text: Իսլամ, մահմեդականություն (արաբերեն՝ الإسلام), միաստվածային կրոն, որի համաձայն կա միայն մեկ աստված (Ալլահը), եւ Մուհամմադը աստծու մարգարեն է։ Այն աշխարհի երկրորդ ամենամեծ կրոնն է՝ 1.8 միլիարդ հետեւորդ կամ աշխարհի բնակչության 24%-ը՝ առավել հայտնի որպես մուսուլմաններ։ Մուսուլմանները 50 երկրում բնակչության մեծամասնությունն են կազմում։ Իսլամը սովորեցնում է, որ Աստված բարեգութ է, ամենազոր, եզակի եւ մարդկությանն ուղղորդում է իր մարգարեների, հայտնաբերված սուրբ գրությունների եւ բնական նշանների միջոցով։ Իսլամի նախնական սուրբ գրություններն են Ղուրանը, որը մուսուլմանների համար Աստծո բառացի խոսքն է, եւ Մուհամմադի ուսմունքները, որոնք կոչվում են սունա եւ բաղկացած են հադիս կոչվող բաժիններից (մոտ մ.թ. 570- 632 թվականներ)։ Մուսուլմանները հավատում են, որ իսլամը ամենահին հավատի ամբողջական ու տիեզերական տարբերակն է, որը բացահայտվել է շատ վաղ շրջանում մարգարեների կողմից՝ ներառյալ Ադամի, Աբրահամի, Մովսեսի եւ Հիսուսի։ Մուսուլմանները գտնում են, որ Ղուրանը Աստծո վերջնական ու անփոփոխ բացահայտումն է։ Ինչպես աբրահամյան մյուս կրոնները՝ իսլամը նույնպես սովորեցնում է, որ գոյություն ունի վերջին դատաստան՝ արդարամիտների համար դրախտի պարգեւատրումով եւ մեղսավորների համար դժոխքի պատիժով։ Կրոնական գաղափարների ու պրակտիկայի մեջ են մտնում իսլամի Հինգ հիմնասյուները, որոնք երկրպագության պարտադիր գործողություններ են, եւ Իսլամական օրենքը (շարիա), որը բառացիորեն վերաբերում է կյանքի ու հասարակության բոլոր ոլորտներին՝ բանկային համակարգից ու կանանց բարեկեցությունից մինչեւ շրջակա միջավայր։ Մեքքա, Մեդինա եւ Երուսաղեմ քաղաքները իսլամի երեք ամենասուրբ վայրերն են։ Աստվածաբանական տեսանկյունը մի կողմ դրած՝ համարում են, որ իսլամը պատմականորեն ծագել է մ.թ. վաղ 7-րդ դարում Մեքքայում, եւ մինչեւ 8-րդ դարը Օմայյան խալիֆայությունը ձգվել է Ալ-Անդալուսից՝ արեւմուտքում, մինչեւ Ինդոս գետը՝ արեւելքում։ Իսլամական ոսկեդարը վերաբերում է ավանդաբար 8-ից 13-րդ դարերին՝ Աբբասյան խալիֆայության ժամանակաշրջանին, երբ պատմական մուսուլմանական աշխարհը գիտական, տնտեսական եւ մշակութային ծաղկում էր ապրում։ Մուսուլմանական աշխարհի ընդլայնումը ընդգրկել է տարբեր խալիֆայություններ, ինչպիսին է Օսմանյան կայսրությունը, առեւտրականների ու միսիոններների կողմից դավանափոխության գործողություններ (դավա)։ Շատ մուսուլմաններ երկու հիմնական ուղղություններից մեկին են պատկանում. սուննի (85–90%) կամ շիա (10–15%) : Մուսուլմանների 13%-ն ապրում է Ինդոնեզիայում՝ մուսուլման մեծամասնությամբ ամենամեծ երկրում, 31%-ն ապրում է Հարավային Ասիայում՝ մուսուլման բնակչությամբ ամենամեծն աշխարհում, 20%-ը՝ Միջին Արեւելքում եւ Հյուսիսային Աֆիրկայում, որտեղ այն գերիշխող կրոն է, իսկ 15%-ը՝ Ենթասահարական Աֆրիկայում։ Մուսուլմանական մեծածավալ համայնքների թվում են Ամերիկաները, Կովկասը, Կենտրոնական Ասիան, Չինաստանը, Եվրոպան, Հարավարեւելյան Ասիան, Ֆիլիպինները եւ Ռուսաստանը։ Իսլամը աշխարհի ամենաարագ տարածվող կրոնն է։ Ծագումնաբանություն եւ նշանակություն Իսլամը բայական գոյանուն է, որը ծագում է եռաբաղաձայն S-L-M արմատից, որը ամբողջականության, հնազանդության, անվտանգության ու խաղաղության գաղափարների հետ կապ ունեցող բառերի մի լայն շարք է կազմում։ Կրոնական համատեքստում այն նշանակում է «կամավոր հնազադություն Աստծուն» : Islām-ը բայական արմատի IV ձեւն է եւ նշանակում է «հնազանդություն» կամ «հրաժարում»։ Իսլամին կից muslim (մուսուլման) բառը միեւնույն բայի ածական դերբայն է, որը նշանակում է «հնազանդվող» կամ «նա, ով հնազանդվում է»։ Բառը երբեմն տարբեր լրացուցիչ իմաստներ է ձեռք բերում Ղուրանի տարբեր հատվածներում։ Որոշ հատվածներում շեշտը դրվում է իսլամի հոգեւոր արժեքի վրա. «Աստված ում որ ցանկանում է ուղղություն ցույց տալ, բացում է նրա սիրտը իսլամի առջեւ»։ Այլ հատվածներ իսլամն ու կրոնը (dīn) դիտարկում են որպես մեկ ամբողջություն. «Այսօր ես կատարելագործել եմ քո կրոնը (dīn) քեզ համար, ես ավարտել եմ քո օրհնությունը, ես հավանության եմ արժանացրել իսլամը քո կրոնի համար»։ Ուրիշ հատվածներ իսլամը նկարագրում են ավելի շուտ որպես Աստծու մոտ վերադառնալու գործողություն, քան թե լոկ հավատի բանավոր հաստատում։ Հադիս Գաբրիելում islām-ը ներկայացված է որպես սուրբ երրորդության մի մաս, որի մեջ մտնում են նաեւ imān -ը (հավատ) եւ ihsān-ը (գերազանցություն)։ Պատմականորեն իսլամը անգլախոս հասարակություներում կոչվել է մահմեդականություն։ Այս տերմինը գործածությունից դուրս է եկել եւ երբեմն վիրավորական է համարվում, քանի որ ըստ դրա մուսուլմանների կրոնի կենտրոնում ավելի շատ մարդ արարածն է, քան թե Աստված, ինչպես Բուդդան բուդդայականության մեջ։ Որոշ հեղինակներ, այնուամենայնիվ, շարունակում են օգտագործել մահմեդականություն տերմինը՝ որպես կրոնական համակարգի տեխնիկական անվանում՝ հակադրելով իսլամի աստվածաբանական գաղափարին, որն առկա է այդ համակարգի ներսում։ Հավատի հանգանակներ Հավատը (Iman) եւ իսլամական դավանանքը (Aqidah) հաճախ ներկայացվում են հավատի վեց հանգանակների տեսքով, որոնք ներկայացված են Հասիդ Գաբրիելում։ Աստծու գաղափար Իսլամը երբեմն դիտարկվում է որպես գլխավոր կրոններից ամենապարզ ուսմունք ունեցողը։ Դրա ամենահիմնական գաղափարը խիստ միաստվածությունն է, որը կոչվում է թավհիդ (արաբերեն՝ توحيد): Աստված նկարագրվում է Ղուրանի 112-րդ գլխում. «Նա Աստվածն է, Մեկ եւ Միակը. Աստված, Հավերժությունը, Բացարձակը. Նա չի ծնում, ոչ էլ ծնվել է, եւ չկա Նրա նման երկրորդը» (112:1–4): Մուսուլմանները չեն ընդունում բազմաստվածությունն ու կռապաշտությունը, որը կոչվում է Shirk, եւ հրաժարվում են Սուրբ երրորդության քրիստոնեական գաղափարից։ Իսլամում Աստված հասկացողությունից վեր է, եւ, հետեւաբար, մուսուլմանները չպետք է մարդկային հատկանիշներ վերագրեն նրան։ Աստված նկարագրվում է հատուկ անուններով ու ածականներով, որոնցից ամենաընդհանուրներն են Al-Rahmān-ը՝ «կարեկցող», եւ Al-Rahīm-ը՝ «բարեգութ»։ Մուսուլմանները հավատում են, որ տիեզերքում ամեն ինչի ստեղծումը տեղի է ունեցել Աստծո հրամանով՝ «Եղի՛ր, եւ եղել է», եւ գոյության նպատակը երկրպագությունն է կամ Աստծուն ճանաչելը։ Նա դիտարկվում է որպես անհատական աստված, որը պատասխանում է, երբ որ կարիքավոր կամ վշտացած մարդիկ կանչում են իրեն։ Չկան միջնորդներ, ինչպես հոգեւորականները, որ կապ հաստատեն Աստծու հետ, որն ասում է. «Ես ավելի մոտ եմ քեզ, քան թե (քո) լծային երակը»։ Աստվածային գիտակցությունը կոչում են թաքվա (taqwa): Allāh բառը այն տեմինն է, որն առանց հոգնակի թվի կամ սեռի գործածվում է մուսուլմանների, արաբախոս քրիստոնյաների ու հրեաների կողմից՝ Աստծուն անվանելու համար, մինչդեռ 'ʾilāh' (արաբերեն՝ إله) տերմինը գործածվում է աստվածություն կամ ընդհանրապես աստված իմաստով։ Այլ ոչ արաբ մուսուլմաններ կարող են Ալլահից բացի գործածել տարբեր անուններ, ինչպես, օրինակ, «թանրը»՝ թուրքերենում, «խոդա»՝ պարսկերենում կամ «խուդա»՝ ուրդուում։ Հրեշտակներ Հրեշտակներին հավատալը իսլամում առանցքային է։ Ղուրանում հրեշտակ բառը (արաբերեն՝ ملك 'malak') ծագում է կամ Malaka-ից, որը նշանակում է՝ «նա վերահսկեց»՝ շնորհիվ հրեշտակների՝ տարբեր առաջադրանքներ կառավարելու կարողության, կամ էլ ’-l-k, l-’-k կամ m-l-k արմատից, որը նշանակում է «սուրհանդակ», ինչպես որ եբրայերենում (malʾákh) ու հունարենում (angelos): Ի տարբերություն եբրայերեն տարբերակի՝ տեմինը վերաբերում է բացառապես աստվածային աշխարհի երկնային հոգիներին, բայց ոչ երբեք մարդկային սուրհանդակներին։ Փոխարենը, Ղուրանը հրեշտակային ու մարդկային սուրհանդակներին նկատի ունենալիս գործածում է «ռասուլ» տերմինը։ Ղուրանը իսլամական հրեշտակների գաղափարի գլխավոր աղբյուրն է։ Դրանցից որոշները, ինչպես Գաբրիելն ու Միքայելը, Ղուրանում հենց իրենց անունով են ներկայացված, մինչդեռ մյուսները ներկայացված են իրենց գործառույթով։ Հադիսական գրականության մեջ հրեշտակները հաճախ միայն մեկ հատուկ երեւույթի հետ են կապվում։ Հրեշտակները կարեւոր դեր են խաղում Միրաժի գրականության մեջ, որտեղ Մուհամմադը մի քանի հրեշտակների է հանդիպում երկնքում իր ճամփորդության ընթացքում : Այլ հրեշտակներ հաճախ պատկերվել են իսլամական էսխատալոգիայում, իսլամական աստվածաբանության ու փիլիսոփայության մեջ։ Հրեշտակներին տրվող հանձնարարություններից են, օրինակ, Աստծո հայտնությունները հաղորդելը, նրան փառաբանելը, մարդկանց քայլերը արձանագրելը եւ մահվան պահին մարդու հոգու հետ խոսելը։ Իսլամում, ինչպես որ հուդայականության ու քրիստոնեության մեջ, հրեշտակները հաճախ ներկայացվում են մարդու տեսքով եւ գերբնական տարրերով՝ թեւեր, մեծ չափեր կամ երկնային ատրիբուտներ։ Ղուրանը նրանց նկարագրում է որպես «թեւերով սուրհանդակներ՝ երկու կամ երեք կամ չորս (զույգ). Նա [Աստված] ավելացնում է Արարմանը, ինչպես որ ցանկանում է...» : Հրեշտակների ընդհանուր առանձնահատկություններն են նրանց բացակայող մարմնական ցանկությունները, ինչպես ուտելու եւ խմելու։ Նյութական ցանկությունների բացակայությունը եւս ցույց է տալիս, որ նրանք լույսից են ստեղծվել. գթության հրեշտակները ստեղծված են nur -ից (սառը լույս)՝ ի հակադրություն պատժի հրեշտակների, որոնք ստեղծված են nar-ից (տաք լույս)։ Մուսուլմանները սովորաբար չեն ընդունում հրեշտակներին պատկերներում արտահայտելու ընկալումը, ինչպիսիք որ առկա են արեւմտյան արվեստում։ Իբն Սինան, որը պատկերել է Ալ-Ֆարաբի նեոպլատոնական ծագման տիեզերաբանությունը, զարգացրել է Ինտելեկտների հրեշտակային հիերարխիա, որը ստեղծված է «Միակի» կողմից։ Հետեւաբար, Աստծու ստեղծած առաջին արարածը գերագույն հրեշտակապետն է, որին հետեւում են մյուս հրեշտակապետերը, որոնք ավելի ցածր ինտելեկտ ունեն։ Այս ինտելեկտներից բխում են ավելի ցածր հրեշտակները կամ «շարժվող ոլորտները», որոնցից հերթով բխում են այլ ինտելեկտներ, մինչեւ որ հասնում են բարձրագույն Ինտելեկտին, որը ղեկավարում է հոգիները։ Տասներորդ ինտելեկտը պատասխանատու է նյութական էությունները կյանքի կոչելու եւ մտքերը լուսավորելու համար։ Որոշ ժամանակակից գիտնականներ ընդգծում են հրեշտակների գաղափարի փոխաբերական մեկնաբանությունը։ Հայտնություններ Մուսուլմանները հավատում են, որ իսլամական սուրբ գրքերը Ալլահի կողմից թելադրվել են տարբեր մարգարեների, իսկ նախապես հայտնաբերված սուրբ գրությունների մասերը՝ Tawrat (Թորա) եւ Injil (Ավետարան), խեղաթյուրված են եղել կա՛մ մեկնաբանության առումով, կա՛մ տեքստի, կամ էլ՝ երկուսի։ Ղուրանը (բառացի՝ «Արտասանություն») մուսուլմանները համարում են Աստծո վերջնական հայտնությունն ու բառացի խոսքը եւ դասական արաբերենով գրված լավագույն գրական երկը։ Մուսուլմանները հավատում են, որ Ղուրանի հատվածները Աստծու կողմից ուղարկվել են Մուհամմադին Գաբրիել (Jibrīl) հրեշտակապետի միջոցով հիմնականում մ.թ. 610 թվականից մինչեւ 632 թվականի հունիսի 8-ը՝ նրա մահը։ Քանի դեռ Մուհամմադը ողջ էր, այդ բոլոր հայտնությունները գրի էին առնվում նրա ուղեկիցների (sahabah) կողմից, թեեւ փոխանցման հիմնական մեթոդը բանավոր է եղել՝ հիշողության միջոցով։ Ղուրանը բաժանված է 114 գլխի (suras), որոնք միասին պարունակում են 6,236 չափածո հատված (āyāt): Ժամանակագրական առումով ամենավաղ սուրահները՝ Մեքքայում հայտնված, հիմնականում բարոյական ու հոգեւոր թեմաների շուրջ են։ Հետագայի Մադինայում հայտնված սուրահները քննարկում են մուսուլմանական համայնքի համար կարեւոր սոցիալական եւ իրավական հարցեր։ Ղուրանը ավելի շատ կենտրոնացած է բարոյական ուղղություն տալու, քան թե օրենսդրության վրա, եւ համարվում է «իսլամական սկզբունքների ու արժեքների սկզբնաղբյուր»։ Մուսուլման իրավաբանները հաշվի են նստում hadith -ի («զեկույցներ») կամ Մուհամմադ մարգարեի կյանքի գրավոր արձանագրությունների հետ, որոնք երկուսն էլ լրացնում են Ղուրանը եւ օգնում մեկնաբանել այն։ Ղուրանի մեկնության գիտությունը հայտնի է որպես tafsir:Ճիշտ ճարտասանության կանոնների ամբողջությունը կոչվում է tajwid: Մուսուլմանները սովորաբար որպես բնագիր սուրբ գրություն համարում են Ղուրան արաբերեն տարբերակը, իսկ դրա թարգմանությունները համարվում են թերի ու պարզապես Ղուրանի մեկնություններ։ Մարգարեներ եւ սուննաներ Մուսուլմանները իսլամի մարգարեներին (արաբերեն՝ أنبياء 'anbiyāʾ' ) սահմանում են Աստծու կողմից որպես իր սուրհանդակներ ընտրված մարդկանց։ Համաձայն Ղուրանի՝ մարգարեները աստծու կողմից հրահանգված են մարդկանց հաղորդել «Աստծու կամքը»։ Մուսուլմանները հավատում են, որ մարգարեները մարդկային են եւ ոչ թե աստվածային, թեեւ նրանցից ոմանք կարրող են հրաշքներ գործել՝ իրենց ճշմարտացիությունը ապացուցելու համար։ Իսլամական աստվածաբանությունն ասում է, որ Աստծու բոլոր սուրհանդակները քարոզել են իսլամի հաղորդագրությունը՝ Աստծո կամքին հանձնվելը։ Ղուրանը նշում է իսլամում մարգարեներ համարվող բազմաթիվ հայտնի կերպարների անուններ, այդ թվում՝ Ադամ, Նոյ, Աբրահամ, Մովսես եւ Հիսուս։ Մուսուլմանները հավատում են, որ Աստված վերջապես ուղարկեց Մուհամմադին՝ որպես վերջին իրավակիր մարգարեի (մարգարեների եզրափակումը)՝ աստվածային հաղորդագրությունը ամբողջ աշխարհին հայտնելու համար (ամփոփելու եւ ավարտելու Աստծու խոսքը)։ Իսլամում Մուհամմադի կյանքի «նորմատիվ» օրինակը կոչվում է Սուննա (բառացի՝ «բռնած ճանապարհ»)։ Մուսուլմաններին խրախուսվում է իրենց առօրյա կյանքում հետամուտ լինել Մուհամմադի գործունեությանը, իսկ Սուննան վճռական դեր ունի Ղուրանի մեկնության համար։ Այդ օրինակը ավանդության մեջ հայտնի է հադիս անունով, որը մարգարեի խոսքերի, գործունեության եւ անձնական հատկանիշների ամբողջությունն է։ Հադիս Քուդսին հադիսի ենթակատեգորիա է, որը համարվում է Մուհամմադի կողմից Աստծու բառացի խոսքերի մեջբերում, սակայն ոչ Ղուրանի մաս։ հադիսը բաղկացած է երկու տարրերից՝ պատմողների շղթա, որ կոչվում է սանադ, եւ փաստացի խոսքեր՝ մաթն։ հադիսները կարող են դասակարգվել ըստ պատմության՝ «իրական» կամ «ճշմարիտ»՝ Սահիհ (արաբերեն՝ صَحِيْح), «լավ»՝ Հասան (արաբերեն՝ حَسَن) կամ «թույլ»՝ Դաիֆ (արաբերեն՝ ضَعِيْف) եւ այլն։ Մուհամադ ալ-Բուխարին հավաքել է ավելի քան 300,000 հադիս, սակայն դրանցից միայն 2,602-ն են հավաստիության թեստի միջոցով ճշմարիտ համարվել՝ ընդգրկված իր գրքում՝ Սահիհ ալ-Բուխարիում, որը սուննիների համար Ղուրանից հետո ամենաիսկական աղբյուրն է։ հադիսների մեկ այլ հայտնի աղբյուր են Չորս գրքերը, որոնք շիաները համարում են ամենաիրական հադիսական վկայակոչումներ <noinclude> Հարություն եւ դատաստան «Հարության օրվան» հավատալը՝ Յոմ ալ-Քիյամահ () նույնպես կարեւոր է մուսուլմանների համար։ Նրանք հավատում են, որ Քիյամահի ժամանակը նախասահմանված է Աստծո կողմից, սակայն հայտնի չէ մարդուն։ Քիյամահին նախորդող եւ դրա ընթացքում տեղի ունեցող փորձություններն ու պատիժները նկարագրված են Ղուրանում եւ հադիսում, ինչպես նաեւ գիտնականների մեկնաբանություններում։ Ղուրանը ընդգծում է մարմնի հարությունը՝ անջատում մահվան նախաիսլամական արաբական հասկացությունից։ Մուսուլմանները հավատում են, որ Յոմ ալ-Քիյամահի օրը ամբողջ մարդկությունը կդատվի իրենց լավ ու վատ արարքների համար եւ կուղարկվեն Ջաննաթ (դրախտ) կամ Ջահաննամ (դժոխք)։ Ղուրանում Սուրաթ ալ-Զալզալահը սա նկարագում է այսպես «Ով որ ատոմի չափով անգամ բարություն գործի կտեսնի դա (99:7), իսկ ով ատոմի չափ չարություն անի, կտեսնի դա (99:8)»։ Ղուրանը թվարկում է մի շարք մեղքեր, որոնք կարող են մարդուն դժոխք ուղարկել, ինչպես Աստծուն չհավատալը ( ) եւ անազնվությունը. այնուամենայնիվ, Ղուրանը հասկանալ է տալիս, որ Աստված կների նրանց մեղքերը, որոնք կապաշխարեն։ Բարի արարքները, ինչպես բարեգործությունը, աղոթքը եւ կենդանիների հանդեպ կարեկցանքը, կպարգեւատրվեն դրախտով։ Մուսուլմանները դրախտը պատկերացնում են որպես ուրախության ու օրհնության վայր, իսկ Ղուրանը նկարագրում է դրա մանրամասները։ Իսլամում միստիկ ավանդույթնեըրայս դրախտային բերկրանքները դիտարկում են Աստծու հիամունքի արտահայտման կոնտեքստում։ Յոմ ալ-Քիյամահի Ղուրանում հայտնի է նաեւ որպես Յոմ ադ-Դին ()՝ «Կրոնի օր», աս-սա-ահ ()՝ «Վերջին ժամ» եւ ալ-Քարի-ահ ()՝ «Ահազանգող»։ Իսլամական ապոկալիպտիկ գրականությունը, որը նկարագրում է Արմագեդոնը, հաճախ հայտնի է որպես ֆիտնա կամ մալահիմ։ Արմագեդոնը նկարագրվում է Մահդիի (մարգարեացված փրկիչ) գալուստով, որը Հիսուսի օգնության կպայքարի Դաջալի դեմ։ Նրանք կհաղթեն՝ ազատելով իսլամը դաժանությունից, եւ դրան կհետեւի խաղաղության շրջանը, երբ մարդիկ կապրեն կրոնական արժեքներին հավատարիմ։ Աստվածային կամք Աստվածային կամքի գաղափարը կոչվում է , որը բառացիորեն նշանակում է չափել: Ամեն բան՝ լավ ու վատ, նախասահմանված է։ Երկրպագության գործողություններ Իսլամում կան հինգ հիմնական կրոնական գործողություններ, որոնք միասին հայտնի են որպես «Իսլամի հիմնասյուներ» (arkan al-Islam; նաեւ՝ arkan ad-din, «կրոնի հիմնասյուներ») եւ պարտադիր են բոլոր հավատացյալների համար։ Ղուրանը դրանք ներկայացնում է որպես պաշտամունքի ամբողջականության եւ հավատին նվիրված լինելու նշան։ Դրանք են՝ (1) հավատք (շահադա), (2) ամենօրյա աղոթքներ (նամազ), (3) հարկահավաքություն (զաքաթ), (4) ռամադանի (Սաում) ժամանակ ծոմապահություն եւ (5) ուխտագնացություն դեպի Մեքքա (Հաջ)՝ կյանքում գոնե մեկ անգամ։ Ե՛վ շիա, եւ՛ սուննի ուղղությունները այս բոլոր գործողությունների կատարման հիմնական ձեւերի հարցում միմյանց հետ համաձայն են։ Սրանցից բացի՝ մուսուլմանները կատարում են նաեւ կրոնական այլ ակտեր։ Դրանցից ամենանշանակալիցներն են բարեգործությունը (Սադաքա) եւ Ղուրանի ընթերցումները։ Վկայություն Շահադան իսլամի հիմնական հավատքն է, որը պետք է արտասանվի երդման հատուկ բառերով.«Ես վկայում եմ, որ չկա ուրիշ աստված, քան Ալլահը, եւ Մուհամմադն է նրա մարգարեն» (): Այս արտահայությունը իսլամում մյուս բոլոր հավատների ու գործողությունների հիմքն է։ Մուսուլմանները պիտի կրկնեն շահադան աղոթքի մեջ, իսկ ոչ մուսուլմանները, ովքեր ցանկանում են հարել իսլամին, պիտի արտասանեն դավանանքի տողերը։ Աղոթք Ծիսական աղոթքները կոչվում են Նամազ կամ Սալաթ (արաբ.՝ صلاة): Նամազի նպատակն է միտքը կենտրոնացնել Աստծո վրա եւ նրա հետ անձնական կապ հաստատել՝ ի նշան գոհունակության եւ երկրպագության։ Օրական հինգ անգամ աղոթելը պարտադիր է, սակայն ժամանակի կառավարման առումով որոշակի ճկունություն կա։ Աղոթքներն արտասանվում են արաբերենով եւ կազմված են Ղուրանի հատվածներից։ Դրանք կատարվում են կրծքավանդակով՝ քաաբայի ուղղությամբ, թեեւ իսլամի վաղ շրջանում կատարվում էին Երուսաղեմի ուղղությամբ։ Աղերսելու գործողությունը կոչվում է դուա։ Մզկիթը երկրպագության վայր է մուսուլմանների համար, որոնք հաճախ այն կոչում են արաբերեն masjid բառով: Ուրբաթօրյա աղոթքների կամ Զոհաբերության աղոթքների համար նախատեսված մեծ մզկիթները կոչվում են մասջիդ ջամի (masjid jāmi): Թեեւ մզկիթի գլխավոր նպատակը որպես աղոթավայր ծառայելն է, այն իսլամական հասարակության համար հանդիպման եւ կրթության վայր է նաեւ։ Մադինայում Ալ-Մասջիդ ալ-Նաբավին կամ Մարգարեի մզկիթը նույնպես աղքատների համար հավաքատեղի է եղել։ Ժամանակակից մզկիթների դիզայնը մեծ փոփոխությունների է ենթարկվել 7-րդ դարի համեմատությամբ եւ ընդգրկում է ճարտարապետական այնպիսի տարրեր, ինչպիսիք են մինարեթները։ Աղոթքի ժամը հուշող ձայնը կոչվում է ազան։ Բարեգործություն «Զաքաթը» ( "alms") ունեցվածքի մի որոշակի հատվածի տրամադրումն է աղքատներին կամ կարիքավորներին եւ զաքաթ հավաքող հատուկ մարդկանց, ինչպես նաեւ սրտեր միացնելու, գերյալներին ազատելու, պարտքի տակ գտնվողների ու ճամփորդների համար։ Սա կրոնական պարտականություն է համարվում (ի տարբերություն կամավոր բարեգործության). ունեւորները պարտական են կարիքավորներին, քանի որ նրանց ունեցվածքը «Աստծո առատաձեռնության նշանն է»։ Ըստ պահպանողական հաշվարկների՝ զաքաթի տարեկան քանակը համաշխարհային մարդասիրական օգնությունից 15 անգամ շատ է կազմում։ Ոչ աղքատների համար այն կազմում է տարեկան կապիտալի 2.5%-ը (1/40): Սադաքը կամավոր բարեգործությունն է, որը կրոնական պարտականության եւ առատաձեռնության նշան է։ Ե՛վ Ղուրանը, եւ՛ հադիսները մեծ շեշտ են դրել աղքատ մարդկանց բարեկեցության համար գումար տրամադրելուն եւ մուսուլմաններին կոչ են արել ավելի շատ կամավոր բարեգործություն անել։ Ղուրանն ասում է. «Գումար ծախսիր (բարեգործության մեջ) այն նյութից դուրս, որը Ես եմ քեզ շնորհել, նախքան Մահը կայցելի քեզ»։ Մուհամմադի սկզբնական ուսմունքը մարդկանցից ակնկալում էր իրենց ունեցվածքի հարցում լինել առատաձեռն եւ ոչ ժլատ։ Կարողություն կուտակելը եւ աղքատների կարիքի համար այն չուղղելը սովորաբար արգելված է։ Իսլամում բարեգործության մեկ այլ տեսակ է վաքուֆը, որը նշանակում է մշտական կրոնական նվիրատվություն։ Ծոմապահություն Ծոմապահությունը ( ) Ռամադան ամսվա ընթացքում առավոտից իրիկուն ուտելիքից ու խմիչքից հրաժարումն է։ Նպատակը Աստծուն մոտ գտնվելու զգացողության խթանումն է. դրա ընթացքում մուսուլմանները պիտի Աստծուն արտահայտեն իրենց երախտագիտությունն ու կախվածությունը, փոխհատուցումը անցյալի մեղքերի համար, զարգացնեն ինքնակառավարում եւ զսպվածություն եւ մտածեն կարիքավորների մասին։ Սաումը պարտադիր չէ որոշ խմբերի համար, որոնց դեպքում այն կդառնա ավելորդ ծանրաբեռնվածություն։ Մյուսների համար հրաժարումը թույլատրված է միայն որոշակի հանգամանքներում, սակայն ավելի ուշ հարկավոր է ավարտին հասցնել ծոմը։ Ուխտագնացություն Իսլամական պարտադիր ուխտագնացությունը՝ հաջը (), պիտի իրականացվի Դհու ալ-Հիջա իսլամական ամսվա ընթացքում դեպի Մեքքա քաղաք։ Ֆիզիկապես կարող ամեն մուսուլման պիտի ուխտագնացություն կատարի Մեքքա կյանքում առնվազն մեկ անգամ։ Հաջի ծիսակատարության մեջ են մտնում մեկ օր եւ մեկ գիշեր Մինայի անապատում վրանների մեջ անցկացնելը, ապա մեկ օր Արֆաթի անապատում Աստծուն աղոթելն ու երկրպագելը՝ հետեւելով Աբրահամի ոտնահետքերին, այնուհետեւ բացօթյա գիշեր անցկացնելը Մուզդալիֆայի անապատի ավազներին, հետո Ջամարաթ գնալը՝ խորհրդանշական կերպով կրկնելով Աբրահամի՝ Աստծուն չենթարկվելու գայթակղությունը, ապա Մեքքա գնալը եւ յոթ շրջան քայլելը Քաաբայի շուրջ, որն ըստ մուսուլմանների Աբրահամի կողմից կառուցվել է որպես Աստծուն երկրպագելու վայր, հետո Սաֆա եւ Մարվա սարերի միջեւ յոթ անգամ քայելը՝ կրկրնելով Աբրահամի կնոջ՝ Հագարի քայլերը, երբ նա իր որդի Իսմայելի համար անապատում ջուր էր փնտրում՝ նախքան Մեքքան բնակավայր կդառնար։ Ուխտագնացության մեկ այլ ձեւ է Ումրան, որը կարելի է անել տարվա ցանկացած ժամանակ։ Ղուրանի ընթերցում եւ մտապահում Մուսուլմաններն ընթերցում եւ սովորում են Ղուրանն ամբողջությամբ կամ մասամբ որպես առաքինության գործողություն։ Բարեպաշտ մուսուլմանները արտասանում են ամբողջ Ղուրանը Ռամադան ամսվա ընթացքում։ Նա, ով ամբողջությամբ անգիր է անում Ղուրանը, կոչվում է հաֆիզ, որը Վերջին դատաստանի օրը կկարողանա տասը մարդու համար բարեխոսել։ Դրանից բացի՝ գրեթե յուրաքանչյուր մուսուլման մտապահում է Ղուրանի որոշ հատվածներ՝ օրվա ընթացքում աղոթքի ժամանակ արտասանելու համար։ Օրենք Շարիաթը իսլամական ավանդույթի մաս կազմող կրոնական օրենք է։ Այն ծագում է իսլամի կրոնական պատվիրաններից՝ հատկապես Ղուրանից ու Հադիսից։ Արաբերենում sharīʿah տերմինը վերաբերում է Աստծու աստվածային օրենքին եւ հակադրվում է ֆիքհին, որը դրա գիտական մեկնաբանությունն է։ Դրա կիրառության ձեւը նոր ժամանակներում մուսուլման ավանդապաշտների ու ռեֆորմիստների միջեւ խնդրո առարկա է դարձել։ Իսլամական օրենսդրության ավանդական տեսությունը տարբերում է շարիաթի չորս աղբյուր՝ Ղուրան, սուննա (Հադիս եւ Սիրա), քիյաս (անալոգային հիմնավորում) եւ իջմա (իրավական կոնսենսուս)։ Իրավունքի տարբեր դպրոցներ զարգացրել են հոգեւոր աղբյուրներից շարիաթի օրենքները դուրս բերել մեթոդաբանություններ՝ կիրառելով իջթիհադ (հետեւություն) կոչվող գործընթացը։ Ավանդական օրենսդրությունը տարբերում է օրենքի երկու հիմնական ճյուղ՝ʿibādāt (ծեսեր) եւ muʿāmalāt (հասարակական հարաբերություններ), որոնք միասին կազմում են թեմաների մի լայն շրջան։ Վճիռները հինգ կատեգորիաներից մեկին են պատկանում՝ պարտադիր, խորհուրդ տրվող, թույլատրված, սարսափելի եւ արգելված։ Այսպիսով՝ շարիաթի որոշ ոլորտներ մասամբ համընկնում են արեւմտյան օրենքների հետ, մինչդեռ մյուսները ավելի շատ համապատասխանում են Աստծո կամքին համարժեք կյանքով ապրելուն։ Պատմականորեն շարիաթը մեկնաբանվել է անկախ իրավաբանների (մուֆթիներ) կողմից։ Իրավական նորմերը (ֆաթվաներ) հաշվի են առնվում առաջնորդի նշանակած դատավորների կողմից, որոնք ղեկավարում են qāḍī''' -ի ու maẓālim -ի դատարանները, որոնք վերահսկվում են առաջնորդի խորհրդի եւ քրեական օրենքի միջոցով։ Ժամանակակից շրջանում շարիաթի վրա հիմնված քրեական օրենքները մեծապես փոխարինվել են եվրոպական մոդելի օրենսդրություններով։ Մինչ մուսուլման մեծամասնությամբ երկրների սահմանադրությունները հղումներ են անում շարիաթին, դրա դասական օրենքները հիմնականում պահպանվում էին անձնական բնույթի (ընտանեկան) օրենքներում։ Այս օրենքները կոդավորող իրավական մարմինները փորձում են դրանք ավելի մոդեռն դարձնել՝ չհրաժարվելով ավանդական օրենսդրության հիմքերից։ 20-րդ դարավերջի իսլամական վերածնունդը իսլամական շարժումներ առաջ բերեց, որոնք կոչ էին անում ամբողջությամբ կիրառելու շարիաթը։ Շարիաթի դերը ամբողջ աշխարհում վիճարկելի հարց է դարձել։ Ներկայումս շարունակվող քննարկումներ կան այն հարցի շուրջ, թե արդյոք շարիաթը համատեղելի է կառավարման աշխարհիկ ձեւերի, մարդու իրավունքների, մտքի ազատության եւ կանանց իրավունքների հետ։ Գիտնականներ Իսլամը հուդայականության պես կրոնական իմաստով հոգեւորականություն չունի, ինչպես, օրինակ, քահանաներ, որոնք միջնորդ կհանդիսանան Աստծու եւ մարդկանց միջեւ։ Այնուամենայնիվ, իսլամում կան շատ տերմիններ, որոնք վերաբերում են իսլամի հոգեւորական աստիճաններին։ Լայն առումով՝ ուլեմա () տերմինն օգտագործվում է մուսուլման գիտնականների մարմինն անվանելու համար, որոնք մի քանի տարի իսլամական գիտության դասեր են արել։ Իսլամական օրենքը մեկնաբանող իրավաբանը կոչվում է մուֆթի () եւ հաճախ իրավական կարծիքներ է հայտնում, որոնք կոչվում են ֆաթվաներ։ Իրավագիտության մասնագերը կոչվում է ֆաքիհ (): Հադիսների գիտությունն ուսումնասիրողին անվանում են մուհադիս։ Քադին իսլամական դատարանի դատավորն է։ Գիտնականներին տվրող պատվավոր կոչումներ են շեյխը, մուլլան եւ մավլավին։ Իմամը () ղեկավար պաշտոն է, որը գործածվում է իսլամի երկրպագության ծառայությունների կոնտեքստում։ Իրավագիտության դպրոցներ Իրավագիտության դպրոցը կոչվում է մադհաբ (): սուննի ուղղության չորս գլխավոր դպրոցներն են՝ Հանաֆի, Մալիկի, Շաֆի եւ երբեմն՝ Զահիրի, միննչդեռ շիա ուղղության դպրոցներն են Ջաֆարին եւ Զաիդին։ Յուրաքանչյուրը տարբերվում է իր մեթոդաբանությամբ, որը կոչվում է Ուսուլ ալ-ֆիքհ։ Կրոնագետի կողմից ընդունված որոշումները կոչվում են թաքլիդ։ Գահիր մուքալիդ տերմինը բառացի վերաբերում է նրանց, ովքեր չեն գործածում թաքլիդը եւ չունեն մադհաբ։ Իսկ անհատի կողմից օրենքը անկախ մեկնաբանումը կոչբում է իջթիհադ։ Տնտեսություն Հարուստների ու աղքատների միջեւ տարբերությունը կրճատելու նպատակով իսլամական տնտեսական օրենսդրությունը խրախուսում է առեւտուրը, չի խրախուսում ունեցվածքի կուտակումն ու շահադիտական բնույթի վարկերը (ուսուրի, արաբերեն՝ ռիբա)Financial Regulation in Crisis?: The Role of Law and the Failure of Northern Rock By Joanna Gray, Orkun Akseli Page 97։ Հետեւաբար, ունեցվածքը հարկվում է զաքաթի միջոցով, սակայն առեւտուրը չի հարկվում։ Ուսուրին, որը թույլ է տալիս հարուստին էլ ավելի հարստանալ, արգելված է իսլամում։ Շահույթի բաժանումն ու ներդրվող ձեռնարկատիրական կապիտալը, որը նույնպես ռիսկ է ներկայացնում ներդրողի համար, ընդունելի է։ Շահարկման նպատակով մթերքի կուտակումը նույնպես չի խրախուսվում։ Ուրիշներին պատկանող հողը խլելը նույնպես արգելված է։ Ուսուրի արգելումը հանգեցրել է իսլամական բանկային համակարգի զարգացմանը։ Մուհամմադի ժամանակներում պետությանն ուղղված ցանկացած գումար անմիջապես ծախսվում էր աղքատներին օգնելու նպատակով։ Ապա՝ 634 թվականին Ումարը պաշտոնապես հիմնեց Բեյթ ալ-մալի բարեկեցիկ պետությունը։ Վերջինս աղքատ, կարիքավոր, ծեր, որբ ու հաշմանդամ մուսուլմանների եւ ոչ մուսուլմանների համար էր։ Բեյթ ալ-մալը հարյուրավոր տարիներ պահպանեց իր գոյությունը 7-րդ դարի Ռաշիդուն խալիֆայության ներքո եւ շարունակեց նաեւ Օմայյան խալիֆայության ու Աբբասյան խալիֆայության դարաշրջաններում։ Ումարը ներմուծեց նաեւ մանկական նպաստ ու մեծահասակների թոշակThe challenge of Islamic renaissance By Syed Abdul Quddus։ Ջիհադ Ջիհադ նշանակում է «ջանալ կամ պայքարել» (Աստծու ձեւով)։ Լայն իմաստով ջիհադը «վերջին ուժը, ջանքերը, նվիրումը կամ կարողությունը ներդնելն է՝ անհնազանդության օբյեկտի դեմ պայքարելու համար»։ Կախված այդ օբյեկտի տեսանելի լինելուց, Հրեշից եւ մարդու սեփական եսից (ինչպես, օրինակ, մեղսալի ցանկությունների առկայությունը)՝ գոյություն ունեն ջիհադի տարբեր կատեգորիաներ։ Ջիհադը վերաբերում է նաեւ մարդու՝ կրոնական ու բարոյական կատարելության ձգտմանը։ Առանց ածականի գործածության դեպքում ջիհադը ռազմական տերմին էBritannica Encyclopedia, Jihad։ Մուսուլման որոշ իշխանություններ՝ հատկապես շիաների ու սուֆիստների մոտ, տարբերում են «ավելի մեծ ջիհադ», որը վերաբերում է հոգեւոր ինքնակատարելագործմանը, եւ «ավելի փոքր ջիհադ»՝ պատերազմ։ Իսլամական օրենսդրության մեջ ջիհադը սովորաբար ոչ մուսուլման մարտիկների դեմ ուղղված զինվորական ուժն է։ Ջիհադը պատերազմի միակ թույլատրելի ձեւն է իսլամական օրենքում եւ կարող է հայտարարվել ապօրինի գործերի, ահաբեկիչների, հանցավոր խմբերի, ապստամբների, հավատուրացների, առաջնորդների կամ երկրների դեմ, որոնք ճնշում են մուսուլմաններին։ Շատ մուսուլմաններ ներկայումս ջիհադը մեկնաբանում են որպես պատերազմի միակ պաշտպանական ձեւ։ Ջիհադը դառնում է անհատական պարտականություն միայն նրանց համար, ովքեր իշխանության են գալիս։ Մյուսների համար այն տեղի է ունենում միայն ընդհանուր զորահավաքի դեպքում։ Շիաներից շատերի համար ագրեսիվ ջիհադ կարող է հայտարարել միայն մուսուլմանական համայնքի՝ աստծու կողմից նշանակված առաջնորդը, որպիսին 868 թվականին Մուհամմադ ալ-Մահդիի անհետացումից ի վեր չի եղելSeyyed Hossein Nasr The Heart of Islam, Enduring Values for Humanity (April., 2003), pp 72։ Հասարակություն Ընտանեկան կյանք Մուսուլմանական ընտանիքում երեխայի ծնունդն ուղեկցվում է մի շարք կրոնական ծեսերով։ Ծնունդից անմիջապես հետո երեխայի աջ ականջին շշնջում են ազանի խոսքերը։ Յոթերորդ օրը իրականացվում է աքիքայի ծիսակատարությունը, երբ կենդանի են զոհաբերում եւ միսը բաժանում աղքատներին։ Երեխայի գլուխը սափրում են եւ մազերի քաշի չափով գումար նվիրաբերում աղքատներին։ Բացի երեխայի հիմնական կարիքները հոգալուց՝ սնունդ, կացարան եւ կրթություն, ծնողները կամ ընտանիքի մեծերը ստանձնում են նաեւ երեխային բարոյական հատկանիշներ, կրոնական գիտելիքներ եւ պրակտիկաներ սովորեցնելու պարտականությունը։ Ամուսնությունը, որը մուսուլման ընտանիքի հիմքն է, քաղաքացիական պայմանագիր է երկու կողմերի միջեւ՝ երկու վկաների ներկայությամբ։ Փեսան պարտավոր է վճարել հարսի համար (մահր)՝ պայմանագրում նշվածի համաձայն։ Իսլամական աշխարհում շատ ընտանիքներ բաղկացած են մեկ զույգից։ Բազմայրությունը, երբ կինը ունենում է երկու կամ ավելի ամուսին, արգելված է իսլամում։ Այնուամենայնիվ, մուսուլման տղամարդիկ կարող են բազմակնության պրակտիկա ունենալ, այսինքն՝ միաժամանակ մեկից ավելի կին ունենալ՝ մինչեւ չորս՝ ըստ 4-րդ սուրահի 3-րդ հատվածի։ Տղամարդը առաջին կնոջ հավանության կարիքը չունի երկրորդ անգամ ամուսնանալու համար, քանի որ Ղուրանում կամ Հադիսում նման բան նշված չէ։ Կնոջ վկայությունն իսլամում հավասարազոր է տղամարդու վկայության կեսին։ Մուսուլմանական ամուսնության զանազան տարբերակներ կան ամբողջ մուսուլմանական աշխարհի մոտ։ Սովորաբար մուսուլման ընտանիքում կինը գործում է տանը, իսկ տղամարդը պատասխանատու է դրսի աշխարհի համար։ Այնուամենայնիվ, գործնականում այս բաժանումը քարացած չէ։ Ժառանգության առումով տղան ստանում է երկու անգամ ավելի մեծ բաժին, քան աղջիկը։ Մուսուլմանի մահվան ընթացքում եւ դրանից հետո կատարվում են որոշակի կրոնական ծեսեր։ Մահացողի մոտ գտնվողները նրան խրախուսում են արտասանել Շահադան, քանի որ մուսուլմաններն ուզում են, որ իրենց վերջին խոսքը հավատի արտահայտությունը լինի։ Մահվանից հետո միեւնույն սեռի ներկայացուցիչները լողացնում են մարմինը եւ փաթաթում սպիտակ սավանի մեջ, որը կոչվում է քաֆան։ Դին դնելով դագաղի մեջ՝ նախ տանում են մզկիթ, որտեղ հոգեհանգստի աղոթք է ասվում, ապա տանում են գերեզման։ Էթիկետ եւ դիետա Շատ պրակտիկաներ պատկանում են իսլամական էթիկայի կամ ադաբի կատեգորիային։ Դրանց թվում են՝ մյուսներին բարեւելը "as-salamu 'alaykum" («խաղաղությունն ընդ քեզ») խոսքերով, ուտելուց առաջ bismillah («Աստծու անունով») ասելը, ուտելիս կամ խմելիս միայն աջ ձեռքը գործածելը։ Իսլամական հիգիենայի պրակտիկան հիմնականում պատկանում է անձնական մաքության ու առողջության կատեգորիային։ Տղամարդկանց թլփատությունը նույնպես կիրառվում է իսլամում։ Իսլամական թաղման ծեսերն ընդգրկում են Salat al-Janazah -ը (թաղման աղոթք) դին լողացնելու, սավանով փաթաթելու եւ թաղելու ժամանակ։ Մուսուլմանները խիստ դիետայի են ենթարկվում։ Արգելված մթերքների թվում են խոզի միսը, արյունը, կենդանիների մաշկն ու ալկոհոլը։ Միսը պիտի լինի խոտակեր անասունների, որոնք մորթվում են Ալլահի անունով մուսուլմանի, հրեայի կամ քրիստոնյայի ձեռքով՝ բացառությամբ այն դեպքերի, երբ մարդ ինքն է որսացել։ Մուսուլմանների համար թույլատրելի մթերքը հայտնի է որպես հալալ մթերք։ Հասարակական պարտականություններ Մուսուլման հասարակության մեջ համայնքի անդամները տարբեր սոցիալական ծառայություններ են մատուցում։ Դրանք հրահանգվում են իսլմական կանոնիկ տեքստերով, եւ մուսւոլմանի կյանքը կիսատ է համարվում, եթե նա չի ծառայում մարդկությանը։ Իրականում, իսլամական ավանդության մեջ սոցիալական բարեկեցության գաղափարն ամենակարեւոր արժեքներից է։ Ղուրանի 2:117 հատվածը հաճախ մեջբերում են իսլամական սոցիալական բարեկեցության գաղափարը ներկայացնելու համար։ Նմանապես, իսլամում սահմանված են նաեւ ծնողների, հարեւանների, բարեկամների, հիվանդների, ծերերի ու փոքրամասնությունների հանդեպ վարվեցողության կանոնները։ Ծնողներին հարգելն ու հնազանդվելը եւ հատկապես մեծ տարիքում նրանց մասին հոգալը կրոնական պարտականություն էMuhammad Shafi Usmani. Maariful Quran. English trans. By Muhammad Taqi Usmani։ Բարեկամների հանդեպ վերաբերմունքի հարցում երկկողմ մոտեցում կա՝ նրանց հետ լավ հարաբերություններ պահպանել եւ անհրաժեշտության դեպքում ֆինանսական օգնություն առաջարկել։ Նրանց հետ կապերը խղելը հանդիմանության է արժանանում։ Անկախ հարեւանի կրոնական պատկանելության՝ իսլամը սովորեցնում է մուսուլմաններին հնարավորինս լավ վերաբերվել նրանց եւ խնդիրներ չառաջացնել։ Որբ երեխաների վերաբերյալ Ղուրանն արգելում է կոպիտ ու ճնշող վերաբերմունքը նրանց հանդեպ՝ խրախուսելով բարությունն ու արդարությունը։ Այն նաեւ հանդիմանում է նրանց, ովքեր չեն պատվում եւ կեեւակրում որբ երեխաներին (Ղուրան 89:17-18)։ Բնորոշ գծեր Ղուրանը եւ Մուհամմադի սունան մուսուլմանների համար բարոյական նորմերի մի ամբողջ համակարգ են սահմանում, որին նրանք պետք է հետեւեն իրենց անձնական, հասարակական, քաղաքական եւ կրոնական կյանքում։ Պատշաճ բարոյական վարվելակերպը, լավ արարքները, ճշմարտասիրությունը եւ բարի բնավորությունը մտնում են բարոյականության ուղենիշների մեջ։ Իսլամում բարոյական արժեքների պահպանումը միշտ կրոնական կարեւորություն ունի, քանի որ այն բարձրացնում է հավատացյալի կրոնական կարգավիճակը եւ հաճախ դիտվում է որպես երկրպագության անհերքելի գործողություն։ Բարոյականության վերաբերյալ իսլամի տիպական դասերից մեկը հանցագործին տուգանելն է իր հանցանիք չափով, սակայն նրան ներելը շատ ավելի նախընտրելի է։ Իսկ նրան լավություն անելը բարձրագույն գովասանքի է արժանի։ Ղուրանն ասում է.«Ե՛տ մղիր (չարիքը) լավ արարքով» (41:34)։ Հետեւաբար, մուսուլմանը պիտի միայն բարի գործ անի, քանի որ չար գործերը ավելացնում են վատ սովորությունները։ Իսլամի հիմնական բարոյական հատկանիշներն են արդարությունը, ներողամտությունը, ճշմարտացիությունը, բարությունը, ազնվությունը եւ աստվածավախությունը։ Կարեւոր մյուս արժեքների թվում են բարեգործություն անելը, խոստումը պահելը, համեստությունը եւ հնազանդությունը, խոսքի մեջ պարկեշտություն պահպանելը, հանդուրժողականությունը, վստահելիությունը, զայրույթի կառավարումը եւ նպատակների անկեղծությունը։ Որպես կրոն՝ իսլամը շեշտում է լավ բնավորություն ունենալու գաղափարը։ Ինչպես Մուհամմադն է ասում.«Ձեզանից լավագույնները նրանք են, ովքեր ունեն լավագույն բնավորությունն ու պահվածքը» (Շահիհ ալ-Բուխարի, 8:73:56)։ Իսլամում արդարությունը ոչ միայն բարոյական արժեք է, այլ նաեւ պարտականություն, որն անհրաժեշտ է կատարել ցանկացած պարագայում։ Ղուրանը եւ հադիսը Ալլահին նկարագրում են որպես բարի եւ իր արարածների հանդեպ գթասիրտ մեկի, եւ մարդկանց կոչ են անում նրա պես բարեգութ լինել։ Ներողամտությունը որպես արժանիք մեծապես ընդունված է իսլամում եւ համարվում է մուսուլմանական կարեւոր պրակտիկա։ Համեստության վերաբերյալ Մուհամմադն ասում է.«Ամեն կրոն ունի իր առանձնահատկությունը, իսկ իսլամի առանձնահատկությունը համեստությունն է»։ Կառավարություն Իսլամի հիմնական օրենքը չի տարբերակում «եկեղեցու» եւ «պետության» հարցերը. գիտնականները գործում են որպես իրավաբաններ եւ աստվածաբաններ։ Ներկայումս ոչ մի կառավարություն չի համապատասխանում իսլամի տնտեսական օրենսդրությանը, սակայն քայլեր են ձեռնարկվում դրա որոշ հատվածներ կիրառելու ուղղությամբ։ սուննի եւ շիա ուղղությունների բաժանումը ազդում է նաեւ մուսուլմանների միջկառավարական հարաբերությունների վրա, ինչպես, օրինակ, Սաուդյան Արաբիայի եւ Իրանի։ Պատմություն Մուհամմադ (610–632) Մուսուլմանական ավանդույթը Մուհամմադին (մ.թ. 570 – Հունիսի 8, 632 թվական) համարում է վերջին մարգարե։ Ըստ կենսագիրների՝ իր կյանքի վերջին 22 տարիների ընթացքում՝ սկսած մ.թ. 610 թվականին, երբ նա 40 տարեկան էր, Մուհամմադը պատմում է Ալլահից ստացած հայտնությունների մասին, որ նրան էին փոխանցվել Գաբրիել հրեշտակապետի միջոցով։ Մուհամմադի գործընկերները մտապահում եւ արձանագրում են դրանք, որն էլ դառնում է Ղուրանը։ Այդ ընթացքում Մուհամմադը Մեքքայում քարոզում է մարդկանց՝ աղերսելով նրանց հրաժարվել բազմաստվածությունից եւ երկրպագել միայն Ալլահին։ Թեեւ որոշ մարդիկ ընդունում են իսլամը, Մեքքայի իշխանությունները հետապնդում են Մուհամմադին եւ նրա հետեւորդներին։ Դրա հետեւանքով մուսուլմանները արտագաղթում են Աբասսինիա (Ակսումի թագավորություն)։ Իսլամ ընդունածները հիմնականում աղքատ, օտարերկրացի նախկին ստրուկներ էին, ինչպես Բիլալ իբն Ռաբահ ալ-Հաբաշին, որը սեւամորթ էր։ Մեքքայի վերնախավը զգում էր, որ Մուհամմադը խարխլում է իրենց հասարակական կարգի հիմքերը՝ քարոզելով երկրպագել միայն մեկ աստծու եւ ռասայական հավասարության կոչ անելով, եւ այդ գաղափարները ընկալվում են աղքատների ու ստրուկների կողմիցEncyclopedia of the Qur'an, Slaves and SlaveryThe Cambridge History of Islam (1977), p. 36։ Մեքքացիների կողմից 12 տարի հետապնդվելուց հետո Մուհամմադը, նրա հարազատներն ու հետեւորդները 622 թվականին Հիջրա («գաղթ») են կատարում դեպի Մեդինա քաղաք (նախկինում հատնի որպես Յաթրիբ)։ Այնտեղ մեդինացի կրոնափոխները (անսարներ) եւ մեքքացի գաղթականները հիմնում են կրոնաքաղաքական իշխանություն։ Ձեւավորվում է Մեդինայի Սահմանադրությունը՝ սահմանելով մի շարք իրավունքներ Մեդինայի մուսուլման, հրեա եւ քրիստոնյա համայնքների համար՝ ընդգրկելով նրանց մեկ համայնքի ներքո՝ ՈւմմաWatt. Muhammad at Medina. pp. 227–228 Watt argues that the initial agreement came about shortly after the hijra and that the document was amended at a later date—specifically after the battle of Badr (AH [anno hijra] 2, = AD 624). Serjeant argues that the constitution is in fact 8 different treaties which can be dated according to events as they transpired in Medina, with the first treaty written shortly after Muhammad's arrival. R.B. Serjeant. "The Sunnah Jâmi'ah, Pacts with the Yathrib Jews, and the Tahrîm of Yathrib: Analysis and Translation of the Documents Comprised in the so-called 'Constitution of Medina'." in The Life of Muhammad: The Formation of the Classical Islamic World: Volume iv. Ed. Uri Rubin. Brookfield: Ashgate, 1998, p. 151 and see same article in BSOAS 41 (1978): 18 ff. See also Caetani. Annali dell'Islam, Volume I. Milano: Hoepli, 1905, p. 393. Julius Wellhausen. Skizzen und Vorabeiten, IV, Berlin: Reimer, 1889, p 82f who argue that the document is a single treaty agreed upon shortly after the hijra. Wellhausen argues that it belongs to the first year of Muhammad's residence in Medina, before the battle of Badr in 2/624. Even Moshe Gil a skeptic of Islamic history argues that it was written within five months of Muhammad's arrival in Medina. Moshe Gil. "The Constitution of Medina: A Reconsideration." Israel Oriental Studies 4 (1974): p. 45.։ Սահմանադրությունը սահմանում էր. համայնքի անվտանգությունը կրոնական ազատությունները Մեդինայի դերը որպես սուրբ վայր (արգելելով բռնությունն ու զենքի կիրառումը) կանանց անվտանգությունը Մեդինայի ներսում կայուն ցեղային հարաբերությունները ընդհարումների ժամանակ համայնքին աջակցելուն ուղղված հարկային համակարգը բացառիկ քաղաքական դաշինքների պայմանները անհատների պաշտպանությունը երաշխավորող համակարգը վեճերը լուծող արդարադատության համակարգը, որտեղ ոչ մուսուլմանները նույնպես կարող էին կիրառել իրենց սեփական օրենքներն ու դատավորներինWatt. Muhammad at Medina and R.B. Serjeant "The Constitution of Medina." Islamic Quarterly 8 (1964) p. 4.։ Բոլոր ցեղերը ստորագրեցին համաձայնագիրը՝ համաձայնվելով պաշտպանել Մեդիան արտաքին վտանգից եւ ապրել ներդաշնակության մեջ։ Մի քանի տարվա ընթացքում երկու ճակատամարտ տեղի ունեցավ Մեքքայի ուժերի դեմ. առաջինը Բադրի ճակատամարտն էր 624 թվականին, որտեղ մուսուլմանները հաղթանակ տարան, իսկ մեկ տարի անց, երբ մեքքացիները վերադարձան Մեդինա, տեղի ունեցավ Ուհուդի ճակատամարտը, որը վերջնական ավարտ չունեցավ։ Արաբիայի մնացած արաբական ցեղերը դաշնություն կազմեցին եւ Խրամատի ճակատամարտի ժամանակ (627 թվականի մարտ-ապրիլ) պաշարեցին Մեդինան՝ նպատակ ունենալով վերջ դնելու իսլամին։ 628 թվականին Մեքքայի եւ մոսուլմանների միջեւ կնքվեց Հուդայբիյահի պայմանագիրը, որը երկու տարի անց խախտվեց Մեքքայի կողմից։ Հուդայբիյահի պայմանագիրը ստորագրելուց հետո շատ մարդիկ դարձան մուսուլման։ Միեւնույն ժամանակ Մեքքայի առեւտրային ուղիները կրճատվեցին, քանի որ Մուհամմադը շրջապատող անապատների ցեղերին իր ղեկավարության տակ առավ։ Մինչեւ 629 թվականը Մուհամմադը հաղթող դուրս եկավ Մեքքայի նվաճման արյունալի պատերազմում, իսկ մինչեւ 632 թվականի իր մահը (62 տարեկանում) նա արդեն միավորել էր արաբական ցեղերին մեկ կրոնական պետության ներքո։ Մուսուլմանների ամենավաղ երեք սերունդները հայտնի են Սալաֆ անունով, իսկ Մուհամմադի համախոհները՝ Սաբահ անունով։ Նրանցից շատերը, ինչպես հադիսի ամենամեծ պատմիչ Աբու Հուրեյրան, կազմել են սուննաները։ Խալիֆայություն եւ քաղաքացիական հակամարտություն (632–750) 632 թվականին Մուհամմադի մահով անհամաձայնություն ծագեց այն հարցի շուրջ, թե ով պիտի փոխարինի նրան որպես մուսուլման հասարակության ղեկավար։ Աբու Բաքրը՝ Մուհամմադի գործընկերն ու մտերիմ ընկերը, դարձավ առաջին խալիֆ։ Նրա ղեկավարության ներքո մուսուլմանները դիմակայեցին արաբական ցեղերի բարձրացրած ապստամբությանը՝ հայտնի որպես Ռիդդայի պատերազմներ կամ «Ուխտադրժության պատերազմներ»։ 634 թվականին Աբու Քաբրի մահվանից հետո խալիֆ դարձավ Ումար իբն ալ-Խաթաբը, որին հաջորդեցին Ութման իբն ալ-Աֆֆանը, Ալի իբն Աբի Թալիբը եւ Հասան իբն Ալին։ Առաջին 4 խալիֆները սուննի իսլամում հայտնի են որպես al-khulafā' ar-rāshidūn («Իրավունքով առաջնորդվող խալիֆներ»)։ Նրանց ղեկավարության ներքո մուսուլմանների տարածքները ընդլայնվեցին Պարսկական եւ Բյուզանդական տարածքների ուղղությամբ։ Երբ 644 թվականին պարսիկները սպանեցին Ումարին, Ութմանի ընտրությունը՝ որպես նրա իրավահաջորդի, դիմադրության արժանացավ։ 656 թվականին Ութմանը նույնպես սպանվեց, եւ Ալին ստանձնեց խալիֆի պաշտոնը։ Սա հանգեցրեց առաջին քաղաքացիական պատերազմի («Առաջին ֆիտնա»)։ Ալին սպանվեց Խարիջիտների կողմից 661 թվականին։ Հետագա կռվից խուսափելու համար նոր խալիֆ Հասան իբն Ալին խաղաղության դաշնագիր կնքեց՝ իր տեղը զիջելով Մուավիային՝ Օմայյանների դինաստիայից՝ պայմանով, որ նա չանվանի իր հաջորդին։ Կրոնական ու քաղաքական այս վեճերը մուսուլման համայնքի մեջ բաժանման հիմք դրեցին։ Մեծամասնությունն ընդունեց առաջին չորս առաջնորդների լեգիտիմիությունը եւ կոչվեց սուննի։ Փոքրամասնությունը չհամաձայնվեց, քանզի կարծում էր, որ միայն Ալին եւ նրա հետնորդները պիտի ղեկավարեն. նրանք էլ հայտնի դարձան շիա անունով։ Մուավիան առաջադրեց իր որդուն՝ Յազիդ I-ին, որպես իր հաջորդ, եւ 680 թվականին նրա մահից հետո բռնկվեց «Երկրորդ ֆիտնան», որտեղ Հուսեյն իբն Ալին սպանվեց Կարբալայի ճակատամարտում. սա նշանակալից իրադարձություն է շիա իսլամում։ Այսպիսով՝ սուննի եւ շիա ուղղությունները տարբերվում են մի շարք կողմերով։ Օմայյանների դինաստիան նվաճեց Մաղրիբը, Պիրենեյան թերակղզին, Նարբոնյան Գալիան եւ Սինդը։ Տեղաբնիկ հրեաներն ու քրիստոնյաները հետապնդվում էին որպես կրոնական փոքրամասնություններ եւ ավելի բարձր հարկեր վճարում՝ Բյուզանդա-սասանյան պատերազմները ֆինանսավորելու համարHofmann (2007), p. 86։ Մուհամադին հաջորդած, բայց նրա համախոհների ժամանակակից սերունդը հայտնի է Թաբիուն անունով, որին հաջորդեց Թաբի ալ-Թաբինը։ Խալիֆ Ումար իբն Աբդ ալ-Ազիզը հիմնեց մի ազդեցիկ կոմիտե՝ «Մեդինայի յոթ ֆուքաները»Umar Ibn Adbul Aziz By Imam Abu Muhammad Adbullah ibn Abdul Hakam died 214 AH 829 C.E. Publisher Zam Zam Publishers Karachi, pp. 54–59՝ Քասիմ իբն Մուհամմադ իբն Աբու Բաքրի գլխավորությամբ։ Մալիկ իբն Անասը գրել է իսլամական օրենսդրության վերաբերյալ ամենվաղ գրքերից մեկը՝ Մուվաթթան՝ որպես իրավաբանների կարծիքների փոխահամաձայնեցման արդյունք։ Մուհամմադի քեռի Աբբաս իբն Աբդ ալ-Մութալիբի հետնորդները Օմայյանների դեմ միավորեցին դժգոհ ոչ արաբ կրոնադարձներին (մավալի), աղքատ արաբներին եւ որոշ շիաների՝ գահընկեց անելով նրանց եւ 750 թվականին հիմք դնելով Աբբասյանների դինաստիային։ Միացյալ իսլամական պետությունից անկախ առաջին մուսուլման երկրները առաջ եկան Բերբերի ապստամբությունից (739/740-743 թվականներ)։ Դասական շրջան (750–1258) Ալ-Շաֆին հնարեց հադիսի հուսալիությունը սահմանելու մի մեթոդ։ Աբբասյանների ղեկավարման վաղ շրջանում սուննիների հադսի հավաքածուները կազմվում էին գիտնականներ կողմից, ինչպես Բուխարին կամ Մուսլիմը, մինչդեռ շիաների հավաքածուները Ալ-Կուլայնիի ու Իբն Բաբավայի պես գիտնականների կողմից։ Ջաֆարիական օրենսդրությունը կազմվեց Ջաֆար ալ-Սադիքի ուսումնքներից, իսկ սուննիների իրավական չորս դպրոցների օրենսդրությունը՝ Աբու Հանիֆայի, Ահմադ իբն Հանբալի, Մալիկ իբն Անասի եւ ալ-Շաֆիի գործերից։ 9-րդ դարում ալ-Շաֆին իր ar-Risālah գրքում իսլամական օրենքի համար տեսական հիմք եւ Հիջազի ավանդույթների գործնական մոտեցման նախադրյալ դրեց։ Այնուամենայնիվ, իսլամական օրենքը մինչեւ 1869 թվականը չէր կազմվել։ 9-րդ դարում Ալ-Թաբարին ավարտին հասցրեց Ղուրանի առաջին մեկնաբանությունը, որը դարձավ սուննի իսլամում ամենաշատ մեջբերվող մեկնաբանական գիքերից մեկը՝ Թաֆսիր ալ-Թաբարի։ Որոշ մուսուլմաններ սկսեցին կասկածի տակ դնել աշխարհիկ կյանքում կրոնական բարեպաշտություն պահպանելը եւ մարմնական ցանկություններից հրաժարման միջոցով աղքատության, հնազանդության ու մեղքերից խուսափելու երեւույթները։ Հասան ալ-Բասրիի պես ճգնավորները զարգացրին մի շարժում, որը վերածվեց Թասավուֆի (սուֆիզմ)։ 930 թվականին Իսմայիլի խումբը՝ հայտնի որպես կարմատներ, անհաջող կերպով ապստամբեց Աբբասյաննների դեմ, թալանեց Մեքքան եւ գողացավ Սեւ քարը, որը հետագայում վերադարձվեց։ Մամուն ալ Ռաշիդ եւ Ալ-Մութասիմ խալիֆները մութազիլականության փիլիսոփայությունը դարձրին պաշտոնական հավատալիք եւ պարտադրեցին մուսուլմաններին հետեւել դրան։ Մութալիզականությունը հույներից ազդված մտահայեցողական աստվածաբանության դպրոց էր, որը կոչվում էր քալամ եւ վերաբերում էր դիալեկտիկային։ Շատ ուղղափառ մուսուլմաններ չընդունեցին մութալիզականության դոկտրինան եւ դատապարտեցին Ղուրան ստեղծելու դրա գաղափարը։ Ինկվիզիցիայի ժամանակ Իմամ Հանբալը հրաժարվեց ընդունել այն, որի պատճառով խոշտանգվեց եւ ուղարկվեց Բաղդադի մի մութ բանտախուց՝ մոտ տասներեք ամսով։ Քալամի մյուս ճյուղը Աշարի դպրոցն էր՝ հիմնված Ալ-Աշարիի կողմից։ Աբբասյան խալիֆայության տարածումով Սասանյան կայսրությունում իսլամը ձեռք բերեց հելլենիստական եւ պարսկական շատ գաղափարներ, որոնք ներկրվեցին իրանցի եւ թուրք մտածողների միջոցովShireen Hunter, Shireen T. Hunter The Future of Islam and the West: Clash of Civilizations Or Peaceful Coexistence? Greenwood Publishing Group 1998 p. 44։ Ալ-Ֆարաբիի եւ Ավիցեննայի նման փիլիսոփաները ուղիներ էին փնտրում հունական սկզբունքները իսլամի գաղափարաբանության մեջ ընդգրկելու համար, մինչդեռ մյուսները, ինչպես Ալ-Ղազալին, դեմ էին նման սինկրետիզմի։ Ավիցեննան փորձարարական բժշկության ռահվիրան էր եւ առաջին ֆիզիկոսն էր, որ կլինիկական փորձարկումներ կատարեց։ Նրա երկու ամենահայտնի գործերն են Բժշկության գիրքը եւ Բժշկության կանոնը, որոնք իսլամական աշխարհում, ավելի ուշ՝ նաեւ Եվրոպայում, կիրառվում էն որպես ստանդարտ բժշկական տեքստեր։ Նրա ներդրումների թվում են վարակիչ հիվանդությունների վարակիչ բնույթի բացահայտումը եւ կլինիկական դեղագիտության ներմուծումը։ Մաթեմատիկայի ոլորտում մաթեմատիկոս Մուհամմադ իբն Մուսա ալ-Խարիզմին իր անունը տվեց ալգորիթմի գաղափարին, իսկ հանրահաշիվ բառը (algebra) ծագում է al-jabr-ից։ Պարսիկ պոետ Ֆիրդուսին գրեց իր էպիկական պոեմ Շահնամեն։ Ռումին գրեց պարսկական պոեզիայի հրաշալի էջեր, որով մինչեւ օրս էլ Ամերիկայում ամենաշատ վաճառվող պոետների թվում է։ Ներդրված իրավական հաստատությունները ընդգրկեցին վստահված գույքի եւ բարեգործական գույքի (վաքֆ) գաղափարները ։ Այս շրջանը երբեմն կոչվում է «Իսլամական ոսկեդար»։ Այս ընթացքում հասարակական հիվանդանոցներ հիմնվեցին (կոչվում էին Բիմարիստանի հիվանդանոցներ), որոնք համարվում են ժամանակակից իմաստով «առաջին հիվանդանոցները». դրանք առաջին բժշկական դիպլոմները տվեցին։ Գինեսի ռեկորդների գիրքը Ալ-Կարաուինի համալսարանը՝ հիմնված 859 թվականին, համարում է գիտական աստիճան տվող ամենահին համալսարանը։ Ներմուծվեցին փորձարարության ստանդարտներ եւ որակավորման տեխնիկաներ, ինչպես նաեւ մեջբերման ավանդույթը։ Այդ հարցում կարեւոր դերակատարում ունեցավ Իբն ալ-Հայթամը, որը համարվում է ժամանակակից գիտական մեթոդի հայրը եւ կոչվում է «աշխարհի առաջին իսկական գիտնական»G.J. Toomer. Review on JSTOR, Toomer's 1964 review of Matthias Schramm (1963) Ibn Al-Haythams Weg Zur Physik Toomer p. 464: "Schramm sums up [Ibn Al-Haytham's] achievement in the development of scientific method."։ Կառավարությունը գիտնականներին վճարում էր այնքան, որքան պրոֆեսիոնալ մարզիկներին այսօր։ Փաստարկում են, որ արեւակենտրոն համակարգի եզրակացությունների համար Կոպեռնիկոսի կիրառած տվյալները հավաքվել են, իսկ Ալ-Ջահիզը առաջարկել է բնական ընտության տեսությունը։ Աբբասյանների խալիֆայությունը անկում ապրեց Ալ-Վաթիքի (842–847) եւ Ալ-Մութադիդի(892–902) կառավարման շրջանում, եւ 1258 թվականին Մոնղոլական կայսրությունը դրեց Աբբասյան դինաստիայի վերջը։ Անկման շրջանում Աբբասյան խալիֆայությունը բաժանվեց փոքր պետությունների ու դինաստիաների, ինչպես Թուլունիդների եւ Ղազնեւիների պետությունը։ Ղազնեւիդների դինաստիան իսլամական դինաստիա էր, որը հիմնեցին թյուրքական ստրուկ զինվորները մեկ այլ իսլամական կայսրությունից՝ Սամանիների կայսրությունից։ Թուրքական երկու ցեղեր՝ կարախանիդները եւ սելջուկները, 10-րդ դարի ընթացքում իսլամ ընդունեցին, իսկ հետագայում ենթարկվեցին Օսմանյան կայսրությանը, որի հետ կիսում են նույն ծագումն ու լեզուն։ Կարեւոր է նշել, որ Օսմանյան տերության կողմից իսլամական իշխանությունը մեծապես ազդվեց օսմանյան ղեկավարների ու սուֆիզմի միջեւ սիմբիոզից։ Ըստ օսմանյան պատմագրության՝ ղեկավարի լեգիտիմիությունը վերագրվում է Շեյխ Էդեբալին։ Նա Օսման Գազիի երազը մեկնաբանում է որպես Ալլահի կողմից իր իշխանության հավանություն։ Մեվլեվի կանոնը եւ Բեքթաշի կանոնը կապված են սուլթաններ հետ։ Սելջուկները մեծ դեր խաղացին սուննիականության վերածնունդի մեջ, իսկ հետո շիա ուղղությունը մեծացրեց իր ազդեցությունը։ Սելջուկ զինվորական առաջնորդ Ալփ-Արսլանը ֆինանսապես աջակցեց գիտությանն ու գրականությանը եւ Բաղդադում հիմնեց Նեզամիյեի համալսարանը։ Այս ընթացքում Դելիի սուլթանությունը գրավեց հնդկական մայրցամաքի հյուսիսային հատվածները։ Կրոնական առաքելությունների արդյունքում Կամա-վոլգյան Բուլղարիան եւս ընդունեց իսլամը։ Շատ մուսուլմաններ առեւտրի նպատակով Չինաստան գնացին՝ աստիճանաբար իշխելով Սոնգ դինաստիայի ներկրման եւ արտահանման ոլորտները։ Նախամոդեռն դարաշրջան (1258–18-րդ դար) Իսլամն ընդլայնեց մուսուլմանական առեւտրի ցանցերը՝ հասնելով մինչեւ Ենթասահարա, Կենտրոնական Ասիա եւ Մալայան կղզեխումբ։ Օսմանյան կայսրության ներքո իսլամը տարածվեց Հարավարեւելյան Եվրոպայում։ Այս տարածումների ընթացքում այն միախառնվում էր տեղական մշակույթներին, որի վկայություններից է այն, երբ Մուհամմադ մարգարեն հայտնվում է հնդկական էպոսում եւ ֆոլկլյորում։ Իսլամ ընդունելը, սակայն, հին կրոնական պրակտիկաների հենց այնպես դադարեցումը չէր. այն ավելի շուտ «իսլամական ծեսերը, տիեզերաբանությունը, գրականությունը տեղական կրոնական համակարգի հետ ձուլելու գործընթաց էր»։ Չինաստանի մուսուլմանները, որոնք վաղ շրջանի ներգաղթյալների սերունդն էին, սկսեցին ձուլվել՝ ընդունելով չինական անուններն ու մշակույթը, իսկ Նանկինը դարձավ իսլամի ուսումնասիրության կարեւոր կենտրոն։ Թուրքերը թուրքական շամանիզմի տարրեր ավելացրին իրենց նոր կրոնին եւ նորովի մեկնաբանեցին իսլամը։ Կարեւոր էր կանանց կարգավիճակի փոփոխությունը։ Ի տարբերություն արաբական ավանդույթի՝ թուրքականը կառուցված էր մայրական հասարակության վրա։ Թուրքերը պահպանեցին կնոջ կարգավիճակը իսլամն ընդունելուց հետո։ Ավելին՝ նրանք ապշեցուցիչ նմանություններ գտան սուֆիզմի ծեսերի եւ շամանական պրակտիկաների միջեւ։ Այնուամենայնիվ, թուրքական հավատի ազդեցությունը չէր սահմանափակվում սուֆիզմով. Անատոլիայում, Կենտրոնական Ասիայում եւ Բալկաններում մուսուլմանները ընդունեցին իսլամի ուղղափառ տարբերակը։ Արդյունքում՝ շատ (նախկին) շամանական ավանդույթներ սովորական մուսուլմաններ կողմից համարվեցին իրապես իսլամական։ Շամանական շատ հավատալիքներ, ինչպես սուրբ էության, հոգիների, ծառերի ու կենդանիների հանդեպ հավատը, պահպանվել են մինչեւ օրս։ Այն ժամանակ շիաների մեջ մեծամասնություն կազմող եւ ամենատարեց խումբը, որը Ալիի թոռան՝ գիտնական Զեյդ իբն Ալիի անունով էր կոչվում, կիրառում էր Հանաֆիի օրենսդրությունը, ինչպես որ շատ սուննիներThe Encyclopedia of the Arab-Israeli Conflict: A Political, Social and Military History edited by Spencer C. Tucker, Priscilla Mary Roberts p. 917 ։ Շիաների Սեֆյանների դինաստիան 1501 թվականին իշխանության եկավ եւ ավելի ուշ նվաճեց Իրանը։ Սուննի բնակչության համար 12-ի շիա իսլամի պարտադիր ընդունումը ամրապնդեց Զեյդի եւ Իսմայիլի սեկտաների վրա 12-ի սեկտայի գերիշխանությունը։ Նադիր շահը, որը տապալեց Սեֆյաններին, փորձեց բարելավել հարաբերությունները սուննիների հետ՝ խթանելով սուֆիզմի ինտեգրումը եւ դա կոչելով Ջաֆարի Մադհաբ։ Իբն Թայմիյան (1263-1328 թվականներ) անհանգստացած էր իսլամի ինտեգրումով եւ փորձեց աստվածաբանական ուսմունք հիմնել, որը իսլամը կմաքրեր հավանական փոփոխություններից։ Ի տարբերություն իր ժամանակակից գործընկերների, որոնք հիմվում էին ավանդույթների ու վաղ պատումների վրա, Իբն Թայմիյայի մեթոդաբանությունը ընտրված հադիսները կիրառելու եւ Ղուրանը բառացի հասկանալու միախառնուրդ էրCenap Çakmak Islam: A Worldwide Encyclopedia [4 volumes] ABC-CLIO 2017 p. 665։ Նա մերժեց իսլամի շատ փիլիսոփայական մոտեցումներ եւ փոխարենը առաջարկեց պարզ, հստակ ու դոգմատիկ աստվածաբանություն։ Նրա աստվածաբանության կարեւոր հատկանիշներից է Կրոնապետության կարեւորության ընդգծումը. մինչ իշխող տեսակետը կրոնական իմաստությունը անհրաժեշտ էր համարում պետության համար, Իբն Թայմիյան քաղաքական իշխանությունն էր անհրաժեշտ համարում կրոնական գերազանցության հասնելու համար։ Հետագայում նա մերժեց որոշ հադիսներ, որոնք տարածված էին իր շրջանի մուսուլմանների մոտ եւ հիմնվեց միայն Շահիհ Բուխարիի ու Շահիհ Մուսուլմանի վրա՝ ցանկանալով կանխել ԱշարիականությունըJonathan Brown The Canonization of al-Bukhārī and Muslim: The Formation and Function of the Sunnī Ḥadīth Canon Brill 2007 p. 313։ Վախենալով խաչակիրներից, ինչպես նաեւ՝ մոնղոլներից, Իբն Թայմիյան պնդում էր, որ մուսուլմանների համար պարտադիր պիտի լինի անհավատների դեմ ֆիզիկական ջիհադին միանալը։ Անհավատների թվում էին ոչ միայն նվաճողները, այլ նաեւ մուսուլմանների մեջ հերետիկոսները՝ ներառյալ շիաները, աշարականները եւ «փիլիսոփաները», որոնց Իբն Թայմիյան մեղադրում էր իսլամը վատթարացնելու մեջ։ Այնուամենայնիվ, նրա գրածները կենսական նշանակություն ունեցան միայն իր կյանքի ընթացքում։ Նրան շարունակ մեղադրում էին սրբապղծության մեջ՝ Ալլահին մարդու կերպար տալու համար. նրա աշակերտ Իբն Խաթիրը հեռացավ իր ուսուցչից եւ ժխտեց անթրոպոմորֆիզմը, սակայն միաժամանակ ընդունեց իր նախկին ուսուցչի հակառացիոնալիստական եւ հադիսական ուղղվածության մեթոդաբանությունը։ Այդ ազդեցությունը երեւում է Թաֆսիրի մասին նրա ակնարկում, որը արժեզրկում է մինչեւ այդ գոյություն ունեցած բացառիկ ավանդույթների մեծամասնությունըAysha A. Hidayatullah Feminist Edges of the Qur'an Oxford University Press 2014 p. 25։ Սակայն, Իբն Թայմիյայի գործերը կարեւոր աղբյուր դարձան Վահաբիզմի եւ 21-րդ դարի Սալաֆյանների աստվածաբանության համար, իսկ նրա Թաֆսիր Իբն Խաթիր երկը մեծապես արժեւորվեց ժամանակակից սալաֆիզմում։ Մոդեռն դարաշրջան (18 – 20-րդ դարեր) Մուսուլմանական աշխարհը 1800-ական թվականներից սկսած քաղաքական անկման մեջ էր, հատկապես համեմատած ոչ մուսուլման եվրոպական հատվածի հետ։ Անկումը ակնհայտ էր մշակութային առումով. եթե 18-րդ դարում Թաքի ալ-Դինը Ստամբուլում աստղադիտարան հիմնեց, ու կառուցվեց նաեւ Ջայ Սինգի աստղադիտարանը, ապա մինչեւ 20-րդ դարը մուսուլմանական մեծամասնություն ունեցող ոչ մի երկրում չկար որեւէ մեծ աստղադիտարան։ Պիրենեյան թերակղզու մուսուլմանների դեմ ծավալված Ռեկոնկիստան 1492 թվականին հաջողության հասավ։ Մինչեւ 19-րդ դարը Բրիտանական կայսրությունը Հնդկաստանում պաշտոնապես վերջ էր դրել Մուղալի դինաստիային։ 19-րդ դարում սկիզբ առան Դեոբանդիի եւ Բարլեվիի շարժումները։ 18-րդ դարի ընթացաքում Մուհամմադ իբն Աբդ ալ-Բահաբը հիմնեց Օսմանյան սուլթանությանը հակադրվող ռազմական մի շարժում՝ խորհուրդ տալով իր երիտասարդ ընկերներին վերադառնալ Ահմադ իբն Հանբալի աստվածաբանության վրա հիմնված իսլամական սկզբունքներինGa ́bor A ́goston, Bruce Alan Masters Encyclopedia of the Ottoman Empire Infobase Publishing 2010 p. 260։ Նա խորապես ազդված էր Իբն Թայմիյայի եւ Իբն ալ-Քայիմի աշխատություններից եւ դատապարտում էր իսլամական մի շարք ավանդույթներ, ինչպես, օրինակ, Մուհամմադի կամ սրբերի գերեզմաններ այցելելը։ 18-րդ դարի ընթացքում նա դաշինք հիմնեց Սաուդների ընտանիքի հետ, որը հիմնել էր Վահաբիի սեկտան։ Վերածնության այս շարժման նպատակն էր պահպանել միաստվածությունը եւ մաքրել իսլամը նորարարություններից։ Նրանց գաղափարաբանությունը հանգեցրեց ամբողջ աշխարհում սրբավայրերի ապասրբացման՝ ներառյալ Մուհամմադի եւ իր գործընկերների սրբավայրերը Մեքքայում եւ Մեդինայում։ Շատ արաբ ազգայնականներ, ինչպես Ռաշիդ Ռիդան, խալիֆայությունը համարեցին թուրքերի կողմից արաբներից խլված իրավունք։ Հետեւաբար, նրանք ապստամբեցին Օսմանյան կայսրության դեմ, մինչեւ որ այն կազմալուծվեց Առաջին համաշխարհային պատերազմից հետո եւ վերացավ 1924 թվականին։ Զուգահեռաբար, Իբն Սաուդը նվաճեց Մեքքան՝ իսլամի սիրտը, եւ վահաբականությունը իսլամական մշակույթի մաս դարձրեց ։ 19-րդ դարի վերջին մուսուլման լուսավորիչները, ինչպիսիք էին Մուհամմադ Ադհունը, Ռաշիդ Ռիդան եւ Ջամալ ալ-Դին ալ-Աֆղանը, իսլամը Լուսավորության դարաշրջանի սոցիալական եւ մտավորական գաղափարների հետ համադրելու ուղիների էին փնտրում՝ մաքրելով այն ենթադրյալ փոփոխություններից եւ հավատարիմ մնալով Ռաշիդունի շրջանի գաղափարներին։ Սալաֆյաններին հավատարիմ մնալու համար նրանք իրենց կոչեցին ՍալաֆիյաRobert Rabil Salafism in Lebanon: From Apoliticism to Transnational Jihadism Georgetown University Press 2014 chapter: "Doctrine"։ Այնուամենայնիվ, նրանք տարբերվում են սալաֆյանների շարժումից, որը ծաղկում ապրեց 20-րդ դարի երկրորդ կեսին՝ հիմնված լինելով վահաբականների շարժման վրա, որոնք համարվում են իսլամի մոդեռնիստները։ Նրանք մերժեցին իրավունքի սուննիական դպրոցները եւ թույլատրեցին իջիհադը։ Ահլե Սուննաթ շարժումը կամ առավել հայտնի՝ Բարլեվիի շարժումը ընդգծեց իսլամական օրենքի գերակայությունը սուննիների պրակտիկայի եւ Մուհամմադ մարգարեին անձնական նվիրվածության հանդեպ։ Այն առաջ եկավ իրավաբան Իմամ Ահմեդ Ռազա Խան Քադրիի, Ալամա Ֆալիզե Հաք Խայրաբադի, Շահ Ահմադ Նուրանի եւ Մուհամմադ Աբդուլ Ղաֆուր Հազարվիի աշխատություններից՝ Բրիտանական Հնդկաստանում մուսուլմանների մտավոր եւ բարոյական անկման պայմաններում։ Շարժումը զանգվածային էր, պաշտպանում էր սուֆիզմը եւ բարեփոխում դրա պրակտիկաները. այն առաջ եկավ ի պատասխան Հարավային Ասիայում Դեոբանդի արմատական շարժման եւ մյուս վայրերում Վահաբականների շարժման։ Շարժումը հակադրվեց Ահմադիյայի շարժմանը եւ հայտնի է Մավլիդի տոնակատարությամբ։ Այսօր շարժումը սփռված է աշխարհով մեկ՝ հետեւորդներ ունենալով Պակիստանում, Հնդկաստանում, Բանգլադեշում, Թուրքիայում, Աֆղանստանում, Իրաքում, Հարավային Աֆրիկայում, Միացյալ Նահանգներում, Միացյալ Թագավորություննում եւ այլ երկրներում։ Հետեւորդների թիվը ներկայումս գերազանցում է 200 միլիոնը։ Պոստմոդեռն ժամանակներ (20-րդ դարից մինչեւ օրս) Արդյունաբերական երկրների հետ կապերը հանգեցրին մուսուլման բնակչության տնտեսական ներգաղթի դեպի նոր շրջաններ։ Շատ մուսուլմաններ որպես ծառա հիմնականում Հնդկաստանից եւ Ինդոնեզիայից գաղթեցին դեպի Կարիբյան ծով՝ Ամերիկա մայրցամաքում կազմելով մուսուլման բնակչության ամենամեծ տոկոսը։ Ենթասահարայում քաղաքաշինության եւ առեւտրի զարգացման արդյունքում մուսուլմանները հաստատվեցին նոր շրջաններում եւ տարածեցին իրենց կրոնը՝ մուսուլման բնակչության թիվը կրկնապատկելով 1869-1914 թվականների ընթացքում։ Մուսուլման գաղթականները 1960-ական թվականներից սկսած սկսեցին ժամանել Արեւմտյան Եվրոպայի երկրներ որպես ժամանակավոր աշխատողներ՝ հիմնականում նախկին գաղութներից։ Շատ ու շատ մուսուլման գիտնականներ իսլամական վաղեմի հավատալիքները տարանջատում են արխայիկ մշակութային ավանդույթներից։ Լիբերալ իսլամը մի շարժում է, որը փորձում է կրոնական ավանդույթը համաձայնեցնել աշխարհիկ կառավարման եւ մարդու իրավունքների ժամանակակից նորմերին։ Դրա կողմնակիցներն գտնում են, որ իսլամի սուրբ տեքստերը կարդալու բազմաթիվ ձեւեր կան, նրանք շեշտում են «կրոնական հարցերի շուրջ ազատ միտք» ունենալու անհրաժեշտությունը։ Կանանց վերաբերող հարցերը կարեւոր տեղ են զբաղեցնում իսլամի մոդեռն դիսկուրսում։ Աշխարհիկ իշխանությունները, ինչպիսիք են չինական Կարմիր պահապանները, փակեցին շատ մզկիթներ եւ ոչնչացրին Ղուրանի օրինակները, իսկ կոմունիստական Ալբանիան առաջին երկիրն էր, որ արգելեց բոլոր կրոնների պրակտիկան։ Մոտ կես միլիոն մուսուլմաններ Կամբոջայում սպանվեցին կոմունիստների կողմից, որոնք նրանց գլխավոր թշնամի էին համարում եւ ցանկանում էին ոչնչացնել նրանց։ Թուրքիայում զինվորականությունը հեղաշրջում կատարեց իսլամիստ կառավարություններից ազատվելու համար, իսկ գլխարկները արգելվեցին պետական շենքերում, նույնը նաեւ Թունիսում։ Ջամալ-ալ-Դին ալ-Աֆղանին իր գաղափարակից Մուհամմադ Աբդուի հետ համարվում է իսլամական վերածննդի նախակարապետը։ Աբուլ Ալա Մավդուդին օգնեց բարեփոխել մոդեռն քաղաքական իսլամը։ Իսլամիստ խմբերը, որոնցից են Մուսուլման եղբայրները, ներկայացնում են իսլամը որպես համապարփակ քաղաքական լուծում՝ ի հեճուկս հաճախ արգելված լինելուն։ Իրանում հեղափոխության արդյունքում աշխարհիկ կառավարությանը փոխարինեց իսլամական պետությունը։ Թուրքիայում իսլամիստ ԱԶԿ կուսակցություն (Արդարություն եւ զարգացում կուսակցություն) ժողովրդավարական ճանապարհով իշխանությունում է գտնվում գրեթե մեկ տասնամյակ, իսկ Արաբական գարնանը հաջորդած ընտրություններում իսլամիստ կուսակցությունները լավ արդյունքներ գրանցեցին։ Իսլամական վեհաժողով կազմակերպությունը (ԻՎԿ)՝ բաղկացած մուսուլման մեծամասնությամբ երկրներից, հիմնվեց 1969 թվականին՝ Երուսաղեմում Ալ-Ակսա մզկիթի այրվելուց հետո։ Բարեպաշտությունը գնալով խորանում է աշխարհում Շատ վայրերում հիջաբի կիրառությունը դառնում է սովորական, իսկ Շարիաթին հետեւող մուսուլմանների քանակը աճում է։ Ըստ հաշվարկների՝ մինչեւ 2050 թվականը աշխարհում մուսուլմանների թիվը կհավասարվի քրիստոնյաների թվին՝ «հաշվի առնելով ծնելիության տեմպերը եւ աշխարհի գլխավոր կրոններում երիտասարդ բնակչության ներգրավվածությունը, ինչպես նաեւ մարդկանց դավանաափոխությունը»։ Թերեւս այս փոփոխությունները հաշի առնելով շատ մասնագետներ համաձայնվում են, որ իսլամը շատ ավելի արագ է աճում, քան որեւէ այլ կրոն Արեւելյան եւ Արեւմտյան Աֆրիկայում։ Դավանանքներ Սուննի Իսլամում ամենամեծ դավանանքը Սուննի իսլամն է, որը կազմում է բոլոր մուսուլմանների 75–90% եւ անվիճելիորեն աշխարհի ամենամեծ կրոնական դավանանքն է։ Սուննի մուսուլմանները կոչվում են նաեւ Ահլ աս-Սուննա, որը նշանակում է «[Մուհհամադի] ավանդույթի մարդիկ»<ref> {{cite web|url=https://www.pbs.org/empires/islam/faithtoday.html |title=Islam Today |website=Islam: Empire of Faith (2000)|quote=Islam, followed by more than a billion people today, is the world's third fastest growing religion. |publisher=PBS|accessdate=2010 թ. օգոստոսի 25}}</ref>։ Սուննիները հավատում են, որ առաջին չորս խալիֆները Մուհամմադի օրինական հետնորդներն էին. քանի որ Ալլահը նրան փոխարինող որեւէ կոնկրետ առաջնորդի չէր առանձնացրել, այդ առաջնորդները ընտրվեցին։ Սուննիները կարծում են, որ ով ճշմարտացի է, կարող է խալիֆ դառնալ, սակայն նա պետք է գործի ըստ Ղուրանի եւ հադիսների՝ Մուհամմադի օրինակով։ Սուննիները հետեւում են Ղուրանին եւ հադիսներին, որոնք սուննիական ավանդույթի մեջ հայտնի են որպես Ալ-Քութուբ Ալ-Սիտահ (վեց գլխավոր գրքեր)։ Ղուրանից ու հադիսներից բխող իրավական հարցերում շատերը հետեւում են սուննիների չորս մադհաբներին (մտքի դպրոցներ). Հանաֆի, Հանբալի, Մալիքի եւ Շաֆի։ Բոլոր չորսն էլ ընդունում են մյուսների հիմնավորումը, իսկ մուսուլմանը կարող է դրանիցի ընտրել այն, որը համապատասխանում է իրեն։ Աստվածաբանության սուննի դպրոցը ընդգրկում է Աշարիականությունը, որի հիմնադիրն է Ալ-Աշարին (մ.թ. 874–936), Մաթուրիդիզմը՝ հիմնված Աբու Մանսու ալ-Մաթուրիդիի կողմից (853–944 թվականներ) եւ ավանդական աստվածաբանությունը՝ Ահմադ իբն Հանբալի (780–855 թվականներ) առաջնորդությամբ։ Ավանդական աստվածաբանությունը բնութագրվում է Ղուրանի եւ Սուննահի բառացի մեկնաբանությամբ, Ղուրանը հավերժական եւ անստեղծ համարելով եւ կրոնական հարցերում գիտակցությանը (քալամ) հակադրվելով։ Մյուս կողմից՝ մաթուրիդիզմը պնդում է, որ լավ եւ վատ հասկացությունները կարող է տարբերակել միայն գիտակցությունը։ Մադուիդիի ուսմունքը՝ հիմնված Հանաֆիի օրենքի վրա, պաշտպանում է մարդու կարողությունն ու կամքը Աստծու գերակայության հետ միասին՝ հիմք ապահովելով առավել մեծ ճկունության, հարմարվողականության եւ սենկրետիզմի համար։ Մաթուրիդիզմը ծաղկում ապրեց հատկապես Կենտրոնական Ասիայում։ Այնուամենայնիվ, մարդիկ հիմնվում էին հայտնության վրա, քանի որ բանականությունը չի կարող ընկալել ամբողջ ճշմարտությունը։ Աշարիականությունը գտնում է, որ էթիկան կարող է ծագել միայն աստվածային հայտնությունից, բայց ոչ մարդկային բանականությունից։ Այն ընդունում է բանականությունը միայն բացառիկ հարցերում եւ ավանդական գաղափարների հետ համադրված Մութալիզայի մոտեցումները։ Սուննիների Բարլեվի շարժումը սուֆիզմից ազդված ուղղություն է՝ հայտնի որպես Ահլ Սուննաթ Ոալ Ջամաաթ, որն ունի ավելի քան 200 միլիոն հետեւորդ ՝ հիմնականում Հարավային Ասիայում։ Դեոբանդիի շարժումը ռեֆորմիստական բնույթի է, ծագել է Հարավային Ասիայում եւ կրել Վահաբականների շարժման ազդեցությունը։ 18-րդ դարում Մուհամմադ իբն Աբդ ալ-Վահաբը առաջնորդեց Սալաֆի շարժումը, որը ժամանակակից Սաուդյան Արաբիայում կոչում են վահաբականություն։ Նրանք մերժում էին իսլամական սուննի դպրոցների իշխանությունը, ինչպիսիք են Շաֆին, Հանաֆին, Մալիքին եւ Հանբալին։ Նմանապես, Ահլ ալ-Հադիսը Ղուրանի եւ հադիսների դերը նվազեցնող շարժում էր։ Շիա Շիաները կազմում են իսլամի 10–20%-ը եւ երկրորդ մեծ ճյուղը։ Եթե սուննիները հավատում են, որ խալիֆը պիտի ընտրվի համայնքի կողմից, շիաները գտնում են, որ Մուհամմադը իր խորթ որդուն՝ Ալի իբն Աբի Թալիբին նշանակել է որպես իր հաջորդ, եւ միայն Ալիի հետնորդները կարող են իմամ դառնալ։ Արդյունքում, նրանք հավատում են, որ Ալի իբն Աբի Թալիբը եղել է առաջին իմամը (առաջնորդ)՝ մերժելով նախորդ մուսուլման խալիֆներ Աբու Բաքրին, Ութման իբն ալ-Աֆֆանին եւ Ումար իբն ալ-Քաթաբին։ Անհամաձայնության մյուս կետերը որոշակի պրակտիկաներն են, որոնք նորարարություն են մտցնում կրոնի մեջ, ինչպես, օրինակ, թաթբիրի սգո պրակտիկան եւ սուննիների կողմից հարգված կերպարներին անիծելը։ Այնուամենայնիվ, Ջաֆար ալ-Սադիքն ինքը չէր ընդունում այն մարդկանց, որոնք չէին ընդունում իր մեծ նախապապ Աբու Բաքրին եւ Զեյդ իբն Ալիին՝ պատված որպես Աբու Բաքր եւ Ումար։ Վերջերս Մեծ Այաթոլլահ Ալի Խամենեին եւ Ալի ալ-Սիստանին դատապարտեցին այդ պրակտիկան։ Շիա իսլամն ունի մի քանի ճյուղեր, որոնցից ամենահայտնիներն են Տասներկուականները (ամենամեծ ճյուղը), Զեյդականները եւ Իսմայիլականները։ Տարբեր ճյուղեր որպես իմամ ընդունում են Ալիիի տարբեր հետնորդների։ Իմամ Ջաֆար ալ-Սադիքի մահվանից հետո, որը Տասներկուականների եւ Իսմայիլականների մոտ համարվում է վեցերորդ իմամը, Իսմայիլականները նրա իրավահաջորդ յոթերորդ իմամ ճանաչեցին նրա որդի Իսմայիլ իբն Ջաֆարին, մինչդեռ Տասներկուականները՝ մյուս որդուն՝ Մուսա ալ-Քադիմին։ Զեյդականները գտնում են, որ իմամ Ջաֆար ալ-Սադիքի հորեղբայր Զեյդ իբն Ալին է իրենց հինգերորդ իմամը, եւ հետեւում են նրանից ծագող այլ հաջորդականության։ Մյուս փոքր խմբերն ընդգրկում են Բոհրան, ինչպես նաեւ՝ ալավիներին եւ ալեվիներին։ Այդ տեսակներից են ճարտարապետությունը, գեղագրությունը, նկարչությունը եւ խեցեգործությունը՝ ի թիվս մյուս տեսակների։ Թեեւ Ղուրանում նշված չէ, սակայն մարդկանց եւ կենդանիների նկարներ անելը ընդւոնված չէ իսլամում եւ կապված է կռապաշտության դեմ օրենքի հետ, որը տարածված էր աբրահամյան կրոններում, ինչպես Աբդուլլահ իբն Մասուդն է փոխանցում Մուհամմադի խոսքերը.«Հարության օրը Ալլահը ամենախիստ կեպով կպատժի հատկապես նկար ստեղծողներին»։ Այնուամենայնիվ, այս կանոնը տարբեր կերպ է մեկնաբանվել տարբեր գիտնականների կողմից, եւ մոնղոլական, պարսկական ու թուրքական արվեստում կան կենդանիների ու մարդկանց պատկերների օրինակներ։ Կենդանի արարածների նկարները անելուց խուսափելու այս երեւույթի գոյությամբ է բացատրվել գեղագրության, տեստելավորման եւ մոդելավորման մեծ դերը իսլամական մշակույթում։ Օրացույց Իսլամական դարաշրջանի պաշտոնական սկիզբ ընտրվեց մ.թ. 622 թվականի հիջրան, որը Մուհամմադի համար ճակատագրական պահ էր։ Իսլամական օրացույցը լուսնային է։ Իսլամական սուրբ օրերը համապատասխանում են լուսնային օրացույցի կոնկրետ օրերի, որը նշանակում է, որ դրանք տեղի են ունենում Գրիգորյան օրացույցի տարբեր եղանակների։ Իսլամական ամենակարեւոր տոներն են Էյդ-ալ-Ֆիթրը ()՝ Շավվալի առաջին օրը, որը խորհրդանշում է Ռամադան ամսվա պահքի վերջը, եւ Էյդ-ալ-Ադհան ()՝ Դհու ալ-Հիջջայի 10-րդ օրը՝ համընկնելով Հաջջ ուխտագնացության ավարտի հետ։ Քննադատություն Իսլամի քննադատությունը գոյություն է ունեցել դեռեւս ձեւավորման փուլերում։ Վաղ շրջանի քննադատությունը գալիս է քրիստոնյա հեղինակներից, որոնցից շատերը իսլամը համարում էին քրիստոնեական հերետիկոսություն կամ կռապաշտության մի ձեւ։ Ավելի ուշ հայտնվեցին քննադատություններ հենց մուսուլման աշխարհից, ինչպես նաեւ հրեա հեղինակներից եւ եկեղեցական քրիստոնյաներից։ Քննադատության առարկաների թվում են Մուհամմադի կյանքի բարոյախոսությունը, վերջին օրենքը իսլամի մարգարեին հայտնի լինելու փաստը, նրա հասարակական եւ անձնական կյանքը։ Իսլամական սուրբ գրքի՝ Ղուրանի իսկությանն ու բարոյականությանը վերաբերող հարցերը նույնպես քննարկման առարկա են։ Այլ քննադատություններ շեշտը դնում են մարդու իրավունքների խնդրի վրա ժամանակակից երկրներում, որտեղ մուսուլմանները մեծամասնություն են կազմում, ինչպես նաեւ իսլամական օրենքում ու պրակտիկայում կանանց հանդեպ վերաբերմունքի վրա։ Բազմամշակութային վերջին միտումների պարագայում իսլամի ազդեցությունը Արեւմուտքում մուսուլման գաղթականների վրա քննադատության է արժանացել։ Ծանոթագրություններ Գրականություն Siljander, Mark D. and John David Mann. A Deadly Misunderstanding: a Congressman's Quest to Bridge the Muslim-Christian Divide. First ed. New York: Harper One, 2008. Հանրագիտարաններ Հետագա ընթերցանություն Abdul-Haqq, Abdiyah Akbar (1980). Sharing Your Faith with a Muslim. Minneapolis: Bethany House Publishers. N.B. Presents the genuine doctrines and concepts of Islam and of the Holy Qur'an, and this religion's affinities with Christianity and its Sacred Scriptures, in order to "dialogue" on the basis of what both faiths really teach. Cragg, Kenneth (1975). The House of Islam, in The Religious Life of Man Series. Second ed. Belmont, CA: Wadsworth Publishing Co., 1975. xiii, 145 p. Hourani, Albert (1991). Islam in European Thought. First pbk. ed. Cambridge, Eng.: Cambridge University Press, 1992, cop. 1991. xi, 199 p. ; alternative ISBN on back cover, 0-521-42120-0 A. Khanbaghi (2006). The Fire, the Star and the Cross: Minority Religions in Medieval and Early Modern Iran. I. B. Tauris. Khavari, Farid A. (1990). Oil and Islam: the Ticking Bomb. First ed. Malibu, Calif.: Roundtable Publications. viii, 277 p., ill. with maps and charts.


source: wikipedia

text: Խորվաթիա (, պաշտոնապես՝ Խորվաթիայի Հանրապետություն (, ), պետություն Հարավարեւելյան Եվրոպայում՝ Ադրիատիկ ծովի ափին։ Հյուսիս-արեւելքում սահմանակցում է Հունգարիային, արեւելքում՝ Սերբիային, հարավ-արեւելքում՝ Բոսնիա Հերցեգովինային եւ Չեռնոգորիային, իսկ հյուսիս-արեւմուտքում՝ Սլովենիային։ Մայրաքաղաքը Զագրեբն է, որը նաեւ երկրի քսան վարչատարածքային միավորներից՝ ժուպանություններից մեկն է։ Խորվաթիայի տարածքը կազմում է 56 594 կմ2 է, իսկ բնակչությունը՝ ավելի քան 4 միլիոն մարդ։ Բնակչության ճնշող մեծամասնությունը խորվաթներն են, որոնք դավանում են կաթոլիկ քրիստոնեություն։ Հարավային սլավոնները Խորվաթիայի մերօրյա տարածքում հաստատվել են 6-րդ դարում եւ 9-րդ դարում այստեղ ստեղծել երկու անկախ իշխանություններ։ 925 թվականին Տոմիսլավ I-ի գահակալմամբ սկսվում է երկրի պատմության թագավորական շրջափուլը, որը շարունակվում է շուրջ երկու հազարամյակ։ Խորվաթիան իր հզորության գագաթնակետին հասնում է Պետար Կրեշիմիր IV-ի եւ Դմիտար Զվոնիմիրի կառավարման տարիներին, երբ խորվաթները տարածում են իրենց իշխանությունը Բալկանյան թերակղզու ամբողջ հյուսիսային շրջաններում։ 1102 թվականին Խորվաթիան դաշնային պետության ստեղծման մասին պայմանագիր է կնքում դաշնակից Հունգարիայի թագավորության հետ։ Օսմանյան բռնազավթումներից զերծ մնալու նպատակով երկրի բարձրագույն ժողովը 1527 թվականին Հաբսբուրգ թագավոր Ֆերդինանդ I-ին ընտրում է Խորվաթիայի գահակալ։ Առաջին համաշխարհային պատերազմի ելքը կանխորոշելով՝ 1918 թվականի հոկտեմբերին Զագրեբը հռչակվում է Ավստրո-Հունգարիայից փաստացի անկախ սլովենների, խորվաթների եւ սերբերի միացյալ թագավորության մայրաքաղաք։ Նույն տարվա դեկտեմբերին այդ տարածքներում ձեւավորվում է Հարավսլավիա պետությունը։ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի շրջանակներում գերմանական բանակի կողմից Հարավսլավիայի բռնազավթումից հետո Խորվաթիայի տարածքում հաստատվում է ամբողջատիրական վարչակարգ։ Պատերազմի ավարտից հետո ավտորիտար Խորվաթիայի անկախ պետությունը անկում է ապրում եւ վերջինիս տարածքում հռչակվում է Խորվաթիայի Սոցիալիստական Հանրապետությունը՝ որպես Հարավսլավիայի դաշնային բաղադրիչ։ Մերօրյա Խորվաթիայի անկախ պետականությունը ստեղծվել է 1991 թվականի հունիսի 25-ին՝ քառամյա անկախության պայքարից հետո։ Անվան ծագումնաբանություն «Խորվաթիա» անունը ծագում է միջնադարյան լատիներեն «Croātia» բառից։ Խորվաթիայի տարածքում հայտնաբերված միջնադարյան Բրոնիմիրի մակագրության վրա հայտնաբերված DUX CRUATORVM (թարգմանաբար՝ «խորվաթների իշխանություն») գրությունն ապացուցում է այն պնդումը, որ միջնադարյան ժամանակներից ի վեր պետությունը կոչվել է Խորվաթիա։ Արեւմտյան սլավոնների (լեհեր, սլովակներ, չեխեր) շրջանում տարածված է Xrovat երկրանվանումը, որը հավանաբար փոխառություն է պրոտոսլավոնական Xŭrvatŭ բառից։ Հետազոտությունները ցույց են տալիս, որ վերջինիս ծագումնաբանության հիմքում էլ ընկած է հին պարսկերեն xaraxwat բառը։ Հետաքրքրական է այն հանգամանքը, որ Harahvait-ը Արաքոզիա երկրամասի (հարավարեւմտյան Աֆղանստան եւ հյուսիսային Պակիստան) պարսկերեն անվանումն է։ Խորվաթիայի անվան ճշգրիտ ծագումն անորոշ է, սակայն ենթադրվում է, որ այն սլավոններին տրված գոթական կամ հնդիրանական եզրույթ է։ Երկրանվան մեզ հայտնի ամենահին գրավոր հիշատակումը Զվոնիմիր արքայի քարե արձանագրությունն է, որտեղ գրված է «zvъnъmirъ kralъ xrъvatъskъ» (Զվոնիմիր՝ խորվաթների արքա)։ Երկրանվան լատիներեն տարբերակը գրավոր կերպով առաջին անգամ հիշատակված է 852 թվականին հրապարակված Տրպիմիր I իշխանի կանոնադրությունում։ Կասկած է հարուցում միայն այն, որ 9-րդ դարի քարե աշխատությունը կորել է եւ մեզ է հասել միայն վերջինիս 1568 թվականի կրկնօրինակը։ Պատմություն Նախապատմություն եւ հնագույն ժամանակներ Խորվաթիայի տարածքը դեռեւս վաղ ժամանակներից ի վեր բնակեցված է եղել հնագույն մարդկանցով։ Հյուսիսային Խորվաթիայում հայտնաբերվել են Պլեյստոցենի դարաշրջանում գոյություն ունեցած նեանդերթալյան մարդու բրածոներ, որոնք թվագրվել են հին քարե դարի ժամանակաշրջանին։ Վերջիններս համարվում են Կրապինայի ամենահայտնի եւ լավ պահպանված հնագիտական օբյեկտները։ Խորվաթիայի գրեթե բոլոր երկրամասերում հայտնաբերվել են նեոլիթի (նոր քարե դար) եւ էնեոլիթի (պղնձե քարե դար) ժամանակաշրջանների մնացորդներ։ Հնագիտական օբյեկտների ճնշող մեծամասնությունը հայտնաբերվել է հյուսիսային Խորվաթիայի գետահովիտներում։ Տարածաշրջանի քաղաքակրթության զարգացման վրա ամենաակնառու հետքն են թողել Ստարչեւոյի, Վուչեդոլի եւ Բադենի մշակույթները։ Շատ ավելի ուշ տարածաշրջանում ի հայտ են գալիս առաջին պետական կազմավորումները եւ դա պայմանավորված էր Դանուբի ավազանում բնակվող իլլիրիացիների կողմից Խորվաթիայի տարածքի նվաճմամբ։ Հաստատվելով Ադրիատիկ ծովի ավազանին՝ հելլենական ծագում ունեցող իլլիրիացիները Հվար, Կորչուլա եւ Վիս կղզիներում ստեղծում են իրենց առեւտրային գաղութները։ Մ.թ.ա. 9-րդ դարում մերօրյա Խորվաթիայի տարածքը նվաճվում է Հռոմեական կայսրության կողմից։ Նախքան գահից ինքնակամ հրաժարվելը Վալերիանոս Դիոկղետիանոս կայսրը Սպլիտում կառուցում է մեծ թագավորական պալատ։ Ժողովուրդների մեծ գաղթի դարաշրջանում Արեւմտայն Հռոմեական կայսրության վերջին դե յուրե գահակալ Յուլիոս Նեպոտն իր տիրակալության զգալի մասը կորցնելուց հետո հաստատվում է Սպլիտում եւ ձեւական կերպով որոշ ժամանակահատված գահակալում է աշխարհակալ պետության մնացորդների վրա։ Սակայն 475 թվականին վերջինս արտաքսվում է Ապենինյան թերակղզի՝ Իտալիա, եւ 475 թվականին դավադրաբար սպանվում։ Դարաշրջանի ավարտին՝ 7-րդ դարի առաջին տասնամյակում, սկսվում է ավարների եւ խորվաթների գաղթը։ Հաստատվելով Ադրիատիկի ավազանում՝ վերջիններս կոտորում են տեղի բնակչությանը եւ ավերում գրեթե բոլոր հռոմեական քաղաքները։ Ողջ մնացածները հեռանում են ավելի բարենպաստ հատվածներ՝ ափամերձ գոտիներ, կղզիներ, մի մասն էլ՝ լեռներ։ Խորվաթների եւ ավարների վայրագություններից փրկվածները Խորվաթիայի ծայրամասային շրջաններում հիմնում են գյուղեր եւ քաղաքներ։ Նույն սկզբունքով էլ հունական Էպիդավրոս գաղութի հիմքերի վրա հիմնվում է Դուբրովնիկը։ Խորվաթների էթնոգենեզը մինչ օրս վերծանված չէ, սակայն դրա շուրջ կան մի քանի վարկածներ, որոնցից ամենահայտնիներն են սլավոնական եւ իրանական տեսությունները։ Ամենաընդունվածը սլավոնական տեսությունն է, ըստ որի սպիտակ խորվաթները մեծ գաղթի ժամանակաշրջանում այստեղ են եկել Կենտրոնական եւ Արեւելյան Եվրոպայում գտնվող Սպիտակ Խորվաթիա տարածքից։ Իրանական վարկածը հիմք է ընդունում Տանաիական հուշատախտակի հունական գրությունները եւ խորվաթներին վերագրում հին պարսկական արիական ծագումնաբանություն։ Միջնադարյան ժամանակահատված Ըստ 10-րդ դարի Բյուզանդիայի գահակալ Կոստանդին Ծիրանածինի «կայսրության կառավարման մասին» աշխատության՝ խորվաթները մերօրյա Խորվաթիայի տարածքում հաստատվել են միայն 7-րդ դարում։ Այնուամենայնիվ, այս պնդումը միանշանակ չէ եւ վերջիններիս ի հայտ գալու թվականը վիճարկվում է 6-9-րդ դարերի միջեւ ընկած ժամանակահատվածում։ 9-րդ դարում արդեն խորվաթներն Ադրիատիկ ծովի ափին հիմնում են երկու իշխանապետություններ. Լյուդեւիտը հարավում ստեղծում է Պանոնյան Խորվաթիայի իշխանությունը, իսկ հյուսիսում Բորնա իշխանը՝ Դալմաթական (անդրծովյան) Խորվաթիան։ Այսպիսով, միջնադարում ստեղծվում են առաջին բուն խորվաթական պետությունները, որոնք հիմնադրման պահից ի վեր դառնում են Ֆրանկական պետության վասալը։ Ֆրանկական տիրապետությունը խորվաթական հողերի վրա ավարտվում է Միսլավ իշխանի գահակալությունից մեկ տասնամյակ անց։ Քրիստոնեական ուսմունքը խորվաթների շրջանում տարածվել է դեռեւս 7-րդ դարում, սակայն խորվաթները քրիստոնեությունը որպես պետական կրոն ընդունում են միայն 9-րդ դարում։ Առաջին զտարյուն խորվաթ գահակալը, որի իշխանությունն ընդունվել է Հռոմի Պապի կողմից, եղել է Բրանիմիրը։ 925 թվականին Հռոմի պապ Հովհաննես X-ի օրհնությամբ Տոմիսլավ իշխանը թագադրվում է արքայական թագով՝ ստեղծելով Խորվաթիայի թագավորությունը։ Ռազմի դաշտում խորվաթական հեծելազորը պարտության է մատնում հունգարական եւ բուլղարական բանակներին՝ ընդարձակելով տերության սահմանները։ Միջնադարյան խորվաթական թագավորությունն իր հզորության գագաթնակետին հասնում է 11-րդ դարում։ Նման ռոյալիստական զարթոնքը կապված էր Պետար Կրեշիմիր IV-ի (1058-1074) եւ Դմիտար Զվոնիմիրի (1075-1089) գահակալման հետ։ 1091 թվականին անժառանգ մահանում է Տրիպիմովիչների արքայատոհմի վերջին արքան՝ Ստեփան II-ը, իսկ Հունգարիայի արքա Լասլո I Սուրբը ներկայացնում է իր հավակնությունները խորվաթական գահի նկատմամբ։ Բանն այն էր, որ Հելենան՝ հունգարացի արքայի քույրն, ամուսնացած էր Խորվաթիայի արքայի հետ եւ վերջինիս մահվանից հետո ինքնին հանդիսանում էր գահի միակ ժառանգորդը։ Օտար տիրապետությունից խոսափող խորվաթական արքունիքը՝ ազնվական Պետեր Սվաչիչի գլխավորությամբ, 1097 թվականին պատերազմ է հայտարարում Հունգարիայի թագավորությանը։ Գվոզդ լեռան ճակատամարտում հունգարական հեծելազորը փայլուն հաղթանակ է տոնում խորվաթների նկատմամբ, որի արդյունքում 1102 թվականին Խորվաթիայի եւ Հունգարիայի միջեւ կնքվում է դաշնային պայմանագիր։ Պայմանագրի հիման վրա ստեղծվում է միացյալ թագավորությունը, որը գոյատեւում է մինչեւ 1526 թվականը։ Հաջորդ չորս դարերի ընթացքում խորվաթական հողերը ղեկավարվում է Սաբորի (ազգային ժողովի) եւ բանի (արքայական տիտղոս) կողմից։ 16-րդ դարում տարածաշրջանում ակտիվանում է Օսմանյան կայսրության սպառնալիքն ու Վենետիկի հանրապետության դեմ պայքարը՝ ափամերձ տարածքների վերահսկողության համար։ 1428 թվականին վենետիկյան նավատորմն իր գերիշխանությունն է հաստատում ամբողջ Դալմաթիայում (բացառությամբ Դուբրովնիկի, որտեղ ստեղծվում է ինքնավարություն)։ Հարյուրամյա թուրք-խորվաթական պատերազմների ելքը վճռվում է 1493 թվականի Կրբավայի եւ 1526-ի՝ Մոհաչեի ճակատամարտերում, որտեղ երկու դեպքում էլ թուրքերը տանում են վճռական հաղթանակ։ Խուճապահար խորվաթական խորհրդարանը ստիպված է լինում Հաբսբուրգների արքայատոհմից սերող Ֆերդինանդ I-ին ճանաչել Խորվաթիայի տիրակալ։ Այս քայլը պատերազմի մեջ է ներքաշում նաեւ Ավստրիական կայսրությանը, որն էլ փոխում է գործողությունների հետագա ընթացքը։ Հաբսբուրգյան միապետություն եւ Ավստրո-Հունգարիա Օսմանյան բանակի տարած վճռական հաղթանակից հետո 1538 թվականին Խորվաթիայի տարածքը բաժանվում է քաղաքացիական եւ ռազմական գոտիների։ Խորվաթիայի ռազմական գոտին, որը հայտնի էր Կրաինա անվանումով, գտնվում էր Ավստրիայի կայսերական վերահսկողության ներքո։ Հարավային հողերում թուրքական գերիշխանությունը շարունակվում է մինչեւ 1593 թվականը, երբ Սիսակի ճակատամարտում ավստրիական բանակի ջախջախիչ պարտության է մատնում Հասան փաշայի ղեկավարած թուրքական բանակին։ Սա դառնում է օսմանյան բանակի առաջին խոշոր պարտությունը մարտի դաշտում։ Հաջորդիվ սկսվում է թուրք-խորվաթական պատերազմը, որը զգալի ժողովրդագրական փոփոխություններ է առաջ բերում։ Խորվաթները սկսում են գաղթել Ավստրիական կայսրության տարբեր հատվածներ, որի արդյունքում Բուրգենլանդում ստեղծվում է ավստրիական սուբէթնիկական համայնք։ 1712 թվականին Խորվաթիայի խորհրդարանը աջակցել է Սրբազան Հռոմեական կայսրության կազմում գտնվող Խորվաթիայի սուվերենության իրավունքը ոտնահարած կայսր Կառլ VI-ի նկատմամբ պրագմատիկ սանկցիաների կիրառմանը։ Պատժամիջոցներից հետո կայսրը խոստանում է հարգել Խորվաթիայի թագավորության բոլոր քաղաքական իրավունքներն ու Ավստրիայի թագուհի Մարիա Թերեզային ճանաչել որպես խորվաթական պետականության գլխավոր երաշխավոր։ 1797-ից 1809 թվականներին Ֆրանսիական կայսրությունն աստիճանաբար գրավում է արեւելյան Ադրիատիկի ափամերձ շրջանն ու նրա ծայրամասի զգալի հատվածը՝ պատմության ասպարեզից դուրս մղելով Վենետիկի եւ Ռուգուզիայի հանրապետություններին։ Նվաճված տարածքները միավորվում է Ֆրանսիայի Իլլիրյան նահանգի կազմի մեջ։ Հաջորդիվ բրիտանական նավատորմը սկսում է Ադրիատիկ ծովի շրջափակումը եւ 1811 թվականի Վիսի ճակատամարտում պարտության մատնում կայսերական Ֆրանսիայի ռազմածովային ուժերին։ Իլլիրյան նահանգը 1811 թվականին անցնում է ավստրիացիներին եւ Ավստրիայի կազմում հաստատվում է 1815 թվականի Վիեննայի վեհաժողովից հետո։ Նույն տարում ստեղծվում է Դալմաթիայի ենթակա թագավորությունը, որն ստանձնում է խորվաթ ժողովրդի ազգային միասնության գործը։ 1830-1840-ական թվականները նշանավորվում է Խորվաթիայի ազգային վերածննդով։ Այդ ժամանակաշրջանի հիմնական նպատակն էր հունգարերենին հակակշիռ խորվաթական առանձին լեզվի, գրականության եւ մշակույթի ստեղծումը։ 1848 թվականի հունգարական հեղափոխության ժամանակ Խորվաթիան զինակցում է Ավստրիային եւ օգնում Իոսիփ Էլաչիչի զորքերին արյան մեջ խեղդել ազատատենչ հունգարների բարձրացրած անկախության շարժումը։ Կայսերական Ավստրիայի եւ թագավորական Հունգարիայի 1867 թվականի մերձեցումը խարխլում է Խորվաթիայի դիրքերը աշխարհակալ տերության տարածքում, քանզի ավստրո-հունգարական պայմանագիրը Խորվաթիայի կարգավիճակի հարցի քննությունը թողնում էր հունգարական արքունիքին։ Հունգարիան պարտադրում է Խորվաթիայի եւ Սլավոնիայի միավորումը մեկ ենթակա պետության մեջ, սակայն միեւնույն ժամանակ պահպանում է Դալմատիայի թագավորության ինքնիշխանությունն ու Ռիեկայի անջատողական կարգավիճակը։ Խորվաթիան Հարավսլավիայի կազմում Ֆիզիկաաշխարհագրական բնութագիր Աշխարհագրություն Խորվաթիան գտնվում է Կենտրոնական Եվրոպայի հարավում՝ Բալկանյան թերակղզում։ Տարածքը 56594 կմ2 է, ջրայինը՝ 33200 կմ2։ Ջրային տարածքում կան մեծ թվով կղզիներ, դրանց ընդհանուր թիվը 1185 է, որից 67-ը բնակեցված են, ամենամեծ կղզիներն են Կրկ եւ Կրես կղզիները։ Հյուսիսում Խորվաթիան սահմանակից է Սլովենիա-ին (600 կմ), հյուսիս-արեւելքում՝ Հունգարիա]-ին (348 կմ), արեւելքում՝ Սերբիային (314 կմ) ), հարավում՝ Բոսնիա եւ Հերցեգովինա (956 կմ) եւ Չեռնոգորիա (19 կմ)։ Երկիրը բաղկացած է երկու մասից՝ մայրցամաքային, գտնվում է հիմնականում գետի ավազանում Sava; եւ Ադրիատիկ՝ երկարավուն նեղ շերտ ափի երկայնքով Ադրիատիկ ծով։ Կլիմա Հյուսիսային Խորվաթիայում գերակշռում է ցամաքային կլիման, Կենտրոնական Խորվաթիայում՝ կիսալեռնային եւ լեռնային, ափին մոտ՝ միջերկրածովյան։ Ձմռանը մայրցամաքային հատվածում ջերմաստիճանը հասնում է միջինը -10 °C, լեռնային շրջաններում -5 °C-ից մինչեւ 5 °C, իսկ ափամերձ շրջաններում 0 °C-ից +10 °C։ Ամռանը ամենատաքն ափին է՝ միջինում +25 °C-ից +30 °C, թերակղզիներում գտնվող առողջարանային շրջաններում (Իստրիա- +30 °C-ից սկսած)։ Ջերմաստիճանը լեռներում սովորաբար չի գերազանցում +15–+20 °C, իսկ մայրցամաքում այն հիմնականում մոտ +25 °C է։ Ամենաքիչ տեղումները ընկնում են կղզիներում՝ տարեկան մոտավորապես 500-1000 մմ։ Ափին տեղումների քանակը տատանվում է տարեկան 1000-ից 1700 մմ։ Տես նաեւ. Քաղաքներ, Կղզիներ, Ազգային եւ բնական պարկեր։ Վարչական բաժանումներ Խորվաթիայի տարածքը բաժանված է 20 շրջանի (), շրջանները բաժանված են 122 քաղաքների () եւ 424 համայնքների (), մայրաքաղաքը բաժանված է քաղաքային շրջանների (), խոշոր քաղաքները բաժանված են տեղական մասերի ()։ 21-րդ շրջանի կարգավիճակն է Զագրեբ՝ Խորվաթիայի մայրաքաղաքը։ Վարչաշրջանների ներկայացուցչական մարմիններն են շրջանային ժողովները (), որոնք ընտրվում են բնակչության կողմից, գործադիր մարմինները՝ շրջանները ()։ Քաղաքների ներկայացուցչական մարմիններն են քաղաքային խորհուրդները (), որոնք ընտրվում են բնակչության կողմից, գործադիր մարմինները քաղաքների կառավարիչները (): Համայնքների ներկայացուցչական մարմիններն են համայնքների ավագանիները (), որոնք ընտրվում են բնակչության կողմից, գործադիր մարմինները համայնքների ղեկավարներն են (): Քաղաքային շրջանների ներկայացուցչական մարմիններն են քաղաքային շրջանի խորհուրդը (), որն ընտրվում է բնակչության կողմից, գործադիր մարմինները քաղաքային շրջանների խորհուրդների նախագահներն են (): Տեղամասերը չունեն տեղական ինքնակառավարում (բացառությամբ Սպլիտի)։ Մինչեւ 2001 թվականը գավառների եւ համայնքների միջեւ գործում էր միջանկյալ միավոր՝ շրջան ()։ Քաղաքական կառուցվածքը Խորվաթիա - ունիտար պետություն, խորհրդարանական հանրապետություն։ Օրենսդիր մարմին 2001 թվականից Սաբորն է (Խորհրդարան)։ 1991-2001 թվականներին խորհրդարանը երկպալատ էր։ Պետության ղեկավար - Նախագահ, ուղղակիորեն ընտրվում է հինգ տարի ժամկետով։ Նա երկրի զինված ուժերի գերագույն գլխավոր հրամանատարն է եւ խորհրդարանի համաձայնությամբ նշանակում է վարչապետին։ Նախագահը զբաղվում է նաեւ արտաքին քաղաքական հարցերով։ Վերջին նախագահական ընտրությունները անցկացվել են 2020 թվականի հունվարի 5-ին եւ հաղթել է Զորան Միլանովիչը։ Նա պաշտոնը ստանձնեց 2020 թվականի փետրվարի 18-ին։ Կառավարության ղեկավարը վարչապետն է, 2016 թվականի հոկտեմբերի 19-ից այդ պաշտոնը զբաղեցնում է Անդրեյ Պլենկովիչը։ Կառավարությունը բաղկացած է չորս փոխվարչապետներից եւ 16 նախարարներից, որոնք պատասխանատու են որոշակի ոլորտների գործունեության համար։ Կառավարությունը նախաձեռնում է օրենքների ընդունում, մշակում բյուջեի նախագիծ, վերահսկում է օրենքների կատարումը, որոշում արտաքին եւ ներքին քաղաքականության հիմնական ուղղությունները։ Սահմանադրությունն ընդունվել է 1990 թվականի դեկտեմբերի 20-ին, Հարավսլավիայից անկախությունը հռչակել է 1991 թվականի հունիսի 25-ին։ Սահմանադրության փոփոխություններն ընդունվեցին՝ 1) փոքրամասնությունների իրավունքների վերաբերյալ, 2) կառավարման կիսանախագահական մոդելը կառավարման խորհրդարանական մոդելի փոխելու, 3) խորհրդարանական բարեփոխումների վերաբերյալ։ Խորհրդարան - միապալատ (մեծ մասը ընտրվում է կուսակցական ցուցակներով, ոմանք՝ փոքրամասնությունների կողմից)։ Մինչեւ 2001ա-ն եղել է Շրջանների տուն։ Սաբորի խմբակցությունները. Քաղաքական կուսակցություններ Աջակողմյան Խորվաթիայի իրավունքների կուսակցություն - ազգայնական Սլավոնիայի եւ Բարանջայի Խորվաթիայի դեմոկրատական միություն - տարածաշրջանային աջ պոպուլիստ Խորվաթիայի քաղաքացիական կուսակցություն - աջ պոպուլիստ Դոկտոր Անտե Ստարչեւիչի Խորվաթիայի իրավունքների կուսակցություն - Ազգային պահպանողական Կենտրոնամետ Խորվաթիայի դեմոկրատական միություն - պահպանողական Ժողովրդավարական կենտրոն - Լիբերալ պահպանողական Խորվաթական գյուղացիական կուսակցություն - սոցիալական պահպանողական Աջ կենտրոնամետ Խորվաթիայի սոցիալ-լիբերալ կուսակցություն - պահպանողական լիբերալ Խորվաթիայի ժողովրդական կուսակցություն - Լիբերալ դեմոկրատներ - լիբերալ Իստրիայի դեմոկրատական ժողով - տարածաշրջանային ձախ-լիբերալ Խորվաթիայի թոշակառուների կուսակցություն - Կենսաթոշակառուների իրավունքների կուսակցություն Ձախ կենտրոնամետ Խորվաթիայի սոցիալ-դեմոկրատական կուսակցություն - սոցիալ-դեմոկրատական Անկախ Դեմոկրատական Սերբական կուսակցություն - սոցիալ-դեմոկրատական սերբական փոքրամասնություն Խորվաթիայի կայուն զարգացում - բնապահպան առաջադեմ Ձախակողմյան Խորվաթիայի լեյբորիստական կուսակցություն - ձախ պոպուլիստ Խորվաթիայի Սոցիալիստական աշխատավորական կուսակցություն - մարքսիստ Աշխատավորների ճակատ - հեղափոխական սոցիալիստ Արհմիություններ Արհմիությունների ամենամեծ կենտրոնը Խորվաթիայի Ազատ արհմիությունների միությունն է («Savez samostalnih sindikata Hrvatske»): Արտաքին քաղաքականություն Խորվաթիայի Հանրապետությունը ինքնիշխան պետություն է Կենտրոնական Եվրոպա, Հարավային Եվրոպա եւ Միջերկրական ծով սահմանին, որը անկախություն է հռչակել Կենտրոնական Եվրոպա։ Հարավսլավիայի Սոցիալիստական Դաշնային Հանրապետություն 25 հունիսի, 1991 թ. Խորվաթիան անդամ է Եվրամիություն (ԵՄ), Միավորված ազգերի կազմակերպություն (ՄԱԿ), Եվրոպայի խորհուրդ, ՆԱՏՕ, World Trade Organization (WTO), Union for the Mediterranean եւ մի շարք այլ միջազգային կազմակերպություններ։ Խորվաթիան դիվանագիտական հարաբերություններ է հաստատել 181 պետության հետ։ Նախագահ եւ Խորվաթիայի Հանրապետության կառավարությունը արտաքին գործերի եւ եվրոպական գործերի նախարարության միջոցով համագործակցում են արտաքին քաղաքականության մշակման եւ իրականացման գործում։ Իրավական համակարգ Սահմանադրական վերահսկող մարմին - Սահմանադրական դատարան («Ustavni sud»), մարմին, որն ընտրում է դատավորների պաշտոնների թեկնածուներին՝ Պետական դատական խորհուրդ («Državno sudbeno vijeće»), դատախազության վերահսկողության մարմիններ՝ պետական Դատախազություն («Državno odvjetništvo»), շրջանային դատախազներ («Županijska državna odvjetništva»), համայնքային դատախազներ («Općinska državna odvjetništva»): Ընդհանուր արդարադատություն Բարձրագույն դատարանը Գերագույն դատարանն է («Vrhovni sud»), վերաքննիչ դատարանները՝ Županijski sudovi» դատարանները, առաջին ատյանի դատարանները՝ համայնքային դատարանները («Općinski sudovi»)։ Վարչական արդարադատություն Վարչական արդարադատության բարձրագույն դատական ատյանը Գերագույն վարչական դատարանն է («Վիսոկի վերավնի սուդ»), վարչական արդարադատության վերաքննիչ դատարանները վարչական դատարաններն են («Upravni sudovi»): Առեւտրային արդարադատություն Առեւտրային արդարադատության բարձրագույն դատարանը Բարձրագույն առեւտրային դատարանն է («Visoki trgovački sud»), առեւտրային արդարադատության վերաքննիչ դատարանները առեւտրային դատարաններն են («Trgovački sudovi»): Կարգապահական արդարադատություն Կարգապահական արդարադատության բարձրագույն դատարանը Բարձրագույն կարգապահական դատարանն է («Visoki prekršajni sud»), կարգապահական արդարադատության վերաքննիչ դատարանները կարգապահական դատարաններն են («Prekršajni sudovi»): Քաղաքներ Տնտեսություն Արդյունաբերության առաջատար ճյուղերն են՝ նավաշինությունը, մեքենաշինությունը, քիմիական, սննդի, տեքստիլ, փայտամշակման, էլեկտրական եւ էլեկտրոնային, դեղագործական արդյունաբերությունը։ Զբոսաշրջությունը տնտեսության կարեւոր ճյուղ է։ Կեյցի ինդեքսը (երկրում նվազագույն եւ միջին աշխատավարձի հարաբերակցությունը) Խորվաթիայում 2018 թվականի դրությամբ (միջին 8420 կունա и минимальная 3442,25 кун եւ նվազագույնը՝ 3442,25 կունա) կազմում է մոտ 40,8%։ 2020 թվականի հունվարի 1-ից նվազագույն աշխատավարձը կազմում է 4062,51 HRK, 543,35 եվրո (համախառն) եւ 3250,01 HRK, 434,68 եվրո (մաքուր). 2021 թվականի հունվարի 1-ից նվազագույն աշխատավարձը կազմում է 4250 HRK 562,04 եվրո (համախառն) եւ 3400 HRK 449,44 եվրո (մաքուր)։ 2022 թվականի հունվարի 1-ից նվազագույն աշխատավարձը կազմում է 4687,50 HRK, 623,42 եվրո (համախառն), եւ 3750 HRK, 499,22 եվրո (մաքուր), Քեյթսի ինդեքսը 48,78% է։ 2023 թվականի հունվարի 1-ից նվազագույն աշխատավարձը կազմում է 700 եվրո (համախառն) եւ 560 եվրո (մաքուր)։ 2023 թվականի հունվարի դրությամբ Խորվաթիայում միջին աշխատավարձը կազմել է 1499 եվրո(համախառն) եւ 1094 եվրո (մաքուր)։ «Առավելություններ»՝ կայուն տնտեսական աճ. ԱՄՀ-ի հովանու ներքո մեկնարկել է պետական ծախսերի կրճատման ծրագիր։ Զբոսաշրջության աճ։ «Թերություններ»՝ 2001 թվականից շարունակվող սեփականաշնորհումը եւ արհմիությունների դիմադրությունը՝ պատերազմը, վնասը մոտ 50 միլիարդ դոլար։ Բարձր գործազրկություն (7,4% 2021 թվականի հունիսի դրությամբ)։ Տրանսպորտ Ավտոմոբիլային տրանսպորտ Խորվաթական ավտոճանապարհների ցանցը (autocesta) ունի 1313,8 կմ երկարություն։ Խորվաթիան 2019 թվականին ճանապարհների որակով զբաղեցրել է 12-րդ տեղը աշխարհում եւ 6-րդը՝ Եվրոպայում Համաշխարհային մրցունակության ինդեքս, որը ամեն տարի կազմվում է Համաշխարհային տնտեսական ֆորումի փորձագետների կողմից։ Աշխարհի բոլոր հետկոմունիստական երկրների մեջ ամենաբարձր տեղը։ Հանրային տրանսպորտ Խորվաթիայում հասարակական տրանսպորտի ամենատարածված ձեւը ավտոբուսը է։ Բացառությամբ խոշոր քաղաքների ավտոբուսների՝(օրինակ՝ Զագրեբե, Սպլիտ, Ռիեկա, Օսիեկե, Պուլա եւ այլն) կան նաեւ տրամվայի գծերի ցանց (Զագրեբ եւ Օսիեկ տրամվայ)։ Տոմսերը վաճառվում են, որպես կանոն, ավտոբուսի կամ տրամվայի ուղեւորների բաժնում կամ թերթի կրպակներում։ Ավտոբուսներ Միջազգային ավտոբուսային ծառայությունը Խորվաթիայում բավականին զարգացած է։ Ավտոբուսի երթուղիները դեպի Խորվաթիա են գնում բազմաթիվ երկրներից Եվրոպա։ Ջրային տրանսպորտ Տարբեր լաստանավերներ, շարժիչային նավերներ, Hydrofoils անցնում են Խորվաթիայի քաղաքների միջեւ, որոնք գտնվում են Ադրիատիկ ծովի ափին։ Բնակված կղզիների մեծ մասին կարելի է հասնել նաեւ ջրային տրանսպորտով։ Գործում են նաեւ միջազգային չվերթներ։ Մայիսի 28-ից սեպտեմբերի 30-ը ամառային գրաֆիկը գործում է ավելի հաճախակի մեկնումներով։ Օդանավակայաններ Խորվաթիան ունի 6 միջազգային օդանավակայան եւ երեք քաղաքացիական օդանավակայան՝ ներքին եւ չարտերային թռիչքների համար։ Միջազգային օդանավակայաններ Զագրեբի օդանավակայան (Զագրեբ կենտրոնից 17 կմ հեռավորության վրա), Սպլիտ օդանավակայան (Սպլիտ կենտրոնից 24 կմ, Դուբրովնիկ օդանավակայան (քաղաքից 18 կմ), Պուլայի օդանավակայան (Պուլա կենտրոնից 6 կմ հեռավորության վրա), Զադարի օդանավակայան, Ռիեկայի օդանավակայան։ Զբոսաշրջություն Ադրիատիկ Խորվաթիայի ափամերձ գիծը եւ բազմաթիվ կղզիները միջազգային զբոսաշրջության հայտնի ուղղություն են։ Ադրիատիկում զբոսաշրջությունը սկսել է զարգանալ XIX դարից։ 20-րդ դարում խորվաթական ափը սոցիալիստական աշխարհի ամենազարգացած զբոսաշրջային ուղղություններից մեկն էր։ 1990-ականներին Խորվաթիայում զբոսաշրջությունը կտրուկ անկում ապրեց, որը պայմանավորված էր ռազմական գործողություններով եւ հնացած զբոսաշրջային ենթակառուցվածքով, որը չէր համապատասխանում արեւմտյան որակի չափանիշներին։ 2000-ականների սկզբից զբոսաշրջությունը աճ գրանցեց։ 2010 թվականների կեսերին զբոսաշրջության ոլորտում ՀՆԱ-ն կազմել է 18%, ինչը տնտեսագետների մոտ տագնապ է առաջացրեց։ Բնակչություն Ներկայիս Խորվաթիայի Սահմանադրությունը սահմանում է Խորվաթիայի Հանրապետությունը «որպես խորվաթ ժողովրդի ազգային պետություն եւ որպես ազգային փոքրամասնությունների ներկայացուցիչների պետություն՝ սերբեր, բոսնիացիներ, սլովեններ, չեխեր, սլովակներ, իտալացիներ, հունգարացիներ։ , հրեաներ, գերմանացիներ, ավստրիացիներ, ուկրաինացիներ, ռուսներ, բուլղարներ, գնչուներ, ռումինացիներ, թուրքեր, վլահներ, ալբանացիներ եւ այլք, ովքեր նրա քաղաքացիներն են»։ Սահմանադրության մեջ թվարկված 22 էթնիկ խմբերի իրավական կարգավիճակը կարգավորվում է Խորվաթիայի Հանրապետությունում ազգային փոքրամասնությունների իրավունքների մասին սահմանադրական օրենքով, որը ուժի մեջ է մտել 2002 թվականին։ Բնակչությունը 2016 թվականի դեկտեմբերի 31-ի դրությամբ կազմում էր 4 154 213 մարդ։ Ազգային կազմն ըստ 2011 թվականի մարդահամարի. խորվաթներ (90,42%), սերբեր (4,37%), բոսնիացիներ (0,17%), հունգարացիներ (0.33%), իտալացիներ (0.42%) սլովենացիներ (0,25%), գնչուներ (0,4%), ալբանացիներ (0.41%), չեխեր (0,22%) մակեդոնացիներ (0,4%) չեռնոգորցիներ (0,11%) ուրիշներ (1,98%)։ Կրոն Կրոնական կազմը 2011 թվականի մարդահամարի տվյալներով. կաթոլիկներ (86,28%), ուղղափառ (4,44%) բողոքականներ (0,34%) մուսուլմաններ (1,47%) աթեիստներ եւ ագնոստիկներ (4,57%) այլ կրոն կամ չեն պատասխանել (2.9%) Լեզուներ Խորվաթիայում պաշտոնական լեզուն խորվաթերենն է։ Թույլատրվում է Սահմանադրությամբ որպես ազգային փոքրամասնություններ սահմանված էթնիկ խմբերի լեզուների պաշտոնական օգտագործումը, որը կարգավորվում է Խորվաթիայի Հանրապետությունում ազգային փոքրամասնությունների իրավունքների մասին սահմանադրական օրենքով,եւ ազգային փոքրամասնությունների լեզուների օգտագործման վերաբերյալ երկու օրենք:Իստրիայի որոշ քաղաքներում պաշտոնական լեզուն իտալական է։ Որոշ մունիցիպալիտետներում եւ բնակավայրերում ամրագրվել է ազգային փոքրամասնությունների լեզուների պաշտոնական լեզուն սերբերեն, հունգարերեն, չեխերեն եւ ռուսերեն։ Իստրական թերակղզում կան երկու վտանգված ռոմաներեն լեզու՝ իստրոռոմանական եւ իստրոռումինական։ Սպորտ Խորվաթիան մասնակցել է բոլոր Օլիմպիական խաղերին անկախությունից ի վեր եւ նվաճել է 27 մեդալ դրանցում, 10-ը՝ Ձմեռային օլիմպիական խաղերում։ Երկրում ամենատարածված մարզաձեւերն են ֆուտբոլ, բասկետբոլ, հանդբոլ, ջրագնդակ եւ թենիս։ Չնայած այն հանգամանքին, որ Խորվաթիան համարվում է տաք կլիմայով հարավային երկիր, այն նաեւ տարածում է ձմեռային սպորտաձեւերը, ինչպիսիք են լեռնադահուկային սպորտ, սառցե հոկեյ եւ բիաթլոն։ Վերջին տարիների ամենահայտնի եւ հաջողակ դահուկորդներից են եղբայր եւ քույր Իվիցա Կոստելիչ եւ Յանիկա Կոստելիչ։ Զագրեբի «Medvešcak» հոկեյի թիմը հայտնի է մայրաքաղաքում, որը խաղում է Ավստրիական հոկեյի լիգա։ 2013/2014 մրցաշրջանից մինչեւ 2016/2017 թվականները նա խաղացել է ՄՀԼ-ում։ Խորվաթիայի ազգային հավաքականը 2018 թվականին նվաճել է աշխարհի գավաթի արծաթե մեդալը, ազգային հավաքականի ավագ եւ Ռեալ Մադրիդի Լուկա Մոդրիչը ճանաչվել է տարվա աշխարհի առաջնություն խաղացող եւ արժանացել է «Ոսկե գնդակի»՝ որպես աշխարհի լավագույն խաղացող։ Խորվաթիայի լավագույն ակումբներից է «Դինամո»ն (Զագրեբ)։ Զինված ուժեր Խորվաթիայի զինված ուժերի ստեղծման պաշտոնական ամսաթիվը 1991 թվականի նոյեմբերի 3-ն է։ Առաջին բանակը ստեղծվել է 1991 թվականի գարնանը ստեղծված Խորվաթական ազգային գվարդիա կազմավորումների հիման վրա։ 1995 թվականի վերջին Խորվաթական պատերազմ ժամանակ (Փոթորիկ գործողություն), նրանց թիվը կազմում էր ավելի քան 250 հազար մարդ։ Զինված ուժերի ընդհանուր թիվը 2011 թվականին կազմել է 20 հազար մարդ։ (եւս 3 հազարը ծառայում են ոստիկանությունում), պահեստազորի թիվը 21 հազար մարդ է։ Աստղագիտության մեջ 1906 թվականին գերմանացի աստղագետի Աուգուստ Կոպֆ կողմից հայտնաբերված (589) Խորվաթիա աստերոիդը կոչվում է Խորվաթիայի անունով։ Ծանոթագրություններ Խորվաթիա ՄԱԿ-ի անդամ երկրներ Միջերկրածովյան միության անդամներ Լիբերալ ժողովրդավարություններ ՆԱՏՕ-ի անդամ երկրներ 1991 հիմնադրված պետություններ եւ տարածքներ Բալկանյան երկրներ Եվրոպայի խորհրդի անդամ երկրներ Հանրապետություններ Ֆրանկոֆոնիայի միջազգային կազմակերպության անդամ երկրներ Հարավային Եվրոպայի երկրներ


text: Դեպքեր Ծնունդներ Հունվար 23 - Իվան Գալամյան, հայ ջութակահար-մեթոդիստ (վ. 1981) Մարտ 3 - Շահան Շահնուր, հայ գրող (վ. 1974) Մարտի 24 - Սերգեյ Կազբինցեւ, ազգությամբ հայ գեներալ-մայոր Մարտ 31 - Աշոտ Աբրահամյան, աղբյուրագետ Ապրիլ 28 - Թադեւոս Սարյան, հայ դերասան, ռեժիսոր, թատերական գործիչ Մայիսի 19 - Վահրամ Ալազան, հայ բանաստեղծ, արձակագիր, գրական-հասարակական գործիչ (վ. 1966) Հունիս 6 - Արամ Խաչատրյան, կոմպոզիտոր (վ. 1978) Օգոստոս 1 - Գուրգեն Մահարի, գրող, բանաստեղծ, արձակագիր, գրականագետ (վ. 1969) Օգոստոս 3 - Շահան Շահնուր, գրող (վ. 1974) Սեպտեմբերի 3 - Ասատուր Ասատրյան, հայ գրականագետ (վ. 1964) Հոկտեմբերի 10 - Աշիկ Մանուկյան, խորհրդային տնտեսագետ։ Տնտեսագիտական գիտություների դոկտոր (1963), պրոֆեսոր (1966)։ Հոկտեմբերի 17 - Անդրեյ Գրեչկո, խորհրֆային ռազմական գործիչ, Խորհրդային Միության մարշալ (1955), Խորհրդային Միության կրկնակի հերոս (1958, 1973) Նոյեմբերի 7 - Կորյուն Ազրոյան, հայ արձակագիր, գրաքննադատ, լրագրող (վ. 1969) Դեկտեմբերի 25 - Արաքս (Արաքս Մուրադի Ավետիսյան), հայ արձակագիր, մանկագիր (վ. 1978) Մահեր Եգոր Վագներ, ռուս քիմիկոս-օրգանիկ Մայիսի 8 - Պոլ Գոգեն, ֆրանսիացի գեղանկարիչ (ծ. 1848) 1903 Տարեթվեր