source: wikipedia

text: Շախմատ կամ Ճատրակ, երկու խաղացողի համար նախատեսված սեղանի խաղ, որը խաղում են հաջորդաբար բաց եւ մուգ գույնի 64 դաշտ ունեցող (8 x 8 վանդակ) քառակուսի խաղատախտակի վրա։ Աշխարհում ամենատարածված խաղերից մեկն է. միլիոնավոր մարդիկ շախմատ են խաղում տանը, հասարակական վայրերում, շախմատային ակումբներում, համակարգիչներով, առցանց, նամակագրությամբ եւ մրցաշարերում։ Շախմատային պարտիայի (խաղի) սկզբում խաղացողներից յուրաքանչյուրը ունենում է 16 խաղաքար՝ մեկ արքա, մեկ թագուհի, երկու նավակ, երկու ձի, երկու փիղ եւ ութ զինվոր։ Ընդամենը վեց տեսակի խաղաքարերից յուրաքանչյուրը քայլում է յուրովի։ Խաղաքարերը օգտագործվում են հակառակորդի խաղաքարերը հարվածելու եւ վերցնելու համար, խաղի նպատակն է «մատ հայտարարել» հակառակորդի արքային, այն է, «հարվածի տակ վերցնել» հակառակորդի արքային, այնպես, որ հարվածից հնարավոր չլինի խուսափել։ Բացի մատ հայտարարելու դեպքից, խաղը համարվում է շահած, եթե. հակառակորդը ինքնակամ հանձնվել է, հակառակորդը սպառել է ժամանակը, հակառակորդը չի ներկայացել խաղին։ մինչեւ 1993 թվականը՝ եթե պարտիան հետաձգելիս հակառակորդը սխալ է գրանցել իր քայլը կամ գրանցել է կանոնների տեսակետից անթույլատրելի քայլ։ Խաղը համարվում է ոչ-ոքի ավարտված, եթե. խաղատախտակի վրա պատ է (տվյալ խաղացողը չունի ոչ մի քայլ), կողմերից մեկը հայտարարում է հավերժական շախ, դիրքը կրկնվում է երեք անգամ, եթե բոլոր դեպքերում քայլ պետք է կատարի նույն խաղացողը, հիսուն քայլի ընթացքում չի վերցվել ոչ մի ֆիգուր, եւ ոչ մի զինվոր չի կատարել քայլ, կողմերի համաձայնությամբ (որոշ միցաշարերում այս դեպքը չի կիրառվում կամ կիրառվում է քայլերի սահմանափակմամբ, օրինակ՝ առաջին 30 քայլի ընթացքում համաձայնություն չի թույլատրվում)։ Տարբերում են խաղի 3 փուլ ՝սկզբնախաղ (երբեմն բացում), միջնախաղ եւ վերջնախաղ (երբեմն էնդշփիլ, , թարգմանաբար՝ խաղի ավարտ)։ Շախմատի աշխարհի չեմպիոնի տիտղոսին առաջինն արժանացել է Վիլհելմ Ստեյնիցը 1886 թվականին։ Ներկայիս Աշխարհի չեմպիոնն է Մագնուս Կառլսենը։ Շախմատի աշխարհի առաջնությունից բացի անց են կացվում նաեւ Կանանց շախմատի աշխարհի առաջնություն, Պատանիների շախմատի աշխարհ առաջնություն, Մեծահասակների շախմատի աշխարհի առաջնություն, Նամակագրությամբ շախմատի աշխարհի առաջնություն, Շախմատի կայծակնային խաղի առաջնություն եւ Համակարգչային շախմատի աշխարհի առաջնություն։ Շախմատային օլիմպիադան տարբեր երկրների թիմերի միջեւ մրցություն է, մեկ այլ թիմային մրցություն է Շախմատի աշխարհի թիմային առաջնությունը։ Առցանց շախմատը սիրողական եւ պրոֆեսիոնալ մրցությունները հասանելի դարձրեց խաղացողների լայն շերտերին։ Շախմատը Միջազգային Օլիմպիական Կոմիտեի կողմից պաշտոնապես ճանաչված մարզատեսակ է, միջազգային շախմատային մրցությունները, անցկացվում են Շախմատի միջազգային ֆեդերացիայի կողմից։ Բացի դասական շախմատից, գոյություն ունեն շախմատի բազմաթիվ տարբերակներ, որոնք ունեն այլ կանոններ, խաղաքարեր եւ խաղատախտակներ։ 20-րդ դարի երկրորդ կեսից համակարգիչները ծրագրավորվում էին շախմատ խաղալու համար։ Գործընթացի շարունակական հաջողության շնորհիվ այժմ անգամ անհատական համակարգիչները, պլանշետները եւ սմարթֆոնները կարող են խաղալ շախմատ շատ բարձր մակարդակով։ Վերջին երկու տասնամյակում համակարգչային վերլուծությունը զգալի ավանդ է ունեցել շախմատային տեսության զարգացման գործում, հատկապես վերջնախաղի տեսության ոլորտում։ ԱյԲիԷմ ընկերության Դիփ Բլու գերհամակարգիչը առաջին մեքենան էր, որը հաղթեց գործող Շախմատի աշխարհի չեմպիոն Գարրի Կասպարովին 1997 թվականին։ Պատմություն Ճատրակը ծագել է Հնդկաստանում երկու հազար տարուց ավելի առաջ։ Այն ժամանակ խաղը կոչվում էր չատուրանգա։ Իր խաղաքարերի զանազանությամբ եւ դասավորությամբ նա ձգտում էր պատկերել այն ժամանակվա հնդկական զորքի կազմն ու շարքը։ Ճատրակը, որ պարունակում էր շատ տեսակներ, Հնդկաստանից տարածվեց ամբողջ արեւելյան եւ կենտրոնական Ասիայով, իսկ 5-րդ դարի վերջում կամ 6-րդ դարի սկզբում մուտք գործեց Պարսկաստան։ Այնտեղ մեծ ժողովրդականություն էր վայելում այդ խաղը, որտեղ «բանականությունը հաղթանակ է տանում», ինչպես ասվում էր հնագույն ձեռագրերից մեկում։ 7-րդ դարում Իրանական միապետության նվաճողներ արաբները ծանոթացան ճատրակին։ Արաբները զարգացրին եւ փոքր-ինչ կատարելագործեցին խաղը։ Շախմատը իր առավելագույն զարգացմանը արաբների մոտ հասավ 9-10-րդ դարերում։ Ձեռագրերը վկայում են, որ արաբները հետաքրքրվում էին ոչ միայն գործնական խաղով, այլեւ շախմատային կոմպոզիցիայով եւ վերլուծությամբ։ Խաղի հիմնական կանոնները ստեղծվել են Վերածննդի դարաշրջանում, թեպետեւ նրանց լիակատար միատեսակությունը սահմանվել է միայն 19-րդ դարում։ Խաղաքարերի միավորները Արքա 0, թագուհի 9, նավակ 5, փիղ 3, ձի 3, զինվոր 1։ Շախմատի գյուտի պատմություն Ավանդությունը մեզ հասցրել է այդ մասին հետեւյալը. Հնդկաստանի թագավորներից մեկը իրեն շրջապատել էր շողոքորթ պալատականներով։ Նրանց կեղծ գովասանքից թագավորի գլուխը պտույտ էր եկել եւ դարձել էր շատ ինքնավստահ։ Ինքնահավան թագավորը չէր լսում ոչ միայն ժողովրդի ձայնը, այլեւ հաշվի չէր նստում փիլիսոփաների ու գիտնականների հետ։ Սիսսուն, որը նույնպես վշտացած էր թագավորի անձնական քմահաճույքներից ու ինքնահավանությունից, որոշում է ապացուցել թագավորին, որ նա ինքնըստինքյան ոչինչ է, որ նա չի կարող շահել որեւէ պայքար առանց իր հպատակների, առանց նրանց պաշտպանության։ Սիսսու փիլիսոփան երկար մտածում է ու վերջապես հնարում է շախմատը։ Այդ խաղը շատ դուր է գալիս թագավորին։ Նա անմիջապես պալատ է կանչում փիլիսոփային եւ հարցնում, թե ինչ նվեր է ուզում այդ հիանալի խաղի համար։ Իմաստուն հնդիկը ասում է՝ «Շախմատի տախտակի առաջին վանդակում դրեք մի հատիկ ցորեն, երկրորդում՝ դրա կրկնապատիկը եւ այդպես մինչեւ վաթսունչորսերորդ վանդակը»։ Թագավորն առանց երկար մտածելու կանչում է մառանապետին եւ կարգադրում՝ փիլիսոփայի հասանելիք ցորենը տալ։ Պահեստապետն ու իր օգնականները սկսում են հաշվել. պարզվում է, որ դա աներեւակայելի չափերի հասնող ցորենի մի քանակ է, եւ թագավորն ի վիճակի չէ վճարելու։ Անվանում Հայերենում պարսկերենից փոխառյալ բառով կոչվել է ճատրակ, որն այժմ օգտագործվում է արեւմտահայերենում եւ պարսկահայերի կողմից։ Շախմատ անունն առաջացել է պարսկերեն շահ - արքա, թագավոր եւ մատ - մահացավ բառերից։ Սկզբնապես Հնդկաստանում խաղը կոչվում էր չատուրանգա (չատուր - չորս եւ անգա - մաս կամ անդամ բառերից) եւ նշանակում՝ քառանդամ, չորքմասնյա, Պարսկաստանում այն վերանվանվեց շատրանգ, արաբներն անվանեցին շատրանջ։ Կանոններ Շախմատի միջազգային ֆեդերացիան պահպանում է շախմատի պաշտոնական կանոնները։ Բոլոր պաշտոնական շախմատային մրցաշարերի տեղեկությունների հետ մեկտեղ, կանոնները նկարագրված են ՖԻԴԵ-ի ձեռնարկում՝ Շախմատի օրենքների բաժնում։ Խաղատախտակ Շախմատի խաղադաշտը կազմված է իրար հաջորդող սեւ ու սպիտակ (կամ ցանկացած երկու տարբեր գույներ) վանդակներից որոնք կազմում են ութ տողանի քառակուսի։ Խաղացողի ձախակողմյան վանդակը մուգ գույնի է։ Այս դիրքով դրված խաղատախտակի ձախից աջ տողերը անվանում են հորիզոնականներ եւ համարակալում լատինական տառերով, իսկ հակառակորդների միջեւ ձգվող տողերը՝ ուղղաձիգներ եւ համարակալում թվերով։ Սկզբնական դիրքում թագուհին գտնվում է իր գույնի դաշտում։ Խաղաքարեր Յուրաքանչյուր խաղացող ունի 16 խաղաքար. մեկ արքա, մեկ թագուհի, երկու նավակ, երկու ձի, երկու փիղ եւ ութ զինվոր։ Խաղի սկզբում խաղաքարերը դասավորում են խաղատախտակի հակադիր կողմերում՝ իրար դիմաց։ Խաղաքարերը կարող են նահանջել, գրոհել եւ պաշտպանել միմյանց։ Հակառակորդի կողմից խփված խաղաքարը դուրս է մնում խաղից։ Խաղաքարերից ամենահզորները նավակը եւ թագուհին են։ Ձին միակ խաղաքարն է, որն իզորու է թռչել մյուս խաղաքարերի վրայով։ Հասնելով խաղատախտակի հակառակ կողմի վերջնագծին, զինվորը կարող է փոխակերպվել ցանկացած ֆիգուրի (բացառությամբ արքայի)։ Կարգավիճակ Շախմատը Միջազգային օլիմպիական կոմիտեի (ՄՕԿ) կողմից պաշտոնապես ճանաչվել է որպես մարզաձեւ, իսկ 1999 թ.–ի հունիսին Շախմատի միջազգային ֆեդերացիան (ՖԻԴԵ) ճանաչվել է որպես Միջազգային մարզական ֆեդերացիա։ Տես նաեւ Շախմատը Հայաստանում ՖԻԴԵ Շախմատի միջազգային օր Ծանոթագրություններ Արտաքին հղումներ Շախմատային կայք Հայաստանի շախմատի ֆեդերացիա Հայաստանի շախմատի ակադեմիա Շախմատի միջազգային ֆեդերացիայի (FIDE) պաշտոնական կայք


text: Պահպանողական կուսակցություն, Հայաստանում գրանցված կուսակցություն։ Կանոնադրություն Պահպանողական կուսակցությունը հիմնադրվել է 1991 թ. ապրիլի 14-ին, Երեւանում։ Կանոնադրությունը գրանցվել է 1991 թ. հունիսի 10-ին՝ 3-րդ համարի ներքո։ Վերագրանցվել է 1998 թ. դեկտեմբերի 28-ին, 2001 թ., հունվարի 3-ին։ Ներկա կանոնադրությունն ընդունվել է Պահպանողական կուսակցության 12-րդ արտահերթ համագումարում 08.01.2023 թ.։ Կուսակցության նախագահն է Կարեն Հեքիմյանը։ Աշխարհաքաղաքական մոտեցումներ Կուսակցությունը համոզված է, որ Հայաստանի պետությունը չունի որեւէ թշնամի, միեւնույն ժամանակ պնդում է, որ դաշնակիցներ ընտրելու, դրանք փոփոխելու հարցում պետք է առաջնորդվել բացառապես պետական շահով։ Տնտեսական քաղաքականություն Կուսակցությունը Հայաստանի տնտեսության առաջնահերթություններ է համարում բարձր տեխնոլոգիաները, գիտակրթական ինդուստրիան, էներգետիկան, ջրային պաշարների շահագործումը, ներքին եւ արտաքին կապուղիները, օգտակար հանածոների արդյունահանումն ու տեղում ցիկլային արդյունաբերության կազմակերպումը, գյուղատնտեսական, թեթեւ եւ սննդի արդյունաբերական ենթակառուցվածքները, բանկային համակարգերը, զբոսաշրջությունը, առեւտուրը։ Կուսակցությունը բացի պետական ռազմավարական մենաշնորհներից չի ընդունում այլ մենաշնորհներ։ Կուսակցությունը մրցակցային դաշտի ապահովումը եւ պահպանումը համարում է Հայաստանի կենսունակության եւ առաջընթացի պարտադիր պայման։ Կուսակցության խորհրդանիշներ Դրոշ Ա. Քառակուսի 1x1 համամասնությամբ։ Բ. Քառակուսու գույնն է ծիրանին։ Գ. Քառակուսին հորիզոնական եւ ուղղահայաց գծերով իր վրա ունի 0,16x0,16 լայնքով խաչ։ Դ. Խաչի գույնն է կապույտը։ Զինանշան Ա. 45 աստիճանով թեքված քառակուսի 1x1 համամասնությամբ։ Բ. Քառակուսու գույնն է ծիրանին։ Գ. 45 աստիճանով թեքված քառակուսին հորիզոնական եւ ուղղահայաց գծերով իր վրա ունի 0,16x0,16 լայնքով խաչ։ Դ. Խաչի գույնն է կապույտը։ Քառակուսին խորհրդանշում է Արեւը, ծիրանին՝ բարիքը, խաչը՝ քրիստոնեությունը, կապույտը՝ ազնվությունը։ Պատվիրան դրույթներ 1. Մարդը կարող է անսահմանորեն զարգանալ, բայց անփոփոխ է նրա էությունը։ 2. Պետք է պահպանել միայն այն, ինչը առաջադիմական է, արժեքավոր, օգտագործելի, բարի, հարազատ եւ միայն այն ավանդույթները, որոնք ներդաշնակ են մարդկային էությանը. հասարակական ցանկացած փոփոխություն պետք է ներդրվի աստիճանաբար, ընտրողաբար, մտածված։ 3. Բարոյականության եւ սեփականության իրավունքները տրված են ի վերուստ եւ սրբազան են։ 4. Պահպանողական քաղաքական գործչի գործունեությունը գնահատվում է միայն հետեւանքներով, ոչ երբեք ժամանակավոր հաջողություններով ու էժան պոպուլիզմով։ 5. Դեպի ուտոպիական տեսլականներ մղումը միշտ ավարտվում է համակործանմամբ, ուստի պետք է ձգտել ընդունելի հասարակական կարգի, արդարադատության եւ ազատությունների՝ պահպանելով եւ բարելավելով այդ կարգն աստիճանական բարեփոխումներով։ 6. Սոցիալական ինստիտուտների ու կացութաձեւերի բազմազանությունը ձեւավորվել է հազարամյակների ընթացքում եւ հիմնականում օրինաչափորեն. եւ արգելվում է հեղափոխական ճանապարհով ամեն ինչ տակնուվրա անել։ 7. Կա կանխավարկած՝ հօգուտ փորձարկված կառավարման համակարգի, ուստի եղած չարը հեղափոխական՝ չար ճանապարհով հեռացնելը բերում է ավելի մեծ չարիքի. հեղափոխությունից առավել մեծ չարիք միայն հակահեղափոխությունն է. ուստի միակ ճանապարհն աստիճանական, բնականոն բարեփոխումն է։ 8. Ինստիտուտներից բարձրագույնը Պետությունն է. միայն Պետությունն է գիտակցում, թե որն է հասարակական բարիքը, եւ միայն Պետությունն է ունակ իրականացնելու այն։ 9. Կատարյալ, քարացած մարդկային հասարակություն հնարավոր չէ կառուցել, քանի որ մարդն ինքը կատարյալ եւ քարացած չէ, բայց պետք է ձգտել հնարավորինս շատ շատերի համար առավել ընդունելի համակեցության ձեւերի եւ փորձել անընդհատ բարելավել այն. այս նույն օրենքին է ենթարկվում ազգերի համակեցության պարագան։ 10. Մարդկային բազմաբղետության արդյունքը եւ զարգացման շարժիչը մասնավոր սեփականությունն է, առանց որի չի կարող լինել ազատություն, իսկ հասարակությունը կդատապարտվի նեխման եւ մահվան. սա գիտակցող ազգերը, որպես սեփականության վերաբերելով իրենց Հայրենիքներին, պահպանում ու զարգացնում են իրենց հասարակությունները։ 11. Միայն իրավական ու սոցիալական պետությունը կարող է լինել ամուր եւ կայուն, ապահովել համընդհանուր բարօրություն, արդարադատություն, հասարակական կարգ ու կայունություն։ 12. Միայն ազատ անհատը կարող է արժեւորել Հայրենիքը, Ընտանիքը, Օրենքները, Հավատքը, Կարգուկանոնը, Բարոյականությունը, Մայրենի լեզուն, Մշակույթը, եւ դրանցով ապահովել ու պահպանել իր Ազատությունը։ Արտաքին հղումներ Պաշտոնական կայք Ի հիշատակ բռնադատվածների Հայաստանի կուսակցություններ


text: «C++-ի հիմունքներ», հայերեն C++ ծրագրավորման լեզու ուսուցանող էլեկտրոնային գիրք։ Նախատեսված է այն մարդկանց համար, ովքեր ցանկանում են սովորել ծրագրավորել C++ միջավայրում ու անպայման չէ, որ իմանան ծրագրավորման որեւէ այլ լեզու։ Գրքում ներկայացված են լեզվի հիմնական գաղափարները, տերմինների անգլերեն ներկայացումները, ինչպես նաեւ օրինակների փորձարկման համար անհրաժեշտ ծրագրերի օգտագործման եղանակները։ Գրքի հեղինակներն են Ռուբեն Վարդանյանը, Սուրեն Կարապետյանը եւ Գեւորգ Հարությունյանը։ C++


text: Հունվարի 2, տարվա 2-րդ օրն է։ Տարվա ավարտին մնում է 363 (նահանջ տարիներին՝ 364) օր։ Դեպքեր 1757 - Միավորված Թագավորությունը գրավում է Հնդկաստանի Կալկաթա քաղաքը։ 1777 - Անկախության պատերազմ Հյուսիսային Ամերիկայում։ Ամերիկյան զորքերը Ջորջ Վաշինգտոնի գլխավորությամբ Թրենթոնի մոտ հետ վանեցին բրիտանացիների հարձակումը։ 1788 – Ջորջիան դարձավ ԱՄՆ-ի 4-րդ նահանգը։ 1843 – առաջին անգամ բեմադրվեց գերմանացի երգահան Ռիխարդ Վագների «Թռչող հոլանդացին» օպերան։ 1942 - Երկրորդ Համաշխարհային պատերազմ։ Ճապոնական զորքերը գրավեցին Մանիլան։ 1945 - Հակահիտլերյան խմբավորումը ռմբակոծեց Նյուրնբերգ քաղաքը (Գերմանիա)։ 1959 – ԽՍՀՄ-ը տիեզերք ուղարկեց լուսնի հետազոտման առաջին միջտիեզերական ավտոմատ կայանքը՝ «Լունա-1»։ 1967 - Նախկին կինոդերասան եւ ապագա ԱՄՆ նախագահ Ռոնալդ Ռեյգան երդվեց որպես Կալիֆոռնիայի նահանգապետ։ 1998 - Նոր Ռուբլի դրամական արժույթը ընդունվեց Ռուսաստանում։ Ծնունդներ 1873 - Թերեզ Լիզյոացի, միանձնուհի, Կաթոլիկ Սուրբ, չորս կանանցից մեկը պատմության մեջ, ով արժանացել է Եկեղեցու դոկտորի կոչմանը։ 1920 - Այզեկ Ազիմով, ամերիկացի գրող (վ. 1992): 1952 - Շահեն Մեղրյան, Արցախի ազատամարտի մասնակից 1967 - Տիա Կառերե, ամերիկացի դերասանուհի։ 1968 - Քյուբա Գուդինգ Կրտսեր, ամերիկացի դերասան, պրոդյուսեր։ 1976 - Պաս Վեգա, իսպանացի դերասանուհի։ 1988 - Ջոնի Էվանս, իռլանդացի ֆուտբոլիստ, պաշտպան։ 1993 - Բրայսոն Թիլեր, ամերիկացի երգիչ, երգերի հեղինակ, ռեփեր։ Մահեր 1557 - Պոնտորմո, իտալացի նկարիչ (ծ. 1494): 1826 – Հովակիմ Լազարյան, հայ գրող, հայ ազգային- ազատագրական շարժման գործիչ (ծ. 1743 թ.)։ 1901 - Մատթեոս Մամուրյան, հայ մանկավարժ, գրող եւ հրապարակախոս (ծ. 1830): 1976 – Վերներ Հայզենբերգ, գերմանացի ֆիզիկոս, քվանտային մեխանիկայի հիմնադիրներից (ծ. 1901)։ 2008 - Սոս Սոսյան, հայ դերասան, ՎԽՍՀ ժողովրդական արտիստ։ Պետական տոներ - Սուրբ Բերտոլդի օր։


text: 1901 թվական, ոչ նահանջ տարի, ըստ Գրիգորյան օրացույցի սկսում է երեքշաբթի։ Սա մեր թվարկության 1901 թվականն է, 1-ին տարին XX դարի։ Դեպքեր Գործարկվում է Ալեքսանդրապոլ - Երեւան երկաթուղին Ծնունդներ Հունվարի 1 - Մանվել Մարության, հայ դերասան, ռեժիսոր, դրամատուրգ Հունվարի 13 - Հովհաննես Մարգարյան, ճարտարապետ Հունվարի 19 - Լեւոն Եվանգուլյանց, հայ խորհրդային ինժեներ, մեխանիկ Հունվար 30 - Աղասի Խանջյան, Հկ (բ) կ Կենտկոմի առաջին քարտուղար (վ. 1936) Փետրվարի 2 - Անդրեյ Մոսկվին, խորհրդային կինոօպերատոր, Ռուսաստանի Խորհրդային Ֆեդերատիվ Սոցիալիստական Հանրապետության արվեստի վաստակավոր գործիչ (1935), խորհրդային օպերատորական դպրոցի խոշորագույն վարպետներից Ապրիլի 15 - Ջո Դեւիս, նշանավոր Անգլիացի պրոֆեսիոնալ սնուկերիստ եւ անգլիական բիլիարդիստ Ապրիլի 30 - Սայմոն Կուզնեց, ամերիկյան տնտեսագետ, տնտեսագիտության գծով Նոբելյան մրցանակակիր (վ. 1985) Հունիսի 6 - Հայկ Թումանյան, խորհրդային բանակի քաղաշխատող, գեներալ-լեյտենանտ Հունիսի 28 - Ալեք Մանուկյան, հայ հասարակական գործիչ, մեծահարուստ բարերար, ճարտարագետ, արդյունաբերող, Հայաստանի ազգային հերոս (վ. 1996) Հոկտեմբեր 2 - Թաթուլ Ալթունյան, հայ կոմպոզիտոր, դասատու (վ. 1973) Հոկտեմբերի 7 - Սուվաննա Ֆումա, Լաոսի քաղաքական գործիչ, արքայազն Հոկտեմբերի 11 - Դմիտրի Շիկանյան, բալետի հայ խորհրդային արտիստ, դիրիժոր Նոյեմբերի 9 - Արտաշես Մեժլումյան, ՀՍՍՀ վաստակավոր անասնաբույծ, կոլտնտեսային շարժման գործիչ Նոյեմբերի 27 - Կարանդաշ (ծաղրածու), կրկեսի արտիստ, ծաղրածու Դեկտեմբերի 5 - Ուոլթ Դիսնեյ, ամերիկացի ֆիլմարտադրող, ռեժիսոր, կինոսցենարիստ, հնչյունավորող, մուլտիպլիկատոր, ձեռնարկատեր, մշակութային բրենդ եւ բարերար Արմենակ Միսիրյան, հայ նկարիչ Մահեր Գասպար Մալլարյան, գրականագետ, թարգմանիչ, բանաստեղծ, մանկավարժ Փետրվարի 13 - Գարեգին Զաբհանալյան, գրականության պատմաբան, մատենագետ, թարգմանիչ Ստեփան Ասլանյան, հայ բանասեր, հասարակական-կրթական գործիչ։ Հունվար 2 - Մաթեոս Մամուրյան, մանկավարժ, գրող եւ հրապարակախոս (ծ.1830) Հունվար 27 - Ջուզեպպե Վերդի, իտալիացի կոմպոզիտոր (ծ.1813) Փետրվար 23 - Ստեփան Ոսկանյան, արեւմտահայ հրապարակախոս (ծ. 1825) Նոյեմբեր 9 - Ղեւոնդ Ալիշան, հայ բանաստեղծ, հայագետ, բանասեր, պատմաբան, աշխարհագրագետ, թարգմանիչ (ծ. 1820) 1901 Տարեթվեր


text: Դեպքեր Սերբիան դարձավ ինքնավար իշխանուրյուն Օսմանյան կայսրության կազմում։ Ֆրանսիայում հաստատվեց սահմանադրական միապետություն։ Ծնունդներ Փետրվարի 16 - Լարս Հերտերվիգ, նորվեգացի նկարիչ, բնապատկերների վարպետ Մարտի 21 - Ֆրիդրիխ ֆոն Բեկ Ռժիկովսկի, ավստրո-հունգարական պետական գործիչ եւ զորահրամանատար, Ավստրո-Հունգարիայի զինված ուժերի գլխավոր շտաբի պետ (1881-1906 թթ.), կոմս Հուլիսի 27 - Ադել Հյուգո, Վիկտոր Հյուգոյի եւ Ադելի դուստրը Սեպտեմբերի 8 - Ֆրեդերիկ Միստրալ, պրովանսացի բանաստեղծ, գրականության գծով Նոբելյան մրցանակի դափնեկիր (1904) Աղամալ Մելիք-Աղամալյան, հայ թառահար Հոկտեմբեր 17 - Մաթեոս Մամուրյան, մանկավարժ, գրող եւ հրապարակախոս (վ.1901) Նոյեմբեր 8 - Ռափայել Պատկանյան, հայ գրող, մտավորական (վ.1892) Մահեր Եփրեմ Ա Ձորագեղցի, Ամենայն Հայոց կաթողիկոս 1809-ից։ Հաջորդել է Դանիել Ա Սուրմառեցուն 1830 Տարեթվեր


text: Հոկտեմբերի 13, տարվա 286-րդ (287-րդ նահանջ տարիներում) օրն է։ Տարվա ավարտին մնում է 79 օր։ Դեպքեր 1668 - Ամստերդամում, Ոսկան Երեւանցին ավարտել է Աստվածաշնչի առաջին հայերեն տպագրությունը։ 1921 - Կնքվել է Կարսի պայմանագիրը մի կողմից Թուրքիայի, մյուս կողմից՝ Հայաստանի Խորհրդային Սոցիալիստական Հանրապետության, Ադրբեջանի Խորհրդային Սոցիալիստական Հանրապետության եւ Վրաստանի Խորհրդային Սոցիալիստական Հանրապետության՝ բոլշեւիկյան Ռուսաստանի մասնակցությամբ։ 1972 - Տեղի է ունեցել FH-227 ինքնաթիռի վթարը Անդերում, որը հայտնի է նաեւ ինչպես «Հրաշք Անդերում»։ Ծնունդներ 1863 - Առաքել Սարուխան, հայ պատմաբան, բանասեր, գրող, հասարակական գործիչ 1908 - Բորիս Սմիռնով, ռուս խորհրդային դերասան 1920 - Լորեյն Դեյ, ամերիկացի դերասանուհի (վ. 2007) 1925 - Մարգարետ Թետչեր - Մեծ Բրիտանիայի վարչապետ (վ. 2013)։ 1937 - Լորիս Ճգնավորյան՝ իրանահայ դիրիժոր եւ կոմպոզիտոր։ 1946 - Լեւոն Անանյան, հայ լրագրող, հրապարակախոս, թարգմանիչ Հայաստանի Գրողների Միության նախագահ (մ. 2013) 1959 - Մարի Օսմոնդ, ամերիկացի երգչուհի, դերասանուհի Մահեր 1852 - Ջոն Ստեֆենս, ամերիկացի իրավաբան, ճանապարհորդ, հնագետ (ծն. 1805)։ 1862 - Գաբրիել Երանյան, հայ երաժշտագետ, կոմպոզիտոր (ծն. 1827) 1869 - Շառլ Օգյուստեն դը Սենտ-Բյով, ֆրանսիացի քննադատ եւ բանաստեղծ (ծն. 1804)։ 1948 - Սեմուել Հինդս, ամերիկացի դերասան (ծն. 1875)։ 1966 - Էդուարդ Բոյաջյան, գրող (ծն. 1915) 1972 - Գրիգոր Սիսվան (Գրիգոր Հովհաննեսի Բեքմեզյան) - հայ արձակագիր, ( (ծն. 1918))։ 1998 - Ալգիմանտաս Ստոշկուս,լիտվացի նկարիչ, մոնումենտալ արվեստի, վիտրաժի վարպետ, մանկավարժ Տոներ Հայաստան` Գյուղատնտեսության աշխատողի օր


text: Հոկտեմբերի 17, տարվա 290-րդ (նահանջ տարիներին՝ 291-րդ) օրն է։ Տարվա ավարտին մնում է 75 օր։ Դեպքեր 1855 - անգլիացի Հենրի Բեսեմերն արտոնագրում է պողպատի արտադրության իր եղանակը։ 1902 - Դեթրոյթում թողարկվեց Cadillac մակնիշի առաջին ավտոմեքենան 1933 - Նացիստական Գերմանիայից հեռացած Ալբերտ Այնշտայնը ժամանում է Միացյալ Նահանգներ 1941 - Գերմանական զորքերը կոտորում են Հունաստանի Կերդիլի գյուղի տղամարդ բնակիչներին։ Ծնունդներ 1760 - Կլոդ Անրի Սեն-Սիմոն Henri de Saint-Simon ֆրանսիացի տնտեսագետ եւ փիլիսոփա (մ. 1825) 1820 - Իվան Լազարեւ, ռուսական բանակի հայազգի զինվորական (մ. 1879) 1830 - Մատթեոս Մամուրյան, մանկավարժ, գրող եւ հրապարակախոս (մ. 1901) 1900 - Ջին Արթուր Jean Arthur ամերիկացի դերասանուհի եւ երգչուհի (մ. 1991) 1903 - Անդրեյ Գրեչկո, խորհրդային ռազմական գործիչ 1915 - Արթուր Միլլեր Arthur Miller ամերիկացի թատերագիր (մ. 2005) 1920 - Մոնտգոմերի Կլիֆտ Montgomery Clift ամերիկացի կինոյի եւ թատրոնի դերասան եւ թատերագիր (մ. 1966) 1937 - Կառլոս Աբովյան, հայ նկարիչ 1972՝ Էմինեմ (Մարշալ Բրյուս Մեսերս III), երաժշտական պրոդյուսեր, կոմպոզիտոր եւ դերասան Տարկան Tarkan (Թարքան Թովեթօղլու Tarkan Tevetoğlu) Գերմանիայում ծնված թուրք երգիչ 1975 - Դեսպինա Օլիմպիու Δέσποινα Ολυμπίου կիպրացի երգչուհի 1977 - Անդրե Վիլլաշ-Բոաշ André Villas-Boas (AVB) պորտուգալացի ֆուտբոլային մարզիչ 1980 - Եկատերինա Գամովա Екатерина Александровна Гамова ռուս վոլեյբոլիստ 1983 - Վահե Թադեւոսյան, հայ ֆուտբոլիստ Մահեր 1506 - Հովհաննես Է Աջակիր, Ամենայն Հայոց կաթողիկոս 1474-ից 1836՝ ռուս նկարիչ Օրեստ Կիպրենսկի (ծն. 1782) 1849՝ լեհ կոմպոզիտոր Ֆրիդերիկ Շոպեն (ծն. 1810) 1887՝ գերմանացի ֆիզիկոս Գուստավ Ռոբերտ Կիրխհոֆ (ծն. 1824) 1938՝ գերմանացի տնտեսագետ Կարլ Կաուցկի (ծն. 1854) 1957՝ հայ բանաստեղծ Ավետիք Իսահակյան (ծն. 1875) հայ խորհրդային դիրիժոր Միքայել Թավրիզյան (ծն. 1907) 1958 - Գեւորգ Պարիս (Գեւորգյան), բառարանագիր (ծն. 1901) 1974 - Վարսենիկ Աղասյան, հայ բանաստեղծուհի, դրամատուրգ, մանկագիր եւ թարգմանիչ (ծն. 1898) 1998 - Միքայել Հայրապետյան, հայ վիրաբույժ-ուռուցքաբան (ծն. 1926) 2020֊ Վանիկ Մկրտչյան, հայ դերասան Տոներ Աղքատության վերացման պայքարի համաշխարհային օր


text: Դեպքեր Նոյեմբերի 17-19-ը տեղի է ունեցել ՀԳՄ 5-րդ համագումարը։ Ապրիլի 24-ին Երեւանում հիմնադրվել է Ազգային միացյալ կուսակցությունը։ Հուլիսի 11- 30-ը ֆուտբոլի աշխարհի առաջնություն Ծնունդներ Փետրվարի 16 - Նարինե Դելլալյան, հայ ջութակահար Հունիսի 1 - Աբել Բալբո, արգենտինացի ֆուտբոլիստ, հարձակվող Հունիսի 13 - Գրիգորի Պերելման, ռուս մաթեմատիկոս Մահեր Հունվարի 9 - Հարո Ստեփանյան, հայ կոմպոզիտոր։ Հունվարի 20 - Վահան Արամունի, հայ բանաստեղծ, արձակագիր, լրագրող (ծ. 1914): Մարտի 5 - Աննա Անդրեեւնա Ախմատովա, ռուս բանաստեղծուհի (ծնվել է 1889): Մայիսի 17 - Վահրամ Ալազան, հայ բանաստեղծ, արձակագիր, գրական-հասարակական գործիչ (ծ. 1903): Մայիսի 30 - Վյայնյո Աալտոնեն, ֆինն քանդակագործ, Ֆինլանդիայի ակադեմիայի անդամ, ԽՍՀՄ գեղարվեստի ակադեմիայի պատվավոր անդամ։ (ծնվ. 1894): Հոկտեմբեր 13 - էդուարդ Բոյաջյան, գրող (ծ.1915): Դեկտեմբերի 15 - Ուոլթ Դիսնեյ, ամերիկացի ֆիլմարտադրող, ռեժիսոր, կինոսցենարիստ, հնչյունավորող, մուլտիպլիկատոր, ձեռնարկատեր, մշակութային բրենդ եւ բարերար։ Դեկտեմբերի 29 - Սալոմե Արեշյան, հայ գրականագետ, բանասիրական գիտությությունների դոկտոր, ՀԽՍՀ գիտության վաստակավոր գործիչ (ծ. 1913): Համաստեղ - արեւմտահայ արջակագիր, բանաստեղծ (ծ. 1895): Հարություն Մարջանյան, հայ խորհրդային ինժեներ-հիդրոտեխնիկ։ Նշան Մարտիրոսյան, սփյուռքահայ արեւելագետ։ 1966 Տարեթվեր


text: Դեպքեր Ապրիլ 24 - Օսմանյան Կայսրությունում ձերբակալվեցին 600 հայ մտավորականներ։ Այս օրը նշվում է, որպես Հայոց Ցեղասպանության զոհերի հիշատակի օր։ ապրիլ-մայիս - Վանի ինքնապաշտպանությունը (վ. 1916 թ.) Ծնունդներ Հունիսի 18 - Լեւոն Գրիգորյան (թավջութակահար), թավջութակահար, ՀԽՍՀ վաստակավոր արտիստ (1961) Դեկտեմբերի 3 - Սերո Խանզադյան, հայ գրող, արձակագիր Հրանտ Հակոբյան, հայ նկարիչ։ Հունվարի 9 - Սուրեն Այվազյան - հայ արձակագիր (մահ. 1981)։ Մարտի 24 - Վազգեն Ամիրբեկյան, հայ արձակագիր, լրագրող (մահ. 1984)։ Ապրիլի 14 - Նինա Հովսեփյան, հայ դերասանուհի Ապրիլի 17 - Ռեգինա Ղազարյան, հայ նկարիչ Ապրիլի 27 - Հովհաննես Շիրազ, գրող (մահ. 1984)։ Հունիսի 20 - Գուրգեն Բորյան, հայ գրող (մահ. 1971)։ Դեկտեմբերի 16 - Գեորգի Սվիրիդով, խորհրդային կոմպոզիտոր եւ երաժշտական-հասարակական գործիչ Դեկտեմբերի 22 - Մարո Մարգարյան, հայ բանաստեղծուհի, թարգմանչուհի Դեկտեմբերի 28 - Սարգիս Աբրահամյան, հայ արձակագիր, մանկավարժ, մշակութային գործիչ (մահ. 1969)։ Մահեր Դեկտեմբերի 2 - Կարապետ Տեր-Մկրտչյան, հայ պատմաբան, բանասեր, եկեղեցական գործի Արմեն Տորյան, հայ բանաստեղծ, ուսուցիչ, խմբագիր, գրել է ֆրանսերեն եւ հայերեն, Մեծ Եղեռնի զոհ։ Ապրիլի 21 - Ադել Հյուգո, Վիկտոր Հյուգոյի եւ Ադելի դուստրը Նոյեմբերի 28 - Սեդրակ Մանդինյան, հայ մանկավարժ, դերասան, հասարակական, զրական-թատերական գործիչ Երուխան - (ծ. 1870) Ենովք Շահեն - հայ դերասան (ծ. 1881) Ռուբեն Զարդարյան - (ծ. 1874) Գրիգոր Զոհրապ - (ծ. 1861) Հովհաննես Սերինգուլյան - (ծ. 1871) Սիամանթո - (ծ. 1878) Ռուբեն Սեւակ - (ծ. 1885) Դանիել Վարուժան- (ծ. 1884) 1915 Տարեթվեր


text: Ապրիլի 24, տարվա 114-րդ (նահանջ տարիներին՝ 115-րդ) օրն է։ Տարվա ավարտին մնում է 251 օր։ Հայոց Ցեղասպանության զոհերի հիշատակի օր։ Դեպքեր 775 - Արձնիի ճակատամարտ 1915 - Կոստանդնուպոլսում ձերբակալվեցին հարյուրավոր մտավորականներ, քաղաքական գործիչներ եւ գործարարներ, ինչով խորհրդանշվեց 1915-1923 թվականների Հայոց Ցեղասպանությունը 1953 - Ուինսթոն Չերչիլն ասպետի կոչում է ստանում Եղիսաբեթ II թագուհուց 1965 - Երեւանում առաջին անգամ նշվում է Ցեղասպանության զոհերի հիշատակի օրը 1966 - Երեւանում հիմնադրվում է Ազգային միացյալ կուսակցությունը 1967 - տիեզերագնաց Վլադիմիր Կոմարովը զոհվում է անկարգելի չբացվելու պատճառով 1968 - Մավրիկիոսը դառնում է ՄԱԿ անդամ 1970 - Չինաստանն արձակում է իր առաջին արհեստական արբանյակը 2003 - Փարիզում տեղադրվեց Դավիթ Երեւանցու պատրաստած Կոմիտասի 4 մետրանոց բրոնզե արձանը Ծնունդներ 702 - Ջաֆար ալ-Սադիկ շիաների 5-րդ իմամ (մ. 765) 1533 - Վիլեմ Լռակյաց Օրանի թագաժառանգ, Նասաուի կոմս (մ. 1584); 1951 - Էնդա Քեննի, Իռլանդիայի վարչապետ 1953 - Էրիկ Պողոսյան Eric Bogosian ամեր. դերասան, գրող 1980 - Կարեն Ասրյան, շախմատի գրոսմայստեր (մ. 2008) Մահեր 1731 - Դանիել Դեֆո անգլիացի գրող (ծնված 1660) 1931 - Դավիթ Կլդիաշվիլի վրաց գրող, դրամատուրգ (ծնված 1862) 1948 - Յազեպ Վիտոլ, լատվիացի կոմպոզիտոր, ուսուցիչ, երաժշտական քննադատ (ծնված 1863) 1959 - Հակոբ Կոջոյան, հայ նշանավոր նկարիչ (ծնված 1883) 1960 - Մաքս Լաուե գերմանացի ֆիզիկոս 1967 - Վլադիմիր Կոմարով (տիեզերագնաց) ռուս տիեզերագնաց (ծնված 1927) 1994 - Ավետիս Առուշանյան, հայ ազատամարտիկ, Արցախյան ազատամարտի մասնակից (ծնվ. 1975) 2014 - Կոնստանտին Օրբելյան, հայ կոմպոզիտոր (ծնված 1928) Տոներ Նեպալ՝ Ժողովրդավարության օր


text: Ապրիլի 27, տարվա 117-րդ (նահանջ տարիներին՝ 118-րդ) օրն է։ Տարվա ավարտին մնում է 248 օր։ Դեպքեր 1909՝ Գահընկեց է արվում Օսմանյան կայսրության սուլթան Աբդուլ Համիդը 1992 - Հայաստանը դառնում է Արժույթի միջազգային հիմնադրամի անդամ-երկիր 1993 - Զամբիայի ֆուտբոլի ազգային հավաքականի բոլոր անդամները զոհվում են Սենեգալ թռչող օդանավի վթարից 2005 - Ֆրանսիայի Թուլուզ քաղաքից իր առաջին թռիչքն է իրականացնում երկու հարկանի Airbus A380 օդանավը Ծնունդներ 1737 - Էդվարդ Գիբբոն Edward Gibbon, անգլիացի պատմագետ, քաղ. գործիչ (մ. 1794) 1791 - Սեմյուել Մորզե Samuel Morse, ամեր. նկարիչ եւ գյուտարար (մ. 1872) 1820 - Հերբերտ Սփենսեր Herbert Spencer անգլ. կենսաբան, սոցիոլոգ, փիլիսոփա (մ. 1903) 1912 - Էդգար Տեր-Ղազարյան, հայ խորհրդային քիմիկոս-տեխնոլոգ 1915 - Հովհաննես Շիրազ, հայ մեծանուն բանաստեղծ (մ. 1984) 1953 - Արիել Դոմբալ Arielle Dombasle, ֆրանս.-ամեր. երգչուհի, դերասանուհի 1965 - Տիգրան Սարգսյան (ազատամարտիկ), Արցախյան պատերազմի հերոս 1967 - Վիլեմ Ալեքսանդր Willem-Alexander, Նիդերլանդների թագավոր 1969 - Վլադիմիր Կոզլով, Vladimir Kozlov ուկր. ծագումով ամեր. ըմբիշ, դերասան 1984 - Եվա Սիմոնս, հոլանդացի երգչուհի, երգահան եւ պարուհի 1988 - Մաուրո Գոյկոեչեա, ուրուգվայցի ֆուտբոլիստ, դարպասապահ 1989՝ Լարս Բենդեր, գերմանացի ֆուտբոլիստ Սվեն Բենդեր, (Sven Bender) գերմանացի ֆուտբոլիստ 1996 - Քյարամ Սլոյան, Հայաստանի զինված ուժերի զինծառայող (զոհվել է 2016 թվականի Քառօրյա պատերազմի ժամանակ) Մահեր 1521 - Ֆեռնան Մագելան պորտուգալացի բնախույզ (* 1480) 1749 - Մխիթար Սեբաստացի, հայ կաթոլիկ եկեղեցական գործիչ, հայագետ 1882 - Ռալֆ Ուոլդո Էմերսոն Ralph Waldo Emerson ամերիկացի բանաստեղծ (* 1803) 1915 - Ալեքսանդր Սկրյաբին ռուս դաշնակահար եւ կոմպոզիտոր (* 1872) 1938 - Էդմունդ Հուսերլ Edmund Husserl չեխ մաթեմատիկոս եւ փիլիսոփա (* 1900) 1965 - Համո Բեկնազարյան, հայ նշանավոր կինոռեժիսոր (ծն. 1892) 1998 - Կարլոս Կաստանեդա, պերուացի գրող (* 1925) 2007 - Մստիսլավ Ռոստրոպովիչ ռուս թավջութակահար եւ կոմպոզիտոր (* 1927) 2014 - Վույադին Բոշկով, հարավսլավացի ֆուտբոլիստ, կիսապաշտպան եւ գլխավոր մարզիչ Տոներ Իսրայել՝ Յոմ Հա-Զիքարոն (Հիշողության օր) Հարավաֆրիկյան Հանրապետություն՝ Ազատության օր Անկախության օր՝ Նիդերլանդներ - Թագավորի օր Koningsdag (2014 թվականից, մինչ այդ՝ Թագուհու օր, նշվում է 1885 թվականից) Սլովենիա՝ Ազգային դիմադրության օր


text: Էդուարդ Բոյաջյան (), հայ արձակագիր, բանաստեղծ, հրապարակագիր, քննադատ, խմբագիր եւ ուսուցիչ։ Բոյաջյանի ողջ գրականությունը՝ բանաստեղծություններ, պատմվածքներ, քննադատական, հրապարակախոսական էջեր եւ այլն, իր խորքում սեւեռումն է հայրենիքից տեղահան եղած տարագիր հայի տառապանքների, հույզերի ու տվայտանքների, հույսերի ու հուսախաբությունների, առտնին հոգսերի եւ բարձր գաղափարների ու մանավանդ նրա հայրենաբաղձության մասին մի ամբողջական պատմության։ Էդուարդ Բոյաջյանը այն հեղինակներից է, որոնց երկերում յուրաքանչյուր էջ, յուրաքանչյուր միտք, յուրաքանչյուր տող շնչում է հայրենի հողի սիրով, նվիրվածությամբ եւ անպարագիծ կարոտով։ Կենսագրություն Էդուարդ Բոյաջյանը ծնվել է 1915 թվականին Օսմանյան կայսրության Մուսա լեռան շրջակայքում գտնվող հայաբնակ Խդրբեկ գյուղում։ 1915 թվականի Մուսալեռյան ապստամբության օրերին Բոյաջյանն երեք ամսական երեխա էր։ Ծնողների ու հայրենակիցների հետ գաղթել է Պորտ Սաիդ, Եգիպտոս։ 1918 թվականին վերադարձել է ծննդավայր։ Ուսման առաջին շրջանն անցկացրել է նախ Խդրբեկ, այնուհետեւ Յողունօլուկ գյուղերի վարժարաններում։ 1930 թվականին ընդունվել է Բեյրութի Հայկական ճեմարան, որն էլ հաջողությամբ ավարտել է 1935 թվականին։ Ստեղծագործություն Բոյաջյանը գրել սկսել է փոքր տարիքից, իսկ տպվել՝ 1932 թվականից։ Աշխատակցել է Բոստոնի «Հայրենիք» ամսագրին, Փարիզի «Յառաջ»-ին, Բեյրութի «Ազդակ» օրաթերթին եւ շաբաթաթերթին, «Նայիրի» ամսագրին եւ Բեյրութի նույնանուն շաբաթաթերթին. նաեւ «Հասկ»-ին, «Ակօս»-ին, «Ազդարար» -ին եւ «Բագին» -ին։ Գործածած ծածկանուններից էին Ալպաթրոս, Վազգէն Տիրանեան, Ե. Սարենց եւ Ե. Ծովիկեան։ Էդուարդ Բոյաջյանի կյանքի ընթացքում լույս են ընծայվել 6 հատորներ՝ «Սէր եւ Վիշտ» (1944), «Հողը» (1948), «Պայքարողներ, պայքարողներ դուք գազազած» (1958), «Թուղթ զաւակներուս» (1961), «Տոմար տարագրի» (1963) եւ «Երկու նամակ» (1964)։ Իսկ hետմահու իր գործերից լույս են տեսել «Դէմքեր» (1967), «Երկեր» (Ա. հատոր, 1968), «Ծննդավայր կորուսեալ» (1984), «Ընտրանի» (Երեւան 1994), «Կեանքի ափերէն» (1995), «Դուն» (Երեւան 2005) եւ «Միտք պահէ» գրքերը։ Բանաստեղծություններ Էդուարդ Բոյաջյանի ստեղծագործության ընդհանուր կառույցում լավագույնը նրա արձակ էջերն են՝ պատմվածքները, սակայն նրա բանաստեղծությունները եւս հետաքրքրական են եւ արժանի ամենայն ուշադրության։ Նրա քնարական ստեղծագործությունները ամփոփված են «Սէր եւ վիշտ», «Պայքարողնե՜ր, պայքարողնե՜ր դուք գազազած» եւ «Ծննդավայր կորուսյալ» ժողովածուներում։ Եթե առաջին ժողովածուն ճաշակավոր բանաստեղծությունների մի փունջ է, ապա երկրորդը զուտ հեղինակի բարոյական պատկերացումների տեսանկյունից կուսակցապաշտության, ազգային շահերի դեմ գնացողների քննադատությունն է, իր անհանդուրժողականությունը համազգային շահի մեջ անձնականը փնտրողների նկատմամբ, ըստ էության մի հռետորական-հրապարակախոսական պոռթկում՝ բանաստեղծական ձեւի մեջ ամփոփված, իսկ երրորդը տարբեր տարիներին գրված ձոն-հիշողություններն են իր հայրենի եզերքի մասին։ «Սէր եւ վիշտը», որ Բոյաջյանի առաջին ժողովածուն է, առանձնանում է նուրբ բանաստեղծականությամբ, իրականության, մարդկային հարաբերությունների մասին փիլիսոփայական ինքնատիպ վերաբերմունքով, գեղարվեստական պատկեր ստեղծելու միայն իրեն բնորոշ արվեստով. Մենք նամակ պզտիկ, մենք տրտու՜մ երկտո՜ղ Հսկայ բաներու, անհու՜ն մեծութեանց, Մեր գիրն է անլոյծ, անընթեռնելի. Ո՞վ է գրած մեզ, եւ գրած որու, եւ գրած ինչու՞ Ստորագրած ի՞նչ։ («Ներքին հասարակած») Միանգամայն որոշակի է Էդ. Բոյաջյանի պատկերացումը բանաստեղծի մասին. Առանց սիրոյ կոյր եմ ես ու նաեւ խոիլ մինչեւ վերջ, եւ իմ կեանքս աւարտա՛ծ կ’լլայ Ու մահը չսկսիր։ («Խօսք բանաստեղծի») Քնարական մի ուրույն շարք է «Ծննդավայր կորուսեալ» ժողովածուն։ Ի տարբերություն «Սէր եւ վիշտ» հատորի այն տարբեր պարբերականներում լույս տեսած բանաստեղծությունների թեմատիկ սկզբունքով ի մի բերումն է մեկ ժողովածուի մեջ, որ լույս է տեսել բանաստեղծի մահից հետո։ Այս շարքը գրողի սեւեռումների՝ նրա ծննդավայրի նկատմամբ կարոտախտի ու հիշողությունների, բանաստեղծականացումն է։ Բանաստեղծություններում առանձին-առանձին տրվում է Ճէպէլ-Մուսայի՝ Մուսա լեռան եւ նրա շրջակա գյուղերի (Բիթիաս, Հաբիբլի, Յողունօլուկ, Խդրբեկ, Վաքըֆ, Քեբուսիե) գեղարվեստական պատկերը՝ բնությամբ, մարդկանցով, կեցությամբ, տարագրությամբ, հերոսամարտի դրվագներով եւ ... կորուստի անդառնալի կսկիծով։ Մուսա լեռը. Կտոր մը ժայռ էր նետուած, Արեգակի լոյսին մէջ, Ոսկիներու մէջ աշնան։ . . . . . . . . . . ...Այնտեղ կար հզօր թըմբուկ, Որուն մէջէն տիրաբար Կարծես աստուած կը գոռար Ուրախութեան կամքը իր։ . . . . . . . . . . Ու զենքի ձայն, ու երգի ձայն, Ու զօրություն։ («Ճէպել-Մուսա») Բանաստեղծը անվերապահորեն հիացած է իր կորուսյալ ծննդավայրով. Քարէ՞ն այսքան երգ, Քարէ՞ն այսքան խոհ, Այսքան ջերմութի՞ւն, Տուն եղած քարին մէջ այսքան հոգի՞, Սիրտ ու խղճմտա՞նք։ («Գիւղերը») Այս նույն զգացողությունները առկա են նաեւ գրողի արձակում, սակայն «Ծննդավայր կորուսեալում» առավել եւս խտացված եւ հուզական շեշտով է ներկայանում կորուսյալ հայրենիքի աշխարհագրական ամբողջականությունը. Կորուստի մորմոքը ավելի զգայական երանգներ է ձեռք բերում. Անցեալիս գետը յորդած՝ Կը քանդէ թումբ, ամբարտակ. Ծննդավա՜յր,- լե՛ռ աղուոր Ծննդավա՜յր,- լե՛ռ հզօր, Բարձունք մաքուր, վիհ անտակ՝ Որուն իմ անձս կ’երթայ ոգեկշռույթ տխրութեամբ, Ամէն առտու, մթնաժամ, Որուն իմ անձս կ’երթայ Լուսաստղի լու՛ռ պահերուն։ Ես երկինքին կը նայիմ, եւ ես երկրի՛ն կը նայիմ. Ու կը տխրի՜մ, կը տխրի՜մ։ Ծննդավայր՝ կապու՜յտ թռչուն, Ու՞ր ես դուն. Հեռու հեքիաթ, ոսկի հեքիաթ, Ու՞ր ես դուն։ («Ծննդավայր կորուսեալ») Ծանոթագրություններ 20-րդ դարի արեւելահայ արձակագիրներ Հայ գրողներ Հայ բանաստեղծներ Հայ արձակագիրներ Հայ հրապարակագիրներ Հայ քննադատներ Հայ խմբագիրներ Հայ ուսուցիչներ


text: Դեպքեր Հունվարի 1 - Սուդանը անկախացավ։ Հունվարի 26 - Փետրվարի 5 - Իտալիայի Կորտինա դ'Ամպեցցո քաղաքում անցկացվեցին VII Ձմեռային Օլիմպիական խաղերը։ Փետրվարի 29 - Պակիստանը հանրապետություն հռչակվեց։ Մայիսի 24 - Առաջին անգամ կայացավ Եվրատեսիլ երգի մրցույթը։ Հունիսի 23 - Գամալ աբդ ալ-Նասերը դարձավ Եգիպտոսի երկրորդ նախագահը։ Հուլիսի 22 - Շահագործման է հանձնվում Երեւանի կայարանի նոր շենքը։ Հոկտեմբերի 15 - Ֆիդել Կաստրոն եւ Չե Գեվարան մեկնում են Մեքսիկայի Տուսպան քաղաքից դեպի Սանտիագո դե Կուբա՝ «Գրանմա» նավով, 82 ուղեւորների հետ։ Դեկտեմբեր 2-ին նավը, փոթորկից փրկվելով, հասնում է Բելիսի (Կուբա)։ Հոկտեմբերի 23 - Հունգարական Հեղափոխություն Խորհրդային Միության կողմնակից կառավարության դեմ։ ԽՍՀՄ-ը միջամտում է։ Հոկտեմբերի 26 - Կարմիր բանակը ներխուժում է Հունգարիա։ Ծնունդներ Հունվար 3 - Մել Գիբսոն, ամերիկացի դերասան, ռեժիսոր Հունվարի 5 - Ֆրանկ-Վալտեր Շթայնմայեր, Գերմանիայի Դաշնային Հանրապետության նախագահ Փետրվարի 5 - Սյուզան Խարդալյան, շվեդահայ լրագրող, հրապարակախոս եւ փաստավավերագրական ֆիլմերի ռեժիսոր Ապրիլի 11 - Էցիո Սելլա, իտալացի ֆուտբոլիստ, հարձակվող եւ գլխավոր մարզիչ Ապրիլի 14 - Տիգրան Թորոսյան, հայ քաղաքական գործիչ Օգոստոսի 1 - Անուշավան Դանիելյան, Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետության վարչապետ Օգոստոսի 16 - Վահան Հովհաննիսյան, հայ քաղաքական գործիչ, նախկին Ազգային Ժողովի նախագահի տեղակալ եւ Հայ Հեղափոխական Դաշնակցության անդամ Օգոստոսի 24 - Քեւին Դան, ամերիկացի կինոդերասան Հոկտեմբերի 1 - Գառնիկ Ալեքսանյան (բժիշկ), վիրաբույժ Հոկտեմբերի 20 - Արարատ Սարգսյան, հայ նկարիչ Հոկտեմբերի 28 - Մահմուդ Ահմադինեջադ, Իրանի նախագահ Նոյեմբերի 23 - Հովիկ Հովեյան, հայ բանաստեղծ, թարգմանիչ Մահեր Մարտի 8 - Ելիզավետա Բիկովա, սպորտի վաստակավոր Հունիսի 23 - Ռեյնգոլդ Գլիեր, խորհրդային կոմպոզիտոր, դիրիժոր, մանկավարժ, երաժշտա-հասարակական գործի Սեպտեմբերի 28 - Օստապ Վիշնյա, ուկրաինացի խորհրդային գրող-երգիծաբան Սերգեյ Կարապետյան, հայազգի գեներալ-մայոր Մարտ 8 - Դրաստամատ Կանայան (Դրո) ֆիդայի, քաղաքական գործիչ (ծ. 1884) Մայիս 3 - Գրիգոր Ղափանցյան, հայ լեզվաբան-հայագետ (ծ. 1887) Օգոստոսի 23 - Պետրոս Կոնտուրաջյան, հայ նկարիչ Սեպտեմբերի 29 - Անաստասիո Սոմոսա, Նիկարագուայի նախագահ (ծ. 1896) Դեկտեմբեր 2 - Պերճուհի Բարսամյան, բանաստեղծուհի։ Հունիս 23 - Մայքլ Արլեն, (Տիգրան Գույումճյան), սփյուռքահայ անգլիագիր գրող (ծ. 1895) Դեկտեմբերի 6 - Դերենիկ Դեմիրճյան, հայ գրող, հրապարակախոս (ծ. 1877) 1956 Տարեթվեր


text: Լուանդա (), Անգոլայի մայրաքաղաք, պետության խոշորագույն քաղաքական, մշակութային, ֆինանսական եւ արդյունաբերական կենտրոն։ Բնակչությունը՝ ։ Բնական պայմաններ Լուանդան բարենպաստ դիրք է զբաղեցնում Ատլանտյան օվկիանոսի ափին, նրա մեջ Կվանզա գետի թափվելու շրջանում։ Կլիման տվյալ գոտում արեւադարձային է, տեղումների տարեկան միջին նորմը՝ 250-500 մմ, ընդ որում դրանց մեծ մասը թափվում է Փետրվար-Մարտ ամիսներին։ Տարվա ամենատաք ամիսը մարտն է՝ +30 °C, հուլիսին ջերմաստիճանը նվազում է մինչեւ +16 °C, ինչը պայմանավորված է Բենգելական հոսանքի սառեցնող ազդեցությամբ։ Նույն հոսանքի ազդեցությամբ է պայմանավորված նաեւ քաղաքի անկանոն չոր կլիման (մերձհասարակածային լայնությունների համար)։ Լուանդայի մոտակայքում պահպանվել են խոտային ծածկույթով եւ թփուտային բուսականությամբ սավաննաները, այստեղ են աճում նաեւ բազմաթիվ Արմավենիներ, որոնց պուրակները մայրաքաղաքից դեպի հարավ նոսրանում են։ Քաղաքի սահմաններից դուրս կարելի է հանդիպել այնպիսի կենդանիներ, ինչպիսիք են փղերը, առյուծները, ընձառյուծները, վագերաձիերը, այծքաղները, կապիկները, սակայն վերջին տարիների ընթացքում դրանց թվաքանակը կտրուկ կրճատվել է որսագողության պատճառով։ Մեձափնյա ջրերում տարածված են այնպիսի ֆաունայիներկայացուցիչներ, ինչպիսիք են կետերը, կրիաները, փափկամարմինները, ձկների մի քանի տեսակներ։ Քաղաքի կենտրոնը տեղակայված է ծովի մակարդակից 6 մ բարձրության վրա։ Բնակչություն, լեզու, կրոնադավանություն Լուանդան Անգոլայի խոշորագույն քաղաքն է, դրա բնակչության թիվը (արվարձաններով) կազմում է մոտ 4,5 միլիոն մարդ։ Մայրաքաղաքի էթնիկ կազմը բավականին բազմազան է։ Այստեղ բնակվում են աֆրիկյան ժողովրրդների ներկայացուցիչներ՝ օրիմբունդու, մբանդա, բակոնգո, լունդա, չոկիե, նգանտուէլա, կուանյամա եւ այլք, ինչպես նաեւ եվրոպացիներ եւ խառը աֆրո-եվրոպական բնակչություն։ Աֆրիկական ծագման մայրաքաղաքի բնակիչները պաշտոնական հաղորդակցության ժամանակ օգտագործում են պորտուգալերենը, իսկ իրար հետ, որպես կանոն, շփվում են բանտու լեզուներով (կիմբունդու, ումբունդու, կիկոնգո), որոնք աստիճանաբար դուրս են մղվում պորտուգալերենի կողմից։ Երիտասարդության 90-98 %-ը խոսում են միայն պորտուգալերենով։ 1983 թվականի տվյալներով հարցման ընթացքում Լուանդայի 2,5 միլիոնանոց բնակչության 75 %-ը պորտուգալերենն անվանել են մայրենի լեզու։ Անգոլացիները, որոնք ունեն եվրոպական եւ խառը ծագում, խոսում են պետական լեզու համարվող պորտուգալերենով։ Լուանդայի բազմաթիվ բնակիչներ դավանում են տեղական ավանդական կրոններ, հանդիպում են նաեւ քրիստոնյաներ՝ կաթոլիկներ եւ բողոքականներ։ Ծանոթագրություններ Արտաքին հղումներ Portal da Cidade de Luanda www.cidadeluanda.com - Luanda, city map, History, Photos Անգոլայի քաղաքներ 1575 թվականին հիմնադրված բնակավայրեր


text: Կոմս Միքայել Տարիելի Լոռիս-Մելիքով (նաեւ՝ Միքայել Լոռու Մելիքյան, , , ), Ռուսաստանի Կայսրության ռազմական եւ պետական գործիչ, գեներալ-համհարզ (30.08.1865), հեծելազորի գեներալ (30.08.1875), Ռուսաստանի Պետական խորհրդի անդամ (1879 թվականից), Կովկասի փոխարքայի պաշտոնակատար (1880), Ռուսաստանի վարչապետ-դիկտատոր (1880-1881), Ռուսաստանի ներքին գործերի նախարար (1881), Ռուսաստանի Գիտությունների կայսերական ակադեմիայի ակադեմիկոս (1880)։ Արժանացել է Ռուսաստանի բարձրագույն Սուրբ Անդրեյ Նախավկայի շքանշանի (1.11.1880)։ Կենսագրություն Ծնվել է հայ ազնվական (մելիքական) ընտանիքում, Թիֆլիս քաղաքում։ Կրթությունը ստացել է նախ Թիֆլիսում ավարտելով Ներսիսյան դպրոցը, ապա Մոսկվայում եւ Սանկտ Պետերբուրգում, նախ՝ Արեւելյան լեզուների Լազարյան ինստիտուտում, ապա՝ հեծելազորի յունկերների դպրոցում։ 1845 թ. ծառայության է անցել ռուսաց կայսրության բանակում՝ հուսարական գնդում, Կովկասում, որտեղ ծառայել է մոտ 32 տարի եւ այդ բարդ տարիներին ցուցաբերել է իրեն որպես հիասքանչ հեծելազորային սպա եւ մեծակարող վարչարար։ Շնորհիվ դրա կարողացել է ռազմասեր տեղացիներին խաղաղեցնել։ Ռուս-թուրքական 1877-1878 թթ պատերազմում նա հանդիսացել է առանձին բանակային կորպուսի հրամանատար ընդդեմ Օսմանյան կայսրության զորքերի՝ Հայկական լեռնաշխարհում։ Արդահան /Արտահան/ ամրոցի գրավումից հետո նրա վրա հարձակվեց թուրքերի զորավար Մուխթար Փաշան՝ Զեւինի մոտ, բայց Ալաջայի մոտ հայ զորավարը ջարդեց թուրքական այդ զորահրամանատարին, գրոհով գրավեց Կարսը եւ ապա պաշարեց Էրզրումը։ Այս ծառայութիւնների համար հայ զորավարը ստացավ կոմսի տիտղոս։ Ալաջայում ցույց տված քաջության համար նրան շնորհվեց նաեւ 2-րդ աստիճանի Սուրբ Գեւորգի շքանշան (1877 թ. հոկտեմբերի 27)։ Հետագայում Լոռիս-Մելիքովը դարձավ Ստորին Վոլգայի գեներալ-նահանգապետը, ապա՝ հաջող գործունեության համար փոխադրվեց Կենտրոնական Ռուսիայի նահանգներ՝ պայքարելով ահաբեկչության դեմ եւ նշանակվեց Խարկովի նահանգապետ։ Դարձյալ հաջող գործունեության համար նա նշանակվեց Ռուսաց կայսրության «Գերագույն գործադիր հանձնախմբի» ղեկավար, որը ստեղծվել էր Սանկտ Պետերբուրգում 1880 թվականի փետրվարից հետո, երբ հեղափոխական-ահաբեկիչների կողմից մահափորձ էր կատարվել Ալեքսանդր II ռուսաց ցարի դեմ։ Այստեղ էլ Լոռիս-Մելիքովը ցուցաբերեց իր վարչարարական հանճարը։ Նա Ալեքսանդր II-ին ներկայացրեց վարչական եւ տնտեսական բարեփոխումների ընդարձակ մի ծրագիր։ Ռուսաց կայսրն ընդունեց առաջարկը։ Լոռիս-Մելիքովը նշանակվեց ներքին գործերի նախարար՝ բացառիկ իշխանությամբ՝ փաստորեն դառնալով Ռուսաստանի վարչապետ-դիկտատորը։ Նույն այն օրը (մարտի 13 1881 թ), երբ կայսրը ստորագրեց հրամանագիրը բարեփոխումների մասին, նա սպանվեց ընդհատակյա հեղափոխական-ահաբեկիչների կողմից։ Նրա հաջորդը՝ Ալեքսանդր III կայսրը, միանգամից անցավ հեղափոխության դեմ պայքարի կոշտ ուժային մեթոդների։ Կոմս Լոռիս-Մելիքովն անմիջապես հրաժարական տվեց, եւ պաշտոնաթող գեներալի կարգավիճակով ապրեց մինչեւ իր մահը։ Միքայել Լոռիս - Մելիքյանը մահացել է 1888 թվականի դեկտեմբերի 12-ին Ֆրանսիայի Նիս քաղաքում։ Աճյունը տեղափոխվել է Թիֆլիս եւ ամփոփվել հայկական առաջնորդանիստ Հայոց վանքի բակում՝ հայ ականավոր այլ անձանց գերեզմանների կողքին։ 1938 թվականին Վրաստանի ԿԿ Կենտկոմի առաջին քարտուղար Լավրենտի Բերիայի կարգադրությամբ կազմակերպվում է Թիֆլիսի Հայոց վանքի ոչնչացումը։ Վրաստանի ներքին գործերի աշխատակիցները սպառնալիքների միջոցով հավաքագրում են մի շարք հայերի ստորագրություններ, որոնց հիման վրա իբր Թբիլիսիի քաղաքային խորհրդը որոշում է քանդել հայկական վանական համալիրը։ Այդ որոշման մասին «Խորհրդային Վրաստան» թերթում տպագրվեց, թե իբր «Թիֆլիսի խորհրդի նախագահությունը բավարարեց Թիֆլիսի աշխատավոր հայերի միջնորդությունը, որոնք խնդրում էին քանդել Վանքի եկեղեցու շենքը։ Հողամասը կհատկացվի հայկական լրիվ միջնակարգ դպրոց կառուցելու համար»։ Քանդումը տեղի է ունենում գիշերով, որպեսզի քաղաքի հայազգի բնակչության շրջանում ընդվզումներ չլինեն։ Թալանվում են այնտեղ եղած արժեքավոր պատմական իրերը։ Վանքի բակում գտնվող ականավոր հայազգի գործիչների գերեզմանները նույնպես թալանվում եւ ոչնչացվում են։ Ոչնչացվում է նաեւ Մ. Տ. Լորիս-Մելիքովի գերեզմանը, որի ժամանակ բացում են հրեշտակներով զարդարված նրա ցինկե դագաղը, գողանում բոլոր արժեքավոր իրերը, այդ թվում՝ նրա մեդալներն ու դաշույնը։ Զինանշան Կոմս Միքայել Լորիս-Մելիքովի զինանշանը հաստատվել է ռուսական արքունիքի կողմից 1880 թվականին։ Այն քառամաս վահանի տեսք ունի, որի կենտոնից աջ եւ ձախ մասերի պատկերները կրկնվում են։ Վահանի առաջին եւ չորրորդ հատվածների կանաչ դաշտում ոսկեգույն առյուծներ են, որոնց վրա կարմիր խաչեր են պատկերված։ Առյուծի աջ թաթում նետ է, որը թեքված է, իսկ ձախում` աղեղ, ասես` նետը աղեղի մեջ դնելու պատրաստ։ Առյուծների կանաչ դաշտը խորհրդանշում է Մելիքովների կողմից որոշ ժամանակ մահմեդականություն ընդունած լինելը, իսկ առյուծը խորհրդանշում է Պարսկաստանը (որտեղից սերում էին Լորիս-Մելիքովները)։ Նետ ու աղեղը հուշում է իշխանատան նախնիների զինվորականներ լինելու իրողությունը, իսկ թուրն իր հերթին խորjrirroen մ է զինվորական ծառայությունը Ռուսաստանին։ Զինանշանի երկրորդ եւ երրորդ մասերի շագանակագույն դաշտում երկու խաչված թրեր են, որոնց խաչված մասերերից յուրաքանչյուրում` սեւ գույնի ատամնավոր աշտարակներ են։ Զինանշանի վերին հատվածի կենտրոնում Ռուսական կայսրության երկգլխանի արծիվն է, որի կրծքին Սուրբ Անդրեաս Նախավկայի շքանշանի պատկերն է եւ կայսր Ալեքսանդր Երկրորդի անվան սկզբնատառերը, որպես խորհրդանիշ, առ այն, թե ում կողմից է կոմս Լորիս Մելիքովը ստացել կոմսի պատվավոր տիտղոսը։ Զինանշանի կոմպոզիցիան ամբողջացնում են ոսկե առյուծը եւ արծաթագույն միաեղջյուրը, որոնք բռնել են վահանը, համապատասխանաբար, աջից եւ ձախից։ Վահանի ետնամասում, առյուծի եւ միաեղջյուրի գլխավերեւներում ոսկեգույն կոթերով եւ սբ. Գեւորգի շքանշանի գույնով դրոշներ են (ի նշան Սուրբ Գեւորգի շքանշանով պարգեւատված լինելու)։ Վահանի ստորին մասում կոմսի նշանաբանն է. Հրատարակել է Կովկասի կառավարիչների մասին։ Երկտող Թերեքի մարզի կացության մասին։ Նոթեր Հաջի Մուրադի մասին։ Պարգեւները Սուրբ Ալեքսանդր Նեւսկու շքանշան (1869), Սուրբ Մեծ իշխան Ալեքսանդր Նեւսկու ադամանդազարդ շքանշան /1871/, Սուրբ Գեորգիի 3-րդ /1877/, 2-րդ /1877/ աստիճանի շքանշաններ, Սուրբ Վլադիմիրի 4-րդ /1854/, 3-րդ /1855/, 2-րդ /1864/, 1-ին /1877/ աստիճանի շքանշաններ, Սուրբ Աննայի 4-րդ /1848/, 3-րդ /1850/, 2-րդ /1852/, 1-ին /1860/ աստիճանի շքանշաններ, Սուրբ Ստանիսլավի 1-ին /1859/ աստիճանի շքանշան, թուրքական Մեջլիսի շքանշան /1850/, պարսկական Առյուծի եւ Արծվի 2-րդ աստիճանի շքանշան /1864/։ "Խիզախության համար" ոսկե սուսեր /1854/, Ոսկե զենք /1862/, Կովկասի գրավման համար խաչ /1864/։ Գրականություն Муромцев С. А. В первые дни министерства гр. М. Т. Лорис-Меликова: Записка о полит. состоянии России весной 1880 г. / [Сост. С. Муромцевым при участии А. И. Чупрова, В. Ю. Скалона и др.]. — Berlin: B. Behr’s Buchh. (E. Bock), 1881 (P. Stankiewicz Burchdr.). — [2], 45 с. Белоголовый Н. А. Воспоминания. // «Русская старина», 1889 г., No 9 Герои и деятели Русско-Турецкой войны 1877—1878 гг.: 20 худож.-исполн. портр. с подроб. биогр. и описанием выдающихся событий войны / Портр. рис. П. Ф. Брожем и грав. И. Матюшиным, Ю. Барановским и Ф. Герасимовым. — Санкт-Петербург: Турба, 1878. Список генералам по старшинству на 1886 год. СПб., 1886 Кони А. Ф. Памяти графа М. Т. Лорис – Меликова//Голос минувшего. СПб., 1914. No1. С.181-202. Костанян Ю. Л. Граф Михаил Тариелович Лорис-Меликов. — СПб., 2005. — 234 с ISBN 5-8465-0382-9 Шилов Д. Н. Государственные деятели Российской империи. — СПб., 2002, стр. 428—432. Пантелеев Л. Мои встречи с Лорис –Меликовым.//Голос минувшего, 1914. No8. С. 17-109. Хейфец М. И. Архивные материалы М. Т. Лорис – Меликова (К истории второй революционной ситуации в России)// Исторический архив, 1959. No1. С. 193-203. Даниелян Г. Г. Генерал граф Лорис – Меликов. Его жизнь, военная и государственная деятельность. Ереван, 1997. Итенберг Б. С., Твардовская В. А. Граф М. Т. Лорис – Меликов и его современники. М., 2004 Холмогорова Е. С., Холмогоров М. К. Вице – император. М., 1998. Աղբյուրներ Переписка Александра III с гр. Лорис – Меликовым (1880-1881 гг.)//Красный архив. М.-Л., 1925. Кн.1 (18). С. 101-131. Лорис– Меликов М. Т. Исповедь гр. Лорис – Меликова (письмо Лорис – Меликова А. А. Скальковскому от 14 октября 1888 г). Сообщение А. А. Скальковского//Каторга и ссылка, 1925. Кн.2 (15). С. 118-125. Лорис –Меликов М. Т. О Кавказских правителях с 1776 года до конца XVIII столетия, по делам Ставропольского архива// Русский архив, 1873. Кн.1. С. 742-77. Лорис- Меликов М. Т. Записки о Хаджи – Мурате//Русская старина, 1881. No3 (т.30). С. 655-67. Лорис – Меликов М. Т. Конституция гр. Лорис –Меликова и его частные письма. Лондон-Спб., б/г, изд-во «Свободная мысль». Лорис – Меликов М. Т. Сущность и значение конституции. Лондон, 1901. Նշումներ Ծանոթագրություններ Ռուսահայ քաղաքական գործիչներ Ռուսահայ գեներալներ Թբիլիսիի հայոց վանքի բակում թաղվածներ Ռուսական կայսրության քաղաքական գործիչներ Ռուսահայ գրողներ Սանկտ Պետերբուրգի գիտությունների ակադեմիայի պատվավոր անդամներ


text: Լեւոն Հակոբի Տեր-Պետրոսյան (), Հայաստանի Հանրապետության առաջին նախագահ (1991-1998)։ Մասնագիտությամբ բանասիրական գիտությունների դոկտոր։ Կենսագրություն Ծնվել է Սիրիայի Հալեպ քաղաքում։ 1946 թվականին ընտանիքի հետ տեղափոխվել է Երեւան։ Կրթությունն ստացել է Երեւանի պետական համալսարանում (բանասիրական ֆակուլտետի արեւելագիտության բաժին, 1963-68), ուսումը շարունակել ԽՍՀՄ Գիտությունների ակադեմիայում (Արեւելագիտության ինստիտուտի Լենինգրադի բաժանմունք, 1969-1972)։ Ավարտելով Երեւանի պետական համալսարանի ռազմագիտական ամբիոնի քառամյա դասընթացները՝ ստացել է ռազմական թարգմանչի մասնագիտացում։ Քաղաքական ակտիվությունն սկսել է 1960-ական թվականներին ծագած ուսանողական խմորումների ժամանակ։ Գործուն մասնակցություն է ունեցել Արցախյան շարժմանը, Արցախյան ազատամարտին, ղեկավարել Հայկական ԽՍՀ Գերագույն խորհուրդը, ապա ընտրվել Հայաստանի նորաստեղծ Հանրապետության նախագահ։ Նախագահի պաշտոնից հրաժարվել է 1998 թվականի փետրվարի 3-ին։ Կրթության եւ գիտական աշխատանքի շրջան 1953-1960 թվականներին Լեւոն Տեր-Պետրոսյանն աշակերտել է Երեւանի No 43 յոթնամյա դպրոցում։ 1960-1963 թվականներին սովորել է Երեւանի No 17 միջնակարգ դպրոցում։ 1963-1968 թվականներին՝ Երեւանի պետական համալսարանի բանասիրական ֆակուլտետի արեւելագիտության բաժնի ուսանող։ 1969-1972 թվականներին՝ ԽՍՀՄ Գիտությունների ակադեմիայի Արեւելագիտության ինստիտուտի Լենինգրադի բաժանմունքի ասպիրանտ՝ աշխարհահռչակ արեւելագետ-պատմաբաններ Ն. Վ. Պիգուլեւսկայայի եւ Ա. Գ. Լունդինի ղեկավարությամբ։ Ասպիրանտական շրջանում նրա դասընկերներն են եղել Ի. Մ. Ստեբլին-Կամենսկին (1995 - 2005 թթ. Սանկտ Պետերբուրգի համալսարանի Արեւելագիտության ֆակուլտետի դեկան, Ռուսաստանի Գիտությունների ակադեմիայի ակադեմիկոս), Մ. Բ. Պիոտրովսկին (ներկայումս Սանկտ Պետերբուրգի «Էրմիտաժի» տնօրեն, Ռուսաստանի Գիտությունների ակադեմիայի թղթակից-անդամ) եւ Ե. Ն. Մեշչերսկայան (ներկայումս՝ Սանկտ Պետերբուրգի համալսարանի պրոֆեսոր, պատմական գիտությունների դոկտոր)։ 1972 թ. Լենինգրադի համալսարանում պաշտպանել է «Մարութա Նփրկերտցու ժողովածուն որպես պատմամատենագրական հուշարձան» թեկնածուական թեզը. Գիտխորհրդի նախագահ՝ լեզվաբան-իրանագետ, բանասիրական գիտությունների դոկտոր, պրոֆեսոր, համալսարանի Արեւելագիտության ֆակուլտետի դեկան, ԽՍՀՄ Գիտությունների ակադեմիայի թթղթակից-անդամ (հետագայում ակադեմիկոս) Մ. Ն. Բոգոլյուբով. ընդդիմախոսներ՝ ասուրագետ-հայագետ, պատմական գիտությունների դոկտոր, հետագայում Հայաստանի Գիտությունների ակադեմիայի ակադեմիկոս Գ. Խ. Սարգսյան եւ եբրայագետ-արամեագետ, բանասիրական գիտությունների թեկնածու Գ. Մ. Գլուսկինա։ 1972-1978 թթ. աշխատել է Հայաստանի Գիտությունների ակադեմիայի Մանուկ Աբեղյանի անվան Գրականության ինստիտուտում՝ որպես կրտսեր գիտաշխատող։ 1978-1985 թթ. վարել է Մատենադարանի գիտնական-քարտուղարի պաշտոնը, միաժամանակ լինելով «Բանբեր Մատենադարանի» հանդեսի խմբագրական մարմնի անդամ եւ պատասխանատու քարտուղար։ 1985-ից՝ նույն հաստատության ավագ գիտաշխատող է (2001–ից՝ հասարակական կարգով)։ 1982-1988 թթ. համատեղության կարգով «Հայ եկեղեցական մատենագրություն» առարկան է դասավանդել Մայր Աթոռ ս. Էջմիածնի հոգեւոր ճեմարանում։ Նրա աշակերտների թվում են Հայոց եկեղեցու բազմաթիվ բարձրաստիճան հոգեւորականներ՝ Պարգեւ, Եզրաս, Միքայել, Աբրահամ, Նաթան, Վազգեն, Սեպուհ, Ասողիկ, Նավասարդ սրբազանները եւ այլք։ 1987 թ. Լենինգրադի համալսարանում պաշտպանել է «Հայ-ասորական գրական կապերը IV–V դարերում» դոկտորական թեզը. Գիտխորհրդի նախագահ՝ ԽՍՀՄ Գիտությունների ակադեմիայի թղթակից-անդամ (հետագայում ակադեմիկոս) Մ. Ն. Բոգոլյուբով. ընդդիմախոսներ՝ իրանագետ, բանասիրական գիտությունների դոկտոր, պրոֆեսոր Ա. Ն. Բոլդիրեւ, եբրայագետ, բանասիրական գիտությունների դոկտոր Կ. Բ. Ստարկովա, բյուզանդագետ-հայագետ, պատմական գիտությունների դոկտոր Կ. Ն. Յուզբաշյան։ Լեւոն Տեր-Պետրոսյանը անդամ է ԽՍՀՄ արեւելագետների ընկերակցության (1985), Հայաստանի գրողների միության (1988), Ֆրանսիական Ասիական ընկերության (1989), Վենետիկի Մխիթարյան ակադեմիայի (1991), պատվավոր դոկտոր () Լա Վեռնի (1990), Ստրասբուրգի (1992), Սոֆիայի (1994) եւ Սորբոնի (1996) համալսարանների։ Հեղինակ է 30-ից ավելի գրքերի, շուրջ 80 գիտական հոդվածների եւ բազմալեզու մամուլում սփռված քաղաքական բնույթի հազարավոր հրապարակումների (ճառեր, ելույթներ, հոդվածներ, հարցազրույցներ, մամլո ասուլիսներ եւ այլն)։ Գիտության բնագավառում իր ուսուցիչներն է համարում Ն. Վ. Պիգուլեւսկայային, Ի. Մ. Դյակոնովին, Ա. Գ. Լունդինին, Ա. Վ. Պայկովային, Լեւոն Խաչիկյանին, Գագիկ Սարգսյանին, Էդվարդ Աթայանին, Հակոբ Անասյանին, Ռաֆայել Իշխանյանին, Կարեն Յուզբաշյանին եւ Պողոս Խաչատրյանին։ Այլախոհական գործունեությունը ԽՍՀՄ-ում Այլախոհական ակտիվությունն սկսել է 1960-ական թվականներին ծագած ուսանողական խմորումների ժամանակ։ 1965–1968 թթ. յուրաքանչյուր ապրիլի 24-ի նախորդ գիշեր, համակուրսեցիներ Երջանիկ Աբգարյանի, Անդրանիկ Ալաջաջյանի եւ Գեղամ Քյուրումյանի հետ, հայդատական բնույթի թռուցիկներ է փակցրել Երեւանի կենտրոնի շենքերի պատերին։ Նույն տարիներին Տեր-Պետրոսյանն իր դպրոցական դասընկերոջ՝ Վրեժ Համբարձումյանի (1945-1975 թթ.) միջոցով, կապեր է հաստատել Մոսկվայի հայ ուսանողների հայրենասիրական մի խմբակի հետ։ Համբարձումյանն, իր այլախոհական գործունեության պատճառով, մեկ-երկու տարի անց հեռացվել է նախ Մոսկվայի, ապա՝ Երեւանի պետական համալսարանից։ Հետագայում, ի հիշատակ Վրեժ Համբարձումյանի, Երեւանի No. 17 դպրոցը կոչվել է նրա անվամբ։ Ցույցերին մասնակցել է Հայ մշակույթի ակումբի հետ համատեղ, որը ստեղծել էր Համալսարանի Ֆիզիկայի ֆակուլտետի ուսանողների ջանքերով՝ ՀՀ ապագա վարչապետ Վազգեն Մանուկյանի գլխավորությամբ։ Մասնակցության համար անդամները կալանավորվել են 10-15 օրով։ 1966 թ. ապրիլի 24-ին Կոմիտասի պանթեոնում կայացած ցույցին մասնակցության համար, իր ընկերներ Լեւոն Անանիկյանի, Ռուբեն Սաքապետոյանի, Տիգրան Գամաղելյանի, Գեղամ Քյուրումյանի, Էդվարդ Բաղդասարյանի, Սամվել Մուրադյանի, Մարգարիտ Թախթաջյանի եւ Արմինե Փափազյանի հետ, ձերբակալվել եւ դատապարտվել է 10-օրյա կալանքի, 6 օր անցկացնելով Երեւանի բանտում։ 1967 թ. ապրիլի 24-ին, Երեւանի պետական համալսարանի «Հայ մշակույթի ակումբի» անդամների կազմում, առաջին չարտոնված պսակն է դրել Եղեռնի հուշարձանին։ 1978–1987 թթ. անդամակցել է ազգային խնդիրներով մտահոգված մտավորականների մի ոչ ֆորմալ ընկերական ակումբի, որի մյուս անդամներն էին՝ ֆիզիկոսներ Արա Կոզմանյանը, Հայկ Մինասյանը, Արա Կեչյանցը, Սիմոն Շահազիզյանը, կենսաբան Կարեն Շահինյանը, բանաստեղծ-արվեստաբան Ռուբեն Անղալադյանը, արեւելագետներ Նիկոլայ Գեւորգյանը, Երջանիկ Աբգարյանը եւ Ժոզեֆ Ավետիսյանը։ Ակումբի քննարկումների առարկան են եղել հայոց լեզվի պահպանման, դպրոցական կրթության, Ցեղասպանության միջազգային ճանաչման, Լեռնային Ղարաբաղի ճակատագրի եւ Հայաստանի ապագայի խնդիրները։ Հատկանշական է, որ այդ ժամանակ Հայաստանում, իրարից անկախ, գործում էին համախոհ մտավորականների տասնյակ այդպիսի ոչ ֆորմալ ակումբներ։ 1987 թ. աշնանը կազմակերպել է Հայաստանի եւ Ղարաբաղի վերամիավորման հարցով ԽՍՀՄ կենտրոնական իշխանություններին հասցեագրված պահանջագրի ստորագրահավաքը Մատենադարանի աշխատակիցների շրջանում։ Ղարաբաղ կոմիտե 1988 թ. փետրվարի 22-ին, Ազատության հրապարակի հարթակից, ընթերցել է Ղարաբաղի հարցի արդարացի լուծման վերաբերյալ Մատենադարանի՝ ԽՍՀՄ կենտրոնական իշխանություններին ուղղված պահանջագիր-նամակը։ 1988 թ. փետրվարի վերջին ընտրվել է Մատենադարանի «Ղարաբաղ» կոմիտեի նախագահ եւ այդ հանգամանքով մասնակցել է հանրապետական «Ղարաբաղ» կոմիտեի՝ մարտի 5-ին՝ Գրողների միության դահլիճում, եւ մարտի 19-ին՝ Կինոյի տանը կայացած համագումարներին։ 1988 թ. մարտին, մի խումբ ընկերներով, ստորագրահավաք է կազմակերպել ՀԽՍՀ Գերագույն խորհրդի պատգամավորների շրջանում՝ արտահերթ նիստ գումարելու եւ Լեռնային Ղարաբաղի մարզխորհրդի փետրվարի 20-ի որոշմանը դրական պատասխան տալու պահանջով։ Ստորագրահավաքին, որի արդյունքում հավաքվեց 110 պատգամավորի ստորագրություն, ակտիվորեն մասնակցել են՝ Սիմոն Շահազիզյանը, Էդվարդ Բաղդասարյանը, Հրաչ Թամրազյանը, Հայկ Մինասյանը, Ալեքսանդր Թամանյանը, Գալուստ Գամազյանը, Գրիգոր Պողպատյանը, Արա Կոզմանյանը, Կարեն Շահինյանը, Մանուշակ Պետրոսյանը, Երջանիկ Աբգարյանը, Ռուբեն Անղալադյանը, Ժոզեֆ Ավետիսյանը, Աշոտ Սարգսյանը, Նիկոլայ Գեւորգյանը, Արշակ Բանուչյանը, Արշակ Ղազարյանը, Խաչիկ Ստամբոլցյանը, Սեյրան Մաթեւոսյանը, Արտաշես Առաքելյանը, Աղասար Հովհաննիսյանը, Սամվել Լաճիկյանը, Արտուշ Պապոյանը, Աշոտ Ղարիբյանը եւ այլք։ 1988 թ. մարտ-մայիս ամիսներին սերտորեն համագործակցել է Հայաստանի մտավորականության ավագանու՝ Վիկտոր Համբարձումյանի, Սիլվա Կապուտիկյանի, Սոս Սարգսյանի, Սարգիս Մուրադյանի, Զորի Բալայանի, Սերո Խանզադյանի, Հրաչիկ Սիմոնյանի, Մարո Մարգարյանի, Սեդա Վերմիշեւայի հետ՝ նրանց օգնելով Ղարաբաղյան խնդրին եւ սումգայիթյան ջարդերին վերաբերող փաստաթղթերի պատրաստման եւ տարածման գործում։ 1988 թ. մայիսին ընդգրկվել է Ղարաբաղյան շարժման Հայաստանի կոմիտեի կազմում, որի մյուս անդամներն էին՝ Վազգեն Մանուկյանը, Բաբկեն Արարքցյանը, Ռաֆայել Ղազարյանը, Վանո Սիրադեղյանը, Աշոտ Մանուչարյանը, Համբարձում Գալստյանը, Ալեքսան Հակոբյանը, Դավիթ Վարդանյանը, Սամվել Գեւորգյանը եւ Սամսոն Ղազարյանը։ Ելույթներով եւ ծրագրային քաղաքական վերլուծություններով հանդես է եկել տարվա ընթացքում կոմիտեի կազմակերպած բոլոր զանգվածային հանրահավաքներում, հեղինակն է կոմիտեի եւ Հայոց համազգային շարժման անունով տարածված 100-ից ավելի թռուցիկների, պատգամավորական պատվիրանների եւ հասարակական պահանջագրերի։ 1988 թ. սեպտեմբերին «Ղարաբաղ կոմիտեն», նկատի ունենալով ձերբակալվելու հավանականությունը, պայքարն ընդհատակում շարունակելու համար, ստեղծեց մի զուգահեռ գաղտնի կոմիտե հետեւյալ կազմով՝ Երջանիկ Աբգարյան, Դավիթ Շահնազարյան, Ավետիք Իշխանյան, Արշակ Սադոյան, Ալբերտ Բաղդասարյան, որոնց հաջորդ տարվա մարտին միացան նաեւ Վիտյա Այվազյանը, Սմբատ Հակոբյանը եւ Ստեփան Ղարագեբակյանը (Մարգարյան)։ 1988 թ. դեկտեմբերի 10-ին չորս ընկերների՝ Վազգեն Մանուկյանի, Բաբկեն Արարքցյանի, Սամվել Գեւորգյանի եւ Ալեքսան Հակոբյանի հետ ձերբակալվել է գեներալ Մակաշովի կողմից՝ Սպիտակի երկրաշարժից հետո Հայաստան ժամանած Միխայիլ Գորբաչովի հրամանով։ Դրան նախորդել էր Ղարաբաղի Կռունկ կոմիտեի նախագահ Արկադի Մանուչարովի ձերբակալությունը։ 1988 թվականի դեկտեմբերի 10-ից մինչեւ 1989-ի հունվարի 9-ը ընկած ժամանակամիջոցում ձերբակալվել են Ղարաբաղ կոմիտեի մյուս անդամներ Վանո Սիրադեղյանը, Սամսոն Ղազարյանը, Ռաֆայել Ղազարյանը, Աշոտ Մանուչարյանը, Համբարձում Գալստյանը, Դավիթ Վարդանյանը, ինչպես նաեւ Ղարաբաղյան շարժման հիմնադիր Իգոր Մուրադյանը եւ «Գթություն» բարեգործական հիմնադրամի նախագահ Խաչիկ Ստամբոլցյանը։ 1989 թվականի հունվարի 9-10-ին բոլոր ձերբակալվածները տեղափոխվել են Մոսկվա եւ նախնական կալանքի տակ պահվել «Մատրոսսկայա տիշինա» եւ «Բուտիրյան» բանտերում։ Երեւանում հայտարարված Արտակարգ դրության ընթացքում պարետային ժամի խախտման մեղադրանքով մեկամսյա կալանքի են ենթարկվել նաեւ Ղարաբաղյան շարժման շուրջ 600 ակտիվիստներ, այդ թվում հայտնի դեմքերից՝ Երջանիկ Աբգարյանը, Վազգեն Սարգսյանը, Դավիթ Շահնազարյանը, Արշակ Սադոյանը, Ալբերտ Բաղդասարյանը, Շահեն Պետրոսյանը https://www.facebook.com/petrossianshahen/, Ավետիք Իշխանյանը, Վիտյա Այվազյանը եւ Սմբատ Հակոբյանը։ 1989 թ. մայիսի 30-ին, վեցամսյա բանտարկությունից հետո, միջազգային հանրության, ԽՍՀՄ ժողովրդավարական ուժերի եւ Հայաստանի բնակչության բողոքի հզոր ալիքի ճնշման տակ, բոլոր քաղբանտարկյալներն ազատ են արձակվել։ 1989 թ. հուլիսին Լեւոն Տեր-Պետրոսյանը, ֆրանսիական կառավարության օժանդակությամբ, լուրջ վիրահատության է ենթարկվել եւ չորս ամիս ապաքինվել Փարիզում։ 1989 թ. օգոստոսին, իր բացակայությամբ, ընտրվել է ՀԽՍՀ Գերագույն խորհրդի պատգամավոր։ 1989 թ. դեկտեմբերին, հաջորդելով Վազգեն Մանուկյանին, ընտրվել է Հայոց համազգային շարժման նախագահ՝ այդ պաշտոնը վարելով մինչեւ 1990 թվականի օգոստոսի կեսը։ 1990 թ. հունվարին դարձել է ՀԽՍՀ Գերագույն խորհրդի նախագահության անդամ։ Այս ընթացքում նա իր համաձայնությունը՝ վիզան է տվել ԽՍՀՄ նախագահ Միխայիլ Գորբաչովի հրամանագրի նախագծին՝ ճանաչելու Արցախը որպես ինքնավարություն Ադրբեջանի կազմում։ Հունվարի 18-ի առավոտյան Գորբաչովը զանգահարել է Տեր-Պետրոսյանին, որ գա վերցնի հրամանագիրը, սակայն Տեր-Պետրոսյանը գրասենյակում սպասելուց հետո իմացել է, որ Ադրբեջանի Կոմկուսի առաջին քարտուղար Այազ Մութալիբովը դեմ է արտահայտվել, ու հրամանագիրը չի ստորագրվելու։ Ենթադրվում է, որ խոսքը գնում է Արցախին Ինքնավար հանրապետության կարգավիճակ տալու մասին է։ 1990 թ. մայիսին կրկին ընտրվել է Գերագույն խորհրդի պատգամավոր։ 1990 թ. օգոստոսի 4-ին ընտրվել է Գերագույն խորհրդի նախագահ՝ քվեարկությունների չորս փուլից հետո, քվեների 140–76 հարաբերակցությամբ հաղթելով կոմկուսի թեկնածու Վլադիմիր Մովսիսյանին։ Փաստացի պետության ղեկավար լինելով ծանր տնտեսական վիճակից դուրս գալու նպատակով Լեւոն Տեր-Պետրոսյանը սկսել է աշխատել ամիսներ առաջ Ղարաբաղ կոմիտեի ու ժողովրդի պահանջով փակված Նաիրիտ գործարանի որոշ արտադրություններ վերաբացելու ուղղությամբ՝ բացառելով սակայն կաուչուկի ու լատեքսի արտադրության վերաբացումը։ 1990 թվականին Հայաստանում տարածում են ստանում զինված խմբերը, որոնց մեջ հայտնվում են մարդիկ, ովքեր Ադրբեջանի հետ թեժացող պայքարին զուգահեռ նաեւ ահ ու սարսափի մեջ են պահում Հայաստանի բնակչությունը։ Գրանցվում են հարյուրավոր դեպքեր կողոպուտի, մեքենաների առեւանգումների, հանրային վայրերում կրակահերթերի եւ այլն։ Զինյալները հիմնականում կապվում էին Հայոց ազգային բանակ միավորման հետ։ Շրջանառվում է, որ միավորումը ունի մոտ 150 հազար անդամ, սակայն իրականում դրանց թիվը մոտ 1,500 էր, որոնց մեծ մասը անզեն։ ԽՍՀՄ նախագահ Միխայիլ Գորբաչովը նախապատրաստում է օրենքի նախագաիծ՝ արգելելու որեւէ զինված խմբավորում, որը կհակասի ԽՍՀՄ օրենսդրությանը։ Լեւոն Տեր-Պետրոսյանը այդ ժամանակ Գորբաչովին դիմում է՝ հետաձգլու ստորագրումը երկու ամսով՝ խոստանալով ինքնուրույն լուծեն ներքին խնդիրը։ 1990 թվականի օգոստոսի 28-ին Հայոց ազգային բանակի գրասենյակի դիմաց սպանվում են ՀՀՇ անդամներ Վիտյա Այվազյանն ու Գեղազնիկ Միքայելյան, ովքեր եկել էին պարզելու նախորդ օրը միավորման անդամների կողմից գիշեր տեղի ունեցած մանրամասները, որի ընթացքում հրազենից մարդիկ էին վիրավորվել։ Հաջորդ օրը Լեւոն Տեր-Պետրոսյանը առաջարկում է արտակարգ դրություն մտցնել. վերնագիր է հայտարարվում զիննյալներից մինչեւ օգոստոսի 29-ի 22։00 հանձնել զենքերը ու գողացված մեքենաները։ Արդյունքում շուրջ 20 զինված խումբ է լուծարվում՝ ներառյալ հենց Հայոց ազգային բանակը։ Հետ է վերադարձվում է մոտ 500 մեքենա։ 1991 թվականի մայիսի վերջին Լեւոն Տեր-Պետրոսյանը հինգօրյա պաշտոնական այցով՝ առաջինը իր պաշտոնավարման ընթացքում, մեկնում է Ֆրանսիա, որտեղ մայիսի 22-ին հանդիպում Ֆրանսիայի նախագահ Ֆրանսուա Միտտերանի հետ։ Հանդիպումներ են տեղի ունենում նաեւ Ֆրանսիայի Սոցիալիստական կուսակցության նախագահ Պիեր Մորուայի, Ազգային ասամբլեայի նախագահ Լորան Ֆաբիուսի, Խորհրդարանի Միջազգային կապերի հանձնաժողովի նախագահ Միշել Վոզելի հետ, ինչպես նաեւ հայ համայնքի ներկայացուցիչների հետ։ Մինիստրների խորհրդի նախագահի տեղակալ Հրանտ Բագրատյանն էլ Եվրոպական հարցերով նախարար Էլիզաբեթ Գիգուի հետ ստորագրում է տնտեսական համագործակցության մասին փաստաթուղթ, որը ներառում էր 11 ուղղություններով ու 45 կոնկրետ նախագծերում համագործակցություն։ Արցախյան ազատամարտ Հայաստանի նախագահ ՀՀ նախագահի ընտրություններ 1991 Սոցիալ-տնտեսական վիճակ (1991-1996) ՀՀ ռազմաքաղաքական ոլորտ 1991-1996 Լ. Տեր-Պետրոսյանը 1991 թվականի հոկտեմբերի 16-ին տեղի ունեցած ՀՀ նախագահի առաջին ընտրություններում ձայների գերակշիռ մեծամասնությամբ (83,4%) ընտրվել է ՀՀ նախագահ։ Ընտրություններից առաջ նա գրեթե հրաժարվել է նախընտրական քարոզչություն վարել՝ իրականացնելով միայն մեկ մեկ ու կես ժամանով հեռուստահարցազրույց ընտրությունների նախօրեին։ 1991–1995 թթ., Բաբկեն Արարքցյանի հետ, գլխավորել է Գերագույն խորհրդի Սահմանադրական հանձնաժողովը, որի մշակած Սահմանադրության նախագիծը, Գերագույն խորհրդի հավանությանն արժանանալուց հետո, 1995թ. հուլիսի 5-ին ընդունվել է համաժողովրդական հանրաքվեի միջոցով։ 1992 թ. հունվարի 28-ին ստորագրել է ՀՀ Զինված ուժերի ստեղծման մասին հրամանագիրը։ 1992 թ. Լեւոն Տեր-Պետրոսյանի նախաձեռնությամբ եւ ՌԴ նախագահ Բորիս Ելցինի հետ կայացած համաձայնությամբ՝ Հայաստան են հրավիրվել սովետական բանակի 600 միջին եւ բարձր դասի սպայակազմի հայազգի ներկայացուցիչներ։ 1992 թ. մարտի 3-ին որոշում է կայացրել ստեղծել Հայաստան համահայկական հիմնադրամը։ 1993 թ. նոյեմբերի 22-ին Լեւոն Տեր-Պետրոսյանի հրամանագրով շրջանառության մեջ է դրվել ՀՀ ազգային դրամը։ 1991-94 թթ. հաստատել է ՀՀ տնտեսական բարեփոխումների քաղաքականությունը, որը ներառում էր հողի, պետական սեփականություն հանդիսացող օբյեկտների սեփականաշնորհումը, ֆինանսական, էներգետիկ համակարգի բարեփոխումները։ 1994 թ. Լեւոն-Տեր Պետրոսյանի դիվանագիտության ջանքերով ԵԱՀԿ Բուդապեշտի գագաթնաժողովում Լեռնային Ղարաբաղը ճանաչվել է հակամարտության լիիրավ կողմ։ 1994 թ. ստորագրել է Հայաստանում ռուսական ռազմաբազայի տեղակայման մասին հայ-ռուսական պայմանագիրը։ 1995 թ. նախաձեռնել է Ցեղասպանության 80-րդ տարելիցին նվիրված միջազգային գիտաժողովը եւ Ցեղասպանության թանգարանի կառուցումը։ ՀՀ նախագահի ընտրություններ 1996 1996 թվականի նախագահական ընտրությունները տեղի են ունենում սեպտեմբերի 22-ին, որի ընթացքում Լեւոն Տեր-Պետրոսյանը հավաքում է ձայների 51 տոկոսը հենց առաջին փուլում՝ վերընտրվելով նախագահ։ Երկրորդ տեղն է գրավում ընդդիմության միասնական թեկնածու ու ՀՀՇ նախկին նախագահ Վազգեն Մանուկյանը՝ 41 տոկոս ձայներով։ Ընտրությունների արդյունքում կազմակերպած բողոքի ցույցի արդյունքում Լեւոն Տեր-Պետրոսյանը մեղադրվում է ընտրությունները կեղծելու մեջ։ Սեպտեմբերի 25-ին մարդկանց բազմությունը շարժվում է դեպի Կենտրոնական ընտրական հանձնաժողով, որը գտնվում էր Ազգային ժողովի շենքում։ Վազգեն Մանուկյանը մուտք է գործում շենք, սակայն որոշ ժամանակ անց մարդկանց բազմությունը, կոտրելով ցանկապատը, մուտք է գործում Ազգային ժողովի տարածք, դաժան ծեծի ենթարկում փոխխոսնակներ Բաբկեն Արարքցյանին, Արա Սահակյանին ու այլոց։ Երեւան են մտցվում Պաշտպանության նախարարության ու Ներքին զորքերը ծառայողները, ինչպես նաեւ Երկրապահ կամավորական միության անդամներ։ Արգելափակվում են քաղաքի գլխավոր հանգույցները։ Ձերբակալվում ու խոշտանգվում են ընդդիմության հետ կապ ունեցող բազմաթիվ գործիչներ՝ ներառյալ Վազգեն Մանուկյանը։ ԱՄՆ պետդեպարտամենտը հրաժարվում է պաշտոնապես շնորհավորել Լեւոն Տեր-Պետրոսյանին՝ պաշտոնական հայտարարության մեջ միայն հղում անելով, որ Տեր-Պետրոսյանը վերընտրվել է՝ համաձայն Հայաստանի պաշտոնական աղբյուրների։ Նշվել է, որ ԵԱՀԿ զեկույցի համաձայն լրջագույն բացթողումները խաթարել են ընտրությունները։ Կոչ է արվում հարգելու միջազգային մարդու իրավունքները ու թույլատրելու Կարմիր խաչի ներկայացուցիչներին այցելելու բախումների արդյունքում ձերբակալվածներին։ Հաղորդագրության մեջ նշվել է, որ ընտրակեղծիքներ հանդիսանում են լուրջ մտահոգության պատճառ։ ՀՀ ներքին քաղաքականություն Հայաստանի արտաքին քաղաքականություն 1996 թ. դեկտեմբերի 3-ին, Լիսաբոնում գումարված ԵԱՀԿ գագաթնաժողովի ընթացքում, վետո է դրել Լեռնային Ղարաբաղի կարգավիճակը կանխորոշող բանաձեւի վրա։ 1997 թ. ստորագրել է հայ-ռուսական Բարեկամության եւ համագործակցության մեծ պայմանագիրը։ Հրաժարական 1998 թ. փետրվարի 3-ին, Հայաստանի վարչապետ Ռոբերտ Քոչարյանի, Պաշտպանության նախարար Վազգեն Սարգսյանի եւ Անվտանգության ու ներքին գործերի նախարար Սերժ Սարգսյանի հետ ունեցած սկզբունքային տարաձայնությունների պատճառով եւ երկիրը ներքաղաքական ցնցումներից զերծ պահելու նկատառումով, հրաժարվել է Հայաստանի նախագահի պաշտոնից։ Նրա հետ մեկտեղ, նույն պատճառներով, իրենց պաշտոններից կամավոր կերպով հրաժարվեցին նաեւ հանրապետության բազմաթիվ այլ ղեկավարներ եւ պատասխանատու աշխատողներ. Ազգային ժողովի նախագահ Բաբկեն Արարքցյանը, փոխնախագահներ Արա Սահակյանը եւ Կարապետ Ռուբինյանը, խորհրդարանական մշտական հանձնաժողովների նախագահներ Սամվել Գեւորգյանը, Վիգեն Խաչատրյանը եւ Տեր-Հուսիկ Լազարյանը, Արտաքին գործերի նախարար Ալեքսանդր Արզումանյանը, Տարածքային կառավարման նախարար Գալուստ Գամազյանը, Երեւանի քաղաքապետ Վանո Սիրադեղյանը, Կենտրոնական բանկի նախագահ Բագրատ Ասատրյանը, Արմավիրի մարզպետ Սեդրակ Հովհաննիսյանը, «Հայաստան» հիմնադրամի տնօրեն Մանուշակ Պետրոսյանը, Ֆրանսիայում Հայաստանի Հանրապետության դեսպան Վահան Փափազյանը, Հանրապետության նախագահի խորհրդականներ Վահագն Խաչատրյանը, Նիկոլ Շահգալդյանը, Կարեն Շահինյանը, Նախագահի աշխատակազմի ղեկավար Ավետիս Ավագյանը, մամլո քարտուղար Լեւոն Զուրաբյանը, կադրերի բաժնի վարիչ Ժոզեֆ Ավետիսյանը, Ազգային ժողովի աշխատակազմի ղեկավար Աշոտ Անտինյանը, «Ռեսպուբլիկա Արմենիա» պաշտոնաթերթի խմբագիր Արմեն Խանբաբյանը, Երեւանի քաղաքապետարանի բարձրաստիճան աշխատակիցներ Սամսոն Ղազարյանը եւ Վարդան Հարությունյանը։ Վերադարձը ակտիվ քաղաքականություն 2007 թ. աշնանը մի շարք քաղաքական ուժերի եւ հասարակական կազմակերպությունների կողմից առաջադրվել է Հայաստանի նախագահի թեկնածու։ ՀՀ նախագահի ընտրություններ 2008 2008 թ. փետրվարի 19-ին կայացած ընտրություններում պաշտոնական տվյալներով ստացել է 21.51%, իսկ նրա հիմնական մրցակից Սերժ Սարգսյանը՝ 52.82% ձայն։ Հայաստանում ԱՄՆ դեսպանատան տվյալներով, սակայն, Տեր-Պետրոսյանն իրականում ստացել է 30–35% ձայն, ինչը նշանակում է, որ պետք է նշանակվեր ընտրությունների երկրորդ փուլ, որում, նույն աղբյուրի համաձայն, Տեր-Պետրոսյանը հաստատաբար հաղթանակ կտաներ : Մարտի 1-ի զանգվածային անկարգություններ 2008 թվականի մարտի 1-ի լույս 2-ի գիշերը ՀՀ նախագահի պաշտոնը զբաղեցնող Ռոբերտ Քոչարյանի հրահանգով ոստիկանական ուժերը հարձակվեցին Ազատության հրապարակում խաղաղ քնած ցուցարարների վրա, ներկայացնելով դա իբր գործողություն՝ անկարգությունները զսպելու նպատակով (Աշխարհի պատմության միակ ենթադրյալ անկարգությունները, որոնք ենթադրաբար տեղի էին ունենում առավոտյան ժամը 6-ին՝ քնած ցուցարարների կողմից)։ Իրադարձությունների հետեւանքով զոհվեց 10 (2 ոստիկան, 8 քաղաքացիական անձ) եւ վիրավորվեցին հարյուրավոր ոստիկաններ, զինծառայողներ եւ քաղաքացիական անձինք։ "Անկարգությունները կանխելու", իսկ իրականում՝ Քոչարյանի եւ Սարգսյանի կողմից իշխանությունը պահելու նպատակով 1 ամիս ժամկետով Երեւան քաղաքում հաստատվեց արտակարգ դրություն։ ՀՀ ԱԺ ընտրություններ 2012 2012 թ. մայիսի 6-ի Ազգային Ժողովի ընտրություններում, գլխավորելով «Հայ Ազգային Կոնգրես» դաշինքի ցուցակը, Տեր-Պետրոսյանն ընտրվել է պատգամավոր, բայց հրաժարվել է իր մանդատից: 2013 թ. ապրիլի 13-ին ընտրվել է «Հայոց համազգային շարժման» իրավահաջորդը հանդիսացող «Հայ Ազգային Կոնգրես» կուսակցության նախագահ: ՀՀ ԱԺ ընտրություններ 2021 2021 թ. մարտի 25-ին հանդիպել է ՀՀ նախկին նախագահներ Ռոբերտ Քոչարյանի եւ Սերժ Սարգսյանի հետ, առաջարկել է գալիք ընտրություններին մասնակցել դաշինքով՝ Նիկոլ Փաշինյանի վերարտադրումը կանխելու համար։ Առաջարկը մերժվել է Սարգսյանի եւ Քոչարյանի կողմից։ 2021 թ. հունիսի 20-ի Ազգային Ժողովի կայանալիք ընտրություններում գլխավորելու է «Հայ Ազգային Կոնգրես» կուսակցության ցուցակը։ Հայտարարել է, որ ԱԺ-ում մեծամասնություն չկազմելու դեպքում կհրաժարվի պատգամավորական մանդատից։ Այլ զբաղմունքներ Պատանեկության տարիներին խաղացել է Հայաստանի ժողովրդական դերասաններ Պերճ Գեւորգյանի, Արշավիր Ղազարյանի եւ վաստակավոր դերասան Պարզանուշ Պարոնյանի ղեկավարած սիրողական թատրոններում։ Ուսանողական շրջանում զբաղվել է սուսերամարտով եւ շախմատով։ Երկու սպորտաձեւից էլ լրացրել է առաջին կարգայինի նորման։ Ընդգրկվել է Երեւանի պետական համալսարանի սուսերամարտի հավաքականի կազմում։ Ընտանիք Նախնիները Տեր-Պետրոսյան ընտանիքը սերում է Կիլիկիո կաթողիկոս Հովհաննես Հաճընցու (1705–1721 թթ.) կոնդակով 1720 թվականին Սիսից Մուսա լեռ ուղարկված Պետրոս քահանայից։ Վերջինիս հետնորդները, ժամանակի ընթացքում բազմանալով, ճյուղավորվել են Մուսա լեռում հայտնի երեք մեծ գերդաստանի՝ բուն Տեր-Պետրոսյաններ, Աբաջյաններ եւ Բոյաջյաններ։ Հորից որդի փոխանցվող քահանաների շարքը Տեր-Պետրոսյան գերդաստանում ընդհատվել է 1850-ական թվականներին։ Նրանցից մեկը Կիլիկիո տարածաշրջանում հռչակվել է Անթաքալը (Անտիոքացի) Տեր-Պետրոս մականվամբ։ Հորական պապը՝ Պետրոս Տեր-Պետրոսյան (1870-1937 թթ.), իր հաղթանդամ կազմվածքի պատճառով «Բարաքաթ (օրհնյալ)» անվանված, 1895 թվականին, հայտնի հեղափոխական Աղասի Թուրսարգիսյանի ազդեցությամբ, անդամագրվել է Հնչակյան կուսակցությանը, մասնակցել է Զեյթունի 1896 թ. ապստամբության շրջանում Կիլիկիայի տարբեր վայրերում (Հաճըն, Մարաշ, Մուսա լեռ եւ այլն) ծագած ազատագրական շարժումներին, ինչից հետո վեց ամիս արգելափակվել է թուրքական բանտերում։ Մորական պապը՝ Պետրոս Ղարիբյան (մահ. 1951 թ. Իջեւանի շրջանի Խաշթառակ գյուղում), Դաշնակցական կուսակցության համակիր։ Հորեղբայրը՝ Լեւոն Տեր-Պետրոսյան, ուսուցիչ։ Կինը եւ երեխաները Հայրը՝ Հակոբ Տեր-Պետրոսյան (1909-1994 թթ.), Մուսա լեռան հերոսամարտի ժամանակ, 7-ամյա հասակում, 11-ամյա եղբոր՝ Կարապետի հետ, ուտելիք եւ ջուր է կրել դիրքեր։ Պատանեկության տարիներին եղել է Հնչակյան կուսակցության անդամ, իսկ հետագայում դարձել Սիրիա-լիբանանյան կոմունիստական կուսակցության հիմնադիրներից եւ քաղբյուրոյի մշտական անդամներից մեկը։ Ծառայած լինելով ֆրանսիական բանակի՝ Սիրիայում տեղակայված ստորաբաժանումներում՝ կուսակցական շրջանակներում հայտնի է եղել ֆրանսերեն Սոլդա (զինվոր) մականվամբ։ Բազմիցս դատվել, բանտարկվել եւ աքսորվել է ֆրանսիական գաղութային իշխանությունների կողմից։ 1936 թվականին կամավորագրվել է Իսպանիայում մարտնչող ինտերնացիոնալ բանակին, բայց Բեյրութում ձերբակալվել է ֆրանսիական ժանդարմերիայի կողմից եւ աքսորվել իր ծննդավայր՝ Իսկենդերունի սանջակ։ Նույն թվականին, իր կուսակցական ընկերոջ՝ Ջորջ Կարապետյանի հետ, Իսկենդերունի բանտից փախցրել եւ Պաղեստին է անցկացրել Մերձավոր Արեւելքում Կոմինտերնի հայտնի ներկայացուցիչ Նախման Լիտվինսկուն եւ նրա կնոջը։ 1939-ին գլխավորել է Ալեքսանդրեթի գավառը Թուրքիային հանձնելու ծրագրի դեմ ուղղված հայկական շարժումը։ 1940-1941 թթ., Սիրիա-լիբանանում հաստատված Վիշիստական ռեժիմի օրոք, ղեկավարել է Հալեպ քաղաքի ընդհատակյա դիմադրական շարժումը։ Հայաստան փոխադրվելուց հետո երկար տարիներ աշխատել է Երեւանի Մյասնիկյանի անվան կահույքի գործարանում՝ սկզբում որպես վարպետ-կահույքագործ, այնուհետեւ՝ Արհկոմի նախագահ եւ Կուսկոմիտեի քարտուղար։ 1965 թվականից անցել է հանգստյան՝ ստանալով հանրապետական կարգի անհատական թոշակ։ Մայրը՝ Ազատուհի Տեր-Պետրոսյան, օրիորդական ազգանունը՝ Ղարիբյան (1914-2002 թթ.), տնային տնտեսուհի, ծնվել է Մուսա լեռան հերոսամարտի օրերին, թուրքական բանակի գնդակոծությունների տակ, լեռան քարանձավներից մեկում։ Եղբայրը՝ Թելման Տեր-Պետրոսյան (1936-1997 թթ.), Անդրկովկասի ամենամեծ արդյունաբերական ձեռնարկություններից մեկի՝ «Հրազդանմեքենա» արտադրական միավորման գլխավոր տնօրեն (1985-1997 թթ.), ՀՀ Ազգային Ժողովի պատգամավոր (1995-1997 թթ.)։ Եղբայրը՝ Պետրոս Տեր-Պետրոսյան (1938-2013 թթ.), տեխնիկական գիտությունների դոկտոր, պրոֆեսոր, Երեւանի ճարտարապետաշինարարական համալսարանի ամբիոնի վարիչ։ Եղբայրը՝ Կամո Տեր-Պետրոսյան (1948-2023 թթ.), բժիշկ, սրտաբան, «Կարագյոզյան բարեգործական հիմնադրամի» ծրագրով Հայաստանում եւ Լեռնային Ղարաբաղում ստեղծված մանկական առողջապահական համակարգի կազմակերպիչ։ Քույրը՝ Իսկուհի Տեր-Պետրոսյան – Սեմիրջյան (ծնվ. 1953 թ. - 2015 թ.), թուրքագետ, մանկավարժ, տարրական դասարանների երկարամյա ուսուցիչ։ Կինը՝ Լյուդմիլա Տեր-Պետրոսյան, օրիորդական ազգանունը Պլեսկովսկայա (ծնվ. 1947 թ.), գերմանագետ, հեռուստալրագրող, Լենինգրադի Գերցենի անվան մանկավարժական ինստիտուտի շրջանավարտ։ Կնոջ հայրը՝ Ֆրաիմ Աբրամովիչ Պլեսկովսկի (1914–1978), Սովետական բանակի կադրային սպա, Ֆիննական եւ Հայրենական մեծ պատերազմների մասնակից։ Կնոջ մայրը՝ Բրախա Լեյբովնա Կուրտաչ (1912–1994), բժիշկ, վերապրել է Լենինգրադի բլոկադան։ Կնոջ եղբայրը՝ Ալեքսանդր (ծնվ. 1941 թ.), մահացել է բլոկադայի ժամանակ։ Որդին՝ Դավիթ Տեր-Պետրոսյան (ծնվ. 1975 թ.), տնտեսագետ, գործարար։ Թոռները՝ Լեւոն (ծնվ. 1997 թ.), Հակոբ (ծնվ. 2003 թ.), Լուսիա (ծնվ. 2004 թ.) եւ Արեգ (ծնվ. 2018 թ.) Տեր-Պետրոսյաններ։ Ծանոթագրություններ Արտաքին հղումներ Լեւոն Տեր-Պետրոսյանի կենսագրությունը Լեւոն Տեր-Պետրոսյանի հարցազրույցը Հ1 հեռուստաալիքին Արցախյան հարցի, հողային զիջումների մասին։ (տեսանյութ) Լեւոն Տեր-Պետրոսյան Ինքնակենսագրական ֆիլմ: Լեւոն Տեր-Պետրոսյանի կենսագրությունը Հայ Ազգային Կոնգրեսի կայքում Հայաստանի նախագահներ Հայ քաղաքական գործիչներ Հայ պատմաբաններ ԵՊՀ շրջանավարտներ «Ղարաբաղ» կոմիտեի անդամներ ՀՀՇ անդամներ Սանկտ Պետերբուրգի համալսարանի արեւելագիտության ֆակուլտետի շրջանավարտներ Բանասիրական գիտությունների դոկտորներ ՀԱԿ անդամներ Սիրիայից Հայաստան արտագաղթածներ Լեւոն Տեր-Պետրոսյան Անկախության ակտիվիստներ Սանկտ Պետերբուրգի պետական համալսարանի շրջանավարտներ Հայ առաքելական քրիստոնյաներ ՀՀ ԳԽ 1-ին գումարման պատգամավորներ


text: Անդրանիկ Նահապետի Մարգարյան (), հայ հասարակական-քաղաքական գործիչ, Հայաստանի վարչապետ (2000-2007), ՀՀԿ նախագահ։ Կրթություն 1967-1972 թվականներին սովորել է Երեւանի պոլիտեխնիկական ինստիտուտի տեխնիկական կիբեռնետիկայի ֆակուլտետում, ստացել հաշվիչ մեքենաների ինժեների որակավորում։ Աշխատանքային գործունեությունը 1972-1974 թվականներին աշխատել է Գազի արդյունաբերության համամիութենական գիտահետազոտական ինստիտուտի Երեւանի մասնաճյուղում որպես գիտաշխատող, ավագ ինժեներ, 1977-1978 թվականներին՝ Հայաստանի էներգետիկայի գիտահետազոտական ինստիտուտում որպես գլխավոր ճարտարագետ, 1978-1979 թվականներին՝ Էլեկտրատեխնիկական գործարանի էլեկտրոնային հաշվիչ մեքենաների բաժնի պետ, 1979-1990 թվականներին՝ Առեւտրի նախարարության հանրապետական ինֆորմացիոն հաշվողական կենտրոնի էլեկտրոնիկայի բաժնի վարիչ, 1990-1994 թվականներին՝ Հատուկ ծրագրերի պետական վարչության ինֆորմացիոն բաժնի ղեկավար, 1994-1995 թվականներին՝ Հայաստանի պետական ճարտարագիտական համալսարանի կրտսեր գիտաշխատող, 1995-1999 թվականներին՝ ՀՀ ԱԺ առաջին գումարման պատգամավոր, 1999 թվականին դարձյալ ընտրվել է ԱԺ պատգամավոր, եղել է մեծամասնություն կազմած «Միասնություն» խմբակցության ղեկավարը, 2000-2007 թվականներին՝ Հայաստանի վարչապետ։ 2003 թվականին ԱԺ ընտրություններից հետո վարչապետ Անդրանիկ Մարգարյանը շարունակել է պաշտոնավարել՝ ղեկավարելով ընտրությունների արդյունքում ձեւավորած կոալիցիոն կառավարությունը։ Կուսակցական գործունեություն Հայկական քաղաքական կյանքի մեջ է ընդգրկվել դեռ 1965 թվականից։ 1968 թվականից եղել է խորհրդային տարիներին ընդհատակյա գործող Ազգային միացյալ կուսակցության անդամ, 1973 թվականից՝ ԱՄԿ խորհրդի անդամ։ 1974 թվականին ձերբակալվել է եւ դատապարտվել երկամյա բանտարկության՝ խորհրդային վարչակարգի դեմ պայքարելու մեղադրանքով։ 1992 թ. անկախ Հայաստանում դառնում է երկրի առաջին գրանցված կուսակցության անդամ, որի խորհրդի նախագահն է 1993 թվականից մինչեւ իր մահը։ 1993-1997 եւ 1998-2005 թթ.՝ ՀՀԿ խորհրդի նախագահ։ 1997-1998 թվականներին եղել է ՀՀԿ նախագահ, 2005 թվականին դարձյալ ընտրվել է ՀՀԿ նախագահ, 1998 թվականից Երկրապահ կամավորական միության անդամ էր, այնուհետեւ՝ ԵԿՄ վարչության անդամ։ Ընտանիք Ամուսնացած էր, ուներ երկու դուստր, մեկ որդի եւ հինգ թոռ։ Մահ եւ հուղարկավորություն Անդրանիկ Մարգարյանը մահացել է 2007 թվականի մարտի 25-ին Երեւանում սրտի կաթվածից։ Հուղարկավորված է Երեւանի Կոմիտասի անվան պանթեոնում։ Պարգեւներ եւ կոչումներ Հայաստանի անկախության հռչակման 15-րդ տարեդարձի կապակցությամբ, պետականության կայացման եւ տնտեսական զարգացման գործում ներդրած մեծ ավանդի համար Հայաստանի նախագահի հրամանագրով պարգեւատրվել է Սուրբ Մեսրոպ Մաշտոց շքանշանով։ Հայաստանի ՊՆ «Վազգեն Սարգսյան» մեդալ Հայաստանի ՊՆ «Գարեգին Նժդեհ» մեդալ ԵԿՄ «Վազգեն Սարգսյան» շքանշան Հայաստանի Ոստիկանության «Արամ Մանուկյան» մեդալ Ֆ. Նանսեն հիմնադրամի «Ֆ. Նանսեն» մեդալով Տես նաեւ Անդրանիկ Մարգարյանի անվան դպրոց Անդրանիկ Մարգարյանի անվան քաղաքական դպրոց Անդրանիկ Մարգարյանի կիսանդրի (Երեւան) Աղբյուրներ ՀՀ ԱԺ 1-ին գումարման պատգամավորներ ՀՀ ԱԺ 2-րդ գումարման պատգամավորներ Հայ հասարակական գործիչներ Սուրբ Մեսրոպ Մաշտոցի անվան շքանշանակիրներ Հայ ճարտարագետներ ՀՀԿ անդամներ