text: Հունգարիա (հունգարերեն՝ Magyarország Մադյառօռսագ)՝ պետություն է Կենտրոնական Եվրոպայում։ Սահմանակից է Սլովակիային, Ավստրիային, Սլովենիային, Սերբիային, Խորվաթիային, Ռումինիային եւ Ուկրաինային։ Տարածությունը 93,030 կմ2 (109) է, բնակչությունը 9,897,541 (88) (2015)։ Մայրաքաղաքը՝ Բուդապեշտ։ Պատմություն Սկզբնական շրջան Հունգարիայի հնագույն բնակիչները եղել են սկյութները, իլլիրիացիները, կելտերը, որոնց մ.թ.ա. 1-ին դարի վերջին-մ.թ. 2-րդ դարի սկզբին նվաճել է Հին Հռոմը։ ժողովուրղների մեծ գաղթի ժամանակ Հունգարիայի տարածքը բնակեցրել են գերմանացի եւ թյուրքական ժողովուրդներ, 6-րդ դարուներեւացել են սլավոնները, 9-րդ դարի վերջին՝ քոչվոր հունգարները։ Նախնադարյան-համայնական կարգերի քայքայման վերջին փուլում գտնվող հունգարները հաճախակի ասպատակել են Կենտրոնական, Հարավային եւ Հարավ-Արեւելյան Եվրոպայի երկրները։ Աուգսբուրգի մոտ գերմանական զորքերից կրած պարտությունից (955) հետո այդ ասպատակությունները դադարել են։ Սկսել է աճել երկրագործության նշանակությունը, կազմավորվել ֆեոդալիզմը։ Արպադների դինաստիայի Գյոզա իշխանի եւ նրա որդու՝ Իշտվան 1-ի (997-1038, թագավոր՝ 1000-ից) օրոք Հունգարիայում առաջացել է պետական կազմավորում, ընդունվել քրիստոնեություն (կաթոլիկություն)։ Աստիճանաբար հունգարների տիրապետությունը տարածվել է դեպի արեւելք (Տրանսիլվանիա) եւ հյուսիս (Սլովակիա), 12-րդ դարի սկզբին միացվել են Խորվաթիան եւ Դալմաթիան։ XIII դ. թագավորական իշխանությունը թուլացել է, որը հեշտացրել է թաթար-մոնղոլների ներխուժումը (1241—1242) Հունգարիա։ XIII դ. վերջին — XIV դ. սկզբին Հունգարիան բաժանվել է մի շարք ինքնուրույն քաղաքական տիրույթների։ Թագավոր Կարլոս I-ի ժամանակ (1308-42) ֆեոդալական երկպառակությունները դադարել են, զարգացել են քաղաքները։ Բայց նրա հաջորդների օրոք միջֆեոդալական հակասությունները սրվել են։ Ուժեղացել է թուրքական նվաճման վտանգը։ 1456 թվականին հունգարական, լեհական եւ սերբական միացյալ ջոկատները, զորավար Ցանոշ Հունյադիի գլխավորությամբ, Բելգրադի մոտ հաղթել են թուրքերին։ Մատյաշ Հունյադի թագավորի օրոք (1458—90) կենտրոնական իշխանությունն ամրապնդվել է, Հունգարիային են կցվել Մորավիան, Սիլեզիան եւ Արեւելյան Ավստրիան։ Հունգարիայի թուլացում եւ մասնատում 15-րդ դարի վերջին եւ 16-րդ դարի սկզբին միջֆեոդալական պատերազմները վերսկսվել են, ուժեղացել է կալվածատիրական ճնշումը, որը հանգեցրել է 1514 թվականի գյուղացիական պատերազմին՝ Դոժա Դյորդի գլխավորությամբ։ Մոխաչի մոտ թուրքերից կրած պարտությունից (1526) հետո Հունգարիայի միջին մասը ընկավ թուրքական լծի տակ, արեւմտյան եւ հյուսիսային մասերը անձնական ունիայով միավորվեցին Ավստրիայի հետ, հունգարիայի նախկին տիրույթների մի մասն էլ անցավ Տրանսիլվանիա իշխանությանը։ 17-րդ դարի վերջին հունգարական հողերն անցան Հաբսբուրգներին։ 1703-1711 թվականներին Հունգարիայում տեղի ունեցավ ազգային-ազատագրական ապստամբություն՝ Ֆերենց II Ռակոցիի ղեկավարությամբ, որն ավարտվեց անհաջողությամբ։ Հունգարիան մնաց Հաբսբուրգների տիրապետության տակ։ 18-րդ դարի վերջից Հունգարիայի արտադրողական ուժերը զարգացան, սկզբնավորվեցին կապիտալիստական հարաբերությունները։ 1848-1849 թվականներին տեղի ունեցավ բուրժուական հեղափոխություն, որը ճնշվեց ցարական Ռուսաստանի աջակցությամբ։ Չնայած պարտությանը, հեղափոխությունը, որի հետեւանքով հիմնականում վերացվեցին ճորտատիրական հարաբերությունները, նպաստեց կապիտալիզմի հետագա զարգացմանը։ Ավստրո-Հունգարիա 1866 թվականին ավստրո-պրուսական պատերազմում կրած պարտությունից հստո Հաբսբուրգները, զիջելով Հունգարիայի տիրող դասակարգի պահանջներին, ստեղծեցին (1867) Ավստրո-Հունգարական միասնական միապետություն, որտեղ Հունգարիաբ, ինչպես եւ Ավստրիան, դիտվում էր պետության ինքնուրույն մաս։ Հունգարիայի կազմի մեջ մտան, բացի բուն Հունգարիայից, նաեւ Սլավոնիան, Խորվաթիան, Տրանսիլվանիան։ 1870-ական թվականներին ուժեղացավ ավստրիական եւ օտարերկրյա կապիտալի մուտքը Հունգարիա, առաջ եկավ խոշոր արդյունաբերություն, կազմավորվեց արտադրական պրոլետարիատ, սկզբնավորվեց բանվորական շարժումը։ 1890 թվականին հիմնադրվեց Հունգարիայի սոցիալիստական կուսակցությունը։ 1914-1918 թվականներին առաջին համաշխարհային պատերազմում Ավստրո-Հունգարիան Գերմանիայի դաշնակիցն էր։ Հունգարիայի կառավարող շրջանները պաշտպանում էին ավստրո-գերմանական իմպերիալիզմի զավթողական պլանները։ Բոլոր կուսակցությունները, այդ թվում սոցիալիստները, վարում էին շովինիստական պրոպագանդա։ Հունգարիայի Հանրապետություն Հոկտեմբերյան հեղափոխության հաղթանակը Ռուսաստանում եւ Ավստրո-Հունգարիայի պարտությունը պատերազմում խթանեցին հեղափոխական եւ ազգային-ազատագրական շարժումը Հունգարիայում։ 1918 թվականի հոկտեմբերին սկսվեց ընդհանուր գործադուլ, որը վերաճեց բուրժուա-դեմոկրատական հեղափոխության։ Իշխանության գլուխ անցավ բուրժուազիան։ Նոյեմբերի 16-ին Հունգարիան հռչակվեց հանրապետություն։ 1918 թվականի նոյեմբերի 24-ին հունգարական ինտերնացիոնալիստները Բ. Կունի գլխավորությամբ, հեղափոխական սոցիալիստները եւ ձախ սոցիալ-դեմոկրատների մի խումբ ստեղծեցին Հունգարիայի կոմունիստական կուսակցությունը (ՀԿԿ)։ 1919 թվականի մարտի 21-ին հռչակվեց Հունգարական Սովետական Հանրապետությունը, որի տապալումից (1919 թվականի օգոստոսին) հետո հաստատվեց Միկլոշ Հորթիի ֆաշիստական բռնապետությունը, այն ճանաչեց Հունգարիայի հետպատերազմյան սահմանները որոշող Տրիանոնի հաշտության պայմանագիրը (1920), համաձայն որի ոչ հունգարաբնակ մարզերը անցան Չեխոսլովակիային, Հարավսլավիային, Ռումինիային եւ Ավստրիային։ Հորթիի կառավարությունը Իտալիայի, իսկ ավելի ուշ նաեւ ֆաշիստական Գերմանիայի հետ սերտ համագործակցությամբ վարում էր հակասովետական արտաքին քաղաքականություն։ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմ 1939 թվականին Հունգարիան միացավ Հակա-ինտերնյան պակտին, իսկ 1940 թվականին՝ Բեռլինի պակտին։ Մասնակցեց Չեխոսլովակիայի անդամահատմանը (1938—1939)՝ ստանալով Սլովակիայի մի մասը, Անդրկարպատյան Ուկրաինան եւ Հյուսիսային Տրանսիլվանիան։ Որպես ֆաշիստական Գերմանիայի դաշնակից-արբանյակ մասնակցեց Հարավսլավիայի եւ ԽՍՀՄ-ի վրա հարձակումներին։ 1944 թվականի մարտին գերմանական զորքերը օկուպացրին Հունգարիան՝ երկրում հաստատելով Ֆերենց Սալաշիի տեռորիստական վարչակարգը։ 1944 թվականի հոկտեմբերին խորհրդային զորքերը մտան Հունգարիա, դեկտեմբերի 22-ին Դեբրեցենում կազմվեց Ազգային ժամանակավոր կառավարություն, որը պատերազմ հայտարարեց հիտլերյան Գերմանիային։ 1945 թվականի ապրիլի 4-ին սովետական բանակն ավարտեց Հունգարիայի ազատագրումը։ Համադեմոկրատական հեղափոխությունը վերաճեց սոցիալիստականի։ 1945 թվականի սեպտեմբերի 25-ին Հունգարիան դիվանագիտական հարաբերություններ հաստատեց ԽՍՀՄ-ի հետ։ Աշխարհագրություն Հունգարիան գտնվում է Եվրոպայի կենտրոնում։ Մայրաքաղաքը Բուդապեշտն է։ Հյուսիսից սահմանակցում է Սլովակիային, Ուկրաինային, արեւմուտքից՝ Ավստրիային եւ Սլովենիային, Հարավից՝ Սերբիային եւ Խորվաթիային, Արեւելքից Ռումինիային։ Բնություն Հունգարիան զբաղեցնում է Ալպերով ու Կարպատներով շրջապատված Միջինդանուբյան հարթավայրի մեծ, հյուսիսային մասը։ Դանուբը երկիրը բաժանում է 2 մասի։ Նրանից արեւելյանը Միջինդանուբյան մեծ դաշտավայրն է՝ Ալֆյոլդը (բարձրությունը՝ 100—200 մ), որը հյուսիսից եզրավորված է Կարպատների համակարգին պատկանող լեռների շղթայով (800—1000 մ)։ Այստեղ, Մատրա լեռնազանգվածում է Հունգարիայի ամենաբարձր կետը՝ Կեկեշ լեռը (1015 մ)։ Դանուբի աջափնյա մասը զբաղեցնում է խիստ մասնատված Դունանտուլ հարթավայրը, որտեղ գերիշխում են 150—200 մ բարձրությունները։ Դունանտուլը հատված է Միջինհունգարական լեռների գոտիով (բարձրությունը՝ 400—700 մ), նրանից հարավ-արեւելք առանձին բարձրանում է Մեչեկ լեռնազանգվածը (բարձրությունը՝ մինչեւ 682 մ)։ Երկրի հյուսիս-արեւմուտքում գտնվում է Միջինդանուբյան փոքր դաշտավայրը՝ Կիշալֆյոլդը (բարձրությունը՝ 120—180 մ), որի միայն հարավային մասն է պատկանում Հունգարիային։ Արեւմուտքից այն եզրավորված է Ալպերի նախալեռներով (բարձրություեւը՝ 500—800 մ)։ Երկրաբանական կառուցվածքում գերիշխում են պալեոզոյի եւ մեզոզոյի հասակի նստվածքային ապարները։ Վարչական բաժանում վարչականորեն բաժանվում է 19 մեդիեի (մարզի)։ Բուդապեշտ, Դեբրեցեն, Դյոր, Միշկոլց, Պեչ եւ Մեգեդ քաղաքները վարչական առանձին միավորներ են։ Օգտակար հանածոներ Հարուստ է ածխի, նավթի, բնական գազի, երկաթի, բոքսիտների, մանգանի հանքավայրերով։ Կլիմա Կլիման բարեխառն է, ցամաքային։ Հուլիսի միջին ջերմաստիճանը 20—22,5 °C Է, հունվարին՝ -2-ից մինչեւ-4 °C: Տարեկան տեղումները 900 մմ-֊ից (երկրի հարավ-արեւմուտքում) մինչեւ 450 մմ են (Ալֆյոլդի կենտրոնում եւ արեւելքում)։ Ներքին ջրեր Հունգարիայի գետային ցանցը պատկանում է Դանուբի ավազանին, որը 270 կմ երկարությամբ կտրում է երկիրը հյուսիսից հարավ։ Դանուբի գլխավոր ձախ վտակը Տիսան է, Հունգարիայում առավել խոշոր աջ վտակներից են Ռաբան, Շիոեւ, Դրավան։ Լճերը քիչ են. ամենախոշորը Բալատոնն Է։ Հողեր Գերակշռում են սեւահողերը։ Լեռնային եւ բլրային շրջաններում կան գորշ անտառային եւ ճմա-կարբոնատային, Դանուբի եւ Տիսայի հովիտներում՝ սղյուվիալ հողեր։ Տարածքի 17%-ը անտառածածկ Է։ Ալֆյոլդը ծածկված է եղել տափաստանային բուսականությամբ, այժմ նրա զգալի մասը հերկված Է։ Կենդանական աշխարհ Կենդանիներից տարածված են նապաստակը, դաշտամուկը, գետնասկյուռը, աղվեսը, ոզնին, տափաստանային եւ անտառային թռչուններ, գետերում ու լճերում՝ շիղաձուկը, բրամը, գայլաձուկը եւ այլն։ Արդյունաբերություն Հունգարիան ինդուստրիալ-ագրարային երկիր է։ 1976 թվականին ժողովրդավարական տնտեսության մեջ զբաղվածների 44%-ը բաժին էր ընկնում արդյունաբերությանը, 21%-ը՝ գյուղատնտեսությանը։ Հունգարիայի հանքա-հումքային եւ էներգետիկական ռեսուրսները սահմանափակ են։ էներգետիկայի հիմքը ածուխն է, որի եւ մազութի բազայի վրա կառուցվել են խոշոր ՋԷԿ-եր։ Արդյունահանում են բոքսիտներ (2-րդ տեղը Եվրոպայում), երկաթի ցածր տեսակի հանքանյութ, մանգան, բազմամետաղներ, կաոլին, ինչպես նաեւ փոքր քանակությամբ նավթ եւ գազ։ «Բարեկամություն» նավթամուղով ստացվող նավթի բազայի վրա Սազհալոմբատայում ստեղծվել է նավթավերամշակման խոշոր կոմբինատ, իսկ «Բարեկամություն-2» նավթամուղով ստացվող նավթի բազայի վրա հզոր կոմբինատ է գործում Լենինվարոշում։ Պաքշ քաղաքում կառուցվում է հունգարիայի առաջին ատոմակայանը։ Հունգարիայի մեքենաշինությունը մասնագիտացած է առավելապես ոչ մետաղատար ճյուղերի գծով՝ էլեկտրատեխնիկա, հատկապես կապի տեխնիկա, էլեկտրոնիկա եւ սարքաշինություն, նաեւ տրանսպորտային միջոցների թողարկում՝ ներքին այրման շարժիչների եւ այդ հիման վրա դիզելային ուղեւորատար վագոնների (գնացքների), մոտոցիկլետների, բեռնատար ավտոմեքենաների, նավերի ու հատկապես ավտոբուսների («Իկարուս» մակնիշի) արտադրություն։ Մեքենաշինության 3/5-ը կենտրոնացած է Բուդապեշտում։ Խոշոր կենտրոններ են նաեւ Դյորը, Միշկոլցը, Դեբրեցենը, Սեկեշֆեհերվարը։ Քիմիական արդյունաբերությունը հենվում է բնական գազի եւ նավթաքիմիական կիսաֆաբրիկատների վրա։ Գլխավոր ճյուղերն են հանքային պարարտանյութերի եւ պլաստմասսաների արտադրությունը (Կազինցբարցիկա, Լենինվարոշ)։ Զարգացած է դեղագործական արդյունաբերությունը, որի արտադրանքի 2/3-ը արտահանվում է։ Սննդի արդյունաբերության առաջատար ճյուղը պահածոների արտադրությունն է։ Զարգացած են նաեւ թռչնավերամշակման, մսեղենի եւ հրուշակեղենի ճյուղերը։ Տեքստիլ արտադրանքի շուրջ 1/2-ը տալիս է բամբակեղենի, 1/5-ը՝ բրդեղենի արդյունաբերությունը։ Տեքստիլ ինդուստրիայի 3/5-ը կենտրոնացած է մայրաքաղաքում։ Գյուղատնտեսություն Հունգարիայի հողային ֆոնդի 52,3%-ը կազմում են վարելահողերը, մարգագետիններն ու արոտավայրերը՝ 14,1%-ը, խաղողի ու պտղատու այգիները եւ բանջարանոցները՝ 5,6%֊ը։ Վարելահողերի 14,2% ֊ը պատկանում է պետությանը, 80,6% ֊ը՝ կոոպերատիվ սեկտորներին, 2%-ը՝ մենատնտեսներին, 3,2%֊ը կազմում են տնամերձները։ Գյուղատնտեսության սոցիալիստական վերակառուցումն ուղեկցվում է նրա տեխնիկական վերազինմամբ, հանքային պարարտանյութերի ինտենսիվ օգտագործմամբ, ոռոգվող հողատարածությունների ընդարձակմամբ։ Ցանքատարածությունների մեծ մասը զբաղեցնում են հացահատիկային կուլտուրաները (հիմնականում ցորեն եւ եգիպտացորեն)։ Շաքարի ճակնդեղի ցանքերը կենտրոնացած են Կիշալֆյոլդում եւ Ալֆյոլդի հարավ-արեւելքում։ Մշակում են նաեւ արեւածաղիկ ու կանեփ։ Խաղողի ու պտղատու այգիների հիմնական զանգվածը գտնվում է Դանուբի եւ Տիսայի միջագետքում. տեսակավոր գինիների արտադրության համար օգտագործվող խաղողի այգիները գտնվում են լեռների հարավային լանջերին։ Պտղաբուծությունը եւ բանջարաբուծությունը առանձին տարիների տալիս են գյուղատնտեսության արտահանության 1/3-ը։ Անասնապահությանը բաժին է ընկնում գյուղատնտեսության համախառն արտադրանքի 44%֊ը եւ գյուղատնտեսության ամբողջ արտահանության մինչեւ 40% ֊ը։ Հիմնական ճյուղը խոշոր եղջերավոր անասունների բազմացումն է։ Երաժշտություն Հունգարիայի երաժշտական մշակույթը սկզբնավորվել է երաժշտական հարուստ բանահյուսության հիման վրա։ Հունգար ժողովրդական երգասացների մասին առաջին տեղեկությունները վերաբերում են X դարի։ Քրիստոնեության ընդունումից (X դ.) հետո հունգարական երաժշտության զարգացման վրա մեծ ազդեցություն է գործել գրիգորյան խորալը։ XIII դարում սկսել է զարգանալ պրոֆեսիոնալ երաժշտական արվեստը։ XV դ. Բուդայում եւ եպիսկոպոսների խոշոր պալատներում գոյություն են ունեցել կապելլաներ։ Չնայած օսմանյան արշավանքների հարուցած խոչընդոտներին, այդ շրջանում երեւան են եկել առաջին աշխարհիկ երաժշտական երկերը։ Ռեֆորմացիայի շրջանում տարածվել է հունգարական հոգեւոր երգը։ XVII—XVIII դդ. հունգարական արիստոկրատական շատ տներ ունեին գործիքային եւ երգչախմբային կապելլաներ։ Արեւմտաեվրոպակաեւ ազդեցությամբ զարգացել է քաղաքային երաժշտական կյանքը։ Հունգարական առաջին երաժշտա-բեմական ստեղծագործության հեղինակն է Դ. Մատրային։ XVIII դարի վերջին քաղաքային միջավայրում ծագել է պարային գործիքային երաժշտության, այսպես կոչված, վերբունկոշ ոճը, որը XIX դարի կեսերին դարձել է հունգարիայի ռոմանտիզմի հիմնական ոճը, օգտագործվել խոշորագույն կոմպոզիտորների երկերում։ Վերբունկոշին բնորոշ տարրերի մշակման հիման վրա Յո. Ռուզիչկան ստեղծել է հունգարական առաջին օպերան («Բելայի փախուստը», 1822)։ XVIII դ.—XIX դ. սկզբին Հունգարիայի երաժշտական արվեստում երեւան են եկել ազգային միտումներ, որոնք առավել վառ արտահայտվել են ռոմանտիկական ազգային օպերայում (հիմնադիրն է Ֆ. Էրկեչը)։ 1834 թվականին ստեղծվել է առաջին, այսպես կոչված, Ազգային երաժշտական դպրոցը, որի հիման վրա Ֆ. Լիստը 1875 թվականին հիմնադրել է Երաժշտական ակադեմիա։ 1837 թվականին Պեշտում հիմնադրվել է օպերային թատրոն, 1840 թվականին՝ Ազգային կոնսերվատորիա, 1853 թվականին՝ Ֆիլհարմոնիկ ընկերություն։ Հունգարական ազգային երաժշտական մշակույթի զարգացմանը մեծապես նպաստել է Ֆերենց Լիստի ստեղծագործական եւ հասարակական գործուեւեությունը։ Ազգային երաժշտական ավանդույթեւերը զարգացրել է Մ. Մոշոնին։ XIX դարի վերջին հանդես են եկել նշանավոր կատարողներ, հատկապես հռչակված էր ջութակի հունգարական դպրոցը։ Հունգարիայում են ծնվել եւ գործել նշանավոր ջութակահարներ Յո. Յոահիմը, Մ. Հաուզերը, ն. Աուերը, դաշնակահարներ Ա. Սեկեյը, Ա. Աենդին, դիրիժորներ Դ. Ռիխտերը, Ա. Նիկիշը։ XX դարի 1-ին կեսին համաշխարհային ճանաչում ստացան Ֆ. Լեհարի եւ Ի. Կալմանի օպերետները։ Հունգարական նոր երաժշտությունը (XX դ. սկիզբ) կապված է Բ. Բարաոկի եւ Զ. Կոտսյի գործունեությանը։ 1945 թվականից Հունգարիայի երաժշտական կյանքը նշանավորվում է ազգային-դեմոկրատական մշակույթի ընդհանուր վերելքով, ինքնագործ արվեստի եւ երաժշտական կրթության զարգացումով։ Ժամանակակից կոմպոզիտորներից են՝ Պ. Կադոշան, Ռ. Մարոշը, Ա. Միհայը, Է. Սերվանսկին, Ֆ. Ֆարկաշը, Շ. Սոկոլային, Դ. Կուրտագան, Ֆ. Սաբոն։ Երաժշտական մշակույթի կենտրոնը Բուդապեշտն է, որտեղ գործում են՝ Ֆ. Լիստի անվան Հունգարական ազգային երաժշտական ակադեմիան, Բ. Բարտոկի անվան կոնսերվատորիան, Հունգարական օպերային թատրոնը եւ Օպերետայի մայրաքաղաքային թատրոնը, սիմֆոնիկ նվագախմբեր, ժողովրդական պարի պետական անսամբլը, «Բուդապեշտ» պարային անսամբլը, պրոֆեսիոնալ եւ սիրողակաեւ բազմաթիվ կոլեկտիվներ, հունգար երաժիշտների ասոցիացիան (1949), Հունգարական ԳԱ-ին կից ժողովրդական երաժշտության բաժանմունքը (1953), «Բարտոկի արխիվ» ընկերությունը (1961), երաժշտության ինստիտուտը (1969)։ Երաժշտական կյանքի նշանավոր կենտրոններ են նաեւ Պեչը, Սեգեդը, Դեբրեցենը, Միշկոլցը։ Ժամանակակից նշանավոր երաժիշտ-կատարողներից են դիրիժոր Յա. Ֆերենչիկը, դաշնակահարուհի Ա. Ֆիշերը, ջութակահարներ Դ. Կովաչը եւ Վ. Տատիային, օպերային երգիչ-երգչուհիներ Ա. Ֆարագոն, Դ. Մելիշը, Մ. Լասլոն, Օ. Սենին, օպերետային՝ Ռ. Ռատոնյին, Պ. Կերտեսը, է. Դալամբոշը, երաժշտագետներից եւ երաժշտական քննադատներից՝ Բ. Սաբոլչին, Ա. Մոլնարը եւ ուրիշներ։ Հայերը Հունգարիայում Հայերը Հունգարիայում բնակություն են հաստատել X-XI դարերից։ XIII դ. Հունգարիայի մայրաքաղաք Էստերգոմում եղել է հայկական թաղամաս։ XIII դ. Կիլիկիայի հայոց թագավոր Լեւոն Բ-ի եւ Հունգարիայի թագավոր Անդրաշ II-ի միջեւ կնքվել է բարեկամության պայմանագիր։ XV-XVI դդ. շուրջ 3000 հայ ընտանիք ներգաղթել է Տրանսիլվանիա (մտնում էր Հունգարիայի կազմի մեջ)։ Հայերը հիմնել են Գեռլա, Եղիսաբեթուպոլիս (այժմ՝ Դումբրվեն) քաղաքները, որոնք ունեցել են ներքին ինքնավարություն՝ քաղաքային վարչություն եւ դատարան, հայ քաղաքապետ, կառուցել են եկեղեցիներ, հիմնել դպրոցներ։ Հայերի հիմնական զբաղմունքն արհեստներն ու առեւտուրն էր, ինչը խրախուսել են իշխաններն ու թագավորները՝ տալով զանազան արտոնություններ։ Լեոպոլդ I-ը հայկական բնակավայրերը հայտարարել է քաղաքներ, Կառլոս VI-ը թագավորական ազատ քաղաքների իրավունք է շնորհել Գեռլա (1726) եւ Եղիսաբեթուպոլիս (1733) քաղաքներին։ 1791 թվականին Հունգարիայի պետական ժողովը հայերին պաշտոնապես հայտարարել է երկրի լիիրավ քաղաքացիներ։ Դարեր շարունակ ապրելով Հունգարիայում՝ նրանք մասնակցել են պետական, քաղաքական, տնտեսական, մշակութային կյանքին։ Կռվել են երկիրը թուրքական լծից ազատագրողների շարքերում, մասնակցել 1848-49 թվականների հեղափոխությանը [1200 զինվոր, այդ թվում՝ 70 սպա, զորավարներ (Էռնե Կիշ, Վիլմոշ Լազար, Յանոշ Ցեց)], որի ճնշումից հետո Ավստրո-Հունգարիայում հայերին սպառնում էր ձուլման վտանգը։ Մի խումբ հայ մտավորականների ջանքերով գաղութն ապրել է մտավոր եւ հոգեւոր զարթոնք։ Հրատարակվել են հայագիտական գրքեր, հիմնադրվել Հայկական թանգարանը։ 1887 թվականից հրատարակվել է «Արմենիա» ամսագիրը (հունգարերեն)։ Ազգային ինքնագիտակցության արթնացումը դանդաղեցրել է ձուլման ընթացքը։ Հայ համայնքները որոշ աշխուժացում են ապրել 1915 թվականի Մեծ եղեռնից փրկված արեւմտահայերի ներգաղթով։ 1919 թվականին հիմնվել է «Մասիս» ընկերությունը (հրատարակել է «Նոր դար» պարբերաթերթը), 1920- թվականին՝ Հունգարիո հայ միությունը։ 1945 թվականին։ Բուդապեշտում կառուցվել է հայկական մատուռ։ Գործում է Ս. Գրիգոր հայկական եկեղեցին։ 1980-ական թթ. կազմակերպվել է հայ-հունգարական մշակութային ընկերությունը, 1987 թվականից մի խումբ հայ մտավորականների ջանքերով՝ «Արմենիա» ընկերությունը։ Ներկայումս Հունգարիայում կա 15 հազար հայ (որոնցից շատերը հայերեն չգիտեն), նրանք աշխատավորներ են, բժիշկներ, գիտնականներ, իրավաբաններ, ճարտարապետներ, նկարիչներ, դերասաններ, արվեստագետներ եւ այլն։ Հունգարահայերը ներգրավված են պետական, տնտեսական ու հասարակական կյանքի մեջ։ Հունգարիան աշխարհում առաջին պետությունն է, որտեղ 1995 թվականին ստեղծվել, կազմավորվել է հունգարահայ ինքնավարություն, որի նպատակն է համախմբել բոլոր հունգարահայերին, նրանց շրջանում տարածել մայրենի լեզուն, արվեստը, մշակույթը։ Ղեկավարն է Ալեքսան Ավանեսյանը։ Հունգարահայ համայնքը սերտ կապեր ունի սփյուռքահայ մյուս համայնքների հետ։ 1995 թվականից լույս է տեսնում «Արարատ» (հունգարերեն եւ հայերեն) թերթը։ Դիվանագիտական հարաբերություններ Հայաստանի եւ Հունգարիայի Հանրապետության միջեւ հաստատված են եղել 1992 թվականից մինչեւ 2012 թվականի օգոստոսի 31։ Քաղաքի տեսարաններ Ծանոթագրություններ Աղբյուրներ Հայկական Սովետական Հանրագիտարան Հունգարիա Դեպի ծով ելք չունեցող երկրներ ՄԱԿ-ի անդամ երկրներ Միջերկրածովյան միության անդամներ Լիբերալ ժողովրդավարություններ ՆԱՏՕ-ի անդամ երկրներ Եվրոպայի խորհրդի անդամ երկրներ Հանրապետություններ 1920 հիմնադրված պետություններ եւ տարածքներ


source: wikipedia

text: Աշխարհի պետություններն ըստ տարածքի, պետությունների եւ կախյալ տարածքների ցուցակն է՝ մեծից փոքր հերթականությամբ։ ՄԱԿ-ի անդամ երկների ցանկ Այս ցանկը գլխավորապես ՄԱԿ-ի 2004 թվականի տվյալների վրա է հիմնված։ Ներկայացված են աշխարհի բոլոր անկախ պետությունները եւ կախյալ պետությունները (շեղատառ)։ Անդրծովյան երկրամասերը ներառված են միայն այն դեպքում. երբ մայր երկրի տարածքային ամբողջականության մաս են կազմում։ Այս ցանկի մեջ չեն մտնում Գրենլանդիա (կղզի) կղզին, որն ըստ իր տարածքի 12-րդն է։ Տես նաեւ Աշխարհի երկրներն ըստ եկամտային տարբերության Ինքնիշխան պետությունների ցանկ Ծանոթագրություններ Աշխարհագրություն Երկրների ցանկեր


text: Ֆիզիկա, (, phúsis "բնություն". հնում՝ բնագիտություն)՝ գիտություն, որն ուսումնասիրում է բնության հիմնարար օրենքները, փորձում է բացատրել դրանց տարբեր դրսեւորումները։ Ֆիզիկայի առաջնային խնդիրը տիեզերքի տարրական բաղկացուցիչ մասնիկների եւ նրանց փոխազդեցության բնութագրումն է, ինչպես նաեւ այդ հիմնարար սկզբունքների հիման վրա այլ ֆիզիկական համակարգերի վերլուծությունը։ Այլ կերպ ասած, ֆիզիկան ուսումնասիրում է մատերիան եւ նրա շարժումը տարածության եւ ժամանակի միջով՝ մեկտեղելով դրանց հետ կապված էներգիայի եւ ուժի հասկացությունները։ Ֆիզիկան ամենաառաջին ակադեմիական դիսցիպլիններից է, հավանաբար ամենահինը՝ ներառելով իր մեջ աստղագիտությունը։ Վերջին երկու հազարամյակի ընթացքում ֆիզիկան քիմիայի, մաթեմատիկայի որոշ ճյուղերի եւ կենսաբանության հետ բնափիլիսոփայության կազմում էր, սակայն 17-րդ դարի գիտական հեղափոխության արդյունքում այն վերածվեց ինքնուրույն հետազոտական գիտության։ Ֆիզիկայի հետազոտությունների դաշտը հատվում է այնպիսի միջդիսցիպլինար գիտությունների հետ, ինչպես կենսաֆիզիկան եւ քվանտային քիմիան, եւ նրա սահմանները խստորեն որոշված չեն։ Ֆիզիկայի նոր գաղափարները հաճախ բացատրություն են տալիս այլ գիտությունների հիմնարար մեխանիզմներին, միաժամանակ հետազոտությունների նոր դաշտ են բացում մաթեմատիկայում եւ փիլիսոփայությունում։ Ընդհանուր նկարագրություն Ֆիզիկան գիտության բնագավառ է, որն ուսումնասիրում է տիեզերքում գործող հիմնական ուժերն ու օրենքները, բացատրում նյութի եւ էներգիայի հատկությունները, հետազոտում ատոմի մեջ գտնվող մանրագույն մասնիկներից մինչեւ մեր Տիեզերքի առաջացման հետ կապված երեւույթները։ Հունարեն «ֆիզիկա» բառը նշանակում է բնություն։ Ֆիզիկոսներն զբաղվում են գրեթե մինչեւ բացարձակ զրո աստիճանի սառը եւ աստղի միջուկի ջերմաստիճանի գերտաք նյութերում տեղի ունեցող երեւույթներով, ուսումնասիրում են, թե ինչպես են շարժվում էլեկտրոնները, հոսում հեղուկները, ինչպես է էներգիան փոխարկվում մի տեսակից մյուսի եւ բազմաթիվ այլ երեւույթներ։ Ֆիզիկայի խնդիրը բնության ընդհանուր օրենքները բացահայտելն է, դրանց միջոցով բնության մեջ տեղի ունեցող երեւույթները բացատրելն ու մարդկությանը ծառայեցնելը։ Հիմնարար տեսություններ Թեեւ ֆիզիկան ուսումնասիրում է զանազան համակարգեր, սակայն որոշ տեսություներ օգտագործվում են բոլոր բաժիներում։ Բայց օրինակ դասական մեխանիկայի օրենքները ճշգրիտ բնութագրում են մարմնի շարժումը, եթե այն մոտ չէ լույսի արագությանը եւ չափերով բավական մեծ է ատոմից։ Այս հիմնական տեսություները կարեւոր գործիք են ավելի մասնագիտացված ճյուղեր եւ թեմաներ ուսումնասիրելու համար, ինչպիսիք են դասական մեխանիկան, քվանտային մեխանիկան, ջերմադինամիկան, վիճակագրական մեխանիկան, էլեկտրամագնիսականությունը եւ հատուկ հարաբերականության տեսությունը։ Դասական ֆիզիկա Դասական ֆիզիկան ընդգրկում է ֆիզիկայի այն մասնաճյուղերը որոնք հայտնաբերվել եւ լավ ուսումնասիրվել են մինչեւ 20-րդ դարը դրանք են՝ դասական մեխանիկան, ակուստիկան, օպտիկան, ջերմադինամիկան եւ էլեկտրամագնիսականությունը։ Դասական մեխանիկակ ուսումնասիրում է ուժի ազդեցության հետեւանքով մարմիների վարքագիծը։ Դասական մեխանիկայի ճյուղերն են. կինեմատիկան (ուսումնասիրում է մարմինների շարժումն ու փոխազդեցությունը, առանց դրանց առաջ բերող պատճառները քննարկելու), դինամիկան (քննարկում է ոչ միայն մարմինների շարժումն ու փոխազդեցությունը, այլ նաեւ դրանք առաջ բերող պատճառները), ստատիկան (քննարկում է մարմինների հավասարակշռությունը), բացարձակ պինդ մարմնի մեխանիկան եւ հիդրոմեխանիկան։ Վերջին երկուսը հոծ միջավայրի մեխանիկայի ճյուղեր են։ Ակուստիկան միջառարկայական գիտություն է, որն ուսումնասիրում է մեխանիկական ալիքները։ Օպտիկան ուսումնասիրում է լույսի բնույթը, առաքման եւ կլանման օրենքները, տարածումը տարբեր միջավայրերում, ինչպես նաեւ նյութի հետ լույսի փոխազդեցության ժամանակ առաջացող երեւույթները։ Ջերմադինամիկան միջառարկայական գիտություն է ջերմության եւ աշխատանքի հետ դրա կապի մասին։ Ժամանակակից ֆիզիկա Դասական ֆիզիկան հիմնականում ուսումնասիրում է մատերիան եւ էներգիան նորմալ պայմաններում, իսկ ժամանակակից ֆիզիկան ուսումնասիրում է մատերիաի վարքագիծը ծայրահեղ վիճակներում։ Օրինակ ատոմային եւ միջուկային ֆիզիկաներն ուսումնասիրում են մատերիան ամենափոքր մասշտաբներում որտեղ քիմիական տարրը կարող է ամբողջական լինել։ Տարրական մասնիկների ֆիզիկան ուսումնասիրում է ամենատարրական մասնիկները, որոնցից կազմված է մատերիան։ Ժամանակակից ֆիզիկայի երկու հիմնական տեսությունները փոխում են մեր պատկերացումները տիեզերքի, ժամանակի եւ մատերիաի վերաբերյալ։ Քվանտային մեխանիկան ունակ է նկարագրել էլեկտրոնների, ֆոտոնների, ինչպես նաեւ այլ տարրական մասնիկների վարքը, պայմանով, որ անտեսենք տարրական մասնիկների փոխակերպումները։ Տարրական մասնիկների փոխակերպումների նկարագրություն տալիս է դաշտի քվանտային տեսությունը։ Հարաբերականության տեսությունը ֆիզիկական երեւույթների տարածաժամանակային եւ գրավիտացիոն (ձգողության) հատկություններն ուսումնասիրող տեսություն է կամ, պարզապես, ուսմունք՝ տարածության, ժամանակի եւ տիեզերական ձգողության մասին։ Երկու տեսություններն էլ գտել են իրենց կիրառությունը ժամանակակից ֆիզիկայում։ Պատմություն Թեեւ դեռեւս հին չինացիները, բաբելացիները, հույները, եգիպտացիները, հնդիկները եւ այլ ժողովուրդներ հնուց ի վեր գիտական արժեք ունեցող զգալի տեղեկություններ էին կուտակել, բայց մինչեւ 16-րդ դարը ֆիզիկայում տիրապետել են հին հունական մտահայեցական բնափիլիսոփայական պատկերացումները, այդ թվում նաեւ Տիեզերքի երկրակենտրոն համակարգի մոդելը, եւ միայն 16-րդ դարակեսին է Նիկոլայ Կոպեռնիկոսն առաջադրել արեւակենտրոն համակարգի տեսությունը։ Գիտական ֆիզիկայի հիմքերը դրվել են 17-րդ դարում՝ Գալիլեո Գալիլեյի աշխատանքներով։ Նա առաջին գիտնականն էր, որը ֆիզիկական մարմինների ու երեւույթների վարքը բացատրելու համար կարեւորեց բնության փորձնական ուսումնասիրությունը։ Գալիլեյն ապացուցեց, որ մարմինների անկման ժամանակը կախված չէ նրանց զանգվածից։ Դա բնության՝ փորձնական ճանապարհով հաստատված կարեւորագույն օրենքներից առաջինն էր։ Գալիլեյի ու նրա ժամանակակիցների՝ Յոհան Կեպլերի, Ռենե Դեկարտի, Քրիստիան Հյույգենսի եւ ուրիշների աշխատանքներն ընդհանրացրեց Իսահակ Նյուտոնը՝ ստեղծելով դասական մեխանիկան։ Նա հայտնագործեց տիեզերական ձգողության օրենքը, ցույց տվեց, որ առաջին հայացքից միմյանց հետ կապ չունեցող երեւույթները (այն, որ բոլոր մարմիններն, անկախ զանգվածից, Երկրի վրա ընկնում են միեւնույն ժամանակահատվածում, նույն երկարության բոլոր ճոճանակները, անկախ զանգվածից, տատանվում են միակերպ, Լուսինը՝ Երկրի, իսկ Երկիրն Արեգակի շուրջը պտտվում են անփոփոխ ուղեծրերով) այդ նույն օրենքի հետեւանքներն են։ Նյուտոնի այդ տեսությունում ձեւակերպվեցին նաեւ բացարձակ տարածության ու բացարձակ ժամանակի գաղափարները։ 17-րդ դարի առաջին կեսից սկսեց զարգանալ գազերի տեսությունը (Է. Տորիչելլի, Մ. Լոմոնոսով, Ռ. Բոյլ, Է. Մարիոտ եւ ուրիշներ)։ 18-րդ դարում ֆիզիկոսներն սկսեցին ավելի լավ պատկերացնել, թե ինչ են ջերմությունն ու լույսը, փորձեր կատարեցին էլեկտրականության եւ մագնիսականության դեռեւս խորհրդավոր ուժերի հետ։ Էլեկտրականության եւ մագնիսականության հիմնական օրենքները 19-րդ դարում հայտնաբերեցին Մ. Ֆարադեյը, Ջ. Մաքսվելը եւ ուրիշներ։ 19-րդ դարի վերջին գիտնականներն առաջին անգամ դիտարկեցին ճառագայթաակտիվությունն ու ներատոմային մասնիկները։ Քվանտային պատկերացումների հիմքը դրեց Մ. Պլանկը՝ ենթադրելով, որ էլեկտրամագնիսական ճառագայթման էներգիան ընդունում է ընդհատուն արժեքներ։ 20-րդ դարի սկիզբը նշանավորվեց նոր, հրաշալի ֆիզիկական գաղափարների, այդ թվում՝ Ա. Այնշտայնի հարաբերականության տեսության ի հայտ գալով։ Այդ առաջընթացը հանգեցրեց տարածության ու ժամանակի նոր ըմբռնման։ Լ. դը Բրոյլի, Վ. Հայզենբերգի, Է. Շրյոդինգերի, Պ. Դիրակի եւ այլ գիտնականների ստեղծած քվանտային մեխանիկայի տեսությունը բացատրում է նյութի վարքը՝ ատոմային մակարդակով։ 1930-50-ական թվականներին ստեղծվել է էլեկտրամագնիսական երեւույթների քվանտային տեսությունը՝ քվանտային էլեկտրադինամիկան։ 1950-ական թվականներին ձեւավորվել է տարրական մասնիկների ֆիզիկան, որը հետազոտում է նյութի կառուցվածքի առանձնահատկությունները՝ տարրական մասնիկների մակարդակով։ Ֆիզիկայի նշանակություն Նոր ֆիզիկական երեւույթների եւ օրենքների հայտնագործությունները միշտ իրենց հետեւից բերել են տեխնիկական խնդիրների լուծումներ, որոնք էականորեն բարեփոխել են մարդու կենցաղը։ Օրինակ՝ երբ 1832 թվականին Մ. Ֆարադեյը հայտնագործեց էլեկտրամագնիսական ինդուկցիայի երեւույթը, ընդամենը 30 տարի անց այդ երեւույթի կիրառումով արտադրվեցին էլեկտրական շարժիչներ։ Իսկ մեր օրերում վակուումում էլեկտրոնների շարժման ուսումնասիրության շնորհիվ հնարավոր եղավ կառուցել էլեկտրոնային լամպն ու հեռուստատեսային խողովակը։ Եվ կամ՝ ֆիզիկոսները շուրջ 20 տարի զբաղված էին ատոմի միջուկի կառույցի ուսումնասիրություններով՝ համոզված լինելով, որ դրանք զուտ տեսական նշանակություն ունեն։ Սակայն Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի նախօրեին բացահայտվեց միջուկային էներգիայի ստացման հնարավորությունը, եւ մարդկությունը թեւակոխեց միջուկային էներգիայի դարաշրջան։ Իսկ ջերմամիջուկային էներգիան կարող է էներգիայի անսպառ աղբյուր դառնալ մարդկության համար։ Քվանտային տեսության զարգացումը հանգեցրեց էլեկտրոնիկայի բուռն առաջընթացի, որից սկսվեց համակարգչային դարաշրջանը։ Ժամանակակից ֆիզիկայի զարգացումն ընթանում է 3 հիմնական՝ Տիեզերքի (երկնային մարմինների), միկրոաշխարհի գաղտնիքների բացահայտման, դրանց միջեւ կապի հաստատման եւ ֆիզիկայի արդեն կազմավորված բաժիններում նոր երեւույթների հայտնագործման ուղղություններով։ Տիեզերքի գաղտնիքները բացահայտելու նպատակով այսօր ստեղծված է հատուկ տիեզերական տեխնիկա։ Տիեզերանավերի վրա տեղադրված աստղադիտակներով կարելի է այնպիսի դիտումներ կատարել, որոնց չի խանգարում Երկրի մթնոլորտի խիտ շերտը։ Ստացված նոր տվյալներն իրենց հերթին՝ նոր հեռանկար են բացում տիեզերածնության ընդհանուր տեսության մշակման համար։ Ատոմային ֆիզիկայի նորագույն նվաճումները հնարավորություն կընձեռեն պատասխանելու այն հարցին, թե ինչից է կազմված աշխարհը։ Այս հարցի լուսաբանմանը մեծապես կնպաստի Ֆրանսիայի եւ Շվեյցարիայի սահմանում կառուցված 27 կմ երկարությամբ գերհզոր արագացուցիչը, որը գործարկվեց 2008 թվականին։ Խիստ կարեւոր է ֆիզիկայի նվաճումների կիրառմամբ կենսաբանական հիմնահարցերի ուսումնասիրությունը։ Դա հնարավորություն կտա գիտնականներին վստահորեն պայքարել հիվանդությունների դեմ, երկարացնել մարդու կյանքը։ Շատ հետաքրքրական են նախապես պահանջվող հատկություններով նյութերի, ինչպես նաեւ բարձր ջերմակայունությամբ ու ամրությամբ զուգակցված, միաժամանակ էլեկտրամեկուսիչ ու մագնիսական հատկություններով նյութերի ստացման ոլորտները։ Այրման երեւույթների օրենքների բացահայտումը կընձեռի նոր, գերհզոր հրթիռների ստեղծման հնարավորություն։ Ֆիզիկան Հայաստանում Հայաստանում ճշգրիտ գիտությունների եւ բնագիտական ուղղության հիմնադիրը Անանիա Շիրակացին է։ Նա գիտականորեն բացատրել է Արեգակի եւ Լուսնի խավարումները, մակընթացությունն ու տեղատվությունը, պաշտպանել Երկրի գնդաձեւության մասին տեսակետը։ Միջին դարերում բնագիտության բնագավառում զգալի ավանդ են ներդրել Գրիգոր Մագիստրոս Պահլավունին, Հովհաննես Սարկավագը, Հովհաննես Երզնկացին, Ղուկաս Վանանդեցին եւ ուրիշներ։ Բնագիտության զարգացմանը զուգընթաց, 17-րդ դարից սկսած, լուսավորչական ու գիտական լայն գործունեություն են ծավալել Մխիթարյան միաբանները։ Սուրբ Ղազար կղզում (Վենետիկ) տեղադրված 17 սմ տրամագծով աստղադիտակով կատարվել են աստղալից երկնքի դիտումներ եւ հետազոտություններ, նրանց ջանքերով ստեղծվել են հայ իրականության մեջ ֆիզիկայի առաջին լաբորատորիաները, կազմվել հայերեն բնագիտական առաջին դասագրքերը։ Ֆիզիկան Հայաստանում կազմավորվել է 1919 թվականին Երեւանի պետական համալսարանի հիմնադրումով, որտեղ ձեւավորվել է հայտնի ֆիզիկոս-դասախոսների մի սերունդ՝ Ա. Հակոբյան, Հ. Անժուր, Հ. Նավակատիկյան, Ա. Տեր-Մկրտչյան, Ա. Տոնյան եւ ուրիշներ։ Ժամանակակից ֆիզիկայի գիտական դպրոցները ձեւավորվել են Սովետական Հայաստանի տարիներին, առավելապես Ռուսաստանում բարձրակարգ կրթություն ստացած եւ վերադարձած հայազգի գիտնականների ջանքերով՝ Արտեմ Ալիխանյանի եւ Վիկտոր Համբարձումյանի առաջնորդությամբ, խոշոր գիտական կենտրոնների՝ Երեւանի ֆիզիկայի ինստիտուտի եւ Հայաստանի գիտությունների ազգային ակադեմիայի հիմնմամբ։ 1960 թվականից Երեւանի ֆիզիկայի ինստիտուտի հետազոտությունների հիմնական ուղղությունը դարձել է տարրական մասնիկների եւ բարձր էներգիաների ֆիզիկան։ 1967 թվականին այդ ինստիտուտում գործարկվել է 6 ԳէՎ էներգայով էլեկտրոնային արագացուցիչը։ Տիեզերական ճառագայթների բնագավառում հատուկ հետաքրքրություն են ներկայացնում Արագած լեռան վրա Ալիխանյան եղբայրների գլխավորությամբ կատարված ուսումնասիրությունները։ Վիկտոր Համբարձումյանի ղեկավարությամբ Բյուրականի աստղադիտարանում աշխատանքներ են կատարվել տեսական աստղաֆիզիկայի, աստղերի ու միգամածությունների ֆիզիկայի, արտագալակտիկական աստղագիտության, աստղերի ու գալակտիկաների էվոլյուցիայի բնագավառներում։ Գրիգոր Գուրզադյանի գլխավորությամբ պատրաստվել են Երկրի արհեստական արբանյակների վրա տեղադրվող էլեկտրաֆիզիկական սարքեր։ Լուրջ հետազոտություններ են կատարվել նաեւ ռադիոֆիզիկայի եւ էլեկտրոնիկայի, քվանտային էլեկտրոնիկայի եւ ոչ գծային օպտիկայի, կիսահաղորդիչների ֆիզիկայի, պինդ մարմնի ֆիզիկայի, լիցքավորված մասնիկների ֆիզիկայի ոլորտներում։ Բազմաթիվ ճանաչված հայ ֆիզիկոսներ աշխատում են աշխարհի տարբեր ֆիզիկայի հետազոտական խոշոր կենտրոններում։ Հիմնական տեսություն Տես նաեւ Տեսական ֆիզիկա Մեխանիկա Օպտիկա Նանոտեխնոլոգիա Ալբերտ Այնշտայն Ժոզեֆ Լուի Գեյ-Լյուսակ Աբրամ Իոֆե Իսահակ Նյուտոն Վիկտոր Համբարձումյան Ռիչարդ Ֆեյնման Ֆիզիկայի հայկական հանդես Ծանոթագրություններ Արտաքին հղումներ ֆիզիկ.հայ - ֆիզիկայի խնդիրներ լուծելու համար գործիք Ֆիզիկա - իմդպրոց.ամ Ֆիզիկա - դասարան.ամ Ֆիզիկան բոլորի համար է - բլոգ ֆիզիկայի մասին Ֆիզիկայի ֆեյնմանյան դասախոսություններ (անգլերեն) Ֆիզիկա - Քվանտա ամսագիր (անգլերեն) Ֆիզիկա Բնական գիտություններ


text: Հոգեբանություն (՝ հոգի, λόγος՝ միտք, գիտություն), գիտական եւ կիրառական գիտություն հոգեկանի՝ որպես կենսագործունեության հատուկ ձեւի զարգացման եւ գործունեության մասին։ Գիտական մեկնաբանությամբ «հոգեբանություն» հասկացությունը առաջացել է 16-րդ դարում։ Սկզբնապես այն վերաբերում էր հատուկ գիտության, որը զբաղվում էր հոգեւոր կամ հոգեկան երեւույթների ուսումնասիրմամբ, այսինքն այնպիսի երեւույթների, որոնք մարդը հեշտությամբ իր գիտակցությունում կարողանում է գտնել ինքնադիտման արդյունքում։ Ավելի ուշ հետազոտությունների ոլորտը նշանակալիորեն ընդլայնվեց՝ ներառելով անգիտակցական հոգեկան գործընթացները եւ մարդու գործունեությունը։ 20-րդ դարից սկսած հոգեբանական հետազոտությունները դուրս են եկել այն երեւույթների սահմաններից, որոնց շուրջ դարեր շարունակ կենտրոնացել էին։ Սրա հետ կապված «հոգեբանություն» հասկացությունը կորցրել է իր սկզբնական, բավականին նեղ իմաստը, երբ այն վերաբերում էր միայն սուբյեկտիվ, մարդու կողմից անմիջականորեն ընկալվող եւ ապրվող գիտակցության երեւույթներին։ «Հոգեբանություն» հասկացությունը, համաձայն որոշ տվյալների, 1590 թվականին առաջադրել է Գոկլենիուսը, իսկ այլ աղբյուրների համաձայն տերմինը ներմուծվել է Քրիստիան Վոլֆի կողմից 1732 թվականին։ Հոգեբանությունը գիտություն է, որը ուսումնասիրում է մարդու հոգեկան կյանքը, նրա ներաշխարհը։ Հոգեբանությունը լուծում է մի շարք խնդրիներ, այսպես, օրինակ` ուսումնասիրում է մարդու ներաշխարհը, նրա հոգեկան կյանքի կոնկրետ փաստերն ու տվյալները, ուսումնասիրում է մարդու արարքները, վարքը, ինչպես նաեւ այն, թե ինչպես է մարդն իրեն դրսեւորում այլ մարդկանց հետ հարաբերությունների ժամանակ, բացահայտում է հոգեկան այս կամ այն երեւույթի դրսեւորման պատճառները եւ օրինաչափությունները, այսինքն` այն առանձնահատկությունները, որոնք բնորոշ են որոշակի խմբի մարդկանց։ Օտար լեզուներից շատերում «հոգեբանություն» գիտությունը կոչվում է «փսիխոլոգիա»։ Այս բառը հունարեն ծագում ունի։ Հին հունարենում «փսյուխե» նշանակում է «հոգի», իսկ լոգոս` «խոսք, բան», այլ խոսքով` ասելիք, գիտություն։ Այս բառերի թարգմանությունն արդեն հուշում է հոգեբանության առավել ընդհանրական եւ համառոտ սահմանումը. հոգեբանություն, այսինքն` խոսք հոգու մասին։ Հոգեբանությունը լայն հնարավորությունների եւ տարբեր հետաքրքրությունների ակադեմիական դիսցիպլին է, որոնք միասին վերցրած փորձում են պարզաբանել ուղեղի հատկությունները։ Որպես հասարակական գիտություն, այն ուղղված է առանձին անհատների եւ խմբերի հասկացմանը՝ ընդհանուր սկզբունքների եւ առանձին դեպքերի ուսումնասիրման միջոցով։ Այս ոլորտում հետազոտական եւ պրակտիկ գործունեություն իրականացնող անձը կոչվում է՝ հոգեբան եւ կարող է դասակարգվել՝ ըստ սոցիալական, վարքային եւ ճանաչողական ոլորտների։ Հոգեբանները փորձում են հասկանալ առանձին հոգեկան գործընթացների դերը եւ սոցիալական վարքը, նաեւ ուսումնասիրում են ֆիզիոլոգիական եւ նյարդագիտական գործընթացները, որոնք կազմում են ճանաչողական գործընթացների եւ վարքի հիմքը։ Հոգեբաններն ուսումնասիրում են` վարքային եւ մտածողության գործընթացները` ներառված ընկալումը, ճանաչողությունը, ուշադրությունը, հույզերը (աֆեկտները), ինտելեկտը, մոտիվացիան, գլխուղեղի ֆունկցիան եւ անհատականությունը։ Դրանք տարածվում են մարդկանց փոխհարաբերությունների, միջանձնային հարաբերությունների վրա, այդ թվում՝ հոգեբանական, ընտանեկան ճկունությունը եւ այլ ոլորտներ։ Տարբեր ուղղվածություն ունեցող հոգեբաններ նաեւ դիտարկում են անգիտակցականը։ Հոգեբաններն օգտագործում են էմպիրիկ մեթոդներ՝ հոգեբանական փոփոխականների պատճառահետեւանքային կապերի հարաբերակցությունը որոշելու համար։ Բացի դրանից, կիրառելով էմպիրիկ եւ դեդուկտիվ մեթոդներ, հատկապես կլինիկական հոգեբանությունում եւ հոգեբանական խորհրդատվությունում, երբեմն հանգում են հերմենեւտիկայի եւ այլ ինդուկտիվ տեխնիկաների։ Հոգեբանությունը նկարագրվում է որպես՝ «կենտրոնական գիտություն»՝ հասարակական գիտությունների, բնագիտության, բժշկության, հումանիտար գիտությունների եւ փիլիսոփայության հետ կապված իրադարձությունների հոգեբանական բացահայտումներով։ Արիստոտելը հոգեբանության առաջին դասագրքի հեղինակն է։ Ծավալուն այդ աշխատությունը կոչվում է «Հոգու մասին»։ Այս գրքում Արիստոտելը հոգեբանությունը համարում է գիտելիքների յուրահատուկ բնագավառ։ Նա մարդկային մտքի մեջ առաջին անգամ առաջ է քաշում հոգու եւ մարմնի անբաժանելիության գաղափարը։ Նրա կարծիքով` յուրաքանչյուր կենդանի օրգանիզմ ունի հոգի, որն էլ նրան կյանք է հաղորդում։ Ուշագրավ է նաեւ այն միտքը, ըստ որի մարդկանց հոգիները, ի տարբերություն բույսերի ու կենդանիների հոգիների, մտածող են ու խելամիտ։ Պատմություն Հոգեբանության զարգացման պատմությունը պայմանականորեն կարելի է բաժանել չորս փուլի։ Հոգեբանությունը որպես գիտություն հոգու մասին Հոգեբանության նախապատմությունը սկսվում է անտիկ ժամանակներից, երբ փիլիսոփաները իրենց աշխատություններում փորձում էին պարզել հոգու բնույթը։ Հոգեբանության ուսումնասիրումը փիլիսոփայական համատեքստում գալիս է Եգիպտոսի, Հունաստանի, Չինաստանի, Հնդկաստանի եւ Պարսկաստանի հնագույն քաղաքակրթություններից։ Հոգեբանությունը որպես գիտություն գիտակցության մասին Առաջանում է 17-րդ դարում՝ կապված բնական գիտությունների զարգացման հետ։ Մտածելու, զգալու ունակությունները անվանում էին գիտակցություն։ Ուսումնասիրման հիմնական մեթոդ է համարվում ինքնադիտումը եւ փաստերի նկարագրությունը։ Հոգեբանությունը որպես գիտություն վարքի մասին Առաջանում է 20-րդ դարում։ Այս փուլում կենտրոնական խնդիր է հանդիսանում փորձարարական հետազոտություններ իրականացնելը եւ այն ամենին հետեւելը, ինչը կարելի է դիտել անմիջականորեն (վարքը, արարքները, մարդկանց ռեակցիաները)։ Ժամանակակից փուլ Հոգեբանությունը հանդես է գալիս որպես գիտություն, որն ուսումնասիրում է հոգեկանի օբյեկտիվ օրինաչափությունները, դրսեւորումները եւ մեխանիզմները։ Հոգեբանության դպրոցներ 20-րդ դարում հոգեբանությունում կարծիքների, գաղափարների տարաբնույթ լինելը պայմանավորված էր այն հանգամանքով, որ դպրոցներից յուրաքանչյուրն ուներ մյուսներից առանձին, ուսումնասիրման իր սեփական օբյեկտը։ Ստրուկտուրալիզմ Այս դպրոցի առաջնորդը Վիլհելմ Վունդտն էր, ով հայտնի է որպես «փորձարարական հոգեբանության հայր», ստեղծեց առաջին հոգեբանական փորձարարական լաբորատորիան Լայպցիգում 1879 թվականին։ Սա համարվում է առաջին հոգեբանական դպրոցը։ Այս դպրոցի ներկայացուցիչները իրենց անվանում էին ստրուկտուրալիստներ, քանի որ, ըստ նրանց, հոգեբանության գլխավոր խնդիրը գիտակցության կառուցվածքի փորձարարական ուսումնասիրումն է։ «Կառուցվածք» հասկացությունը ենթադրում է տարրեր եւ նրանց միջեւ կապ, ինչ պատճառով էլ այդ դպրոցի ուսումնասիրությունները ուղղված էին գիտակցության տարրերի եւ նրանց կառուցվածքավորման միջոցների ուսումնասիրմանը։ Ըստ Տիտչեների գիտակցությունը ոչ թե այն է, ինչ մեզ հաղորդում է ինքնադիտումը, այլ այն ունի իր ինքնուրույն կառուցվածքը եւ նյութը։ Ընդ որում գիտակցության մատերիայում տարբերում էին տարրերի երեք կատեգորիաներ՝ զգայություն (որպես պարզագույն գործընթաց՝ այն բնութագրվում է որակով, ինտենսիվությամբ, հստակությամբ եւ տեւականությամբ), պատկեր եւ զգացմունք։ Տիտչեները գտնում էր, որ գիտափորձի եւ մաթեմատիկայի համադրումը հոգեբանությանը կմոտեցնի հոգեբանությանը բնական գիտությունների չափանիշներին։ Ֆունկցիոնալիզմ Որպես դպրոց կամ հոգեբանական համակարգ՝ ֆունկցիոնալիզմը առաջացել է Դարվինի էվոլյուցիոն տեսությունից եւ Ուիլյամ Ջեյմսի հոգեբանությունից։ Դարվինի բնական ընտրության տեսության համաձայն՝ գոյատեւում եւ սերունդ են թողնում այն կենսաբանական տեսակները, որոնք ունեն միջավայրի կոնկրետ պայմաններին ամենալավը հարմարվելու կարողություն։ Դարվինը նաեւ գտնում էր, որ մարմնի էվոլյուցիայի հետ միասին տեղի է ունենում նաեւ բանականության էվոլյուցիա, որի հետ կապված կարեւորում էր նաեւ հոգեբանական ադապտացիան։ Այս գաղափարները զարգացվել են Ջեյմսի հոգեբանության մեջ, որն էլ անմիջականորեն ազդեցություն է ունեցել ֆունցիոնալիզմի վրա։ Իր «Հոգեբանության սկզբունքները» աշխատությունում, որը հրատարակվել է 1890 թվականին, նա առաջադրել է բազմաթիվ հարցեր, որոնց հոգեբանները պետք է անդրադառնան։ Ջեյմսը նշում էր, որ հոգեբանությունը պետք է գործնական նշանակություն ունենա, եւ հոգեբանները պետք է պարզեն, թե ինչպես մարդը պետք է գործի հօգուտ իրեն։ Ֆունկցիոնալիզմը բնորոշվում է հետեւյալ գաղափարներով՝ Հոգեբանությունը պետք է ուսումնասիրի ֆունկցիաները, ոչ թե գիտակցության բովանդակությունը, Հոգեկան ֆունկցիաները միջավայրի հարմարման էությունն են, Հոգեբանությունը պետք է ընդունելի լինի գործնական օգտագործման համար, Հոգեկան ֆունկցիաները ամբողջական ակտիվության մաս են, որը ներառում է հոգեկան եւ ֆիզիկական բաղադրատարրեր, Հոգեբանությունը սերտորեն կապված է կենսաբանության հետ, եւ անատոմիայի եւ ֆիզիոլոգիայի իմացությունը կարող է օգնել հոգեկան ակտիվության հասկանալուն։ Այս դպրոցի ներկայացուցիչներից են Ջոն Դյուին, Հարվի Կարը եւ այլք։ Հոգեվերլուծություն Այս դպրոցի հիմնադիրը Զիգմունդ Ֆրոյդն է։ Հետագայում Ֆրոյդի hոգեվերլուծությունը ընդլայնվել է, զարգացել եւ քննադատվել տարբեր ուղղություններով, հիմնականում Ֆրոյդի նախկին կոլեգաների կողմից, որոնց թվում են Ալֆրեդ Ադլերը, Կարլ Գուստավ Յունգը, իսկ հետագայում նեոֆրոյդիզմի ներկայացուցիչների՝ Էրիխ Ֆրոմի, Կարեն Հորնիի, Հարի Սթեք Սալիվանի եւ Ժակ Լականի կողմից։ Հոգեվերլուծության հիմնական դրույթներն են՝ Մարդու վարքը, փորձը եւ ճանաչողությունը մեծ մասամբ պայմանավորված են ներքին եւ իռացոնալ հակումներով, Այդ հակումները մեծ մասամբ անգիտակցական են, Այդ հակումների գիտակցման փորձերը հանգեցնում են հոգեբանական դիմադրության՝ պաշտպանական մեխանիզմների տեսքով, Անհատական զարգացումը պայմանավորվում է վաղ մանկության իրադարձություններով, Իրականության գիտակցական ընկալման եւ անգիտակցական մատերիալի միջեւ առկա կոնֆլիկտները կարող են հանգեցնել այնպիսի խանգարումների, ինչպիսիք են նեւրոզները, բնավորության նեւրոտիկ գծերը, վախը, դեպրեսիան եւ այլն։ Ֆրոյդը նշանակալի ազդեցություն է ունեցել շվեյցարացի հոգեբան Կարլ Յունգի հայացքների վրա, ում վերլուծական հոգեբանությունը դարձավ խորքային հոգեբանության այլընտրանքային ձեւերից մեկը։ 20-րդ դարի ընթացքում հոգեվերլուծությունը զարգացավ՝ ներառելով տարբեր գաղափարներ։ Ձեւավորվեց նեոֆրոյդիզմի ուղղությունը, որ ներկայացուցիչներն են Էրիկ Էրիկսոնը, Մելանի Կլայնը, Ջոն Բոուլբին, Էրիխ Ֆրոմը, Կարեն Հորնին, Զիգմունդ Ֆրոյդի դուստրը՝ Աննա Ֆրոյդը։ Բիհեյվիորիզմ Բիհեյվիորիզմը () ԱՄՆ-ում 20-րդ դարում ձեւավորված հոգեբանական ուղղություն է, որը որպես հոգեբանության առարկա սահմանում է ոչ թե գիտակցությունը, այլ վարքը՝ օրգանիզմի ռեակցիաների համագումարը ի պատասխան միջավայրի ստիմուլներին։ Բիհեյվիորիզմի հիմնական դրույթը, որն արտացոլվում է Ուոտսոնի, Սկինների եւ այլ բիհեյվիորիստների աշխատանքներում, այն է, որ հոգեբանությունը պետք է ուսումնասիրի մարդկանց եւ կենդանիների տեսանելի վարքը, այլ ոչ թե նրանց հոգեկանում տեղի ունեցող անտեսանելի իրադարձությունները։ Այս դպրոցի հիմնադիր հանդիսանում է Ջոն Ուտսոնը, իսկ ուղղության հետագա զարգացմանը նպաստել են Բերես Ֆրեդերիկ Սկինները, Ալբերտ Բանդուրան, Էդուարդ Թորնդայքը, Էդուարդ Թոլմենը եւ այլք։ Բիհեյվիորիզմը հաճախ անվանում էին «հոգեբանություն առանց հոգեկանի»։ Այս ուղղության կարեւոր ներդրումն այն է, որ ներառում էր գիտակցությունից անկախ, արտաքին օբյեկտիվ դիտման ենթակա հարաբերությունները։ Հումանիստական հոգեբանություն Հումանիստական հոգեբանությունը արեւմտյան հոգեբանության ուղղություններից է, որն իր ուսումնասիրման գլխավոր առարկա համարում է անձը՝ որպես յուրահատուկ համակարգ, որն իրենից ներկայացնում է ինքնաիրացման բաց հնարավորություն, որը հատուկէ միայն մարդուն։ Հումանիստական հոգեբանության մեջ որպես վերլուծության հիմնական առարկա հադես են գալիս բարձրագույն արժեքները, անձի ինքնաիրացումը, ավտոնոմությունը, հոգեկան առողջությունը, միջանձնային շփումը։ Հումանիստական հոգեբանությունը որպես ինքնուրույն ուղղություն առանձնացել է 20-րդ դարի 60-ական թվականների՝ ի հակադրություն բիհեյվիորիզմի եւ հոգեվերլուծության։ Այն ստացավ 3-րդ ուժ անվանումը։ Այս ուղղության ներկայացուցիչներն են Աբրահամ Մասլոուն, Կարլ Ռոջերսը, Վիկտոր Ֆրանկլ, Ռոլո Մեյը եւ այլք։ Հիմնական գաղափարներից է մարդկանց ներքուստ բարի լինելը։ Ունի հոլիստական մոտեցում մարդկանց լինելիությանը, եւ հատուկ ուշադրություն են դարձնում այնպիսի ֆենոմենների, ինչպիսիք են կրեատիվությունը, կամքի ազատությունը եւ մարդկային պոտենցիալը։ Մարդկանց դիտարկում են որպես «ամբողջական անձինք» եւ քաջալերում են ինքնաբացահայտումը, քան ուրիշների վարքի ուսումնասիրումը։ Այն կապված է զարգացող ուղղության՝ տրանսպերսոնալ հոգեբանության հետ։ Գեշտալտ հոգեբանություն Գեշտալտ հոգեբանության () հիմնական սկզբունքն այն է, որ գիտակցությունը իրենից ներկայացնում է մեկ ամբողջություն՝ ինքնակազմակերպվող միտումներով։ Այս ուղղության մեջ գիտակցությունը ընդունվում էր որպես դինամիկ դաշտ, որտեղ յուրաքանչյուր կետ փոխազդում է մյուսների հետ։ Այս դաշտի փորձարարական ուսումնասիրման համար առաջադրվել է վերլուծության միավոր, որի դերում հանդես է եկել գեշտալտը։ Հոգեբանությունում գեշտալտ հոգեբանությունը հաճախ հակադրվում է ստրուկտուրալիզմին։ Այն արտահայտությունը, որ «ամբողջը տարբերվում է իր մասերից» հաճախ օգտագործվում է գեշտալտ տեությությունը բացատրելու համար։ Հոգեբանության այս ուղղությունը ծագել է Գերմանիայում 1910-ական թվականներին եւ գոյատեւել մինչեւ 20-րդ դարի 30-ական թվականները։ Այնուհետեւ ամբողջականության խնդիրների ուսումնասիրումը շարունակվել է ավստրական դպրոցի կողմից։ Գեշտալտ հոգեբանության հիմնադիրներն են Վոլֆգանգ Քյոլլերը, Մաքս Վերթհայմերը եւ Կուրտ Կոֆկան։ Գեշտալտ հոգեբանության համար որպես մեթաոդաբանական հիմք հանդիսացել են «կրիտիկական ռեալիզմի» փիլիսոփայական գաղափարները։ Գեշտալտ հոգեբանույթյունը չպետք է շփոթել Ֆրից Պերլսի գեշտալտ թերապիայի հետ։ Բնագավառներ Հոգեբանությունը ընդգրկում է գիտելիքի մեծ տիրույթ՝ ներառելով հոգեկան գործընթացները եւ վարքն ուսումնասիրելու տարբեր մոտեցումներ։ Ժամանակակից հոգեբանությունը լայնորեն զարգացած գիտության բնագավառ է, որն իր մեջ ներառում է առանձին նորմեր եւ գիտական ուղղություններ։ Սոցիալական հոգեբանությունը ուսումնասիրում է սոցիալ-հոգեբանական գործընթացների առաջացումը մարդու անձի մեջ, նրա փոխհարաբերությունները այլ մարդկանց հետ, սոցիալ-հոգեբանական գործընթացների առաջացումը մեծ խմբերում։ Տնտեսագիտական հոգեբանությունն ուսումնասիրում է տնտեսական գործոնների եւ հոգեբանական երեւույթների փոխազդեցության օրինաչափությունները տնտեսական գործունեության կարգավորման գործում։ Իրավաբանական հոգեբանությունը հոգեբանության բնագավառ է, որն ուսումնասիրում է մարդու հոգեկանի օրինաչափությունները, հոգեկան երեւույթները մարդ-իրավունք հարաբերությունների համակարգում։ Կրթության հոգեբանությունը ուսումնասիրում է մարդկանց կրթական, դաստիարակչական գործընթացի զարգացման օրինաչափությունները։ Տարիքային հոգեբանությունը ուսումնասիրում է առողջ մարդու զարգացման օրինաչափությունները ըստ տարիքային խմբի՝ ներառելով մանկան հոգեբանությունը, պատանեկության հոգեբանությունը, հասուն տարիքի հոգեբանությունը, հերոնտոհոգեբանությունը։ Կարելի է առանձնացնել հոգեբանության ճյուղերի մի առանձին շարք, որոնք ուսումնասիրում են մարդու գործունեության կոնկրետ տեսակների հոգեբանական խնդիրները։Աշխատանքային հոգաբանությունը ուսումնասիրում է մարդու աշխատանքային գործունեության յուրահատկությունները եւ աշխատանքային ունակությունների զարգացման օրինաչափություններրը։ Ինժեներական հոգեբանությունը ուսումնասիրում է մարդու եւ ժամանակակից տեխնիկայի փոխհարաբերությունները՝ դրանց նախագծման, ստեղծման եւ կիրառման ավտոմատ գործընթացներում։ Ավիացիայի, տիեզերագնացության հոգեբանությունը՝ որպես ինժեներական հոգեբանության ճյուղեր, վերլուծում են օդաչուի, տիեզերագնացի գործունեության յուրահատկությունները։ Բժշկական հոգեբանությունը ուսումնասիրում է բժշկի գործունեության եւ հիվանդի վարքի յուրահատկությունները, ստեղծում է հոգեբանական մեթոդներ բուժման եւ հոգեթերապիայի համար։ Կլինիկական հոգեբանության շրջանակներում, որն ուսումնասիրում է հոգեկանի տարբեր խանգարումները եւ տարբեր հիվանդությունների ժամանակ տեղի ունեցող հոգեկան փոփոխությունները, առանձնանում է պաթոհոգեբանությունը, որն ուսումնասիրում է հոգեկանի զարգացման խանգարումները եւ հոգեկանի անկումը տարբեր ուղեղային պաթոլոգիաների դեպքում։ Հոգեֆիզիոլոգիան ուսումնաիսրում է հոգեկան գործունեության ֆիզիոլոգիական հիմքը, իսկ դիֆերենցիալ հոգեբանությունը՝ մարդկանց միջեւ անհատական տարբերությունները։ Գովազդի հոգեբանությունը զբաղվում է սպառողների սպասելիքների եւ կարիքների գնահատմամբ։ Կրոնի հոգեբանությունը փորձում է հասկանալ եւ բացատրել հավատացյալների կամ տարբեր կրոնական կազմակերպությունների անդամների վարքագիծը։ Ժամանակակից հոգեբանությանը բնորոշ է դիֆերենցացիայի գործընթացը, որի համաձայն հոգեբանությունը բաժանվում է միմյանցից զգալիորեն տարբերվող ճյուղերի, որոնք պահպանում են հետազոտության ընդհանուր առարկան՝ հոգեկանի օրինաչափությունները, մեխանիզմները։ Հոգեբանության դիֆերենցացիան լրացվում է ինտեգրման գործընթացով, ինչի արդյունքում տեղի է ունենում հոգեբանության եւ մյուս գիտությունների հատում։ Հոգեբանության մեթոդներ Գիտական մեթոդի հիմնական կողմերից է գաղափաների էմպիրիկ ստուգման անհրաժեշտությունը։ Մեթոդները այն հնարքներն ու միջոցներն են, որոնց օգնությամբ հետազտոտող հոգեբանները ստանում են վստահելի ինֆորմացիա։ Ստացված ինֆորմացիան հետագայում օգտագործվում է գիտական տեսությունների, ինչպես նաեւ գործնական տեխնիկաների կիրառման համար։ Դիտում Որոշ դեպքերում հետազոտության գաղափարի առաջացումը սկսվում է չհամակարգված դիտումից։ Վարքի մասին գիտելիքների ստացման մյուս ճանապարհը իրական կյանքային պայմաններում նրա բնական դրսեւորումների դիտումն ու գրանցումն է, սակայն ավելի մեթոդական եւ խիստ, քան չհամակարգված դիտման ժամանակ։ Սա կոչվում է բնական դիտում։ Այս մեթոդը չի բացատրում վարքը, սակայն հանդիսանում է ինֆորմացիայի հարուստ աղբյուր այն մասին, թե ինչպես են մարդիկ իրենց դրսեւորում իրենց համար առօրեկան միջավայրում։ Բնական դիտումն ունի իր սահմանափակումները՝ Հաճախ հետազոտողները հանդիսանում են անկանխատեսելի իրադարձությունների դիտորդներ, որոնք ոչ լրիվ կամ միանգամայն չեն կարող ղեկավարել դրանք, Հետազոտողի նախապաշարմունքները եւ որոշակի սպասումները կարող են ազդել այն բանի վրա, թե դրսեւորվող վարքի որ կողմերին ուշադրություն կդարձնի հետազոտողը, Դիտման արդյունքների ընդհանրացումը հիմնված է դիտման օբյեկտների քիչ քանակի վրա, Հետազատողները կարող են չկանխամտածված ձեւով միջամտել եւ ազդել տեղի ունեցող իրադարձությունների վրա։ Փորձարարական մեթոդ Հետազտողի համար պատճառահետեւանքային կապեր դուրս բերելու հուսալի միջոց է։ Փորձարարական մեթոդի էությունն այն է, որ հետազոտողին հնարավորություն է տալիս մանիպուլյացիա իրականացնել մի փոփոխականի հետ եւ մանրամասն հսկման պայմաններում դիտել նրա ազդեցությունը այլ, հետազոտողին հետաքրքիր փոփոխականի վրա։ Փոփոխականը, որը մանիպուլյացվում է, կոչվում է անկախ փոփոխական։ Անկախ փոփոխականը մի որոշակի պայման է, որը հետազտողը պարբերաբար փոխում է, որպեսզի գնահատի նրա ազդեցությունը մյուս փոփոխականի վրա։ Փոփոխականը, որն ի պատասխան անկախ փոփոխականի ազդեցության նույնպես փոխվում է, կոչվում է կախյալ փոփոխական։ Փորձարարական հետազոտությունը՝ իր ամենապարզ ձեւով, պահանջում է, որ երկու հետազտովող խմբերի միջեւ կատարվի համեմատություն։ Հետազոտվողների այն խումբը, որը ենթարկվում է որոշակի հատուկ ներգործության, անվանում են փորձարարական խումբ։ Հետազոտվողների մյուս խումբը, որոնք հատուկ ներգործության չեն ենթարկվում, կոչվում է ստուգիչ խումբ։ Այնուհետեւ իրականանում է երկու խմբերի համեմատություն այն նպատակով, որ ստոէեն արդյոք փորձարարական ներգործությունը ինչ-որ ազդեցություն ունի ընտրված կախյալ փոփոխականի վրա, թե ոչ։ Փորձարարական հետազոտությունը, իր առավելություններով հանդերձ, ունի թերություններ՝ Փորձարարական մեթոդով որոշ պրոբլեմների ուսումնասիրումը էթիկապես թույլատրելի չէ։ Փորձարարական հետազոտությունը շատ հաճախ արհեստական է լինում, եւ նրա արդյունքները չեն կարող էքստրապոլացվել այլ պայմանների եւ իրավիճակների վրա։ Լաբորատոր հետազոտությունները սովորաբար սահմանափակվում են բավականաին կարճատեւ ֆենոմենների ուսումնասիրությամբ, այդ իսկ պատճառով հավանականությունը մեծ է, որ ինչ-որ կարեւոր պրոցեսներ կմնան գիտնականների տեսադաշտից դուրս։ Այն բանից հետո, երբ հետազոտվողը իմանում է, որ գտնվում է փորձարակակն հետազոտության պայմաններում, նրա վարքը կարող է փոփոխվել ոչ թե անկախ փոփոխականների փոփոխության արդյունքում, այլ այն պատճառով, որ գիտի իր վարքը ուսումնասիրող հետազտողի մասին։ Ինքնահաշվետվության մեթոդներ Այս հետազոտությունների ընթացում հետազոտվողներին առաջարկվում է գրավոր պատասխանել հարցերի, պնդումների կամ առաջադրոնքների՝ ուղղված անձի խառնվածքի, բնավորության, արժեքների, դիրքորոշումների, դրդապատճառների, ընդունակությունների եւ այլնի ուսումնասիրմանը։ Այս մեթոդների հիմնական առավելությունն այն է, որ տալիս են առավել ամբողջական, որոշակի եւ համակարգված ինֆորմացիա անձի մասին։ Օբյեկտիվությունը հիմնականում արդյունքների վերլուծության մեջ է։ Մյուս կողմից դրանք ապահովագրված չեն ստից, սոցիալական ցանկալիության միտվածությունից, էտալոնների ազդեցությունից։ Պրոյեկտիվ մեթոդներ Պրոյեկտիվ մեթոդ ասելով հասկանում են գնահատման այն մեթոդները, որոցում հետազտովողներին տրվում են անորոշ ստիմուլներ։ Այդ ստիմուլների բովանդակությունը չի ենթադրում հատուկ, տվյալ մշակույթով պայմանավորված պատասխաններ։ Նման մեթոդներն իրենցից ներկայացնում են անձի գնահատման անուղղակի մոտեցում, թույլ են տալիս մարդկանց պրոյեկտել սեփական զգացմունքները, պահանջները, դիրքորոշումները, կյանքի նկատմամբ վերաբերմունքը անորոշ նյութի վրա։ Ենթադրվում է, որ թեստային ստիմուլներին ի պատասխան ի հայտ են գալիս ճնշված իմպուլսների հատկանիշներ, անձի պաշտպանական մեխանիզմներ եւ նրա ուրիշ ասպեկտներ։ Հետազոտողը երբեք չի բացատրում եւ չի մատնանշում հետազտության բուն նպատակը կամ հաշվարկի մեխանիզմները։ Նշվում է միայն, որ ճիշտ եւ սխալ պատասխաններ չկան, եւ հետազոտվողները կարող են պատասխանել իրենց ուզածի պես։ Զրույցի եւ հարցազրույցի մեթոդներ Հարցազրույցի եւ զրույցի անցկացման ձեւն ու ընթացքը կախված է նպատակից եւ թեմայից։ Օրինակ, անձի մասնագիտական հնարավորությունների գնահատման եւ կլինիկական հարցազրույցները բովանդակային առումով խիստ տարբեր են։ Հարցազրույցի մի տարբերակի դեպքում հարցերն ընտրվում եւ դրվում են որոշակի անհրաժեշտ հերթականությամբ, առավել անձնական, խորը հարցերը տրվում են վերջում, մինչդեռ սկզբում դրվում են թեթեւ, ոչ նշանակալի հարցերը, ինչը օգնում է որոշակի վստահության մթնոլորտ ստեղծել եւ հող նախապատրաստում հետագա հարցերի համար։ Հարցազրույցի մեկ այլ տարբերակի դեպքում տրվում է բավական մեծ ազատություն պատասխանների մեջ։ Պատասխանողը ազատ է ընտրել, թե որ հարցին ինչպես պատասխանի, իսկ հարցազրույց վարողը ազատ է փոխելու հետազոտություն վարելու մարտավարությունը, եթե նախորդը իրեն չի արդարացնում։ Հղումներ Արտաքին հղումներ Հոգեբանության մասին Հոգեբանություն Հասարակական գիտություններ