source: wikipedia

text: Սենեգալ (), պետություն Արեւմտյան Աֆրիկայում։ Արեւմտյան ափը ողողվում է Ատլանտյան օվկիանոսի ջրերով։ Հարթավայրային երկիր է, կան հանգած հրաբուխներ։ Ընդհանուր տվյալներ Ընդերքում կան ֆոսֆորիտների, երկաթի հանքաքարի, կերակրի աղի պաշարներ։ Կլիման մերձհասարակածային է։ Խոշոր գետերն են Սենեգալը, Գամբիան եւ Կազամանսը։ Տարածված են կիսաանապատներն ու սավաննաները, հարավային սահմանամերձ գոտում՝ հասարակածային մշտադալար անտառները։ Կենդանական աշխարհն աղքատ է. հանդիպում են այծքաղներ, կրծողներ, թռչուններ, սողուններ։ Ափամերձ ջրերը հարուստ են ձկներով։ Պատմություն Միջնադարում Սենեգալը լրիվ կամ մասամբ մտել է Գանա, Մալի, Սոնգհայի պետությունների կազմի մեջ, այնուհետեւ նրա տարածքում կազմավորվել են մի շարք պետություններ։ 15-րդ դարում Սենեգալի տարածք են թափանցել պորտուգալացիները, որոնք այստեղից արտահանել են փղոսկր եւ զբաղվել ստրկավաճառությամբ։ 17–19-րդ դարերի ընթացքում Սենեգալի տարածքը նվաճել է Ֆրանսիան։ Երկիրն անկախություն է ձեռք բերել միայն 1960 թվականին։ Սենեգալի բնակչությունը կազմում են ատլանտյան լեզվաընտանիքի (վոլոֆ, ֆուլբե, դիոլա) եւ մանդե լեզվով խոսող (բամբարա, մալինկե, սոնինկե) ժողովուրդները։ Խոշոր քաղաքներն են Դաքարը, Թիեսը, Կառլաքը։ Տնտեսություն Բնակչության հիմնական զբաղմունքը երկրագործությունն է. մշակում են գետնանուշ (մշակվող հողերի 50 %-ը), կորեկ, սորգո, եգիպտացորեն, բրինձ, շաքարի ճակնդեղ, ադամաթուզ, մանիոկ, բատատ, բամբակենի։ Համեմատաբար զարգացած են արդյունաբերության հանքարդյունահանող եւ վերամշակող ճյուղերը։ Կան կահույքի, պարարտանյութերի, տեքստիլ արդյունաբերության ձեռնարկություններ։ Աշխարհագրություն Վարչական բաժանում Սենեգալը վարչական առումով բաժանված է 14 շրջանների։ Արտաքին հղումներ Պաշտոնական կայք Սենեգալը BBC-ի կողմից Աղբյուրներ Հայաստանի հանրագիտարան Սենեգալ ՄԱԿ-ի անդամ երկրներ Աֆրիկյան միության անդամ երկրներ Ֆրանսախոս երկրներ Լիբերալ ժողովրդավարություններ Ֆրանկոֆոնիայի միջազգային կազմակերպության անդամ երկրներ Հանրապետություններ


text: Սիերա Լեոնե, երկիր արեւմտյան Աֆրիկայում։ Հյուսիսից սահմանակցում է Գվինեային, հարավից՝ Լիբերիային, իսկ արեւմուտքից ողողվում է Ատլանտյան օվկիանոսի ջրերով։ Անվանում Սիերա Լիոնեի անունը վերցվել է երկրի պորտուգալերեն անվանումից, որը նշանակում է Առյուծի լեռնաշղթա։ 1700-ական թվականներին Սիերա Լեոնեն ստրուկների տեղափոխման կարեւոր կենտրոններից մեկն էր։ Ընդհանուր տվյալներ Տարածքի մեծ մասն զբաղեցնում է Լեոնա-Լիբերական բարձրությունը։ Կլիման հասարակածային է։ Գետերը (Կաբա, Ռոկելե, Ջոնգ, Սեւա, Մոա) ջրառատ են, բայց սահանքավոր եւ նավարկելի են միայն ստորին հոսանքներում։ Տարածված են սավաննաները։ Կենդանական աշխարհը բազմազան է (կապիկներ, այծքաղներ, ընձառյուծներ եւ այլն), շատ են թռչուններն ու միջատները (այդ թվում՝ ցեցե ճանճը)։ Պատմություն XV դարում Պորտուգալիան նվաճել է Սիեռա Լեոնեն, 1808 թ-ից երկրի ծովափնյա հատվածը գաղութացրել է Մեծ Բրիտանիան, իսկ ներքին շրջանները 1896 թ-ին դարձել են Բրիտանիայի պրոտեկտորատ։ 1961 թ-ին հռչակվել է անկախ պետություն։ Բնակչություն Բնակչությունը կազմված է հիմնականում տեմնե, բուլլոմ, ֆուլբե, մենդե ժողովուրդներից։ Խոշոր քաղաքներն են Ֆրիթաունը, Կենեման, Մակենին։ Տնտեսություն Երկիրն ունի համեմատաբար զարգացած հանքարդյունաբերություն։ Արդյունահանում են ալմաստ, բոքսիտներ, ռուտիլ։ Կան նավթավերամշակման, փայտամշակման, սննդի արդյունաբերական ձեռնարկություններ։ Գյուղատնտեսության ճյուղերից առավել զարգացած է երկրագործությունը։ Մշակում են բրինձ, կորեկ, սորգո, եգիպտացորեն, գետնանուշ, սրճենի, կակաո։ Անասնապահությանը մեծ վնաս է պատճառում ցեցե ճանճը։ Ափամերձ գոտում զբաղվում են ձկնորսությամբ։ Բնակվում են հիմնականում շրջանաձեւ, ծղոտե կոնաձեւ ծածկով, կավե կամ հյուսածո, վառ նախշազարդված խրճիթներում։ Ժողովրդական արհեստներից տարածված են փայտե դիմակների փորագրությունը, մարդկանց ու կենդանիների պատկերներով զարդարված փղոսկրե կահկարասու, սեւափայլ նախշերով կենցաղային խեցեղենի պատրաստումը։ Աղբյուրներ Հայաստանի հանրագիտարան Սիերա Լեոնե ՄԱԿ-ի անդամ երկրներ Աֆրիկյան միության անդամ երկրներ Անգլիախոս երկրներ եւ տարածքներ


text: Սլովակիա ( , ), պաշտոնական անունն է Slovak Republic ( ) — պետություն Կենտրոնական Եվրոպա։ Բնակչությունը կազմում է 5,443,120 մարդ (դեկտեմբեր 2017), տարածքը՝ 48845 կմ2։ Աշխարհում բնակչության թվով 112-րդն է, իսկ տարածքով՝ 127-րդը։ Մայրաքաղաքը Բրատիսլավան է։ Պաշտոնական լեզուն սլովակերենն է ։ Ունիտար պետություն, խորհրդարանական հանրապետություն։ Նախագահը — Էդուարդ Հեգեր: Վարչապետը — Էդուարդ Հեգեր։ Բաժանվում է 8 շրջանների։ Գտնվում է Եվրոպայի կենտրոնում, ցամաքային պետություն է, դեպի ծով ելք չունեցող պետություն է։ Ցամաքային սահման ունի Չեխիայի, Ավստրիայի, Լեհաստանի, Հունգարիայի, Ուկրաինայի հետ։։ Հավատացյալների մեծ մասը (բնակչության մոտ 77%-ը) դավանում է կաթոլիկություն։ Սլովակիան ՆԱՏՕ եւ ԵՄ անդամ է, արդյունաբերական երկիր՝ դինամիկ զարգացող տնտեսությամբ։ ՀՆԱ 2011 թվականին կազմել է 127,111 միլիարդ դոլար մոտ $23,384 մեկ շնչի հաշվով)։ Դրամական միավորը — եվրոն Է։ Երկրի անկախությունը հռչակվել է 1993 թվականի հունվարի 1-ին։ Պատմության ընթացքում երկրի տարածքը եղել է բազմաթիվ տերությունների եւ պետական կազմավորումների մաս՝ սկսած 7-րդ դարի Սամո նահանգից մինչեւ 20-րդ դարում՝ Չեխոսլովակիայի մաս։ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ժամանակ գոյություն ուներ նացիստական Գերմանիայից կախված Սլովակիայի պետությու ն, որը 1945 թվականին կրկին մտավ Չեխոսլովակիայի կազմ։ Ստուգաբանություն Սլովակիայի մասին առաջին գրավոր հիշատակումը թվագրվում է 1586 թվականին։ Անունը ծագել է -ից։ Անվան նախկին ձեւերն էին եւ (15-րդ դար)։ Ինքնանվանումը Slovensko (1791) գալիս է ավելի հին էթնո-ժամանակագրական եւ սլովակներից՝ Sloven, որը համապատասխանում է Սլավներ ինքնանունին ընդհանրապես եւ կարող է ծագումը ցույց տալ մինչեւ 15-րդ դարը։ Սկզբնական իմաստը աշխարհագրական էր (ոչ քաղաքական), քանի որ Սլովակիան բազմազգ Հունգարիայի Թագավորություն մասն էր։ Սկզբնական նշանակությունը աշխարհագրական էր (այլ ոչ թե քաղաքական), քանի որ Սլովակիան բազմազգ Հունգարիայի Թագավորության մաս էր եւ այս ժամանակահատվածում չստեղծեց առանձին վարչական միավոր։ Պատմություն Սլավոնները Սլովակիայի տարածքը բնակեցրեցրել են VI դարում, ազգերի մեծ գաղթի ժամանակ։ Սլովակիան 7-րդ դարում եղել է Սամո նահանգի կենտրոնի մասը, իսկ ավելի ուշ նրա տարածքում է գտնվել Նիտրայի իշխանությունը։ Սլավոնական պետությունը, որը հայտնի է որպես Մեծ Մորավիա, ամենաբարձր զարգացմանը հասել է 9-րդ դարում Կյուրեղ եւ Մեթոդիոսի գալուստով եւ ընդլայնվել իշխան Սվատոպլուկ I-ի օրոք։ Ի վերջո, Սլովակիան Հունգարիայի Թագավորության մաս դարձավ 11-14-րդ դարերում, իսկ ավելի ուշ մինչեւ Ավստրո-Հունգարիայի փլուզումը՝ 1918 թվականը, նրա կազմում էր։ Նույն թվականին Սլովակիան միավորվում է Չեխիայի եւ Անդրկարպատյան Ռուսաստանի հետ եւ ձեւավորվել է Չեխոսլովակիա պետությունը։ 1919 թվականին Հունգարիայի Կարմիր բանակի հյուսիսում արշավի ժամանակ որոշ ժամանակով Սլովակիայի տարածքի մի մասում ձեւավորվեց Սլովակիայի Խորհրդային Հանրապետությունը։ 1938 թվականի Մյունխենի համաձայնագրից հետո Չեխոսլովակիայի փլուզման պատճառով Սլովակիան դարձավ առանձին հանրապետություն, որը վերահսկվում էր նացիստական Գերմանիայի կողմից։ 1944 թվականի օգոստոսի 29-ին սկսվեց Սլովակիայի ազգային ապստամբությունը, որը երկու ամիս անց ջախջախվեց։ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո Չեխոսլովակիան վերականգնվեց, միացավ Վարշավայի պայմանագրի կազմակերպությանը (ՎՊԿ) եւ 1945 թվականից դարձավ Արեւելյան բլոկի մաս։ Միեւնույն ժամանակ, պատերազմի ժամանակ առաջացած սլովակների ազգային ինքնակառավարման մարմինները՝ Սլովակիայի ազգային խորհուրդը եւ տեղական ազգային կոմիտեները, պահպանվեցին Սլովակիայում, մինչդեռ չեխերը չունեին այդպիսի մարմիններ (այսպես կոչված, ասիմետրիկ ազգային. - պետական կառուցվածքը)։ Այնուհետեւ, 1968 թվականի հոկտեմբերին, ընդունվեց «Դաշնության մասին» սահմանադրական օրենքը, որն ուժի մեջ մտավ 1969 թվականի հունվարի 1-ին, որի համաձայն Չեխոսլովակիան (Չեխոսլովակիայի Սոցիալիստական Հանրապետություն - ինչպես պաշտոնապես կոչվում էր Չեխոսլովակիան 1960 թվականից) բաժանվեց, ինչպես. ԽՍՀՄ եւ ՀՍՖՀ (Հարավսլավիայի Սոցիալիստական Դաշնային Հանրապետություն), երկու բաղկացուցիչ հանրապետությունների՝ Չեխիա եւ Սլովակիայի Սոցիալիստական Հանրապետություն։ Սոցիալիստական Չեխոսլովակիայի վերջը 1989 թվականին խաղաղ Թավշյա հեղափոխության ժամանակ նշանակում էր նաեւ Չեխոսլովակիայի՝ որպես ամբողջ պետության վերջը եւ հանգեցրեց 1990 թվականի մարտին Չեխիայի եւ Սլովակիայի ստեղծմանը։ Չեխիա եւ Սլովակիայի Դաշնային Հանրապետության, իսկ այնուհետեւ, 1993 թվականի հունվարի 1-ից, Սլովակիայի Սահմանադրության եւ երկու առանձին պետությունների՝ Սլովակիա եւ Չեխիա («թավշյա բաժանություն») բոլոր դրույթներն ուժի մեջ մտնելուց հետո։ Սլովակիան ՆԱՏՕ-ի անդամ դարձել է 2004 թվականի մարտի 29-ին, Եվրամիության անդամ 2004 թվականի մայիսի 1-ին, 2007 թվականի դեկտեմբերի 21-ին միացել է Շենգեն գոտուն, իսկ 2009 թվականի հունվարի 1-ին միացել է Եվրագոտուն։ Սլովակիայի Հանրապետության Ազգային խորհուրդ 29 փետրվարի 2020 ընտրությունները ցույց են տվել հետեւյալ արդյունքները Ֆիզիկական եւ աշխարհագրական բնութագրերը Աշխարհագրություն Սլովակիան հյուսիսից եւ հյուսիս-արեւելքից շրջապատված է Արեւմտյան Կարպատներ լեռնաշղթայով։ Նրանք իրենց ամենաբարձր բարձրությանը հասնում են Բարձր Տատրա, որտեղ գտնվում է երկրի ամենաբարձր կետը՝ Գեռլախովսկի շտիտ (2655 մ) պիկը, Կրիվան, Դումբիեր պիկերը, որոնց բարձրությունը գերազանցում է 1850 մետրը։ Կարպատներից հարավ գերակշռում են բարձությունները, որոնք բաժանված են բերրի հովիտներով, որոնցով բազմաթիվ գետեր հոսելով են թափվում Դանուբ գետ։ Դրանցից ամենամեծերն են Վագը, Նիտրան եւ Գրոնը։ Չնայած Սլովակիայի տարածքի գրեթե 80%-ը գտնվում է ծովի մակարդակից 750 մ բարձրության վրա, սակայն այստեղ է գտնվում նաեւ բերրի Միջին Դանուբյան դաշտավայրը, որը գտնվում է Դանուբին ավելի մոտ գտնվող Բրատիսլավայի եւ Կոմարնոյի շրջաններում եւ որն էլ համարվում է երկրի հացի շտեմարանը։ Ջրային ռեսուրսներ Դանուբ գետը ձեւավորում է երկրի հարավ-արեւմտյան սահմանը։ Դրա մեջ են թափվում բազմաթիվ Կարպատյան գետեր, որոնք հոսում են հարավային ուղղությամբ։ Դանուբի վտակներից ամենախոշորներն են Վագը, Նիտրան եւ Հրոնը։ Արեւելքում Կարպատյան գետերը՝ Լաբորեցը, Տորիսան եւ Օնդավան, պատկանում են Դանուբի ամենամեծ վտակ Տիսսա գետի ավազանին։ Կլիմա Սլովակիայի կլիման ունի ընդգծված ցամաքային բնույթ։ Ձմեռը ցուրտ է եւ չոր, ամառները՝ տաք եւ խոնավ։ Ամենաշատ տեղումները թափվում են լեռներում։ Տարեկան տեղումների քանակը լեռներում գերազանցում է 1000 մմ-ը, իսկ հարթավայրերում՝ տարեկան 500 մմ-ից պակաս է։ Բրատիսլավայում հունվարի միջին ջերմաստիճանը −1 °C է, հուլիսինը՝ +21 °C։ Ձմռանը եւ ամռանը լեռներն ավելի զով են։ Բուսական եւ կենդանական աշխարհ Անտառները զբաղեցնում է երկրի տարածքի գրեթե 40%-ը։ Լեռների հարավային լանջերը ծածկված են լայնատերեւ անտառ (հաճարենի եւ կաղնու) կամ խառը անտառներով, իսկ հյուսիսային լանջերը ծածկված են փշատերեւ անտառներով՝ կազմված հիմնականում եղեւնու եւ եղեւինի անտառներով։ Երկրում գերակշռում են լայնատերեւ տեսակները (53%), հիմնականում հաճարենին (31%) եւ կաղնին (10%), իսկ փշատերեւներից՝ ամենատարածվածներն ենեղեւնին (29%) եւ եղեւինը (9%)։ Լեռներից բարձր տարածվում են ալպյան մարգագետինները։ Կենդանիներից տարածված են արջը, գայլը, լուսանը, աղվեսը, կզաքիսը, կնգումը, եղջերուն, գետակինճը, այծյամը, սկյուռը։ Վահ, Նիտրա, Հրոն, Օնդավա գետերը հարուստ են ձկներով։ Ազգային պարկեր Ազգային պարկերը պահպանվող տարածքների եւ օբյեկտների համակարգի միայն մի մասն են, որը կառավարվում է Շրջակա միջավայրի պահպանության նախարարությունը։ 1949 թվականից մինչեւ 2002 թվականը ստեղծվել են ինը ազգային պարկեր. Մեծ Ֆատրա, Փոքր Ֆաթրա, Մուրանսկա Պլանինա, Ցածր թատրաներ, Փենիններ, Պոլոնինի, Սլովակյան Կարստ, Սլովակիայի Դրախտ, Տատրա։ Օգտակար հանածոներ Սլովակիայում արդյունահանվում է նավթ, բնական գազ եւ գորշ ածուխ, որոնք օգտագործվում են տնտեսության մեջ։ Նավթը բավարարում է երկրի էներգիայի ստացման 1%-ը, գազը՝ 3%-ը, իսկ գորշ ածուխը՝ մոտ 80%-ը։ Մնացածը լրացվում է Չեխիայից ներմուծմամբ։ Երկիրն ունի ուրանի, ածխի եւ թերթաքարային գազի պաշարներ, սակայն ներկայումս դրանք չեն վերամշակվում բարձր ինքնարժեքի պատճառով։ Երկրի կան նաեւ երկաթի, մանգանի, ծարիրի, բազմամետաղների հանքավայրեր։ Երկիրն ունի ոչ մետաղական հանածոների մեծ պաշարներ։ Մասնավորապես, ակտիվորեն արդյունահանվում է մագնեզիումը, որն արտահանվում է եւ կազմում համաշխարհային արդյունահանման մոտ 6%-ը։ Նախկինում Սլովակիայում արդյունահանվում էր զգալի քանակությամբ ոսկի, արծաթ եւ այլն, ներկայումս թանկարժեք մետաղները փոքր քանակությամբ արդյունահանվում են Խոդրուշա-Խոմրե տարածքում։ Պետական կառուցվածքը Սլովակիայում պետության ղեկավարը նախագահն է, որն ընտրվում է ուղղակի համընդհանուր քվեարկությամբ 5 տարի ժամկետով։ Գործադիր իշխանության մեծ մասը վերապահված է կառավարության ղեկավարին՝ վարչապետին, որը սովորաբար այն կուսակցության կամ կոալիցիայի առաջնորդն է, որը մեծամասնություն է ստանում խորհրդարանական ընտրություններում եւ նշանակվում է նախագահի կողմից։ Գործադիր մարմինը Սլովակիայի Հանրապետության կառավարությունն է։ Սլովակիայի բարձրագույն օրենսդիր մարմինը Սլովակիայի Հանրապետության 150 տեղանոց միապալատ ազգային խորհուրդն է։ Պատվիրակներն ընտրվում են 4 տարի ժամկետով՝ համամասնական ընտրակարգով մեկ ընտրատարածքում։ Սահմանադրական վերահսկողության մարմինը սահմանադրական դատարանն է, որն իրավասու է սահմանադրական հարցերի նկատմամբ։ Այս դատարանի 10 անդամներին նախագահը հաստատում է խորհրդարանի կողմից ներկայացված մի քանի թեկնածուներից։ Բարձրագույն դատական մարմինը Գերագույն դատարանն է, առաջին ատյանի դատարանները մարզային դատարաններն են, դատական համակարգի ամենացածր մակարդակը շրջանային դատարաններն են։ Քաղաքական կուսակցություններ Աջեր Սլովակիայի ազգային կուսակցություն - ազգայնական, աջ պոպուլիստ Ժողովրդական կուսակցություն - Մեր Սլովակիան - ծայրահեղ աջ Կենտրոնաաջ Սովորական մարդիկ - պահպանողական Սլովակիայի դեմոկրատական եւ քրիստոնեական միություն - Դեմոկրատական կուսակցություն - պահպանողական Քրիստոնեա-դեմոկրատական շարժում - պահպանողական Նոր մեծամասնություն՝ պահպանողական Ազատություն եւ համերաշխություն (կուսակցություն) - Լիբերալ պահպանողական Ցենտրիստներ Ժողովրդական կուսակցություն - շարժում հանուն ժողովրդավարական Սլովակիայի - պոպուլիստական Ձախ Դասընթաց՝ սոցիալ-դեմոկրատիա - սոցիալ-դեմոկրատական Դեմոկրատական ձախ կուսակցություն - Սոցիալ-դեմոկրատական Սլովակիայի կոմունիստական կուսակցություն - կոմունիստ Սլովակիայի աշխատավորների միություն - ձախ պոպուլիստ 99% - քաղաքացիական ձայն - ձախ պոպուլիստ Սպեկտրից դուրս «Մոստ» - Հունգարիայի քաղաքացի, ազգամիջյան երկխոսության համար Հունգարական կոալիցիոն կուսակցություն - Հունգարիայի քաղաքացի Արհմիություններ Արհմիությունների ամենամեծ կենտրոնը Սլովակիայի Հանրապետության արհմիությունների կոնֆեդերացիան է։ Վարչական բաժանումներ Սլովակիան բաժանված է 8 շրջանների։ 2002 թվականին յուրաքանչյուր շրջան ստացավ որոշակի ինքնավարություն։ Բրատիսլավայի շրջան, Տռնավայի շրջան, Տրենչինի շրջան, Նիտրա շրջան, Ժիլինսկի շրջան, Բանսկոբիստրիցկի շրջան, Պրեսովի մարզ, Կոշիցեի շրջան։ Շրջանը բաժանված է մի քանի շրջանների։ Ընդհանուր առմամբ, Սլովակիայում կա 79 շրջան (2022 թվականի հունվարի դրությամբ) Տնտեսություն յում Սլովակիան զարգացած արդյունաբերական եւ գյուղատնտեսական երկիր է։ Համեմատաբար զարգացած դիվերսիֆիկացված գյուղատնտեսությունը հիմնված է ժամանակակից նյութատեխնիկական բազայի եւ ենթակառուցվածքների վրա։ Միջին աշխատավարձը 2017 թվականին կազմել է ամսական 925 եվրո։ Բրատիսլավայի մարզում 2017 թվականի միջին աշխատավարձը կազմել է ամսական 1527 եվրո։ 2018 թվականի փետրվարի դրությամբ գործազրկության մակարդակը կազմել է 5,88%։ 2019 թվականի հունվարի 1-ից նվազագույն աշխատավարձը կազմում է 520 եվրո (համախառն) եւ 430,35 եվրո (մաքուր)։ Կեյցի ինդեքսը (երկրում նվազագույն եւ միջին աշխատավարձերի հարաբերակցությունը) Սլովակիայում 2019 թվականի դրությամբ (միջինը՝ 1106 եվրո եւ նվազագույնը՝ 520 եվրո2021 թվականի հունվարի 1-ից նվազագույն աշխատավարձը կազմում է 623 եվրո (համախառն) եւ 508,44 եվրո (մաքուր)։ Կանխատեսվում է, որ Keitz ինդեքսը կկազմի 57%)) կազմում է մոտ 47%։ 2020 թվականի հունվարի 1-ից նվազագույն աշխատավարձը կազմում է 580 եվրո (համախառն) եւ 476,74 եվրո (մաքուր). 2021 թվականի հունվարի 1-ից նվազագույն աշխատավարձը կազմում է 623 եվրո (համախառն) եւ 508,44 եվրո (մաքուր)։ Կանխատեսվում է, որ Keitz ինդեքսը կկազմի 57% Պայմանավորված է նրանով, որ 2021 թվականին Սլովակիայի Հանրապետության Տնտեսական եւ սոցիալական խորհրդի ներկայացուցիչների հանդիպումը արդյունք չի տվել 2022 թվականի համար նվազագույն աշխատավարձի չափի վերաբերյալ համաձայնության տեսքով։ Գործող նվազագույն աշխատավարձի մասին օրենքի բանաձեւը կկիրառվի։ Դրա չափը կհամապատասխանի երկու տարի առաջ երկրում միջին ամսական աշխատավարձի 57%-ին (Keitz ինդեքս)։ 2022 թվականի հունվարի 1-ից նվազագույն աշխատավարձը կազմում է 646 եվրո (համախառն) եւ 525,66 եվրո (մաքուր).2023 թվականի հունվարի 1-ից նվազագույն աշխատավարձը կազմում է 700 եվրո (համախառն) եւ 568,97 եվրո (մաքուր). Օգուտներ՝ արտադրության ավելացում, հատկապես Բրատիսլավայի տարածքում։ Զբոսաշրջություն Սլովակիան ունի զբոսաշրջության զգալի ներուժ։ Նրա բնությունը, լեռները, քարանձավները, լեռնադահուկային հանգստավայրերը, ամրոցներն ու քաղաքները գրավում են բազմաթիվ զբոսաշրջիկների։ 2006 թվականին երկիր է այցելել մոտ 1,6 միլիոն զբոսաշրջիկ, որոնցից ամենահայտնի ուղղությունները Բրատիսլավան եւ Բարձր Տատրաներն են:.Ամենաշատ զբոսաշրջիկները ժամանել են Չեխիայից (26%), որին հաջորդում են Լեհաստանը (15%) եւ Գերմանիան(11 %)։ Երկրի շատ քաղաքացիներ մեկնում են արտերկիր։ Օրինակ, 2012 թվականին արտագնա տուրիստական հոսքը կազմել է 3017 հազար մարդ։ Ավտոմոբիլային արդյունաբերություն 1990-ականների սկզբին Չեխոսլովակիայի փլուզման ժամանակ Սլովակիայում ավտոմեքենաների արտադրություն չկար։ Բրատիսլավայում կար միայն Բրատիսլավայի ավտոմոբիլային գործարանը, որը բաղադրիչներ էր արտադրում չեխական Skoda մեքենաների համար։ 1990-ականների վերջին եւ 2000-ականների սկզբին ներդրումների ներգրավման քաղաքականության շնորհիվ երկրում սկսվեց ավտոմոբիլային գործարանների կառուցումը օտարերկրյա խոշոր TNC-ների կողմից։ Գործարանները կառուցվել են Volkswagen-ի կողմից Բրատիսլավայում (Բրատիսլավայի ավտոմոբիլային գործարանի տարածքում), Peugeot- նՏրնավայում եւ Kia Motors-ը՝ Ժիլինայում։ OICA-ի տվյալներով՝ 2000 թվականին Սլովակիայում արտադրվել է 182 հազար մեքենա։2005 թվականին Սլովակիայում արտադրվել է 218 հազար ավտոմեքենա։ Մինչեւ 2010 թվականը գործարանների ամբողջ հզորությամբ շահագործման հանձնելու դեպքում ավտոմեքենաների արտադրությունն աճել է մինչեւ 557 հազար միավոր։ Սլովակիան դարձել է մեկ շնչին ընկնող ավտոմեքենաների արտադրության համաշխարհային առաջատարը՝ 5,4 միլիոն բնակչությամբ, 2011 թվականին արտադրվել է գրեթե 640 հազար ավտոմեքենա։, որոնց մեծ մասն արտահանվել է եվրոպական այլ երկրներ (մեքենաների տեսակարար կշիռը երկրի արտահանման մեջ գերազանցել է 25%-ը)։ 2017 թվականին արտահանման հիմնական գործընկերներն են եղել՝ Գերմանիան 20,7%, Չեխիան 11,6%, Լեհաստանը 7,7%, Ֆրանսիան 6,3%, Իտալիան 6,1%, Մեծ Բրիտանիան 6%, Հունգարիան 6%, Ավստրիան 6%; արտահանման ընդհանուր ծավալը կազմել է 80,57 մլրդ դոլար, իսկ հիմնական ապրանքներն են՝ տրանսպորտային միջոցներ եւ պահեստամասեր՝ 27%, սարքավորումներ եւ էլեկտրական ապրանքներ՝ 20%, մետալուրգիական մեքենաներ, վառարաններ եւ համանման սարքավորումներ՝ 12%, երկաթ եւ պողպատ՝ 4%։ Ներմուծման հիմնական առեւտրային գործընկերները 2017 թվականին եղել են՝ Գերմանիա 19.1%, Չեխիա 16.3%, Ավստրիա 10.3%, Լեհաստան 6.5%, Հունգարիա 6.4%, Հարավային Կորեա 4.5%, Ռուսաստան 4.5%-ընդհանուր ներմուծումը կազմել է 77,96 մլրդ դոլար, իսկ հիմնական դիրքերը եղել են մեքենաներն ու սարքավորումները 20%, տրանսպորտային միջոցներն ու բաղադրիչները 14%, էներգետիկ սարքավորումները 12%, վառելիքը 9%։ Արտաքին առեւտուր Հանրապետության արտաքին առեւտուրը կենտրոնացած է ԵՄ երկրների վրա[37]։ 2017 թվականին արտահանման հիմնական գործընկերներն են եղել՝ Գերմանիան 20,7%, Չեխիան 11,6%, Լեհաստանը 7,7%, Ֆրանսիան 6,3%, Իտալիան 6,1%, Մեծ Բրիտանիան 6%, Հունգարիան 6%, Ավստրիան 6%; ընդհանուր արտահանումը կազմել է 80,57 մլրդ դոլար, իսկ հիմնական դիրքերը կազմել են տրանսպորտային միջոցներն ու պահեստամասերը՝ 27%, սարքավորումներ եւ էլեկտրական ապրանքներ՝ 20%, մետալուրգիական մեքենաներ, վառարաններ եւ համանման սարքավորումներ՝ 12%, երկաթ եւ պողպատ՝ 4%։ Ներմուծման հիմնական առեւտրային գործընկերները 2017 թվականին եղել են՝ Գերմանիա 19.1%, Չեխիա 16.3%, Ավստրիա 10.3%, Լեհաստան 6.5%, Հունգարիա 6.4%, Հարավային Կորեա 4.5%, Ռուսաստան 4.5%; ներմուծման ընդհանուր ծավալը կազմել է 77,96 մլրդ դոլար, իսկ հիմնական դիրքերը եղել են մեքենաներն ու սարքավորումները 20%, տրանսպորտային միջոցներն ու բաղադրիչները 14%, էլեկտրաէներգետիկ սարքավորումները 12%, վառելիքը 9%։ Բնակչություն Բնակչություն, բնակավայր Բնակչությունը 5,5 միլիոն է։ Ամբողջ տարածքում բախշված է հավասարաչափ։ Բնակչության խտությունը բարձր է հարավ-արեւմուտքում՝ պայմանավորված այն հանգամանքով, որ այդ տարածքում տեղանքն առավել հարմար է գյուղատնտեսության համար։ Սլովակիայի ժողովուրդներ Սլովակիայի բնակչության մեծամասնությունը էթնիկ սլովակ է (85,8% ըստ 2001 թվականի մարդահամարի) Հունգարացիները ամենամեծ ազգային փոքրամասնությունն են (9,7%),ովքեր բնակվում են հիմնականում երկրի հարավային եւ արեւելյան շրջաններում։ Այլ էթնիկ խմբերից ընդգրկված են գնչուներ, չեխեր, ռուսներ, ուկրաինացիներ, գերմանացիներ, մորավացիներ, լեհեր եւ իտալացիներ։ Կրոն Ընդհանուր առմամբ, Սլովակիան բավականին կրոնավարական երկիր է, համեմատած հարեւան Չեխիայի հետ։ Սլովակիայի սահմանադրությունը երաշխավորում է կրոնի ազատությունը։ Սլովակիայի քաղաքացիների մեծ մասը (69%) կաթոլիկներ են, Երկրորդ ամենամեծ խումբը բողոքականներն են (11%, լյութերականները (հիմնականում սլովակները) եւ ռեֆորմատորները (հիմնականում հունգարացիները), հույն կաթոլիկները (4%) եւ ուղղափառները (1%)։ Լեզուներ Պաշտոնական պետական լեզուն սլովակերենն է, որը պատկանում է սլավոնական խմբին։ Հունգարերենը հավասարապես օգտագործվում է հարավային Սլովակիայում, Սլովակիայի օրենսդրության համաձայն այն կարող է օգտագործվել որպես պաշտոնական լեզու սլովակերենի հետ այն շրջաններում, որտեղ սլովակ հունգարացիները կազմում են բնակչության ավելի քան 21,7%-ը։ Ըստ 2011 թվականի մարդահամարի, Սլովակիայի բնակիչների մեծամասնության մայրենի լեզուն սլովակերենն է՝ բնակչության 78,6%-ը (4,240,453 մարդ)։ Բնակչության 9,4%-ը (508,714 մարդ) հունգարերենն անվանել է մայրենի լեզուն, իսկ ռոմաներենը բնակչության 2,3%-ի (122518 մարդ) մայրենի լեզուն է։ Ռուսերենը չորրորդ տեղում է այն իրենց մայրենի լեզու ընդունողների թվով` բնակչության 1%-ը (55469 մարդ)։ Այլ լեզուները հավաքել են 1%-ից պակաս։. Մշակույթ Սլովակիայի երաժշտություն Սլովակիայի գրականություն Սլովակիայի ազգային թատրոն Սպորտ 1938 թվականին հիմնադրվել է Սլովակիայի ֆուտբոլի ասոցիացիան։ Զինված ուժեր Սլովակիայի զինված ուժերը բաղկացած են ցամաքային եւ օդային ուժերից, հակաօդային պաշտպանության զորքերից, սահմանապահ զորքերից եւ քաղաքացիական պաշտպանության զորքերից։ Բանակն ունի 14000 զինվոր եւ սպա։ 2004 թվականին Սլովակիան դարձավ ՆԱՏՕ անդամ։ 2005 թվականի օգոստոսի 1-ին վերացվեց ընդհանուր մարտական հերթապահությունը, անցում կատարվեց պրոֆեսիոնալ բանակի։ Սլովակիան մասնակցում է ՄԱԿ խաղաղապահ առաքելություններին Միջազգային անվտանգության աջակցության ուժեր Աֆղանստանում, Բոսնիա եւ Հերցեգովինայում եւ Կոսովոյում եւ Մետոխիաում։ Հանրային տոներ Հունվարի 1 - Սլովակիայի Հանրապետության կազմավորման օր, Մայիսի 8 - Հաղթանակի օրը նացիզմի դեմ, Հուլիսի 5 - Սլավոնական գրականության եւ մշակույթի օր. Կիրիլի եւ Մեթոդիոս եղբայրների օր, Օգոստոսի 29 - Սլովակիայի ազգային ապստամբության օր, Սեպտեմբերի 1 - Սլովակիայի Հանրապետության Սահմանադրության օր, Նոյեմբերի 17-ը՝ ամբողջատիրության դեմ պայքարի օր, Դեկտեմբերի 25 - Սուրբ Ծնունդ, Գարնանը Զատիկը հայտարարվում է պետական տոն, որի ամսաթիվը որոշվում է ամեն տարի կաթոլիկ ավանդույթներին համապատասխան։ Տես նաեւ Մորավյան Սլովակիա Ծանոթագրություն Արտաքին հղումներ Հայկական Հանրագիտարան Սլովակիա Դեպի ծով ելք չունեցող երկրներ ՄԱԿ-ի անդամ երկրներ Միջերկրածովյան միության անդամներ Լիբերալ ժողովրդավարություններ ՆԱՏՕ-ի անդամ երկրներ 1993 հիմնադրված պետություններ եւ տարածքներ Եվրոպայի խորհրդի անդամ երկրներ Հանրապետություններ Ֆրանկոֆոնիայի միջազգային կազմակերպության անդամ երկրներ


text: Սլովենիա (), պաշտոնական անվանումը՝ Սլովենիայի Հանրապետություն () պետություն Հարավային Եվրոպայում։ Տարածքը 20,236 կմ2 է, բնակչությունը՝ 2,089,310 մարդ (հուլիս, 2019)։ Մայրաքաղաքն է Լյուբլյանան, պետական լեզուն սլովեներենն է։ Ունիտար, հանրապետական պետություն է։ Վարչականորեն բաժանված է 210 համայնքների, այդ թվում՝ 11 քաղաքների։ Սլովենիայի խոշոր քաղաքներից են Լյուբլյանան, Մարիբորը, Ցելյենը։ Բնակչության 83%-ը սլովենացիներ են, մնացածը սերբեր, խորվաթներ, հունգարներ եւ այլ ազգի ներկայացուցիչներ։ Գտնվում է Բալկանյան թերակղզու մերձալպյան հատվածում, ողողվում է Ադրիատիկ ծովի ջրերով։ Արեւմուտքում սահմանակցում է Իտալիայի, հյուսիսում՝ Ավստրիայի, արեւելքում՝ Հունգարիայի, արեւելքում ու հարավում՝ Խորվաթիայի հետ։ Արդյունաբերական երկիր է՝ դինամիկ զարգացող տնտեսությամբ։ 2011 թվականին ՀՆԱ-ն կազմել է 58,979 միլիարդ դոլար (բնակչության մեկ շնչին՝ մոտ 29,179 դոլար)։ Դրամական միավորը եվրոն է։ Երկիրն անկախություն է ձեռք բերել 1991 թվականի հունիսի 25-ին։ 2004 թվականի մարտին Սլովենիան մտել է ՆԱՏՕ-ի կազմի մեջ, իսկ 2004 թվականի մայիսի 1-ին՝ Եվրամիության մեջ։ Անվան ծագում Սլովենիա անունը ծագում է սլովենե (սլովենացիներ) բառից, որը սլավոններ բառի տարբերակն է. բառացի նշանոկում է սլովենների երկիր։ Սլավոնների բառի ծագումը լեզվաբանների կողմից մնում է չբացահայտված, չնայած կան դրա բացատրության մի քանի վարկածներ։ Ժամանակակից Սլովենիայի անունը ծագում է Ազգային ազատագրության սլովենական կոմիտեի () որոշումից, որը ստեղծվել է 1944 թվականին, երբ Հարավսլավիայում ձեւավորվել էր ազատագրական շարժում ՝ ընդդեմ գերմանական օկուպացիայի։ Պետության պաշտոնական անվանումը 1945-1946 թվականներին եղել է Դաշնային Սլովենիա (), որն այն ժամանակ Հարավսլավիայի սոցիալիստական դաշնային հանրապետության մաս էր կազմում։ 1946 թվականի փետրվարի 20-ին Դաշնային Սլովենիան անվանափոխվել է Սլովենիայի ժողովրդական հանրապետություն (), որն իր հերթին 1963 թվականի ապրիլի 9-ին վերանվանվել է Սլովենիայի սոցիալիստական հանրապետություն ()Socialistična republika ։ 1990 թվականի մարտի 8-ին Սլովենիան հեռացրել է սոցիալիստական բառը՝ դառնալով Սլովենիայի Հանրապետություն, իսկ 1991 թվականի հունիսի 25-ին ձեռք է բերել անկախություն։ Պատմություն Ժամանակակից սլովենների սլավոնացի նախնիները երկրի տարածքում հաստատվել են 6-րդ դարում։ 7-րդ դարում նրանք ձեւավորել են Կարանտանիան, որը եղել է սլավոնական առաջին պետություններից։ 745 թվականին Կարանտանիան ռազմական օգնության դիմաց ճանաչել է ֆրանկների գերիշխանությունը՝ պահպանելով, սակայն, իր ձեւական անկախությունը մինչեւ նրա ընկնելը 1180 թվականին։ Ֆրանկների ազդեցությունը նպաստել է սլովենացիների քրիստոնեացմանը։ Մոտ 1,000 թվականին է վերագրվում Brižinski spomeniki փաստաթուղթը, որը սլովեներենով առաջին գրավոր վկայությունն է։ 14-րդ դարում ժամանակակից Սլովենիան հայտնվել է Հաբսբուրգների իշխանության ներքո եւ հետագայում մտել Ավստրո-Հունգարիայի մեջ։ Սլովենիան բաժանված է եղել երեք նահանգի՝ Կրանսկա, Գորիշկա եւ Շտաերսկա։ Առեւտրական ճանապարհների խաչաձեւումը եւ Երեսնամյա պատերազմը 17-րդ դարում պատճառ են դարձել Սլովենիայի տնտեսական անկման, սակայն 18-րդ դարում կրկին տնտեսությունը սկսել է զարգանալ. մեծացել է տարբեր տեսակի ապրանքների արտադրությունը, իսկ գյուղատնտեսական մթերքներն ավելացել են մոտ 60 %-ով։ Սկսվել է ազգային-լուսավորչական շարժում։ Այս շրջանը կոչվում է Սլովենական վերածնունդ։ 1809-18013 թվականներին Սլովենիայի մեծ մասը մտել է Իլիրիայի նահանգի մեջ։ 19-րդ դարում սկսվել է սլովենական ազգային շարժումը, որի կենտրոնը եղել է Կրայնան։ 1918 թվականին Ավստրո-Հունգարիան կազմալուծվել է։ Իտալիան Առաջին համաշխարհային պատերազմի արդյունքում գրավել է Սլավոնական Պրիմորիեն՝ այն ներառելով Վենետիկ-Ջուլիա շրջանի մեջ, իսկ սլովենական հողերի մյուս մասն ընդգրկվել է Սերբերի, խորվաթների ու սլովենացիների թագավորության մեջ, որը 1929 թվականին վերանվանվել է Հարավսլավիա։ 1941 թվականին, երբ առանցքի ուժերը հարձակվել են Հարավսլավիայի վրա, Իտալիան բռնակցել է տարածքը մինչեւ Լյուբլյանա, իսկ Գերմանիան՝ մնացած տարածքը՝ մինչեւ Մարիբոր։ Հարավսլավիայի թագավորությունը փլուզվել է Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի արդյունքում, իսկ Սլովենիան մտել է Հարավսլավիայի սոցիալիստական դաշնային հանրապետության մեջ՝ Սլովենիայի սոցիալիստական հանրապետություն անվանումով. վերջինս հռչակվել է 1945 թվականի նոյեմբերի 29-ին։ Իտալիայից մինչեւ Սլովենիա տարածքներն ընդգրկվել են Օբալնա Կրաշկա եւ Գորիշկա մարզերում։ 1990 թվականի դեկտեմբերի դեկտեմբերի 23-ի հանրաքվեով սլովենացիների 88,4 %-ն արտահայտվել է Սլովենիայի անկախության օգտին։ Սլովենիայի պատերազմը (այն Հարավսլավիայի կազմալուծման առիթով ռազմական կոնֆլիկտներից մեկն է) տեւել է տասը օր։ Ռազմական 72 բախումների հետեւանքով հարավսլավական բանակի կորուստները կազմել են 45 մարդ, 146 վիրավոր, գերվել են 4,693 զինվորական ու դաշնային ծառայությունների 252 աշխատակից։ Սլովենական կողմի կորուստենրն են եղել 19 սպանված (9 կոմբատանտներ, մնացածը քաղաքացիական), 182 վիրավոր։ Զոհվել են նաեւ օտարերկրացի 12 քաղաքացի, որոնք հիմնականում եղել են միջազգային կազմակերպությունների վարորդներ։ 1991 թվականի դեկտեմբերի 23-ին ընդունվել է Սլովենիայի Հանրապետության Սահմանադրությունը։ 2004 թվականին այն մտել է Եվրամիության մեջ։ Աշխարհագրություն Աշխարհագրական դիրք Սլովենիան գտնվում է Կենտրոնական Եվրոպայի Ալպեր-Դանուբյան շրջանում, երկրի մակերեւույթը լեռնային է, հյուսիս-արեւմուտքում եւ հյուսիսում ձգվում են Արեւելյան Ալպերի (առավելագույն բարձրությունը՝ 2864 մ, Տրիգլավ լեռ), հարավում՝ Դինարյան լեռների ճյուղավորությունները։ Խոշոր գետերն են Սավան (221 կմ) ու Դրավան, որոնք Դանուբի աջ վտակներն են։ Լեռնային լճերից են Բլեյսկոն, Բոհինսկոն, կարստային լիճ է Ցերկնիցան։ Առանձնացվում են աշխարհագրական չորս հիմնական շրջաններ՝ հյուսիս-արեւմուտքում՝ Ալպեր (Յուլյան Ալպեր, հյուսիս-արեւելքում՝ Կարավանկե լեռ ու Պոհորիե. զբաղեցնում է տարածքի 42 %-ը), հյուսիս-արեւելքում՝ Միջինդանուբյան դաշտավայր (28 %), հարավում՝ Դինարյան բարձրավանդակ (21 %), արեւմուտքում՝ Միջերկրածովյան ափամերձ հատված (Ադրիատիկ ծով, 9 %)։ Կան մոտ 1,000 կարստային քարանձավներ (Պոստոյնսկա Յամա, Շկոցյանսկե Յամե), բազմաթիվ ջրվեժներ, որոնցից է Չեդցան (130 մ)։ Մակերեսը 20,273 կմ2 է. ցամաքային մակերեսը՝ 20,151 կմ2։ Ջրային տարածքի մակերեսը 122 կմ2 է։ Ընդերք եւ կլիմա Ընդերքում կան գորշ ածխի, ծարիրի, սնդիկի, բոքսիտների պաշարներ։ Կլիման բարեխառն է, ծովափին՝ մերձարեւադարձային միջերկրածովային։ Տարածքի 40 %-ն զբաղեցնում են սաղարթավոր ու ասեղնատերեւ անտառները։ Բուսական աշխարհ Երկրի ներքին շրջանները՝ մինչեւ 700–800 մ բարձրությունները, ծածկված են տափաստանային բուսականությամբ, 800–2000 մ բարձրությունները՝ լայնատերեւ ու ասեղնատերեւ անտառներով, ավելի բարձր շրջանները՝ մարգագետիններով։ Կենդանական աշխարհ Կենդանիներից կան եղջերու, քարայծ, վարազ, վայրի կատու, կզաքիս։ Կլիմայավարժեցվել է արջը։ Շատ են թռչուններն ու սողունները։ Գետերն ու լճերը հարուստ են ձկներով (ծածան, գայլաձուկ, պերկես)։ Վարչական բաժանում Երկիրը բաժանված է 210 համայնքների,որոնցից 11-ն ունեն քաղաքի կարգավիճակ։ Մայրաքաղաքը բաժանված շրջանային համայնքների (Četrtna skupnost)։ Քաղաքի ներկայացուցչական մարմինը քաղաքային խորհուրդն է (mestni svet), որն ընտրվում է բնակչության կողմից, իսկ կատարողական մարմինը՝ ժուպանը (Župan)։ Համայնքի ներկայացուցչական մարմինը համայնքային խորհուրդն է (občinski svet), որն ընտրվում է բնակչության կողմից, իսկ կատարողական մարմինը՝ ժուպանը (Župan)։ Շրջանային համայնքի ներկայացուցչական մարմինը շրջանային համայնքի խորհուրդն է (Svet Četrtne skupnosti), որն ընտրվում է բնակչության կողմից, իսկ կատարողական մարմինը՝ շրջանային համայնքի խորհդի նախագահը (predsednik sveta)։ Քաղաքական կառուցվածք Սլովենիան ղեկավարում է Սլովենիայի նախագահը, որն ընտրվում է հինգ տարին մեկ։ Գործադիր իշխանությունը ներկայացնում են նախագահն ու խորհրդարանը։ Վերջինս նշանակվում է խորհրդարանի կողմից։ Սլովենիայի խորհրդարանը բաղկացած է երկու պալատներից՝ ազագային ասամբլեա (državni zbor) եւ պետական խորհուրդ (državni svet)։ Խորհրդարան անցնում են 90 պատգամավոր, որոնցից 88-ը՝ համամասանական, իսկ 2-ը, որոնք ներակայացնում են իտալական ու հունգարական փոքրամասնությունները՝ մեծամասնական սկզբունքով։ Պետական խորհուրդը կատարում է վերին պալատի գործառույթը։ Այն ունի 40 պատգամավոր, որոնք ընտրվում են հնգամյա ժամկետով եւ ներկայացնում են հասարակության տնտեսական, կառուցվածքային ազգային կարեւոր խմբավորումները։ Խորհրդարանն ընտրվում է հինգ տարին մեկ։ Խորհրդարանի հիմնական կուսակցություններն են «Սլովենիայի դեմոկրատական կուսակցությունը» եւ «Սլովենիայի լիբերալ դեմոկրատիան»։ Բնակչություն Բնակչության տարեկան աճը 2012 թվականի դրությամբ + 0,16 % է, ծնելիության մակարդակը՝ 10,66 %, մահացությունը՝ 9,35 %, արտագաղթի սալդոն՝ (+0,31)։ Կյանքի տեւողությունը 78,4 տարի է տղամարդկանց, եւ 83,9 կանանց համար (2018)։ Էթնիկական կազմը 2002 թվականի մարդահամարի տվյալներով հետեւյալ պատկերն ունի. Սլովենացիներ - 1,631,363 (83,1 %) Սերբեր - 38,964 (2,0 %) Խորվաթներ - 35,642 (1,8 %) Բոսնիացիներ - 21,542 (1,1 %) Հունգարներ - 6,243 (0,3 %) Ալբանացիներ - 6,186 (0,3 %) Մակեդոնացիներ - 3,792 (0,2 %) Չեռնոգորցիներ - 2,667 (0,1 %) Իտալացիներ - 2,258 (0,1 %) Անհայտ ու չնշած - 174,913 (8,9 %) 2013 թվականի հունվարի 1-ի դրությամբ Սլովենիայում գրանցված է եղել 2,058,821 մարդ։ Սլովենիան բնակչության թվաքանակով աշխարհում գրավում է 145-րդ տեղը։ Բնակչության միջին տարիքը 41,7 է (տղամարդիկ՝ 40, կանայք՝ 43)։ Բնակչության միջին խտությունը 101,66 մարդ է մեկ քառակուսի կիլոմետրի համար։ բնակչության մոտավորապես կեսն ապրում է քաղաքներում։ Պաշտոնական լեզուն սլովեներենն է։ Իտալերենը Իզոլա, Կոպեր եւ Պիրան համայնքների որոշ բնակավայրերում, ինչպես նաեւ Պրեկմուրյայի հունգարական հինգ բնակավայրում ունի պաշտոնական լեզվի կարգավիճակ։ Պետական, սակայն ավելի ցածր կարգավիճակ ունի նաեւ գնչուերենը։ Տնտեսություն Սլովենիան ունի զարգացած տնտեսություն։ Սլավոնական եւ պլանային տնտեսության կոմունիստական բոլոր երկրներից Սլովենիան ուներ բնակչության մեկ շնչին բաժին ընկնող անվանական ամենաբարձր ՀՆԱ-ն եւ Չեխիայից հետո երկրորդը մեկ շնչի բաժին ընկնող ՀՆԱ-ով։ Աշխատանքի վարձատրման միջին ցուցանիշը 2019 թվականին կազմել է 1897,90 եվրո (բրուտտո) եւ 123,75 եվրո (նետտո)։ Տնտեսության ուժեղ կողմերն են կայունությունը, ուժեղ արտահանումը, առեւտրի աճը՝ ԵՄ անդամ լինելու շնորհիվ։ Unior d.d.-ն խոշորագույն ու կարեւոր արտահանողներից է, այդ թվում՝ գերմանական ավտոարտադրության։ Վերամշակող արտադրությունը մրցունակ է, մրցունակ է Կոպերի նավահանգիստը։ Տնտեսության թույլ կողմերից են մասնակի ազատականացումը, որը հետ է պահում օտար ներդրողներին, սեփականաշնորհումը դանդաղ է ընթանում։ Զարգացած են արդյունաբերության արդյունահանող, մեքենաշինության, մետաղաձուլության, տեքստիլ, փայտամշակման, սննդի ճյուղերը։ Գյուղատնտեսական նպատակներով օգտագործվում է երկրի տարածքի մոտ 50 %-ը։ Մշակում են ցորեն, եգիպտացորեն, վարսակ, կարտոֆիլ, շաքարի ճակնդեղ։ Պաշտոնական արժույթը Սլովենիայում եվրոն է (նախկինում ազգային արժույթը կոչվում էր տոլար)։ Սլովենիան 2004 թվականին ԵՄ-ին միացած առաջին երկրներից էր, որ ընդունեց համաեվրոպական արժույթը։ 2005 թվականին Սլովենիայի կառավարությունն ընդունել է Սլովենիայի զարգացման ռազմավարությունը, որը ներառում է հետեւյալ կետերը. ԵՄ-ի տնտեսական զարգացման մակարդակի գերազանցում, զբաղվածության մակարդակի բարձրացում մոտակա տասը տարիներին Լիսաբոնյան ռազամավարության համապատասխանելու նպատակով։ Կյանքի որակի եւ ամեն մարդու բարեկեցության բարձրացում, որը չափվում է մարդկային զարգացման ցուցանիշներով, առողջապահությամբ, սոցիալական ռիսկերով։ Կայունության ապահովում զարգացման բոլոր ոլորտներում, բնակչության թվաքանակի կայուն աճի ապահովում։ Երկրի կերպարի մշակում, մշակությաին ինքնաբավոթյուն, միջազգային գործընթացներին ակտիվ մասնակցություն։ Նավթային խոշորագույն Petrol ընկերությունը ամբողջովին պետական է եւ կառավարության հատուկ որոշումով չի կարող սեփականաշնորհվել։ Էներգետիկ համակարգում առանձնանում է «Կրշկո» աէկը։ Սլովենիայի բանկը էմիսիոն վերահսկող մարմին է։ Կա բանկերի միավորում, որն իր մեջ է ներառում Սլովենիայի մոտ 30 առեւտրական բանկերը։ Մշակույթ Սլովեներենը հարավսլավոնական լեզու է, որի գրությունը հիմնված է լատիներենի այբուբենի վրա։ Այն ընդհանրություններ ունի խորվաթերենի ու սերբերենի հետ, բայց եւ էականորեն տարբերվում է նրանցից։ Այս լեզվին բնորոշ են հատկանիշներ, որոնք մոտ են արեւմտասլավոնական լեզուներին, ռուսերենի հյուսիսռուսական բարբառին։ Սլովեներենը սլավոնական այն քիչ լեզուներից է, որն ունի երկու առարկա նշանակող թիվ։ Ներկայումս պահպանվել են սլավոներենի 49 բարբառ։ Հարավսլավիայի թագավորությունում Սլովենիան առանձնացել է բնակչության գրագիտությամբ։ Այսպես, 1921 թվականի մարդահամարի ժամանակ սլովենական Դրավսկայա Բանովինայում անգրագետ է եղել բնակչության 8,9 %-ը միայն, մինչդեռ նույն թվականին Բելգրադում այդ մակարդակը կազմել է 1401 %, իսկ Հարավսլավիայում ընդհանրապես՝ 51,5 %։ Սլովենիայի ամենահայտի գրողը Ֆրանցե Պրեշերնն է (1800-1849), որի քնարական պոեմները սլովենական գրականության նոր մակարդակ են մատնանշել եւ օգնել ազգային ինքնագիտակցությունը արթնացնելուն։ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ժամանակներից սլովենական բանահյուսական շատ ավանդույթներ կորսվել են, սակայն ազգային մշակությը վերածնելու փորձեր են արվում։ Այսպես, «Տրուտամորա Սլովենիկա» տրիոն կատարում է սլովենական ժողովրդական երաժշտություն, 1990-ական թվականների սկզբին բայանահարների միջազգային մրցույթում հաղթել է Ալեսանդրա Մինաչան, որը կատարել է սլովենական մեղեդիներ։ 1970-ական թվականներին երկիր է ներթափանցել ինդաստրիալ ոճը, որը 1980-ական թվականներին գրավել էր ողջ Սլովենիան։ Դրա վառ ներկայացուցիչն էր Laibach խումբը Լյուբլյանայից։ Գեղանկարչության ու քանդակագործության մեջ պոստմոդեռնիզմը ձեւավորվել է 1980-ական թվականներին։ Նրա ներկայացուցիչներն են եղել «IRWIN» անունով խմբի հինգ նկարիչները։ Սլովենիայի հրապարակի շատ կառույցներ ստեղծվել են սլովենացի ճարտարապետ Յոժե Պլեչնիկի նախագծերով։ 1919 թվականին հիմնադրվել է առաջին համալսարանը՝ Լյուբլյանայի համալսարանը, այնուհետեւ համալսարաններ են բացվել Մարիբորում (1978), Կոպերում (2001), Նովայա Գորիցայում (2006)։ Սլավոնական խոհանոց MSN-ի հրապարակած տվյալներով սլովենական խոհանոցի ամենալավ կերակրատեսակը Կրայնայի երշիկն է։ Պաշտոնապես այն ճանաչվել է «ազգային նշանակության գլուխգործոց»։ Ավանդաբար շատ է կիրառվում ձուկը։ Շատ կերակրատեսակներ փոխառվել են հարեւան երկրներից՝ Ավստրիայից (շտրուդել, վիեննական շնիցել), Իտալիայից (ռիզոտո, սլովեներեն տարբերակով՝ ռիժոտա, ռավիոլի)։ Տեղի ռեստորաններում կարելի է ճաշակել ազգային կերակրատեսակներ։ Սլովենական ավանդական կերակրատեսակներից են «գովեյա ուխան» (goveja juha, տավարի մսի արգանակից ու երկար վերմիշելից՝ ռեզանցիից (rezanci), երբեմն ավելացվում է պարմեզան պանիր), «գոբովա ուխան» (gobova juha, սպիտակ սնկով ապուր)։ Սլովենիայում արտադրվում են սպիտակ ու կարմիր գինիներ, թունդ ալկոհոլային խմիչքներ՝ «շնոպս» (šnops), կոնյակ, որ կոչվում է «ժգանյե» (žganje), եւ Սլովենիայում ճանաչում ունեցող «Laško» (Լաշկո), «Union» ապրանքանիշների գարեջրեր։ Ծանոթագրություններ Արտաքին հղումներ Достопримечательности Словении — 360° панорамы городов, замков, пещер, парков и т. п. Выход Словении из состава Югославии (1991 г.) ՄԱԿ-ի անդամ երկրներ Միջերկրածովյան միության անդամներ Լիբերալ ժողովրդավարություններ ՆԱՏՕ-ի անդամ երկրներ 1991 հիմնադրված պետություններ եւ տարածքներ Բալկանյան երկրներ Եվրոպայի խորհրդի անդամ երկրներ Հանրապետություններ Ֆրանկոֆոնիայի միջազգային կազմակերպության անդամ երկրներ Հարավային Եվրոպայի երկրներ


text: Սոմալի (սոմալերեն՝ Soomaaliya արաբերեն՝ الصومال), պետություն է Աֆրիկայի արեւելքում՝ համանուն թերակղզու վրա։ Ափերը ողողվում են Ադենի ծոցի եւ Հնդկական օվկիանոսի ջրերով։ Երկրի կենտրոնական մասը 500–1500 մ բարձրության սարավանդ է, որն աստիճանաբար իջնում է դեպի Ադենի ծոց։ Առավելագույն բարձրությունը 2416 մ է (Շիմբիրիս լեռ), առափնյա գոտին դաշտավայրային է։ Ընդերքում կան ուրան-վանադիումի հանքավայրեր, բերիլիումի, տանտալի, նիոբիումի, անագի երեւակումներ։ Կլիմա Կլիման հասարակածային մուսսոնային, չորային է, հյուսիսում՝ արեւադարձային։ Բնորոշ է ջերմաստիճանի տարեկան հավասար ընթացքը։ Հիմնական հոսք ունեցող գետերն են Ջուբան եւ Վեբի Շեբելին, որոնց հովիտները ծածկված են խիտ անտառներով։ Գերակշռում են ակացիաներով սավաննաները։ Օազիսներում աճում են արմավենիներ։ Ափամերձ գոտում տարածված է խոտաթփուտային բուսականությունը, շատ են եթերայուղատու տեսակները։ Կենդանիներից կան այծքաղ, ընձուղտ, առյուծ, ընձառյուծ, բորենի, շնագայլ, փիղ, գետերում՝ կոկորդիլոս եւ գետաձի։ Հարուստ է թռչնաշխարհը։ Պատմություն Սոմալիի տարածքում դեռեւս մեր թվականության սկզբին եղել են խոշոր բնակավայրեր։ Սոմալները (սոմալեցիները) հնագույն, ինքնատիպ մշակույթ ունեցող ժողովուրդ են։ Դեռեւս մ.թ.առաջին դարերում նրանք առեւտրական աշխույժ կապեր ունեին հույների, հնդիկների, արաբների հետ։ VII–VIII դարերում թերակղզում հաստատվել են արաբները, որոնք էականորեն ազդել են Սոմալիի բնակչության կրոնի, լեզվի, մշակույթի ձեւավորման վրա, կազմավորվել են մուսուլմանական սուլթանություններ։ XIX դարից սկսվել է եվրոպական տերությունների պայքարը Սոմալի թերակղզու համար, եւ XX դարի սկզբին այն բաժանվել է 3 գաղութի՝ Բրիտանական Սոմալիլենդ, Ֆրանսիական Սոմալիի Ափ եւ Իտալական Սոմալի։ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո, որի ընթացքում Սոմալին ռազմական գործողությունների ասպարեզ էր, պայքար է ծավալվել երկրի անկախության եւ վերամիավորման համար։ 1960 թվականի հունիսի 26-ին անկախացել է Բրիտանական Սոմալիլենդը, հուլիսի 1-ին վերջինս եւ Իտալական Սոմալին միավորվել են անկախ Սոմալիի Հանրապետության մեջ։ Ֆրանսիական Սոմալին 1977 թ-ին դարձել է անկախ պետություն՝ Ջիբութի։ Սոմալիի բնակչության 95 %-ը սոմալներ են, բնակվում են նաեւ բանտու լեզվաընտանիքի ժողովուրդներ, արաբներ, ամհարներ, հնդիկներ, իտալացիներ։ Մեծ քաղաքներն են Մոգադիշոն, Հարգեյսան, Բերբերան, Հոբիոն։ Սոմալին ագրարային, առավելապես անասնապահական երկիր է։ Բուծում են ուղտեր, խոշոր եւ մանր եղջերավոր կենդանիներ։ Երկրագործությամբ զբաղվում են Ջուբայի եւ Վեբի Շեբելիի միջագետքում, մշակում սորգո, շաքարեղեգ, կորեկ, քնջութ, բամբակ, ադամաթուզ, անուշահոտ խեժեր (համաշխարհային արտադրանքի զգալի մասը)։ Զարգացած է ձկնորսությունը։ Ունի հանքարդյունահանող եւ մշակող արդյունաբերություն։ Կան շաքարի, մսի, մրգի պահածոների, օճառի, բամբակազտիչ, տեքստիլ արդյունաբերության ձեռնարկություններ։ Նստակյաց սոմալները բնակվում են ճյուղահյուս ու կավածեփ, կոնաձեւ ծածկով խրճիթներում, քոչվորները՝ ճյուղահյուս, ուղտի կաշվով կամ խսիրով ծածկված հավաքովի ձվաձեւ խրճիթներում։ Ժողովրդական արհեստներից տարածված են խեցեգործությունը, երկրաչափական զարդանախշերով փայտե կահկարասու, հյուսածո իրերի պատրաստումը, ոսկրի փորագրումը։ Պետական կազմավորումներ Սոմալիի տարածքում Չորս հիմնական կազմավորումները։ Գալմուդուգ Պունտլենդ Սոմալիլենդ Սուլ-Սանաագ-Այն Վարչատարածքային բաժանում Երկրի ամբողջ տարածքը բաժանված է 18 նահանգների (շրջանների) (Սոմալիի մարզեր, gobolka): Աղբյուրներ Материалы по новейшей истории Сомали. Кто спасёт Сомали журнал Эксперт No 17 (606) 28 апреля 2008. «Попытка создать реальную государственную власть в Сомали провалилась. Охваченная гражданской войной страна вновь скатывается в хаос». Сомалиленд — мечта Адама Смита и Чарльза Дарвина// Азия и Африка сегодня. — 2008. — No 4. — С. 52-58. Вехи становления неудавшегося государства . Правосудие в Сомали: смертная казнь за изнасилование. Արտաքին հղումներ Պետական վեբկայք Սոմալիի ֆեդերալ կառավարության Սոմալի ՄԱԿ-ի անդամ երկրներ Աֆրիկյան միության անդամ երկրներ Արաբական Լիգայի անդամ երկրներ


text: Սոմալիլենդ, պաշտոնապես Սոմալիլենդի Հանրապետություն, ինքնահռչակ, չճանաչված պետություն, միջազգայնորեն ճանաչված Սոմալիի ինքնավար շրջան։ Դե ֆակտո անկախ պետության կառավարությունը համարում է իրեն Բրիտանական Սոմալիլենդ պրոտեկտորատի հաջորդը, որը ունենալով կարճատեւ անկախություն որպես Սոմալիլենդի Պետություն, միացավ Սոմալիլենդի Հավատարմագրված տարածքին (նախկին Իտալական Սոմալիլենդ) որպեսզի կազմի Սոմալի Հանրապետությունը։ Սոմալիլենդը գտնվում է Սոմալիայի հյուսիս-արեւմտյան հատվածում, Ադենի ծոցի հարավային ափի շրջակայքում։ Սահմանակցում է Սոմալիին արեւելքից, Ջիբութիին հյուսիս-արեւմուտքից, Եթովպիային հարավից եւ արեւմուտքից։ Աղբյուրներ Սոմալիլենդ Չճանաչված երկրներ Չճանաչված կամ մասամբ ճանաչված պետություններ Անգլիախոս երկրներ եւ տարածքներ 1991 հիմնադրված պետություններ եւ տարածքներ Արաբախոս երկրներ Սոմալի Բաժանված տարածաշրջաններ Սոմալիի աշխարհագրություն Վիճելի տարածքներ Աֆրիկայի պատմություն Նախկին բրիտանական գաղութներ


text: Հարավային Օսիա (օսերեն՝ Хуссар Ирыстон, Խուսսար Իռըստոն; վրացերեն՝ სამხრეთ ოსეთი, Սամխրեթ Օսեթի; ռուսերեն՝ Южная Осетия, Յուժնայա Օսետիյա), 2017 թվականից նաեւ Ալանիայի պետություն, հանրապետություն է Հարավային Կովկասում, որը գտնվում է Վրաստանի հյուսիսում եւ Ռուսաստանի հարավում։ Այն ճանաչվել է միայն Ռուսաստանի, Վենեսուելայի, Նիկարագուայի եւ Նաուրուի կողմից։ Երկրի մայրաքաղաքն է Ցխինվալը։ 1990 թվականների սկզբից ի վեր Վրաց-օսական պատերազմի ժամանակ, երկրի տարածքի մեծամասնությունը կառավարում է Հարավային Օսիայի կառավարությունը, իսկ Վրաստանը վերահսկում էր Հարավային Օսիայի ավելի փոքր մասը։ 2008 թվականի ռուս-վրացական պատերազմից հետո Հարավային Օսիայի կառավարությունը վերահսկում է հանրապետության ողջ տարածքը։ Կլիմա, ռելիեֆ Հարավային Օսեթիայի տարածքի մեծ մասն զբաղեցնում են Մեծ Կովկասի լեռնաշղթաները։ Հյուսիսում լեռնագագաթները հասնում են 3000-3500 մ եւ ավելի բարձրության (Խալացա լեռ, 3938 մ)։ Հարավային մասը 700-900 մետր բարձրությամբ, կազմում է Ներքին Քարթլիի հարթավայրի հյուսիսային եզրամասը։ Մարզի տարածքի ավելի քան 90 %-ը գտնվում է ծովի մակերեւույթից 1000 մետր բարձրության վրա։ Կլիման փոխվում է ըստ բարձրության՝ հարավում շոգ ամռանը հաջորդում է չափավոր ցուրտ ձմեռը, միջլեռնային գոտում գերիշխում է չափավոր ցուրտ կլիման, ծայր հյուսիսում՝ ցուրտ կլիման։ Տարեկան տեղումները՝ 500-1000 մմ են։ Գետեր ու լճեր Գետերը պատկանում են Կուրի ավազանին (Մեծ Լիախվի, Կսանի, Լեխուրա, Մեջուդա), ունեն հիդրոէներգետիկ զգալի պաշարներ։ Առավել խոշոր լճերն են Կելիստբան եւ Էրցոն։ Բնակչություն Բնակչության մեծ մասը (64,3 %) կազմում են օսերը, վրացիները կազմում են 25 %, ռուսները՝ 2,8 %, հայերը՝ 1,5 %, հրեաները՝ 0,9 %, այլ ժողովուրդները կազմում են 5,8 % (ըստ 2008 թվականի տվյալների)։ 1990-ականների սկզբին կոնֆլիկտի պատճառով մեծ թվով օսեր գաղթեցին Ռուսաստան՝ հատկապես Հյուսիսային Օսեթիա։ 2008 թվականի օգոստոսին զինված հակամարտության արդյունքում վրացի բնակչության 80 %-ը (15 հազար մարդ) եւ օս բնակչության 70 %-ը (34 հազար մարդ) գաղթեցին այլ վայրեր։ Ըստ 2009 թվականի տվյալների՝ Հարավային Օսեթիայի բնակչության 80 %-ը կազմում են օսերը։ Ազգային Կազմը Հարավային Օսիայում 1926-2012 թվականներին − Նկատառում։ 1 - տվյալները մոտավոր են. Պատմություն Օսերը կամ ովսուրները հին ալաններ ժողովորդի հետնորդներն են։ Կրոն Մինչեւ 1991 թվականը Հարավային Օսեթիայում չկար պաշտոնապես գործող ոչ մի եկեղեցի։ 1990-ականների վերջին տեր Գեորգիի կողմից բացվել են 10 ռուսական ուղղափառ վանքեր։ 2008 թվականին գործում էր հայ առաքելական եկեղեցի։ Հարավային Օսեթիան պաշտոնապես գտնվում է վրացական ուղղափառ եկեղեցու տարածքում։ Շրջանում կան մի շարք հին, չգործող եկեղեցիներ, որոնք հիմնականում վերագրվում են Վրաստանի «Ոսկեդարին»՝ Դավիթ Շինարար թագավորի եւ Թամար թագուհու ժամանակաշրջանին (10-13 դարեր)։ 2008 թվականի զինված հակամարտության արդյունքում եկեղեցիներից մի քանիսն ավերվեցին։ Ավերվեց Նիկոզի գյուղի վրացական եկեղեցին (10-րդ դար)։ Տաճարներ 2008 թվականին գործել են հայկական Սուրբ Աստվածածին եկեղեցին եւ սինագոգը։ Զինված ուժեր Հարավային Օսիայի զինված ուժերը 2009 թվականին մասնակիորեն ճանաչված Հարավային Օսիա պետության ռազմական անվտանգության ապահովման համար ստեղծված զինված կազմակերպություն են։ Ստեղծվել են 1991 թվականին եւ մասնակցել են երկու ռազմական կոնֆլիկտի՝ 1991-1992 թվականների հարավօսական պատերազմին եւ 2008 թվականի հնգօրյա պատերազմին Հարավային Օսիայում։ Տես նաեւ Սամաչաբլո Ծանոթագրություններ Հարավային Օսիա Հարավային Կովկաս Չճանաչված կամ մասամբ ճանաչված պետություններ 1991 հիմնադրված պետություններ եւ տարածքներ Դեպի ծով ելք չունեցող երկրներ