text: Աշտարակ , քաղաք Հայաստանի Արագածոտնի մարզի Աշտարակ համայնքում։ Գտնվում է Քասախ գետի ափին, ծովի մակերեւույթից 1100 մ բարձրության վրա, Արարատյան դաշտի եւ Արագածի լեռնազանգվածի կենտրոնում, Երեւան մայրաքաղաքից 13 կմ հյուսիս-արեւմուտք։ Քաղաքը 2015 թ. դրությամբ ունեցել է 18 300 բնակիչ, բացառապես հայեր։ Հիմնականում ոռոգվում է Քասախի ջրերով։ Խմելու ջուրն ստացվում է Սաղմոսավանի, Նազրեւանի, Շորշորի աղբյուրներից։ Քաղաքով են անցնում դեպի Գյումրի եւ Վանաձոր տանող մայրուղիները։ Աշտարակը Հայաստանի օպտիկական արագագործ կապուղիների հիմնական հանգույցներից մեկն է։ Հստակորեն միմյանցից առանձնանում են Քասախի աջ ափին գտնվող բուն Աշտարակ, Մուղնի, Ձախ ափ, Գիտավան, Բագավան թաղամասերը։ Քասախի գեղատեսիլ կիրճը ծառայում է որպես հանգստի գոտի։ Քաղաքով են անցնում դեպի Գյումրի եւ Վանաձոր տանող մայրուղիները։ Անվանում «Աշտարակ» հասարակ գոյականը իրանական ծագման բառ է, որ հայերենում կրում է «ուղիղ բարձրացող կառույց», «բերդապարսպի բուրգ», «սլացիկ բարձրաբերձ շինություն» իմաստները։ Հակոբ Մանանդյանը տեղանունը իրավացիորեն նույնացնում է IV դարի Պեւտինգերյան քարտեզում նշված Strangira կայարանի հետ, ենթադրելով, որ բառն ունի նախահայկական ծագում, երբ դեռ «աշտարակ» բառը հայերենում գործածական չէր։ Գրիգոր Ղափանցյանը, ընդունելով Մանանդյանի այս տեղայնացումը, բառի մեջ առանձնացնում է Str- արմատը, եւ այն համարելով հայերեն «Շտր» հնչյունակազմի լատիներեն տառադարձություն, գտնում, որ բառի մեջ առկա է ասուրական Իշտար դիցուհու անվան փյունիկյան «Աշտար» արտահայտչաձեւը։ Փորձեր են արվել աշտարակ բառը կապել նաեւ «աշտ» (խաղաղ, բարեմիտ, հեզ), «յաշտ» (զոհաբերություն) իրանական արմատների հետ, որոնք ինչպես եւ «աշտարակը» ավելի ուշ փոխառություններ են եւ այդ պատճառով ստուգաբանությունը դարձնում են անընդունելի։ «Շտր» բառը, անկասկած, կարելի է հանգեցնել «Իշտար» կամ «Աշտար» նախաձեւին, ինչպես կռահել է Գրիգոր Ղափանցյանը։ Սակայն նոր հետազոտությունները ցույց են տալիս, որ աքքադական այս հայտնի աստվածուհին Հայկական լեռնաշխարհում բոլորովին այլ անվանում է ունեցել։ Ուրարտերեն լեզուն կրողները նրան կոչել են «Սարդի», նոր ճշգրտումներով եւ ավելի շուտ «Շարդի», իսկ հայերը՝ «Աստղիկ», որոնցից ոչ մեկը եւ ոչ մյուսը չէին կարող «Շտր» բառամասի համար հիմք ծառայել։ Ուրեմն «Շտր»-ն պետք է փնտրել հայերեն բառագանձի այլ շերտերում։ Հայ հնագույն էպիկական ստեղծագուրծությունների մեջ «Շիդար» անունով ճանաչվում է առասպելական Արտավազդ արքայի որդիներից մեկը, իսկ «շիդարներ» կոչում են նույն արքային ուղեկցող դիցաբանական արարածները։ Այս բառի ծագումը նույնպես բանասերները կապում են Իշտար աստվածուհու հետ։ Սակայն պետք է ասել, որ այդ կապը միայն միջնորդավորված է ոչ ուղղակի։ Արդեն շեշտվեց, որ Իշտարը լեռնաշխարհում հայտնի է որպես Սարդի եւ Շարդի։ Այս դիցուհուն են նվիրված Ուրարտական Սարդուրի կամ Շարդուրի արքայանունները։ Ինչ-ինչ արտասանական առանձնահատկությունների պատճառով Շարդուրի անունը կրող բիայնական արքաները աքքադական արձանագրություններում հայտնի են որպես Սիդուր, եւ երբեք ոչ այլ կերպ։ Եթե բառը հայերենին փոխանցման պարագայում գործել է նույն արտասանական յուրահատկությունը, ապա «ու-ա» սովորական անցման դեպքում հենց այդ անունն էլ պետք է համարել հայ բանահյուսության մեջ պահպանված «շիդար» բառի, ինչպես նաեւ լատիներեն «Str» հնչյունակազմի հիմքը։ Այսպիսով Շիդուր կամ Շիդար բառը հաստատորեն մատնացույց է անում բիայնական Սարդուրի անունը կրող արքաներից մեկին։ Բնականաբար նա չէր կարող լինել Սարդուրի Ա, որը հետագա Այրարատ նահանգում որեւէ հայտնի ներկայություն չի ունեցել։ Իսկ ահա Արմավիր եւ Երեւան քաղաքների հիմնադիր Արգիշտի Ա որդին՝ Սարդուրի Բ-ը, այս տարածքներում լայն գործունեություն է ծավալել։ Պատմություն Աշտարակում կան հայ արվեստի նշանավոր հուշարձաններ, իսկ բրոնզի եւ երկաթի դարերին վերաբերող նյութերն ապացուցում են նրա շատ հին բնակավայր լինելը։ Աշտարակը քաղաքային համայնք է Արագածոտնի մարզում։ Համայնքի վարչական տարածքի մեջ մտնում են Աշտարակ քաղաքը եւ Մուղնի գյուղը։ Աշտարակ քաղաքը նախկինում կոչվել է Աշտարակաց գյուղ։ Աշտարակը քաղաք է հռչակվել 1963 թվականին։ 1995 թվականի վարչատարածքային ռեֆորմից հետո հանդիսանում է, որպես Արագածոտնի մարզի մարզկենտրոնը։ Հանդիսանում է տրանսպորտային ճանապարհ։ Այստեղով անցնում են Երեւան-Աշտարակ-Թալին, Երեւան-Աշտարակ-Ապարան միջպետական մայրուղիները։ Աշտարակը հայկական աղբյուրներում հիշատակվում է 9-րդ դարից։ Հնում մտել է Մեծ Հայքի Այրարատ աշխարհի Արագածոտն գավառի մեջ։ Այստեղ կան նաեւ վաղ ժամանակներին վերաբերող պատմամշակութային կոթողներ։ Ծիրանավոր եկեղեցին կառուցվել է 5-րդ դարում, որը 18-րդ դարում վերանորոգվել է։ Ծիրանավորի շրջակայքը տեղացիները անվանում են Բերդաթաղ։ Սբ. Աստվածածին եկեղեցին կառուցվել է 7-րդ դարում, որը տեղացիները անվանում են Կարմրավոր՝ կարմիր քարով կառուցված լինելու պատճառով։ Քաղաքի կենտրոնում գտնվում է Սբ. Մարինե եկեղեցին, կառուցված 1281 թ-ին։ Հիշատակության է արժանի Քասաղի եռակամար կամուրջը, որը կառուցվել է քանաքեռցի մեծահարուստ Մահտեսի խոջա Գրիգորի կողմից 1664 թ։ Մուղնի գյուղում է գտնվում Սբ. Գեւորգի վանքը՝ կառուցված 17-րդ դարում։ Աշտարակը հազարամյակների պատմություն ունի։ Այդ են վկայում բնակավայրի տարածքում գտնվող բոլոր բրոնզեդարյան արձանները, բնակատեղիները, դամբարանները եւ այլ հուշարձանները։ Վաղ միջնադարում Աշտարակը հզոր բնակավայր էր՝ նշանավոր երկու եկեղեցիներով՝ Ծիրանավոր եւ Սպիտակավոր։ Սելջուկ – թուրքերի լծից (11-րդ դարի կեսից մինչեւ 12 դարի վերջ) ազատագրվելուց հետո մինչեւ 14 դարի կեսը Զաքարյանների, ապա՝ Արծրունիների (հատկապես՝ Սադուն Արծրունու. 13-րդ դարում), ժամանակներում, Աշտարակն ապրել է տնտեսական մշակութային ծաղկման շրջան։ Կառուցվել են Սպիտակավոր եւ Սուրբ Մարիանե եկեղեցիները։ Հատկապես շատ մեծ վերելք է ապրել խաչքարային արվեստը։ 1555 թվականին Աշտարակն անցել է պարսկական տիրապետության տակ, կրել է 16-17-րդ դարերի թուրք - պարսկական պատերազմների ավերիչ հետեւանքները։ Սակայն Աշտարակը զերծ է մնացել պարսից Շահ Աբբաս I Սեֆի-ի կազմակերպված հայոց մեծ բռնագաղթից, որը տեղի է ունեցել 1604 թվականին) ինչպես Վաղարշապատի, Օշականի, Փարաքարի եւ Քանաքեռի հետ միասին։ 1664 թվականին երեւանցի, մեծահարուստ եւ վաճառական Մոծակենց Գրիգորը Քասախ գետի վրա, առնվազն 10-րդ դարից գործող կամրջի մոտ (ավերվել էր 17-րդ դարում) կառուցում է տուֆակերտ մի հրաշալի կամուրջ։ 1760-1770-ական թվականներին Աշտարակը մի քանի անգամ ենթարկվել է լեզգիների հարձակմանը։ 1804-1813 եւ 1826-1828 թվականներին ռուս-պարսկական պատերազմների ընթացքում, աշտարակցիներն աջակցել են ռուսական զորքերին։ Արեւելյան Հայաստանի պարսկահայերի ներգաղթի ամենաեռանդուն կազմակերպիչներից մեկը ապագա Ամենայն Հայոց կաթողիկոս Ներսես Ե Աշտարակեցի Շահազիզյանն էր։ Խորհրդային տարիներին Աշտարակը եղել է համանուն շրջանի կենտրոնը, իսկ Հայաստանի երրորդ հանրապետության ստեղծումից հետո՝ Արագածոտնի մարզի մարզկենտրոնը։ Աշտարակ մտնող ճանապարհներ Ամենահնագույն ժամանակներից մինչեւ մեր օրերը, Աշտարակը եղել է ճանապարհների կարեւորագույն հանգույց։ Հյուսիսից՝ Գուգարաց աշխարհից, մայրուղին եկել եւ Մուղնու ձորակով մտել է Աշտարակ։ Արեւմուտքից՝ Շիրակ աշխարհից, եկել հասել է մինչեւ Զեբեթի Սարգսի դուռը եւ ոլորաններով մտել Աշտարակ։ Արեւելքից՝ (ըստ Պեւտինգերյան քարտեզի) եկել է մայրաքաղաք Արտաշատից եւ Բմբլաձորակով, ձորի ճանապարհով մտել է Աշտարակ։ Բնակչություն Աշտարակի ազգաբնակչության փոփոխությունը. Աշտարակ քաղաքի խոսվածք Աշտարակ քաղաքի խոսվածքի հնչյունական եւ բառապաշարային որոշ տեղաշարժեր 2016-ին ԵՊՀ Հայ բանասիրության ֆակուլտետի ուսանող Մարիանա Բոցինյանը (վերջինս նաեւ բարբառակիր է) խոսվածքը ուսումնասիրել է եւ իր աշխատանքում ներառել լեզվական որոշ առանձնահատկություններ, որոնք բնորոշում են խոսվածքի ներկա լեզվավիճակը։ Լեզվական փաստերի գրանցման հիմնական աղբյուրը տեղեկատու անձինք են՝ տվյալ խոսվածքի կրողները։ Հարցմանը ենթարկվել են 18-76 տարեկան անձինք։ Հայոց լեզվի հնագույն տարածքային տարբերակներից է Արարատյան բարբառը, որն ունի հնչյունական, քերականական եւ բառային ֆոնդի հստակ համակարգ։ Արարատյան բարբառին է պատկանում Աշտարակի խոսվածքը, որով ներկայումս խոսում են հիմնականում Արագածոտնի մարզի մարզկենտրոն Աշտարակ քաղաքում։ Քաղաքն ունի մոտ 21 000 բնակիչ։ Աշտարակի խոսվածքի կրողները հիմնականում տեղացիներն են, կան նաեւ քիչ թվով տեղափոխվածներ Պարսկաստանից, Սիրիայից, Ղարաբաղից, Մարտունիից։ Քաղաքի բնակչությունը լեզվական տեսակետից համասեռ է։ Մենք խոսվածքի կրողներից քաղել եւ մեր քննության մեջ ենք ներառել լեզվական որոշ առանձնահատկություններ, որոնք բնորոշում են խոսվածքի ներկա լեզվավիճակը։ Լեզվական փաստերի գրանցման հիմնական աղբյուրը տեղեկատու անձինք են՝ տվյալ խոսվածքի կրողները։ Հարցմանը ենթարկվել են 26 հոգի՝ 18-76 տարեկան։ Ինչպես գիտենք, գրաբարի համեմատ կրած հնչյունական փոփոխություններն Արարատ Ղարիբյանը դասակարգում է 4 հիմնական խմբերի՝ առաջին տեղաշարժ, երկրորդ տեղաշարժ, տեղաշարժ-տեղափոխություն, անտեղաշարժ կամ գրաբարատիպ։ Բաղաձայնական համակարգի երկրորդ տեղաշարժն առկա է Արատյան բարբառում, որն ունի քառաստիճան բաղաձայնական համակարգ. բանալի>բ՛անալի Ապարան> հԱբարան դաս>դ՛աս վատ>վադ ձոր>ձ՛որ հանկարծ>հանգարձ ջուր-ջ՛ուր խիղճ>խիղջ գիրք>գ՛իրք ակ> հագ Աշտարակի խոսվածքում առկա է ձայնեղների շնչեղ ձայնեղացման երեւույթը։ Այս խոսվածքին բնորոշ է նաեւ խուլերի ձայնեղացումը (օր.՝ ապացուցանել-աբացուցել, դիպչել(իմ)-դիբեմ եւ այլն), որը գործում է միայն բառամիջի եւ բառավերջի դիրքերում։ Բառասկզբի դիրքում խուլերը մնում են անփոփոխ։ Նշենք նաեւ, որ կան մի քանի բառեր (օրինակ՝ պարապել, ապուշ, ապագա, պապ, տատ եւ այլն), որոնք այս կանոնից դուրս են մնում։ Հնարավոր է, որ գրական արեւելահայերենի ազդեցությունն այնքան է մեծանում, որ բաղաձայնների համակարգային փոփոխությունն աստիճանաբար դուրս է մղվում խոսվածքից։ Աշտարակի խոսվածքին բնորոշ է նաեւ այն, որ ձայնեղները վերածվում են խուլ կամ շնչեղ խուլ հնչյունների, որը, սակայն, առավելապես բնորոշ է բաղաձայնական համակարգի տեղաշարժ-տեղափոխությանը պատկանող բարբառներին. խուբլի>խուփլի մարդ>մարթ հունձք>հունցք առաջին> հառաչի Բագրատ>Բաքրադ։ Եթե հիմք ընդունենք այն, որ համակարգային փոփոխությունը տվյալ դիրքում տվյալ փոփոխության տարածումն է բոլոր բառերի վրա, ապա Աշտարակ քաղաքի խոսվածքը մասնակիորեն պետք է համարենք երրորդ տեղաշարժի քառաստիճան բաղաձայնական համակարգի ենթախմբին պատկանող միավոր։ Աշտարակի խոսվածքն առանձնանում է նաեւ հնչյունական, բառապաշարային հատկանիշներով։ Նրանում առկա են հնչյունափոխված, իմաստափոխված շերտեր՝ բարբառային նորակազմությունների եւ փոխառյալ բառերի հիման վրա։ Ուսումնասիրողը դիտարկել է քննության ենթակա խոսվածքի հնչյունական համակարգում եւ բառապաշարում 25 տարիների ընթացքում առաջացած որոշ փոփոխությունները՝ համեմատության համար հիմք դարձնելով Ռ. Մարկոսյանի «Արարատյան բարբառ» աշխատությունը։ Առավելապես անդրադարձել է Ռ. Մարկոսյանի առաջադրած այն կանոններին, որոնք ենթարկվել են փոփոխության կամ առաջացել են վերջին շրջանում։ Այժմ Աշտարակի շրջանում Արարատյան բարբառով խոսում են հետեւյալ գյուղերը՝ Փարպին, որի բնակիչների լեզուն համարվում է ամենամաքուր խոսվածքներից մեկը, Օշականը, Աշտարակը, Մուղնին, Սաղմոսավանը, Կոշը, Նաիրիի շրջանին անցած Եղվարդը եւ Դովրին, որոնք ունեն ավելի քան 40 հազար բնակչություն։ Արարատյան բարբառի խոսվածքների հնչյունական համակարգը քննելիս Ռ. Մարկոսյանն անդրադարձել է նաեւ Աշտարակի խոսվածքի ձայնավորական, բաղաձայնական համակարգերին, որոնք անփոփոխ են մնացել։ Ինչ վերաբերում է շեշտին, ապա Ռ. Մարկոսյանը գրում է, որ Լոռու, Աշտարակի, Էջմիածնի, Վայոց Ձորի, Սպիտակի, Աբովյանի շրջանի, Դաշբաշի խոսվածքներում, այսինքն՝ բարբառի տեղակայման գերակշիռ մասում, Աստապատի ենթաբարբառում շեշտը վերջընթեր ձայնավորի վրա է։ Սակայն առհասարակ ասել, թե Աշտարակի խոսվածքում շեշտը վերջընթեր ձայնավորի վրա է ընկնում, ճիշտ չի լինի, քանի որ սա վերաբերում է մասնավորապես Փարպի գյուղի խոսվածքին. բուն Աշտարակի խոսվածքում շեշտն ընկնում է վերջին վանկի ձայնավորի վրա։ Դիրքային կամ շեշտի ազդեցությամբ կատարված հնչյունափոխության որոշ տեղաշարժեր. Ռ. Մարկոսյանը գրում է, որ ու հնչյունը բառասկզբում եւ բառավերջում մնացել է անփոփոխ, սակայն մենք նկատել ենք, որ հոգնակիի կազմության ժամանակ ու-ն դառնում է վ հիմնականում բառավերջի դիրքում, օրինակ՝ առուներ-հառվընէր, մեղուներ-մէղվընէր, կատուներ-կադվընէր եւ այլն։ Ըստ Ռ. Մարկոսյանի հայտնած տվյալների՝ Աշտարակի եւ Օշականի խոսվածքներում գ, կ, ք բաղաձայնների քմայնացումն այնքան է ուժեղացել, որ դրանք վերածվել են ջ՛, ճ, չ շչականների, օր.՝ ք>ճ՝ աչք-հաշճէր (hայտնի է նրանց արտահայտությունը փոքր աչքերի վերաբերյալ՝ բըզօվ ծակած հաշճէր), գ>ջ՛՝ գինի-ջ՛ինի, ք>չ՝ քերեղան-չէրէղան (աման), քոյր-չիր, գ>չ՝ հոգի-ֆոչի, կ>ճ՝ կեր>ճեր։ Այս երեւույթն այժմ այնքան էլ հարազատ չէ Աշտարակի խոսվածքին. այն պահպանվել է որոշ բառերում եւ բառակապակցություններում, սակայն միտված է դուրս մղվելու խոսվածքակիր հանրության բառապաշարից, հատկապես՝ 18-45 տարեկան անձանց։ Փոխարենն այն լայնորեն կիրառվում է, օրինակ, Եղվարդի խոսվածքում։ Փոխազդեցական հնչյունափոխության այնպիսի օրինակներ, որոնք նշված չեն Մարկոսյանի գրքում. 1) հնչյունի անկում, օրինակ՝ ջրաղաց-ջաղաց, ետին-եդի, ներքեւի-ներքի, վերեւի-վիրի եւ այլն, 2) առաջընթաց առնմանում, օրինակ՝ տրորել-տըվորել, խաղող-հավող եւ այլն։ Սրանք թերեւս հնչյունական համակարգի այն փոփոխություններն են, որոնք ի հայտ են եկել վերջին 25 տարիների ընթացքում։ Արարատյան բարբառում՝ այդ թվում Աշտարակի խոսվածքում, ձայնավորների, բաղաձայնների, երկբարբառների կրած մնացյալ փոփոխությունները մանրամասն քննված են Ռ. Մարկոսյանի «Արարատյան բարբառ» գրքում եւ Աշտարակի խոսվածքում նույնպես փոփոխության չեն ենթարկվել։ Նշված գրքում հեղինակը փաստում է, որ Լոռու, Աշտարակի, Վայոց Ձորի, Աբովյանի շրջանի մի քանի խոսվածքներ, ինչպես նաեւ Ջավախքի, Դաշբաշի խոսվածքներն ունեն նաեւ -իլ խոնարհում։ Աշտարակի խոսվածքին վերագրվող այս կանոնն այլեւս ճիշտ համարվել չի կարող, քանի որ –իլ խոնարհումն այնքան բնորոշ չէ այս խոսվածքին, որքան, օրինակ, Լոռիի (օրինակ՝ բերիլ տեմ, ասիլ տեմ եւ այլն) կամ մեկ այլ խոսվածքին։ Հնարավոր է, որ այս խոնարհման բայեր կան Աշտարակի տարածքի որոշ խոսվածքներում, բայց ոչ Աշտարակ քաղաքի խոսվածքում։ Ուշագրավ է մեկ այլ փաստ եւս. գրաբարյան լինել(իմ) բայը բուն հրամայականում հարադիր կազմություններում հանդես է գալիս ինչպես էղի(ր), էղեք, այնպես էլ՝ իլ, իլեք ձեւով՝ մա՛րդ էղի(ր)//մա՛րդ իլ, մա՛րդ էղեք//մա՛րդ իլեք, խելո՛ք էղի(ր)//խելոք իլ, խելո՛ք էղեք//խելոք իլեք, բա՛նդ էղի(ր)(սպասի՛ր)//բա՛նդ իլ, բա՛նդ էղեք//բա՛նդ իլեք եւ այլն։ Կարծում ենք՝ այս իլ-ը լինել(իմ) բայի հնչյունափոխված ձեւն է։ Ըստ երեւույթին՝ լինել(իմ)-ի լին-ն ընկել է, ել-ի ե-ն հնչյունափոխվել է ի-ի, որի հիմքում գրաբարյան լինիմ ձեւի ազդեցությունն է։ Սակայն չի բացառվում նաեւ, որ այս իլ-ն առաջացած լինի բոլորովին այլ արմատի ազդեցությամբ կամ հնչյունափոխմամբ։ Այսպիսով՝ Աշտարակի խոսվածքը տարբերվում է հարեւան մյուս խոսվածքներից լեզվական մի շարք իրողություններով։ Նմանություններ կան Օշականի եւ Աշտարակի խոսվածքների միջեւ, հատկապես՝ բառապաշարային, սակայն դրանով այս երկուսը դարձյալ չեն նույնանում։ Աշտարակի խոսվածքն առանձնանում է իր յուրահատկություններով։ Քննությունը ցույց է տվել, որ Աշտարակի խոսվածքը եւ Ղարաբաղի բարբառն ունեն բառապաշարային ակնհայտ նմանություն։ Սա թերեւս այն պատճառով է, որ Աշտարակում քիչ չեն Ղարաբաղից տեղափոխվածները, եւ նրանց բարբառային ազդեցությունը նկատվում է խոսվածքի բառապաշարի վրա։ Վերաիմաստավորված եւ իմաստի ընդլայնում ունեցող բառեր. հԱՓ-Ուղիղ, կանաչապատ տարածք (այլ բարբառներում՝ 1.Եզր, եզերք։ 2.Ձեռքի ափ։ 3.Խմորի տաշտի եզրը) (իմաստի ընդլայնում), ԲԱԴՈՑ-Մեծ քարերից հավաքված աստիճաններ (այլ բարբառներում՝ 1.Տան ներսի պատին կից թարեքաման, կիսապատ, որի վրա ամանեղեն են շարում։ 2.Դարակ, պատի մեջ խորշ՝ զանազան բաներ պահելու համար) (վերաիմաստավորում), ԴՈՒԳՄԱ-Խաղողի նորածիլ բողբոջներ (Ար, Ղզխ, Գնձ.՝ կոճակ) (վերաիմաստավորում), ԸՏԻ-Այդտեղ (ՂՐԲ., ՇՄԽ.՝ այդպես, այդպիսի) (վերաիմաստավորում), ԼԱՄԲԱՐ ՏԱԼ-Ջրի հոսքը կանգնեցնելը (Այլ բարբառներում՝ ԼԱՄԲԱՐ՝ շղթայախարիսխ) (վերաիմաստավորում), ԿԸՂՊԸՎԷԼ-ՈՒտել (Այլ բարբառներում ՝ փակվել) (վերաիմաստավորում), ԿՈՐԹԻՆ-Ծիտրոն (այլ բարբառներում՝ շրթնածաղիկների ընտանիքին պատկանող բույս, ուրց) (վերաիմաստավորում), ՃՈՒԼԸ-Չտես (Ղրբ., Ղզխ.,Խրբ.,Բլ. ՃՈՒԼ՝ Ցնցոտի, լաթ) (վերաիմաստավորում), ՄԸԽԼՈԻ-Լոլիկով ձվածեղ։ (Արարատյան մի շարք խոսվածքներում (Կարին՝ ՄԽԼՈՒ, Լոռի՝ ՄԽԼԱՎ, Ակն՝ ՄԽԼԱ) նշանակում է ձվածեղի մի տեսակ, որ եփելու ժամանակ ձվերը չեն հարում) (վերաիմաստավորում), ՄԸՌ- Խաղողի հիվանդություն (այլ բարբառներում՝ Ցեց) (վերաիմաստավորում), ՊՈՐԸՆՋԱՆ//ԿՈՐԸՆՋԱՆ-Լոլիկ (այլ բարբառներում՝ սմբուկ) (վերաիմաստավորում)։ Ներկայացնենք նաեւ մի քանի բառեր՝ պարսկա-թուրքական ծագմամբ, որոնք մինչ այժմ էլ գործածվում են Աշտարակի խոսվածքում. հԱԲԻՋԱՐԴԱՆ-Երեք լիտրանոց մետաղյա գավ< ԱՄՕՂԼԻ-Հորեղբոր տղան, ԲԱԴՐԼԱՄԻՇ//ԳՅԱԲՐԼԱՄԻՇ-Վթարվել, ԴՈՆՈՒԳ -Գինու տակառի գլխամաս, ԴՈՇԼՈՒԽ -Երեխայի արտահագուստ, ԶԱԽԿԻ-Մանրադրամով խաղ, ԹԱՐԱԶԸՎԻ ԳԱԼ-1.նորմալանալ։ 2.Խելքի՝ ուշքի գալ։ (թուրք.՝ ԹԱՐԱԶ-նորմալ, բնականոն), ՂԱՅՍԱՐ-Ցուրտ, սարնամանիք, ՂՈՎԹ-Ագահ, անկուշտ, ՅԱԼԱՆԹՐԱԽԻ - Իմիջիայլոց, ՋԸԼՈՒՌ-ՈՒռենու ճյուղ, ՕՂՐԱՇ-անպիտան մարդ (թուրք.՝ վատ, չար)։ Աշտարակի խոսվածքի որոշ բառեր, որոնք ստեղծել եւ գործածում են աշտարակցիները: Դրանց հանդիպում ենք բառապաշարային ընդհանրություն ունեցող շրջաններում՝ Օշական, Փարպի եւ այլ գյուղերի խոսվածքներում եւս։ Բառերը համեմատված են Հայոց լեզվի բարբառային բառարանի, Հր. Աճառյանի «Հայերէն գաւառական բառարան»-ի, Սահակ վարդապետ Ամատունու «Հայոց բառ ու բանը» բառարանի հետ. ԱԳԸ ՏԱԼ-1.Տեսնել 2.Ուսումնասիրել, ԸԼԷՎԱԶԻ-ՉԸԼԷՎԱԶԻ-Մանկական խաղ, հԸՆԴԱՐ ՄՆԻ-Այդքան, հԸՍՔԱՆ ՄՆԻ-Այսքան, ԹԱՓՉԱՔ- Ոտքը բահի վրա՝ հողը փորելը, ԼԱԲԼԱԲՈՒՋ-Հասած ծիրանի գետնին ընկնելը, ԼՈՒՍԻՆԸ ՋՈԼԱ ՏՎԷԼ-Կիսալուսին է, ԽԱՉԱՆԴԱԶ-Գոգաթիակ, ԾԸՌՆՈ-Վիզը ծուռ, ԾՈՒԿՈՒԼ-Փոքրամարմին, ՄԷԿՍԷԼՕՐԸ-Անցած 3-րդ օրը, ՊԻԿՈՒԼ - 3 լիտրանոց տարա, ՕՏՈՑ-Փայտը սրածայր դարձնող գործիք։ Այս շարքն անընդհատ կարելի է համալրել, որովհետեւ կատարված հարցումները ցույց են տվել, որ երիտասարդների լեզուն ավելի մոտ է գրական արեւելահայերենին. նրանք հեռանում են իրենց խոսվածքից. շատ բառերի բացատրություններ անհայտ են նրանց համար, մինչդեռ ավագ սերնդի խոսքում դեռեւս հնարավոր է լսել զուտ բարբառային բառեր, որոնք այլ աղբյուրներում կամ խոսվածքներում չեն հանդիպում։ Ձախ ափ 1953 թվականին նոր կամրջի շահագործումով իրար միացան Աշտարակ քաղաքը եւ Քասախ գետի կիրճի ձախ ափի հողատարածությունները։ Այդ ժամանակից էլ տեղական իշխանությունների նախաձեռնությամբ նպատակահարմար գտնվեց Աշտարակ քաղաքը զարգացնել, ընդլայնել հատկապես այդ տարածությունները։ Սկզբնական շրջանում անհատական բնակարանային շինարարությունների համար հատկացվեց Ուլատիտիկի ամբողջ լանջը՝ մինչեւ Նոր կամուրջը։ Կառուցապատվող այդ հատվածը, աշխարհագրական տեղի իմաստով, անվանվեց Ձախափ թաղամաս։ Աշտարակի հին փողոցներ Հին Աշտարակի փողոցները հիմնականում եղել են ծուռումուռ ճանապարհներ, նեղ ու քարքարոտ։ Մայր առվի ձախափնյա թաղամասերի կառուցումները սկսվել են 1850 թվականին։ Հիմնականում այդ թաղամասի վրա գտնվող տները ժամանակակից են։ Հիմնականում կան երկհարկանի տներ։ Տներից շատերը տեղ են գտել ճարտարապետ, վաղամեռիկ Էմին Հակոբյանի «Աշտարակի շրջանի ժողովրդական բնակարանի ճարտարապետությունը» աշխատության մեջ։ Հստակորեն միմյանցից առանձնանում են Քասախի աջ ափին գտնվող բուն Աշտարակը, Մուղնի, Ձախ ափ, Գիտավան, Բագավան թաղամասերը։ Քասախի գեղատեսիլ կիրճը ծառայում է որպես հանգստի գոտի։ Կարմրավորի թաղ Կարմրավոր Սբ. Աստվածածին եկեղեցու հարավային կողմում Աշտարակի հնագույն թաղամասերից մեկը, որ կրել է եկեղեցու անունը, նրան անմիջապես մոտ լինելու հանգամանքով է։ Կարմրավորի թաղամասը ունի երկու կամ երեք նեղ ու քարքարոտ փողոցներ՝ բացարձակապես զուրկ բուսականությունից։ Տները հիմնականում մեկ հարկանի են՝ կառուցված որձաքարերից։ Բացառություն են կազմում Ն. Աշտարակեցու, Ս. Շահազիզի հայրական եւ եւս երեքից չորս այլ տներ, որոնք երկհարկանի են եւ ունեն պատշգամբներ։ Կարմրավորի թաղում համարյա իրար հարեւանությամբ են ծնվել Ներսես Աշտարակեցին, Պերճ Պռոշյանը եւ Սմբատ Շահազիզը։ Ներկայումս ամբողջ թաղամասը լքված եւ ավերված է՝ բացառությումբ Ներսես Աշտարակեցու եւ Պերճ Պռոշյանի տներից մեկում (վերջինս վերակառուցվել է)։ Թուրքի քուչա Գ. Գեւորգյանը «Աշտարակ» թերթի 1994 թվականի, հունիսի 24 թիվ 3 (6879) համարում գրում է. «Թուրքի քուչան մի շատ նեղ փողոց էր. այժմյան Ս. Շահազիզի փողոցը։ Ամայի էր, փողոցի վրա չկար ոչ մի տուն։ Երկու կողմից եղել են պարիսպներ՝ այգիները պաշտպանելու համար։ Անվանակոչության վերաբերյալ կա երկու կարծիք։ Առաջինը՝ այդ փողոցով թուրքերը հարձակվել են Աշտարակի վրա։ Երկրորդը՝ այդ փողոցում մի սպանված թուրք են գտել»։ Սակայն թուրքի քուչա անունը երբեք իր վրա չի կրել Շահազիզ անվանումը, եւ չկա այնպիսի պատմական վարկած, որ թուրքերը հարձակվել են Աշտարակի վրա։ Ամենափրկիչի թաղ Ամենափրկիչի թաղն իր մեջ ընդգրկում է Պերճ Պռոշյանի տուն թանգարանի հարավային կողմի տները՝ ձորապռունկով մինչեւ Ծիրանավոր Սուրբ Աստվածածին եկեղեցին։ Ավազահանքի թաղ Աշտարակի հիվանդանոցի մոտից, մինչեւ Նարեկացու փողոցով դեպի արեւելք, 50 մետր հեռավորության վրա եղել է տեղական նշանակության, բայց որակով շատ բարձր տեսակի ավազահանք։ Շրջակայքը կոչվում է ավազահանքի թաղ։ Շինարարական աշխատանքների ժամանակ հանքի մի մասը մնացել է փողոցի տակ, իսկ մյուս մասի վրա հող են լցրել եւ դարձրել այգի։ Բեգլարենց թաղ Բեգլարենց թաղը Գետափնյա փողոցի միջնամասում, Պուճուր քուչի թաղի շարունակությունը կազմող փոքրիկ թաղամաս է, նշանավոր է Բեգլարենց մեծ չափսերի, երկհարկանի, իր ժամանակի համար աչքի ընկնող տնով։ Բեգլարենց թաղում է գտնվում Սուրբ Կիրակի եկեղեցու գմբեթի մնացորդները։ Բոյնու թաղ Շատ հասարակ, գյուղական տիպի անասնասպանդանոց է եղել Աշտարակի հյուսիսային մասում՝ ներկայիս Պռոշյան փողոցի համար 86 տան տեղում։ Շրջակայքում անհատական տներ կառուցելու պատճառով սպանդանոցը տեղափոխել են Քասախի կիրճ՝ կամրջի մոտակայքը, բայց թաղամասը երկար ժամանակ պահպանել է Բոյնու թաղ անվանումը։ Բերդաթաղ Բերդաթաղն ընդգրկում է Ծիրանավոր Սուրբ Աստվածածին եկեղեցուց սկսած ձորաբաշի տները, մինչեւ Սպիտակավոր Սուրբ Աստվածածին եկեղեցին։ Ներառյալ այդ տարածքում գտնված Աշտարակի բերդի ներսում հնագույն ժամանակներում եղած փոքրիկ խրճիթ բնակարանները։ Բերդաթաղի արեւմտյան կողմում եղել է հաստ պատերով պարիսպ, մյուս կողմերում՝ Քասախ գետի ձորն է։ Բերդաթաղն իր նախնական, հնագույն ժամանակներում, ըստ էության եղել է Աշտարակ գյուղը։ Հետագայում, երբ նրան շրջանակներից բնակչությունը դուրս է եկել եւ այլ տարածքներում կառուցել նոր բնակարաններ, այդ հատվածը դարձել է առանձին թաղամաս, որին ավանել են Բերդաթաղ։ Բշկուլի թաղ Աշտարակում գաղթականները պահում էին մեծ քանակությամբ այծեր եւ ոչխարներ։ Նրանց արոտավայր գնալիս վերադառնալուց հետո ամբողջ փողոցները պատվում էին այդ կենդանիների կղանքներով՝ բշկուլներով, որից առաջացել է ծաղրական անվանումը։ Բրդի պահեստի թաղ Աշտարակի շրջանային սպառողական կոոպերացիայի մթերման գրասենյակի անասնահումքի ընդունման պահեստը գտնվում էր Ղազար Փարպեցու փողոցի ձախ կողմում՝ Գարնանային հիմնարկի դիմաց։ Պահեստում հանձնում էին շրջանի կոլտնտեսություններում եւ խորհրդային տնտեսություններում արտադրված, ինչպես նաեւ անհատ քաղաքացիների մոտ եղած անասնապահական բուրդը եւ կաշեհումքը։ Այն նաեւ ոչ մեծ շինություն էր։ Նրա հարավային կողմի ազատ տարածությունը անհատական բնակելի տների կառուցապատման տակ դրվեց 1960-ական թվականներից։ Նոր ձեւավորվող թաղամասը քաղաքի գլխավոր հատակագծում պաշտոնապես անվանվեց Արագածի, սակայն բնակչության շրջանում պահպանվեց Բրդի պահեստի թաղ անվանումը։ Գաղթականների թաղ 20-րդ դարասկզբում Աշտարակը հիմնականում ամփոփված է եղել Բերդաթաղում, Կարմրավորի, Մարիանեի, Ամենափրկիչի եւ Վերեւի թաղերում։ 1915 թվականից հետո Կարմրավորի թաղը աշտարակցիները վերանվանում են Գաղթականների թաղ (Գաղթականների գերեզմանոց), հետագայում նաեւ Բշկուլի թաղ։ Գաղթականների թաղը կառուցապատված է եղել երկու-երեք փոքր եւ ծուռումուռ փողոցների վրա։ Բնակարանները հիմնականում եղել են մեկհարկանի։ Ներկայումս ամբողջ թաղամասը համարյա փլատակների է վերածվել։ Այդ թաղում է ծնվել բանաստեղծ Արեւշատ Ավագյանը, որի ծնողները գաղթականներ էին։ Բնիկ բնակչության նկարագիր Երվանդ Շահազիզը իր «Աշտարակի պատմություն» գրքի մեջ նկարագրում է բնիկ աշտարակցուն։ Աշտարակցին ունի իր ուրույն նկարագիրը՝ Աշտարակցիների մասին գրվածքներ ունի նաեւ հայտնի հրապարակախոս Գրիգոր Արծրունին, երբ նա հայ ժողովրդին ծանոթանալու նպատկով 1890 թվականին ուղեւորություն է կատարել եւ շրջել Երեւանի նահանգի հայկական գյուղերում Կամսարականները Աշտարակում Ամենահին եւ ամենամեծ ընտանիքը եղել է Շահ Ազիզ կոչված Կամսարականների գերդաստանը, որը եկել է Շիրակից եւ վերաբնակվել Աշտարակում։ Շահազիզենց տան ավանդությունը պատմում է Անիից դուրս գալու եւ վերջապես Աշտարակում վերաբնակվելու պատմությունը։ Այդ գերդաստանի տոհմապետը ասում է, որ եղել է Ներսեհ Կամսարականը, Անին ավերելուց եւ անմարդաբնակ դառնալուց հետո դուրս է եկել գերդաստանով եւ բնակվել Մարմարաշեն գյուղում, որից հետո փոխադրվել է Սեւանի Գոմաձորը եւ բնակվել այնտեղ երկար ժամանակ։ Կամսարականի գերդաստանը որոնել է այնպիսի մի բնակավայր, որտեղ անվտանգ է եւ ամուր։ Որոշ ժամանակ հետո նրանք գաղթել են Գոմաձորը եւ հաստատվել են Եղվարդ գյուղում։ Թեեւ Եղվարդը ընդարձակ, արգավանդ հողերով հարուստ էր եւ բավարարել էր նրանց տնտեսական պահանջներին, բայց չբավարարեց Եղվարդի դաշտային դիրքը՝ քանի որ այն խոցելի էր իր բոլոր 4 կողմերով։ Այդ պատճառով նրանք այդտեղից ընդմիշտ հեռացան եւ ցանկացան գալ Աշտարակ եւ բնակվել Քասախի ափին։ Սակայն աշտարակցիները վախեցան, որ նրանք շատ եւ ուժեղ մարդիկ էին եւ մտածեցին, որ կարող են տիրել իրենց ամենալավ հողերին եւ իշխել բոլոր աշտարակցիներին։ Այդ պատճառով բոլոր աշտարակցիները դուրս եկան նրանց դեմ եւ արգելեցին նրանց, որպեսզի նրանք չմտնեն իրենց գյուղ։ Կամսարականները չցանկանալով ընդհարվել աշտարակցիների հետ, հաստատվեցին Քասախ գետի ձախ ափին։ Սուրբ Սարգիս սարավանդի մոտ նրանք կառուցում են գոմեր, տներ, ջրաղացներ, ճանապարհներ, մատուռներ։ Սուրբ Սարգսի մոտ դեռեւս երեւում են գերեզմանատներ հասարակ տապանաքարերով, որոնք թուլ չեն տալիս որոշել նրանց գոյատեւելու ժամանակաշրջանը։ Սուրբ Սարգսի սարավանդի մոտ Կամսարակաները բնակությունը հաստատելու ժամանակ Մնացականը եւ Տեր Պետրոսը արդեն վախճանված են եղել եւ գերդաստանի ներկայացուցիչները եղել են նրանց ժառանգները։ Կամսարականների մասին ավանդույթներ Մնացականի որդի, Մարգարե եւ Տեր Պետրոսի որդի Թորոսը դարձան այս տոհմի ներկայացուցիչները։ Գերդաստանի ներկայացուցիչներն ունեին 200-ից ավելի ծառա։ Գերդաստանի մի շարք ներկայացուցիչները տեսնելով որ աշտարակցիները չեն թողնում մտնել գյուղ եւ պատսպարվել բերդում, իսկ օրեցօր վտանգը սաստկանում էր, ինչպես այդ ժամանակներում պատմությունից հիշատակվում է կարակոյունլու եւ ակկոյունլու թուրքմենական ցեղերի ընդհանրումները։ Այս հիշյալ գերդաստանի 2 ներկայացուցիչները որոշում են ձեռք բերել քաղաքական դիրք։ Այդ իսկ պատճառով Մարգարը գնում է Թավրիզ եւ ծառայության անցնում հայտնի թուրքմեն առաջնորդ Ջհան շահի մոտ։ Թորոսը մեկնում է Երեւան եւ ծառայության անցնում հայոց պատմությունից մեզ հայտնի քաղաքական գործիչ Յաղուբ բեկի մոտ։ Ըստ ավանդության, Մարգարը անցնելով ծառայության Ջհան շահի մոտ, նրան ծառայում է ամենայն հավատարմությամբ եւ անգամ նրան կոչում են շահ Ազիզ (շահի հավատարիմ ծառա)։ Իսկ Թորոսը Յաղուբ բեկի մոտ ծառայում է նույնպես հավատարմությամբ եւ ստանում Խան ղուլի տիտղոսը (Խանի (Յաղուբ) հավատարիմ ծառա)։ Եվ այդ պատճառով Մարգարի ժառանգները կոչվեցին Շահազիզենք, իսկ Թորոսի ժառանգները կոչվեցին Խանղուլենք։ Այս տոհմերից դուրս եկան հայտնի գործիչներ, ինչպիսիք են՝ Ներսես Ե Աշտարակեցին եւ այլք։ Աշտարակի հավաքական ազգանուններ Աշտարակում տոհմերի հավաքական ազգանունները առաջացել են տարբեր հանգամանքներով. Երբ հիմք են հանդիսացել պապենական ազգանունները Երբ արական անունը դարձել է եւ՛ հավաքական, եւ՛ պարզ ազգանվան արմատը. Երբ տոհմի նախնիներից մեկը եղել է նշանավոր արհեստավոր, եւ այդ արհեստը դարձել է նրանց բնորոշող կարեւոր զբաղմունքը՝ պահպանելով տոհմական ազգանունը. Երբ հավաքական ազգանունը առաջացել է տոհմին միացրած մականունից, պահպանելով տոհմական ազգանունը. Երբ ընտանիքում առաջնային, ղեկավար դիրք ունեցողը եղել է կինը՝ պահպանելով տոհմական ազգանունը. Երբ տոհմի պահպանվել է այն տեղանունը, որտեղ եկած են եղել նրանց նախնիները. Երբ հավաքական ազգանունները առաջացել են որեւէ իրի, առարկայի եւ այլնի նմանությամբ, սակայն պահպանվել է տոհական ազգանունը. Երբ պաշտոնը դարձել է տոհմի ազգանունը՝ պահպանելով տոհմական ազգանունները. Օդ եւ կլիմայական պայմաններ Աշտարակը գտնվում է նախալեռնային կոչված գոտում։ Ծովի մակարդակից հարավային մասում բարձր է 1100-1400 մ, հյուսիսային մասում՝ 700-1200 մ։ Տարվա միջին ջերմաստիճանը հարավային մասում հավասար է 9,5 °C, հյուսիսային մասում՝ 8-10 °C: Ամենատաք ամիսները հուլիս եւ օգոստոսն են։ Այդ ամիսներին ջերմաստիճանը հավասար է 23-26 °C: Աշնան սկիզբը շատ տաք է լինում։ Սեպտեմբերի միջին ջերմաստիճանը հավասար է 19,2 °C: Աշտարակում բարձ ջերմաստիճանը միջինում հասնում է 22 °C, իսկ ցածր ջերմաստիճանը միջինում հավասար է 1 °C: Տնտեսություն Արդյունաբերությունը Աշտարակի տնտեսության մեջ կարեւոր տեղ է զբաղեցնում։ Այստեղ կան տարբեր ճյուղերի ձեռնարկություններ։ Աշտարակում է գործում «Միկրոմ» ձեռնարկությունը, որը զբաղվում է փորձասարքերի, շինարարական սալիկների, արբանյակային ալեհավաքների, գունանյութի եւ ներկերի, արտադրությամբ։ Ունի պոլիգրաֆիական գործարան, որը զբաղվում է տպագրական իրերի արտադրությամբ, ինչպես նաեւ պոլիէթիլենային տարաների արտադրությամբ։ Աշտարակում զարգացած է նաեւ սննդի արդյունաբերությունը։ Այստեղ կան խաղողի վերամշակման եւ գինու հումքի ստացման կետեր։ Հնուց Աշտարակը հայտնի է անուշահամ գինիների եւ չոր մրգերի պատրաստմամբ։ Գյուղատնտեսություն Գյուղատնտեսությունը նույնպես զարգացած է։ Հատկապես զարգացած են՝ պտղաբուծությունը եւ խաղողագործությունը։ Հողահանդակները հիմնականում ոռոգվում են Քասախի ջրերով։ Պահուստային հողերում բազմամյա արոտավայրերը կազմում են 433 հա, տնկարկները 58 հա։ Մշակում են նաեւ հացահատիկային, բանջարաբոստանային կուլտուրաներ։ Զբաղվում են խոշոր եղջերավոր անասնապահությամբ, թռչնաբուծությամբ։ Ունի ձվի եւ թռչնի մսի արտադրություն։ Համայնքում առաջնային են համարվում աշխատանքային ռեսուրսների լիարժեք օգտագործումը, խմելու եւ ոռոգման ջրի ջրագծերի վերանորոգումը, փողոցային լուսավորության խնդիրը, քաղաքի գազաֆիկացումը։ Սպորտ 1999 թվականին ձեւավորվեց Միկա ֆուտբոլային ակումբը, ի հաշիվ Քասախ Աշտարակի եւ Միկայի միաձուլման։ Ակումբն ընտրեց իր լոգոն, կարգախոսը եւ 2000 թվականից սկսվեց նրա կարիերան։ Ակումբը 2007 թվականին տեղափոխվեց Երեւան։ Քաղաքում է գործում Քասախի մարզիկ մարզադաշտը։ Այն կարող է հյուրընկալել մինչեւ 3500 մարդ։ Պատմամշակութային կառույցներ Աշտարակում կան 5 հայկական եկեղեցիներ՝ Սուրբ Մարիանե (1281 թ.), Սուրբ Սարգիս եկեղեցի (13-րդ դար), Ծիրանավոր (5-րդ դար), Սուրբ Աստվածածին՝ Կարմրավոր (7-րդ դար) եւ Սպիտակավոր(13-րդ դար)։ Հին կառույցներից է նաեւ 1664 թվականի Քասաղի եռակամար, քարակերտ կամուրջը, կառուցված ծիրանագույն տուֆից։ Աշտարակը Հայոց պատմության մեջ հիշվում է 9-րդ դարի վերջից։ Աշտարակը ձգված է Քասախ գետի ափին։ Աշտարակը բաժանված է հինգ թաղի՝ Բերդզթաղ, Վերին Թաղ, Ամենափրկիչ թաղ, Կարմրավորի Թաղ եւ Կավահանքի Թաղ։ Բերդը 3 կողմից շրջապատված է բարձր, հաստատուն պարիսպներով։ Բերդը ձորի վրա ունեցել է մի եկեղեցի, հյուսիսայինը՝ Ծիրանավոր կոչված Սբ. Աստվածածին մեծ եկեղեցին եւ հարավայինը՝ Սպիտակավոր կոչված Սբ. Աստվածածին փոքր եկեղեցին, որոնց ավերակները մնում են մինչեւ այսօր։ Բերդի այդ պարիսպները մինչեւ 1864 թիվը կանգուն են եղել, այդ ժամանակներից ի վեր գյուղացիները քանդել են այդ տեղը եւ այդ վայրում կառուցել են բնակարաններ, որտեղ անգամ այսօր գոյություն ունեն նրանց հետքերը։ Այդ ժամանակ գյուղի ամենամեծ եկեղեցին եղել է Ծիրանավորը եւ ժամասացությունները կատարվում էին միայն Ծիրանավորում, քանի որ մյուս եկեղեցիները փոքր էին։ ՌՃԾ-1701 հուշարձանը կանգուն է եղել մինչեւ 1815 թիվը, մինչեւ այն ժամանակ, երբ քանդվել են տանիքները, վերին խցերը, սեղանները, կամարներն ու սյունազարդ խոշոր մասերը եւ ճեղքվել վերից վար արեւելյան պատը։ Արժանի են ուշադրության, բացի կամարների ու սյուների մնացորդներից, արեւմտյան լուսամուտը եւ մի քանդակազարդ, սիրուն խաչքար, որ կիսականգուն՝ աչքի է ընկնում սեղանի բեկորների մեջ։ Քարե միակտուր դուռը այլեւս չկա, դա հանված է եւ տեղը մի փայտե դուռ է։ Սպիտակավոր Սբ. Աստվածածինը մի փոքրիկ, սիրուն եկեղեցի է, կառուցված է կարմրագույն, սրբատաշ քարերից։ Այս եկեղեցու պատերն ու սեղանն ամբողջովին կանգուն են, խոնարհված է միայն տանիքը։ Դա գտնվում է քարափի վրա, ունի 2 դուռ՝ ձորի եւ արեւմտյան կողմերից։ Առաջին դուռը դուրս է գալիս քարափի վրա, իսկ երկրորդը համարվում է գլխավոր մուտք։ Աշտարակի բերդ Հայաստանի հայտնի հուշարձաններից է Աշտարակի բերդը։ Բերդի դիրքը հարմար է պաշտպանություն իրականացնելու համար։ Այս իսկ պատճառով երբ Կամսարական տոհմի ներկայացուցինչները եկան Աշտարակ, նրանք ամեն գործողություն կիրառում էին որպեսզի տիրանային բերդին։ Սրա կառուցման ժամանակը անհայտ է, քանի որ նրան կից հայտնաբերվել մինչեւ Ուրարտական ժամանակները։ Այսօր բերդի տեղում մնացել է փոքրիկ բլրակի նման մի ավերակակույտ։ Նրա վրա ու շրջակայքում կառուցել են բազմաթիվ անհատական բնակարաններ։ Բնակիչներից շատերը, ավերակի վրա ծառատնկման նպատակով կատարած հողային աշխատանքների ժամանակ հայտնաբերել են 2,5 մետր երկարությամբ, 50 սմ բարձրությամբ եւ 35 սմ լայնությամբ ուղղանկյուն զուգահեռանիստի տեսքով սրբատաշ քարե մի սյուն, որի յուրաքանչյուր անկյունի երկու կողմերի երկարությամբ իջնում է մեկական փոս - գիծ, իսկ գլխի մասում առկա է 12 սմ լայնություն, երկարություն եւ 15 սմ խորություն ունեցող մեկ խոռոչ՝ հավանաբար նրա վրա կանգնող նմանատիպ քարի կամ խաչքարի ելունը հագնելու համար։ Այս քարե սյան վերաբերյալ Ս.Սաղումյանը գրում է. Բերդից պահպանվել է միայն պարսպից մի փոքրիկ հատված։ Ս. Սաղումյանը հաղորդում էր. Առվի թումբ Աշտարակում շատ առուներ կան ու նրանցից շատերի երկայնքով թմբեր են գցված, բայց ոչ մի թումբ, որպես տեղանուն չի հիշատակվում, բացի Մայր առվի թմբից։ Երբ ասվում է Առվի թումբ, առանց ավելորդ բացատրության, միանշնական հասկացվում է, որ խոսքը վերաբերվում է Մայր առվի ձախ եզրի թմբին։ Աջ կողմում լեռնալանջն է։ Առվի թումբն սկսվում է Մուղնու տակից՝ Առվի բանդից եւ վերջանում է Պռոշյան փողոցի հետ հատվելիս, ունի 3 կմ երկարություն։ Թեպետ շատ տեղերում ունի կես մետր լայնություն եւ անցնում է ձորի ուղղահայց զառիթափով, այնուամենայնիվ ծառայում է որպես Առվի բանդ եւ Էրերի տակի ձոր տանող ոտքի կարճ ճանապարհ։ Առվի թումբը ինչքան մոտենում է Աշտարակին, այնքան խորանում է գետի հունը եւ նրա վրայով անցնելն ավելի զարհուրելի է դառնում։ Գաբրելենց տուն Սա Աշտարակի ամենից հին տներից մեկն է, գտնվում է ներկայիս Աշտարակ քաղաքի հրապարակում։ Այս տունը հաճախ կոչվել է նաեւ Վարդազարովների տուն։ Մինչ խորհրդային իշխանությունների հաստատվելը Հայաստանում այս տունը շարունակում էր պատկանել Գաբրիել Վարդազարյանի ընտանիքին, սակայն խորհրդային կարգերի հաստատվելուց հետո, այստեղ է տեղակայվում Աշտարակի գործկոմը։ Բազմաթիվ ավանդություններ են պահպանվել կապված Գաբրիել աղայի հետ։ Մուխսոնց տուն Աշտարակի հրապարակում պահպանվել է եւս մեկ նմանատիպ շինություն դա Մուխսոնց տունն է։ Այն կառուցել է Շահազիզյան Օնես (Հովհաննես) աղան Կամսարական ազնվական տոհմի շառավիղներից է։ Նա գյուղի հարուստներից մեկն է եղել։ Նրա ունեցվածքը գյուղացիները անսահման են համարել։ Նա երկաթգծի վագոններով գինի եւ օղի է արտահանել Ռուսաստան եւ այնտեղից ներկրել արդյունաբերական ապրանքներ։ Թազա կամուրջ Կոչվում է նաեւ նոր կամուրջ։ 1956 թվականին Աշտարակում շահագործման է հանձնվում նոր կամուրջը, որը տեղացիները անվանում են թազա («թազա» Աշտարակի բարբառով կոչվում է նոր)։ Կամուրջը միմյանց է կապում Քասախ գետի 30 մետր խորություն ունեցող կիիճի երկու ափերը։ Ճարտարապետը Ա. Մոմիջանյանն է։ Թազա կամրջի կառուցումը հսկայական նշանակություն է ունեցել եւ Հայաստանի Հանրապետություն եւ Աշտարակ քաղաք զարգացման եւ սոցիալտնտեսական պայմանների բարելավման համար։ Քանի որ մինչ այս կամրջի կառուցումը օգտագործվել է 17-րդ դարում կառուցված Ձորի կամուրջը, որը բավականաչափ լայն չէր երթեւեկության համար։ «Ծակ քար» խաչքար Խաչքարը կանգնած է Աշտարակի Հասարակաց կոչվող գերեզմանոցի արեւմտյան եզրին։ «Այդ բոլորի մեջ, սակայն, յուր բարձրությամբ, զարդաքանդակների նրբությամբ եւ հնությամբ առանձնապես աչքի է ընկնում մի խաչքար, որ յուր պատվանդանի պես սկիհ դնելու համար մի քառակուսի փորվածք ունենալու պատճառով կոչվում է «Ծակ քար». դրա վրա փորագրված արձանագրություններից երեւում է, որ Տեր Թումաս քահանան դրել է այդ խաչքարը պարոն Սադունի եւ դրա զավակների արեւշատության համար 1268 թվականին»։ Ս. Սաղումյանը խաչքարն անվանում է «Ծակ Խաչ», մի բան որ կնշանակի խաչ որի վրա առկա է որեւէ տեսքի, ձեւի անցք՝ ծակ։ Մինչդեռ իրականում ոչ թե խաչն է ծակված, այլ նրա պատվանդանի քարի մեջ կա զուգահեռանիստի տեսքով մի խոռոչ՝ «սկիհ դնելու համար», որի պատճառով ժողովուրդն այն անվանում է ««Ծակ քար»» խաչքար։ Այսպես են հիշում նաեւ Ե.Շահազիզը, Գ. Հովսեփյանը եւ մյուսները։ Սուրբ Մարիանեի բլուր Փոքրիկ բլրակ, որի վրա կառուցվել է սուրբ Մարիանե եկեղեցին, որից առաջացել է տեղանունը։ «Սուրբ Մարիանեի բարձրությունը կամ բլուրը, որ այդպես է կոչվել յուր վերաշինված Սուրբ Մարիանե եկեղեցուց»։ Աշտարակի առաջին շուկան Առաջներում գյուղական վայրերում, ավելի վաղ առաջացել է մանուֆակտուրային եւ որոշ սննդամթերքների (շաքար, կոնֆետեղեն, թեյ եւ այլն) խանութներ ունենալու անհրաժեշտությունը, քան գյուղատնտեսական մթերքների շուկաներինը։ Դրսից գյուղ են բերել միայն այնպիսի մթերքներ, որպիսիք նման վայրերում չեն արտադրվել, որոնք էլ վաճառել են գյուղերի կենտրոններում։ Աշտարակը մինչեւ 20-րդ դարի սկիզբը ունեցել է արդյունաբերական ապրանքների բազմաթիվ խանութներ. իսկ գյուղմթերքների շուկա չի ունեցել։ Նմանատիպ ապրանքները քաղաք են ներմուծվել՝ Էջմիածնից, Մասիսից եւ այլ քաղաքներից։ 1906 թվականին Ազատյան Կարապետը (Ազատենց Կարո) ստեղծում է Աշտարակի կանոնավոր առաջին շուկան՝ վաճառասեղաններով, փոքրիկ կրպակներով։ Շուկան գտնվել է ներկայիս Խաչատուր Աբովյան եւ Ներսես Աշտարակեցու փողոցների հատման խաչմերուկի հարավարեւելյան կողմում։ Խորհրդային կարգերի օրոք շուկա քանդվում է եւ տեղափոխվում ներկայիս Ներսես Աշտարակեցու անվան հրապարակի հարավայի ճակատի երեք հարկանի շենքի նախկին տեղը։ Սուրբ Մարիանե եկեղեցի Սուրբ Մարիանեն գտնվում է Արագածոտնի մարզի Աշտարակ քաղաքի հյուսիս-արեւելքում եւ կառուցվել է 1281 թվականին։ Սուրբ Մարիանե թաղը ստացել է իր անունը գյուղի բարձր կողմը գտնվելու պատճառով եւ կառուցված Սբ. Մարինե եկեղեցուց։ Մարիանեն մի փոքրիկ, սիրուն եկեղեցի է։ Նրա վեր բարձրացող կամարները հիշեցնում են գոթական ճարտարապետական ոճը։ Հնում աբեղաների վանք է եղել, ունեցել է հյուրատուն, իսկ հետո վերածվել է ծխական եկեղեցու։ Իսկ հետո ծխականները փոխվել են առաջ՝ Ծիրանավոր, իսկ հետո՝ Ամենափրկիչ։ 1839 թվականին գյուղացիները սկսեցին վերականգնել եկեղեցին։ Այս եկեղեցին հնում ունեցել է ձեռագիր մատյաններ, որոնցից այժմ մնացել է մի քանի հատ։ Դրանք 5 հատ են եւ գրված են թղթի վրա, 3-ը բոլորագիր, 2-ը շղագիր, 1-ը 1441 թվին, մյուսը՝ 1491 թվականին, իսկ մյուսն էլ 1504-ին։ Որից հետո 1905 թվականին քանդել են եկեղեցին հիմնել նորը եւ թողել կիսատ։ Բայց 1999 թվականին սկսում են շարունակել կիսատ մնացած գործը։ Այս եկեղեցու բակում կան շատ հին գերեզմանոցներ։ Բակի գերեզմանոցում գտնվում է քաղաքական գործիչ Խեչանի գերեզմանը։ Հնում եղել են շատ խաչքարեր, բայց մինչեւ այսօր պահպանվել են դրանցից մի քանիսը։ Եկեղեցու հրավարեւելյան կողմում կա մի թմբուկ, որը շարված է անտաշ քարերով, թե ովքեր եւ երբ են քանդել այն վերանորոգելու համար մնում է անհայտ։ Այս եկեղեցին ունեցել է ծխական դպրոց, որը գործել է մինչեւ 1930-ական թվականները։ Մի քանի խաչքարերից կանգուն են մնացել միայն մեկը։ Զանգակատունը կառուցել է Փարվանենց Գեւորգը 1839 թվականին։ Մարիանե եկեղեցին գործող եկեղեցի է, քրիստոնյա հավատացիալների կենտրոն, հոգեւոր հովիվն է՝ կիրթ, բանիմաց Տեր Մկրտիչ քահանա Երանյանը։ Սուրբ Սարգիս Գտնվում է Քասախ գետի ձախ ափին։ Անիից տեզահանված Կամսարական տոհմի մի մեծ խումբ, որոնք 1319 թվականին երկրաշարժի եւ քաղաքական դրդապատճառների հետեւանքով դեգերելով Հայաստանի տարբեր բնակավայրերում, գալիս եւ հանգրվան են գտնում Քասախ գետի ձախ ափին՝ ձորի կամրջի սարավանդում։ Սուրբ Սարգիս մատուռը տարիների ընթացքում ավերվում է։ 1917 թվականին ավերվում է Սուրբ Սարգիսը եւ նրա չափերը ընդմիշտ մոռացվում է։ Ալեքսան Մաթեւոսի Կիրակոսյանը, ով՝ հուշարձանների պահպանության եւ վերականգնման գլխավոր վարչության պետն է, ունի հարուստ կենսագրություն, հայրենասեր մարդ է գալիս է Աշտարակ, որպեսզի ուսումնասիրի այս եկեղեցու վերականգնման աշխատանքները։ Ուսումնասիրելուց հետո սկսում է վերանորոգել։ Միակ խորհրդային եկեղեցին, որ կառուցվել է դա՝ Սուրբ Սարգիս եկեղեցին է։ Սուրբ Սարգսի սարավանդ Քասախի ձախ ափից դուրս ցցված հրվանդանը անվանվում է Ձորի կարմնջ, որը փոքրիկ սարահարթ է եւ որտեղ կառուցված է Սուրբ Սարգիսը։ Այդ սարավանդի վրա կան հին բնակավայրեր։ 1950-ական թվականներից այս սարավանդի վրա կառուցվել են Աշտարակի Ստեփան Շահումյանի կոլտնտեսության անասնագոմերը եւ կալատեղը, որոնք այժմ վերակառուցվում են։ Սպիտակավոր Սուրբ Աստվածածին Սպիտակավորը կառուցվել է 13-րդ դարի սկզբին։ Ունի ուղղանկյուն հատակագիծ, արեւելյան կողմում կիսաշրջանաձեւ խորանով եւ ցածր բեմով։ Ունեցել է գնբեթավոր հորինվածք։ Ունի 2 մուտք՝ արեւմտյան եւ հարավային։ Եկեղեցին կառուցված է դեղնածիրանավուն սրբատաշ տուֆից։ Եկեղեցին վերանորոգվել է Մկրտիչի կողմից 14-րդ դարում՝ ըստ արեւմտյան որմի վրա պահպանված արձանագրություններից։ Երկրաշարժի պատճառով կործանվել է 1679 թվականին, այժմ ավերակ վիճակում է։ Սպիտակավորի Սառցատուն Սպիտակավոր եկեղեցու հարեւանությամբ ապրող բնիկ աշտարակցի Ռազմիկ Սիմոնյանի պատմածը։ Ծիրանավոր Եկեղեցի Աշտարակում, որը գտնվում է Բերդաթաղ կոչվող բնակատեղում։ Բազիլիկ եռանավ տիպի եկեղեցի է, կառուցվել է 5-6-րդ դարերում։ Արտաքին չափերն են՝ 21 մ երկարություն եւ 11 մ լայնություն, 8-13 մ բարձրություն։ Ծիրանավոր Սուրբ Աստվածածինը կառուցված է սեւ գույն ունեցող քարատեսակից, նրանից 150-300 մ հեռավորության վրա գտնվող Կարմրավորը̀ գորշ, իսկ Սպիտակավորը̀ կարմիր քարերով։ Եկեղեցին եղել է հեթանոսական մեհյան, ջրի, երկնային տարերքի, վիշապների պաշտամունքի վայր։ Հայաստանում երբ քրիստոնեությունը պետական կրոն հռչակվեց, դրանից հետո մեհյանը վերափոխվեց եկեղեցու, իսկ հետո վերակառուցվեց 5 -րդ դարին։ 12-րդ դարի 90-ական թվականներին, սելջուկ-թուրքերի դեմ պայքարի տարիներին Զաքարյաններն ավելացրել են եկեղեցու հյուսիսային եւ հարավային կրկնապատերը։ Վերջին վերակառուցումը կատարվել է 18-րդ դարում։ 1990-ական թվականներին կատարվել են պարսպապատների մասնակի մաքրման աշխատանքներ Կարմրավոր Կարմրավորը, կամ Սուրբ Աստվածածին եկեղեցին, 7-րդ դարում կառուցված եկեղեցի է, որը գտնվում է Արագածոտնի մարզի Աշտարակ քաղաքում, կառուցել են Գրիգոր եւ Մանաս քահանաները : Կարմրավորի շուրջը կան շատ հետաքրքիր խաչքարեր, որոնցից առավել հայտնի է Ծակ-Քարը, Այնտեղ մինչ օրս պահվում են ուշադրությանը արժանի երկու հնություններ̀ դրանցից առաջինը մի հնդկական նկարազարդ վարագույր է, որը բերվել էր 1798-99 թթ. Կալկաթայից, իսկ մյուսը՝ Շուխոնց ավետարանը, որը 1873 թվականին նվիրաբերել է աշտարակցի Շուխյանց ընտանիքը։ Կարմրավորը Հայաստանում միակ եկեղեցին է, որի կարմիր կղմինդրե տանիքը մինչ օրս պահպանվել է։ Եկեղեցու դուռը պատրաստել է ազգային վարպետ Սարգիս Պողոսյանը 1983 թվականին։ Անվան ծագումնաբանություն Ըստ ավանդության, Աշտարակում ապրող երեք քույրերը սիրահարվում են Սարգիս անունով մի երիտասարդի։ Ավագ երկու քույրերը որոշում են իրենց զոհաբերել՝ կրտսերին երջանկություն պարգեւելու համար եւ ծիրանագույն ու կարմիր զգեստ հագնելով իրենց նետում են ձորից։ Այս լուրն իմանալով, փոքր քույրը սպիտակ զգեստ է հագնում եւ նա նույնպես իրեն ձորն է նետում, իսկ Սարգիսը դառնում է ճգնավոր։ Հետագայում ձորի եզրին երեք եկեղեցիներ են հայտնվում՝ Կարմրավորը, Ծիրանավորը եւ Սպիտակավորը։ Աշտարակի կամուրջներ Աշտարակի կամուրջ Քասախ գետի կիրճի վրայով Կամրջի առաջին հերթը շահագործման է հանձնվել 1994 թ.-ին, իսկ երկրորդը` 2003 թ.-ին։ Կամրջի երկարությունը 368 մ է, լայնությունը` 26 մ.: Կամրջի բարձրությունը Քասախ գետի մակարդակից 58 մ է։ Աշտարակում Քասախ գետի եւ Մայր առվի վրա կան բազմաթիվ կամուրջներ, սակայն իր մեծությամբ եւ գեղեցկությամբ առանձնանում է Աշտարակի ձորի վրայի կամուրջը։ Այս կամուրջը լինելով ամենամեծը եւ նշանավորը անվանվել է ձորի կամուրջ։ Քասախի կամուրջը մի հին, երեք աչքանի կոփածո քարից կառուցված շինություն է, որ կապում է գետի երկու ափերը միմյանց հետ եւ որի վրայից անցնում է խճուղին դեպի Երեւան եւ դեպի Ապարան։ Դա Աշտարակի հնագույուն կամուրջը չէ, հնագույնի տեղն այժմ էլ երեւում է դրա կողքին։ Թե երբ է շինված այդ կամուրջը եւ ում ձեռքով է կառուցված մինչեւ այժմ էլ անհայտ է, որովհետեւ կամարների մեջ գտնվող արձանագրությունը եղծված է։ Կամուրջը վերականգնել է Երեւանցի Մոծակենց Գրիգորը։ Հնարավոր է բարերարը ծնված լինի Երեւանում եւ ապրելիս եղած լինի Քանաքեռում կամ հակառակը։ Հնագույն կամուրջների մնացորդներ 1664 թվականին Քասախ գետի վրա կառուցված եռակամար կամրջի հարավային կողմի հարեւանությամբ՝ գետի ձախ ափին են գտնվում տարբեր դարերում, տարբեր քարատեսակներով կառուցված, իրար կիպ կպած, երեք հնագույն կամուրջների մնացորդները։ Նրանցից մեկը կառուցված է կարմրավուն սրբատաշ քարերով, երկրորդը՝ նույն գույնի, սակայն անտաշ քարերով, իսկ երրորդից պահպանվել են միայն հիմքի բազալտե քարերը։ Յուրաքանչյուրի լայնությունը երեք մետր է։ Զարմանալի է, որ մինչեւ օրս բոլոր հնագետները դրանք դիտել են, որպես մեկ ամբողջական կառույցի մնացորդ։ «Իսկ կամուրջն,-ասում է նա (Առաքել Վարդապետ Դավրիժեցին-Ս.Տ.Ս)-որ է ի վերայ Քասախ գետոյն, ի մեջ խորագույն ձորոյն, որ մերձ է ի գիւղն Աշտարակ, որ էր մեծակն եւ բարձրաշեն, կրով եւ գործուն քարիվ շինեալ, սա հնացեալ էր եւ խախտեալ եւ ական կէսն եւս փլուզեալ. Բայց կարի հարկավոր էր, քանզի բազում գավառաց եւ բազում ճանապարհաց անցուրդը»։ Սուրբ Կիրակի Եկեղեցի է, որը գտնվում է Աշտարակում։ Այս եկեղեցու անվանումը կապված է Քրիստոսի հարության հետ։ Եկեղեցու կառուցման տարեթվի, ձեւի եւ ծավալային չափերի մասին, միայն Այսօր նույնպես պահպանվում է սրբավայրը եւ այնտեղ հավատացյալները մոմոր են վառում եւ երկրպագում Աստծուն Սուրբ Կիրակի եկեղեցու գմբեթի մի մնացորդը պահպանվում է մի փոքրիկ ծածկի՝ Գետափնյա փողոցի համար 37 տան բակում։ Նորահայտ խաչքար Խաչքարը բաժանված է 5 կտորների, որոնցից 3 կտորները Ս. Սողոմոնյանը հայտնաբերել է Կարմրավոր եկեղեցու գերեզմանոցում, իսկ չորրորդը Ծիրանավոր եկեղեցում, հինգերորդը դեռեւս չի հայտնաբերվել։ Խաչքարը ներկայումս գտնվում է Կարմրավոր եկեղեցու հյուսիսային պատի մետ գտնվող պատվանդանի վրա։ Աշտարակի ջրաղաց Ջրաղացը կառուցել են Աղումյանները հետագայում գնել են Շահազիզյանները եւ անվանել Մուխսոնց ջաղաց։ Արագածոտն գավառում ամենամեծերից մեկն է եղել, սպասարկել է նաեւ Արարատյան դաշտի շատ այլ բնակավայրեր։ Ջրաղացի քարերն իրար կողք կողքի շարած են մի ընդհանուր սրահի մեջ։ Գետի կողմն են նայում բավականին մեծ 4 լուսամուտներ, որոնք, ինչպես նաեւ տանիքի կղմինդրով ծածկը, 1970-ական թթ. հիմնական վերանորոգումների արդյունք են։ Ներկա ժամանակներում պահպանվել է ջրաղացը գրեթե ամբողջությամբ եւ համարվում է Աշտարակի պատմական հուշահամալիրներից մեկը։ Աշտարակի առաջին բաղնիք Աշտարակի առաջին բաղնիքը իր հին պատմությունը ունի։ Այդ թեմային անրադարձել է նաեւ աշտարակցի գրող Վալտեր Արամյանը, իր «Աղքատների ընտանիքը» պատմվածքով («Վերադարձ» երկերի ժողովածու, Երեւան 1983)։ Գրողը «Աղքատների բաղնք» է անվանում ձորի ճանապարհին, Խոջա Փլավի կամրջին չհասած ձախ կողմի բաղնիքը։ Աշտարակում մինչեւ 20-րդ դարի կեսերին բաղնիք գոյություն չի ունեցել։ Վ. Արամյանի պատմվածքի հիմքը հիմնականում իրական դեպքերն են, Աշտարակում հայտնի բացարձակ իրողություններ՝ բացի մի քանի գեղարվեստական երանգավորումներից։ Աշտարակի առաջին բաղնիքը կառուցվել է բնիկ Աշտարակցի Տեր Արշակ Զաքարյանը (Զաքոյենց)։ Նրա երազանքներից է եղել կառուցել հասարակական բաղնիք, որոնց նմանը տեսել էր Թիֆլիսում եւ Երեւանում։ Նա մի օր կնոջն ասում է. Ըստ Ա. Արամյանի բաղնիքը օգտագործելու ընթացքում, Ա. Զաքարյանը իրենց այգում ինչքան ծառ ու ճյուղ կա՝ կտրում է եւ հնոցում վառում, բայց դրանից հետո չի կարողանում վառելիք հասցնել։ Նրան այդ հարցով օգնում են գյուղացիները։ Այդ ժամանակ է, որ ջրաղացներից մեկը, չուզուղության լուր է տարածում, թե բաղնիքում ցերեկները անտեսանելի, իսկ գիշերները «ափաշկարա» լողանում են սատանաները՝ «ինչ-որ մեկը իր աչքով է տեսել» դա «սատանաների բաղնիք է» եւ այլն, որից խուսափելով հարուստները այլեւս բաղնիք չէին գնում, այն մնացել է որպես աղքատների բաղնիք, որից էլ առաջացել է «Աղքատների բաղնիք» անվանումը։ Այս ամենը ընդամենը մտքի հնարքներ են, գեղարվեստական երանգավորումներ։ Իրականում հիմնականում հաճախել են հարուստները, հաճախ էլ նրանք այնտեղ կազմակերպել են խնջույքներ։ Բաղնիքն ունի մեկական ընդհանուր եւ առանձնալողալարներ՝ յուրաքանչյուրը իր հանդերձասրահով։ Լողարանի երեք կողմերում՝ պատերի տակ շարված են քարե գուռեր, իսկ պատերի երկարությունում եւ կենտրոնում դրված են նստարաններ, հարավային պատից կաղված է ցնցուղը։ Լողարանները ունեն իրենց շոգեհարման խցիկները։ Հասան Խանի առու Եր. Շահազիզը վկայում է նրա երբեմնի գոյություն ունեցած լինելը. «մինչեւ որ 1910 թվին 30 բահեն ջուր առնելու իրավունք է տվել նրանց՝ աշտարակցիներին գետից՝ Քասախ, գարնանային ջրերից, Աստվածընկալ գյուղի տակից, մի արտոնություն, որից, սակայն, չեն կարողացել օգտվել գյուղացիք՝ նյութական սղության պատճառով։ Ջուրը պիտի հանվի եղել Հասան խանի կոչված հին առվի հունով, որ մինչեւ օրս էլ պարզ երեւում է»։ Աշտարակի հին հինքին Արարատ Ղարիբյանը իր «Հայ բարբառագիտություն» աշխատության մեջ, որպես Աշտարակի խոսվածքի բնորոշ բառեր օգտագործում է իքի, հած եւ կանածի ձեւերը՝ «մի մութ քշեր ա հափումը կանած ի»։ Ուսումնասիրված բառարաններում հիքի բառը չի բացատրվում, միայն Էդ. Աղայանն ունի «հիքություն» եւ Ստ. Մալխասյանը՝ «հիգություն», որոնք նշանակում են թշվառություն, եւ ոչ մի կապ չունեն հիքի բառարմատի հետ։ Խոջաբաղերի տարածքում 1987 թվականին հայտնաբերվեցին բազմաթիվ հնձաններ, որոնց տարիքը գիտական հիմնավորումներով հաշվվում է 3 դարից. իսկ որտեղ հնձան, այնտեղ անկասկած խաղողի այգի։ Սկզբում այգիները տնկել են գյուղամերձ ու հարմարավետ հողատարածություններում, ապա շարունակել տարածել ավելի հեռուներում, մինչեւ ներկայիս տարածքները՝ Օշականի, Ոսկեվազի եւ Փարպիի հողային սահմանները։ Գյուղամերձ ամենամեծ ու ամենահին հինքին եղել է Շուխոնցն (Շուխյան տոհմ), որը սկսվել է Բերդաթաղի մոտերքից եւ հասել մինչեւ Բեգլարենց (որոնք Շուխյան տոհմի մի շառավիղն են) տունն ու այգին, մինչեւ ներկայիս կապի հանգույցի շենքը։ Նրանից հետո սկսվել է Ազատենց (Ազատյան տոհմ) հիքին։ Այն զբաղեցրել է թատրոնի շենքի, Ներսես Աշտարակեցու անվան հրապարակի տարածքները, հասել մինչեւ Տերյան փողոցը։ Մինչեւ այժմ էլ Շուխյան եւ Ազատյան տոհմերի բազմաթիվ ընտանիքների առանձնատներ են գոյատեւում իրենց պապենական այգիներում։ Քույր քաղաքներ Ալֆորվիլլ, Ֆրանսիա Կրթություն եւ մշակույթ Աշտարակում կան 5 հիմնական եւ 1 ավագ դպրոցներ՝ No1 - Ներսես Աշտարակեցու անվան հիմնական դպրոց No2 - Սմբատ Շահազիզի անվան հիմնական դպրոց No3 - Պերճ Պռոշյանի անվան հիմնական դպրոց No4 - Գրիգոր Ղափանցյանի անվան հիմնական դպրոց No5 - Նորայր Սիսակյանի անվան ավագ դպրոց Վարդգես Պետրոսյանի անվան հիմնական դպրոց Կան 6 մանկապարտեզներ «Մանուշակ» «Հասմիկ» «Արեւիկ» «Ծիծեռնակ» «Զեփյուռ» «Հովիկ» Գործում է Այվազյանի անվան երաժշտական դպրոցը, կա նաեւ արվեստի դպրոց։ Աշտարակում են հայ արձակագիր Պերճ Պռոշյանի եւ կենսաքիմիկոս Նորայր Սիսակյանի տուն-թանգարանները։ 1931 թվականից հրատարակվել էր Աշտարակ թերթը։ Գիտական կենտրոններ ՀՀ ԳԱԱ Ռադիոֆիզիկայի եւ էլեկտրոնիկայի ինստիտուտ ՀՀ ԳԱԱ Միքայել Տեր-Միքայելյանի անվան Ֆիզիկական հետազոտությունների ինստիտուտ «Տրանզիստոր» գիտաարտադրական միավորում Օպտիկական անկյունային եւ գծային տեղաշարժի չափիչների գիտաարտադրական միավորում Պատկերասրահ Արցախյան պատերազմում զոհված ազատամարտիկներին նվիրված հուշակոթող ու գերեզմանոց Գրականություն Նորայր Զորյան. Աշտարակ, Գրիգոր Գրիգորյան փողոց, «Գարուն», 1967, No 6: Ծանոթագրություններ Աղբյուրներ Սիմոն Տեր-Սիմոնյան, Աշտարակի ժողովրդական տեղանունների բառարան, Երեւան, 2008։ Երվանդ Շահազիզ, Աշտարակի պատմությունը, Երեւան, 1987։ Արտաքին հղումներ Արագածոտնի մարզային գրադարան Աշտարակի քաղաքապետարանի պաշտոնական կայք Օրվա հոդված Աշտարակ 9-րդ դարի հիմնադրումներ Հայաստանում Արագածոտնի մարզի տեսարժան վայրեր


source: wikipedia

text: Արարատի մարզ, մարզի կարգավիճակ ունեցող վարչատարածքային միավոր Հայաստանում։ Մարզկենտրոնն Արտաշատ քաղաքն է։ Տարածքը 2096 կմ2 է։ Արարատի մարզը գտնվում է Հայաստանի հարավ-արեւմուտքում։ Հյուսիս-արեւմուտքից սահմանակից է Արմավիրի մարզին, հյուսիսից՝ Երեւանին ու Կոտայքի մարզին, արեւելքից Գեղարքունիքի եւ Վայոց ձորի մարզերին, հարավից՝ Ադրբեջանի մասը կազմող Նախիջեւանին, իսկ հարավ-արեւմուտքից Թուրքիային։ Բնական պայմաններ Արարատի մարզի հարավարեւմտյան եզրին զուգահեռ 6-13 կմ լայնությամբ ընկած է Արարատյան հարթավայրի հարավարեւելյան մասը։ Հյուսիսում Երանոսի լեռնաշղթան է։ Հյուսիսային սահմանն անցնում է Ազատ եւ դրա վտակ Գողթ գետերով։ Հյուսիս-արեւելքում Գեղամա լեռնաշղթայի հարավարեւմտյան հատվածն է։ Արեւելքում Մժկատարի լեռներն են, որից արեւմուտք ընկած է Դահնակի լեռնաշղթան, սրանից էլ հարավ գտնվում է Ուրծի լեռնաշղթան։ Մարզի կենտրոնում Երասխի լեռներն են, Կոտուց, Խոսրովասար լեռնագագաթները եւ այլ լեռնազանգվածներ։ Տարածքի ամենացածր կետը հարավում է՝ Արաքսի հունի մոտ՝ 801 մ։ Ամենաբարձր կետը հյուսիս-արեւելքում գտնվող Սպիտակասար լեռնագագաթն է՝ 3555,7 մ։ Տարածքի միայն մոտ 30%-ն է հարթավայրային։ Մարզի խոշոր գետերն են Արաքսը, Հրազդանը, Ազատը, Վեդին։ Համեմատաբար փոքր գետերից են Արածոն, Չորասու հեղեղատարը, Ազատի ու Վեդիի վտակները՝ Քաջառուն (Դարբանդ), Խոսրովը, եւ այլն։ Արարատյան հարթավայրով անցնող գետերը ունեն ոռոգիչ նշանակություն։ Ազատի վրա Լանջազատ գյուղի մոտ կառուցված է Զովաշենի ջրամբարը եւ համանուն ՀԷԿ-ը։ Արարատի մարզում տարածված են Հայաստանում առկա բոլոր 8 լանդշաֆտային գոտիները։ Ցածրադիր շրջաններից մինչեւ բարձրադիր շրջաններ դրանք հաջորդում են իրար այս հերթականությամբ. անապատային, կիսաանապատային, չոր տափաստանային, տափաստանային, լեռնաանտառային, մերձալպյան, ալպյան, ձյունամերձ։ Բայց սրանցից հիմնականներն են կիսաանապատային (Արարատյան հարթավայրում), չոր տափաստանային (միջին բարձրության լեռներում), ալպյան (Գեղամա լեռնաշղթայի լանջերին)։ Պայմանավորված Հայկական լեռնաշխարհի լեռնային մակերեւույթով՝ այս ամբողջ տարածաշրջանում՝ այդ թվում Արարատի մարզում, կլիման ենթակա է վերընթաց գոտիականության։ Մասնավորապես այս մարզում առկա են Հայաստանում տարածված կլիմայի 8 տիպերից 6-ը, որոնք հարթավայրային շրջաններից մինչեւ լեռնային շրջաններ իրար հաջորդում են հետեւյալ հաջորդականությամբ. չոր խիստ ցամաքային չոր ցամաքային չափավոր ցամաքային բարեխառն ցուրտ լեռնային ձյունամերձ Արարատի մարզում տարեկան միջին ջերմաստիճանը ցածրադիր եւ բարձր լեռնային շրջանների միջեւ տատանվում է +10 °C-ի եւ -2 °C-ի միջեւ։ Ձմռանն անհողմ եղանակի պայմաններում տեղի է ունենում ջերմաստիճանային շրջադասություն. սառն ու ծանր օդը կուտակվում է Արարատյան դաշտում։ Այդ պատճառով միջին գոտում՝ մինչեւ 2000 մետր բարձրությունները, ձմեռը լինում է ավելի տաք եւ արեւոտ, քան Արարատյան գոգավորությունում։ Գարունն անցողիկ է եւ կարճատեւ։ Մայիսի երկրորդ տասնօրյակից օդի ջերմաստիճանն անցնում է 15 °C-ից, սկսվում է չոր, հաճախ խորշակներով երկարատեւ ամառը, որը շարունակվում է մինչեւ սեպտեմբերի երկրորդ կեսը։ Աշունը մեղմ է, անհողմ, հաճախ են թույլ անձրեւները։ Մարզի հարթավայրային շրջանների համար բնորոշ են լեռնահովտային քամիները։ Ամռանը՝ կեսօրից հետո, քամին Գեղամա լեռներից փչում է հովիտներ՝ մեղմացնելով ամառվա տապը։ Հունվարյան միջին ջերմաստիճանն է այդ շրջաններում համապատասխանաբար -6 °C եւ -12 °C, հուլիսյան ջերմաստիճանը՝ +26 °C եւ +8 °C, միջին տարեկան տեղումները՝ 200 մմ եւ 1000 մմ։ Ցածրադիր շրջաններում դիտված բացարձակ առավելագույն եւ նվազագույն ջերմաստիճաններն են -33 °C եւ +42 °C, ընդ որում վերջինս Հայկական լեռնաշխարհում դիտարկված բացարձակ առավելագույն ջերմաստիճանն է եւ այն գրանցվել է Արարատյան հարթավայրի հարավ-արեւելքում։ Ընդհանուր առմամբ Արարատի մարզն աչքի է ընկնում կլիմայի չորությամբ։ Ջրագրություն Արարատի մարզի գետերը պատկանում են Արաքսի ավազանին։ Նրա տարածքով են անցնում Հրազդան գետն իր ստորին հոսանքով, իսկ Ազատ, Վեդի եւ Արածո գետը՝ ամբողջ ընթացքով՝ ակունքից գետաբերան։ Մի քանի տասնյակ գետակներ էլ ամռանը բոլորովին ցամաքում են։ Գետերից միայն Արածո գետն է, որ իր ստորին հոսանքում անցնում է Հայաստանից դուրս։ Մնացած գետերի ջրերն ամռանը լիարժեք օգտագործվում են ոռոգման կարիքների համար։ Սնումը ձնհալքային, անձրեւաջրային, վարարում են ապրիլ-մայիս ամիսներին։ Ոռոգման նպատակով Ազատ գետի վրա կառուցվել է համանուն ջրամբարը, Արածո գետի վրա՝ Զանգակատան ջրամբարն է Հորթուն բնակատեղիի մոտ։ Մարզում կառուցվել է Կախանովի եւ Արտաշատի ջրանցքները 19-20-րդ դարերում։ Կախանովի ջրանցքը կառուցվել է 1870-1874 թվականներին Անդրկովկասյան փոստային օկրուգի պետ գեներալ Ն. Ն. Կախանովի նախաձեռնությամբ դեռեւս հնագույն ժամանակներից գոյություն ունեցող ջրանցքի ընթացքով։ 1870 թվականին Կախանովը Արազդայանի (Երասխավան) կիսաանապատները 65 տարով վարձակալեց՝ նպատակ ունենալով այնտեղ զբաղվել շաքարի ճակնդեղի մշակությամբ։ 1874 թվականի նոյեմբերի 5-ին շինարարությունն ավարտվեց։ Ջրանցքն ունի 36 կմ երկարություն։ Այն վերակառուցվել է 1930 թվականին։ Արտաշատի ջրանցքը կառուցվել է 1930 թվականին։ Սկիզբ է առնում Հրազդան գետի ձախ ափից՝ Երեւանի տարածքում, ունի 61 կմ երկարություն։ Վեդի գետն ու իր Քարաղբյուր, Շաղափ վտակներն ունեն տեղական ոռոգիչ նշանակություն։ Մարզի հողատարածքների ոռոգումն ապահովելու նպատակով կառուցված են Մխչյանի, Ազատի, Արմաշի, Քաղցրաշենի, Մասիսի, Արազափի խոշոր ջրհան կայանները։ Տնտեսություն Արարատի մարզը տնտեսապես Հայաստանի ամենազարգացած մարզերից է, հատկապես կարեւոր է մարզի գյուղատնտեսական նշանակությունը։ Ունենալով Արարատյան դաշտի մի մեծ հատված՝ մարզը տալիս է Հայաստանի գյուղատնտեսական արտադրանքի զգալի մասը։ Առավել զարգացած է երկրագործությունը։ Հիմնական պտղատու այգիներն են խաղողի, ծիրանի, դեղձի այգիները, մշակվում են նաեւ կեռաս, սալոր, խնձոր, տանձ եւ այլն։ Մարզի հիմնական մշակաբույսերն են ձմերուկ, սեխ, լոլիկ, վարունգ, լոբի, սիսեռ, կանաչ պղպեղ, սմբուկ, ցորեն։ Երկրագործությունը 90 տոկոսով ոռոգովի է։ Այդ նպատակով օգտագործվում է ինչպես գետերի ջրերը՝ իրենց ջրանցքներով, այնպես էլ արտեզյան հորերի ջրերը։ Լեռնային հատվածներում զարգացած է նաեւ անասնապահությունը՝ հիմնականում ոչխարաբուծություն, ավելի քիչ՝ խոշոր եղջերավոր անասնապահություն։ Արարատի մարզի արդյունաբերությունում, կարեւոր տեղ ունի լեռնահանքային արդյունաբերությունը։ Արարատ քաղաքի մոտ արդյունահանվում է տրավերտին, կրաքար, ավազ, մարզի այլ հատվածներում նույնպես կան տրավերտինի, ավազի, մարմարի, բազալտի հանքեր։ Կան հանքային ջրեր՝ Արարատ եւ Վեդի։ Մետաղական հանածոների արդյունաբերական պաշարներ չկան։ Շատ մեծ է սննդի արդյունաբերության նշանակությունը։ Գոյություն ունեն մի շարք գործարաններ, որոնք զբաղվում են մարզում արտադրված գյուղմթերքի վերամշակմամբ՝ մուրաբաների, բնական հյութերի, պահածոների, տոմատի մածուկների արտադրությամբ։ Մարզը նաեւ ալկոհոլային խմիչքների արտադրության առանցքային կենտրոններից է։ Հիմնական արտադրատեսակներն են կոնյակ, գինի, օղի։ Զբոսաշրջային խոշոր կենտրոն է Խոր Վիրապի վանական համալիրը։ Արարատի մարզի տնտեսության հիմնական ճյուղերի տեսակարար կշիռը ՀՀ համապատասխան ճյուղերի ընդհանուր ծավալում, 2020 Աղբյուրը՝ armstat.am Մարդկային ներուժի զարգացման ինդեքս Ստորեւ ներկայացված է Մարդկային ներուժի զարգացման ինդեքսի փոփոխությունը ըստ տարիների ։ Այն իրենից ներկայացնում է մարզի կրթական մակարդակի, կյանքի սպասվող տեւողության եւ մեկ անձին ընկնող տարեկանի եկամուտների համախառն ցուցանիշ։ Պատմամշակութային հուշարձաններ Արարատի մարզի պատմամշակութային հուշարձաններից են Լուսառատ գյուղից 1,6 կմ հյուսիս-արեւմուտք գտնվող բլուրների վրա տեղադրված Խոր Վիրապ վանական համալիրը եւ Արտաշատ հնավայրը, Դվին հնավայրը՝ Հնաբերդ եւ Վերին Արտաշատ գյուղերի միջեւ ընկած բլրի վրա, Տափի բերդը՝ ամրոցը եկեղեցիով (որը կոչվում է Գեւորգ Մարզպետունու անունով)՝ Ուրցաձոր գյուղից 6-6,8 կմ հյուսիս-արեւելք, Հավուց Թառ վանական համալիրը՝ Գառնի գյուղից 2,8-3,4 կմ արեւելք, XII դարի Սուրբ Կարապետ վանքը՝ Լանջառ գյուղից 5,7-6,3 կմ հյուսիս-արեւմուտք, Կաքավաբերդը (Գեղիի կամ Քեղիի բերդ)՝ Գառնի գյուղից 12,3-13 կմ հարավ-արեւելք, Աղջոց վանքը՝ Գառնի գյուղից 6,1-6,5 կմ հարավ-արեւելք։ Բնակավայրեր Քաղաքներ Արտաշատ Արարատ Մասիս Վեդի Գյուղեր Աբովյան (գյուղ) Ազատաշեն Ազատավան (գյուղ) Այգավան Այգեզարդ Այգեպատ Այգեստան Այնթափ Ավշար Արալեզ Արարատ Արաքսավան Արբաթ Արգավանդ Արմաշ (Արարատի մարզ) Արեւաբույր Արեւշատ Բաղրամյան Բարձրաշեն Բերդիկ Բերքանուշ Բյուրավան Բուրաստան Գեղանիստ Գետազատ Գետափնյա Գինեվետ Գոռավան Դալար Դաշտավան Դաշտաքար Դարակերտ Դարբնիկ Դեղձուտ Դիմիտրով Դիտակ Դվին Եղեգնավան Երասխ Զանգակատուն Զորակ Լանջազատ Լանջանիստ Լանջառ Լուսաշող Լուսառատ Խաչփառ Կանաչուտ Հայանիստ Հնաբերդ Հովտաշատ Հովտաշեն Ղուկասավան Մասիս Մարմարաշեն Մխչյան Մրգանուշ Մրգավան Մրգավետ Նարեկ Նիզամի Նշավան Նոյակերտ Նորաբաց Նորամարգ Նորաշեն Նոր Խարբերդ Նոր Կյանք Նոր Կյուրին Նոր ուղի Շահումյան Շաղափ Ոսկետափ Ոստան Պարույր Սեւակ (գյուղ) Ջրահովիտ Ջրաշեն Ռանչպար Սայաթ-Նովա Սիս Սիսավան Սիփանիկ Սուրենավան Վանաշեն Վարդաշատ Վարդաշեն Վերին Արտաշատ Վերին Դվին Տափերական Ուրցալանջ Ուրցաձոր Փոքր Վեդի Քաղցրաշեն Ծանոթագրություններ Աղբյուրներ Հայաստանի սովետական հանրագիտարան, Երեւան, 1987 թ. Արտաքին հղումներ Արարատի մարզային գրադարան Արարատի մարզ


text: Արտաշատ, քաղաք Հայաստանի Արարատի մարզում։ Գտնվում է Արաքս գետի ափին, Արարատյան դաշտում՝ Երեւանից 30 կմ հարավ-արեւելք։ Լինելով Հայաստանի չորրորդ մայրաքաղաքը, Արտաշատը ներկայումս Արարատի մարզի մարզկենտրոնն է։ Արտաշատը գտնվում է Երեւան-Նախիջեւան-Բաքու եւ Նախիջեւան-Թավրիզ երկաթուղու ու Գորիս-Ստեփանակերտ ճանապարհի վրա։ Կառուցվել է հայոց Արտաշես Ա արքայի կողմից մ.թ.ա. 176 թ.-ին եւ ծառայել է որպես Մեծ Հայքի մայրաքաղաք մ.թ.ա. 185 - մ.թ.120 թթ.։ Ներկայիս Արտաշատ քաղաքն ունի մոտ 29000 բնակչություն եւ գտնվում է 5 կմ հյուսիս-արեւմուտք պատմական Արտաշատից։ Արտաշատ մայրաքաղաքը հիմնադրվել է Արտաշեսյան արքայության՝ Արտաշես 1 արքայի օրոք։ Կարթագենացի զորավար Հաննիբալը փախել էր իր երկրից եւ հանգրվանել Հայաստանում։ Հենց նրան էլ Արտաշես արքան վստահում է քաղաքի նախագծումն ու կառուցման աշխատանքների իրականացումը։ Քաղաքի կառուցման աշխատանքները սկսվում են մ.թ.ա. 197 թ.-ին (ըստ Մ. Խորենացու« Հայոց Պատմություն» աշխատության) եւ տեւում 30 տարի։ Քաղաքը կառուցվում է Խոր Վիրապի (այժմ քրիստոնեական եկեղեցի այն ժամանակ բանտ ավազակների համար)։ Քաղաքը գտնվում էր Սեւջուր եւ Արաքս գետերի խառնարանում։ Քանի որ քաղաքը նախագծել էր Հաննիբալը, քաղաքին տալիս են երկրորդ անուն՝ Հայկական Կարթագեն։ Բնակչություն Քաղաքի բնութագիր Քաղաքն ունի 22,5 կմ2 տարածք, բաղկացած է 4 թաղամասերից։ Քաղաքն ունի 6 դպրոց, որոնցից մեկը ավագ է, իսկ հինգը՝ միջնակարգ, գործում է 7 պետական մանկապարտեզ, սակայն կան նաեւ մասնավոր հաստատություններ, նախկինում գործել է համալսարան։ Քաղաքում գործում է մարզադպրոց եւ մարզադպրոցին կից ֆուտբոլային խաղադաշտ, որը տեղավորում է մոտ 3000 հանդիսական։ Քաղաքի զարդն է համարվում տեղի՝ Արտաշատի Ամո Խարազյանի անվան պետական թատրոնը, որը տեղավորում է 500-ից ավել հանդիսական։ Այստեղ գործում է նաեւ մշակույթի տուն։ Քաղաքում է գտնվում նաեւ Արարատի մարզային հիվանդանոցը, ինչպես նաեւ քաղաքային պոլիկլինիկան։ 2023 թվականի մարտին Հայաստանի Կառավարությունը Արտաշատ հնագույն մայրաքաղաքի տարածքում պատմամշակութային արգելոցի ստեղծման մասին որոշում է ընդունել։ Արտաշատ քաղաքի պատմական զարգացման ընթացք Արտաշես Առաջինը մ.թ.ա. 189-ին իրեն հռչակելով Մեծ Հայքի թագավոր ձեռնամուխ եղավ հայկական հողերի միավորմանը։ Այն ժամանակ Մեծ Հայքից բացի կային եւս երեք հայկական թագավորություններ՝ Կոմմագենի, Ծոփքի եւ Փոքր Հայքի, որոնք բոլորն էլ միաժամանակ հռչակվեցին անկախ։ Արտաշեսին հաջողվեց մեծապես ընդարձակել երկիրը։ Դուրս գալ Սեւ եւ Կասպից ծովերի ափերը, բայց միասնական հայկական պետություն նրան վիճակված չէր ստեղծել. այդ իրագործեց նրա թոռը՝ Տիգրան Մեծը։ Արտաշեսը հայ ժողովրդի պատմության ընթացքում հանդես եկած քաղաքական եւ ռազմական ամենախոշոր գործիչներից էր։ Նրա բարեփոխումների արդյունքն էր նաեւ նոր մայրաքաղաքի Արտաշատի հիմնադրումը։ Մասնագետների կարծիքով դժվար է ասել, թե երբ է դրվել քաղաքի առաջին քարը. ենթադրվում են տարբեր թվականներ՝ մ.թ.ա. 189 թ., 185 թ., 166 թ. եւ այլն։ Նախընտրելին, թերեւս, 185 թ. է։ Ինչպես, վկայում են օտարերկրյա պատմիչները, քաղաքի կառուցման վայրը ընտրել է հին աշխարհի նշանավոր զորավարներից մեկը՝ կարթագենցի Հաննիբալը, իսկ նա Արտաշեսի մոտ կարող էր հռոմեացիներից ապաստանլ հենց այդ թվականներին։ Ըստ Պլուտարքոսի՝ Հաննիբալը, «բազմաթիվ օգտավետ գործերով խորհրդատու լինելով Արտաշեսին» եւ նկատելով« չօգտագործված ու անտեսված հարմարագույն ու խիստ հաճելի մի վայր, տեղում ուրվագծեց քաղաքի հատակագիծը»։ Տեղանքն, հիրավի, հոյակապ էր ընտրված վեհափառ Արարատին ակնդետ բլուրները, որ լքված բնակատեղի էին, երկրի մայրաքաղաք լինելու ամենագեղատեսիլ վայրն էր։ «Հայկական Կարթագենը»՝ ինչպես Արտաշատն անվանեցին ժամանակակիցները ունեցել է միասնական հատակագիծ, լինելով ժամանակի խոշորագույն քաղաքներից մեկը։ Նկարագրելով Արտաշատի հիմնադրումը պատմահայր Մովսես Խորենացին նշում է, որ Արտաշեսը« Արտաշատը գտնվում է այն տեղը, որտեղ Արաքսը եւ Սեւջուրը խառնվում են, եւ այնտեղ բլուրը հավանելով, քաղաք է շինում եւ իր անունով կոչում Արտաշատ։ Ուստի առանց դժվարության այնտեղ կանգնեցնում է մեհյան։ Բագարանից այնտեղ են փոխադրվում Արտեմիսի արձանը եւ բոլոր հայրենական կուռքերը»։ Խոր Վիրապի բլուրների մակերեսային պեղումներից հայտնաբերվել են հազարավոր նետասլաքներ. որոնք վկայում են, որ քաղաքի համար մղվել են արյունահեղ մարտեր։ Դարերի ընթացքում Արտաշատը երկրի ոչ միայն քաղաքական, այլեւ տնտեսական, առեւտրական ու արհեստագործական կենտրոն էր։ Գտնվելով միջազգային առեւտրական ուղիների կիզակետում՝ քաղաքն ապրանքներ էր ներմուծում Հնդկաստանից ու Ցեյլոնից, Միջերկրականի ափամերձ երկրներից, իր հերթին արտահանելով բազմահմուտ արհեստավորների ձեռակերտները։ Արտաշատով էր անցնում հռչակավոր «մետաքսի ուղին», որով Հնդկաստանից, Չինաստանից եւ արեւելքի այլ երկրներից առեւտրականները, կտրելով երկար ճանապարհ, ներմուծում էին բրինձ ու համեմունքներ, փղոսկր եւ սեւ փայտ, բամբակ ու բամբակյա գործվածքեղեն, պերճանքի առարկաներ։ Արտաշատից էլ այլ երկրներ էին արտահանվում հացահատիկ ու գինի, կապար, պղինձ, անագ, ոսկեթել ու ոսկեկար շորեր, ոսկյա ու արծաթյա սպասքեղեն, գեղարվեստական իրեր, բուրդ, կաշի, ձիեր ու ջորիներ։ Հելլենիստական դարաշրջանում Հայաստանում հաշվվում էր մոտավորապես հիսուն արհեստ։ Մայրաքաղաք Արտաշատում կային բազմաթիվ «գործոց տներ», որոնցում պատրաստված զենքերն ու զրահները, շքեղ կահկարասին ու պերճանքի առարկաները, բրուտագործական ու մետաղագործական արտադրանքը ողողել էին քաղաքի շուկան, ունեին մեծ պահանջարկ նաեւ հեռավոր երկրներում։ Արտաշատում էր մշակվում որդան կարմիր ներկը, որը մեծ պահանջարկ ուներ հին աշխարհում։ Երկար ժամանակ գիտնականները չէին կարողանում ճշտել Արտաշատ քաղաքի տեղը։ Կես դար էլ պիտի անցներ, որպեսզի տեղանքում սկսվեին հնագիտական աշխատանքները։ 1967 թ. Արտաշատ հին քաղաքի մոտ՝ Փոքր Վեդի գյուղի ծայրին հայտնաբերված լատիներեն արձանագրությունները առիթ ծառայեցին ավելի հանգամանորեն ծանոթանալու Արտաշատի տեղանքին, մասամբ էլ մղվեցին շուտով ձեռնարկելու Հին Հայաստանի փառաբանված մայրաքաղաքի պեղումները, որոնք սկսվեցին 1970 թ. Հայկական ՍՍՀ գիտությունների ակադեմիայի հնագիտության եւ ազգագրության ինստիտուտի հնագիտական արշավախմբի ջանքերով։1970 թ հնագետներ, Բ. Առաքելյանի, Գ. Տիրացյանի եւ Ժ. Խաչատրյանի գլխավորությամբ սկսվեցին հնագիտական պեղումներ Խոր Վիրապ վանական համալիրի մոտակա բլուրներում, որը նոր էջ բացեց հայոց կարթագենի՝ Արտաշատի պատմության մեջ։ 1980-90-ական թթ. Արտաշատ մայրաքաղաքի հարավային հատվածում իրականացված պեղումներն ի հայտ բերեցին նաեւ լավ պահպանված ուրարտական ժամանակաշրջանի նյութական մնացորդներ։ Դրանք, մասնավորապես, որմնախորշերով եւ որմնահեցերով օժտված աղյուսաշարի մնացորդներ էին, վաղ շրջանի ուրարտական խեցանոթների բազմաթիվ նմուշներ եւ գիշերաքարից ու խալցեդոնից պատրաստված ուրարտական կոնաձեւ ու պրիզմայաձեւ կնիքներ։ Պահպանված կառույցի մնացորդներն այնքան տպավորիչ էին ու կատարյալ, որ որոշ մասնագետներ անգամ նախնական կարծիք հայտնեցին այն մասին, թե բացված ուրարտական հուշարձանը հնարավոր է, որ Մենուայի կողմից Արաքսի ափին, նվաճված Լուխիունի երկրի տարածքում կառուցված Մենուախինիլին լիներ։ Արտաշատը եղել է միջազգային առեւտրի խոշոր կենտրոն, որի դերը մեծացել է հատկապես I-II դդ.՝ Հռոմի եւ Արեւելքի երկրների միջեւ առեւտրական կապերի ընդլայնման շնորհիվ։ Արտաշատի լայն կապերի մասին են խոսում նրա արխիվներից մեկում հայտնաբերված ավելի քան 8 հազար կնքադրոշմները, որոնցով վավերացրել են առեւտրական գործարքները, նամակները, այլ փաստագրեր։ Արտաշատի կնքադրոշմներում ներկայացված են անտիկ աշխարհի շատ երկրներ՝ Հնդկաստանից մինչեւ Հռոմ եւ հյուսիսային մերձսեւծովյան երկրներից մինչեւ Եգիպտոս։ Գտնվել են հայկական եւ հարեւան 9 երկրների (սելեւկյան, պարսկական, պոնտական, հռոմեական եւ այլն) դրամներ։ Արտաշատում հայտնաբերվել են մեծ թվով ներմուծված խեցեղեն, ապակյա անոթներ, զարդեր, կենցաղային իրեր ու առարկաներ։ Առեւտրի աշխուժացումը նպաստել է արհեստագործության զարգացմանը։ Աղբյուրները հիշատակում են մոտ 50 արհեստների մասին։ Արտաշատում զբաղվել են գրեթե բոլոր արհեստներով։ Բացվել են նաեւ արհեստանոցներ, որոնցում պատրաստվել են գործիքներ, խեցեղեն, ապակեղեն, լավ մշակված ու քանդակված շինարարական քարեր եւ մետաղե անոթներ, զարդեր, զենքեր եւ այլն։ Զարգացած էին մետաղագործական արհեստները՝ դարբնությունը, զինագործությունը, պղնձագործությունը, գեղարվեստական մետաղագործությունը, ոսկերչությունը, արծաթագործությունը, ու առարկաների պատրաստումը, ինչպես նաեւ ակնագործությունը, փայտի մշակումը, կաշեգործությունը, քանդակագործությունը եւ այլն։ Արտաշատն ուներ առեւտրի, արհեստների եւ երկրագործության համար նպաստավոր պայմաններ։ Քաղաքը շրջապատված էր արգավանդ ու ոռոգելի հողերով, ուր կային ավաններ ու գյուղեր։ Արտաշատը հին աշխարհի միջազգային առեւտրի գլխավոր կենտրոններից էր։ Քաղաքով էր անցնում Հեռավոր Արեւելքից դեպի Միջերկրկանի ափերը ձգվող տարանցիկ առեւտրական ճանապարհը, որով փոխադրվում էին չինական մետաքս եւ այլ ապրանքներ։ Պեւտինգերյան ուղեցույց-քարտեզից (մ.թ. IV դ.) երեւում է, որ Արտաշատում էին հանգուցավորվում Սատաղից (Փոքր Հայք), Տիգրանակերտից (Հայաստանի հվ-արմ.), Սեբաստուպոլսից (Կողքիս), Համադանից (Իրան) եւ Արմազիից (Վրաստան) եկող առեւտրական ուղիները։ Արտաշատը հռչակված է նաեւ որպես տարնացիկ ապրանքների պահեստավայր, մթերանոց եւ առտրական փոխանակությունների կենտրոն։ Արտաշատի միջազգային նշանակությունը ճանաչվել է նաեւ հետագայում՝ Հուստինյանոս կայսերական հրովարտակով։ Արտաշատում կային փողերանոց, գանձատուն եւ մաքսատուն, մի քանի կամուրջ, որոնցից ամենահինն ու հռչակավորը« Տափերականը» կամ «Արտաշատի կամուրջն» էր Արաքս գետի վրա։ Պեղումներով բացվել են միջնաբերդի ամրոցներից մեկը, զինվորական բազմաթիվ կացարաններ, դարբին-զինագործի արհեստանոցներ՝ զենքերի մնացորդների տարբեր տեսակներով, հայտնաբերվել են Տիգրան Բ-ի արծաթյա, սելեւկյան, պարսկական, կապադովկիական, պոնտական եւ հռոմեական դրամներ։ Արտաշատը հայկական հելլենիստական մշակույթի կենտրոն էր։ Ըստ Մովսես Խորենացու Արտաշես Ա-ի օրոք Արտաշատում եղել են Անահիտ-Արտեմիսի, Տիր-Ապոլլոնի տաճարները, նրանց պղնձաձույլ ոսկեզօծ արձանները։ Արտաշատի տաճարներում, փողոցներում, հրապարակներում, մեծահարուստների տներում դրվել են տեղում պատրաստված ոսկեձույլ, ոսկեզօծ եւ քարե արձաններ, ինչպես նաեւ Փոքր Ասիայից բերված մարմարե հունական արձաններ։ Հայտնաբերվել են Ափրոդիտե-Աստղիկի մարմարե անդրին (մ.թ.ա. II-I դդ.), մարմարե այլ անդրիների մասեր։ Արտաշատից գտնված կավե արձանիկները պատկերում են հայկական հեթանոսական աստվածություններ, երաժիշտներ (քնարահարներ, սրնգահարներ), թատերական դիմակներ եւ այլն։ V դարի 2-րդ կեսից Արտաշատն արդեն գյուղաքաղաք էր, իսկ հաջորդ դարում հիշվում է որպես դաստակերտ։ Քաղաքի անկման հիմնական պատճառը կապված է Մեծամոր գետի հունի փոփոխման հետ։ Այս շրջանում քաղաքի մերձակայքում Մեծամորի հունի փոփոխման հետ կապված ճահիճներ էին գոյացել, որոնք գարշահոտություն էին տարածում։ Այդ պատճառով էլ Հայոց Խոսրով Բ արքայի օրոք (331- 339 թթ.) արքունիքն Արտաշատից տեղափոխվեց Դվին։ Պարսից Շապուհ II-ի արշավանքները (364-369 թթ.) եւ Հայաստանի սոցիալ-տնտեսական կյանքում տեղի ունեցած փոփոխությունները եւս որոշակի դեր կատարեցին Արտաշատի անկման գործում։ Եվ այսպես, վերանում է Արտաշատը պատմության ասպարեզից՝ թաղվելով Արարատյան բարեբեր հողի տակ, մնալով անմռունչ շուրջ 15 դար։ Միայն 1950–ական թթ. հայտնաբերվեցին նրա մասունքները, իսկ 1970–ական թթ. սկսվեցին նրա պեղումներն ու ուսումնասիրությունները։ Հուշարձանների ներկա վիճակը Արտաշատ պատմա-հնագիտական արգելավայրը գտնվում է Արարատի շրջանի Լուսառատ գյուղի մոտ։ Այն տարածվում է 12 բլուրների վրա եւ հարթավայրային տարածքներում, որը գրավում է մոտ 500 հա տարածք։ Անձամբ հանդիպում ունեցա ՀՀԳԱԱ հնագիտության եւ ազգագրության ինստիտուտի՝ Արտաշատ հնագիտական արշավախմբի ղեկավար Ժորես Խաչատրյանի հետ, ով ինձ ներկայացրեց, թե ինչպես են սկսել պեղումները հնավայրում, ինչպես են ընթանում եւ ապագայում ինչ պլաններ կան հնավայրի հետ կապված։ Սկսած 1970 թ. ՀՍՍՀ ԳԱ հնագիտության եւ ազգագրության ինստիտուտի կողմից պարբերաբար տարվել են պեղումներ, որի ընթացքում հայտնաբերվել են մշակութային մեծ արժեք ունեցող հնագիտական հուշարձաններ։ Այսօր ամբողջովին պեղված են 1-7 բլուրները, կենտրոնական թաղամասի պարիսպները, մասամբ բացվել են 5-րդ, 8-րդ բլուրները, ներքին համալիրը։ Իր պատմաճարտարապետական արժեքով եզակի հուշարձան է 8-7-րդ դդ. մ.թ.ա. կառուցված պարիսպը, որը բացվեց 1985-86 թթ. պեղումների ժամանակ։ Մեզ է հասել մոտ 100 մ պարսպապատի միայն մի հատվածը։ Մնացած հատվածներից պահպանվել են միայն հիմնային մի քանի քարեր։ Պարսպապատը կառուցված է 51, 8.51, 8.15 եւ 51, 8.35.15 չափերի հում աղյուսից, որի պատվանդանը շարված է ճեղքված մարմարով եւ կավային շաղախով։ Հատակագծում պարսպապատը բավականին կանոնավոր է, աստիճանաձեւ ետ ընկած նիստերով, որոնց վրա կան բացված միաստիճան կամ երկաստիճան խորշեր։ Հետաքրքիր են անկյունային աստիճանաձեւ անցումները։ Հավանաբար եւ այս, եւ ճակատային խորշերն ունեն ոչ միայն գեղագիտական, այլեւ կոնսարուկտիվ նշանակություն։ Սակայն այդ մասին վստահորեն կարելի է ասել պարսպապատի մյուս երեսը բացելուց եւ կառուցվածքային համակարգը ուսումնասիրելուց հետո։ Հուշարձանի հում աղյուսով իրականացված մասերը վատ են պահպանվել։ Բացի դրանից, որ պատի վրա առաջացած բազմաթիվ լայնական ճաքերը ու խորշերը զանազան կենդանիների, սողունների, միջատների բներ են դարձել՝ սպառնալով հուշարձանի շերտ-շերտ քայքայմանը, ինքը՝ պարսպապատն ունի որոշակի թեքվածություն, որը սպառնում է հուշարձանի փլուզմանը։ Թեքվածությունը պատի տարբեր հատվածներում 10-40 սմ է։ Ունենալով հյուսիսային կողմնորոշում՝ հուշարձանի ֆիզիկական վիճակը վատանում է նաեւ մթնոլորտային տեղումներից եւ այս լանջում մշտապես գործող քամիներից։ Այս առումով այսօր առաջնահերթ խնդիր է հուշարձանի ժամանակավոր ամրացումը, որի նպատակն է երկարացնել հուշարձանի գոյատեւումը, մինչեւ նրա կոնսերվացումը կամ մասնակի վերականգնումը։ Տեղում կատարած ուսումնասիրությունները ցույց տվեցին, որ պարսպապատի միայն մի հատվածն է լավ ամրապնդվել։ Մնացած մասերը բավականին քայքայված են եւ ցանկացած կոնստրուկտիվ միջամտումը պատի ժամանակավոր պահպանման համար կարագացնի նրա քայքայումը։ Այդ իսկ պատճառով ներկա նախագծով նախատեսվում է ամրացնել միայն պատի Ա-Բ հատվածը, որը հետագայում նախատեսվում է պահպանել այնպես, ինչպես որ կա։ Մնացած հատվածները անհրաժեշտության դեպքում կլրացվեն կամ կվերամշակվեն նոր պատրաստած հում աղյուսներից կամ նյութերից։ Պատի ժամանակավոր ամրացումը նախատեսվում է փայտե կոնստրուկցիայի միջոցով։ Պատի մակերեսին դրվում են ներդիրները, որոնք ամրացվում են թեքություններով։ Թեքանների համար նախատեսվում է երկաթ-բետոնե հիմք, որի ճիշտ ձեւը կորոշվի տեղում՝ կախված ժայռերի խորությունից եւ ձեւից։ Միաժամանակ նախատեսվում է ժամանակավոր փայտյա ծածկ՝ հուշարձանը մթնոլորտային տեղումների ազդեցությունից պահպանելու համար։ Ծածկը մի կողմից հենվում է փայտյա կանգնակների վրա, որոնց համար հիմք են ծառայում թեքանների երկաթ-բետոնյա հիմքերը, մյուս կողմից՝ լանջի վրա տեղադրված, լանջով հոսող ջրերը հավաքելու եւ հեռացնելու համար նախատեսված հավաքովի երկաթ-բետոնե խրամուղու վրա։ Պարսպապատի մյուս հատվածները լանջի վրայով հոսող ջրերից պաշտպանելու համար նախատեսվում է փորել առու, որը կշարունակի երկաթ-բետոնե խրամուղին եւ ջրերը անվնաս կհեռացնի պատի վրայից նրա ծայրերում։ Հիմքերի եւ առվի նախատեսվող տեղը եւ խորությունը թույլատրում են նրանց տեղադրումը, առանց վնասելու հուշարձանի կուլտուրական շերտը։ Հուշարձանների տեղը մեխանիզմների մոտեցման համար անմատչելի է եւ բոլոր աշխատանքները նախատեսվում են կատարել ձեռքի գործիքներով։ Հուշարձանի հետագա պահպանման, կոնսեվացման եւ մասնակի վերականգնման համար շատ կարեւոր է նաեւ արագ հեռացնել պարսպապատի ետեւում գտնվող հողի շերտը, որը կբեռնաթափի պարսպապատը եւ կտա հնարավորություն ուսումնասիրելու եւ հասկանալու պատի կառուցվածքային սիստեմը, որը անհրաժեշտ կլինի պարսպապատի հետագա պահպանման, ամրացման կոնստրուկտիվ միջոցառումների եւ ծածկի իրականացման համար։ Իսկ այսօր նախատեսել որեւիցե միջոցառում պարսպապատի կոնվերսացման համար, առանց նրա ետեւում գտնվող հողի շերտը մաքրելու, հիմնավորված չի լինի։ 1970 թ. սկսած սիստեմատիկ պեղումների առաջին իսկ տարիներին հայտնաբերված ճարտարապետական համալիրն ու հնագիտական նյութերը հաստատեցին եւ զգալիորեն ընդարձակեցին մեր տեղեկությունները Արտաշատի պատմության մասին։ Պարզվեց, որ Արտաշատի տարածքում գոյություն է ունեցել մ.թ.ա. 5-4-րդ հազարամյակների եզակի մի բնակավայր, որի նյութերը սփռվում են Հայաստանի վաղ երկրագործական շրջանի պատմության վրա։ Նշանակալի գյուտերից է ուրարտական քաղաքի շերտի հայտնաբերումը, որը մինչ այդ անհայտ էր գիտությանը։ Քաղաքն իր զարգացման գագաթնակետին հասավ անտիկ շրջանում՝ կապված հայկական պետականության հզորացման եւ միջազգային լայն ճանաչման հետ, Արտաշես Ա, Տիգրան Բ եւ նրանց հաջորդների օրոք։ Այդ ժամանակներին վերաբերվող շերտերի պեղումներից հայտնաբերված համալիրներն ու հնագիտական նյութերը հաստատեցին հայ եւ օտար պատմիչների վկայությունները Արտաշատի շեն, հարուստ քաղաք եւ միջազգային առեւտրի խոշոր հանգույց լինելու մասին։ Քաղաքը կառուցված է միասնական հատակագծով, բացված թաղամասերն ունեն կանոնավոր փողոցների ցանց՝ կառուցապատված մեկ եւ երկհարկանի բնակելի ու հասարակական շենքերով (բաղնիքներ, արհեստանոցներ, կրպակներ եւ այլն)։ Որմնանկարների, քանդակազարդ քիվերի հավաքածուն վկայում է դրանց ներքին ու արտաքին ճոխ հարդարանքների մասին։ Ճարտարապետական ու շինարարական արվեստի հետ առնչվող այս բազմաթիվ նյութերը թույլ են տալիս ուսումնասիրելու մինչեւ այժմ չլուսաբանված անտիկ Հայաստանի քաղաքաշինության պրորիեմները։ Արտաշատ հնավայրում պեղման աշխատանքները շարունակվում են, հայտնաբերվել են նոր պատմաճարտարապետական եւ հնագիտական նյութեր, որոնք, ինչպես նաեւ հնում պեղվածները սկսում են արագ քայքայվել արտաքին բնակլիմայական գործոններից։ Այդ իսկ պատճառով անհրաժեշտություն է առաջանում հուշարձանում կատարել հետազոտական, վերանորոգման, կոնսերվացման աշխատանքներ։ Այսօր առաջնահերթ խնդիր է դարձել պահպանել 1-ին, 2-րդ, 3-րդ, 5-րդ բլուրների պեղված համալիրները, դեպի Խոր Վիրապ տանող ասֆալտապատ ճանապարհի ձախ մասում պեղված համալիրը, ինչպես նաեւ կենտրոնական թաղամասերի պարիսպները։ Հաշվի առնելով վերը նշվածը՝ անհրաժեշտ է մանրակրկիտ ուսումնասիրել հուշարձանները եւ միջոցներ գտնել կազմակերպելու նրանց կոնսերվացումը, մասնակի վերականգնումը եւ ցուցադրումը։ Քույր քաղաքներ Կլամար, Ֆրանսիա Պատկերասրահ Հետաքրքիր փաստեր 2010-ականներին Արտաշատի տարածքում հայտնաբերվել է ջրանցույց։ Ծանոթագրություններ Արտաքին հղումներ Արարատի մարզային գրադարան Արտաշատ Մ.թ.ա. 185 հիմնադրումներ Հայաստանում


text: Արմավիրի մարզ, վարչատարածքային միավոր Հայաստանում։ Արմավիրի մարզկենտրոնն Արմավիր քաղաքն է։ Տարածքը 1242 կմ2 է, բնակչությունը 284 հազար մարդ։ Գտնվում է 800-1000 մ բարձրություններում։ Մարգարա գյուղի մոտ Արաքս գետի վրա կառուցված ավտոճանապարհային կամուրջը Հայաստանը միացնում է Թուրքիային։ Մարզի տարածքը եղել է պատմական Հայաստանի Այրարատ նահանգի մի մասը։ Կլիման խիստ ցամաքային է։ Մթնոլորտային տեղումների քանակը չի գերազանցում 300 մմ։ Ամառը շոգ է, տեւական (4-5 ամիս)։ Հաճախ ջերմաստիճանը բարձրանում է մինչեւ 40-42 °C։ Բնորոշ են լեռնահովտային քամիները։ Ձմեռը ցուրտ է, անամպ, անհողմ։ Գարունը կարճատեւ է։ Առանձնապես հաճելի է արեւոտ, անհողմ, տեւական աշունը, երբ հասունանում են այգիների ու դաշտերի բարիքները։ Հարթավայրային մասի բնական կիսաանապատային լանդշաֆտները խիստ փոփոխված են։ Ներկայումս տիրապետում են մարդածին լանդշաֆտները։ Բնական ծածկույթը, որը հումուսով աղքատ գորշահողեր են, հազարամյակների ընթացքում ոռոգովի երկրագործրության պայմաններում վերածվել է կուլտուր-ոռոգելի հողերի։ Հարթության ցածրադիր մասերում գոյացել են ճահճուտներ։ Մարզը հարուստ չէ օգտակար հանածոներով։ Բազմաթիվ են պատմական եւ ճարտարապետական հուշարձանները։ Հայտնաբերվել են Մեծամորի բրոնզեդարյան մետաղաձուլարանը, Վանի թագավորության քաղաք Արգիշտիխինիլիի ավերակները։ Պատմաճարտարապետական մեծագույն արժեք են ներկայացնում Էջմիածնի վանական կառույցները, Զվարթնոց տաճարի ավերակները, Վաղարշապատում Սուրբ Հռիփսիմե, Սուրբ Գայանե, Շողակաթ եկեղեցիները, ինչպես նաեւ Սարդարապատի հուշահամալիրը։ Արմավիրի մարզը բնակչության թվով եւ խտությամբ Հայաստանում գրավում է առաջին տեղը։ Մարզին բնորոշ է այն, որ չնայած ռելիեֆային պայմանների միատարրությանը՝ բնակչության տեղաբաշխումը հավասարաչափ չէ։ Նրա ամենամեծ կուտակումը մարզի արեւելյան հատվածում է։ Դեպի արեւմուտք շարժվելիս այն կտրուկ նվազում է։ Արմավիրի մարզի խոշոր գյուղերն են՝ Նալբանդյան, Արշալույս, Փարաքար, Սարդարապատ։ Արմավիրի մարզն ունի երեք քաղաք՝ Արմավիրը (29,319 բնակիչ), Վաղարշապատը (46,540 բնակիչ) եւ Մեծամորը (9,191 բնակիչ)։ Տնտեսություն Մարդկային ներուժի զարգացման ինդեքս Ստորեւ ներկայացված է Մարդկային ներուժի զարգացման ինդեքսի փոփոխությունը ըստ տարիների ։ Այն իրենից ներկայացնում է մարզի կրթական մակարդակի, կյանքի սպասվող տեւողության եւ մեկ անձին ընկնող տարեկանի եկամուտների համախառն ցուցանիշ։ Պատկերասրահ Ծանոթագրություններ Արտաքին հղումներ Արմավիրի մարզային գրադարան Արմավիրի մարզպետարանի պաշտոնական կայքը Արմավիրի մարզի մասին դասարան.ամ կայքում Արմավիրի մարզ


text: Արմավիր, քաղաք Հայաստանի Արմավիրի մարզում։ Հանդիսանում է մարզի վարչական կենտրոնը։ Արմավիրը ունի գետեր, լճեր, լեռներ։ Օրինակ՝ գետերից Ասպահենը, լճերից Ակնա, լեռներից Դաշտաքարը։ Պատմություն Արմավիրը գտնվում է Երասխի ձախ ափին, Արարատյան դաշտում։ Մովսես Խորենացին Արմավիրի հիմնադրումը վերագրում է Հայկ Նահապետի թոռ Արամայիսին (մ.թ.ա. II հազարամեակից առաջ), ըստ ավանդության "Հայկ Նահապետի թոռ Արամայիսը իր բնակության համար տուն է շինում գետի ափին մի բլուրի վրա եւ իր անունով այն կոչում է Արմավիր, իսկ գետի անունն իր թոռան՝ Երաստի անունով դնում է Երասխ"։ Արարատյան կամ Վանի թագավորության (Ուրարտական) շրջանում՝ մ.թ.ա. մոտ 776 թվականին, Արգիշտի Առաջին թագավորն այստեղ կառուցել է բերդ, եւ իր անունով այն կոչել Արգիշտիխինիլի, որը գոյություն է ունեցել մ.թ.ա. 8-5-րդ դարերում։ Ուրարտական պետության անկումից հետո Արմավիրը շարունակել է գոյատեւել, եւ մ.թ.ա. 331 թվականին դարձել է Արարատյան նոր Հայկական թագավորության մայրաքաղաքը, որտեղ հաստատվել էին Երվանդունիները։ Մ.թ.ա. III-II դդ. Արմավիրը քաղաքական, տնտեսական, մշակութային եւ հոգեւոր խոշոր կենտրոն էր։ Քաղաքի մերձակայքում էր գտնվում Արամանյակի Սոսյաց անտառը, որտեղ գուշակություններ էին անում ծառերի սաղարթների սոսափյունով։ Մ.թ.ա. 189 թվականին, երբ Արտաշէս Ա-ն հիմնադրեց Մեծ Հայքի թագավորությունը, Արմավիրը դարձավ նրա մայրաքաղաքը։ Արտաշատի հիմնադրմամբ Արմավիրը դադարել է մայրաքաղաք լինելուց։ Չնայած այն հանգամանքին որ պատմահայր Մովսես Խորենացին նկարագրելով Արմավիրի կառուցումը եւ նրա դերն ու նշանակությունը որպես հայոց մայրաքաղաք, միաժամանակ նշում է որ ժամանակի ընթացքում քաղաքական հանգամանքների բերումով, Արմավիրը սկսեց անկում ապրել եւ դարերի ընթացքում կորցրեց քաղաքական, մշակութային, առեւտրա-տնտեսական նշանակությունը եւ արդեն 5-րդ դարից սկսած հիշատակություններում հանդիպում է որպես «լքյալ մայրաքաղաք»։ Բագրատունիների օրոք ունեցել է ավելի քան 10 հազար բնակիչ եւ թագավորության չորրորդ քաղաքն էր։ Մատենագրությունից, ինչպես նավ պեղումների արդյունքում հայտնի են դարձել՝ Արմավիր քաղաքի երկու թաղամասերը՝ Ալիսո(ու) եւ Բլուր ինչպես նաեւ տնտեսական նշանակության շինություններ՝ դարբնոց, թոնատներ, արհեստանոցներ, ձուլարաններ, դեղատուն, երկու խաղողի ճզման հնձաններ։ 1712 թվականից, Երեւանի պարսկական խանի որոշմամբ սկսեցին կառուցել Սարդարապատի բերդը, ինչով եւ սկսվեց Արմավիր մայրաքաղաքի արհեստական ավերումը։ Հին քաղաքը օգտագործելով որպես «պատրաստի քարհանք» ավերակների մոտակայքում նոր բերդի, նոր բնակավայրի եւ տեղացիների բնակելի տների կառուցման համար։ Սարդարապատի բերդը հանդիսավոր կերպով բացվեց 1779 թվականին։ Բերդի տարածքը կազմում էր 10-12 հազար հեկտար, ուներ 10-12, տեղ-տեղ մինչեւ 15 մետր բարձրությամբ պարիսպներ եւ բազմաթիվ աշտարակներ։ Երեւանի պարսկական խանության ամրացված բերդերից էր։ 18-րդ դարում Սարդարապատը արեւմտահայ գաղթականների եւ այստեղ տեղակայված պարսկական խանի զորքերի հաշվին, վերածվեց մոտ 10 հազար բնակչություն ունեցող քաղաքի, ըստ հայկական աղբյուրների, Սարդարապատը ուներ մոտ երկու հազար հիմնական բնակչություն, մեծ մասամբ հայեր, բերդը ուներ նաեւ խաղողի եւ այլ պտղատու այգիներ, բամբակի եւ քրնջութի ցանքատարածություններ, մեծաքանակ ցորենի դաշտեր, ինչն ապացուցում է ռուսական բանակի ձեռքն ընկած մեծաքանակ հացահատկի պահեստները։ 1827 թվականի սեպտեմբերի 20, Պասկեւիչի եւ Կրասովսկու հրամանատարությամբ ռուսական բանակին հաջողվեց գրավվել այն, ավերելով հայոց Արմավիր մայրաքաղաքի արձանագրություններով կառուցած բերդը։ Այստեղ է գտնվել նաեւ Արգիշտի Ա-ի Արմավիր-Արգիշտիխինիլիի հիմնադրման արձանագրությունը:Արմավիր քաղաքի թաղամասերի եւ շրջակա ագարակների հիմքի վրա 17-19-րդ դդ ձեւավորվեցին նախ ագարակային, ապա գյուղական համայնքներ, որոնք ներկայում կազմում եմ Արմավիրի մարզի Արմավիր, Հայկավան, Այգեշատ, Բամբակաշատ, Ջրաշեն, Նոր Արտագերս եւ Նալբանդյան գյուղերը։ Ներկայիս Արմավիր քաղաքը որպես բնակավայր հիմնադրվել է 1903 թվականին։ Դեռեւս 1899 թվականին, երբ կառուցում էր Թիֆլիս(Թբիլիսի) - Երեւան երկաթուղին, սկսվեց նաեւ Սարդարապատ կիսակայարանի կառուցումը, որը տեւեց 4 տարի եւ ավարտվեց 1903 թ ականին։ Կիսակայարանի մոտ կառուցել էին նայեւ երկաթուղին սպասարկող անձնակազմի համար նախատեսված բնակարաններ եւ հենց այդ թաղամասը դարձավ ապագա քաղաքի հիմքը։ Քանի որ, նորաստեղծ բնակավայրը տրանսպորտային կարեւոր նշանակություն ունեցող՝ Թիֆլիս - Երեւան երկաթուղու կայարան էր, այն սկսեց արագորեն զարգանալ։ Չնայած հայ ժողովրդի համար ծանր հանգամանքներին, արդեն 1926 թվականի մարդահամարի տվյալներով բնակավայրն ուներ մոտ 600 բնակիչ։ 1931 թ. Հայաստանի Խորհրդային Հանրապետության կառավարությունը, հաշվի առնեկլով երկրի տնտեսության համար կայարանի նշանակությունը անվանակոչում է Հոկտեմբերյան, իսկ 1935 թվականին նկատի ունենալով նաեւ բնակչության արագ աճը շնորհում է քաղաքի կարգավիճակ։ Անկախացումից հետո քաղաքը դարձավ Հայաստանի Արմավիրի մարզի մարզկենտրոն եւ 1996 թվականին վերանվանվեց Արմավիր։ Ճարտարապետություն Մինչեւ քրիստոնեությունը պետական կրոն ընդունելը ըստ Մովսես Խորենացու Արմավիրում եղել են երեք հեթանոսական տաճարներ՝ լուսնի, արեւի եւ նախնիների հիշատակման տաճարները։ Արմավիր քաղաքի առաջին գլխավոր հատակագիծը կազմել է նշանավոր ճարտարապետ Ալեքսանդր Թամանյանը ում մտահղացումով քաղաքի հատակագծի վերջնական տեսքը պետք է նմանվեր շոգեքարշի (հաշվի էին առել այն փաստը որ քաղաքն այդ ժամանակ հայտնի էր որպես երկաթուղային կայարան)։ Այժմ գործող երկաթուղային կայարանը նույնպես նախագծել եւ կառուցել է Ալեքսանդր Թամանյանը 1927 թ.։ Կայարանի հարեւանությամբ դեռեւս իր գոյությունն է պահպանում 1903 թ. կառուցված կայարանի հին վարչական շենքը, ինչպես նաեւ 1902 թ. կառուցած ջրհան կայանը որը ժամանակին ջրով էր ապահովում ամբողջ շրջանը։ Հետագայում գլխավոր հատակագծեր կազմել են 1940, 1955, 1976 եւ 2010 թվականներին[1]: 2011-2014 թվականներին կառուցվել է քաղաքի առաջնորդանիստ եւ միակ Սուրբ Գրիգոր Նարեկացի եկեղեցին եւ օծվել 2014 թվականի մայիսի 31-ին։ Պետական, մշակութային եւ ուսումնական հաստատություններ Արմավիրում գործում է 10 միջնակարգ դպրոց, 12 մսուր-մանկապարտեզ, 1 համալսարան, 3 քոլեջ-տեխնիկում, 1 մարզադաշտ «Հոբելյանական» որը հայաստանում մեծությամբ երրորդն է, 3 մարզադպրոց, 2 արվեստի դպրոց, 1 երաժշտական դպրոց, 1 գեղարվեստի դպրոց, շախմատի դպրոց, 5 գրադարան, տպարան, մշակույթի տուն, ռազմա-մարզական վարժարան, գիշերօթիկ դպրոց, 2 հեռուստաընկերություն, կենդանաբուսաբանական այգի, որը հանրապետությունում երկրորդն է եւ զբաղեցնում է 8 հա տարածք, «Բարեկարգում» տնօրինությունը, «Արմավիրի ջրամատակարար» ՓԲԸ, մշակույթի տներ, քաղաքային զբոսայգի եւ այլն։ Մշակույթ Ժամանակակից Արմավիրի տարածքը շրջապատված է բազում հնավայրերով, որոնք համարվում են հայկական քաղաքակրթության հիմնական կենտրոնները մասնավորապես մոտակա Մեծամորը, Արմավիրը, Արգիշտիխինիլին եւ այլն։ Ներկայումս Արմավիրը ունի մշակույթի տուն, որը հայտնի է Կարմիր ակումբ անունով, որում գործում են երաժշտական եւ արվեստի դպրոցներ, 5 գրադարան, Արմավիրի դրամատիկական թատրոնը։ Տնտեսություն Քաղաքում գործում են գինու(նաեւ վերմուտ տեսակի) եւ կոնյակի (1966 թվականից), պահածոների, կաթի եւ կաթնամթերքի, հացի, գազապարատուրայի, մոլիբդենի հարստացման, հաստոցաշինական, ֆուրնիտուրայի եւ այլ շինանյութերի, կահույքի արտադրության գործարաններ, եւ միակը Հայաստանում խորդենու վերամշակման գործարան, փոքր եւ միջին բիզնեսով զբաղվող բազմաթիվ արտադրական եւ սպասարկման ծառայություններ իրականացնող ձեռնարկություններ։ Բնակչություն Սպորտ Արմավիրի ՖԱ-ն հիմնադրվել է 1965 թվականին «Սեւան Հոկտեմբերյան» անունով։ Այն ԽՍՀՄ-ից դուրս գալուց հետո անվանափոխվել է ՖԱ «Արմավիր», որը հիմնականում 90 -ականներին խաղացել է հայկական լիգաներում 1993 թվականին արժանանալով առաջին լիգայի բրոնզե, իսկ 2002 թվականին ոսկե մրցանակի։ Սակայն ֆինանսական խնդիրների պատճառով թիմը 2003 թվականին լուծարվել է։ Թիմը տնային հանդիպումները անց է կացրել Արմավիրի Հոբելյանական մարզադաշտում, որը տեղավորում է մինչեւ 10 000 հանդիսատես։ 1985 թվականին մարզադաշտն ընդունել է ԽՍՀՄ կազմակերպած ՖԻՖԱ-ի աշխարհի երիտասարդական առաջնության խմբային փուլը։ Ներկայումս մարզադաշտը ծառայում է տեղի ֆուտբոլային դպրոցի երիտասարդ թիմերին։ 2017 թվականի փետրվարին ՀՖՖ-ի, ՖԻՖԱ-ի եւ ՈւԵՖԱ -ի ֆինանսավորմամբ Արմավիրում սկսվել է ֆուտբոլի ակադեմիաի շինարարություն, որը նախատեսվում է ավարտել 2019 թվականին։ Քույր-քաղաքներ Արմավիր, Ռուսաստան 2003 թվականից Թեոդոսիա, Ուկրաինա 2008 թվականից Դեր Զոր, Սիրիա 2010 թվականից Քերման, Իրան 2022 թվականից Գալվեսթոն, Տեխաս, ԱՄՆ Շախտի, Ռուսաստան 2014 թվականից Ալլոշ Ֆրանսիա 2005 թվականից Տես նաեւ Արմավիր (պատմական քաղաք) Ծանոթագրություններ Արտաքին հղումներ Արմավիրի մարզային գրադարան Արմավիրի պատմությունը www.armenian-history.com-ում։ ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅԱՆ ՄՇՏԱԿԱՆ ԲՆԱԿՉՈՒԹՅԱՆ ԹՎԱՔԱՆԱԿԸ 2016թ ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅԱՆ ՄՇՏԱԿԱՆ ԲՆԱԿՉՈՒԹՅԱՆ ԹՎԱՔԱՆԱԿԸ 2015թ ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅԱՆ ՄՇՏԱԿԱՆ ԲՆԱԿՉՈՒԹՅԱՆ ԹՎԱՔԱՆԱԿԸ 2013թ ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅԱՆ ՄՇՏԱԿԱՆ ԲՆԱԿՉՈՒԹՅԱՆ ԹՎԱՔԱՆԱԿԸ 2011թ ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅԱՆ ՄՇՏԱԿԱՆ ԲՆԱԿՉՈՒԹՅԱՆ ԹՎԱՔԱՆԱԿԸ 2001թ Մ.թ.ա. 776 թվականին հիմնադրված բնակավայրեր Արմավիր (քաղաք)


text: Գավառ , քաղաք Հայաստանի Գեղարքունիքի մարզի Գավառ համայնքում։ Ֆիզիկա-աշխարհագրական նկարագիր Բնակավայրը գտնվում է Գեղամա լեռնաշղթայի արեւելյան լանջին, Գավառագետի ստորին հոսանքի ավազանում։ Հեռավորությունը Երեւանից 98 կմ է, Սեւան երկաթուղային կայարանից՝ 36 կմ։ Գավառում կան հանքային բուժիչ (ածխաթթվային) առատ աղբյուրներ։ Պատմություն Հին ժամանակներից քաղաքը հայտնի է եղել Գավառ անունով։ Գավառ քաղաքն ու իր տարածաշրջանը, ըստ Անանիա Շիրակացու «Աշխարհացույցի», մտել է Մեծ Հայքի Սյունիքի նահանգի մեջ։ Հնագիտական պեղումներից պարզվեց, որ այս տարածքը եղել է բնակեցված դեռեւս մ.թ.ա. 2-1 հազարամյակից։ Քաղաքը բնակեցված է եղել նաեւ Արշակունիների թագավորության ժամանակահատվածում (66-428թթ.): Շահ Աբաս I-ի կազմակերպած բռնագաղթի պատճառով քաղաքն ամայացել է եւ մնացել է չբնակեցված մինչեւ 19-րդ դարը։ 1829-1830 թվականներին Բայազետ քաղաքից Գավառ են ներգաղթում 240 ընտանիք, որոնք էլ բնակավայրն անվանում են Նոր Բայազետ։ 1995 թ.-ի դեկտեմբերի 4-ին բնակավայրը վերանվանվել է Գավառ։ Քաղաքի կարգավիճակ է ստացել 1924 թվականին։ Գավառ քաղաքի հիմնադրման արձանագրություն Գավառ քաղաքի բնակատեղին գոյություն է ունեցել դեռեւս մ.թ.ա. 8-րդ դարում։ Քաղաքը հիմնադրվել է ուրարտական թագավոր Ռուսա Ա-ի կողմից (մ.թ.ա. 735-713թթ.), որի ապացույցն է Գավառի «Դարի գլուխ» դամբարանադաշտում հայտնաբերված մ.թ.ա. 732թ. սեպագիր արձանագրությունը։ Արձանագրությունը հայտնաբերվել է անվանի հնագետ Թադեւոս Ավդալբեգյանի կողմից 1927 թ. այդ դամբարանադաշտում կատարվող հնագիտական աշխատանքների ժամանակ։ Ըստ Ավդալբեգյանի նկարագրության` շիրմաքարերի մոտով անցնելիս («Դարիգլուխ» բնակատեղին ժամանակի ընթացքում վերածվել է գերեզմանոցի) նրա որդին` Մարտիկը, մատնացույց է անում գետնի վրա մի շիրմաքար` ասելով, որ «վրան գծեր կան, բայց հայերեն չեն»։ Ավդալբեգյանը հասկանում է, որ գործ ունի սեպագիր արձանագրության հետ։ Նա ենթադրում է, որ սեպագիրը ժամանակին գտնվելիս է եղել ամրոցի հյուսիսասյին պատի եւ միջնապատի հատման կետում, որտեղից էլ տեղափոխվել եւ վեր է ածվել Սողոեյանների ընտանիքի գերեզմանաքարի։ Ավդալբեգյանի կողմից հայտնաբերված սեպագիր արձանագրությունն իր վրա է սեւեռում ուսումնասիրողների ուշադրությունը։ Առաջինը դրան անդրադառնում է Արտաշես Քալանթարը, իսկ երեք տարի անց` 1930 թվականին, մեծանուն լեզվաբան Գրիգոր Ղափանցյանը հրատարակում է «Նոր Բայազետի սեպագիր արձանագրությունը» փոքրածավալ, բայց խիստ արժեքավոր աշխատությունը, որում բանասիրական մանրակրկիտ քննությունից հետո ներկայացնում է սեպագիր արձանագրության թարգմանությունը։ Սեպագրի թարգմանությունը Սեպագիրը փորագրված է խորանարդաձեւ բազալտի քարի վրա` երկու կողմերում, բաղկացած է 8 տողից։ Առաջին երեսին արձանագրված տողերը շարունակվում են երկրորդ երեսին։ (1) Աստված Խալդուն մեծին։ Ռուսան (2) Սարդուրիի որդին ասում է. թագավորին Վելիքուխ (3) նվաճեցի, ստրուկ դարձրի, երկիրն ու վայրը ենթարկեցի (4) կառավարիչ այնտեղ կարգեցի, խալդական դռները (5) պալատը խախտված վերակառուցեցի, հաստատեցի, անվանելով (6) Խալդ-քաղաք. Երկրին Բիայնին մեծ (7) երկրին ամբողջ աշխարհին ի շահս Ռուսայի՝ Սարդուրիի որդու համար (8) թագավորի հզոր, որը Բիայնական թագավոր է գրված։ Արձանագրություից պարզ է դառնում, որ Ռուսա Ա-ն գրավում է Վելիքուխի երկիրը եւ կառուցում քաղաք՝ անվանելով այն Խալդի։ Ներկայումս արձանագրությունը ցուցադրության է ներկայացված Գավառի երկրագիտական թանգարանում։ Պատմամշակութային կառույցներ Գավառը Հայաստանի հնագույն բնակավայրերից է, որտեղ եւս կան բազմաթիվ հուշարձաններ։ Խալդ աստծո քաղաք-տաճարը տեղացիներին հայտնի է «Բերդի գլուխ» անունով։ Ամրոցի երկարությունը արեւելքից արեւմուտք շուրջ 400մ է։ «Բերդի գլխի» հարավարեւելյան կողմում Գավառագետի վրա կա սալաքարերից կառուցված մի կամուրջ, որին տեղացիները Քարե կամուրջ են ասում: Գավառ քաղաքի կենտրոնում գտնվում է Սբ. Աստվածածին եկեղեցին։ XX դարի առաջին տասնամյակում 1905 թ-ին, քաղաքի կենտրոնում վեր խոյացավ ժողովրդի միջոցներով կառուցված Սուրբ Աստվածածին եկեղեցին։ Գավառի երկրագիտական թանգարանում պահպանված փաստաթղթերի համաձայն՝ եկեղեցու կառուցումը սկսվել է 1902 թվականին հոգեւորական նշանավոր գործիչ Խորեն Մուրադբեկյանի նախաձեռնությամբ եւ ճարտարապետ Վասիլի Միրզոյանի նախագծով։ Այն կառուցվել է Գավառի մեծահարուստների միջոցներով, որոնց մեջ հատկապես մեծ է եղել Հայրապետ աղայի դերը։ Սուրբ Աստվածածինը, որը Գեղարքունիքի մարզի մայր եկեղեցին եւ առաջնորդարանն է, օծվել է 1905 թվականին։ Առաջին պատարագը մատուցել է Խրիմյան Հայրիկը։ Եկեղեցուց ոչ հեռու գնտվում է 1848 թ-ին կառուցված Սբ. Կարապետ բազիլիկ եկեղեցին։ Եկեղեցին խորհրդային տարիներին վերածվել էր պահեստի, իսկ այնուհետեւ անուշադրության էր մատնվել։ 2012 թ-ին վերանորոգվեց եւ վերաբացվեց որպես գործող եկեղեցի։ 1952թ. Գավառում բացվել է Գավառագիտական թանգարանը, ուր պահվում են տարածաշրջանում հայտնաբերված բազմաթիվ հնագիտական նյութեր։ Քաղաքից Արծվաքար տանող ճանապարհի եզրին գտնվում է Սուրբ Հովհաննես մատուռը, որը շինված է փլված ժայռաբեկորներից կազմված նեղ անցքի մեջ։ Արծվաքարի Սուրբ Աստվածածին եկեղեցի։ 19-րդ դար, ձեռակերտ շինվածք։ Գտնվում է Արծվաքար թաղամասի արեւմտյան եզրին։ Եռանավ բազիլիկ է, խորանի աջ եւ ձախ կողմերում երկու ավանդատներով։ Հարակից տարածքում 1999 թվականին արծվաքարցի բարերար Խաչիկ Սիմոնյանի կողմից կառուցվել է նոր Սուրբ Աստվածածին եկեղեցին։ Հացառատ թաղամասում պահպանվել են իրար կից Ս. Աստվածածին եւ Ս. Գրիգոր եկեղեցիները` շրջապատված պարսպով։ Ս. Աստվածածին եկեղեցու կառուցման ճշգրիտ ժամանակը հայտնի չէ։ Թեեւ, եկեղեցու արեւելյան ճակատի վրա պահպանված շինարարական արձանագրության համաձայն, եկեղեցին կառուցել է Շաղաբաթ իշխան Առնեղացին 898 թ., սակայն իր ճարտարապետական տիպով եւ հարդարանքի տարրերով Ս. Աստվածածին եկեղեցին վերագրվում է VII դ.: Ենթադրվում է, որ 898 թ. կարող է նորոգման տարեթիվը լինել։ Եռախորան, գմբեթավոր կառույց է` արեւմտյան ուղղանկյուն խաչաթեւով։ Ունի երկու մուտք` արեւմտյան եւ հարավային։ Կառուցված է գորշ, սրբատաշ տուֆով։ Եկեղեցու արեւելյան ճակատին ագուցված է որմնախաչ։ «Զիարաթ» սրբատեղին գտնվում է Գավառքաղաքից 11 կմհեռավորությանվրա՝ դեպիհարավ- արեւմուտք։ Բարձրությունը ծովի մակարդակից՝ 2200-2300 մետր։ Տեղի հայերեն անվանումը կորսված է՝ դարեր առաջ հայբնակչության բնաջնջման հետեւանքով։ «Զիարաթ» նշանակում է ուխտատեղի, ուխտավայր։ Այդպես է կոչվել տեղի արոտավայրերում իրենցանասուններն արածեցնող թուրքերի` կովկասյան թաթարների կողմից։ Սբ. Գրիգոր եկեղեցին կից է Ս. Աստվածածին եկեղեցուն` հարավային կողմից։ Կառուցվել է XIX դ., ավելի հին եկեղեցու հիմքի վրա։ Եռանավ բազիլիկ է։ Պահպանվել են հին եկեղեցու պատերի մնացորդները։ Եկեղեցիների շուրջը ընդարձակ գերեզմանատուն է` բազմաթիվ թվագիր խաչքարերով եւ տապանաքարերով։ Սբ. Խաչ մատուռը գտնվում է Գեղամա լեռների համանուն լեռնագագաթի վրա, 2460 մ բարձրության վրա։ Կառուցվել է 15-րդ դարում։ Մատուռը վերակառուցվել է 1969 եւ 1998 թվականներին։ Ներկայումս այն բարեկարգ վիճակում է։ Մատուը ուխտատեղի է Գավառի տարածաշրջանի բնակչության համար, ովքեր այստեղ են գալիս հիմնականում Խաչվերացի տոնին, ինչը մեծ շուքով է նշվում լեռան գագաթին՝ ուղեկցվելով մատաղի արարողությամբ, երգ ու պարով։ Մատուռ տանող ճանապարհը երկար է, մի քիչ դժվար, սակայն դա չի խանգարում ուխտագնացներին։ Բնակչություն Գավառի ազգաբնակչության փոփոխությունը. Տնտեսություն Տնտեսության հիմնական ճյուղը գյուղատնտեսությունն է, սակայն աշխուժություն է նկատվում նաեւ առեւտրի եւ արհեստագործության շրջանում։ Հաճախակի են երաշտի տարիները, որից տուժում է գյուղատնտեսությունը։ Գավառի երկրագիտական թանգարան Գավառի երկրագիտական թանգարանում ներկայացված են Հայաստանի եւ մասնավորապես Գեղարքունիքի մարզի պատմությանը նվիրված հետաքրքիր կտավներ, գորգեր, հին բնակավայրերի վերարտադրություններ, մարզի եւ Սեւանա լճի պատմությանը նվիրված այլ նմուշներ։ Խոհանոց Կարմիր ցորենից պատրաստվող ավանդական հացը սննդային մեծ արժեք ունի եւ դիտարկվում է որպես բիո։ Գաթան, փախլավան եւ շաքար-լոխումը Գավառին բնորոշ խմորեղեններ են։ Աղաջրի մեջ առանց համեմունքների եփած իշխան ձուկը մարզի յուրահատուկ ճաշատեսակներից մեկն է։ Քյուֆթան Գավառի ամենահայտնի ճաշատեսակն է, որը պատրաստվում է փայտի վրա ծեծած մսից, որից պատրաստում են գնդեր եւ եփում ջրում։ Քույր քաղաքներ Նովոռոսիյսկ (Ռուսաստան), 2009 թվականից Հայտնի գավառցիներ Գեդեոն Միքայելյան (1907-1985) Խորհրդային Միության հերոս, գնդապետ, հնագետ։ Ֆրունզե Դովլաթյան (1927-1997) - խորհրդային ռեժիսոր, դերասան, ԽՍՀՄ ժողովրդական արտիստ (1983)։ Վռամ Դովլաթյան (1923-2005) - քիմիկոս, ՀԽՍՀ գիտության վաստակավոր գործիչ։ Պահարե (1895-1968) - դերասան, բանաստեղծ։ Վաչե Նալբանդյան (1919-1998) - գրականագետ, բան. գիտ. դոկտոր, պրոֆ., ՀՀ ԳԱԱ ակադեմիկոս։ Վահան Արծրունի (1857-1947)- բժշկական գիտ. դոկտոր, պրոֆ., կազմախոս, ականջակոկորդավիրաբույժ Սամվել Քոչարյանց (1909-1984) - տեխն. գիտ. դոկտոր, պրոֆ., միջուկային հրթիռների կոնստրուկտոր, ԽՍՀՄ պետական մրցանակակիր։ Գեւորգ Դաբաղյան (1965) - Հայաստանի վաստակավոր արտիստ, դուդուկահար, Կոմիտասի անվան կոնսերվատորիայի պրոֆեսոր։ Լեւոն Բլբուլյան (1949) -բանաստեղծ, թարգմանիչ։ Ժաննա Բլբուլյան (1947)- դերասանուհի, երգահան։ Տես նաեւ Բայազետ Գավառի պատմության եւ մշակույթի անշարժ հուշարձանների ցանկ (Գեղարքունիքի մարզ) Ծանոթագրություններ Արտաքին հղումներ Գավառի քաղաքային գրադարան Գավառ (քաղաք) 1830 թվականին հիմնադրված բնակավայրեր