text: Սիրիա (, Սուրիա), պաշտոնական անվանումը՝ Սիրիայի Արաբական Հանրապետություն (, ալ-Ջումհուրիա ալ-Արաբիյյա աս-Սուրիա), պետություն Միջին Արեւելքում։ Սիրիայի ցամաքային սահմանագիծը 2 հազար 363 կմ է։ Արեւմուտքում սահմանակից է Լիբանանին (375 կմ) ու Միջերկրական ծովին (Սիրիայի առափնյա գիծը Միջերկրական ծովի հետ 193 կմ է), հարավում՝ Իսրայելին (76 կմ) ու Հորդանանին (375 կմ), արեւելքում՝ Իրաքին (605 կմ) եւ հյուսիսում՝ Թուրքիային (822 կմ)։ Սիրիական ափից 125 կիլոմետր հեռավորության վրա գտնվում է Կիպրոս կղզին։ Սիրիայի տարածքը շուրջ 185 000 քառ. կմ է։ Բաժանված է տասնչորս մարզի, որոնք կազմված են 65 գավառներից, վերջիններս էլ՝ 284 շրջաններից։ Մարզի կարգավիճակ ունի նաեւ մայրաքաղաք Դամասկոսը։ Սիրիայի քաղաքների թիվն անցնում է 200-ից, որոնցից առավել նշանավոր են Դամասկոսը, Հալեպը, Հոմսը, Համան եւ Դեր Զորը։ Ծովափնյա քաղաքներից Լաթակիան երկրի խոշորագույն տնտեսական, իսկ Տարտուսը՝ առողջարանային նավահանգիստներն են։ 1963 թվականի ապրիլյան հեղափոխությունից սկսած՝ երկրում իշխում է Բաաս կամ Արաբական սոցիալիստական վերածնունդ կուսակցության սիրիական ճյուղը։ 2011 թվականից սկսած Սիրիայում ընթանում է քաղաքացիական պատերազմ, ինչի հետեւանքով զոհվել է ավելի քան 300 000 մարդ եւ տեղահանվել է ավելի քան 13 միլիոն մարդ, որոնցից մոտ 6,6 միլիոնը լքել են երկիրը։ Անվան ծագում Սիրիա անունը ծագում է հունարեն Σύριοι անունից։ Հին եւ միջնադարյան Սիրիան ժամանակակից արաբական հանրապետությունից տարածքով մեծ է եղել։ Կարծիք կա, որ անունը Սիրիա են դրել հռոմեացիները. նրանց առաջին տարածքը, որ նվաճել էին Ասիայում, կոչվում էր պրովինցիա Ասիա (Փոքր Ասիա), իսկ մնացած տարածքները՝ Միջերկրական ծովի արեւելյան ափը՝ պրոովինցիա Սիրիա։ Մեկ այլ տարբերակ է հինավուրց Սուրի քաղաքի գոյության փաստը։ Սիրիայի անունը կապվում է նաեւ ասորիների հետ։ Սիրիա պաշտոնական անվանը զուգահեռ արաբների շրջանում տարածված է Բիլադ ալ-Շամ () անունը։ Դա վերագրվում է սիրիական համարվող եւս երեք երկրի՝ Հորդանանին, Լիբանանին եւ Պաղեստինին։ Շամը այդ երկրամասի խոշորագույն քաղաքի՝ ժամանակակից Սիրիայի մայրաքաղաք Դամասկոսի անուններից է։ Աշխարհագրություն Ռելիեֆ Սիրիական ծովափը շուրջ 193 կմ է։ Այն ձգվում է Լիբանանից անմիջապես հյուսիս ու հասնում Թուրքիայի սահմանին։ Ծովափի երկարությամբ ձգվում է նեղ դաշտավայր, որին զուգահեռ՝ 20 կմ հեռավորության վրա, Ալավիտ լեռնաշղթան է։ Նրա զառիթափ լանջերը արեւելքում հասնում են Օրոնտես գետի բերրի դաշտին։ Գետահովտից հյուսիս է տարածվում Սիրիական լեռնազանգվածը, որը եզերում է երկրի կենտրոնական հարթավայրը։ Հարավում հարթավայրը եզերում են Անդրլիբանանյան լեռները։ Այստեղ է գտնվում Սիրիայի բարձր կետը՝ Հերմոն կամ Ջաբալ ալ-Շեյխ լեռը ()։ Այն ունի 2 814 մետր բարձրություն եւ շրջապատված է հավերժական ձյունով։ Այստեղից է հոսում Բարադա գետը, որը սնուցում է Դամասկոսը եւ նրա շրջակայքը (Ղուտայի օազիս)։ Երկրի արեւելյան ու հարավարեւելյան հատվածում վեր է խոյանում Սիրիական անապատը (՝ բադիյաթ ալ-Շամ )։ Այն հյուսիսից սահմանափակում է մեկ այլ բարեբեր շրջան՝ ալ-Ջազիրան ()։ Հարավ-արեւմուտքում Հաուրան լեռնաշղթան է եւ Ջաբալ-Դրուզ () հրաբխային բարձրավանդակը։ Սիրիայի խոշորագույն գետը Եփրատն է (՝ ալ-Ֆուռաթ ), որի սիրիական հատվածը 676 կմ է։ Կարեւոր նշանակություն ունի Օրոնտես գետը (325 կմ)։ Սիրիան Միջերկրական ծովում ունի մեկ կղզի՝ Արվադը։ Կլիմա Սիրիայի կլիման չոր ցամաքային է։ Ջերմաստիճանը չի հասնում սառեցման կետին։ Արեւելքում միջին տեղումները հասնում են տարեկան 11 միլիմետրի։ Արեւելյան ծովափը անհամեմատ խոնավ է՝ տարեկան 500 մմ։ Լեռնային շրջանները սառն են եւ տեղումնառատ, ձմռանը ձյուն է տեղում։ Երկրի ընդերքից արդյունահանվում են նավթ, երկաթ, մանգան, պղինձ, քրոմ, ծծումբ, ֆոսֆորիտներ, կերակրի աղ, գորշ ածուխ։ Պատմություն Ֆրանսիական տիրապետությունից Սիրիան անկախացել է 1946 թվականին, սակայն, երկիրն ունի շուրջ 6000 տարվա պատմություն։ Մայրաքաղաքն է Դամասկոսը, որն հանդիսացել է կարեւորագույն քաղաք նախկին իսլամական կայսրություններում։ Երկրի տնտեսական մայրաքաղաքը Հալեպն է, խոշոր քաղաքներ են նաեւ ՝ Հոմս, Համա, Իդլիբ, Ռակկա եւ այլն։ Խոշոր նավահանգստային քաղաքներ են Լաթակիան եւ Տարտուսը։ Վաղ անցյալում Սիրիայի տարածքը կազմել է հնագույն Խեթական, Միտանի, Ասորիք պետության, Նորբաբելոնական թագավորության, Աքեմենյան թագավորության մաս, այնուհետեւ եղել է Ալեքսանդր Մակեդոնացու կայսրության, ապա՝ Սելեւկյան, Հռոմեական եւ Բյուզանդական կայսրությունների կազմում։ 7-րդ դարում Արաբական թերակղզուց այստեղ են ներխուժել մուսուլման արաբները։ Հենց այդ ժամանակից էլ սկսվել է երկրամասի արաբականացումն ու իսլամացումը։ 11-րդ դարում Սիրիայի տարածքի մեծ մասը գրավել են սելջուկյան թուրքերը, որոշ շրջաններ՝ խաչակիրները։ 13-րդ դարում Սիրիայի զգալի մասին հաջորդաբար տիրել են եգիպտական մամլուքները եւ մոնղոլները։ 1516-1918 թվականներին երկիրը եղել է Օսմանյան կայսրության տիրապետության տակ։ 1918 թվականին արաբական զորքերը մտան Դամասկոս եւ Խան Թումանի ճակատամարտում հաղթելով թուրքերին՝ ազատագրեցին Հալեպը։ Դրանով վերջ դրվեց թուրքական չորսդարյա տիրապետությանը Սիրիայում։ 1920 թվականին Սիրիան հռչակվեց անկախ թագավորություն։ Սակայն Մեծ Բրիտանիան ու Ֆրանսիան չճանաչեցին երկրի անկախությունը։ Ֆրանսիան ստացավ Սիրիայի եւ Լիբանանի կառավարման մանդատը։ Համառ պայքարի շնորհիվ 1946 թվականին ապրիլի 17-ին սիրիացիներին հաջողվեց երկրից դուրս մղել օտարերկրյա զորքերը։ 1956-1961 թվականներին Սիրիան եւ Եգիպտոսը միացել են եւ ստեղծել են Միացյալ Արաբական Հանրապետությունը։ Այնուհետեւ 1961 թվականին եւ հռչակել է իր անկախությունը։ 1967 թվականի Վեցօրյա պատերազմում, Իսրայելը գրավել է Գոլանի բարձունքը Սիրիայից։ Սակայն այն մինչ այսօր չի ճանաչվում միջազգային հանրության կողմից որպես Իսրայելի մաս՝ այս տարածքում տեղակայված են խաղաղապահներ։ 1970-ական թվականներից Սիրիան որոշակի ռազմական ներկայություն է պահպանում Լիբանանում եւ ակտիվ մասնակցություն ունենում մերձավորարեւելյան հակամարտության կարգավորման խնդրում։ Սիրիան զորքերը Լիբանանից դուրս եկան 2006 թվականին, սակայն Սիրիան մինչեւ այսօր պահպանում է իր ազդեցությունը Լիբանանի վրա։ 1963 թվականից առ այսօր, երկիրը կառավարում է Բաաս կոչվող կուսակցությունը։ Երկրի առաջնորդը 1970 թվականից ի վեր եղել է Ասադ ընտանիքից։ 1946-1970 թվականներին Սիրայում անընդհատ կատարվում էին ռազմական հեղափոխություններ, որը վերջ տվեց Հաֆեզ ալ-Ասադը՝ դառնալով նախագահ։ Մինչ 2000 թվականը, երկիրը ղեկավարել է Հաֆազ ալ-Ասադը, ում հաջորդում է որդին՝ Բաշշար ալ-Ասադը։ Պատմության մեջ, Սիրիան հաճախ ընդգրկել է Լիբանանը, Պաղեստինը եւ Հորդանանի որոշ մասեր, բայց ոչ Ջազիրան։ Այս բոլոր շրջանները ճանաչվել է Մեծ Սիրիա կամ Շամի երկիր, արաբերենով՝ Բիլադ ալ-Շամ (بلاد الشام)։ Սիրիական կառավարությունը պաշտոնապես հայտարարվել է տեր Իսքենդերունի կամ Ալեքսանդրետտայի շրջանում, որն այսօր գտնվում է Թուրքիայում (Հաթայ շրջան)։ Հայ-սիրիական հարաբերություններ Հայ-սիրիական հարաբերությունները, որոնք հայ-արաբական քաղաքական եւ պատմամշակութային հարաբերությունների բաղկացուցիչ մասն են կազմում, իրենց արմատներով դարերի խորքն են գնում եւ ունեցել են տարբեր փուլեր։ Մեր թվարկությունից առաջ 1-ին դարում հարաբերությունները եղել են որպես միջպետական հարաբերություններ, որոնք ավարտվել են նրանով, որ Սիրիան մ.թ.ա. 80-60-ական թվականներին կազմել է Տիգրան Մեծի հայոց կայսրության մի մասը։ Արդեն 7-8-րդ դարերում Հայաստանը հայտնվեց արաբական պետության` Օմայան խալիֆայություն կազմում, որի կենտրոնը Սիրիան էր` Դամասկոս մայրաքաղաքով։ 885-1045 թվականներին, երբ Հայաստանը վերականգնել էր իր անկախությունը Բագրատունյաց հարստության ներքո, Հայաստանը հարաբերակցում էր խալիֆայության հետ որպես անկախ պետություն։ Հետագայում անկախության կորստից հետո Սիրիայում ձեւավորվում են հայ համայնքներ` իրենց եկեղեցական, կրթական եւ հոգեւոր-մշակութային կառույցներով։ Հայ-արաբական, այդ թվում՝ հայ-սիրիական հարբերություներում բացառիկ տեղ է գրավում արաբների դիրքորոշումը 1915 թվականի Հայոց ցեղասպանության հանդեպ։ Սիրիայով էին անցնում հայկական քարավաները` մասնավորապես Դեյր ալ-Զորի, Մեսքենեի, Հալեպի, Դամասկոսի միջով։ Կորուստներն ավելի մեծ կլինեին, եթե չլիներ սիրացի հասարակ մարդկանց եւ պաշտոնատար անձանց անձնազոհ օգնությունը անպաշտպան հայերին։ 1918-1920 թվականներին հռչակվեց Սիրիայի Թագավորությունը, որը, սակայն, կարճատեւ եղավ։ Նույն շրջանում ստեղծվեց Հայաստանը։ Սակայն երկու պետություններն էլ ծանր դրության մեջ էին, եւ այդ շրջանում նրանց միջեւ չհաստատվեցին միջպետական հարաբերություններ։ Սիրիայի անկախությունը կորցնելուց հետո սիրիահայ համայնքը ակտիվորեն մասնակցում էր անկախության համար մղվող պայքարին, ինչպես նաեւ երկրի քաղաքական, տնտեսական եւ մշակութային կյանքին։ Սիրայի անկախացումից հետո Սիրիայի եւ Խորհրդային Հայաստանի միջեւ հաստատվեցին որոշակի շփումներ, որոնք իրականացվում էին Սիրիա-Խորհրդային Միություն միջպետական հարաբերությունների շրջանակում։ Դրա արդյունքն էր 1980 թվականին սիրիական կառավարական պատվիրակության երկօրյա այցը Հայաստան Սիրիայի նախագահ Հաֆիզ Ասադի գլխավորությամբ։ Տեղի ունեցավ բարեկամական զրույց Հաֆիզ Ասադի եւ Հայաստանի Կոմունիստական Կուսակցության կենտրոնական կոմիտեի առաջին քարտուղար Կարեն Դեմիրճյանի միջեւ։ Հարաբերությունների նոր փուլ բացվեց 20-րդ դարի 90-ական թվականներին, երբ Հայաստանը անկախացավ։ Սիրիան 1991 թվականի դեկտեմբերի 28-ին պաշտոնապես ճանաչեց Հայատանի Հանրապետության անկախությունը։ Առաջին դեսպանությունը Երեւանում 1992 թվականի դեկտեմբերին բացեց Սիրիան, իսկ Հայաստանի դեսպանությունը Դամասկոսում բացվեց 1997 թվականի սեպտեմբերից։ Սիրիան եւ Հայաստանը ստորագրեցին համաձայնագիր Հալեպում Հայաստանի հյուպատոսություն բացելու վերաբերյալ, որը գործում է 1993 թվականի փետրվարից։ Այն սպասարկում է ոչ միայն Սիրիայի, այլեւ Իրաքի, Լիբանանի, Հորդանանի քաղաքացիներին։ Առաջին քաղաքական փաստաթուղթը երկու երկրների միջեւ ստորագրվեց 1992 թվականի մարտի 30-ին Երեւանում, Սիրիայի եւ Հայաստանի արտաքին գործերի նախարարությանների միջեւ։ 1992 թվականի ապրիլի 25-27-ը տեղի ունեցավ Հայաստանի նախագահ Լեւոն Տեր-Պետրոսյանի պաշտոնական այցը Սիրիա։ Օդակայանում Հայաստանի նախագահին դիմավորեց Սիրիայի բարձրագույն ղեկավարությունը՝ Հաֆիզ Ասադի գլխավորությամբ։ Դրվատանքի է արժանի սիրիական իշխանությունների դիրքորոշումը Հայոց ցեղասպանության զոհերի հիշատակը հավերժացնելու հարցում։ Նրանց թույլատվությամբ 1980-ական թվականներին Դեյր ալ-Զորում կառուցվել են Հայոց ցեղասպանության զոհերի հիշատակին նվիրված հուշահամալիրը եւ եկեղեցին։ Իսկ 1996 թվականին Մարկադեյ քարայր անապատում, որտեղ հայտնաբերվել էին գազանաբար սպանված հայերի մասունքներ, կանգնեցվեց մատուռ։ Քաղաքականություն Վարչական բաժանում Սիրիայի տարածքը բաժանված է 13 մարզերի կամ ( մուհաֆազաների) միջեւ, իսկ մարիզ կարգավիճակում է նաեւ մայրաքաղաք Դամասկոսն։ Սիրիայի մարզերը իրենց հերթին բաժանվում են 65 գավառների կամ ( մինտակաների)։ Սիրիայի գավառները բաժանվում են 284 շրջանների կամ ( նահիյաների)։ Պետական կառուցվածք Սիրիան բազմակուսակցական նախագահական-խորհրդարանական հանրապետություն է։ Պետության ղեկավարը նախագահն է։ Երկրի սահմանադրության համաձայն, նախագահն ընտրվում է 7 տարի ժամկետով, պաշտոնավարման ժամկետների քանակը սահմանափակվում է երկու անընդմեջ ժամկետով։ Նախագահն իրավունք ունի նշանակել նախարարների կաբինետ, հայտարարել ռազմական դրություն կամ արտակարգ դրություն, ստորագրել օրենքներ, համաներում հայտարարել եւ սահմանադրական փոփոխություններ կատարել։ Նախագահը որոշում է երկրի արտաքին քաղաքականությունը եւ հանդիսանում է զինված ուժերի գերագույն հրամանատար։ Երկրում օրենսդիր իշխանությունը ներկայացնում է Ժողովրդական խորհուրդը (Majlis al-Shaab): 250 տեղանոց խորհրդարանի պատգամավորներն ընտրվում են ուղիղ քվեարկությամբ ՝ 4 տարի ժամկետով։ 2003 թվականի խորհրդարանական ընտրությունների արդյունքներից հետո Ժողովրդի խորհրդում ընտրվեց 7 կուսակցություն։ Բաասի առաջնորդությամբ նրանք ստեղծում են Սիրիայի ազգային առաջադիմական ճակատը (NPF): 83 պատգամավոր կուսակցական պատկանելիություն չունի։ Ժողովրդի խորհուրդը հաստատում է երկրի բյուջեն, ինչպես նաեւ զբաղվում է օրենսդրական գործունեությամբ։ Դատական համակարգը իսլամական, օսմանյան եւ ֆրանսիական ավանդույթների յուրօրինակ համադրություն է։ Սիրիայի օրենսդրության հիմքը, ըստ սահմանադրության, իսլամական օրենքն է, չնայած իրականում գործող օրենսդրությունը հիմնված է Նապոլեոնի օրենսգրքի վրա։ Գոյություն ունեն դատարանների երեք մակարդակ ՝ առաջին ատյանի դատարան, Վերաքննիչ դատարան եւ Սահմանադրական դատարան, որն ամենաբարձր դատարանն է։ Սահմանադրական դատարանը բաղկացած է հինգ դատավորից, որոնցից մեկը Սիրիայի նախագահն է, իսկ չորս այլ անձինք նշանակվում են նախագահի կողմից։ Այսպիսով, նախագահը լիակատար վերահսկողություն ունի գործադիրի, ինչպես նաեւ օրենսդիր եւ դատական ճյուղերի վրա։ Երկիրը օգտագործում է մահապատիժը։ Ըստ Thomson Reuters հիմնադրամի, որը հրապարակել է 2019-ի հունվարին աշխարհի կանանց համար ամենավտանգավոր երկրների դասակարգումը, Սիրիան զբաղեցնում է երրորդ տեղը կանանց համար ամենաբարձր ռիսկեր ունեցող պետությունների շարքում ՝ առողջության, տնտեսական ռեսուրսների հասանելիության, սովորական կյանքի, սեռական բռնության, մարդկանց առեւտրի առումով։ Սիրիայի կառավարությունը ղեկավարում է վարչապետը։ Կառավարության ներկայիս նախագահն Իմադ Խամիսն է։ Արտաքին քաղաքականություն Սիրիայի արտաքին քաղաքականությունը հիմնականում կենտրոնացած է Իսրայելի հետ բոլոր վեճերի լուծման վրա, այդ թվում նաեւ Գոլանի բարձունքների Դամասկոսի իրավասությանը վերադառնալու հետ կապված։ Չնայած Սիրիայի հարաբերությունները արաբական մյուս երկրների հետ վնասվել են այն բանից հետո, երբ Նախագահ Ասադը Իրան-իրաքյան պատերազմի ընթացքում Իրանին սատարել է Իրանին սատարելու մասին, սիրիական դիվանագիտությունը ամեն կերպ փորձում է միավորել արաբական աշխարհը Մերձավոր Արեւելքի կարգավորման շուրջ։ Սիրիան եւ Ռուսաստանը հատուկ հարաբերություններ ունեն։ Դամասկոսը Ռուսաստանի Դաշնությունը համարում է իր հիմնական ռազմաքաղաքական եւ առեւտրատնտեսական գործընկերը։ Դիտարկվում է միջերկրածովյան Թարթուս նավահանգստում ռուսական ռազմածովային բազա տեղակայելու հնարավորությունը։ Ավանդաբար, Ռուսաստանը Սիրիայի զենքի եւ այլ ռազմական ապրանքների մատակարար էր։ Արեւմուտքի հետ հարաբերություններն առավել լարված են։ Միացյալ Նահանգները Սիրիայի իշխանություններին մեղադրում է միջազգային ահաբեկչությանը հովանավորելու մեջ, իրաքյան դիմադրության խթանման եւ «Հեզբոլլահ» զինելու մեջ։ Նաեւ ԱՄՆ-ը բազմիցս մեղադրել է Բաշար Ասադի կառավարությանը մարդու իրավունքների եւ բռնապետական գործելակերպի խախտման մեջ։ Ֆրանսիայի հետ հարաբերությունները մնացել են լավ տասնամյակներ ՝ շնորհիվ սիրիական տնտեսության հսկայական աշխատանքի եւ ներդրումների, որոնք սկսվեցին նույնիսկ 2-րդ համաշխարհային պատերազմից առաջ։ Զինված ուժեր Սիրիայի զինված ուժերը կամ Սիրիայի արաբական զինված ուժերը () Սիրիայի արաբական հանրապետության ռազմական ուժն են։ Բնակլիմայական պայմաններ Կլիման մերձարեւադարձային միջերկրածովային է, արեւելքում՝ չոր ցամաքային։ Ամռանն Արաբական եւ Սիրիական անապատներից հաճախ փչում է Խամսին կոչվող տոթակեզ քամին։ Տարածքի մեծ մասը չունի մակերեւութային հոսք, հարթավայրերում կան ուեդներ (չորացող գետահուներ)։ Սիրիայի տարածքի մեծ մասում բուսականությունն անապատային եւ կիսաանապատային է (հացազգիներ, փշոտ խոտեր, թփեր, օշինդր)։ Ծովամերձ գոտում գերակշռում են մշտադալար կաղնին, դափնին, մրտենին, դափնեվարդը, մայրին, կան ձիթենու, թթենու, թզենու, խաղողի այգիներ։ Լեռներում աճում են մշտադալար կաղնիներ, նոճիներ, օազիսներում՝ փյունիկյան արմավենի եւ ցիտրուսներ։ Բազմազան է նաեւ կենդանական աշխարհը. տարածված են շերտավոր բորենին, գայլը, շնագայլը, կարակալը, ֆենեկ աղվեսը, այծքաղը։ Լեռներում հանդիպում են սիրիական արջ, գետակինճ, անտառային կատու, բեզոարյան այծ։ Շատ են կրծողներն ու սողունները։ Գյուղատնտեսություն եւ արդյունաբերություն Սիրիան առավելապես գյուղատնտեսական երկիր է, սակայն հողերի մեծ մասն անջրդի է։ Պարենային գլխավոր մշակաբույսը ցորենն է, մշակում են նաեւ գարի, ոսպ, բամբակենի, շաքարի ճակնդեղ, ծխախոտ։ Զարգացած է պտղաբուծությունը (մշակվում են ծիրանենի, խնձորենի, ցիտրուսներ), ինչպես նաեւ խաղողագործությունը, բանջարաբուծությունը։ Կան ձիթենու այգինե։ Բազմացնում են գլխավորապես ոչխար, խոշոր եղջերավոր կենդանիներ, նաեւ ձի, ջորի, ուղտ։ Առավել զարգացած են մանածագործական, սննդի եւ շինանյութերի արդյունաբերության ճյուղերը։ Աստիճանաբար զարգանում է նաեւ ծանր արդյունաբերությունը՝ պողպատի գլանվածք, նավթավերամշակում, էլեկտրաշարժիչներ, տրակտորների հավաքում։ Ժողվրդագրություն Բնակչություն Սիրիայի բնակչությունը 2013 թվականի տվյալներով կազմում էր 22 մլն 457 հազ մարդ։ 2016 թվականի տվյալներով բնակչության թիվը զգալիորեն կրճատվել է՝ իջնելով 17 մլն 185 հազ 170-ի (2016 հուլիսի գնահատումներով)։ Մեծամասնությունը, այսինքն բնակչության 74 %-ը արաբախոս սուննիներ են։ Այլ իսլամական խմբերն են Ալաուիները (11 տոկոս), Դրուզները եւ ուրիշներ (5 %)։ Կան նաեւ զանազան քրիստոնեական խմբեր, որոնք կազմում են բնակչության 10 %-ը։ Էթնիկ խմբեր Սիրիայում մեծությամբ երկրորդ էթնիկ խումբն է Սիրիայի քրդերն են։ Նրանք կազմում են բնակչության մոտ 9%-ը, կամ 2 միլիոն մարդ։ Շատ քրդերը բնակվում հյուսիսարեւելյան մարզերում մեծամասնությունը խոսում է քուրմանջի քրդերեն։ Սիրիայում բնակվում նաեւ այլ էթնիկ խմբեր հիմնականում թուրքմեններ (շուրջ 500.000-1.000.000 մարդ), չերքեզներ (100,000 մարդ), հույներ, հրեաներ, եւ հայերը (մոտավորապես 100000 մարդ), հայերի մեծամասնություն գաղթել են Սիրիա Հայոց ցեղասպանության ժամանակ։ Սիրիայում է գտնվում 7-րդ ամենամեծ հայ համայնքը աշխարհում։ Նրանք հիմնականում բնակվում են Հալեպ, Ալ-Կամիշլի, Դամասկոս եւ Քեսաբ քաղաքներում։ Սիրիացիների ամենամեծ սփյուռքը գտնվում է Բրազիլիայում։ Բրազիլիան առաջին երկիրն է Ամերիկայում, որն առաջարկել է հումանիտար մուտքի վիզա սիրիացի փախստականներին։ Խոշոր քաղաքներ Սիրիայի ամենամեծ եւ ամենաազդեցիկ քաղաքներն են Հալեպը եւ Դամասկոսը, որոնց բնակչությունը մոտավորապես 3.5 միլիոն մարդ է։ Այլ նշանավոր քաղաքները, որոնց բնակչությունը անցնում է 100 000 թիվը հետեւյալն են՝ Հոմս, Լաթակիա, Համա, Ալ-Ռակկա, Դեյր-էլ-Զոր, Ալ-Հասաքա, Ալ-Կամիշլի, Իդլիբ, Տարտուս եւ Դումա։ Ստորեւ բերված աղյուսակում թվարկվում են Սիրիայի խոշոր քաղաքները ըստ բնակչության (Արդյունքները բերված են 2004 թվականի Սիրիայում տեղի ունեցած մարդահամարից)։ Մշակույթ Մինչեւ 7-րդ դարը սիրիական գրականությունը գրվել է սիրիերեն (արամեերենի ճյուղ է), որի ոսկեդարը համարվում է 4-5-րդ դարերը, իսկ կենտրոնական դեմքը՝ քարոզիչ եւ փիլիսոփա Եփրեմ Սիրինը։ Նրա ստեղծագործությունը էական ազդեցություն է թողել արեւելաքրիստոնեական գրականության զարգացման վրա։ 7-րդ դարից սիրիերենն աստիճանաբար դուրս է մղվել գործածությունից, իսկ սիրիական քրիստոնեությունը՝ իսլամի կողմից։ Միջին դարերում Սիրիայի տարածքում ապրել են արաբ դասական գրականության ականավոր գործիչներ Աբու-Թամամը, Ալ Բուհթուրին, Ալ Մութանաբին, Աբու Ֆիրաս ալ Խամդանին, փիլիսոփա Աբու-լ-Ալա ալ Մահարին։ Սիրիայում շատ կան մշակութային կոթողներ, որոնցից են Հալեպի բերդը, Քրաք դե Չեվալիեր ամրոցը, Ափամեա քաղաքը, Մարի, Էբլա, Փալմիրա եւ Ապամեա հնագույն քաղաքներում, Դամասկոսի, Հալեպի եւ Բոսրեյի հին քաղաքները, Կրակ դե-Շեվալե եւ Խալաթ-սալախ-ադ Դին ամրոցները եւ այլն։ Ժամանակակից սիրիական մշակույթում մեծ տեղ է հատկացվում կրոնին, ընտանիքին եւ կրթությանը։ Համաշխարհային ժառանգություն Տոներ Ծանոթագրություններ Արտաքին հղումներ Սիրիայի մասին հայկական հանրագիտարանում Սիրիա ՄԱԿ-ի անդամ երկրներ Միջերկրածովյան միության անդամներ Արեւելյան Միջերկրական


source: wikipedia

text: Տաջիկստան (Тоҷикистон), պետություն Կենտրոնական Ասիայում։ Սահմանակցում է Ուզբեկստանին, Ղրղզստանին, Չինաստանին եւ Աֆղանստանին։ Նախկին խորհրդային հանրապետություն, անկախացել է 1991 թվականին։ ԱՊՀ անդամ պետություն է։ Աշխարհագրական նկարագիր Ունի խիստ լեռնային մակերեւույթ, որի մոտ կեսի բարձրությունը գերազանցում է ծովի մակարդակի 3000 մ-ը։ Երկրի արեւելյան մասը խիստ նոսր է բնակեցված. այս շրջանում գտնվում է Պամիր լեռնաշղթան, որի Իսմիաիլ Սամանի գագաթը նախկինում Խորհրդային Միության ամենաբարձր կետն էր (կոչվում էր Կոմունիզմի պիկ)։ Երկրի արեւելյան հատվածում է գտնվում Բադախշան ինքնավար շրջանը, որտեղ բնակվում են բազմաթիվ փոքր ազգություններ։ Մայրաքաղաք Դուշանբեն գտնվում է երկրի արեւմտյան շրջանում, Հիդոր լեռնաշղթայի ստորոտում, որտեղով հոսում են Ամուրդարյա եւ Սիրդարյա գետերը։ Տաջիկստանի արեւմտյան շրջանը նեղ միջանցքով կապված է Սոգդիա շրջանի հետ։ Վերջինում գտնվում է երկրի բնակչության թվով երկրորդ քաղաքը՝ Խոջանդը։ Տաջիկստանի մաս են կազմում նաեւ մի քանի էքսկլավներ, որոնցից խոշորագույնը՝ Վորուխը աշխարհրագրորեն ընկած է Ղրղզստանի տարածքում։ Տարածքային բաժանում Վարչականորեն բաժանված է 4 մարզերի, որոնք են՝ Սուղդ Կարոտեգին Խաթլոն Լեռնային Բադաշխան (ինքնավար մարզ) Ազգագրություն Ազգաբնակչությունը կազմում է 7.349.145 (2009 թ. տվյալներով), որոնց գերակշիռ մասը տաջիկներ են։ Տաջիկերենը իրանական լեզու է եւ մեծ ընդհանրություններ ունի պարսկերենի հետ, որի պատճառով համարվում է պարսկերեն լեզվի տարբերակ։ Տաջիկստանից բացի պետական լեզու է Իրանում եւ Աֆղանստանում։ Ազգային փոքրամասնությունների շարքում կարեւոր տեղ են զբաղեցնում ուզբեկները եւ ապա ռուսները, վերջիններիս մեծ մասը սակայն լքել է երկիրը քաղաքացիական պատերազմի տարիներին։ Տնտեսություն Արտաքին առեւտրի կարեւոր բաղադրիչներն են մետաքսի եւ ալյումինի արտահանումը (վերջինս հիմնականում Տուրսունզոդա քաղաքից) եւ ավելի նվազ չափով՝ արծաթը, ոսկին, ուրանը եւ վոլֆրամը։ Տաջիկստանի տնտեսությունը ծանր կացության մեջ է հայտնվել վեց տարի տեւած քաղաքացիական պատերազմի հետեւանքով։ Աղքատություն Տաջիկստանը նախկին խորհրդային հանրապետություններից ամենաաղքատն է եւ աշխարհի ամենաաղքատ պետություններից մեկը։ ՄԱԿ-ի տվյալների համաձայն՝ բնակչության 44,4%-ն ապրում է աղքատության շեմից ցածր մակարդակում։ Ծանոթագրություններ Տաջիկստան Դեպի ծով ելք չունեցող երկրներ ՄԱԿ-ի անդամ երկրներ 1991 հիմնադրված պետություններ եւ տարածքներ


text: Տոգո, պետություն է Աֆրիկայի արեւմուտքում՝ Գվինեական ծոցի ափին։ Երկրի տարածքը նեղ շերտով, Գվինեական ծոցից 600 կմ երկարությամբ, ձգվում է դեպի հյուսիս՝ մայրցամաքի խորքը։ Ծովային սահմանը 50 կմ է։ Մակերեւույթը հիմնականում հարթավայրային է, միայն հարավ-արեւմուտքում ոչ բարձր լեռներ են։ Օգտակար հանածոներ Ընդերքում կան երկաթի, ոսկու, ֆոսֆորիտների, նավթի պաշարներ։ Կլիմա Տոգոն գտնվում է մերձհասարակածային գոտում, ուր միշտ տաք է։ Գերակշռում են սավաննաները եւ մշտադալար անտառները, ափամերձ գոտում՝ կոկոսյան արմավենու պուրակները։ Գետային ցանց Խոշոր գետերն են Մոնոն եւ Օտին, որոնք չորային սեզոնում խիստ ծանծաղում են։ Կենդանական աշխարհ Կենդանիներից կան առյուծ, ընձառյուծ, ընձուղտ, այծքաղ, շատ են կապիկներն ու միջատները (հատկապես՝ ցեցե ճանճը)։ Բնակչություն Տոգոյում բնակվում են մոտ 45 էթնիկ խմբեր ու ժողովուրդներ, նաեւ ֆրանսիացիներ եւ այլք։ Քաղաքներն են՝ Սոկոդե, Կպալիմե եւ այլն։ Տնտեսություն Տոգոն առավելապես գյուղատնտեսական երկիր է։ Մշակում են կակաո, սրճենի, բամբակենի, յամս, սորգո, զբաղվում են անասնապահությամբ, ափամերձ գոտում՝ ձկնորսությամբ։ Զարգանում է հանքարդյունաբերությունը, առավել զարգացած է մշակող արդյունաբերությունը։ Կան նավթավերամշակման, տեքստիլ, օծանելիքի, քիմիական արդյունաբերության ոչ մեծ ձեռնարկություններ։ Հարթավայրային շրջաններում տարածված են ծղոտե, կոնաձեւ տանիքներով կավե կլոր տները, լեռնային շրջաններում՝ տափարակ կամ երկթեք տանիքով, կիպ կապված ծառաբներով տները։ Որոշ քաղաքներում (Լոմե, Սոկոդե, Վոգան) կան ժամանակակից ոճով կառուցապատված թաղամասեր։ Ժողովրդական արհեստներից տարածված են ջուլհակությունը, փայտի, մետաղի եւ փղոսկրի քանդակազարդումը։ Պատմություն Մինչեւ XIX դարի 2-րդ կեսը Տոգոյի տարածքում ձեւավորվել են հնդկացիական մի շարք ցեղերի ֆեոդալական միավորումներ։ XIX դարի վերջին սկսվել է Տոգոյի գաղութային նվաճումը։ Առաջինն իրենց իշխանությունն այստեղ հաստատեցին գերմանացի գաղութարարները։ Առաջին համաշխարհային պատերազմում Գերմանիայի պարտությունից հետո Տոգոյի արեւմտյան մասը դարձավ Մեծ Բրիտանիայի, արեւելյանը՝ Ֆրանսիայի ենթակայության տարածք։ Ազգային-ազատագրական շարժման արդյունքում 1956 թ-ին Ֆրանսիական Տոգոն հռչակվեց ինքնավար հանրապետություն, 1960 թ-ին՝ անկախ պետություն, իսկ Անգլիական Տոգոն 1956 թ-ին միավորվեց Ոսկե ափ անգլիական գաղութին, որը 1957 թ-ին հռչակվեց անկախ պետություն՝ Գանա։ Ծանոթագրություններ Արտաքին հղումներ Տոգո - Երկկողմ հարաբերություններ Տոգո ՄԱԿ-ի անդամ երկրներ Աֆրիկյան միության անդամ երկրներ Ֆրանսախոս երկրներ Ֆրանկոֆոնիայի միջազգային կազմակերպության անդամ երկրներ Հանրապետություններ


text: Թունիսի Հանրապետություն (), պետություն Հյուսիսային Աֆրիկայում։ Հյուսիսից եւ արեւելքից ողողվում է Միջերկրական ծովով։ Սահմանակից է Ալժիրին եւ Լիբիային։ Տարածությունը 163, 6 հզ կմ2 է, բնակչությունը՝ : Մայրաքաղաքը՝ Թունիս։ Վարչականորեն բաժանվում է 18 գովերնորատի (նահանգի)՝ Բեջա, Բիզերատա, Դաբես, Գաֆսա, Ջենդուբա (Սուկ Էլ-Արբա), Կայրուան, Կասերին, Մահդիա, Մեդենին, Մոնաստիր, Նաբուլ (Նաբել), Կամուդա, Սիլիանա, Սուս, Սֆաքս, Թունիս, Թունիս-Հարավային, Էլ-Կեֆ։ Անվանում Անվանումը ստացել է Թունիս քաղաքից։ Պատմություն Վաղ շրջան Թունիսի տարածքում մարդը բնակություն է հաստատել հնագույն ժամանակներից։ Պահպանվել են ստորին, միջին եւ վերին պալեոլիթի գործիքներ։ Մ.թ.ա. XII դ. Թունիսի տարածքում հայտնվել են հույները, ապա՝ փյունիկները։ Կարեւոր դեր է խաղացել փյունիկների հիմնած Կարթագենը։ Պունիկյան պատերազմների հետեւանքով (մ.թ.ա. 264—146) Կարթագենը կործանվել է, Թունիսի տարածքն անցել է Հռոմին, մտել Աֆրիկա պրովինցիայի մեջ։ Մ.թ. I դ. Թունիսում տարածվել է քրիստոնեությունը։ 439-ին վանդալները նվաճել են Թունիսը եւ նպաստել ֆեոդալական հարաբերությունների ձեւավորմանը։ Միջին դարեր 534-ին նվաճել է Բյուզանդիան, իսկ VII դ. վերջին՝ արաբները։ VII դ. վերջին—VIII դ. սկզբին տիրապետող կրոնը դարձել է իսլամը։ 800-ին Թունիսը անջատվել է Աբբասյանների խալիֆայությունից, դարձել ինքնուրույն պետություն՝ Աղլաբյանների (800—909), ապա արաբական այլ դինաստիաների իշխանության տակ։ XVI դ. Թունիսը զավթել են թուրքերը եւ դարձրել Օսմանյան կայսրության նահանգ։ 1705-ին Հուսեյնյանների դինաստիան հիմնել է ինքնուրույն պետություն։ Արտաքին առեւտրի աճը եւ ապրանքա-դրամական հարաբերությունների զարգացումը պայմանավորեցին սոցիալական վերափոխումները XIX դ.: Նոր շրջան 1830-ին ստեղծվեցին Թունիսի կանոնավոր բանակի առաջին միավորումները, հիմնվեցին պետական գործարաններ եւ ֆաբրիկաներ, բացվեցին աշխարհիկ ուսումնական հաստատություններ։ 1861-ին լիբերալ բարեփոխիչ Հայրադդին ատ-Թունիսիի նախագահությամբ ընդունվեց Թունիսի 1-ին սահմանադրությունը («Դեստուր»)։ Ֆրանսիական Գաղութ XIX դ. 50-ական թթ. եվրոպական կապիտալիստները կոնցեսիաներ ստացան Թունիսում։ Հարկային ճնշումն ու եվրոպացիներին արտոնություններ տրամադրելը դժգոհություն առաջացրին բնակչության մեջ եւ հանգեցրին 1864-1865-ի ապստամբությանը։ 1869-ին Անգլիան, Ֆրանսիան, Իտալիան Թունիսում հաստատեցին միասնական ֆինանսական հսկողություն։ 1881-ին ֆրանսիական զորքերը ներխուժեցին Թունիս եւ ստիպեցին պայմանագիր ստորագրել պրոտեկտորատի մասին։ Թունիսը փաստորեն դարձավ Ֆրանսիայի գաղութը։ Հոկտեմբերյան հեղափոխության ազդեցությամբ Թունիսում ուժեղացավ ազգային-ազատագրական շարժումը։ 1920-ին հիմնվեց Թունիսի կոմունիստական կուսակցությունը։ Ազգային բուրժուազիան 1920-ին ստեղծեց լիբերալ-սահմանադրական կուսակցությունը (Դեստուր, Դուստուր)։ Այն պահանջում էր սահմանադրական կառավարություն եւ արաբների իրավունքների հավասարեցում ֆրանսիացիների հետ։ 1934-ին Հաբիբ Բուրգիբան ստեղծեց Նոր դեստուր ձախ ազգայնական կուսակցությունը, որը ազգային-ազատագրական շարժման ղեկավարությունից դուրս մղեց նախկին դեստուրի ղեկավարներին, որոնք հիմնել էին Հին դեստուր կուսակցությունը։ 1940-1942-ին Թունիսը գտնվել է «Վիշիի» կառավարության իշխանության ներքո, ապա այն զավթել են իտալական-գերմանական օկուպատները։ Ֆաշիզմի դեմ հաղթանակը խթանեց ազգային-ազատագրական շարժումը։ Ֆրանսիական գաղութային իշխանությունները որոշ զիջումներ արեցին։ Թունիսի Հանրապետություն 1946-ին Թունիսը ստացավ Ֆրանսիական միության «Միացված պետության» ստատուս։ 1947 թվականին սկսվեց գործադուլային լայն շարժում։ 1952-ի հունվարին զանգվածային ձերբակալություններ եղան կոմունիստական կուսակցության եւ արհմիությունների ղեկավարների շրջանում։ Թունիսի հարցը քննարկվեց ՄԱԿ-ի Գլխավոր ասամբլեայի 7-րդ եւ 8-րդ նստաշրջաններում (1952 եւ 1953)։ 1954-ին Ֆրանսիան Թունիսին տվեց ներքին ինքնավարություն, իսկ 1956-ի մարտի 20-ին ճանաչեց նրա անկախությունը։ Ընտրությունների ժամանակ Սահմանադիր ժողովում բոլոր տեղերը ստացավ «Ազգային ճակատ» խմբավորումը՝ Նոր դեստուր կուսակցության ղեկավարությամբ։ Խմբավորման առաջնորդ Հ. Բուրգիբան կազմեց նոր կառավարությունը։ 1957-ի հուլիսի 25-ին Թունիսը հռչակվեց հանրապետություն, նախագահ ընտրվեց Բուրգիբան։ 1957-ին Թունիսը տնտեսական եւ տեխնիկական օգնության համաձայնագիր կնքեց ԱՄՆ-ի հետ եւ հավանություն տվեց «Էյզենհաուերի դոկտրինային»։ Թունիսը քայլեր ձեռնարկեց Հյուսիսաֆրիկյան ֆեդերացիա (Թունիս, Ալժիր, Մարոկկո) ստեղծելու ուղղությամբ։ 1962-ին մշակվեց Թունիսի զարգացման 10-ամյա պլան, որի հիմքում ընկավ այսպես կոչված դեստուրյան սոցիալիզմի տեսակետը. տնտեսության մեջ 3 հատվածների (պետական, կոոպերատիվ եւ մասնավոր) առկայությունը՝ պետության ղեկավար դերով։ Սոցիալ-տնտեսական վերափոխումները հանդիպում էին որոշակի դիմադրության։ 1970-ին պլանի իրագործումը դադարեցվեց, բարեփոխումների կողմնակիցները դուրս եկան կառավարությունից, խրախուսվեց մասնավոր կապիտալը։ 1974-ին Հ. Բուրգիբան ընտրվեց ցմահ նախագահ։ Թունիսը ՄԱԿ-ի (1956-ից), Արաբական պետությունների լիգայի (1958-ից), Աֆրիկայի միասնության կազմակերպության (1963-ից) անդամ է։ Արտաքին քաղաքականության ասպարեզում վարում է դրական չեզոքության քաղաքականություն, հանդես գալիս գաղութատիրության վերացման, միջազգային լարվածության հետագա թուլացման օգտին։ Աշխարհագրություն Թունիսի տարածքը ձգվում է հյուսիսից հարավ, Միջերկրական ծովից մինչեւ Սահարա անապատը՝ մոտ 800 կմ երկարությամբ։ Ափագիծը 1200 կմ է։ Հյուսիսում ծովափը բարձր է, տեղ-տեղ զառիթափ, արեւելքում՝ ցածրադիր, ծովալճակներով։ Նշանավոր են Թունիսի, Համամետ, Դաբես ծոցերը եւ Ջերբա, Կերկենա, Դալիթ կղզիները։ Ռելիեֆը գերազանցապես բլրապատ է։ Տարածքի 1/3-ը զբաղված է Թել Ատլասի ու Սահարական Ատլասի արեւելյան լեռնաբազուկներով (1000—1200 մ բարձրությամբ) եւ միջլեռնային սարավանդներով (Հյուսիտաին եւ Բարձր Թել)։ Թունիսի լեռնաշղթայի արեւմուտքում է գտնվում Շամբի լեռը (1544 մ)՝ երկրի ամենաբարձր կետը։ Տարածքի մնացած մասը հյուսիսում զբաղեցնում է Թունիսի հարթավայրը (Ցածր Թել), հարավում՝ էս-Սահիլը (աշխարհագրական մարզ)։ Երկրի կենտրոնական մասի աղուտային անհոսք ցածրավայրերը՝ շոթերը (Ջերիդ, Էլ-Ղա-սա), ծովի մակարդակից ցած են եւ եզրավորված են լեռներով։ Երկրաբանական տեսակետից Թունիսը բաժանում են հյուսիսային ծալքածածկութային սինկլինալային (Թել Ատլաս, ավլակոգեն Բերբերիդ՝ Թունիսի Ատլասում) եւ հարավային՝ պլատֆորմային (Սահարական սալ) մասերի։ Օգտակար Հանածոներ Օգտակար հանածոներից կան երկաթ, ֆոսֆորիտներ, նավթ, բնական գազ, ցինկ, կապար, սնդիկ, ֆլյուորիտ, բարիտ, մանգան, կալիումական աղեր են։ Կլիմա Թունիսի մեծ մասում մերձարեւադարձային, միջերկրածովային է՝ շոգ ու չոր ամառով, համեմատաբար զով ու խոնավ ձմեռով։ Ծայր հարավում արեւադարձային, անապատային է՝ Սահարայից հաճախակի փչող սիրռկո տաք քամիներով։ Ծովափին հուլիսի միջին ջերմաստիճանը 26 °C է, հունվարինը՝ 10 °C, հարավում համապատասխանաբար՝ 33 °C եւ 11 °C: Տեղումների առավելագույնը լինում է Հյուսիսային Թելում (տարեկան՝ 1000—1500 մմ), Թելի մնացած մասերում՝ 400—600 մմ, Թունիսի լեռնաշղթայից հարավ՝ 100—200 մմ։ Գետեր Գետերը մեծ մասամբ ունեն ժամանակավոր կամ պարբերական հոսք (ունդներ)։ Խոշոր գետը Մեշերդան է, որի ջրերն օգտագործվում են էներգետիկ եւ ոռոգման նպատակներով։ Հյուսիսում են Բիզերտա եւ Գարաետ Աշկել աղի լճերը։ Հողեր Հողաբուսական ծածկույթում գերակշռում են միջերկրածովյան տիպերը։ Հյուսիսում տարածված են դարչնագույն կարբոնատային, Ատլասի լեռներում՝ գորշ անտառային, հարավում՝ մոխրադարչնագույն եւ աղակալած կիսաանապատային եւ անապատային հողերը։ Բուսական Աշխարհ Անտառները պահպանվել են լեռներում, ներկայացված են սաղարթավոր եւ փշատերեւ ծառատեսակներով՝ հատկապես կաղնի, խցանակաղնի, սոճի, կենսածառ։ Մեծ տարածություններ են զբաղեցնում մակվիսի թփուտները։ Չոր տափաստաններում եւ կիսաանապատներում գերակշռում է չորասեր խոտածածկույթը, անապատներում՝ էֆեմեր բույսերը, աղուտներում՝ օշանը, ունդների հովիտներում՝ ակացիան, կարմրանը։ Կենդանական Աշխարհ Կենդանական աշխարհը համեմատաբար աղքատ է։ Պահպանվել են հովազը, վայրի խոզը եւ ոչխարը։ Կիսաանապատներին բնորոշ են վագրակատուն, շնագայլը, վայրի կատուն, աղվեսը, ուղտը եւ կրծողները։ Բազմազան ու հարուստ է թռչնաշխարհը։ Շատ են սողունները։ Գյուղատնտեսությանը մեծ վնաս է հասցնում մորեխը։ Առափնյա ջրերը հարուստ են ձկներով։ Թունիսում է Զեբել-Բու-Հեդմա արգելանոցը։ Բնակչություն Բնակչությունը 2015 թվականի կազմել է 11, 037, 225 մարդ։ Բնակչության 99%-ը արաբներն են։ Կան նաեւ բերբերներ, ֆրանսիացիներ, հույներ։ Պետական լեզուն արաբերենն է, կրոնը՝ իսլամը։ Միջին խտությունը 1 կմ-ի վրա 67 մարդ է։ Քաղաքային բնակչությունը 52% է (2015)։ Խոշոր քաղաքներն են Թունիսը (695 հզ մարդ), Աֆաքսը (560 հզ մարդ), Սուսը (100 հզ մարդ ), Բիզերտան(130 հզ մարդ), Կայրուանը։ Պետական Կարգ Թունիսը խորհրդարանական հանրապետություն է։ Գործող սահմանադրությունն ընդունվել է 1959-ին։ Պետության ղեկավարը եւ զինված ուժերի գերագույն գլխավոր հրամանատարը նախագահն է։ Նախագահն ընտրում է համաժողովրդական ընտրությունների արդյունքում՝ 5 տարի ժամկետով (ներկայիս նախագահն է Բեջի Սաիդ Էսեբսիը ընտրվել է 2014 թվականի դեկտեմբերի 31-ին)։ Կառավարության ղեկավարը Վարչապետն է։ Օրենսդրական բարձրագույն մարմինը միապալատ խորհրդարանն է՝ Ազգային ժողովը։ Թունիսի դատական համակարգը կազմում են վճռաբեկ դատարանը, երեք ապելյացիոն դատարանները եւ I ատյանի դատարանները։ Տնտեսություն Տնտեսա-աշխարհագրական ակնարկ Թունիսը ագրարային երկիր է՝ համեմատաբար զարգացած լեռնահանքային արդյունաբերությամբ։ Աֆրիկյան երկրների մեջ առաջինն է ձիթապտղի եւ ցորենի արտադրությամբ, ֆոսֆորիտների հանույթով։ Անկախություն ստանալուց հետո ազգայնացվել են երկաթուղիները, առեւտրական նավատորմը, քաղաքային տրանսպորտը, կապը, որոշ բանկեր, օտարերկրացիներին պատկանող հողերի մի մասը, սահմանափակվել են ֆրանսիական կապիտալի դերը, ֆեոդ. հողատիրությունը։ Արտաքին առեւտրի վրա սահմանված է պետական հսկողություն։ Պետությունը վարում է պետական, կոոպերատիվ եւ մասնավոր սեկտորների համագործակցելու քաղաքականություն։ Թունիսի տնտեսության ոլորտներն են նավթարդյունաբերությունը, տուրիզմը, ծառայությունների մատուցման ոլորտ՝ 55%, արդյունաբերություն 23% /ֆոսֆատ, երկաթ/, աշխարհում ձիթապտղի արտադրությամբ եւ արտահանմամբ զբաղեցնում է 2-րդ տեղը, զարգացող կրթական համակարգ, բազմաթիվ երկրների հետ, այդ թվում նաեւ ՌԴ առանց մուտքի արտոնագրի ռեժիմ։ Հիմնական գնորդներ՝ Գերմանիա 28%, Ֆրանսիա 22%, Իտալիա 17%, Բելգիա 5%, Լիբիա 4%։ Տնտեսության մեջ թափանցում է ԱՄՆ-ի, Գերմանիայի, Իտալիայի, Շվեդիայի կապիտալը։ Դրամական միավորը թունիսյան դինարն է։ Արտաքին Առեւտուր Արտահանում է ֆոսֆորիտներ, նավթ, սուպերֆոսֆատ, մետաղի հանքաքար, ձիթայուղ, գինի։ Ներմուծում է մեքենաներ եւ տրանսպորտային սարքավորումներ, սննդամթերք, լայն սպառման ապրանքներ։ Առեւտրական հիմնական գործընկերներն են Եվրոպայի տնտեսական համագործակցության երկրները (հատկապես Ֆրանսիան), ԱՄՆ-ը։ Արդյունաբերություն Արդյունաբերության առաջատար ճյուղը լեռնահանքային արդյունաբերությունն է, հատկապես նավթի հանույթը։ Կարեւոր են նաեւ մետալուրգիական, մեքենաշինական, նավթավերամշակման, քիմիական արդյունաբերության ճյուղերը։ Գյուղատնտեսություն Տնտեսության հիմքը գյուղատնտեսությունն է։ Հիմնական ճյուղերն են հացահատիկային կուլտուրաների մշակությունը եւ անասնապահությունը։ Ագրարային բարեփոխումների հետեւանքով առաջացել են մասնավոր եւ պետական կապիտալիստական ֆերմաներ, միջին ու մանր գյուղացիական տնտեսություններ։ Ունեւոր գյուղացիների կոոպերացման փորձեր են կատարվում։ Գյուղացիների զգալի մասը հողազուրկ կամ սակավահող է։ Արտահանության համար կարեւորը ձիթապտղի մշակությունն է։ Անասնապահությունը հյուսիսում եւ հյուսիս-արեւելքում ունի արոտավայրային, իսկ կենտրոնական ու հարավային շրջաններում՝ քոչվոր եւ կիսաքոչվոր բնույթ։ Բուծում են գլխավորապես մանր եւ խոշոր եղջերավոր անասուններ, ինչպես նաեւ ուղտեր, ավանակներ, ձիեր, ջորիներ։ Տրանսպորտ Երկաթուղիների երկարությունը ավելի քան 2, 1 հզ կմ է, խճուղիներինը՝ 19 հզ կմ։ Կառուցվում է Գաֆսա—Գաբես երկաթուղին։ Ծովային տրանսպորտով է կատարվում համարյա ամբողջ արտաքին առեւտուրը։ Գլխավոր նավահանգիստներն են՝ Սեխիրան, Սֆաքսը, Բիզերաան, Թունիսը, Սուսը։ Միջազգային օդանավակայան կա Էլ-Աուինայում (Թունիս քաղաքի մոտ)։ Գրականություն Թունիսում գիր ու գրականություն ստեղծվել է դեռեւս մ.թ.ա. I հազարամյակում՝ փյունիկերեն։ Հռոմեական տիրապետության շրջանում համաշխարհային գրականության մի շարք ականավոր ներկայացուցիչներ (Ապուլեոս, Օգոստոս Երանելի եւ ուրիշներ) եղել են թունիսցի։ Սեփական գրականության ինքնատիպ գծերը երեւացել են X—XI դդ.՝ ներբողագիր բանաստեղծներ Իբն Հանի ալ-Անդալուսիի (931-973) եւ Ալի ատ-Թունիսի (X դ.), գեդոնիստ գրողներ Իբրահիմ ալ-Խուսրիի, Իբրահիմ ար-Դակիկի եւ ուրիշների ստեղծագործություններում։ XII—XIV դդ. արաբական դասական պոեզիայի անկման շրջանում գերակշռել են արձակի ժանրերը։ Միջնադարի մեծագույն գրողն է Իբն Խալդուն (1332-1406)։ XV դ. ստեղծվել է կենցաղային հարուստ գրականություն, XV—XVI դդ. ժողովրդական գրականություն՝ արաբերենի թունիսյան բարբառով։ XVIII դ. աշխուժացել է պալատական ներբողային պոեզիան։ XIX-XX դդ. բանաստեղծների ստեղծագործություններում հնչում են ազգային-ազատագրական պայքարի մոտիվները։ 1920-1930-ական թթ. այն նշանավորվել է բանաստեղծ-նորարար Աբուլ-Քասիմ աշ Շաբբիի (1909-1934), նովելիստ Ալի-ադ-Դուաժիի (1909-1949), հրապարակախոս Թահար Հադդադի (1901-1936) ստեղծագործություններով։ Ազգային վեպի կազմավորումը կապված է Բշիր Խրայեֆի եւ Մհամմեդ Լարուսի ալ-Մութվիի անունների հետ։ 1960-ական թթ. գրականություն մտան մի խումբ առաջադեմ գրողներ, որոնք արձակն ու դրամատիկական գործերը գրում են արաբերեն, իսկ բանաստեղծությունը՝ ֆրանսերեն։ Երիտասարդ արձակագիրներ եւ դրամատուրգներ ստեղծագործությանը բնորոշ են գաղափարական ու ոճական որոնումները։ Ճարտարապետություն եւ Կերպարվեստ Թունիսի տարածքում պահպանվել են քարի դարի, փյունիկյան, հռոմեական ժամանակների արվեստի հուշարձաններ։ Միջին դարերում ձեւավորվել է իսլամական ճարտարապետությունները։ Դղյակների շուրջ առաջացել են քաղաքներ, ընդհանուր կառուցապատման մեջ գերիշխող միջնաբերդով։ Միջնադարյան կերպարվեստին բնորոշ է արհեստական մարմարի քանդակազարդումը, անջնարակ եւ ջնարակված խեցեղենի, գեղարվեստական ապակու, ոսկերչական իրերի, գորգերի, արծաթով եւ ոսկով ընդելուզված զենքերի պատրաստումը։ Մինչեւ 1956-ը Թունիսում շինարարությունը կատարել են հիմնականում ֆրանսիական ճարտարապետները, որոնք ձգտել են զուգորդել տեղական ավանդույթները եւ եվրոպական ռացիոնալիզմի սկզբունքները։ Երկրի անկախությունից հետո աշխատում են թունիսցի ճարտարապետներ։ 1950—1960-ական թթ. բուռն զարգացել է կերպարվեստի ազգային դպրոցը, ուր գոյակցում են ռեալիստական եւ մոդեռնիստական ուղղությունները։ Ժամանակակից Թունիսի դեկորատիվ-կիրառական արվեստի հիմնական ճյուղերն են գորգագործությունը, ասեղնագործությունը, խեցեգործությունը, ոսկերչությունը, մետաղի դրվագումն ու ընդելուզումը։ Երաժշտություն Երաժշտական ֆոլկլորը (արաբական ճյուղը, առկա է նաեւ բերբերականը) լադային հիմքով, մետրոռիթմով, գործիքարանով (դարբուկա, դափ, թառ եւն) ազգակից է արեւմտյան արաբական երկրների երաժշտությանը։ Դասական երաժշտությունը սկզբնավորվել է XV դ։ 1960-ական թթ. գործում է սիմֆոնիկ նվագախումբը, ստեղծվել է Ազգային կոնսերվատորիա։ Խոշոր գործիչներից է արաբական երաժշտական մշակույթի մասնագետ Սալահ ալ-Մահդին։ Թատրոն Իսլամի արգելքով մինչեւ XIX դ. թատերարվեստը չի կազմավորվել։ 1848-ին Մ. ալ Նաղաշը արաբերեն է թարգմանել եւ բեմադրել Մոլիերի «Ագահը»։ Ֆրանսիացիների տիրապետության օրոք գործել են ֆրանսիական թատերախմբեր։ Ազգային առաջին թատերախումբն ստեղծել է դերասան Խ. Զազիրին, 1950-ին։ Թունիսի հանրապետություն հռչակվելուց հետո Թունիս քաղաքում կազմակերպվել է մունիցիպալ թատերախումբ։ Գործում են եւս 2 պրոֆեսիոնալ եւ 60 սիրողական թատերախմբեր։ Ամեն տարի անց են կացվում թատրոնի շաբաթներ։ Աղբյուրներ Հայկական Սովետական Հանրագիտարան Ծանոթագրություններ Հանրապետություններ Միջերկրածովյան միության անդամներ Ֆրանսախոս երկրներ ՄԱԿ-ի անդամ երկրներ Լիբերալ ժողովրդավարություններ Արաբական Լիգայի անդամ երկրներ Ֆրանկոֆոնիայի միջազգային կազմակերպության անդամ երկրներ