text: Խաչատուր Ավետիքի Աբովյան (), հայ ականավոր գրող, մանկավարժ, լուսավորական, արեւելահայ աշխարհաբար գրականության հիմնադիրը։ Աբովյանի ստեղծագործությամբ սկիզբ է առնում հայ գրականության զարգացման նոր փուլ, որ նախորդից տարբերվում էր թեմատիկայով, լեզվով, հերոսի ընտրությամբ եւ այլն։ Կենսագրություն Վաղ տարիներ Խաչատուր Ավետիքի Աբովյանը ծնվել է Երեւանի մոտ գտնվող Քանաքեռ գյուղում 1809 թվականին։ Զավակն է եղել նահապետական նշանավոր մի ընտանիքի։ Նրա պապի՝ Աբովի հռչակը երկար է ապրել համագյուղացիների մեջ, իսկ նրա առատաձեռնության մասին հպարտությամբ է խոսել ինքը՝ Խաչատուր Աբովյանը։ Գրողի օրոք, սակայն, Աբովենց տան նախկին հարստության հետքն անգամ մնացած չի եղել։ Նախնիները հարկադրաբար գաղթել են ներկայիս Արցախի Հանրապետության Շահումյանի շրջանի քարվաճառյան հատվածից՝ Խութից։ Աբովյանը մինչեւ տասը տարեկանն ապրել է գյուղում, որից հետո ծնողները նրան 1819 թվականին տանում են էջմիածին եւ հանձնում իրենց ընտանիքի բարեկամ Եփրեմ Ա Ձորագեղցուն։ 1819-1822 թվականներին հաճախել է Էջմիածնի վանական դպրոցը։ Էջմիածնում Անտոն եպիսկոպոսի մոտ սովորելուց հետո գնում է Թիֆլիս՝ ուսումը շարունակելու հայտնի հայկաբան Պողոս վարդապետի մոտ։ 1824 թվին մտնում է Ներսիսյան դպրոց, որտեղ ուսանել է հայկաբանություն, ճարտասանություն, ռուսերեն, պարսկերեն։ Ստեփանոս Նազարյանի եւ մի քանի ուրիշների հետ եղել է այդ նորաբաց դպրոցի առաջին շրջանավարտներից մեկը։ 1826 թվականի հուլիսին բռնկված ռուս-պարսկական պատերազմն Աբովյանին խանգարել է իրագործել Եվրոպայում կամ Ռուսաստանում ուսումը շարունակելու իղձը։ Երեք տարի Ներսիսյան դպրոցում հայտնի բանաստեղծ Հարություն Ալամդարյանի (դպրոցի տեսուչը) շնչի տակ սովորելուց հետո՝ 1826 թվականին, վերադառնում է հայրենիք։ Նույն թվականին նա անցնում է Էջմիածին։ Կես տարի (1827-1828 թվականների միջեւ) դասավանդել է Սանահինի վանական դպրոցում։ Արարատի նվաճում Խաչատուր Աբովյանը Էջմիածնում կարգվում է սարկավագ եւ թարգման՝ կարեւոր դեպքերում ռուս եւ եվրոպացի ճանապարհորդների համար, որոնք գալիս էին գիտական զանազան ուսումնասիրություններ անելու։ 1829 թ. Էջմիածին է գալիս Դորպատի (քաղաք Էստոնիայում) համալսարանի պրոֆեսոր Ֆրիդրիխ Պարրոտը՝ մի խումբ գիտնականներով Արարատի գագաթը բարձրանալու համար։ Պրոֆեսորի խնդրանքով կաթողիկոսն Աբովյանին՝ որպես տեղական հանգամանքներին ծանոթ անձնավորության, թույլ է տալիս մասնակցել այդ գիտական արշավախմբին։ Արշավախումբն ստացել է Նիկոլայ I կայսեր հավանությունը, ով նաեւ զինվորական ուղեկցող էր տրամադրել։ Անցնելով Արաքսը՝ նրանք գնացին Ակոռի, որ տեղակայված է Արարատի հյուսիսային լանջին՝ ծովի մակարդակից 1200 մ բարձրության վրա։ Արշավախումբը, հետեւելով Հարություն Ալամդարյանի խորհրդին, ճամբար է հիմնում Սուրբ Հակոբ վանքի մոտ (ծովի մակարդակից 2400մ բարձրության վրա)։ Հյուսիսային լանջով Արարատի գագաթը մագլցելու նրանց առաջին փորձը ձախողվեց տաք հագուստի բացակայության պատճառով։ 6 օր անց, հետեւելով Ակոռիի գյուղապետ Ստեփան Խոջիյանցի խորհրդին, արշավախումբը վերելքն սկսեց հյուսիսարեւմտյան լանջով։ Հասնելով 4885 մ բարձրության` նրանք ստիպված էին վերադառնալ, քանզի մինչեւ մայրամուտը չէին հասցնի գագաթ բարձրանալ։ Արշավախումբն Արարատի գագաթը բարձրացավ երրորդ փորձից 1829 թ. սեպտեմբերի 27 (հոկտեմբերի 9)-ին՝ 15: Աբովյանը սառույցի վրա փոս արեց ու տեղադրեց փայտե խաչ՝ ուղղված դեպի հյուսիս։ Նա նաեւ սառույցի կտոր դրեց շշի մեջ ու իջեցրեց որպես սուրբ ջուր։ Հետագայում Արարատի գագաթը բարձրանալը հայտարարվել է «սրբապղծություն», եւ Աբովյանը հալածվել է հոգեւորականների կողմից։ Նույն տարվա նոյեմբերի 8-ին Աբովյանն ու Պարրոտը բարձրացան Փոքր Արարատի՝ Սիսի գագաթը։ Տարիներ անց՝ 1845 թվականին, Աբովյանը գերմանացի բնագետ Օտտո Վիլհելմ Հերման ֆոն Աբիխի հետ կրկին բարձրացավ Արարատի գագաթը։ Երրորդ եւ վերջին անգամ Աբովյանն Արարատի գագաթը բարձրացավ 1846 թվականին անգլիացի Հենրի Դանբի Սեյմուրի հետ։ Ուսումը Դորպատում Պարրոտի աջակցությամբ Աբովյանը 1830-1835 թվականներին պետական թոշակով ուսանել է Դորպատի համալսարանում, հատուկ ծրագրով նախապատրաստվել ուսուցչական գործունեության։ Ուսումնասիրել է բնական եւ հասարակական գիտություններ, լեզուներ (գերմաներեն, ֆրանսերեն, անգլերեն, լատիներեն), եվրոպական գրականություն ու փիլիսոփայություն (Գյոթե, Շիլլեր, Հերդեր, Կանտ, Ռուսո եւ ուրիշներ), երաժշտություն, արհեստներ։ Սերտ կապեր է հաստատել եվրոպացի եւ ռուս մտավորականների հետ։ Ապրել է հոգեւոր վերածնունդ։ 1836-1848 թվականներ 1836 թ. վերադարձել է հայրենիք, նպատակադրվել լուսավորական գործունեություն ծավալել, սակայն հոգեւորականությունն անվստահությամբ է վերաբերվել «այլադավանների» միջավայրում կրթված Աբովյանին։ Չհամակերպվելով ներազգային խնդիրներում էջմիածնի դիրքորոշմանը՝ Աբովյանը հրաժարվել է հոգեւոր կոչումից։ 1837-1843 թթ. Թիֆլիսի գավառական դպրոցի տեսուչ էր։ Ժողովրդական դպրոցների ուսուցիչներ պատրաստելու նպատակով հիմնադրել է նաեւ մասնավոր դպրոց։ Ցարական պաշտոնեությունը, հայ հետադեմ մտավորականների գործակցությամբ, անվերջ խոչընդոտներ է հարուցել Աբովյանի լուսավորական գործունեության ճանապարհին։ Այդ ծանր պայմաններում Աբովյանը կարողացել է ստեղծել իր ամենանշանակալից երկերը՝ «Նախաշավիղ կրթության» (2 մաս, 1837-1840, հրտ. 1862), «Պարապ վախտի խաղալիք» (1838-1841, հրտ. 1864), «Հազարփեշեն» (1840), «Վերք Հայաստանի» (1841, հրտ. 1858) եւ այլն։ 1843–1848 թվականներին աշխատել է Երեւանի գավառական դպրոցներում։ Նա ստեղծագործել է երեք լեզվով՝ հայերեն, ռուսերեն եւ գերմաներեն։ Գրել է չափածո («Զգացմունք ցավալի սրտիս», «Գարուն», «Սեր առ հայրենիս») եւ արձակ («Պարապ վախտի խաղալիք», «Թուրքի աղջիկը», «Առաջին սեր») գործեր, հեղինակ է նաեւ ուսումնասիրությունների, դպրոցական ձեռնարկների («Նախաշավիղ կրթության»)։ 1841 թվականին Աբովյանի «Վերք Հայաստանի, ողբ հայրենասերի» պատմավեպով սկզբնավորվել է հայ նոր գրականությունը։ Մահվան առեղծված 1828-1829 թթ. ռուս-թուրքական պատերազմի հետեւանքով սկսվեց հայերի զանգվածային արտագաղթ, եւ շուրջ 90 000 հայեր հարկադրված լքեցին իրենց հայրենիքը։ Ժամանակի ցարական չինովնիկության հակահայկական քաղաքականությունը չէր կարող ազատամիտ Աբովյանի վրա իր բացասական ազդեցությունը չունենալ։ Շատ կարեւոր է, թե պատմական այդ ժամանակաշրջանում ինչպես էին ձեւավորվում Աբովյանի հասարակական-քաղաքական հայացքները։ Ռուսաստանի նկատմամբ խանդավառ վերաբերմունք ունեցող Աբովյանի մոտ («Օրհնվի էն սհաթը...») առաջացան գաղափարական շրջադարձի բոլոր նախադրյալները՝ ձախողվեցին դպրոց ստեղծելու իր ծրագրերը եւ, ընդհանրապես, չիրականացան սեփական պետականությունը վերականգնելու հայ ժողովրդի բոլոր ձգտումները։ Այս ամենի արդյունքը մեծ լուսավորականի առեղծվածային անհայտացումն էր, որի ստույգ մանրամասները առ այսօր թաղված են թանձր խավարի մեջ։ 1848թ. ապրիլի 2-ին, առավոտյան մի վաղ ժամի, Աբովյանը դուրս ելավ տնից ու այլեւս չվերադարձավ։ Ա. Բակունցի տեսակետով, Աբովյանը գնացել է 1848 թ. Եվրոպական հեղափոխություններին մասնակցելու։ Ակադեմիկոս Աշոտ Հովհաննիսյանը կարծում էր, որ նա ինքնասպանություն է գործել։ Պատմական գիտությունների թեկնածու Վ. Ավետյանը համոզում է, որ Աբովյանը սպանվել է իր պարտապան թուրքերի ձեռքով։ Այս բազմաթիվ տարբերակներից մեկն էլ Աբովյանի Սիբիր աքսորվելու վարկածն է, որը պնդում էր պատմաբան Վ. Ղազարյանը։ Առկա է նաեւ մի փաստաթուղթ լուսավորականի աքսորված լինելու վերաբերյալ՝ հիշեցնելով, որ նման վկայություն կա նաեւ մեծ բանաստեղծ Ավ. Իսահակյանի մոտ։ 1927 թ. Վիեննայի «Հանդես ամսօրյա»-ում տպված «Խաչատուր Աբովյանի գերեզմանը Ախոտսկում» հոդվածում Ռուբեն վարդապետ Մանասյանը պատմում է, որ կովկասահայ Սարգիս Գրձիլյանը, որը հայ համայնքներում ճանաչված եւ երեւելի անձ էր, Խ. Աբովյանի գերեզմանի մասին վկայել է հետեւյալը. իբր Ծերուն անունով մի մարդ, որը աքսորված է եղել Սախալին եւ տիրապետել է լուսանկարչական արվեստին, իրեն է նվիրել մի շարք լուսանկարներ, որոնց մեջ եղել է նաեւ Աբովյանի գերեզմանի լուսանկարը։ Այդ մասին նրան հայտնել է մի ռուս՝ ասելով. «Դու հա՞յ ես, ահա այստեղ է թաղված հայ Խաչատուր Աբովյանը, որը աքսորված էր այստեղ»։ Խ. Աբովյանի Սիբիր աքսորվելու հավանականության մասին մի այլ փաստարկ է բերում Սբ. Էջմիածնի ճեմարանի վաստակավոր ուսուցիչ Ստեփան Կանայանցը։ Նա պատմում է, որ Գերմանիայում, իր ուսումնառության տարիներին, Աստրախանի իր ընկերոջից 1883 թ. ստացել է մի նամակ, որը հայտնում էր, որ ռուս նշանավոր գրող եւ հրապարակախոս Ն. Չերնիշեւսկին Աստրախանում պատմել է հայերին, թե ինքը Սիբիրում աքսորված ժամանակ տեսել է Խաչատուր Աբովյանին։ Գրաքննադատական հայացքներ Աբովյանի գրական հայացքներում առանձնահատուկ ընդգծում ունի ազգային գոյության տեսանկյունից ճակատագրական մի հարց, թե արդյոք հայերը գեղարվեստասեր են։ Եվրոպացիները զարմանում են, քանի որ ունենալով հարյուրամյակների պատմություն, մշակույթ՝ չունենք «Օրինավոր բանաստեղծություն»։ Իսկ Աբովյանը պատասխանում է, որ հայերի պատմությունը, մշակույթը, ավանդույթները, առօրյան առանձին պատմություններ են, որոնք կարող են բանաստեղծությանը վերին թռիչք տալ։ Աբովյանի ապրած դարաշրջանը հատկանշվում է պարսկական եւ թուրքական բռնապետական լծի դեմ հայ ժողովրդի մղած ազատագրական պայքարով, Ռուսաստանի հովանավորության տակ անցնելու հույսերի իրականացմամբ եւ լուսավորական շարժմամբ, որի նպատակն էր փրկել հայրենիքը հոգեւոր ստրկությունից եւ մտավոր խավարից։ Աբովյանը դարձել է այդ շարժման գաղափարական առաջնորդ։ Աբովյանը հայ եւ ռուս ժողովուրդների եղբայրական բարեկամության, հայերի ռուսական կողմնորոշման ջատագովն էր։ Գնահատելով ժողովրդական բանահյուսության դերը գրականության զարգացման գործում՝ Աբովյանը հավաքել ու մշակել է առակներ, առածներ, ավանդություններ, երգեր եւ սկզբնավորել հայ բանագիտությունը։ Աբովյանը թարգմանել է Հոմերոսի, Գյոթեի, Ֆրիդրիխ Շիլլերի, Ն. Կարամզինի որոշ գործեր։ Աբովյանը ճիշտ է ըմբռնել լեզվի, որպես ազգապահպանման կարեւոր գործոնի, հասարակական դերն ու նշանակությունը։ Նա ծանոթ էր նույն շրջանում ձեւավորվող պատմահամեմատական լեզվաբանությանը, որի դիրքերից էլ քննել է լեզվի ծագման, զարգացման ու փոփոխության հարցերը, ծավալել աշխարհաբարը ժամանակի պահանջներին համապատասխան մշակելու մեծ աշխատանք։ Աբովյանն զբաղվել է նաեւ քերականության հարցերով. «Նախաշավիղ»–ի երկրորդ մասում շարադրել է աշխարհաբարի քերականությունը, բաղդատել գրաբարի եւ աշխարհաբարի լեզվաքերականական իրողությունները, մատնանշել նրանց տարբերությունները։ Աբովյանը Տապպեի «Ռուս-գերմանական քերականության» օրինակով կազմել է «Նոր տեսական եւ գործնական քերականութիւն ռուսաց վասն հայոց» (1838-1839) ձեռնարկը։ Ստեղծել է ոուս-հայերեն առաջին զուգադրական քերականությունը։ Աբովյանի ստեղծագործությունն արժեքավոր ներդրում է հայ նոր պատմագրության մեջ («Մեկ երկու խոսք Էլ հայոց վրա», «Ուղեւորություն դեպի Անիի ավերակները»)։ Աբովյանը քննադատել է ժամանակի եվրոպական պատմագրությունը, այն որակել աշխարհակալ տերությունների պատմություն, որից վտարված են փոքր ժողովուրդներն ու աշխատավոր խավերը։ Նա կարծում էր, որ պատմական անցյալը պետք է դառնա ազատագրական պայքարի, արդիական հարցեր լուծելու ազդակ։ Աբովյանը ձաղկել է իր ժամանակի հոգեւորականության ներկայացուցիչներին, թեեւ չի հանգել կրոնի եւ նրա սպասավորների ժխտման։ Նրա ըմբռնմամբ աշխարհն արարչագործության ծնունդ է, բնությունը՝ աստվածայինի դրսեւորում, զարգացումն ու փոփոխությունները՝ ամենատեսի կամքի արտահայտությունը։ Աբովյանն ուսումնասիրել է հայերի ընտանեկան սովորույթներն ու կենցաղը («Գյուղական տների կառուցվածքը» (1835), «Ակնարկ Թիֆլիսում ապրող հայերի կյանքի ու հատկապես նրանց հարսանեկան սովորությունների մասին» (1840)) եւ սկզբնավորել հայ ազգագրությունը։ «Քրդեր» եւ «Եզդիներ» (1846) ակնարկներով հիմք է դրել քրդագիտությանը Հայաստանում։ Գրական ժառանգություն Աբովյանը թողել է գրական հարուստ ժառանգություն, թեեւ իր կենդանության օրոք նա տպագրել է միայն «Նախաշավիղ կրթության» դասագիրքը, իսկ նրա ձեռագրերը երկար ժամանակ անհայտ են մնացել լայն ընթերցարանի համար։ 1858 թ. լույս է տեսնում նրա «Վերք Հայաստանի» պատմավեպը, իսկ խորհրդային տարիներին Գիտությունների Ազգային Ակադեմիան 1948-1961 թթ. կազմեց Աբովյանի երկերի՝ 10 հատորից բաղկացած ժողովածուն։ Աբովյանի «Վերք Հայաստանի» (տարբեր բեմավորումներով՝ «Ասլան բալասի», «Աղասի» եւ այլն), «Ֆեոդորա կամ Որդիական սեր», «Խաղարկություն մանկանց» եւ այլ գործեր բեմադրվել են, իսկ նրա հեքիաթների մոտիվներով նկարահանվել է «Որսորդները» հայկական մուլտֆիլմը (1977 թվական)։ Աբովյանի առաջին բանաստեղծությունները, որոնք գրված են գրաբարով, արտացոլել են նրա ռոմանտիկ աշխարհընկալումը («Կարօտութիւն նախնի վայելչութեանց հայրենեաց իմոց» (1824), «Սրբաճեմ ոտից տեառն գթութեանց» (1824) եւ այլն)։ Պարսկական բռնակալության մղձավանջն ապրած բանաստեղծը երազել է հայրենիքի անցած փառքը եւ կորցրած պետականությունը վերականգնելու մասին։ 20-ական թթ. վերջերին Աբովյանը գրել է սիրո եւ կարոտի տաղեր, որոնք ուշ միջնադարի հայ տաղերգուների (Պաղտասար Դպիր, Պետրոս Ղափանցի, Սիմեոն Երեւանցի, Ահարոն Վարդապետ) եւ ժողովրդական գուսանների ստեղծագործական փորձի յուրատեսակ համադրություն էին։ Դորպատյան տարիներին մտորել է գեղարվեստական գրականությունը համապատասխանեցնել նոր ժամանակի պահանջներին, ժողովրդին հասկանալի աշխարհաբարը դարձնել գրականության լեզու։ «Սուգ հարազատ եւ ծնողասեր որդվո» (1835), «Տաղ հրաժարական» (1836) եւ այլ բանաստեղծություններ այդ ձգտումն իրականացնելու առաջին փորձերն էին։ Աբովյանը հայ քնարերգությունը լիցքավորել է հասարակական-քաղաքական բարձր գաղափարներով, խոհականությամբ եւ դրամատիզմով։ Նրան տանջել են անհատի եւ հայրենիքի ճակատագրերը, երազանքի ու աններդաշնակ իրականության հակադրությունները («Զգացմունք ցաւալից սրտիս...», «Զի՞նչ այս դառն հարուած...», «Երեկոյ», «Առ էմ. Կ.», «Գարուն», «Սէր առ հայրենիս», 1831-1835 թթ.)։ Ետդորպատյան տարիների ստեղծագործությունները սերտորեն առնչվում են Աբովյանի լուսավորական նպատակներին։ Առակների միջոցով նա ջանացել է բարոյապես ազնվացնել մարդկանց («Պարապ վախտի խաղալիք»)։ «Հազարփեշեն» պոեմում ծաղրել է ցարական պաշտոնեությանը, ձգտել ժողովուրդների փոխադարձ ճանաչման։ Հետագա ստեղծագործություններում Աբովյանը երագել է բանական հասարակության մասին, որը նրա համոզմամբ պետք է ազատ լինի կրոնական կաշկանդումներից, մարդիկ պետք է թեթեւացնեն միմյանց հոգսն ու ցավը, ճանաչեն միայն սիրո, եղբայրության ու բարեկամության կրոնը («Թուրքի աղջիկը»)։ «Վերք Հայաստանի» պատմավեպ Աբովյանի «Վերք Հայաստանի» վեպը հայ նոր գրականության պատմության շրջադարձային կետը դարձավ։ Վեպում նկարագրված դեպքերն ու դեմքերը պատմական են։ Աբովյանը հայրենիքի վերածնության հույսը կապել է ազգային համախմբման, պայքարի, կրթության եւ լուսավորության տարածման հետ։ Վեպը նորություն էր լեզվով, ոճով, կերպարներով ու արծարծած գաղափարներով։ Կենդանի հերոսների եւ լիրիկական խորհրդածությունների միջոցով հեղինակը ցույց է տվել «թե մենք ո՞վ ենք, մեր հավատն ի՞նչ ա, ինչի՞ համար ենք եկել աշխար, երկրում ի՞նչ պետք է անենք...», մատնանշել նոր գրականության գլխավոր թեմաները՝ սերը, բարեկամությունը, հայրենասիրությունը։ «Վերքը» հայ առաջին վեպն է, հայկական ռոմանտիզմի իրական սկիզբը։ Վեպում պատկերված են հայ ժողովրդի վիճակը Պարսկաստանի եւ Թուրքիայի տիրապետության տակ, հայության ազատագրական կռիվները եւ Արեւելյան Հայաստանի միացումը Ռուսաստանին։ Աբովյանն առաջինն է բացահայտել հայ նոր գրականության հերոսին՝ շինական հային։ Ցույց է տվել հայ ժողովրդի պատմական ճակատագրի ողբերգականությունը՝ ապաքինվելու միջոցը համարելով լուսավորությունը։ Աբովյանի հիմնական նպատակն էր ժողովրդին հասցնել ինքնաճանաչման, օգնել համազգային ուժերի համախմբմանը եւ Ռուսաստանի հովանավորության ներքո վերստեղծել հայկական պետականությունը։ Վեպի գլխավոր հերոսը՝ Աղասին, իդեալական կերպար է, ամենաժողովրդականը XIX դ. հայ իրականության մեջ։ «Վերքը» հարուստ է ժողովրդական կենդանի խոսքով, հայոց բնաշխարհի գունեղ պատկերներով։ Վեպի ‹‹Հառաջաբան››-ը մեր նոր գրականության զարգացման ծրագիրն է, ուր շարադրված են այն հիմնական սկզբունքները, որոնք հեղափոխիչ նշանակություն պիտի ունենային արդեն սկսված գրական վերածննդի համար։ Ազգային գրականության արտացոլման ոլորտը պիտի ընդգրկի ժողովուրդի պատմությունն ու ներկան, նրա կյանքը ամբողջության մեջ, նրա հոգսերն ու ներկան։ Երրորդ սկզբունքային խնդիրը կապված էր հերոսի ընտրության հետ։ Այդ ժամանակ տիրապետող գրական ուղղությունը՝ կլասիցիզմը, ոչ միայն գրականության դռներն էր փակում աշխարհաբարի առջեւ, այլեւ սահմանափակում էր հերոսի ընտրության հնարավորությունը։ Պարապ վախտի խաղալիք Պարապ վախտի խաղալիք, առակների ու զրույցների հավաքածու է, որ գրվել է 1838-1841 թթ., տպագրվել է 1864 թ.: Ժողովածուի առաջաբանում Աբովյանը, բարձր գնահատելով գրաբարը, առաջ է քաշել աշխարհաբարով ստեղծագործելու անհրաժեշտության հարցը։ Ժողովածուն ընդգրկում է տարբեր առակներ, որոնց միջոցով հեղինակը բարոյական խրատներ է տալիս ընթերցողին («Էս գրքի ճամփի խրատը», «Հացակեր փոշը», «Լոռըցիք», «Երկաթակեր մուկը», «Ծառերն ու կացինը» եւ այլն)։ Աբովյանի մանկավարժական հայացքներ Աբովյանի մանկավարժական ըմբռնումները ձեւավորվել են նախորդ դարերի մեծ մտածողների ու լուսավորականների (Ռուսո, Պեստալոցցի, Ֆրանկե) հայացքների հետնությամբ։ Ըստ Աբովյանի՝ ուսուցումը պետք է համապատասխանի մանկան հոգեկան կարողություններին եւ ժամանակի պահանջներին, տարվի ոչ թե սխոլաստիկ օրենքներով ու մեռած լեզվով, այլ՝ կենդանի խոսքով, զննական միջոցներով։ Աղջիկները պետք է կրթվեն տղաներին հավասար։ Աբովյանն սկզբում նպատակադրվել էր Հայաստանում ստեղծել գիտական միաբանություն՝ դպրոցով ու տպարանով, գավառներից հավաքել մանուկների, կրթել ու դաստիարակել նրանց եւ ապա ուսուցիչ-քահանայի պաշտոնով ուղարկել գյուղերն ու քաղաքները։ 1834 թ. Աբովյանը ծրագրել էր հիմնել երեք կարգի դպրոց՝ քահանայացուների, աղքատ ու որբ երեխաների եւ ունեւոր դասի ու վաճառականների գավակների համար։ Երկրորդ կարգի դպրոցի սաները, հանրակրթական առարկաներին զուգընթաց ուսանելով արհեստներ, գյուղատնտեսություն եւ վերադառնալով ծննդավայր, նպաստելու էին տեղի տնտեսական կյանքի զարգացմանը։ Բոլոր դպրոցների ընդունակ շրջանավարտներն ուղարկվելու էին Եվրոպայի եւ Ռուսաստանի բարձրագույն ուսումնական հաստատություններ։ 1836 թ. Աբովյանն առաջ է քաշել Հայաստանում մանկավարժական ինստիտուտ եւ ժողովրդական դպրոցներ բացելու հարցը։ Ավելի ուշ նա համոզվեց, որ անհրաժեշտ է հոգեւորականությանը մեկուսացնել երեխաների դաստիարակությունից։ Աբովյանի ծրագրած դպրոցներում հավասարապես պիտի ընդունվեին հարեւան ժողովուրդների երեխաները, որպեսզի լուսավորություն տարածեին իրենց ազգերի մեջ եւս։ Իր մանկավարժական գործունեությամբ, դասագրքերով («Նախաշավիղ կրթության», «Նոր տեսական եւ գործնական քերականութիւն ռուսաց վասն հայոց», «Ամերիկա լիս քցիլը»), հոդվածներով ու գրություններով Աբովյանն առաջ է քաշել համընդհանուր գրագիտության խնդիրը, որ իրագործվելու էր ժողովրդական դպրոցների միջոցով։ Նա առաջարկել է ուսուցումը կապել երեխաների առօրյա աշխատանքային գործունեության հետ, դպրոցներին կից ստեղծել արհեստանոցներ ու փորձադաշտեր, պարբերաբար կազմակերպել բնարշավներ։ Երեխաների գեղագիտական դաստիարակությունը, գեղեցիկ արվեստները, հատկապես երաժշտությունն ու նկարչությունը համարել է անհատի հոգեւոր վերափոխման կարեւորագույն միջոց՝ պարտադիր բոլորի համար։ Աբովյանի մանկավարժական գլխավոր երկը «Նախաշավիղ կրթության»–ն է՝ մեր իրականության մեջ հնչական եղանակով կազմված առաջին դասագիրքը, որում մարմնավորվել են մեծ մտածողի մանկավարժական հայացքներն ու սկզբունքները։ Աբովյանի հիմնական հոգսը հայրենիքի համար կրթված ու պիտանի քաղաքացիներ դաստիարակելն Էր։ Չհաշված առանձին հոդվածներ, «Նախաշավիղ կրթության»–ը գրողի կենդանության օրոք տպագրված միակ երկն է։ Սակայն ցարական պաշտոնեությունը եւ հայ հետադիմականները խափանել են գրքի գործածությունը։ Աբովյանագիտություն Հայ գրականության եւ հասարակական մտքի պատմության վրա Աբովյանի ստեղծագործությունը խոր հետք է թողել։ Նրա մատնանշած ուղիով են ընթացել Պերճ Պռոշյանը, Ղազարոս Աղայանը, Հովհաննես Թումանյանը, Ավետիք Իսահակյանը՝ զարգացնելով նրա գրականության ավանդները եւ նոր գրականության լեզուն։ Աբովյանի կյանքն ու ստեղծագործությունը ուսումնասիրել են Միքայել Նալբանդյանը, Հովհաննես Թումանյանը, Ե. Շահազիզը, Արսեն Տերտերյանը եւ ուրիշներ։ Հետագայում առանձին ուսումնասիրությունները վերաճել են հայ գրականագիտության ինքնուրույն ճյուղի՝ աբովյանագիտության։ Աբովյանի երկերը թարգմանվել են ռուսերեն, ուկրաիներեն, վրացերեն, էստոներեն, լատիշերեն, լիտվերեն։ Աբովյանի անվամբ են կոչվում շրջան, քաղաք, գյուղ, երկաթուղային կայարան Հայաստանում, Երեւանի հայկական մանկավարժական ինստիտուտը եւ այլ հաստատություններ, պուրակներ, փողոցներ եւ այլն։ Աբովյանի հուշարձանները կանգնեցված են Երեւանում, Քանաքեռում, որտեղ եւ գտնվում է Աբովյանի տուն-թանգարանը։ Երկերի մատենագիտություն Ֆէօդօրայ կամ որդեական սէրը, Տփղիս, 1841, 137 էջ։ Վէրք Հայաստանի, Տփղիս, 1858, 276 էջ։ Նախաշաւիղ կրթութեան ի պէտս նորավարժից, Տփղիս, 1862, 104 էջ։ Պարապ վախտի խաղալիք, Տփղիս, 1864, 138 էջ։ Երկերը, Մոսկուա, 1897, 536 էջ։ Վէրք Հայաստանի, Մոսկուա, 1897։ Վէրք Հայաստանի, Տփղիս, 1908, 304 էջ։ Ողբ հայրենասիրի, Կ. Պոլիս, 1931, 316 էջ։ Պարապ վախտի խաղալիք, Մոսկուա, 1932, 344 էջ։ Վերք Հայաստանի, Յերեւան, 1939, 218 էջ։ Ընտիր յերկեր, հատ. 1, Յերեւան, 1939, 344 էջ։ Նախաշավիղ կրթութեան ի պետս նորավարժից, Յերեւան, 1940, 172 էջ։ Դիվան Խաչատուր Աբովյանի, հատ. 1, Երեւան, 1940, 368 էջ։ Առակներ, Երեւան, 1941, 60 էջ։ Բանաստեղծություններ, Երեւան, 1941, 76 էջ։ Ընթերցարան, Երեւան, 1941, 124 էջ։ Մանկական բանաստեղծություններ։ Առակներ, Երեւան, 1941, 52 էջ։ Գրական-բանասիրական հետախուզումներ, գիրք 1, Երեւան, 1946, 448 էջ։ Երկերի լիակատար ժողովածու, հատ. 4. Արձակ էջեր, Դրամա, Թարգմանություններ, Երեւան, 1947, 386 էջ։ Գրական-բանասիրական հետախուզումներ, գիրք 2, Երեւան, 1948, 284 էջ։ Գրական-բանասիրական հետախուզումներ, գիրք 3, Երեւան, 1948, 336 էջ։ Դիվան Խաչատուր Աբովյանի, հատ. 2, Երեւան, 1948, 284 էջ։ Երկերի լիակատար ժողովածու, հատ. 1. Բանաստեղծություններ, Թարգմանություններ, Սեւագիր եւ անավարտ բանաստեղծություններ, Վարիանտներ, Երեւան, 1948, 416 էջ։ Երկերի լիակատար ժողովածու, հատ. 2. Աղասու խաղը, Պարապ վախտի խաղալիք, Այլ առակներ, Ագնես, Ազնվամտություն եւ շնորհակալություն, Ադելայիդայ ֆոն Վուլֆինգենան, Երեւան, 1948, 372 էջ։ Երկերի լիակատար ժողովածու, հատ. 3. Վերք Հայաստանի, Երեւան, 1948, 400 էջ։ Վերք Հայաստանի, Երեւան, 1948, 176 էջ։ Երկերի լիակատար ժողովածու, հատ. 5. Մանկավարժական երկեր, Երեւան, 1950, 512 էջ։ Վէրք Հայաստանի, Պէյրութ, 1954, 352 էջ։ Երկերի լիակատար ժողովածու, հատ. 6. Դորպատյան օրագրեր (1830–1835 թթ.), Երեւան, 1955, 340 էջ։ Պարապ վախտի խաղալիք։ Պարապ մարդու տանու միտք, Երեւան, 1955, 176 էջ։ Վերք Հայաստանի, Երեւան, 1955, 300 էջ։ Երկերի լիակատար ժողովածու, հատ. 7. Ուղեգրություններ, Թարգմանություններ, Երեւան, 1956, 524 էջ։ Վերք Հայաստանի (գրական կոմպոզիցիա), Երեւան, 1957, 92 էջ։ Երկերի լիակատար ժողովածու, հատ. 8. Հոդվածներ եւ ուսումնասիրություններ, Երեւան, 1958, 472 էջ։ Վերք Հայաստանի, Երեւան, 1958։ Երկերի լիակատար ժողովածու, հատ. 9. Նոր տեսական եւ գործնական քերականություն ռուսաց վասն հայոց, Երեւան, 1959, 352 էջ։ Վերք Հայաստանի, Երեւան, 1959, 224 էջ։ Երկերի լիակատար ժողովածու, հատ. 10. Հոդվածներ, Երեւան, 1961, 456 էջ։ Վերք Հայաստանի, Երեւան, 1975, 152 էջ։ Վերք Հայաստանի (գրական կոմպոզիցիա), Երեւան, 1978, 64 էջ։ Վերք Հայաստանի, Երեւան, 1981, 382 էջ։ Վերք Հայաստանի, Երեւան, 1984, 284 էջ։ Երկեր. Վերք Հայաստանի, Առաջին սերը, Թուրքի աղչիկը, Պարապ վախտի խաղալիք, Զվարճալի ու կարճ պատմությունք, Կարճառոտ պատմությունք, Բանաստեղծություններ, Հոդվածներ, Ուսումնասիրություններ, Մանկավարժական երկեր, Ուղեւորություն դեպի Անիի ավերակները, Երեւան, 1984, 720 էջ։ Վէրք Հայաստանի, Երեւան, 2004, 424 էջ։ Վերք Հայաստանի, Երեւան, 2009, 316 էջ։ Վէրք Հայաստանի, Պէյրութ, 2011, 464 էջ։ Ստեղծագործությունների ժողովածու, Երեւան, 2013, 248 էջ։ Վերք Հայաստանի, Երեւան, 2014, 284 էջ։ Վէրք Հայաստանի, Երեւան, 2014, 712 էջ։ Վերք Հայաստանի, Երեւան, 2016, 400 էջ։ Թարգմանություններ Կռիլով Իվան։ Առակներ։ Հատընտիր.- Երեւան։ Հայպետհրատ, 1944.- 125, 3 չհ. էջ։ Գեղարվեստական երկեր Աբովյանի մասին Եղիշե Չարենց, Դեպի լյառը Մասիս... Ակսել Բակունց, Խաչատուր Աբովյան (անավարտ վեպ) Գրականություն Ն. Տեր-Կարապետյան, Խաչատուր Աբովյան, Թիֆլիս, 1897: Թադեւոս Ավդալբեգյան, Խաչատուր Աբովյան, Վաղարշապատ, 1910: Ակսել Բակունց, Խաչատուր Աբովյանի «անհայտ բացակայումը», Երեւան, 1932: Ա. Հովհաննիսյան, Աբովյան, Երեւան, 1933: Հրայր Մուրադյան, Խաչատուր Աբովյան, Երեւան, Երեւանի մանկավարժական ինստիտուտի հրատարակություն, 1939, 96 էջ։ Ռուբեն Զարյան, Աբովյանի կյանքը (համառոտ ակնարկ), Ե., Հայպետհրատ, 1939, 100 էջ։ Ռուբեն Զարյան, Աբովյանի կյանքը (համառոտ ակնարկ), Ե., Հայպետհրատ, 1940, 128 էջ։ Հրայր Մուրադյան, Աբովյանը եւ Ռուսաստանը, Երեւան, Երեւանի մանկավարժական ինստիտուտի հրատարակություն, 1940: Ժամանակակիցները Խաչատուր Աբովյանի մասին, Ե., 1941: Արսեն Տերտերյան, Աբովյանի ստեղծագործությունը, Երեւան, Երեւանի համալսարանի հրատարակչություն, 1941, 389 էջ։ Հրայր Մուրադյան, Ժամանակակիցները Խաչատուր Աբովյանի մասին, Երեւան, Հապետհրատ, 1941, 128 էջ։ Ա. Ղանալանյան, Աբովյանը եւ ժողովրդական բանահյուսությունը, Երեւան, 1941: Երվանդ Շահազիզ, Խաչատուր Աբովյանի կենսագրությունը, Երեւան, 1945: Հրայր Մուրադյան, Հավերժության ուղեւորը (Խաչատուր Աբովյան, դրամա), Երեւան, 1947, 178 էջ։ Տ. Ղանալանյան, Խաչատուր Աբովյան, Երեւան, 1948: Վաչե Պարտիզունի, Խաչատուր Աբովյան, Երեւան, 1952: Մուշեղ Սանթրոսյան, Հայ մեծ լուսավորական-մանկավարժ Խ. Աբովյանը, Երեւան, 1953: Ռուբեն Զարյան, Աբովյանի կյանքը (համառոտ ակնարկ), Ե., Հայպետհրատ, 1954, 136 էջ։ Հրայր Մուրադյան, Խաչատուր Աբովյան, Երեւան, «Գիտելիք», 1955, 44 էջ։ Պիոն Հակոբյան, Խաչատուր Աբովյանի «Վերք Հայաստանի» վեպի ստեղծագործական պատմությունը, Երեւան, 1955: Ալեքսանդր Մարգարյան, Խ. Աբովյանը գրապայքարի հիմնադիր, Ե., Երեւանի համալս. հրատ., 1956, 124 էջ։ Ալեքսանդր Մարգարյան, Խ. Աբովյանի լեզվագիտական հայացքները, Ե., ՀՍՍՌ ԳԱ հրատ., 1956, 80 էջ։ Ա. Մարգարյան, Խաչատուր Աբովյանը եւ աշխարհաբարը, Երեւան, 1958: Հրայր Մուրադյան, Խաչատուր Աբովյան, Երեւան, Հայպետհրատ, 1963, 183 էջ։ Սահակ Բազյան, Աբովյանի գրական ժառանգությունը» մենագրություն, Ե., «Միտք», 1966, 674 էջ։ Սերգեյ Սարինյան, Հայկական ռոմանտիզմ, Երեւան, 1966, 556 էջ։ Պիոն Հակոբյան, Խաչատուր Աբովյան, կյանքը, գործը, ժամանակը (1809-1836), Երեւան, 1967: Նշան Մուրադյան, Աբովյանի պոետիկան, Ե., «Սովետական գրող», 1979, 396 էջ։ Կ. Ա. Սիմոնեան, Վարք Խաչատուր Աբովեանի, Ե., «Ազատ խոսք», 2002, 122 էջ։ Г. Абов, Хачатур Абовян, 1948: М. А. Сантросян, Хачатур Абовян - выдающийся армянский педагог, Москва, Учпедгиз, 1957, 160 с. F. Parrot, Reise zum Ararat, B., 1834: M. Wagner, Reise nach dem Ararat Hochland Armenien, Stutgart and Tebingem, 1848: F. Bodenstend, Tausend und ein Tag im Orient, B. 1-2, B., 1850: A. Haxthausen, Transcaucasia, B. 1, Lpr., 1856: H. Abich, Aus kaukasischen ländern, B. 1-2, Wjen, 1896: Ծանոթագրություններ Արտաքին հղումներ Խաչատուր Աբովյանը հայկական հանրագիտարանում Դորպատի համալսարանի ուսանողներ 19-րդ դարի արեւելահայ արձակագիրներ Անհետ կորած անձինք Անձինք նամականիշերի վրա Մահվան պատճառը վիճարկելի Հայ գրողներ Հայ հասարակական գործիչներ Գրողներ այբբենական կարգով 19-րդ դարի հայ գրողներ Հայ ուսուցիչներ Հայ տղամարդ գրողներ Անձինք, որոնց մահվան ամսաթիվը որոշված չէ Տարտուի համալսարանի շրջանավարտներ Հայ գիտնականներ Հայ մանկագիրներ Հայ թարգմանիչներ Հայ մանկավարժներ


source: wikipedia

text: {{Տեղեկաքարտ Բնակավայր | կարգավիճակ = Քաղաք | հայերեն անվանում = Մադրիդ | բնօրինակ անվանում = | ենթարկում = | երկիր = Իսպանիա | պատկեր = CollageMadrid.jpg | պատկերի նկարագրում = | զինանշան = Escudo de Madrid.svg | զինանշանի լայնություն = | զինանշանի նկարագրում = Մադրիդի զինանշան | դրոշ = Bandera de la ciudad de Madrid.svg | դրոշի լայնություն = | դրոշի նկարագրում = Մադրիդի դրոշ | երկրի քարտեզի չափ = | երկրամասի քարտեզի չափ = | շրջանի քարտեզի չափ = | երկրամասի տեսակ = Ինքնավար համայնք | երկրամաս = Մադրիդ | երկրամասը աղյուսակում = Մադրիդ (ինքնավար համայնք)Մադրիդ | շրջանի տեսակ = Պրովինցիա | շրջան = Մադրիդ | շրջանը աղյուսակում = Մադրիդ (պրովինցիա)Մադրիդ | համայնքի տեսակ =Արեա-Մետրոպոլիտանա | համայնք = Մեծ Մադրիդ | համայնքը աղյուսակում = Մեծ Մադրիդ | երկրի քարտեզ = Տեղորոշման քարտեզ |Իսպանիա |label=Մադրիդ |lat_dir=N |lat_deg= 40 |lat_min= 24 |lat_sec= |lon_dir=W |lon_deg= 3 |lon_min= 41 |lon_sec= |CoordAddon= |CoordScale= | երկրամասի քարտեզ = | շրջանի քարտեզ = | ներքին բաժանում = | ղեկավարի պաշտոն = Քաղաքապետ | ղեկավար =Մանուելա Կարմենա | հիմնադրման թվական = 9-րդ դար<ref name="History of Madrid1">{{cite web |url=http://www.madridamano.com/historia/?op=hist3 |title=La dominación árabe(Arab rule). Մայրիտ բերդաքաղաքը հիմնադրվել է 9-րդ դարի վերջում: |accessdate= օգոստոսի 7, 2011 |language=Իսպաներեն}}</ref> | տվյալ կարգավիճակում = | առաջին հիշատակում = 9-րդ դար | այլ անվանումներ = | տարածք = 607 | բարձրության տեսակ = ԲԾՄ | կենտրոնի բարձրություն = 667 | կլիմա = Մայրցամաքային | պաշտոնական լեզու = Իսպաներեն | բնակչություն = 3.273.049 | մարդահամարի թվական = 2010 | խտություն = 5 403 | ագլոմերացիա = 6 458 684 | ազգային կազմ = Իսպանացիներ, պորտուգալացիներ, հայեր եւ այլ ազգեր | կրոնական կազմ = Կաթոլիկ եկեղեցի, ՀԱԵ | էթնոհորոնիմ = Մադրիդցի | ժամային գոտի = +1 | DST = կա | հեռախոսային կոդ = +34 91 | փոստային ինդեքս = | փոստային ինդեքսներ = 28001–28080 | ավտոմոբիլային կոդ = | իդենտիֆիկատորի տեսակ = | թվային իդենտիֆիկատոր = | Վիքիպահեստում = Madrid | կայք = http://www.munimadrid.es | կայքի լեզու = es | կայքի լեզու 2 = | կայքի լեզու 3 = | պարամետրի անվանում1 =Կարգախոս | պարամետր1 = ("Ջրի վրա եմ ես հիմնվել,իմ պատերը կրակից են։Սա է իմ նշանը եւ զինանշանը:") }} Մադրիդ (; ), Իսպանիայի մայրաքաղաքը եւ երկրի ամենամեծ քաղաքը։ Քաղաքի բնակչությունը մոտ 3.3 միլիոն է, իսկ արվարձաններով հանդերձ՝ մոտ 6.271 միլիոն։ Այն Եվրոպայի երրորդ խոշորագույն քաղաքն է Լոնդոնից եւ Բեռլինից հետո եւ իր արվարձաններով նույնպես երրորդն է Եվրոպայում Լոնդոնից եւ Փարիզից հետոEurostat, UrbanAudit.org , accessed on 12 March 2009. Data for 2004.United Nations Department of Economic and Social Affairs, World Urbanization Prospects (2007 revision), (United Nations, 2008), Table A.12. Data for 2007.։ Քաղաքի մակերեսն 604.3 կմ2 է։ Մադրիդի քաղաքային ագլոմերացիան ունի երրորդ խոշորագույն ՀՆԱ-ն Եվրամիությունում եւ նրա կրթական համակարգը, ժամանցային վայրերը, շրջակա միջավայրը, ԶԼՄ-ները, նորաձեւությունը, գիտությունն ու արվեստը միասին վերցված դարձնում են Մադրիդն աշխարհի ամենահետաքրքիր քաղաքներից մեկը։ Չնայած ֆինանսական ճգնաժամին, բարձր կենսամակարդակը եւ շուկայի մեծությունը Մադրիդին դարձնում են տարածաշրջանի ֆինանսական կենտրոններից մեկը։ Այստեղ կան գրեթե բոլոր խոշորագույն ընկերությունների գրասենյակները։ Մադրիդն ամենատուրիստական քաղաքն է Իսպանիայում, չորրորդը՝ Եվրոպայում։ Մադրիդը նաեւ 12-րդ ամենականաչ քաղաքն է աշխարհում 2010 թվականի դրությամբ։ Մադրիդը 2020 օլիմպիական խաղերի անցկացման թեկնածու քաղաքներից էր։ Մադրիդը կեցության համար աշխարհի լավագույն քաղաքների մեջ 17-րդն է, համաձայն 2014 թվականի Մոնոկլ ամսագրի հրատարակման։ Քաղաքը գտնվում է Մանզանարես գետի ափին՝ երկրի կենտրոնում։ Այն ներառվում է Մադրիդի համայնքի կազմի մեջ (որն էլ իր հերթին բացի Մադրիդ քաղաքից՝ ներառում է նաեւ արվարձանները եւ շրջակա գյուղերը), որը սահմանակցում է Կաստիլիա եւ Լեոն ու Կաստիլե Լա-Մանչա համայնքների հետ։ Որպես Իսպանիայի մայրաքաղաք՝ այն նաեւ կառավարության եւ միապետ Ֆելիպե VI-ի նստավայրն է։ Մադրիդը նաեւ Իսպանիայի քաղաքական կենտրոնն է։ Քաղաքի ներկայիս քաղաքապետն է Մանուելա Կարմենան՝ Ժողովրդական կուսակցությունից։ Մադրիդում ժամանակակից ենթակառուցվածքի ձեւավորման հետ մեկտեղ նաեւ աշխատում են պահպանել նրա պատմական տեսքը հնամենի փողոցներով եւ շինություններով։ Դրա ապացույցներն են Մադրիդի թագավորական պալատը, Տեատրո Ռեալը (թագավորական թատրոնը) իր 1850 թվականին վերանորոգված Օպերայի տան հետ։ Բուեն Ռետիրո այգին հիմնադրված 1631 թվականին, 19-րդ դարի ազգային գրադարանը, որտեղ պահպանվում են Իսպանական պատմական գործեր, ինչպես նաեւ Ազգային հնագիտական թանգարանը եւ Արվեստի ոսկե եռանկյունին, տեղակայված Պասեո դել Պրադո փողոցում, որը կազմված է երեք թանգարաններից։ Հիմնադրում Մադրիդի անվան ծագման հետ կապված մի քանի վարկածներ կան։ Ըստ մի ավանդազրույցի՝ Մադրիդը հիմնադրել է Օքնո Բիանորը (Տոսկանայի ու Մանտուայի արքա Տիրենիուսի որդին) եւ անվանել «Մետրագիրթա» կամ «Մանտուա Կարպետանա»։ Մեկ այլ ավանդույթի համաձայն քաղաքն անվանվել է «Ուրսարիա» (թարգմ.՝ արջերի երկիր), քանի որ շրջակա անտառներում նախկինում ապրել են մեծ թվով արջեր, որոնք միջին դարերում ելակածառի հետ միասին եղել են քաղաքի խորհրդանիշը։ Քաղաքի արձանագրված հնագույն անունը Մագերիտ-ն է (կամ Մատերիտ, Մագետերիտ), որը եղել է 9-րդ դարում Մանզաներաս գետի ափին կառուցված մի ամրոցի անուն, եւ որը նշանակում է «առատ ջրի վայր»։ Այնուամենայնիվ ներկայումս լեզվաբանների մեծ մասը հակված են այն տարբերակին, ըստ որի անվանումը գալիս է 2-րդ դարից, երբ Հռոմեական կայսրությունը Մանզանարես գետի ափին բնակավայր հիմնեց։ Այդ բնակավայրը կոչվել է «Մատրիս» (հղելով բնակավայրի մոտ գտնվող գետին)։ Հետագայում այս տարածքները գրավեցին գերմանական ցեղերը, իսկ 5-րդ դարում՝ ալանները։ Հռոմեական կայսրությունը կորցրեց այս տարածքներում ռազմական ներկայությունը, եւ շուտով այս տարածքները անցան վեստգոթերին։ 8-րդ դարում Պիրենեյան թերակղզին նվաճվեց արաբների կողմից։ Շուտով իսլամական իշխանությունը փոխեց բնակավայրի անվանումը «Մայրիտ» (արաբերեն՝ «մայրա» (նշանակում է «ծառեր» կամ «կյանք պարգեւող» եւ իբերո-ռոմանական «իտ» ածանցից, որը նշանակում է «վայր»)։ Պատմություն Միջին դարեր Չնայած այժմյան Մադրիդի մի մասը բնակեցված է եղել դեռեւս նախապատմական ժամանակաշրջանում, Հռոմեական կայսրության ժամանակներում տարածքը պատկանել է Կոմպլուտոն թեմին (այժմյան Ալկարա դե Հենարաս)։ Կան հնէաբանական գտածոներ, որոնք վկայում են այս տարածքում վեստգոթական ժամանակաշրջանում փոքրիկ գյուղի մասին։ Քաղաքի հիմնադրման պատմությունը սկսվում է 9-րդ դարից, երբ Մուհամեդ I Կորդովացին հրամայեց կառուցել փոքրիկ ամրոց ներկայիս Մադրիդի թագավորական պալատի վայրում։ Այս պալատի շրջակայքում կառուցվեց փոքրիկ միջնաբերդ։ Ի վերջո այն նվաճվեց քրիստոնեական թագավոր Ալֆոնսո VI-ի կողմից 1085 թվականին Տոլեդո կատարած արշավանքի ժամանակ։ Նա մզկիթը վերափոխեց Ալմուդենա կույսի եկեղեցու, ամբարի եւ զորանոցի։ 1329 թվականին Կորտեսի Գեներալները քաղաքում գումարեցին առաջին ժողովը։ Սեֆարդյան հրեաները եւ մավրերը (Իսպանիայի արաբներն ու բերբերները) շարունակեցին ապրել քաղաքում մինչեւ նրանց վտարեցին 15-րդ դարում։ Քաղաքի մեծ հրդեհներից հետո Հենրի III Կաստիլիացին (1379–1406) վերակառուցեց այն եւ իր համար անվտանգ տեղ ընտրեց դարպասներից դուրս գտնվող Էլ Պրադո թագավորական ամրոցը։ Նորագույն ժամանակաշրջան Կաստիլիայի թագավորությունը՝ Տոլեդո մայրաքաղաքով եւ Արագոնի թագավորությունը՝ Սարագոսա մայրաքաղաքով միավորվեցին՝ ստեղծելով ներկայիս Իսպանիան, որը տեղի ունեցավ Իզաբելլա I Կաստիլիացու եւ Ֆերդինանդ II Արագոնացու ամուսնության արդյունքում։ Չնայած նրանց թոռը՝ Կառլոս V-ը ծնվել էր Սեւիլիայում, այնուամենայնիվ, 1560 թվականին տեղափոխվել է Մադրիդ։ Շուտով Կառլոսը Մադրիդը պաշտոնապես հռչակեց մայրաքաղաք։ Սեւիլյան շարունակում էր վերահսկել իսպանական գաղութները, իսկ Մադրիդը վերահսկում էր Սեւիլյան։ Իսպանական ոսկեդարի ընթացքում (16-րդ/17-րդ դարեր), Մադրիդը հասավ իր ծաղկման գագաթնակետին. Էլ Էսկորիալը՝ մեծ թագավորական պալատը, կառուցված Ֆիլիպ II-ի կողմից, գրավեց ամբողջ Եվրոպայի ուշադրությունը։ Այնտեղ էին գալիս բազմաթիվ արվեստագետներ՝ հմայվելու իսպանական ճարտարապետությամբ։ Մադրիդը համարվում էր նաեւ Իսպանիայի ոսկեդարի մշակութային մայրաքաղաքը։ Մադրիդում են ծնվել աշխարհահռչակ բազմաթիվ գրողներ եւ արվեստագետներ, ինչպիսիք են՝ Միգել դե Սերվանտեսը (Դոն Կիխոտի հեղինակը), նկարիչ Դիեգո Վելասկեսը, հռչակավոր գրողներ՝ Լոպե դե Վեգան, Ֆրանսիսկո դե Կեւեդոն, Կալդերոն դե լա Բարկան եւ Տիրսո դե Մոլինան, ոսկեդարի վերջին նկարիչ Կլաուդիո Կոլեոն։ Վերածննդիի ճանաչված ճարտարապետ Խուան դե Հերերայի կողմից կառուցվեց Պլազա Մայորը, որը կառուցվեց Հաբսբուրգյան տոհմի կառավարման ժամանակաշրջանում, որպես կենտրոնական հրապարակ։ Դրանից ոչ հեռու տեղակայված է մեկ այլ հրապարակ՝ Պուերտա դել Սոլը։ Նոր պալատներ (ներառյալ Պալասիո Ռեալ դե Մադրիդը) կառուցվել են նաեւ Ֆիլիպ V-ի օրոք։ Սակայն մինչեւ Կառլոս III-ի գահակալությունը (1716-1788) Մադրիդը չէր համարվում ժամանակակից քաղաք։ Կառլոս III-ը ամենաճանաչված թագավորն էր Մադրիդի պատմության մեջ։ Երբ Կառլոս IV-ը (1748-1819) դարձավ թագավոր, մադրիդցիներն ապստամբեցին։ Արանխուեսի ապստամբությունից հետո, որը գլխավորում էր նրա հարազատ որդի Ֆերդինանդ VII-ը, Կառլոս IV-ը հեռացավ, բայց Ֆերդինանդ VII-ը երկար չգահակալեց. 1808 թվականի մայիսին Նապոլեոն Բոնապարտի զորքերը մտան քաղաք։ 19-րդ դարից մինչեւ մեր օրեր 1808 թվականի մայիսի 2-ին () Մադրիդի ժողովուրդը ոտքի ելավ պայքարելու ֆրանսիական զավթիչների դեմ. արդյունքում սկսվեց Իսպանիայի պատերազմը անկախության համար։ Պատերազմից հետո (1814 թ.) Ֆերդինանդ VII-ը վերադարձավ գահին, բայց լիբերալ հեղափոխությունից հետ Ռաֆայել դել Ռիեգոն արքան երդում տվեց սահմանադրության առջեւ։ Դա սկիզբն էր այն ժամանակաշրջանի, երբ ազատական եւ պահպանողական կառավարությունները փոխարինում էին միմյանց։ Ի վերջո գահակալությունը հանձնվեց Իզաբելլա II-ին (1830-1904 թթ.)։ Նա չկարողացավ ճնշել ներքին լարվածությունը, որը հետագայում բերեց խռովության։ Արդյունքում Իսպանիայում վերադարձավ միապետությունը, որին հետեւեց երկրորդ հանրապետության կազմավորումը, որը գոյատեւեց մինչեւ Իսպանիայի քաղաքացիական պատերազմը։ Մադրիդն ամենաշատը տուժեց քաղաքացիական պատերազմի հետեւանքով (1936–1939 թթ.)։ Քաղաքը հանրապետականների հենակետն էր սկսած 1936 թվականի հուլիսից։ 1936 թվականի նոյեմբերին նրա արեւմտյան արվարձաններում տեղի ունեցան թեժ մարտեր, քաղաքացիական պատերազմի տարիներին Մադրիդը դարձավ առաջին եվրոպական քաղաքը, որը ռմբակոծվեց օդանավերով։ (տես Մադրիդի պաշարումը (1936–39 թթ.))։ 1959-1973 թթ.-ի ընթացքում քաղաքում գրանցվեց տնտեսական աննախադեպ աճ, որն ուղեկցվեց բնակչության եւ հարստության կտրուկ աճով՝ դառնալով Իսպանիայում ՀՆԱ ցուցանիշով առաջին, իսկ արեւմտյան Եվրոպայում՝ երրորդ քաղաքը։ Քաղաքի տարածքը ընդարձակվեց՝ դառնալով 607 քառ. կմ։ Քաղաքի հարավը դարձավ արդյունաբերական կենտրոն, ունենալով բնակչության մեծ խտություն, այստեղ էին տեղափոխվում Իսպանիայի գյուղական շրջանների մեծ թվով մարդիկ։ Մադրիդի հյուսիսարեւմտյան հատվածը դարձավ միջին խավի հանգրվան, որի արդյունքում գրանցվեց մեծ տնտեսական աճ, իսկ հարավարեւելյան մասում բնակվեցին աշխատավոր դասը, ինչը առիթ եղավ մշակութային եւ քաղաքական բարեփոխումների։ Ֆրանցիսկո Ֆրանկոյի մահից հետո, ձեւավորվող ժողովրդավարական կուսակցությունները (այդ թվում, ձախ եւ հանրապետական գաղափարախոսություն), որպես երկու իրավահաջորդ, ընդունեցին Խուան Կառլոս I-ին միապետ՝ որպես պատմական հարստության ժառանգորդ։ Սա հանգեցրեց Իսպանիայի ներկայիս իրավիճակին, որպես սահմանադրական միապետություն՝ Մադրիդ մայրաքաղաքով։ 1980-ականների եւ 1990-ականների բարեփոխումներից հետո Մադրիդը դարձավ եվրոպական տնտեսական, մշակութային, կրթական, արդյունաբերական եւ տեխնոլոգիական կենտրոններից մեկը։ Կլիման Ըստ Կոպպեն Csa կլիմայի դասակարգման՝ Մադրիդը գտնվում է ցամաքային միջերկրծովյան կլիմայի տարածքում՝ իր սառը ձմեռներով, իր բարձրության շնորհիվ (650 մ բարձր ծովի մակերեւույթից), ներառելով հաճախ ձյան տեղումներ եւ նվազագույն ջերմաստիճանը 0-ից ցածր է։ Ամռանը, որպես կանոն, շոգ է լինում, ջերմաստիճանը հուլիսին մոտ 30C է, իսկ օգոստոսին հազվադեպ հասնում է 40C-ից բարձրի։ Իր բարձրության պատճառով Մադրիդի կլիման չոր է, տեղումներ լինում են հիմնականում աշնանը եւ գարնանը։ Ջրամատակարարում Մադրիդի ջրամատակարման մոտ 75 տոկոսը բավարարվում է Լոզոյա գետի ջրամբարներից, որոնցից է Էլ Ատազար ջրամբարը։ Թաղամասեր Մադրիդը վարչականորեն բաժանված է 21 թաղամասերի, որոնք էլ իրենց հերթին՝ 128 ենթաթաղամասերի (barrios) Սենտրո. Պալասիո, Էմբայադորես, Կորտես, Ջուստիցիա, Ունիվերսիդադ, Սոլ։ Արգանսուելա. Իմպերիալ, Ակասիաս, Լա Չոպերա, Լեգազպի, Դելիսիաս, Պալոս դե Մոգուեր, Ատոչա։ Ռետիրո. Պասիֆիկո, Ադելֆաս, Էստրելլա, Իբիզա, Ջերոնիմոս, Նինո Խոսուս։ Սալամանկա. Ռեկոլատոս, Գոյա, Պարքե դե լաս Ավենիդաս, Ֆունտե դել Բերրո, Գուինդալերա, Լիստա, Կաստելլանա։ Չամարտին. Էլ Վիսո, Պրոսպերիդադ, Կուիդա Ժարդին, Հիսպանոամերկա, Նուեվա Եսպանա, Կաստիլլա։ Տետուան. Բելլաս Վիստաս, Կուերտո Կամինոս, Կաստիլլեխոս, Ալմենարա, Վալդեասեդերաս, Բերուգուտե։ Չամբերի. Գազտամբիտ, Արապիլես, Տրաֆալգար, Ալմագրո, Վալլեհերմոսո, Ռիոս Ռոսաս։ Ֆուենսարալ-Էլ Պարդո. Էլ Պրադո, Ֆուենտելարեյնա, Պանագրանդե, Բարիո դե Պիար, Լա Պազ, Վալվարդե, Միրասեարրա, Էլ Գոլոսո։ Մոնկլլոա-Արավակա. Կասա դե Կամպո, Արգուելես, Սուդադ Ունիվերսիադա, Վալդեզարզա, Վալդեմարին, Էլ Պլանինո, Արավակա. Լատինա. Լոս Կարմենես, Պուերտա դել Անգել, Լուսերո, Ալուչե, Լաս Ագուիլես, Կամպամենտո, Կուերտո Վիենտոս։ Կարաբանչել. Կոմիլլաս, Օպանել, Սան Իսիդրո, Վիստա Ալեգրե, Պուերտա Բոնիտա, Բուենվիստա, Աբրանտես։ Ուսերա. Օրկասիտաս, Օրկասուր, Սան Ֆերմին, Ալմենդրալես, Մոսկարդո, Զոֆիո, Պրադոլոնգո։ Պուենտե դե Վալեսաս. Էնտրավիաս, Սան Դիեգո, Պալոմերաս Բախաս, Պալոմերաս Սուեստե, Պորտազգո, Նումանսիա։ Մորատալազ. Պավոնաս, Հորցայո, Մորրաքուինա, Մեդիա Լեգունա, Ֆոնտարրոն, Վինատերոս։ Կուդադ Լինեալ. Վենտաս, Պուեբլո Նուեվո, Քուինտանա, Լա Կոնսեպսիոն, Սան Պասկուալ, Սան Խուան Բաուտիստա, Կոլինա, Ատալայա, Կոստիլլերաս։ Հորտալեզա. Պալոմաս, Վալդեֆուենտես, Կանիլլաս, Պինար դել Ռեյ, Ապոստոլ Սանտիագո, Պովերա։ Վիլավերդե. Սան Անդրես, Սան Կրիստոբալ, Բոտաքուե, Լոս Ռոզալես, Լոս Անջելես։ Վիլլա դե Վալեսաս. Կասկո Հիստերիկո դե Վալլեսաս, Սանտա Էուգենիա։ Վիսալվարո. Կասկո Հիստերիկո դե Վիսավարո, Ամբրոզ։ Սան Բլաս. Սիմանկաս, Հելլին, Ամպոստա, Արկոս, Ռոսաս, Ռեյես, Կոնտիլեխաս, Սալվադոր։ Բարախաս. Ալամեդա դե Օսունա, Աերոպուերտո, Կասկո Հիստերիկո դե Բարախաս, Տիմոն, Կորրելայոս։ Մետրոպոլիտենային տարածք Մադրիդի Մետրոպոլիտենի տարածքը ներառում է Մադրիդը եւ նրան շրջապատող մոտ քառասուն արվարձանները։ Նրա բնակչությունը մոտ 6.271 միլիոն է իսկ տարածքը մոտ 4.609,7 կմ2։ Այն ամենամեծ մետրոպոլիտենային տարածքն է Իսպանիայում եւ երրորդ ամենամեծը Եվրոպայում։ Քանի որ շատ մետրոպոլիտենային տարածքներ նման են, կարելի է տարբերակել երկու հստակ ուրբանիզացիայի ոլորտներ. Ներքին օղակ (primera corona)։ Ալկորկոն, Լեգանես, Խետաֆե, Մոստոլես, Ֆուենլաբրադա, Կոսլադա, Ալկոբենդաս, Պոզուելո դե Ալարկոն, Սան Ֆերդինանդո դե Հենարես Արտաքին օղակ (segunda corona)։ Վիլլավիկիոզա դե Օդոն, Պարլա, Պինտո, Վալդեմորո, Ռիվաս-Վասիամադրիդ, Տորրեխոն դե Արդոս, Ալկալա դե Հենարես, Սան Սեբաստիան դե լոս Ռեյես, Տրես Կանտոս, Լաս Ռոզաս դե Մադրիդ, Մախադահոնդա, Բոադիլլա դել Մոնտե Ամենամեծ արվարձանները հարավում են։ Ենթամետրոպոլյան տարածքներ Ճարտարապետություն Չնայած Մադրիդի մի մասը զբաղեցված է եղել նախապատմական ժամանակներից, այնուամենայնիվ առաջին հիշատակումները քաղաքի մասին մեզ հասել են 9-րդ դարից, երբ Մուհամեդ I-ը պատվիրեց կառուցել փոքրիկ պալատ։ Այս պալատի շրջակայում կառուցվեց ալ-Մուդաինա միջնաբերդը։ Պալատը կառուցվեց Մանզանարես գետի տեսարանով, որը մուսուլմանները կոչեցին Մայրիտ, որը նշանակում էր աղբյուրի ջուր (հետագայում այն անվանվեց Մագերիթ), իսկ հետո հավանաբար Մադրիդ։ Հետագայում միջնաբերդը նվաճեց Ալֆոնսո VI-ը 1085 թվականին իր Տոլեդո կատարած արշավանքի ճանապարհին։ Նա վերափոխեց մզկիթը եկեղեցու եւ այն այժմ կոչվում է Կաֆեդրալ դե լա Ալմունդա։ 1329 թվականին Կորտեսը առաջին անգամ նիստ գումարեց Մադրիդում Ֆերդինանդ IV-ի գլխավորությամբ։ Հրեաները եւ մարրերը շարունակեցին ապրել քաղաքի իրենց հատվածում, մինչեւ այժմ հայտնի Մորորիա հատվածում մինչեւ նրանց վտարումը։ Երբ Ֆիլիպ II-ը տեղափոխեց իր նստավայրը Մադրիդ, քաղաքում կառուցվեցին տարբեր պալատներ, վանքեր, եկեղեցիներ եւ այլ պատմական շինություններ, որոնցից շատերը պահպանվել են մինչեւ մեր օրերը։ Այս Մադրիդը հիշվեց որպես Մադրիդ դե լոս Աուստրիաս, որպես ամենագեղարվեստական եւ հարուստ մշակույթով քաղաք իր ողջ պատմության ընթացում։ Այդ ժամանակվա գլխավոր ճարտարապետն էր Խուան Գոմես դե Մորան, Խուան դե Հերրերայի ոճական ժառանգորդը, բայց նա սկսեց օգտագործել բարոկկո տարրեր։ Նրա գործերից են Գլխավոր տաճարը եւ այլ բարոկկո կրոնական կառույցներ։ Բուրբոնների հետ սկսվեց նոր ժամանակաշրջան քաղաքում։ Կառուցվեց Մադրիդի թագավորական պալատը եւ Պասեո դել Պրադոյում շինություններ եւ արձաններ տեղադրվեցին։ 20-րդ դարի սկզբներին սկսվեց Գրան Վիայի շինարարությունը, նպատակ ունենալով ազատվել հին քաղաքից։ Նրանք օգտագործեցին տարբեր ոճեր՝ ժամանակակից, արտ դեկո, էքսպրեսիոնիզմ եւ այլն։ Էդիֆիսիո Տելեֆոնիկան ամերիկյան ոգեշնչումն էր, որը Գրան Վիայի ամենաբարձր մասն էր, այն հաճախ համարվում է Եվրոպայի առաջին երկնաքերը։ Եվ վերջապես (Ֆրանկոյի ժամանակաշրջան) տոտալիտար ոճը երկու երկնաքերերով Պլազա դե Էսպանայում։ Մադրիդի նոր մայր տաճարի ծրագրավորումը իրականացվեց դեռեւս 16-րդ դարում, սակայն շինարարությունը սկսվեց 1879 թվականից։ Ֆրանցիսկո դե Կուբասն այն ճարտարապետն էր, ով ղեկավարում էր շինարարությունը Վերածննդի գոթական ոճով։ Շինարարությունն ամբողջությամբ դադարեցվեց քաղաքացիական պատերազմի ընթացում։ Նախագիծը կիսատ մնաց մինչեւ 1950 թվականը, երբ Ֆերնանդո Չուեչա Գոտիան որոշեց շարունակել դե Կուբասի գործը, բերելով նեոկլասիկական ոճ։ Տաճարի շինարարության ընթացքում այն օրհնեց Հովհաննես Պողոս II պապը։ Ֆինանսական թաղամասում, Մադրիդի կենտրոնում Ռեյմունդո Ֆերնանդես Վիլլավերդե, Օրենսե, Գեներալ Պարոն եւ Պասեո դե լա Կաստելլանա փողոցների խաչմերուկում կա մի օրիգինալ շինություն, որի անվանումն է "Պլան Գեներալ դե Օրդենսիոն Ուրբանա դե Մադրիդ", կառուցված 1946 թվականին։ Այդ ծրագրի նպատակն էր ստեղծել գրասենյակային շինությունների հսկայական համակարգ, երթուղային եւ մետրոպոլիտենային կապերով հյուսիսային Մադրիդի հետ։ Բուսաբանական այգին, գրադարանը եւ օպերայի շենքը նույնպես ծրագրում էին, սակայն չկառուցվեցին։ Կուարտո Տորես գործարար թաղամասի շինարարությունները ավարտվեցին 2008 թվականին։ Այստեղ են Մադրիդի եւ Իսպանիայի ամենաբարձր երկնաքերերը (Տորրե Էսպասիո, Տորրե դե Կրիստալ, Տորրե Սասիր Վալլեհերմոսո եւ Տորրե Կախա Մադրիդ։ Նոր տնտեսական եւ կապի թաղամաս, երկնաքերերով ծրագրավորվել է կառուցել հաջորդ տասը տարիների ընթացքում։ Շրջակա միջավայր Մադրիդը մեկ շնչին ընկնող ծառերի եւ կանաչ գոտիների քանակով առաջինն է Եվրոպական քաղաքներում եւ երկրորդը աշխարհում՝ զիջելով միայն Տոկիոյին։ Մադրիդյան բնակիչները կարող են քայլել կանաչ տարածքներով 15 րոպե։ 1997-ից սկսած կանաչ գոտիները մեծացել են 16%-ով։ Ներկայումս Մադրիդի 8.2%-ը կանաչ գոտիներ են, մեկ շնչին ընկնում է 16 մ2 կանաչ գոտի։ Բուեն Ռետիրո այգին, որը կառուցվել է Ֆիլիպ IV-ի կողմից, Մադրիդի ամենաճանաչված եւ ամենամեծ այգին է։ Նրա մակերեսը 1.4 կմ2 է (350 ակր) եւ տեղակայված է Պուերտա դե Ալկարային շատ մոտ եւ ոչ հեռու Պրադո թանգարանից։ Այն հիասքանչ այգի է, լի քանդակներով եւ հուշարձաններով, գեղեցիկ լճերով, որտեղ տեղի են ունենում շատ հետաքրքիր միջոցառումներ, այն նաեւ վարչապետի սիրած վայրն է։ Այգին շրջապատում է ժամանակակից քաղաքը։ Ատոչա երկաթգծի կայարանը ոչ միայն քաղաքի առաջին եւ կենտրոնական կայարանն է, այն նաեւ տարբեր տեսակի այգիների տուն է մոտ 4,000 քառակուսի մետր արեւադարձային բույսերի տարածքով։ Ատոչա կայարանը իր ջերմոցներում աճեցվող մոտ 500 տեսակի բույսերով, նաեւ իր խանութներով եւ սրճարաններով դարձել է սիրահարների ժամանցի վայր։ Այստեղ կարելի է այցելել նաեւ ցուրտ եւ խոնավ օրերին, նույնիսկ ամառային կիզիչ տապին, այստեղ ջերմաստիճանը միշտ 24 աստիճան է։ Կասա դե Կամպոն հսկայական այգի է քաղաքի արեւմուտքում, ամենամեծը Իսպանիայում, այն Մադրիդի հիմնական կանաչ գոտին է։ Նրա մակերեսը մոտ 1,700 հեկտար է։ Այստեղ է գտնվում Մադրիդի կենդանաբանական այգին, մեկ զվարճանքի այգի եւ բաց լողավազան։ Կասա դե Կամպոյի բուսականությունը համարվում է շատ կարեւոր քաղաքի համար։ Կան, փաստորեն, երեք տարբեր էկոհամակարգեր՝ կաղնի, սոճի եւ գետային բույսեր։ Կաղնին համարվում է տարածքի գերիշխող ծառատեսակը, կաղնիների մեծ մասը արդեն 100 տարեկան են եւ ունեն ահռելի բարձրություն։ Թագավորական բուսաբանական այգին կամ Ռեալ Ժարդին Բոտանիկոն 8 հեկտար տարածքով բուսաբանական այգի է տեղակայված Պլազա դե Մուրիլլոյում, Պրադո թանգարանից հետո։ Այն ստեղծել է Կառլոս III-ը 18-րդ դարում եւ օգտագործվում էր ամբողջ աշխարհից հավաքված բույերի աճեցման համար։ Թագավորական պալատը շրջապատված է երեք կանաչ գոտիներով։ Պալատի առջեւում գտնվում է Պլազա դե Օրիենտե այգիները, հյուսիսում՝ Սաբարտինի այգիները եւ արեւմուտքում դեպի Մանզանարես գետը՝ հանրահայտ Կամպո դել Մորոն։ Կամպո դել Մորոյի տարածքը 20 հեկտար է, որը մի գեղատեսիլ այգի է անսովոր դասավորությամբ իր անգլիական ռոմանտիզմով։ Սաբատինի այգիները ունեն նոր դասական ոճ, ծառերն ունեն սիմետրիկ երկրաչափական դասավորվածություն, կա մեծ ջրավազան իր արձաններով եւ ցայտաղբյուրներով։ Պլազա դե Օրիենտեն կարելի է բաժանել երեք հիմնական հատվածի՝ Կենտրոնական այգիներ, Կուբո Նովալ այգիներ եւ Լեպանտո այգիներ։ Կենտրոնական այգիների կենտրոնում խոյանում է Ֆիլիպ IV-ի արձանը եւ այգիները ունեն բարոկկո ոճի ուղղվածություն։ Մոնտե դե Էլ Պարդոն միջերկրածովային անտառ է Մադրիդի ներսում։ Այն ամենապահպանված միջերկրածովային անտառն է Եվրոպայում։ Եվրոպական Միությունը Մոնտե դել Պարդոն սահմանել է որպես թռչունների կյանքի հատուկ պահպանվող տարածք։ Այս մարգագետինը ժամանակին օգտագործվել է որպես որսի վայր թագավորական արքունիքի համար, դրանով է պայմանավորված միջին դարերից պահպանված մոտ 120 տեսակի բուսականությունը եւ մոտ 200 տեսակի ողնաշարավորները, այդ թվում ճագարներ, վայրի կատուներ, կարմիր կաքավներ, հովազներ եւ եղնիկներ։ Մոնտե դե Պարդոն համարվում է տարածաշրջանային արգելանոցի մի մասը, որը տեղակայված է Մանզաներաս գետի բարձրավանդակում։ Սոտո դե Վինուելասը նաեւ հայտնի է որպես Վինուելաս լեռ։ Այն կաղնու անտառ է Մադրիդի հյուսիսում եւ Մոնտե դե Էլ Պարդոյի արեւելքում։ Սոտո դե Վինուելասը ցանկապատված 3000 հա տարածք է, որը ներառում է կարեւոր էկոլոգիական արժեքներ, լանդշաֆտային եւ արվեստի ստեղծագործություններ։ Այն նույնպես համարվում է տարածաշրջանային արգելանոցի մի մասը, որը տեղակայված է Մանզաներաս գետի բարձրավանդակում, այստեղի բնությունը գտնվում է հատուկ պաշտպանության ներքո եւ ՅՈՒԵՍԿՕ-ի կողմից դասակարգվել է որպես Բ կարգի տարածք, որը թույլատրում է հողատարածքի գյուղատնտեսական նպատակով օգտագործումը։ Սոտո դե Վինուելասը նաեւ դասակարգվել է որպես թռչունների հատուկ պաշտպանության վայր։ Մադրիդյան Ռիոն գծային այգի է, որը ձգվում է Մանզանարես գետի հովտով Մադրիդի միջով։ Նրա երկարությունը 10 կիլոմետր է եւ մակերեսը 649 հա, ընդգրկելով 6 թաղամաս։ Դա մի մեծ տարածք է, որին իրենից ներկայացնում է բնապահպանական, մարզական, հանգստի եւ մշակութային հետաքրքրություն։ Տնտեսություն Միջին դարեր եւ 20-րդ դար Միջին դարերի վերջում Մադրիդի տնտեսությունը ունեցավ տիեզերական չափերի տնտեսական աճ, որի պատճառն էր նրա Իսպանական կայսրության մայրաքաղաք հռչակումը։ Իսպիանիայում (Ինչպես Եվրոպական շատ երկրներում) շարունակեց կենտրոնացնել թագավորությունը, ըստ այդմ Մադրիդը առավել կարեւոր նշանակություն ունեցավ Իսպանիայի իշխանության համար։ 19-րդ դարում Մադրիդը դարձավ արդյունաբերական խոշոր կենտրոն։ 20-րդ դարում Մադրիդը առավել նոր ուժով բարգավաճեց, հատկապես քաղաքացիական պատերազմից հետո, եւ դարձավ Եվրոպայի կարեւորագույն արդյունաբերական կենտրոններից մեկը։ Քաղաքի տնտեսությունը կենտրոնացած էր տարբեր ճյուղերում, որոնք կապված են ավտոմեքենաների, օդանավերի, քիմիկատներ, էլեկտրոնային սարքերի, դեղագործություն, սննդի վերամշակման, տպագիր նյութերի եւ կաշվե իրերի արտադրության հետ։ 1992-ից 2008 Մադրիդը միջազգային բիզնեսի եւ կոմերցիայի հիմնական կենտրոններից է։ Այն Եվրոպայի ամենամեծ ֆինանսական կենտրոններից մեկն է։ 1992-ից 2006 թվականների ընթացքում Մադրիդի տնտեսության ծառայությունների ոլորտում տեղի ունեցավ զգալի աճ։ Այս ծառայություններից առավել նշանակալից էին կապի, տրանսպորտի, ֆինանսական եւ սեփականության հետ կապված ծառայությունները։ Ծառայությունների այս չորս խմբի մասնաբաժինը Մադրիդի տնտեսության մեջ կազմում են 51%-ը համախառն արդյունքի եւ 62% ամբողջ ծառայության ոլորտի։ Ահռելի է Բարախաս օդանավակայանի դերը Մադրիդի տնտեսության մեջ։ Երբ Իպանիայում սկսվեց ապակենտրոնացման քաղաքականությունը, Մադրիդը ստացավ ամենափոքր վարչական միավորը Իսպանիայի մյուս մարզերի մեջ։ Չնայած դրան Մադրիդի ինքնավար համայնքը ցուցաբերեց ամենամեծ տնտեսական աճը 2004-ից 2006 թվականներին Իսպանիայի մյուս շրջանների նկատմամբ։ Նրա տնտեսական աճը ավելի բարձր էր քան երկրինը 2000-2006 թվականներին։ Մադրիդը դարձավ աշխարհի 23-րդ ամենահարուստ քաղաքը եւ Եվրոպայի երրորդ ամենահարուստը իր ՀՆԱ-ի ցուցանիշներով։ Ըստ 2005-ի տնտեսական վիճակագրության արդյունքների քաղաքի ՀՆԱ-ն $201.5 միլիարդ էր, նրանից հարուստ էր միայն Փարիզը ($460 միլիարդ) եւ Լոնդոնը ($452 միլիարդ) եւ ավելի աղքատ էին այնպիսի քաղաքներ ինչպիսին են օրինակ Մոսկվան եւ Բարսելոնան։ Մեկ շնչին ընկնող ՀՆԱ-ի մակարդակով Մադրիդը ամենահարուստն էր Իսպանիայում եւ ամենահարուստներից մեկը Եվրոպայում։ Մադրիդի մեկ շնչին ընկնող ՀՆԱ-ի միջին մակարդակակը կազմում է եվրոպական միջին մակարդակի 133.9%-ը կամ 25,800€ (34,572€/$48,313) այս ցուցանիշով Մադրիդը առաջ է 8 իսպանական տարածաշրջաններից միասին վերցված։ Մադրիդի գնողունակության մակարդակը կազմում է Նյու Յորքի 97.8%-ը։ Մադրիդը աշխարհի ֆինանսական կենտրոններից մեկն է, հանդիսանում է Եվրոպայի հինգ մեծագույն առեւտրային կենտրոններից մեկը։ Մադրիդը շարունակում է իր արագ տեմպերով աճի հետագիծը, 2007 թ. 16-րդ տեղից հասնելով 11-րդ տեղ աշխարհում եւ 6-րդ տեղից 5-րդ տեղ Եվրոպայում։ Մադրիդը Պիրենեյան թերակղզու այն քաղաքներից մեկն է, որտեղ իրականացվում են առավել շատ ներդրումներ եւ այն փաստորեն ձգում է աշխատանք փնտրողներին։ Միջին աշխատավարձը Մադրիդում 2007 թվականին կազմել է 2540 €, մինչդեռ Իսպանիայում այն 2085 € էր։ Հասույթների առումով Մադրիդը նույնպես առաջինն է Իսպանիայում, իսկ աշխարհում 28-րդը։ Ժողովրդագրություն Մադրիդի բնակչությունը սկսեց արագ տեմպերով աճել, երբ 16-րդ դարում քաղաքը դարձավ երկրի մայրաքաղաք, իսկ 1970 թվականին հատեց 3 միլիոնի սահմանը։ 1970 թ.-ից մինչեւ 1990-ականները քաղաքի բնակչությունը նվազեց։ Այս երեւույթը կրկնվեց նաեւ Եվրոպական այլ քաղաքներում, պատճառը կարող էր լինել արվարձանների աճը կամ Եվրոպայի տնտեսական աճի դանդաղումը։ Բնակչության արագ տեմպերով աճ տեղի ունեցավ 1990-ականների վերջին եւ 21-րդ դարի սկզբին ի հաշիվ օտարերկրյա ներգաղթյալների, որը արդյունք էր քաղաքի տնտեսական մեծ աճին։ Ըստ մարդահամարի տվյալների 2001-ից 2005 թվականներին ընկած ժամանակահատվածում քաղաքի բնակչությունը աճեց 271,856-ով։ Որպես Իսպանիայի մայրաքաղաք, քաղաքը գրավում էր բազմաթիվ ներգաղթյալների ամբողջ աշխարհից։ Բնակչության մոտ 83.8%-ը իսպանացիներ են, իսկ 16.2%-ը այլազգիներ, այդ թվում Լատինական Ամերիկայից, Եվրոպայից, Ասիայից, Հյուսիսային Աֆրիկայից եւ Արեւմտյան Աֆրիկայից գաղթածներ։ Ամենամեծ գաղթօջախներն են կազմում Էկվադորցիները՝ 104,184, ռումինացիները՝ 52,875, բոլիվիացիները՝ 44,044, կոլումբիացիները՝ 35,971, պերուացիները՝ 35,083, չինացիները՝ 34,666, մարոկացիները՝ 32,498, դոմինիկացիներ՝ 19,602, բրազիլիացիները՝ 14,583 եւ պարագվայցիները՝ 14,308: Մեծ համայնքներ ունեն նաեւ ֆիլիպինցիները, Հասարակածային Գվինեայից գաղթածները, բուլղարացիները, հնդիկները, իտալացիները, արգենտինացիները, սենեգալցիները եւ լեհերը։ Ամենաշատ թվով ներգաղթյալներ ունեցող թաղամասերն են Ուսերան (28.37%), Սենտրոն (26.87%), Կարաբանչելը (22.72%) եւ Տետուանը (21.54%)։ Ամենաքիչ ներգաղթյալներ ունեցող թաղամասերն են Ֆուենկարրել-Էլ Պրադոը (9.27%), Ռետիրոն (9.64%) եւ Չամարտինը (11.74%)։ Կառավարություն Քաղաքային խորհուրդը բաղկացած է 57 անդամից, որոնցից մեկը ընտրվում է քաղաքապետ։ Ներկայիս քաղաքապետն է Մանուելա Կարմենան։ Քաղաքապետին ընտրում է խորհուրդը։ Քաղաքային խորհուրդը կազմվում է երկրի քաղաքացիներից, որոնց ընտրում են քաղաքի բնակչությունը։ Նրա լիազորությունների մեջ են մտնում, հարկերի հետ կապված որոշումների ընդունումը, քաղաքապետի ընտրությունը, հրամանագրերի փոփոխությունը եւ հաստատումը, կանոնակարգերը փոփոխությունը եւ հատատումը, բյուջեի հաստատումը եւ այլն։ Այժմյան քաղաքային կառավարությունը կազմված է քաղաքապետից, նրա տեղակալից եւ 8 անդամներից։ Բոլորն էլ քաղաքային խորհրդից են։ Սկսած 1989 թվականից Մադրիդի կառավարությունում մեծամասնություն է կազմում Ժողովրդական կուսակցությունը։ 2007 թվականի ընտրություններում Ժողովրդական կուսակցությանը բաժին հասավ խորհրդի 34 մանդատ, Իսպանական սոցիալ-աշխատավորական կուսակցությանը՝ 18, իսկ ձախակողմյան կուսակցությանը՝ 5 մանդատ։ Ալբերտո Ռուիզ-Գալլարդոնը պաշտոնավարել է 2003-ից մինչեւ 2011 թվականները։ 2011 թվականի ընտրություններում նրա կուսակցությունը տիրացավ խորհրդի 34 մանդատին, որը 55.5% ձայնի իրավունք է տալիս։ Կուսակցությունը հաղթանակ տարավ բոլոր թաղամասերում բացի երկուսից։ 2015 թվականի ընտրություններում Ժողովրդական կուսակցությունը հավաքեց ամենաշատ ձայները, սակայն երկրորդ տեղ գրաված Ահորա Մադրիդ խմբակցությունը, կոալիցիա կազմելով Սոցյալ-աշխատավորական կուսակցության հետ, քաղաքապետ ընտրեցին Մանուելա Կարմենային Ահորա Մադրիդից։ Մշակույթ Մադրիդը Իսպանիայի ամենաճանաչված մշակութային քաղաքներից մեկն է՝ հարուստ մշակութային վայրերով։ Պատկերասրահներ եւ թանգարաններ Մադրիդը համարվում է Եվրոպական լավագույն քաղաքներից մեկը իր պատկերասրահների եւ թանգարանների ցուցանիշով։ Լավագույնը համարվում է Արվեստի ոսկե եռանկյունին, տեղակայված Պասեո դել Պրադոյի երկայնքով եւ ներառում է երեք թանգարան։ Դրանցից ամենահայտնին Պրադո թանգարանն է, որտեղ գտնվում են Դիեգո Վելասկեսի Լաս Մենինասը, Ֆրանցիսկո Գոյայի Լա մախա վեստիդան եւ Լա մախա դեսնուդան («Մերկ մախան»)։ Մյուս երկու թանգարաններն են՝ Տիսեն-Բորնեմիսա թանգարանը, ստեղծվել է խառը մասնավոր հավաքածուներից, եւ Ռեյնա Սոֆիա թանգարանը, որտեղ գտնվում է Պաբլո Պիկասոյի Գեռնիկա գեղանկարը, վերադարձված Նյու Յորքից 20-րդ դարի վերջին։ Պրադո թանգարանը թանգարան եւ պատկերասրահ է, որտեղ գտնվում են Եվրոպական արվեստի լավագույն գործերը սկսած 12-րդ դարից մինչեւ 19-րդ դարի սկզբները, որոնց հիմքն է Իսպանիայի թագավորական հավաքածուն։ Հավաքածուն ներկայումս ներառում է մոտ 7,600 գեղանկար, 1,000 քանդակ, 4,800 գծանկար եւ 8,200 նկար, ինչպես նաեւ մեծ թվով արվեստի եւ պատմական գործեր։ Պրադոն ամենաշատ հաճախվող թանգարաններից մեկն է աշխարհում։ Այնտեղ են Ֆրանցիսկո Գոյայի, Դիեգո Վելասկեսի, Էլ Գրեկոյի, Ռուբենսի, Տիցիանի, Հիերոնիմուս Բոշի, Ժոզե դե Ռիբերայի եւ Պատինիրի լավագույն գործերը, ինչպես նաեւ Ռոջեր վան դեր Վեյդենի, Ռաֆայելի, Տինտորետոյի, Պաոլո Վերոնեզեի, Կարավաջոյի, Վան Դեյքի, Կլոդ Լորենի, Մուրիլյոյի եւ Սուրբարանի գործերը։ Ռեյնա Սոֆիա թանգարանը (MNCARS) Իսպանիայի 20-րդ դարի արվեստի ազգային թանգարանն է։ Այստեղ հիմնականում ներկայացված են իսպանական արվեստի նմուշներ։ Թանգարանի հավաքածուները ներառում են 20-րդ դարի իսպանացի համբավավոր այնպիսի արվեստագետների աշխատանքներ, ինչպիսիք են՝ Պաբլո Պիկասոն, Սալվադոր Դալին, Խուան Միրոն, Խուան Գրիսը եւ Խուլիո Գոնսալեսը։ Թանգարանի լավագույն գործը Պիկասոյի Գեռնիկա գեղանկարն է։ Ռեյնա Սոֆիան ունի նաեւ անվճար գրադարան, որտեղ պահվում են մոտ 100,000 գիրք, մոտ 3,500 ձայնագրություններ եւ մոտ 1,000 տեսագրություն։ Տիսեն-Բորնեմիսա թանգարանը գեղարվեստական թանգարան է, որը լրացնում է իր գործընկերների պատմական բացերը. Պրադոյի դեպքում այն ներառում է իտալական գործերը Անգլիայից, Հոլանդիայից եւ Գերմանիայից, իսկ Ռեյնա Սոֆիայի դեպքում ներառում է իմպրեսիոնիստների, էքսպրեսիոնիստների եւ եվրոպական ու ամերիկյան գեղանկարները 20-րդ դարի կեսերից հետո, մոտ 1,600 կտավներով։ Սան Ֆեռնանդոյի գեղարվեստի թագավորական ակադեմիան ներկայումս գործում է որպես թանգարան եւ պատկերասրահ, որտեղ գտնվում է 15-ից 20-րդ դարերի կտավների հրաշալի հավաքածու. Ջովաննի Բելինի, Կորեջո, Ռուբենս, Սուրբարան, Մուրիլյո, Գոյա, Խուան Գրիս, Պաբլո Սեռանո։ Ակադեմիան հանդիսանում է նաեւ կերպարվեստի կենտրոնը Մադրիդում։ Ֆրանցիսկո Գոյան եղել է ակադեմիայի տնօրենը, ակադեմիա, որի շրջանավարտներն են եղել Պաբլո Պիկասոն, Սալվադոր Դալին, Անտոնիո Լոպես Գարսիան, Խուան Լունան եւ Ֆեռնանդո Բոտերոն։ Մադրիդի թագավորական պալատը Խուան Կառլոս I-ի պաշտոնական նստավայրն է, բայց օգտագործվում է միայն պաշտոնական ծիսակատարությունների համար։ Այն բարոկկո ոճի ամրոց է լի արվեստի գործերով, Եվրոպայի խոշորագույն թագավորական պալատներից մեկն է, հայտնի իր շքեղ սենյակներով եւ զենքի եւ զրահի, ինչպես նաեւ արծաթեղենի, սպասքի, ժամացույցների, կտավների հարուստ հավաքածուով։ Իսպանիայի ազգային հնագիտական թանգարանի հավաքածուն ներառում է նախապատմական, կելտական, իբերիական, հունական եւ հռոմեական հնագույն իրեր ինչպես նաեւ միջնադարյան (վեստգոթական, մուսուլմանական եւ քրիստոնեական) իրեր։ Ամերիկաս թանգարանը () ազգային թանգարան է, որը տնօրինում է Ամերիկա մայրցամաքի գեղարվեստական, հնագիտական եւ գյուղատնտեսական նմուշներին սկսած պալեոլիթ դարաշրջանից մինչ այժմ։ Մշտական ցուցադրությունը բաժանված է հինգ հիմնական ոլորտների, Ամերիկայի ըմբռնումը, Ամերիկայի իրականությունը, Ամերիկայի հասարակությունը, կրոնը եւ հաղորդակցությունը։ Բնական գիտությունների ազգային թանգարանը Իսպանիայի բնության պատմության Ազգային թանգարանն է։ Թանգարանի հետազոտական բաժիններն են՝ Կենսաբանությունը, Էվոլուցիոն կենսաբանությունը, Էվոլուցիոն բնագիտություն, Հրաբխագիտությունը եւ Երկրաբանությունը։ Լաս Դեսկալզաս Ռեալես մենաստանը նախկինում եղել է Կառլոս I թագավորի եւ Իզաբել պոտուգալացու ամրոցը։ 1559 թվականին նրանց դուստր Ժուանը այս տեղում հիմնեց մենաստան։ 16-րդ դարից մինչեւ 17-րդ դարը մենաստանը ներգրավում էր երիտասարդ այրիներին եւ ծերացած կույսերին։ Մենաստանը ձեռք բերեց մեծ հարստություններ եւ դարձավ Եվրոպայի ամենահարուստ մենաստանը։ Այն ունի բազմաթիվ գործեր վերածննդի եւ բարոկկո ոճի, այդ թվում՝ Գասպար Բակերայի Քրիստոսի նկարները, որոնք նկարվել են անհայտ հեղինակի կողմից (չի բացառվում Վելասկեսի կողմից) դրանք են համարվում իսպանական ներկարվեստի գլուխգործոցները։ Լազարիո Գալդիանո թանգարանը ներառում է դեկորատիվ արվեստի հանրագիտարանային հավաքածուներ։ Հավաքածուն ներառում է Լեոնարդո դա Վինչիի, Կլադիո Կոելլոյի, Ֆրանցիսկո Գոյայի, Պեդրո Բերուգուետեի, Էլ Գրեցիոյի, Հիերոնիմուս Բոշի, Ռեմբրանդտի, Թոմաս Գայնսպորուի, Թոմաս Լավրենսի եւ Խոսուա Ռեյնոլդսի նկարները, ինչպես նաեւ Գյամոլոնայի եւ Վերոչիոյի քանդակները, 10-րդ դարի Բյուզանդական էմալ, Արաբական եւ Բյուզանդական փղոսկրե տուփեր, Հելենական, Հռոմեական, միջնադարյան, վերածննդի եւ բարոկկո զարդեր, Պիզանելլո եւ Պոմպեո Լեոնի մեդալներ, Իսպանական եւ Իտալական կերամիկա, Իտալական եւ արաբական հագուստ եւ Իննոսենտ VIII պապի ունիկալ զենքի հավաքածուն՝ ներառյալ նրա սուրը։ Դեկորատիվ արվեստի ազգային թանգարանը քաղաքի ամենահին թանգարաններից մեկն է։ Այն ցուցադրում է «մանր արվեստների» էվոլյուցիան (կահույք, կերամիկա եւ ապակի, տեքստիլ եւ այլն)։ Նրա 60 սենյակներում ցուցադրված են 15,000 օբյեկտներ, որոնք ունեն մոտ 40,000 նմուշ։ Ազգային Ռոմանտիզմի թանգարանը պարունակում է արվեստի եւ արտեֆակտների մեծ հավաքածու, որոնք պատկերում են 19-րդ դարի կյանքը եւ ոճը, հատուկ ուշադրություն դարձնելով ռոմանտիզմին։ Մադրիդի մնացած նշանավոր թանգարաններն ու պատկերասրահներն են. Կասա-Մյուզեո Պադիլլա Կասա-Մյուզեո Մանուել Բենեդիտո Մյուզեո դը Անտրոպոլոջիա Մեդիկա Մյուզեո Դե Լա Ֆարմացիա Հիսպանա Մյուզեո Դել Ռելոյ Գրասի Մյուզեո Կասա դե լա Մոնեդա Մյուզեո դե Հիստորիա դե Մադրիդ Մյուզեո դե լոս Օրիգենես Էլ Պրադո թագավորական պալատ Եկեղեցիներ Մադրիդում կան զգալի քանակությամբ Կաթոլիկ եկեղեցիներ, դրանցից շատերը համարվում են կրոնական արվեստի նմուշներ։ Քաղաքի ամենահին եկեղեցին, որը պահպանվել է մինչեւ մեր օրերը, Սան Նիկոլաս դե լոս Սերվիտես եկեղեցին է, որի զանգակատունը (12-րդ դար) Մուդեխար ոճի է։ Հաջորդ ամենահին եկեղեցին Սան Պեդրո Էլ Ռեալն է՝ իր աղյուսե աշտարակով։ Սրբ. Ժերոմե եկեղեցին գոթական եկեղեցի է Պրադո թանգարանի կողքին։ Կաթոլիկ իշխանավորները 15-րդ դարում պատվիրեցին եկեղեցու շինարարությունը՝ որպես անհետացած մենաստանի մի մաս։ Վերջերս այն վերանորոգվեց Ռաֆայել Մոնեոյի կողմից՝ դարձնելով ավելի համահունչ հարեւան Պրադո թանգարանի նեոկլասիկ ոճին եւ Լեոնե Լեոնիի եւ Պոմպեո Լեոնիի քանդակներին։ Եպիսկոպոսական մատուռը գոթական կառույց է, որը կառուցվել է 16-րդ դարում Եպիսկոպոս Պլասենցիայի հրամանով։ Այն կառուցվել է Սան Իսիդրո Լաբրադորի (Մադրիդի սուրբ հովանավոր) մասունքների վրա, բայց օգտագործվել է որպես Վարգաս ընտանիքի դամբարան։ Ներսում են Վարգաս ընտանիքի տապանաքարերը եւ նկարները, որոնք Ալոնսո Բերուգուեթեի աշակերտ Ֆրանցիսկո Ջիրալթեի գործերն են։ Նրանք համարվում են Իսպանիայի վերածննդի գլուխգործոցները։ Սրբ. Իսիդոր տաճարը կառուցվել է 1620–1664 թվականներին Սրբազան Հռոմի կայսր Կառլոս V-ի դուստր կայսրուհի Մարիայի հրամանով՝ եբրայական դպրոցի մի մաս ծառայելու նպատակով։ Նրա գմբեթը առաջին փայտյա շրջանակներով գմբեթն էր ծածկված սպեղանիով, որը ուներ թեթեւ քաշ եւ փոքրացնում էր պատերի ծանրաբեռնվածությունը։ Այն Մադրիդի գլխավոր տաճարն էր 1885-ից մինչեւ 1990-ական թվականները, մինչ կառուցվում էր Ալմուդենան։ Ներսում արվեստի գործերի մեծ մասը այրվել են քաղաքացիական պատերազմի ժամանակ, պահպանվել է Սան Իսիդրո Լաբրադորի եւ նրա տիկնոջ՝ Մարիա Տորրիբիայի շիրիմները եւ մասունքները։ Լա Էնկարնասիոն թագավորական մենաստանը Ավգուստինյան հավաքածուի մենաստան է։ Հաստատությունը պատկանել է ազնվական տիկնանց, որը հիմնադրել է Իսպանիայի թագուհի Մարգարիտան՝ Իսպանիայի թագավոր Ֆիլիպ III-ի կինը, 17-րդ դարի սկզբներին։ Շնորհիվ իր որմնանկարների եւ քանդակների այն համարվում է առավել հայտնի տաճարներից մեկը Մադրիդում։ Շինության ճարտարապետն էր Ֆրայ Ալբերտո դե լա Մադրե դե Դիոսը, ով կառուցել է տաճարը 1611-ից 1616 թվականներին։ Կառույցի ճակատային մասը պատկանում է ոգեշնչվող հերերիան ոճին եւ այն օգտագործվել է որպես իսպանական եկեղեցիների ոճ։ Եկեղացու ներքին գեղեցիկ ձեւավորման հեղինակն է բարոկո ոճի հայտնի ճարտարապետ Վենտուրա Ռոդրիգեսը։ Սան Անտոնիո դե լոս Ալեմանեսը (Սուրբ Էնթոնի եկեղեցի) մոտ 17-րդ դարի եկեղեցի է, որը սկզբնական շրջանում եղել է պորտուգալական հիվանդանոց։ Հետագայում այն հանձնվել է քաղաքում ապրող գերմանացիներին։ Եկեղեցու ներքին հարդարանքները վերջերս են վերականգնվել։ Այն ունի գեղեցիկ որմնանկարների, որոնք նկարել են Լուկա Ջորդանոն, Ֆրանցիսկո Կարենոն եւ Ֆրանցիսկո Ռիզին։ Որմնանկարներում պատկերված են Իսպանիայի, Հունգարիայի, Ֆրանսիայի, Գերմանիայի եւ Բոհեմիայի որոշ թագավորներ։ Սուրբ Էնթոնի լա Ֆլորիդա թագավորական մատուռը հաճախ անվանում են «Գոյայի վեցատամ մատուռ»։ Մատուռը կառուցվել է Կառլոս IV-ի հրամանով, որը որմնանկարների ձեւավորումը հանձնեց Գոյային։ Նրանք ավարտվեցին վեց ամսվա ընթացքում 1798 թվականին։ Որմնանկարներում պատկերված են սուրբ Էնթոնի Դադուացու հրաշքները, ներառված Լիսաբոնում նկարված որմնանկարնեը, որոնք նկարիչը տեղափոխեց Մադրիդ։ Յուրաքանչյուր տարվա հուլիսի 13-ին մատուռը դառնում է մարդաշատ, որտեղ հիմնականում գալիս են չամուսնացած կանայք աղոթելու սուրբ Էնթոնիին եւ նրանից խնդրելու կյանքի ընկեր։ Սան Ֆրանցիսկո էլ Գրանդե Բազիլիկան կառուցվել է նոր դասական ոճով Ֆրանցիսկո Սաբոտինիի կողմից 18-րդ դարի երկրորդ կեսին։ Այն քրիստոնեական տաճարների մեջ ունի թվով հինգերորդ ամենամեծ տրամագիծ ունեցող գմբեթը (33 մետր տրամագիծ)։ Ալ Ալմուդենա տաճարը հանդիսանում է Մադրիդի եպիսկոպոսի նստավայրը։ Տաճարն ունի 102 մետր երկարություն եւ 73 մետր բարձրություն։ Էկլեկլտիկ այս տաճարը կառուցվել է 19-20-րդ դդ. նույն վայրում, որտեղ եղել է Մարրական միջնաբերդը (Ալ-Մուդայնա) Մադրիդում։ Այն նվիրված է Հռոմի Պապ Հովհաննես Պողոս II-ին 1993 թվականի հունիսի 15-ին Իսպանիա կատարած չորրորդ այցելության պատվին։ Դրանով իսկ այն Իսպանիայի տաճարը՝ նվիրված Հռոմի Պապին։ Գրականություն Մադրիդը իսպանական գրականության կենտրոններից մեկն է եղել։ Քաղաքում են ծնվալ Իսպանիայի ոսկե դարաշրջանի գրողներից մի քանիսը, այդ թվում՝ Լոպե դե Վեգան (Ֆուենտե Օվեխունա, Շունը դեզի վրա, Օլմեդոյի ասպետը), ով վերափոխեց Իսպանական թատրոնը, նրա գործը շարունակեց Կալդերոն դե լա Բարսան (Կյանքը երազանք է), Ֆրանցիսկո դե Քուեվեդո, իսպանացի ազնվական եւ գրող հայտնի իր սատիրաներով, որի գործերում քննադատվում էին այդ ժամանակվա իսպանական հասարակությունը եւ հեղինակել է Էլ Բուսկոնը։ Եվ վերջապես Տիրսո դե Մոլինան, ով ստեղծել է հայտնի Դոն Ժուանի կերպարը։ Բացի այդ Սերվանտեսը եւ Գոնգորան նույնպես ապրել են քաղաքում (չնայած Մադրիդում չեն ծնվել)։ Լոպե դե Վեգան, Քվեվեդոյի, Գոնգորայի եւ Սերվանտեսի տները դեռեւս պահպանված են քաղաքում եւ բոլորը գտնվում են Բարիո դե լաս Լետրասում։ Մադրիդում ծնված վերջին ժամանակաշրջանի գրողներից են՝ Լեոնարդո Ֆերնանդես դե Մորատինը, Մարիանո Ժոզե դե Լարրան, Ժոզե դը Էչեգարայը (Գրականության Նոբելյան մրցանակակիր), Ռամոն Գոմես դե լա Սերնան, Դամասո Ալոնսոն, Էնրիքե Ժարդիել Պոնսելան եւ Պեդրո Սալինասը։ Մադրիդում է գտնվում իսպաներենի թագավորական ակադեմիայի տունը, ինչը շատ կարեւոր մշակութային հաստատություն է, որը զբաղվում է լեզվական օրենքների մշակմամբ, գիտական ուսումնասիրություններով եւ լեզվական տերմինների միասնականությամբ։ Մադրիդում է գտնվում Ինստիտուտո Սերվանտես մշակութային հաստատության տունը, որի խնդիրն է իսպաներենի խթանումը եւ դասավանդումը, ինչպես նաեւ Իսպանիայի եւ Լատինական Ամերիկայի մշակույթի տարածումը։ Իսպանիայի ազգային գրադարանը գլխավոր ազգային գրադարանն է եւ ամենամեծը Իսպանիայում։ Գրադարանի հավաքածուն բաղկացած է ավելի քան 26,000,000 նյութերից, այդ թվում՝ 15.000.000 գրքեր եւ այլ տպագիր նյութեր, 30.000 ձեռագրեր, 143.000 թերթեր եւ ամսագրեր, 4.500.000 գրաֆիկական նյութեր, 510.000 երաժշտական միավորներ, 500.000 քարտեզներ, 600.000 ձայնագրությունները, 90.000 աուդիո եւ վիդեո ձայնագրություններ, 90.000 էլեկտրոնային փաստաթղթեր եւ այլն։ Գիշերային կյանք Մադրիդի գիշերային կյանքը քաղաքի հիմնական հպարտություններից է։ Տապաս Բարերը, Կոկտեյլ պարերը, ջազային սրճարանները, կենդանի երաժշտությամբ ռեստորանները, ֆլամենկո թատրոնները կարող են սպասարկել բոլոր տարիքի եւ նախասիրությունների հասարակությանը։ Ամեն գիշեր քաղաք տարբեր վայրերում անցկացվում են կենդանի երաժշտությամբ համերգներ։ Գիշերային կյանքը եւ երիտասարդական մշակույթը ծաղկում ապրեց Ֆրանկոյի մահից հետո, հատկապես 80-ականներից, երբ քաղաքի քաղաքապետն էր Էնրիկե Տիերնո Գալվանը։ Դասական երաժշտություն եւ օպերա Երաժշտության ազգային լսարանը դասական երաժշտության համերգների անցկացման հիմնական վայրն է։ Այն Իսպանիայի ազգային եւ սիմֆոնիկ նվագախմբերի տունն է համարվում։ Այստեղ են անցկացվում Մադրիդի համայնքի նվագախմբերի եւ Մադրիդի սիմֆոնիկ նվագախմբի համերգները։ Այստեղ են անցկացվում նաեւ Մադրիդ ժամանած տարբեր նվագախմբերի համերգներ։ Տեատրո Ռեալը Մադրիդի օպերայի հիմնական շենքն է, որը տեղակայված է Թագավորական պալատի հենց դիմացի մասում, այստեղ է ելույթ ունենում Մադրիդի սիմֆոնիկ նվագախումբը։ Ամեն տարի այստեղ անցկացվում են մոտ տասնյոթ օպերային ներկայացում, նաեւ երկու բալետ եւ մի քանի համերգ։ Տեատրո դե լա Զուրզուելան նվիրված է հիմնականում Զուրզուելային (իսպանական ավանդական երաժշտական թատրոնի ժանր)։ Այստեղ ելույթ է ունենում Մադրիդի համայնքի նվագախումբը։ Տեատրո Մոնումենտալում ելույթ է ունենում RTVE Սիմֆոնիկ նվագախումբը։ Ցլամարտ Մադրիդում է գտնվում ամենամեծ ցլամարտի ասպարեզը՝ Լաս Վենտասը՝ հիմնադրված 1929 թվականին։ Լաս Վենտասը ունի մոտ 25.000 նստատեղ եւ շատերի կողմից համարվում է ցլամարտի կենտրոն։ Մադրիդում ցլամարտի սեզոնը սկսվում է մարտին եւ ավարտվում հոկտեմբերին։ Ցլամարտերը անցկացվում են Սան Իսիդրոյի տոնակատարությունների օրերին ամեն օր, մայիսի կեսերից մինչեւ հունիս, եւ ամեն կիրակի ոչ տոնական օրերին։ Ցլամարտի սեզոնից հետո Լաս Վենտասում անցկացվում են համերգներ եւ այլ միջոցառումներ։ Տեղական տոներ 15 Մայիս, Սան Իսիդրո Լաբրադոր (Մադրիդի սուրբ հովանավոր)։ 13 Հունիս, Սան Անտոնիո դե լա Ֆլորիդա (Մանկլոա թաղամասի սուրբ հովանավոր).. 16–25 Հուլիս, Վիրգան դել Կարմեն տոնակատարություններ (Վալիեկաս թաղամասի սուրբ հովանավոր)։ 6–14 Օգոստոս, Վիրգան դե լա Պալոմա տոնակատարություններ (Մադրիդյան հայտնի սուրբ հովանավոր)։ 7 Օգոստոս, Սան Կայետանո (Կասկորո թաղամասի սուրբ հովանավոր)։ 10 Օգոստոս, Սան Լորենցո (Լավապիես թաղամասի սուրբ հովանավոր)։ 9 Նոյեմբեր, Վիրգան դե լա Ալմուդենա տոնակատարություններ (Մադրիդի սուրբ հովանավոր)։ Քույր քաղաքներ Սպորտ Ֆուտբոլ Մադրիդի ամենահայտնի ֆուտբոլային ակումբն է Ռեալ Մադրիդը, որը իր տնային խաղերը անցկացնում է Սանտիագո Բերնաբեու մարզադաշտում։ Նրա կողմնակիցներին անվանում են Մադրիդիստներ կամ Մերենգուես։ Ռեալ Մադրիդը աշխարհի ամենահեղինակավոր ֆուտբոլային ակումբներից մեկն է (ՖԻՖԱ-ի կողմից այն հայտարարվել է 20-րդ դարի լավագույն ֆուտբոլային ակումբ), հաղթել է ՈւԵՖԱ Չեմպիոնների Լիգան 10 անգամ։ Մյուս հայտնի ֆուտբոլային ակումբը Ատլետիկո Մադրիդն է, որը նույնպես ունի երկրպագուների մեծ բանակ Մադրիդում։ Նրա խաղացողներին եւ երկրպագուներին շատ հաճախ անվանում են Դոշակակիրներ, պատճառը ակումբի մարզաշապիկների կարմիր եւ ճերմակ գույներն են, որը դոշակի ամենաէժան կտորն էր համարվում։ 1982 թվականին Մադրիդում տեղի ունեցավ Ֆուտբոլի աշխարհի առաջնության եզրափակիչը։ Ռայո Վալեկանոն եւ Խետաֆե ՖԱ-ն Մադրիդի մյուս ակումբներն են, որոնք հանդես են գալիս Լա Լիգայում։ Աշխարհահռչակ շատ ֆուտբոլիստներ են ծնվել Մադրիդում, որոնց թվում Ռեալ Մադրիդի նախկին խաղացող Էմիլիո Բուտրագենյոն, Անգլիայի Պրեմիեր Լիգայում հանդես եկող Խոսե Մանուել Ռեյնան, Ֆեռնանդո Տոռեսը, Ռեալ Մադրիդի նախկին խաղացողներ Ռաուլ Գոնսալեսը, Գուտի Էռնանդեսը եւ ներկայիս դարպասապահ Իկեր Կասիլյասը։ Այլ մարզաձեւեր Մադրիդը մեծ դեր ունի Իսպանիայի բասկետբոլում, իր երկու ուժեղ ակումբներով, որոնք հանդես են գալիս Լիգա ACB-ում։ Դրանք են Ռեալ Մադրիդի բասկետբոլային ակումբը եւ Էստունդիանտես բասկետբոլային ակումբը, որոնք հաղթել են բազմաթիվ ներքին եւ միջազգային մրցաշարերում։ Մադրիդում է անցկացվում Mutua Madrileña Madrid Open թենիսի հեղինակավոր միջազգային առաջնությունը։ Քաղաքում է նաեւ անցկացվում Circuito Permanente Del Jarama'' Մոտոսպորտի առաջնությունը. Խոշոր մարզադաշտեր Կրթություն Պետական կրթությունը Իսպանիայում անվճար է եւ պարտադիր 6-16 տարեկանների համար։ Ներկայիս կրթական համակարգը հաստատվել է 2006 թվականին կրթության մասին օրենքով։ Համալսարաններ Մադրիդում կան մեծ թվով պետական եւ մասնավոր ԲՈՒՀ-եր։ Դրանցից մի քանիսը ամենահինն են աշխարհում եւ շատերը համարվում են ամենահեղինակավորը Իսպանիայում։ Մադրիդի Կոմպլուտենսե համալսարանը ամենամեծն է Իսպանիայում եւ ամենահին համալսարաններից մեկն է աշխարհում։ Նրա անձնակազմը 10,000 հոգի է, իսկ ուսանողները 117,000։ Համարյա ամբողջ անձնակազմը իսպանացիներ են։ Այն ունի երկու մասնաշենք, մեկը Մոնկլոա թաղամասում, մյուսը Սոմոսագուասում։ Կոմպլուտենսե համալսարանը հիմնադրվել է Ալկալա դե Հենարեսում 1499 թվականին։ Սակայն նրա հիմնադրման տարեթիվ են անվանում 1293 թվականը, երբ Սանչո IV թագավորը, կառուցեց Ալկարայի գլխավոր դպրոցը, որը հետագայում դարձավ Կիսներոյի Կոմպլուտենսե համալսարան։ 1970 թվականին Կառավարության կողմից կրթության ոլորտում կատարված բարեփոխումներից հետո այն դարձավ գլխավոր համալսարան։ Մադրիդի մյուս խոշոր համալսարաններն են Մադրիդի տեխնիկական համալսարանը, Մադրիդի ինքնավար համալսարանը, Կառլոս III-ի անվան համալսարանը եւ այլն։ Ծանոթագրություններ Արտաքին հղումներ քաղաքապետարանի կայք տուրիզմի եւ բիզնեսի պաշտոնական կայք Մադրիդի մետրո տեղեկություններ Մադրիդի տրանսպորտի մասին WikiMapia կայքում Մադրիդ Իսպանիայի քաղաքներ Իսպանիայի համալսարանական քաղաքներ Մադրիդ ինքնավար համայնքի բնակավայրեր