամիդ, ապա Եդեսիա քաղաքներում, հայոց գրերի մասին խորհրդակցում ասորի հոգեւորականների հետ, բայց ապարդյուն։ Մանուկների մի մասին ասորական կրթություն է տալիս Եդեսիայում, մյուսին ուղարկում ավելի հյուսիս Սամոսատ՝ հունական կրթության։ Եդեսիայում Մաշտոցը ստեղծագործական երկունք ապրեց, «... նա շատ նեղություններ քաշեց իր ազգային մի բառի օգնություն գտնելու համար» Հայերեն հնչյունական համակարգի ստեղծում Մաշտոցը 405 թվականին ստեղծում է հայերենի հնչյունական համակարգը ճշգրտորեն արտահայտող, ուսուցանելու, թարգմանելու եւ դպրություն ստեղծելու նպատակին լիովին հարմար նշանագրեր. «Նա իր սուրբ աջով հայրաբար ծնեց նոր եւ սքանչելի ծնունդներ հայերեն լեզվի նշանագրեր»։ Եդեսիայում Մաշտոցը նորագյուտ տառերը դասավորում է՝ օգտվելով հունական այբուբենի հերթականությունից, տառերին տալիս է անուններ (այբ, բեն), որոշում է նրանց թվային արժեքները (Ա =1, Ժ = 10, Ճ = 100, Ռ = 1000)։ Ապա անցնելով Սամոսատ` հմուտ հունագետ Հռոփանոսի օգնությամբ կատարելագործում է նորագույն տառերի գծագրությունը, նոր տառերն ուսուցանում իր օգնականներին եւ այդտեղ հունական կրթություն ստացող մանուկներին, իր աշակերտներ Հովհան Եկեղեցացու եւ Հովսեփ Պաղնացու հետ սկսում է նոր գրի օգնությամբ Աստվածաշնչից հայերեն թարգմանել Սողոմոնի առակները, որի առաջին նախադասությունը նաեւ մեսրոպատառ առաջին նախադասությունն էր. Հայ դպրության հիմնադրում Հայոց գրերը ստեղծելիս Մաշտոցը պետք է լուծեր մի շարք բարդ խնդիրներ, որոնցից էին Հայաստանի ավելի քան 300 հազար կմ քառակուսի տարածքում խոսվող բարբառների պայմաններում միասնական գրական հայերենի համար հնչյունական կանոնի որոշումը, գրության ձախից աջ (ինչպես հունարենում) եւ աջից ձախ (ինչպես ասորերենում) եղած տարբերակներից մեկն ընտրելը, ձայնավորների համար տառեր ունենալու թե չունենալու եւ կամ ձայնավորների համար հավելանշումներով (դիակրիտիկ նշաններով) արտահայտելու հարցի լուծումը։ Հայերենի հնչյունային համակարգը որոշելիս Մաշտոցն առավելապես նկատի առավ արքունիքում, նախարարական որոշ տներում, հոգեւորականության շրջանում ձեւավորված ծառայողական (ատենական) հայերենը, որը հենված էր արարատյան (ըստ այլ կարծիքների Տարոնի) խոսվածքի վրա եւ ինքը գործածում էր Սուրբ գիրքը բանավոր թարգմանելիս ու քարոզելիս։ Շրջանցելով խոսվածքային նեղ առանձնահատկությունները` նա որոշեց բառակազմիչ հնչյունների (հնչույթների) իրական քանակը, հայերենի համար բացառեց վանկային եւ ձայնավորներ չունեցող գրային համարակարգերը, առաջնորդվեց մեկ հնչյունին (հնչույթին) մեկ գիր սկզբունքով, հայերենի յուրաքանչյուր հնչյունի համար ստեղծվեց մեկ նշանագիր (բացառություն էր «ու» հնչյունը, եթե այն երկբարբառային արտասանություն չուներ)։ Մաշտոցը իրավացիորեն հրաժարվեց տառերի ձայնային արժեքը փոխող կետերից ու գծիկներից` յուրաքանչյուր դեպքում գերադասելով ունենալ առանձին տառ։ Այդպես ստեղծվեց 36 տառ, որոնց կիրառությունը ճշտեց Սողոմոնի առակները թարգմանելիս՝ որդեգրելով գրելու հորիզոնական առաջընթաց հարմարագույն եղանակը, դրեց հայերենի ուղղագրության հիմքը (օրինակ թեեւ ստեղծվել էր «ը» տառը, բայց նկատի ունենալով համապատասխան հնչյունի հաճախակի գործածությունը հայերենում` «ը» տառի գրությունը սահմանափակող կանոն հաստատեց)։ Մաշտոցի ստեղծած գիրը եւ ուղղագրությունը դարձան ամենից լիարժեքը ժամանակի մյուս գրային համակարգերի շարքում եւ չհնացան անցած 1600 տարիներին։ Միջնադարում Մաշտոցի գրած տառերին ավելացան միայն «o» եւ «ֆ» տառերը։ Հետագայում արվել են մի քանի ուղղագրական փոփոխություններ (հատկապես արեւելահայերենի համար՝ 1922, 1940)։ Մաշտոցը նորաստեղծ գրերով վերադառնում է հայրենիք։ Երկրում ծավալվում է թարգմանչաց շարժումը, որը լուսավորական-կրթական ընդարձակ ու երկարատեւ գործունեություն էր (երկրի բոլոր մասերում հայկական դպրոցների հիմնադրում, թարգմանական ծավալուն աշխատանք, հայ դպրության ստեղծում, եկեղեցու ու քարոզչության հայացում, հայ գրչության կենտրոնների ու գրադարանների հիմնում)։ Աստվածաշնչի թարգմանություն Սահակ Պարթեւն ու Մեսրոպ Մաշտոցն աշակերտների հետ սկսել են Աստվածաշնչի թարգմանությունը՝ մի մասն ասորերենից, մյուս մասը՝ հունարենից։ Մաշտոցը նախքան այդ իր քարոզչական գործունեության ժամանակ, բազմիցս բանավոր թարգմանած լինելով Աստվածաշնչի առանձին հատվածներ, դրանց զգալի մասն անգիր գիտեր, եւ մնում էր ստուգել ու գրի առնել նորագյուտ տառերով։ Կարճ ժամանակում Սուրբ գրքի հիմնական մասը թարգմանվել էր հայերեն եւ բազմացվել գրչությամբ։ Այդ ընթացքում թարգմանվել են նաեւ փիլիսոփայական, ժամանակագրական, բնագիտական եւ այլ բնույթի երկեր։ Հայ գրերի ուսուցման շրջագայություններ Տառերի գյուտից հետո Մաշտոցը իր օգնականների հետ շրջագայել է Հայաստանում, հավաքագրել աշակերտներ, հիմնել դպրոցներ, ինքը տվել հայերենի դասավանդման առաջին օրինակը, հիմնադրել վանքեր, որոնք դարձել են ուսման, գրչության ու գիտության կենտրոն եւ օրինակ հետագա դարերում նորերը հիմնելու։ Առաջին երեք շրջագայությունները Մաշտոցը կատարել է Արեւելյան Հայաստանում, չորրորդը Արեւմտյան Հայաստանում։ Այստեղ Անատոլիս կուսակալը, Մաշտոցին պատիվներով ընդունելուց հետո, նրա մտադրությունները հայտնել է Բյուզանդիայի Թեոդոս 2-րդ կայսրին։ Սա Մաշտոցին շնորհել է Ակումիտ (տքնող, արթուն հսկող) պատվավոր տիտղոսը, սակայն զրկել գործունեության իրավունքից եւ Մաշտոցը օգնականների մի մասին թողնելով Փոքր Հայքի Մելիտենե (Մալաթիա) քաղաքում, մնացածների հետ մեկնել է Կոստանդնուպոլիս, բանակցել կայսրի հետ, ստացել հայ երեխաներին մայրենի լեզվով կրթելու եւ հայ հոգեւորականների դասեր հաստատելու կայսերագիր իրավունքը։ Վերադառնալով Արեւմտյան Հայաստան՝ այստեղ նույնպես հիմնել է հայկական դպրոցներ, մշակութային կենտրոններ։ Ըստ Կորյունի՝ Արեւելյան Հայաստանում կատարած երկրորդ շրջագայության ժամանակ, «սկսեց Տիրոջից իրեն շնորհվածի համեմատ նշանագրեր հորինել վրացերեն լեզվի համար»։ (Մովսես Խորենացի Պատմություն Հայոց 1968)։ Արեւելյան Հայաստանում կատարած իր մի այլ (հինգերորդ) շրջագայության ժամանակ Մաշտոցն այցելել է Բուն Աղվանք (Կուր գետի ձախ ափին), ամենաբազմամարդ ցեղի գարգարացիների լեզվի համար տեղացի Բենիամին երեցի օգնությամբ ստեղծել տառեր («Նշանագրեր ստեղծեց գարգարացիների լեզվի համար» Խորենացի նույն տեղում), հիմնել դպրոցներ, սկիզբ դնել թարգմանչաց գործին։ Մաշտոցի եւ նրա աշակերտների գործունեություն 431 թվականին Մաշտոցի աշակերտներ Ղեւոնդ Վանանդենցին, Կորյունը, Եզնիկ Կողբացին եւ Հովսեփ Պաղնացին Կոստանդնուպոլսից բերել են Աստվածաշնչի «Յոթանասնից» կոչվող հունարեն կանոնները եւ այլ գրականություն։ Սկիզբ է առել Աստվածաշնչի նախնական շտապ (փութանակի) կոչվող թարգմանության համեմատական խմբագրումը, չեղած հատվածների թարգմանումը, որով ստեղծվել է Աստվածաշնչի հայտնի Սահակ-Մեսրոպյան հայերեն թարգմանական բնագիրը։ Շարունակելով թարգմանական եւ խմբագրական աշխատանքը՝ Մաշտոցը եւ Սահակ Պարթեւը կազմել են հայ եկեղեցու Պատարագամատույցի, Ծիսարանի («Մաշտոցի»), ժամագրքի նախնական տարբերակները։ Մաշտոցը գրել է քարոզներ, ճառեր, ուղերձներ, կազմել է հունական երկերի մի ժողովածու, որը հետո ինքը թարգմանել է հայերեն, ըստ որոշ տվյալների խմբագրել է Գրիգոր Լուսավորչի «Հաճախապատում» քարոզների ժողովածուն։ Մաշտոցը եղել է ժամանակի խոշոր հայ բանաստեղծը։ Ըստ տեղեկությունների, ճգնակյաց կյանքի տարիներից սկսած նա հոգեւոր բանաստեղծություններ է հորինել։ Տառերի գյուտից հետո, երբ շատացան եկեղեցու ծեսերը, երգեցողությունը հայացնելու խնդիրները, Մաշտոցի ստեղծած երգերը որդեգրվեցին եկեղեցու կողմից, իսկ հետայգայում մտան Շարակնոցի մեջ։ Ըստ բազում վկայությունների շարակնոցներում կա շուրջ 130 բանաստեղծություն, այդ թվում Հարց. Տէր երկնից, Ողորմեա շարքերից։ Դրանք մեսրոպյան տառերով գրված բանաստեղծություններ են։ Մաշտոցի բանաստեղծությունները խորապես քնարական են, կրում են հեղինակի խոր ներշնչանքի կնիքը։ Ծով կենցաղոյս հանապազ զիս ալեկոծէ, Մրըրկեալ ալիք թշնամին ինձ յարուցանէ, Նաւապետ բարի, լեր անձին իմոյ ապաւէն։ (Շարական) Մաշտոցը Սահակ Պարթեւի հետ, հիմնադրել է հայ մասնագիտական երաժշտությունը նրանք կարգավորել են հայոց բանավոր ժողովրդական ու հոգեւոր ձայնեղանակները եւ օգտագործել եկեղեցական երաժշտության մեջ հայ մասնագիտական երաժշտության ելեւէջումը՝ պայմանավորելով հայոց լեզվի հնչերանգով։ Մաշտոցը եղել է նաեւ հայ երգի առաջին դպրոցական ուսուցիչը։ Մաշտոցը հայերենի առաջին ուսուցիչը լինելով՝ նաեւ հայ մանկավարժության առաջամարտիկն է։ Նա մշակել է հայոց լեզվի, հայ երաժշտության եւ հայկական նորաստեղծ դպրոցներում ուսուցանվող մյուս առարկաների դասավանդման սկզբունքները, որոշել է հայկական դպրոցի լեզվական հիմունքը դասավանդումն սկսել մեսրոպյան տառերի եւ հայերենի, որպես միակ մայրենի լեզվի, ուսուցմամբ, հանրակրթական առարկաները դասավանդել հայերեն, օտար լեզուները հայոց լեզվի հիման վրա։ Մաշտոցական այս հիմունքը հետագա դարերում ավանդական դարձավ հայկական դպրոցների համար թե հայրենիքում, թե հայրենիքից դուրս։ Մաշտոցի մանկավարժական հայացքների կարեւոր մի կողմն է դպրոցում դասավանդումը աշակերտներին լիովին հասկանալի լեզվով կատարելը։ Հայաստանի դպրոցներում հունարեն եւ ասորերեն դասավանդումը ամբողջությամբ հայերենով փոխարինելը հիմնական նպատակից բացի նաեւ մանկավարժական խորհուրդ է ունեցել։ Ստեղծագործություն Կյանքի վերջին տարիներին գրել է հոգեւոր շարականներ, կրոնա-փիլիսոփայական երկեր, զբաղվել է թարգմանությամբ։ Մեսրոպ Մաշտոցը գրել է շարականներ։ Շարականը հոգեւոր երգ է, օրհներգություն, որ կատարվում է կրոնական տոների ժամերգությունների ժամանակ։ Շարական բառն ստուգաբանվում է շար ականց, այսինքն՝ թանկարժեք քարերի շարք։ Շարակններն ունեին իրենց մեղեդին եւ կատարվում էին երգվելով։ Դրանց ասում են նաեւ ապաշխարանքի երգեր, որովհետեւ բովանդակությունն ապաշխարանքի էր, զղջումի խոսը, հոգու փրկության աղոթքը։ Մաշտոցի առաքելություն ու հիշատակ Մաշտոցի աշխարհայացքին բնորոշ է մարդու ինքնաճանաչման եւ կատարելագործման գաղափարը, մարդը իր ոչ կատարյալ լինելը ներքին անմաքրություններն ու արատավոր արարքները գիտակցում է Կատարյալ ճանաչելու եւ նրա հետ շփվելու շնորհիվ, որը մարդուն մղում է դեպի խոր զղջում, ապաշխարհություն եւ ճանապարհ բազում Կատարյալին մոտենալու ու ձուլվելու ներքնապես մաքրվելու եւ համընդհանուր սիրով լցվելու։ Մաշտոցի հասարակական հայացքների մեջ կարեւոր են ժողովրդին մայրենի լեզվով լուսավորելու, հայությունն ու հայրենիքը քրիստոնեական եկեղեցու եւ հայոց լեզվի ու հայ մատենագրության միջոցով միավորելու, ժողովրդի ազգային ինքնությունը պահպանելու գաղափարները։ Որպես անհատ Մաշտոցը, Մովսես Խորենացու վկայությամբ, գերազանցել է. «... բոլոր առաքինի մարդկանցից, որպիսիք այն ժամանակ կային։ Որովհետեւ ամբարտավանություն եւ մարդահաճությունը նրա վարքում երբեք տեղ չգտան, այլ հեզ, բարյացակամ եւ բարեմիտ լինելով, երեւում էր բոլորին երկնայինների սովորությամբ զարդարված։ Որովհետեւ նա հրեշտակի տեսք ուներ, բեղմնավոր միտք, պայծառ էր խոսքով, գործերով ժուժկալ»։ Կորյունը վկայում է՝ «...շատ բանտարկյալներ ու կալանավորներ եւ նեղյալներ ազատեց Քրիստոսի ահավոր զորությամբ կորզելով նրանց բռնակալների ձեռքից... շատ մուրհակներ պատռեց»։ Մաշտոցի մահից հետո հազարապետ Վահան Ամատունին եւ զորավար Հմայակ Մամիկոնյանը մեծ բազմությամբ նրա մարմինը տեղափոխում են Օշական, որտեղ երեք տարի անց Վահան Ամատունին տաճար է կառուցում, աճյունը տեղափոխում այնտեղ։ Նրա հիշատակը հարգելու համար Հովսեփ կաթողիկոսը հանձնարարում է Կորյունին գրելու Մաշտոցի կյանքն ու գործը։ Հայ եկեղեցին, նկատի ունենալով Մաշտոցի ժողովրդականությունը, նրան դասել է իր սրբերի շարքը։ 428 թվականին Հայաստանի արեւելյան մասում նույնպես վերացավ հայոց Արշակունիների պետականությունը։ Քաղաքական տեսակետից Հայաստանի համար այդ ծանր ժամանակաշրջանում Մաշտոցի գյուտով ծնունդ առած հայոց դպրությունը արագ ծաղկեց որպես երկրի քաղաքականապես անջատ մասերը հոգեւոր ու մշակութային զոդումով միավորող եւ հայությանը ձուլումից պատսպարող ուժ։ Հայաստանում եւ սփյուռքում Մաշտոցի անունով են կոչվում պետական ու հասարակական հիմնարկներ, դպրոցներ, փողոցներ եւ այլն։ 1962 թվականից Մաշտոցի անունն է կրում հայկական ամենահարուստ ձեռագրատունը՝ Մատենադարանը։ Օշականի ճանապարհին կանգնեցվել է մաշտոցյան այբուբենին նվիրված հուշակոթող։ Մաշտոցի անունն է կրում նաեւ Երեւան քաղաքի գլխավոր պողոտան։ Նրա անունով է կոչվում Օշականի գլխավոր փողոցը, միջնակարգ դպրոցը եւ Օշականում կա նրա անունը կրող եկեղեցի, որը կառուցվել է նրա շիրմի վրա։ Օշականում գործում է նաեւ նրա անունը կրող երիտասարդաց եւ պատանյաց միություններ։ Ծանոթագրություններ Ֆիլմեր Մեսրոպ Մաշտոց (1988) Հայֆիլմ, փաստագրական ֆիլմ նվիրված հայոց գրերի ստեղծման պատմությանը եւ Մեսրոպ Մաշտոցին։ Սցենարի հեղինակ Արտաշես Մարտիրոսյան, ռեժիսոր Լեւոն Մկրտչյան։ Արտաքին հղումներ Koryun, The Life of Mashtots. Translation into the Russian language and Introduction by Sh.V.Smbatyan and K.A.Melik-Oghajanyan; Moscow, 1962. Classical Music Archives: Saint Mesrop Mashtots Catholic Encyclopedia; (entry: Mesrob or, alternately, "Mashtots") Հայ Առաքելական Եկեղեցու սրբեր Հայ մատենագիրներ Հայ լեզվաբաններ 4-րդ դարի քրիստոնեական սրբեր Եկեղեցու հայրեր Եկեղեցու ուսուցիչներ Հայ թարգմանիչներ Հայ աստվածաբաններ Հայ գյուտարարներ Հայ մշակութային գործիչներ Հայ հասարակական գործիչներ Անձինք նամականիշերի վրա Անձինք մետաղադրամների վրա Հայ բանասերներ Հայ գիտնականներ Աստվածաշնչի թարգմանիչներ Կաթոլիկ եկեղեցու սրբեր Հայ ակադեմիկոսներ


text: Օվկիանոս (հունարեն՝ Ωκεανός, Օկեա՛նոս), աղի ջրի ահռելի զանգված, ջրոլորտի հիմնական բաղադրիչը։ Երկրագնդի մակերեւույթի մոտ 70 %–ը (մոտ 361 միլիոն կմ2) ծածկված է օվկիանոսով՝ ջրային անընդհատ զանգվածով, որը պայմանականորեն տարաբաժանվում է մի քանի հիմնական օվկիանոսների եւ ավելի փոքր ծովերի։ Այս մակերեսի կեսից ավելին ունի 3.000 մետրից ավել խորություն։ Օվկիանոսային միջին աղիությունը կազմում է մոտ 3,5 %, եւ գրեթե ամբողջ ծովաջրի աղիությունը ընկած է 3,1 % եւ 3,8 %–ի միջեւ։ Արտերկրային օվկիանոսները կարող է բաղկացած լինեն քիմիական տարրերի եւ միացությունների լայն ցանկից։ Արտերկրային մակերեեւույթի միակ հաստատված կայուն լուծույթով խոշոր մարմինները Տիտանի լճերն են, չնայած փաստեր կան արեգակնային համակարգում այլ օվկիանոսների գոյության մասին։ Տեսականորեն ենթադրվում է, որ իրենց երկրաբանական պատմության սկզբում Մարսն ու Վեներան ունեցել են խոշոր օվկիանոսներ։ Մարսի օվկիանոսային վարկածը ենթադրում է, որ Մարսի մակերեւույթի մոտ երրորդ մասը մի ժամանակ ծածկված է եղել ջրով, չնայած Մարսի ջուրը այնքան էլ օվկիանոսային չէր եւ հնարավոր է գոլորշիացած լինի։ Այնպիսի միացություններ, ինչպիսիք աղերն են եւ ամիակը խառնված ջրին հայտնի են որպես ջրի սառցակալման ջերմաստիճանը իջեցնող, ինչը հնարավորություն է տալիս ջրային ռեսուրսներին մեծ քանակությամբ գոյություն ունենալ արտերկրային տարածքներում ծովի ջրի կամ սառույցի տեսքով։ Բաժանում Չնայած ընդունված է տարանջատել օվկիանոսները, սակայն աղի ջրի ամբողջությունը երկրագնդի վրա կոչում են Համաշխարհային օվկիանոս<ref name="UNAoO">"Distribution of land and water on the planet ". UN Atlas of the Oceans</ref>։ Ջրի մասնիկների անընդհատ ազատ տեղաշարժը ունի ֆունդամնետալ նշանակություն օվկիանոսագիտության մեջ։ Օվկիանոսների բաժանման հիմք են հանդիսանում հիմնականում մայրցամաքները, կղզեխմբերը եւ այլ չափանիշներ։ Խաղաղ եւ Ատլանտյան օվկիանոսները հասարակածով բաժանվում են հյուսիսային եւ հարավային մասերի։ Ավելի փոքր ջրային տարածքները կոչվում են այլ կերպ, օրինակ ծով, նեղուց, ծոց եւ այլն։ Ֆիզիկական բնութագրիչներ Ջրոլորտի ընդհանուր զանգվածը 1.400.000.000.000.000.000 տոննա է կամ 1.4×1021 կգ, որը կազմում է Երկրի ընդհանուր զանգվածի 0,023 տոկոսը։ Քաղցրահամ ջուրը 3 տոկոսից էլ քիչ է կազմում, մնացածը աղի ջուրն է, որը գտնվում է օվկիանոսներում։ Համաշխարհային օվկիանոսը 361 միլիոն կմ2 մակերեւույթ ունի, ծավալը կազմում է մոտ 1,3 մլդ կմ3, միջին խորությունը՝ 3790 մ, առավելագույն խորությունը՝ 10923 մ Համաշխարհային ծովային ջրերի գրեթե կեսը 3000 մ խորություն ունեն։ Օվկիանոսները, որոնց խորությունը 200 մ էլ քիչ է կազմում, ծածկում են Երկրի մակերեւույթի մոտ 66%։ Սրանց մեջ չեն մտնում այն ծովերը, որոնք կապված են Համաշխարհային օվկիանոսի հետ, ինչպիսին է օրինակ Կասպից ծովը։ Ջրի կապտավուն գույնը մի քանի բաղկացուցիչ նյութերի արդյունք է։ Հիմնական բաղկացուցիչներն են լուծված օրգանական նյութերը եւ քլորոֆիլը։ Նավաստիները եւ այլ ծովագնացներ զեկուցել են, որ օվկիանոսը հաճախ տեսանելի լուսարձակում է, որը գիշերը մղոններով տարածվում է։ 2005 թ գիտնականներն առաջին անգամ հայտարարեցին, որ նրանք ունեն այս լուսարձակման վկայությունը՝ մի լուսանկար։ Այն հավանաբար առաջանում է կենսալուսարձակումիցԾովի լուսարձակումը տիեզերքից։ Գոտիներ եւ խորություններ Օվկիանոսագետները բաժանում են օվկիանոսը մի քանի գոտիների կախված ֆիզիկական եւ կենսաբանական պայմաններից։ Պելագիկ գոտին ներառում է բոլոր բաց օվկիանոսային տարածքները, եւ կարող է բաժանվել իր հերթին ըստ խորության եւ լույսի թափանցման։ Ֆոտիկ գոտին ընկած է օվկիանոսի մակերեւույթից մինչեւ 200 մետր խորությամբ տարածքը։ Այս գոտում այն տարածքն է, որտեղ կարող է տեղի ունենալ ֆոտոսինթեզ, եւ հետեւաբար այն ունի ամենամեծ կենսաբազմազանությունը։ Քանի որ բույսերին անհրաժեշտ է ֆոտոսինթեզ, այս մակարդակից ներքեւ գտնվող կյանքի տեսակները ստիպված են սնվել կամ վերեւից սուզվող նյութերով (տես ծավային ձյուն), կամ գտնել այլ էներգիայի աղբյուրներ, հիդրոթերմալ գազանցքները այսպիսի էներգիայի հիմնական աղբյուրներն են ափոթիկ գոտում (խորությունը 200 մետրից ներքեւ)։ Ֆոտիկ գոտու պելագիկ մասը անվանում են էպիպելագիկ։ Ափոթիկ գոտու պելագիկ մասը կարող է բաժանվել շրջանների, որոնք ուղղահայաց իրար վրա են դասավորված ըստ ջերմաստիճանի։ Մեզոպելագիկը ամենավերին շրջանն է։ Նրա ներքեւի սահմանն է հանդիսանում ջերմային թռիչքի շերտը 12 °C ջերմաստիճանով, որը արեւադարձային գոտիներում սովորաբար ընկած է 700-1000 մ խորության վրա։ Հաջորդը բաթիպելագիկ շրջանն է՝ 10-4 °C միջակայքում, խորությունը սովորաբար լինում է 700-1000 մ։ Աբիսալ դաշտի վերեւում է գտնվում Աբիսալպելագիկ շրջանը, որի ներքեւի սահմանը ընկած է 6000 մ խորության վրա։ Վերջին շրջանը պարունակում է խորը իջվածքներ, եւ անվանվում է հադալպելագիկ շրջան։ Այն տարածվում է 6000-11000 մ միջակայքում եւ հանդիսանում է օվկիանոսի ամենախոր գոտին։ Պելագիկ ափոթիկ գոտիների հետ միասին կան նաեւ բենթիկ ափոթիկ գոտիներ։ Դրանք համապատասխանում են խորքային ծովի երեք ամենախորը գոտիներին։ Բենթիալ գոտին ծածկում է մայրցամաքային լանջը մինչեւ 4000 մ խորությունը։ Աբիսալ գոտին ծածկում է աբիսալ դաշտերը 4000 - 6000 մետր միջակայքում։ Դրանից ներքեւ ընկած է հադալ գոտին, որը համապատասխանում է հադալպելագիկ շրջանին եւ գտնվում է օվկիանոսային իջվածքներում։ Պելագիկ գոտին նաեւ կարող է բաժանվել ենթաշրջանների, ներիտիկ գոտի եւ օվկիանիկ գոտի։ Ներիտիկ գոտին ներառում է ջրային զանգվածները, որոնք ընկած են մայրցամաքային շելֆերի վրա, իսկ օվկիանիկ գոտին ներառում է ամբողջ մնացած բաց ջրերը։ Ի հակադրություն, ծովափնյա գոտին ընդգրկում է մակընթացության ցածր եւ բարձր սահմանների միջեւ ընկած շրջանը եւ իրենից ներկայացնում ծովային եւ ցամաքային տարածքների միջեւ անցումային շրջանը։ Այն հայտնի է նաեւ որպես միջմակընթացային գոտի։ Հետազոտություններ Նավերով ճանապարհորդությունները օվկիանոսի վրայով սկսվել են նախապատմական ժամանակներում, իսկ ստորջրյա ճանապարհորդությունները եւ հետազոտությունները հնարավոր են դարձել միայն համեմատաբար վերջերս։ Օվկիանոսում ամենախորը կետն է Մարիանյան իջվածքը, որը գտնվում է Խաղաղ օվկիանոսում, Հյուսիսային Մարիանյան կղզիների մոտ։ Նրա առավելագույն խորությունն է 10 971 մ (± 11 մետր)։ Բրիտանական ծովային նավ Չելենջեր II հայտնաբերել է այն 1951 թվականին եւ անվանել է նրա ամենախորը կետը՝ "Չելենջերի անդունդ": 1960 թվականին երկու մարդկանց կողմից կառավարվող «Trieste» բատիսկաֆը հասել է իջվածքի հատակին։ Օվկիանոսի խորքային մասերի մեծ մասը դեռեւս հետազոտված եւ նույնիսկ քարտեզագրված չէ։ 10 կիլոմետրից մեծ ձեւավորումների ընդհանուր պատկերը ստեղծվել է 1995 հիմնվելով մոտ ընկած օվկիանոսի մակերեւույթի գրավիտացիոն խանգարումների վրա։ Կլիմա Օվկիանոսային հոսքերը մեծապես ազդում են Երկրի կլիմայի վրա փոխանցելով ջերմությունը արեւադարձային գոտուց բեւեռային շրջաններ, եւ տեղափոխում են ջերմ կամ սառը օդը եւ տեղումները ափամերձ շրջաններ, որտեղ քամիները կարող դրնաք հասցնել ցամաքի ներքին մասերը։ Մակերեւութային ջերմությունը եւ քաղցրահամ ջրերի հոսքերը ստեղծում են գլոբալ խտության գրադիենտ, որը եւ կառավարում է օվկիանոսի լայնածավալ շրջանառության ջերմային մասը։ Այն կարեւոր դեր ունի բեւեռային շրջաններին ջերմության մատակարարման մեջ, եւ հետեւաբար ծովային սառույցի կարգավորման մեջ։ Ջերմային շրջանառության փոփոխությունները զգալի ազդեցություն ունեն Երկրի ռադիացիոն հավասարակշռության վրա։ Քանի որ, ջերմային շրջանառությունը կարգավորում է այն արագությունը, որով որ խորքային ջրերը հասնում են մակերեւույթին, այն կարող է մեծապես ազդել նաեւ մթնոլորտում ածխաթթվի պարունակության վրա։ Ջերմային շրջանառության վրա համընդհանուր տաքացման հնարավոր ազդեցությունների մասին քննարկումը, տես ջերմային շրջանառության կանգնեցում։ Հաճախ նշվում է, որ ջերմային շրջանառության պատճառով է, որ Արեւմտյան Եվրոպայի կլիման այդպիսի չափավոր է։ Մեկ այլ կարծիք պնդում է, որ դա բոլորովին այդպես չէ, եւ Եվրոպայի կլիման տաք է, քանի որ այն գտնվում է օվկիանոսային ավազանի քամհար ուղղության վրա, եւ մթնոլորտային ալիքները բերում են տաք օդ դեպի հյուսիս մերձարեւադարձային շրջաններից։ Արկտիկական շուրջբեւեռային հոսանքը շրջապատում է մայրցամաքը, ազդելով տարածաշրջանի կլիմայի վրա եւ միացնում է տարբեր օվկիանոսների հոսանքները։ Եղանակի առավել դրամատիկ ձեւերից մեկը առաջանում է օվկիանոսների վրա, դա արեւադարձային ցիկլոններն են (նույնպես անվանվում են "թայֆուններ" եւ "փոթորիկներ", կախված նրանից, թե որտեղ են նրանք առաջացել)։ Կենսաբանություն Օվկիանոսն էականորեն ազդում է կենսոլորտի վրա։ Օվկիանոսային գոլորշիացումը, որպես ջրի շրջանառության փուլ, աղբյուր է հանդիսանում անձրեւների մեծամասնության համար։ Ինչպես նաեւ, օվկիանոսների ջերմաստիճանը որոշիչ դեր ունի կլիմայի եւ քամիների ձեւավորման համար, որոնք էլ իրենց հերթին ազդում են կյանքի վրա ցամաքում։ Կյանքը օվկիանոսում զարգացել է ցամաքում կյանքի առաջանալուց 3 միլիարդ տարի առաջ։ Օվկիանոսի խորությունը եւ հեռավորությունը ափից խստորեն ազդում է բույսերի եւ կենդանիների կենսաբազմազանության վրա տվյալ շրջանում։ Օվկիանոսային ծագման կյանքի տեսակներից են՝ Ձկները; Շրջանաձեւները, ինչպիսին են մեդուզաները (Cnidaria); Կետանմանները, ինչպիսին են կետերը, դելֆինները եւ ծովային խոզերը; Գլխոտանիները, ինչպիսին են ութոտանիները եւ կաղամարները; Խեցիավորները, ինչպիսին են օմարները, միդիաները, ծովախեցգետինները եւ կրիլը; Ծովային որդերը; Պլանկտոնը եւ Փշամորթները, ինչպիսիք են՝ ծովաստղերը, օֆիուրիդները, հոլոտուրիաները եւ ծովային ոզնիները։ Տնտեսական արժեք Օվկիանոսները կարեւոր դեր ունեն տրանսպորտային փոխադրումների համար։ Քանի որ աշխարհի ապրանքների մեծ մասը տեղափոխվում է նավերով, օվկիանոսները նույնպես հանդիսանում են նաեւ ձկնորսական արդյունաբերության հիմնական մատակարարման աղբյուր։ Առավել զարգացած է ծովախեցգետինների, ձկների, կրաբերի եւ օմարների արդյունահանումը։ Հետաքրքիր փաստեր Առաջին կին օվկիանոսագետը ազգությամբ հայ, ֆրանսիացի բնախույզ Անիտա Կոնտին (Կարագոշյան) է։ «Համաշխարհային օվկիանոս» եզրը 17-րդ դարում առաջարկել է օգտագործել նիդերլանդացի աշխարհագրագետ Բերնհարդուս Վարենիուսը։ Կարծիք է հայտնվել, թե Օվկիանոս հատող առաջին հայը եղել է Մարտիրոս Երզնկացին։ Բիսկայան ծովագնացների հետ Ատլանտյան օվկիանոսով նավարկություն է կատարել Քրիստափոր Կոլոմբոսի օրինակով «նոր երկրներ գնալու համար»։ Օվկիանոսագրական առաջին արշավախումբը սկսել է աշխատանքը 1872 թվականի դեկտեմբերի 22–ին հատուկ սարքավորված «Չելենջեր» կորվետով։ Օվկիանոսի ամենախոր իջվածքը՝ Մարիանյան իջվածքն է՝ 11022 մ։ Այնտեղ սուզվել են 1960 թվականին շվեյցարացի Ժակ Պիկարին եւ ԱՄՆ ռազմածովային ուժերի կապիտան Դոն Ուոլշին «Trieste» բատիսկաֆով եւ մնացել 12 րոպե։ 2012 թվականին ստորջրյա հետազոտությունների համար նախատեսված հատուկ սարքով՝ «Deepsea Challenger»–ով սուզվել է հոլիվուդյան հանրահայտ ռեժիսոր Ջեյմս Քեմերոնը եւ մոտ երեք ժամ ուսումնասիրել եւ պատկերել է Մարիանյան անդունդի խորքերը։ Արտերկրային օվկիանոսներ Այս պահին Երկիրը միակ հայտնի մոլորակն է եւ միակը Արեգակնային համակարգում, որն ունի մեծ կայուն հեղուկ ջրի մարմիններ իր մակերեւույթի վրա։ Այնուամենայնիվ, ենթադրվում է, որ մյուս երկնային մարմինները նույնպես կարող են ունենալ մեծ օվկիանոսներ։ Մոլորակներ Գազային հսկաներ, Յուպիտերը եւ Սատուրնը, ըստ այսօրվա տվյալների, չունեն պինդ մակերեւույթ, եւ դրա փոխարեն ծածկված են հեղուկ ջրածնի շերտով, այնուամենայնիվ նրանց երկրաբանությունը մինչեւ վերջ ուսումնասիրված չի։ Դրա փոխարեն սառցե հսկաներ, Ուրանը եւ Նեպտունը կարող են պարունակել հսկայական հեղուկ ջրի օվկիանոսներ մթնոլորտի խորքում, սակայն այս մոլորակների ներքին կառուցվածքը նույնպես բավարար չէ ուսումնասիրված։ Գիտական հանրությունը քննարկում է Մարս մոլորակի վրա, նրա հյուսիսային կիսագնդում, անցյալում օվկիանոսի գոյության հնարավորությունը, ինչպես նաեւ թե ինչ կարող էր պատահել նրա հետ։ Վերջերս Մարս Էքսփլորեյշն Ռովեռ մարսագնացը հաստատեց այն փաստը, որ գոնե մեկ վայրում Մարսի վրա եղել է երկարաժամկետ պահպանված ջրամբար, սակայն դրանից ավելին ոչ մի հաստատված տեղեկություններ չկան։ Աստղագետները համարում են, որ Վեներան ունեցել է հեղուկ ջուր եւ հնարավոր է նաեւ օվկիանոսներ իր պատմության վաղ ժամանակաշրջանում։ Եթե նույնիսկ դրանք գոյություն են ունեցել, հետագայում անհետացել են մակերեւույթի փոփոխությունների հետեւանքով։ Բնական արբանյակներ Գիտնականները կասկածում են, որ Տիտան եւ Եվրոպա, ու ավելի քիչ հավանականությամբ Կալիստո, Գանիմեդ եւ Տրիտոն արբանյակների վրա գոյություն ունի հեղուկ ջրի համընդհանուր շերտ, որը բաժանում է կեղեւը մանտիայից։ Կարծիք կա, որ Իոյի վրա գոյություն ունի մագմայի օվկիանոս։ Գեյզերներ են գտնվել Սատուրնի արբանյակ Էնցելադի վրա, սակայն դրանց առաջացման պատճառը դեռեւս պարզ չէ։ Մյուս սառցե արբանյակները նույնպես կարող են ունենալ ընդերքային օվկիանոսներ, կամ հնարավոր է որ երբեւէ ունեցել են, եւ այժմ դրանք սառցակալած են։ Հեղուկ հիդրոկարբոնատների հսկայական ծավալի մարմիններ կան Սատուրնի Տիտան արբանյակի վրա, չնայած նրանք այնքան մեծ չեն որպեսզի համարվեն օվկիանոսներ, սակայն երբեմն դրանք անվանում են լճեր'' կամ ծովեր։ Կասինի սարքի նախնական տվյալներով արբանյակի վրա հայտնաբերվել էին միայն չորացած գետերի հուներ եւ ջրամբարներ, որոնք խոսում էին այն մասին, որ Տիտանը կորցրել էր իր մակերեւութայն հեղուկները։ Սակայն վերջերս կատարված Կասինիի մերձեցման ընթացքում հստակորեն պարզվեց, որ Տիտանի վրա գոյություն ունեն հեղուկ հիդրոկարբոնատների ջրամբարներ բեւեռային շրջաններում։ Կարծիք կա, որ Տիտանը ունի ընդերքային ջրից կազմված օվկիանոս, որի վերին շերտը խառնված է հիդրոկարբոնատների հետ։ Գաճաճ մոլորակներ եւ տրանսնեպտունային մարմիններ Ըստ առկա տվյալների Սերեսի ընդերքում ժայռային միջուկը շրջապատված է սառույցից կազմված մանտիայով եւ հնարավոր է, որ ունի հեղուկ ջրի օվկիանոս իր մակերեւույթի տակ։ Խոշոր տրանսնեպտունային մարմինների մասին չկան բավարար տեղեկություններ, որպեսզի կարելի լինի ենթադրել նրանց ներքին կառուցվածքում բաժանիչ շերտի գոյությունը, որտեղ կարող է լինել օվկիանոս, այնուամենայնիվ Պլուտոնի, Էրիսի, Սեդնայի եւ Օրկի ռադիոակտիվ տրոհման մոդելները, ցույց են տալիս, որ նրանք ունեն օվկիանոսներ սառցե կեղեւների տակ, մոտ 100-180 կմ հաստությամբ։ Արեգակնային համակարգից դուրս Արեգակնային համակարգից դուրս գտնվող որոշ մոլորակները եւ բնական արբանյակները կարող են ունենալ օվկիանոսներ, մինչեւ իսկ հնարավոր է, որ դրանք լինեն ջրային օվկիանոսներ, ինչպես դա Երկրի վրա է։ Դրանք երկրանման մոլորակներ են, որոնք գտնվում են բնակելի գոտում կամ ինչպես դա անվանվում է «Հեղուկ ջրի գոտում»։ Սակայն դրանց վրա օվկիանոսների գոյության վերջնական ճշգրտումը չափազանց դժվար է եւ ոչ հավաստի, նույնիսկ սպեկտրային ուսումնասիրությունների օգտագործմամբ։ Տեսական մեթոդների կիրառմամբ ենթադրվել է, որ մեծ հավանականությամբ GJ 1214 b մոլորակի զանգվածի մոտ 75%-ը կազմում է հազվագյուտ սառույց VII-ը։ Բոլոր մյուս հնարավոր թեկնածուների մասին խոսակցությունները հիմնված են զուտ ենթադրությունների վրա՝ նրանց զանգվածից եւ բնակելի գոտում դիրքից ելնելով ընդգրկել, այնուամենայնիվ նրանց կառուցվածքի մասին չափազանց քիչ տեղեկություններ կան։ Որոշ գիտնականներ ենթադրում են, որ Կեպլեր-22b-ն «օվկիանոսանման» մոլորակ է։ Առաջարկվել է մոդել, ըստ որի Գլիսե 581 d-ն կարող է ունենալ մակերեւութային օվկիանոս։ Գլիսե 436 b-ն ենթադրվում է, որ ունի "տաք սառույցի" օվկիանոս։ Արտերկրային արբանյակները որոնք պտտվում են բնակելի գոտում գտնվող գազային հսկաների շուրջ նույնպես տեսականորեն կարող են ունենալ մակերեւութային օվկիանոսներ։ Տես նաեւ Օվկիանոսային հոսանքներ Ծանոթագրություններ Երկրագունդ Աշխարհագրություն


text: Վիքիպեդիա, ազատ բովանդակությամբ, բազմալեզու հանրագիտարանային նախագիծ, որին հովանավորում է շահույթ չհետապնդող Վիքիմեդիա Հիմնադրամը։ Անունը կազմված է վիքի (համագործակցական կայքեր ստեղծելու տեխնոլոգիա, հավայան վիքի բառից, որը նշանակում է «արագ») եւ հունարեն էնցիկլոպեդիա բառերից։ Վիքիպեդիայի ավելի քան 30 միլիոն հոդվածները (այդ թվում՝ Հայերեն Վիքիպեդիայում) ստեղծվել են կամավոր մասնակիցների կողմից, եւ համարյա բոլոր հոդվածները կարող են խմբագրվել համացանցից օգտվող ցանկացած անձի կողմից։ Վիքիպեդիա նախագիծը սկսել են Ջիմմի Ուելսը եւ Լարի Սանգերը 2001-ի հունվարին, եւ ներկայումս այն Համացանցի ամենաօգտագործվող հանրագիտարանային կայքն է։ 2007 թվականի սեպտեմբերին այն ուներ 285 անկախ լրիվ առանձին լեզվական տարբերակներ, որոնց իրականացման հովանավորը Վիքիմեդիա Հիմնադրամ հասարակական հիմնադրամն է։ Ավանդական հանրագիտարանային հոդվածների հետ մեկտեղ կան նաեւ ալմանախ, թերթեր եւ ներկա իրադարձություններ թեմաներ։ Վիքիպեդիան ներկայումս Համացանցում ամենահաճախ այցելվող տեղեկատվական կայքերից մեկն է։ Օրական ամբողջ աշխարհից գրեթե 80 միլիոն մուտք է լինում այս կայքը։ Վիքիպեդիան պարունակում է մոտավորապես 30 միլիոն հոդված, որոնցից ավելի քան 4.300.000-ը պատկանում են անգլերեն տարբերակին։ Հանրագիտարանը սկսեց գործել որպես փորձագետների կողմից գրվող Նուպեդիա հանրագիտարանի շարունակությունը 2001 թվականի հունվարի 15-ից։ Հանրագիտարանը աշխատում է վիքի համակարգչային ծրագրով եւ ունի բազմաթիվ քույր նախագծեր, ինչպիսիք են օրինակ Վիքիդարանը եւ Վիքիգրքերը։ Վիքիպեդիան գնահատվում է անվճար լինելու, ազատության եւ մատչելիության, թեմաների հսկայական բազմազանության եւ հիրավի մանրամասն տեղեկությունների համար։ Վիքիպեդիան քննադատում են ավանդական հանրագիտարանի համեմատ արժանահավատության պակասի համար, :en:systemic bias, եւ ավանդական հանրագիտարանային թեմաների վերաբերյալ հոդվածների թերությունների համար։ Այս կայքը նաեւ հսկայածավալ փորձարարական դաշտ է :en:discourse այսպես կոչված սոցիալական գիտությունների բնագավառում ազատ քննարկումների համար։ Ազատ ու մատչելի հանրության գաղափարը, մի հանրության, որը միավորված է տեխնոլոգիայով, որտեղ հետզհետե մեծանում են հաղորդակցվող տեղեկությունների ծավալները, ակտիվորեն հոդվածներ են գրվում եւ քննարկվում ու ազատորեն տրամադրվում են համաշխարհային հասարակությանը, այս առանձնահատկությունները Վիքիպեդիան դարձնում են բացառիկ մի երեւույթ ոչ միայն որպես հանրագիտարան, այլ նաեւ որպես տեղեկատվական ռեսուրսների մի աննախադեպ աղբյուր։ Այդուհանդերձ, շնորհիվ հենց այն հանգամանքի, որ այն բաց է յուրաքանչյուր գրել ցանկացողի համար եւ կարող է ազատորեն խմբագրվել ընթերցողների կողմից, հոդվածների արժանահավատությունը ըստ էության կախված է գրողի պատասխանատվությունից եւ բարեխղճությունից, եւ Վիքիպեդիա համայնքը անդադար աչալուրջ պիտի լինի վանդալիզմի հնարավոր դեպքերը կանխարգելելու եւ սուբյեկտիվ տեսակետներից խուսափելու համար։ Վիքիպեդիայի արժանահավատությունը հաճախ է կասկածի տակ առնվում, հենց այդ պատճառով, որ հոդվածների բովանդակությունը կարող է ազատորեն խմբագրվել ցանկացողների կողմից, իսկ դա կարող է հանգեցնել որոշակի անճշտության եւ ոչ բավարար խորությամբ հետազոտված բովանդակության։ Վանդալիզմը մշտական խնդիր է, թեեւ ի պատիվ համայնքի պետք է ասել, որ այն սովորաբար բացահայտվում ու վերացվում է մի քանի րոպեների ընթացքում։ Ազատ խմբագրում Վիքիպեդիայի բովանդակությունը ստեղծում են օգտագործողները։ Յուրաքանչյուր այցելու կարող է խմբագրել Վիքիպեդիայի հոդվածները, եւ շատերն են այդպես անում, թեեւ կարելի է ասել, որ բոլոր խմբագրումների գրեթե կեսն անում է օգտագործողների ընդամենը 2.5 %-ը։ Էջերը միշտ կարելի է խմբագրել, այնպես որ ոչ մի հոդված երբեք «վերջնական» կամ «ավարտված» չի լինում։ Բոլոր խմբագրումների 18 %-ն անում են չգրանցված, անանուն խմբագիրները։ Այն խմբագիրների համար, որոնք չեն գրանցվել, օգտագործողի անվան փոխարեն օգտագործվում է նրանց IP հասցեն, որը որոշակի թվային կոդ է, եւ մեծ ցանկության դեպքում վերծանելի է։ Սակայն Վիքիպեդիան այնպես է ծրագրավորված, որ սովորաբար արգելք է դնում :en:open proxies չգրանցված խմբագրումների վրա։ Հատկապես մեծ լեզվական կայքերում, ինչպես օրինակ անգլերեն, գերմաներեն, ճապոներեն, որտեղ օրը մի քանի հազար նոր հոդված է հայտնվում, եւ անհնար է բոլորը հատ-հատ ստուգել, խմբագրել եւ կանխել վանդալիզմի փորձերը։ Միեւնույն ժամանակ, հավանականությունը շատ քիչ է, որ գրանցված օգտագործողները կարող են այդպիսի փորձեր անել։ Հեղինակներ Վիքիպեդիայում օգտագործողների բազմաթիվ շերտեր կան։ Ըստ էության, ինչպես նշվեց, յուրաքանչյուր օգտագործող կարող է նաեւ խմբագրել հոդվածները տարբեր եղանակներով, ընդ որում մյուս բոլորի հետ հավասար իրավունքներով եւ պայմաններով։ Սակայն Վիքիպեդիայում կան նաեւ ադմինիստրատիվ պաշտոններ։ Նրանց կոչում են սիսօփներ կամ ադմինիստրատորներ։ Ամենաստորին կարգի ադմինիստրատորներին ընտրում են հենց օգտագործողների համայնքները եւ նրանց իրավասություն է տրվում փակել կամ ջնջել ամբողջական էջեր, արգելք դնել որոշակի օգտագործողների մուտքի վրա՝ անշուշտ ուղղորդվելով ծրագրի վարած քաղաքականությամբ կամ օգտագործողների համայնքի ընդհանուր համաձայնությամբ։ Ավելի փոքրաթիվ են Վիքիպեդիա ծրագրի ընթացքը ղեկավարող բյուրոկրատները, որոնք կարող են նոր սիսօփներ նշանակել, հետո գալիս են ստյուարդները, որոնք իրենց հերթին բազմաթիվ մակարդակներում գործող բյուրոկրատներ են, ապա՝ դեւելոփերները, ովքեր պրոֆեսիոնալ ծրագրավորողներ են եւ կարող են մտնել ծրագրի ծրագրային ապահովման ֆայլեր։ Խմբագրումը կարող է կատարվել նաեւ ավտոմատացված կամ կիսաավտոմատացված փոքրիկ ծրագրերի միջոցով։ Ներքին քաղաքականություն Վիքիպեդիայի մասնակիցները (Վիքիպեդիացիները) պահպանում եւ պարտադրում են մյուսներին մի քանի սկզբունքային մոտեցումներ. Անկողմնակալ, կամ չեզոք տեսակետների արտահայտում հոդվածներում, որովհետեւ այս հանրագիտարանային համայնապատումում կարող են մասնակցել երկրագնդի բոլոր գաղափարախոսությունների եւ ազգությունների տեր մարդիկ։ Պետք է հուսալ, որ կայքում տեղադրված բոլոր հոդվածները կլինեն հնարավորինս անկողմնակալ, օբյեկտիվ եւ ճշգրիտ։ Ըստ ծրագրի ջատագովների այն հանգամանքը, որ հոդվածների շարադրմանը կարող են մասնակցել անսահմանափակ թվով միմյանց անծանոթ մարդիկ, կապահովի կարծիքների բազմազանությունը եւ բովանդակության առավելագույն օբյեկտիվությունը։ Սակայն չեն բացառվում կարծիքների բախումներ եւ թեժ քննարկումներ ինչը ոչ հազվադեպ երեւույթ է, հատկապես անգլերեն Վիքիպեդիայի հոդվածներին կից քննարկման էջերում։ Այսպիսով, կարելի է ասել, որ չեզոք տեսակետը Վիքիպեդիայի համար ոչ այնքան քաղաքականություն է, որքան գաղափարախոսություն։ Չներկայացնել աղբյուրներով չհիմնավորված հետազոտական աշխատանք. որովհետեւ ըստ էության անհնար է վերահսկել բոլոր հոդվածների գիտական արժանահավատության աստիճանը։ Այդ իսկ պատճառով Վիքիպեդիայում տեղադրված նյութերի բովանդակությունը պետք է հիմնավորված լինի այլ գիտահետազոտական աղբյուրներին կատարված հղումներով։ Այսինքն փաստեր, որոնք նոր են հայտնաբերվել եւ չեն հրապարակվել որեւէ այլ տպագիր աղբյուրում (եւ այդ իսկ պատճառով չեն կարող որակավորվել «ըստ ... տվյալների աղբյուրի» բառերով) ողջունելի չեն։ Սահմանափակել քննարկումները «քննարկում» էջերում եւ որեւէ հարցի քննարկում չառաջարկել անմիջականորեն հոդվածային էջերում։ Կենտրոնանալ հոդվածի հանրագիտարանային բովանդակության վրա։ Մի շարք մուտքագրումներ խրախուսելի չեն, որովհետեւ նրանք իրենցից ոչ մի հանրագիտարանային արժեք չեն ներկայացնում կամ իրենց բնույթով հանրագիտարանային տեղեկություններ չեն պարունակում։ Օրինակ. Վիքիպեդիայի հոդվածները չեն կարող լինել բառարանային սահմանումներ կամ այնպիսի ամբողջական նյութեր, ինչպես օրենքների տեքստերը կամ ճառերը, դրանք պարզապես անթույլատրելի են։ Սակայն կան Վիքիպեդիայի քույր նախագծեր, ինչպես օրինակ :en:Wiktionary եւ :en:Wikisource, որոնք նախատեսված են հենց հղումային նյութերի բազմաթիվ այլ տեսակների համար, որոնք չեն համապատասխանում Վիքիպեդիայի ֆորմատին։ Կան մի շարք չգրված կանոններ կամ վարվելակարգեր, որոնց հետեւում է ամբողջ Վիքիպեդիա հասարակությունը, ինչպես օրինակ ընդունված չէ ստորագրել հոդվածների տակ, բացի հղումներ անելուց եւ նամակներից (եթե գրանցված օգտագործող եք, ապա ստորագրություն թողնելու համար ընդամենը սեղմում եք այս տեքստի շրջանակի վերեւում իկոնների շարքի աջից երկրորդի վրա, եւ ձեր կեղծանունը, ամսաթիվն ու ժամը կհայտնվեն այդտեղ էջը պահպանելուց հետո), իսկ օժանդակ ֆայլերում առանց այն էլ երեւում է, թե ով եւ երբ է արել փոփոխությունը կամ հոդվածի մուտքագրումը։ Երբ այդ կանոնները դիտավորյալ կամ պարբերաբար են խախտվում, համայնքը սովորաբար որոշում է կայացնում ավելի խիստ միջոցներ նախաձեռնել վարվելաձեւի համայնքային կանոնները պարտադրելու կամ խախտումը անտեսելու համար։ Կան նաեւ մի շարք կարեւոր ոճային ավանդույթներ, հատկապես հոդվածների վերնագրերի կապակցությամբ, օրինակ, երբ կան մի քանի անուններ, ապա գերադասելի է այն Վիքիպեդիա լեզվով անվանումը, որն առավել տարածված է կամ առավել հաճախ է օգտագործվում։ Վերնագրերը գրեք փոքրատառերով, բացի, անշուշտ, առաջին տառերից, դա կօգնի պահպանել հոդվածների միջեւ կապերի ցանցը։ Անպատճառ խմբագրեք եւ սրբագրեք ձեր հոդվածները, որպեսզի դրանք ընթեռնելի եւ ուսանելի լինեն մյուսների համար։ Եթե որեւէ տեքստ թարգմանում եք, ավելի շատ ուշադրություն դարձրեք հայերեն դրա հասկանալիության եւ պարզության վրա։ Գրեք հստակ, պարզ եւ մի մոռացեք հղումներ անել հոդվածների տակ ձեր տվյալների աղբյուրների մասին։ Կիսատ հոդվածների վերջում դրվում է խորանարդիկ, որը զգուշացնում է, որ հոդվածը դեռ ավարտված չէ եւ հրավիրում մյուսներին աշխատել դրա վրա։ Ուրիշների գրած հոդվածներում խմբագրումներ անելիս անպայման լրացրեք «խմբագրումի ամփոփ նկարագրությունը»։ Դա կօգնի հեղինակին հետեւել ձեր կատարած խմբագրումների բնույթին։ Չեզոք տեսակետ Վիքիպեդիան կառուցվում է այն գաղափարի հիման վրա, որ նրա բոլոր հոդվածները պետք է գրվեն չեզոք տեսակետից։ Չեզոք տեսակետ նշանակում է գաղափարներն ու փաստերն արծարծել այնպես, որ շարադրման հետ կարողանան համաձայնել եւ՛ համակարծիք, եւ՛ տարակարծիք կողմերը։ Անշուշտ, բացարձակ համաձայնությունն անհնարին է։ Աշխարհում կան այնպիսի գաղափարախոսներ, որոնք երբեք չեն համաձայնվի որեւէ մեկի կարծիքի հետ՝ շարունակելով անգամ ուժով պնդել սեփական կարծիքի բացարձակ եւ անվերապահ ճշտությունը։ Սակայն Վիքիպեդիան կոչ է անում որդեգրել գրելու այնպիսի ոճ, որն ընդունելի լինի ըստ էության ռացիոնալ մտածելակերպ ունեցող բոլոր մարդկանց համար։ Չեզոք տեսակետի քաղաքականությունը պնդում է, որ հոդվածները պետք է գրվեն առանց կողմնակալության, արդարացիորեն արտահայտելով բոլոր տեսակետները։ Սակայն, ճիշտ այնպես ինչպես մյուս բոլոր համատեղ իրականացվող ծրագրերում, Վիքիպեդիան արդեն ներկառուցված կողմնակալություն ունի, քանի որ ազգային լեզուներով կառուցվող հոդվածները գրվում են որոշակի ժողովրդագրական միասնություն ունեցող հանրության կողմից։ Վիքիպեդիայի դեպքում սա արտահայտվում է այն միտման մեջ, որ համակարգչային գրագիտություն ունեցող ամերիկացի ու բրիտանացի հոդվածագիրները ավելի շատ գրում են այն մասին, ինչն իրենց առավելապես հետաքրքրում է։ Արդյունքում, երկու հոդվածների համեմատությունից կարող է պարզվել, որ «Քորոնեյշըն Սթրիթ» :en:Coronation Street կոչվող բրիտանական հեռուստասերիալի մասին հոդվածը, որն սկսվել են գրել 2005 թվականին կազմված է 6.933 բառերից, դեռ չհաշված այն մյուս 14 հոդվածները, որոնք գրված են այդ նույն թեմայի շուրջ (4.746 բառ)՝ նվիրված հեռուստաֆիլմում խաղացող դերասաններին ու կերպարներին, մինչդեռ Ռուանդային ցեղասպանությանը նվիրված (:en:Rwandan Genocide) հոդվածը պարունակում է ընդամենը 2.840 բառ այն մասին թե ինչպես 800.000 մարդ բնաջնջվեց 100 օրվա ընթացքում։ (Ընթերցեք բոլոր այն հոդվածները, որոնք վերաբերում են Հայաստանին կամ հայկական ցեղասպանությանը, եթե այդպիսիք գտնեք եւ ավելացրեք ձեր կողմից)։ Անգլերեն հանրագիտարանում նմանատեսակ երկար հոդվածներ կան այնպիսի անկարեւոր թեմաների շուրջ, ինչպիսիք են հեռուստատեսային ծրագրերը, ֆիլմերի կերպարները, պոպ երաժշտությունը, երաժշտական ալբոմներն ու վիդեո խաղերը։ Պատճառը, թե ինչու անգլերեն Վիքիպեդիայում (որն առավել մեծ եւ բոլոր վիքիպեդիացիների կողմից տեղեկությունների համար ամենաշատ հաճախվող կայքն է) հոդվածների տեսակետները հիմնականում ամերիկյան կամ բրիտանական են, հենց նրանում է, որ Վիքիպեդիայի հոդվածների վրա աշխատում են հիմնականում ամերիկացիներ եւ բրիտանացիներ։ Ընդ որում ուշադրություն դարձնելով մյուս ազգային լեզուներով գրվող հանրագիտարաններին՝ կարելի է հետաքրքիր եզրակացություններ անել տարբեր ազգերի համակարգչային գրագիտության եւ ինտերնետային ակտիվության աստիճանի, ինչպես նաեւ քաղաքակրթության մակարդակի մասին, այսինքն՝ հանրօգուտ նպատակի համար անվճար աշխատանք կատարելու պատրաստակամությունը։ Վիճաբանություններ Վիքիպեդիայի հոդվածները երբեմն դառնում են «խմբագրական պատերազմների» առարկա, երբ նախանձախնդիր հեղինակները ջնջում կամ անխնա փոխարինում են մյուսների ներդրումները իրենց հոդվածներում։ Օրինակ :en:Red Herring հոդվածը, (այսինքն «կարմիր հարինգ»՝ հարինգը նիհարիկ բայց շատ համեղ օվկիանոսային ձկնատեսակ է):en:October 2004-ին դարձավ անգլերեն Վիքիպեդիայի/:en:English Wikipedia ամենաշատ խմբագրված հոդվածը, որի մեջ խմբագրումների թիվը նույնիսկ ավելի շատ էր, քան այնպիսի թեմաների նվիրված հոդվածներում, ինչպես :en:George W. Bush/ Ջորջ Բուշ, :en:John Kerry/ Ջոն Քերրի, :en:Sexual slang/Սեռական սլենգ, :en:Jesus/Հիսուս, :en:Jew/հրեա, :en:Adolf Hitler/Ադոլֆ Հիտլեր, :en:Recent deaths/Մահախոսականներ եւ :en:Saddam Hussein/Սադդամ Հուսեյն։ Վիքիպեդիացիները ձգտում են խուսափել վիճաբանություններից՝ փորձելով հասնել «ոսկյա միջինին»։ Վանդալիզմ Վիքիպեդիայում ազատ խմբագրելու հնարավորությունը վանդալիզմի թիրախ է դառնում, ինչն արտահայտվում է անիմաստ կամ դիտավորյալ սխալ գրառումներով։ Շատ հաճախ վանդալիզմի թիրախ են դառնում հանրահայտ գրառումները, թեպետ ցանկացած գրառում կարող է վանդալիզմի թիրախ դառնալ։ Վանդալիզմը հիմանականում կայանում է գրառման վերացումով կամ այն փոխարինելով անիմաստ հայտարարությամբ, երբեմն էլ հայհոյանքներով։ Նման հայտարարությունները կարելի է ուղղել՝ մտնելով հոդվածի պատմության բաժինն ու ընտրելով նախքան վանդալիզմը եղած տեքստը, ապա՝ սեղմելով հիշել։ Վիքիպեդիայի սկզբունքներից են գրառումների պահպանումն ու վանդալիզմի հետեւանքից նրանց վերանորոգումը։ Վանդալիզմի միջոցները տարբեր են, սակայն սովորաբար այն կարելի է չեզոքացնել րոպեների ընթացքում։ Վիքիպեդիայի աշխատություններից մեկում, Վիյեգասը, Ուաթնբերգը եւ Դեյվը (2004) գտել են ուղղումներ կատարելու միջին տեւողությունը 1.8 օր, որը միջինը կազմում է 1.7 րոպե, մինչդեռ վանդալիզմը տեւել է 7.7 օր, որը միջինը կազմում է 2.8 րոպե։ Հակառակ նախորդին, «ամբողջ ցանկը» ուղղելու համար օգտագործվել է 22.3 օր, որը միջինը կազմում է 90.4 րոպե։ Հետազոտողներից Մարտին Ուաթնբերգը The Wall Street Journal թերթում ասել է. «Մենք զարմանում ենք վանդալիզմ տեսնելիս, սակայն նույնքան զարմանում ենք, թե որքան արագ դրանք ուղղվեցին»։ Որակի վերահսկում Վիքիպեդիացիները բարձր որակ ստանալու համար ստեղծել են մի քանի ազատակամ կոմիտեներ եւ միջոցներ։ Օրինակ՝ ծավալուն հոդվածների վերագրման համար անհրաժեշտ է միասին համագործակցել։ Նման աշխատությունների վրա կարելի է ամբողջ համայնքով աշխատել եւ քվեարկության միջոցով որոշել լավագույն տեքստը։ Բարձրորակ հոդվածները կարելի է նշանակել «առանձնահատուկ հոդված» (featured article), այնուհետեւ, դրանցից յուրաքանչյուրը վերաքննելով, ընտրել այն տարբերակը, որն առանձնանում է չեզոքությամբ, ըմբռնելիությամբ, վկայակոչումներով եւ հստակությամբ։ Քննադատություն Վիքիպեդիան քննադատվել է զգալի պակասների, հուսալիության, ըմբռնելիության եւ անհիմնավորվածության մեջ։ Գրադարանավարերը եւ հանրագիտարանի խմբագիրները վկայակոչման համար այն համարում են որպես սահմանափակ ծառայություն կամ ընդհանրապես ոչնչություն։ Քննադատների կարծիքով ազատ խմբագրումը Վիքիպեդիան դարձնում է ոչ հուսալի աշխատություն։ «Դը Գարդիան»–ի հետ հարցազրույցում, գրադարանավար Ֆիլիպ Բրադլին ասաց, որ նա չի օգտագործի Վիքիպեդիան եւ «համոզված է, որ այլ գրադարանավարները նույնպես չեն օգտագործի այն։ Հիմնական խնդիրն անհիմն տեղեկատվությունն է։ Տպագրվող աշխատությունների հեղինակները պետք է համոզված լինեն իրենց մեջբերած տեղեկատվության հուսալիության մեջ, քանզի այն նրանց ապրուստի միջոցն է, ոչ թե սրա նման, որը դուրս է գալիս լուսամուտից։ Բրիտանիկա հանրագիտարանի գլխավոր խմբագիրը նմանապես նշեց, որ «Վիքիպեդիայի նախադրյալ բարելավումը կկատարելագործի այն։ Այդ նախադրյալը ամբողջովին հաստատված չէ»։ Բանավեճում՝ Վիքիպեդիան որպես ակադեմիական աղբյուր, Բոյդը կարծում է որ «այն երբեք հանրագիտարան չի լինի, սակայն այն կարող է պարունակել ծավալուն գիտելիքներ այլ նպատակների համար»: Քանի որ Վիքիպեդիան գրվում է կամավորների բնավորությամբ, հետեւաբար երբեմն այն համարվում է անըմբռնելի։ Բրիտանիկա հանրագիտարանի գլխավոր խմբագիր Դեյլ Հոյբերգի կարծիքով «մարդիկ գրում են իրենց հետաքրքրող թեմաների մասին, եւ հետեւաբար շատ այլ թեմաներ ուշադրության չեն առնվում, իսկ լրատվության նյութերը առավել ուշադրության են առնվում։ Օրինակ՝ Ֆրանցիս փոթորիկի մասին 5 անգամ ավել էջ տեղեկատվություն կա, քան չինական արվեստի մասին։ Իսկ Coronation Steet–ի (Թագադրման Փողոցի) նախաբանը երկու անգամ ավել է, քան Թոնի Բլեյրի մասին հոդվածը» Տեխնիկական հարցի քննադատման մեջ Վիքիպեդիան համարվում է «Գուգլ Բոմբ», որը խանգարում է փնտրող միջոցներին իր բազմազան կապերով։ Փնտրվող նյութերի պատասխաններում Վիքիպեդիայի հոդվածները երբեմն կլինեն առաջնակարգ։ Քույր նախագծեր Վիքիպեդիան ունի հետեւյալ քույր-նախագծերը, որոնք Վիքիմեդիայի ընտանիքի մաս են կազմում. Վիքիտվյալներ (Wikidata), ազատ տվյալների նախագիծ Վիքիբառարան (Wiktionary), ազատ բառարանի նախագիծ Վիքիգրքեր (Wikibooks), ազատ դասագրքեր եւ ուսումնական ձեռնարկներ Վիքիքաղվածք (Wikiquote), քաղվածքների հավաքածու Վիքիդարան (Wikisource), ազատ տեքստերի գրադարան Վիքիպահեստ (Wikimedia Commons), մեդիաֆայլերի շտեմարան Վիքիլուրեր (Wikinews), ազատ նորություններ Վիքիցեղեր (Wikispecies), ցեղատեսակների տեղեկատու Վիքիլսարան (Wikiversity), ազատ ուսումնական նյութեր Մետա-վիքի (Meta Wiki), Վիքիմեդիայի նախագծերի կոորդինացում Չնայած կան բազմաթիվ այլ նախագծեր, որոնք աշխատում են Վիքի-սկզբունքով եւ կարող են օգտագործել նույն Մեդիավիքի ազատ ծրագրային ապահովումը եւ արտաքնապես շատ նման լինել նշված նախագծերին, նրանք չեն պատկանում Վիքիմեդիա հիմնադրամին։ Աղբյուրներ Վիքիմեդիայի նախագծեր ԱՄՆ-ի կայքեր Բազմալեզու կայքեր


text: Նախքան մ.թ. 5-րդ դար Մար Աբաս Կատինա, գրել է «Հայոց պատմություն» երկը, որը մեզ չի հասել։ Մար Աբասի աշխատությունից օգտվել է Մովսես Խորենացին, որը նրան համարում է մ.թ.ա II դարում ապրած հեղինակ։ Ժամանակակից ուսումնասիրողներից ոմանք կամ ընդհանրապես չեն ընդունում Մար Աբասի գոյությունը կամ էլ թվագրում են նրա երկը մ.թ. IV դարով։ Ողյումպ, մ.թ. I-II հայ պատմագիր։ Հիշատակվում է Մովսես Խորենացու կողմից, որը նրան է վերագրում «Մեհենական պատմություն» անունով երկը (մեզ չի հասել)։ 5-րդ դար Կորյուն, «Վարք Մաշտոցի» (գրաբար՝ Պատմութիւն վարուց եւ մահուան սրբոյ Մեսրոպայ վարդապետի մերոյ թարգմանչի) երկի հեղինակ, որը համարվում է հայ գրերի ստեղծող Մեսրոպ Մաշտոցի կյանքի եւ գործունեության մասին տեղեկությունների հիմնական սկզբնաղբյուրը։ Ագաթանգեղոս, «Պատմություն Հայոց» (գրաբար՝ Ագաթանգեղեայ պատմութիւն) երկի հեղինակ, որտեղ ներկայացված է IV դարի սկզբին Հայաստանում քրիստոնեությունը պետական կրոն հռչակման պատմությունը, այդ ուղղությամբ Տրդատ Գ Մեծի եւ Գրիգոր Լուսավորչի գործունեությունը։ Փավստոս Բուզանդ, «Պատմություն Հայոց» երկի հեղինակ, որտեղ պատմիչը շարադրել է 330-ից առ 387 թվականը ընկած Հայաստանի պատմությունը։ Եղիշե, իր «Վարդանի եւ Հայոց պատերազմի մասին» (Վասն Վարդանայ եւ Հայոց պատերազմին) երկում մանրամասն շարադրել է 451 թ. Սասանյան Պարսկաստանի դեմ Վարդան Մամիկոնյանի գլխավորությամբ հայերի ապստամբության պատմությունը։ Ղազար Փարպեցի, հեղինակի «Պատմություն Հայոց» երկը եւ Հայաստանի մարզպան Վահան Մամիկոնյանին ուղղված նամակը եզակի սկզբնաղբյուրներ են V դարի Հայաստանի պատմության ուսումնասիրության համար։ Հատկապես արժեքավոր է «Պատմություն Հայոցի» երրորդ մասը, որտեղ շարադրված է 481-84 թվականներին Սասանյան Պարսկաստանի դեմ Վահան Մամիկոնյանի գլխավորած ապստամբության պատմությունը։ Մամբրե Վերծանող, ըստ Թովմա Արծրունու՝ իր Մովսես անունով եղբոր հետ գրել է մի համառոտ «Պատմություն», որը, սակայն, չի հասել մինչեւ մեր ժամանակները։ Մովսես Խորենացի, իր «Պատմություն Հայոց» երկում (Պատմութիւն Հայոց Մեծաց) տվել է հնագույն ժամանակներից առ 440 թվականն ընկած Հայոց պատմական անցքերի նկարագրությունը։ Իր աշխատանքի համար հետագա հայ ուսումնասիրողների կողմից հորջորջվել է «Պատմահայր»։ 6-րդ դար Աթանաս Տարոնացի, հայ ժամանակագիր, տոմարագետ։ Մեզ է հասել հետագայում խմբագրված նրա «Ժամանակագրություն» երկը։ «Սուրբ Թադեոս առաքյալի վկայաբանության» հեղինակ «Սուրբ Շուշանիկի վկայաբանության» հեղինակ «Վաչագան արքայի կյանք եւ վարք» երկի հեղինակ (երկը մեզ է հասել Մովսես Կաղանկատվացու «Աղվանքի պատմության» կազմում) Պետրոս Սյունեցի, հայ մատենագիր։ Ըստ Ստեփանոս Օրբելյանի վկայության՝ գրել է «Պատմություն» երկը, որը սակայն մեզ չի հասել։ 7-8-րդ դարեր Սեբեոս, 7–րդ դարի հայ պատմիչ։ Նրա հեղինակած «Հայոց պատմությունը» (ձեռագրորում պահպանվել է «Պատմութիւն Հերակլի» անունով) հավաստի սկզբնաղբյուր է 6-7 դարերի Հայաստանի եւ տարածաշրջանի պատմական իրադարձությունները ուսումնասիրելու համար։ Հովհան Մամիկոնյան, նրա եւ Զենոբ Գլակի անունով մեզ է հասել «Տարոնի պատմության» աշխատությունը, որը հետաքրքիր տեղեկություններ է պարունակում 4-7 դդ. Տարոնում եւ Մեծ Հայքի այլ տարածքներում տեղի ունեցած իրադարձությունների վերաբերյալ։ Մովսես Կաղանկատվացի, կազմել է «Աղվանից աշխարհի պատմությունը» աշխատությունը, որտեղ հավաքել է հնագույն ժամանակներից մինչեւ 7-րդ դարի վերջ Աղվանքի պատմության տարբեր դրվագներին վերաբերող մի քանի հեղինակների երկեր։ Երկը շարունակել եւ ամբողջացրել է Մովսես Դասխուրանցին՝ հասցնելով շարադրանքը մինչեւ 10-րդ դարի կես։ Փիլոն Տիրակացի, «Ժամանակագրության» հեղինակ (որոշ ուսումնասիրողներ երկը վերագրում են Անանիա Շիրակացուն)։ Նա նաեւ հայերեն է թարգմանել Սոկրատ Սքոլաստիկոսի «Եկեղեցական պատմությունը» Անաստաս, «Վասն վանորեից որ ի քաղաքն Երուսաղեմ» երկի հեղինակ, որը եզակի տեղեկություններ է պարունակում Երուսաղեմում 7-րդ դարում հայերին պատկանող եկեղեցական գույքի վերաբերյալ։ Ղեւոնդ, 8-րդ դարի հայ պատմիչ։ Իր հեղինակած «Պատմությունում» շարադրել է Հայաստանում տեղի ունեցած իրադարձությունները 640 թվականից առ 788 թ.։ Արտավազդ վանահայր Երաշխավոր, 8-րդ դարի հեղինակ, գրել է Սուրբ Վահան Գողթնացու՝ արժեքավոր պատմական տեղեկություններ պարունակող վկայաբանությունը։ 9-10-րդ դարեր Շապուհ Բագրատունի, 9–րդ դարի հայ պատմիչ։ Ժամանակի խոսակցական («գեղջուկ բանիւ») լեզվով գրված նրա «Հայոց պատմություն» երկը, որտեղ հեղինակը ներկայացնում է Աշոտ Ա Բագրատունու ժամանակաշրջանի իրադարձությունները, մեզ չի հասել։ Հովհաննես Դրասխանակերտցի, իր «Հայոց պատմությունում» շարադրել է հնագույն ժամանակներից առ 920-ական թթ. ընկած պատմական իրադարձությունները։ Հատկապես արժեքավոր է Դրասխանակերտցու երկի վերջին՝ 9-րդ դարի երկրորդ կեսի ու 10-րդ դարի առաջին քառորդի դեպքերին վերաբերող մասը, որոնք հեղինակը շարադրում է որպես ականատես։ Թովմա Արծրունի, իր «Պատմություն Արծրունյաց տան» երկասիրության մեջ ներկայացնում է Հայաստանի եւ Արծրունիների ոստան՝ Վասպուրական նահանգի պատմությունը հնագույն ժամանակներից մինչեւ մ.թ. 9-րդ դարի վերջ։ Նրանից հետո երկը շարունակել են մի քանի անանուն հեղինակներ, որոնք հասցրել են շարադրանքը մինչեւ 1370-ական թվականներին։ Ուխտանես, գրել է երեք գրքից բաղկացած «Հայոց պատմություն», որից պահպանվել են միայն առաջին եւ երկրորդ գրքերը։ Բացառիկ տեղեկություններ է հաղորդում 7-րդ դարի սկզբին տեղի ունեցած Վրաց եւ Հայոց եկեղեցիների բաժանման պատմության վերաբերյալ։ Ստեփանոս Ասողիկ, իր «Տիեզերական պատմություն» երկում ներկայացնում է Հայաստանի պատմությունը աշխարհի պատմության համատեքստում՝ սկսած հին ժամանակներից մինչեւ 1004 թվականին։ Անանուն զրուցագիր (կարծեցյալ Շապուհ Բագրատունի), 10-րդ դարի հեղինակ, որի երկը հայտնաբերվել եւ հրատարակվել 1921 թվականին՝ սխալմամբ վերագրվելով Շապուհ Բագրատունուն։ Երկում ներկայացված են 9-10 դարերին Վասպուրականի մի քանի իշխանների շուրջ հյուսված պատումներ։ 11-13-րդ դարեր Արիստակես Լաստիվերցի, 11-րդ դարի հայ պատմիչ։ Իր «Պատմությունում» ներկայացրել է 1000-ից առ 1071 թվականը ընկած դեպքերը։ Սամուել Անեցի, 12-րդ դարի հայ պատմիչ, գրել է «Հավաքմունք ի գրոց պատմագրաց» (հայտնի է նաեւ որպես «Ժամանակագրություն») աշխատությունը, որտեղ ներկայացնում է աշխարհի արարչագործությունից մինչեւ 12-րդ դարի 60-ական թթ. պատմության համառոտ ժամանակագրական շարադրանքը։ Մատթեոս Ուռհայեցի, 12-րդ դարի հայ պատմիչ։ Գրչել է «Ժամանակագրություն», որտեղ շարադրել է 952-1136 թվականների դեպքերը։ Մխիթար Անեցի (12-13-րդ դարեր)։ Գրել է երեք մասից կազմված «Պատմություն» երկասիրությունը, որտեղ շարադրել է Պարույր Սկայորդուց առ իր ժամանակները ընկած պատմական անքերը։ Երկից մեզ է հասել միայն առաջին մասի սկզբի գլուխները (ԻԷ գլուխը ներառյալ)։ Վարդան Արեւելցի, իր «Հաւաքումն պատմութեան» երկում շարադրել է հայոց եւ ընդհանուր պատմությունը Բաբելոնյան աշտարակաշինությունից մինչեւ կաթողիկոս Կոստանդին Ա Բարձրբերդցու մահը (1267 թ)։ Հատկապես արժեքավոր է իր ապրած ժամանակաշրջանի՝ XII դ վերջի եւ XIII դ պատմական իրադարձությունների նկարագրությունը։ Վանական Վարդապետ (13-րդ դար), հեղինակ է հարուստ ու բազմաբովանդակ գրական ժառանգության, այդ թվում՝ «Պատմության» (հնագույն ժամանակներից մինչեւ հեղինակի ապրած օրերը), որը մեզ չի հասել։ Կիրակոս Գանձակեցի (13-րդ դար), գրել է «Հայոց պատմություն», որտեղ շարադրել է Հայաստանի եւ հարակից երկրների պատմական անցքերը Գրիգոր Լուսավորչի ժամանակից մինչեւ իր օրերը։ Մխիթար Այրիվանեցի, «Նոր պատմութիւն» (1289, հրտ. «Պատմութիւն Հայոց», 1860) ժամանակագրական բնույթի երկի հեղինակ, որն ընդգրկում է հայ եւ հարեւան ժողովուրդների պատմությունն Արարչագործությունից մինչեւ 13-րդ դար։ Գրիգոր Ակներցի, հեղինակ է «Պատմութիւն ազգին նետողաց» կամ «Պատմութիւն թաթարաց» երկի (մեզ է հասել բնօրինակով), որը Հայաստանում մոնղոլական տիրապետության ժամանակաշրջանի կարեւոր սկզբնաղբյուր է (ընդգրկում է 1220-73-ի իրադարձությունները)։ Սմբատ Սպարապետ, գրել է «Տարեգիրք» պատմական երկը, որը 951–1272 թթ-ին Մեծ Հայքում, Կիլիկյան Հայաստանում եւ այլուր տեղի ունեցած քաղաքական դեպքերի համառոտ ժամանակագրություն է։ Հեթում Պատմիչ, Կղեմես V պապի հանձնարարությամբ, գրել է թաթար-մոնղոլների պատմությունը, որն արժեքավոր տեղեկություններ է պարունակում միջնադարյան Արեւելքի, Հայաստանի, Կովկասի ու հարակից երկրների մասին։ Նրա անունով է մեզ հասել նաեւ «Ժամանակագրություն» երկը, որն ընդգրկում է կարեւոր տեղեկություններ Հայաստանի եւ ասիական ու եվրոպական մի շարք պետությունների 1096-1307-ի պատմությունից։ Ստեփանոս Օրբելյան, «Պատմութիւն նահանգին Սիսական» կամ «Պատմութիւն տանն Սիսական» (1299) աշխատության հեղինակ, որտեղ ներկայացվում է Սյունյաց աշխարհի եկեղեցական եւ քաղաքական ամբողջական պատմությունն ու աշխարհագրությունը։ 14-18-րդ դարեր Թովմա Մեծոփեցի (1378 – 1446), գրել է «Պատմութիւն ԼանկԹամուրայ եւ յաջորդաց իւրոց» երկը, որն ընդգրկում է 1386–1440-ի իրադարձությունները։ Գրիգոր Խլաթեցի (Ծերենց) (1349-1425), «Յիշատակարան աղէտից» չափածո ստեղծագործության հեղինակ, որտեղ որպես ականատես եւ ժամանակակից անդրադարձել է 1386–1422-ի քաղաքական իրադարձություններին։ Մովսես Արծկեցի, 15-րդ դարի հայ ժամանակագիր, «Տարեգրության» հեղինակ։ Առաքել Բաղիշեցի (1380 - 1454), «Ողբ մայրաքաղաքին Ստըմպօլայ» (1453) պատմա–քաղաքական պոեմի հեղինակ, որը գրված է Կ.Պոլիսը թուրքերի կողմից գրավելու առթիվ։ Աբրահամ Անկյուրացի (15-րդ դար), «Հայոց պատմութեան ժամանակագրութիւն» երկի հեղինակ (ընդգրկում է հայոց ազգաբանությունից մինչեւ 1358-ի դեպքերը)։ Սիմեոն Ապարանցի (16-17–րդ դարեր), չափածոյի է վերածել «Վիպասանութիւն Ղագարու Փարպեցւոյ» անվամբ պատմագիրքը, որում շարադրված է եղել Պահլավունի եւ Մամիկոնյան տոհմերի պատմությունը։ Բարսեղ Արճիշեցի, 16-րդ դ. սկզբի ժամանակագիր։ Գրել է տարեգրություն, որտեղ շարադրել է 1501-04-ի դեպքերը Անդրեաս Եվդոկացի (1541 թ., Եվդոկիա - մահվան տերեթիվն անհայտ է), գրել է «Ժամանակագրություն», որն ընդգրկում է 1453-1668-ի իրադարձությունները։ Հովհաննես Ծարեցի (1560 - մահվան թվականն անհայտ է), 1572-ից 1600-ի անցքերը ընդգրկող «ժամանակագրություն» երկի հեղինակ։ Գրիգոր Դարանաղցի (1576 – 1643), գրել է «Ժամանակագրութիւն» երկը (1634–40 թթ.-ին), որը ազգային եկեղեցական պատմության արժեքավոր եւ ստուգապատում սկզբնաղբյուր է, XVI դ. վերջի եւ XVII դ. 1-ին կեսի Հայ եկեղեցու պատմության յուրօրինակ հանրագիտարան։ Սիմեոն Լեհացի (1584-1639), «Ուղեգրության» հեղինակ, որտեղ ամփոփված են Իտալիայի, Հայաստանի եւ Պաղեստինի քրիստոնեական սրբավայրեր կատարած ճանապարհորդության տպավորություններն ու խոհերը։ Երկը հարուստ տեղեկություններ է պարունակում հայ ժողովրդի 16-դ. վերջի 17-րդ դարի սկզբի պատմության վերաբերյալ։ Հակոբ Կարնեցի (1618 թ. Կարին - անհայտ), «Տեղագիր Վերին Հայոց» երկի հեղինակ, որը պատմաաշխարհագրական եւ ազգագրական կարեւոր տեղեկություններ է պարունակում Կարնո գավառի, օսմանյան բռնակալության հարկային համակարգի վերաբերյալ եւն։ Առաքել Դավրիժեցի (մոտ 1590 – 1670), Փիլիպոս Ա կաթողիկոսի հանձնարարությամբ գրել է «Պատմութիւն» («Գիրք պատմութեանց», «Պատմագիրք») աշխատությունը (1651–62 թթ.), որտեղ մանրամասն նկարագրել է իր ապրած ժամանակների եղելությունները, անդրադարձել Հայաստանի տնտեսական ու քաղաքական կացությանը, պարսկա-օսմանյան պատերազմների պատմությանը, ջալալիների շարժմանը, վավերականորեն նկարագրել 1604 թ. շահ Աբբաս I-ի կազմակերպած՝ հայերի բռնագաղթը եւ դրա աղետալի հետեւանքները։ Զաքարիա Քանաքեռցի (Զաքարիա Սարկավագ) (1627 – 1699), գրել է «Պատմագրութիւն» աշխատությունը, որն ընդգրկում է Հայաստանի պատմությունը Արշակունիների ժամանակներից մինչեւ 1699-ի դեպքերը։ Այն եզակի սկզբնաղբյուր է հատկապես հեղինակի ապրած դարաշրջանի Հայաստանի եւ հարեւան երկրների քաղաքական ու տնտեսական պատմության ուսումնասիրման համար։ Աբրահամ Գ Կրետացի (ծ. թ. անհայտ – 1737 թ.), «Պատմագրութիւն անցիցն իւրոց եւ ՆատրՇահին պարսից» երկի հեղինակ, որտեղ շարադրել է 1734–36 թթ. Հայաստանում եւ հարակից երկրներում տեղի ունեցած իրադարձությունները։ Եսայի Հասան Ջալալյան (ծ. թ. անհայտ – 1728), 18-րդ դարի 1-ին քառորդի Հայոց պատմության արժեքավոր սկզբնաղբյուր է նրա հեղինակած «Պատմութիւն Աղուանից»-ը (1839), որն իր ժամանակի դեպքերի նկարագրությունն է եւ հասնում է մինչեւ 1723-ը։ Աբրահամ Երեւանցի (18-րդ դար), «Պատմութիւն պատերազմացն...» երկի հեղինակ, որն արժեքավոր աղրյուր է Անդրկովկասի եւ թուրք-պարսկական հարաբերությունների պատմության, համար։ Ընդգրկում է աֆղանների ապստամբությունից մինչեւ Նադիր Շահի գահակալությունը կատարված դեպքերը (1721-36)։ Հակոբ Ե Շամախեցի (17-րդ դարի վերջ - 1763), 1743-ից կազմել է Գավազանագիրք՝ շարադրելով կաթողիկոսարանի դեպքերը։ Խաչատուր Ջուղայեցի (18-րդ դարի երկրորդ կես), հայկական պատմագրական աղբյուրների տեղեկությունների հիման վրա գրել է «Պատմություն Պարսից» երկը՝ սկսելով Աքեմենյան Կյուրոս II Մեծից (մ. թ. ա. 550 - 530) եւ ավարտել զենդ Քերիմ խանի տիրակալությամբ (1760-1779)։ Միքայել Չամչյան (1738 – 1823), պատմաբան, լեզվաբան, աստվածաբան եւ մանկավարժ։ Նրա «Պատմություն Հայոց» աշխատությունը Հայաստանի քննական պատմություն ստեղծելու առաջին փորձն է հայ պատմագրության մեջ՝ Մովսես Խորենացու «Հայոց պատմությունից» հետո։ Հայ պատմիչներ