text: Իսպանիա ( ՄՀԱ՝ ), պաշտոնական անվանում՝ Իսպանիայի Թագավորություն (), պետություն Եվրոպայի հարավ-արեւմուտքում։ Զբաղեցնում է Պիրենեյան թերակղզու հիմնական տարածքը, Միջերկրական ծովում գտնվող Բալեարյան, Պիտիուսյան եւ Ատլանտյան օվկիանոսում գտնվող Կանարյան կղզիները։ Արեւմուտքում սահմանակից է Պորտուգալիային, հյուսիսում՝ Ֆրանսիային եւ Անդորրային, հարավում՝ Ջիբրալթարին։ Ըստ պետական կառավարման՝ սահմանադրական միապետություն է։ Հյուսիսում եւ արեւմուտքում Իսպանիայի ափերը ողողվում են Ատլանտյան օվկիանոսի ջրերով, իսկ հարավում եւ արեւելքում՝ միջերկրածովյան ջրերով։ Պաշտոնական լեզուներն են իսպաներենը (ամբողջ տարածքում), կատալոներենը, բասկերենը, գալիցիերեն եւ արագոներենը։ Իսպանիայի բնակչությունը 46 528 966 մարդ է (2018)։ Մայրաքաղաքը Մադրիդն է։ Խոշորագույն քաղաքներն են Մադրիդը, Բարսելոնան, Վալենսիան, Սեւիլյան, Սարագոսան եւ Մալագան։ Իսպանիան երկրորդ ամենամեծ երկիրն է Արեւմտյան Եվրոպայում եւ Եվրոպական միության տարածքում եւ հինգերորդ խոշորագույն երկիրը Եվրոպայում։ Ժամանակակից Իսպանիան ժողովրդավարական կազմակերպված խորհրդարանական կառավարման համակարգով սահմանադրական միապետություն է։ Իսպանիան զարգացած երկիր է եւ 2015 թվականին ՀՆԱ-ի ծավալով աշխարհի խոշորագույն տնտեսությունների ցանկում զբաղեցնում էր 14-րդ հորիզոնականը։ Իսպանիայի տնտեսության համար հիմնական խնդիրը դարձավ տնտեսական ճգնաժամը։ Իսպանիան անդամակցում է Միավորված ազգերի կազմակերպությանը, ՆԱՏՕ-ին, ՏՀԶԿ-ին եւ ԱՀԿ-ին։ Անվանում España անվանման «իսպաներեն» ու «իսպանական» ածանցումների ծագման վերաբերյալ կան մի քանի կարծիքներ։ Հռոմեական կայսրության կողմից տրված Հիսպանիա անվանումը կարող է սերել բանաստեղծների կողմից օգտագործվող Հեսպերիա տերմինից, քանի որ հույներիը Իտալիան անվանել են Հեսպերիա, (), որը հայերեն թարգմանաբար նշանակում է «արեւմտյան երկիր» կամ «երկիր, որտեղ արեւը մայր է մտնում», իսկ Իսպանիան, որն ավելի հեռու արեւմուտքում էր գտնվում, անվանել են Հեսպերիա Ուլտիմա։ Անվանումը կարող է ունենալ նաեւ Կարթագենյան ծագում՝ Ի-Շպանիա, որը նշանակում է «նապաստակների երկիր» կամ «ծայրամաս», քանզի Իսպանիան գտնվում է Միջերկրական ծովի ծայրին։ Տարածաշրջանից պեղվել են նաեւ հռոմեական Հադրիանոս կայսեր ժամանակաշրջանի մետաղադրամներ, որոնց վրա պատկերված էր կնոջ կերպար, ոտքերի մոտ՝ ճագար։ Կա նաեւ այլ բացատրություն España անվանման ծագման վերաբերյալ, ըստ որի` բասկերեն Էզպաննա նշանակում է «ծայրամաս» կամ «սահման». եւս մեկ հղում այն փաստին, որ Պիրենեյան թերակղզին գտնվում է Եվրոպայի հարավարեւմտյան սահմանին։ Հումանիստ Անտոնիո դը Նեբրիխան առաջ քաշեց մեկ այլ վարկած, ըստ որի Հիսպանիա բառը ծագել է իբերերեն «Հիսպալիս» բառից, որը նշանակում է «քաղաք արեւմտյան երկրում»։ Պատմություն Ներկայիս Իսպանիայի ամենահին ճանաչված ազգերը եղել են կելտերը եւ իբերները։ Հռոմեական կայսրության կողմից Պիրենեյան թերակղզու մեծ դժվարությամբ զավթումից հետո այն դարձավ կայսրության շրջան եւ անվանվեց Հիսպանիա։ Վաղ միջնադարում այն գտնվում էր գերմանական ցեղերի, հատկապես վեստգոթերի հպատակության ներքո, իսկ այնուհետեւ նվաճվեց մուսուլմանների կողմից։ Երկարատեւ ու դժվար պայքարի արդյունքում (Ռեկոնկիստա) քրիստոնեական թագավորությունը, որը գտնվում էր թերակղզու հյուսիսում, մուսուլմաններին դուրս մղեց երկրից, որոնց վերջին մնացորդները դուրս մղվեցին Գրանադայից 1492 թվականին։ Նույն թվականին Քրիստափոր Կոլումբոսը հայտնաբերեց Ամերիկան։ Թագավորությունը բարգավաճեց եւ 16-րդ դարում եւ 17-րդ դարի սկզբներին դարձավ ամենահզորը Եվրոպայում։ 1899 թվականին Իսպանիան 20 միլիոն դոլարի դիմաց ԱՄՆ-ին զիջեց Գվատեմալան, Կուբան, Պուերտո Ռիկոն եւ Ֆիլիպինները։ Շարունակական պատերազմները եւ այլ խնդիրներ հանգեցրին թագավորության թուլացմանը։ 19-րդ դարի սկզբին Ֆրանսիայի ներխուժումն Իսպանիա քաոսի մեջ դրեց վերջինիս, անկախության համար մղվող պայքարը քայքայեց թագավորության մեծ մասը եւ երկիրը դրեց քաղաքապես անկայուն վիճակի մեջ։ 20-րդ դարում երկիրը տուժեց քաղաքացիական կործանարար պատերազմի պատճառով, եւ իշխանության եկավ ավտորիտար կառավարությունը, սակայն այն ավարտվեց նշանակալից տնտեսական աճով։ Ժողովրդավարությունը վերականգնվեց 1978 թվականին խորհրդարանական սահմանադրական իշխանության տեսքով։ 1986 թվականին Իսպանիան միացավ Եվրամիությանը, վերականգնեց մշակույթը եւ ունեցավ կայուն տնտեսական աճ։ Նախապատմություն եւ նախահռոմեական ժողովուրդ Անտապուերկայում իրականացված հնէաբանական պեղումներից պարզվել է, որ Պիրենեյան թերակղզում մարդը բնակություն է հաստատել դեռեւս 1.2 միլիոն տարի առաջ։ Ժամանակակից բնակչությունը բնակություն է հաստատել թերակղզում 32.000 տարի առաջ` տեղափոխվելով հյուսիսից։ Լավագույն վկայությունները հյուսիսային Իբերիայում գտնվող Կանտաբրիա բնակավայրի Ալտամիրա քարանձավում պահպանված հանրահայտ նկարներն են։ Հնէաբանական եւ գենետիկական տվյալները հանգեցնում են այն մտքին, որ Պիրենեյան թերակղզին Եվրոպայում մարդկության խոշորագույն ապաստաններից մեկն է եղել, որտեղից Հյուսիսային Եվրոպան վերաբնակեցվել է վերջին Սառցե դարաշրջանից հետո։ Պիրենեյան թերակղզու երկու հիմնական պատմական ազգերը եղել են իբերիացիները եւ կելտերը։ Իբերիացիները բնակվել են Միջերկրական ծովի կողմում՝ սկսած հյուսիսարեւելյան հատվածից մինչեւ հարավարեւելյան հատվածը։ Կելտերը բնակվել են Ատլանտյան մասում՝ հյուսիսում եւ կենտրոնում, Պիրենեյան թերակղզու հյուսիսարեւմտյան եւ հարավարեւմտյան հատվածներում։ Բասկերը բնակեցրել են արեւմտյան մասում գտնվող Պիրենեյան լեռները եւ հարթավայրային գոտին։ Հռոմեական վկայություններ կան այն մասին, որ Իսպանիայում բնակվել են լիգուրներ, սակայն նրանց գոյության պատմական շրջանի մասին ոչինչ հայտնի չէ։ Պիրենեյան թերակղզու հարավում է գտնվել կիսաառասպելական քաղաք Տարտեսոսը (մ.թ.ա 1100 թվական), որը ոսկյա եւ արծաթյա զարդերի առեւտրով էր զբաղվում փյունիկեցիների եւ հույների հետ։ Այս մասին հիշատակվում է Ստրաբոնի մոտ եւ Սոլոմոնի գրքում։ Մ.թ.ա. 500-300 թվականներին փյունիկեցի եւ հույն նավաստիներն առեւտրական բնակավայրեր են հիմնում Միջերկրական ծովի երկայնքով։ Կարթագենացիների հսկողության տակ էր Միջերկրական ծովի առափնյա մեծ հատվածը մինչեւ հռոմեացիների հաղթանակը։ Հռոմեական կայսրություն եւ Գոթական թագավորություն Կարթագենի հետ պատերազմի ընթացքում հռոմեացիները մ. թ. ա 210-205 թվականներին գրավեցին Կարթագենի բոլոր առեւտրային գաղութները Միջերկրական ծովի երկայնքով։ Հռոմեացիներից պահանջվեց մոտ երկու դար Պիրենեյան թերակղզուն ամբողջությամբ տիրելու համար, որը նրանց տիրապետության տակ մնաց մոտ 6 դար։ Հռոմեական տիրապետությունը բերեց օրենքների, լեզուների եւ ճանապարհների միավորում։ Կելտերի եւ իբերիացիների մշակույթները տարեցտարի հռոմեացվեցին (լատինացվեցին) Հիսպանիայի տարբեր մասերում տարբեր արագությամբ։ Տեղի առաջնորդներին ընդունեցին որպես Հռոմեական արիստոկրատներ։ Հիսպանիան ծառայում էր որպես հռոմեական շուկայի ամբար եւ նրա նավահանգիստներից արտահանվում էին ոսկի, բուրդ, ձիթապտղի յուղ եւ գինի։ Գյուղատնտեսական արտադրությունն աճեց ոռոգման համակարգերի ներդրման հետ, այդ համակարգերից մի քանիսը դեռ շահագործվում են։ Հռոմեական կայսրեր Տրայանոսը Թեոդոսիս I-ը եւ փիլիսոփա Սենեկան ծնվել են Հիսպանիայում։ Բանաստեղծներ Մարցիալիսը, Քուինտիլիանուսը եւ Լուկանոսը նույնպես ծնվել են Իսպանիայում։ Քրիստոնեությունը տարածվեց Հիսպանիայում մ.թ. առաջին դարում եւ մեծ տարածում գտավ Հիսպանիայի քաղաքներում երկրորդ դարում։ Իսպանիայի այժմյան լեզվի, մշակույթի եւ օրենքի որոշ տարրեր սերում են այս ժամանակներից։ Արեւմտյան հռոմեական տիրապետության թուլացումը Հիսպանիայում սկսվեց 409 թվականին, երբ գերմանական սվեբները եւ վանդալները, սարմատական ալանների հետ միասին 407 թվականին անցան Հռենոս գետը եւ ամայացրեցին Գալիան` ներխուժելով Պիրենեյան թերակղզի։ Սվեբները հիմնեցին թագավորություն այժմյան Գալիսիայի տարածքում եւ հյուսիսային Պորտուգալիայում, իսկ վանդալները 420 թվականին հաստատվեցին հարավային Իսպանիայում նախքան 429 թվականին Հյուսիսային Աֆրիկա տեղափոխվելը եւ 439 թվականին Կարթագենը գրավելը։ Արեւմտյան կայսրության փլուզմանը զուգընթաց սոցիալ-տնտեսական հիմքերը մեծապես պարզեցվեցից, բայց անգամ ձեւափոխված ձեւով իրավահաջորդ ռեժիմները պահպանեցին անցողիկ կայսրության շատ հաստատություններ եւ օրենքներ, այդ թվում `քրիստոնեությունը եւ հռոմեական մշակույթի զարգացումը։ Բյուզանդացիները արեւմուտքում հիմնեցին Սպանիա նահանգը` ամբողջ Իբերիայի հռոմեական իշխանությունը վերականգնելու մտադրությամբ։ Ի վերջո, Հիսպանիան վերամիավորվեց Վեստգոթական թագավորության իշխանության ներքո։ Ալանները միավորվեցին Հասդինգիների հետ եւ հիմնեցին թագավորություն Գալիսիայում, նաեւ օկուպացրին մի քանի մեծ շրջաններ նույն տարածաշրջանում, սակայն հետո մեծացրին տարածքը դեպի հարավ՝ մինչեւ Դուերո գետը։ Սիլինգյան վանդալները գրավեցին մինչեւ այժմ անվանումը պահպանած – Վանդալուզիան (ժամանակակից Անդալուսիան Իսպանիայում)։ Իսպանա-գոթացի գիտնականները, ինչպիսիք են Բրաուլիո Սարագոսացին եւ Իսիդոր Սեւիլիացին, կարեւոր դերակատարում են ունեցել դասական հունա-հռոմեական մշակույթի պահպանման գործում։ Իսիդորը Միջնադարյան Եվրոպայում ամենաազդեցիկ հոգեւորականներից եւ փիլիսոփաներներից մեկն էր, եւ նրա տեսությունները կենսական նշանակություն են ունեցել նաեւ Վեսթգոթական թագավորության արիոսական դավանանքից Տոլեդոյի Խորհուրդները կաթոլիկ դարձնելու գործում։ Այս գոթական թագավորությունը Իբերիայի թերակղզում առաջին ինքնավար քրիստոնեական թագավորությունն էր, եւ Ռեկոնկիստայում այն հանդիսանում էր մուսուլմանների իշխանության դեմ պայքարող տարբեր թագավորությունների ներկայացուցիչը։ Իսիդորն ստեղծեց առաջին արեւմտյան Հանրագիտարանը (), որը մեծ ազդեցություն ունեցավ միջնադարում։ Անդալուսիա 8-րդ դարում՝ 711–718 թվականներին, Պիրենեյան թերակղզու համարյա ամբողջ տարածքը զավթեցին արաբական զորքերը, որոնք ներխուժեցին հյուսիսային Աֆրիկայից։ Այս նվաճումները արաբական Խալիֆաթի կայսրության ստեղծման մի մասն էր։ Միայն մի փոքր երկրամաս հյուսիսարեւմտյան լեռներում կարողացավ դիմակայել արաբական առաջին արշավանքին։ Իսլամական տիրապետության ներքո քրիստոնյաներին եւ հրեաներին տալիս էին դհիմի կարգավիճակ։ Այս կարգավիճակը թույլ էր տալիս դավանել իրենց հավատքներին, սակայն նրանք պետք է վճարեին ավելի մեծ հարկեր եւ նրանց հանդեպ կիրառվում էին որոշ խտրականություններ։ Իսլամի տարածումը թերակղզում գնալով ավելի էր ուժեղանում։ Մուալիդները (Պիրենեյան թերակղզու էթնիկ մուսուլմանները) հանդիսանում են հիմնականում Ալ-Անդալուսի 10-րդ դարի բնակչության ժառանգները։ Մուսուլմանական համայնքը Պիրենեյում շատ բազմազան էր եւ սոցիալական ընդվզումների պատճառ էր։ Բերբեր ժողովուրդը հյուսիսային Աֆրիկայից, որոնք տրամադրում էին արաբներին նեծ քանակությամբ զորքեր նվաճումների համար, ապստամբեց։ Բերբերները շուտով ազատագրեցին հյուսիսային որոշ տարածքներ՝ գահընկեց անելով արաբ ղեկավարներին։ Ժամանակի ընթացքում Մավրերը բնակություն հաստատեցին հիմնականում Գվադալկիվիր գետի ափերին, Վալենսիա մարզի ափամերձ շրջաններում, Էբրո գետի հովտում եւ (մինչեւ ժամանակաշրջանի վերջերը) Գրանադայի լեռնային տարածքներում։ Կորդովան՝ խալիֆաթի մայրաքաղաքը, հանդիսանում էր ամենամեծ, ամենահարուստ եւ ամենազարգացած քաղաքը Արեւմտյան Եվրոպայում։ Միջերկրական ծովում առեւտուրը բարգավաճում էր։ Մուսուլմանները ներմուծում էին հարուստ ինտելեկտուալ ավանդույթներ Մերձավոր արեւելքից եւ հյուսիսային Աֆրիկայից։ Մուսուլման եւ հրեա մտավորականները մեծ դեր խաղացին Արեւմտյան Եվրոպայի անտիկ մշակույթի վերածնունդի գործընթացում։ Անտիկ մշակույթը միաձուլվեց մուսուլմանական մշակույթի հետ եւ տարածաշրջանին տվեց յուրատեսակ մշակույթի ոճ։ Քաղաքներից դուրս, որտեղ ապրում էր բնակչության ճնշող մեծամասնությունը, գործում էր Հռոմեական ժամանակներից եկած հողի սեփականության ձեւը, քանի որ մուսուլման լիդերները հազվադեպ էին վտարում հողատերերին, եւ նոր մշակաբույսերի եւ տեխնոլոգիաների ներդրումը բերեց գյուղատնտեսության լայնածավալ զարգացմանը։ 11-րդ դարում մուսուլմանական տիրապետությունը վտանգի տակ էր, քանի որ զարգանում էր Տայֆա թագավորությունը, որը հրահրում էր փոքր քրիստոնեական երկրներին ընդլայնել իրենց տարածքները։ Հյուսիսային Աֆրիկայից ժամանած մուսուլմանական համայնքները, ինչպիսիք էին Ալմորադիվները եւ Ալմոհադները վերականգնեցին իշխանությունը մուսուլմանական տարածքներում եւ առավել մեծ ուժով իրականացրեցին Իսլամի տարածումը։ Վերականգնված իսլամական իշխանությունը հաջողությամբ գոյատեւեց մոտ մեկ դարից ավելի։ Իսլամական կայսրության անկում եւ միավորում Reconquista ("Վերանվաճում") դա Իբերիական քրիստոնեական թագավորության ընդլայնման բազմադարյա ժամանակաշրջանն է։ Վերանվաճումն սկսվեց 722 թվականի Կովադենգայի ճակատամարտով եւ միաժամանակ Պիրենեյան թերակղզու մուսուլմանական նվաճումների ժամանակաշրջանն էր։ Քրիստոնեական բանակի հաղթանակը մուսուլմանական զավթիչների դեմ թույլ տվեցին ստեղծել քրիստոնեական Ատուրաս թագավորությունը 739 թվականին, հյուսիսարեւմտյան ափամերձ լեռների երկայնքով, Մուսուլմանական զավթիչներին նաեւ դուրս մղեցին Գալիսիայից, որը հետագայում դարձավ ամենասուրբ վայրը արեւմտյան Եվրոպայում՝ միջին դարերում իր Սանտիագո դե Կոմպոստելա քաղաքով եւ միավորվեց նոր քրիստոնեական թագավորությանը։ Մուսուլմանական զորքերը նույնպես տեղափոխվեցին Պիրենեյի հյուսիս, սակայն ջախջախվեցին Ֆրանկների կողմից։ Ավելի ուշ Ֆրանկները հիմնեցին քրիստոնեական երկրներ Պիրենեյի հարավային մասերում։ Նրանց տարածքները ձգվում էին մինչեւ Նավարե թագավորություն, Արագոն եւ Կատալոնիա։ Մի քանի դար մուսուլմանների եւ քրիստոնեական երկրների սահմանները անցնում էին Էբրո եւ Դուերո հարթավայրերով։ Ալ-Անդալուսը մասնատվեց տաիֆաների (թագավորությունների), որոնց միջեւ երկարատեւ մրցակցությանը, թույլ տվեցին երկար ժամանակ պատերազմին պատրաստվող քրիստոնեական թագավորություններին դրության տեր դառնալ։ Ռազմավարական կենրտորնական քաղաք Տոլեդոյի գրավումը 1085 թվականին մեծ քայլ էր քրիստոնեական թագավորության առաջխաղացման հարցում։ Մուսուլմանական մեծ վերածննդից հետո մեծ Մավրական տերությունը ընկավ քրիստոնեական տիրապետության տակ 13-րդ դարում, Կորդովան 1236 թվականին եւ Սեւիլյան 1248 թվականին, մնաց միայն Գրանադան որպես չնվաճված քաղաք հարավում։ 13-րդ եւ 14-րդ դարերում Մարինիդի մուսուլմանները Հյուսիսային Աֆրիկայի մուսուլմանական խմբավորումների հետ ներխուժեցին եւ հիմնեցին որոշ անկլավներ թերակղզու հարավային ափամերձ գոտում, բայց նրա փորձը վերականգնել մուսուլմանական տերությունը ձախողվեց, եւ նրանք դուրս մղվեցին Պիրենեյան թերակղզուց։ 13-րդ դարում նաեւ տեղի ունեցավ Արագոնի թագավորության կազմավորումը, որի կենտրոնը գտնվում էր Պիրենեյան թերակղզու հյուսիս-արեւելքում։ Նրանք կարողացան տիրանալ Միջերկրական ծովի հարուստ կղզիներին Սիցիլիային, ինչպես նաեւ Աթենքին։ 1469 թվականին քրիստոնեական թագավորություններ Կաստիլյան եւ Արագոնը միացան Իզաբելլա I Կաստիլիացու եւ Ֆերդինանդ II Արագոնեցու ամուսնությունից հետո։ 1478 թվականին ավարտվեց Կանարյան կղզիների նվաճումը, եւ 1492 թվականին Կաստիլիայի եւ Արագոնի միացյալ ուժերը նվաճեցին Գրանադա Էմիրատը, որով ավարտվեց 781-ամյա մուսուլմանական տերությունը Պիրենեյան թերակղզում։ Գրանադայում ցուցաբերեցին որոշ համբերություն մուսուլմանների նկատմամբ։ 1492 թվականը պատմության մեջ մտավ նաեւ Նոր երկրի հայտնաբերմամբ Քրիստափոր Կոլումբոսի կողմից, որի նավագնացությունը հովանավորում էր Իզաբելլան։ Այս նույն տարում սկսվեց Իսպանական հրեաների բռնի վերափոխումը կաթոլիզիմի, ովքեր հրաժարվում էին դուրս էին քշվում Իսպանիայի տարածքներից։ Մի քանի տարի հետո Մուսուլմանները նույնպես նույն բախտին արժանացան։ Որպես Վերածննդիի Նոր Արքաներ՝ Իզաբելլան եւ Ֆերդինանդը կենտրոնացրեցին ամբողջ իշանությունը իրենց ձեռքերում եւ նոր թագավորությունը կոչեց España՝ փոխարինելով նախկին Հիսպանիա բառին։ Նրանց քաղաքականության արդյունքում ծնվեց նոր Իսպանական կայսրությունը։ Կայսերական Իսպանիա Արագոնի եւ Կաստիլիայի թագավորությունները սկիզբ դարձան այժմյան Իսպանիայի եւ Իսպանական կայսրության ձեւավորման։ Իսպանիան Եվրոպայի ամենահզոր տերությունն էր 16-րդ դարում եւ 17-րդ դարի հիմնական հատվածում, նա գնալով հզորանում էր առեւտրի եւ գաղութների մեծացման շնորհիվ։ Նա հասավ իր հզորության գագաթնակետին երկու թագավորների օրոք – Կառլոս I (1516-1556) եւ Ֆիլիպ II (1556-1598)։ Այս ժամանակաշրջանում տեղի ունեցան Իտալական պատերազմները, կոմուներների հեղափոխությունը, Հոլանդական հեղափոխությունը, Մորիսկո հեղափոխությունը, Օսմանական Թուրքիայի ներխուժումը եւ Ֆրանսիական վերածննդի պատերազմները։ Իսպանական կայսրությունը տիրեց Ամերիկայի մեծ մասին, Խաղաղ օվկիանոսի Ասիական կղզիներին, Իտալիայի որոշ տարածքներին, Հյուսիսային Աֆրիկայի որոշ քաղաքներին, այժմյան Ֆրանսիայի, Գերմանիայի, Բելգիայի, Լյուքսեմբուրգի եւ Նիդեռլանդների որոշ մասին։ Սա առաջին կայսրությունն էր, որի մասին ասացին կայսրություն, որտեղ արեւը երբեք մայր չի մտնում։ Սա մի հայտնաբերումների դարաշրջան էր, որի ընթացքում ծովում եւ ցամաքում իրականացնում էին նոր առեւտրային ուղիների հայտնաբերում, եւ այս ժամանակաշրջանում սկիզբ առավ եվրոպացիների կողմից աշխարհի գաղութականացումը։ Այս հայտնաբերությունների հետ մեկտեղ իսպանացիները նոր երկրներից բերում էին ոչ միայն թանկարժեք զարդեր, պերճանքի առարկաներ, նոր գյուղատնտեսական մշակույթ, այլ նաեւ նոր գիտելիքներ, որոնք զարգացրեցին նրանց աշխարհայացքը։ Այս ժամանակաշրջանը դարձավ Իսպանիայի ոսկե դարաշրջանը։ 16-րդ դարի վերջին եւ 17-րդ դարի առաջին կեսին Իսպանիան կանգնեց դաժան մարտահրավերների առաջ բոլոր կողմերից։ Բերեբերյան ծովահենները հզորացող Օսմանյան կայսրությանն հովանու ներքո ներխուժում էին ափամերձ գոտիներ եւ ստրկության վերցնում տեղի բնակչությանը։ Այս ժամանակում Իսպանիիան նաեւ հաճախ պատերազմում էր Ֆրանսիայի հետ։ Բողոքականների անջատումը կաթոլիկ եկեղեցուց երկրին ավելի խորը դրության մեջ դրեցին իրենց կրոնական պատերազմների արդյունքում։ Արդյունքում երկիրը ներքաշվեց Եվրոպական եւ Միջերկրածովային պատերազմների մեջ։ Տասամյա պատերազմեները, Սեւիլյայի մեծ ժանտախտը 17-րդ դարում բերեցին կայսրության մեջ կրոնական եւ սոցիալական ընդվզումների։ Այս ընդվզումների արդյունքում Եվրոպական տնտեսությունը ահռելի վնասներ կրեց։ Իսպանիային հաջողվեց պահպանել Հեբսբուրգյան կայսրության մեծ մասը, օգնել Սուրբ Հռոմեական կայսրությանը բողոքականների դեմ պայքարում, սակայն վերջում Պորտուգալական ապստամբութունը, Նիդերլանդերի անջատումը եւ Ֆրանսիայի հետ մղվող արյունալի պատերազմները զգալիորեն թուլացրեվին Իսպանիայի դիրքերը։ 17-րդ դարի վերջերին Իսպանիան դանդաղ տեմպերով անկում էր ապրում, կորցնելով փոքր տարածքներ Ֆրանսիայում, սակայն կայսրության սահմաններից դուրս գաղութները գնալով մեծացնում էին, որոնք պահպանվեցին մինչեւ 19-րդ դարը։ Գահի համար մղվող պայքարներով սկսվեց 18-րդ դարը։ Ժառանգների պատերազմը Իսպանիայում վերածվեց քաղաքացիական պատերազմի, որի արդյունքում Իսպանիան կորցրեց իր վաղեմի դիրքերը Եվրոպայում։ Այս պատերազմների ընթացքում Ֆրանսիայում հիմնվեց Բուրբոնների դինաստիան։ Առաջին Բուրբոն թագավորը դարձավ Ֆիլիպ Vը, որը վերափոխեց շատ հին օրենքներ։ 18-րդ դարում սկսվեց վերականգնվել կայսրության որոշ տարածքներ։ Բուրբոնների դինաստիան ներդրեց ֆրանսիական տնտեսական եւ ադմինիստարտիվ կառավարման համակարգը։ Բրիտանիային ցուցաբերած օգնությունը գաղութների, մասնավորապես Ամերիկայի անկախության դեմ մղվող պայքարում Իսպանիային վերադարձրեցին նրա կորցրած դիրքերը Եվրոպայում։ Նապոլեոնյան տիրապետություն ու դրա հետեւանքներ 1793 թվականին, Իսպանիան ներքաշվեց Ֆրանսիական հանրապետության դեմ պատերազմում, որի պատճառ հանդիսացավ Բուրբոն թագավոր Լուի XVI-ին մահապատժի ենթարկելը։ Պարտվելով ֆրանսիացիներին, խաղաղություն հաստատվեց եւ արդյունքում 1795 թվականին երկիրը դարձավ Ֆրանսիային ենթակա, մինչեւ 1804 թվականը, երբ իսպանական նավատորմի մնացորդները կատարելապես ջախջախվեցին Տրաֆալգար հրվանդանի մոտ (1805 թվականի հոկտեմբերի 20)։ 1807 թվականին Ֆոնտենբլոյի գաղտնի պայմանագրով, որը կնքվեց Նապոլեոնի եւ Իսպանիայի թագուհու ֆավորիտ Գոդոյի միջեւ, պատերազմ հայտարարվեց Պորտուգալիային եւ Բրիտանիային։ Ֆրանսիական զորքերը ներխուժեցին թագավորություն առանց դիմադրության` Պորտուգալիա ներխուժելու կեղծ պատրվակով, սակայն դրա փոխարեն նրանք գրավեցին իսպանական ամրոցները։ Այս խորամանկ քայլի արդյունքում գահընկեց արվեց Իսպանիայի թագավորը եւ այստեղ իշխանությունն անցավ Նապոլեոն Բոնապարտի եղբայր Ժոզեֆ Բոնապարտին։ Այս օտարերկրացի թագավորը լայնածավալ դժգոհությունների առիթ էր տալիս։ 1808 թվականի մայիսի ապստամբությունը Բոնապարտիստների ռեժիմի դեմ մղվող պայքարներից մեկն էր։ Այս ապստամբությունները Իսպանիայում հայտնի դարձան որպես պատերազմ անկախության համար, իսկ բրիտանացիներն այն կոչեցին Պիրենեյան պատերազմ։ Նապոլեոնը ստիպված էր անձամբ միջամտել, հաղթելով Իսպանական չկազմավորված բանակին եւ Բրիտանացիներին ստիպեց նահանջել։ Բայց եւ այնպես իսպանական պարտիզանական ջոկատների եւ բանակի պայքարը, Բրիտանա-պորտուգալական զորքերի առաջխաղացում, ինչպես նաեւ Նապալեոնի անհաջողությունները Ռուսաստանում ստիպեցին Ֆրանսիական զորքերին հեռանալու Իսպանիայից 1814 թվականին, իսկ Ֆերդինանդ VII թագավորը վերադարձավ գահին։ Ֆրանսիական ներխուժումը շատ թանկ նստեց երկրի տնտեսության վրա եւ երկիրը դրեց քաղաքապես անկայուն վիճակի մեջ։ Գաղութների ուժեղացումը 19-րդ դարի սկզբներին նպաստեց, որ Իսպանիան կորցնի իր բոլոր գաղութները Ամերիկայում (որոնք ձգվում էին Կալիֆոռնիայից մինչեւ Պատագոնիա), չհաշված Կուբան եւ Պուերտո Ռիկոն։ Իսպանա-Ամերիկյան պատերազմ 19-րդ դարի Իպանիայի տնտեսական ճգնաժամի եւ քաղաքական անկայուն վիճակից օգտվելով՝ Կուբայում եւ Ֆիլիպիններում առաջ եկան ազգայնական շարժումներ, որոնք պայքարում էին անկախության համար։ Այս երկրների անկախության համար մղվող պատերազմների մեջ ներքաշվեց նաեւ Միացյալ Նահանգները։ Չնայած հակառակորդի զորքերի մարտական թույլ պատրաստվածությանը՝ պատերազմը, որն սկսվեց 1898 թվականի գարնանը, շատ կարճ տեւեց։ Արդյունքում Իսպանիան պարտություն կրեց եւ կորցրեց կայսրության շատ գաղութներ, այդ թվում՝ Ֆիլիպինները եւ Կուբան։ Քաղացիական պատերազմ 20-րդ դարը մի փոքր խաղաղություն բերեց. Իսպանիան շատ փոքր դերակատարություն ունեցավ Աֆրիկայի նվաճման եւ գաղութականացման հարցում։ Մեծաքանակ կորուստները Ռիֆ պատերազմում Մարոկկոյում օգնեցին գահընկեց անել թագավորին։ Այդ ժամանակահատվածում իշանության գլուխ կանգնեց Գեներալ Միգել Պրիմո դե Ռիվերան (1923–1931) եւ հիմնադրեց Իսպանիայի երկրորդ հանրապետությունը։ Հանրապետությունը ինքնավարություն առաջարկեց Բասկերի երկրին, Կատալոնիային եւ Գալիսիային, կանանց տվեց ընտրության իրավունք։ Քաղաքացիական պատերազմը Իսպանիայում տեղի ունեցավ (1936–39) թվականներին։ Երեք տարի անց Իսպանացի ազգայնականները Գերմանական եւ Իտալական նացիստների աջակցությամբ, Գեներալ Ֆրանկոյի գլխավորությամբ՝ հաղթանակ տարան։ Կառավարության ազգային ճակատին հովանավորում էին Սովետական Միությունը, Մեքսիկան եւ միջազգային ուժեր, այդ թվում ոչ պաշտոնապես Միացյալ Նահանգները։ Քաղաքացիական պատերազմի զոհ դարձան մոտ 500.000 մարդ եւ մոտ կես միլիոն մարդ գաղթեցին երկրից։ Այդ գաղթականների մեծ մասը տեղափոխվեց Լատինական Ամերիկա, միայն Արգենտինա գաղթեցին 300.000 մարդ։ Իսպանիայի քաղաքացիական պատերազմը համարում են Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի առաջին կռիվը։ Երկրորդ համաշխարհայինի տարիներին Իսպանիան չեզոք դիրք էր գրավում, չնայած հարում էր Ֆաշիզմին։ Ֆրանկոյի ժամանակ քաղաքացիական պատերազմի ընթացքում գործում էր միայն մեկ կուսակցություն, դա Ֆալանգ Española Tradicionalista y de las JONS, ստեղծված 1937 թվականին. Կուսակցության գաղափարախոսություններն էին Հակա-կոմունիզմ, Կաթոլիզմ եւ նացիոնալիզմ։ 1949 թվականին կուսակցությունը անվանափոխվեց Նացիոնալիստական շարժում։ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո Իսպանիան տնտեսապես եւ քաղաքապես մեկուսացվել էր եւ չէր ընդգրկվել ՄԱԿի կազմում։ Իրավիճակը փոխվեց 1955 թվականին Սառը պատերազմի ժամանակաշրջանում, երբ տարածաշրջանը ԱՄՆ-ի համար դարձավ ստրատեգիկ կարեւոր կետ, որը թույլ կտար ԽՍՀՄ-ին դուրս մղել Միջերկրական ծովից։ 1960-ականներին Իսպանիան ցուցաբերեց աննախադեպ տնտեսական աճ, որը կոչվեց Իսպանական հրաշք, որի հետեւանքով Իսպանիան ունեցավ ժամանակակից հզոր տնտեսություն։ Ֆրանկոյի մահվանից հետո 1975 թվականին, Խուան Կառլոս I-ը դարձավ Իսպանիայի թագավոր, տիրելով նաեւ ողջ իշխանությանը։ Իսպանիայի սահմանադրության ընդունումից հետ 1978 թվականին Իսպանիայում հաստատվեցին դեմոկրատական կարգեր, իսկ որոշ շրջաններին տվեցին ինքնավարության իրավունք։ Բասկերի Երկիրում բասկյան ազգայնականութուն շարժումը արմատական ազգայնական շարժման գլխավորությամբ ստեղծեց զինված կազմակերպության ԷՏԱ-ն։ Խումբը ստեղծվել է 1959 թ. Ֆրանկոյի իշխանության տարիներին նրա բռնի քարոզարշավի դեմ, սակայն շարունակում է մղել իր պայքարը անգամ ժողովրդավարության տարածաշրջանային ինքնավարության վերականգնումից հետո։ 1981-ի փետրվարին ուժային կառույցների որոշ ուժեր փորձեցին հեղաշրջում իրականացնել, սակայն Խուան Կառլոս արքան ստանձնեց զինված ուժերի հրամանատարի պաշտոնը եւ ազգային հեռուստատեսությամբ հորդորեց ապստամբներին հանձնվել։ 1982 թվականի մայիսի 30-ին Իսպանիան միացավ ՆԱՏՕ-ին, որը պայմանավորված էր սահմանադրության ընդունմամբ։ Այդ տարի Իսպանական սոցիալական բանվորական կուսակցությունը եկավ իշխանության, որը վերջին 43 տարում առաջին ձախակողմյան կառավարությունն էր։ 1986 թվականին Իսպանիան միացավ Եվրամիությանը։ Իսպանական սոցիալական բանվորական կուսակցությունը 1996 թվականի ընտրություններում պարտվեց Իսպանական ժողովրդական կուսակցությանը վերջ դնելով նրանց 14 տարվա իշխանությանը։ 21-րդ դար 2002 թվականի հունվարի 1-ին Իսպանիան պեսետան որպես ազգային արժույթ փոխարինվեց Եվրոյի, որը միաժամանակ հանդիսանում էր Եվրոգոտու 15 երկրների արժույթ։ Իսպանիան նաեւ ցուցաբերում էր ակտիվ տնտեսական աճ, բարձր լինելով Եվրամիության տնտեսության միջին մակարդակից, սակայն երկրի տնտեսությունը վատթագույնս էր պատրաստված համաշխարհային տնտեսական ճգնաժամին եւ հետեւանքները շատ ծանր նստեցին երկրի տնտեսության վրա։ 2004 թվականի մարտի 11-ին մի քանի պայթյուններ տեղի ունեցան Մադրիդի գնացքներում։ Հինգ ամիս տեւած դատական նիստերի արդյունքում 2007 թվականին հաստատվեց, որ պայթյուններն իրականացվել է ալ-Քաիդայի կողմից։ Պայթյունների հետեւանքով զոհվեցին 191 մարդ, 1800 մարդ վիրավորվեցին, իսկ ընտրությունները հետաձգվեցին 3 օրով։ Չնայած սկզբում բոլոր կասկածները Բասկյան ԷՏԱ խմբի վրա էր, սակայն ապացույցները ցույց տվեցին, որ մեղավորը Իսլամական շարժում է։ Ընտրությունների բոյկոտման պատճառով քաղաքական տարաձայնությունները տեղի տվեցին։ Առաջատար կուսակցությունները սկսեցին մեղադրել միմյանց։ 2004- թվականի մարտի 14-ին Իսպանիայի սոցիալիստական աշխատավորաան կուսակցությունը նորից հաղթանակ տարավ Խոսե Լուիս Ռոդրիգես Սապատերոյի գլխավորությամբ, որը արդյունքում դարձավ երկրի վարչապետ։ Իսպանիայի տնտեսությունը 2008-2014 թվականներին ապրեց մեծ ճգնաժամ, որի արդյունքում գործազրկությունը աճեց ահռելի մակարդակի։ 2011 թվականին Մարիանո Ռախոյի գլխավորած Ժողովրդական կուսակցությունը 44,6% ընդհանուր ձայներով հաղթանակ տարավ, իսկ Ռախոյը դարձավ վարչապետ։ 2014 թվականի հունիսի 19-ին միապետ Խուան Կառլոսը գահը հանձնեց իր որդուն, ով դարձավ Ֆելիպե VI-ը։ Կատալոնական սահմանադրական ճգնաժամ 2015 թվականի Կատալոնիայի տարածքային ընտրություններից հետո, որոնց արդյունքում մեծամասնություն ստացան անկախամետ ուժերը, Կատալոնիայի կառավարությունը անկախության հանրաքվե հայտարարեց 2017 թվականի հոկտեմբերի 1-ին, չնայած Իսպանիայի իշխանությունները դեմ էին։ 2017 թվականի սեպտեմբերի 6-ին Իսպանիայի սահմանադրական դատարանը հայտարարեց, որ անկախության հանրաքվեն անօրինական է, քանի որ չի համապատասխանում Իսպանիայի սահմանադրության դրույթներին, ինչին սատարեց նաեւ Եվրոպական հանձնաժողովը։ Աշխարհագրություն 504782 կմ2 տարածքով Իսպանիան աշխարհում 51-րդն է իր տարածքով։ Այն միայն 47000 կմ2 է փոքր Ֆրանսիայի եւ 81000 կմ2 ավելի մեծ է, քան ԱՄՆ նահանգ Կալիֆոռնիան։ Տեյդեն (Տեներիֆե, Կանարյան կղզիներ) ամենաբարձր գագաթն է Իսպանիայում եւ երրորդ ամենամեծ հրաբուխը աշխարհում։ Արեւմուտքում Իսպանիան սահմանակից է Պորտուգալիային, հարավում՝ Ջիբրալթարին եւ Մարոկկոյին։ Հյուսիս-արեւելքում, Պիրենեյան լեռնաշղթայի երկայնքով սահմանակից է Ֆրանսիային, ինչպես նաեւ գաճաճ պետություն Անդորրային։ Կղզիներ Իսպանիայի կազմում են ընդգրկված Բալեարյան կղզիները Միջերկրական ծովում, Կանարյան կղզիները Ատլանտյան օվկիանոսում եւ մի քանի անմարդաբնակ կղզիներ Ջիբրալթարի Մեջերկրական ծովի հատվածում, հայտնի են որպես: Կղզիների բնակչությունը։ Լեռներ եւ գետեր Աշխարհամասային Իսպանիան լեռնային երկիր է, հիմնված բարձր գոտում եւ բազմաթիվ լեռնաշղթաներով։ Պիրենեյան լեռներից հետո հիմնական լեռնաշղթաներն են Կորդիլերրա Կանտրաբիցա, Սիստեմա Իբերիցո, Սիստեմա Սենտռալ, Մոնտես դե Տոլեդո, Սիեռա Մորենա եւ Սիստեմա Պենիբետիցո, որոնց ամենաբարձր գագաթը 3.478 մ Մուլհակեն լեռն է, տեղակայված Սիերա Նեւադայում, իսկ Իսպանիայի ամենաբարձր գագաթը դա Տեյդեն է, 3.718 մետր բարձրությամբ, որը գործող հրաբուխ է Կանարյան կղզիներում։ Իսպանիայում հոսում են մի քանի խոշոր գետեր ինչպիսիք են Տախոն, Էբրոն, Դուերոն, Գուանդիանան եւ Գվադալքվիվերը։ Կլիմա Իսպանիան կարելի է բաժանել երեք հիմնական կլիմայական գոտիների համաձայն իրենց աշխարհագրական դիրքի եւ օրորգրաֆիկ պայմանների. Միջերկրածովային կլիմա, դրսեւորվում է չոր եւ շոգ ամառներով, որը համաձայն Köppen կլիմայի դասակարգման բաժանվում է երկում մասի Csa եւ Csb. Կիսաչոր կլիմա (Bsh, Bsk), տեղակայված է հարավարեւելյան քարորդում, հատկապես Մուսիա մարզում եւ Էբրո հարթավայրում, ի տարբերություն միջերկրածովային կլիմայի միայն ամռանն է լինում չոր։ Օվկիանոսային կլիմա (Cfb), տեղակայված է երկրի հյուսիսում, հատկապես Բասկերի երկրում, Աստուրասում, Կանտաբրիայում եւ մասամբ Գալիսիայում։ Ի տարբերություն միջերկրածովային կլիմայի ամառային եւ ձմեռային եղանակը կապված է օվկիանոսից, իսկ եղանակային երաշտներ չկան։ Բացի այս հիմնական գոտիներից կան նաեւ ենթագոտիներ ինչպիսին են Ալպյան կլիման Պիրենեյան լեռնաշղթայում եւ Սիեռա Նեւադայում եւ տիպիկ մերձարեւադարձային կլիմա Կանարյան կղզիներում։ Քաղաքականություն 1978 թվականի Իսպանիայի սահմանադրություն Իսպանիայում ժողովրդավարության հաստատման գագաթնակետն էր։ Իսպանիայի սահմանադրության պատմությունը սկսվում է դեռ 1812 թվականին։ Ժողովրդական ռեֆորմները սկսվեցին 1976 թվականին եւ 1977 թվականին, Իսպանիայի թագավոր Խուան Կառլոսը նախեւառաջ պաշտոնանկ արեց Կառլոս Արիաս Նավառոյին եւ Ադոլֆո Սուարեսին նշանակեց վարչապետ։ 1977 թվականի հանրաքվեի արդյունքներով Իսպանիայի պառլամենտում ստեղծվեց սահմանադրության մշակման հանձնաժողով, որը պետք է ներկայացներ սահմանադրության վերջնական տեսքը 1978 թվականին։ 1978 դեկտեմբերի 6-ին կայացած հանրաքվեի արդյունքում 88 % ձայներով ընդունվեց նոր սահմանադրությունը։ Որպես արդյունք, Իսպանիան այժմ բաղկացած է 17 ինքնավար համայնքից եւ 2 ինքնավար քաղաքից՝ տարբեր ինքնավարության աստիճանով, սակայն սահմանադրությամբ ասվում է որ Իսպանիան անբաժանելի է, ինչպես նաեւ Իսպանիայում չկա պաշտոնական կրոն, բոլորը կարող են ունենալ այն կրոնը, որը կցանականան։ 2009 թվականի նոյեմբերի դրությամբ Իսպանիայի կառավարությունը շարունակում է սոցիալական հավասարության քաղաքականությունը։ Կառավարության 18 անդամից ինը կանայք են։ Խոսե Լուիս Ռոդրիգես Սաբատերոյի ժամանակաշրջանում Իսպանիան դարձավ կանանց հավասարությունը պաշպանող երկրների ավանգարդը, սկանդինավյան երկրներից հետո։ Իսպանիայում նաեւ ընդունվեց օրենք, որով պաշտոնապես հարգվում է կանանց հավասարության իրավունքը։ Սակայն օրենսդիր մարմնում, 2010 հուլիսի դրությամբ միայն 36.3% կոնգրեսական են կանայք։ Ներկայումս կանանց կշռով օրենսդիր մարմնում Իսպանիան 13-րդն է։ Սենատում կանանց կշիռը ավելի փոքր է կազմում է ընդամենը 30.0 %: Կառավարության կազմ Իսպանիան սահմանադրական միապետություն է, ժառանգական միապետով եւ երկպալատանի պառլամենտով, Գլխավոր կորտեսներով։ Գործադիր մարմինը՝ Իպանիայի նախարարների խորհուրդը վարչապետի նախագահությամբ, որը նշանակվում է միապետի կողմից եւ առաջադրվում է Կոնգրեսի կողմից։ Օրենսդիր մարմինը կազմված է կոնգրեսից (Congreso de los Diputados) 350 անդամներով, որոնք ընտրվում են համամասնական ցուցակներով 4 տարի ժամկետով, եւ Սենատից(Senado) 259 անդամից, որոնցից 208-ը ընտրվում են մեծամասնական ցուցակներով, իսկ 51-ին ընտրում են տեղական օրենսդիր մարմինները նույնպես 4 տարով։ Երկրի ղեկավար Իսպանիայի միապետ Ֆելիպե VI, 2014 Հունիսի 19-ից Կառավարության նախագահ Իսպանիայի վարչապետ (Իսպաներեն Presidente del Gobierno ). Պեդրո Սանչես, ընտրվել է 2018 թվականի հունիսի 1-ին։ Առաջին փոխնախագահ եւ ներքին գործերի նախարար. Սորայա Սաենս դե Սանտամարիա։ Կաբինետ Նախարարների խորհուրդ (Իսպաներեն Consejo de Ministros) նշանակվում են վարչապետի կողմից։ Իսպանիան կանոնակարգված տեսքով կազմված է ինքնավար մարզերից, որը Եվրոպայի ամենաապակենտրոնացված ձեւն է Շվեյցարիայի, Գերմանիայի եւ Բելգիայի հետ միասին։ Օրինակ բոլոր ինքնավար մարզերը ունեն իրենց սեփական պառլամենտները, կառավարությունները, բյուջեները։ Բասկերի երկրում եւ Կատալոնիայում նույնիսկ ոստիկանությունը ենթարկվում է տեղի իշխանությանը։ Վարչական բաժանում Ինքնավար համայնքներ եւ քաղաքներ Ինքնավար համայնքները երկրի վարչական բաժանման առաջին մակարդակն է։ Նրանք ստեղծվել են եւ մինչեւ այժմ գործում են 1979 թվականից եւ իրավունք է տալիս նրանց ստեղծել սեփական կառավարությունը։ Ինքնավար համայնքները կարող են ինտեգրված լինել հարակից շրջանների հետ պատմական, մշակութային եւ տնտեսական կապերով։ Հիմնական օրենքները յուրաքանչյուր ինքնավար համայնքում՝ դա ինքնավարության կանոնն է։ Ինքնավարությամ կանոնով սահմանվում է ինքնավար համայնքի անվանումը, սահմանները, կառավարության ձեւավորման կարգը եւ շատ ներքին օրենքներ, երկրի սահմանադրությամբ սահմանված կարգով։ Բոլոր ինքնավար համայնքների կառավարությունները պետք է կազմված լինեն. Օրենսդիր մարմին, որի անդամներն ընտրվում են համամասնական ցուցակներով եւ պետք է ներկայացված լինեն համայնքի բոլոր շրջանները, Կառավարության խորհուրդ իրենց վարչական եւ գործադիր գործունեությամբ, ղեկավարում է նախագահը, որին ընտրում է օրենսդիր մարմինը միապետի համաձայնությամբ, Գերագույն դատարանը, որն ենթարկվում է երկրի գերագույն դատարանին եւ գործունեություն է իրականացնում ինքնավար համայնքի ներսում։ Կատալոնիային, Գալիցիային եւ Բասկերի երկրին, որոնք իրենց անվանում են ազգայնականներ, ինքնավարություն տրամադրվեց շատ կարճատեւ ժամանակահատվածում։ Անդալուզիան նույնպես ուներ նույն ինքնավարության կարգավիճակ, սակայն նրա ինքնավարության տրամադրման գործընթացը համեմատաբար երկարատեւ էր։ Կամաց կամաց մյուս համայնքներին նույնպես տրվեց ինքնավարության կարգավիճակ, հաշվի առնելով տարածաշրջանի պատմական, կրոնական հատկանիշները, ինչպիսիք են Վալենիսայի համայնքը, Կանարյան կղզիները, Բալեարիկ կղզինեը, եւ Արագոնը։ Ինքնավար համայնքները ունեն լայն օրենսդիր եւ գործադիր ինքնավարություն, իրենց սեփական պառլամենտներով եւ կառավարություններով։ Յուրաքանչյուր համայնքի համար լիազորությունների բաշխումը կարող է տարբեր լինել, միայն երկու համայնքներ ունեն լիարժեք ինքնավարություն, դրանք են Բասկերի երկիրը եւ Նավարեն։ Բացի այդ Բասկերի երկիրը, Կատալոնիան եւ Նավարեն ունեն սեփական ոստիկանություն եւ զինված ուժեր։ Մարզերը եւ համայնքներ Ինքնավար համայնքները իրենց հերթին բաժանվում են մարզերի իսպաներեն (provincias)։ Իսկ մարզերը իրենց հերթին բաժանվում են համայնքների իսպաներեն (municipios)։ Եվ մարզերի, եւ համայնքների գոյատեւումը պաշտպանված է սահմանադրությամբ եւ պարտադիր չէ դրա վերաբերյալ գրված լինի ինքնավար համայնքի կանոնադրությունում։ Մարզերին տրված է ազատություն սեփական գործերը կառավարելու համար եւ իրականացնում են երկրի շահերից բխող գործունեություն։ Ներկայիս վարչական բաժանումը հիմնված է Խավիեր Բուրգոսի կողմից 1833 իրականացված բաժանման վրա, որը Իսպանիան բաժանեց 50 մարզերի։ Որոշ ինքնավար համայնքներ բաժանված են միայն մեկ մարզի, օրինակ Աստուրասը, Կանտաբրիան, Լա Ռիոյան, Բալեառիկ Կղզիները, Մասրիսը, Մուրսիան եւ Նավարեն, որոնք հանդիսանում են եւ ինքնավար համայնք եւ մարզ։ Արտաքին հարաբերություններ Ժողովրդավարության վերադարձից հետո 1975 թվականին Ֆրանկոյի մահվանից հետո, Իսպանիայի արտաքին քաղաքականության հիմնական նպատակն էր կոտրել դիվանագիտական մեկուսացումը, որը մեջ ընկել էր Ֆրանկոյի տարիներին եւ ընդլայնել դիվանագիտական հարաբերությունները, մուտք գործել Եվրոպական համայնք եւ սահմանել անվտանգության հարաբերություններ Արեւմուտքի հետ։ Որպես արդյունք Իսպանիան 1982 թվականից դարձավ ՆԱՏՕ-ի անդամ։ Իսպանիայի ԵՄ անդամագրությունը կարեւոր քայլ էր արտաքին հարաբերություններում։ Հյուսիսային Կորեայի հետ դիվանագիտական հարաբերությունների հաստատման հետ, Իսպանիան ավարտեց դիվանագիտական գործունեության հիմնական փուլը։ Իսպանիան հատուկ հարաբերություններ ստեղծեց Լատինական Ամերիկայի հետ։ Քաղաքականությունը ենթադրում էր միավորել Լատինական Ամերիկայի իսպանալեզու համայնքին իր մշակույթով, լեզվով եւ պատմությամբ։ Իսպանիան դարձավ դիկտատուրայից ժողովրդավարության վերափոխման օրինակ ամբողջ Լատինաամերիկյան ժողովրդի համար, որոնք տուժել են դիկտատուրայից՝ ինչպես Իսպանիան Ֆրանկոյի ժամանակաշրջանում։ Տարածքային վեճեր Իսպանիան հավակնում է Ջիբրալթարին, ինչպես նաեւ Բրիտանիային պատկանող 6 կմ2 ափամերձ տարածքին Պիրենեյան թերակղզում, որոնք գրավել էին անգլո-հոլանդական զորքերը դեռ 1704 թվականին, Իսպանիայի ժառանգության համար մղվող պատերազմի ժամանակ։ Ջիբրալթարը օրինական կարգավիճակ է ստացել 1713 թվականին Ուտրեխտի պայմանագրով, որի համաձայն Իսպանիան անժամկետ հանձնեց Ջիբրալթարը Բրիտանական թագավորությանը պայմանով, եթե Բրիտանիան հրաժարվի այդ տարածքներից, այն անցնելու է Իսպանիային։ Մինչեւ 1940 ականները Իսպանիան միշտ փորձել է վերադարձնել Ջիբրալթարը, սակայն Ջիբրալթարի բնակչության ճնշող մեծամասնությունը միշտ դեմ է եղել Իսպանիային միանալուն Միացյալ ազգերի կազմակերպությունը առաջարկեց Իսպանիային եւ Բրիտանիային, որպես ԵՄ անդամ համաձայնության գալ Ջիբրալթարի հարցում։ Չնայած դրան Իսպանիան գտնում է, որ Ուտրեխտի պայմանագրով Բրիտանիային է հանձնվել միայն Ջիբրալթար քաղաքը, այլ ոչ թե նեղուցը, եւ գտնում է, որ նեղուցի տարածքները ապօրինի բռնազավթել են, ինչը հակասում է միջազգային նորմերին։ Բրիտանիան գտնում է, որ դե ֆակտո տարածքների պատկանելը բխում է պայմանագրի կետերից։ Իսպանիան հավակնում է Պերեժիլ կղզիին, որը փոքր անմարդաբնակ կղզյակ է Ջիբրալթարի նեղուցում։ Կղզին ընկած է Մարոկկոյի ափից 250 մետր հեռավորության վրա եւ 13 կիլոմերտ Իսպանիայի ափից։ Այն վիճաբանության առարկա է Իսպանիայի եւ Մարոկկոյի միջեւ։ Այն նաեւ զինված ընդհարման պատճառ է երկու երկրների միջեւ 2002 թվականին։ Միջադեպը ավարտվեց համաձայնությամբ, որը Մարոկկոյին թույլ տվեց օկուպացնել կղզին։ Կղզյակի ճակատագիրը մինչեւ այժմ որոշված չէ, քանի որ դեռեւս չի կնքվել որեւէ համաձայնագիր։ Մարոկկոն նաեւ հավակնում է Իսպանական որոշ կղզիների Աֆրիկայի հյուսիսային ափում։ Պորտուգալիան չի ճանաչում Իսպանիայի իշխանությունը Օլիվենզա տարածաշրջանում։ Զինված ուժեր Իսպանիայի զինված ուժերի գլխավոր հրամանատարը Իսպանիայի թագավոր Ֆելիպե VI-ն է։ Իսպանիայի զինված ուժերը բաժանվում են երեք ճյուղի. Բանակ (Ejército de Tierra) Ռազմածովային ուժեր (Armada) Ռազմաօդային ուժեր (Ejército del Aire) Տնտեսություն Իսպանիայի տնտեսությունը կապիտալիստական բազմաճյուղային տնտեսություն է իր ՀՆԱ-ի մակարդակով աշխարհում քսաներորդն է, իսկ Եվրամիության՝ մեջ հինգերորդը, Եվրագոտում՝ չորրորդը։ Աջակենտրոնական կառավարության տարիներին Իսպանիան իրեն լավ դրսեւորեց եւ 1999 թվականին միացավ Եվրագոտուն։ Գործազրկության մակարդակը 7.6 % էր 2006 թվականի հոկտեմբերին, մինչդեռ Եվրոպական շատ երկրներում գործազրկության մակարդակը 90-ականներին 20 % էր։ Իսպանիայի տնտեսության թույլ կողմն է բարձր արժեզրկման մակարդակը, մեծ ստվերային տնտեսությունը, եւ կրթական ցածր մակարդակը։ Սակայն անշարժ գույքի վրա հիմնված փուչիկը, որը սկսվեց ձեւավորվել դեռ 1997 թվականից պայմանավորված տոկոսադրույքների ցածր մակարդակով եւ ներգաղթի բարձր ցուցանիշով, 2008 թվականին բերեց գործազրկության մակարդակի արագ տեմպերով աճին եւ տնտեսական աճի թուլացման։ 2009 թվականի մայիսին գործազրկության մակարդակը հասավ 18.7 % (37 %՝ երիտասարդության համար)։ Իսպանիայում գործազրկության տոկոսն ընդհանուր աշխատուժի մեջ, 1991-2021 Մինչեւ ներկայիս ճգնաժամը Իսպանիան իր խոշորագույն գործընկերների հետ ուներ զրոյական տնտեսական աճ։ Փաստացի երկիրը ստեղծել էր կես անգամ ավելի նոր աշխատատեղ վերջին 5 տարիների ընթացքում, որը միանգամից կորցրեց։ Իսպանիայի տնտեսությունը մինչեւ վերջին ժամանակները համարվում էր ԵՄ ամենազարգացող տնտեսություններից մեկը, ներգրավելով մեծ չափով օտարերկրյա ներդրումներ։ Ըստ գերմանական Die Welt պարբերականի հաշվարկների, Իսպանիան 2011 թվականին իր մեկ շնչին ընկնող ՀՆԱ-ի մակարդակով կանցնի Գերմանիային։ Սակայն մեկ շնչին ընկնող ՀՆԱ-ի մակարդակը ներկայումս ցածր է ԵՄ միջին մակարդակից ԱՄՆ $29,875, դառնալով երկրորդ ամենացածրը արեւմտյան Եվրոպայում՝ Պորտուգալիայից հետո։ Ներկայիս ճգնաժամի հիմնական պատճառ է նաեւ անձնական ծախսերի աճը անձնական եկամուտների նույն մակարդակին մնալու պայմաններում. որպես օրինակ, անշարժ գույքի գները այնպիսի բարձր մակարդակի վրա են, որ հիպոթեքային պարտքը ավելի բարձր տեմպով է աճում, քան սեփականատերերի եկամուտները։ 2008/2009 տնտեսական ճգնաժամը մեծ հետք թողեց Իսպանիայի տնտեսության վրա, մասնավորապես անշարժ գույքի շուկայի։ Բարեբախտաբար իսպանական բանկերը կարողացան դիմակայել ճգնաժամին ԱՄՆ-ի եւ Բրիտանական գործընկերների շնորհիվ եւ վարում էին կոշտ ֆինանսական գործունեություն։ Իսպանիայի ֆինանսական չինովնիկները դեռ չէին մոռացել բանկային ճգնաժամը 1979 եւ 1993 թվականներին։ Եվրոպական հանձնաժողովի կանխատեսումներով Իսպանիա մուտք կգործեր 2008–2009 թվականների ճգնաժամը 2008 թվականի վերջերին։ Ըստ Իսպանիայի ֆինանսների նախարարի՝ դա Իսպանիայի ամենամեծ ճգնաժամն էր վերջին կես դարի ընթացքում։ Զբոսաշրջություն Վերջին չորս տասնամյակի ընթացքում զբոսաշրջությունը Իսպանիայում վերելք ապրեց եւ աշխարհում գրավում է երկրորդ տեղը, այն գնահատվում է 40 միլիարդ եվրո, կազմում էր ՀՆԱ-ի մոտ 5 %-ը 2006 թվականին։ Ներկայումս Իսպանիայի կլիման, պատմական եւ մշակութային հուշարձանները, նրա աշխարհագրական դիրքը միասին վերցված Իսպանիան դարձնում են տուրիստների համար գրավիչ երկիր՝ բերելով երկրին կայուն տնտեսական աճ եւ մեծ թվով աշխատատեղեր։ Իսպանիայում հյուրանոցների վարկանշմանը ավելի խստապահանջ են մոտենում, քան եվրոպական մյուս երկրներին, ըստ այդմ գները ավելի բարձր են։ Էներգետիկա Իսպանիան էներգիայի արտադրության առաջատար երկրներից մեկն է։ 2010 թվականին Իսպանիան դարձավ արեւային էներգիա արտադրող առաջատար երկիրը, առաջ անցնելով Միացյալ Նահանգներից, կառուցելով գերհզոր էներգիայի գործարան Ալվալդո I-ը Ալվալդոյի մոտակայքում։ Իսպանիան նաեւ քամու էներգիայի հիմնական արտադրողն է Եվրոպայում։ 2010 թվականին քամու տուրբիններով գեներացվել է 42,976 ԳՎ/ժ էներգիա, որը կազմում է Իսպանիայի ամբողջ արտադրանքի 16.4 %-ը։ 2010 թվականի նոյեմբերի 9-ին քամու էներգիան ակնթարթորեն հասավ իր գագաթնակետին՝ ծածկելով կղզու պահանջարկի 53 %-ը եւ արտադրում էր այնքան էներգիա, որը կարտադրեին 14 ատոմային էներգակայաններ։ Իսպանիայում էներգիա ստանում են նաեւ ՀԷԿ-երի եւ ծովային կայանների միջոցով։ Տրանսպորտ Իսպանիայի ճանապարհային համակարգը կենտրոնացված է, 6 հիմնական ճանապարհները կապում են Մադրիդը Բասկերի երկրին, Կատալոնիային, Վալենիային, Անդալուզիային, Էքստրեմադուրային եւ Գալիսիային։ Բացի դրանից գործում է ատլանտյան մայրուղին Ֆերրոլից մինչեւ Վիգո, Կանտաբրյան մայրուղին (Օվիեդոյից մինչեւ Սան Սեբաստիան) եւ միջերկրական մայրուղին (Ջիրոնայից Կադիզ)։ Իսպանիայի գերարագ գնացքների տոմսերը ամենաթանկն են Եվրոպայում եւ աշխարհում զիջում են միայն Չինաստանին։ 2010 թվականի հոկտեմբերի դրությամբ Իսպանիան ուներ ընդհանուր 3500 կմ երկարությամբ գերարագ երկաթգծեր՝ կապելով Մալագան, Սեւիլյան, Մադրիդը, Բարսելոնան, Վալենսիան եւ Վալադոլիդը գնացքներով, որոնց արագությունը հասնում է մինչեւ 300 կմ/ժ։ Միջին հաշվով Իսպանական գերարագ գնացքները ամենաարագներից մեկն են աշխարհում, զիջելով միայն Ճապոնական եւ Ֆրանսիական գնացքներին։ Ճշտապահությամբ երկրորդն են աշխարհում (98.54 %) Ճապոնական գնացքներից հետո (99 %)։ Եթե բոլոր մտահղացումները իրականանան, ապա ըստ իսպանացի մասնագետների՝ 2020 թվականին Իսպանիան կունենա մոտ 7000 կմ երկարությամբ գերարագ երկաթգիծ՝ իրար կապելով գրեթե բոլոր քաղաքները։ Իսպանիայում կա 47 քաղաքացիական օդանավակայան։ Ամենահայտնի օդանավակայանը Մադրիդում (Բարախաս), ունեցել է 50.8 միլիոն ուղեւոր 2008 թվականին, հանդիսանում է աշխարհի 11-րդ ծանրաբեռնված օդանավակայանը, իսկ Եվրոպայում՝ չորրորդը։ Բարսելոնայի օդանավակայանը նույնպես շատ ծանրաբեռնված է՝ ունենալով 30 միլիոն ուղեւոր 2008 թվականին։ Մյուս հիմնական օդանավակայաններն են Գրան Կանարիայի օդանավակայանը, Մալագայի, Վալենսիայի, Սեւիլյայի, Մայորկայի, Ալկանտեի եւ Բիլբաոյի օդանավակայանները։ Ժողովրդագրություն 2008 թվականի մարդահամարով Իսպանիայի բնակչությունը կազմում է 46 միլիոն։ Իսպանիայի բնակչության խտությունը 91 մարդ/կմ 2, ավելի ցածր է, քան Արեւմտյան Եվրոպայի երկրների մեծ մասում եւ բաշխվածությունը երկրով շատ անհավասար է։ Բացառությամբ մայրաքաղաք Մադրիդը հարող տարածքի, խիտ բնակեցված են հիմնականում ափամերձ տարածքները։ Իսպանիայի բնակչությունը 1900 թվականի համեմատ կրկնապատկվել է, այն ժամանակ կազմելով 18.6 միլիոն շնորհիվ 1960-ականների եւ 1970-ականների սկզբի մեծ աճի տեմպերի։ Բնիկ իսպանացիները կազմում են բնակչության 88 %-ը։ 1980-ականների բնակչության աճի տեմպերի դանդաղումը լրացվեց հիմնականում ներգաղթի շնորհիվ, որոնք կազմում են բնակչության 12 %-ը։ Գաղթականների հինական մասը Լատինական Ամերիկայից են (39 %), Հյուսիսային Աֆրիկայից (16 %), Արեւելյան Եվրոպայից (15 %) եւ Մերձ-Սահարյան Աֆրիկայից (4 %). 2008 թվականին Իսպանիայում քաղաքացիություն ստացավ 84,170 անձ, հիմնականում Էկվադորից, Կոլումբիայից եւ Մարոկկոյից գաղթածներ։ Իսպանիայում բնակվող օտարերկրացիների զգալի մասը բնակություն է հաստատել Արեւմտյան եւ Կենտրոնական Եվրոպայից։ Դրանք հիմնականում բրիտանացիներ, ֆրանսիացիներ, գերմանացիներ, հոլանդացիներ եւ նորվեգացիներ են։ Նրանք հիմնականում բնակություն են հաստատել միջերկրյածովյան առափնյա հատվածում եւ Բալեարիկ կղզիներում, նրանք վայելում են թոշակառուի եւ ստեղծագործական կյանքը։ Իսպանացի գաղութարարների սերունդները սփռված են ամբողջ աշխարհում, հատկապես մեծ մաս են կազմում Լատինական Ամերիկայում։ 15-րդ դարի վերջերից սկսած մեծ թվով Պիրենեյան գաղութարարներ բնակություն հաստատեցին Լատինական Ամերիկայում, այժմ Լատինական Ամերիկայի բնակչության մեկ երրորդ մասը ունեն իսպանական կամ պորտուգալական արմատներ։ 16-րդ դարում մոտ 240,000 իսպանացիներ արտագաղթեցին հիմնականում Պերու եւ Մեքսիկա։ Հաջորդ դարում եւս 450,000 իսպանացի արտագաղթեց Հարավային Ամերիկա։ 1846–1932 թթ. ընթացքում մոտ 5 միլիոն իսպանացիներ բնակություն հաստատեցին Ամերիկայում, մասնավորապես Արգենտինա եւ Բրազիլիա. 1960–1975 թթ. մոտ երկու միլիոն իսպանացի արտագաղթեցին Արեւմտյան Եվրոպայի այլ երկրներ։ Նույն ժամանակահատվածում 300,000 մեկնեցին Լատինական Ամերիկա։ Իսպանիայի բնակչությունը, 1960-2021 Իսպանիայի բնակչության տարեկան տոկոսային աճը, 2009-2019 Իսպանիայի բնակչության աճը՝ ըստ սեռի, 1960-2021 Ուրբանիզացիա Աղբյուր. ESPON, 2007 Ազգային փոքրամասնություններ Իսպանիայում են բնակվում նախկին գաղութներից ներգաղթած բնակչության հետնորդներ՝ առավելապես Հասարակածային Գվինեայից եւ որոշ մասը Հյուսիսային-Սահարայից եւ Կարիբյան ծոցի երկրներից, որոնք վերջերս են բնակություն հաստատել Իսպանիայում։ Նաեւ զգալի մաս են կազմում Ասիայի էմիգրանտները, որոնց մեծ մասը չինացիներ, հնդիկներ, ֆիլիպինցիներ եւ մերձավոր արեւելքի եւ հարավային ասիայի երկրներից են, Լատինական Ամերիկայի բնակչությունը նաեւ մեծ հատված է ապրում եւ ցուցաբերում է մեծ աճի միտում։ Մյուս աճող խմբերն են բրիտանացիները 760,000՝ 2006 թվականի տվյալներով, գերմանացիները եւ այլ էմիգրանտներ Եվրոպայի այլ տարածքներից։ Իսպանիայում մեծ թիվ են կազմում նաեւ գնչուները, որոնք ներգաղթել են 16-րդ դարից սկսած եւ այժմ կազմում են մոտ 700,000։ Իսպանիայում կա մեծ թվով հայկական համայնք, որոնք բնակվում են Մադրիդում, Բարսելոնայում, Վալենսիայում, Սեւելիայում, Մալագայում, Կադիսում եւ այլ քաղաքներում։ Հայերի թիվը Իսպանիայում մոտ 55.000 է։ Ներգաղթ Ըստ Իսպանիայի կառավարության տվյալների Իսպանիայում 2007 թվականի դրությամբ ապրում են 4.5 միլիոն օտարերկրացի, այլ տվյալներով նրանց թիվը կազմում է 4.8 միլիոն, կամ ընդհանուր բնակչության 11%-ը։ Ըստ բնակության թույլտվություն տվյալների 2011 թ. դիմել են ավելի քան 860.000-ը Ռումինիաից, մոտ 770.000-ը Մարոկկոյից, մոտ 360,000-ը Էկվադորից եւ 270,000-ը Կոլումբիայից։ Մեծ համայնքներ ունեն նաեւ Մեծ Բրիտանացիները, Բոլիվացիները, Գերմանացիները, Իտալացիները, Բուլղարացիները եւ Չինացիները։ Ավելի քան 200,000 ներգաղթականներ Աֆրիկայից են։ 2000 թվականից Իսպանիայի բնակչությունը ունեցավ կտրուկ աճ, չնայած ծնելիությունը մնում է ցածր մակարդակի վրա։ Այս անսպասելի եւ շարունակական միգրանտների ներհոսքի պատճառով, հատկապես ծովով աննկատ ժամանումները, առաջացրեցին նկատելի սոցիալական լարվածություն։ ԵՄ երկրների մեջ Իսպանիան էմիգրանտների միջին թվով երկրորդն է Կիպրոսից հետո, իսկ բացարձակ մեծությամբ՝ առաջինը։ Այս բարձր մակարդակը մի քանի պատճառ ունի, ներառված Իսպանիայի մշակութային կապը Լատինական Ամերիկայի հետ, նրա աշխարհագրական դիրքը, սահմանի թույլ պաշտպանվածությունը, ստվերային տնտեսության բարձր մակարդակը հատկապես շինարարության եւ գյուղատնտեսության ոլորտում, որոնք շահագռգռված են ավելի էժան աշխատուժ ունենալ քան իսպանացիներն են։ Մեկ այլ վիճակագրականորեն նշանակալի գործոն է մեծ թվով ԵՄ ծագման բնակիչների ներգաղթ Իսպանիա՝ սովորաբար հանգիստ միջերկրական ափը։ Փաստացի Իսպանիան Եվրոպայի ամենամեծ միգրանտներ կլանող երկիրն էր, 2002-2007 թթ. նրանց թիվը կրկնապատկվեց հասնելով 2.5 միլիոնի։ Ըստ Financial Times պարբերականի Իսպանիան Արեւմտյան Եվրոպայի ամենացանկալի երկիրն է զբոսաշրջիկների մոտ։ Էմիգրանտների թիվը 1996 թվականից 500,000-ից դարձավ 5.2 միլիոն 2008 թվականին, երբ ընդհանուր բնակչության թիվը 40 միլիոն էր։ Միայն 2005 թվականին Իսպանիայում գրանցվել է մոտ 700,000 էմիգրանտ։ Լեզուներ Իսպաներենը ( կամ , Կաստիլերեն) լայն տարածում ունի բազմաթիվ երկրներում։ Իսպանիայում միակ լեզուն է, որ համարվում է մայրենի։ Սակայն որոշ տարածաշրջանային լեզուներ ստացել են կիսապաշտոնական կարգավիճակ իրենց տեղական կանոնակարգերով։ Բասկերեն () (2%) Բասկերի երկրում եւ Նավարեում Կատալոներեն () (17%) Կատալոնիայում եւ Բալերեալիկ կղզիներում; Վալենսերեն (վալենսիա), Կատալոներենի մեկ այլ տեսակ, պաշտոնապես Վալենսիայի լեզուն է; Գալիսերեն () (7%) Գալիսիայում. Կան նաեւ այլ գոյատեւող Ռոմանական փոքրամասնությունների լեզուներ, ինչպիսիք են Աստուր-Լեոնեսե լեզվաընտանիքը, որը ներառում է Աստուրերնը եւ Լեոնեսերոնը։ Ինչպես նաեւ Արագոնեսերենը, որով խոսում են Արագոնում։ Ինչպես Բասկերենը, Կալաոներենը եւ Գալիսերենը, այս լեզուները չունեն պաշտոնական կարգավիճակ։ Կրթություն Պետական կրթությունը Իսպանիայում անվճար է եւ պարտադիր 6-16 տարեկան երեխաների համար։ Ներկայիս կրթական համակարգը հաստատվել է 2006 թվականին կրթության մասին օրենքով։ Կրոն Կաթոլիզմը Իսպանիայի հիմնական կրոնն է եւ չնայած այն այլեւս չունի պաշտոնական կարգավիճակ, Կաթոլիզմ են դասավանդում բոլոր դպրոցներում եւ կրթական հաստատություններում, չնայած, որ մեծ թիվ են կազմում մուսուլման ուսանողները։ 2009 թվականի հուլիսին պաշտոնական հարցումներից պարզ դարձավ, որ երկրի 73%-ը կաթոլիկ են, 2.1%-ը այլ կրոնի եւ մոտ 22%-ը ոչ մի կրոնի չեն դավանում, որոնցից 7.3% աթեիստ են։ Իսպանացիների մեծ մասը չեն մասնակցում կրոնական ծիսակատարություններին։ Իսկ 2006 թվականի հարցումներով միայն 48%-ն է հավատում աստծուն, իսկ 41%-ի իրենց համարում են աթեիստ։ Միայն 22%-ն էր մասնակցել կրոնական ծիսակատարությունների վերջին մեկ ամսվա ընթացքում։ Չնայած իսպաներեն հասարակությունը դարձել է զգալիորեն ավելի շատ աշխարհիկ վերջին տասնամյակների ընթացքում, ներհոսքը Լատինական Ամերիկայի գաղթականների, ովքեր հակված են ուժեղ կաթոլիկ լինելու, օգնեցին, որ կաթոլիկ եկեղեցին վերականգնվի։ բողոքական եկեղեցիները ունեն մոտ 1,200,000 անդամ։ Կան մոտ 105,000 Եհովայի վկաներ։ Վերջին ներգաղթի ալիքները նաեւ հանգեցրեցին մուսուլմանների մեծ թվով աճի, որոնք Իսպանիայում կազմում են մոտ մեկ միլիոն։ Ներկայումս Իսլամը Իսպանիայում հանդիսանում է երկրորդ խոշորագույն կրոնը, ընդհանուր բնակչության մոտ 2.3%-ը իսլամի հետեւորդ է։ Մուսուլմանների վտարումից հետո 1492, նրանք չէին ապրում Իսպանիայում դարեր շարունակ։ 19-րդ դարի վարջին Աֆրիկայում իրականացրած գաղութարարության հետեւանքով մեծ թվով Մարոկկոցիներ եւ Արեւմտյան Սահարացիներ ստացան Իսպանիայի քաղաքացիություն։ Նրանց թիվը գնալով աճեց Մարոկկոյից եւ այլ աֆրիկյան երկրներից գաղթածների շնորհիվ։ Հուդաիզմը Իսպանիայում 1492 թվականից գործնականում չէր գործում մինչեւ 19-րդ դարի սկզբները, երբ հրեաները նորից թույլտվություն ստացան բնակվել երկրում։ Այժմ Իսպանիայում բնակվում են մոտ 62,000 հրեաներ, կամ բնակչության ընդհանուր թվի 0.14%-ը։ Նրանց մեծ մասը անցյալ դարում ժամանածների նախնիներ են։ Մշակույթ Իսպանիան մի արեւմտյան երկիր է, որի մշակույթը ունի հունա-հռոմեական արմատներ։ Երկրի մշակույթի վրա իրենց ազդեցությունն են թողել բազմաթիվ ժողովուրդներ, որոնք ապրել են պատմության ընթացքում, ներառած Իբերիացիները, Կելտերը, Հռոմեական կայսրությունը, Իսլամիստները, հրեաները եւ հռոմեական կաթոլիկ եկեղեցին։ Իսպանիան իր Միջերկրական-ատլանտյան միջավայրով մեծ դեր է խաղացել մշակույթի ձեւավորման հարցում։ Իսպանիան Իտալիայից հետո ունի երկրորդ ամենաշատ ՅՈԻՆԵՍԿՕ – ի Համաշխարհային ժառանգության վայրերը աշխարհում, ընդհանուր 46։ Գրականություն Իսպանիայի գրականություն տերմինը օգտագործվում է իսպաներեն լեզվով գրված ստեղծագործությունների վերաբերյալ։ Պարտադիր չէ, որ գրողը ծնված լինի Իսպանիայում։ (Իսպաներենից բացի այլ գրականության համար Իսպանիայում տես Կատալոնական գրականություն, Բասկ գրականություն եւ Գալիսերեն գրականություն)։ Հատկապես Իսպանա-Ամերիկյան գրականության համար տես Լատինա-Ամերիկյան գրականություն։ Պատմական, աշխարհագրական եւ ազգային բազմազանության հետեւանքով Իսպանիայի գրականությունը ունեցել է մեծ ազդեցություն եւ հայտնի է իր բազմազանությամբ։ Միգել դե Սերվանտեսը թերեւս ամենահայտնի իսպանացի հեղինակն է իր Դոն Կիխոտ ստեղծագործությամբ, որը համարվում է Իսպանիայի խորհրդանիշ եւ արեւմտյան դասական գրականության հիմնադիր։ Արվեստ Իսպանիայի արվեստագետները մեծ ներդրումներ են ունեցել տարբեր Եվրոպական արվեստի շարժումներում։ Ի շնորհիվ աշխարհագրական եւ պատմական բազմազանության Իսսպանիայի արվեստ մեծ ներդրում է ունեցել համաշխարհային արվեստում։ Մարրական ժառանգությունը Իսպանիայում, հատկապես Անդալուզիայում, դեռեւս կարելի է տեսնել այնպիսի քաղաքներում ինչպիսիք են Կորդոբան, Սեւիլյան եւ Գրանադան։ Եվրոպայի թողած ազդեցությունը մեծ է ներառված Իտալիայի, Գերմանիայի եւ Ֆրանսիայի, հատկապես Բարոկկոյի եւ Նոր դասականների ժամանակաշրջաններում։ Կինո Իսպանական կինոն վերջին շրջանում մեծ հաջողությունների է հասել միջազգային մրցանակաբաշխություններում, այդ թվում Օսկարի։ Իր երկար պատմության իսպանական կինոյի մեծ ռեժիսոր Լուիս Բունյուելը առաջինն է հասել համաշխարհային ճանաչման։ Մյուս հայտնի ռեժիսորներն են Պեդրո Ալմոդովարը, ով ճանաչում է ձեռք բերել սկսած 1980-ականներին եւ Ալեխանդրո Ամենաբարը։ Հայտնի դերասաններից են Խավիեր Բարդեմը եւ Բենիսիո Դել Տորոն, իսկ դերասանուհիներից՝ Վիկտորիա Աբրիլը, Անա Բելենը, Արիադնա Հիլը, Կարմեն Մաուրան, Պենելոպե Կրուսը եւ այլք։ Իսպանական կինոյի լավագույն աշխատանքի համար սահմանվել է «Գոյա» ամենամյա ազգային կինոմրցանակը, որը շնորհվում է 1987 թվականից սկսած՝ յուրաքանչյուր տարվա հունվար-փետրվար ամիսներին։ Այն կոչվել է այդպես ի պատիվ իսպանացի հայտնի նկարիչ Ֆրանցիսկո Գոյայի եւ իրենից ներկայացնում է բրոնզե կիսանդրի։ Առաջին մրցանակաբաշխությունը ընդգրկել է 15 անվանակարգ, ներկայումս այն շնորհվում է 28 անվանակարգերում։ Ճարտարապետություն Իսպանիայի ճարտարապետությունը մեծ ներդրում է ունեցել համաշխարհային ճարտարապետության զարգացման մեջ։ Իսպանիայի ճարտարապետության նմուշներ կան ոչ միայն ներկայիս Իսպանիայի տարածքում, այլ նաեւ նախկին Հիսպանիկայի եւ քրիստոնեական այլ թագավորությունների տարածքներում։ Հռոմեացիների կողմից հիմնադրված Կորդոբան դարձավ Հռոմեական ժամանակաշրջանում մշակութային մայրաքաղաք, ներառելով նաեւ Արաբական ոճը իսլամական իշխանության տարիներին։ Ավելի ուշ արաբական ոճը ավելի զարգացավ երկրում եւ դրա փայլուն վկայությունն է Նասրիդ դինաստիայի ժամանակաշրջանում կառուցված պալատական համալիրը Գրանադայում։ Նույն ժամանակահատվածում քրիստոնեական թագավորությունները ձեռք բերեցին սեփական ճարտարապետական ոճը, նրանց ոճը միաձուլվեց Եվրոպական ոճային այնպիսի համադրությունների հետ, ինչպիսիք էին Ռոմանական ոճը եւ Գոթական ոճը։ Այսպիսի ոճով շինություններ կառուցվեցին երկրի ամբողջ տարածքով՝ միախառնվելով մուսուլմանական ոճին։ Մոդերնիզմի ժամանումը ազդեցություն ունեցավ 20-րդ դարում կառուցված տաճարների վրա։ Երաժշտություն Իսպանական երաժշտությունը երբեմն նույնականացվում է ֆլամենկոյի հետ։ Արեւմտյան երաժշտական ժանրը, որը շատ սիրված է տարածաշրջանում, տարածաշրջանից դուրս ճանաչված չէ։ Տարբեր շրջանային ժողովրդական երաժշտություններ կան Արագոնում, Կատալոնիայում, Կաստիլիայում, Վալենսիայում, Բասկերի երկրում, Գալիսիայում եւ Աստուրասում։ Փոփը, Ռոքը, հիփ հոփը եւ ծանր մետալը նույնպես ճանաչված են։ Դասական երաժշտության մեջ Իսպանիան ունեցել է շատ ճանաչված կոմպոզիտորներ ինչպիսիք են Իսահա Ալբանիզը, Մանուել դե Ֆելլան եւ Էնրիկե Գրանադոսը ու երգիչներ եւ տենորներ ինչպիսիք են Պլասիդո Դոմինգոն, Խոսե Կարերասը, Մոնտսերատ Կաբալիե ն, Ալիսիա դե Լարրոչան, Ալֆրեդո Կրաուսը, Պաբլո Կասալսը, Ռիկարդո Վինասը, Խոսե Իտուրբին, Պաբլո դե Սարասատեն, Խորդի Սավալը եւ Թերեզա Բերգանսան։ Իսպանիայում կան մոտ քառասուն մասնագիտացված համույթ։ Ամենաճանաչված երաժշտական գործիքը կիթառն է, որի հայրենիքը Իսպանիան է։ Ամենահայտնի կիթառահարը Պակո դե Լուսիան է։ Խոհանոց Իսպանական խոհանոցը ունի ճաշատեսակների մեծ բազմազանություն, որոնք հետեւանք են տարբեր աշխարհագրական, մշակութային եւ կլիմայական ազդեցությունների։ Նրա ձեւավորման վրա մեծապես ազդել է ծովամթերքների մատչելիությունը (երկիրը շրջապատում են մի քանի ծովեր)։ Իսպանական խոհանոցը արտացոլում է երկրի խոր Միջերկրական արմատները։ Իսպանիայի պատմություն ընթացքում տեղի ունեցած բազմաթիվ մշակութային ազդեցությունները հանգեցրել են սեփական յուրահատուկ խոհանոցի ձեւավորմանը։ Մասնավորապես, հեշտությամբ հայտնաբերվել են երեք հիմնական բաժիններ։ Միջերկրյածովյան Իսպանիայի բոլոր ափամերձ տարածքները սկսած Կատալոնիայից մինչեւ Անդալուզիա. ծանր օգտագործման ծովամթերք, ինչպիսիք են pescaíto fritoն, որոշ սառը ապուրներ գազպոչոյի նման եւ շատ բրնձային ճաշատեսակներ Պաելյայի նման եւ արոզ նեգրո Կատալոնիայից։ Ներքին Կաստիլիա. տաք, թանձր ապուրներ ինչպիսիք են հացի ու սխտոր վրա հիմնված Կաստիլյան ապուրը, ինչպես նաեւ իսպանական խոզապուխտը։ Ատլանտիկ Իսպանիայի հյուսիսայի ափը, բանջարեղենով եւ ձկնային ուտեստներ, ինչպիսիք են pote gallego եւ մարմիտակոն։ Գիտություն եւ տեխնիկա 19-րդ եւ 20-րդ դարերում գիտությունը Իսպանիայում անկում ապրեց կապված քաղաքական եւ սոցիալական ծանր վիճակի հետ։ Այնուամենայնիվ Իսպանիան ունեցել է պատմության մեջ մեծ դեր ունեցած գիտնականներ եւ ճարտարագետներ։ Ճանաչված գիտնականներից են Միգել Սերվետը, Սանտիագո Ռամոն ի Կայալը, Նարցիս Մոնտուրիոլ ի Էստարիոլը, Սելեդոնիո Կատայուդը, Խուան դե լա Սիերվան եւ Սեվերիո Օչոյան։ Սպորտ Իսպանիայում ամենաճանաչված մարզաձեւը ֆուտբոլն է սկսած 20-րդ դարի սկզբից։ Ռեալ Մադրիդը եւ Բարսելոնան երկու ամենաճանաչված ակումբներն են Իսպանիայում եւ աշխարհում։ Իսպանիայի ֆուտբոլի ազգային հավաքականը հաղթել է Ֆուտբոլի Եվրոպայի առաջնությունում 1964, 2008 եւ 2012 թվականներին եւ դարձել է 2010 թվականի ֆուտբոլի աշխարհի առաջնության չեմպիոն։ Բասկետբոլը, թենիսը, հեծանվասպորտը, հանդբոլը, մոտոսպորտը եւ ավելի ուշ Ֆորմուլա 1-ը նույնպես շատ կարեւոր են Իսպանիայում, եւ նրան հաճախ չեմպիոններ են դառնում այս մարզաձեւերում։ Ներկայումս Իսպանիան համաշխարհային սպորտում մեծ տեղ է գրավում, հատկապես 1992 Ամառային Օլիմպիական խաղերից հետ Բարսելոնայում, որը մեծ դեր խաղաց երկրում սպորտի զարգացման գործում։ Ռաֆայել Նադալը Իսպանիայի լավագույն թենիսիստն է, որը հաղթել է բազմաթիվ մեծ սաղավարտի եւ այլ մրցույթներում։ Ալբերտո Կոնտադորը իսպանացի լավագույն հեծանվորդն է, որը հաղթել է բազմաթիվ մրցույթներում, ներառյալ երեք անգամ Տուր դե Ֆրանսը։ Հայերը Իսպանիայում Հայ-իսպանական առնչությունները սկիզբ են առնում հնագույն ժամանակներից, սակայն գործուն են դարձել միայն միջին դարերում՝ Կիլիկյան հայկական թագավորության ժամանակաշրջանում։ 1385 թ-ին Կաստիլիայի թագավորը հրովարտակով Մադրիդը (Վիլյառեալ եւ Անդուխար քաղաքների հետ) նվիրել է Լեւոն Զ Լուսինյան արքային՝ ցկյանս տնօրինելու իրավունքով։ 16-17-րդ դարերում հաճախացել են հայ վաճառականների այցելությունները Իսպանիայի առեւտրական կենտրոններ։ Ներկայումս Իսպանիայում բնակվում է 50.000 հայեր, որոնք ապրում են հիմնականում Մադրիդում, Բարսելոնայում, Սեւիլյայում, Վալենսիայում եւ այլ քաղաքներում։ Իսպանիայում Հայաստանի սփյուռքի նախարարի խորհրդական է նշանակվել Գասպար Պետրոսյանը, ով մեծ ջանքեր է գործադրում համայնքային կյանքը զարգացնելու ուղղությամբ։ Բարեկամական հարաբերություններ են հաստատվել Հայաստանի եւ Իսպանիաի միջեւ։ Ազգային տոներ Ազգային տոները, որոնք նշում են Իսպանիայում ընդգրկում են կրոնական (Հռոմի կաթոլիկ), ազգային եւ տարածաշրջանային ավանդույթները։ Ամեն համայնք իրավունք ունի նշել առավելագույնը 14 ազգային տոն տարվա ընթացքում, որոնցից 9-ից ավելին որոշում է երկրի կառավարությունը։ Իսպանիայի ազգային օրը հոկտեմբերի 12-ն է։ Ֆայաս Տոմատինա Ծանոթագրություններ Նշումներ Աղբյուրներ Արտաքին հղումներ Իսպանական կենտրոն Իսպանիան ԿՀՎ–ի ՖաքտԲուքում Իսպանիայի ատլաս Վիքիպահեստում Իսպանիան Վիքիթրավելում Իսպանիայի գեղեցիկ գյուղեր ՄԱԿ-ի անդամ երկրներ Միջերկրածովյան միության անդամներ Լիբերալ ժողովրդավարություններ ՆԱՏՕ-ի անդամ երկրներ Եվրոպայի խորհրդի անդամ երկրներ Պիրենեյան թերակղզի Հարավային Եվրոպայի երկրներ


source: wikipedia

text: Շրի Լանկա (պաշտոնական անվանումը՝ Շրի Լանկայի Դեմոկրատական Սոցիալիստական Հանրապետություն, մինչեւ 1972 թվականը կոչվել է Ցեյլոն), կղզային պետություն Ասիայում՝ Հնդկական օվկիանոսում։ Մայրաքաղաքն է Շրի Ջայավարդենեպուրակոտտե։ Բրիտանական համագործակցության անդամ է։ Զբաղեցնում է համանուն կղզին, որը Հնդկաստանից բաժանվում է Փոլկի նեղուցով։ Կղզին շրջպատված է բուստային խութերով, ափամերձ ջրերում շատ են մարգարտաբեր փափկամարմինները։ Կղզու մեծ մասը դաշտավայրեր են, եւ միայն հարավը զառիթափ կատարներով աստիճանաձեւ բարձրավանդակ է։ Ընդերքը հարուստ չէ. կան միայն գրաֆիտի, փայլարի, թանկարժեք եւ կիսաթանկարժեք քարերի հանքավայրեր։ Կղզին գտնվում է հասարակածային գոտում, այդ պատճառով այստեղ ամբողջ տարին շոգ է։ Հունիս-օգոստոսին մուսսոններն առատ տեղումներ են բերում։ Ընդարձակ տարածություններ են զբաղեցնում սավաննաներն ու հասարակածային մշտադալար անտառները։ Կենդանական աշխարհը հարուստ է։ Կան կապիկներ, փղեր, ընձառյուծներ, լեմուրներ, լուսաններ, կոկորդիլոսներ, շատ են թռչունները՝ սիրամարգ, ֆլամինգո, թութակներ, ու միջատները։ Գործում են մի քանի ազգային պարկեր ու խոշոր բուսաբանական այգի։ Կղզու բնակչության 70 %-ը սինհալներ են, 20-%ը՝ թամիլներ, կան նաեւ ցեյլոնյան մավրեր, բուրգերներ։ Խոշոր քաղաքներն են Կոլոմբոն, Ջաֆնան, Կանդին, Գալլեն։ Շրի Լանկան գյուղատնտեսական երկիր է. հիմնական ճյուղը թեյի մշակությունն է։ Թեյի արտադրությամբ եւ արտահանությամբ Շրի Լանկան զբաղեցնում է երրորդ տեղն աշխարհում։ Մշակում են նաեւ կաուչուկատու բույսեր, կոկոսյան արմավենի, բրինձ, եգիպտացորեն, բատատ, մանիոկ, համեմունքներ, արքայախնձոր, ադամաթուզ։ Ավանդական են նաեւ ձկնորսությունն ու մարգարիտի արդյունահանումը։ Արդյունաբերության մեջ գերակշռում են մանր արհեստագործական ձեռնարկությունները։ Շրի Լանկան աշխարհում առաջին տեղն է գրավում բարձրորակ գրաֆիտի հանույթով, կարեւոր նշանակություն ունի նաեւ իլմենիտ, շափյուղա, ծովակն թանկարժեք եւ կիսաթանկարժեք քարերի հանույթը։ Մշակող արդյունաբերության ավանդական ճյուղերն են թեյի, կաուչուկի վերամշակումը, կոպրայի (կոկոսապտղամիս) եւ կոկոսի յուղի արտադրությունը։ Բնակչության մեծ մասն ապրում է գյուղերում՝ հնդկեղեգից շինված եւ արմավենու տերեւներով կամ բրնձի ծղոտով ծածկված խրճիթներում։ Պատմություն Շրի Լանկան (մինչեւ 1972 թվականը՝ Ցեյլոն) պետություն է Ասիայում։ Բրիտանական համագործակցության անդամ է։ Զբաղեցնում է համանուն կղզին, որը Հնդկաստանից բաժանվում է Փոլկի նեղուցով։ Կղզին շրջպատված է բուստային խութերով, ափամերձ ջրերում շատ են մարգարտաբեր փափկամարմինները։ Կղզու մեծ մասը դաշտավայրեր են, եւ միայն հարավը զառիթափ կատարներով աստիճանաձեւ բարձրավանդակ է։ Ընդերքը հարուստ չէ. կան միայն գրաֆիտի, փայլարի, թանկարժեք եւ կիսաթանկարժեք քարերի հանքավայրեր։ Կղզին գտնվում է հասարակածային գոտում, այդ պատճառով այստեղ ամբողջ տարին շոգ է։ Հունիս-օգոստոսին մուսսոններն առատ տեղումներ են բերում։ Ընդարձակ տարածություններ են զբաղեցնում սավաննաներն ու հասարակածային մշտադալար անտառները։ Կենդանական աշխարհը հարուստ է։ Կան կապիկներ, փղեր, ընձառյուծներ, լեմուրներ, լուսաններ, կոկորդիլոսներ, շատ են թռչունները՝ սիրամարգ, ֆլամինգո, թութակներ, ու միջատները։ Գործում են մի քանի ազգային պարկեր ու խոշոր բուսաբանական այգի։ Դեռեւս մ.թ.ա. 5-րդ դարում Հնդկաստանից Շրի Լանկա են գաղթել հնդկական ցեղեր, որոնք միաձուլվել են բնիկներին, եւ ձեւավորվել է սինհալական ժողովուրդը։ 5-6-րդ դարերում կղզուն տիրելու համար պայքարել են սինհալները եւ Հարավային Հնդկաստանից Շրի Լանկա եկած թամիլները։ 15-րդ դարում կազմավորվել են 3 խոշոր պետություններ՝ սինհալական Կոտտե (արեւմուտքում եւ հարավ-արեւմուտքում), Կանդի (կենտրոնում) եւ թամիլական Ջաֆհա (հյուսիսում)։ 1521 թվականին երկիր են ներխուժել եվրոպացիները, որոնք 4 դար շարունակ տնօրինում էին Շրի Լանկայում, երկիրն ու կղզին անվանում Ցեյլոն։ Երկիրն անկախություն է ձեռք բերել 1948 թվականին։ Սակայն Շրի Լանկայում սինհալա-թամիլական հակամարտությունը շարունակվել է մինչեւ 1995 թվական, երբ դադարեցվել է նրանց միջեւ զինված բախումն ու կնքվել հաշտության համաձայնագիր։ Աշխարհագրություն Աշխարհագրական դիրք Շրի Լանկան (մինչեւ 1972 թ.՝ Ցեյլոն) պետություն է Ասիայում։ Բրիտանական համագործակցության անդամ է։ Զբաղեցնում է համանուն կղզին, որը Հնդկաստանից բաժանվում է Փոլկի նեղուցով։ Կղզին շրջպատված է բուստային խութերով, ափամերձ ջրերում շատ են մարգարտաբեր փափկամարմինները։ Կղզու մեծ մասը դաշտավայրեր են, եւ միայն հարավը զառիթափ կատարներով աստիճանաձեւ բարձրավանդակ է։ Ընդերքը հարուստ չէ. կան միայն գրաֆիտի, փայլարի, թանկարժեք եւ կիսաթանկարժեք քարերի հանքավայրեր։ Կլիմա Կլիման տրոպիկական է՝ մուսոնային սեզոններով։ Տեղումների գրեթե 95%-ը մայիսից հոկտեմբեր ընկած ժամանակահատվածին են բաժին հասնում եւ հիմնականում գիշերային ժամերին։ Մյուս ամիսների ընթացքում բավական չոր է եղանակը, այդ իսկ պատճառով նոյեմբերից մինչեւ ապրիլ Շրի Լանկայում հանգստանալու ամենաբարեհաջող ժամանակահատվածն է։ Օդի ջերմաստճանը գրեթե երբեք չի փոխվում եւ ամբողջ տարին 28-30 oСէ, բացառությամբ լեռնային շրջանների, որտեղ ջերմաստճանն իջնում է մինչեւ +10 oС։ Միջինում ջրի ջերմաստճանը 26 oС է։ Երկիրը գտնվում է հասարակածային գոտում, այդ պատճառով այստեղ ամբողջ տարին շոգ է։ Հունիս-օգոստոսին մուսսոններն առատ տեղումներ են բերում։ Ընդարձակ տարածություններ են զբաղեցնում սավաննաներն ու հասարակածային մշտադալար անտառները։ Կենդանական աշխարհը հարուստ է։ Կան կապիկներ, փղեր, ընձառյուծներ, լեմուրներ, լուսաններ, կոկորդիլոսներ, շատ են թռչունները՝ սիրամարգ, ֆլամինգո, թութակներ, ու միջատները։ Գործում են մի քանի ազգային պարկեր ու խոշոր բուսաբանական այգի։ Պետական համակարգ Շրի Լանկան՝ Դեմոկրատական սոցիալիստական հանրապետություն է։ Երկրի ղեկավարը նախագահն է, որը ընտրվում է 6 տարի ժամկետով՝ համընդհանուր քվեարկությամբ։ Նախագահն համարվում է կառավարության ղեկավարը եւ գլխավոր հրամանատարը։ Նախագահը պատասխանատու է խորհրդարանի առջեւ, նրան կարող են իմփիչմենտ հայտարարեն, եթե ապահովվի խորհրդարանի ձայների 2/3-ը եւ հաստատվի գերագույն դատարանի կողմից։ Նախագահը ձեւավորում է կառավարությունը։ Նախագահի օգնականը վարչապետն է, իշխող կուսակցության ղեկավարը։ Ժողվրդավարություն Վարչական բաժանում Երկիրը բաժանված է 9 մարզերի, որոնք էլ իրենց հերթին բաժանված են 25 շրջանների։ Կրոն Բնակչության հիմնական մասը (70%-ը) դավանում են բուդդայականությունը՝ հիմնականում սինհալները։ Թամիլական բնակչության մեծ մասը դավանում է հինդուիզմ։ Իսլամ դավանում են մալայացիները եւ մավրերը (7%)։ Կղզում քրիստոնյա կաթոլիկները 7%-ն է, դրանք բյուրգերն են եւ սինհալական բնակչության մի մասը։ Վեդաները հետեւում են պարզունակ կրոններին։ Շրի Լանկայի բնակչության մեջ չափազանց ամուր նստած է կրոնական դավանանքները եւ սնահավատությունը։ Շրի Լանկայում դեռեւս գոյություն ունի կաստայական բաժանումները եւ ընդհանուր առմամբ հաշվվում է 20 կաստաներ։ Բնակչություն Շրի Լանկան բազմազգ պետություն է։ Ընդհանուր բնակչությունը՝ 17.6 միլիոն մարդ է։ Բնակչության 74%-ը (11 միլիոն մարդ) սինհալներն են, ավելի քան 18%-ը (2.7 միլիոն մարդ) թամիլներ են։ Փոքր ազգերի եւ էթնիկ խմբերի միախառնումից առաջացել են մավրերը (1 միլիոն)՝ հնագույն արաբների եւ պարսիկ վաճառականների ժառանգները, բյուրգերները (44 հազար մարդ), որոնք առաջացել են մի կողմից հոլանդացիների եւ պորտուգալացիների, մյուս կողմից սինհալների եւ թամիլների խառնամուսնություններից։ Կղզում ապրող բնակչության 42 հազարն էլ մալայացիներ են։ Կղզու ներքին շրջանում՝ Նուվարա Էլիյա քաղաքի մոտակայքում պահպանվել են վեդաների խմբեր (մոտավորապես 850 մարդ)՝ կղզու հնագույն բնակչության ժառանգները։ Տնտեսական ցուցանիշներ Շրի-Լանկաի հիմնական տնտեսական ցուցանիշները պայմանավորված են թեյի արտադրությամբ /աշխարհի թեյի 10% արտադրող/, տեքստիլ արտադրությունը՝ 63%, մնացածը՝ թանկարժեք քարերի, ռետինի, ձկնեղենի եւ կոկոսի արտահանումն է։ Ներմուծում է նավթամթերք, արդյունաբերական արտադրանք, էլեկտրոնիկա, ՏՏ ոլորտի տարբեր ապրանքներ։ Հիմնական գնորդներ՝ ԱՄՆ 21,7 %, Մեծ Բրիտանիա 11,9 %, Հնդկաստան 6,8 %, Գերմանիա 5,1 %, Բելգիա 4,8 %։ Հիմնական մատակարարներն են՝ Հնդկաստան 21,2 %, Չինաստան 11,2 %, Իրան 7,9 %, Սինգապուր 7,7 %։ Մշակույթ Կղզու ամենավառ տեսարժան վայրերից մեկը Սիգիրիա բերդն է։ Այն լիովին կարող է համարվել աշխարհի նոր հրաշալիքներից մեկը։ Այս միջնաբերդը գրավում է բոլոր նրանց, ովքեր այցելում են Շրի Լանկա։ Հրաշք-բերդը կառուցվել է 180-մետրանոց Առյուծի ժայռի վրա տասնհինգ դար առաջ։ Այստեղ՝ քարանձավների ներքին պատերին կարելի է տեսնել հայտնի փորագրություններ՝ արված բնական ներկով։ Սիգիրիի որմնանկարները հայտնի են ողջ աշխարհում։ Ակնառու օրինակներ են հնագույն սինգալյան գեղանկարները։ Կանդի քաղաքում ուշադրություն է գրավում Սինգալյան հնագույն պետական պալատը, ինչպես նաեւ՝ հայտնի Բուդդայի Ատամը տաճարը, որտեղ պահպանվում է համապատասխան սրբությունը։ Լեգենդի համաձայն՝ ատամը հայտնաբերվել է Հնդկաստանում՝ լոտոս ծաղկի վրա։ Որոշ ծեսեր, կապված Բուդդայի ատամի հետ, վերածվել են փառատոնների։ Այդպիսիներից է Էլասա Պերահերա երթը, որը կազմակերպվում է ամեն տարի օգոստոսին լիալուսնի օրը։ Մեծ ձգողական ուժ ունի նաեւ Անուրադհապուրան։ Այս քաղաքը թանգարան ու սրբավայր է ոչ միայն Շրի Լանկայի, այլեւ այլ քաղաքների բուդդիստների համար։ Անուրադհապուրայում պահպանվել են մեծ քանակությամբ պատմական հուշարձաններ։ Քաղաքի կենտրոնում կանգնեցված է շքեղ Ռուվանավելլին։ Մ.թ.ա. 2-րդ դարում կառուցված այս հուշարձանը համարվում է Շրի Լանկայի ճարտարապետության գլուխգործոցներից մեկը։ Նույնիսկ մեկ ամբողջ օրում հնարավոր չէ ամբողջապես շրջել բաց երկնքում գտնվող այս հետաքրքիր հուշարձանով։ Անուրադհապուրայից քիչ հեռու՝ Պոլոնարուվեում է գտնվում Սինհալի պետության վաղ ժամանակների մայրաքաղաքի ավերակները։ Այստեղ կարելի է տեսնել պալատի մնացորդները։ Առավել լավ պահպանվել է Վատադագե տաճարը։ Պոլոնարուվի հյուսիսային մասում է գտնվում այս շրջանի խոշորագույն ճարտարապետական համալիրը՝ ժայռերում քանդակված Բուդդայի երեք արձանները՝ տարբեր դիրքերով։ Խոհանոց Չնայած եվրոպական ուտեստների բազմազանությանը, ուտեստներն այնուամենայնիվ այստեղ կծու են։ Հյուրանոցներում ամենատարածված սննդի ձեւը շվեդական սեղանն է։ Եթե տուրիստներին դուր չգա որեւէ ուտեստ, ռեստորանում կարելի է ընդամենը մատուցողից այլ բան ուզել։ Սակայն եթե մատուցողն ասի, որ կերակուր կծու չէ, պետք է, ամեն դեպքում, փորձել մի փոքր։ Իսկ ահա «բոլորովին կծու չէ» արտահայտությունն իրականությանը շատ ավելի մոտ է։ Անփորձներին խորհուրդ է տրվում կծուն հագեցնել հացով ջրի փոխարեն։ Շրի Լանկայի խոհանոցը շատ մոտ է հնդկական խոհանոցին։ Գուցե սրա պատճառը նրա աշխարհագրական դիրքն է։ Ուտեստների մեջ օգտագործվում են նույն սննդամթերքները՝ ձուկ, արեւադարձային մրգեր, շատ կանաչի եւ համեմունքներ։ Առօրյա ճաշացանկի հիմքում ընկած են բրինձը եւ կարին։ Կարին տեղացիների համար մեկ ուտեստ չէ. կարի ձկով, մսով, ծովամթերքով, թռչնամսով, բանջարեղենով եւ մրգերով։ Այս ամենին միավորում է մի յուրահատուկ համեմունքային համադրություն, որը կոչվում է կարի։ Այս խառնուրդը ուտեստներին տալիս է յուրահատուկ «վառող» համ։ Խորհուրդ չի տրվում չարաշահել տեղական խմիչքը։ Հիմնական խմիչքն է արակը (կոկոսի օղին)։ Այն նույնիսկ տեղացիները շատ չեն խմում, սակայն բազմազանության համար կարելի է համտեսել։ Տեղական արտադրության ջինն ու վիսկին առաջացնում են ուժեղ գլխացավ։ Մատչելի եւ համեղ են արեւադարձային մրգերը՝ բանաններ (ավելի քան 200 տեսակ), ավոկադո, մանգո, պապայա, նարինջ եւ կոկոս։ Տան ճանապարհին կարելի է այցելել Կոլոմբո եւ գնել էկզոտիկ մրգեր։ Ցեյլոնում հատկապես լավն են արքայախնձորները։ Յուրահատուկ է նաեւ ցեյլոնյան թեյը։ Ավանդույթներ Շրի Լանկայում չի կարելի այցելել վանքեր կարճ կիսաշրջազգեստով կամ շորտերով, ինչպես նաեւ բաց ուսերով կամ մեջքով։ Վանք մտնելիս պետք է հանել գլխարկը (եթե այն կա) եւ կոշիկները, իսկ քանի որ նման վայրերում մաքրությունն այնքան էլ պահպանված չէ, հարկ է առաջանում վերցնել հատուկ նասկիներ։ Չի կարելի առանց թույլտվության տեղի բնակիչներին կամ եկեղեցիները նկարել, ինչպես նաեւ արգելվում է մեջքով կանգնել Բուդդայի արձանին կամ նկարվել նրա կողքին։ Արգելված է նաեւ ցույց տալ որեւէ ուղղություն ձեռքով կամ ձախ ձեռքով որեւէ բան վերցնել։ Շատ կենդանիներ (օրինակ կովը) համարվում են սուրբ եւ չի կարելի անհարգալից վերաբերմունք ցուցաբերել նրանց հանդեպ։ Արտաքին հղումներ Հայկական Հանրագիտարան Ծանոթագրություն Շրի Լանկա Կղզի պետություններ ՄԱԿ-ի անդամ երկրներ Հնդկական օվկիանոսի կղզի պետություններ


text: Սուդան ( as-Sūdān), Հյուսիսային Սուդան կամ պաշտոնապես` Սուդանի Դեմոկրատական Հանրապետություն (, տառադարձում` Ջումհուրիյաթ աս-Սուդան ադ Դիմոկրատիյա)` Հարավային Սուդանի անկախության հանրաքվեից հետո։ Անվանումը՝ Սուդան - սեւերի երկիր (սուդ արաբերեն նշանակում է սեւ), պետություն Աֆրիկայի հյուսիս-արեւելքում։ Սահմանակից է Եգիպտոսին, Լիբիային, Չադին, Կենտրոնական Աֆրիկյան Հանրապետությանը, Զաիրին, Ուգանդային, Քենիային, Եթովպիային։ Տարածությունը՝ 1808, 8 հազար կմ2 բնակչությունը՝ 34, 6 միլիոն (2013)։ Վարչականորեն բաժանված է 18 նահանգի։ Մայրաքաղաքը՝ Խարթում (1, 8 միլիոն բնակչությամբ, 1983, Օմդուրմանի հետ)։ Պետական կարգ Սուդանը նախագահական հանրապետություն է։ Գործող սահմանադրությունն ուժի մեջ է 1973 թվականից։ Պետության գլուխը նախագահն է. նա նշանակում է փոխնախագահ, կառավարության անդամներին, նաեւ վարչապետն է եւ զինված ուժերի գերագույն գլխավոր հրամանատարը։ Օրենսդիր իշխանության բարձրագույն մարմինը ժողովրդական ժողովն է (միապալատ պառլամենտ)։ 1972 թվականից Հարավային Սուդանը բաժանված էր 6 ինքնավար շրջանների, որտեղ ստեղծված են իշխանության մարմիններ։ Հարավային Սուդանի օրենսդիր մարմինը Հարավային Սուդանի ժողովրդական ժողովն է, կառավարությունը՝ Բարձրագույն գործադիր խորհուրդը։ 1985 թվականի ապրիլի 6-ին զինվորական հեղաշրջումից հետո սահմանադրությունը չեղյալ է հայտարարվել։ Բնություն Տարածքի մեծ մասը 300-1000 մ բարձրությամբ սարավանդ է։ Հյուսիսում Լիբիական եւ Նուբիական անապատներն են, արեւմուտքում՝ Դարֆուր եւ Կորդոֆան սարավանդները։ Արեւելքում Եթովպական բարձրավանդակի, հարավում՝ Կենտրոնաաֆրիկյան բարձրության (Կինիետի լեռ, 3187 մ, Սուդանի ամենաբարձր կետը) ճյուղավորումներն են, հյուսիս-արեւելքում՝ Կարմիրծովյան լեռները։ Սուդանի տարածությունը գրավում է Աֆրիկական պլատֆորմի հյուսիսարեւելյան մասը, որի հիմքը դուրս է գալիս երկրի մակերեւույթ հարավ-արեւմուտքում որպես Կենտրոնաաֆրիկյան զանգված, հյուսիս-արեւելքում՝ Արաբա-Նուբիական վահան։ Արեւելքում Նեղոսի սինեկլիզն է, հյուսիս-արեւելքում՝ Կարմիր ծովի ճկվածքը։ Սպիտակ Նեղոսի վրա կան պղնձի, ոսկու, քրոմիտի, երկաթի, մարմարի, մանգանի եւ գիպսի հանքավայրեր։ Կլիման հյուսիսումում արեւադարձային անապատային է (միջին ամսական ջերմաստիճանները 30-35 °C-ից 15-20°С են, տարեկան տեղումները՝ 200 մմ-ից պակաս), հարավում՝ հասարակածային մուսսոնային (միջին ամսական ջերմաստիճանները 23—30°С, տարեկան տեղումները՝ 500—1400 մմ)։ Հաճախակի են փոշե փոթորիկները (խաբուբ)։ Հիմնական գետը Նեղոսն է։ Կան սեզոնային գետեր։ Հարավում կարմիր ֆեռալիթային հողերի վրա տարածված են սավաննաները (բաոբաբներով ու ակացիաներով), ավելի հյուսիս, կարմրագորշ հողերի վրա՝ բարձր հացազգի խոտաբույսեր եւ լայնասաղարթ խոշոր ծառեր՝ բաոբաբներ, ակացիաներ, արմավենիներ։ Նրանք կազմում են սուդանական կամ տիպիկ սավաննաները։ Սուդանական սավաննան երկրագնդի ամենահարուստ եւ բազմազան կենդանական աշխարհ ունեցող շրջանն է։ Կենդանիներից կան փիղ, ընձուղտ, առյուծ, գետաձի, կոկորդիլոս։ Բնակչություն Երկրի բնակիչների ավելի քան կեսը արաբներ են, բնակվում են նաեւ նուբիացիներ, բեջաներ եւ այլք։ Պաշտոնական լեզուն արաբերենն է, կիրարկվում են իսլամական (հիջրա) եւ գրիգորյան տոմարները։ Հավատացյալների 70%ը մուսուլմաններ են, 25%-ը հետեւում են տեղական հավատալիքների, կան քրիստոնյաներ։ Բնակչության միջին խտությունը 1 կմ2ու վրա 7 մարդ է, իսկ Սպիտակ եւ Կապույտ Նեղոսների միջագետքի հյուսիսում՝ մինչեւ 100 մարդ։ Քաղաքային բնակչությունը մոտ 15% է։ Խոշոր քաղաքներն են Խարթումը, Օմդուրմանը, Պորտ Սուդանը։ Պատմական ակնարկ Հնագիտական տվյալները վկայում են, որ Սուդանի տարածքում մարդկային հասարակություն գոյություն է ունեցել դեռեւս քարի դարում։ Մ.թ.ա. 7-րդ դարում Նեղոսի 3-րդ եւ 4-րդ սահանքների միջեւ առաջացել է պետություն՝ Նապատա կենտրոնով։ Մ. թ. ա. 6-րդ դարում այդ պետության մայրաքաղաքը տեղափոխվել է Մերոե։ Սուդանի պատմության մ. թ. ա. 8-մ. թ. ա. 3-րդ դարերում ընկած ժամանակահատվածը կոչվում է Նապատա-Մերոեի ժամանակաշրջան։ Մերոեի թագավորությունն ընդգրկել է Նեղոսի 1-ին սահանքից մինչեւ Կապույտ եւ Սպիտակ Նեղոսների միացման վայրն ընկած տարածքը։ Մ. թ. ա. 3-մ. թ. 1-ին դարերում ձեւավորվել է ինքնատիպ քաղաքակրթություն, որը բարերար ազդեցություն է գործել հարեւան ժողովուրդների վրա։ Ստեղծվել է առաջին այբուբենը Աֆրիկայում, զարգացել են շինարարական արվեստը, գյուղատնտեսությունը, գիտությունը (աստղագիտություն, մաթեմատիկա, բժշկություն, աշխարհագրություն եւ այլն)։ Մ. թ. ա. 4-րդ դարում Ակսումի (պետություն Հյուսիսային Եթովպիայում) թագավոր Էզանան նվաճել է Մերոեի պետությունը։ 6-րդ դարում Սուդանի տարածքում տարածվել է քրիստոնեությունը, 7-րդ դարում ձեւավորվել են մի շարք քրիստոնեական պետություններ։ 7-րդ դարի 40-ական թվականներին սկսվել է արաբների ներթափանցումը Սուդան, մասնավորապես՝ հյուսիսային եւ արեւելյան շրջաններ։ Տարածվել է իսլամը եւ արաբական քաղաքակրթությունը, ձեւավորվել են ֆեոդալական հարաբերությունները։ Սուդանի հարավում, գլխավորապես սեւամորթների ցեղերով բնակեցված մասում, պահպանվել են տոհմատիրական կարգերը։ 13-րդ դարում Սուդանում զգալի չափով կախված էր մամլուքներից, երբեմն գտնվելով նրանց անմիջական իշխանության տակ։ 15-րդ դարի կեսից հարավից Սուդան են թափանցել սեւամորթների ցեղեր, որոնք խառնվել են արաբներին, ընդունել նրանց լեզուն եւ կրոնը, հիմնել (14-րդ դարի վերջին-16-րդ դարի սկզբին) պետություններ (Սեննարի կամ Ֆունգերի եւ Դարֆուրի սուլթանությունները)։ 16-րդ դարի սկզբին Սուդանի որոշ տարածքներ (Սուակին, կարմիրծովյան նավահանգիստներ եւն) կցվել են Օսմանյան կայսրությանը։ 1820-1822 թվականներին Եգիպտոսի կառավարիչ Մուհամմեդ Ալիի զորքերը նվաճել են Սուդանը։ Սուդանը դարձել է Օսմանյան կայսրության բաղկացուցիչ մասը, թեեւ փաստական կառավարիչը Մուհամմեդ Ալին էր, որը Սուդանը բաժանել է նահանգների։ Այդ ժամանակ սկսվել է եվրոպացիների, հատկապես՝ անգլիացիների, ներթափանցումը Սուդան։ Անգլիացիների ճնշման տակ Եգիպտոսի կառավարիչը 1877 թվականին Սուդանի գեներալ-նահանգապետ է նշանակել անգլիացի Չ. Գորդոնին, ինն այլ եվրոպացիներ նշանակվել են նահանգապետներ, հեռագրական ծառայության, նավագնացության եւ հարկահավաքման ծառայությունների պետեր։ Սուդանի բնակչությունը Մուհամմեդ Ահմեդի գլխավորությամբ 1881 թվականին ապստամբել է եգիպտական, թուրքական եւ անգլիական լծի դեմ։ 1885 թվականի հունվարին ապստամբները գրավել են Սուդանի վարչական կենտրոն Խարթումը, երկրից վտարել անգլիական եւ եգիպտական զորքերին, ստեղծել անկախ պետություն, որը գոյատեւեց մինչեւ 1898 թվականը։ 1899 թվականի հունվարին եւ Եգիպտոսի միջեւ կնքված կոնվենցիայով Սուդանը հայտարարվեց Մեծ Բրիտանիայի եւ Եգիպտոսի համատեղ տիրապետություն (կոնդոմինիում)՝ «Անգլո-եգիպտական Սուդան» անվամբ։ Իրականում Սուդանի միակ կառավարողը բրիտանական իմպերիալիզմն էր, որը երկիրը վերածեց ագրարահումքային կցորդի։ Սուդանի բնակչությունը բազմիցս ելույթներ է ունեցել Մեծ Բրիտանիայի գաղութարարների դեմ, հատկապես՝ 1918-1920 թվականներին։ Ձեւավորվել են հայրենասիրական կազմակերպություններ։ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո կազմավորվել են քաղաքական կուսակցություններ [«ալ-Ումմա» (1945), կոմունիստական (1946), ազգային յունիոնիստական (1952)], բանվորների արհմիութենական ֆեդերացիան (1950), գյուղացիական, երիտասարդական եւ այլ կազմակերպություններ։ 1956 թվականի հունվարի 1-ին Սուդանը հռչակվեց անկախ պետություն, դարձավ ՄԱԿ-ի եւ Արաբական երկրների լիգայի անդամ։ Սուդանում իշխանությունն անցավ բուրժուական կոմպրադորական եւ ֆեոդալական ցեղային ավագանու ներկայացուցիչների ձեռքը, որոնք չլուծեցին գաղութային տիրապետությունից մնացած բազմաթիվ քաղաքական եւ տնտեսական խնդիրներ։ 1958 թվականի նոյեմբերի 17-ին բանակի հրամանատարությունը կատարեց պետական հեղաշրջում։ Ստեղծվեց զինված ուժերի գլխավոր խորհուրդ՝ գեներալ-լեյտենանտ Իբրահիմ Աբբուդի գլխավորությամբ։ Երկրում հաստատվեց ռազմական դիկտատուրա, սրվեցին ազգային, կրոնական եւ սոցիալական հակասությունները։ 1964 թվականի հոկտեմբերի 29-ին Աբբուդի վարչակարգը տապալվեց։ Ստեղծվեց Սիացյալ ազգային ճակատի կառավարություն, որի կազմի մեջ մտան գորշող կուսակցությունները։ Նոր կառավարությունը մի շարք միջոցառումներ իրականացրեց երկրում դեմոկրատ, կարգ հաստատելու համար, իրենց գործունեությունը վերսկսեցին արհեստակցական եւ այլ կազմակերպություններ։ Սակայն «ալ-Ումմա», ազգային-յունիոնիստական կուսակցությունների եւ «Մուսուլման եղբայրներ» ծայրահեղական կազմակերպության շուրջ խմբավորված աջ ուժերը 1965 թվականի դեկտեմբերին իշխանությունը վերցրին իրենց ձեռքը։ Սուդանում հաստատված նոր վարչակարգը տապալվեց 1969 թվականի մայիսի 25-ին՝ հեղափոխական հեղաշրջման հետեւանքով, որ կատարեցին հայրենասեր զինվորականները։ Իշխանությունն անցավ հեղափոխական խորհրդին՝ գեներալ-մայոր Ջաֆար Նիմեյրիի գլխավորությամբ։ Երկիրը վերանվանվեց Սուդանի Դեմոկրատական Հանրապետություն (ՍԴՀ)։ Կազմվեց նոր կառավարություն հեղափոխական դեմոկրատներից եւ կոմունիստներից։ 1969-1972 թվականներին իրականացվեցին սոցիալ-քաղաքական եւ տնտեսական վերափոխումներ, որոշվեց հարավի նահանգներին տալ ինքնավարություն։ 1971 թվականի հուլիսի 19-22-ին ձախ տրամադրված սպաները փորձեցին պետական հեղաշրջում կատարել։ Նրանց հետ ունեցած կապերի մեջ մեղադրվեց կոմկուսը եւ ենթարկվեց խիստ հալածանքների, իսկ կուսակցության գլխավոր քարտուղար Ա. Մահջուբը եւ այլ ղեկավարներ մահապատժի ենթարկվեցին։ Կառավարության ներքին եւ արտաքին քաղաքականության մեջ ուժեղացան աջ միտումները։ Սուդանը սկսեց մերձենալ դիկտատուրական վարչակարգ ունեցող արաբական երկրներին, պաշտպանեց ԵԱՀ-ի նախագահ Անվար Սադաթի դավաճանական գիծը եւ Քեմփ Դեւիդի համաձայնագիրը, սերտ կապեր հաստատեց արեւմտյան տերությունների, առաջին հերթին՝ ԱՄՆ-ի հետ, որին իրավունք տվեց օգտագործելու իր տարածքը ռազմական նպատակներով։ 1985 թվականի ապրիլի 6-ին զինվորական հեղաշրջմամբ տապալվեց Նիմեյրիի կառավարությունը, ստեղծվեց անցումային զինվոր, խորհուրդ՝ Սիվար ադ-Դագաբի գլխավորությամբ։ Սուդանի եւ ԽՍՀՄ-ի միջեւ դիվանագիտական հարաբերություններ հաստատվել են 1956 թվականի հունվարին։ Քաղաքական կուսակցություններ եւ արհմիություններ Սուդանական սոցիալիստական միություն (ՍՍՄ), միակ լեգալ քաղաքական կազմակերպությունն է։ Կազմավորվել է 1972 թվականին, ունի ավելի քան 4 միլիոն անդամ։ Անլեգալ պայմաններում են գտնվում մի շարք քաղաքական կուսակցություններ, այդ թվում՝ Սուդանի կոմունիստական կուսակցությունը։ ՍՍՄ-ի հսկողության տակ գործում են Սուդանի բանվորական արհմիությունների համընդհանուր ֆեդերացիան, ստեղծվել է 1950 թվականին, ունի ավելի քան 1 միլիոն անդամ, մտնում է ԱՀՖ-ի մեջ, Սուդանի ծառայողների արհմիությանների ֆեդերացիան, ունի ավելի քան 128 հազար անդամ (1983)։ Տնտեսա-աշխարհագրական ակնարկ Սուդանը տնտեսապես թույլ զարգացած ագրարային երկիր է։ Համաշխարհային շուկայում բարձրորակ բամբակի եւ արաբական խեժի հիմնական մատակարարներից է։ Ինքնագործ բնակչության մոտ 80%ը զբաղվում է գյուղատնտեսությամբ, որին բաժին է ընկնում համախառն հասարակական արդյունքի 40%ը։ Մշակվող հողատարածությունը կազմում է երկրի տարածքի 3%ը։ Մանր տնտեսությունները զուգակցվում են խոշոր ապրանքային տնտեսությունների հետ։ Ապրանքային գլխավոր կուլտուրան բամբակենին է, որի համախառն բերքով Ս. Աֆրիկայում գրավում է 2-րդ տեղը՝ Եգիպտոսից հետո։ Մշակում են նաե քնջութ, գետնանուշ, կորեկ, սորգո եւ շաքարեղեգ։ Կորդոֆան սարավանդում հավաքում են արաբական խեժ։ Անասնապահությամբ զբաղվում է քոչվոր բնակչությունը (երկրի բնակչության մոտ 1/5-ը)։ 1980 թվականին երկրում կար մոտ 500 միլիոն անասուն (տավար, ոչխար, այծ, ուղտ)։ Զբաղվում են ձկնորսությամբ։ Արդյունաբերության մեջ զբաղված է ինքնագործ բնակչության ավելի քան 7%ը։ Արդյունաբերությունը վերամշակում է գյուղատնտեսական մթերքներ (յուղի, բանջարեղենի եւ մրգերի պահածոների, կաթնեղենի, շաքարի արտադրություն)։ Կան նաեւ բամբակազտիչ, տեքստիլ, կաշվիկոշիկի, փայտասղոցման, նավթավերամշակման, ցեմենտի արտադրության ձեռնարկություններ։ Արդյունահանում են ոսկի, քրոմի, երկաթի եւ մանգանի հանքանյութեր, աղ (ծովի ջրից)։ 1981 թվականին արտադրվել է 1, 18 միլիարդ կվ/ժ էլեկտրաէներգիա։ Արդյունաբերական կենտրոններն են Խարթումը, Պորտ Մուդանը, Հյուսիսային Խարթումը, Օմդուրմանը, Ատբարան։ Երկաթուղիների երկարությունը մոտ 4, 75 հազար կմ է (1982), ավտոճանապարհներինը՝ 21, 2 հազար կմ է(ավելի քան 3, 35 հազարը ասֆալտապատ), ներքին նավարկելի ուղիներինը՝ մոտ 6 հազար կմ։ Արտահանում է բամբակ (արտահանման արժեքի ավելի քան 42, 5%ը, 1981), արաբական խեժ, գետնանուշ, քնջութ, կաշի եւ այլն։ Ներմուծում է նավթամթերք, պարեն, արդադրակն ապրանքներ, մեքենաներ եւ սարքավորում։ Դրամական միավորը սուդանյան ֆունտն է։ 100 սուդանյան ֆունտը 33 ռուբլի 12 կոպեկ (1985)։ Զինված ուժեր Սուդանի զինված ուժերը կազմված են ցամաքային զորքերից, ՌՕՈԻ-ից եւ ՌԾՈԻ-ից։ Ընդհանուր թիվը՝ 52, 1 հազար մարդ (1978)։ Գերագույն գլխավոր հրամանատարը նախագահն է։ Ընդհանուր ղեկավարությունն իրականացնում է պաշտպանության մինիստրը, անմիջականը՝ գլխավոր շտաբը։ Համալրումը կատարվում է զինապարտության օրենքի հիման վրա։ Ցամաքային զորքերն (50 հազար մարդ) ունեն 7 հետեւակային, 2 զրահատանկային եւ 1 պարաշյուտային բրիգադ, 3 հրետանային, 3 զենիթահրետանային, 1 ինժեներական գունդ, 130 միջին, 30 թեթեւ տանկ, ավելի քան 350 զրահատրանսպորտյոր եւ զրահամեքենա են, ՌՕՈԻ (1500 մարդ)՝ 22 մարտական ինքնաթիռ, կալանիչ կործանիչների 1, կործանիչների 1, տրանսպորտային ինքնաթիռների 1, ուղղաթիռների 1 էսկադրիլիա, ՌԾՈԻ (600 մարդ)՝ 6 մեծ պահականավ, 9 պահականավակ եւ 3 դեսանտային նավ։ Կան նաեւ սահմանապահ ոստիկանություն եւ ազգային գվարդիա (ընդամենը մոտ 3, 5 հզ. մարդ)։ Բժշկա-աշխարհագրական բնութագիր Առողջապահության համաշխարհային կազմակերպության տվյալներով 1980-1984 թվականներին ծնունդը կազմել է 1000 բնակչին՝ 45, 3, մահացությունը՝ 16, 6, մանկական մահացությունը՝ 1000 ողջ ծնվածին՝ 117, 8։ Կյանքի միջին տեւողությունը 45, 7 տարի է։ Գերակշռում են վարակիչ եւ մակաբուծական հիվանդությունները, որոնք մահացության հիմնական պատճառն են։ Տարածված են մալարիան, ստամոքս-աղիքային համակարգի վարակիչ հիվանդությունները, շիստոսոմատոզը, օնխոցերկոզը, մաշկային եւ ընդերային լեյշմանիոզը։ Նկատվում է սիրտ-անոթային համակարգի եւ ուռուցքային հիվանդությունների աճ։ 1981 թվականին գործում էր 160 հիվանդանոց՝ 17, 3 հազար մահճակալով (1000 բնակչին՝ 0, 9 մահճակալ)։ Արտահիվանդանոցային օգնություն էին կազմակերպում հիվանդանոցներին կից պոլիկլինիկաները, գյուղական վայրերում՝ 201 առողջապահության կենտրոն, 736 դիսպանսեր, վիրակապական 1901 կետ։ 1981 թվականին աշխատում էին 2, 2 հազար բժիշկ (8, 0 հազար բնակչին՝ 1 բժիշկ), 1, 6 հազար բժշկի օգնական, 207 ատամնաբույժ, 58 դեղագործ, 376 մանկաբարձ, 250 բուժքույր։ Բժիշկներ ու դեղագործներ են պատրաստում Խարթումի համալսարանի բժշկական ֆակուլտետը Լուսավորություն եւ գիտական հիմնարկներըծ Մինչեւ 1956 թվականը գրել-կարդալ գիտեր բնակչության միայն 5%ը։ Անկախություն ձեռք բերելուց հետո օրենք ընդունվեց ժողովրդական կրթության մասին (1956), ավելացվեցին հատկացումները լուսավորության զարգացման համար։ Երկրում կրթությունը պարտադիր չէ, դպրոց են ընդունվում 7—8 տարեկանները։ Տարրական դպրոցը (անվճար) 6-ամյա է, միասեռ, 6-ամյա միջնակարգը (վճարովի) ունի 2 փուլ (3+3)։ Պրոֆեսիոնալ տեխնիկական ուսումնական հաստատությունները եռամյա կամ քառամյա են (տարրական կամ ոչ լրիվ միջնակարգ դպրոցի հիմքի վրա)։ Տարրականում ուսուցումը տարվում է արաբ, (իսլամի հիմունքները՝ պարտադիր), միջնակարգ գում՝ անգլ.։ Տարրական դպրոցի ուսուցիչներ են պատրաստում 6 արական եւ 3 իգական մանկավարժ, ուսումնարաններ (ոչ ւրիվ միջնակարգի հիմքի վրա), ոչ լրիվ միջնակարգի ուսուցիչներ՝ 1 արական եւ 1 իգական մանկավարժ, ուսումնարաններ (միջնակարգի հիմքի վրա), միջնակարգի ուսուցիչներ՝ Օմդուրմանի քառամյա ինստ-ը (հիմնվել է 1961 թվականին)։ Բուհերն են. Խարթումի համալսարանը (հիմնվել է 1956 թվականին), Կահիրեի համալսարանի Խարթումի մասնաճյուղը (բացվել է 1955 թվականին), պոլիտեխնիկական ինստիտուտը (Խարթումում, 1950), Շամբատի գյուղատնտտեսական ինստիտուտը (1954)։ Բուհերում ուսուցումը վճարովի է։ Խոշոր գրադարաններն են. Խարթումի համալսարանինը (հիմնվել է 1945 թվականին, 200 հազար գիրք) եւ Օմդուրմանի հանրայինը (1951, շուրջ 18 հազար գիրք)։ Կարեւոր թանգարաններն են. Սուդանի ազգայինը (1971), ազգագրականը (1956), Սուդանի բնապատմականը (1920), բոլորը՝ Խարթումում, Մերոեի թանգարան-արգելանոցը։ Գիտական աշխատանքները կոորդինացնում է հետազոտությունների ազգային խորհոլրդը (հիմնվել է 1970 թվականին), որին առընթեր է արեւի էներգիայի հետազոտման ինստիտուտը։ Գիտական հիմնարկների մեծ մասը գտնվում է գյուղատնտեսության (ավելի քան 10 փորձակայան), արդյունաբերության եւ ընդերքի շահագործման (երկրբանական լաբորատորիա), տրանսպորտի եւ հաղորդակցության ուղիների (օդերեւութաբանական բաժին՝ 4 կայանով), առողջապահության (Մուդանի բժշկական հետազոտական լաբորատորիա, 1935) եւ այլ մինիստրությունների համակարգում։ Գիտական աշխատանքներ են կատարվում Խարթումի համալսարանի ֆակուլտետներում (գյուղատնտեսական, ինժեներական, բնական գիտությունների, բժշկական, դեղագործական, հիդրոկենսբանական եւ այլն) եւ Աֆրիկայի ու Ասիայի ինստիտուտում։ Գործում են նաեւ արտասահմանյան (հիմնականում անգլերեն) ԳՀԻ-ներ։ XI. Մամուլ, ռադիո, հեռուստատեսություն Արաբ, հրատարակվում են «Ալ-Այամ» (1954 թվականից), «Աս-Մահաֆա» (1962 թվականից) օրաթերթերը, «Ալ-Քուվաթ ալ-Մուսալլահա» շաբաթաթերթը։ Գործում է կառավարական ինֆորմացիոն գործակալությունը՝ Սուդան Նյուս էյջենսին (ՍՈԻՆԱ), հիմնվել է 1970 թվականին, Խարթումում։ Ռադիոհաղորդումների ծառայությունը (1940 թվականից) պետական է, հեռուստատեսային ծառայությունը (1962 թվականից) վերահսկում է կառավարությունը։ Ռադիո-եւ հեռուստահաղորդումները վարվում են արաբերեն։ Գրականություն Ժամանակակից Սուդանի մի մասի տարածքում զարգացել է հին նուբիացիների գրականություն։ Հին եւ միջնադարյան ինքնուրույն գեղարվեստական ստեղծագործություններ չեն պահպանվել։ Ժողովրդական բանաստեղծական առաջին ասքերը ստեղծվել են 10-րդ դարում։ Գրականությունը զարգացել է որպես արաբական մշակույթի մաս։ Հրապարակախոսության երեւան գալը կապված է 20-րդ դարի 10—20-ական թվականներին ազգային մամուլի սկզբնավորման հետ։ 1910 թվականին լույս է տեսել Աբդ ալ Քադեր ալ Մուխտարի «Մուդանի ուղեցույցը» առաջին պիեսը։ Մինչեւ 30-ական թվականները ընկած ժամանակամիջոցում գրականության զարգացման գործում մեծ դեր են կատարել բանաստեղծներ Աբու Ջուքուդան, Ալի Ահմադանին, Համզա ալ-Մալիկ Տունբուլը, Ցուսեֆ Բաշիր աթ Թիջանին։ Գրկ-յան բարեփոխումը պայմանավորված է գրական նոր հոսանքի՝ «Մադրասա ալ-Ֆաջր» («Դպրոց Լուսաբաց») եւ «Ալ-Ֆաջր» (1934 թվականի հուլիս 1935 թվականի օգոստոս) հանդեսի երեւան գալով, որտեղ, արաբական դասական գրականության պրոպագանդայի, նոր թեմաների ու ձեւերի որոնումների հետ միաժամանակ հիմնավորվեցին Սուդանի գրականության զարգացման սկզբունքները։ Այդ հոսանքի գաղափարախոսն է փիլիսոփա եւ քննադատ Մուհամմեդ Ահմեդ Մահջուբը (ծնվել է 1908 թվականին)։ Սուդանի պոեզիայում նեոդասական ուղղությունը ներկայացված է Մուհամեդ Մաիդ ալ Աբասիի, Աբդալլահ Աբդառահմանի եւ Աբդալլահ Օմար ալ-Բաննուի ավելնուններով։ Վիպակի ու վեպի ժանրերի հիմնադիրներն են Մուհամմեդ Ահմեդ Մահջուբը եւ Աբդ ալ-Խալիմ Մուհամմեդը։ Եգիպտական եւ խորհրդային գրականագետների ազդեցությամբ ձեւավորված գրականության հաստատմանը նպաստել են 1939-1945 թվականների երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո ազգային ազատագրական շարժման վերելքը եւ անկախության նվաճումը։ Սոցիալիստական, հակաիմպերիալիստական ուղղվածությունը բնորոշ է Հելի Աբդառահմանի (ծնվել է 1931 թվականին), Թաջ աս Սիր Հասանի (ծնվել է 1930), Մուհամմեդ ալ Ֆայտուրիի (ծնվել է 1931 թվականին) պոեզիային, Աբու Բեքր Խալիդի (ծնվել է 1932 թվականին), ազ-Զուբեյր Ալիի (ծնվել է 1928 թվականին) եւ հատկապես աթ-Թայիբ Աալեհի (ծնվել է 1929 թվականին) ռեալիստ, արձակին։ Ժամանակակից դրամատուրգիան եւ քննադատությունը (Մուհամմեդ Իբրահիմ աշ Շուշա, Աբդալլահ աթ-Թայիբ) առաջին քայլերն են անում։ Սուդանի գրական կազմակերպություններն են Սուդանի գրողների ասոցիացիան (հիմնվել է 1956 թվականին) եւ Սուդանի գրողների լիգան։ Գրավոր գրականության կողքին Սուդանում տարածված է բանավոր ժողովրդական պոեզիայի ժանրը՝ հյուսիսսուդանյանը, որը նման է արաբական մյուս երկրների բանահյուսությանը, եւ հարավսուդանյանը (տեղի լեզուներով), որը սերտորեն կապված է արեւադարձային Աֆրիկայի մշակույթի հետ։ Ճարտարապետություն եւ կերպարվեստ Նեոլիթի ժամանակաշրջանի մշակույթի հուշարձաններից են կենդանիների կավե արձանիկները, ծեփածո խեցեղենը, բազմաթիվ ժայռապատկերներ։ Մ. թ. ա. 2-րդ հազարամյակում Սուդանի արվեստը զարգացել է հին եգիպտական մշակույթի հունով, սակայն մ. թ. ա. 1-ին հազարամյակի վերջին երեւան են եկել տեղական առանձնահատկություններ։ Քրիստոնեության տարածմանը զուգընթաց (7-րդ դարի 2-րդ կեսից) կառուցվել են եկեղեցիներ, որոնք իրենց ճարտարապետությամբ եւ որմնանկարներով մոտ են ղպտիների մշակույթին։ 19-20-րդ դարերում ժողովրդի բնակելի տների առավել բնորոշ տիպերն են՝ հատակագծում ուղղանկյուն աղյուսաշեն խրճիթները, բուստակրաքարե բազմահարկ տները, հատակագծում՝ շրջանաձեւ, կավածեփ կամ հյուսածո, խոտածածկ կոնաձեւ տանիքով խրճիթները։ Եվրոպական տիպի շինությունների կառուցումը մինչեւ 20-րդ դարի կեսը իրականացվել է խոշոր կենտրոններում։ 1956 թվականից ծավալվել է արդյունաբերական եւ բնակելի շինարարություն։ Կերպարվեստի ավանդական տեսակներից տարածված են. փայտի քանդակագործությունը, կավե արձանիկների պատրաստումը, հյուսիսային արաբների մոտ՝ պղնձե եւ արծաթե մանրարուրք կերտվածքների, կաշվե իրերի պատրաստումը, հարավային սեւամորթների մոտ՝ գեղարվեստական հյուսքը։ 20-րդ դարի կեսից կազմավորվում է հաստոցային արվեստի ազգային դպրոցը (քանդակագործներ՝ Մ. Կուա, Ա. Համիդ, գեղանկարիչներ՝ Հ. Աբբաս, Մ. Օ. Բեշիր, գրաֆիկ՝ Ա. Ա. Բորհան)։ Թատրոն 1936 թվականին կազմակերպվել է Թատերական ընկերություն, որն սկզբում սպասարկել է դպրոցներին, 1940 թվականից սկսել է տալ հասարակական ներկայացումներ։ 1950 թվականին ընկերության հիման վրա գործել են դրամատիկական եւ երաժշտական թատերախմբեր, որոնք ներկայացումներ են տվել արաբերեն։ 1961 թվականից հանրապետությունում գործել են՝ ժամանակակից սուդանյան թատրոնը, Խարթումի թատերախումբը եւ ժողովրդական պարի մի քանի անսամբլ։ Երիտասարդ արտիստները սովորում են Եգիպտոսի եւ Իտալիայի գեղարվեստական դպրոցներում։ Կինո 1968 թվականին ստեղծվել է կինովարչություն, որն իրականացրել է ուսումնական եւ փաստագրական ֆիլմերի թողարկումը։ Առաջին գեղարվեստական լիամետրաժ ֆիլմը՝ «Հույսեր եւ երազանքներ» (1969, ռեժիսոր ար Ռաշիդ Մահդի)։ Մինչեւ 1970 թվականը ֆիլմերի պրոկատով զբաղվել են հունական «Լիկաս դիստրիբյուտորս» եւ հայրենական «Մուդանս սինեմա» ընկերությունները։ 1970 թվականից հետո ֆիլմերի պրոկատը եւ կինոթատրոններն անցել են ինֆորմացիայի մինիստրությանը կից պետական կինոմիավորման տնօրինությանը։ 1972-1973 թվականներին կինոթատրոնները կրկին ապազգայնացվել են (միակ պետական կինոթատրոնը գործում է Խարթումում)։ Կինոպրոկատով եւ ֆիլմերի ներմուծումով զբաղվում են մասնավոր ֆիրմաներ։ Ռեժիսոր Ա. Հաշեմը Կահիրեի սուդանցի ուսանողների կյանքի մասին նկարահանել է «Սերունդների պայքարը» (1972) կարճամետրաժ եւ այլ, ինչպես եւ «Եղբայրների ընդհարումը» (1973) լիամետրաժ գեղարվեստական ֆիլմերը։ Հայերը Սուդանում Սուդանի հայ համայնքը ձեւավորվել է 19-րդ դարի 2-րդ կեսին, չնայած դեռեւս 17-18 դարերում այնտեղ եղել են հայեր, որոնցից ոմանց (Եղիա Ենոքյան, Հովհաննես եպիսկոպոս) նույնիսկ հանձնարարվել են դիվանագիտական առաքելություններ։ Սուդանում հայերի թիվն աճել է 1895-1896 թվականներիի համիդյան ջարդերից հետո։ Սուդանում հայերի կենտրոնանալուն նպաստել են նաեւ անգլիացիները, որոնք տարբեր մասնագիտությունների տեր հայերի հրավիրել են Ս՝ աշխատելու։ Մեծ թվով հայ գաղթականներ ապաստան գտան Ս-ում՝ Մեծ եղեռնից հետո։ Հայերը հիմնականում բնակություն հաստատեցին Խարթումում, Օմդուրմանում, Գեդարեֆում։ Մկզբում հայերը զբաղվում էին առեւտրով եւ արհեստագործությամբ, հետագայում ավելացան երկրագործներ ու բանվորներ։ Մինչեւ 20-րդ դարի սկիզբը Սուդանում հայ հավաքական կյանք չկար։ Սուդանի հայերը սերտորեն կապված էին Եգիպտոսի ու Եթովպիայի հայ գաղութներին եւ նրանց միջոցով հաղորդակից էին լինում հայ ժողովրղի կյանքում տեղի ունեցող իրադարձություններին։ 1911 թվականին Խարթումում հիմնվել է ՀԲԸՄ Սուդանի մասնաճյուղը։ 1917 թվականին (երբ անհրաժեշտ է դարձել ունենալ կենտրոնացնող կազմակերպություն) սուդանահայերը ընտրել են հինգ հոգուց բաղկացած գաղութային վարչություն։ Նույն թվականին էլ կազմել են կանոնադրություն եւ ներկայացրել սուդանական իշխանություններին՝ հաստատման։ Ըստ կանոնադրության հայկական վարչական ժողովի նախագահը հայերի ներկայացուցիչն էր տեղական իշխանությունների մոտ եւ իրավասու էր կարգադրել կրոնական ու ազգային բոլոր հարցերը։ Առաջին հայկական դպրոցը Սուդանում բացվել է Գեդարեֆում, 1930 թվականին։ 1956 թվականին (շինարարությունը սկսվել էր 1953 թվականին) Խարթումում բացվել է Հայ ազգային վարժարանը (փակվել է 1977 թվականին, Սուդանի իշխանությունների կողմից)։ 1984 թվականին Սուդանում կային 1000 հայ արհեստավորներ, առեւտրականներ, ինչպես նաեւ մտավորականներ (բժիշկներ, ինժեներներ), խոշոր ձեռնարկատերեր եւ առեւտրականներ (երբ 1970 թվականին Սուդանում օրենք ընդունվեց խոշոր ձեռնարկությունների ազգայնացման վերաբերյալ, ազգայնացվեցին նաեւ հայերին պատկանող ձեռնարկությունները. դա առաջ բերեց հայերի որոշ արտագաղթ Սուդանից)։ Խարթումում գործում է հայկական եկեղեցի, Հայկական ակումբ, որը փաստորեն Խարթումի եւ Օմդուրմանի հայության հավաքատեղին է։ Ակումբն ունի գրադարան, մարզական համալիր՝ ջրավազանով, ֆուտբոլի դաշտով։ Այստեղ կազմակերպվում են համերգներ տեղի հայերի ուժերով, ինչպես նաեւ ելույթ են ունենում օտարերկրյա խմբեր, այդ թվում՝ Խորհրդային Միությունից։ Սուդանի հայ համայնքը կապի մեջ էր Խորհրդային Հայաստանի հետ։ Ծանոթագրություններ Արտաքին հղումներ СУДАН. Пирамиды вечности Սուդան ՄԱԿ-ի անդամ երկրներ Աֆրիկյան միության անդամ երկրներ Արաբական Լիգայի անդամ երկրներ Անգլիախոս երկրներ եւ տարածքներ


text: Սուրինամ, փոքր պետություն Հարավային Ամերիկայի Գվիանական սարահարթի հյուսիս-արեւելքում՝ Ատլանտյան օվկիանոսի ափին։ Ափամերձ գոտին ճահճապատ է (Գվիանական դաշտավայր)։ Ընդերք Ընդերքում կան բոքսիտների (աշխարհում արդյունաբերությամբ զբաղեցնում է չորրորդ տեղը), մանգանի, ոսկու, պլատինի, նիկելի, նավթի հանքավայրեր։ Աշխարհագրական դիրք Սուրինամը գտնվում է Հարավային Ամերիկայի հյուսիսում։ Արեւմուտքում սահմանակից է Գայանայի (600 կմ), հարավում՝ Բրազիլիայի (593 կմ), արեւելքում՝ Ֆրանսիական Գվիանայի (570 կմ) հետ։ Հյուսիսում ողողվում է Ատլանտյան օվկիանոսի ջրերով։ Տարածքը՝ 163 800 կմ2։ Սահմանի երկարությունը՝ 1.603 կմ։ Ազգային օրը՝ նոյեմբերի 25։ Բնական պայմաններ Սուրինամը զբաղեցնում է Գվիանական սարահարթի հյուսիսարեւելյան մասը (առավելագույն բարձրությունը՝ 1280 մ, Յուլիանա լեռ)։ Ափամերձ գոտին ճահճապատ դաշտավայր է։ Խոշոր գետերը Կորանտեյնը, Էսեկիբոն, Սուրինամը, Մորինին ջրառատ են, սահանքավոր, նավարկելի է միայն գետաբերանում։ Կլիման հասարակածային է, խոնավ։ Տարեկան տեղումները՝ 3000 մմ։ Տարեկան միջին ջերմաստիճանը 27 °C: Խոնավ սեզոնը ձգվում է դեկտեմբերից ապրիլ։ Բնություն Ափամերձ գոտիներում ճահճային բուսականությունն է։ Տարածքի 90 %-ը զբաղեցնում են արժեքավոր ծառատեսակներով հարուստ մշտադալար անտառները։ Կենդանական աշխարհը հարուստ եւ բազմազան է (կապիկներ, ամերիկյան հովազ, կատվառյուծ, գետակինճ եւ այլն)։ Շատ են թռչունները, սողունները (այդ թվում՝ անակոնդան), ջրերում՝ ձկները, ծովախեցգետինները։ Պատմություն Սուրինամի տարածքն առաջին անգամ հետազոտվել է 1499 թվականին։ 1551 թվականին հոլանդացի առեւտրականները Սուրինամի գետաբերանում հիմնել են բնակավայր։ 16-րդ դարի վերջին երկրի տարածքը զավթել են անգլիացիները, 1630 թվականին՝ իսպանացիները, 1667 թվականին՝ հոլանդացիները։ 1954 թվականին ստացել է ինքնավարություն, անկախություն ձեռք է բերել 1975 թվականի նոյեմբերի 25-ին։ 1980 թվականին երկրում տեղի է ունեցել զինված հեղաշրջում։ 1987թվականին միջազգային ճնշման ներքո երկրում վերականգնվել է դեմոկրատիան։ 1990թվականին կրկին տեղի ունեցավ զինված հեղաշրջում, բայց դեմոկրատական ուժերի եւ Նոր ճակատ խմբակցության շնորհիվ 1991թվականին վերականգնվել է իշխանությունը։ Գործող նախագահն է Դեզի Բաութերսեն։ Հայաստանի եւ Սուրինամի Հանրապետության միջեւ դիվանագիտական հարաբերություններ հաստատվել են 1999 թվականի հուլիսի 24–ին։ Բնակչություն Բնակչության թիվը 560 հազ. մարդ (2013 թվական)։ Բնակչության միջին խտւթյունը՝ 3,4 մարդ։ Կյանքի միջին տեւողությունը՝ 70,2 տարի։ Ազգային կազմը՝ հնդկացիներ (37 %), կրեոլներ (31 %), ինդոնեզիացիներ (15 %), աֆրիկացիներ(10 %), չինացիներ, մարոններ (անտառային նեգրեր) եւ այլք։ Ուրբանիզացման մակարդակը՝ 68 %։ Պետական լեզուն՝ հոլանդերեն, այլ լեզուներ՝ սուրինամերեն, անգլերեն, հինդի, չինարեն։ Տնտեսություն Երկիրն ունի համեմատաբար զարգացած հանքարդյունաբերություն։ Արդյունահանում են մեծ քանակությամբ բոքսիտներ, որից ստացվող ալյումինն արտահանվում է։ Կան նաեւ փայտամշակման, սննդի արդյունաբերության ձեռնարկություններ։ Զարգացած է երկրագործությունը։ Մշակում են բրինձ, շաքարեղեգ, ցիտրուսներ, ադամաթուզ։ Բնակչության ավանդական զբաղմունքը ձկնորսությունն ու ծովախեցգետնի որսն են։ Ծանոթագրություններ Գրականություն Поспелов Е. М. Географические названия мира. Топонимический словарь / отв. ред. Р. А. Агеева. — 2-е изд., стереотип. — М.: Русские словари, Астрель, АСТ, 2002. — 512 с. — 3 000 экз. — ISBN 5-17-001389-2. Հղումներ Языки Суринама на Ethnologue Joshua Project (все народы, языки и др.) Карты Суринам Սուրինամ Հարավային Ամերիկայի երկրներ ՄԱԿ-ի անդամ երկրներ Լիբերալ ժողովրդավարություններ Հոլանդախոս երկրներ եւ տարածքներ Հանրապետություններ Նիդերլանդների նախկին գաղութներ