text: Վազգեն Զավենի Սարգսյան (), հայազգի ռազմական եւ քաղաքական գործիչ, գրող, Հայաստանի Հանրապետության առաջին պաշտպանության նախարար (1991-1992թթ. եւ 1995-1999թթ.), Հայաստանի Հանրապետության վարչապետ (1999 թվականի հունիսի 11-ից մինչեւ իր սպանությունը՝ նույն թվականի հոկտեմբերի 27-ը)։ Իր հասարակական-քաղաքական գործունեությունը սկսել է 1988 թվականին Արցախյան շարժման ժամանակ, որի նպատակն էր Լեռնային Ղարաբաղի ինքնավար մարզի, Շահումյանի շրջանի եւ Գետաշենի ենթաշրջանի միացումը Խորհրդային Հայաստանին։ Վազգեն Սարգսյանը եղել է Արցախյան ազատամարտի ռազմաքաղաքական հրամանատարներից մեկը։ Հետպատերազմյան տարիներին Սարգսյանը մնաց զինված ուժերում՝ դառնալով Հայաստանի քաղաքականության մեջ մեծ ազդեցություն ունեցող գործիչ։ 1996 թվականի Հայաստանի նախագահական ընտրություններում սատարել է գործող նախագահ Լեւոն Տեր-Պետրոսյանին, իսկ արդեն 1998 թվականին Արցախյան հարցի վերաբերյալ հակասութուններ ունենալով վերջինի հետ, ստիպեց հրաժարական տալ եւ օգնել այդ ժամանակվա վարչապետ Ռոբերտ Քոչարյանին ընտրվել Հայաստանի նախագահ։ Նա «Հանրապետական կուսակցության» հետ միավորվեց եւ դաշինք կնքեց Խորհրդային Հայաստանի նախկին կոմունիստական առաջնորդ Կարեն Դեմիրճյանի հետ։ 1999 թվականի մայիսի խորհրդարանական ընտրություններում նրանց դաշինքը հաղթանակ տարավ եւ մեծամասնություն ձեւավորեց։ Վազգեն Սարգսյանը դարձավ վարչապետ եւ դե ֆակտո Հայաստանում որոշում ընդունող՝ վերահսկելով երկրի զինված ուժերը եւ օրենսդիր մարմինը։ Սարգսյանը, Դեմիրճյանը եւ վեց այլ պատգամավորներ ու մեկ նախարար սպանվեցին 1999 թվականի հոկտեմբերի 27-ին խորհրդարանի շենք մուտք գործած մի խումբ զինված անձանց կողմից։ Գլխավոր մեղավորները ցմահ դատապարտվեցին։ Սակայն կազմակերպիչների վերաբերյալ տեղեկատվության բացակայությունը առիթ դարձավ առաջ քաշելու տարբեր վարկածներ։ Որոշ մասնագետներ եւ քաղաքական գործիչներ կարծում են, որ սպանությունները նախապատրաստել էին տեղի իշխանությունները, մյուսները կարծում են, որ դրանց ետեւում թաքնված են դրսի ուժեր։ Չնայած տարբեր քննադատություններին՝ Վազգեն Սարգսյանը Հայաստանի իշխանությունների եւ հանրության լայն հատվածի կողմից ընդունվում է որպես ազգային հերոս։ Նրան տրվել է հերոսական Սպարապետ պատվանունը, քանի որ նա մեծ ներդրում է ունեցել Հայաստանի անկախության, անվտանգության եւ Հայկական բանակի կայացման գործում։ Սարգսյանին շնորհվել են Հայաստանի եւ Արցախի բարձրագույն կոչումները՝ Հայաստանի ազգային հերոս եւ Արցախի հերոս։ Վաղ կյանք եւ կարիերա Վազգեն Սարգսյանը ծնվել է 1959 թվականի մարտի 5-ին Խորհրդային Հայաստանի Արարատ գյուղում, Գրետա եւ Զավեն Սարգսյանների ընտանիքում։ Իր գյուղի միջնակարգ դպրոցը ավարտելուց հետո՝ 1976-1979 թվականներին սովորել է Ֆիզիկական կուլտուրայի հայկական պետական ինստիտուտում։ 1979-1983 թվականներին աշխատել է գյուղի միջնակարգ դպրոցում՝ որպես ֆիզկուլտուրայի ուսուցիչ։ Այդ պատճառով ազատվել է ԽՍՀՄ բանակում ծառայելու պարտականությունից։ 1983-1986 թվականներին եղել է Երիտասարդ կոմունիստների լիգայի ղեկավար՝ Արարատի ցեմենտի գործարանում։ Սարգսյանը ակտիվ գրական եւ հասարակական գործունեությամբ է զբաղվել։ Իր առաջին վեպը գրել է 1980 թվականին եւ 1985 թվականին դարձել Հայաստանի գրողների միության անդամ։ 1986-1989 թվականներին գլխավորել է «Գարուն» ամսագրի հրապարակախոսության բաժինը։ 1986 թվականին հրատարակվել է նրա առաջին գիրքը՝ «Հացի փորձություն»-ը, եւ արժանացել ՀԼԿԵՄ ամենամյա մրցանակին։ Գեղարվեստական ստեղծագործություններից բացի, նա մեծ թվով հրապարակախոսական հոդվածներ է գրել մամուլում, բայց նրա գրական կարիերան ընդհատվել է 1980-ական թվականների վերջին։ Արցախյան պատերազմ Վաղ քայլեր եւ Հայաստանի անկախություն Հայաստանում Արցախյան շարժումը լայն աջակցություն գտավ հանրության շրջանում։ Հայերը պահանջում էին ԽՍՀՄ ղեկավարներից՝ Հայաստանին միացնել հիմնականում հայերով բնակեցված Լեռնային Ղարաբաղի ինքնավար մարզը (ԼՂԻՄ), որն այդ ժամանակ մտնում էր Խորհրդային Ադրբեջանի կազմի մեջ։ 1988 թվականի փետրվարին ԼՂԻՄ խորհրդարանը հռչակեց իր համաձայնությունը միացմանը, սակայն կրեմլյան Պոլիտբյուրոն մերժեց։ Հայերի եւ ադրբեջանցիների միջեւ հարաբերությունները սրվեցին եւ գագաթնակետին հասան Սումգայիթի ջարդերից հետո։ Սկսվեցին զինված ընդհարումները հատկապես սահմանամերձ եւ ԼՂԻՄ տարածքներում։ 1989 եւ 1990 թվականներին Սարգսյանը դարձավ հայկական կամավորական ջոկատների հրամանատարը Երասխի մոտ, որը գտնվում էր հայ-ադրբեջանական (Նախիջեւանի) սահմանին՝ հայրենի գյուղից ոչ շատ հեռու։ 1990 թվականի դրությամբ Վազգեն Սարգսյանը դարձել էր Հայոց համազգային շարժման առաջնորդներից մեկը։ Սարգսյանը ընտրվեց Հայաստանի խորհրդարանի պատգամավոր 1990 թվականի ընտրություններում։ Նա եղել է Գերագույն խորհրդի պաշտպանության եւ ներքին գործերի մշտական հանձնաժողովի նախագահ մինչեւ 1991 թվականի դեկտեմբերը։ Իր նախաձեռնությամբ հիմնադրվել են «Երկրապահ» կամավորականների ջոկատները։ 26 ջոկատից բաղկացած 2 300 անձնակազմով այն առաջին պաշտոնական հայկական զինվորական ստորաբաժանումն էր, որը գործում էր Մոսկվայից անկախ։ Այս անձնակազմն էլ դարձավ Հայկական բանակի ստեղծման հիմքը։ 1991 թվականի դրությամբ Ադրբեջանում հայերի մեծ մասը, ինչպես նաեւ Հայաստանում ադրբեջանցիների մեծ մասը, ստիպված հեռացան իրենց բնակավայրերից։ Հայաստանը անկախացավ ԽՍՀՄ-ից 1991 թվականի սեպտեմբերի 21-ին, քանի որ հայերի ճնշող մեծամասնությունը կողմ քվեարկեց անկախության համար անկախության հանրաքվեում. Գերագույն խորհրդի նախագահ Լեւոն Տեր-Պետրոսյանը 1991 թվականի հոկտեմբերին ընտրվեց Հայաստանի նախագահ։ Ակտիվ ռազմական գործունեություն Քանի որ Վազգեն Սարգսյանը մեծ համբավ ուներ հայ կամավորական ջոկատներում եւ բանակի սպայական կազմում, նշանակվեց անկախ Հայաստանի առաջին Պաշտպանության նախարար 1991 թվականի դեկտեմբերին։ 1992 թվականի հունվարի 28-ին Հայաստանի կառավարությունը պատմական որոշում ընդունեց, որով պաշտոնապես ստեղծվեցին Հայաստանի զինված ուժերը։ Արցախում ռազմական գործողությունների աճի հետ 1992 թվականի մարտին Սարգսյանը հայտարարեց, որ Հայաստանին անհրաժեշտ է 30,000 զինվոր ունեցող հզոր բանակ, որպեսզի ապահովվի երկրի անվտանգությունը։ 1992 թվականի մայիսի 9-ին գրանցվեց առաջին լուրջ հաջողությունը Արցախում՝ Շուշիի ազատագրմամբ։ Ոչ պակաս կարեւոր հաջողություն էր մի քանի շաբաթ անց Բերձորի ազատագրումը, որով Արցախը ցամաքով կապվեց Հայաստանին։ 1992 թվականի ամռանը իրավիճակը օրհասական էր հայկական զինված ուժերի համար, երբ Ադրբեջանը ձեռնարկեց Գորանբոյ գործողությունը, ինչի հետեւանքով օկուպացվեց Արցախի հյուսիսային հատվածը։ 1992 թվականի օգոստոսի 15-ին Սարգսյանը կոչ արեց հայ տղամարդկանց՝ կամավորագրվել զինված ուժերում եւ հետ մղել Ադրբեջանի գրոհները Արցախի հյուսիսում։ Նա հեռուստատեսային իր ելույթում ասաց. Սարգսյանի կոչով ձեւավորված գումարտակը՝ «Արծիվ մահապարտներ»-ը, կազմավորվեց 1992 թվականի օգոստոսի 30-ին՝ գեներալ մայոր Աստվածատուր Պետրոսյանի հրամանատարության ներքո եւ պարտության մատնեց ադրբեջանական զորքերին Մարտակերտի շրջանի Գանձասար վանական համալիրի եւ Չլդրան գյուղի մոտ, համապատասխանաբար, 1992 թվականի օգոստոսի 31-ին եւ սեպտեմբերի 1-ին։ Համաձայն Հայաստանի պաշտպանության նախարարության՝ մահապարտների գումարտակը կանգնեցրեց ադրբեջանցիների առաջխաղացումը եւ բեկեց պատերազմի ընթացքը հայերի օգտին։ Հայաստանի ռազմական հաղթանակ 1992 թվականի հոկտեմբերից մինչեւ 1993 թվականի մարտը Վազգեն Սարգսյանը զբաղեցրել է Հայաստանի նախագահի խորհրդականի պաշտոնը պաշտպանության հարցերի գծով եւ Հայաստանի սահմանամերձ գոտիներում Հայաստանի նախագահի հատուկ ներկայացուցչի պաշտոնը։ Դրանից հետո նա նշանակվել է Հայաստանի պաշտպանության, ազգային անվտանգության եւ ներքին գործերի գծով պետնախարար։ Այս պաշտոններում Սարգսյանը մեծ դեր ունեցավ Հայաստանի բանակի կայացման գործում։ Մյուս հիմնական հրամանատարների հետ նա ղեկավարեց գլխավոր ռազմական գործողությունները Արցախում։ Հատկապես նա ակտիվորեն միավորեց մի քանի կիսանկախ ստորաբաժանումներ պատերազմական գոտում։ Քաղաքական քաոսը Ադրբեջանում եւ ադրբեջանական բանակի մարտունակության անկումը, ինչպես նաեւ հայկական զորամիավորների խմբավորումը, թույլ տվեցին հայկական ուժերին վերահսկողության տակ վերցնել Արցախը եւ դրա հարակից մի քանի շրջան։ 1993 թվականին Սարգսյանը հիմնեց եւ գլխավորեց Երկրապահ կամավորական շարժումը, որի մեջ ընդգրկվեց մոտ 5,000 պատերազմի վետերան, եւ որը առաջատար դիրք ունեցավ Հայաստանի քաղաքականության մեջ եւ հիմք հանդիսացավ Սարգսյանի համար հասնել իշխանության։ 1993 թվականին հայկական ուժերը ազատագրեցին Քարվաճառը, որից հետո Թուրքիան փակեց իր սահմանը Հայաստանի հետ։ 1993 թվականի ամռանը հայկական ուժերը ազատագրեցին Ֆիզուլիի շրջանը, Ջաբրայիլը եւ Կովսականը։ 1994 թվականի մայիսի 5-ին Բիշքեկյան արձանագրությունը ստորագրվեց Հայաստանի, Ադրբեջանի եւ Արցախի կողմից։ Արցախը դե ֆակտո ձեռք բերեց անկախություն, սակայն այն մնում է միջազգայնորեն չճանաչված հանրապետություն։ Պաշտպանության նախարար եւ նախագահի փոփոխություն 1995 թվականի հուլիսի 26-ին Վազգեն Սարգսյանը Լեւոն Տեր-Պետրոսյանի կողմից նշանակվեց պաշտպանության նախարար։ Նա մնաց այս պաշտոնին մոտ չորս տարի։ Հայկական բանակը այդ տարիներին համալրվել էր լավագույն մասնագետներով եւ համարվում էր տարածաշրջանի հզորագույն բանակներից մեկը։ Ըստ Թոմաս դե Վաալի՝ նրա գլխավորությամբ բանակը Հայաստանի հզորագույն ինստիտուտներից էր։ Սարգսյանը ցանկանում էր բանակը դարձնել պրոֆեսիոնալ։ Սարգսյանի օրոք՝ 1997 թվականին, բանակը կրկնապատկվեց՝ համեմատած նախորդ երկու տարիների։ Նույն ժամանակաշրջանում Ադրբեջանի նախագահ Հեյդար Ալիեւը հայտարարեց, որ Ադրբեջանը պատրաստ է Արցախյան հարցը լուծել ռազմական ճանապարհով, ինչին Սարգսյանը պատասխանեց.-«Թող նա դա անի։ Մենք պատրաստ ենք»: Սարգսյանի պաշտոնավարման ժամանակ սերտ կապեր հաստատվեցին Ռուսաստանի եւ Հունաստանի հետ։ Սարգսյանը նաեւ ջերմ հարաբերությունների մեջ էր Ռուսաստանի ռազմական էլիտայի հետ, հատկապես պաշտպանության նախարար Պավել Գրաչովի հետ։ Ըստ Jamestown Foundation-ի՝ նա ռազմական դիվանագիտական հարաբերություններ ուներ Հունաստանի, Կիպրոսի, Սիրիայի, Իրանի եւ Բուլղարիայի հետ։ Ուժային նախարար. 1995–1996 ընտրություններ Սարգսյանը հետպատերազմյան Հայաստանում դարձավ գլխավոր քաղաքական գործիչներից մեկը, ում սատարում էր բանակը, որը Հայաստանի միակ կայացած կառույցն էր։ Նրան բնորոշում էին որպես Հայաստանի քաղաքականության գորշ կարդինալ, ով կարողանում էր նշանակել եւ պաշտոնանկ անել բարձրաստիճան անձանց։ Պատերազմի հետեւանքով Հայաստանի տնտեսությունը գտնվում էր ճգնաժամի մեջ, այդ պատճառով նախագահ Լեւոն Տեր-Պետրոսյանը ժողովրդականություն չէր վայելում։ 1994 թվականին Լեւոն Տեր-Պետրոսյանը արգելեց Հայ Յեղափոխական Դաշնակցության գործունեությունը, եւ ձերբակալվեցին նրա առաջնորդները` իրեն ավել կախյալ դրության մեջ դնելով ուժային կառույցներից, որոնք էին՝ Պաշտպանության նախարարությունը (նախարար Վազգեն Սարգսյան), Ներքին գործերին նախարարությունը (Վանո Սիրադեղյան) եւ Ազգային անվտանգությունը (Սերժ Սարգսյան)։ 1995 թվականին Վազգեն Սարգսյանը օգնեց Տեր-Պետրոսյանի Հայոց համազգային շարժում (ՀՀՇ) կուսակցությանը հաղթել խորհդարանական ընտրություններում եւ անցկացնել սահմանադրական հանրաքվեն, որը նախագահին տվեց ավելի մեծ լիազորություններ՝ դատական եւ իրավական համակարգում։ Ընտրություններն անցկացվեցին բազմաթիվ ընտրախախտումներով։ Սարգսյանը նաեւ օգնեց Տեր-Պետրոսյանին 1996 թվականի նախագահական ընտություններում եւ դրանց հետագա զարգացումներում։ Ընտրություններից մի քանի օր առաջ Սարգսյանը հայտարարեց, որ սատարում է Տեր-Պետրոսյանին եւ իր խոսքում ասաց, որ Հայաստանը պետք է մուտք գործի 21-րդ դար՝ հաղթանակած եւ կայուն տնտեսությամբ, Լեւոն Տեր-Պետրոսյանի հետ՝ որպես նախագահ։ Ընտրությունները տեղի ունեցան սեպտեմբերի 22-ին եւ լայնորեն քննադատվեցին միջազգային դիտորդական կազմակերպությունների կողմից, որոնք գտան լուրջ իրավախախտումներ։ Պաշտոնական արդյունքներով՝ Տեր-Պետրոսյանը հաղթանակ տարավ առաջին փուլում` հավաքելով 50 %-ից մի փոքր ավելի ձայն։ Ընտրությունների արդյունքները չընդունվեցին ընդդիմության ղեկավար Վազգեն Մանուկյանի կողմից, ով, ըստ պաշտոնական տվյալների, ստացել էր ձայների 41 %-ը։ Մանուկյանը սկսեց կազմակերպել հանրահավաքներ ընդդեմ Լեւոն Տեր-Պետրոսյանի։ Ցույցերը իրենց կիզակետին հասան սեպտեմբերի 25-ին, երբ Մանուկյանի գլխավորած հազարավոր ցուցարարներ շարժվեցին դեպի Ազգային ժողովի շենք, որը գտնվում էր Բաղրամյան պողոտայում։ Ավելի ուշ ցուցարարները կոտրեցին շենքի դարպասները եւ ներխուժեցին շինություն։ Նրանք ծեծի ենթարկեցին Ազգային ժողովի խոսնակ Բաբկեն Արարքցյանին եւ փոխխոսնակ Արա Սահակյանին։ Ի պատասխան՝ Վազգեն Սարգսյանը հայտարարեց, որ անգամ եթե նրանք (ընդդիմությունը) հաղթեր 100 տոկոս ձայներով, ո՛չ բանակը, ո՛չ Ազգային անվտանգությունը եւ ո՛չ Ներքին գործերի նախարարությունը չէին ընդունի այդ ղեկավարներին։ Այս խոսքերի համար նրան ավելի ուշ քննադատեցին մարդու իրավունքների պաշտպանության միջազգային կառույցները։ Սեպտեմբերի 26-ին Ազգային անվտանգության զորքերը, տանկերը եւ զինվորականները մտցվեցին Երեւան, որպեսզի ճնշվեին ցույցերը։ Սարգսյանը եւ Ազգային անվտանգության նախարար Սերժ Սարգսյանը հայտարարեցին, որ հեղաշրջման փորձը տապալված է։ Առաջնորդի փոփոխություն, Լեւոն Տեր-Պետրոսյանի հրաժարական 1997 թվականին ԵԱՀԿ Մինսկի խումբը, որի համանախագահներն էին ԱՄՆ-ն, Ռուսաստանը եւ Ֆրանսիան, կոչ արեցին Հայաստանին եւ Ադրբեջանին վերջնական հայտարարի գալ Արցախի հիմնախնդրի շուրջ։ Սեպտեմբերին Տեր-Պետրոսյանը հայտարարեց խնդիրը քայլ առ քայլ լուծելու իր պատրաստակամության մասին, որը ներառում էր ԼՂԻՄ հարակից տարածքների փոխանցումը Ադրբեջանին։ Տեր-Պետրոսյանը նաեւ համաձայնեց Ադրբեջանի հետ հարաբերությունների կարգավորմանը, որին կհետեւեր Թուրքիայի հետ սահմանի բացումը, ինչը զգալիորեն կբարելավեր Հայաստանի տնտեսությունը։ Երբ այս պլանը հրապարակվեց, այն դարձավ լայն քննադատության առարկա։ Հայ ժողովուրդը պատրաստ չէր տարածքներ զիջել, քանի որ Արցախյան ազատամարտում հաղթանակ էր տարել։ Ըստ քաղաքագետ Վիգեն Չետերյանի՝ իր այս քայլով Տեր-Պետրոսյանը կորցրեց իր իշխանության վերջին լծակը, քանի որ, բացի այդ էլ, նա ցածր ժողովրդականություն էր վայելում։ Արցախի կառավարությունը, հայկական ինտելեգենցիան եւ սփյուռքը նույնպես դեմ էին այս զիջումներին։ Վազգեն Սարգսյանը արագորեն հայտարարեց, որ ինքը դեմ է նախագահի որոշմանը եւ դարձավ կառավարության մեջ ընդդիմախոսների դե ֆակտո առաջնորդը։ Նրան միացան երկու կարեւոր պաշտոնյաներ` վարչապետ Ռոբերտ Քոչարյանը եւ Անվտանգության նախարար Սերժ Սարգսյանը։ 1997 թվականի հոկտեմբերի 21-ին Հանրապետական խմբի տասը անդամներ հեռացան իրենց խմբակցությունից եւ հայտարարեցին իրենց աջակցության մասին Վազգեն Սարգսյանին։ Տեր-Պետրոսյանի խմբակցությունը Ազգային ժողովում մնաց մեծամասնություն եւ առավելությունը ընդամենը երկու նստատեղ էր։ Չնայած մեծ հանրային եւ քաղաքական ընդդիմությանը՝ Հայոց համազգային շարժում կուսակցությունը կողմ քվեարկեց Տեր-Պետրոսյանի արտաքին քաղաքականությանը։ 1998 թվականի հունվարի 7-8-ը Ազգային անվտանգության խորհրդի նիստի ժամանակ պարզ դարձավ, որ Տեր-Պետրոսյանը չունի այլեւս այնքան աջակցություն, որպեսզի շարունակի նախագահել։ 1998 թվականի հունվարի 23-ին քաղաքական ճգնաժամը հասավ իր գագաթնակետին, երբ Վազգեն Սարգսյանը հայտարարեց, որ ինքը սատարում է Ռոբերտ Քոչարյանին, եւ մեղադրեց ՀՀՇ կուսակցությանը՝ Հայաստանում իրավիճակը ապակայունացնելու մեջ։ Սարգսյանը նաեւ երաշխավորեց, որ բանակը չի խառնվի ներքին քաղաքական հարցերին։ Տեր-Պետրոսյանը հրաժարական տվեց 1998 թվականի փետրվարի 3-ին։ Ըստ Միչել Պ. Կրոսանտի՝ հրաժարականը ներկայացվել էր Վազգեն Սարգսյանի կողմից տրված վերջնագրից հետո։ Իր հրաժարականի ելույթում Տեր-Պետրոսյանը ներկայացրեց Վազգեն Սարգսյանին, Սերժ Սարգսյանին եւ Ռոբերտ Քոչարյանին՝ որպես «իշխանությանը լավ ծանոթ անձինք»։ Նա իր հրաժարականի հիմնական պատճառը նշեց երկրում ապակայունացումը թույլ չտալը։ Տեր-Պետրոսյանի հրաժարականից հետո հրաժարական ներկայացրին նաեւ Ազգային ժողովի խոսնակ Բաբկեն Արարքցյանը, նրա երկու տեղակալները, Երեւանի քաղաքապետ Վանո Սիրադեղյանը, արտգործնախարար Ալեքսանդր Արզումանյանը եւ այլք։ Նշանակալի փոփոխություն տեղի ունեցավ Ազգային ժողովում։ Հանրապետական խմբի շատ անդամներ (շատերը նախկինում եղել են ՀՀՇ անդամներ) միացան Վազգեն Սարգսյանի Երկրապահ խմբակցությանը եւ 69 անդամով դարձան մեծամասնություն։ Տեր-Պետրոսյանի հրաժարականից հետո նրա պարտականությունները սկսեց կատարել վարչապետ Ռոբերտ Քոչարյանը։ 1998 թվականի փետրվարի 5-ին Սարգսյանը ասաց, որ սա հեղաշրջում չէ, եւ ասաց, որ Տեր-Պետրոսյանի հրաժարականը տխուր էր, բայց բնական։ Սարգսյանը բացատրեց, որ նախագահի հրաժարականը իր համար անսպասելի էր, եւ ինքը վերջին երեք ամիսների ընթացքում փորձում էր շտկել հարաբերությունները նրա հետ։ 1998 թվականի ընտրություններ, Ռոբերտ Քոչարյանը՝ որպես նախագահ Սարգսյանը բացեիբաց աջակցեց Քոչարյանին եւ օգտագործեց իր ազդեցությունը նախագահական ընտրություններում։ Նա Քոչարյանին անվանեց «մարդ, ում համար խոսքը եւ գործը միասին են» եւ նշեց նրա ավանդը Արցախում եւ Հայաստանում։ Քոչարյանի գլխավոր մրցակիցը Կարեն Դեմիրճյանն էր, ով նախկինում՝ 1974-1988 թվականներին, եղել էր Խորհրդային Հայաստանի ղեկավարը։ Ընտրությունների առաջին փուլում ոչ մի թեկնածու չստացավ ձայների մեծամասնությունը, եւ նշանակվեց երկրորդ փուլ՝ մարտի 30-ին, որտեղ հաղթեց Քոչարյանը` հավաքելով ձայների 58,9 %-ը։ ԵԱՀԿ-ն դիտորդական առաքելությունն ընտրությունների առաջին փուլում խորը անհանգստություն արտահայտեց ընտրությունների վերաբերյալ, իսկ վերջնական հաշվետվության մեջ առաքելությունը ընտրությունները բնորոշեց լուրջ իրավախախտումներով, որոնք չեն համապատասխանում ԵԱՀԿ ստանդարտներին։ Չնայած Դեմիրճյանը պաշտոնապես չբողոքարկեց ընտրությունները, նա երբեք չհամաձայնեց արդյունքների հետ եւ չշնորհավորեց Քոչարյանին։ Այնուամենայնիվ, ընտրություններից հետո Սարգսյանը հորդորեց Քոչարյանին վարչապետ նշանակել Դեմիրճյանին՝ քաղաքական ընդվզումները բացառելու համար։ Անգամ նախագահ դառնալուց հետո՝ Քոչարյանը չունեցավ նշանակալի կառուցվածքային ազդեցություն (օրինակ` վերահսկողություն բանակի նկատմամբ, ֆինանսավորման աղբյուր) եւ մնաց հիմնական քաղաքական գործընթացներից դուրս։ Արցախյան հարցում Քոչարյանը ավելի ամուր դիրքորոշում ուներ, քան Լեւոն Տեր-Պետրոսյանը։ Նա նաեւ հորդորեց միջազգային հանրությանը ճանաչել Հայոց ցեղասպանությունը, ինչին ավելի քիչ ուշադրություն էր դարձնում Տեր-Պետրոսյանը։ Թուրքիան եւ Ադրբեջանը միահամուռ շարունակում էին Հայաստանի շրջափակումը եւ տարածաշջանային նախագծերից մեկուսացումը։ Նրան սատարում էր Հայ Յեղափոխական Դաշնակցությունը, որի գործունեությունը թույլատրվեց ընտրություններից մեկ ամիս առաջ։ Ամենաազդեցիկ պետական գործիչ Երկրապահի քաղաքականացում 1998 թվականի դրությամբ Վազգեն Սարգսյանը դարձավ Հայաստանի ամենաազդեցիկ պետական գործիչը, քանի որ Երկրապահ խմբակցությունը, որի անդամներն էին նրան հավատարիմ պատերազմի վետերանները, Լեւոն Տեր-Պետրոսյանի հրաժարականից հետո դարձավ մեծամասնություն Ազգային Ժողովում։ Երկրապահը միավորվեց Հայաստանի հանրապետական կուսակցության հետ, որը ավելի փոքր, բայց գաղափարախոսությամբ Երկրապահին նման կուսակցություն էր եւ 1998 թվականի ամռանը վերցրեց կուսակցության անվանումը եւ նրա իրավական կարգավիճակը։ Չնայած Սարգսյանը Հանրապետական կուսակցության նախագահը չէր, սակայն նա համարվում էր կուսակցության ոչ պաշտոնական առաջնորդը։ Նախագահական ընտրություններից հետո Սարգսյանի եւ Քոչարյանի հարաբերությունները վատթարացան, քանի որ Սարգսյանը իր թիմում սկսեց հավաքագրել անձանց, ովքեր կապ չունեին կամ ընդդիմանում էին Քոչարյանին։ Մի քանի ամսում տեղի ունեցավ երեք պաշտոնյաների սպանություն, ինչը առիթ տվեց հասարակությանը ենթադրելու, որ Սարգսյան-Քոչարյան հարաբերությունները լարված են։ 1998 թվականի օգոստոսին սպանվեց Հայաստանի գլխավոր դատախազ Հենրիխ Խաչատրյանը, ով Քոչարյանի մոտիկ ընկերն էր։ Նա սպանվեց իր գրասենյակում, «կասկածելի հանգամանքներում»։ 1998 թվականի դեկտեմբերին նույնատիպ կասկածելի հանգամանքներում սպանվեց Պաշտպանության նախարարի տեղակալ Վահրամ Խոռխոռունին։ 1999 թվականի փետրվարին սպանվեց Ներքին գործերի նախարարի տեղակալ Արծրուն Մարգարյանը։ Դաշինք Դեմիրճյանի հետ Սկզբնական շրջանում հայտարարվեց, որ Հանրապետական կուսակցությունը խորհրդարանական ընտրություններին կմասնակցի միայնակ, եւ նրա հիմնական նպատակն է մեծամասնություն ստանալ Ազգային ժողովում։ Շատերի համար անսպասելի, 1999 թվականի մարտի 30-ին Վազգեն Սարգսյանը եւ 1998 թվականի նախագահական ընտրություններում երկրորդ տեղ զբաղեցրած նախկին կոմունիստական առաջնորդ Կարեն Դեմիրճյանը հայտարարեցին դաշինք կազմելու մասին՝ իրենց գլխավորած Ժողովրդական եւ Հանրապետական կուսակցությունների միջեւ։ Դաշինքը հայտնի դարձավ «Միասնություն դաշինք» անվանմամբ։ Վազգեն Սարգսյանը հայտարարեց, որ դաշինքը իրական է, եւ նրանք միասին առաջնորդելու են Հայաստանը դեպի զարգացում եւ բարգավաճում։ Երբ նրան հարցրեցին Դեմիրճյանին միանալու պատճառների մասին, Սարգսյանը պատասխանեց. «Այլ ելք չկա»: Ըստ ԱՄՆ Հելսինկիի հանձնաժողովի՝ Սարգսյանի համար ավելի լավ էր դաշինք կազմել հանրության կողմից սիրված Դեմիրճյանի հետ, քան ունենար նման հակառակորդ, եւ չնայած նրանց գաղափարական տարաձայնություններին՝ նրանք միասնական ուժերով կարող էին հաղթահարել արդի դժվարությունները։ 1999 թվականի խորհրդարանական ընտրություններ Նախընտրական քարոզարշավի ժամանակ Սարգսյանը բազմիցս հայտարարեց, որ ընտրությունները կանցնեն ազատ եւ արդար։ Սարգսյանը եւ Դեմիրճյանը իրենց նախընտրական ծրագրում շեշտը դրեցին տնտեսական բարեփոխումների վրա եւ խոստացան ընտրվելու դեպքում բարելավել հայ ժողովրդի կենսամակարդակը։ Խոսելով Երկրապահի մասին, որն արդեն վերածվել էր Հանրապետական կուսակցության՝ Սարգսյանը հայտրարարեց, որ մարտի դաշտում հաղթանակ տարած կուսակցությունը կհաղթի նաեւ տնտեսական դաշտում։ Նա, իր լավատեսությունը կիսելով, համոզված էր, որ նրանք միասին կփոխեն շատ բաներ եւ կգտնեն ճիշտ ուղին։ «Միասնության դաշինք»-ը «պահանջված էր հանրության լայն հատվածի կողմից, պետք է պայքարեր օրենքի ուժով, իրականացներ տնտեսական բարեփոխումներ եւ ստեղծեր պետություն, որը կապահովեր բոլորի տնտեսական ապահովվածությունը»: Նախընտրական շրջանում «Միասնություն դաշինք»-ը ընդունվեց լայնորեն եւ համարվում էր ընտրությունների գլխավոր հավակնորդը։ Խորհրդարանական ընտրությունները տեղի ունեցան 1999 թվականի մայիսի 30-ին՝ Սարգսյան-Դեմիրճյան դաշինքի ձեւավորումից ընդամենը երկու ամիս անց։ «Միասնության դաշինք»-ը ստացավ ընտրողների ձայների 41,5 %-ը եւ խորհրդարանում ստացավ 131 տեղից 62-ը։ Մեծամասնության հասնելու համար դաշինք կնքվեց 25 պաշտոնապես անկուսակցական պատգամավորների հետ։ Ընտրական գործընթացը «հիմնականում անցավ ավելի լավ, քան անցած ընտրությունները», սակայն ԺՀՄԻԳ-ն ասաց, որ այն «թափանցիկ չէր եւ չէր համապատասխանում իրենց պահանջներին։» ԺՀՄԻԳ-ի եզրափակիչ հաշվետվության մեջ բացատրվեց, որ «ընտրությունները քայլ առաջ էր ԵԱՀԿ դրույթներին համապատասխան», եւ բացատրեց, որ չնայած կառավարության կողմից թափանցիկության վերաբերյալ խոստումներին՝ այնուամենայնիվ, լուրջ ընտրախախտումներ տեղի են ունեցել։ Եվրոպայի Խորհուրդը նույնպես արձանագրեց «քայլ առաջ»՝ նախորդ ընտրությունների համեմատությամբ։ Միջազգային հարցերով ազգային ժողովրդավարական ինստիտուտի հաշվետվությունը ավելի քննադատական էր` ասելով, որ ընտրությունները չեն համապատասխանում միջազգային ստանդարտներին եւ ի տարբերություն 1995 թվականի խորհրդարանական ընտրությունների՝ փոխվել են միայն խախտումների մեխանիզմները։ Վարչապետ 1999 թվականի հունվարին Հանրապետական կուսակցության համագումարում Սարգսյանը հայտարարեց, որ ինքը ցանկանում է մնալ պաշտպանության նախարար։ Ընտրություններից հետո Սարգսյանը ցանկացավ միավորել վարչապետի եւ պաշտպանության նախարարի պաշտոնները, սակայն դա հնարավոր չէր Հայաստանի Սահմանադրությամբ։ 1999 թվականի հունիսի 11-ին նա դարձավ Հայաստանի Հանրապետության վարչապետ, իսկ «Միասնության դաշինք»-ի մյուս համանախագահ Կարեն Դեմիրճյանը ընտրվեց Ազգային ժողովի խոսնակ։ Շատ մասնագետների կարծիքով՝ Սարգսյանը վարչապետի պաշտոնում ամենաազդեցիկ քաղաքական գործիչն էր Հայաստանում, մինչդեռ այլ մասնագետներ կարծում էին, որ նա ամենաազդեցիկն էր դրանից շատ առաջ: Ըստ Մարկ Գրիգորյանի՝ նրա ակտիվությունը ստվերում էր Քոչարյանին։ Չնայած Քոչարյանը ողջունում էր նրանց դաշինքը, նրա իշխանությունը գնալով թուլանում էր եւ անցնում էր երկրորդ պլան։ Որոշ քաղաքական վերլուծաբաններ կարծում էին, որ Սարգսյան-Դեմիրճյան դաշինքը ի վերջո կբերի Քոչարյանի հրաժարականին։ Վազգեն Մանուկյանը հայտարարեց, որ Քոչարյանը գնալով նմանվում է Անգլիայի թագուհուն։ Չնայած Վազգեն Սարգսյանը այլեւս պաշտպանության նախարար չէր, նա դե ֆակտո մնաց բանակի առաջնորդ, քանի որ նրան փոխարինեց իր մտերիմ Վաղարշակ Հարությունյանը։ Տնտեսական քաղաքականություն Երբ Սարգսյանը դարձավ վարչապետ, Հայաստանի տնտեսությունը դեռ չէր վերականգնվել ԽՍՀՄ փլուզումից հետո առաջացած տնտեսական եւ էներգետիկ ճգնաժամից։ Սարգսյանը գլխավոր ուշադրությունը դարձրեց Հայաստանից մեծացող արտագաղթի վրա, որն սկսվել էր ԽՍՀՄ փլուզումից հետո։ 1998 թվականի Ռուսաստանի ֆինանսական ճգնաժամն էլ ավելի վատթարացրեց իրավիճակը եւ բերեց բերեց բնակչության կենսամակարդակի վատթարացմանը։ Հունիսի 18-ին Սարգսյանը Ազգային ժողովի իր ելույթում Հայաստանի տնտեսությունը բնորոշեց «մահացած»։ Բյուջեի եկամուտները 20 %-ով քիչ էին, քան կառավարությունը ծրագրավորել էր, քանի որ հարկային մակարդակը ցածր էր, իսկ կոռուպցիայի մակարդակը՝ շատ բարձր։ Սարգսյանը նաեւ քննադատեց հետխորհրդային ժամանակաշրջանի սեփականաշնորհման գործընթացը Տեր-Պետրսյանի կառավարության կողմից եւ նշեց, որ Հայաստանը այլընտրանք չունի, եւ կառավարությունը շատ աշխատանք ունի անելու։ Հուլիսի 28-ի իր ելույթում Սարգսյանը տնտեսական վիճակը բնութագրեց որպես ծայրաստիճան բարդ, սակայն ոչ հուսահատ։ Ըստ նրա՝ 1999 թվականի առաջին կեսում բյուջեի եկամուտները 61 միլիոն դոլարով ավելի քիչ էին, քան պլանավորել էր Դարբինյանի կառավարությունը։ Նա ասաց, որ բյուջեի պակասորդի գլխավոր պատճառը հարկերի սխալ հավաքագրումն է։ Չնայած ընդդիմության քննադատություններին՝ հատկապես Ազգային ժողովրդավարական միության, «Միասնություն դաշինք»-ը կողմ քվեարկեց Սարգսյանի կառավարության կոշտ տնտեսական քաղաքականությանը, որը թույլ տվեց Հայաստանին վարկեր վերցնել Համաշխարհային բանկից եւ Արժույթի միջազգային հիմնադրամից (ԱՄՀ)։ Համաշխարհային բանկը Հայաստանին տվել էր մոտ կես միլիարդ դոլար վարկ՝ սկսած 1992 թվականից, բյուջեի պակասորդը ֆինանսավորելու համար։ Սարգսյանի կաբինետը ցանկացավ դիվերսիֆիկացնել 32 միլիոն դոլարը բյուջետային ֆոնդերում, որպեսզի կարողանա սպասարկել արտաքին պարտքը։ Այս նպատակով բարձրացվեց ակսցիզային հարկը ծխախոտների համար 200 %-ով, իսկ դիզվառելիքի համար՝ 45 %-ով, ինչը լուրջ վնաս հասցրեց միջին խավին։ Սարգսյանը սա անվանեց ցավոտ, սակայն ճիշտ քայլ էր, որը անհրաժեշտ էր Հայաստանի տնտեսությանը։ Նշանակալի իրադարձություններ Իր վարչապետության օրոք Սարգսյանի աջակցությամբ կազմակերպվեցին երեք հիմնական իրադարձություններ։ 1999 թվականի օգոստոսի 28-ին Երեւանում սկսվեցին առաջին Համահայկական խաղերը։ Խաղերին մասնակցեց ավելի քան 1.400 մարզիկ՝ 23 երկրից։ Փակման արարողությունը տեղի ունեցավ սեպտեմբերի 5-ին Երեւանի մարզագամերգային համալիրում, որին մասնակցեցին Ռոբերտ Քոչարյանը եւ Վազգեն Սարգսյանը։ Համահայկական խաղերից քիչ ժամանակ հետո սկսվեցին Հայաստանի անկախության ութերորդ տարեդարձին նվիրված միջոցառումները։ Սեպտեմբերի 21-ին՝ անկախության տարեդարձի օրը, Երեւանի Հանրապետության հրապարակում տեղի ունեցավ ռազմական շքերթ։ Վազգեն Սարգսյանը, հանրապետության մյուս բարձրաստիճան պաշտոնյաների հետ, հետեւեց շքերթին պատվահարթակից։ Շքերթին հաջորդած մյուս երկու օրերին Երեւանում տեղի ունեցավ Հայաստան-Սփյուռք առաջին համաժողովը։ Համաժողովին մասնակցեցին Հայաստանի էլիտան, սփյուռքի շատ կազմակերպություններ, քաղաքական կուսակցություններ, հոգեւոր առաջնորդներ, գրողներ եւ հայկական գաղթօջախների մոտ 1 200 ներկայացուցիչներ 53 երկրից, ինչը աննախադեպ ցուցանիշ էր։ Վազգեն Սարգսյանը համաժողովի երկրորդ օրը բացեց Հայաստանի սոցիալ-տնտեսական վիճակի մասին իր ելույթ-հաշվետվությամբ։ Համաժողովը փակեց նույնպես Սարգսյանը։ Սպանություն Սպանություն եւ հուղարկավորություն 1999 թվականի հոկտեմբերի 27-ին ժամը 17:15-ի սահմաններում, հինգ անձինք, այդ թվում՝ Նաիրի Հունանյանը, նրա եղբայր Կարենը, նրա մորեղբայր Վռամը եւ երկու այլ անձ, զինված Կալաշնիկովի ինքնաձիգերով՝ իրենց երկար անձրեւանոցների տակ թաքցրած, մտան Հայաստանի Ազգային ժողովի շենք, երբ այնտեղ տեղի էր ունենում կառավարության հարցուպատասխանի գործընթացը։ Նրանք մահացու գնդակահարեցին Վազգեն Սարգսյանին, Ազգային ժողովի խոսնակ Կարեն Դեմիրճյանին, փոխխոսնակներ Յուրի Բախշյանին ու Ռուբեն Միրոյանին, օպերատիվ հարցերով նախարար Լեոնարդ Պետրոսյանին, Ազգային ժողովի անդամներ Հենրիկ Աբրահամյանին, Արմենակ Արմենակյանին եւ Միքայել Քոթանյանին։ Հրաձգության արդյունքում վիրավորվեցին խորհրդարանի մոտ 30 անդամներ։ Խումբը պնդում էր, որ նրանք իրականացնում են պետական հեղաշրջում։ Նրանք իրենց գործողությունը բնորոշում էին որպես «հայրենասիրական» եւ «պահանջված՝ ժողովրդի կողմից»։ Նրանք ասում էին, որ պատժում են ղեկավարությանը իր արարքների համար եւ կառավարությանը անվանում էին «սպեկուլյանտներ, ովքեր խմում են ժողովրդի արյունը։ Նրանք բացատրում էին, որ Հայաստանը գտնվում է անմխիթար վիճակում, եւ «կոռումպացված կառավարությունը ոչինչ չի անում այն փրկելու համար»։ Վազգեն Սարգսյանը խմբի հիմնական թիրախն էր, եւ մնացած սպանվածները, ըստ նրանց, պատահականություն էին։ Ըստ լրագրողների, ովքեր ականատես էին եղել սպանություններին՝ մի մարդ մոտեցել է Սարգսյանին եւ ասել. «Հերիք է՝ խմես մեր արյունը»։ Վազգեն Սարգսյանի ուղղությամբ կրակել են մի քանի անգամ։ Աննա Իսրայելյանը, ով ականատես լրագրողներից մեկն էր, պատմեց, որ առաջին կրակոցները ուղիղ Վազգեն Սարգսյանի ուղղությամբ էին՝ մեկ կամ երկու մետրից, եւ ըստ նրա՝ անհնար էր, որ նա մնար, փրկվեր։ Սարգսյանի մարմինը դուրս բերվեց խորհրդարանի շենքից հոկտեմբերի 27-ի երեկոյան։ Ոստիկանությունը, բանակային ուժերը զրահափոխադրիչներով շրջափակեցին շինությունը։ Նախագահ Քոչարյանը ելույթ ունեցավ հեռուստատեսությամբ եւ հայտնեց, որ իրավիճակը իրենց վերահսկողության տակ է։ Զինված անձինք համաձայնվեցին բաց թողնել պատանդներին Քոչարյանի հետ հանդիպելուց հետո եւ անձնատուր եղան հոկտեմբերի 28-ին։ Հոկտեմբերի 28-ին Ռոբերտ Քոչարյանը հայտարարեց երեքօրյա սուգ։ Գնդակահարությունների զոհերի հուղարկավորությունը տեղի ունեցավ 1999 թվականի հոկտեմբերի 30-ին եւ 31-ին։ Զոհերի մարմինները, ներառյալ Վազգեն Սարգսյանի մարմինը, դրվեցին Ա. Սպենդիարյանի անվան օպերայի եւ բալետի ազգային ակադեմիական թատրոնի ներսում։ Հրաժեշտ տալու նպատակով ժամանեցին մեծ թվով բարձր պաշտոնյաներ մոտ 30 երկրից, ներառյալ Ռուսաստանի վարչապետ Վլադիմիր Պուտինը եւ Վրաստանի նախագահ Էդուարդ Շեւարդնաձեն։ Հետաքննություն եւ իրարամերժ վարկածներ Հոկտեմբերի 29-ին հինգ զինված անձինք ձերբակալվեցին ահաբեկչության կասկածանքով։ Հետաքննությունը գլխավորեց ռազմական դատախազ Գագիկ Ջհանգիրյանը, ով իր թիմի հետ սկսեց հետաքննությունը ձերբակալությունից անմիջապես հետո։ Ըստ Ջհանգիրյանի՝ հետաքննության խումբը սկզբնական շրջանում ուներ տասից ավելի վարկածներ։ 2000 թվականի հունվարին Ջհանգիրյանը հետաքննության արդյունքում հավանական համարեց Քոչարյանի կապը սպանությունների հետ։ Քոչարյանին մոտ կանգնած մի քանի անձինք ձերբակալվեցին, ներառյալ նախագահի խորհրդական Ալեքսան Հարությունյանը եւ Հայաստանի Հանրային Հեռուստաընկերության տնօրենի տեղակալ Հարություն Հարությունյանը, սակայն նույն տարվա ամռանը նրանք անմեղ համարվեցին։ Բացի այդ, Ջհանգիրյանի կողմից ահաբեկչության եւ Քոչարյանի միջեւ կապի բացահայտման ջանքերը ապարդյուն անցան։ Դատավարությունը սկսվեց 2001 թվականի փետրվարին, եւ արդյունքում ահաբեկչության կազմակերպիչ հինգ անձինք (Նաիրի Հունանյանը, նրա կրտսեր եղբայր Կարեն Հունանյանը, նրանց մորեղբայր Վռամ Գալստյանը, Դերենիկ Եջանյանը եւ Էդուարդ Գրիգորյանը) դատապարտվեցին ցմահ ազատազրկման 2003 թվականի դեկտեմբերի 2-ին։ Հարձակման պատճառի վերաբերյալ ծնունդ առան բազմաթիվ իրարամերժ վարկածներ։ Կարեն Դեմիրճյանի որդի Ստեփան Դեմիրճյանը 2009 թվականին հայտարարեց, որ «պաշտոնյաների կողմից ոչինչ չի արվել, որպեսզի հանցագործությունը բացահայտվի, փոխարենը ամեն ինչ արվել է, որպեսզի այն կոծկվի»։ 2013 թվականի մարտին Վազգեն Սարգսյանի կրտսեր եղբայր Արամ Սարգսյանը հայտարարեց, որ շատ հարցեր ունի Ռոբերտ Քոչարյանի եւ Սերժ Սարգսյանի կառավարություններին։ Նա ավելացրեց, որ հոկտեմբերի 27-ի գործով դատավարությունը գցեց հանրային վստահությունը իշխանության հանդեպ եւ շատ հարցեր մնացին բաց՝ մինչ օրս։ Ըստ նրա՝ հանցագործության բացահայտումը կենսական նշանակություն ունի Հայաստանի համար։ 2013 թվականին Կարեն Դեմիրճանի այրի Ռիտան իր հարցազրույցում հերքեց, որ սպանությունները պատվիրված էին դրսից, եւ ըստ նրա՝ դա եղել է սպանություն, ոչ թե հեղաշրջում։ Չնայած հետաքննությունը որեւէ կապ չգտավ Քոչարյանի եւ Հունանյանի խմբերի միջեւ, շատ հայ քաղաքագետներ եւ վերլուծաբաններ հավատում են, որ սպանությունների հետեւում կանգնած են եղել նախագահ Ռոբերտ Քոչարյանը, Ազգային անվտանգության նախարար Սերժ Սարգսյանը եւ այլ քաղաքական գործիչներ։ 2002 թվականին Ալբերտ Բազեյանը նշեց, որ «Մենք եկանք եզրահանգման, որ ոճիրի արդյունքում Ռոբերտ Քոչարյանի իշխանությունը դարձավ անսահմանափակ եւ անվերահսկելի։ Կարեն Դեմիրճյանի եւ Վազգեն Սարգսյանի ֆիզիկական ոչնչացմամբ կազմակերպիչները ցանկանում էին, որ Քոչարյանը հաղթի ապագա նախագահական ընտրություններում»։ Տեր-Պետրոսյանը մեղադրեց Ռոբերտ Քոչարյանին, Սերժ Սարգսյանին եւ նրանց «հանցավոր-օլիգարխիկ» համակարգին՝ որպես հանցագործության գլխավոր նախաձեռնողներ։ Զինված խմբի առաջնորդ Նաիրի Հունանյանը եղել է Հայ Յեղափոխական Դաշնակցության (ՀՅԴ) անդամ։ Ըստ ՀՅԴ-ի՝ նա հեռացվել է Դաշնակցության շարքերից 1992 թվականին՝ վատ պահվածքի համար, եւ դրանից հետո որեւէ կապ չի ունեցել Դաշնակցության հետ։ Շատերը փորձում էին շահարկել նրա կապը Դաշնակցության հետ եւ Դաշնակցությանը՝ սպանությունների հետ։ Արտաքին ուժերի հնարավոր ներգրավվածություն Որոշ վերլուծաբաններ կարծում են, որ հանցանքում ներգրավված են եղել արտաքին ուժեր, ներառյալ Ռուսաստանը։ Նրանք նշում են այն փաստը, որ Հայաստանը եւ Ադրբեջանը մոտ են եղել Արցախի հիմնախնդրի շուրջ պայմանագրի կնքմանը 1999 թվականի ԵԱՀԿ Ստամբուլում կայացած վեհաժողովի ժամանակ, ինչը չէր բխում Ռուսաստանի շահերից։ Ռուսաստանի գաղտնի ծառայության տնօրեն Ալեքսանդր Լիտվինենկոն մեղադրում էր Ռուսաստանի զինված ուժերի գլխավոր շտաբին ահաբեկչական գործողությունները կազմակերպելու մեջ, որպեսզի տապալի բանակցային գործընթացը Արցախի հարցի կարգավորման շուրջ։ Սակայն նրա մեղադրանքները աջակցություն չստացան։ Ռուսաստանի եւ Հայաստանի պաշտոնյաները հերքեցին այս մեղադրանքները։ Ֆրանսամետ քաղաքական վերլուծաբան եւ նախկին հոգեւորական Արծրուն Ավետիսյանը (հոգեւոր անունը՝ Տեր Գրիգոր) Ա1պլյուս հեռուստաալիքին տրված հարցազրույցում նշեց, որ ահաբեկչության հետեւում կանգնած են ռուսական գաղտնի ծառայությունները։ Նա նաեւ հավելեց, որ գնդակահարությունները կազմակերպել էր գեներալ լեյտենանտ Վահան Շիրխանյանը, ով եղել է պաշտպանության նախարարի տեղակալը 1992-1999 թվականներին։ Նրա խոսքով՝ ահաբեկչությունը պատվիրել էր Անվտանգության դաշնային ծառայությունը, որպեսզի իշխանության բերի «Նեո-Բոլշեւիկ հանցագործ կլանին», ի դեմս՝ Սերժ Սարգսյանի եւ Ռոբերտ Քոչարյանի։ Այլ վերլուծաբաններ կարծում էին, որ Արեւմուտքի շահերից էր հեռացնել Սարգսյանին եւ Դեմիրճյանին քաղաքական հարթակից, ովքեր մտերիմ կապեր ունեին Ռուսաստանի հետ։ Ղարաբաղյան կոմիտեի առաջնորդներից Աշոտ Մանուչարյանը, ով արտաքին գործերի նախկին նախարարն էր, 2000 թվականին հայտարարեց, որ Հայաստանի պաշտոնյաները օտար երկրից տեղեկացված են եղել ահաբեկչության մասին։ Նա հայտարարեց, որ Արեւմուտքի հատուկ ծառայություններն են կանգնած գնդակահարությունների հետեւում։ Մանուչարյանի խոսքով՝ ԱՄՆ եւ Ֆրանսիայի հատուկ ծառայությունները հետաքրքրված էին Հայաստանում վիճակը խառնելու գործում։ Անձնական կյանք եւ եղբայրներ Սարգսյանը երբեք չի ամուսնացել։ Ըստ նրա՝ ընկեր եւ սոցապ նախկին նախարար Ռազմիկ Մարտիրոսյանի, Սարգսյանը 1987 թվականի դեկտեմբերին խոստացել էր ամուսնանալ մինչեւ դրան հաջորդող տարվա մարտի 8-ը։ Արցախյան շարժումը սկսվեց 1988 թվականի փետրվարին, եւ ըստ Մարտիրոսյանի՝ «տեղի ունեցավ այն, ինչ տեղի ունեցավ»։ 1997 թվականին իր հարցազրույցում Սարգսյանը նշեց, որ իր կողմից սիրված պատմական ռազմական գործիչը Շառլ դը Գոլն է։ Նրան հարցրեցին՝ ինչպիսի Հայաստան եք ցանկանում տեսնել հինգ տարուց, նա պատասխանեց. «Անկախ, ինքնիշխան երկիր՝ ուժեղ մշակույթով, դպրոցով եւ բանակով»։ Վազգենը ուներ երկու կրտսեր եղբայրներ` Արամը եւ Արմենը։ Արամը Քոչարյանի կողմից նշանակվեց Հայաստանի վարչապետ 1999 թվականի նոյեմբերի 3-ին՝ Վազգեն Սարգսյանի մահից մեկ շաբաթ անց, ինչը մեծամասնության կողմից դիտվեց բարի կամքի դրսեւորում։ Նա նշեց, որ Հայաստանը չունի անվտանգության հատուկ մեխանիզմ, ինչով պայմանավորված սպանվեց նրա եղբայրը։ Արամ Սարգսյանը պաշտոնավարեց որպես վարչապետ ընդամենը վեց ամիս։ Նա հեռացավ պաշտոնից 2000 թվականի մայիսի 2-ին։ Իր հեռուսատատեսությամբ եթերում Քոչարյանը հայտնեց, որ Արամ Սարգսյանի հեռանալու պատճառը վստահության կորուստն է։ Քոչարյանը նաեւ մեղադրեց Արամին՝ քաղաքական խաղերում ներքաշվելու համար։ 2001 թվականի ապրիլին Արամ Սարգսյանը մի խումբ նախկին «Երկրապահների» հետ, ինչպիսիք էին Երեւանի նախկին քաղաքապետ Ալբերտ Բազեյանը եւ Պաշտպանության նախկին նախարար Վաղարշակ Հարությունյան, հիմնադրեց «Հանրապետություն» կուսակցությունը։ Կուսակցության համահիմնադիր Բազեյանը նշեց, որ կուսակցության հիմնական խնդիրն է հասնել հոկտեմբերի 27-ի ոճրագործության եւ դրա հանգամանքների արդարացի հետաքննության։ Կուսակցությունը սատարեց Ստեփան Դեմիրճյանին՝ ընդդեմ Ռոբերտ Քոչարյանի 2003 թվականի նախագահական ընտրություններում եւ Լեւոն Տեր-Պետրոսյանին ընդդեմ Սերժ Սարգսյանի 2008 թվականի նախագահական ընտրություններում։ 2013 թվականին՝ իր եղբոր մահից 14 տարի անց, Արամ Սարգսյանը իր հարցազրույցում ասաց. Վազգեն Սարգսյանի մյուս եղբայրը` Արմենը, սատարեց Սերժ Սարգսյանին 2013 թվականի նախագահական ընտրություններում։ Ժառանգություն եւ հիշատակ Վազգեն Սարգսյանին Արցախի հերոսի կոչումը շնորհվել է 1998 թվականին, ինչը Արցախի Հանրապետության բարձրագույն կոչումն է։ 1999 թվականի դեկտեմբերի 27-ին՝ ոճրագործությունից ուղիղ երկու ամիս անց, Սարգսյանին շնորհվեց Հայաստանի ազգային հերոսի կոչումը։ Նա լայնորեն ճանաչված է որպես Հայկական բանակի հիմնադիր։ 1999 թվականի դեկտեմբերի 28-ի Նախագահի հրամանագրով՝ Երեւանի ռազմական ուսումնարանը կոչվեց Վազգեն Սարգսյանի անվան։ Նույն հրամանագրով Հանրապետական մարզադաշտը Երեւանում նույնպես կոչվեց նրա անվամբ։ Հայաստանում եւ Արցախում բազմաթիվ փողոցներ կրում են նրա անունը, ներառյալ Երեւանի Կենտրոն շրջանի մեկ փողոց եւ Ստեփանակերտի մեկ փողոց եւ Կապանի մեկ զբոսայգի։ Նրա պատվին արձաններ կանգնեցվեցին Երեւանում (2007),, Արարատում (2009), Վանաձորում, Շուշիում եւ այլ վայրերում։ 2000 թվականի հոկտեմբերի 27-ը հայտարարվեց հիշատակի օր՝ Հայաստանի կառավարության կողմից։ 2002 թվականին Հայաստանի պաշտպանության նախարարությունը մեդալ թողարկեց Վազգեն Սարգսյանի անվամբ։ Ամեն տարի մարտի 5-ին (նրա ծննդյան օրը) եւ հոկտեմբերի 27-ին (նրա սպանության օրը), Սարգսյանին հիշում են Հայաստանում եւ Արցախում։ Նրա ընկերները Երկրապահից, բարձրաստիճան պաշտոնյաները եւ այլք այցելում են Եռաբլուր պանթեոն, որտեղ գտնվում են Վազգեն Սարգսյանի եւ շատ հայ ռազմական գործիչների շիրիմները։ Վազգեն Սարգսյանի թանգարանը բացվել է նրա հայրենի քաղաք Արարատում 2001 թվականի մարտի 5-ին՝ կառավարության որոշմամբ։ Բացմանը ներկա էին շատ բարձրաստիճան պաշտոնյաներ, այդ թվում՝ վարչապետ Անդրանիկ Մարգարյանը, Ազգային ժողովի խոսնակ Արմեն Խաչատրյանը, Պաշտպանության նախարար Սերժ Սարգսյանը, Ռուսաստանի նախկին պաշտպանության նախարար Պավել Գրաչովը եւ ուրիշներ։ Սարգսյանին հաճախ կոչում են Սպարապետ, ինչը զինվորական կոչում է, որը եղել է հին հայկական թագավորություններում։ «Սպարապետ Հայոց» բառակապակցությունը գրված է Վազգեն Սարգսյանի հուշարձանի վրա Եռաբլուրում։ Հանրային պատկեր եւ հիշողություն Հայաստանում, Արցախում եւ համեմատաբար ավելի քիչ Հայկական սփյուռքում, Վազգեն Սարգսյանը հիշվում է որպես ազգային հերոս։ Գելլապ ընկերության, Միջազգային հանրապետական ինստիտուտի եւ Հայաստանի սոցիոլոգիական ասոցացիայի կողմից 2006-2008 թվականներին 1200 քաղաքացիների շրջանում անցկացված մի քանի հարցումների արդյունքում Հայաստանի ազգային հերոսների մեջ Վազգենը առաջինն էր, ում անունը տվել էր հարցվածների 15 %-20 %-ը։ Նա առաջ էր անցել 20-րդ դարի սկզբի ռազմական գործիչներից, ի դեմս՝ Անդրանիկ Օզանյանի եւ Գարեգին Նժդեհի։ Սարգսյանին լայնորեն ճանաչում են որպես խարիզմատիկ առաջնորդ։ Նրա ներդրումները հայտնի են դարձել նրա ընկերներից եւ կոլեգաներից։ 1997 թվականին նախագահ Տեր-Պետրոսյանը հայտարարեց, որ Սարգսյանը այն անձն է, ով արժանի է ազգային հերոսի կոչման։ Նա ավելացրեց, որ եթե կառավարության բոլոր անդամները ունենային այնպիսի աշխատասիրություն, ինչպիսին Վազգեն Սարգսյանը, մենք կունենայինք կատարյալ պետություն։ Հայաստանի երկրորդ նախագահ Ռոբերտ Քոչարյանը Սարգսյանի հուղարկավորության ժամանակ իր ելույթում ասաց, որ Վազգեն Սարգսյանը պատմության մեջ մնաց որպես քաղաքական գործիչ, ով կանգնած էր Հայաստանի պետականության ծննդի կողքին։ Նրա դերը ազգային բանակի ստեղծման գորրծում կասկածից վեր է։ Իր կյանքի եւ պարտականությունների կատարման գործում Վազգեն Սարգսյանը մեծ ներդրում ունեցավ հզոր հայրենիքի ստեղծման գործում։ Արեւմուտքում Վազգեն Սարգսյանին բնորոշում են որպես ուժեղ ազգայնական։ Բրիտանացի լրագրող Ջոնատան Սթիլը Սարգսյանի մասին գրել է որպես «դաժան ազգայնական, ով նախընտրում էր ուժի կիրառումը խոսքերի եւ ժողովրդավարության փոխարեն»։ Բրիտանիկա հանրագիտարանը Սարգսյանին բնորոշում էր որպես «Հայ ազգայնական, ով իր կյանքի մեծ մասը նվիրեց Հայաստանին, Ադրբեջանի հետ պատերազմում, Արցախի համար»։ Քաղաքագետ Ռազմիկ Փանոսյանի կարծքիով՝ Սարգսյանը «վերջին նշանակալի ազգայնական քաղաքական գործիչն էր, որի ներդրումն Արցախի եւ Հայաստանի համար կասկած չի հարուցում»։ Սարգսյանին հաճախ քննադատում են ոչ ժողովրդական լինելու համար, հատկապես ընտրական գործընթացներում իր ազդեցությունը կիրառելու համար։ Պատկերասրահ Տես նաեւ Վազգեն Սարգսյանի տուն-թանգարան Վազգեն Սարգսյանի անվան Հանրապետական մարզադաշտ Վազգեն Սարգսյանի հուշարձան (Արարատ) Վազգեն Սարգսյանի կիսանդրի (Երեւան) Վազգեն Սարգսյանի կիսանդրի (Վաղարշապատ) Ծանոթագրություններ Գրականություն Հովիկ Չարխչյան, Սպարապետ (հրապարակումների ժողովածու), Երեւան, 2002։ Ալբերտ Խաչատրյան, Արարատ, Երեւան, 1995 թ Արտաքին հղումներ Վազգեն Սարգսյանի առաջին ու միակ դերը կինոյում Վարդան Հովհաննիսյանի հեռուստաուղերձը, Վ.Սարգսյանի եւ Շ.Մեղրյանի ելույթները Շահումյանի անկման վերաբերյալ: Վազգեն Սարգսյանի ելույթ-կոչը Արծիվ մահապարտներ գումարտակի կազմավորման մասին Հայ քաղաքական գործիչներ Հայ ազատամարտիկներ 20-րդ դարի արեւելահայ արձակագիրներ Անձինք նամականիշերի վրա Արցախի հերոսներ ՀՀ ԳԽ 1-ին գումարման պատգամավորներ Հրաձգային զենքից մահացածներ Սպանվածներ Հոկտեմբերի 27-ի ահաբեկչության զոհեր Հայ տղամարդ գրողներ Հայ առաքելական քրիստոնյաներ Հայաստանում հրազենից մահացածներ


source: wikipedia

text: Անդրանիկ Թորոսի Օզանյան (), նաեւ հայտնի է որպես Զորավար Անդրանիկ, Անդրանիկ Փաշա, հայ զորահրամանատար, պետական գործիչ, ֆիդայապետ (հայդուկապետ), նախկին դաշնակցական։ Առանձնակի դեր է խաղացել Հայ ազատագրական շարժման գործում։ Մասնակցել է իր հայրենի երկրի բնակավայրերի պաշտպանությանը։ Անդրանիկն առաջին անգամ անցնում է Սասուն, բայց 1896 թվականին մեկնում է արտասահման։ 1897 թվականին Վազգեն Տերոյանի խմբի կազմում Անդրանիկը երկրորդ անգամ է մտնում Արեւմտյան Հայաստան, ուր մնում է մինչեւ 1904 թվականը։ 1912-1913 թվականներին Գարեգին Նժդեհի հետ միասին Անդրանիկի գլխավորությամբ հայ կամավորներից կազմակերպվում է վաշտ, որը մտնում է բուլղարական բանակի աշխարհազորի կազմում եւ մարտնչում Օսմանյան կայսրության բանակի դեմ։ Բուլղարական հրամանատարությունը բարձր գնահատեց հայկական վաշտի մասնակցությունը Առաջին Բալկանյան պատերազմին։ Կենսագրություն Անդրանիկ Թորոսի Օզանյանը ծնվել է 1865 թվականի փետրվարի 25-ին՝ Արեւմտյան Հայաստանի Շապին Գարահիսար քաղաքում։ Անդրանիկ հայերեն նշանակում է «առաջնեկ»։ Նրա հայրական նախնիները եկել են հարեւան Օզան գյուղից վաղ 18-րդ դարում եւ բնակություն հաստատել Շապին Գարահիսարում թուրքերի հետապնդումներից խուսափելու համար։ Նրա նախնիները Օզանյան ազգանունը վերցրել են իրենց հայրենի բնակավայրի անունով։ Անդրանիկի մայրը մահացել է, երբ նա եղել է մեկ տարեկան, եւ նրան խնամել է իր ավագ քույրը՝ Նազելին։ Անդրանիկը հաճախել է տեղի Մուշեղյան դպրոցը 1875-1882 թվականներին, այնուհետեւ աշխատել է հոր ատաղձագործության խանութում։ Նա ամուսնացել է 17 տարեկանում, սակայն նրա կինը մահացել է մեկ տարի անց՝ ծնունդ տալով իրենց որդուն, ով նույնպես մահացել է ծնվելուց 1 օր հետո։ Օսմանյան Կայսրությունում Հայերի համար իրավիճակը վատթարացել է Աբդուլ Համիդի (Կարմիր Սուլթան) օրոք, որը ձգտում էր միավորել բոլոր մուսուլմաններին իր իշխանության տակ։ 1882 թվականին Անդրանիկը բանտարկվում է հայ բնակչությանը ահաբեկող թուրք ժանդարմին ծեծի ենթարկելու համար։ 1884 թվականին իր ընկերների օգնությամբ փախել է բանտից, եւ բնակություն հաստատել Օսմանյան Կայսրության մայրաքաղաք Կոստանդնուպոլսում։ Անդրանիկը Պոլսում մնաց մինչեւ 1886 թվականը, որտեղ աշխատում էր որպես ատաղձագործ։ Նա սկսել է իր հեղափոխական գործունեությունը 1888 թվականից Սիվաս գավառից։ 1891 թվականին միացել է Հնչակյան կուսակցությանը։ 1892 թվականին ձերբակալվել է Պոլսի ոստիկանապետ Յուսուպ Մեհմեդ Բեյի սպանությանը մասնակցելու համար, ով հայտնի էր իր հակահայկականությունով։ Անդրանիկը եւս մեկ անգամ փախել է բանտից։ 1892 թվականին միացել է նորաստեղծ Հայ հեղափոխական դաշնակցությանը (ՀՅԴ), որից հեռացել է 1917 թվականին։ Համիդյան ջարդերի ընթացքում, Անդրանիկն այլ ֆիդայիների հետ միասին պաշտպանել է Մուշի եւ Սասունի հայկական գյուղերը թուրք եւ քուրդ զինվորների հարձակումներից։ 1894 եւ 1896 թվականներին տեղի ունեցած հայկական ջարդերին զոհ է գնացել համապատասխանաբար 80000 եւ 300, 000 մարդ։ 1897 թվականին Անդրանիկը մեկնում է Թիֆլիս՝ որտեղ գտնվում էր Հայ Յեղափոխական Դաշնակցության շտաբը։ Անդրանիկը վերադարձավ Արեւմտյան Հայաստան իրեն վստահված ծավալուն ուժերով եւ զենք էր մատակարարում հայ ֆիդայիներին։ Մի քանի տասնյակ ռուսաստանահայեր են միացել Անդրանիկին, որոնց հետ էլ նա գնաց Մուշ եւ Սասուն՝ որտեղ մարտնչում էր Աղբյուր Սերոբը։ Աղբյուր Սերոբն արդեն ձեւավորված կիսանկախ Հայաստանից արտաքսում էր Օսմանյան Կայսրության ներկայացուցիչներին։ Տեղի Մուշեղյան վարժարանն ավարտելուց 1 տարի անց բանտարկվում է հայ բնակչությանը ահաբեկող ժանդարմին ծեծի ենթարկելու համար։ Բանտից հաջող փախուստ իրականացնելով՝ Անդրանիկը տեղափոխվում է Կոստանդնուպոլիս, իսկ հետո էլ ուղեւորվում է Ղրիմ ու Կովկաս՝ հայկական մարտական ջոկատներին զենք հասցնելու համար։ 1895 թվականին Հրայր Դժոխքի խմբի կազմում Անդրանիկն առաջին անգամ անցնում է Սասուն, բայց 1896 թվականին մեկնում է արտասահման։ 1897 թվականին Վազգեն Տերոյանի խմբի կազմում Անդրանիկը երկրորդ անգամ է մտնում Արեւմտյան Հայաստան, ուր մնում է մինչեւ 1904 թվականը։ Արեւմտյան Հայաստանում Անդրանիկը մտնում է հայտնի ֆիդայի Սերոբ Վարդանյանի (Աղբյուր Սերոբ) պարտիզանական ջոկատը եւ դառնում թուրքական ջարդարարների ու կանոնավոր բանակային զորամասերի դեմ պայքար մղող մի քանի պարտիզանական խմբերի ճանաչված ղեկավարը։ Գլխավորել է Սերոբին սպանող Բշարե Խալիլի սպանությունը, 1901 թվականի Առաքելոց վանքի կռիվները։ 1902-1904 թվականներին Անդրանիկի ջոկատները թուրքերի եւ քուրդ մուսուլմանների դեմ մարտեր էին մղում Սասունում, Տարոնում եւ Վասպուրականում։ 1905 թվականին Անդրանիկն անցավ Կովկաս, որտեղ հայկական ազգային շարժման երեւելի գործիչների հետ քննարկում էր օսմանյան լծի դեմ հետագա պայքարի հարցերը։ Դրանից հետո Անդրանիկը մեկնեց երկարատեւ ճանապարհորդության, որի ընթացքում այցելեց Ֆրանսիա, Շվեյցարիա, Բելգիա, Անգլիա, Բուլղարիա եւ Իրան՝ հանրությանը տեղեկացնելով Արեւմտահայաստանի հայերի ազգային-ազատագրական պայքարի ու դրա հետ կապված զենքի ձեռք բերման անհրաժեշտության մասին։ Բուլղարիայում Անդրանիկը գրեց իր «Մարտական հրահանգները»՝ ընդհանրացնելով պարտիզանական պայքարի փորձը։ Հետագայում այդ փորձը լավ ծառայեց բուլղարացիներին՝ Առաջին Բալկանյան պատերազմի ժամանակ։ 1912 թվականին Անդրանիկը հայ կամավորներից կազմակերպեց վաշտ, որը մտավ բուլղարական բանակի աշխարհազորի կազմի մեջ։ Հայ ռազմիկները հերոսություն ցուցաբերեցին Միսթանլի, Ուզուն, Մերեֆտե, Շար-Կիո եւ այլ քաղաքների համար մղված մարտերում։ Անդրանիկը մասնակցում էր գեներալ Յավեր փաշայի թուրքական կորպուսի ջախջախմանը։ Բուլղարական հրամանատարությունը բարձր գնահատեց հայկական վաշտի մասնակցությունը Առաջին Բալկանյան պատերազմին։ Առաջին Աշխարհամարտը սկսվելուն պես Անդրանիկը շտապում է Կովկաս։ 1914 թվականի օգոստոսի 12-ին Թիֆլիսում նա հանդիպում է Կովկասյան ռազմական շրջանի զորքերի գերագույն հրամանատարի օգնական գեներալ Ա.Զ. Միշլաեւսկուն ու հայտնում է Թուրքիայի դեմ պատերազմին մասնակցելու պատրաստակամության մասին։ Անդրանիկին հանձնարարվեց ձեւավորել եւ գլխավորել առաջին հայկական կամավորական գունդը։ Այդ գնդին գլուխ կանգնած՝ Անդրանիկը անհավասար մարտեր է մղում թուրքական զորքերի դեմ ու հեղինակություն է նվաճում ռուսական ռազմական հրամանատարության շրջանում։ գեներալ-լեյտենանտ Չերնոզուբովը, մասնավորապես, գրում էր. Մյուս, ոչ պակաս հայտնի ռուս զորավար Յուդենիչը Անդրանիկի մասին ասաց, որ նա «խենթի պես քաջ է»։ 1915-1916 թվականներին Կովկասյան ճակատի մարտերում ցուցաբերած անձնական արիության եւ հայկական գնդի հաջողությունների համար Սասունցի Անդրանիկը պարգեւատրվեց Գեորգիեւյան 4-րդ աստիճանի մեդալով, Գեորգիեւյան 4-րդ եւ 3-րդ աստիճանի խաչերով, Սբ. Ստանիսլավի 2-րդ աստիճանի սրի եւ Սբ. Վլադիմիրի 4-րդ աստիճանի շքանշաններով։ Գունդը Անդրանիկի գլխավորությամբ քաջաբար մասնակցեց Մուղանջուղի (Դիլման) տակ մղված մարտին՝ 1915 թվականի ապրիլի 15-18-ին, որում Կովկասը փրկվեց թշնամու ներխուժումից։ 1918 թվականի հունվարի 30-ին թուրքական զորքերը, Մեհմեդ Վեհիբ փաշայի հրամանատարությամբ, Էրզրումի, Վանի եւ Մերձծովյան ուղղություններով անցան մեծամասշտաբ գործողությունների. հունվարի 30-ին նրանք գրավեցին Երզնկան, փետրվարի 11-ին՝ Տրապիզոնը, ապրիլի 14-ին առանց կռվի մտան Բաթում եւ սկսեցին շարժվել դեպի Սուխում։ Ապրիլի 25-ին ընկավ Կարսը, մայիսի 15-ին՝ Ալեքսանդրապոլը։ Անդրանիկի գունդը զրկվել էր մանեւրելու հնարավորությունից, որովհետեւ վարելով ծանր պաշտպանական մարտեր Էրզրումի ուղղությամբ, ծածկում էր 1915 թվականին փրկված հարյուր հազարավոր հայ, հույն ու ասորի գաղթականների նահանջը, որոնց վրա ռուսների նահանջից հետո նորից սարսափելի վտանգ էր կախված։ Թուրքիայի կողմից Կովկասի մեծ մասի զավթման ու Արեւելյան Հայաստանում ցեղասպանության կրկնության վտանգը թվում էր գրեթե անխուսափելի։ Սակայն 1918 թվականի մայիսի 16-18-ին Վորոնցովկա ավանի մոտակայքում գեներալ-մայորի կոչման արժանացած Անդրանիկի դիվիզիան անպատմելի ջանքերով զսպեց օսմանյան զորքերին եւ նրանց արբանյակներին։ Ու չնայած թշնամու որոշ խմբերի հաջողվեց մինչեւ 20-25 կմ մոտենալ Թիֆլիսին, նրանց հիմնական զանգվածը կանգնեցվեց եւ ետ շպրտվեց։ Թշնամուց նախաձեռնությունը վերցնելով՝ զորավարը մարտեր է մղում Ղարաքիլիսայի ուղղությամբ։ 1918 թվականի մայիսի 25-28-ին ծավալված Լոռու ճակատամարտում, որ մեծապես ճակատագրական եղավ ոչ միայն Հայաստանի համար, այլեւ ամբողջ Կովկասի, Անդրանիկը վիժեցրեց Դիլիջանի ուղղությամբ թուրքական զորքերի գլխավոր հարձակումը, որոնք ջանում էին Դիլիջանով դուրս գալ դեպի Բաքու։ Կրած պարտության հետեւանքով թուրքական հրամանատարությունը ստիպված եղավ Լեռնային Լոռու մարզի մեծ մասը թողնելու հրաման տալ։ 1918 թվականի հունիսի սկզբին հայկական դիվիզիան մտավ Նոր-Բայազետ, այնուհետեւ Սելիմի լեռնանցքից Դարալագյազ-Շարուրով դեպի Նախիջեւան։ Շուտով զբաղեցվեցին Ջուլֆան եւ Բիթլիսը։ Հունիսի 14-ին Անդրանիկը հրաման տվեց, որում նշվում էր, թե իր զորքերը ենթարկվում են կենտրոնական Ռուսական կառավարությանը, իսկ Նախիջեւանը հայտարարվում էր Ռուսաստանի անբաժանելի մասը։ Զորավար Անդրանիկը նաեւ հեռագիր ուղարկեց Կովկասի հարցերով արտակարգ կոմիսար եւ Բաքվի Սովնարկոմի նախագահ Շահումյանին, որում պատրաստակամություն հայտնեց օգնություն ցուցաբերելու Բաքվի վրա հարձակվող թուրքական զորքերից պաշտպանվող Բաքվի կոմսունային։ Դեռեւս 1918 թվականի ամռանը թուրքական զորքերը բռնագրավեցին պարսկական տարածքի հյուսիսային մասը՝ դեպի Բաքու առաջխաղացումը ծավալելու համար հենադաշտ ստեղծելով։ Գրավելով, մասնավորապես, Մակու, Սալմաստ, Թավրիզ, Սերաբ, Արդաբիլ եւ Խոյ իրանական քաղաքները, թուրքերը մտադրված էին Ալեքսանդրապոլ-Ջուլֆա երկաթգծի միջոցով նոր զորքեր անցկացնել Պարսկաստան՝ Բաքվի վրա հարձակվելու համար։ Բայց Նախիջեւանում Անդրանիկի ջոկատները կտրեցին երկաթուղային ճանապարհը, իսկ Ջուլֆայում՝ գրավեցին թուրքական կայազորը։ Խոյի շրջանում հայկական կազմավորումները անսպասելի հարված հասցրին Հյուսիս-արեւմտյան Իրանում տեղաբաշխված թուրքական բանակին, ինչը ստիպեց թուրքերին՝ կանգնեցնել հարձակումը Բաքվի վրա եւ Անդրանիկի դեմ ուղարկել նշանակալի ուժեր։ Խոյում մարտերը տեւեցին մի քանի օր։ Թուրքերը կրեցին մեծ կորուստներ, սակայն անընդհատ ժամանող լրացուցիչ ուժերը հայկական դիվիզիայի համար գրավման վտանգ առաջ բերին։ Այդ պայմաններում Անդրանիկը ստիպված եղավ թողնել Խոյը, եւ, ճեղքելով շրջափակման օղակը, նահանջել Ջուլֆա-Բաքվի շրջանը։ Այնուհետեւ, թվով գերակշիռ թուրքական զորքերի ճնշմամբ՝ զորավար Անդրանիկը ստիպված եղավ թողնել Նախիջեւանը ու անցնել Լեռնային Զանգեզուր՝ նպատակ ունենալով Լեռնային Ղարաբաղի միջոցով ճեղքել-հասնել Բաքու եւ փակել նահանջող թուրքական բանակի ճանապարհը։ Անդրանիկը վիթխարի դեր խաղաց Զանգեզուրի պաշտպանությունում։ Մարտերի ընթացքում թուրքական զորքերի մինչեւ 40 տոկոսը ուղղվեց Զանգեզուր՝ Անդրանիկի դեմ։ Երբ նորակազմ կովկասյան հանրապետությունների ղեկավարները, դեռեւս 1918 թվականի հունվարին դիմեցին թուրքական կառավարությանը՝ պատրաստակամություն հայտնելով նստել բանակցությունների սեղանի շուրջ, ի պատասխան լսեցին, որ Թուրքիային իրենց կարծիքը չի հետաքրքրում, նրան հուզում է միայն այն, թե այդ առիթով ինչ է մտածում զորավար Անդրանիկը, ինչը լիովին տրամաբանական էր, քանզի հենց Անդրանիկի զորքերն էին մնում թուրքերի կողմից Կովկասի գրավման հիմնական խոչընդոտը։ Բախվելով Անտանտի դաշնակիցների, Հայաստանի հանրապետության ՛՛ՀՅԴ՝՝ ղեկավարների եւ բոլշեւիկների դավաճանությանը, զորավարը ստիպված եղավ հեռանալ արտասահման։ Ճանապարհին, երբ նա անցնում էր Թիֆլիսով, ասաց. Այդ ծառայությունն Անդրանիկը շարունակեց նաեւ տարագրության մեջ։ 1919 թվականի դեկտեմբերին «Վաշինգտոն Փոստ» ամերիկյան թերթը գրում էր. «Զորավար Անդրանիկը կանգնած է հայկական հերոսականության գագաթին։ Հայերն ամենուր նրան ցնծությամբ են դիմավորում։ Նրանք մեծ ուշադրությամբ ու հիացմունքով են ունկնդրում նրա յուրաքանչյուր խոսքը։ Իսկ նա՝ այդ զինվորը, որը ցարական Ռուսաստանի կործանումից հետո անհավասար մարտեր էր վարում թուրքական բանակի դեմ, ունի ասելիք։ Այժմ նրա խոսքերը նույնքան հատու են, որքան՝ նրա սուրը»։ 1921 թվականին՝ Զորավար Անդրանիկը ցանկացավ մտնել Կիլիկիա, այնտեղի հայերի ինքնապաշտպանությունը իր վրա վերցնելու,եւ Քեմալական Թուրքիայի դեմ պայքարելու համար։ Սակայն՝ Ֆրանսիայի կառավարությունը արգելեց Զորավարի մուտքը Կիլիկիա։ Անդրանիկը մահացավ 1927 թվականի օգոստոսի 30/31-ին, Չիքո (Սակրամենտոյի մոտ) քաղաքի Ռիչարդսոն Սփրինգս հանքային ջրերի առողջարանային համալիրում՝ սրտի կաթվածից (ԱՄՆ) եւ սեպտեմբերին թաղվեց Ֆրեզնոյի «Արարատ» գերեզմանատանը։ 1928 թվականի հունվարին նրա աճյունը փոխադրվեց Փարիզ եւ վերաթաղվեց Պեր-Լաշեզ գերեզմանոցում, իսկ տարիներ անց (2000) այն տեղափոխվեց Հայրենիք՝ Երեւանի Եռաբլուր պանթեոն։ Անդրանիկի անունով են կոչվում հրապարակներ, փողոցներ, դպրոցներ, նրա պատվին տեղադրված են արձաններ եւ հուշատախտակներ աշխարհի մի շարք երկրներում (Հայաստան, Բուլղարիա, Ֆրանսիա, Ռումինիա)։ Նրան են նվիրված մեծ թվով ժողովրդական ստեղծագործություններ, գրքեր եւ հոդվածներ տարբեր լեզուներով։ Կյանքի երկու տխուր պահեր Երբ մի անգամ Անդրանիկին հարցրել են, թե որոնք են եղել իր կյանքի ամենատխուր պահերը, նա պատասխանել է, որ առաջինը զավակի մահվան լուրը լսելն էր, երկրորդը՝ Գեւորգ Չաուշի։ Ֆիլմադարան 1990 - Զորավար Անդրանիկ - (ԱրմենՖիլմ) Վավերագրական ֆիլմ նվիրված Զորավար Անդրանիկի ծննդյան 125 ամյակին, ֆիլմի տեքստը կարդում է անվանի դերասան Խորեն Աբրահամյանը։ Կինոնկարի ռեժիսորն է Լեւոն Մկրտչյանը։ Անդրանիկի ամուսնություններ եւ ամուսնության փորձ Առաջին ամուսնություն Անդրանիկն առաջին անգամ ամուսնացել է 17 տարեկան հասակում։ Առաջին ամուսնությունը անհաջող է եղել։ Կինը ծննդաբերելու ժամանակ մահացել է, իսկ երեխան մահացել է 1 օր անց։ Ամուսնության փորձ 1916 թվականին Անդրանիկը ներկա է գտնվում իր քեռորդի Վահան Փափազյանի հարսանիքին, որտեղ եւ գտնվում էր մի երիտասարդ օրիորդ։ Անդրանիկը հրապուրվում է օրիորդով։ Մինչեւ առաջարկություն անելը Փաշան խորհրդակցում է Հովհաննես Թումանյանի հետ եւ որից հետո էլ որոշում է դիմել օրիորդին։ Հանդիսություններից մեկի ժամանակ օրիորդին դիմում է հետեւյալ կերպ. --Ես կը սիրեմ քեզ եւ կը փափագիմ ամուսնանալ քեզ հետ, դուն ալ ինձ կը սիրե՞ս։ --Օ՛, ես ինչպե՞ս կրնամ քեզ չսիրել, չէ՞ որ դուն իմ սիրելի հերոսն ես...։ Անդրանիկը այսպիսի պատասխան չէր սպասում, օրիորդի այդ պատասխանը տակնուվրա է անում հերոսի մտքերը եւ նա մռայլվում է։ Մի քանի րոպեից նա սթափվում է եւ որոշում իր անելիքը, իր մոտ է կանչում Ռոստոմին եւ մի երկտող ուղարկում օրիորդին, հայտնելով նրան, որ մոռանա ամուսնության մասին։ «Եվ այսպես ՝ Հայոց մեծաթռիչ Արծիվը մի անգամ փորձեց իր երկնային սլացքից վայր իջնել երկրի վրա, ապրել սովորական մարդու ամենասովորական կյանքով, սակայն երկրաբնակի մի փոքրիկ անուշադրությունը, վերապահությունը, գուցե թերացումն ու անըմբռնումը նրան կրկին մղեցին վեր՝ դեպի եթերային նոր թռիչքների... Հասկանալի է, որ տարիքային տարբերությունը, դեռատի օրիորդի ռոմանտիկ պատկերացումները հիմնական պատճառն էին, որ Անդրանիկն այս անգամ էլ իրենից դեն շպրտեց անձնական կյանքի այդ նոր փոփոխությունը։ Եվ նա դեռ սավառնում էր երկնքում...» Երկրորդ ամուսնություն Անդրանիկը երկրորդ անգամ ամուսնացել է 1921 թվականին Փարիզում, Նվարդ Քյուրքչյանի հետ։ Նրանց «քավորը» եղել է Պողոս Նուբար Փաշան։ Երկրորդ կնոջից Անդրանիկը երեխաներ չունեցավ։ Ժառանգություն եւ ճանաչում Հիշատակին Անդրանիկի հիշատակին աշխարհի ամենատարբեր երկրներում կանգնեցվել են նրա արձանները եւ հուշարձանները, այդ թվում, Ռումինիայի մայրաքաղաք Բուխարեստում (1936 թվական), Պեր Լաշեզ գերեզմանատուն Փարիզ (1945 թվական), Մելգոնեան կրթական հաստատութիուն, Նիկոսիա, Կիպրոս (1990), Պլեսի-Ռոբենսոն, Փարիզ (2005), Վարնա, Բուլղարիա (2011), եւ Ռուսաստանի Արմավիր քաղաքում։ Մի հուշահամալիր էլ գոյություն ունի Ռիչարդսոն Սփրինգսում, Կալիֆոռնիա, որտեղ Անդրանիկն մահացել է։ 2011 թվականի մայիսին Անդրանիկի արձանը կանգնեցվել է նաեւ Վոլոնկա գյուղում, Սոչի, սակայն, այն հեռացվել է նույն օրը, ըստ երեւույթին, Թուրքիայի ճնշման տակ, որն ավելի վաղ հայտարարել է, որ նրանք պետք է բոյկոտեն 2014 թվականի Սոչիի ձմեռային օլիմպիական խաղերն եթե այդ արձանը մնա կանգնած։ Առաջին անգամ Անդրանիկի արձանը Հայաստանում կառուցվել է 1967 թվականին Ուջան գյուղում։ Այլ արձաններ կանգնեցվել են Հայաստանի Խորհրդային Միության անկախացումից հետո 1991 թ., որոնցից երեքը կարելի է տեսնել Մալաթիա-Սեբաստիա վարչական շրջանում (2000), Գրիգոր Լուսավորիչ եկեղեցու բակում (Արա Շիրազ, 2002 թ.) եւ Ֆիդայական շարժման թանգարանում (2006)։ Բացի այդ, Հայաստանում Անդրանիկի արձանները կանգնած են Տավուշի մարզի Ոսկեվան եւ Նավուր գյուղերում, Գյումրիի Հաղթանակի զբոսայգում (1994) Արտենի, Անգեղակոթ, եւ այլ վայրերում։ Մշակույթում Անդրանիկն արդեն աչքի է ընկնում հայ գրականության մեջ, երբեմն որպես գեղարվեստական բնույթ է կրում։ Արեվմտահայ գրող Սիամանթոյի գրել բանաստեղծություն «Անդրանիկ», խորագրով որը տպագրվել է Ժնեւում 1905 թվականին։ Առաջին գիրքը Անդրանիկի մասին լույս է տեսել իր կյանքի ընթացքում։ 1920 թ, Վահան Թոթովենցը լույս է ընծայել գեներալ Անդրանիկ եւ նրա պատերազմները գիրքը։ Հայտնի Ամերիկահայ գրող Վիլյամ Սարոյանը գրել է մի կարճ պատմվածք Անդրանիկ Հայաստանի խորագրով, որը ընդգրկված է նրա ներշնչել եւ արտաշնչել պատմվածքներում(1936)։ Մեկ այլ ամերիկահայ գրող՝ Համաստեղը, իր «Սպիտակ ձիավորը» վեպում պատմում է Անդրանիկի եւ մյուս ֆեդայիների մասին։ Հայ հանճարեղ բանաստեղծ Հովհաննես Շիրազն Անդրանիկի մասին գրել է երկու պոեմ՝ «Անդրանիկի մասին» (1963 թվական), եւ «Արձան Անդրանիկի», որը գրել է 1967 թվականին, բայց լույս է տեսել 1991 թվականին Շիրազի մահից հետո։ Սերո Խանզադյանի Անդրանիկ՛՛ վեպը կասեցվել էր տպագրվել 1983-1989 թվականների ընթացքում, եւ լույս է տեսել 1989 թ., Երբ ամուր Խորհրդային հրապարակումների վերահսկողությունը հանգստացավԲարդակչյան, Գէորգ Բ (2000)։ Տեղեկանք ուղեցույց ժամանակակից հայ գրականության, 1500-1920։ Հետ ներածական Պատմություն. էջ 225։ ISBN 978-0-8143-2747-0:։ 1960-1980-ական թվականներին Սուրեն Սահակյանը հավաքագրել է ժողովրդական պատմություններ Անդրանիկի մասին եւ այն ավարտել Ասք Անդրանիկի մասին գրքում։ Այն առաջին անգամ հրատարակվել է Երեւանում 2008 թվականին։ Անդրանիկի հիշատակին արդեն գրվել է բազմաթիվ երգեր։ 1913, Լեոն Տրոցկին նկարագրել է Անդրանիկին որպես «հերոս երգ ու լեգենդ»։ Անդրանիկին մասնի գրվել եւ կատարել են բազմաթիվ հայկական հայրենասիրական երգեիչներ Ներսիկ Իսպիրյանը, Հարութ Փամբուկչյանը, Սահակ Սահակյանը եւ ուրիշներ։ Կան տասնյակ երգեր նվիրված նրան, այդ թվում Արծիվի պես Գուսան Շերամ 1904, Անդրանիկ փաշան Գուսան Հայրիկ։ Զորավարի մասին մի շարք վավերագրական ֆիլմեր արդեն արտադրվումեն։ Սրանք ներառում են Անդրանիկը (1929) Արմենա-ֆիլմ Ֆրանսիա, ռեժիսոր Աշո Շախատունի, ով նաեւ խաղացել է գլխավոր դերըՊատմութեան Թանգարանին Յանձնուեցան Զօրավար Անդրանիկի Սուրը եւ Շքանշանները Ասպարեզ։ 30 Նոյեմբեր 2006, 1990 - Զորավար Անդրանիկ (ՀայՖիլմ) Վավերագրական ֆիլմ նվիրված Զորավար Անդրանիկի ծննդյան 125 ամյակին, ֆիլմի տեքստը կարդում է անվանի դերասան Խորեն Աբրահամյանը։ Պարգեւներ Զորավար Անդրանիկը իր ռազմական կարիերայի ընթացքում պարգեւատրվել է մի շարք մեդալներով եւ շքանշաններով։ Անդրանիկի սուրը եւ պարգեւները տեղափոխվել են Հայաստան եւ հանձվել են Հայաստանի պատմության թանգարանին 2006 թ։ Հրապարակումներ Մարտական հրահանգներ։ Առաջարկներ, նկատողութիւններ եւ խորհուրդներ։ Ժնեւ։ ՀՅԴ Հրատարակչություն 1906. OCLC 320038626: Հայկական առանձին հարուածող զօրամասը։ Բոստոն։ Ազգ։ 1921. OCLC 49525413։ Զորավար Անդրանիկը կը խոսի։ Փարիզ։ Աբակա շաբաթերթ. 1921. OCLC 234085160: Առաքելոց վանքին կռիւը (Հայ յեղափոխութենէն դրուագ մը):'' Բոստոն։ Բայքար։ 1924։ Անդրանիկի հուշերը գրի է առնվել ըստ Լեւոն Կ. Լյուլեջյան Մատենագիտություն Գրականություն Արմեն Պողոսյան, «Զորավար Անդրանիկ», վիպասք, Գլենդել, 2014, 314 էջ Հովհաննես Այվազյան, «Զորավար Անդրանիկ եւ Հովհաննես Թումանյան», Երեւան, 2004։ Վիպասք «Ասք Անդրանիկի մասին», Սուրեն Սահակյան: Անդրանիկ Չելեպյան, «Զորավար Անդրանիկ եւ հայ հեղափոխական շարժումը», Լօս-Անջելօս, 1984, 745 էջ, Երեւան 1990 թ.։ Գեւորգ Ղարիբջանյան «Ժողովրդական հերոս Անդրանիկ», Երեւան, 1990, 248 էջ։ Սերո Խանզադյան «Անդրանիկ», 1989։ Վաղարշակ Հովակիմյան «Դժվարին տարիներ», Երեւան, 1988։ Անդրանիկի յուշերը, Պէյրութ, 1935, 448 էջ։ Վարդգես Ահարոնյան «Անդրանիկ. մարդը եւ ռազմիկը», Պոսթըն, 1957, 183 էջ։ Ռուբէն, Հայ յեղափոխականի մը յիշատակները, հատ. Գ., Լօս-Անջելօս, 1952, Պէյրութ, 1979, Թեհրան, 1982, Երեւան, 1990։ Հրաչիկ Սիմոնյան, 1912-1913 թթ. Բալկանյան պատերազմները եւ հայերը, Երեւան, 2014։ Աշոտ Հարությունյան, Թուրքական ինտերվենցիան Անդրկովկաս 1918 թվականին եւ ինքնապաշտպանական կռիվները, Երեւան, 1984։ Անդրանիկ Օզանյան։ Մատենագրություն, Երեւան, 1989։ Հայկական առանձին հարվածող զորամասը։ Ժեներալ Անդրանիկ, Պոսթըն, 1921։ Ազգային հերոս Զորավար Անդրանիկը եւ իր պատերազմները, Պէյրութ, 1959, 433 էջ։ Արսեն Մարմարեան, Զոր. Անդրանիկ եւ իր պատերազմները, Կ. պոլիս, 1920, 407 էջ։ Անդրանիկ Թերզիպաշյան, Անդրանիկ, Փարիզ, 1942, 415 էջ։ Միքայէլ Վարանդեան, Հ. Յ. Դաշնակցութեան պատմութիւն, Երեւան, 1992։ Միքայէլ Վարանդեան, Մուրատ /Սեբաստացի ռազմիկին կեանքն ու գործը/, Պոսթըն, 1931, 348 էջ։ Գաբրիէլ Լազեան, Յեղափոխական դեմքեր, Գահիրէ, 1945, էջ 334-345։ Ավետիս Ահարոնեան, Ժողովածու Երկերի, հատ. Ե., Թեհրան, 1982։ Ջոն Կիրակոսյան, Առաջին համաշխարհային պատերազմը եւ արեւմտահայությունը 1915-1916 թթ., Երեւան, 1965, երկրորդ հրատ., Եր., 1967։ Առաքելոց վանքին կռիվը - Անդրանիկ Վազգէն Անդրէասեան - Անդրանիկ – Պետրոս Մարզպանեան։ Տօնիկեան տպարան, Պէյրութ, 1982, 326 էջ։ Եղիշէ Քաջունի «Հայկական առանձին հարուածող զօրամասը։ Ժեներալ Անդրանիկ», Պոսթըն, 1921, 253 էջ։ Զօրաւար Անդրանիկի Կովկասեան ճակատի պատմական օրագրութիւնը (1914-1917), Պոսթըն, 1924, 200 էջ։ Գ. Գուտուլեան «Զօր. Անդրանիկ եւ իր կեանքն ու պատերազմները», Պէյրութ, 1929, 40 էջ։ Արմէն Սիւնի «Հայկական վաշտը Անդրանիկի առաջնորդութեամբ 1912-1913 թթ. Պալկանեան պատերազմում», Պաքու, 1914, 148 էջ։ Սուրեն Սահակյան «Զորավար Անդրանիկ», «Հերոսապատում (պատմվածքներ եւ վիպակներ)», Երեւան, 1990, էջ 227-342։ Արամայիս Մնացականյան, Հակոբ Հակոբյան «Զորավար Անդրանիկ», հատ. Ա., Մոսկվա, 1991։ «Բանբեր Հայաստանի արխիվների», Երեւան, ՀԱԱ, 1991, թիվ 1-2. Андраник Озанян (сборник документов и материалов), Ереван, 1991, стр. 496. Համբարձում Կարապետյան «Անդրանիկ», պրակ 1, Երեւան, 1992, էջ 1-268։ Համբարձում Կարապետյան «Անդրանիկ», պրակ 2, Երեւան, 1992, էջ 269-490։ Համբարձում Կարապետյան «Անդրանիկ», պրակ 3, Երեւան, 1994, էջ 491-700։ Թովմաս Նազարբեկյան «Հայկական կորպուսն ընդդեմ թուրքական զորքերի», Երեւան, 1994, 120 էջ։ Ծատուր Աղայան «Անդրանիկ։ Իրադարձություններ, դեպքեր եւ դեմքեր», Երեւան, 1995։ Հրանտ Աբրահամյան «Արցախը կանչում է Անդրանիկին», Երեւան, 1995։ Հրաչիկ Սիմոնյան «Անդրանիկի ժամանակը», գիրք Ա., Երեւան, 1996, 752 էջ։ Հրաչիկ Սիմոնյան «Անդրանիկի ժամանակը», գիրք Բ., Երեւան, 1996, 832 էջ։ Զոհրաբյան Էդիկ «Պատմություններ Անդրանիկի մասին», Երեւան, 2004։ Սուրեն Սահակյան «Ասք Անդրանիկ զորավարի», Երեւան, 2012։ Ռուբեն Սիմոնյան «Անդրանիկի Սիբիրյան վաշտի ոդիսականը», Երեւան, 2013։ Աւետեան Մ. «Հայ ազատագրական ազգային յիսնամեայ (1870-1920) յուշամատեան եւ Զօր. Անդրանիկ», Փարիզ, 1954, 528 էջ։ Կարօ Սասունի «Պատմութիւն Տարօնի աշխարհի», Պէյրութ, 1957, 1250 էջ։ Գառնիկ Կարինեան «Ազգային հերոս զօր. Անդրանիկ եւ իր պատերազմները», Պէյրութ, 1959, 433 էջ։ Վարդգես Ահարոնեան «Ազգային հերոս զօրավար Անդրանիկ. նրա իսկական կեանքը եւ հերոսութիւնները», Պէյրութ, 1959։ Սարգիս եւ Միսաք Բդէեան «Հարազատ պատմութիւն Տարօնոյ», խմբ. Աղան Տարօնեցի, Գահիրէ, 1962, 676 էջ։ Սիմօն Վրացեան «Կեանքի ուղիներով», հատ. Գ., Պէյրութ, 1962, 278 էջ։ Ծատուր Աղայան «Հայ ժողովրդի ազատագրական պայքարի պատմությունից», Երեւան, 1976, 872 էջ։ Խաչիկ Դաշտենց «Ռանչպարների կանչը», Երեւան, 1979, 512 էջ, Երեւան, 1984, 520 էջ։ Ստեփան Կուրտիկյան «Իմ կյանքի ճանապարհին», Երեւան, 1984, էջ 213-290։ Հայկազ Պողոսյան «Սասունի պատմություն (1750-1918 թթ.)», Երեւան, 1985, 360 էջ։ Ծանոթագրություններ Արտաքին հղումներ Կենսագրություն Անդրանիկ Օզանյան Հայկական Հանրագիտարան Անդրանիկ Օզանյան Անուններ.com Հոդվածներ Անդրանիկն Անգեղակոթում Զորավար Անդրանիկ-145. «Իմ կուսակցութիւնն իմ ազգն է» Անդրանիկ Օզանյան 148 Բանաստեղծություններ նվիրված Անդրանիկին Տեսանյութեր Անդրանիկ Օզանյան Մաս 1 Երգ Անդրանիկի (Զորավար) Օզանյան մասին Առաջին այրեր. Անդրանիկ 1865 ծնունդներ Փետրվարի 25 ծնունդներ 1927 մահեր Օգոստոսի 31 մահեր Հայ ֆիդայիներ Հայ գեներալներ Հայ քաղաքական գործիչներ Հայ ռազմական գործիչներ Շապին Գարահիսար քաղաքում ծնվածներ Հայ ազատագրական շարժման ղեկավարներ ՀՅԴ անդամներ Հայ հասարակական գործիչներ Առաջին համաշխարհային պատերազմին մասնակցած հայեր Հայերն Օսմանյան կայսրությունում ԱՄՆ-ում օսմանյան ներգաղթյալներ Հայ հեղափոխականներ Առաջին համաշխարհային պատերազմին մասնակցած ռուսական ռազմական գործիչներ Անկախության ակտիվիստներ Առաջին համաշխարհային պատերազմի օսմանյան մասնակիցներ Պատվո լեգեոնի շքանշանի սպաներ


text: Գարեգին Նժդեհ (ի ծնե՝ Գարեգին Տեր-Հարությունյան (դաս. ուղղ.՝ Գարեգին Տէր-Յարութիւնեան) կամ՝ Գարեգին Առաքել Եղիշեի Տեր-Հարությունյան, հունվարի 1, 1886, Կզնուտ, Նախիջեւան, Երեւանի նահանգ, Ռուսական կայսրություն - դեկտեմբերի 21, 1955, Վլադիմիրյան ցենտրալ բանտ, Վլադիմիրի մարզ, Խորհրդային Սոցիալիստական Հանրապետությունների Միություն), ցարական բանակի սպա, հայազգի ռազմական եւ պետական գործիչ, հայ ազգային-ազատագրական շարժման գործիչ, «Ցեղակրոն» ազգային գաղափարախոսության հիմնադիր, իմաստասեր Հայաստանի առաջին հանրապետության ռազմական եւ պետական գործիչ։ Լեռնահայաստանի Հանրապետության առաջնորդ, թուրքական եւ բոլշեւիկյան զինված ուժերի դեմ ռազմական գործողությունների հրամանատար։ Վաղ կյանք Գարեգին Նժդեհը ծնվել է 1886 թվականի հունվարի 1-ին Ռուսական կայսրությունում՝ Երեւանի նահանգի Նախիջեւանի գավառի Կզնուտ գյուղում։ Նժդեհը Եղիշե Տեր-Հարությունյանի եւ Տիրուհի Գյուլնազարյանի ընտանիքի չորրորդ զավակն էր։ Եղբոր անունը Լեւոն էր։ Մանուկ հասակում կորցրել է հորը (հայրը՝ Եղիշեն, գյուղի քահանան էր) եւ մնացել մոր՝ Տիրուհու խնամքին։ Ընտանիքում եղել են չորս երեխա, Նժդեհը փոքրն էր։ 1919 թվականին Նժդեհը ամուսնանում է Գոհարիկ Դադայանի հետ։ Գոհարիկ Դադայանը աղի հանքերի տեր Պողոս Մելիք-Դադայանի դուստրն էր։ Գոհարիկ Մելիք-Դադայանը սովորել է Երեւանի Օրիորդաց վարժարանում։ 1920 թվականին ունենում են դուստր եւ անունը դնում Լիլիյա։ Հայաստանից հեռանալուց հետո Բուլղարիայում Նժդեհը ամուսնանում է երկրորդ անգամ Էփիմե անունով մի հայուհու հետ, 1922 թվականին ունենում զավակ՝ Վրեժ անունով։ Այլ երեխաներ չի ունեցել։ Սկզբնական կրթությունը ստացել է տեղի ծխական հայկական դպրոցում, որի փակվելուց հետո՝ Նախիջեւան քաղաքի ռուսական դպրոցում։ Այնուհետեւ ուսումը շարունակել է Թիֆլիսի առաջին գիմնազիայում, որտեղ սովորելու ընթացքում էլ՝ 17 տարեկան հասակից, միացել է հայ ազատագրական շարժմանը։ 1903 թվականին գիմնազիան ավարտելուց հետո գիմնազիայի ուղեգրով ընդունվել է Սանկտ Պետերբուրգի համալսարանի իրավաբանական բաժին եւ ուսանել է երկու տարի։ 1905 թվականին թողել է ուսումը եւ ամբողջովին նվիրվել ազատագրական շարժմանն ընդդեմ ցարիզմի ու սուլթանականության։ 1906 թվականին Ռոստոմի՝ Ստեփան Զորյանի օժանդակությամբ մեկնել է Բուլղարիա։ Ռոստոմի աջակցությամբ եւ մակեդոնական ազատագրական շարժման հայազգի ղեկավարների' Մուցիկի եւ Գագոյի միջնորդությամբ ընդունվել է Սոֆիայի սպայական դպրոցը։ Այն հաջողությամբ ավարտելով՝ 1907 թվականին ստացել է ենթասպայի կոչում եւ վերադարձել է Հայաստան։ Զինվորական գործունեություն 1907 թվականին մտել է ՀՅԴ շարքերը եւ մասնակցություն ունեցել պարսկական հեղափոխական շարժման մեջ։ Զենք եւ ռազմամթերք տեղափոխելու համար Նժդեհը 1909 թվականին վերադարձել է Կովկաս եւ ձերբակալվել ցարական իշխանությունների կողմից։ Բանտերում մնալով ավելի քան երեք տարի՝ մեկնել է Բուլղարիա։ 1912 թվականին, երբ սկսվել է Առաջին Բալկանյան պատերազմը, հայերի՝ Թուրքիայի դեմ կռվելու համար (հանուն Մակեդոնիայի եւ Թրակիայի ազատագրության) բուլղարական բանակի կազմում ստեղծել է կամավորական վաշտ, որի հրամանատարն էր Անդրանիկ Օզանյանը, իսկ տեղակալը՝ Գարեգին Նժդեհը։ Նժդեհը այդ պատերազմի ժամանակ վիրավորվել է։ Հայկական վաշտը, աչքի ընկնելով մի շարք հաղթական մարտերով, հրաժարվել է մասնակցել Բալկանյան Երկրորդ պատերազմին (քանի որ այն վերածվել էր բալկանյան ժողովուրդների ներքին կռիվների, որն ի դեպ շատ «շահավետ» էր թուրքերի համար)։ Այդ կռիվների ժամանակ Նժդեհը վիրավորվել է, պարգեւատրվել է շքերթային սրով, ստացել է ավագ սպայի (поручик) կոչում։ Զորացրվել է 1913 թվականին։ Առաջին աշխարհամարտի նախօրյակին, «ներման» արժանանալով ցարական կառավարության կողմից, Նժդեհը վերադարձել է Կովկաս՝ Թուրքիայի դեմ մղվելիք պատերազմին մասնակցելու պայմանով։ 1914 թվականին նշանակվել է կամավորական 2-րդ գնդի հրամանատար Դրոյի (Դրաստամատ Կանայան) տեղակալ։ 1915 թվականի ապրիլին Նժդեհը Անդրանիկ Օզանյանի հայկական կամավորական ջոկատների կազմում մասնակցել է Դիլումնի ճակատամարտին, որը ղեկավարում էր հայկական կորպուսի հրամանատար գեներալ Թովմաս Նազարբեկյանը։ Ռուսատանի կայսեր 1915 թվականի հոկտեմբերի 5-ի որոշմամբ, բանակի գլխավոր շտաբի 1915 թվականի հոկտեմբերի 25-ի թիվ 563 հրամանով, ռազմական նախարար, զորքերի գեներալ Ա.Պոլիվանովի եւ գլխավոր շտաբի հերթապահ գեներալ-մայոր Ա. Արխանգելսկու ստորագրությամբ սահմանվել է հրամանատարների կողմից տեղում կոչումներ շնորհելու պայմանները եւ կարգը։ Հայկական IV-րդ կորպուսի հրամանատար գեներալ Թովմաս Նազարբեկյանը ի կատար է ընդունել բանակի գլխավոր շտաբի հոկտեմբերի 25-ի թիվ 563 հրամանը եւ Դիլմունի ճակատամարտում օսմանյան բանակի դեմ տարած փայլուն հաղթանակի, բարձր կազմակերպչական ունակությունների համար 1915 թվականի նոյեմբերին սպա Գարեգին Տեր-Հարությունյանին՝ Նժդեհին, արժանացրել է ցարական բանակի կապիտանի կոչմանը։ 1916 թվականին կամավորական 2-րդ գունդը լուծարվել է, եւ Նժդեհը իր ջոկատով անցել է Ալեքսանդրապոլ ու միացել Վան-Կոխպի ռազմաճակատի հատվածի հրամանատար գեներալ Թ. Նազարբեկյանի IV կորպուսին։ 1916-1917 թվականին օսմանյան բանակի դեմ տարած հաղթանակների, Կոխպի հայությանը փրկելու եւ անձնազոհության համար կապիտան Նժդեհը Թովմաս Նազարբեկյանի հրամանագերով արժանացել է Գեորգեւյան ոսկե խաչի 2-րդ եւ Գեորգեւյան արծաթե խաչի 3-րդ աստիճանի պարգեւներին։ Այս պարգեւները տրվում էին մարտում ցուցաբերած անձնազոհության համար։ 1918 թվականի ապրիլին գեներալ Նազարբեկյանի IV կորպուսի կազմում որպես հայ-եզդիական հեծյալ ջոկատի հրամանատար կապիտան Նժդեհը վարել է Կարսի մարզի Ալաջա (հնում՝ Արջո–Առիճ) լեռան եւ Անիի հարակից տարածքների կռիվները օսմանա-թուրքական ջոկատների դեմ եւ ապահովել է հայկական զորամասերի անվտանգ նահանջը Կարսից դեպի Ալեքսանդրապոլ։ Նժդեհին հաջողվել է նաեւ Նիկողայոս Մառի կողմից Անիում պեղված որոշ արժեքավոր նյութեր եւ իրեր իր հետ տեղափոխել Ալեքսադրապոլ։ Մոտենում էր 1918 թվականի մայիսը, վճռվում էր հայոց ճակատագիրը։ Ալեքսանդրապոլում կռվի բռնվելով թուրքական զորքերի դեմ՝ Նժդեհը իր խմբով նահանջել է Վանաձոր (Ղարաքիլիսա)։ Այստեղ էին նահանջել խուճապի մատնված բազմահազար հայ փախստականներ. տեղի ժողովուրդը նույնպես տագնապի մեջ էր։ Սակայն Նժդեհի գլխավորությամբ իրականցվող Ղարաքիլիսայի եռօրյա հերոսամարտով հայությունը հաստատել է իր հարատեւելու կամքը, եւ այդ հավաքական կամքի զորացման գործում, անշուշտ, անուրանալի է Նժդեհի դերը։ Ղարաքիլիսայում վարած կռիվների համար (որոնց ընթացքում վիրավորվել է Նժդեհը) արժանացել է ամենաբարձր՝ քաջության շքանշանի։ Հայաստանի Առաջին Հանրապետություն եւ Լեռնահայաստանի Հանրապետություն Հայաստանի Հանրապետության հռչակումից հետո՝ 1918 թվականի վերջին, Նժդեհը Հայաստանի կառավարության կողմից նշանակվում է Նախիջեւանի գավառապետ, իսկ 1919 թվականի օգոստոսից՝ Կապանի, Արեւիքի եւ Գողթանի (Կապարգողթ) ընդհանուր հրամանատար։ Նժդեհը երբեմն ստիպված էր լինում չհնազանդվել վերին իշխանության հրամաններին։ Մասնավորապես, երբ Ալեքսանդր Խատիսյանի կառավարության կողմից նրան հրամայված էր գաղթեցնել պաշարված Գողթանի հայությունը, Նժդեհը մերժել է այն, եւ, փոխարենը, սրբել է ու տեղահանել գավառի թուրքական բնակավայրերը։ Ըստ 1920 թվականի օգոստոսին Հայաստանի եւ բոլշեւիկների միջեւ կնքված զինադադարի՝ Զանգերզուրը, Արցախը եւ Նախիջեւանը ժամանակավորապես զբաղեցվելու էին կարմիր բանակի կողմից։ Սակայն Նժդեհը որոշում է մնալ Սյունիքում եւ մենակ չթողնել լեռնահայությանը։ Այդ ծանր օրերին էր, որ Նժդեհը հղացել եւ գործի է դրել Դավիթբեկյան ուխտերը։ 1920 թվականի օգոստոսի 25-ին Կապանի Կավարտ գյուղի եկեղեցում Նժդեհի զինվորները ուխտ են արել Դավիթ Բեկի անունով՝ հավատարիմ մնալ հայրենի երկրի ազատությանը, իրենց հրամանատար Նժդեհին եւ կռվել մինչեւ վերջին շունչը։ Անհավասար մարտեր մղելով գերակշիռ 11-րդ կարմիր բանակի դեմ մինչեւ 1921 թվականը, նա լքել է Զանգեզուրը իշխանությունների կողմից երաշխիք ստանալուց հետո միայն, ըստ որի Սյունիքը մնալու էր Հայաստանի կազմում։ 1921 թվականին Նժդեհն իր զինակիցներով անցել է Պարսկաստան։ Այնտեղ մնալով 4 ամիս, նա շուտով հեռացել է Բուլղարիա։ «Ցեղակրոն» շարժում ԱՄՆ-ում Նժդեհը ձեռնամուխ է եղել Դաշնակցության դիրքերի ամրապնդմանը, ինչպես նաեւ Ցեղակրոն շարժման ծավալմանը՝ երկրի հայաշատ վայրերում Ցեղակրոն Ուխտեր հիմնելով։ 1935 թվականին նա լույս է ընծայել «Ամերիկահայությունը - Ցեղը եւ իր տականքը» աշխատությունը, միաժամանակ նպատակ ունենալով ընդլայնել Ցեղակրոն շարժումը եւ այն դարձնել համագաղութային։ 1937 թվականին Նժդեհը հայտարարել է Դաշնակցությունից հեռանալու մասին որոշումը։ 1938 թվականին, Կահիրեում գումարված ՀՅԴ 13-րդ Ընդհանուր ժողովը Նժդեհին կուսակցության շարքերից արտաքսելու մասին վճիռ է կայացրել։ 1937 թվականին, Հայկ Ասատրյանի հետ, որը նույնպես հեռացել էր Դաշնակցությունից, Պլովդիվում սկսել են հրատարակել «Ռազմիկ» ազգայնական թերթը։ 1937 թվականին Սոֆիայում լույս է տեսել Նժդեհի «Իմ պատասխանը» ուսումնասիրությունը՝ նվիրված Սյունիքի հերոսամարտին։ Այդ տարիներին Նժդեհի համար վերստին կարեւորվել եւ հրատապ է դարձել հայությանը մոտեցող պատերազմին հոգեբանորեն նախապատրաստելու եւ նոր բարոյականով սպառազինելու խնդիրը։ Այդ նպատակով 1937-1938 թվականներին Հայկ Ասատրյանի, Ներսես Աստվածատուրյանի եւ այլոց հետ նախաձեռնում է Տարոնական շարժումը։ 1938-1939 թվականներին լույս է տեսել շարժման «Տարոնի Արծիվ» պաշտոնաթերթը։ Ձերբակալություն եւ մահ Նժդեհն իր մասնակցությունն է բերել 1942 թվականի դեկտեմբերին Բեռլինում ստեղծված ու մինչեւ 1943 թվականի վերջը գործած Հայ Ազգային խորհրդի աշխատանքներին (խորհրդի նախագահն էր Արտաշես Աբեղյանը), որի օրգան «Ազատ Հայաստան»-ի փոխխմբագիրն էր (խմբագիր՝ Աբրահամ Գյուլխանդանյան)։ 1944 թվականի սեպտեմբերին խորհրդային զորքերը մտել են Բուլղարիա։ Կասկածվելով Գերմանիայի հետ գաղտնի կապեր ունենալու մեջ՝ 1944 թվականի հոկտեմբերի վերջերին խորհրդային «Սմերշ» բանակային հակահետախուզության գլխավոր վարչության աշխատակիցների կողմից Նժդեհը ձերբակալվել է։ Նրան տեղափոխել են Բուխարեստ, իսկ այնտեղից՝ ինքնաթիռով Մոսկվա եւ բանտարկել Լյուբյանկա բանտում։ 1946 թվականի նոյեմբերին Նժդեհին Մոսկվայից ուղարկել են Երեւան, ուր դատաքննությունը ավարտվել է 1948 թվականին. Նժդեհը դատապարտվել է 25 տարվա բանտարկության, ժամկետը հաշվելով 1944 թվականից (ի դեպ, դատավճիռը կայացվել է ապրիլի 24-ին)։ Նժդեհի ձերբակալությունից հետո, ընտանիքը (կինը եւ զավակը) Սոֆիայից աքսորվել է Բուլղարիայի Պավլիկենի քաղաքը։1947 թվականին Նժդեհը խորհրդային կառավարությանն առաջարկել է հանդուգն մի ծրագիր. սփյուռքում ստեղծել համագաղութային ռազմաքաղաքական կազմակերպություն՝ «Հայկական իռեդենտա», որի նպատակը պետք է լիներ Արեւմտյան Հայաստանի ազատագրումը եւ նրա վերամիավորումը Խորհրդային Հայաստանին։ Առաջարկության մեջ Նժդեհը հանգամանալից անդրադարձել է այդ կազմակերպության ստեղծման՝ պատմականորեն թելադրված անհրաժեշտությանը, նրա ապագա գործունեության ձեւերին, կառուցվածքին եւ այլն։ Թեեւ Նժդեհի առաջարկությունը լրջորեն հետաքրքրել էր խորհրդային ղեկավարներին եւ մի քանի տարի շարունակ ուսումնասիրվում էր ամենատարբեր ատյաններում, սակայն, ի վերջո, այն մերժվել է։ 1948-1952 թվականներին Նժդեհը գտնվել է Վլադիմիրի բանտում, այնուհետեւ՝ մինչեւ 1953 թվականի ամռանը՝ Երեւանի բանտում։ Նժդեհին երկրորդ անգամ Երեւան բերելը, ինչպես վկայում է նրա բանտակից Հովհաննես Դեւեջյանը, պայմանավորված է եղել նրանով, որ Նժդեհը դիմում էր գրել խորհրդային ղեկավարությանը՝ առաջարկելով իր միջնորդությունը Դաշնակցության եւ խորհրդային իշխանության միջեւ հասկացողություն եւ գործակցություն ստեղծելու համար։ Այս խնդրի շուրջ երկար խոսակցություններ են տեղի ունեցել Հայաստանի անվտանգության նախարարի հետ, որոնց արդյունքում 1953 թվականին Նժդեհն ու Դեւեջյանը Երեւանի բանտից համատեղ նամակ են գրել Ս. Վրացյանին (որն այդ ժամանակ Դաշնակցության հետախուզական դպրոցի տնօրենն էր)՝ հորդորելով նրան մերձենալ ռուսներին հակաթուրքական հողի վրա։ Սակայն Մոսկվայում նպատակահարմար չեն համարել նամակն ուղարկելը եւ այն մնացել է որպես միայն փաստաթուղթ։ Այնուհետեւ Նժդեհին նորից տեղափոխել են Վլադիմիր, ուր եւ նա մահացել է 1955 թվականի դեկտեմբերի 21-ին։ Ստանալով բանտային վարչության հեռագիրը Նժդեհի մահվան մասին՝ եղբայրը՝ Լեւոն Տեր-Հարությունյանը, Երեւանից շտապ մեկնել է Վլադիմիր։ Նրան են հանձնել եղբոր զգեստն ու ժամացույցը, իսկ ձեռագրերը՝ ոչ։ Թույլ չի տրվել նաեւ մարմինը տեղափոխել Հայաստան։ Լեւոնը կատարել է եղբոր թաղումը, գերեզմանը ցանկապատել տվել ու տախտակի վրա պատվիրել է ռուսերենով գրել՝ Տեր-Հարությունյան Գարեգին Եղիշի (1886-1955)։ Իր մահից տասնամյակներ անց՝ 1992 թվականի մարտի 30-ին, Նժդեհն անկախ Հայաստանի Հանրապետության դատախազության կողմից արդարացվել է, որի կարիքը երբեք էլ չի զգացել։ Հականժդեհյան քաղաքականություն Ռուսական քաղաքականությունն ընդդեմ Նժդեհի Ռուսական միջավայրի համար Նժդեհը բավականին ոչ միանշանակ ընկալվող կերպար է, ռուսական որոշ ուժեր նրան ներկայացնում են որպես «ֆաշիստ»։ 2016 թվականի մայիսի 28-ին Հայաստանի առաջին հանրապետության 98-ամյակի առթիվ Երեւանում բացվել է Գարեգին Նժդեհի արձանը, ինչին հաջորդել են ռուսական լրատվամիջոցների քննադատական ելույթները. Ռուսաստանի արտաքին գործերի նախարարության խոսնակ Մարիա Զախարովան հայտարարել է, որ «Մոսկվան զարմացած է Երեւանում ֆաշիստական գեներալի արձանի տեղադրմամբ»։ Ադրբեջանական քաղաքականությունն ընդդեմ Նժդեհի Հակահայկական քարոզչության մեջ Ադրբեջանի վարած քաղաքականության համար առանձնահատուկ կարեւորություն ունի Գարեգին Նժդեհի դեմ արշավը։ Հայկական որոշ ուժերի քաղաքականությունն ընդդեմ Նժդեհի Հայաստանի որոշ քաղաքական գործիչներ եւ քաղաքական ուժերի ներկայացուցիչներ, ովքեր համարվում են ադրբեջանամետ կամ թուրքամետ, Գարեգին Նժդեհին համարում են «ֆաշիստ»։ Այդպիսի գործիչներից է Նիկոլ Փաշինյանի կառավարության ԿԳՄՍ նախարար Ժաննա Անդրեասյանը։ Պարգեւներ Երկերի մատենագիտություն Գարեգին Նժդեհը հեղինակել է բազմաթիվ գրքեր, որոնք հետագայում վերատպվել են։ Տարբեր հեղինակների կողմից Գարեգին Նժդեհին եւ նրա գործունեությանն են նվիրված բազմաթիվ գրքեր։ Հրապարակումներ 1923 թվականին լինելով Բուխարեստում՝ Նժդեհը տեղի «Նոր Արշալույս» թերթում հանդես է եկել «Իմ խոսքը - Թե ինչո՞ւ զենք բարձրացրի խորհրդային զորքերի դեմ» հոդվածաշարով։ Այդ տարիներին Նժդեհը հանգամանալից անդրադարձել է Սյունիքի կռիվների պատմությանը՝ 1923-1925 թվականներին ընդարձակ հոդվածաշարով հանդես գալով Բոստոնի «Հայրենիք» ամսագրում։ 1924-1925 թվականներին նա հրապարակումներ է ունեցել Պլովդիվում լույս տեսնող «Հայաստան» դաշնակցական թերթում։ Մասնավորապես, 1924 թվականին այստեղ տպագրվել են առանձին գլուխներ նրա «Էջեր իմ օրագրեն»-ից, որը նույն տարի լույս է տեսել առանձին գրքույկով, Կահիրեում։ 1926 թվականին Նժդեհը սկսել է հանդես գալ Սոֆիայում լույս տեսնող «Արաքս» թերթում, ուր տպագրել է նրա «Բաց նամակներ հայ մտավորականությանը» շարքը։ Գրականության ցանկ Դաշնակցութեան պանթէոնը, Ալեքսանդրապոլ, 1917։ Զորաշարժային կանոնադրութիւն, Երեւան, 1918։ Խուստուփեան կանչեր, Գորիս, 1921։ Էջեր իմ օրագրէն, Գահիրէ, 1924։ Որդիների պայքարը հայրերի դէմ, Սալոնիկ, 1927։ Բաց նամակ հայ մտաւորականութեան, Պէյրութ, 1929։ Ցեղի ոգու շարժը, Սօֆիա, 1932։ Ամերիկահայութիւնը. ցեղը եւ իր տականքը, Սօֆիա, 1935։ Իմ պատասխանը, Սօֆիա, 1937։ Բանտային գրառումներ, Երեւան, 1993։ Զորաշարժային կանոնադրություն։ Խուստուփյան կանչեր, Երեւան, 1993, 56 էջ։ Էջեր իմ օրագրեն։ Բաց նամակ հայ մտավորականության։ Որդիների պայքարը հայրերի դեմ, Երեւան, 1998, 160 էջ։ Ցեղակրոնության ուխտ, Երեւան, 1998, 16 էջ։ Ցեղի հավիտենական զենքը, Երեւան, 1998, 87 էջ։ Ազատ Սիւնիք, Պէյրութ, 1999, 176 էջ։ Լեռնահայաստանի գոյամարտը, Պէյրութ, 1999, 44 էջ։ Ցեղի արթնություն, Երեւան, 1999, 36 էջ։ Ամերիկահայությունը՝ ցեղը եւ իր տականքը, Երեւան, 2000։ Ցեղի ոգու շարժը, Երեւան, 2000։ Ցեղի ոգու շարժը։ Ամերիկահայությունը՝ ցեղը եւ իր տականքը, Երեւան, 2000, 118 էջ։ Ցեղակրօնութիւնն իբր յաղթանակի զօրոյթ։ Ցեղային արթնութիւն։ Ինչ է ցեղակրօնութիւնը, Երեւան, 2001, 48 էջ։ Հատընտիր, Երեւան, 2001, 405 էջ։ Էջեր իմ օրագրեն։ Բաց նամակ հայ մտավորականության, Երեւան, 2002, 52 էջ։ Երկեր, հատ. 1, Երեւան, ՀՀ ԳԱԱ հրատ., 2002, 532 էջ։ Երկեր, հատ. 2, Երեւան, ՀՀ ԳԱԱ հրատ., 2002, 504 էջ։ Նամականի (1920-1921), Երեւան, 2002, 48 էջ։ Նորահայտ մասունքներ, Երեւան, 2002, 20 էջ։ Մեծ գաղափար (նորահայտ մասունքներ), Երեւան, 2003, 80 էջ։ Որդիների պայքարը հայրերի դէմ, Պէյրութ, 2005, 127 էջ։ Հատընտիր /երկրորդ լրացված հրատարակություն/, Երեւան, 2006, 706 էջ։ Բաց նամակ Մայքլ Արլենին, Լոս-Անջելես, 2008։ Հայ ռազմիկին (Հաղթելու արվեստը), Երեւան, 2010, 64 էջ։ Աշխարհայեցողություն, Երեւան, 2011, 28 էջ։ Նորահայտ նամակներ, Երեւան, 2011։ Գրական երկեր, Երեւան, 2012, 216 էջ։ Բանտային կյանք։ Նամակներ։ Գրառումներ, Երեւան, 2016, 187 էջ։ Հիշի'ր պատերազմը։ Խուստուփյան կանչեր, Երեւան, 2017, 148 էջ։ Հիշատակ 1986 թվականի դեկտեմբերի 31-ին Երեւանում բացված մետրոպոլիտենի կայարանը Հայաստանի անկախության հռչակումից հետո վերանվանվել է Գարեգին Նժդեհի անունով։ Երեւանի 2-րդ ամենամեծ հրապարակը, որը գտնվում է Շենգավիթ համայնքում, վերանվանվել է Գարեգին Նժդեհի անունով։ Երեւանի Շենգավիթ եւ Էրեբունի վարչական շրջաններում Գարեգին Նժդեհի անունով փողոց կա։ Հրազդան քաղաքի հիմնական ճանապարհը կոչվում է Գարեգին Նժդեհի փողոց։ 2001 թվականին Սյունիքի մարզի Կապան քաղաքում բացվել է Գարեգին Նժդեհին նվիրված հուշարձան։ 2013 թվականին Panarmenian films-ը նկարահանել է գեղարվեստական կինոնկար, որը պատմում է հայազգի ռազմաքաղաքական գործիչ, սպարապետ Գարեգին Նժդեհի անցած ուղու մասին։ 2016 թվականի մայիսի 25-ին Երեւանի Կենտրոն վարչական շրջանում՝ Նալբանդյան-Արամի-Բուզանդի-Հանրապետության փողոցներին հարակից զբոսայգում, բացվել է Գարեգին Նժդեհի հուշարձանը։ 2020 թվականի հուլիսին Բուլղարիայի ՊՆ ռազմական հեռուստաալիքը նկարահանել է ֆիլմ՝ նվիրված Գարեգին Նժդեհին, որն անվանվել է նրա «Թափառական» մականունով։ Գարեգին Նժդեհին նվիրված հուշակոթողներ Գարեգին Նժդեհի հավերժացումը հասարակական մակարդակում Գրականություն Արմէն Սիւնի, Հայկական վաշտը Անդրանիկի առաջնորդութեամբ 1912-1913 թթ. Պալկանեան պատերազմում, Պաքու, 1914, 148 էջ։ Արնոտ գիրք (կազմեց՝ Ասլան Շահնազարեան), Գորիս, 1921։ Ազատ Սիւնիք (սեւ էջեր եւ փաստեր բոլշեւիկների հնգամսեայ գործունէութիւնից), Գորիս, 1921։ Վարդան Գէորգեան, Լեռնահայաստանի հերոսամարտը (1919-1921 թթ.), Պուքրէշ, 1923, 173 էջ, 2-րդ հրատ., Երեւան, 1991, 189 էջ, 3-րդ հրատ., Երեւան, 2010, 169 էջ։ Աւօ, Նժդեհ (Կեանքն ու գործունէութիւնը։ Նշխարներ, Վկայութիւններ), Պէյրութ, 1968, 527 էջ, 2-րդ հրատ., Լօս Անճելըս, 1989, 524 էջ։ Արմէն Սեւան, Բանտարկեալի մը յուշերը (Տառապանքի տարիներ Գ. Նժդեհի հետ), Պուենոս Այրէս, 1970, 204 էջ, 2-րդ հրատ., Երեւան, 2012, 258 էջ։ Մուշեղ Լալայան, Գարեգին Նժդեհի կյանքն ու գործունեությունը, Երեւան, 1997։ Արցախ Բունիաթյան, Սպարապետի վերադարձը, Երեւան, 1999, 2-րդ հրտ., Երեւան, 2002, 205 էջ։ Արամ Սիմոնյան, «Զանգեզուրի գոյամարտը» 1920-1921 թթ., Երեւան, 2000։ Արտակ Վարդանյան, Նժդեհյան մասունքներ, Երեւան, 2001։ Վլադիմիր Ղազախեցյան, Նժդեհը Զանգեզուրում (1920 թվականի վերջ - 1921 թ.), Երեւան, 2001, 108 էջ։ Սպարապետ Նժդեհ, Պէյրութ, 2001։ Վարագ Առաքելյան, Նժդեհ, Երեւան, 1989, 160 էջ։ Ռաֆայէլ Համբարձումեան, Վարք Նժդեհի։ Ասոյթներ, Երեւան, 2001, 248 էջ + 48 էջ ներդիր։ Ռաֆայէլ Համբարձումեան, Գարեգին Նժդեհ (Ամբողջական կենսագրութիւն), Երեւան, 2007։ Արմէն Սիւնի, Հայկական վաշտը Բալկանեան պատերազմում 1912-1913 թթ., Սօֆիա, 1926։ Արմէն Սիւնի, Հայկական զօրամասը Բալքան-թուրք պատերազմին մէջ, Երեւան, 2009, 72 էջ։ Ավագ Հարությունյան, Գարեգին Նժդեհը եւ 1921 թ. Թավրիզյան դատավարությունը, Երեւան, 2001, 320 էջ։ Սեպուհ, Էջեր իմ յուշերէն, հատոր 1, Պոսթըն, 1925, 519 էջ։ Սեպուհ, Էջեր իմ յուշերէն, հատոր 2, Պոսթըն, 1929, 315 էջ։ Ասլան Ստեփանեան, Յուշեր, Թեհրան, 1966։ Սիմոն Վրացեան, Կեանքի ուղիներով, Գ. հատ., Պէյրութ, 1963, 278 էջ։ Սիմոն Վրացեան, Կեանքի ուղիներով, Զ. հատ., Պէյրութ, 1967, 348 էջ։ Սիմոն Վրացեան, Հայաստանի Հանրապետութիւն, Փարիզ, 1928, 2-րդ հրտ., Պէյրութ, 1968, 3-րդ հրտ., Թեհրան, 1982, 4-րդ հրտ., Երեւան, 1993, 704 էջ։ Հրաչիկ Սիմոնյան, 1912-1913 թթ. Բալկանյան պատերազմները եւ հայերը, Երեւան, 2014, 504 էջ։ Հայոց պատմություն, հատ. 4, գիրք 1. Նորագույն շրջան. 1918-1945 թթ., Երեւան, ՀՀ ԳԱԱ հրատ., 2010։ Բանբեր Հայաստանի արխիվների, Երեւան, 1991, թիվ 1-2, 1992, թիվ 1-2, 3։ Աշոտ Պետրոսեան, Գարեգին Նժդեհը եւ քրիստոնեութիւնը, Երեւան, 2001, 116 էջ։ Արտակ Վարդանյան, Նժդեհյան մասունքներ, Երեւան, 2001։ Գարեգին Նժդեհ - 115 (Գիտաժողովի նյութեր), Երեւան, 2001, 134 էջ։ Միրզոյան Վ., Գարեգին Նժդեհի փիլիսոփայությունն ու լեզվաշխարհը, Երեւան, 2001, 26 էջ։ Սեյրան Զաքարյան, Գարեգին Նժդեհ (ճեպանկար), Երեւան, 2001, 66 էջ։ Սպարապետ Նժդեհ, Պէյրութ, 2001, 32 էջ։ Ազատ Սյունիք։ Արնոտ գիրք, խմբ. Ավագ Հարությունյան, Երեւան, 2007, 136 էջ։ Գեւունց Գ., Նժդեհը Սյունիքում 1919-1921 թթ., Երեւան, 2007, 96 էջ։ Մարտին Զիլֆուղարյան, Լեռնահայաստանի հանրապետությունը։ Սյունիքի սահմանադրությունը, Գորիս, 2008, 72 էջ։ Ծանոթագրություններ Արտաքին հղումներ Գարեգին Նժդեհ. Ցեղակրոնություն ՀամաՀայկական Էլ. Գրադարանի կայքում Գարեգին Նժդեհի թվային գրքերը Գարեգին Նժդեհի Ցեղակրոն շարժում Գարեգին Նժդեհի մասին գրքեր ԵՊՀ Հայագիտական հետազոտությունների ինստիտուտի կայքում Գարեգին Նժդեհ. Հատընտիր Մեր մեծերը. Գարեգին Նժդեհ - https://www.youtube.com/watch?v=aP_IagJ-XAg Հայ գեներալներ Հայ ֆիդայիներ Հայ քաղաքական գործիչներ Հայ փիլիսոփաներ Քաղաքական կեղծանուններ ՀՅԴ անդամներ 20-րդ դարի հայ քաղաքական գործիչներ Առաջին համաշխարհային պատերազմին մասնակցած հայեր Գարեգին Նժդեհ Հայ հեղափոխականներ Առաջին համաշխարհային պատերազմին մասնակցած ռուսական ռազմական գործիչներ Սանկտ Պետերբուրգի պետական համալսարանի շրջանավարտներ Հայ պետական գործիչներ


text: Հայկ նահապետ (նաեւ Հայկ թագավոր, Հայկ դյուցազուն, Հապետոսթյան Հայկ), լեգենդար հերոս, հայոց անվանադիր նախնին։ Մովսես Խորենացին իր «Հայոց պատմություն» աշխատությունում գրի առնված ավանդազրույցում նրան անվանում է նախահայր։ Համաձայն Աստվածաշնչի՝ Հայկը Հաբեթի սերունդներից էր եւ այդ պատճառով երբեմն անվանվում է Հաբեթոսթյան Հայկ։ Ըստ Մովսես Խորենացու, Հայկը սերում է Նոյի կրտսեր որդի Հաբեթից, Հայկը Նոյի 5-րդ սերունդն է։ Մ. Խորենացին «Հայոց Պատմություն»-ում գրում է, որ Հայկը ապստամբեց Բաբելոնի տիրակալ Բելի (Belus/Belos) դեմ, Վանա լճի մոտ Հայկը պատերազմեց Բելի դեմ, ջարդեց նրա զորքը, սպանեց նրան ու դրեց հայոց պետության հիմքը, ըստ այդմ՝ մեր երկիրը կոչվեց Հայք։ 11-րդ դարի վրաց պատմիչ Լեոնտի Մրովելուին վրացիների ծագումը ներկայացնելիս նշում է որ, Հայկը որդին է Թորգոմի։ Ըստ նույն պատմիչի՝ Թորգոմը ուներ 8 զավակ։ Կովկասյան բոլոր ժողովուրդները, ըստ նրա, սերում են Թորգոմի զավակներից, նրանց մեջ առաջինը հայերի նախահայր Հայկն է, երկրորդ զավակը վրացիների նախահայր Քարթլոսն է (Kartlos), ապա՝ աղվանների եւ մյուսների։ Վրացիները Հայաստանը անվանում են Սոմխեթի (Սոմխիթի)։ Այս եզրույթը վրացի եւ հայ ուսումնասիրողները լուրջ ուսումնասիրել են, սակայն նրանց եզրակացությունները բավարար չեն եւ համահունչ չեն ինչպես Մովսես Խորենացու, այնպես էլ Լեոնտի Մրովելիի կողմից հիշատակվող Հայկ/Հայոս անվան եւ Հայաստան երկրի անվան ծագման ավանդաբանության հետ։ Հայկի նախնիները (աստվածաշնչյան տեսակետ) Ըստ Աստվածաշնչի Հայկը Նոյի հինգերոդ սերունդ է։ Համաձայն 9-րդ դարի վրացի պատմիչ Լեոնտի Մրովելլու «Քարթլիս Ցխովրեբա » «վիրաց թագավորների պատմության» Թորգոմը ուներ ութ զավակ Գաոս-Հայկ, Քարթլոս-Վրացի,Բարդոս-Ավար,Մովական-Ուդին,Լեկոս-Լեզգին,Էրոս-Դարգին, Կավկաս-Նախ,Էգրոս-Աբխազ։ Բնութագրում Հայկը վայելչակազմ էր,թիկնավետ, գեղագանգուր մազերով, վառվռուն աչքերով, հաստ բազուկներով։ Սա քաջ եւ երեւելի հանդիսացավ հսկաների մեջ, դիմադրող այն բոլորին, ովքեր ձեռք էին բարձրացնում բոլոր հսկաների եւ դյուցազունների վրա տիրապետելու։ Հայկ եւ Բել Հայկ թագավորի կյանքի հայտնի դրվագներից է նրա պատերազմը բաբելոնյան առաջնորդ Բելի դեմ։ Բաբելոնյան աշտարակաշինության խառնաշփոթի ընթացքում Տիտանյան Բելը ինքն իրեն հռչակում է աշխարհակալ եւ պարտադրում այլոց պաշտել իրեն։ Սակայն Հայկը չի ճանաչում Բելի ինքնակոչ իշխանությունը իր հարազատները եւ ցեղակիցները նույնպես։ Ըստ Մովսես Խորենացու՝ Բաբելոնում իր անդրանիկ զավակի՝ Արամանյակի (Արմեն) ծնվելուց հետո Հայկը երեք հարյուր այլ ցեղակից ընտանիքների հետ միասին վերադառնում է Հայք։ Հայրենիք ժամանելուն պես, Հայկը բնակություն է հաստատում Տուրուբերանի Հարք գավառում։ Հարք անունը մեկնաբանվում է որպես «հայրեր»,; Այդ ընթացքում Բելը, դառնալով Ասորեստանի տիրակալ, մեծ բանակով ներխուժում է Հայք։ Հայկի թոռ Կադմոսը, որը բնակություն էր հաստատել Հայկական լեռնաշխարհի հարավում՝ Կորճայքում, Արարադ լեռան ստորոտում, զգուշացնում է Հայկին Բելի արշավանքի վերաբերյալ։ Հայկը իր բազմաթիվ զավակներով եւ թոռներով Հայկաշենից մեկնում է (Վանա լճի հյուսիսային ափի եզրով) դեպի այժմյան Վան քաղաքը։ Վանից հարավ ընկած Հայոց Ձոր կոչվող գետի հովիտում Հայկը եւ Բելը իրենց բանակներով դուրս են գալիս միմյանց դեմ։ Հայկն իր բանակը դասավորում է եռանկյունաձեւ գետի հյուսիսային (աջ) ափին, աջից եւ ձախից տեղադրելով իր ավագ որդուն եւ թոռանը՝ Արամանյակին եւ Կադմոսին։ Սակայն Բելը, տեսնելով իր զորքի ակնհայտ քանակական առավելությունը, Հայկի փոքրաթիվ ռազմիկների համեմատ, հրամայում է իր զինվորներին ամբոխով անցնել գետը եւ հարձակվել Հայկի եւ իր զորախմբի վրա։ Ինքը Բելը խուսափում է մարտից, փոխարենը բարձրանալով մի բլրի վրա, որտեղից հետեւում է մարտին։ Ճակատամարտի ամենաթեժ պահին, Հայկը նկատում է Բելին բլրի վրա, անցնում է գետը եւ եռաթեւ նետով նետահարում է նրան։ Քանի որ Հայկի նետը երկաթե ծայր ուներ, իսկ Բելի լաթերը պղնձե էին, Հայկի արձակած նետը անցնում է Բելի լաթերի միջով եւ մեխում նրան գետնին։ Տեսնելով Բելի մահը՝ նրա զորքը սարսափահար փախուստի է դիմում։ Հայկը հրամայում է ռազմադաշտի մոտ կառուցել ամրոց, որը անվանում է Հայկաբերդ։ Այդ ամրոցի մնացորդները պահպանվել են մինչ օրս։ Բելի դիակը Հայկը հրամայում է տանել Հարք եւ, թաղելով Հայկաշենից ոչ հեռու, բլուր դարձնել նրա գերեզմանը՝ ի զգուշացում բոլոր օտարներին, ով կհանդգնի հարձակվել Հայկի հայրենիքի վրա։ Այս հաղթանակից հետո ապրելով երկար տարիներ, Հայկի արեւը (հոգին) համբարձվում է երկինք եւ դառնում Օրիոն համաստեղությունը, որը հայերը անվանում են Հայկի համաստեղություն։ Առասպելաբանություն Ըստ որոշ հեղինակների՝ չնայած որոշ առասպելական դրվագների, Հայկի մասին պատմությունը հիմնված է իրական պատմական իրադարձությունների վրա եւ արտացոլում է վաղ, դեռեւս նահապետական հայկական ցեղախմբերի պատերազմները հյուսիսային Միջագետքից Հայկական լեռնաշխարհ ներխուժող ցեղերի դեմ։ Բացի այդ, Հայկի անունը եւ առասպելացված արարքները հիշատակվում են նաեւ արեւմտաիրանական ցեղերի մոտ եւ գտել են իրենց արտացոլումը Ավեստայում Հայոշյանգ (Հուշանգ) անվան տակ։ Ժառանգներ Ըստ Մովսես Խորենացու եւ այլ հայ պատմագիրների՝ Հայկից է սերում Հայկազունիների արքայատոհմը։ Այդ ազնվական հարստության վերջին ներկայացուցիչը՝ Վահե արքան զոհվեց Գավգամելում, Հայքն Ալեքսանդր Մակեդոնացու արշավանքից պաշտպանելիս։ «Հաբեթի սերունդների Ցանկը սահմանել եւ առաջադրել է Մովսես Խորենացին, որպես Հին Կտակարանի ազգաբանության ցանկերին այլընտրանք, քանզի, Պատմահայրը բողոքում է. «ս. գիրքը յուրայիններին (հրեաներին. հեղ) զատելով իբրեւ իր սեփական ազգ՝ մյուսներին լքեց, իբրեւ արհամարհելի եւ իր կողմից նշանակվելու անարժան...(հավելելով) մեր Հաբեթի սերունդները բոլորովին չկան»։ Խորենացին առաջադրել է սեփական՝ Նոյի Հաբեթ որդու ազգաբանության Ցանկ, հավելելով, որ այն ավելի հավաստի է, քան Ծննդոց բաժնի ցանկերը, քանի որ այնտեղ Հաբեթի սերունդները բացակայում են(Մ. Խորենացի, ՀՊ, էջ՝ 77-78)։ Ի տարբերություն իրենից առաջ եւ հետո պատմություններ գրող պատմիչների, Պատմահայրը ազնվորեն թվարկում է, թե Հաբեթի ազգաբանությունը ճշտելիս, ինքը ինչ աղբյուրներից է օգտվել՝ Աբյուդենոս, Կեփաղիոն, հունարեն գրականություն, իսկ Հին Կտակարանի Ծննդոց բաժնի ազգանության ցանկերը որեւէ հավաստի աղբյուրներ չունեն։ Սկսած Խորենացուց, մեր բոլոր պատմիչները անփոփոխ են թողել «Հաբեթից սկսվող ազգաբանության», այդ թվում «Առաջին հայկյանների»՝ Հայկից մինչեւ Արա Գեղեցիկ» Հայկազունի առաջնորդների Ցանկը։ Ըստ Խորենացու մի շարք հայոց ազնվական տոհմեր իրենց ակունքների սկիզբ են համարում Հայկ Նահապետին։ Դրանցից են Բզնունիները, Խորխոռունիները, Մանդակունիները, Վահեւունիները, Վարաժնունիները, Առանշահիկները եւ այլն։ Ժամանակակից գիտնականների մի մասը այլեւս հրաժարվում է դիտարկել Հայկին որպես զուտ առասպելական անձ եւ հակված է ներկայացնել նրան որպես հայոց հերթական թագավոր, ով մեծ ավանդ է ունեցել հայկական արժեհամակարգի պահպանման եւ տարածման գործում։ Տես նաեւ Հայկազունիներ Հայկ եւ Բել Բել Ծանոթագրություններ Արտաքին հղումներ Հայկ թագավորը Հայոց նահապետեր Հայկազունիներ Նախնադարյան Հայաստան Հայկական աստվածներ Հայկ նահապետ Արեւմտյան Ասիայի պատմություն