text: Գիտություն, ճանաչողական գործունեության հատուկ տեսակ՝ ուղղված բնության, հասարակության եւ մտածելակերպի վերաբերյալ օբյեկտիվ, համակարգված եւ հիմնավորված գիտելիքների ստացմանը, ճշտմանը եւ ստեղծմանը։ Այս գործունեության հիմքը գիտական փաստերի հավաքածուն է, նրանց պարբերաբար թարմացումը եւ համակարգումը, կրիտիկական վերլուծությունը եւ այդ հիմքի վրա նոր գիտական գիտելիքների սինթեզը կամ ամփոփումը գիտնականների կողմից, որոնք ոչ միայն բնութագրում են դիտարկվող բնական կամ հասարակական երեւույթները, այլ նաեւ թույլ են տալիս կառուցել պատճառահետեւանքային կապեր, եւ որպես հետեւանք՝ կանխատեսել։ Այն ճշգրիտ բնագիտական տեսությունները եւ հիպոթեզները, որոնք հիմնավորվում են փաստերով եւ փորձերով, ձեւավորում են բնության կամ հասարակության օրենքները։ Լայն իմաստով գիտությունը ներառում է գիտական գործունեության բոլոր պայմաններն ու բաղադրիչները. գիտական աշխատանքի բաժանում եւ կոոպերացում գիտական հաստատություններ, փորձարարական եւ լաբորատոր սարքավորումներ գիտահետազոտական աշխատանքի մեթոդներ հասկացությունների ապարատ եւ կատեգորիաների ապարատ գիտական տեղեկատվության համակարգ ինչպես նաեւ նախկինում կուտակված ամբողջ գիտական գիտելիքները։ Պատմություն «Գիտություն» science եւ «գիտնական» - scientist հասկացությունները առաջին անգամ օգտագործվել են Ուիլյամ Ուեւելի կողմից (1794 - 1866)[Ճշտել] 1840 թվականին իր «Ինդուկտիվ գիտությունների փիլիսոփայությունը» աշխատության մեջ, որտեղ նշել է, որ «... մեզ ծայրահեղ անհրաժեշտ է ընտրել անվանում ընդհանրապես գիտությամբ զբաղվողի բնութագրելու համար։ Ես հակված եմ նրան անվանել Գիտնական»։ Գրի զարգացմանը զուգընթաց հին քաղաքակիրթ երկրներում կուտակվում եւ իմաստավորվում էին բնության, մարդու եւ հասարակության վերաբերյալ էմպիրիկ գիտելիքները, առաջ եկան մաթեմատիկայի, բանականության, երկրաչափության, աստղագիտության, բժշկության մասին պատկերացումներ։ Ժամանակակից գիտնականների նախնիներն են եղել Հին Հունաստանի եւ Հռոմի փիլիսոփաները, որոնց համար խորհելն ու ճշմարտության բացահայտումը դարձել էին հիմնական զբաղմունքը։ Հին Հունաստանում ի հայտ եկան գիտելիքների դասակարգման տարբերակներ։ Գիտությունը ժամանակակից մտածողության մեջ ձեւավորվել է 16-17-րդ դարերում։ Պատմական զարգացման ընթացքում նրա ազդեցությունը դուրս է եկել տեխնիկայի եւ տեխնոլոգիայի զարգացման շրջանակներից։ Գիտությունը դարձել է կարեւորագույն սոցիալական, հումանիտար ինստիտուտը, որն իր նշանակալից ազդեցությունն է ունեցել հասարակական բոլոր միջավայրերի եւ մշակույթի վրա։ 17-րդ դարից սկսած գիտական գործունեության ծավալը մոտ 10-15 տարին մեկ կրկնապատկվում է (հայտնագործությունների չափը, գիտական տեղեկատվություն, գիտական աշխատողների թվաքանակը)։ Գիտության զարգացման ընթացքում իրար հաջորդում են էքստենսիվ եւ հեղափոխական փուլերը՝ գիտական հեղափոխություններ, որոնք բերում են նրա կառուցվածքի, ճանաչման սկզբունքների, կատեգորիաների եւ մեթոդների, ինչպես նաեւ նրա կազմակերպման ձեւի փոփոխությանը։ Գիտությանը բնորոշ է գործընթացների դիալեկտիկ զուգակցումը նրա դիֆերենցացիային եւ ինտեգրացիային, հիմնավոր եւ կիրառական հետազոտությունների զարգացումը։ Գիտական հանրություն Գիտական հանրությունը կազմված է գիտությամբ զբաղվող մարդկանց ամբողջությունից։ Գիտական հանրությունը իրենից ներկայացնում է բարդ ինքնակարգավորվող համակարգ, որում գործում են եւ՛ պետական ինստիտուտներ, եւ՛ հասարակական կազմակերպություններ, եւ՛ մասնագիտական միություններ եւ՛ ոչ ձեւական խմբեր։ Այս հանրության առանձնահատկությունն է համարվում գիտական հաջողություններով ձեռքբերված հեղինակության բարձր աստիճանի գնահատումը եւ իշխանավորի հեղինակության ցածր աստիճանի գնահատումը, որը երբեմն հանգեցնում է պետության եւ գիտական հանրության հակամարտությանը։ Պետք է նշել նաեւ ոչ ձեւական խմբերի եւ հատկապես առանձին անհատների առավել բարձր արդյունավետությունը այլ սոցիալական ոլորտների համեմատությամբ։ Գիտական միության կարեւորագույն գործառույթն է գիտելիքների զարգացումն ապահովող նոր գաղափարների եւ տեսությունների հերքումը կամ ընդունումը, ինչպես նաեւ կրթական համակարգի խթանումը եւ նոր գիտական մասնագետների պատրաստումը։ Գիտական հանրությանը պատկանող մարդկանց աշխարհայացքն ու կենսակերպը կարող է էապես տարբերվել հասարակության մեջ տարածում գտած նորմերից։ Համարվում է, որ այսօր գիտական հանրության մեջ գերակշռում է աթեիստների եւ թերհավատների հայացքները։ Անցյալ դարի 90-ական թվականների հետազոտությունները ցույց տվեցին, որ ամերիկյան Գիտությունների ազգային ակադեմիայի միայն 7% -ը եւ Մեծ Բրիտանիայի Գիտությունների ազգային ակադեմիայի անդամների 3.3 %-ն են հավատացյալ։ Հենց այդ ժամանակ, համաձայն համազգային հարցմանը, իրենց հավատացյալ են համարում երկրի բնակչության 68.5 % ը։ Եթե վերցնենք ամերիկացի գիտնականներին ամբողջությամբ, ապա հավատացյալների թիվը կազմում է մոտավորապես 40 % եւ ժամանակի ընթացքում գրեթե չի փոփոխվում։ Ամերիկյան համալսարաններում դասավանդողների մեջ հավատացյալների մասնաբաժինը կազմում է 73 %։ Չիկագոյի համալսարանի հետազոտողների կողմից 2005 թվականի հունիսին հրապարակված տվյալներով պարզվում է, որ ամերիկացի դոկտորների 76 %-ը իրենց համարում են հավատացյալ։ Գիտության պատմությունը վկայում է իշխող պատկերացումների եւ գիտական դրույթների փոփոխականության մասին, ինչպես նաեւ նրանց կախվածությունը պատմական շրջանից եւ պետական համապատասխան քաղաքական իրավիճակից (կոնյուկտուրայից)։ Գիտնականներ Գիտնականը գիտության ներկայացուցիչն է, որն իրականացնում է աշխարհի գիտական պատկերի ձեւավորման իմաստավորված գործունեություն, ում գիտական գործունեությունը եւ որակավորումը գիտական միության կողմից ճանաչում է ստացել։ Որակավորման ճանաչման հիմնական հատկանիշը գիտական հեղինակավոր հրատարակություններում հետազոտության արդյունքների հրապարակումն է եւ հեղինակավոր գիտական կոնֆերանսների զեկուցումը։ Ռուսաստանում փորձ է արվել բաժանել հեղինակավոր գիտական հրատարակությունները մյուսներից՝ հրատարակությունների ցուցակի տեսքով, որում հրապարակումները հայտնի են որպես ԲՈՀ։ Սակայն հեղինակավոր հրատարակությունների եւ կոնֆերանսների միջեւ անգամ գոյություն ունի ոչ միանշանակ գերակայության համակարգ։ Որպես կանոն ավելի մեծ առաջնայնություն ունեն միջազգային հրատարակություններն ու կոնֆերանսները, եւ միջազգային մակարդակով ճանաչումն ավելի բարձր է քան ազգայինինը։ Գիտնականի հեղինակությունը եւ որակավորման ճանաչումը կապված է մասնագետների նեղ շրջանում նրա հայտնիությամբ։ Փորձ է արվում կառուցել վարկանիշներ այլ գիտնականների աշխատանքներից տվյալ գիտնականի աշխատանքին արված հղումների քանակով։ Գիտնականների միություններում բարձր է գնահատվում հատկապես մանկավարժական աշխատանքը։ Հեղինակավոր ուսումնական հաստատություններում դասախոսություններ կարդալու իրավունքը բարձրացնում է ճանաչման մակարդակը եւ գիտնականի որակավորումը։ Նաեւ բարձր է գնահատվում գիտական դպրոցի ստեղծումը, այսինքն որոշ գիտնականների պատրաստումը, որոնք զարգացնում են մանկավարժի գաղափարը։ Մասնագիտական գիտությանը պատկանելությունը եւ գիտնականի որակավորման մակարդակը կարող են ֆորմալ ձեւով որոշվել տեղական եւ ազգային որակավորման հանձնաժողովների կողմից (ատենախոսություն պաշտպանության խորհուրդ, ատեստացիոն հանձնաժողով, ԲՈՀ)։ ԽՍՀՄ-ում եւ Ռուսաստանում գիտնականի որակավորումը ֆորմալ ձեւով հաստատվում է գիտական աստիճանով (գիտությունների դոկտոր կամ գիտությունների թեկնածու) եւ գիտական կոչումով (դոցենտ կամ պրոֆեսոր)։ Ինչպես աստիճանների, այնպես էլ կոչումների շնորհումը վերահսկվում է ԲՈՀ-ի կողմից։ Գիտական աստիճանները շնորհվում են ըստ գիտության ուղղվածության, օր, ֆիզիկամաթեմատիկական գիտությունների թեկնածու, իրավաբանական գիտությունների թեկնածու եւ այլն։ Ներկայումս ԲՈՀ-ը ճանաչում է այդպիսի 22 ուղղվածություն։ Համապատասխան գիտական աստիճան ստանալու համար անհրաժեշտ է գրել եւ պաշտպանել ատենախոսություն մասնագիտացված խորհրդում, որպես բացառություն, մեծ գիտական վաստակի դեպքում դիսերտացիան կարող է փոխարինվել արված աշխատանքի վերաբերյալ զեկույցով։ Բացառություններ շատ հազվադեպ են լինում, օր. գլխավոր կոնստրուկտորների համար։ Հաջող պաշտպանության պարտադիր պայման է գիտական աշխատանքի արդյունքների հրապարակումը եւ փորձարկումը։ Աբրոբացիա կամ փորձարկում ասելով սովորաբար հասկանում ենք կոնֆերանսների ժամանակ ելույթները, քանի որ այս ձեւը թույլ է տալիս բանավիճելով քննարկել արդյունքները եւ համապատասխանորեն ստանալ բաց քննադատություն՝ գիտական միության անհամաձայնության դեպքում։ Գիտական կոչում ստանալու համար (դոցենտ կամ պրոֆեսոր) բացի գիտական աստիճանից պահանջվում է տանել նաեւ մանկավարժական աշխատանք, մասնավորապես ունենալ ուսումնամեթոդական հրապարակումներ։ Գոյություն ունեն նաեւ որակավորման ճանաչման ավելի փոքր հատկանիշներ, օրինակ ասպիրանտների գիտական աշխատանքի ղեկավարման թույլտվությունը հանդիսանում է թեկնածուից դոկտորի անցման պարտադիր քայլ։ Ամենաբարձր աստիճանը Գիտությունների ակադեմիային անդամակցությունն է։ Ռուսաստանում, ինչպես եւ նախկին ԽՍՀՄ-ում, գոյություն ունի անդամակցության 2 աստիճան՝ առաջինը՝ Ակադեմիայի թղթակից անդամ եւ բարձրը՝ ակադեմիկոս։ Ակադեմիաները ինքնակազմակերպվող գիտական միություններն են, եւ ակադեմիկոսներին ու թղթակից անդամներին ընտրում են իրենց ժողովների ժամանակ։ Թեկնածուներին առաջադրում են բուհերը կամ գիտահետազոտական ինստիտուտները։ Ընդ որում ընտրությունները միշտ իրականանում էին բազմընտրանքայնության հիման վրա։ Ներկայումս Ռուսաստանում բացի Գիտությունների ակադեմիայից (առանց ճշգրտումների) գործում են Ակադեմիայի մասնաճյուղեր, որոնցից մի քանիսը, օրինակ Բժշկական գիտությունների ակադեմիան, ունեն երկարամյա պատմություն, մյուսներն ի հայտ են եկել հարաբերականորեն վերջերս։ Նրանց կառուցվածքը նման է Գիտությունների ակադեմիայի կառուցվածքին, սակայն կարգավիճակն, իհարկե, ավելի ցածր է։ Գիտական կազմակերպություններ Գիտական միությունում գոյություն ունեն բավականին մեծ քանակությամբ գիտական կազմակերպություններ։ Գիտության զարգացման մեջ ակտիվ դեր են խաղում կամավոր գիտական ընկերությունները, որոնց հիմնական խնդիրն է գիտական տեղեկատվության փոխանակումը, այդ թվում նաեւ անցկացվող կոնֆերանսների ընթացքում եւ հրապարակումների շնորհիվ պարբերաբար հրատարակություններում, որոնք լույս են տեսնում հասարակության կողմից։ Գիտական ընկերություններին անդամակցությունը կամավոր է, հաճախ՝ ազատ, եւ կարող է պահանջել անդամավճար։ Պետությունը կարող է այս ընկերություններին ցուցաբերել տարբեր օժանդակություններ, իսկ ընկերությունը կարող է ընդունել իշխանությանը համաձայնեցված դիրքորոշում։ Որոշ դեպքերում կամավոր ընկերությունների գործունեությունը ընդգրկում է նաեւ ավելի լայն հարցեր, օր. ստանդարտացումը։ Առավել հեղինակավոր եւ մասսայական ընկերություններից է հանդիսանում IEEE (Institute գf Electrical and Electronics Engineers)։ Միջազգային գիտական միությունները թույլատրում են ինչպես խմբային, այնպես էլ անհատական անդամակցությունը։ Եվրոպական որոշ երկրներում Գիտության ազգային ակադեմիաները պատմականորեն ծագել են ազգային գիտական ընկերություններից։ Օրինակ Մեծ Բրիտանիայում Ակադեմիայի դերը տանում է Թագավորական գիտական ընկերությունը։ Առաջին գիտական ընկերությունները առաջացել են Իտալիայում 1560 -ական թվականներին։ Դրանք են «Բնության գաղտնիքների ակադեմիան» (Academia secretorum naturae) Նեապոլում (1560), «Լինչեեւների ակադեմիան» (Accademia dei Lincei - բառացիորեն՝ «լուսանի աչքեր ունեցողների ակադեմիա», այսինքն՝ հատուկ տեսողությամբ օժտված) Հռոմում (1603), «Փորձառու գիտելիքների ակադեմիա» («Академии опытов», 1657) Ֆլորենցիայում։ Բոլոր այս իտալական ակադեմիաները, որտեղ մասնակցում էին բազմաթիվ հայտնի մտածողներ եւ քաղաքական գործիչներ՝ հրավիրված պատվավոր անդամի՝ Գալիլեո Գալիլեյի գլխավորությամբ, ստեղծվել էին ֆիզիկայի ոլորտում գիտական գիտելիքների քարոզման եւ տարածման նպատակով, որոնք հիմնված էին պարբերաբար հանդիպումների, գաղափարների փոխանակման եւ փորձերի անցկացման վրա։ Անկասկած դրանք ընդհանուր առմամբ ազդել են եվրոպական գիտության զարգացման վրա։ Գիտության եւ տեխնիկայի արագ զարգացման անհրաժեշտությունը պահանջում էր պետությունից ավելի ակտիվ մասնակցություն գիտության զարգացմանը։ Համապատասխանաբար, երկրների շարքում, օր. Ռուսաստանում, Ակադեմիաները ստեղծվել են ըստ իշխանությունների հրամանների։ Սակայն Գիտությունների ակադեմիաներից շատերում ընդունված են դեմոկրատական կանոնները, որոնք ապահովում են պետությունից հարաբերական անկախություն։ Գիտական կազմակերպություններ՝ ՅՈՒՆԵՍԿՕ (Կազմակերպությունը նպաստում է գիտնականների եւ այլ գիտական կազմակերպությունների համագործակցությամբ ամբողջ աշխարհում)։ IUPAC (միջազգային կազմակերպություն, որը նպաստում է քիմիայի ոլորտում առաջընթացին)։ Միջազգային աստղագիտական միություն (ճանաչվել է որպես աստղագիտական հարցերի լուծման միջազգային բարձր ատյան, որը պահանջում է համագործակցություն եւ ստանդարտացում, ինչպես օր. աստղագիտական մարմինների եւ դրանց վրա դետալների պաշտոնական անվանում)։ Միջազգային գիտական ինստիտուտներ Գիտական ինստիտուտները՝ ակադեմիաները եւ գիտահետազոտական ինստիտուտները, համագործակցում են միջազգային մակարդակով։ Ժամանակակից լայնամասշտաբ գիտական նախագծերը, այնպիսիք, ինչպիսիք են մարդկանց գենոմի պարզաբանումը կամ Միջազգային տիեզերակայանը, պահանջում են հսկայական նյութական ծախսեր եւ շատ գիտական արտադրական խմբերի գործունեությունների կորդինացում։ Շատ դեպքերում դա ավելի արդյունավետ է անել միջազգային կոոպերացիաներում։ Միջազգային գիտական ինստիտուտներ՝ ՑԵՌՆ - բարձր էներգիայի եւ տարրական մասնիկների ֆիզիկայի ամենամեծ լաբորատորիան է աշխարհում ОИЯИ - ОИЯИ-ում սինթեզվել են բոլոր տրանսուրանային էլեմենտները, որոնք հայտնաբերվել են ԽՍՀՄ-ում եւ Ռուսաստանում, եւ կրկնվել է տրանսուրանային էլեմենտների մեծ մասի սինթեզը, որոնք հայտնաբերվել են ուրիշ երկրներում։ Գիտական հասարակություններ Գիտական շքանշաններ եւ մրցանակներ Գիտական ձեռքբերումների համար գիտնականներին շնորհում են գիտական մրցանակներ եւ շքանշաններ։ Նոբելյան մրցանակ՝ ամենահեղինակավոր եւ ամենահայտնի գիտական մրցանակն է, որը շնորհվում է մի շարք նոմինացիաներով։ Այն ունի պարոդիա (ծաղրերգություն) Շնոբելյան մրցանակի տեսքով։ Ֆիլդսի մրցանակ եւ շքանշան՝ մաթեմատիկայում ունեցած հաջողությունների համար։ Այն շնորհվում է Իսպանիայի թագավորի կողմից։ Ռոլֆ Նեւանլինի մրցանակ՝ ինֆորմատիկայի, մաթեմատիկական տեսակետներում հսկայական ձեռքբերումների համար։ Կառլ Ֆրիդրիխ Հաուսի մրցանակ՝ մաթեմատիկայում մեծ ներդրումների համար՝ այլ գիտություններում հայտնագործությունների միջոցով։ Կրաֆուրդի մրցանակ՝ պարգեւը շնորհվում է հետեւյալ ուղղություններով՝ աստղագիտություն եւ մաթեմատիկա, կենսաբանական գիտություններ եւ գիտություններ Երկրի մասին։ Աբելի մրցանակ ՝ մաթեմատիկայում ունեցած ներդրումների համար։ Շաո Իֆուի մրցանակ՝ աստզագիտության, մաթեմատիկայի եւ բժշկության կամ կյանքի մասին գիտության մեջ ունեցած ներդրումների համար։ Տյուրինգի մրցանակ՝ ամենահեղինակավոր մրցանակն է ինֆորմատիկայում, որը շնորհվում է Հաշվողական տեխնիկայի ասոցիացիայի կողմից։ Լոմոնոսովի անվան մեծ ոսկե շքանշան՝ Ռուսական գիտությունների ակադեմիայի ամենաբարձր պարգեւը։ Մենդելեեւի անվան ոսկե շքանշան՝ Ռուսական գիտությունների ակադեմիայում գիտական պարգեւ քիմիական գիտության եւ տեխնոլոգիայի ոլորտում ունեցած մեծ գիտական աշխատանքի համար։ Գիտական վարկանիշ Գիտական հումոր Գիտական հումորը մասնագիտացված հումորի տեսակ է, որը հիմնված է անսովոր կամ պարադոքսալ գիտական տեսության եւ գիտական գործունեության տեսանկյունների վրա։ Հաճախ գիտական հումորը ադեկվատ չի ընդունվում եւ գնահատվում մարդկանց կողմից, որոնք չունեն բավարար պատկերացում գիտության համապատասխան ոլորտի մասին։ Նաեւ գիտական հումոր կարելի է անվանել գիտնականների եւ գիտության որոշ տեսակետների ծաղրումը (նայել Շնոբելյան մրցանակ)։ Տարածման որոշ փորձեր ընդունվում են մեծ անընկալությամբ։ Օր. հեռախոսային զրույց էր եղել «Ֆիզիկոսները կատակում են» ժողովածուն կազմողների եւ այլ գիտնականների միջեւ, որտեղ ժողովածուն կազմողների զրուցակիցներն ասել են, որ «մեր աշխատակիցները զբաղվում են լուրջ գործերով եւ կատակելու ժամանակ չունեն»։ Գիտական մեթոդ Աշխարհի ուսումնասիրման առարկայական եւ օբյեկտիվ եղանակը տարբերում է գիտությունը ճանաչման այլ եղանակներից, այնպիսիք, ինչպիսիք են աշխարհի առօրեական, գեղարվեստական, կրոնական, դիցաբանական, փիլիսոփայական ըմբռնումները։ Օր. արտացոլման արվեստում իսկապես տեղի է ունենում ինչպես օբյեկտիվի եւ սուբյեկտիվի միագումար, երբ իրականության ցանկացած արտահայտում ենթադրում է զգայական գնահատական կամ ռեակցիա։ Ժամանակակից գիտական մեթոդի կառուցվածքի մեջ, որը ենթադրում է նոր գիտելիքների կառուցում, մտնում են. Փաստերի դիտարկում եւ չափում, ուսումնասիրման քանակական եւ որակական նկարագրություն։ Այսպիսի նկարագրությունների մեջ անհրաժեշտաբար օգտագործվում են տարբեր աբստրակցիաներ։ Դիտարկման արդյունքների վերլուծություն՝ դրանց համակարգվածություն, առաջնայինի եւ երկրորդայինի առանձնացում։ Հիպոթեզների, տեսությունների համադրում (սինթեզ) եւ համակարգում։ Կանխատեսում՝ արդյունքների ձեւակերպում, որոնք ստացվել են առաջարկվող հիպոթեզներից կամ ընդունված տեսություններից դեդուկցիայի, ինդուկցիայի կամ այլ տրամաբանական մեթոդների միջոցով։ Փորձարկման միջոցով կանխատեսման արդյունքների ստուգում (Կառլ Պոպերի տերմինաբանությամբ՝ կրիտիկական փորձարկում)։ Յուրաքանչյուր փուլում սկզբունքային նշանակություն ունի ծայրահեղ վերաբերմունքն ինչպես տվյալ, այնպես էլ ստացվող՝ ցանկացած մակարդակի արդյունքների նկատմամբ։ Ստուգված տվյալներով ամեն ինչ ապացուցելու, հիմնավորելու անհրաժեշտությունը, փորձերի արդյունքներով տեսական եզրահանգումների հաստատումը առանձնացնում է գիտությունը ճանաչման մյուս ձեւերից, այդ թվում նաեւ կրոնից, որը հիմնվում է այս կամ այն հիմնական դոգմաների հավատի վրա։ Գիտության եւ գիտական մեթոդի մասին պատկերացումները՝ գիտության մեթոդոլոգիան, ժամանակի ընթացքում փոփոխվել են։ Գիտական հետազոտությունների ուղղություններ Ժամանակակից գիտական հետազոտությունները իրականացվում են 3 հիմնական ուղղությամբ. Ֆունդամենտալ (արմատական) գիտական հետազոտություններ՝ առարկայի խորը եւ բազմակողմանի հետազոտությունն է՝ նոր հիմնավոր գիտելիքների ստացման, ինչպես նաեւ դիտարկվող երեւույթների օրինաչափությունների բացահայտման նպատակով, որի արդյունքները անմիջականորեն չեն օգտագործվում արդյունաբերական նպատակներով։ Հիմք տերմինը (լատիներեն fundare - «հիմնադրել» բառից) արտացոլում է այս գիտությունների կողմից բնության հիմնական, առաջնային օրենքների հետազոտման ուղղությունները։ Կիրառական գիտական հետազոտություններ՝ այն հետազոտություններն են, որոնք օգտագործում են ֆունդամենտալ գիտության ձեռքբերումները գործնական հարցերին լուծում տալու համար։ Հետազոտության արդյունքն է նոր տեխնոլոգիաների ստեղծումը եւ կատարելագործումը։ Գիտահետազոտական եւ փորձակոնստրուկտորական մշակումներ՝ (НИОКР) ՝ այստեղ գիտությունը միանում է արտադրությանը՝ դրանով ապահովելով այդ նախագծերի ինչպես գիտական, այնպես էլ տեխնիկական եւ ինժեներական մշակումներ։ Երբեմն ստացվող արդյունքները կարող են տանել դեպի գիտատեխնիկական հեղափոխության։ Փորձեր քեզ վրա Շատ գիտնականներ գիտական փորձերն արել են հենց իրենց վրա։ Helicobacter pylori միկրոօրգանիզմի առաջին հայտնաբերողներից մեկի՝ պրոֆեսոր Բարի Մարշալի եւ կամավորների խմբի ինքնավարակման հաջող փորձը նպաստեց գործոնի գոյության եւս մեկ համոզիչ գիտական ապացուցմանը, որին այսօր խրոնիկական գաստրիտի էտիալոգիայի մեջ տրվում է առաջնային տեղերից մեկը։ 2005 թվականին Բարի Մարշալը եւ նրա համագործակից Ռոբին Ուորենը, իրենց հայտնագործության համար արժանացան Նոբելյան մրցանակի։ Գիտության փիլիսոփայություն Գիտության փիլիսոփայությունը ներկայացված է բազմաթիվ յուրահատուկ հիմնադրույթներով, որոնք առաջարկում են ճանաչողական գործունեության եւ գիտության զարգացման այս կամ այն մոդելներ։ Այն կենտրոնացած է գիտության դերի եւ նշանակության բացահայտման, գիտության բնութագրման վրա, որը թույլ է տալիս նրան տարբերել ճանաչողական գործունեության մյուս տեսակներից։ Աշխարհի գիտական պատկեր Աշխարհի գիտական պատկերը (մոդելը) իրական գործունեության հատկությունների եւ օրինաչափությունների համակարգ է, որը ստեղծվել է գիտական հասկացությունների եւ սկզբունքների համադրման ու սինթեզի արդյունքում։ Գիտության զարգացման ընթացքում անընդհատ տեղի է ունենում գիտելիքների, գաղափարների եւ հիմնադրույթների նորացում։ Դրանց ամբողջությունը մտնում է աշխարհի գիտական պատկերի մեջ։ Գիտությունների դասակարգում Մարդկային գիտելիքների ոլորտում դասակարգման փորձերը, ըստ տարբեր հիմնավորումների, ընդունված էր դեռ անտիկ շրջանում։ Այսպես, Արիստոտելը առանձնացրել է գիտությունների 3 խոշոր խմբեր՝ տեսական (ֆիզիկա եւ փիլիսոփայություն), գործնական (բարոյագիտություն եւ քաղաքագիտություն) եւ ստեղծագործական (էսթետիկա)։ Հռոմեական հանրագիտարանագետ Մարկ Վարոնը իր դասակարգման մեջ մտցնում է հետեւյալ գիտությունները՝ քերականություն, դիալեկտիկա, հռետորություն, երկրաչափություն, թվաբանություն, աստղագիտություն, երաժշտություն, բժշկություն եւ ճարտարագիտություն։ Մուսուլմանական արաբական գիտնականները գիտությունները բաժանել են արաբական (պոետիկա, հռետորական արվեստ) եւ օտարերկրյա (աստղագիտություն, բժշկություն, մաթեմատիկա) գիտությունների։ Դասակարգման փորձերը շարունակվել են դարաշրջանի կեսերին։ Հուգո Սեն – Վիկտորսկին Դիդասկալիկոնում գիտությունը բաժանում է 4 խմբերի. Տեսական գիտություններ (մաթեմատիկա, ֆիզիկա) Գործնական գիտություններ Մեխանիկական գիտություններ (նավագնացություն, գյուղատնտեսություն, որսորդություն, բժշկություն, թատրոն) Տրամաբանություն, որը ներառում է քերականությունը եւ հռետորությունը։ Ռոջեր Բեկոնը նույնպես տարանջատում է գիտությունը 4 դասերի՝ քերականություն եւ տրամաբանություն, մաթեմատիկա, բնափիլիսոփայություն, մետաֆիզիկա եւ բարոյագիտություն։ Հիմնվելով սրա վրա՝ նա բնության մասին գիտությունը համարում էր մաթեմատիկան։ Այնպիսի գիտություններ, ինչպիսին են կիբեռնետիկան, տրամաբանությունը, ինֆորմատիկան, մաթեմատիկան գիտնականների կողմից առանձնացվում են առանձին դասակարգման մեջ, որպես ֆորմալ գիտություններ (formal science)։ Այլ կերպ ասած՝ աբստրակտ գիտություններ։ Ֆորմալ գիտությանը հակադրվում են բնական եւ սոցիալական գիտությունները, որոնց անվանում են էմպիրիկ գիտություններ։ Որոշ գիտնականներ կարծում են, որ մաթեմատիկան ճշգրիտ գիտություն է, իսկ մյուսները՝ ոչ ճշգրիտ։ Գիտական գրականություն Գիտության մասսայականացում Գիտության մասսայականացումը ժամանակակից եւ հասանելի ձեւով՝ գիտական իմացությունների տարածումն է մարդկանց ավելի լայն շրջանակի վրա։ Գիտության մասսայականացումը մասնագիտական տեղեկատվության վերափոխումն է, այն լեզվին, որը ավելի մատչելի է կարդացողների եւ լսողների ավելի փոքր լսարանների համար։ Այն համարվում է ամենակարեւոր խնդիրը, որը կանգնած է գիտության մասսայականացնողների առջեւ։ Գիտության մասսայականացման խնդիրն է վերափոխել այսպես կոչված «ձանձրալի եւ չոր» գիտական տեղեկատվությունը հետաքրքիր, հասկանալի եւ հասանելի բոլորին տեղեկատվությամբ։ Այդ տեղեկատվությունը կարող է ուղղված լինել, ինչպես ամբողջ հասարակությանը, այնպես էլ մի մասին, որոնցից են աճող սերունդները՝ շնորհալի աշակերտները։ Գիտության մասսայականացման վրա մեծ դեր է խաղաղում գիտական երեւակայությունը։ Հենց դա էլ կանխագուշակել է բազմաթիվ գիտական հայտնագործություններ։ Այդ գործում մեծ դեր է կատարել Ֆանտաստ գրող՝ Ժյուլ Վեռնը։ Երիտասարդների մուտքը գիտություն եւ արտադրության բարձր տեխնոլոգիաների շրջանները, հասարակության չտեղեկացված զանգվածի ուշադրությունը գիտական խնդիրներին կախված են մասսայականության աստիճանից։ Գիտնականները, որպես գիտական տեղեկատվության կրողներ, շահագրգռված են նրա պահպանման եւ ընդլայնման մեջ, որին նպաստում է երիտասարդության ներխուժումը գիտական տեղեկատվության մեջ։ Քանի որ գիտության մասսայականացումը ավելացնում է գիտությունով հետաքրքրվող մարդկանց քանակը եւ շարժառիթ է հանդիսանում նրանց ներխուժմանը գիտության մեջ։ Հաճախ պատահում է, որ գիտական տեղեկատվության մասսայականացման դեպքում այն կորցնում է իր բարդության աստիճանը եւ հետզհետե վերածվում են գիտական միֆի։ Լինում է նաեւ, որ գիտության մասսայականության դեպքում առաջանում են այնպիսի գիտահանրամատչելի թյուրիմաց անվանումներ, ինչպիսին են տիեզերքի գաղտնիքները, «գիտնականները հայտնաբերել են» եւ այլն։ Տիխո Բրագեն գտնում էր, որ գիտական գիտելիքները պետք է մատչելի լինեն միայն ղեկավարներին, որոնք կարող են նրանցից օգտվել։ Իսկ Ռուսական գիտությունների ակադեմիայի (ՌԳԱ) ակադեմիկոս Լյուդվիգ Ֆադեյեւը հետեւյալ կերպ է արտահայտվել գիտության մասսայականացման վերաբերյալ. «Մենք գիտակցում ենք, որ այնուամենայնիվ պետք է բացատրենք մարդկանց, հարկատուներին, այն թե ինչ ենք մենք անում։ Բայց պետք է մասսայականացնենք գիտության այն ոլորտները, որոնք արդեն լիովին հասկանալի են։ Ժամանակակից գիտությունը ավելի դժվար է մասսայականացնել։ Պատմել ամեն տեսակի լարերի, Յանգ-Միլսի դաշտերի եւ այլն... լավ չի ստացվում՝ ստելով։» Իվան Եֆրեմեւի պնդմամբ Խորհրդային միության հանձնաժողովի եւ խմբագրությունների նիստերի ժամանակ որոշ գիտնականներ ասում էին, որ գիտահանրամատչելի գրականությունը ունայնություն է։ Գիտություն եւ կեղծ գիտություն Կեղծ գիտությունը ( «կեղծ» եւ գիտություն բառերից է առաջացել։ Ավելի հազվադեպ անվանում են նաեւ «սուտ, քվազի եւ այլընտրանքային գիտություն») գործունեություն է, որը ձեւացնում է, թե գիտական գործունեություն է, բայց իրականում այդպիսին չի հանդիսանում։ Կեղծ գիտության տեսության բնորոշ գծերն են փաստերի հերքումը կամ աղավաղումը, Պոպպերի չափանիշներին անհամապատասխանությունը տեսական արտադրանքի եւ հետազոտությունների արդյունքների համեմատությունից հրաժարումը հօգուտ «Առողջ դատողության» կամ «հեղինակային մտքի» վերանայման տեսության հիմքում՝ անկախ փորձարկումներով չհաստատված տեղեկությունների, տվյալների օգտագործումը, անկախ ստուգման կամ հետազոտությունների արդյունքների կրկնման անհնարինությունը գիտական աշխատանքում քաղաքական եւ կրոնական դրվածքների, դոգմաների գործածումը։ Գիտական միությունով չճանաչված տեսության մշակողները հաճախ գործում են ինչպես «ոսկրացած պաշտոնական գիտության հետ պայքարողներ»։ Ըստ որի նրանք կարծում են, որ պաշտոնական գիտության ներկայացուցիչները, օրինակ՝ կեղծ գիտության պայքարի հանձնաժողովի անդամները հետապնդում են խմբային նպատակների, քաղաքականապես առաջարկված են, չեն ցանկանում ընդունել իրենց սխալները եւ որպես հետեւանք հետապնդում են «Հնացած» պատկերացումներ, ի վնաս նոր իրականության, որը կրում է հենց իրենց տեսությունը։ Գիտական հիմնադրույթների մի մասը անվանում են չգիտություն Գիտաբանություն Գիտաբանություն- գիտությունը ուսումնասիրող գիտություն։ Գիտական կարեւորագույն խնդիրների ցանկ Աստղաֆիզիկա Թաքնված զանգված Մութ էներգիա Բժշկություն ՁԻԱՀ Տիեզերագիտություն Տիեզերական վերելակ Կենսաբանություն Կլոնավորում Մաթեմատիկա Հազարամյակի խնդիրներ Հիլբերտի խնդիրները Բաց մաթեմատիկական խնդիրներ Արտաքին հղումներ Գիտության եւ առաջատար տեխնոլոգիաների ազգային հիմնադրամ Բյուրականի աստղադիտարան Հայկական աստղագիտական ընկերություն Գիտություն Հիմնական թեմատիկ հոդվածներ


source: wikipedia

text: Հայաստանի Հանրապետության Գիտությունների ազգային ակադեմիան, ԳԱԱ կամ ՀՀ ԳԱԱ հապավումով, բարձրագույն պետական ինքնակառավարվող ոչ առեւտրային հաստատություն է, որի նախագահությունը գտնվում է Երեւանում։ Այն կազմակերպում եւ իրականացնում է հիմնարար եւ կիրառական գիտական հետազոտություններ, եւ համակարգում է հանրապետությունում կատարվող հիմնարար հետազոտությունները։ ԳԱԱ-ն նաեւ ծառայում է որպես Հայաստանի իշխանության բարձրագույն մարմինների պաշտոնական գիտական խորհրդական։ ՀՀ ԳԱԱ-ն 1943 թվականին հիմնադրված Հայաստանի գիտությունների ակադեմիայի իրավահաջորդն է դարձել 1993 թվականից։ Պատմություն 1943 թվականի նոյեմբերի 10-ին հիմնադրվել է Հայաստանի գիտությունների ակադեմիան՝ 1935 թվականից գործող ԽՍՀՄ գիտությունների ակադեմիայի հայկական մասնաճյուղի (ԱրմՖԱՆ հապավումով) հիման վրա։ Նրա հիմնադիր ակադեմիկոսներն են եղել Հովսեփ Օրբելին, Ստեփան Մալխասյանցը, եւ Վիկտոր Համբարձումյանը։ Հովսեփ Օրբելին ընտրվել է ԳԱԱ-ի առաջին նախագահ եւ նախագահել մինչեւ 1947 թվականը, որից հետո ԳԱԱ նախագահ է դարձել Վիկտոր Համբարձումյանը մինչ 1993 թվական։ 1993 թվականին, Հայաստանի գիտությունների ակադեմիան վերանվանվել է Հայաստանի Հանրապետության Գիտությունների ազգային ակադեմիայի, եւ այդ թվականից մինչ 2007 թվական նրա նախագահն է եղել Ֆադեյ Սարգսյանը, իսկ 2007 թվականի փետրվարի 19–ին այդ պաշտոնում ընտրվել է Ռադիկ Մարտիրոսյանը։ 2021 թվականի հուլիսի 28-ից այդ պաշտոնում ընտրվել է Աշոտ Սաղյանը։ 2005 թ. ակադեմիան վերանվանվել է «Հայաստանի Հանրապետության Գիտությունների ազգային ակադեմիա» պետական ոչ առեւտրային կազմակերպություն։ 2011 թ. դեկտեմբերի 29-ին Հայաստանի Կառավարության որոշմամբ «Հայաստանի Հանրապետության Գիտությունների ազգային ակադեմիա» պետական ոչ առեւտրային կազմակերպությունը վերակազմակերպվել է «Հայաստանի Հանրապետության Գիտությունների ազգային ակադեմիա» ոչ առեւտրային կազմակերպության։ Հայաստանի Գիտությունների ազգային ակադեմիայի շենքը կառուցվել է 1955 թվականին։ Շենքը վերանորոգվել է 2009 թվականին Հայաստանի նախագահ Սերժ Սարգսյանի նախաձեռնությամբ ու «Տաշիր» բարեգործական հիմնադրամի միջոցներով։ Կառուցվածք Ակադեմիան ֆինանսավորվում է պետական բյուջեից։ Լրացուցիչ ֆինանսավորման աղբյուր են հանդիսանում պետական եւ մասնավոր հիմնադրամներից տրամադրված, ինչպես նաեւ հանրապետության եւ այլ պատվիրատուների հետ կնքած պայմանագրերի արդյունքում ստացվող գումարները։ ՀՀ ԳԱԱ-ն 50-ից ավելի գիտական ինստիտուտների, հաստատությունների, ձեռնարկությունների, եւ այլ կազմակերպությունների միավորումը եւ նախագահության միասնությունն է։ Այն ունի գիտության բնագավառների հինգ բաժանմունքներ՝ Մաթեմատիկական եւ տեխնիկական գիտությունների բաժանմունք - ներառում է 3 գիտական կազմակերպություն Մաթեմատիկայի Ինստիտուտ Մեխանիկայի ինստիտուտ Ինֆորմատիկայի եւ ավտոմատացման պրոբլեմների ինստիտուտ Ֆիզիկայի եւ աստղաֆիզիկայի բաժանմունք - ներառում է 4 գիտական կազմակերպություն։ Դրանք են՝ Բյուրականի աստղաֆիզիկական աստղադիտարան (ԲԱԱ), գ. Բյուրական Ռադիոֆիզիկայի եւ էլեկտրոնիկայի ինստիտուտ (ՌՖԷԻ), ք. Աշտարակ Ֆիզիկայի կիրառական պրոբլեմների ինստիտուտ (ՖԿՊԻ), ք. Երեւան Միքայել Տեր-Միքայելյանի անվան Ֆիզիկական հետազոտությունների ինստիտուտ (ՖՀԻ), ք. Աշտարակ Բնական գիտությունների բաժանմունք - ներառում է 8 գիտական կազմակերպություն Էկոլոգանոոսֆերային հետազոտությունների կենտրոն Հր. Բունիաթյանի անվան կենսաքիմիայի ինստիտուտ Ա.Լ. Թախտաջյանի անվան բուսաբանության ինստիտուտ Գ.Ս. Դավթյանի անվան հիդրոպոնիկայի պրոբլեմների ինստիտուտ «Հայկենսատեխնոլոգիա» գիտաարտադրական կենտրոն Մոլեկուլային կենսաբանության ինստիտուտ Լ.Ա. Օրբելու անվան ֆիզիոլոգիայի ինստիտուտ Կենդանաբանության եւ հիդրոէկոլոգիայի գիտական կենտրոն Քիմիայի եւ Երկրի մասին գիտությունների բաժանմունք - ներառում է 8 գիտական կազմակերպություն։ Դրանք են՝ Օրգանական եւ դեղագործական քիմիայի գիտատեխնոլոգիական կենտրոն Լ.Մնջոյանի անվան Նուրբ օրգանական քիմիայի ինստիտուտ Ա.Բ. Նալբանդյանի անվան քիմիական ֆիզիկայի ինստիըուտ Մ.Գ. Մանվելյանի անվան ընդհանուր եւ անօրգանական քիմիայի ինստիտուտ Երկրաբանական գիտությունների ինստիտուտ Ա.Նազարովի անվան Երկրաֆիզիկայի եւ ինժեներային սեյսմաբանության ինստիտուտ Հումանիտար գիտությունների բաժանմունք - ներառում է 10 գիտական կազմակերպություն՝ Պատմության ինստիտուտ Մ. Քոթանյանի անվան տնտեսագիտության ինստիտուտ Հնագիտության եւ ազգագրության ինստիտուտ Արեւելագիտության ինստիտուտ Հր. Աճառյանի անվան լեզվի ինստիտուտ Մ. Աբեղյանի անվան գրականության ինստիտուտ Արվեստի ինստիտուտ Շիրակի հայագիտական հետազոտությունների կենտրոն "Հայկական հանրագիտարան" հրատարակչություն Սույն գիտությունների բաժանմունքներում գործում են տարբեր գիտական ուղղությունների խորհուրդներ, իսկ ԳԱԱ-ի նախագահության առընթեր նաեւ գոյություն ունեն գիտահրատարակչական խորհուրդ, հաշվողական տեխնիկայի հանձնաժողով, էներգետիկայի պրոբլեմային գիտական խորհուրդ, եւ Սեւանա լճի պահպանության փորձագիտական հանձնաժողով։ ԳԱԱ Նախագահությանն առընթեր գործում են՝ [[րան|Հիմնարար գիտական գրադարանը]], Գիտակրթական միջազգային կենտրոնը, «Գիտություն» հրատարակչական-արտադրական միավորումը, տպարանը, ՀՀ ԳԱԱ գիտության զարգացման հիմնադրամը, Հայագիտական ուսումնասիրությունները ֆինանսավորող համահայկական հիմնադրամը, Վիկտոր Համբարձումյանի անվան մրցանակի շնորհման միջազգային կոմիտեն, Հայկական ազգային տեղեկատվական կետ HORIZON 2020-ը, Հայաստանի ակադեմիական գիտահետազոտական կոմպյուտերային ցանցը։ Անձնակազմ Ակադեմիան ունի ավելի քան 4500 աշխատակից, որոնցից 99-ը ակադեմիկոսներ, 20-ը թղթակից անդամներ, 335-ը գիտության դոկտորներ, եւ 1156-ը գիտության թեկնածուներ են։ Ակադեմիան նաեւ իր կազմում ունի 3 պատվավոր անդամ, 24 արտասահմանյան անդամ եւ 24 պատվավոր դոկտոր։ Կառավարում ՀՀ ԳԱԱ-ն կառավարվում է ակադեմիայի ընդհանուր ժողովի կողմից, որն ընդրգրկում է ակադեմիայի իսկական անդամներին, թղթակից անդամներին եւ գիտական կազմակերպությունների տնօրեններին։ ԳԱԱ-ի նախագահներ Ղեկավարություն Նախագահ Սաղյան Աշոտ Սերոբի (ապիրիլի 7, 1957թ), քիմիկոս-օրգանիկ, քիմիական գիտությունների դոկտոր(1997), պրոֆեսոր(2003), ՀՀ ԳԱԱ ակադեմիկոս (թղթակից անդամ՝ 2006 թվականից), 2021 թվականի հուլիսի 28-ից՝ ՀՀ ԳԱԱ նախագահ։ 1978 թվականին ավարտել է Երեւանի պետական համալսարանը։ 1979 թվականից ՀՀ ԳԱԱ «Հայկենսատեխնոլոգիա» գիտահետազոտական կենտրոնի տնօրեն (նախկինում ԽՍՀ մանրէաբանական արդյունաբերության Նախարարության «Ամինաթթուների տեխնոլոգիական ԳՀԻ»), 1986 թվականից Կենսատեխնոլոգիա ԳՀԻ ամինաթթուների նմանակների եւ ածանցյալների սինթեզի լաբորատորիայի վարիչ, 2000 թվականից՝ տնօրեն, միաժամանակ, 2003 թվականից՝ ԵՊՀ դեղագործական քիմիայի ամբիոնի վարիչ, 2001 թվականից՝ ՉԺՀ Սինցզյանի մարզի ԳԱ Մանրէաբանության ինստիտուտի գիտական խորհրդատու եւ ամինաթթուների ասիմետրիկ սինթեզի լաբորատորիայի հիմնադիր-ղեկավար։ Փոխնախագահ Հրանտ Մաթեւոսյան (ծնված 1947, Երեւան), ՀՀ ԳԱԱ ակադեմիայի քարտուղար՝ 2011 թվականից։ Ռադիոֆիզիկոս։ Ֆիզմաթ գիտական դոկտոր (1997), ՀՀ ԳԱԱ թղթակից անդամ (2010), ՀՀ ԳԱԱ նախագահության անդամ (2011 թվականից), Գիտության զարգացման հիմնադրամի տնօրեն (2007 թվականից), Ռադիոֆիզիկայի եւ էլեկտրոնիկայի ինստիտուտի տեսական ֆիզիկայի բաժնի վարիչ (2006 թվականից)։ Ավարտել է ԵՊՀ ֆիզիկայի ֆակուլտետը (1970)։ Աշխատանքները վերաբերում են պլազմայի ու պլազմանման միջավայրերի, լիցքավորված մասնիկների փնջերի ու արտաքին էլեկտրամագնիս, դաշտերի փոխազդեցությանը։ Ակադեմիկոս-քարտուղար Իշխանյան Արթուր Միքայելի (ծնված 1960, գ. Շոշ (ԼՂՀ)), ՀՀ ԳԱԱ ակադեմիկոս-քարտուղար՝ 2011 թվականից։ Ֆիզիկոս։ Ֆիզմաթ գիտական դոկտոր (2004), ՀՀ ԳԱԱ թղթակից անդամ (2006), ՀՀ ԳԱԱ նախագահության անդամ (2021 թվականից), ՀՀ ԳԱԱ «Մաշտոց» ճարտարագիտական կենտրոնի գիտքարտուղար (1994-2005թթ.), ՀՀ ԳԱԱ «Մաշտոց» ճարտարագիտական կենտրոնի տնօրենի պաշտոնակատար (2005-2006թթ.), ՀՀ ԳԱԱ ֆիզիկական հետազոտությունների ինստիտուտի «Նյութական ալիքների ֆիզիկայի» լաբորատորիայի վարիչ (2007թ.-ից)։ Աշխատանքները վերաբերում են պլազմայի ու պլազմանման միջավայրերի, լիցքավորված մասնիկների փնջերի ու արտաքին էլեկտրամագնիս, դաշտերի փոխազդեցությանը։ Միջազգային գիտական համագործակցություն ՀՀ ԳԱԱ գիտական համագործակցության պայմանագրեր ունի մի շարք երկրների գիտությունների ակադեմիաների հետ, որոնք են Ռուսաստանը, Վրաստանը, Բելառուսը, Ուկրաինան, Թուրքմենստանը , Հունգարիան, Չինաստանը, եւ Մեծ Բրիտանիան։ ՀՀ ԳԱԱ-ի ներքո գտնվող գիտահետազոտական ինստիտուտները նաեւ գիտական համագործակցական լայն կապեր ունեն ԱՄՆ-ի, Գերմանիայի, Ֆրանսիայի, Նեդեռլանդների, Իսրայելի, Իրանի, Կիպրոսի, Մեքսիկայի եւ այլ երկրների գիտական կենտրոնների հետ։ ՀՀ ԳԱԱ գիտնականները նաեւ իրենց մասնակցությունն են բերում միջազգային մի շարք հիմնադրամների եւ այլ կազմակերպությունների գիտական ծրագրերին։ Հրատարակչական գործունեություն ՀՀ ԳԱԱ հրատարակվող գիտական տպագիր եւ էլեկտրոնային ամսագրեր. ՀՀ ԳԱԱ զեկույցներ ՀՀ ԳԱԱ տեղեկագիր. Երկրի մասին գիտություններ ՀՀ ԳԱԱ տեղեկագիր. Մաթեմատիկա ՀՀ ԳԱԱ տեղեկագիր. Մեխանիկա ՀՀ ԳԱԱ տեղեկագիր. Ֆիզիկա ՀՀ ԳԱԱ եւ ՀՊՃՀ տեղեկագիր. Տեխնիկական գիտություններ Հայաստանի քիմիական հանդես Հայաստանի կենսաբանական հանդես Հայաստանի բժշկագիտություն (հանդես) Պատմաբանասիրական հանդես Լրաբեր հասարակական գիտությունների Աստղաֆիզիկա (հանդես) Արվեստագիտական հանդես Բանբեր հայագիտության Հայկական տնտեսագիտական հանդես Նեյրոքիմիա (հանդես)ՀՀ ԳԱԱ հրատարակվող գիտական էլեկտրոնային հանդեսներ՝ Ֆիզիկայի հայկական հանդես Հայկական մաթեմատիկական հանդես Հիմնարար հայագիտություն Ակադեմիան 1993 թվականից նաեւ հրատարակում է «Գիտություն» թերթը։ Ծանոթագրություններ Արտաքին հղումներ Պաշտոնական կայք ՀՀ ԳԱԱ մաթեմատիկայի ինստիտուտ Հնագիտության եւ ազգագրության ինստիտուտ ՀՀ ԳԱԱ Գիտակրթական միջազգային կենտրոն Հիմնարար գիտական գրադարան Գիտությունների ազգային ակադեմիաներ Ժողովուրդների բարեկամության շքանշանով պարգեւատրված կազմակերպություններ ԽՍՀՄ ԳԱ


text: Մատենադարանի ձեռագրերը մաթեմատիկայի մասին հոդվածը նվիրված է Մատենադարանի այն ձեռագրերի նկարագրությանը, որոնք վերաբերում են մաթեմատիկային, տոմարագիտությանը, չափաբերությանը կամ տեղեկություններ են պարունակում այդ գիտությունների մասին։ Ճշգրիտ գիտությունների ասպարեզում հատկապես միջնադարյան Հայաստանում մաթեմատիկայի եւ թվաբանության զարգացման եւ ուսուցման գործում մեծ դեր են կատարել 7-րդ դարի խոշոր գիտնական Անանիա Շիրակացին, 11-րդ դարի հեղինակ Հովհաննես Սարկավագը, Ներսես Շնորհալին, ում մաթեմատիկական, տոմարագիտական, չափագրական աշխատությունների ձեռագիր ժառանգության որոշակի մասը պահպանվել է Մատենադարանում։ Անանիա Շիրակացու ձեռագրերը մաթեմատիկայի եւ տոմարագիտության մասին Թվաբանություն Անանիա Շիրակացու «Գիրք Համարողության» գործը պարունակում է թվաբանական չորս գործողությունների աղյուսակները, եւ ըստ էության աշխարհում պահպանված թվաբանական ամենաամբողջական աշխատությունն է, որն իր կառուցվածքով եւ բնույթով թվաբանության դասագիրք է՝ գումարման, հանման, բազմապատկման եւ բաժանման գործողություններն ամփոփող աղյուսակներով։ Գրքում կան նաեւ թվաբանական եւ երկրաչափական պրոգրեսիաներ հիշեցնող աղյուսակներ եւ մի շարք խնդիրներ։ Աղբյուրներ Աբրահամյան Ա. Գ. Անանիա Շիրակացու մատենագրությունը, ուսումնասիրություն, Ե. 1944 Պետրոսյան Գ. Մաթեմատիկան Հայաստանում հին եւ միջին դարերում, Ե. 1959 Անասյան Հ.Ս. Հայկական մատենագիտություն, հատոր 1 Ե. 1955 Տես նաեւ Մատենադարան Անանիա Շիրակացի Մատենադարանի ձեռագրեր


text: Լիիշխան պետությունների ցանկը ներկայումս պարունակում է 203 պետության անվանում եւ յուրաքանչյուր պետության համար տալիս է համառոտ տեղեկություններ պետական կարգավիճակի, եւ լիիշխանության միջազգային ճանաչման մասին։ Ցանկը բաժանված է երկու մասի։ 193 պետություններ՝ #Միջազգայնորեն ճանաչված լիիշխան պետություններն են, ներառյալ ՄԱԿ-ի անդամ պետությունները եւ Վատիկանը։ 10 պետություններ՝ #Այլ պետություններն են որոնք դե ֆակտո լիիշխան են, բայց դեռ լայնորեն ճանաչված չեն այլ պետությունների կողմից։ Ցանկի երկու մասերում էլ պետությունների անվանումները գրված են այբբենական հերթականությամբ։ Նմանատեսակ ցանկի կազմումը բարդ եւ հակասական գործընթաց է եւ երբեւէ չի կարող դիտվել վերջնական, քանի որ պետությունների կարգավիճակները պատմականորեն կարող են փոփոխության ենթարկվել։ Ուստի ցանկի բովանդակության որոշման համար օգտագործվել են որոշակի չափանիշներ, որոնց հետ կարող եք ծանոթանալ ստորեւ հոդվածի #Ցանկի ընտրության չափանիշները ենթաբաժնում։ Լիիշխան պետությունների մասին ավելի ընդհանրական տեղեկությունների համար տես Լիիշխան պետություն հոդվածը։ Միջազգայնորեն ճանաչված լիիշխան պետություններ


text: Րաֆֆի (Հակոբ Մելիք-Հակոբյան) (), հայ գրող, հրապարակախոս եւ հասարակական գործիչ։ Կենսագրություն Րաֆֆին (Հակոբ-Մելիք-Հակոբյանը) ծնվել է հարուստ ազնվականի ընտանիքում Պարսկաստանի Սալմաստ գավառի Փայաջուկ գյուղում։ Նախնական կրթություն ստացել է տեղի ծխական ուսումնարանում։ Հայրը՝ Մելիք Միրզան, հայտնի առեւտրական էր եւ 13 զավակների հայր էր, ուներ նաեւ կալվածքներ։ Մելիքությունը նրանց ժառանգական իրավունքն էր, եւ նրանց վեհապահված էր գյուղերի կառավարումը։ 1847 թվականին մեկնել է Թիֆլիս, ուսանել Կարապետ Բելախյանցի դպրոցում։ 1852 թվականին ընդունվել է ռուսական պետական գիմնազիայի չորրորդ դասարանը։ Այնտեղ, չորս տարվա ուսումնառության ընթացքում, կազմավորվել են նրա գրական նախասիրությունները՝ Շիլլերի, Հյուգոյի, ռուսական ժամանակակից գրականության գեղարվեստական փորձի վրա։ 1856 թվականին, գիմնազիայի դասընթացը չավարտած, վերադարձել է Փայաջուկ՝ տնօրինելու գերդաստանի կառավարման գործը։ Սակայն ազգային-հայրենասիրական ռոմանտիկ գաղափարներով տոգորված Րաֆֆին այլ ասպարեզի համար էր նախակոչված։ Իր ծրագրերի իրականացման համար կարեւոր նշանակություն տալով «կյանքի ուսումնասիրությանը», 1857-1858 թվականներին Րաֆֆին ճանապարհորդել է Պարսկաստանի եւ Թուրքիայի հայկական գավառներում, գրառել ժողովրդի նիստուկացի, բնաշխարհագրական տեղայնության, պատմական հիշատակների վերաբերյալ իր հարուստ տպավորությունները։ 1879 թվականին Րաֆֆին մշտական բնակություն է հաստատում Թիֆլիսում եւ զբաղվում միայն գրական աշխատանքով։ Կյանքի վերջին տարիներին աշխատակցում է Աբգար Հովհաննիսյանի «Արձագանք» թերթին։ Այդ տարիներին նրա կյանքում կարեւոր դեր է կատարում «Մշակ» լրագիրը, որը սկսում է հրատարակվել 1872 թ. Գրիգոր Արծրունու խմբագրությամբ։ Խմբագրի հրավերով Րաֆֆին դառնում է թերթի մշտական աշխատակիցը։ 1888 թ. ապրիլի 25-ին Րաֆֆին վախճանվում է։ Նրա աճյունն ամփոփված է Թիֆլիսում՝ Խոջիվանքի հայկական գերեզմանոցում։ Գրական կյանք 1860-ականներ 1860-ականների վերջերին քայքայվել էր Մելիք-Հակոբյանների տնտեսությունը, եւ գերդաստանը հասել սնանկության եզրին։ 70-ականների սկզբին Րաֆֆին հաճախ է եղել Թիֆլիսում, կապ հաստատել ազգային մտավորականության հետ՝ ձգտելով մտնել գրական-հասարակական գործունեության ասպարեզ։ Ընդունելով Գ. Արծրունու հրավերը՝ Րաֆֆին դարձել է «Մշակ»–ի գլխ. աշխատակիցը եւ թերթի էջերում տպագրել իր գեղարվեստական պատկերները («Գեղեցիկ Վարդիկը», 1872, «Անբախտ Հռիփսիմեն», 1872, «Սով», 1872, «Մի օրավար հող», 1873, «Բիբի Շարաբանի», 1876 եւ այլն), հրապարակախոսական հոդվածներն ու ուղեգրությունները, որոնց նյութը պարսկահայ իրականությունն է՝ սոցիալական ու ազգային թշվառության ողբերգական հետեւանքներով։ Կենսական հարցադրումները, թարմ գաղափարները, մշակված լեզուն եւ պատկերավոր ոճը Րաֆֆու պատկերներին տալիս են հասարակական լայն արձագանք՝ գրողին բերելով համազգային հռչակ։ 1875-1877 թվականներին Րաֆֆին աշխատել է Թավրիզի Արամյան դպրոցում, որպես հայոց լեզվի եւ պատմության ուսուցիչ։ 1877-1879 թվականներին դասավանդել է Ագուլիսի հայկական դպրոցում, սակայն, բախվելով պահպանողական մտայնությանը հարող միջավայրի հետ՝ վերադարձել է Թիֆլիս, որտեղ եւ մնացել է մինչեւ կյանքի վերջը՝ զբաղվելով միայն գրական գործունեությամբ։ 1870-ականներ 70-ականներին Րաֆֆու աշխարհայացքը որոշակի առաջընթաց է կատարել լուսավորական ռոմանտիզմից դեպի պոզիտիվ սոցիոլոգիան։ Հետեւելով ժամանակի սոցիալական ուսմունքներին՝ նա եկել է այն համոզման, որ հասարակության զարգացումը ենթարկվում է որոշակի օրենքների, եւ դրանք պարտադիր են բոլոր ազգերի ու ժողովուրդների համար։ Նման հայացքը մի կողմից վերանայումներ էր գծում հայ ժողովրդի ազգային ու սոցիալական զարգացման վերաբերյալ նրա ըմբռնումների մեջ, մյուս կողմից ընդլայնում էր նրա գեղարվեստական ու հրապարակախոսական հարցասիրությունների ընդգրկումն ու բովանդակությունը։ «Ընտանիքի կերբերոսներ» (1872), «Նամակ Կ. Պոլսից» (1873), «Վաճառականությունը հայերի մեջ» (1872), «Նամակ Պարսկաստանից» (1876) եւ այլ հրապարակախոսական հոդվածներում Րաֆֆին արծարծել է տնտեսական, բարոյական, կրթական եւ այլ բնույթի հարցեր, գեղարվեստորեն պատկերել կյանքի բազմազան ոլորտներ։ «Խաչագողի հիշատակարանը» (1869-1870, հրտ. 1882-83) վեպում նա առաջադրում է անհատի քաղաքացիական պարտքի գաղափարը։ Ցույց տալով չարության, մարդատյացության, ընչաքաղցության բնազդական կրքերի արթնացումը մարդու էության մեջ՝ գրողն իր հերոսներին հանգեցնում է այն գիտակցության, որ մարդիկ բարի կամ չար չեն ծնվում, այլ այդպիսին են դառնում հասարակական մթնոլորտի ազդեցությամբ։ Հետեւաբար, մարդկային գործունեությանն օգտակար ուղղություն տալու համար անհրաժեշտ է բարեփոխել հասարակությունը։ Արթնացնելով իր հերոսների քաղաքացիական գիտակցությունը՝ Րաֆֆին նրանց հայացքն ուղղում է դեպի ազգային-ազատագրական պայքարի ասպարեզը։ «Զահրումար» (1871, հրտ. 1895), «Ոսկի աքաղաղ» (1870, հրտ. 1882), «Մինն այսպես, մյուսն այնպես» (1890) վեպերում նա պատկերում է առեւտրական բուրժուազիայի կենցաղն ու բարքերը։ Րաֆֆին շատ էր սիրում իր աշխատանքը։ Րաֆֆու ստեղծագործական տաղանդի վերելք Հայ ազգային-ազատագրական շարժման վերելքը, կապված 1877-1878 թվականների ռուս-թուրքական պատերազմի իրադարձությունների հետ, ամբողջ խորությամբ բացահայտեցին Րաֆֆու ստեղծագործական տաղանդի հնարավորությունները։ Մի շարք հրապարակախոսական հոդվածներում, «Ճանապարհորդություն Թիֆլիսից մինչեւ Ագուլիս» (1878) ուղեգրության մեջ, «Ջալալեդդին» (1878) վիպակում, վերլուծելով ազատագրական շարժման իրական հանգամանքները եւ միանգամայն ապարդյուն համարելով Հայկական հարցի լուծման եվրոպական դիվանագիտության ուղին, Րաֆֆին առաջադրում է ազգային-ազատագրական պայքարի գաղափարը՝ արեւմտահայ ժողովրդի գլխավոր խնդիրը համարելով այդ գաղափարի «անդադար եւ անընդհատ նախապատրաստությունը»։ Այս ծրագրի գեղարվեստական արտահայտությունը հանդիսացան «Խենթը» (1881) եւ «Կայծեր» (հ. 1-2, 1883-1887) վեպերը։ «Կայծեր»–ը 19-րդ դարի հայ ազատագրական շարժումների գեղարվեստական հանրագիտարանն է, նորագույն շրջանի հայոց պատմության ասք-էպոսը։ Իր ընդգրկումներով, պատմա-փիլիսոփայական հագեցվածությամբ եւ գեղարվեստական հյուսվածքով նա զարգացման նոր աստիճանի բարձրացրեց հայ ազգային վեպը։ «Դավիթ Բեկ» (1882) վեպն արտացոլում է 18-րդ դարի սկզբի ազատագրական շարժման իրադարձությունները եւ հայոց պետականության ստեղծումը Սյունիքում։ «Խամսայի մելիքություններ» (1882) ժամանակագրությունը ներկայացնում է Արցախ–Ղարաբաղի մելիքների մաքառումը անկախության համար։ «Սամվել» (1886) վեպի նյութը վերաբերում է 4-րդ դարի կեսի սոցիալ–քաղաքական բարդ իրադարձություններին, երբ Պարսկաստանի եւ Բյուզանդիայի աքցանի մեջ առնված հայոց թագավորությունը ձգտում էր հաստատել ժողովրդի էթնիկական ինքնությունն ու պետական անկախությունը։ «Պարույր Հայկազն» (1884) վիպակում, պատմական զուգահեռի վրա դնելով Մովսես Խորենացուն եւ Պարույր Հայկազնին (Պրոերեսիոսին), Րաֆֆին կոսմոպոլիտիզմը հակադրում է հայրենասիրությանը՝ հաստատելով, որ փառքի հավերժությունն ու անմահությունն անբաժանելի են հայրենիքի գաղափարից։ Գրողի պատմափիլիսոփայության մեկնակետը ազգային միասնության գաղափարն է։ Ընդհանրացնելով անցյալի փորձը՝ նա ազատագրական շարժման դասերից այն հետեւությունն է անում, թե ազգային դժբախտության պատճառը անմիաբանությունն է, որը հայոց պատմության վրա դրոշմել է դավաճանության դատակնիքը։ Սակայն, որպես գեղագետ, Րաֆֆին դավաճանությունը դիտում է ոչ միայն սոցիալական ու քաղաքական շարժերի տեսանկյունից, այլեւ այն փոխադրում է մարդկային հոգեբանության ոլորտը։ Նրա վեպերի հերոսները, պատմական անձ լինելու հետ միաժամանակ, բարոյական որոշ սկզբունքի կրողներ են եւ անդրադարձնում են մարդկային վարքի էթիկական գնահատականը։ Ըստ այդ գնահատականի՝ հայրենասիրությանը բացարձակ է, որին պետք է զոհաբերել ամեն ինչ։ Րաֆֆին կատարելագործեց հայ դասական պատմավեպի գեղարվեստական փորձը։ Րաֆֆու գրական-քննադատական հոդվածներ Րաֆֆու ստեղծագործության էական բաժինն են կազմում գրական-քննադատական հոդվածները։ Երկերի առաջաբաններում, «Պ. Հայկունու կրիտիկան եւ «Կայծերը» (1883), «Վիպագրությունը ռուսահայերի մեջ» (1887) եւ այլ հոդվածներում ու գրախոսություններում նա արձագանքել է ընթացիկ գրական շարժման բնորոշ երեւույթներին, արծարծել գրողի անհատականության, ստեղծագործական երեւակայության, քննադատության մեթոդի, 19-րդ դարի հայ գրականության զարգացման գլխավոր օրինաչափությունների, գրական երկի ձեւի ու բովանդակության, ժամանակակից եւ պատմական վեպի տեսության հարցեր, որոնք նշանակալից ներդրում են հայ գրականագիտական քննադատական մտքի պատմության մեջ։ Գրական գեղարվեստական առաքելություն Խորապես կապված ազգային մշակույթի ավանդույթների հետ եւ յուրացնելով ռուս եւ եվրոպական գրականության նվաճումները, Րաֆֆին հայ գրականությունը մերձեցրեց ժամանակի համաշխարհային գրականության չափանիշներին։ Րաֆֆին գեղարվեստական խոսքի նորարար է։ Նա որակական նոր աստիճանի բարձրացրեց հայ արձակը՝ մշակելով վեպի, վիպակի, պատմվածքի, նամականիի եւ ուղեգրության ընտիր նմուշներ։ Աշխատություններ Դավիթ Բեկ Ջալալեդին Կայծեր, մասեր 1-2 Ուղեգրություններ Սալբի Սամվել Հրապարակախոսություններ, հոդվածներ Խենթը Ոսկե աքաղաղ Զահրումար Հարեմ Ղարիբ Մշեցին Խաչագողի հիշատակարանը Պարույր Հայկազն Խամսայի մելիքություններ Րաֆֆու մասին Հետաքրքիր փաստեր Րաֆֆին հանդես է եկել Մելիքզադե, Անանուն, Մել եւ այլ կեղծանուններով։ Երեւանում կա Րաֆֆու անվան փողոց, դպրոց։ Երկերի մատենագիտություն Փունջ, հատ. 1–2, Թիֆլիզ, 1874։ Խենթը, Շուշի, 1881, 400 էջ։ Ոսկի աքաղաղ, Թիֆլիզ, 1882, 265 էջ։ Խամսայի մելիքութիւնները 1600–1827 թթ. (նիւթեր հայոց նոր պատմութեան համար), Թիֆլիզ, 1882, 415 էջ։ Կայծեր, հատ. 1, Թիֆլիզ, 1883, 538 էջ։ Խաչագողի յիշատակարանը, մաս 1-4, Թիֆլիզ, 1883-1884, 608 էջ։ Ջալալեդդին, Մոսկուա, 1884, 100 էջ։ Սամուէլ, Թիֆլիզ, 1886, 749 էջ։ Կայծեր, հատ. 2, Թիֆլիզ, 1887։ Դաւիթ Բէկ, Թիֆլիզ, 1890, 763 էջ։ Խենթը։ Ջալալէդդին, Մոսկուա, 1890, 554 էջ։ Վէպիկներ եւ պատկերներ, հատ. 1–2, Թիֆլիզ, 1891-1893։ Կայծեր, հատ. 1, Թիֆլիզ, 1893, 546 էջ։ Արծիւ Վասպուրականի (Խրիմեան Հայրիկ), Թիֆլիզ, 1893, 135 էջ։ Խաչագողի յիշատակարանը, Թիֆլիզ, 1895, 496 էջ։ Զահրումար, Թիֆլիզ, 1895։ Տաճկահայք (Հայոց հարցը), Թիֆլիզ, 1895, 80 էջ։ Կայծեր, հատ. 2, Թիֆլիզ, 1897։ Սամուէլ, Վիեննա, 1898, 764 էջ։ Ոսկի աքաղաղ, Բագու, 1903, 240 էջ։ Դաւիթ Բէկ, Վիեննա, 1903, 791 էջ։ Կայծեր, հատ. 1–2, Վիեննա, 1904։ Խաչագողի հիշատակարանը, Վիեննա, 1905, 514 էջ։ Խենթը։ Ջալալէդդին, Վիեննա, 1905, 524 էջ։ Ջալալէդդին, Վիեննա, 1905, 92 էջ։ Խամսայի մելիքութիւնները։ Ղարաբաղի աստղագէտը։ Գաղտնիքն Ղարաբաղի, Վիեննա, 1906։ Սալբի, Վիեննա, 1911։ Դաւիթ Բէկ, Կ. Պոլիս, 1913, 832 էջ։ Խենթը։ Ջալալէդդին, Կ. Պոլիս, 1913, 384 էջ։ Ջալալէդդին, Կ. Պոլիս, 1913, 93 էջ։ Պարսկական պատկերներ, Վիեննա, 1913։ Տաճկահայք (Հայոց հարցը), Վիեննա, 1913, 163 էջ։ Խենթը, Կ. Պոլիս, 1913, 308 էջ։ Խաչագողի յիշատակարանը, Կ. Պոլիս, 1922, 432 էջ։ Ոսկի աքաղաղ, Կ. Պոլիս, 1922, 152 էջ։ Սամուէլ, Վիեննա, 1926, 768 էջ։ Ոսկի աքաղաղ։ Պատմվածքներ, Յերեւան, 1927, 176 էջ։ Զահրումար, Վիեննա, 1930։ Խենթը։ Ջալալէդդին, Աթէնք, 1931, 364 էջ։ Սամուէլ, Պէյրութ, 1934, 749 էջ։ Կայծեր, հատ. 1–2, Պէյրութ, 1934, 712 էջ։ Դաւիթ Բէկ, Պէյրութ, 1935, 809 էջ։ Դաւիթ Բէկ, Աթէնք, 1935, 691 էջ։ Սամուէլ, Աթէնք, 1936, 690 էջ։ Խաչագողի յիշատակարանը, Գահիրէ, 1936, 480 էջ։ Խաչագողի յիշատակարանը, Պոսթըն, 1936, 434 էջ։ Խենթը, Պէյրութ, 1937, 432 էջ։ Խենթը, Պոսթըն, 1937, 362 էջ։ Կայծեր, հատ. 1, Ալէքսանդրիա, 1937, 446 էջ։ Ոսկի աքաղաղ, Ալէքսանդրիա, 1937, 196 էջ։ Ջալալեդդին, Ալեքսանդրիա, 1937, 92 էջ։ Սամուէլ, Պոսթըն, 1938, 749 էջ։ Զահրումար, Գահիրէ, 1938։ Դաւիթ Բէկ, Պոսթըն, 1938, 687 էջ։ Սամվել, Երեւան, 1940, 468 էջ։ Դավիթ Բեկ, Երեւան, 1941, 436 էջ։ Կայծեր, հատ. 1–2, Երեւան, 1947։ Երկերի ժողովածու, հատ. 1–3, Երեւան, 1949–1950: Կայծեր, հատ. 1–2, Վիեննա, 1954։ Ոսկի աքաղաղ, Երեւան, 1954, 245 էջ։ Երկերի ժողովածու, հատ. 1–10, Երեւան, 1955–1959: Սամվել, Երեւան, 1957, 618 էջ։ Սամուէլ, Պէյրութ, 1956, 646 էջ։ Ոսկի աքաղաղ, Վիեննա, 1956, 147 էջ։ Խաչագողի հիշատակարանը, Երեւան, 1957, 422 էջ։ Ոսկի աքաղաղ, Երեւան, 1958, 146 էջ։ Գրականության մասին, Երեւան, 1958։ Ոսկի աքաղաղ, Երեւան, 1960, 135 էջ։ Սամվել, Երեւան, 1961, 610 էջ։ Դավիթ Բեկ, Երեւան, 1962, 630 էջ։ Երկերի ժողովածու, հատ. 1–10, Երեւան, 1962–1964: Խենթը։ Ջալալէդդին, Վիեննա, 1966, 378 էջ։ Սամվել, Երեւան, 1967, 535 էջ։ Խաչագողի հիշատակարանը, Երեւան, 1970, 388 էջ։ Խենթը։ Հարեմ։ Ոսկի Աքաղաղ։ Պատմվածքներ, Երեւան, 1970, 680 էջ։ Խենթը։ Խաչագողի հիշատակարանը, Երեւան, 1978, 686 էջ։ Դավիթ Բեկ, Երեւան, 1980, 574 էջ։ Ոսկի աքաղաղ, Երեւան, 1980, 150 էջ։ Խաչագողի հիշատակարանը, Երեւան, 1981, 376 էջ։ Խենթը։ Ջալալէդդին, Թեհրան, 1981, 524 էջ։ Խենթը։ Ջալալեդդին, Երեւան, 1982, 416 էջ։ Կայծեր, հատ. 1–2, Թեհրան, 1982։ Ազգային վիպասանութիւն պարսկահայոց կեանքից, Թեհրան, 1983, 536 էջ։ Տաճկահայք (Հայոց հարցը), Թեհրան, 1983, 165 էջ։ Սամվել, Երեւան, 1984, 510 էջ։ Երկերի ժողովածու, հատ. 1–12, Երեւան, 1983–1991, 1999: Խաչագողի հիշատակարանը, Երեւան, 1989, 384 էջ։ Մինը այսպէս, միւսը՝ այնպէս, Հալէպ, 1990, 117 էջ։ Խամսայի մելիքութիւնները 1600–1827 թթ. (նիւթեր հայոց նոր պատմութեան համար), Անթիլիաս, 1998, 131 էջ։ Ոսկի աքաղաղ, Երեւան, 2003, 180 էջ։ Ոսկի աքաղաղ, Պէյրութ, 2007, 182 էջ։ Ջալալէդդին, Պէյրութ, 2007, 82 էջ։ Երկեր (Թարգմանություններ։ Հոդվածներ։ Նամակներ), Երեւան, 2011, 400 էջ։ Խենթը։ Խաչագողի հիշատակարանը, Երեւան, 2012, 664 էջ։ Ստեղծագործությունների ժողովածու, Երեւան, 2013, 592 էջ։ Խաչագողի յիշատակարանը, Պէյրութ, 2013, 376 էջ։ Սամուէլ, Պէյրութ, 2014, 552 էջ։ Գրականություն Ավթանդիլյան Ա. Խ., Պատկերներ Րաֆֆիի կյանքից, Ալեքսանդրապոլ, 1904։ Գուրգեն Վանանդեցի, Րաֆֆիի վեպերը, Երեւան, 1928, 136 էջ։ Արսեն Տերտերյան, Րաֆֆու «Սամվել» պատմական վեպը, Երկ., Երեւան, 1980։ Սերգեյ Սարինյան, Րաֆֆի, Երեւան, 1957։ Սերգեյ Սարինյան, հայկական ռոմանտիզմ, Երեւան, 1966։ Սերգեյ Սարինյան, Րաֆֆի. գաղափարների եւ կերպարների համակարգը, Երեւան, 1985, 300 էջ։ Ստեփան Թոփչյան, Րաֆֆու էսթետիկական հայացքները, Երեւան, ՀՍՍՀ ԳԱ հրատ., 1971, 188 էջ։ Սամվելյան Խաչիկ, Րաֆֆու կյանքը, Երեւան, 1957։ Եղիշե Պետրոսյան, Րաֆֆի, Երեւան, 1959։ Սարգիս Մանուկյան, Րաֆֆիի «Ջալալեդինի» ծագումը, Երեւան, Պետհրատ, 1932, 54 էջ։ Րաֆֆին ժամանակակիցների հուշերում, Երեւան, 1986։ Հայ նոր գրականության պատմություն, հատ. 3, Երեւան, 1964, էջ 327-420։ Խաչիկ Սամվելյան, Րաֆֆի (կյանքի ստեղծագործական ուղղին), Երեւան, 1987։ Տես նաեւ Խաչագողի հիշատակարանը Ծանոթագրություններ Արտաքին հղումներ Րաֆֆին Էյ Վի Փրոդաքշն կայքում Րաֆֆին հայկական հանրագիտարանում Րաֆֆին դասարան.ամ կայքում Րաֆֆին թուանշային գրադարանում Րաֆֆին գրապահարանում Րաֆֆի. հեքիաթասա՞ց, թե՞ մարգարե Հայ արձակագիրներ Թբիլիսի քաղաքում մահացածներ 19-րդ դարի արեւելահայ արձակագիրներ 19-րդ դարի արեւելահայ բանաստեղծներ Գրական կեղծանուններով հայտնի հեղինակներ Րաֆֆի Խոջիվանքի գերեզմանատանը թաղվածներ Հայ գրողներ 19-րդ դարի հայ բանաստեղծներ Հայ տղամարդ բանաստեղծներ Հայ տղամարդ գրողներ Հայ հրապարակախոսներ Հայ հասարակական գործիչներ 19-րդ դարի բանաստեղծներ