text: Այս ցանկի մեջ ընդգրկված են Խորհրդային տարիներին մինչեւ 1985 թվականը Հայաստանի Գրողների միության կողմից գրանցված արտասահմանյան գրականությունից թարգմանությունների մեծ մասը։ Ա Անտիկ գրականության քրիստոմատիա - թարգմ. Արեյան Գրիգոր Անդրեեւ, Կիրիլ Արկած որոնողները - թարգմ. Արեյան Գրիգոր Անդերսեն, Հանս Քրիստիան Հեքիաթներ - թարգմ. Խնկո Ապեր Աբե, Կոբո Ավազուտների կինը, Ուրիշի դեմքը, Այրված քարտեզը - թարգմ. Սիմոնյան Կարեն Ակուտագավա Ռյունոսկե Թավուտում, պատմվածքներ - թարգմ. Ադալյան Նորայր Ազնավուր, Շառլ Սեր սրտի չափով - թարգմ. Ալիքյան Աբրահամ Ապոլիներ Գիյոմ Բլուրներ, բանաստեղծություններ - թարգմ. Ալիքյան Աբրահամ Բ Բազեն, Հերվե Վեր կաց եւ գնա - թարգմ. Ալիքյան Աբրահամ Բալզակ, Օնորե դը Հովտաշուշանը - թարգմ. Ալիքյան Աբրահամ Խորտակված պատրանքներ - թարգմ. Մարության Լեմվել Շագրենի կաշին, գյուղական բժիշկը - թարգմ. Տայան Արբուն Տասներեքի պատմությունը, Լքված կինը, Երեսնամյա կինը, Զարմուհի Բեթը - թարգմ. Մարության Լեմվել պատմվածքներ - թարգմ. Միքայելյան Վահե Հայր գորիո - թարգմ. Վիվան Բախ, Ռիչարդ Ջոնաթան Լիվինգստոն ճայը - թարգմ. Նաիրա Հարությունյան Բայրոն, Ջորջ Չարլզ Հարոլդի ուխտագնացությունը, Դոն Ժուան - թարգմ. Հենրիկ Սեւան /Խաչիկ Դաշտենց Պոեմներ, Լարա - թարգմ. Հենրիկ Սեւան /Խաչիկ Դաշտենց Բեդյե, Ժոզեֆ Տրիստանի եւ Իզոլդայի սիրավեպը - թարգմ. Նալբանդյան Վարուժան Բուսենար, Լուի Ադամանդ որոնողները - թարգմ. Նալբանդյան Վարուժան Կապիտան թոկից փախածը - թարգմ. Արեյան Գրիգոր Բունին, Իվան Երկեր Բիչեր, Սթոու Հարիեթ Քեռի Թոմասի խրճիթը - թարգմ. Բուջիկանյան Հրաչ Բոկաչո, Ջիովաննի Մասունքներ, Դեկամերոն - թարգմ. Միքայելյան Վահե Բորխերտ, Վոլֆգանգ Բիլբրուկ - թարգմ. Վարդանյան Վահան Բյոլ, Հեյնրիխ Իմ թանկ ոտքը - թարգմ. Վարդանյան Վահան Բրեդբերի, Ռեյ Տիեզերագնացը - թարգմ. Սիմոնյան Կարեն Բրեդ, Հարդ Ֆրենսիս Կալիֆորնիական պատմվածքներ - թարգմ. Միքայելյան Վահե Բրունե, Ջորդանո Անվերջականության, տիեզերքի եւ աշխարհների մասին - թարգմ. Աթայան Ռաֆայել Բիսեթ, Դոնալդ Մոռացված ծննդյան օրը - թարգմ. Սիմոնյան Կարեն Բյորնս, Ռոբերտ Իմ սիրտը լեռներում է, բանաստեղծությունների ժողովածու - թարգմ. Վահագն Դավթյան Բլոկ, Ալեքսանդր Իմ սիրտը լեռներում է, բանաստեղծությունների ժողովածու - թարգմ. Վահագն Դավթյան Գ դյու Գար, Մարտեն Թիբոները - թարգմ. Ալիքյան Աբրահամ, Քեշիշյան Գրիգոր Գոլդինգ, Սըր Վիլյամ Ճանճերի տերը - թարգմ. Արտաշես Էմին Գոլսուորսի, Ջոն Պայքար - թարգմ. Խոնդկարյան Արշավիր Գորկի, Մաքսիմ Երկեր - թարգմ. Խոնդկարյան Արշավիր Գոգոլ, Նիկոլայ Մեռած հոգիներ - թարգմ. Դերենիկ Դեմիրճյան Գյոթե Տոկվատո Տասո - թարգմ. Հակոբ Հակոբյան Վայմարյան քնար - թարգմ. Մուշեղյան Ալբերտ Ֆաուստ Գրին, Գրեհեմ Խաղաղ ամերիկացին - թարգմ. Պերճ Զեյթունցյան Գրին, Ալեքսանդր Ալիքների վրայով վազողը - թարգմ. Դանիելյան Վլադիմիր Շողշողուն աշխարհ - թարգմ. Դանիելյան Վլադիմիր Գրին, Էլմար Կարմիր առագաստը - թարգմ. Մազմանյան Համբարձում Գրիբոեդով, Ալեքսանդր Խելքից պատուհասը Դ Դանտե, Ալիգյերի Աստվածային կատակերգություն - թարգմ. Տայան Արբուն Դեֆո, Դանիել Ռոբինզոն Կրուզո - թարգմ. Հարությունյան Հարություն Դոդե, Ալֆոնս Լրտես տղան - թարգմ. Միքայելյան Վահե Պստիկը - թարգմ. Միքայելյան Վահե Ջեք - թարգմ. Դանիելյան Վլադիմիր Դոստոեւսկի, Ֆյոդոր Ոճիր եւ պատիժ Դրայզեր, Թեոդոր Ջենի Հերխարդ - թարգմ. Հարությունյան Հարություն Պատվար - թարգմ. Ալիքյան Աբրահամ Ֆինանսիստը - թարգմ. Միքայելյան Վահե Դրույոն, Մորիս Այս աշխարհի հզորները - թարգմ. Նալբանդյան Վարուժան Դիդրո, Դենի Փիլիսոփայական դիտողություններ գեղեցիկի ծագման ու բնույթի մասին - թարգմ. Նալբանդյան Վարուժան Դիդրո, Մորիս Րամոյի եղբորորդին - թարգմ. Ալիքյան Աբրահամ Դիքքենս, Չարլզ Օլիվեր Դավիդ Քոպերֆիլդ Դյումա, Ալեքսանդր Կոմս Մոնտե Քրիստո - թարգմ. Հայրապետյան Աիդա Ասկանիո - թարգմ. Հայրապետյան Աիդա Վիքոնտ դը Բրաժելոն կամ տասը տարի անց - թարգմ. Հայրապետյան Աիդա Երեք հրացանակիրները - թարգմ. Հարությունյան Հարություն Դյուրենմաթ. Ֆրիդրիխ Վթար եւ այլ վիպակներ - թարգմ.Հրաչյան Խաչիկ Ե Եսենին, Սերգեյ Բանաստեղծությունների ժողովածու - թարգմ. Վահագն Դավթյան Եվտուշենկո, Եվգենի Բանաստեղծություններ Զ Զոլա, Էմիլ Ջրաղացի առումը - թարգմ. Միքայելյան Վահե Զվյագինցեւա, Վերա Պատմվածքներ Է Էքքերման Զրույցներ Գյոթեյի հետ - թարգմ. Հակոբ Հակոբյան Էրենբուրգ, Իլյա Իններորդ ալիք - թարգմ. Հախումյան Տիգրան Թ Թագոր, Ռաբինդրանաթ Բանաստեղծություններ - թարգմ. Դավթյան Գագիկ Թեքերեյ, Ուիլյամ Երկեր Թրուայա, Անրի Սգավոր ձյունը - թարգմ. Ավագյան Սոֆի Էգլեթյերների ընտանիքը - թարգմ. Ավագյան Սոֆի Ի Իննես, Ալան Ճանապարհորդությունը երկարատեւ կլինի - թարգմ. Սիմոնյան Կարեն Իբսեն, Հենրիկ Պեր Գյունտ - թարգմ. Վիրապյան Գեւորգ Իլֆ եւ Պետրով Տասներկու աթոռ, Ոսկե ցլիկը Լ Լագեր, Ֆրանտիշեկ Սպիտակ բանալու եղբայրությունը - թարգմ. Ավագյան Էդուարդ դը Լակլո, Շոդեռլո Վտանգավոր կապեր - թարգմ. Ալեքսանդր Թոփչյան Լաո, Շե Հիշողություններ կատվաքաղաքից - թարգմ. Ավետիսյան Ժիրայր Լեսինգ, Գոթհոլդ Դրամաներ - թարգմ. Հակոբ Հակոբյան Լեմմ, Ստանիսլավ Գոյություն ունեք արդոյք Միստր Ջոնս - թարգմ. Սիմոնյան Կարեն Լերմոնտով, Միխայիլ Բանաստեղծություններ Լիքոք, Սթիվեն Պատմվածքներ - թարգմ. Հրաչյան Խաչիկ Լոնգֆելո, Հենրի Բանաստեղծություններ - թարգմ. Խաչիկ Դաշտենց Հայավաթի երգը - թարգմ. Խաչիկ Դաշտենց Լոնդոն, Ջեք Ճանապարհորդություն շլացուցիչ նավով - թարգմ. Ավագյան Էդուարդ Դեմքը կորցրած մարդը, Բոցավառ արշալույսը - թարգմ. Ավագյան Էդուարդ Ձկնորսական պարեկի պատմությունները, Տեղական կոլորիտ, Սիրողների երեկույթ - թարգմ. Հարությունյան Հարություն Գարեհատիկ Ջոնը - թարգմ. Ավագյան Էդուարդ Մնաս բարով Ջեք, Չուն ա Չուն, Ուժեղների ուժը, Ամբողջ աշխարհի թշնամին, Ծովային ֆերմերը, Սեմյուել - թարգմ. Վարսենիկ Եսայան Գայլը - թարգմ. Հայրապետյան Հայարպետ Սպիտակ ժանիքը Ոսկե կիրճը - թարգմ. Հանրի Զարյանի Ձյուների դուստրը, Խրամատից այն կողմ, Զսպաշապիկ, Մեծ տան փոքրիկ տիրուհին - թարգմ. Սիմոնյան Կարեն Գայլի որդին, նախնիների աստվածը Տզամարդկային հավատարմություն, Երկաթե կռունկը - թարգմ. Վարդանյան Վահան Թուխ գայլը, Մեկ օրվա կանգառ, Սպիտակ մարդու սովորությը Ասք Քիշի մասին, Անսպասելին, Կեղծ արեւների արահետով - թարգմ. Ալեքսանդր Թոփչյան դը Լարոշֆուկո, Ֆրանսուա Մաքսիմներ եւ բարոյախոսական խորհրդածություններ - թարգմ. Ալեքսանդր Թոփչյան Լուկրեցիոս Իրերի բնության մասին - թարգմ. Արեյան Գրիգոր Լըսաժ Ալեն Ռենե Կաղ սատանա - թարգմ. Արեյան Գրիգոր Խ Խայամ, Օմար Քառյակներ - թարգմ. Աթայան Արշակ Խեսուս, Լարա Յանակունա - թարգմ. Ղուկասյան Ամալյա Կ Կամյու Սերը ժանտախտի ժամանակ Կարսակ, Ֆրանսիս Տիեզերքի ռոբինզոնները - թարգմ. Արեյան Գրիգոր Կիպլինգ, Ռադյարդ - Մաուգլի, թարգմ. Գեղամ Սարյան Ռիկի Տիկի Տավի - թարգմ. Խնկո Ապեր Իր գլխի տեր կատուն - թարգմ. Խնկո Ապեր Կոլոդի, Կ. Պինոկկիոյի արկածները - թարգմ. Վիրապյան Գեւորգ Կռայլ Ջ. եւ Բ. Ընդծովյան գանձերի հետքերով - թարգմ. Վիվան Կռիլով, Իվան Առակներ Կորտասար, Խուլիո Վիճակախաղ - թարգմ. Գրիգորյան Հովհաննես Կոնան Դոյլ, Արթուր Նոթեր Շերլոկ Հոլմսի մասին - թարգմ. Հրաչյան Խաչիկ Կուպեր, Ֆենիմոր Վերջին մոհիկանը - թարգմ. Հայրապետյան Հայարպետ Կուն, Ն. Հին հունաստանի լեգենդներն ու առասպելները - թարգմ. Հախվերդյան Լեւոն Կնուրե, Ֆեոդոր Նավապետ Կրոգոս - թարգմ. Դանիելյան Վլադիմիր Հ Հայնե, Հայնրիխ Բանաստեղծություններ - թարգմ. Մուշեղյան Ալբերտ, Գեղամ Սարյան Հեմինգուեյ, Էռնեստ Տոն, որը միշտ քեզ հետ - թարգմ. Ավագյան Ռաֆաել Քիլիմանջարոյի ձյուները - թարգմ. Պերճ Զեյթունցյան Հրաժեշտ զենքին - թարգմ. Պերճ Զեյթունցյան Հյուգո, Վիկտոր Թշվառներ - թարգմ. Միքայելյան Վահե Հեյլ, Էդուարդ Էվերեթ Անհայրենիք մարդը - թարգմ. Միքայելյան Վահե Հեյմ, Ստոֆան Խաչակիրներ - թարգմ. Խոնդկարյան Արշավիր Հոմերոս Ոդիսական - թարգմ. Կրկյաշարյան Սիմոն Մ Մայն, Րիդ Անգլուխ ձիավորը - թարգմ. Հարությունյան Հարություն Օվկիանոսում կորածները - թարգմ. Վարդանյան Վահան Փոքրիկ ծովագայլը կամ ուղեւորություն նավամբարի խորքում - թարգմ. Ամարյան Վազգեն Մայակովսկի, Վլադիմիր Մանն, Թոմաս Բուդենբրոքներ - թարգմ. Մովսես Հակոբ Մանֆրեդ, Գրեգ Կամուրջը - թարգմ. Սիմոնյան Կարեն Մարք, Տվեն Թոմ Սոյերի արկածները - թարգմ. Ստեփան Զորյան Հեքլբերի Ֆիննի արկածները - թարգմ. Գեղամ Սարյան Մարքես, Գաբրեիլ Գարսիա Հարյուր տարվա մենությունը - թարգմ. Հովսեփյան Ռուբեն Մի հայտարարված սպանության խրոնիկա - թարգմ. Հհենրիկ Սահակյան Մոպասան, Գի դե Ընտիր երկեր - թարգմ. Դերենիկ Դեմիրճյան Սատանա - թարգմ. Ստեփան Զորյան Ձիթենու պուրկաը - թարգմ. Ավագյան Սոֆի Վալտեր Շնաֆսի արկածը, Սպասում - թարգմ. Միքայելյան Վահե Կյանք - թարգմ. Տայան Արբուն Մահվան պես հզոր - թարգմ. Տայան Արբուն Ընտիր երկեր - թարգմ. Կոթիկյան Արման Սիրելի բարեկամ - թարգմ. Կոթիկյան Արման Մորավիա, Ալբերտո Չոչառա - թարգմ. Վիրապյան Գեւորգ Արհամարհանքը - թարգմ. Վիրապյան Գեւորգ Մորուա, Անդրե Դուն Ժուան կամ Բայրոնի կյանքը - թարգմ. Ալիքյան Աբրահամ Պրոմեթեւս կամ Բալզակի կյանքը - թարգմ Երեք Դյումա - թարգմ. Ղուկասյան Ամալյա Մեժելայտիս, Էդուարդաս Բանաստեղծությունների ժողովածու - թարգմ. Վահագն Դավթյան Մերիմե, Պրոսպեր Կառմեն - թարգմ. Միքայելյան Վահե Ընտիր նովելներ - թարգմ. Տայան Արբուն Մերլ, Ռոբեր Կղզին - թարգմ. Կարապետյան Տիգրան Մելվիլ, Հերման Մոբի Դիք - թարգմ. Սիմոնյան Կարեն Մորիակ, Ֆրանսուա Իժերի կծիկը - թարգմ. Տայան Արբուն Յ Յան, Վ. Չինգիս Խան - թարգմ. Ստեփան Զորյան Ն Նարսեժակ, Բուալո Վիպակներ - թարգմ. Ղուկասյան Ամալյա Նեկրասով, Նիկոլայ Երկեր Նիբել, Ֆլետչեր Անհետացածը - թարգմ. Ղուկասյան Ամալյա Շ Շեքսպիր, Վիլյամ Տիտոս Անդրոնիկոս - թարգմ. Հենրիկ Սեւան /Խաչիկ Դաշտենց Ձմեռային հեքիաթներ - թարգմ. Ալաջանյան Ստեփան Հուլիոս Կեսար - թարգմ. Խաչիկ Դաշտենց Տասներկուերորդ գիշեր - թարգմ. Խաչիկ Դաշտենց Սխալների կոմեդիա - թարգմ. Խաչիկ Դաշտենց Վերոնայի երկու ազնվականները - թարգմ. Խաչիկ Դաշտենց Ռոմեո եւ Ջուլիեթ - թարգմ. Խաչիկ Դաշտենց Տիմոն Աթենացի - թարգմ. Խաչիկ Դաշտենց Անսանձ կնոջ սանձահարումը - թարգմ. Խաչիկ Դաշտենց Սիրո ապարդյուն ճիգեր - թարգմ. Խաչիկ Դաշտենց Վինձորի զվարճասեր կանայք - թարգմ. Խաչիկ Դաշտենց Իզուր տեղը մեծ աղմուկ - թարգմ. Խաչիկ Դաշտենց Ռիչարդ երրորդ - թարգմ. Խաչիկ Դաշտենց Անտոնիո եւ Կլեոպատրա - թարգմ. Խաչիկ Դաշտենց Լիր արքա - թարգմ. Խաչիկ Դաշտենց Կորիոլան - թարգմ. Խաչիկ Դաշտենց Քրոնիկներ - թարգմ. Խաչիկ Դաշտենց Սոնետներ - թարգմ. Սամվել Մկրտչյան Շիլլեր, Ֆրիդրիխ Պատմական դրամաներ - թարգմ. Հակոբ Հակոբյան Շելլի, Պերսի Ընտիր տողեր - թարգմ. Ավագյան Էդուարդ Չ Չապեկ, Կառլ ԻՆչպես այդ ար Չարլզ, Չապլին Իմ կենսագրությունը - թարգմ. Դանիելյան Վլադիմիր Չեխով, Անտոն Երկեր - թարգմ. Դերենիկ Դեմիրճյան Երկեր - թարգմ. Խոնդկարյան Արշավիր Պ 'Պրաուն, Ֆիլիփ Մարշալ -թարգմ. Չէքիճեան Յարութ Պաուստովսկի, Կոնստանտին Սպիտակ ծիածան - թարգմ. Կարապետյան Տիգրան Պուշկին, Ալեքսանդր Բանաստեղծությունների ժողովածու - թարգմ. Վահագն Դավթյան Բանաստեղծություններ եւ հեքիաթներ - թարգմ. Դերենիկ Դեմիրճյան Բանաստեղծություններ եւ հեքիաթներ, պոեմներ - թարգմ. Խնկո Ապեր Պիգաֆետա, Անտոնիո Մագելան ի ճանապարհորդությունը - թարգմ. Վիվան Պիրանդելո, Լուիջի Մեռել է հյուրանոցում - թարգմ. Վարդանյան Վահան Պետեֆի, Շանդոր Բանաստեղծություններ - թարգմ. Արեյան Գրիգոր Պետրարկա, Ֆրանչեսկո Սոնետներ եւ կանցոններ - թարգմ. Ավագյան Էդուարդ Պենֆիլդ, Ուլդեր Ջահը - թարգմ.Ղուկասյան Ամալյա Պյեռ, Ժակ Արյուն եւ փետուր - թարգմ. Ալեքսանդր Թոփչյան Պյեռո, Շառլ Հեքիաթներ - թարգմ. Միքայելյան Վահե Պրուս, Բոլիսլավ Փարավոնը - թարգմ. Հարությունյան Հարություն Ջ Ջեյմս, Ջոյս Դուբլինցիները - թարգմ. Հարությունյան Արտեմ Ռ Ռայնիս, Յան Երկեր - թարգմ. Կարենց Վահագն Ռասպե, Ռուդոլֆ Էրիխ Մյունխաուզենի արկարծները - թարգմ. Հայրապետյան Հայրապետ Ռեմարկ, Էրիխ Մարիա Հաղթական կամար - թարգմ. Վիրապյան Գեւորգ Ապրելու ժամանակը եւ մեռնելու ժամանակը - թարգմ. Գեւորք Էմին Ռիդ, Վիկտոր Ընձայռուծը - թարգմ. Սիմոնյան Կարեն Ռոլան, Ռոմեն Ժան Քրիստոֆ - թարգմ. Մարության Լեմվել Հմայված ոգին - թարգմ. Վիրապյան Գեւորգ Ռոստան, Քդմոն Սիրանո դը Բերժերակ - թարգմ. Կոթիկյան Արման Ռոտերդացի Էռազմ Գովք հիմարությանը - թարգմ. Միքայելյան Վահե Ռուբինշտեյն, Լեւ Սամուրայների շավիղը - թարգմ. Աթայան Արշակ Ռուսթավելի, Շոթա Վագրենավորը - թարգմ. Աստուր Գեւորգ Ընձենավորը - թարգմ. Աստուր Գեւորգ Ս Սաբատինի, Ռաֆայել Նավապետի Բլադի Ոդիսականը - թարգմ. Մաքսապետյան Մերի Սարոյան, Վիլյամ Իմ սիրտը լեռներում է - թարգմ. Դաշտենց Խաչիկ Քարանձավի բնակիչները - թարգմ. Դաշտենց Խաչիկ Խաղողի այգին - թարգմ. Դաշտենց Խաչիկ Էյ, ով կա այդտեղ - թարգմ. Դաշտենց Խաչիկ Ձեր կյանքի ժամանակը - թարգմ. Ալաձանյան Ստեփան Ժամում վաթսուն մղոն, Ամենացուրտ ձմեռը 1854 թվականից հետո, Որտեղ ես ծնվել եմ այնտեղ մարդիկ բարեկիրթ են, Ճամփորդություն դեպի Հանգֆորդ, Նռնենիների պուրակը - թարգմ. Հարությունյան Հարություն Պատերազմ է հայտարարվել, պատմվածքներ - թարգմ. Կարպիս Սուրենյան Մարդկային կատակերգություն, Սպիտակ ձիու ամառը - թարգմ. Քեշիշյան Գրիգոր Սարտր, Ժան Պոլ Սատանան եւ տեր Աստվածը - թարգմ. Նալբանդյան Վարուժան Սելինջեր, Ջերոմ Պատմվածքներ - թարգմ. Ղուկասյան Ամալյա Սետոն, Թոմպսոն Հերոս կենդանիներ - թարգմ. Մազմանյան Համբարձում Սերվանտես Դոն Քիխոտ Լամանչեցին Հնարամիտ Հիդալգո Դոն Քիխոտ Լամանչեցին - թարգմ. Մակինցյան Պողոս Սենկեւիչ, Հենրիկ Երաժիշտ Յանկոն - թարգմ. Ստեփան Զորյան Ամերիկյան նովելներ - թարգմ. Հարությունյան Հարություն Բարթեք հաղթողը - թարգմ. Միքայելյան Վահե Յո երթաս - թարգմ. Լիսիցյան Ստեփան Սենտ Էքզյուպերի, Անտուան Փոքրիկ իշխանը - թարգմ. Ավագյան Սոֆի Սիմենոն Ժորժ Դեղին շունը - թարգմ. Ալեքսանդր Թոփչյան Սվիֆթ, Ջոնաթան Գուլիվերի Ճանապարհորդությունները - թարգմ. Մարության Լեմվել Ստենդալ Պարմի մենաստանը - թարգմ. Միքայելյան Վահե Սթեյնբեք, Ջոն Մարգարիտա - թարգմ. Ալիքյան Աբրահամ Արջ Ջոնի արկածները - թարգմ. Սիմոնյան Կարեն Մեր հոգսերի ձմեռը, Մկների եւ մարդկանց մասին - թարգմ. Սիմոնյան Կարեն Ստիլ, Անդրե Առաջին հարվածը - թարգմ. Ալիքյան Աբրահամ Առաջին հարվածը - թարգմ. Վիվան Սթիվենսոն, Ռոբերտ Քատրիոնը, Առեվանգվածը - թարգմ. Հայրապետյան Աիդա Գանձերի կղզին - թարգմ. Հայրապետյան Հայարպետ Սեւ նետը - թարգմ. Վիրապյան Գեւորգ Սիորան, Էմիլ Ծնված լինելու անհարմարության մասին - թարգ. Աբրահամյան Նունե Սուսյակու, Էնդո Ծով եւ թույն - թարգմ. Դանիելյան Վլադիմիր Սքոթ, Վալտեր Այվենհո - թարգմ. Ղուկասյան Ամալյա Վ Վալան, Ռոժե Ինչ տեսա Եգիպտոսում - թարգմ. Վիվան Վառնալիս, Կոստաս Սոկրատեսի ճշմարիտ պաշտպանականը - թարգմ. Կրկյաշարյան Սիմոն Վեռն, Ժյուլ Աշխարհի տիրակալը, Բլեֆ - թարգմ. Վարդանյան Վահան Նավապետ Գրանդի որդիները - թարգմ. Թումանյան Նիկողայոս Սեւ Հնդկաստան - թարգմ. Ղուկասյան Ամալյա 80 մղոն ջրի տակ - թարգմ. Մազմանյան Հարություն Վիալար, Պոլ - Մեռնելու ժամանակ էլ չկա - թարգմ. Ղուկասյան Ամալյա Սատանայի հունձը - թարգմ. Ղուկասյան Ամալյա Վիգերյուստ, Վեգարդ Սոմգդյոլայի հերոսը - թարգմ. Հրաչյան Խաչիկ Վիշինսկի, Բորիս Ստվերներ եւ ծարավ - թարգմ. Ավագյան Սոֆի Վոյնի, չ Է. Բոռը - թարգմ. Կոմունի Ղեւոնդ Վուլֆ, Թոմաս Երկրի ոստայնը - թարգմ. Ալվարդ Ջիվանյան Տ Տառլե, Ե. Նապոլեոն - թարգմ. Հարություննա Հարություն Տրիոլե, Էլզա Ավինյոնի սիրահարները - թարգմ. Միքայելյան Վահե Տոլստոյ, Լեւ Երկերի ժողովածու Տոլստոյ, Ալեքսեյ Երկեր - թարգմ. Խոնդակրյան Արշավիր Տուրգենեւ, Իվան Երկեր Ց Ցվեյգ, Ստեֆան Ընտիր նովելներից Լեպորելլա, Անտեսանելի կոլեկցիա - թարգմ. Ստեփան Զորյան Ընտիր նովելներ - թարգմ. Խոնդակրյան Արշավիր Ցվետաեւա, Մարինա Բանաստեղծություններ - թարգմ. Կարճիկյան Համլետ Ու Ուպիտ, Անդրեյ Կատակերգություն երեք գործողությամբ, Պատճառներ եւ հետեւանքներ, Յեհովայի կերպարանափոխությունները - թարգմ. Վարդանյան Վահան Ուայլդ, Օսկար Եսասեր հսկան, Երջանիկ պրինցը, Անձնվեր բարեկամը, Նշանավոր Ռոքետը, Սոխակն ու վարդը, Հեքիաթներ, Պատանի արքան - թարգմ. Մարության Լեմվել Ուելս, Հերբերտ Պատերազմ օդում - թարգմ. Ալիքյան Աբրահամ Անտեսանելի մարդը - թարգմ. Ալիքյան Աբրահամ Ռուսաստանը մշուշի մեջ - թարգմ. Հարությունյան Հարություն Ք Քամյու, Ալբեռ Անկում - թարգմ. Գրիգոր Քեշիշյան Քելերման Մահվան պարը - թարգմ. Վիրապյան Գեւորգ Քոլդուել, Էրսքին Տաք գետը - պատմվածքներ - թարգմ. Պերճ Զեյթունցյան Քսենոփոն Անաբասիս - թարգմ. Կրկյաշարյան Սիմոն Քոլինզ, Ուիլքի Լուսնաքարը - թարգմ. Վարդանյան Վահան Օ Օրվել, Ջորջ Անասնաֆերմա - թարգմ. Արտաշես Էմին Ֆ Ֆաստ, Հովարդ Ազատության ճանապարհ - թարգմ. Բուջիկանյան Հրաչ Ֆեյխտվանգեր, Լիոն Գոյա կամ իմացության դժվարին ուղին - թարգմ. Հարությունյան Հարություն Ֆիրդուսի Ռուստամ եւ Սոհրան “Շահ Նամե”-ից - թարգմ. Ասատուր Գեւորգ Ֆլոբեր, Գյուստավ Զգացական դաստիարակություն - թարգմ. Ալիքյան Աբրահամ Տիկին Բովարի - թարգմ. Միքայելյան Վահե Ֆրանս, Անատոլ Սպիտակ քարի վրա։ Աստվածները ծարավի են - թարգմ. Արեյան Գրիգոր Սիլվեստր Բոննարի ոճիրը - թարգմ. Արեյան Գրիգոր Ֆրիդ, Նորբերտ Կայսորւհին - թարգմ. Կարապետյան Տիգրան Ֆրիշ, Մաքս Homo faber - թարգմ. Ղուկասյան Ամալյա Ֆուենտես, Կառլոս Արտեմիո Կրուսի մահը - թարգմ. Գրիգորյան Հովհաննես Ֆուրնիե, Ալեն Երկար Մոլնը'' - թարգմ. Ավագյան Սոֆի Այստեղ ընդգրկված են մոտավորապես 280 անուն թարգմանված գրքեր։ Կան նաեւ բազմաթիվ այլ թարգմանություններ՝ արված ռուսերենից, բուլղարերենից, էստոներենից, վրացերենից, ադրբեջաներենից, քրդերենից, չեխերենից, հունարենից, որոնք չեն ընդգրկվել այս ցանկի մեջ։ Ցանկեր:Գրականություն Ցանկեր:Հայաստան


source: wikipedia

text: Հայաստանի պատմական մայրաքաղաքներ, տասներկու բնակավայրեր, որոնք պատմական տարբեր ժամանակահատվածներում եղել են համահայկական պետությունների վարչաքաղաքական, տնտեսական, կրոնական-մշակութային կենտրոնները։ Դրանք են՝ Վան, Արմավիր, Երվանդաշատ, Արտաշատ, Տիգրանակերտ, Վաղարշապատ, Դվին, Բագարան, Շիրակավան, Կարս, Անի, Տարսոն, Սիս եւ Երեւան։ Իրենց մայրաքաղաքներն են ունեցել նաեւ պատմական տարբեր ժամանակահատվածներում անկախ հռչակված Փոքր Հայքի (մ.թ.ա. 4-1-ին դարեր), Ծոփքի (մ.թ.ա. 260-մ.թ.ա. 94), Վասպուրականի (908-1021), Վանանդի (963-1065), Տաշիր-Ձորագետի (978-1113), Սյունիքի (987-1170), Կիլիկիայի (1198-1375) թագավորությունները եւ հայկական իշխանապետությունները։ Հայկական մայրաքաղաքներ Աղբյուրներ Դպրոցական Մեծ Հանրագիտարան, Գիրք II «Հայաստանի մայրաքաղաքները» Թադեւոս Հակոբյան, «Արեւմտյան Հայաստանի ու Պարսկահայաստանի քաղաքները» Ժամկոչյան Հ.Գ., «Հայոց պատմություն»


text: Գամփռը շների մի քանի տեղական տեսակ է, միավորված մեկ միասնական անվան տակ, որ հայերը հազարամյակների ընթացքում բուծել են։ Գամփռը (Արալեզ, Аралез, Aralez) հազարամյակներ շարունակ եղել է Հայկական լեռնաշխարհի շուն եւ մնում է հայ ժողովրդի հպարտության առարկան։ Հայկական գամփռի բուծումը Հայաստանում կային հատուկ շնաբուծարաններ, որոնք վայրի գազանների (գայլ, շնագայլ) եւ շան զուգավորումից ստանում էին վերը նշված ցեղերը եւ վաճառում։ Դրանք շատ սուղ էին գնահատվում։ Շնաբուծները միեւնույն ժամանակ հայտնի գազանորսներ էին։ Նրանց ապրուստի գլխավոր աղբյուրը շների վաճառքն էր։ Շնաբուծության համար գլխավորապես որսում էին գայլեր, երբեմն նաեւ շնագայլեր։ Որսած գայլին պահում էին բնական պայմաններին մոտ պայմաններում՝ խոր եւ երկար այրերում եւ քարանձավներ ունեցող ժայռերում, ուր կային որսալու եւ բզկտելու հարմարություններ։ Գայլն իր բնական քարանձավում որսում էր նապաստակ, աննկատելի կերպով գայլաբուն էին ուղարկում որսորդները գետնուղիներով, տեսնում ու հալածում էր աղվեսներ, կաքավներ եւ նույնիսկ արջեր։ Հայկական լեռնաշխարհում բուծված շները, բաժանվում էին հինգ առանձին խմբերի. հոտապահ շուն կամ գելխեղդ, բակապահ շուն կամ ուղղակի գամփռ, արջի որսի շուն կամ արջաշուն, փոթորկաշուն եւ բարակ կամ թազի։ Հոտապահ շուն գայլխեղդ Այս շների դերը հոտերը եւ նախիրները գայլերից ու գողերից պահպանելն է։ Շան մականունն է գայլխեղդ։ Ահա այդ շան նկարագրությունը։ Գլուխը մեծ է, շրթունքը հաստ, քիթը կարճ, կուրծքը լայն։ Ուժեղ է ու աներկյուղ, հավատարիմ, բայց ոչ այնքան ուշիմ։ Շատ հավատարիմ է իր տիրոջը, ամեն վտանգ կընդունի տիրոջը պահպանելու համար»։ Մարմնով խոշոր են եւ զորեղ՝ կարճ դունչ, բարձր ճակատ, արմատից քիչ վերեւ կտրված ականջներ, բրդոտ ու հաստ վիզ, մկանուտ բարձր ոտքեր, ամուր գավակ։ Սովորություն ունի պոչը ոլորելու եւ դնելու մեջքին։ Քայլում է հանդարտ, ինքնավստահ եւ վեհ։ Անհարկի չի հաչի։ Իր անսխալ բնազդով իսկույն որոշում է թշնամին ու բարեկամը եւ այնպես էլ վարվում հետը։ Առանձնահատուկ երանգավորում չունեն։ Գայլխեղդ շների ենթախմբերը Գայլխեղդ շները բաժանվում են երկու ենթախմբի՝ գայլաշան եւ շնագայլի։ Գայլաշուն անվանվում է այն շունը, որի հայրը գայլն է, իսկ մայրը՝ գայլի կաթով սնված շունը։ Շնագայլը այն շունն է, որի հայրը գայլի կաթով սնված շունն է, իսկ մայրը՝ էգ գայլը։ Շան եւ գայլի բեղմնավորումից ծնված լակոտները անվախ, հանդուգն, բզկտող, բայց իրենց տիրոջը հավատարիմ շներ են, մանավանդ նույնն ցեղին պատկանող էգ շունը, որոնց անվանում են տելե եւ քելփ։ Գելխեղդ շան զրահապատումը Գայլխեղդ շունը զրահապատվում է. շան կրծքի եւ կռնակի այն մասին, որը դեպի վիզն է երկարած, ճիշտ առաջի ոտքերի ուղղությամբ, ամրացվում են պողպատից սուր խրոցներ, կրծքին՝ հորիզոնական, թիկունքին՝ ուղղահայաց, 10 - 12 սմ երկար, ճկույթի հաստությամբ։ Շունը գազանների վրա հարձակվելիս նախ խփում է կրծքով, եթե առաջին զարկով կարողացավ տապալել հակառակորդին՝ գործը հեշտանում է, այլապես սկսվում էր մարտը։ Այդ դեպքում շունը բացի իր ժանիքներից օգտագործում է նաեւ կրծքին եւ թիկունքին ամրացված հատուկ խրոցները, որոնք մեն մեկ զարկից լայն վերք են բացում գազանի մարմնի վրա, հատկապես սրտին։ Վաղ հասակում ականջները կտրվում էին երկու պատճառով։ 1.-Ոպեսզիր ընկալուչները միշտ բաց ու զգոն լինեին ցանկացած շշուկի հանդեպ։ 2.-Որպեսզի մենամարտելիս հակառակորդը հափռելու համար քիչ թույլ օղակներ գտներ։ Նույն նկատառումներով՝ հաճախ կտրվել է գամփռի պոչը... Հաշվի է առնվել թե՛ կռվելիս քիչ բռնվելու, կծվելու, խեղճացվելու հանգամանքը, թե՛ ցուրտ գիշերներին դունչը պոչի մեջ տաք-տաք քնելու հանգամանքի բացառումը... Գելխեղդ շունը մարտից հետո Երբ շունը գայլ է խեղդում, ավագ հովվի պարտականությունն էր իր ձեռքով ճմուռ պատրաստել եւ գելխեղդ շան ճակատը համբուրելուց ու գլուխը շոյելուց հետո, անձամբ կերակրել նրան։ Շունը զգալով այդ առանձնահատուկ վերաբերմունքը՝ նախ լիզում է ավագ հովվի ձեռքերը, այնուհետեւ ուտում ճմուռը։ Մեկից ավել գայլ խեղդած շանը պատվելու իրավունքը վերապահված էր տան մեծին՝ ընտանիքի պապին կամ տատին։ Եթե նրանցից մեկն ու մեկը սարում չէ, շունը արոտավայրից գյուղ էր գալիս եւ թավալվելով տիրոջ ոտքերի առաջ, երեք անգամ հաչում էր... Տերն այդ կերպ տեղեկանում էր պատահածի մասին եւ հասկանում, որ շունը մեկից ավելի գայլ է խեղդել... Բնական է, գրկում էր եւ ճակատը համբուրում, գգվում, ապա իր ձեռքվ պատրաստված ճմուռը կերցնում։ Այնուհետեւ՝ շունն առանց լրացուցիչ ցուցմունքի կամ նշանի, կրկին վերադառնում էր հոտի մոտ, դեպի իր պարտականությունները... Արջաշուն Արջաշունը, որը գամփռի մեկուկես արժեքը ուներ, խիստ հազվագյուտ էր։ Օգտագործվում էր միայն վարպետ գազանորսների կողմից՝ արջի որսի ժամանակ։ Արջից ավելի ուժեղ էր, երբ մանավանդ զինված էր լինում պողպատե ցցերով։ Որսաշուն (բարակ) Այս շունը օգտագործվում էր աղվես, վայրի կատու, լուսան որսալու համար։ Նա թեթեւոտն եւ արագավազ էր։ Քարայծ, եղջերու հալածելու եւ քարայրներից դուրս բերելու համար օգտագործում էին բարակի եւ գայլաշան զուգավորումից սերած եւ միայն Դրսիմ կամ Մնձուր լեռնաշխարհին հատուկ մի տեսակ որսի շուն, որը քարայծի ամենաթեթեւ հետքերից կարողանում էր հայտնաբերել նրա թաքստոցը եւ առաջնորդել այն ուղղությամբ, ուր թաքնված էր որսը։ Այս կարգի շները թե՛ հոտառությամբ, թե՛ հաչելու ձեւով տարբերվում էին մյուս շներից։ Սրանք մարդկանց վրա չէին հաչում, շատ ուշիմ էին եւ նվիրված իրենց տիրոջը։ Վիրավոր որսին հետապնդելու, նրա թաքնված տեղը գտնելու եւ հաչելով որսորդին իրենց մոտ կանչելու առանձին հատկություն ունեին։ Հայկական գամփռի գինը Հայկական լեռնաշխարհում փոխանակության հիմքը ոչ թե ոսկին եւ արծաթն էր, այլ բնամթերքը կամ անասունը։ Շան գինը եւս որոշվում էր այդ փոխարժեքներով։ Մնձուր լեռներում մեկ ցեղական շան գինն էր 40 կոտ (640 կգ) ցորեն, կամ մեկ ձի, կամ մեկ կթան կով՝ հորթը հետը, կամ 10 ոչխար՝ գառներով։ Այնտեղ մեկ ցեղական շան համար կարելի էր վճարել նաեւ 80 կգ մեղր, կամ 80 կգ յուղ, կամ նույնքան բուրդ։ Եթե մնձուրցի գյուղացին փոխանակության համար որեւէ միջոց չուներ, բայց ցանկանում էր հայկական ցեղական գամփռ ունենալ, պարտավոր էր 80 օր անվճար աշխատել շան տիրոջ համար։ Սասունում մեկ գելխեղդ շան համար վճարում էին նոր ծնած 10-12 ոչխար։ Մոտավորապես նույն գներն էին նաեւ Հայաստանի մյուս շրջաններում։ Առանձնապես երեւելի շների գները հասնում էր մինչեւ 30-40 ոչխարի։ Իրականում սակայն, գամփռ շան գինը շատ ավելի մեծ էր։ Գամփռի վրա զենք բարձրացնելը կամ սպանելը հավասար էր մարդասպանության։ 2011 թ.-ի փետրվարի 10-ին Միջազգային Կինոլոգիական Միության /ՄԿՄ/ /International Kennel Union/ /IKU/ Մոսկվայում կայացած Ցեղային հանձնաժողովի նիստի ընթացքում ճանաչվել է հայկական Գելխեղդի՝ Գամփռի ստանդարտը։ Նրան շնորhվել է Հայաստանի ազգային ցեղատեսակի կարգավիճակը, եւ այն գրանցվել է 204 համարի ներքո։ Համաձայն ընդունված ստանդարտի՝ ճանաչվում է հայկական Գամփռի կարճամազ տեսակը /մազածածկույթի երկարությունը՝ 2-ից 6 սմ/։ Որպես հայկական ազգային ցեղատեսակ՝ Հայկական Գելխեղդ Գամփռը ճանաչում ստացավ շնորհիվ Հայաստանի Կինոլոգիական, Կինոլոգիա-Սպորտային Միության /ՀԿԿՍՄ/ նախագահ Վիոլետա Յուրիի Գաբրիելյանի։ Հետաքրքրաշարժ փաստեր 2018 թվականին Երեւանի կենտրոնում՝ Օղակաձեւ զբոսայգում՝ Տերյան եւ Մոսկովյան փողոցների խաչմերուկում բացվել է Լեւոն Թոքմաջյանի հեղինակած հայկական գամփռի արձանը։ Հղումներ Տես նաեւ Հայկական գամփռի ստանդարտը Հայկական գամփռ շան ծագումը Կովկասյան հովվաշուն Արտաքին հղումներ Շները Հայաստանում Հայկական գամփռի ամերիկյան ակումբի կայքը Հայկական տնային կենդանիներին նվիրված կայք Գամփռ Կենդանիներ նամականիշների վրա


text: Ըստ հույն պատմիչ Ստրաբոնի Հայկական բարձրավանդակը կամ Հայկական լեռնաշխարհը հայ ժողովրդի հայրենիքն է եղել հինգ հազար տարի շարունակ։ Այն գտնվում է Սեւ, Կասպից եւ Միջերկրական ծովերի միջեւ։ Հայկական լեռնաշխարհի մի շարք մասերում ձմեռը խիստ է։ Հույն պատմիչ Ստրաբոնը երկու հազար տարի առաջ գրում է, որ Հայաստանի լեռներում քարավանները հաճախ մնում էին ձյան տակ։ Մի հասարակ հնարք եւ վտանգը շրջանցվում էր։ Ճամփորդները նստում էին հենված իրենց գրաստներին եւ ժամանակ առ ժամանակ շարժում երկար ձողերը, որոնցով զինված էր նրանցից յուրաքանչյուրը։ Բացված անցքը թույլ չէր տալիս, որ ճանապարհորդները խեղդվեն օդի անբավարարությունից։ Երբ բուքը հանդարտվում էր, երեւում էին միայն ձյունե բլրակների միջից դուրս ցցված ձողերի ծայրերը։ Հայաստանում կատարելության էր հասել ձյան գերությունից մարդկանց փրկելու վարպետությունը։ Ըստ Մովսես Խորենացու Հայերն այդ նպատակով օգտագործում էին հատուկ վարժեցված շներ շատ ավելի վաղ, քան եվրոպացիները կսկսեին օգտագործել սենբեռնար տեսակի շներին։ Առաջին վկայությունն այդ մասին վերաբերվում է մ.թ. առաջին դարում ապրած հայոց Աբգար թագավորի քույր Ավդեին եւ հայոց ապագա թագավոր Սանատրուկին։ Դեպքը տեղի է ունեցել մ.թ. 20 թվականին։ Հինգերորդ դարի հայ պատմիչ Մովսես Խորենացին այսպես է նկարագրում այն. «Բայց թե ինչո՞ւ նա Սանատրուկ կոչվեց, պետք է ասել. Աբգարի քույր Ավդեն ձմեռ ժամանակ դեպի Հայաստան ճանապարհորդելիս բքարգել է լինում Կորդվաց լեռներում. մրրիկը բոլորին ցրեց, այնպես որ ոչ մեկը չգիտեր, թե ընկերն ո՛ւր քշվեց։ Իսկ նրա դայակ Սանոտը՝ Բյուրատ Բագրատունու քույրը եւ Խոսրեն Արծրունու կինը, երեխային, որը դեռ շատ փոքր էր, ստինքների մեջ առնելով՝ երեք օր եւ երեք գիշեր մնաց ձյան տակ։ Սրա մասին առասպելաբանում են, թե մի ինչ-որ նորահրաշ սպիտակ կենդանի աստվածներից ուղարկվեց եւ նա պահպանում էր երեխային։ Բայց որքան մենք վերահասու եղանք, բանն այսպես է եղել. որոնող մարդկանց հետ եղել է եւ մի սպիտակ շուն, որ պատահել է երեխային եւ դայակին։ Այս պատճառով էլ նա կոչվեց Սանատրուկ, անունը դայակից ստանալով, իբրեւ թե Սանոտի տված»2։ Ըստ Գեւորգ Հալաջյանի Փրկակար շների օգտագործման հաջորդ փաստը XX դարից է եւ վերաբերում է պատմական Հայաստանի Դերսիմ գավառին։ Դերսիմ լեռնաշխարհի լավագույն գիտակ Գ. Հալաջյանը այսպես է նկարագրում այն. «Փոթորկաշունը գամփռի մի տեսակն էր, որը, ըստ ժողովրդական հավատալիքի, վայելում էր սուրբ Մինասի պաշտպանությունը եւ գործում նրա ներշնչմամբ ու օժտված էր փոթորկի ժամանակ կողմնորոշվելու բացառիկ հատկությամբ։ Լեռնային շրջաններում ձյունամրրիկը շատ ուժեղ էր լինում, հայտնվում էր անսպասելի արագությամբ եւ հաճախ տեւում մինչեւ հինգ օր։ Երթեւեկությունը գյուղից-գյուղ եւ առհասարակ հաղորդակցության բոլոր միջոցները խզվում էին։ Հաճախ պատահում էր, որ օդի պարզությունից խաբվող ճամբորդը, կես ճանապարհին ընկնում էր ձյունամրրիկի անդիմադրելի հողմապտոյտի մեջ ու կորցնում ճանապարհը։ Թեեւ վտանգավոր տեղերում ճամփան ցույց տվող նշաններ կային, բայց փոթորիկն այնքան ուժեղ եւ մեգն այնքան խիտ էր լինում, որ մարդիկ նույնիսկ իրար չէին տեսնում, շունչները կտրվում, տեսողությունը մթագնում, գիտակցությունը կորցնում եւ մոլորվում։ Նման պարագայում, ահա, աղետյալներին օգնության էին հասնում ազատարար շները։ Դրանց թիվը սակայն, սահմանափակ էր։ Միայն հայտնի աղաները, մեծ կրոնապետերը եւ խանետան տոհմային տնտեսությունները պահում եւ օգտագործում էին դժվարությամբ ձեռք բերված շներ, ու երբ ձյունամրրիկը մոլեգնում էր, ազատարար շներն արձակում էին շղթաներից ու բաց թողնում գյուղը մտնող վտանգավոր ճամփաների ուղղությամբ։ Շներն, ընտրելով իրենց գնալիք ուղղությունը, գործում էին երեքը, չորսը, նույնիսկ հինգը միասին, նայած վայրի վտանգավորությանը։ Երբ շները սկսում էին հետախուզությունը, տերերը սովորաբար հերթով տագնապի զենք (հատուկ հրացան, որ շատ աղմուկ էր հանում) էին կրակում օդում, մինչեւ շների վերադարձը՝ նախ նրանց քաջալերելու, ապա իմաց տալու մոլորյալներին գյուղի տեղը եւ ուղղությունը։ Շների կողմից ազատված աղետյալները համարվում էին Սբ. Մինասի պաշտպանյալներ, եւ ըստ այժմ հարգում եւ պատվում էին նրանց, իսկ ազատարար շների տերերի օջախները համարվում էին կրակի սրբի եւ սուրբ Մինասի դաշնակիցներ, ուստի երդվում էին այդ օջախների անունով։ Աղետից ազատվածները, ամեն տարի կալի ավարտից հետո, ուխտի էին գնում իրենց փրկչի՝ սուրբ Մինասի սրբավայրերը, զոհեր մատուցում սրբին եւ ազատարար շան տան օջախի սրբին, շանը նկատելով սրբի միջնորդ կամ կամակատար։ Երբեք ձեռք չէին բարձրացնում ազատարար շների վրա։ Ազատարար շունը երբ ծերանում էր, տանը չէր մահանում։ Նախազգալով մոտալուտ մահը, աննկատ հեռանում էր գյուղից եւ մահանում որեւէ անմատչելի թաքստոցում։ Առասպել Այս շներին վերաբերող բազմաթիվ առասպելախառն պատմություններից ներկայացնենք մեկը, որը վերաբերում է մի աղետյալ ընտանիքի փրկությանը։ Հորեղբայրս՝ Սեիդ-Տեմենը, անդրանիկության կարգով ժառանգել էր Աղուջանների ընտանիքի կրոնապետի իրավունքը եւ բնակվում էր Մնձրա սարի Անահիտի կաթնաղբյուրներին հարակից Զերանիկ գյուղում,- պատմում էր Սեիդ-Տեմենի եղբորորդի Սեիդ-Ալին։ Հայրս՝ Սեիդ-Ճաֆերը, իր կրտսեր եղբայր Սեիդ-Սուլեյմանի հետ, իրենց ընտանիքներով, զավակներով ու թոռներով բնակվում էին Պաղր պապ լեռան ստորոտում, Զերանիկից դեպի արեւելք երեք ժամվա հեռավորության վրա գտնվող Անահիտի գոմերում։ Մեզ մոտ էր ապրում Մեծ մայրը։ Սեիդ-Տեմենը արու զավակ չուներ եւ դա խիստ մտահոգում էր բոլորիս։ Հունվարի առաջին օրերին էր, խունկ ու մոմով եւ կարմիր խնձորով լրաբեր եկավ մեզ ավետելու, թե Աղուջանների մեծ օջախի տերը հինգ աղջկանից հետո ունեցել է արու զավակ եւ Մեծ մորը հրավիրում է գալու եւ օրհնելու օջախի ժառանգորդի ծնունդը։ Հայրս հայտնեց, թե մի քանի օրից հետո Մեծ մամը իր զավակներով ու թոռներով կգա Զերանիկ՝ օջախի ժառանգորդին աչքալուսանքի։ Լրաբերների մեկնելուց հետո հայրս փոխեց մտադրությունը եւ կարգադրեց ճամփա ելնել հաջորդ օրը։ Օրը պարզկա էր, արեգակը փայլում էր երկնակամարում։ Պաղրից մինչեւ Մնձուր սար կարելի էր հասնել կես օրում։ Ձյունը թեեւ հասնում էր մարդու գոտկատեղին, բայց արահետը բացված էր։ Հայրս աճապարում էր օգտվել խաղաղ երկնքից ու օդի պայծառությունից եւ ժամ առաջ շնորհավորել մեծ եղբոր երջանկությունը։ Ճամփա ելանք արեւածագից քիչ հետո։ Առջեւից գնում էր թեեւ ութսունամյա, բայց նորահարսի նման առույգ եւ արագաշարժ մեծ մամը, հայրս հետեւում էր մորը, հորեղբայրս իր երկու զավակների եւ կնոջ հետ գտնվում էին առաջ ընթացողների եւ հինգ շալակատարների միջեւ՝ բոլորն էլ նույն օջախի անդամներ։ Արահետը ընթանում էր ելեւէջներով։ Ճամփի մեծ մասն անցել էինք, մնում էր ելնել Ճերմակ քարերի վերելքը եւ թեքվել դեպի Զերանիկ։ Դիմացից երեւում էր Կերկան քարերի մեծ նշանակետը։ Հանկարծ անսպասելիորեն երկինքը մթնեց, որին հաջորդեց ուժեղ քամի։ Մեծ մայրը կանգ առավ եւ ցույց տվեց Պաղր եւ Մնձրա սարերի միացման կետից սանձազերծված փոթորիկն ու բղավեց. - Գելխեղդն (գայլ խեղդող ուժեղ փոթորիկ) է գալիս,- եւ սկսեց աղոթել։ Այդ միջոցին մենք գտնվում էինք այնպիսի տեղում, որից մի քանի քայլ վար անդնդախոր ձոր էր։ Քամին կարող էր մեզ գլորել ժայռից։ Երկինքը մոլեգնել, քամին կատաղել, ձյունը տեղում էր անընդհատ, իսկ քամին թուլ չէր տալիս շնչել։ Հայրս կարգադրեց կանգ առնել եւ խմբվել, որովհետեւ արահետը ծածկված էր ձյան հաստ շերտով, մոլորվելու վտանգը եւ ժայռերից վար գլորվելու սարսափը հարկադրեց մեզ խումբ կազմել, որպեսզի միմյանց չկորցնենք։ Հայրս եւ հորեղբայրս ձայն-ձայնի տված թեեւ քաջալերում էին մեզ, բայց իրենք էլ զգում էին, որ գտնվում ենք հուսահատ կացության մեջ։ Մեծերը եւ ավելի ուժեղները կլոր շրջան կազմեցին, կանանց ու պատանիներին էլ նստեցրին բոլորակի կենտրոնում, որպեսզի պաշտպանվեն մոլեգնող թիփուց եւ շունչ-շնչի տալով տաքացնեն իրար։ Փոթորիկը գնալով սաստկանում էր։ Մեծերն էլ չկարողացան ոտքի մնալ եւ իրենք էլ ձեռք-ձեռքի տված շրջան կազմեցին նստողների շուրջ, իրենց աբաներով ծածկեցին խմբի գլուխը եւ ամուր բռնած աբաների փեշերից, գլուխները պահեցին ծածկոցի տակ։ Որքան տեւեց փոթորիկը, ինչպես ծածկվեցինք ձյան հաստ շերտով, չիմացանք։ Օրվա ժամի կամ առհասարակ ժամանակի տեւողության մասին գաղափար չունեինք, քանի որ փոթորիկը լեռնագագաթներից ու լանջերից հավաքած եւ դեպի ցածրերը քշած ձյան տեղափոխումներն այնքան արագ էր կատարել եւ մեր խումբը ձյան խոր գերեզմանի մեջ թաղել, որ շրջապատներս տեսնելու կամ հաստ ծածկույթից դուրս գալու հնարավորություն չունեինք։ Հայրս եւ հորեղբայրս, որպես քաջածանոթ թիփու խաղերին, փորձում էին թիկունքները դեմ անել եւ հնարավորության սահմաններում մասանբ թեթեւացնել մեզ ճնշող եւ շնչներս կտրել սպառնացող ձյան ծանրությունը։ Թե ինչ պատահեց հետագայում, չեմ հիշում։ Ահավոր աղետի մանրամասնություններին ծանոթացանք այն ժամ միայն, երբ կիսասառածներիս դուրս բերին գոմաղբի միջից եւ գոլ ջրով լողացնելուց հետո, կրակից հեռու, թոնրատան հեռավոր անկյունում, հավլջանից, զենջեֆիլից, դարչինի խառն արմատներով եռացրած թեյ խմեցրին։ Մինչ աղետյալներս, բաժակ-բաժակի ետեւից մեղրախառն թեյ էինք խմում թոնրատան օջախի աջ կողմը, սեթին փռված գորգերի վրա ծնրադիր հորեղբայրս աղոթում եւ փառաբանում էր Աղուջանների օջախի սրբի զորությունը, որն ուղղություն տալով ազատարար շներին, նրանց ներշնչել էր կանգ առնել աղետի վայրում եւ փրկել մեզ։ -Աղուջանների օջախի սուրբը, իմ տեր Տեվրեշ-կուլապին, մարդկանց եւ ժողովուրդների ազատարար սուրբ Սարգիսը, մեր օջախին օգնության եկան եւ ազատեցին տասնմեկ մարդ,- աղոթում, արտասվում եւ պատմում էր հորեղբայրս աչքալույսի եկող գյուղացիներին։ -Ով աստված, ով Սարգիս, ով Աղուջանների օջախի տեր,- կրկնում էին ներկաները, նույնպես ծնրադիր։ Աչքալույսի եւ նորածնին քավորության առաջարկով Զերանիկ ժամանած Մամիկոնյանների հայտնի ցեղապետ Սիրապ աղան, որ մի ժամ առաջ էր տեղ հասել եւ գտնվում էր ծնրադրողների շարքում անտեղյակ աղետի մանրամասնություններին, դիմելով հորեղբորս, խնդրեց պատմել տեղի ունեցած հրաշագործության՝ ահավոր փոթորկից տասնմեկ աղետյալների փրկության մասին։ -Աղա, դու ծանոթ ես մեր փրկարար շներին, որոնք գտնվում են մեր օջախի սրբի՝ սուրբ Սարգսի պաշտպանության տակ եւ նրանց ներշնչումով ու ցուցումներով ամեն տարի փոթորիկների ժամանակ ազատում են մոլորյալ ճամփորդներին, փրկելով նրանց կյանքը։ Բայց այն, ինչ պատահեց իմ օջախի շառավիղների հետ, կարելի է ասել, թե իսկապես մեծ հրաշագործություն էր։ Մեր սրբազան օջախի պաշտպան Զուլումին (Պատուհաս), Ելդըրըմին (Կայծակ) եւ Ազրարիլին (Հոգեառ) ինչպես միշտ, փոթորիկների ժամանակ, այս անգամ էլ արձակեցինք շղթաներից եւ առանց ուղղություն ցույց տալու թույլ տվինք, որ գնան ինչ ուղղությամբ մղում է բնազդը, որովհետեւ մերոնց գալուն չէինք սպասում։ Փոթորկաշները՝ ներշնչված սուրբ Սարգսի (Հազրեթի-խըդրի) սուրբ զորությունից եւ արհամարհելով գելխեղդ ձյունամրրիկի ուժեղ հոսանքը, գնում են Անահիտի գոմերի ուղղությամբ, դեպի մեծ նշանակետը։ Շների մեկնելուց երկու թե երեք ժամ հետո, երբ թիփին մոլեգնում էր եւ թույլ չէր տալիս տնից դուրս գալ, լսեցինք Ելդըրըմի օգնության կանչը (երեք անգամ հաչել, ապա կաղկանձել եւ դարձյալ երեք անգամ հաչել)։ Շունը մենակ էր։ Չնայած իրեն հանգստացնելու եւ ներս տանելու մեր կանչերին, շունը շարունակեց օգնության կանչը եւ չդադարեց ստիպողաբար իրեն հետեւելու գլխի եւ պոչի շարժումները։ Ըստ ընդունված կարգի, տագնապի ազդանշան տրվեց լայնափող շեշխանե հրացանով, որը որոտում է փոքր թնդանոթի նման։ Արագ հայտնվեցին մասնագետ հետագետներ՝ 20 ամրակազմ եւ երիտասարդ լեռնագնացներ, բոլորն էլ զինված եւ պաշտպանված փոթորկին դիմադրելու ամեն հարմարություններով։ Հետները վերցրին վեց պատգարակ եւ ճամփա ելան շան առաջնորդությամբ։ Հետագայում պարզվեց, որ ազատարար շները, երբ հայտնաբերում են աղետյալնների տեղը, երկուսը մնում են ազատարար աշխատանքները շարունակելու, իսկ երրորդը վազում է դեպի գյուղ օգնություն կանչելու։ Ազատարարների խումբը հասնելով աղետի վայրը, զարմանքից շշմած կանգ է առնում տեղի ունեցած հրաշքի առջեւ։ Երկու փոթորկաշները ոչ միայն հայտնաբերել էին աղետյալներին, այլեւ անհավատալիորեն ցույց էին տվել առաջին շտապ օգնությունը։ Զուլումն ու Ազրայիլը երկու տարբեր ուղղությամբ, գերբնական ճիգերով, ճամփա էին բացել ձյան տակից եւ միաժամանակ հասել մարդկանց խմբին, որոնցից միայն երեքն էին դիմացել փոթորկի հեղձուցիչ հարվածների ծանրությանը եւ պահպանել գիտակցությունը։ Երբ շները հասնում են աղետյալներին եւ սկսում են կլանչել, որ չվախենան, առաջինը մայրս է սթափվում թմրությունից եւ շշնջում. -Հեյ երեխաներ, սուրբ Սարգիսը հասավ մեզ օգնության,- ու փարվում է Ազրայիլի վզին, համբուրում իրեն լիզող շան աչքերը։ Ինչպես ասացի, մայրս եւ երկու եղբայրներս, որպես վարժ փոթորկախույզներ, դիմացել էին ահավոր տագնապին եւ շների տեղ հասնելուց հետո աշխատել էին ուշքի բերել մնացածներին։ Շներն իրենց շնչով եւ լեզուներով, մայրս եւ եղբայրներս իրենց սառած մատներով աշխատել էին կիսասառածներին շունչ եւ կենդանություն տալ, մինչեւ որ հասել էին ազատարարները։ Աղետյալներից ութին ծածկեցինք գոմաղբով՝ ընդարմանալու, շներին տվինք բոված ալյուրով եւ յուղով պատրաստված տաք մալեզ եւ ճմուռ։ Մնացյալն արդեն հայտնի է բոլորիդ։ Օրվա հրաշագործության պատվին զոհաբերվեց տասնմեկ մատաղ՝ ամեն մի ազատվածի դիմաց մի զոհ։ Երեք լավագույն խոյ էլ զոհաբերվեց ի պատիվ ազատարար շների պաշտպան սրբի2»։ Օգտագործված գրականություն 1. Է. Սարգսյան, "Անդունդների կանչը", Երեւան, 1986, էջ 28-38։ 2. Մովսես Խորենացի, "Հայոց պատմություն", Երեւան, 1968, էջ 171։ 3. Գեւորգ Հալաջյան, "Հայ ազգագրություն եւ բանահյուսություն", հտ. 5, 1973, "Դերսիմի հայերի ազգագրությունը", էջ 283-285։


text: Ռոք երաժշտությունը հանրաճանաչ երաժշտության մի ժանր է, որը սկզբնավորվել է որպես ռոքնռոլ վաղ 1950-ական թվականներին Միացյալ Նահանգներում եւ վերաճել է մի շարք այլ ոճերի 1960-ականներին եւ ավելի ուշ մասնավորապես Միացյալ Թագավորությունում եւ Միացյալ Նահանգներում։ Սկիզբ է առել 1940-ականների եւ 1950-ականների ռոքնռոլից՝ ոճ, որը մեծապես ազդել է բլյուզի եւ ռիթմ ընդ բլյուզ ժանրերի եւ քանթրի երաժշտության աֆրոամերիկյան ժանրերի վրա։ Ռոք երաժշտությունը մեծապես ազդել է նաեւ մի շարք այլ ժանրերի վրա ինչպիսիք են էլէկտրիկ բլյուզը եւ ֆոլկը եւ ազդեցություն է կրում ջազից, դասական եւ երաժշտական այլ ոճերից։ Երաժշտականորեն ռոքը կենտրոնացած է էլեկտրական կիթառի վրա սովորաբար որպես էլեկտրական բաս կիթառով, հարվածային գործիքներով եւ մեկ կամ ավել երգիչներով ռոք խմբի մի մաս։ Որպես կանոն ռոքը երգի վրա հիմնված 4/4 ռիթմով երաժշտություն է, բայց ժանրը դարձել է չափազանց տարբեր։ Ինչպես փոփ երաժշտությունը, բառերը հիմնականում շեշտում են ռոմանտիկ սերը, բայց ուղված են նաեւ բազում այլ թեմաների՝ հաճախ սոցիալական եւ քաղաքական։ Մինչեւ ուշ 1960-ականների դասական ռոքի շրջանը ռոք երաժշտության մի շարք տարբեր ենթաժանրեր ի հայտ եկան ներառելով խառնուրդներ, ինչպիսիք են՝ բլյուզ ռոքը, ֆոլկ ռոքը, քանթրի ռոքը, ռագա ռոքը եւ ջազ ռոքը, որոնցից շատերը նպաստել են փսիխեդելիկ (ցնորական) ռոքի զարգացմանը, որն ազդեցություն էր կրել հակամշակութային փսիխեդելիկ եւ հիպի ասպարեզից։ Նոր ժանրերը, որոնք ի հայտ եկան, ներառում էին պրոգրեսիվ ռոքը, որն ընդլայնեց արտիստիկ տարրերը, գլեմ ռոքը, որը կարեւորեց ցուցադրությունը եւ տեսողական ոճը, սոցիալական եւ քաղաքական եռանդուն քննադատությունները եւ հեւի մետալի տարբերվող եւ տեւական ժանրը, որը շեշտում էր ձայնը, ուժը եւ արագությունը։ 1970-ականների երկրորդ կեսին փանք ռոքն արձագանքեց ստեղծելով մինիմալստական, սոցիալական եւ քաղաքական եռանդուն քննադատություններ։ Փանկն ազդեց 1980-ականների նյու ուեյվ, փոստ-փանկ եւ ի վերջո ալտերնատիվ ռոք ժանրերի վրա։ 1990-ականներից սկսած ալտերնատիվ ռոքն սկսեց գերիշխել ռոք երաժշտության մեջ եւ ներխուժեց գրանջի, Բրիտփոփի եւ ինդի ռոքի ձեւով։ Այդ ժամանակվանից հետագա միաձուլված ենթաժանրերը ի հայտ եկան՝ ներառելով փոփ փանկը, ռեփ փանկը եւ ռեփ մետալը, ինչպես նաեւ ռոքի պատմությունը վերափոխելու գիտակից քայլեր՝ ներառելով գերիջ ռոքի/փոստ-փանկի եւ սինթ-փոփի վերածնունդը 2000-ականների սկզբերին։ Ռոք երաժշտությունը նաեւ մարմնավորել եւ ծառայել է որպես մշակութային եւ սոցիալական շարժումների միջոց՝ առաջնորդելով խոշոր ենթամշակույթներին՝ ներառյալ մոդերին եւ ռոքերներներին Միացյալ Թագավորություն եւ հիպի հակամշակույթը, որը տարածվել էր Սան Ֆրանցիսկոյից Միացյալ Նահանգներ 1960-ական թվականներին։ Նմանապես փանկ մշակույթը 1970-ակններին ծնունդ տվեց գոթ եւ էմո ենթամշակույթնորին։ Ժառանգելով բողոքական երգի ազգային ավանդույթը՝ ռոք երաժշտությունը ասոցացվել է քաղաքական ակտիվության ինչպես նաեւ ռասայի, սեքսի եւ թմրանյութերի օգտագուրծման վերաբերյալ հասարակական վերաբերմունքի փոփոխության հետ եւ հաճախ դիտարկվել է որպես երիտասարդական ապստամբության արտահայտում ընդդեմ հասուն մարդկանց սպառողականությանը եւ համապատասխանությանը։ Բնութագիր Ռոքի հնչողությունն ապահովում է հզոր էլեկտրական կիթառը, որն ի հայտ է եկել իր ժամանակակից ձեւով 1950-ականներին ռոքնռոլի ժողովրդականացման հետ միասին եւ ազդեցություն է կրել էլեկտրական բլուզի կիթառի հնչյուններից։ Ռոք երաժշտության մեջ էլեկտրական կիթառի հնչողությունն ուղեկցվում է էլեկտրական բաս կիթառով, որն ի հայտ է եկել ջազում միեւնույն դարաշրջանում, եւ հարվածային գործիքների առաջացրած ռիթմիկ հարվածներով։ Երաժշտական գործիքների եռյակը հաճախ համալրվում է այլ գործիքներով մասնավորապես ստեղնաշարային գործիքներով, ինչպիսիք են՝ դաշնամուրը, համմոնդը եւ սինթեզատորը։ Ռոքի հիմնական գործիքավորումը ձեւավորվել է բլյուզի հիմնական գործիքավորումից՝ հայտնի գլխավոր կիթառը, երկրորդ լարային գործիքը, բասը եւ հարվածային գործիքները Ռոք երաժշտության մեջ մասնագիտացված երաժիշտների խումբը կոչվում է ռոք խումբ կամ ռոք բենդ եւ որպես կանոն բաղկացած է երեքից հինգ անդամներից։ Խումբն առավել հաճախ կազմված է կվարտետի սկզբունքով, որտեղ անդամներն ունեն մեկ կամ ավել դեր՝ ներառելով վոկալիստ, գլխավոր կիթառահար, ռիթմի կիթառահար, բաս կիթառահար, թմբկահար եւ հաճախ ստեղնաշարային կամ այլ գործիք նվագող։ Ռոքը որպես կանոն հիմնված է հասարակ ոչ սինկոպացված 4/4 ռիթմի վրա, որն ուղեկցվում է թմբուկի կրկնվող հարվածներով 2/4 ռիթմով։ Մեղեդիները հաճախ հին երաժշտական ձեւերից են առաջացած՝ ներառելով դորիական եւ միքսոլիդիան ձեւերը։ Ռոք երգերը 1950-ականներից մինչեւ մասնավորապես 1960-ականների կեսերը հաճախ օգտագործել են բանաստեղծական կրկներգի կառույցը առաջացած բլյուզից եւ ֆոլկից, բայց այս նախատիպից զգալի փոփոխություններ են տեղի ունեցել։ Քննադատները շեշտել են ռոքի էլեկտրականությունն ու ոճական բազմազանությունը։ Իր բարդ պատմության եւ այլ երաժշտական եւ մշակութային ձեւերից տարրեր վերցնելու հակում ունենալու պատճառով ռոք երաժշտությանը անհնար է տալ հստակ երաժշտական սահմանում։ Ի տարբերություն հանրաճանաչ երաժշտության շատ ավելի հին ոճերի` ռոք երգերի խոսքերը բացի ռոմանտիկ սիրուց առնչվում են մի շարք թեմաների, ինչպիսիք են` սեքսը, հեղափոխությունն ընդդեմ «Իսթեբլիշմենթի», սոցիալական խնդիրները եւ ապրելակերպը Այս թեմաները փոխանցվել են մի շարք աղբյուրներից` ներառյալ Tin Pan Alley փոփ ավանդությունը, ֆոլկ երաժշտությունն ու ռիթմը եւ բլյուզը։ Երաժշտական լրագրող Ռոբերտ Քրիստգոուն բնութագրում է ռոքի խոսքերը որպես «ոսկե միջին» պարզ առոգանությամբ եւ կրկներգով եւ վստահեցնում է, որ ռոքի հիմնական գործառույթը վերաբորում է երաժշտությանը, կամ ընդհանուր առմամբ`աղմուկին։ Սպիտակամորթ, արական սեռի եւ միջին դասի երաժիշտների գերակայությունը ռոք երաժշտության մեջ շատ հաճախ է նկատվել, եւ ռոքը դիտվել է որպես երաժշտական սեւ ձեւերի յուրացում երիտասարդ, սպիտակամորթ եւ մեծ մասամբ արական սեռի հանդիսատեսի համար։ Արդյունքում` ռոքը համարվել է որպես ոճի եւ խոսքերի օգնությամբ այս խմբի մտահոգություններն արտահայտող միջոց։ Քրիստգոուն 1972 թվականին գրել է, որ չնայած որոշ բացառությունների` «ռոքնռոլը ենթադրում է տղամարդկային սեքսուալության եւ ագրեսիայի նույնականացում»։ Ուշ 1960-ականներից սկսած, երբ «ռոք» տերմինը սկսեց օգտագործվել առնչվելով ռոքնռոլի հետ, այն հակադրվել է փոփ երաժշտությանը, որի հետ կիսել է շատ առանձնահատկություններ, բայց որից այն առանձնացվել է երաժշտականությանը, կենդանի կատարմանն ու լուրջ եւ առաջադիմական թեմաների կենտրոնացմանն ուղղված շեշտադրմամբ` որպես իրականության գաղափարախոսություն, որը հաճախ կապակցված է ժանրի պատմությանն եւ զարգացմանն իրազեկվածության հետ։ Ըստ Սայմն Ֆրիթի`«ռոքն ավելին է քան փոփը, ավելին` քան ռոքնռոլը։ Ռոք երաժիշտները միավորում են հմտության եւ տեխնիկայի վրա դրված շեշտադրումն արվեստի ռոմանտիկ հասկացության հետ` որպես գեղարվեստական, իրական եւ անկեղծ արտահայտում»։ Նոր հազարամյակում ռոք տերմինը հաճախ օգտագործվել է որպես ընդհանուր տերմին` ներառելով փոփ, ռեգգի, սոուլ երաժշտության եւ նույնիսկ հիփ հոփի ձեւերը, որոնց հետ այն ազդեցություն է կրել, բայց հաճախ հակադրվել իր պատմության մեծ մասի միջոցով։ 1950-ականներ. Ռոքնռոլ Հիմնական հոդվածը`Ռոքնռոլ Տես նաեւ`Ռոքնռոլի ծագումը եւ Ռոքաբիլի Ռոք երաժշտության հիմքը ռոքնռոլն է, որը սկզբնավորվել է Միացյալ Նահանգներում ուշ 1940-ական եւ վաղ 1950-ական թվականներին եւ արագ տարածվել է աշխարհի մեծ մասում։ Իր անմիջական սկզբնաղբյուրներ են հանդիսանում տվյալ ժամանակաշրջանի երաժշտական տարբեր «սեւ» ժանրերը` ներառելով ռիթմ ընդ բլյուզը եւ հոգեւոր երաժշտությունը քանթրիի եւ ուեսթերնի հետ։ 1951 թվականին Քլիվլենդում (Օհայո) դիջեյ Ալան Ֆրիդը սկսեց նվագել ռիթմ եւ բլյուզ երաժշտություն (որը հետո կոչվեց «ռասայական երաժշտություն») բազմառասա հանդիսատեսի համար եւ առաջին անգամ «ռոքնռոլ» արտահայտությունը երաժշտությունը նկարագրելու համար օգտագործելը նրան է վերագրված։ Բանավեճ է սկսվում, թե որ ձայնագրությունը պետք է համարվի առաջին ռոքնռոլ ձայնագրությունը։ Հավակնորդներն էին Գորի Քարթերի Rock Awhile-ը (1949) Ջիմմի Փրեսթոնր Rock the Joint-ը (1949), որի քավր տարբերակը 1952 թվականին ձայնագրեց Bill Haley & His Comets խումբը, եւ Ջեքի Բրենսթոնի եւ իր Delta Cats-ի (Այք Թրները եւ իր Kings of Rhythm խումբը) Rocket 88-ը 1951 թվականին Սեմ Ֆիլիփսի կոմից Sun Records-ի համար ձայնագրված։ Չորս տարի անց Բիլ Հելիի Rock Around the Clock-ը (1955) դարձավ առաջին ռոքնռոլ երգը Բիլբորդ ամսագրի հիմնական թոփ վաճառքների եւ էիրփլեյի աղյուսակներում եւ հանրաճանաճ մշակույթի համար դուռ բացեց ամբողջ աշխարհում: Քննարկվում է նաեւ, որ Էլվիս Փրեսլիի Մեմֆիսի «Սան Ռեքորդսի» համար գրված առաջին "That's All Right (Mama)" (1954) սինգլը կարող է լինել առաջին ռոքնռոլ ձայնագրությունը, բայց միեւնույն ժամանակ Բիգ Ջոու Թրների "Shake, Rattle & Roll"-ը արդեն Բիլբորդի R&B ցանկն էր գլխավորում։ Շոուտով ռոքնռոլը ամերիկյան ձայնագրությունների վաճառքում եւ էստրադային երգիչների համար ինչպիսիք են Էդի Ֆիշերը, Փերրի Քոմոն եւ Փեթի Փեյջը (ովքեր գերիշխել են հանրաճանաչ երաժշտության նախորդ տասնամայակում) հիմնական մղումն էր։ Ռոքնռոլը համարվել է առաջատարը մի շարք տարբեր ենթաժանրերում` ներառելով ռոքաբիլին` ռոքնռոլը «հիլբիլի» քանթրի երաժշտության հետ միախառնված, որը հիմնականում նվագվել եւ ձայնագրվել է 1950-ականների կեսին սպիտակամորթ երաժիշտների կոմից ինչպիսիք են` Կառլ Փերկինսը, Ջերրի Լի Լյուիսը, Բադիի Հոլին, եւ ամենամեծ առեւտրային հաջողությամբ Էլվիս Փրեսլլի կոմից։ «Դու ուոփ» ժանրը, ի տարբերություն, շեշտը դրեց բազմաբնույթ հնչյունային հարմոնիաների եւ անիմաստ երկրորդական տեքստի վրա, որոնք հինականւոմ եղեկցվում էին թեթեւ գործիքավորմամբ, եւ սկզբնավորվել է 1930-ականների եւ 1940-ականների աֆրոամերիկյան վոկալային խմբերից։ The Crows, The Penguins, The El Dorados եւ The Turbans ներկայացումները դարձան հիմնական հիթերը եւ The Platters խումբը "The Great Pretender" (1955) երգով եւ The Coasters խումբը հումորային երգերով, ինչպիսին է` "Yakety Yak" (1958), մուտք գործեցին ժամանակաշրջանի ամենահաջողված ռոքնռոլ ներկայացումների շարք: Տվյալ դարաշրջանում նաեւ նկատվեց էլեկտրական կիթառի հանրաճանաչության եւ ռոքնռոլ ոճով նվագելու աճը այնպիսի կատարողների միջոցով, ինչպիսիք են` Չակ Բերրին, Լինք Րեյը եւ Սկոթի Մուրը։ Էլեկտրիկ բլյուզի կիթառահարներ Գիթար Սլիմի, Ուիլի Ջոնսնի եւ Փեթ Հեըրի կոմից վաղ 1950-ականներին ներկայացված հնչյունների ձայնային փոփոխությունների կիրառումը հանրայնացվեց Չակ Բերրի կողմից 1950-ականների կեսերին։ was popularized by Chuck Berry in the mid-1950s. Ուիլի Ջոնսնի եւ Փեթ Հեըրի կողմից վաղ 1950-ականներին ներկայացված ուժեղ ակորդների կիրառումը հանրայնացվեց Լինք Րեի կողմից ուշ 1950-ականներին։ Միացյալ Թագավորությունում Թրեդ ջազ եւ ֆոլկ շարժումները հանգեցրին Բրիտանիայում բլյուզ երաժիշտներին այցելություններին։ Լոննի Դոնեգընի 1955 թվականի հիթ "Rock Island Line"-ը շատ մեծ ազդեցություն ունեցավ եւ օգնեց երկրում «սկիֆլ» երաժշտական խմբերի տարածմանը, որոնցից շատերը` ներառյալ Ջոն Լենոնի "Quarrymen"-ը սկսեցին ռոքնռոլ կատարել։ Մեկնաբանները ռոքնռոլի անկումը համարում են ուշ 1950-ականները եւ վաղ 1960-ականները։ Մինչեւ 1959 թվականը, Բադի Հոլլիի, The Big Bopper-ի ր Ռիթչի Վալենսի մահը ավիավթարի հետեւանքվով, Էլվիսի բանակ մեկնումը, Լիթլ Ռիչարդի քարոզիչ դառնալը, Ջերրի Լի Լյուիսի եւ Չակ Բերրիի հետապնդումը եւ կաշառակերության սկանդալը զգացրին, որ ռոքնռոլի դարաշրջանն ավարտին է մոտեցել։ Վաղ 1960-ականներ Փոփ ռոք եւ ինստրումենտալ ռոք Հիմնական հոդվածներ` Փոփ ռոք եւ Ինստրումենտալ ռոք Տես նաեւ` Դու Ուոփ, Բրիտանական ռոքնռոլ, Սոուլ «Փոփ» տերմինը վաղ 20-րդ դարից օգտագործվել է վերաբերելով ընդհանրապես հանրաճանաչ երաժշտությանը, բայց 1950-ականների կեսերից այն սկսել է օգտագործվել ուրիշ ժանրի համար` երտասարդական շուկային ուղված, հաճախ բնորոշվելով որպես ռոքնռոլին ավելի մեղմ այլընտրանք։ Մոտավորապես 1967 թվականից այն «ռոք» տերմինին հակադրվելով ավելի շատ սկսեց օգրագործվել նկարագրելու համար ավելի առեւտրային, ժամանակավոր եւ հասանելի մի ձեւ Ի տարբվերություն ռոք երաժշտությանը համարվում է ավելի ժամանակատար աշխատանքների վրա կենտրոնացած, հատկապես` ալբոմների, հաճախ ասոցացվում էր որոշ ենթամշակույթների հետ (ինչպես օրինակ 1960-ականների հակակրթությունը), շեշտը դնում էր արտիստիկ արժեքների եւ «վավերականության» վրա, շեշտը դնում էր կենդանի կատարման եւ գործիքային կամ հնչյունային վիրտուոզության վրա եւ հաճախ համարվում էր որպես առաջադիմական զարգացումներ առաջ բերող ինչ-որ բան, քան թե պարզապես գոյություն ունեցող միտումները արտացոլող։ Այնուամենայնիվ շատ փոփ եւ ռոք երաժշտություններ շատ նման են հնչողությամբ, գործիքավորումով եւ նույնիսկ լիրիկական բովանդակությամբ: Ուշ 1950-ականների եւ վաղ 1960-ականների ժամանակաշրջանը ավանդաբար համարվել է ռոքնռոլի դադարի դարաշրջան: Բոլորովին վերջերս որոշ հեղինակներ շեշտադրել են կարեւոր նորարարությունները եւ միտումները այս ժամանակաշրջանում առանց որի հետագա զարգացումները հնարավոր չէին լինի Մինչ վաղ ռոքնռոլը մասնավորապես ռոքաբիլլի ի հայտ գալու միջոցով ունեցավ առեւտրային ամենամեծ հաջողությունը արական սեռի սպիտակամորթ կատարողների համար, այս դարաշրջանում այդ ժանրին գերիշխում էին սեւամորթ իգական սեռի արտիստները։ Ռոքնռոլը չէր անհետացել 1950-ականների վերջին եւ նրա էներգիայի որոշ մասը կարող է նկատվել վաղ 1960-ականների «Թվիստ» պարի մոլության մեջ` գլխավորապես օգուտ բերելով Չաբի Չեքերի կարիեիային: Քլիֆ Ռիչարդի "Move It"-ը եղավ առաջին բրիտանական ռոքնռոլ հիթը` արդյունավետորեն տանելով դեպի ռոքի բրիտանական հնչողությանը։ 1960-ականների սկզբին նրա The Shadows խումբը գործիքավորումներ ձայնագրող ամենահաջողակ խումբն էր։ Մինչ ռոքնռոլն իր տեղը զիջում էր թեթեւ փոփին եւ բալլադներին, բրիտանական ռոք խմբերը ակումբներում եւ տեղական պարերում, մեծապես ազդեցություն կրած լինելով Ալեքսիս Քորների նման բլյուզ-ռոքի նախաձեռնողներից, սկսում էին նվագել սպիտակամորթ ամերիկացիների կատարումներում հազվադեպ հանդիպող եռանդով ու դրայվով։ Սոուլի գալուստը որպես հիմնական առեւտրային մղում նույնպես նշանակալից էր։ Զարգանալով ռիթմից եւ բլյուզից եւ հեգեւոր երաժշտության եւ փոփի վերակենդանացումով 1950-ականների կեսից Ռեյ Չարլզի եւ Սեմ Քուքի նման նախաձեռնողների կողմից առաջնորդված լինելով, մինչեւ վաղ 1960-ականների կատարողները, ինչպիսիք են` Մարվին Գեյը, Ջեյմս Բրաունը, Արեթա ֆրանկլինը, Կյուրտիս Մեյֆիլդը եւ Ստիվի Ուանդերը գերիշխում էին R&B շարքերում անցնելով հիմնական փոփ շարքեր` օգնելով արագացնել իրենց ինտեգրումը, մինչդեռ Մոթաուն Ռեքորդսը եւ Ստաքս/Վոլթ Ռեքորդսը դառնում էին ձայնագրությունների արտադրության հիմնական ուժերը Որոշ երաժշտական պատմաբաններ նաեւ մատնանշում են կարեւոր եւ նորարարական տեխնիկական զարգացումները, որոնք այս ժամանակաշրջանում ռոքնռոլի կառուցմանը նպաստեցին, ներառյալ` ձայնի էլեկտրոնային մշակումը նորարարների կողմից, ինչպիսին էր Ջոու Միքը։ Սըրֆ-ռոք երաժշտություն Հիմնական հոդվածը` Սըրֆ-ռոք երաժշտություն Կատարողներ Դուեյն Էդիի, Լինք Րեյի եւ The Ventures-ի գործիքային ռոքնռոլը զարգացվել է Դիք Դեյլի կողմից, ով ավելացրեց տարբերվող "wet" ռեվերբերացիան, արագ անտերնատիվ զրնգոցը եւ միջին արեւելյան եւ մեքսիկական ազդեցությունները։ Նա արտադրեց տեղական "Let's Go Trippin" հիթը 1961 թվականին եւ սկիզբ դրեց Սըրֆ երաժշտության մոլուցքին շարունակելով այնպիսի երգերով, ինչպիսին էր` "Misirlou"-ն (1962) Դեյլի եւ իր Del-Tones-ի նման շատ նորաստեղծ Սըրֆ-ռոք խմբեր կազմավորվել են հարավային Կալիֆորնիայում, ներառյալ` Bel-Airs-ը, The Challengers-ը եւ Eddie & the Showmen-ը։ The Chantays-ի "Pipeline"-ը 1963 թվականին դարձավ լավագույն 10 հիթերից մեկը եւ հավանաբար լավագույն Սըրֆ-ռոք երգն էր 1963 թվականի "Wipe Out"-ը The Surfaris-ի կողմից, որը գրավեց 2-րդ եւ 10-րդ տեղերը Բիլբորդի աղյուսակում 1965 թվականին։ Սըրֆ-ռոքը որպես հնչյունային երաժշտություն հասավ իր առեւտրային ամենամեծ հաջողությանը, մասնավորապես The Beach Boys-ի (1961 թվականին հարավային Կալիֆորնիայում ձեւավորված խումբ) կատարումը։ Նրանց վաղ շրջանի ալբոմները ներառում էին եւ գործիքային Սըրֆ-ռոք եւ հնչյունային երգեր, որոնք ազդեցություն ունեցան ռոքնռոլի, Դու Ուոփի եւ Four Freshmen-ի հնչյունային փոփ կատարումների նման հարմոնիաներ։ Նրանց առաջին աղյուսակային հիթը` "Surfin"-ը 1962 թվականին հայտնվեց Բիլբորդի թոփ 100 ցանկում եւ դարձրեց Սըրֆ-ռքի մոլուցքը ազգային ֆենոմեն։ Սըրֆ-ռոքի մոլուցքը եւ գրեթե բոլոր Սըրֆ-կատարողների կարիերաները արդյունավետորեն ավարտվեցին 1964 թվականից սկսված բրիտանական արշավանքներով։ Բրիտանական արշավանք Հիմնական հոդված` Բրիտանական արշավանք Տես նաեւ` Բիթ, Բրիտանական բլյուզ, Բրիտանական ռոք Մինչեւ 1962 թվականի վերջ այն ինչը սկիզբ կդներ բրիտանական ռոքին սկսվել է լիվերպուլյան The Beatles, Gerry & The Pacemakers եւ The Searchers եւ մանչեստերյան Freddie and the Dreamers, Herman's Hermits եւ The Hollies բիթ խմբերով։ Նրանք ամերիկյան շատ մեծ ազդեցություն ձեռք բերեցին` ներառելով սոուլը, ռիթմ եւ բլյուզը եւ սըրֆ-ռոքը` ի սկզբանե վերահաստատելով ամերիկյան ստանդարտ երաժշտությունները եւ պարողների համար նվագելով։ Խմբերը, ինչպիսիք են` Նյուքասլի The Animals-ը եւ Բելֆաստի Them-ը եւ մասնավորապես Լոնդոնի The Rolling Stones-ը եւ The Yardbirds-ը ռիթմ եւ բլյուզից եւ ավելի ուշ բլյուզից շատ ավելի են անմիջական ազդեցություն կրել։ Շուտով այս խմբերը սկսում են ստեղծել իրենց սեփական գործերը` միախառնելով երաժշտության ամերիկյան ձեւերը եւ էներգետիկ բիթ ավելացնելով։ Բիթ խմբերը հակված են «ուժգին, անդիմադրելի մեղեդիներին», մինչդեռ վաղ բրիտանական բլյուզ կատարողները հակված էին ավելի սեքսուալ, ագրեսիվ երգերի` հաճախ որդեգրելով հակասահմանադրական դիրքորոշում։ Այնուամենայնիվ հատկապես վաղ փուլերում կային նաեւ երկու ուղղությունների միջեւ երաժշտական խաչվածություն Մինչեւ 1963 թվականը բիթ խմբերը Բիթլզի գլխավորությամբ սկեսլ էին Բրիտանիայում ազգային հաջողության հասնել։ "I Want to Hold Your Hand"-ը Բիթլզի` Բիլբորդի լավագույն 100-յակի առաջին հորիզոնականը գրաված առաջին հիթն էր` 7 շաբաթ առաջին հորիզոնականը եւ ընդհանուր 15 շաբաթ աղյուսակում զբաղեցրած։ 1964 թվականի փետրվարի 9-ին The Ed Sullivan Show--ին նրանց մասնակցությունն ունենալով 73 միլիոն դիտում (այդ ժամանակ ամերիկյան հեռուստաեթերային ծրագրի համար գեկորդային դիտում) հաճախ համարվում է ամենակարեւոր փուլը ամերիկյան փոփ մշակույթի մեջ։ 1964 թվականի ապրիլի մեկ շաբաթվա ընթացքում Բիթլզը զբաղեցրեց 12 տարբեր հորիզոնականներ Բիլբորդի լավագույն 100 երգերի ցանկում` ներառելով նաեւ թոփ հնգյակը։ Բիթլզը շարունակեց դառնալ բոլոր ժամանակների ամենաշատ վաճառք ունեցող ռոք խումբը։ Հաջորդ երկու տարիներին բրիտանացի կատարողները գերիշխեցին իրենց սեփական եւ ամերիկյան հորիզոնականներում Փիթերի եւ Գորդնի, The Animals-ի, Մանֆրեդ Մենի, Փետուլա Կլարքի, Ֆրեդիի եւ The Dreamers-ի, Ուեյն Ֆոնտանա եւ The Mindbenders-ի Herman's Hermits-ի, The Rolling Stones-ի, The Troggs-ի եւ Դոնովանի միջոցով, ովքեր բոլորն ունեին առաջին հորիզոնականը զբաղեցրած մեկ կամ մի քանի սինգլներ Այլ հայտնի կատարողներից էին, ովքեր արշավանքի մի մասն էին կազմում, The Kinks-ը եւ The Dave Clark Five-ը։ Բրիտանական արշավանքը միջազգայանացրեց ռոքնռոլի արտադրությունը` միջազգային հաջողության դուռ բացելով բրիտանացիների հետեւորդների` իռլանդացի կատարողների համար Ամեիկայում այն թերեւս գործիքային սըրֆ երաժշտության, կանանց վոկալային խմբերի ավարտը դրեց եւ ամերկյան հորիզոնականներում գերիշխեց ուշ 1950-ականներին եւ 1960-ականներին։ Բրիտանական արշավանքը մեծ դեր խաղաց նաեւ ռոք երաժշտության մեկ այլ ժանրի տարածման գործում եւ ավելացրեց կիթառով եւ հարվածային գործիքներով իրենց սեփական երաժշտությունը ստեղծով երգիչ-երգահանների ռոք խմբերին տրվող առաջնահերթությունը։ Գերիջ ռոք Հիմնական հոդվածը` Գերիջ ռոք Գերիջ ռոքը ռոք երաժշտության չմշակված տեսակ է, որը լայն տարածված էր մասնավորապես Հյուսիսային Ամերիկայում 1960-ականների կեսերին եւ այն ընկալման պատճառով, որ այն ստեղծվել է արվարձանային ընտանիքի ավտոտնակում։ Գերիջ երգերը հաճախ արտացոլում էին ավագ դպրոցի կյանքի սթրեսները հիմնականում «ստող աղջիկների» մասին թեմանորվ Խոսքերը եւ դրանք ներկայացնելու ձեւերը ավելի ագրեսիվ բնույթ էին կրում, քան այդ ժամանակ ընդունված ձեւն էր։ Դրանք տարբերվում էին չմշակված միակորդանի երաժշտությունից մինչեւ ստուդիայում ձայնգրված երաժշտության նման որակ ունեցողները։ Երկրի շատ մասերում, մասնավորապես Կալիֆորնիայում եւ Տեքսասում կային նաեւ տարածքային տարբերակներ։ Վաշինգթոնի հյուսիսարեւելյան մասերը եւ Օրեգոնը ունեին ամենատարբերվող տարածքային հնչողությունը։ Ոճը տարածքային տեսրաններից զարգացել է դեռ 1958 թվականից։ The Wailers-ի "Tall Cool One"-ը (1959) եւ The Kingsmen-ի "Louie Louie"-ն ժանրի հիմնական օրինակներն են իր կազմավորման փուլերում։ Մինչեւ 1963 թվականը գերիջ խմբերի սինգլները մեծ թվերով ներխուժում էին երաժշտական ազգային աղյուսակները ներառյալ` Paul Revere-ը եւ The Raiders-ը, The Trashmen-ը եւ The Rivieras-ը։ Այլ ազդեցիկ գերիջ խմբերը ինչպիսն էր The Sonics-ը, երբեք չմտան Բիլբորդի թոփ 100-յակը։ Բրիտանական արշավանքը մեծապես ազդեց գերիջ խմբերի վրա` տալով նրանց ազգային ունկնդիրներ` առաջնորդելով շատերին (հաճախ սըրֆ կամ հոթ-րոդ խմբերին) ընդունելու բրիտանական ազդեցությունը եւ խրախուսելով շատ խմբերի կազմավորվել Հազարավոր գերիջ խմբեր կային Միացյալ Նահանգներում եւ Կանադայում այդ դարաշրջանում եւ ստոեղծում էին տարածքային հիթեր։ Հիմնականում ընդունվում է, որ գերիջ ռոքն թե կոմերցիոն, թե արտիստիկ կերպով իր բարձունքին է հասել մոտավորապես 1966 թվականին։ Մինչեւ 1968 թվականը ոճը հիմնականում անհետացել է ազգային աղյուսակներից եւ տողական մակարդակում սիրողական երաժիշտներն առնչվեցին քոլեջին, աշխատանքին կամ զինվորական ծառայությանը։ Նոր ոճեր առաջ եկան գերիջ ռոքին փոխարինելու համար։}} Տես նաեւ Հայկական ռոք Ծանոթագրություններ Երաժշտական ոճեր Ռոք երաժշտություն


text: Կինոարվեստ, արվեստի տեսակ է, որի երկերն ստեղծում են կյանքի իրական փաստերի կամ գեղարվեստական կերպավորման հստակ միջոցներով վերարտադրված գործողությունների կամ մուլտիպլիկացիայի միջոցներով արված պատմությունների նկարահանումը։ Կինոարվեստը միավորում է տարածական եւ ժամանակային արվեստների հնարավորությունները, սինթեզում է գրականության, թատերարվեստի, կերպարվեստի, երաժշտության հատկանիշները միայն իրեն հատուկ արտահայտչամիջոցների հիման վրա, որից հիմնականը պատկերի վավերական - լուսանկարչական բնույթը եւ մոնտաժն են։ Կինոնկարի ստեղծումը ստեղծագործական եւ արտադրական բարդ պրոցես է, որը միավորում են՝ սցենարի հեղինակ դրամատուրգի, ռեժիսորի, դերասանների, օպերատորի, նկարիչի, կոմպոզիտորի եւ այլոց աշխատանքը։ Կինեմատոգրաֆիա Կինեմատոգրաֆիա, շարժանկար - մշակույթի եւ տնտեսության բնագավառ է, որն ապահովում է կինոնկարների արտադրությունը եւ դրանց ցուցադրումը։ Հաճախ կինեմատոգրաֆիան փոխարինվում է «կինեմատոգրաֆ» տերմինով։ Որպես արվեստի առավել մասսայական տեսակ, քաղաքական եւ գիտական պրոպագանդայի հզոր միջոց է։ Կինոնկարների արտադրությունը կենտրոնացված է կինոստուդիաներում։ Կինոժապավենների եւ կինոսարքավորումների պատրաստումով զբաղվում է կինոարդյունաբերությունը։ Ֆիլմերը ցուցադրվում են կինոթատրոններում, հեռուստացույցով, ձայնագրություններով։ Խաղարկային կինոյի ժանրերը Արկածային Գոթիկա Դետեկտիվ Դրամա Ողբերգություն Երաժշտական ֆիլմ Էրոտիկ ֆիլմեր Պոռնոֆիլմեր Ընտանեկան Թրիլեր Էրոտիկ թրիլեր Միստիկական թրիլեր Հոգեբանական թրիլեր Աղետ ֆիլմ Կատակերգություն Իրադրության կատակերգություն Պարոդիա Ֆարս Կենսագրական ֆիլմ Մարտաֆիլմ Վեստեռն Գանգստերական Կարատե ֆիլմ Մելոդրամա Մուլտֆիլմ Պատմական ֆիլմ Ռազմական ֆիլմ Սարսափ ֆիլմ Սերիալ Սպորտային ֆիլմ Փաստագրական ֆիլմ Փիլիսոփայական ֆիլմ Քրեական ֆիլմ Ֆանտաստիկ ֆիլմ Ֆենտեզի Ֆանտասմագորիա Տիեզերական Օպերա Կիբերպանկ Պոստապոկալիպտիկա Կինոնկարների ձեւերը Խաղարկային (գեղարվեստական) Ոչ խաղարկային (փաստա - վավերագրական) Անիմացիոն (մուլտիպլիկացիոն) Հեռուստատեսային Գիտական Ուսումնական Արտաքին հղումներ Կինոաշխարհ Հայաստանի ազգային կինոկենտրոն The Kendrick Academy Տես նաեւ Հայ կինոռեժիսորներ Հայ կինոարվեստի պատմությունը Ռեժիսորներ ըստ այբբենական ցանկի Պորտալ:Կինո Կինեմատոգրաֆիա Կինոգործիչներ այբբենական կարգով


text: Մատենադարանի ձեռագրերը տիեզերագիտության մասին հոդվածը նվիրված է Մատենադարանի այն ձեռագրերի նկարագրությանը, որոնք վերաբերում են տիեզերագիտությանը կամ տեղեկություններ են պարունակում այդ գիտության մասին։ Ճշգրիտ գիտությունների, մաթեմատիկայի, երկրաչափության, ֆիզիկայի, քիմիայի, աստղագիտության, տիեզերագիտության, աշխարհարգության եւ տոմարագիտության զարգացումը Հայաստանում սկսվել է շատ հին ժամանակներից, ինչի մասին վկայում է Մատենադարանում պահպանված ձեռագրային ժառանգությունը։ Շիրակացու տիեզերագիտական աշխատությունները Մատենադարանում պահպանվել են Շիրակացու «Տիեզերագիտությունը», «Կենդանակերպի համաստեղությունների մասին», «Ամպերի եւ մթնոլորտային նշանների մասին», «Արեգակի ընթացքի (շարժման) մասին», «Երկնքի շրջագայությունների (օդերեւութաբանական երեւույթների) մասին», «Ծիր կաթինի մասին» եւ այլ աշխատություններ։ Շիրակացին իր աշխատություններում բերում է եգիպտացիների, հրեաների, ասորիների, հույների, հռոմեացիների եւ հաբեշների մոտ ընդունված թվագրության սկզբունքները, խոսում է մոլորակների շարժման, Արեւի եւ Լուսնի խավարումների եւ նրանց պարբերականության մասին եւ այլն։ Ընդունելով երկրի գնդաձեւությունը Շիրակացին գտնում է, որ արեւը կարող է լուսավորել երկրի երկու կողմերը օրվա տարբեր ժամերին եւ երբ երկրի մի կողմում ցերեկ է՝ մյուսում գիշեր։ Նա Ծիր Կաթինը համարում է «խիտ եւ աղոտ աստղերի կուտակում»։ Պաշտպանում է այն գիտնականների կարծիքը, որոնք գտնում են որ լուսինը սեփական լույս չունի եւ լույս ստանում է Արեւի միջոցով։ Արեւի խավարումը բացատրում է Լուսնի՝ Արեւի եւ Երկրի միջեւ գտնվելով։ Շիրակացին ուշագրավ բացատրություններ է տալիս անձրեւի, ձյան, կարկուտի, ամպրոպի, հողմերի, երկրաշարժի եւ բնության զանազան այլ երեւույթների մասին։ Շիրակացու գրչին են պատկանում նաեւ մի շարք աշխարհագրական, պատմական աշխատություններ։ Այլ գիտնականների տիեզերագիտական աշխատությունները Տիեզերագիտական, տոմարագիտական հարցերին անդրադարձել են նաեւ 12-րդ դարի հեղինակ Ներսես Շնորհալին («Երկնքի եւ նրա զարդերի մասին»), 13-րդ դարի ականավոր գիտնական Հովհաննես Երզնկացի Պլուզը («Երկնային շարժման մասին»), !4-րդ դարի տոմարագետ Հակոբ Ղրիմեցին, նույն դարի մատենագիր, Հովհան Որոտնեցու աշակերտ Մխիթարը («Խրախճանականներ»), 15-րդ դարի գիտնական Սարգիս Փիլիսոփան եւ ուրիշներ։ Հղումներ Արտաքին հղումներ Մատենադարան Աղբյուրներ Մնացորդք բանից ի լույս ած, Ք.Պատկանյան ՍՊԲ 1977 Տիեզերագնացություն եւ տոմար, աշխատասիր. Ա. Աբրահամյան Երեւան 1940 Լուսնի պարբերաշրջանները, աշխատասիր. Ա. Աբրահամյան Երեւան 1962 Вопросы и решения ... изд. и пер. И.А.Орбелян, П., 1918 Космография, пер. с древнеармянского, предис. и коммент. K.C. Тер Давтяна и С.С.Аревшатяна, Е. 1962 Տես նաեւ Մատենադարան Մատենադարանի ձեռագրերը մաթեմատիկայի մասին Մատենադարանի ձեռագրեր


text: Տիեզերագիտություն (կոսմոս եւ... լոգիա), տիեզերագիտություն, տիեզերաբանություն, աստղագիտության բաժին, որն զբաղվում է Տիեզերքի, որպես ամբողջության, տեսություններով։ Տիեզերագիտությունը սերտորեն կապված է ֆիզիկայի եւ փիլիսոփայության հետ։ Տիեզերագիտության սկզբունքային թերությունն է, թերեւս, Տիեզերքի մեծ մասի վերաբերյալ դիտումների բացակայությունը։ Այդ պատճառով տիեզերագիտության եզրակացությունները բնույթով հաճախ ենթադրական են։ Դրանց ճշմարտության աստիճանը կախված է տեսության հիմքում դրված սկզբնական ենթադրությունների ճշգրտությունից։ Տիեզերագիտության այնպիսի կարեւորագույն հարցեր, ինչպիսիք են Տիեզերքի անվերջ կամ վերջավոր, ամբողջական կամ առանձին աշխարհներից կազմված լինելը, նույնիսկ այսօր, գլխավորապես քննարկվում են զուտ տեսական առումով։ Տիեզերագիտության առաջին գիտական քայլերը կապված են տիեզերական ձգողության օրենքի հայտնագործման հետ, որը հիմք ծառայեց նյուտոնյան Տիեզերագիտության համար։ Այդ օրենքը, Գալիլեյի աստղադիտակով կատարված դիտումները, հետագայում նաեւ սպեկտրալ անալիզը ցույց տվեցին, որ Տիեզերքում գոյություն ունի ֆիզիկական օրենքների եւ քիմիական բաղադրության միասնություն։ Հետագա աստղագիտական դիտումների շնորհիվ խիստ ընդլայնվեցին Տիեզերքի, ուսումնասիրության համար մատչելի մասի, սահմանները։ Տիեզերագիտության զարգացման նոր փուլ սկսվեց հարաբերականության տեսության ստեղծումով, որը հանգեցրեց, այսպես կոչված, ռելյատիվիստական իեզերագիտության առաջացմանը, որի էությունն ընդհանուր ձգողության տեսության հավասարումներից ամբողջ Տիեզերքի համար լուծումներ (մոդելներ) ստանալն է։ Սակայն այդ հավասարումների լուծումը միարժեք է միայն Տիեզերքի մեզ անմատչելի մասում նյութի խտության եւ վիճակի վերաբերյալ կոնկրետ (ցավոք, բավական պարզունակ) ենթադրությունների դեպքում։ 1922—1924 թվականներին, Ա. Ա. Ֆրիդմանը ենթադրելով Տիեզերքի տարածական համասեռությունը, գտավ, որ ձգողության հավասարումներն ունեն պարզ, սակայն ոչ ստատիկ լուծումներ, որոնք կարող են դիտվել որպես Տիեզերքի «լայնացման» վկայություն։ Ժամանակակից ռելյատիվիստական տիեզերագիտությունում մշակված են համասեռ եւ իզոտրոպ Տիեզերքի մոդելներ, որոնք ելնում են այն պատկերացումից, որ Տիեզերքի հատկություններն ամենուր եւ բոլոր ուղղություններով նույնն են։ Մինչդեռ այդ պարզունակ պատկերացումը ստույգ չի համապատասխանում իրականությանը։ Օրինակ, գալակտիկաների եւ դրանց կույտերի բաշխումը Մետագալակտիկայում անհավասարաչափ է։ Ուստի, այդ մոդելների հատկությունները հաճախ չեն համապատասխանում Մետագալակտիկայի հատկություններին։ Տիեզերքի հիշյալ մոդելների համեմատությունը դիտումների հետ հիմնվում է կարմիր շեղման օրենքի վրա (տես Կարմիր շեղում), որը նկարագրում է գալակտիկաների փոխադարձ հեռացման երեւույթը։ Ժ. Լեմետրը, ելնելով կարմիր շեղման երեւույթից, այդ մոդելները մշակել է սկզբնական պայթյունի, իսկ Գ. Գամովը լրացրել է Տիեզերքի «պայթման» սկզբնական փուլում ֆիզիկական պայմանների եւ քիմ. տարրերի սինթեզի տեսակետից։ Տիեզերքի համասեռ եւ իզոտրոպ մոդելներում էվոլյուցիան որոշվում է նյութի միջին խտությամբ։ Եթե այն մեծ է կրիտիկականից (10–32 կգ/մ3), ապա տարածության կորությունը դրական է, ուստի Տիեզերքը փակ է (վերջավոր), հակառակ դեպքում՝ Տիեզերքը բաց է (անվերջ)։ Տիեզերքի «պայթման» ռելյատիվիստական մոդելների օգտին լուրջ փաստարկ է համարվում այդ մոդելներով կանխատեսված մնացորդային կամ ռելիկտային էլեկտրամագնիսական ճառագայթման հայտնագործումը (1965 թ)։ Սակայն, ձգողության հավասարումների լուծումները եւ դրանց վրա հիմնվող համասեռ իզոտրոպ Տիեզերքի ռելյատիվիստական մոդելներն ի վիճակի չեն անհրաժեշտ ճշգրտությամբ արտացոլել իրականությունը, քանի որ դրանք ստացվել են դիտումներին հաճախ հակասող, կամայական եւ պարզունակ ենթադրությունների դեպքում։ Ժամանակակից աստղաֆիզիկան, թափանցելով Տիեզերքի ավելի ու ավելի հեռավոր խորքերը, գտնում է այնտեղ նյութի բաշխման եւ վիճակի «էմպիրիկ» օրինաչափություններ, որոնք կարող են հենարան համարվել «մեծածավալ Տիեզերքի» մասին որոշ գաղափար կազմելու համար։ Սակայն, Տիեզերքի կոսմոլոգիական պատկերումը նրա դիտվող մասի սահմանափակ լինելու պատճառով միշտ էլ կլինի մոտավոր։ Ծանոթագրություններ Սամվել Պողոսյան «Մետատիեզերքի արմոնային կառուցվածքը», Երեւան, 2010 թ. http://armonpogosyan.su/ Տիեզերք Տիեզերագիտություն


text: Մանրանկարչության հիմնական բնագավառներից է գրքի ծաղկումը։ Մանրանկարիչները գրչագիր մատյաններում ձեռքով կատարել են գծանկարներ, գուաշով, սոսնձաներկերով, ջրաներկերով կամ այլ ներկերով նկարել, ձեւավորել են այդ գրքերի անվանաթերթերը, խորանները, լուսանցքազարդերը, ստեղծել են բուսական եւ կենդանական մոտիվներով տեսարաններ։ Հայկական միջնադարյան մանրանկարչությունը աչքի է ընկնում դպրոցների բազմազանությամբ։ Ձեւավորվել են Վասպուրականի, Անիի, Կիլիկիայի, Գլաձորի, Տաթեւի, Նոր Ջուղայի, Ղրիմի մանրանկարչական դպրոցները, որոնց միասնությունից ձեւավորվեց հայկական մանրանկարչական դպրոցը։ Ավետարանների, Աստվածաշնչերի եւ ծիսական-կրոնական մյուս ժողովածու-մատյանների վրա աշխատել են բազմաթիվ մանրանկարիչներ, ծաղկողներ եւ գրիչներ։ Այս ցուցակում ներկայացված են թեկուզ եւ մեկ աշխատանքով հայտնի հայ մանրանկարիչները։ Առավել հայտնիների մասին կան առանձին հոդվածներ։ Ա Աբրահամ Բոլորաձորեցի (15-րդ դար), Գլաձորի դպրոցի մանրանկարիչ, ծաղկող։ Աբրահամ Արեւելցի (17-րդ դար), մանրանկարիչ։ Ալինախ (Հովհաննես) (14-րդ դար), ծաղկող, կազմող, գրիչ։ Անանիա (14-րդ դար), ծաղկող։ Առաքել (14-րդ դարի կես), մանրանկարիչ Ղրիմից։ Առաքել Գեղամեցի (16-րդ դարի վերջ - 17-րդ դարի սկիզբ), մանրանկարիչ։ Ավագ (մանրակարիչ) (14-րդ դար, առաջին կես), Գլաձորի դպրոցի մանրանկարիչ։ Ավետիս (Ավետիք) (մահացել է մինչեւ 1381 թ.), ծաղկող, գրիչ Ղրիմից։ Գ Գրիգոր (13-րդ դար), մանրանկարիչ, 1232 թվականին զարդանկարել է «Թարգմանչաց ավետարանը»։ Գրիգոր (13-րդ դար), մանրանկարիչ, 1271 թվականին Դրազարկում ծաղկազարդել է գրիչ Կոնստանտինի գրած Աստվածաշունչը։ Գրիգոր (13-րդ դարի վերջ - 14-րդ դարի սկիզբ), մանրանկարիչ Կիլիկիայից, Սարգիս Պիծակի հայրն է։ Գրիգոր (14-րդ դարի վերջ - 15-րդ դարի սկիզբ), Գլաձորի դպրոցի մանրանկարիչ է։ Գրիգոր (15-րդ դար), ծաղկող, 1469 թվականին Տայլող գյուղում ծաղկել եւ կազմել է մի ավետարան։ Գրիգոր Ակոռեցի (11-րդ դար), մանրանկարիչ։ 1066 թվականին Սեբաստիայում գրել եւ զարդանկարել է մի ավետարան։ Գրիգոր Աղթամարցի (15-րդ դար), բանաստեղծ եւ մանրանկարիչ։ Գրիգոր Եպիսկոպոս Հասընքեֆո (15-րդ դար), ծաղկող։ 1446 թվականին Արաբկիրում ծաղկել եւ կազմել է ճաշոց։ Գրիգոր Երեց Բաղիշեցի (17-րդ դար), մանրանկարիչ։ 1644 թվականին Բաղեշում գրել, ծաղկել եւ մանրանկարներով զարդարել է «Վարք հարանցը»։ Գրիգոր Երեց Վանեցի (17-րդ դար), մանրանկարիչ։ Ծաղկել է 1688 թվականին Լիմ անապատում գրված «Սաղմոսարանը» եւ «Նարեկի» մասը։ Գրիգոր Ծարեցի (15-րդ դար), ծաղկող։ Զարդարել է 1461 թվականին Ուրծ գյուղում Խաչատուր գրչի գրած ավետարանը։ Գրիգոր Լեհացի (17-րդ դար), մանրանկարիչ։ Նկարազարդել է մեկ Սաղմոս եւ մեկ ժամագիրք։ Գրիգոր Մլիճեցի (12-րդ դարի վերջ - 13-րդ դարի սկիզբ), Կիլիկիո Սկեւռայի դպրոցի մանրանկարիչ։ Գրիգոր Սուքիսանց (14-րդ դար), մանրանկարիչ։ 1332 թվականին Ղրիմի Սուրխաթ քաղաքում զարդանկարել է մի ավետարան։ Գրիգոր Տաթեւացի (1340-1411), մանրանկարիչ, փիլիսոփա։ Հայկական միջնադարյան մշակույթի ականավոր գործիչներից մեկը։ Դ Դանիել (15-րդ դար), մանրանկարիչ։ Վասպուրականում պատկերազարդել է 1418 թվականին գրված մի ավետարան։ Ծաղկել է մի այլ ավետարան 1433 թվականին, իսկ մեկ ուրիշը՝ 1436 թվականին։ Դավիթ (16-րդ դար), գրիչ եւ ծաղկող։ 1455 թվականին Արճեշում գրել եւ ծաղկել է մի ավետարան։ Դուխտուր (Տուխ Թուր) (14-րդ դար), մանրանկարչուհի։ Ջուլհակ Մասների կինն է։ Նկարազարդել է 1321 թվականին Երուսաղեմում Երկայն Ստեփանի գրած ավետարանը։ Ե Եղիա Վարդապետ (16-րդ դար), մանրանկարիչ։ Զարդանկարել է Վանի Ս. Սահակ եկեղեցում 1575 թվականին գրված ավետարանը։ Եղիշե Երեց (10-րդ դար), մանրանկարիչ։ Սյունյաց իշխանաց իշխան Սմբատի կնոջ՝ Սոփիա իշխանուհու կողմից նշանակվել է Գնդեվանքի շինության ղեկավար, որի մասին հիշատակված է Գնդեվանքի զանգակատան գրության մեջ (904 թ.)։ Եսայի (15-րդ դար), մանրանկարիչ։ 1456 թվականին նկարազարդել է այն Ճառընտիրը, որը Նորավանքում ընդօրինակել է Մաթեւոս գրիչը։ Եսայի (15-րդ դար), մանրանկարիչ։ 1473 թվականին Վայոց ձորի Հերմոնի վանքում զարդանկարել է մի ավետարան։ Երեմիա (17-րդ դար), գրող եւ ծաղկող։ 1665 թվականին Երուսաղեմում գրել եւ ծաղկել է մեկ Սաղմոսարան եւ մեկ ժամագիրք։ Զ Զալտուն (14-րդ դար), մանրանկարչուհի։ Ապրել է Կիլիկիայում։ Դուստր Հովսեփի։ 1336 թվականին գրել եւ ծաղկել է մի ավետարան։ Զաքարա (15-րդ դար), ծաղկող։ Ծաղկել է 1444 թվականին Վարագում գրված մի ավետարան։ Զաքարիա (14-րդ դար), մանրանկարիչ։ Նկարազարդել է 1357 թվականին գրված Ավետարանը։ Զաքարիա Աբեղա (12-րդ դար), գրիչ եւ մանրանկարիչ։ Ապրել է Վասպուրականում։ Գրել, ծաղկել եւ մանրանկարներով զարդարել է մի ավետարան, որը գրված է եղել 1111 թվականին։ Զաքարիա Եպիսկոպոս Գնունյանց (16-րդ դար), գրիչ, մանրանկարիչ, տաղասաց։ Պատկերազարդել է Խաչատուր Կեչառեցու խմբագրած «Վարուց Ալեքսանդրի» գիրքը, իսկ 1544 թվականին Կոստանդնուպոլսում գրել եւ ծաղկել է Կալիսթենեսի «Վարուց Ալեքսանդրի» մի այլ օրինակ։ Զաքարիա Կրոնավոր (14-րդ դարի վերջ - 15-րդ դարի սկիզբ), գրիչ, մանրանկարիչ։ 1392 թվականին ծաղկել է Կարապետ քահանայի գրած մեկ ավետարանը, իսկ մեկ այլ ավետարան նկարազարդել է 1403 թվականին։ Թ Թովմա Վարդապետ Մինասենց Աղթամարցի (15-րդ դար), գրիչ եւ մանրանկարիչ։ Հայտնի է նաեւ որպես երգիչ եւ պատմիչ։ 1420-1440 թվականներին նկարազարդել է մի շարք ձեռագրեր։ Թորոս (13-րդ դար), գրիչ եւ ծաղկող։ Կիլիկիայի Դրազարկի դպրոցի նկարիչներից է։ 1290 թվականին գրել եւ ծաղկազարդել է մի ավետարան։ Թորոս Երեց Ռուբինենց (13-րդ դար), ծաղկող։ Ձեւավորել է Աստվածաշունչ, որը գրվել է Կիլիկիայում 1270 թվականին։ Թորոս (14-րդ դար), ծաղկող։ Ծաղկել է 1355 թվականին գրիչ Հովնանի գրած մի ավետարանը։ Թորոս Ռոսլին (13-րդ դար), մանրանկարիչ։ Նրա գործունեությունը կապված է Հռոմկլայի մանրանկարչական դպրոցի հետ։ Հավանաբար աշակերտել է մանրանկարիչներ Կիրակոսին եւ Հովհաննեսին։ 13-րդ դարի 50-60-ական թվականներին խոշոր վարպետի համբավ ուներ։ Ռոսլինը նկարազարդել է բազմաթիվ ձեռագրեր, որոնց թվում` նաեւ հռչակավոր գրիչ Ավետիսի արտագրած ձեռագրերը։ Թորոս Տարոնացի (Մշեցի) (14-րդ դար), մանրանկարիչ։ Գլաձորի մանրանկարչության դպրոցի ներկայացուցիչ։ Ծնվել է Տարոնի Մուշ քաղաքում։ Սովորել է Գլաձորի համալսարանում Եսայի Նչեցու մոտ։ Պատկերազարդել է բազմաթիվ ձեռագրեր։ Թումա Եղեգեցի (16-րդ դար), մանրանկարիչ։ Զարդանկարել է 1573 թվականին գրված մի Ավետարան։ Թոմա Կաֆայեցի (15-րդ դար), մանրանկարիչ։ Թէոդորոս Կարնեցի Ի Իգնատիոս (13-րդ դար), մանրանկարիչ։ 1214 թվականին նկարազարդել է «Հավուց թառի» Ավետարանը, 1232 թվականին Բագնայրի Ավետարանը, 1236 թվականի մի Ավետարան, 909 թվականին Կոստանդնուպոլսում գրված Կարմիր Ավետարանի հետագա նկարազարդումը։ Նրան են վերագրվում Չիկագոյի համալսարանի մատենադարանում (1237 թ.) եւ Կալիֆոռնիայում պահպանվող (մասնավոր հավաքածու, 1236 թ.) ավետարանները։ Խ Խաչատուր (11-րդ դար), ծաղկող։ Վարդ ծաղկողի հետ ծաղկել է Վենետիկի Սուրբ Ղազար կղզու մատենադարանում պահպանվող մի Ավետարան։ Խաչատուր (12-րդ դար), մանրանկարիչ։ Ծաղկել է 1181 թվականին Դրազարկի վանքում գրիչ Թորոսի ձեռքով գրած մի Ավետարանը։ Խաչեր (13-րդ դար), մանրանկարիչ։ 1224 թվականին զարդանկարել է մի Ավետարան։ Խասպեկ Երեց Կաֆայի (17-րդ դար), գրիչ, ծաղկող, կազմող։ Ստեղծագործել է 1610-1686 թվականներին։ Հայտնի է նաեւ որպես բանաստեղծ եւ ուսուցիչ։ Արտագրել է մի շարք ձեռագրեր, որոնցից մի քանիսը զարդանկարել է։ Խութուխ (15-րդ դար), ծաղկող։ Սանահինի վանքում ծաղկել եւ կազմել է 1421 թվականին գրված Մանրուսմունքը։ Ծ Ծերուն Ծաղկող (14-րդ դար), մանրանկարիչ։ Խիզանի դպրոցի ներկայացուցիչ։ Ծաղկել է 1391 թվականին Վանում գրիչ Թումայի գրած «Մատյան ողբերգության Գրիգորի Նարեկացվո» ձեռագիրը։ Զարդանկարել է 1395 թվականին Բիթլիսում գրված մի Ավետարան, ինչպես նաեւ Երզնկայի Տերաշեն վանքում գրված ժողովածուն։ Կ Կարապետ, (14-րդ դար), ծաղկող։ 1325 թվականին ծաղկել է Գրիգոր գրչի գրած Ոսկեբերանի «Մեկնութիւն թղթոյն Պօղոսի» ձեռագիրը։ Կարապետ Աբեղա Բաղիշեցի, (15-րդ դար), գրիչ, մանրանկարիչ եւ բանաստեղծ։ 1483 թվականին գրել եւ ծաղկել է Գանձարանը, 1496 թվականին պատկերազարդել է մի ավետարան։ Կարապետ Երեց, (17-րդ դար), մանրանկարիչ։ Ապրել է Ապարանում։ Զարդանկարել է 1699 թվականին գրված մի ավետարան։ Կարապետ Նկարող, (15-րդ դար), մանրանկարիչ։ Սովորել է Մինաս նկարչի մոտ։ Ստեղծագործել է Աղթամար կղզում։ Զաքարիա նկարչի տոհմից էր։ Որոշ ձեռագրեր եղբոր՝ Մուրադի հետ միասին է նկարազարդել։ Նրա մանրանկարներում զգալի է ուսուցչի՝ Մինասի արվեստի ազդեցությունը։ Նկատելի է աշխարհիկ բովանդակությամբ պատկերների նկատմամբ Կարապետի նախասիրությունը։ Զարդանկարել է 1471 թվականին Աղթամարում Ներսես Եպիսկոպոսի գրած Մաշտոցը, իսկ 1474 թվականին Մարգարա գրչի Ավետարանը։ Կարապետ Քահանա, (15-րդ դար), գրիչ եւ մանրանկարիչ։ Նկարազարդել է 1418 թվականին Վանում գրած մի Ավետարան։ Կարապետ Քահանա, (14-րդ դար), ծաղկող։ Գործել է Կիլիկիայում։ Ծաղկել է 1329 թվականին գրված «Մեկնութիւն Մաթեւոսի» ձեռագիրը։ Կիրակոս (Կյուրակոս), (13-րդ դար), մանրանկարիչ եւ գրիչ։ Կիլիկիո Հռոմկլայի դպրոցի առաջին վարպետներից է։ Զարդանկարել է մի Ավետարան։ Նրա միայլ աշխատանքը 1248 թվականի Բարձրբերդի Ավետարանն է, որը պահվում է Անթիլիասում։ 1249 թվականին Հռոմկլայում պատկերազարդել է մեկ այլ Ավետարան։ Կիրակոս, (14-րդ դար), ծաղկող։ 1318 թվականին ծաղկել է մի Ավետարան, որը գրել է Հովհաննես գրիչը Ուռնկար անապատում։ Կոզմաս, (17-րդ դար), ծաղկող։ Ապրել է Գողթան գավառում։ Ծաղկել է 1662 թվականին գրված «Գիրք հարցմանց» ձեռագիրը։ Կոստանդին, (12-րդ դար), մանրանկարիչ։ Ստեղծագործել է Կիլիկիայում։ Զարդանկարել է 1120 թվականին գրված մի Ավետարան եւ 1127 թվականին գրված «Մեկնութիւն սաղմոսի» ձեռագիրը։ Կոստանդին, (12-րդ դար), մանրանկարիչ։ Վարդան եւ Գրիգոր Մլիճեցի մանրանկարիչների հետ ծաղկել է 1173 թվականի Տիգրանակերտի Ավետարանը։ 1193 թվականին գրել եւ ծաղկազարդել է մի Ավետարան Սկեւռա վանքի համար, որ պահպանվում է Վենետիկի Մխիթարյան միաբանությունում։ Կոստանդին, (12-րդ դար), մանրանկարիչ։ Կիլիկիայի Հռոմկլայի դպրոցի վարպետներից է։ 1274 թվականին զորավար Օշինի պատվերով ծաղկազարդել է մի Ավետարան, որը պահվում է Նյու Յորքի Մորգանի հավաքածուում։ Հ Հակոբ (13-րդ դար), ծաղկող։ 1233 թվականին գրել եւ ծաղկել է մի Ավետարան։ Հակոբ (14-րդ դար), ծաղկող։ Զարդանկարել է 1325 եւ 1336 թվականներին Կիլիկիայի Գալու անապատում Սիմեոն գրչի գրած Մանրուսմունքը եւ նույն գրչի գրած մի այլ Մանրուսմունք։ Հակոբ (15-րդ դար), ծաղկող։ Ծաղկել է 1460 թվականին Եղուձորում գրիչ Մաթեւոսի գրած Ավետարանը։ Հակոբ Ագնեցի (17-րդ դար), մանրանկարիչ։ 1643 թվականին Կոստանդնուպոլսում նկարազարդել է մի Աստվածաշունչ։ Հակոբ Զեյթունցի (16-րդ դարի վերջ եւ 17-րդ դարի սկիզբ), գրիչ եւ մանրանկարիչ։ 1603 թվականին ծաղկել եւ զարդանկարել է մի Շարակնոց։ Հակոբ Ջուղայեցի (16-րդ դարի վերջ եւ 17-րդ դարի սկիզբ), մանրանկարիչ։ Ծնվել է Ջուղայում, սովորել Զաքարիա Գնունեցու մոտ, Վանա լճի Լիմ կղզու վանքում։ 1605-ին Ջուղայի բնակիչների հետ բռնագաղթվել է Սպահան։ Նկարազարդել է ութ ձեռագիր, որոնց թվում երկու Ավետարան։ Հակոբ Հովնաթանի Հովնաթանյան (ծննդ. անհայտ - 1757), գեղանկարիչ, մանրանկարիչ։ Նաղաշ Հովնաթանի ավագ որդին է։ 1720 թվականին նկարազարդել է մի Ավետարան, իսկ 1730 թվականին իր եղբոր՝ Հարությունի հետ մի «Հայսմավուրք»>։ Հայրապետ (12-րդ դարի վերջ եւ 13-րդ դարի սկիզբ), ծաղկող։ Պատկանում է Կիլիկիայի Հռոմկլայի դպրոցին։ ծաղկել է 1200 թվականին Սարգիս սարկավագի գրած Ավետարանը։ Ինչպես նաեւ 1211 թվականին գրված մի այլ Ավետարան։ Հայրապետ կամ Հերապետ (17-րդ դար), մանրանկարիչ։ Ապրել է Լվովում։ Եղել է Ղազար Բաբերդացու օգնականը։ Կատարել է մի քանի ձեռագրերի զարդանկարներ, որոնցից է նաեւ 1649 թվականին Շոշում գրված Ավետարանը։ Հայրապետ (17-րդ դար), մանրանկարիչ։ Ապրել է Նոր Ջուղայում։ 1670 թվականին ծաղկել է մի Ավետարան։ Հարություն Երեւանցի (17-րդ դարի վերջ եւ 18-րդ դարի սկիզբ), մանրանկարիչ։ Նկարազարդել է 1712 թվականին գրված «Ալեքսանդր Մակեդոնացու պատմությունը»։ Հարություն Հովնաթանի Հովնաթանյան (18-րդ դարի առաջին կես), գեղանկարիչ, մանրանկարիչ։ Նաղաշ Հովնաթանի կրտսեր որդին է։ Նկարազարդել է 1721 թվականի Քարոզգիրքը, իսկ 1730 թվականին իր եղբոր՝ Հակոբի հետ մի «Հայսմավուրք» ՄՏ։ Հոհանես (15-րդ դար), մանրանկարիչ։ Զարդանկարել է 1437 թվականին Սանահինում գրիչ Շմավոնի գրած Ավետարանը։ Հոհանես (15-րդ դար), ծաղկող։ 1469 թվականին Բյուրականում կազմել եւ ծաղկել է «Ժողովածու Քերթվածոց» ձեռագիրը։ Հոհանես (15-րդ դար), ծաղկող։ Ծաղկել է Խիզանի Բուի-ձոր վանքում Թոմա գրչի 1425 թվականին գրած «Մեկնութիւն սաղմոսաց» ձեռագիրը։ Հովանես կամ Հովանե Նաղաշ (15-րդ դար), մանրանկարիչ։ 1464 թվականին գրել եւ ծաղկել է մի ճաշոց, իսկ մեկ այլ ձեռագիր ծաղկել է 1491 թվականին։ Հովհաննես (14-րդ դար), մանրանկարիչ։ Սիսում ձեւավորել է մի Ավետարան։ Հովհաննես (15-րդ դար), ծաղկող։ Ծաղկել է 1404 թվականին Խիզանում Ստեփանոս գրչի գրած Ավետարանը։ Հովհաննես (13-րդ դար), մանրանկարիչ։ Կիլիկիայի Դրազարկի դպրոցի մանրանկարիչներից է։ 1282 թվականին նկարազարդել է Բարսեղ գրչի գրած Ավետարանը։ Հովհաննես (13-րդ դար), մանրանկարիչ, գրիչ։ Պատկերազարդել է 1286 թվականին Վայոց ձորի Թանահատի վանքում գրված «Նարեկը»։ Հովհաննես (13-րդ դար), մանրանկարիչ։ Կիլիկիայի Հռոմկլայի դպրոցի մանրանկարիչներից է։ 1253 թվականին գրել եւ պատկերազարդել է մի Ավետարան։ Հովհաննես (14-րդ դար), մանրանկարիչ, գրիչ։ Ստեղծագործել է Տարոնի Սուրբ Ղազար վանքում։ 1312 թվականին նկարազարդել է մի Ավետարան, որը պահպանվում է Երուսաղեմի Սուրբ Հակոբաց վանքում։ Հովհաննես (14-րդ դար), մանրանկարիչ։ Նկարազարդել է 1338 թվականին Հովհաննես աբեղայի արտագրած մի ձեռագիրը։ Հովհաննես (14-րդ դարի վերջ - 15-րդ դարի սկիզբ), մանրանկարիչ։ Անվանի գրիչ Նատերի թոռն է։ Իր հոր՝ Ստեփանոսի հետ նկարազարդել է 1391 թվականին գրված մի ձեռագիր, ինչպես նաեւ 1401 թվականին գրված մեկ այլ ձեռագիր։ Հովհաննես (15-րդ դար), ծաղկող։ 1421 թվականին ծաղկել է Վարդան աբեղայի կողմից Ծպատի անապատում գրված Ավետարանը։ Հովհաննես Արքաեղբայր (13-րդ դար), մանրանկարիչ։ Կիլիկիայի «Արքաեղբայր Հովհաննեսի դպրոցի» հիմնադիրը։ Հեթում Բ թագավորի եղբայրը։ Նրա ծաղկած ձեռագրերից է «Գիրք Սողոմոնի», նրան են վերագրում 1269-1270 թվականների ժողովածուն, 1270-1289 թվականների «Ճաշոցը», 1284 թվականի Աստվածաշունչը, 1296 թվականի Ավետարանը։ Նրա աշակերտների թվում հանդիպում ենք Գրիգոր Պիծակին եւ Ստեփանոս Վահակացուն։ Հովհաննես Երեց (15-րդ դարի վերջ - 16-րդ դարի սկիզբ), մանրանկարիչ, գրող։ Նկարազարդել է 1506 թվականին գրված մի ճաշոց։ Հովհաննես Երեց Բաբերդցի (13-րդ դար), ծաղկող, գրիչ։ Ծաղկել է է 1223 թվականին գրված մի ճաշոց։ Հովհաննես Խիզանցի (14-րդ դար), մանրանկարիչ։ Զարդանկարել է է 1335 թվականին գրված մի ձեռագիր։ Հովհաննես Նաղաշ (15-րդ դար), ծաղկող։ 1469 թվականին ծաղկել է Մինաս գրչի Սեբաստիայում գրած Հայսմավուրքը։ Հովսեփ (16-րդ դար), մանրանկարիչ։ Ապրել է Վանում։ Նկարազարդել է 1509 թվականին գրված մի Ավետարան։ Հովսեփ Միայնակյաց (15-րդ դար), մանրանկարիչ։ Ապրել է Վասպուրականում։ Պատկերազարդել է 1439 թվականին Լիմ անապատում գրված մի Ավետարան։ Հովսիան գրիչ (13-րդ դարի 2-րդ կես - 14-րդ դարի սկիզբ), մանրանկարիչ եւ գրիչ, Վասպուրականի մանրանկարչության դպրոցի վաղ շրջանի «ժողովրդական ուղղության» ներկայացուցիչ։ 1306 թվականի գրել, նկարազարդել եւ կազմել է մի Ավետարան։ Ղ Ղազար (15-րդ դար), ծաղկող։ Ծաղկել է 1427 թվականին Տաթեւում Սարգիս գրչի գրած Ավետարանը։ Ղազար Բարբերդցի (17-րդ դար), գրիչ եւ մանրանկարիչ։ Ծնվել է Բարբերդում, աշխատել է Լվովում։ 1603 թվականին նկարազարդել է մի Հայսմավուրք, 1624 թվականին մի Ավետարան, իսկ մի այլ ավետարան՝ 1628 թվականին։ 1619 թվականին նկարազարդել է մի Աստվածաշունչ։ Ղազար Թոքատեցի (16-րդ դարի վերջ - 17-րդ դարի սկիզբ), գրիչ եւ մանրանկարիչ։ Կամենեց-Պոդոլսկ քաղաքում զարդանկարել է 1606 թվականին գրված մի Ավետարան։ Ճ Ճոհար (13-րդ դարի վերջ - 14-րդ դարի սկիզբ), մանրանկարչուհի։ Ապրել եւ գործել է Կիլիկիայում։ Մ Մարգարէ Մինաս (մանրանկարիչ) Յ Յակոբ Ջուղայեցի Ն Նաղաշ Հովնաթան Ս Սարգիս Պիծակ Ստեփանոս Ծանոթագրություններ Հայ մանրանկարիչներ Մանրանկարիչներ Անձերի ցանկեր ըստ զբաղմունքի Ցանկեր:Մշակույթ


text: Ստորեւ ներկայացված է միջնադարյան հայ աստվածաբանների անվանացանկ՝ դասակարգված ըստ դարերի։ 5-րդ դար Գրիգոր Լուսավորիչ Մեսրոպ Մաշտոց Եզնիկ Կողբացի Եղիշե Մամբրե Վերծանող Ստեփանոս Սյունեցի Հովհան Մանդակունի 6-11-րդ դարեր Խոսրովիկ թարգմանիչ Գրիգոր Նարեկացի Պետրոս Սյունեցի Սեբիոս Եպիսկոպոս Պատմիչ Հովհան Օձնեցի Մաթուսաղա եպիսկոպոս 12-18-րդ դարեր Ներսես Շնորհալի Ներսես Լամբրոնացի Իգնատիոս Սեւլեռնցի Սարգիս Կունդ Սարգիս Շնորհալի Բարսեղ Մաշկեւորցի Վարդան Արեւելցի Եսայի Նշեցի Հովհան Որոտնեցի Գրիգոր Տաթեւացի Պետրոս Նախիջեւանցի Տես նաեւ Մատենադարանի ձեռագրերը աստվածաբանության մասին Միջնադարյան Հայաստան