text: Հովհաննես Թադեւոսի Թումանյան (), հայ բանաստեղծ, արձակագիր, գրական, ազգային եւ հասարակական գործիչ։ Գրել է բանաստեղծություններ, պոեմներ, քառյակներ, բալլադներ, պատմվածքներ ու հեքիաթներ, ակնարկներ, քննադատական ու հրապարակախոսական հոդվածներ, կատարել է թարգմանություններ, մշակել է «Սասնա ծռեր» դյուցազնավեպի «Սասունցի Դավիթ» ճյուղը։ Համարվում է ամենայն հայոց մեծ բանաստեղծ։ Հովհաննես Թումանյանը ծնվել է 1869 թվականի փետրվարի 19-ին Լոռվա Դսեղ գյուղում։ 1877-1879 թվականներին Թումանյանը սովորել է Դսեղի ծխական դպրոցում։ 1879-1883 թվականներին սովորել է Ջալալօղլու (այժմ Ստեփանավան) նորաբաց երկսեռ դպրոցում։ 1883 թվականից բնակվել է Թիֆլիսում։ 1883-1887 թվականներին սովորել է Թիֆլիսի Ներսիսյան դպրոցում, սակայն նյութական ծանր դրության պատճառով 1887 թվականին կիսատ թողնելով ուսումը՝ աշխատել է Թիֆլիսի հայ եկեղեցական դատարանում, այնուհետեւ Հայ Հրատարակչական միության գրասենյակում (մինչեւ 1893 թ.)։ 1893 թվականից աշխատակցել է «Աղբյուր», «Մուրճ», «Հասկեր», «Հորիզոն» գրական պարբերականներին։ 1899 թվականին նրա նախաձեռնությամբ Թիֆլիսում ստեղծվել է «Վերնատուն» գրական խմբակը, որի անդամներն էին Հովհաննես Թումանյանը, Դերենիկ Դեմիրճյանը, Լեւոն Շանթը, Ղազարոս Աղայանը, Ավետիք Իսահակյանը, Նիկոլ Աղբալյանը եւ ուրիշներ։ Որոշ ընդմիջումներով խմբակը գործել է մինչեւ 1908 թվականը։ 1912 թվականին Թումանյանն ընտրվել է նորաստեղծ Հայ գրողների կովկասյան ընկերության նախագահ, իսկ 1918 թվականին՝ Հայոց հայրենակցական միությունների միության (ՀՀՄՄ) նախագահ։ Առաջին համաշխարհային պատերազմում (1914-1918 թթ.) հայ ժողովրդի կրած վնասները հաշվելու եւ Փարիզի հաշտության խորհրդաժողովին (1919-1920) ներկայացնելու նպատակով ՀՀՄՄ-ն 1918 թվականին ստեղծել է Քննիչ հանձնաժողով՝ Թումանյանի գլխավորությամբ։ 1912-1921 թվականներին եղել է Հայ գրողների կովկասյան միության նախագահ։ Հայաստանի խորհրդայնացումից հետո նախագահել է Հայաստանի օգնության կոմիտեն (1921-1922)։ 1921 թվականի աշնանը Թումանյանը մեկնել է Կոստանդնուպոլիս՝ հայ գաղթականների համար օգնություն գտնելու նպատակով։ Մի քանի ամիս մնալով այնտեղ՝ նա վերադառնում է հիվանդացած։ Մահացել է 1923 թվականին՝ Մոսկվայում։ Թումանյանի ստեղծագործությունների հիման վրա նկարահանվել են մի շարք ֆիլմեր, ինչպես նաեւ ստեղծվել են Անուշ (1912) եւ Ալմաստ (1930) օպերաները։ Ազգանվան ծագումնաբանություն 1890-ականներին Թումանյանը կազմել է իր տոհմի ճյուղագրությունը, ըստ որի՝ Թումանյան տոհմանունը ծագել է Թաւմա-Թօմա-Թումա-Թուման անձնանունից, որը հանդիպում է 13-17-րդ դարերի մի շարք արձանագրություններում եւ հիշատակարաններում։ Ըստ Աճառյանի՝ Թումանյան ազգանունը սերում է Թուման անձնանունից։ Անվան ամենավաղ հիշատակությունը, որը կարող է առնչվել բանաստեղծի նախնիներին, հանդիպում է Դսեղից 8 կմ հեռավորության վրա գտնվող Մարց գյուղի գերեզմանատան մի խաչքարի վրա՝ Թաւմայ (=Թումա) քահանա... թուին ՉԼԴ (1285)։ Ընտանիք եւ մանկություն Նախնիներ Ըստ ավանդության՝ Թումանյանները սերել են Լոռու Մամիկոնյաններից։ 17-րդ դարի մի քանի վավերագրերում Թումանյան եւ Մամիկոնյան ազգանունները հիշատակվում են որպես միեւնույն տոհմանուններ։ Թումանյանի՝ 1880-90-ական թվականների նամակների մի մասը կրում է «Հովհաննես Թումանյանց-Մամիկոնյան» կնքադրոշմը։ 18 տարեկանում բանաստեղծը, տոհմական ավանդությունների ու տարեցների հուշերի հիման վրա, փորձել է գրել իր նախնիների «վարքագրությունը», որը վերնագրել է «Գործք հարանց»։ Ձեռագիրը գտնվում է Թումանյանի ընտանիքի արխիվում։ Ըստ ճյուղագրության՝ պարոն Թուման-Բարխուդար-Մեհրաբ-Հովակիմ-Հովհաննես (աղա)-Ասլան (Տեր-Թադեւոս)-Հովհաննես (բանաստեղծը)։ Բարխուդարի ծնողներն էին Թումանը եւ Գեոքչան կամ Գոգչակը, որոնց մասին Թումանյանի «Գործք հարանց»-ում տեղեկություններ չկան։ Ձեռագրում նշվում է, որ Բարխուդարի ծննդյան թվականն անհայտ է։ Հայտնի է, որ նա ամուսնացել է վաղ հասակում, սակայն կնոջ մասին եւ թե քանի զավակ է ունել, տեղեկություններ եւս չկան։ Բարխուդարի գերեզմանը գտնվում է Դսեղի ներքեւի գերեզմանատան՝ եկեղեցու արեւմտյան կողմում։ Բարխուդարի ավագ որդու անունը Մեհրապ էր, որի ծննդյան եւ մահվան օրերն անհայտ են։ Ամուսնացել է ղազախեցի Ղազար քյոխվայի դստեր՝ Շահրուբանի հետ։ Ըստ Թումանյանի բանավոր աղբյուրների եւ տոհմական ավանդությունների՝ Մեհրապը անբերրիության եւ համաճարակ հիվանդությունների պատճառով ամբողջ ընտանիքով տեղափոխվում է Վրաստան եւ բնակություն հաստատում Թիֆլիսի Հավլաբար թաղամասում, այնուհետեւ Մուխրանում։ Համաճարակն ավարտվելուց հետո Մեհրապն ազգականների հետ վերադառնում է Դսեղ։ Մահացել է ծեր հասակում։ «Քաջերի կյանքից» պատմվածքում Թումանյանը ստեղծել է իր Մեհրապի էպիկական կերպարը։ Ըստ Թումանյանի ընտանեկան արխիվի տվյալների՝ Մեհրապը եղել է Դսեղի գյուղապետ եւ կոչվել է «յուզբաշի»։ Մեհրապի ավագ որդու՝ Հովակիմի մասին տեղեկություններ է հաղորդում Խաչատուր Աբովյանն իր «Վերք Հայաստանի»-ում։ Վեպում գրողը պատմում է Հովակիմի, նրա եղբայրների եւ ողջ ընտանիքի մասին։ 1826 թվականի հուլիսին Աբովյանը Թիֆլիսից վերադառնալիս է եղել Էջմիածին։ Այդ ժամանակ տեղի է ունենում պարսիկների անակնկալ հարձակումը եւ նա, չկարողանալով շարունակել ճանապարհը, մինչեւ հոկտեմբեր մնում է Լոռիում եւ ականատես դառնում պատերազմական գործողություններին։ Այդ ժամանակ էլ ամենայն հավանականությամբ նա տեսել է Մեհրաբ եւ Հովակիմ Թումանյաններին, ինչպես նաեւ բանաստեղծի պապին՝ Հովհաննեսին։ Ըստ պատմական վավերագրերի՝ Հովակիմ Մեհրաբյան Թումանյանցը 19-րդ դարի առաջին քառորդին Լոռու սահմաններում՝ դեպի Երեւան եւ Ախալցխա տանող ճանապարհների վրա լեզգի ավազակախմբերի շարունակական հարձակումներից պաշտպանել է ժողովրդին։ Դսեղի շրջանում Հովակիմի իշխանությունը ճանաչում է այդ ժամանակվա ռուսական կառավարությունը, որը, ցանկանալով սիրաշահել վերջինիս, պետական պաշտոն ու աստիճան է տալիս Հովակիմի որդուն՝ Հովհաննեսին (բանաստեղծի պապին)։ Հովակիմը հայտնի է դառնում հատկապես 1826-1827 թվականների ռուս-պարսկական պատերազմի ժամանակ։ Հովակիմ Մեհրաբյան-Թումանյանցի որդին՝ Հովհաննես Հովակիմյան Թումանյանցը (Հովհաննես աղա), բանաստեղծի պապն է (1795-1868)։ 1826-1827 թվականների ռուս-պարսկական պատերազմի ժամանակ ռուսական բանակում պարսկերենի թարգմանիչ է եղել։ Մարտական սխրագործություններով աչքի է ընկել 1827-1828 թվականների ռուս-թուրքական եւ 1853-1856 թվականների Արեւելյան (Ղրիմի) պատերազմներում։ Առաջին սպայական աստճանն ստացել է Ախալցխայի տակ 1828 թվականի օգոստոսի 5-ի եւ 9-ի ճակատամարտերում ցուցաբերած արիության համար։ Նույնպիսի արիություն ցուցաբերում է Ախալքալաքի (1853) եւ Կյուրուկդարա գյուղի մոտ (1854) թուրքերի դեմ մղված ճակատամարտերում՝ արժանանալով ենթասպայի աստիճանի եւ մեդալների։ Եռանդուն մասնակցություն է ունեցել նաեւ Դիլիջանի, Ղարաքիլիսայի, Ալեքսանդրապոլի ճանապարհների շինարարությանը 1838-1839 թվականներին։ Հովհաննես աղան աչքի է ընկել նաեւ իր հայերնի Լոռիում կատարած շինարարական աշխատանքներով։ Ըստ ժամանակակիցների մեկի՝ Ծաթեր գյուղի ճանապարհը կառուցվել է Հովհաննես աղայի ջանքերով։ Ինչպես իր հայրն ու պապը՝ Հովհաննես աղան հայրենի գավառում օգտվում էր նահապետի իրավունքներով։ Ամբողջ Լոռու հայրն ու տերը, դատավորն ու դատախազը Թումանյան Հովհաննես աղան էր, որը նստում էր Լոռու կենտրոնական գյուղերից մեկում՝ Դսեղում։ Հովհաննես աղայի մասին գրել է 19-րդ դարի առաջին կեսի ժամանակագիր Վարդան արքեպիսկոպոս Օձնեցին իր «Պատմություն» գրքում։ Հովհաննես աղայի անունով Թումանյանների տոհմը կոչվել է նաեւ «աղոնք»։ Ծնողներ Բանաստեղծի հայրը՝ Հովհաննես աղայի ավագ որդին՝ Ասլան (հետագայում՝ Տեր-Թադեւոս) Թումանյանցը (1839-1898), Սանահինի վանքում երկու տարի դպրի պաշտոն զբաղեցնելուց հետո՝ 1874 թվականին՝ 35 տարեկանում, հակառակ իր կամքին ձեռնադրվում է քահանա։ Ծիծաղելով հաճախ է կրկնել «Մարդ չդառա, տերտեր դառա» ասացվածքը։ Քահանա դառնալ էր ստիպել հայրը, որն այն ժամանակ շատ էր ցանկացել, որ որդիներից մեկը տերտեր դառնա։ Բանաստեղծը եւ եղբայրը՝ Ռոստոմը, ծնվել են, երբ նրանց հայրը դեռ աշխարհական է եղել։ Թումանյանը հոր նկատմամբ խորը հարգանք եւ սեր է տածել.Տեր-Թադեւոսը եղել է Դսեղի կրթական-լուսավորական գործերի նածաձեռնողն ու մասնակիցը։ Նրա անունը հիշատակվում է գյուղի դպրոցի հոգաբարձուների թվում։ 1880-ական թվականների սկզբներին աջակցել է հայրենի գյուղում թատերական ներկայացումներ կազմակերպելու գործին։ 1884 թվականի փետրվարի 16-ին Դսեղի թատերասերները Վարդանանց տոնի առթիվ, հօգուտ տեղի ծխական ուսումնարանի, որի հոգաբարձուներից մեկն էր Տեր-Թադեւոսը, աշակերտների մասնակցությամբ ներկայացնում են Էմին Տեր-Գրիգորյանի «Խեչոյի թուզը» եւ Միքայել Տեր-Գրիգորյանի «Պեպոյի տկճուրը» վոդեւիլները։ Թումանյանի առաջին մեծ վիշտը հոր մահն է եղել։ Հոր մահից հետո նա երկար ժամանակ հիվանդացել է։ 1898 թվականի հունվարին աքսորավայր մեկնելիս այցելելով Թումանյանին՝ Իսահակյանը նրան գտնում է համակված հոր մահվան վիշտով. բանաստեղծը նոր էր վերադարձել Դսեղից՝ հոր հուղարկավորությունից։ Հոր մահվան վշտի ծանր տպավորության անդրադարձումներն են «Այն օրից, ինչ որ նրան թաղեցին...» (1898) եւ «Խորհրդավոր մեռելը» (1900) բանաստեղծությունները։ Թումանյանն իր մի քանի ստեղծագործություններում մարմնավորել է հոր կերպարը։ Մասնավորապես, «Ալեք» եւ «Անուշ» պոեմներում քահանաների կերպարները ստեղծելիս բանաստեղծը նկատի է ունեցել հորը։ Թումանյանի մայրը՝ Սոնան (1842-1936), ծագել է Դսեղի Քոչարյանների տոհմից։ Հայրը եւ պապը տոհմական հովիվներ են եղել եւ իրենց ամբողջ կյանքն անցկացրել սարերում։ Ի հակադրություն հորը՝ մայրը գործնական ու հաշվետես է եղել։ Հայրը գոհ ու հպարտ է զգացել, որ ուներ բանաստեղծ որդի, իսկ մայրը դժգոհ է եղել որդու զբաղմունքից, որը նրա համար չէր ապահովում բարեկեցիկ կյանք։ Թումանյանի մայրը, լինելով եռանդուն, ավյունով ու կյանքով լի գեղջկուհի, ամբողջ տնտեսությունը վարել է գրեթե մենակ։ Բանաստեղծն այսպես է բնութագրել մորը. Մանկություն Հովհաննես Թումանյանը ծնվել է 1869 թվականի փետրվարի 7-ին (նոր տոմարով՝ 19-ին)։ Փետրվարի 15-ին մկրտվել է եւ ստացել է պապի անունը՝ Հովհաննես. այս անունն էր կրում նաեւ մոր կողմի պապը։ Բանաստեղծի մանկությունն անցել է նրա ծննդավայրում։ Թումանյանների ընտանիքը եղել է բազմամարդ։ Մինչեւ 1875 թվականը՝ բանաստեղծի վեցամյա հասակը, Հովհաննես աղայի որդիները՝ Ասլանը (Տեր-Թադեւոս), Գրիշկան եւ Մամը՝ իրենց կանանցով եւ զավակներով միասին են ապրել։ Հովհաննեսից բացի, Տեր-Թադեւոսն ունեցել է եւս յոթ զավակ՝ չորս տղա եւ երեք աղջիկ. Ռոստոմ (1871-1915), Օսան (1874-1926), Իսկուհի (1878-1943), Վահան (1881-1937), Աստղիկ (1885-1953), Արշավիր (1888-1918) եւ Արտաշես (1892-1916)։ Թումանյանի մանկական խաղընկերները եղել են Ռոստոմը եւ Օսանը։ Ընտանիքն ապրել է նահապետական սովորություններով եւ ավանդություններով։ Աշակերտության տարիներին բանաստեղծն աղքատ է ապրել եւ հենց դա է եղել Ներսիսյան դպրոցից հեռանալու պատճառը։ Թումանյանի տոհմի աղքատացումը, գյուղում ու շրջակայքում նրա ունեցած երբեմնի ազդեցության թուլացումն սկսվում է Հովհաննես աղայի մահից հետո։ Օլգա Թումանյանի վկայությամբ՝ այն հողամասերը, որ Հովհաննես աղան ստացել էր որպես պարգեւ մարտական սխրագործությունների եւ ծառայությունների համար, հետզհետե դուրս է գալիս Թումանյանների ձեռքից։ Ընտանիքի եկամտի աղբյուրների նվազման հետ, աճել են պարտքերը։ Տեր-Թադեւոսն իր ամբողջ կյանքն ապրել է պարտքերով։ Պարտքեր ունեցել է նույնիսկ Հովհաննես աղան։ Պարտքեր անելու սովորությունը պապից ու հորից անցել է բանաստեղծին։ Չնայած բանաստեղծի հայրական եւ մայրական կողմի պապերը սոցիալական տարբեր խավերի են պատկանել, սակայն Թումանյանի մանկության տարիներին այդ տարբերությունը չի եղել։ Հորեղբայր Մամը համարվել է գյուղի «առաջին» մաճկալը, իսկ քեռիները քաջ որսորդների եւ հովիվների համբավ են ունեցել։ Սոցիալական անհավասարության իր առաջին ընկալման մասին Թումանյանը պատմել է «Իմ ընկեր Նեսոն» պատմվածքում։ Թումանյանի մանկության շրջանի հեքիաթասացներից առանձնանում է ամենակրտսերը՝ Նեսոն, բանաստեղծի խաղընկերը։ Առակախոս ծերերից բանաստեղծը հիշատակել է բոստանչի Մելքոնանց Օհաննեսին եւ իր քեռիներին, հատկապես Քեռի Իսայուն, որի պատմած առակների հիման վրա է գրել «Շունն ու Կատուն», «Անբախտ վաճառականներ»-ը եւ «Արծիվն ու Կաղնին»։ Իսկ հորեղբայր Մամից լսել է Լոռու հորովելները, սայլերգերն ու կալերգերը։ Բանաստեղծի վրա ուժեղ տպավորություն են թողել հոր՝ Տեր-Թադեւոսի երգն ու նվագը։ Թումանյանի ավագ եւ կրտսեր ժամանակակիցները՝ Լեոն, Իսահակյանը, Զորյանը, որոնք բանաստեղծին տեսել են նրա բնօրրանում, հավաստել են նրա հզոր սերը հայրենի բնության հանդեպ։ Հայրենի բնաշխարհի, ժողովրդի եւ նրա բանարվեստի հետ հենց սկզբից հաստատված սերտ կապը Թումանյանի արվեստի փիլիսոփայության հիմքն է կազմում։ Մանկության արտացոլումը ստեղծագործություններում Թումանյանի ստեղծագործությունների, մասնավորապես՝ պոեմների եւ արձակների մեծ մասը նրա մանկապատանեկան տպավորությունների վերապրումներն են։ «Ահմադը», «Մայրը», «Իմ ընկեր Նեսոն» պատմվածքներն ամբողջությամբ ներկայացնում են բանաստեղծի մանկության որոշ դրվագները։ «Մարոն», «Լոռեցի Սաքոն», «Անուշ» պոեմներում եւ «Գիքորը» պատմվածքում ներկայացված են բանաստեղծի տեսած ու լսած դեպքերը, ապրած հոգեվիճակները։ «Մարոն» պոեմի հերոսուհին Թումանյանի մանկության ընկերն է։ Պեոմի նյութը մանկության օրերին պատահած իրական դեպք է։ «Իմ մի քանի գրվածքների բացատրությունը» գրառումներում նշված է հերոսուհու նախատիպը՝ «Զուռնաչի Սաքոյի աղջկա պատմությունը եւ «Մարոն»։ Լոռեցի Սաքոյի նախատիպի մասին հիշատակվում է ինչպես նույն գրառումներում՝ «Ռամազի Մաթոսը եւ Լոռեցի Սաքոն», այնպես էլ ինքնակենսագրական նոթերում՝ «Մաթոսի խելագարությունը - Լոռեցի Սաքոն»։ «Դարձ» անավարտ պոեմը վերաբերում է երկի հերոսի՝ Սուրենի մանկության հուշերին. Սուրենի կերպարը կերտելիս Թումանյանը նկատի է ունեցել իրեն։ «Անուշ»-ի սյուժեի հիմքում եւս ընկած է Թումանյանի մանկության տարիներին կատարված մի դեպք, որը նշված է հայտնի «Բացատրության» մեջ. «Գեւոյի, Ալեքի, Օսմանի եւ այլն աղջիկ փախցնելը եւ «Անուշ»-ը»։ Թեեւ «Գիքորի» սյուժետային հիմքը վերաբերում է 90-ականների սկզբներին, պատմվածքի հոգեբանական դրվագներից մի քանիսի հիմքը մանկական տպավորություններն ու ապրումներն են։ Ստեփան Լիսիցյանի վկայությամբ՝ Գիքորի ապրումների մեջ բանաստեղծը մտցրել է այն թախիծը, որ ինքը զգացել է մանուկ հասակում Լոռուց Թիֆլիս ընկնելով։ «Հառաչանք» պոեմի հիմքը եւս բանաստեղծի մանկության տարիներին պատահած դեպքերն են, ինչպես նշված է «Իմ մի քանի գրվածքների բացատրության» մեջ՝ «Ղոխնանց պապին, մեր գյուղի Չոփուրի տղերքը եւ «Հառաչանք» պոեմը», եւ ըստ ժամանակակիցների՝ Ղոխնանց պապը՝ «ծեր այգեպանը» պոեմի ծերունու նախատիպն է, որին, նաեւ Չոփուրի տղաներից ամենակրտսերին՝ Ռամազին, պատանի բանաստեղծն անձամբ ճանաչել է եւ հետները զրուցել։ «Քաջերի կյանքից» պատմվածքը գրելիս Թումանյանը զգալիորեն օգտագործել է մանկության օրերին տատերից եւ համագյուղացի ծերերից լսած ավանդական զրույցները։ Թումանյանի սեւագրություններից դատելով՝ բանաստեղծը մտադիր է եղել մանկության տպավորությունների հիման վրա գրել նոր երկեր՝ հատկապես արձակ, մի քանիսը սկսել է, սակայն թողել անավարտ։ Կրթություն Դպրոց Ուսումը հայրենի գյուղում Թումանյանի առաջին ուսուցիչը, որից գրաճանաչություն է սովորել, եղել է նրա կրտսեր հորեղբայրը՝ Գրիշկա բիձան՝ Գրիգոր Թումանյանը (ծնվ.՝ 1850)։ Գրիշկա բիձու դպրոցում ուսուցումն անկանոն է եղել եւ շուտով դադարել է։ Թումանյանն այդտեղ սովորել է մի քանի ամիս (1877/78 ուս. տարի), որից հետո ուսումը շարունակել է Սահակ վարժապետի դպրոցում։ Սահակ Տեր-Հովհաննիսյանը Թումանյան ընտանիքի ազգականներից մեկի փեսան էր, որը եւս տիրացու էր։ Սահակ վարժապետի դպրոցի կազմակերպման նախաձեռնողը եղել է բանաստեղծի մայրը։ Նա է խնդրել Սահակին գյուղի երեխաներին կարդալ սովորեցնել։ Դսեղի հասարակությունը, ի դեմս հոգաբարձուների, Սահակ վարժապետի հետ կնքում է պայմանագիր՝ պարտավորվելով նրան վճարել տարեկան 130 ռուբլի։ Համաձայն պայմանագրի՝ աշակերտների թիվը պետք է լիներ 35։ Սակայն աշակերտների թիվն այդքանի չի հասել։ Իր մանկավարժական ըմբռնումներով եւ մեթոդներով Սահակ վարժապետը նման է եղել տեր-Թոդիկին։ Սահակ վարժապետի դպրոցում Թումանյանը սովորել է մեկ տարուց ոչ ավել (1878/79 ուս. տարի), որից հետո ուսումը շարունակում է Ջալալօղլիում։ Տիգրան Տեր-Դավթյանի դպրոց Թումանյանի ինքնակենսագրական նոթերը հիմք են տալիս ենթադրելու, որ Տեր-Թադեւոսը նախնական մտադրություն է ունեցել Թումանյանին ուսման տալ Գեւորգյան ճեմարանում, որի համար նրան տարել է Էջմիածին։ Ըստ երեւույթին, ճեմարան այցելած օրը սաներից մեկի թաղման արարողությունը ճնշող տպավորություն է գործել Տեր-Թադեւոսի վրա, որի պատճառով հրաժարվել է իր մտադրությունից։ Ըստ Նվարդ Թումանյանի՝ դա տեղի է ունեցել 1879 թվականի օգոստոսին՝ Ջալալօղլի մեկնելուց առաջ։ Ըստ Վերգինե Պետրոսյանի՝ իր հայր Տիգրան Տեր-Դավթյանն է խորհուրդ տվել տեր-Թադեւոսին որդուն իր դպրոցը տալ եւ որ սկզբնական շրջանում Թումնանյանն ապրել է իրենց տանը։ 1897 թվականի ուշ աշնանը Տեր-Թադեւոսը՝ Հովհաննես եւ Ռոստում Թումանյաններին տանում է Ջալալօղլի ուսման տալիս այնտեղի Տիգրան Տեր-Դավթյանի երկսեռ դպրոցում։ Դպրոցը իր բացումից երկու ամիս անց արդեն հռչակվել էր որպես գավառի միակ բարեկարգ դպրոցը։ Ջալալօղլին այդ ժամանակ Լոռու գավառի վարչական կենտրոնն էր։ Այս դպրոցում Թումանյանն ուսանում է մոտ երեք տարի։ Թումանյանի ստեղծագործական ձիրքը բացահայտումը հիմնականում տեղի է ունեցել Ջալալօղլում։ Ջալալօղլուց եւ դպրոցից ստացված տպավորությունները նա անդրադարձել է «Իմ ընկեր Նեսոն» պատմվածքում։ Թումանյանի առաջադիմության եւ ընդունակությունների մասին միակ աղբյուրը դասընկերների հիշողություններն են, որոնք երբեմն հակասական են։ Թումանյանը հատկապես լավ էր հայոց լեզվից եւ աշխարհագրությունից։ Սիրում էր լսել պատմության դասերը, հատկապես, երբ ուսուցիչ Տիգրան Տեր-Դավթյանը պատմում էր իր ճանապարհորդական տպավորությունները Կոստանդնուպոլսից, Երուսաղեմից եւ Եգիպտոսից։ Թումանյանը, ինչպես Ջալալօղլու դպրոցում, այնպես էլ հետագայում Ներսիսյան դպրոցում հատկապես թույլ է մաթեմատիկական առարկաներից։ Ետ մնացող աշակերտների համար Տեր-Գեւորգյանը կազմում է երեկոյան սերտողության ժամեր, որին մասնակցում է նաեւ Թումանյանը։ Սա, ապա նաեւ ընթերցանության երեկոները Թումանյանին ավելի են կապում Տիգրան Տեր-Դավթյանի ընտանիքի հետ։ Տիգրան Տեր-Դավթյանի սերտողության ժամերի ընթացքում է, որ Թումանյանը սկսում է կարդալ ուսուցչի գրքերը, որոնց մեջ էին հայ եւ արտասահմանյան գրողների ստեղծագործություններ։ Այստեղ է նաեւ, որ Թումանյանը սիրահարվում է տեսչի աղջիկներից մեկին՝ Վերգինեին։ Ըստ Վարսենիկ Գեւորգյանի, 1894 թվականի ամռանը Մարցում Տիգրան Տեր-Դավթյանը Թումանյանին ծանոթացնում է Նիկողայոս Մառի հետ։ Ամենայն հավանականությամբ, սակայն, Գեւորգյանը սխալվում է եւ այս ծանոթացումը տեղի է ունեցել 1893 թվականի ամռանը՝ Մառի Անի ուղեւորվելու ընթացքում ամ վերադարձին։ 1984 թվականին Մառը Կովասում չի եղել։ Մինչեւ Տիգրան Տեր-Դավթյանը մահը (1906) նախկին ուսուցիչը եւ աշակերտը շարունակում են այցելել միմյանց։ Իսկ ուսուցչի մահից հետո Թումանյանը բարեկամական հարաբերությունները շարունակում է նրա ընտանիքի հետ։ Ջալալօղլու երկսեռ դպրոցը 1882 թվականի դեկտեմբերի 6-ին, հանդիպելով դժվարությունների, փակվում է, ապա մի քանի անգամ կարճ ժամանակով վերաբացվելուց հետո՝ վերջնականապես փակվում։ Ներսիսյան դպրոց Ջալալօղլու դպրոցից հետո 1883 թվականի օգոստոսին տեր-Թադեւոսը Թումանյանին տանում է Թիֆլիս եւ տալիս «Կադեստսկի կորպուս» զինվորական դպրոցը։ Թումանյանը սակայն, մի քանի օր մնալուց հետո փախչում է դպրոցից։ 1883 թվականի սեպտեմբերին Թումանյանն ընդունվում է Ներսիսյան դպրոցի երկրորդ դասարանը եւ հեռանում 1886 թվականի սեպտեմբերին՝ չորրորդ դասարանը չավարտած։ Առաջին տարվա տեսուչ Սողոմոն Եղիազարյանը 1884 թվականի հունիսի 11-ին կազմած զեկուցագրում դպրոցի վիճակը նկարագրել է որպես «ոչ ամենեւին մխիթարական»։ Դաստիարակներից Ավետիք Արասխանյանը, նկարագրելով Թումանյանի դասարանի վիճակը, ցույց է տվել, որ աշակերտության կազմը բազմազան է եղել։ Աշակերտությունը եղել է անկարգապահ, ունեցել կրթության ու դաստիարակության ցածր աստիճան։ Մյուս փաստերը նույնպես խոսում են այն մասին, որ Թումանյանի ուսման տարիներին Ներսիսյան դպրոցում ցածր է եղել կարգապահության եւ առաջադիմության մակարդակը։ Թումանյանի ուսուցիչներից են եղել պատմավիպասան Ծերենցը, տեսակգետ-հրապարակախոս Ավետիք Արասխանյանը, բանասեր-հայագետ Կ. Կոստանյանցը, թարգմանիչներ Գ Բարխուդարյանը, Փիլ. Վարդանյանը։ Ծերենցի հետ, հատկապես, աշակերտները եւ Թումանյանը լավ հարաբերություններ ունեին։ Ներսիսյան դպրոցի վատ վիճակը բացասաբար է անդրադառնում Թումանյանի՝ դպրոցի հանդեպ ունեցած վերաբերմունքի եւ նրա առաջադիմության վրա։ Երրորդ եւ չորրորդ դասարաններում Թումանյանը չի ունեցել փայլուն առաջադիմություն։ Թումանյանի ուսումը խաթարել են նաեւ նյութական անբարենպաստ պայմանները, չնայած որ չի դասվել որդեգիր սաների շարքը, որոնք ապրում էին հանրակացարանում եւ սնվում դպրոցի հաշվին։ Ներսիսյան դպրոցում աշակերտության տարիներին Թումանյանը մեկ տարի՝ 1882 օգոստոսից մինչեւ 1884 թվականը ապրել է իր մոր ազգականի՝ Քեռի Բաղդոյի տանը, ապա, 1884-ի սեպտեմբերից մինչեւ 1886 թվականի հունիսը՝ մղդսի Ավագ Շեկ-Վարդանյանի տան ներքնահարկում, Կուկիա թաղամասի սուրբ Աստվածածին եկեղեցու բակում՝ նախկին Միխայլովսկի պողոտայի վրա, Վորոնցովի կամրջի մոտ։ Այստեղ նա շատ վատ պայմաններում է ապրել, որոնք թողել են ճնշող տպավորություն. Թումանյանը հետագայում (1890) փորձել է վերարտադրել իր ապրումները սեւագիր եւ անավարտ «Դարձ» պոեմում։ Բաղդի-քեռու տանը Թումանյանը ընկերանում է քեռու քենակալի եղբորորդու՝ Ստեփան Զորյանի հետ (Ռոստոմ, 1867-1919), որը սովորում էր Թիֆլիսի ռեալական դպրոցում։ Լավ ծանոթ լինելով ռուսական գրականությանը՝ Զորյանը բարենպաստ ազդեցություն է թողնում Թումանյանի գրական ճաշակի զարգացման վրա։ Ըստ Թումանյանի՝ «Հին կռիվը» պոեմը գրելու դրդումը նա ստացել է Զորյանից։ 1884 թվականի սեպտեմբերին, փոխադրվելով Մղդսի Ավագ Շեկ-Վարդանյանի տունը, Թումանյանն այդտեղ ծանոթանում եւ հետզհետե մտերմանում է թիֆլիսցի մասնավոր փաստաբան Գրիգոր Գոլոշյանի ընտանիքի հետ, որ ապրում էր նույն տան վերնահարկում։ Այս ընտանիքի անդրանիկ զավակն էր Ալեքսանդր (Վարդան) Գոլոշյանը՝ հայ ազգային-ազատագրական շարժման մասնակիցներից մեկը, որը հետագայում ծառայել է որպես Թումանյանի «Հին կռիվը» պոեմի հերոս Վահանի նախատիպը։ Ներսիսյան դպրոցում ուսանելու տարիներին Թումանյանը հանդիպել է Ադամյանին եւ Րաֆֆուն։ Ադամյանի հետ հանդիպումը ըստ Թումանյանի եղել է ոչ ուշ քան 1886 թվականի սեպտեմբերը։ Ադամյանի Համլետը տեսնելու օրերին Թումանյանն այցելել է Րաֆֆուն։ Այդ հանդիպումը պետք է տեղի ունեցած լինի 1886 թվականի փետրվարի 23-ից հետո մինչեւ մայիսի վերջերը։ Հետագայում Թումանյանը կրկին այցելել է Րաֆֆիին, հատկապես՝ «վերջին տարին»՝ 1888 թվականին։ Հայտնի է, որ Թումանյանի մի քանի երկերը ազդվել է Րաֆֆուց։ 1886 թվականի սեպտեմբերին Թումանյանը ընդմիշտ թողնում է Ներսիսյան դպրոցը։ Այն թողնելու հիմնական պատճառը համարվում է Թումանյանի նյութական ծանր պայմանները։ Առաջ են բերվում, սակայն, նաեւ այլ պատճառներ՝ դժգոհությունը դպրոցի կաշկանդող կարգուկանոնից, արագրոեն աճող հետաքրքրությունները, որոնք դպրոցը չէր բավարարում, ձգտումը դեպի գրական-հասարակական կյանքը։ Պատանեկան օրերի իր զգացումներն ու ապրումները Թումանյանը վերարտադրել է «Գիքորը» պատմվածքում եւ «Լեռների հովիտը» պատկերում։ Ներսիսյան դպրոցից հետո Ներսիսյան դպրոցը թողնելուց հետո Թումանյանը սկսում է հաճախել Թիֆլիսի քաղաքային գրադարան-ընթերցարանը՝ մտքում միշտ ունենալով ուսումը մեկ ուրիշ բարձրագույն հաստատությունում շարունակելու միտքը, սակայն այդ ամենն իրականացնելու համար միջոցներ չկային։ Թումանյանն այդ բոլորի իրականացման համար սկսում է մեկենաս փնտրել, որը կհոգար ծախսերը՝ տրամադրելով պահանջվող գումարը՝ որպես պարտք՝ ապագայում հատուցելու պայմանով։ Որոնումները սակայն արդյունք չեն տալիս եւ շուտով Թումանյանը որպես գործակատար ընդունվում է Դվորցովայա փողոցում գտնվող Սալամբերգյանի խանութը, որտեղ աշխատում է ընդամենը կես օր։ Թումանյանն իր այս փորձառության մասին գրել է «Պոետն ու Մուսան» պոեմի «Վտակ»-ի տարբերակում եւ որը հետագայում դուրս է բերել ստեղծագործությունից։ Ըստ Օլգա Թումանյանի՝ այդ շրջանում (մինչեւ կոնսիստորիա ընդունվելը) միառժամանակ, Թումանյանը մասնավոր ուսուցչի պաշտոն է վարել ոմն բազազ Մուրադյանի ընտանիքում։ Հետագայում «Գիքորը» պատմվածքը գրելիս Թումանյանն ինչ-որ չափով վերարտադրել է կես օրվա գործակատարից ստացած իր տպավորությունները, ինչպես եւ բազազ Արտեմին նկարագրելիս նկատի է ունեցել բազազ Մուրադյանի ընտանիքը։ Ներսիսյան դպրոցը թողնելուց հետո Թումանյանը շարունակում էր հանդիպումներ ունենալ գրքասեր երիտասարդների փոքրիկ խմբի հետ, որը հետագայում ազդեցություն է ունենում գրողի գրական գործունեության վրա։ Գրական խմբի անդամ Անուշավան Աբովյանը Թումանյանի՝ գրական ասպարեզ մտնելու մասին գրում է. Անձնական կյանք Առաջին սեր Տիգրան Տեր-Դավթյանի դպրոցում ուսանելու տարիներին եւ Տեր-Դավթյանի ընտանիքի հետ մտերմանալիս Թումանյանը սիրահարվում է տեսչի աղջիկներից մեկին՝ Վերգինեին եւ գրում է «Հոգուս հատոր» բանաստեղծությունը։ Տիգրան Տեր-Դավթյանը սակայն, իմանալով այս սիրո մասին, աշակերտի վրա լրտեսներ է նշանակում, որոնք Թումանյանին գտնում են դպրոցի բակի լորիների տակ՝ «Հոգուս հատորը» գրելիս։ Թումանյանին փրկում է տեսչի դուստրը՝ Վերգինեն, որին էլ նա հասցեավորել էր «Հոգուս հատորը»։ Հետագայում այս միջադեպը եւ առաջին սերը դարձել են Թումանյանի ամենաթանկ հիշողություններից մեկը։ Կանայք Թումանյանի կյանքում 1890-ական թվականների սկզբներին Թումանյանն իր բանաստեղծություններով սկսում է զարդարել օրիորդների ալբոմները։ Աղջիկներից շատերը, մեծ մասամբ Թիֆլիսի իգական գիմնազիայի աշակերտուհիներ էին, ըստ Գ. Ասատուրի՝ «բան չէին հասկանում նրա ոտանավորներից, բայց սիրում էին ունենալ նրան իրանց շրջանում, որովհետեւ նա բանաստեղծ էր...»։ Հանպատրաստից գրված այս բանաստեղծություններից մի քանիսը նույն տարիներին ձայնագրվել են որպես երգեր եւ լայն տարածում գտել, ինչպես՝ «Ների՛ր, ով կույս...», «Իմ սերը», «Ինձ մի՛ խընդրիր, ես չեմ երգի...» եւ այլն։ Անուշավան Աբովյանին 1892 թվականի հունիսի 24-ին գրված նամակում բանաստեղծն ասում է, թե աղջիկների մեջ իր գրած սիրային ոտանավորները տարածվել են «խոլերայի հաջողությամբ»։ 1890-ական թվականներին Թումանյանը ծանոթացել է Մարիա Մարկովնայի (Մարիամ Թումանյան) հետ։ Այս շրջանը Թումանյանի համար ծանր շրջան էր, որում իր մեծ օգնությունն է ցուցաբերել Մարկովնան։ Նա 1901 թվականին նյութապես աջակցել է Թումանյանին, որ բուժվի Ուրավելում եւ ապա կատարի Ախալքալաք-Ալեքսանդրապոլ-Անի ուղեւորությունը, որի արդյունքը եղան «Փարվանա» բալլադն ու «Թմկաբերդի առումը» պոեմը։ Մարիա Մարկովնան իր կապերն է օգտագործել նաեւ Թումանյանի բանտարկության ժամանակ (1908-1909)՝ թեթեւացնելով բանաստեղծի վիճակը բանտում։ Թումանյանը իր նամակներից մեկում անուղղակի ակնարկել է իր սերը Մարիամ Թումանյանի նկատմամբ եւ իր զգացմունքները խոստովանել է միայն 1908 թվականի գարնանը։ Չնայած Մարիամ Թումանյանը գրում է, թե անակնկալ է եղել խոստովանությունը, բայց նրա հուշերի ու նամակների շատ էջեր վկայում են փոխադարձ զգացմունքների առկայության մասին։ Ամուսնություն 1887 թվականի սեպտեմբերին Թումանյանը սիրահարվում է Թիֆլիսի Քամոյան եկեղեցու քահանա եւ կոնսիստորիայի անդամ Հովհաննես քահանա Մարտիրոսյանի որդեգրուհի Մարիամ (Օլգա) Մաճկալյանին, որին նա, ամենայն հավանականությամբ, տեսել էր Տեր-Հովհաննեսի բնակարանում կամ Խարխուփի թաղում, ուր գտնվում էր Մարիամ Մաճկալյանի տատի տունը։ Քահանա Տեր-Հովհաննեսի տանը պաշտոնական այցելություններից մեկի ժամանակ Թումանյանը ծանոթանում է ապագա կնոջ հետ։ Օլգա Մաճկալյանի հետ ամուսնանալու մտադրությունը հավանություն է գտնում աղջկա խորթ հոր՝ Տեր-Հովհաննես մոտ մեկ պայմանով, որ Թումանյանը քահանա դառնար, ինչին էլ Թումանյանը համաձայնում է։ Հովհաննես Թումանյանի եւ Օլգա Մաճկալյանի նշանադրության արարողությունը տեղի է ունեցել 1888 թվականի մարտի 24-ին (ըստ պայմանագրի՝ մարտի 25-ին), իսկ ամուսնությունը՝ նույն թվականի դեկտեմբերի 1-ին։ Երեխաներ 1888 թվականին՝ տասնինը տարեկան հասակում Թումանյանն ամուսնացել է տասնյոթամյա Օլգա Մաճկալյանի հետ։ Նրանք ունեցել են 10 երեխա՝ Մուշեղ (1889-1938), Աշխեն (1891-1968), Նվարդ (1892-1957), Արտավազդ (1894-1918), Համլիկ (1896-1938), Անուշ (1898-1927), Արփենիկ (1899-1981), Արեգ (1900-1939), Սեդա (1905-1988), Թամար (1907-1989): Աշխատանքային գործունեություն Թիֆլիսի հայոց կոնսիստորիա Թումանյանի եւ կոնսիստորականների հարաբերերություններն առավել են վատթարանում 1889 թվականից հետո, երբ Թիֆլիսի թեմի առաջնորդ է նշանակվում նորդարական Մամբրե եպիսկոպոս Սանասարյանը։ Բանաստեղծի անհամաձայնությունն ու բախումը կոնսիստորիայի միջավայրի հետ իր անդրադարձն է ունեցել նրա մի շարք բանաստեղծություններում («Երանություն էր խոստացել հույսս ինձ...», «Ի՞նչ ես կատաղել անմեղ արարքից...», «Մարգարե», «Չարամիտներին», «Միամիտներին», «Ազդ», «Դարձյալ նրանց»)։ Ի վերջո, 1892 թվականի մարտի 14-ին «Մարշ» պարոդիան գրելուց հետո (որտեղ սուր քննադատության էր ենթարկել Մամբրե եպիսկոպոս Սանասարյանին եւ Աբգար Հովհաննիսյանին), Հովհաննես Թումանյանը հեռանում է կոնսիստորիայից։ Հայոց հրատարակչական ընկերություն 1892 թվականի մարտի 22-ին Թումանյանը մի քանի ինչպես ինքն է ասել «գրական բարեկամների» աջակցությամբ նշանակվում է Թիֆլիսի հայերեն գրքերի հրատարակչական ընկերության գրասենյակապետ։ Թումանյանը ամսական ստանում էր 20 ռուբլի աշխատավարձ, այն դեպքում, երբ Փիլիպոս Վարդազարյանը դրանից առաջ նրան քառակի ավել աշխատավարձով պաշտոն էր առաջարկել, որից սակայն Թումանյանը հրաժարվել էր՝ գերադասելով Հրատարակչական ընկերությունը։ Մինչ այս պաշտոնին անցնելը թումանյանը նույն Ընկերության համակիր անդամ էր։ Թումանյանի թղթերում պահպանվել է Թիֆլիսում հայերեն գրքերեի հրատարակչական ընկերության 1892 թվականի մարտի 1-ի գրությունը, որը բանաստեղծին հայտնում էր, որ վարչության փետրվարի 27-ի նիստի որոշմամբ նշանակվել է Ընկերության իսկական անդամ։ Նոր աշխատավայրում Թումանյանը հնարավորություն ուներ հանդիպելու Թիֆլիսում ապրող հայ գրողներին, մտավորականներին, լսելու նրանց կարծիքը հասարակական խնդիրների շուրջ։ Բայց այս պաշտոնը նաեւ դժվարություններ ուներ, քանի որ ցուցակներ եւ արձանագրություններ կազմելը, ընկալագրեր տալը եւ հաշիվներ պահելը խորթ էին Թումանյանի համար։ Գործը առավել ծանրացել էր 1892 թվականից վարչության ընդունած մի քանի նորամուծությունների հետեւանքով. ավելացել էին նոր մատյաններ, անդորրատետրեր, հաշիվներ եւ այլն։ Թումանյանը մեկ ու կես տարի պաշտոնավարելուց հետո հրաժարական է տալիս, վարչության նախագահին՝ Ալեքսանդր Քալանթարին ներկայացնելով 1893 թվականի հոկտեմբերի 19 թվագրությամբ մի երկտող։ Հրատարակչական ընկերության գրասենյակում իր պաշտոնավարությանը Թումանյանը անդրադարձել է «Պոետն ու Մուսան» պոեմում։ Հասարակական-քաղաքական գործունեություն 20-րդ դարի սկզբին Թումանյանը հայտնի է դառնում նաեւ որպես հասարակական գործիչ։ 1905-1906 թվականներին հաշտարարի դեր է կատարել ցարական կառավարության հրահրած հայ-թաթարական կռիվների ժամանակ, որի պատճառով 2 անգամ ձերբակալվել է։ 1918 թվականին հայ-վրացական պատերազմի ժամանակ խստագույնս քննադատել է 2 հավատակից ժողովուրդների թշնամությունը հրահրողներին։ Թումանյանին մշտապես մտահոգել եւ հուզել է հայ ժողովրդի ճակատագիրը, Հայոց ցեղասպանության հետեւանքով Արեւմտյան Հայաստանից տեղահանված հայության վիճակը։ 1916 թվականին 2 անգամ եղել է ազատագրված վայրերում. հասել է մինչեւ Վան, օգնել հայ գաղթականներին, հատկապես Էջմիածնում հավաքված որբ երեխաներին։ 1914 թվականին Թումանյանը միանում է Պատերազմից վնասվածներին օգնող կոմիտե-ին, որ հետագայում օգնեց մազապուրծ եղած հայ գաղթականներին Էջմիածնում հաստատվել։ 1893-1899 1890-ական թվականների սկզբին հայ իրականությունն ավելի ծանր էր դառնում։ Թուրքան Արեւմտյան Հայաստանում սկսել էր իրագործել Ցեղասպանության ծրագիրը։ Մյուս կողմից Ցարական Ռուսաստանը աջակցում էր Թուրիքային, որի պատճառով արգելվում էր հայկական դատի մասին խոսել, գրել, հանգանակություն կատարել, անցնել Արեւմտյան Հայաստան կամ օգնել հայ գաղթականներին։ Այս շրջանում արգելվում են մի շարք ստեղծագործություններ, օրինակ Րաֆֆու «Կայծեր»-ը, «Խենթ»-ը եւ այլն։ Ցարական կառավարությունն ամեն գնով փորձում է ճնշել հայ մամուլի հարձակումները Թուրքիայի դեմ։ Այս ամենին գումարվում էր նաեւ սոցիալական ծանր պայմանները Հայաստանում։ Այս շրջանում Թիֆլիսը, որտեղ ապրում ու ստեղծագործում էր Թումանյանը, դառնում է արեւելահայ գրական-մշակութային կյանքի կենտրոնը, որտեղ արձագանք էին գտնում Արեւմտյան Հայաստանում կատարվող իրադարձույունները։ 1887-1893 թփվականներին հիմնվում եւ ձեւավորվում են մի շարք կուսակցություններ՝ Դաշնակցությունը, Հնչակյան կուսակցությունը եւ այլն։ Մինչ կուսակցությունների ձեւավորումը, հայ հասարակական հոսանքները բաժանված էին ըստ պարբերական մամուլի օրգանների, որոնք հիմնականում երկուսն էին՝ «մշակական»՝ ազատամիտ եւ «նոր-դարական»՝ պահպանողական։ Թումանյանն այս երկուսի նկատմամբ բռնել էր անկախ դիրք եւ պահպանում էր չեզոքություն։ Այս նույն կարգավիճակը նա պահպանեց նաեւ կուսակցությունների հիմնադրումից հետո։ 1920 թվականի հոկտեմբերի 10-ի նամակում, դիմելով իր դստերը՝ Նվարդին, Թումանյանը նշում է, որ որ մի քաղաքական կուսակցության հետ կապված չէ եւ եթե կապվել էլ է զուտ ընկերական, պատահական եւ կարճատեւ ձեւով, քանի որ միշտ շատ շուտ հիասթափվել է, իսկ երբեմն նաեւ զզվել։ Քաղաքական այս կուսակցությունների երիտասարդների հետ Թումանյանը շփվում էր իր հասարակական ընկերությունների ժողովներում, հատկապես՝ հրատարակչական ընկերության գրասենյակում, «Մուրճ»-ի եւ «Տարազ»-ի խմբագրատներում կազմակերպվող երեկույթների ընթացքում։ Հնչակյան կուսակցություն Թումանյանի այդ տարիներից պահպանված նամակագրություններից դատելով, կարելի է եզրակացնել, որ Թումանյանը շատ կարճ ժամանակ համակրել է Հնչակյան կուսակցությանը։ Ժամանակակիցները փաստում են, որ Թումանյանը Հնչակյան կուսակցությանն է հարել Աղայանի ազդեցությամբ։ Հնչակյան կուսակցության համակիրի Թումանյանի գործունեության մասին շատ քիչ տվյալ է հայտնի։ Հիմնականում այս տեղեկությունները վերաբերում են 1894-1896 թվականներին Արեւմտյան Հայաստանի ջարդերից փրկված հայ գաղթականների օգնության կազմակերպմանը, ինչպես նաեւ հայկական նահանգներում «Մայիսյան բարենորոգումների» իրականացմանը։ 1895 թվականի հունվարի 17-ի Արսեն Ղլտճյանին ուղղված նամակում, Թումանյանը հայտնում է, որ ընտրվել է «հանգանակող եւ կործադրող կոմիտետ»։ Թումանյանը ծրագրել է նաեւ տպագրել մի ժողովածու հայ գրողների մասնակցությամբ գաղթականներին օժանդակություն ցուցաբերելու նպատակով։ 1895 թվականի նոյեմբերին Թումանյանը կատարում է մի երկար ուղեւորություն Բորժոմի-Ախալցխա-Ախլքալաք-Ալեքսանդրապոլ-Կարս-Ալեքսանդրապոլ-Ղարաքիլիսա-Դիլիջան-Երեւան-Էջմիածին ուղեգծով, որի նպատակները նա չի հիշատակում։ Ենթադրաբար նպատակն էր այդ վայրերում կազմակերպել «Հանգանակող եւ գործադրող կոմիտեի» մասնաճյուղեր, որոնք կօժանդակեին գաղթականներին օգնություն ցուցաբերելուն։ Ալեքսանդրապոլում Թումանյանը այցելում եւ հյուրընկալվում է Ավետիք Իսահակյանի տանը։ Այս ուղեւորության ժամանակ Թումանյանը հանդիպում է նշված քաղաքների մտավորականության, հասարակության հետ, որոնցից շատերն առաջին անգամ էին հանդիպում Թումանյանին։ 1896 թվականին նա ցանկություն է հայտնում նոր ուղեւորություն իրականացնել դեպի Իգդիրի կողմերը, Երեւանի նահանգում եւ գյուղերում՝ «պանդուխտներին տեսնելու» համար, որը սակայն հնարավոր չի լինում իրականացնել։ 1894-1896 թվականների դեպքերի եւ 1895 թվականի ուղեւորության ընթացքում ստացած տպավորությունների արդյունքում են ստեղծվել «Երկու սեւ ամպ», «Գիշեր», «Գաղթականների երգը» բանաստեղծությունները, «Լեռների հովիվը» եւ «Երկու հայր» պատմվածքները, չնայած որ վերջինս տպագրվել է Խրիմյան Հայրիկի մահվան կապակցությամբ։ Թումանյանի Հնչակյանների հետ ունեցած համագործակցությունը, ըստ էության, սահմանափակվել է միայն հանգանակող կոմիտեով։ 1898 թվականին Հնչակյան կուսակցության Բաքվի վարչությունից Թումանյանին առաջարկ են ուղարկում լինել «Հնչակյան կենտրոնի, նաեւ «Հնչակ»-ի խմբագրության անդամ», որին համաձայնելու դեպքում Թումանյանը պետք է տեղափոխվեր Լոնդոն, որտեղ գտնվում էր կուսակցության կենտրոնը։ Թումանյանը սկզբում տալիս է համաձայնություն, բայց հետո հրաժարվում համաձայնությունից, ասելով թե՝ «Լոնդոնը հո՛ Լոռի չի՞, եւ ես ի՜նչ գործ ունեմ այնտեղ», ավելացնելով, որ ինքն ունի մեծ ընտանիք եւ նրանց ոչ միայն պետք է կերակրել, այլ նաեւ կրթել ու դաստիարակել, որը պետք է իրականացնի մայրենի լեզվով։ Այս դեպքից հետո ավարտվում է Թումանյանի առնչությունը Հնչակյան կուսակցությանը։ Օջախ խմբակցություն 1895 թվականի կեսերին Թումանյանն Աղայանի միջոցով ծանոթանում է Բաքվում աշխատող երիտասարդ մտավորականների մի խմբի հետ, որը կրում էր «Օջախ» անվանումը։ Խմբի անդամները հնչակյաններ էին, որոնք հիմնականում ուսուցիչներ էին եւ ամուրի լինելով, կարողանում էին ապրել միասին եւ վարձել մեկ ընդհանուր բնակարան։ Երեք սենյականոց այս բնակարանում նրանք երեկոները կազմակերպում էին գրական-քաղաքական հարցերի շուրջ ասուլիսներ, բնակարանը դարձել էր Բաքվի Հնչակյան կազմակերպության անօրինական ակումբը։ Օջախ խմբակցության մշտական անդամներն էին՝ Սիմեոն Հովվյանը, Արամ Նազարեթյանը, Սեդրակ Բալայանը, Սահակ Մատինյանը, Սիսակ Օհանյանը եւ Մկրտիչ Բեգլարյանը։ Բացի մշտական անդամներից կային նաեւ հյուրընկալող կամ պատվավոր անդամներ, որոնք Բաքու այցելելիս մասնակցում էին հավաքույթներին։ Պատվավոր անդամներից էին Շիրվանզադեն, Թումանյանը, Սիմեոն Հախումյանը, Գրիգոր Ավետյանը եւ ուրիշներ։ 1895 թվականին «Օջախ» է այցելում Թումանյանը, լրիվ անակնկալ կերպով, ծանոթանում եւ մտերմանում անդամների հետ։ Թումանյանն «Օջախ» է այցելել նաեւ հետագայում, չնայած որ որեւէ տվյալ չի պահպանվել։ Միայն 1900 թվականի այցից հետո նա գրի է առել «Օջախ»-ի երգը բանաստեղծությունը։ Նա փորձել է գրել նաեւ մեկ այլ բանաստեղծություն, որը սակայն անավարտ է մնացել։ «Օջախ»-ի անդամներից մի քանիսին Թումանյանը գիտեր դեռ Ներսիսյան դպրոցիեց։ «Օջախ»-ի անդամներն ունեցել են ավելի շուտ գրական, քան քաղաքական հակումներ։ Գրական փորձերը սակայն ոչ մի լուրջ արդյունք չեն տվել։ Հիմնադիր անդամները միայն գրասերներ էին։ Անդամների միջամտության շնորհիվ է, որ Բաքվի հայոց մարդասիրական ընկերությունը 1897 թվականի հունվարին թոշակ է նշանակում Աղայանին, Շիրվանզադեին եւ Թումանյանին։ Ստեղծագործական գործունեություն Թումանյանն իր առաջին ստեղծագործությունը գրել է 12 տարեկանում, երբ սովորում էր Ջալալօղլու դպրոցում։ Թումանյանը գրել է բանաստեղծություններ, պոեմներ, քառյակներ, բալլադներ, պատմվածքներ ու հեքիաթներ, ակնարկներ, քննադատական ու հրապարակախոսական հոդվածներ։ Նա սկսել է ստեղծագործել 80-ականների կեսից։ Լայն ճանաչում է ձեռք բերել «Բանաստեղծություններ» հավաքածուի (1-2 հատոր, 1890-1892) լույս տեսնելուց հետո։ Թումանյանն իր ստեղծագործություններով հեղաշրջում է կատարել հայ բազմադարյան գրականության մեջ։ Նրա լեզուն եւ մտածողությունը պարզ են, ժողովրդական։ Նա խորությամբ է արտացոլել հայ ժողովրդի հոգեբանությունը, մտքերն ու ձգտումները։ Թումանյանն իր քնարերգության մեջ արծարծել է հայրենասիրական, սոցիալական, քաղաքական, փիլիսոփայական, սիրային թեմաներ։ Իրական կյանքի պատկերն ու սոցիալական անարդարության դեմ խտացված բողոքն են արտահայտված «Գութանի երգը», «Խրճիթում» եւ այլ բանաստեղծություններում։ «Հին օրհնություն» բանաստեղծությունը հայ ժողովրդի վշտի, ձգտումների ու երազանքների խտացումն է։ «Հայոց լեռներում» բանաստեղծության մեջ, խոսելով հայ ժողովրդի դարավոր պատմության, մաքառումների եւ տանջալից ուղու մասին, հավատով է պատկերել հայրենիքի անպարտելի ու ստեղծագործ ոգին. «Հայրենիքիս հետ» բանաստեղծությունը Թումանյանը գրել է 1902 թվականին, նրա յուրաքանչյուր տունը մեր պատմության ու գոյափիլիսոփայության յուրօրինակ խտացում է։ Առաջին 2 քառատողերում «Զարկված ու զրկված, ողբի ու որբի հայրենիքի» պատկերներն են, իսկ երրորդը եւ չորրորդն ավարտվում են «Լույսի եւ հույսի, նոր ու հզոր հայրենիք» արտահայտություններով։ Թումանյանը գրականության զարգացման հիմնական աղբյուրներ համարել է բանահյուսությունը՝ լեգենդները, առակներն ու ավանդությունները, հեքիաթները («Աղավնու վանքը», «Չարի վերջը», «Գառնիկ ախպերը», «Մի կաթիլ մեղրը» եւ այլն)։ Այս սկզբունքով են ստեղծված նաեւ «Սասունցի Դավիթ» (անավարտ), «Թմկաբերդի առումը» պոեմները, «Ախթամար», «Փարվանա» բալլադները։ «Հառաչանք» (անավարտ), «Լոռեցի Սաքոն», «Մարոն» եւ «Անուշ» պոեմներում պատկերել է հայ նահապետական գյուղն իր բարքերով, սովորույթներով, սոցիալ-կենցաղային հակասություններով։ «Անուշ» պոեմը հավերժական ու անմահ սիրո հուզիչ պատմություն է։ Հերոսուհին՝ Անուշը, կորցնելով իր սերը, կորցնում է նաեւ հոգեկան հավասարակշռությունը, չի կարողանում այլեւս ապրել «պաղ ու տխուր» աշխարհում եւ իրեն նետում է գետը՝ վիշտը խառնելով Դեբեդի ալիքներին։ Պոեմում Թումանյանը քննադատել է գյուղի հնացած, քարացած սովորույթները եւ նեղմիտ պատվախնդրությունը։ Թումանյանը մշակել է 2 տասնյակից ավելի հայկական ժողովրդական հեքիաթներ («Տերն ու ծառան», «Ոսկու կարասը», «Ձախորդ Փանոսը», «Անբան Հուռին», «Քաջ Նազարը» եւ այլն), փոխադրել է այլ ժողովուրդների հեքիաթներ։ Նա տիեզերքի, հավերժի, կեցության ու գոյաբանական խնդիրներ է քննել իր քառյակներում, որտեղ անձնական ապրումների ընդհանրացումներով հասել է համամարդկային արժեքների գնահատման. Հայ արձակի լավագույն էջերից են Թումանյանի պատմվածքները, որոնք մեծ մասամբ նվիրված են գյուղին, կենցաղին, բնությանը։ «Գիքորը» պատմվածքում քաղաքի բարքերին զոհ դարձած գյուղացի պատանու ողբերգական պատմությունն է։ Պատմվածքում պատկերված են դարի նյութապաշտությունը եւ մարդու վեհ երազանքների փլուզումը։ Թումանյանը գրել է նաեւ մանկական բանաստեղծություններ, «Շունն ու կատուն», «Անբախտ վաճառականները» լեգենդները, չափածո եւ արձակ այլ գործեր։ Հզոր ներշնչանքով է գրված «Սասունցի Դավիթ» պոեմը, որտեղ Թումանյանը պատկերել է հայ ժողովրդի ազատաբաղձ ոգին։ Թումանյանը մասնակցել է «Լուսաբեր» դասագրքի եւ «Հայ գրողներ» քրեստոմատիայի ստեղծմանը։ Իր հոդվածներում արծարծել է հասարակական կյանքի, գրականության, բանահյուսության, հայոց լեզվի ու բարբառների զարգացման հարցեր, գրել է ուսումնասիրություններ Նահապետ Քուչակի, Նաղաշ Հովնաթանի, Խաչատուր Աբովյանի եւ նրա «Վերք Հայաստանի» վեպի, Սայաթ-Նովայի, հայ հերոսական էպոսի պատմական արմատների մասին։ Թարգմանել է Ալեքսանդր Պուշկինի, Ջորջ Բայրոնի, Միխայիլ Լերմոնտովի, Հենրի Լոնգֆելլոյի եւ ուրիշների գործերից։ Թումանյանը ծավալել է նաեւ հասարակական եւ գրական լայն գործունեություն։ Գրական առաջին փորձեր Թումանյանի գրական կյանքում ընդունված է առանձնացնել երկու փուլ 1880-ական թվականների վերջերից մինչեւ քսաներորդ դար եւ 1900 թվականից մինչեւ բանաստեղծի կյանքի ավարտը 1923 թվական։ Դեռեւս քսաներորդ դարի 70-80-ական թվականներին նման մոտեցում են ցուցաբերել Թումանյանի կյանքը ուսումնասիրած Արամ Ինճիկյանը, Էդուարդ Ջրբաշյանը, Լեւոն Հախվերդյանը, սակայն որեւէ փորձ չի արվել առաջին եւ երկրորդ փուլերը բաժանել ավելի փոքր ենթաշրջանների։ Թումանյանի խոստովանել է, որ գրական առաջին փորձեր սկսել է անել 10-11 տարեկան ժամանակ (1879-1880 թվականներին)։ «Հոգուս հատոր» բանաստեղծությունը, որը երբեմն համարվում է «Թումանյանի առաջին բանաստեղծությունը», իրականում այդ շրջանում գրված բանաստեղծություններից մեկն է միայն, որը գրվել է ավելի ուշ՝ 1881 թվականին, 12 տարեկան հասակում։ Գրված մյուս բանաստեղծություններից ոչ մեկը չի պահպանվել, որի պատճառով է, որ Թումանյանի Ցոլակ Խանզադյանին ուղղված նամակներից մեկում «Հոգուս հատոր» բանաստեղծությունը համարում է գրածներից «ամենահինը»։ Ամենայն հավանականությամբ, նա նկատի է ունեցել, ոչ թե ընդհանրապես իր բոլոր գրածները, այլ դրանցից պահպանվածները։ Թումանյանի առաջին գրական փորձերը եղել են աշուղական գովերգեր՝ երգիծաբանական եւ սիրային ոտանավորներ։ Նա քառատողեր էր ավելացնում Լոռիս-Մելիքովին ձոնած աշուղական երգերին։ Հիշատակվում է նաեւ այդ տարիներին գրած առակների մասին։ Աշուղական երգերի Թումանյանի ավելացրած տուները հետագայում փորձել են հիշողությամբ վերականգնել, օրինակ, նրա եղբայրը՝ Վահան Թումանյանը եւ «Մշակ»-ի թղթակիցը, որը լսել է երգը 1882 թվականի սեպտեմբերին՝ Թազաքյանդ գյուղում։ Հնարավոր է, որ այս աշուղական երգերի հետ Թումանյանի ավելացրած քառատողերը տարածվում էին ժողովրդի մեջ։ «Հոգուս հատորի» գրության ժամանակի հետ կապված թումանյանը տարբեր թվականներ է նշել։ Շատ տարիներ հետո հիշողությամբ գրի առնված տեքստի տակ Թումանյանը նշել է «1882-3»թ., 1905 թվականին «Լույս» օրացույց-հանդեսում տպագրված ինքնկենսագրականում, ինչպես նաեւ 1916 թվականի օգոստոսի 12-ին Խանզադյանին ուղղած նամակում համարում է, որ բանաստեղծությունը գրվել է 1881 կամ 1882 թվականին։ Ինքնկենսագրական նոթերում հիշատակված պատմական հայտնի իրադարձությունը՝ Ալեքսանդր II-ի սպանությունը, հիմք է տալիս ենթադրել, որ «Հոգուս հատորը» գրվել է 1881 թվականի մարտի սկզբին։ Բացի «Հոգուս հատոր»-ից, Ջալալօղլիում գրած Թումանյանի բանաստեղծություններից պահպանվել են երեքը՝ «Օրորք», «Երբոր կանցնի ձմեռն սաստիկ...» եւ «Հայ վաճառական»։ Երեքն էլ նմանողական երկեր են, գրված այդ ժամանակ ճանաչված Պատկանյանի եւ Պեշիկթաշլյանի ազդեցությամբ։ Թումանյանի պատանեկան շրջանի գրված երկերից շատ են չպահպանվածները, որի պատճառներից մեկը Թումանյանի խիստ ծածկամտությունն է եղել։ Առաջին ստեղծագործությունների թեմաները վերաբերել են բնությանը, աշխատանքին, մարդու ճակատագրին։ Նա նաեւ Կռիլովի ազդեցությամբ գրել է կովկասյան առակներ։ Ներսիսյան դպրոցում Թումանյանի կատարած գրական փորձերից քիչ բան է պահպանվել, որի պատճառը նորից եղել է Թումանյանի ծածկամտությունը։ Թումանյանը հետագայում անդրադարձել է Ներսիսյան դպրոցի տարիների իր ստեղծագործություններին։ Դրանք եղել են առակներ՝ «Կովկասյան առակներից», գրված Կռիլովի ազդեցությամբ, որոնցից «ոչ մեկը չի տպվել եւ չկա այժմ»։ Առակներ եւ լեգենդներ Թումանյանը գրել է նաեւ Լոռում քեռի Իսայու եւ ուրիշների պատմածներից ներշնչված։ 1885-1887 թվականների այս ստեղծագործություններից պահպանվել են միայն «Շունն ու Կատուն» եւ «Անբախտ վաճառականները»։ «Շունն ու Կատուն» եւ «Անբախտ վաճառականները» հետագայում փոփոխությունների են ենթարկվել, իսկ սկզբնական տարբերակները չեն պահպանվել։ Պահպանված երկու ինքնագրերը, երեւի թե այդ լեգենդների հետագա մշակումների սեւագրություններն են։ Թումանյանի դպրոցական շրջանի ստեղծագործություններից ավելի շատ են պահպանվել ազգային-հայրենասիրական բանաստեղծությունները, որոնք բոլորը մնացել են սեւագիր վիճակում։ Դրանք են «Ինչո՞ւ ես տխուր...» (1884), «Թող փչե քամին» երգի եղանակավ» (1885), «Նահապետի ողբը» (1886), «Մարշ» (1883-1884) եւ «Մի խրատ տաճկահայաստանցուն» (1885-1886) ստեղծագործությունները։ Դրանք շատ նման են Թումանյանի նախորդողների եւ ժամանակակիցների կիրառած ստեղծագործությունների ձեւերին։ Խաչատուր Աբովյանը ակնառու ազդեցություն է թողել Թումանյանի ստեղծագործական զարգացման վրա։ «Վերք Հայաստանի»-ն ուժեղ ներգործություն է ունեցել Թումանյանի վրա աշակերտական տարիներին, այնքան, որ օրինակ Եգոր Խարազանյանը նրա գրական նախափորձերն ընթերցելիս կասկածել է Աբովյանի անտիպ գործերից գրագողության համար։ Բանաստեղծությունների առաջին ժողովածու Բանաստեղծությունների առաջին ժողովածուի տպագրության պատրաստումը տեւում է շուրջ երկու ամիս՝ 1890 թվականի մայիսից-հունիս։ Թումանյանը գիրքը տպագրում է Մոսկվայում եւ ոչ Թիֆլիսում, քանի որ Կովկասի գրաքննությունը հարուստ էր արգելքներով (այդ շրջանում Կովկասի գրաքննությունն ավելի խիստ էր, քան Պետերբուրգինը)։ 1890 թվականի օգոստոսի 17-ին Պետերբուրգի գրաքննությունը թույլատրում է տպագրել Թումանյանի բանաստեղծությունների առաջին ժողովածուն, որը եւ լույս է տեսնում նույն թվականի սեպտեմբերի վերջին՝ 1200 օրինակ տպաքանակով, իսկ արդեն հոկտեմբերի 4-ին բանաստեղծը ստանում է գրքի առաջին օրինակները։ Հատկանշական է, որ Թումանյանն իր բանաստեղծությունների առաջին ժողովածուի մեջ չի ներառում «Շունն ու կատուն» բանաստեղծությունը՝ «Մուրճ» ամսագրի հիմնադիր-խմբագիր Ավետիք Արասխանյանի քննադատությունից հետո, որին դուր չէր եկել ստեղծագործության լեզուն եւ ոճը։ Ավելին՝ Թումանյանը ոչ միայն չի զետեղում, այլեւ, ինչպես երեւում է բանաստեղծի թղթերում պահված սեւագրություններից, փորձում է լեգենդը հիմնովին վերամշակել։ Արդյունքում՝ Թումանյանը սահմանափակվում է միայն բարբառը մեղմելով եւ ստեղծագործությունը հրատարակում է «Բանաստեղծություններ»-ի երկրորդ գրքում։ Թումանյանի բանաստեղծությունների առաջին ժողովածուն մեծ տպավորություն է թողնում Էջմիածնի Գեւորգյան Ճեմարանում։ Այդ ժամանակներում ճեմարանի ուսուցիչ Ստեփան Լիսիցյանը պատմում է, որ ժողովածուն ռումբ էր, որ պայթել էր բանաստեղծությամբ ապրող երիտասարդների շրջանի մեջ։ Թումանյանի բանաստեղծությունների առաջին ժողովածուն իրարամերժ գնահատանքների եւ տարաձայնությունների տեղիք է տվել, իսկ դրա շուրջ ծագած բանավեճերն արտացոլում էին 90-ական թվականների հայ իրականության մեջ գոյություն ունեցող հասարակական հոսանքների գրական-գեղագիտական տարբեր ըմբռնումներն ու հայացնքները։ Դեմոկրատական գրականության եւ մտքի ներկայացուցիչները՝ Ղազարոս Աղայանը, Պերճ Պռոշյանը, Լ. Մանվելյանը, Մուշեղ Աբեղյանը եւ ուսանողության առաջավոր մասը բարձր էին գնահատում Թումանյանի առաջին գիրքը, իսկ լիբերալները՝ Գրիգոր Արծրունին, Խ. Մալումյանը քննադատության էին ենթարկում։ Առաջին տպագիր գեղարվեստական գործը Բանաստեղծությունների առաջին ժողովածուի հրատարակությունից առաջ Թումանյանը «Աղբյուր» մանկական ամսագրի օգոստոս-սեպտեմբեր ամիսների միացյալ համարում (No 8-9) տպագրում է իր առաջին տպագիր գեղարվեստական երկը՝ «Արեւ եւ լուսին» լեգենդը, որի պատմությունը կապված է Ղազարոս Աղայանի անվան հետ։ Իր նամակներում Հովհաննես Թումանյանը Ան. Աբովյանին պատմում է, որ Ղազարոս Աղայանն այցելելով եւ ծանոթանալով բանաստեղծի մի շարք ստեղծագործություններին, շատ է հավանում «Արեւ եւ լուսին»-ը եւ պատվիրում այն տանել «Աղբյուր»-ի խմբագրություն, ինչը բանաստեղծը չի կատարում՝ բանաստեղծությունն անհաջող համարելու պատճառով։ Ըստ Արամ Առաքելյանի՝ ստեղծագործությունը տպագրելու նախաձեռնողները եղել են ինքը եւ Գրիգոր Վանցյանը, որոնք ստեղծագործության հեղինակային արտագրությունը տարել են Ղ. Աղայանին եւ խնդրել «Աղբյուր»-ի առաջիկա համարում տպագրել։ Արդեն օգոստոսի 27-ի նամակում Թումանյանն Ան. Աբովյանին հայտնում է «Արեւ եւ լուսին»-ի տպագրության մասին, սակայն դժգոհում, որ այն լույս է տեսել որոշակի փոփոխություններով։ Պոեզիա Բանաստեղծությունների երկրորդ գիրք 1890 թվականի սեպտեմբերի վերջերին, բանաստեղծությունների առաջին գրքի տպագրությունից հետո, Թումանյանը մտադրվում է նույն ձմռանը տպագրության հանձնել բանաստեղծությունների երկրորդ ժողովածուն։ Հոկտեմբերի 14-ին հաղորդում է, որ արդեն պատրաստում է երկրորդ հատոր, որը թե որակով, թե քանակով ավելի լավն է։ 1891 թվականի մարտից Արասխանյանի հրավերով սկսում է աշխատակցել «Մուրճ»-ին եւ կասկածում երկրորդ հատորի հրատարակման շուրջ, սակայն վերջիվերջո որոշում հրատարակել։ 1892 թվականի հունվարին Թումանյանը Արսեն Ղլտճյանին հայտնում է երկրորդ հատորը տպագրության հանձնելու որոշման մասին, որը արդեն փետրվարին հանձնված է եղել տպագրության։ Երկրորդ գրքի տպագրության գործին ֆինանսապես աջակցել են Փիլիպոս Վարդազարյանը եւ վերջինիս մորաքրոջ որդի Արիստակես Զարգարյանը։ Բանաստեղծությունների երկրորդ հատորը գրաքննությունը տպագրության է թույլատրում 1892 թվականի մայիսի 7-ին, բայց տպագրությունը դանդաղ է ընթանում։ Շտապելու պատճառով ժողովածուի տպարանական փորձանմուշները չեն ուղարկում Թումանյանին, որի հետեւանքով գրքում տեղ են գտնում բազմաթիվ վրիպակներ։ Ժողովածուն լույս է տեսնում նոյեմբերի վերջին՝ 1200 տպաքանակով։ Թումանյանի երկրորդ ժողովածուն առաջինի համեմատությամբ ավելի հարուստ էր, ներկայացված էին՝ «Անուշ», «Մարոն», «Մերժած օրենք» պոեմները, երկու հատված դեռ անհայտ «Հին կռիվը» պոեմից, «Շունն ու Կատուն» եւ «Ախթամար» լեգենդները, բանաստեղծություններից՝ «Կանչ», «Համերգ», «Ա՜խ ես երանի...», «Երգչին», «Գութանի երգ», «Մութն էր երկինքը», «Գիշերային մտածմունք», «Դերասան Ադամյանի մահը», «Քրիստոսն անապատում», «Ինձ մի՛ խնդրիր», «Իմ սերը» եւ այլն, թարգմանություններ եւ փոխադրություններ Պուշկինից, Լերմոնտովից եւ Ժուկովսկուց։ Այս գրքին անդրադարձել է Ղազարոս Աղայանը՝ «Մուրճ»-ի մի փոքր հոդվածով։ Սա Թումանյանի ժողովածուի միակ անդրադարձն էր մամուլում։ Ըստ Դեմիրճյանի՝ այս հատորը վճռական դեր կատարեց Թումանյանի գրական գործունեության մեջ։ Ինչպես փաստում են «Հնգյակ»-ի անդամներից Գրիգոր Վանցյանը եւ Արամ Առաքելյանը, Թումանյանի նոր գիքրը ջերմ ընդունելություն է գտնում գավառում։ Այս ժողովածուի քննադատությունը բարեկամների եւ ընկերների կողմից վիճելի են, սուբյեկտիվ եւ հակասական։ Հրապարակախոսություն Մուրճ Հովհաննես Թումանյանը 1891 թվականի սկզբներից սկսում է աշխատակցել «Մուրճ» ամսագրին։ Հատկանշական է, որ Թումանյանի եւ «Մուրճ»-ի գլխավոր խմբագիր Ավետիք Արասխանյանի առաջին հանդիպումը եղել է խմբագրատանը, երբ Թումանյանն իր «Շունն ու կատուն» ստեղծագործությունը բերել էր տպագրելու, սակայն խմբագիրը մերժել էր՝ զարմանալով, թե ինչպես կարող են շունն ու կատուն բանաստեղծության նյութ դառնալ։ 1893 թվականի նոյեմբերին Թումանյանը հեռանում է «Մուրճ»-ից Արասխանյանի եւ Փիլիպոս Վարդազարյանի միջեւ ծագած վեճի հետեւանքով։ Փիլիպոս Վարդազարյանը խմբագիր-հրատարակիչ Արասխանյանի ազգականն ու կաշվի գործարանատեր Զարգարյան եղբայրների գործակիցն էր, որը «Մուրճ»-ին օգնություն է առաջարկում ֆինանսական ծանր պայմանների ժամանակ։ Վարդազարյանը, հանձն առնելով, «Մուրճ»-ի ֆինանսական պատասխանատվությունը, լինելու էր ամսագրի խմբագիր-հրատարակիչը, իսկ Արասխանյանը դառնալու էր գկխավոր աշխատակից եւ խորհրդատուն։ Հուլիսի 24-ին կայանում է համաձայնություն, որի համաձայն Վարդազարյանը 1892 թվականի հունվարից դառնալու էր «Մուրճ»-ի հրատարակիչը՝ ստանձնելով ֆինանսական բոլոր իրավունքներն ու պարտավորությունները։ Հետագայում նա ձգտում է միջամտել խմբագրական գործերին, փորձում է վերահսկել տպագրվող նյութերը, տպագրել սեփական հոդվածներն առանց խմբագրի հավանության։ 1893 թվականին պայմանագիրը ժամկետից շուտ լուծարվում է, իսկ 1893 թվականի հոկտեմմբերի 16-ին եւ 18-ին Թումանյանի բնակարանում Արասխանյանն ու Վարդազարյանը հանդիպում են բանակցելու նպատակով։ Բանակցություններից հաջորդում է Վարդազարյանի հեռացումը «Մուրճ»-ից, որից հետո Թումանյանը թողնում է «Մուրճ»-ը, քանի որ վերջինս Վարդազարյանի հետ ուներ ընկերական-բարեկամական հարաբերություններ։ Վարդազարյանը Թումանյանին օժանդակել էր նրա երկրորդ գրքի տպագրության ժամանակ, իսկ 1893 թվականի աշնանը, իր հրատարակությամբ տպագրում էր «Դաշնակներ» ժողովածուն։ Այս եւ նաեւ «Մուրճ»-ի խմբագիրներից դժգոհ լինելն էր, որ Թումանյանը վերը նշված վեճի ժամանակ անցավ Վարդազարյանի կողմը։ Թումանյանի աշխատակցությունը Մուրճին տեւում է 3 տարի՝ 1891 թվականի փետրվարից մինչեւ 1893 թվականի հոկտեմբերը։ Այս ընթացքում նա «Մուրճ»-ում տպագրում է «Ա՜խ, ես երանի...», «Գութանի երգը», «Երգչի վրեժը», «Է՜յ աստղեր, աստղեր...», «Համերգ», «Քրիստոսն անապատում», «Այվազովսկու ծովանկարի առաջ» եւ այլ բանաստեղծություններ, «Ախթամար» լեգենդը, «Հառաչանք» պոեմից հատվածներ, «Սովի ժամանակ» պատմվածքը, առաջին գրաքննադատական հոդվածը Պետրոս Մոճոռյանի բանաստեղծությունների մասին։ Հորիզոն 1893 թվականի հոկտեմբերին Թումանյանը, Փիլիպոս Վարդազարյանը եւ Արշակ Բարխուդարյանը ձեռնարկում են առանձին հրատարակչական ընկերության հիմանդրումը։ Արշակ Բարխուդարյանը «Մուրճ»-ի խմբագրական ժողովի նախկին անդամ էր, որը նույնպես Արասխանյանի եւ Վարդազարյանի վեճի պատճառով հեռացել էր «Մուրճ»-ից։ Այս եռյակի ստեղծած հրատարակչական ընկերության մասին տեղեկությունները ստացվում են Թումանյանի մի քանի նամակներից եւ Ընկերության առաջին խմբագրական ժողովի արձանագրությունից։ Ընկերության անվանումն էր «Խրճիթներ եւ միայն խրճիթներ» կամ «ժողովուրդ»։ Թումանյանը եւ մյուս հիմնադիրները ձգտում էին տպագրել ժողովրդի ամենալայն խավերին մատչելի՝ գիտական, հրապարակախոսական եւ գեղարվեստական գրականություն, թարգմանություններ։ Թումանյանը մտնում էր խմբագրական կազմի մեջ, իսկ Վարդազարյանը իր վրա էր վերցրել տպագրական ծախսերը։ Բարխուդարյանն իր հուշերում գրում է, որ սկզբում նպատակ են ունեցել հիմնել ամսագիր, սակայն հետո հրաժարվել են, քանի որ այդ ժամանակ արգելված է եղել պարբերական նոր հրատարակություններ սկսելը։ Թումանյանը 1893 թվականի նոյեմբերի 18-ին նամակով դիմում է Աղայանին՝ տեղեկացնելով նախաձեռնության մասին եւ խնդրելով նրա մասնակցությունը։ Թումանյանը բացի խմբագրական աշխատանքներից կատարելու էր նաեւ վճարովի սրբագրություն։ Այս ընկերությունը հանձն է առնում տպագրել «Հորիզոն» հանդեսը։ Առաջին տպագրությունն սկսեց միայն 1894 թվականի նոյեմբերին։ Գրական բաժինը կազմում էր հանդեսի երկու երրորդը, այստեղ հանդես էին եկել Շիրվանզադեն, Թումանյանը, տարբեր թարգմանություններ եւ այլն։ «Հորիզոն»-ի առաջին գրքից հետո 1895 թվականին տպագրության է պատրաստվում երկրորդ գիրքը, որին խոստացել էին աշխատակցել Պռոշյանը, Աղայանը եւ Մանուկ Աբեղյանը։ Երկրորդ գրքում էր տպագրվելու նաեւ «Գիքորը», որը ինչպես Թումանյանն է ներկայացրել 1908 թվականի հունվարի 22-ին Վարդազարյանին ուղղած նամակում, հատուկ գրել է այս հանդեսի համար։ Վեցամսյա հանդեսի երկրորդ գիքրը սակայն լույս չտեսավ եւ «Հորիզոն»-ի հրատարակությունն ընդմիշտ դադարեց։ Ստեփան Լիսիցյանը եւ Արշակ Բարխուդարյանը դրա պատճառը համարում են առաջին գրքի անհաջողությունը։ Ըստ Բարխուդարյանի՝ «Հորիզոն»-ը չէր տարածվում եւ հույս էլ չկար, որ ապագայում կտարածվի։ Սրան նպաստել է նաեւ գրաքննության խստացումը։ «Հորիզոն»-ի այս միակ գրքով եւ Թումանյանի մի քանի ինքնուրույն կամ թարգմանական երկերի տպագրությամբ էլ ավարտվում է «Խրճիթներ եւ միայն խրճիթներ» կամ «Ժողովուրդ» հրատրակչական ընկերության գործունեությունը։ Անավարտ երկեր Թումանյանը երիտասարդության ներքին կյանքը, տրամադրություններն ու ձգտումները արտացոլելու նպատակով սկսել է գրել «Դեպի հայրենիք» վեպը, որը սակայն մնացել է անավարտ։ 1895-1896 թվականներին կատարած ուղեւորության եւ գաղթականներին հանդիպելու տպավորությունների ներշնչմամբ Թումանյանը սկսել է գրել պատմվածքներ, որոնք անավարտ են մնացել։ 1896 թվականից պահպանվել է մի սեւագիր ու անավարտ բանաստեղծություն, որը էլի արտացոլում է նույն տպավորությունները։ Գրական-հասարակական գործունեություն Հինգշաբթի երեկոներ 1897 թվականի վերջերից կամ 1898 թվականի սկզբներից Մարիամ Թումանյանի տանը ամեն հինգշաբթի կազմակերպվում են երեկոներ, որոնք ուղղակի կոչվում էին «Հինգշաբթիներ»։ «Հինգշաբթիներ»-ի կազմակերպման ժամանակի վերաբերյալ առաջ վավերագիրը Թումանյանի 1898 թվականի փետրվարի 22-ի նամակն է Արամ Նազարեթյանին։ Մշտական անդամները չորսն էին՝ Մարիա Մարկովնան, Թումանյանը, Փիլիպոս Վարդազարյանը եւ Արիստակես Զարգարյանը։ Երբեմն կարող էին մասնակցել Աղայանը, Շիրվանզադեն, Շանթը, Դեմիրճյանը եւ այլ գործիչներ։ Նախաձեռնող կազմակերպիչն էր Մարիամ Թումանյանը։ Այս հավաքույթների կենտրոնական դեմքը եղել է Թումանյանը։ «Հինգշաբթիներին» զուհագեռ գործում էր նաեւ «Վերնատուն»-ը։ Եթե «հինգշաբթիներ»-ի մասնակիցների հիմնական կազմւը գրասերներ էին, որոնց զբաղեցնում էին մշակութային-հասարակական հարցերը, ապա «Վերնատուն»-ը քննարկում էր առավելապես գրական-ստեղծագործական խնդիրներ։ Երկուսի գործունեության հիմնական շրջանն էլ ընկած է 1899-1904 թվականների միջեւ։ Հետագա տարիները Թումանյանի կյանքում ավելի քիչ նպաստավոր էին։ 1905-1906 թվականներին տեղի են ունենում հայ-թուրքական ընդհարումները, 1905 թվականի սեպտեմբերից սկսում է հրատարակվել «Հասկեր» մանկական ամսագիրը, 1907 թվականից «Լուսաբեր» դասագիրքը, որ խլում եմ Թումանյանի գրեթե ամբողջ ժամանակը։ Ծիածան աշակերտական ընկերություն 1890-ական թվականների վերջերին ԹԻֆլիսում կազմվում է «Ծիածան» աշակերտական գաղտնի ընկերությունը։ «Ծիածանը» ընդգրկում էր Թիֆլիսի պետական եւ հայկական համարյա բոլոր միջնակարգ դպրոցների աշակերտությունը։ Այս ընկերության աշխատանքներին է մասնակցել նաեւ Թումանյանը։ «Ծիածան»-ի անդամների թիվը, գոյության հինգ տարիների ընթացքում (1898-1902) եղել է 200-500։ Յուրաքանչյուր դպրոցում եղել է «Ծիածան»-ի առանձին խումբը, որտեղուսումնասիրվել է հատկապես հայոց լեզու, գրականություն եւ պատմություն։ «Ծիածան»-ի մայր խմբի հետ պարապել են տարբեր հայտնի գործիչներ՝ Ստեփանոս Մալխասյանը, Նիկողայոս Աղբալյանը, Տիգրան Հովհաննիսյանը, Դերենիկ Դեմիրճյանը, Ստեփան Շահումյանը եւ այլք։ Ընկերության առաջին նախագահը եղել է Ստեփան Շահումյանը, որին հետագայում փոխարինում է Արամ Տեր-Գրիգորյանը՝ Վահան Տերյանի եղբայրը։ «Ծիածան»-ի անդամներից Մարգար Ավետիսյանը հաստատում է Թումանյանի մասնակցությունը պարապունքներին եւ ժողովներին։ Մայր խմբի հետ պարապողներից էր նաեւ Թումանյանը, պարապունքները տեղի էին ունենում նրա տանը՝ Բեհբության փողոցի հինգ հարկանի մի շինության վերին հարկում, որը հետագայում հայտնի դարձավ «Վերնատուն» անվամբ։ Ըստ Ավետիսյանի՝ Թումանյանի պարապմունքները մյուս դասախոսներից պարապմունքներից տարբերվում էին։ Նա չէր դասախոսում եւ չուներ հստակ ծրագիր։ Ավելի շատ, այս պարապմունքներն ազատ զրույցներ էին, որոնք սակայն շատ բան էին տալիս աշակերտներին։ Դասախոսություն-զրույցներն ամբողջությամբ չեն պահպանվել։ Սակայն մնացել են այն նյութերն ու դրույթները, որոնք նրա դասախոսությունների հիմքն են կազմել։ Դրանց մի մասը հրատարակվել է «Կյանք եւ գրականություն» խորագրով Թումանյանի երկերի առաջին գիտական հրատարակության VI լրացուցիչ հատորում։ Վերնատուն 1900-ական թվականներին Թումանյանի երկերի նոր բովանդակությունը որոշակիորեն պայմանավորված էր նոր գրական-ընկերական խմբավորմամբ, որը կրում էր «Վերնատուն» անվանումը։ 1900-ականները շրջադարձային էին հայ գրականության զարգացման համար եւ հենց այս շրջանում «Վերնատան» ստեղծումը պատահական չէր։ Ըստ Լեւոն Հախվերդյանի բնորոշման՝ «Վերնատունը» հանգամանքների բարդ խաչաձեւ նվերն էր Թումանյանին, նրա անդամներին, հայ գրականության պատմությանը, նրա ամենագեղեցիկ եւ հրապուրիչ էջերից մեկը»։ «Վերնատուն» գրական խմբակը մեծ դեր ունեցավ ինչպես հայ գրաանության, այնպես էլ 20-րդ դարի սկզբի հայ մշակույթի պատմության մեջ։ «Վերնատան» մասին հուշեր են գրել Ավետիք Իսահակյանը, Դերենիկ Դեմիրճյանը, Լեւոն Շանթը, Լեոն եւ այլք։ «Վերնատանն» է նվիրված Լեւոն Հախվերդյանի «Մեծերը ամենամեծի մասին» ժողովածուն։ «Վերնատան» մասին հուշերի զգալի մասը գրվել է խորհրդային տարիներին, որի պատճառով հեղինակները խուսափում կամ չէին կարողանում «Վերնատան» անդամ-գրողներից որոշների (Նիկոլ Աղբալյան, Լեւոն Շանթ) անունները տալ։ Այս պատճառով է, որ Թումանյանի եւ Նիկոլ Աղբալյանի, Լեւոն Շանթի հետ առնչությունները «Վերնատան» շրջանակներում քիչ լուսաբանված են։ 1899 թվականի աշնանը Թումանյանը տեղափոխվում է Թիֆլիսի իր նոր բնակարանը, որը գտնվում էր բժիշկ Քոչարյանի տան բակում՝ Բեհբության 50, հետագայում՝ 44 հասցեով։ Այն Բուսաբանական այգու դիմացում էր՝ սուրբ Դավթի սարերին մոտ եւ երկու կողմից պարտեզ ուներ՝ այգու լեռան ստորոտին կախված։ «Վերնատան» հիմնադրման ժամանակի շուրջ տարակարծություններ կան։ Թումանյանագիտությունը, հանձինս Արամ ԻՆճիկյանի, ամենից հավաստին համարում է Ավետիք Իսահակյանի բանավոր վկայությունը՝ արված Օլգա Թումանյանի հետ զրույցներից մեկում, որտեղ հիշատակում է 1899 թվականի աշունը։ Ճանապարհորդություններ Արտասահմանում ուսանելու մտադրություններ Ներսիսյան դպրոցից հեռանալով՝ բանաստեղծը հետագայում հնարավորություն չի ունեցել շարունակել չորրորդ դասարանում ընդհատված ուսումը։ Դեռեւս Ներսիսյան դպրոցում Թումանյանը երազել է սովորել Վենետիկի Մուրադ-Ռափայելյան վարժարանում։ Եվ այդ նպատակով բանաստեղծի գրական ընկերները նրա երազանքն իրականացնելու համար նրան առաջարկում են արտասահման մեկնել սովորելու, իսկ իրենք կհոգան բոլոր ծախսերը։ Սակայն այդ մտահղացումը չի իրականանում։ 1898 թվականին Աղայանը աքսորավայրից Թումանյանին գրած նամակում խորհուրդ է տալիս գնալ ոչ թե Ղարաբաղ, այլ Եվրոպա։ 1900 թվականին Թումանյանը ցանկացել է սովորել Մոսկվայում։ Այս հարցում իր աջակցությունն է հայտնել Վրթանես Փափազյանը, որը նույն թվականի նոյեմբերի 21-ին նամակ է գրել Թումանյանին եւ ասել, որ ուսման նպատակով Շահազիզը գրական ֆոնդից 250 ռուբլի է ուղարկել բանաստեղծին։ Սակայն թե՛ Եվրոպայում եւ թե՛ Մոսկվայում ուսանելու երազանքներն այդպես էլ ի կատար չեն ածվում։ 1908 թվականին առիթ է ստեղծվում Ներսիսյան դպրոցի պատգամավորության հետ մեկնել Եվրոպա, սակայն դա եւս չի հաջողվում ֆինանսական պատճառներով։ Թումանյանի նամակներից դատելով՝ նա ավելի շատ ցանկացել է Եվրոպայում ճանապարհորդել, քան ուսանել։ Բարձրագույն ուսումնական հաստատություն ընդունվելու համար նրան անհրաժեշտ էր միջնակարգ դպրոցի ավարտական վկայական։ Թումանյանին այդպես էլ չի հաջողվել ճանապարհորդել ո՛չ Եգիպտոսում, որը երազել էր աշակերտական տարիներին իր ուսուցիչ Տիգրան Տեր-Դավթյանի պատմածների տպավորության տակ եւ ոչ էլ Եվրոպայում. 1921 թվականին մեկնել է միայն Կոստանդնուպոլիս՝ ՀՕԿ-ի գործերով, որտեղից վերադարձել է հիվանդ։ Երկու անգամ մեկնել է Ռուսաստան, սակայն այդ ուղեւորությունները կապված են եղել տխուր հանգամանքների հետ. 1911 թվականին որպես դատապարտյալ տարել են Պետերբուրգ՝ դատավարության, իսկ 1922 թվականին՝ Մոսկվա՝ բուժվելու, որը եղել է նրա վերջին ու անվերադարձ ուղեւորությունը։ Ճանապարհորդություններ հայրենիքում Հայրենիքում Թումանյանը ճանապարհորդել է Լոռիում եւ Հայաստանի այլ գավառներում, Կովկասի մի քանի հայաբնակ վայրերում, Արեւմտահայաստանի երկու շրջաններում՝ Ալաշկերտ եւ Վան։ Հայրենի երկրում ճանապարհորդելը Թումանյանի համար եղել է կենսական անհրաժեշտություն, որը հնարավորություն է տվել նրան՝ միշտ մոտ զգալ «հայրենիքի բնությանն ու կյանքին»։ 1895 թվականի նոյեմբերին Թումանյանը կատարում է երկար ուղեւորություն Բորժոմի-Ախալցխա-Ախլքալաք-Ալեքսանդրապոլ-Կարս-Ալեքսանդրապոլ-Ղարաքիլիսա-Դիլիջան-Երեւան-Էջմիածին ուղեգծով, որը ենթադրաբար արել է որպես Հնչակյան կուսակցության «Հանգանակող եւ գործադրող կոմիտեի» անդամ, այս կոմիտեի նոր մասնաճյուղեր հիմնելու եւ Ցեղասպանության գաղթականներին օգնություն ցուցաբերելու նպատակով։ Ալեքսանդրապոլում Թումանյանը այցելել եւ հյուընկալվել է Ավետիք Իսահակյանի տանը։ Թումանյանը եւ մշակույթը Թումանյանը եւ թատրոնը Տիգրան Տեր-Դավթյանի շնորհիվ Թումանյանը, լինելով Ներսիսյան դպրոցի աշակերտ, 1886 թվականին հնարավորություն է ունենում տեսնելու Ադամյանի «Համլետ»-ը եւ ճանաչելու Շեքսպիրին։ Այս իրադարձությունը հետագայում վճռական ազդեցություն է ունենում գրողի կայացման վրա։ Հետագայում Թումանյանը տեսել է նաեւ երկու այլ ներկայացում՝ «Օթելլոն» եւ «Արքա Լիրը»։ 1886-1887 թվականների թատերաշրջանում Կարինյանի «Վարդան Մամիկոնյան» ողբերգության բեմադրության ժամանակ Թումանյանը խաղակից է լինում Ադամյանին՝ կատարելով զինվորի դեր։ Ըստ Թումանյանի հուշերի՝ հաջորդ օրը կամ մի քանի օր հետո նա այցելում է Ադամյանին եւ ի հիշատակ «Վարդանանց պատերազմի» ներկայացման ստանում է Ադամյանի գրքերից մեկը որպես նվեր։ 1890-ական թվականների առաջին կեսին Թումանյանը հայ թատերասերների հետ հանդես է եկել մի քանի ներկայացումներում եւ իր մասնակցությունն ունեցել Թիֆլիսի հայոց դերասանական խմբի կազմավորման գործում։ «Ուրիել Ակոստա»-ի բեմադրությանը, որը տեղի է ունեցել հունվարի 17-ին Թիֆլիսի բանկային թատրոնի շենքում, մասնակցել է նաեւ Թումանյանը, սակայն ներկայացումը հաջողություն չի ունեցել։ Բանաստեղծը խաղացել է նաեւ Շիլլերի «Ավազակներ» դրամայում, որը բեմադրվել է փետրվարի 14-ին։ Աշակերտական տարիներին Թումանյանը ոգեշնչված է եղել այս ստեղծագործությամբ։ Կարլ Գուցկովի «Ուրիել Ակոստա»-ի բեմադրությանը Թումանյանը մասնակցել է երկրորդ անգամ՝ 1895 թվականի փետրվարի 6-ին. ներկայացման մեջ խաղացել են նաեւ Ղազարոս Աղայանը եւ Շիրվանզադեն։ Այս դրամայում խաղալուց հետո Թումանյանը թողել է բեմը՝ հետեւելով Հովհաննես Աբելյանի խորհրդին։ Թումանյանը ոչ միայն մասնակցել է թատերասերների ներկայացումներին, այլեւ հանդես է եկել որպես թատերական գործիչ։ Մահ 1922 թվականին տարած վիրահատությունից հետո Թումանյանի ինքնազգացողությունը լավանում է, սակայն սեպտեմբերին հիվանդությունը դարձյալ իրեն զգալ է տալիս։ Թումանյանին տեղափոխում են Մոսկվայի հիվանդանոցներից մեկը, սակայն 1923 թվականի մարտի 23-ին երեկոյան 9-ին՝ 54 տարեկան հասակում Հովհաննես Թումանյանը վախճանվում է։ Դիահերձումը իրականացվել է Մոսկվայում, որտեղ նրա որդի Արեգը խնդրել է իրեն տրամադրել հոր սիրտը ու տարել այն հայրենի գյուղը։Ես մի քայլ արեցի... ես հայրիկի սիրտը գողացա։ Ճիշտ ա, պետք է շատ հանդուգն լինել, որ գողանալ էն սիրտը, որ գրկում էր ամբողջ աշխարհը, պետք է շատ իրեն կորցնել, որ մոտ գալ, բայց իմ սիրտը չդիմացավ։ Գողացա։ Գուցե մեղադրում ես։ Ոչինչ։ Թող իմ սուրբ հոր սիրտը լինի մեր տանը։ Ճիշտ ա, նա չի բաբախում, բայց չէ՞ որ նա մեզ հետ ա ապրել, չէ՞ որ հայրիկը ամբողջ սրտի մեջ ա, եւ հայրիկի սիրտը պետք է մեր տանը լինի... Թումանյանը թաղվել է Խոջիվանքի գերեզմանոցում։ Տարիներ շարունակ սիրտը պահվել է Թումանյանի առանձնասենյակում։ Ավետիք Իսահակյանը այցելել է բարեկամներին ու համոզել՝ սիրտը տեղափոխել Երեւանի բժշկական ինստիտուտի անատոմիկումի թանգարան։ 1994 թվականին սիրտը նորից տեղափոխվում է ու թաղվում հայրենի տան բակում։ Ժառանգություն Թումանյանի ստեղծագործությունները ժողովրդականացել են, լույս են տեսել տարբեր նկարիչների պատկերազարդումներով, վերածվել երգերի։ Նրա գործերի հիման վրա Արմեն Տիգրանյանը գրել է «Անուշ» (ըստ համանուն պոեմի), Ալեքսանդր Սպենդիարյանը՝ «Ալմաստ» (ըստ «Թմկաբերդի առումը» պոեմի) օպերաները, նկարահանվել են բազմաթիվ մուլտիպլիկացիոն («Ձախորդ Փանոսը», «Սուտլիկ որսկանը» եւ այլն) ու գեղարվեստական («Անուշ», «Գիքորը», «Տերն ու ծառան», «Չախ-Չախ թագավորը») ֆիլմեր։ Թումանյանի բազմաթիվ երկեր թարգմանվել են ռուսերեն, ուկրաիներեն, բելառուսերեն, վրացերեն, տաջիկերեն, ուզբեկերեն, լիտվերեն, անգլերեն, պարսկերեն, իտալերեն, իսպաներեն, հունարեն, արաբերեն, ճապոներեն, շվեդերեն, չինարեն, ղազախերեն եւ այլ լեզուներով։ 1980 թվականին սահմանվել է Հայաստանի գրողների միության Թումանյանի անվան ամենամյա մրցանակը։ 1957 թվականին օպերայի եւ բալետի թատրոնի շենքի առջեւ՝ Թատերական հրապարակում, կանգնեցվել է նրա հուշարձանը։ Հետեւյալ վայրերը անվանվել են ի պատիվ Հովհաննես Թումանյանի՝ Հայաստանում. Թումանյանի հայրենի Դսեղ գյուղը 1938-1969 թվականներին կոչվում էր Թումանյան 1951 թվականին Լոռու Ծաղիկձոր գյուղը վերանվանվեց Թումանյան Վանաձորի պետական համալսարանը, Երեւանի տիկնիկային թատրոնը, Երեւանի Թումանյան փողոցը, Վանաձորի Թումանայան փողոցը, Գյումրու Թումանյան փողոցը, Ստեփանավանի Թումանյան փողոց, Ստեփանավանի Թումանյանի անվան դպրոց, Ալավերդու Թումանյան փողոց, Ալավերդու Թումանյանի անվան դպրոց, Կապանի Թումանյան փողոցը Գորիսի Թումանյան փողոցը, Աշտարակի Թումանյան փողոցը, Գյումրու Հովհաննես Թումանյանի անվան մանկական գրադարանը, Երեւանի Աջափնյակ համայնքի Թումանյան այգին Հայաստանից դուրս. Թումանյանի հրապարակ - Մոսկվայի Հյուսիսային Վարչական շրջանում։ Հովհաննես Թումանյանի փողոց - Կիեւի Դնեպրովսկի շրջան։ Թբիլիսիում եւ Դոնեցկում եւս կա Թումանյանի փողոց։ Հայաստանում կա Թումանյանի երկու թանգարան՝ տուն-թանգարանը ծննդավայր Դսեղում, իսկ մյուսը Երեւանում։ Երեւանում Թումանյանի թանգարանը բացվել է 1953 թվականին։ 2011 թվականի աշնանը Հայաստանի կառավարությունը գնեց Թումանյանի թիֆլիսյան տունը։ Այդ տան բանալիները ներկայումս պահվում են Հայաստանի գրողների միությունում։ Նախատեսվում է Թումանյանի տունը վերածել թանգարանի։ ՀՀ 5-հազարանոց թղթադրամի վրա, որոնք տպագրվել են մինչեւ 2019 թվականը պատկերված է Հովհաննես Թումանյանի դիմանկարը։ Հանրաճանաչ մշակույթում Օպերա Արմեն Տիգրանյանի Անուշ օպերան (1912) հիմնված է Թումանյանի Անուշ (1902) պոեմի վրա Ալեքսանդր Սպենդիարյանի Ալմաստ օպերան (1930) հիմնված է Թումանյանի Թմկաբերդի առումը (1902) ստեղծագործության վրա Հետեւյալ ֆիլմերը Թումանյանի ստեղծագործությունների ադապտացիաներն են՝ Ֆիլմեր Հովհաննես Թումանյան. «ԵՍ ՄԻՇՏ ՁԵԶ ՀԵՏ ԵՄ, ՁԵՐ ՄԵՋ ԵՄ...» Ֆիլմեր, որոնք նկարահանվել են հիմնվելով Հովհաննես Թումանյանի ստեղծագործությունների վրա։ Անուշ, Ի. Պերեստիանի, համր կինո (1930) Գիքոր, Ա. Մարտիրոսյան, համր կինո (1934) Տերն ու ծառան, Դ. Քեոսեյան, Հայֆիլմ (1962) Ախթամար, Ե. Մարտիրոսյան, Հայֆիլմ (1969) Աղքատի պատիվը, Բ. Հովհաննիսյան, Ա. Սամվելյան, Հայֆիլմ (1969) Չախչախ թագավորը, Դ. Քեոսեյան, Հայֆիլմ (1969) Սուտլիկ որսկանը. Արամայիս Սարգսյան, Հայֆիլմ (1969) Սովի ժամանակից, Է. Մարտիրոսյան, Հայֆիլմ (1974) Գիքոր. Ս. Իսրաելյան, Հայֆիլմ (1982) Մի կաթիլ մեղրը, Հենրիկ Մալյան, ռուսերեն, Հայֆիլմ (1982) Մուլտֆիլմեր Մուլտֆիլմեր, որոնք նկարահանվել են Թումանյանի ստեղծագործությունների հիման վրա Շունն ու կատուն, Լեւ Ատամանով (1938) Մի կաթիլ մեղրը, Վ. Պոդպոմոգով (1968) Փարվանա, Վ. Պոդպոմոգով (1968) Սուտլիկ որսկանը, Է. Բադալյան (1969) Ձախորդ Փանոսը, Ս. Գալստյան (1980) Կիկոսի մահը, Ռոբերտ Սահակյանց (1986) Քաջ Նազարը, Ռոբերտ Սահակյանց (1986) Նամականիշներ եւ թղթադրամներ Հետաքրքիր փաստեր Հովհաննես Թումանյանը երբեք ժամացույց չի կրել, չնայած իր ընտանիքի բոլոր անդամները կրել են։ Հովհաննես Թումանյանի անունն է կրում Վանաձորի պետական համալսարանը։ Թումանյանի որդիներից մեկը՝ Արտավազդը (1894-1918), զոհվել է 1918 թվականին՝ Կովկասի ճակատում թուրքական զորքերի հարձակման ժամանակ, Վանում։ Ստալինիզմի ժամանակաշրջանում մյուս երեք որդիները՝ Մուշեղը (1889-1938), Համլիկը (1896-1937) եւ Արեգը (1900-1938) գնդակահարվել են։ Գրքերի մատենագիտություն Բանաստեղծութիւններ, հատ. 1, Մոսկուա, 1890, 164 էջ։ Բանաստեղծութիւր, հատ. 2, Մոսկուա, 1890, 164 էջ։ Բանաստեղծութիւններ, Թիֆլիս, 1903, 304 էջ։ Բանաստեղծութիւններ, Բաքու, 1908, 281 էջ։ Բանաստեղծութիւններ, Կ. Պոլիս, 1922, 345 էջ։ Յերկերի ժողովածու, Յերեւան, 1926, 336 էջ։ Հեքիաթներ, Յերեւան, 1930, 240 էջ։ Գեղարվեստական յերկեր, Յերեւան, 1934, 372 էջ։ Թարգմանություններ եւ փոխադրություններ, Յերեւան, 1934, 122 էջ։ Յերկեր (Միհատորյակ). Յերգեր, Քառյակներ, Լեգենդներ, Բալլադներ, Առակներ, Ժողովրդական յերգեր, Պոեմներ, Պատմվածքներ, Յերեւան, 1938, 480 էջ։ Հեքիաթներ, Յերեւան, 1938, 104 էջ։ Յերկերի ժողովածու, հատ. 2. Պոեմներ, Երեւան, 1940, 448 էջ։ Ընտիր երկեր, Երեւան, 1941, 172 էջ։ Հեքիաթներ, Երեւան, 1944, 165 էջ։ Երկերի ժողովածու, հատ. 5. Նամակներ, Երեւան, 1945, 516 էջ։ Պատմուածքներ եւ հեքիաթներ, Գահիրէ, 1948, 128 էջ։ Երկերի ժողովածու, հատ. 3. Պատմվածքներ, Հեքիաթներ, Երեւան, 1949, 544 էջ։ Երկերի ժողովածու, հատ. 1. Բանաստեղծություններ, Լեգենդներ, Բալլադներ, Առակներ, Երեւան, 1950, 788 էջ։ Երկերի ժողովածու, հատ. 4. Քննադատական եւ հրապարակախոսական հոդվածներ, Երեւան, 1951, 524 էջ։ Ընտիր երկեր, Երեւան, 1953, 436 էջ։ Երկեր, հատ. 1. Բանաստեղծություններ, Լեգենդներ, Պատմվածքներ, Թարգմանություններ, Երեւան, 1958, 520 էջ։ Երկեր, հատ. 2. Պոեմներ, Պատմվածքներ, Հեքիաթներ, Երեւան, 1958, 508 էջ։ Երկերի ժողովածու, հատ. 6. Գեղարվեստական երկեր, Հոդվածներ, Ուսումնասիրություններ, Նամակներ, Երեւան, 1959, 528 էջ։ Հատընտիր (մանուկների եւ պատանիների համար), Երեւան, 1959, 236 էջ։ Թումանյան. Ուսումնասիրություններ եւ հրապարակումներ, հատ. 1, Երեւան, 1964, 408 էջ։ Հեքիաթներ, Երեւան, 1967, 340 էջ։ Արվեստի մասին, Երեւան, 1969, 284 էջ։ Երկերի ժողովածու, հատ. 1. Բալլադներ, Պոեմներ, Երեւան, 1969, 428 էջ։ Երկերի ժողովածու, հատ. 2. Բանաստեղծություններ, Քառյակներ, Թարգմանություններ, Երեւան, 1969, 480 էջ։ Երկերի ժողովածու, հատ. 3. Պատմվածքներ, Հեքիաթներ, Թարգմանություններ, Փոխադրություններ, Երեւան, 1969, 436 էջ։ Երկերի ժողովածու, հատ. 4. Քննադատական եւ հրապարակախոսական հոդվածներ, Նամակներ, Երեւան, 1969, 488 էջ։ Հատընտիր, Երեւան, 1969, 144 էջ։ Շեքսպիրի մասին, Երեւան, 1969, 101 էջ։ Թումանյան. Ուսումնասիրություններ եւ հրապարակումներ, հատ. 2, Երեւան, 1969, 472 էջ։ Հեքիաթներ, Երեւան, 1970, 296 էջ։ Ընտիր երկեր. Բանաստեղծություններ, Քառյակներ, Բալլադներ, Պոեմներ, Պատմվածքներ, Հեքիաթներ, Հոդվածներ, Երեւան, 1978, 504 էջ։ Հեքիաթներ, Երեւան, 1978, 293 էջ։ Բանաստեղծություններ եւ լեգենդներ, Երեւան, 1981, 101 էջ։ Թումանյան. Ուսումնասիրություններ եւ հրապարակումներ, հատ. 3, Երեւան, 1983, 424 էջ։ Ընտիր երկեր, հատ. 1. Բանաստեղծություններ, Պոեմներ, Բալլադներ, Լեգենդներ, Քառյակներ, Առակներ, Թարգմանություններ, Երեւան, 1985, 464 էջ։ Ընտիր երկեր, հատ. 2. Պատմվածքներ, Հեքիաթներ, Թարգմանություններ, Հոդվածներ, Ելույթներ, Նամակներ, Երեւան, 1985, 544 էջ։ Հեքիաթներ, Երեւան, 1985, 320 էջ։ Թումանյան. Ուսումնասիրություններ եւ հրապարակումներ, հատ. 4, Երեւան, 1985, 392 էջ։ Հեքիաթներ, Երեւան, 1988, 320 էջ։ Երկերի լիակատար ժողովածու, 10 հատորով, հատ. 1. Բանաստեղծություններ, Երեւան, 1988, 696 էջ։ Երկերի լիակատար ժողովածու, հատ. 3. Պոեմներ. Մարոն, Լոռեցի Սաքոն, Ալեք, Մեհրի, Մերժած օրենք, Հառաչանք, Անուշ, Դեպի անհունը, Պոետն ու մուսան, Դարձ, Գրագիր Մուզան, Տարբերակներ, Ծանոթագրություններ, Երեւան, 1989, 544 էջ։ Երկերի լիակատար ժողովածու, հատ. 2. Քառյակներ, Բալլադներ, Թարգմանություններ, Փոխադրություններ, Երեւան, 1990, 636 էջ։ Երկերի լիակատար ժողովածու, հատ. 4. Պոեմներ. Սասունցի Դավիթը, Սասունցի Դավիթը, Բ. մասը, Թմբկաբերդի առումը, Հին կռիվը, Հազարան բլբուլ, Թարգմանական պոեմներ եւ վիպերգեր, Երեւան, 1991, 624 էջ։ Երկերի լիակատար ժողովածու, հատ. 5. Պատմվածքներ, Հեքիաթներ, Թարգմանություններ, Փոխադրություններ, Սեւագիր եւ անավարտ էջեր, Երեւան, 1994, 832 էջ։ Երկերի լիակատար ժողովածու, հատ. 6. Քննադատություն եւ հրապարակախոսություն (1887–1912 թթ.), Երեւան, 1994, 672 էջ։ Երկերի լիակատար ժողովածու, հատ. 7. Քննադատություն եւ հրապարակախոսություն (1913–1922 թթ.), Երեւան, 1995, 720 էջ։ Երկերի լիակատար ժողովածու, հատ. 9. Նամակներ (1885–1904 թթ.), Երեւան, 1997, 708 էջ։ Թումանյան. Ուսումնասիրություններ եւ հրապարակումներ, հատ. 5, Երեւան, 1998, 416 էջ։ Երկերի լիակատար ժողովածու, հատ. 8. Ուսումնասիրություններ, Օրագրեր, Ինքնակենսագրական նոթեր, Հոդվածներ, Գրառումներ, Թարգմանական հատվածներ, Երեւան, 1999, 712 էջ։ Երկերի լիակատար ժողովածու, հատ. 10. Նամակներ (1905–1922 թթ.), Երեւան, 1999, 772 էջ։ Հեքիաթներ, Երեւան, 1999, 156 էջ։ Ընտրանի, Երեւան, 2001, 936 էջ։ Հեքիաթներ, Երեւան, 2002, 232 էջ։ Բանաստեղծություններ։ Քառյակներ, Երեւան, 2009, 154 էջ։ Հատընտիր, Երեւան, 2009։ Հեքիաթներ, Երեւան, 2009, 108 էջ։ Բալլադներ, Երեւան, 2010, 102 էջ։ Պոեմներ, Երեւան, 2010, 205 էջ։ Արվեստի մասին, Երեւան, 2011, 274 էջ։ Ժողովրդական հեքիաթներ, պատմվածքներ, պոեմներ, բալլադներ, լեգենդներ, բանաստեղծություններ եւ քառյակներ, Երեւան, 2011, 285 էջ։ Հեքիաթներ, Երեւան, 2011, 172 էջ։ Պատմվածքներ, Երեւան, 2011, 140 էջ։ Ստեղծագործությունների ժողովածու, Երեւան, 2011, 247 էջ։ Թարգմանություններ եւ փոխադրություններ, Երեւան, 2012, 238 էջ։ Հեքիաթներ, Երեւան, 2012, 168 էջ։ Հեքիաթներ, Երեւան, 2013, 232 էջ։ Ընտրանի, Երեւան, 2016, 856 էջ։ Հոբելյանական ծաղկաքաղ, Երեւան, 2018, 224 էջ։ Ուղիղ խոսք, Երեւան, 2020, 320 էջ։ «Թարգմանչաց արվեստ» շտեմարան։ Գրականություն Գրքեր Արսեն Տերտերյան, Հովհաննես Թումանյան։ Հայրենի եզերքի քնարերգություն, Վաղարշապատ, 1911, 84 էջ։ Անուշավան Աբովյան, Լեւոնի հեքիաթը, Թիֆլիս, տպ.՝ Ն. Աղայանի, 1916, 221 էջ։ Սարգիս Մանուկյան, Հովհ. Թումանյանի Անուշը (բանասիրական եւ գեղարվեստական վերլուծություն), Երեւան, Երեւանի համալսարանի հրատարակչություն, 1931, 52 էջ։ Արսեն Տերտերյան, Հայոց նոր գրականության պատմություն։ 19-20-րդ դդ. (սղագրված դասախոսություններ ձեռագրի իրավունքով), պրակ 3, Հ. Թումանյան, Երեւան, Երեւանի համալսարանի հրատարակչություն, 1938, 94 էջ։ Նվարդ Թումանյան, Թումանյանի մանկությունն ու պատանեկությունը, Երեւան, Պետհրատ, 1938, 65 էջ։ Նվարդ Թումանյան, Հովհաննես Թումանյան (ծննդյան 70-ամյակի կապակցությամբ), Երեւան, 1939, 159 էջ։ Նվարդ Թումանյան, Թումանյանը քննադատ, Երեւան, Պետհրատ, 1939, 470 էջ։ Արսեն Տերտերյան, Հայ հայրենասեր գրողներ (երկու դիմագիծ։ 1. Հ. Թումանյանի հայրենասիրական պոեզիան։ 2. Ղ. Աղայանը եւ ժողովրդական հերոսությունը), Երեւան, Երեւանի համալսարանի հրատարակչություն, 1942, 140 էջ։ Նորայր Դաբաղյան, Հայ եւ վրաց ժողովուրդների դարավոր բարեկամությունը եւ Հովհաննես Թումանյանը, Երեւան, Հայպետհրատ, 1954, 63 էջ։ Մնացական Նահապետյան, Հովհաննես Թումանյանը ժողովուրդների բարեկամության ու խաղաղության երգիչ, Երեւան, ՀԽՍՀ ԳԱ, 1954, 32 էջ։ Նվարդ Թումանյան, Հովհ. Թումանյան. մանկություն եւ պատանեկություն, Երեւան, Հայպետհրատ, 1955, 152 էջ։ Նվարդ Թումանյան, Հովհաննես Թումանյանը եւ ռուս գրականությունը, Երեւան, 1956, 149 էջ։ Տիգրան Կարապետյան, Թումանյանը եւ Վրաստանը, Ե., 1964, 58 էջ։ Տիգրան Կարապետյան, Լուսավոր հայացքով (Հովհ. Թումանյանի կյանքն ու ստեղծագործական գործունեությունը), Ե., «Հայաստան», 1969, 209 էջ։ Նվարդ Թումանյան, Հուշեր եւ զրույցներ, Երեւան, «Լույս», 1969, 335 էջ։ Արամ Ինճիկյան, Հովհաննես Թումանյան (կյանքի եւ ստեղծագործության պատմությունը. 1869-1899), Երեւան, ՀՍՍՀ ԳԱ, 1969, 596 էջ։ Զավեն Ավետիսյան, Թումանյանի ստեղծագործական լաբարատորիան, Երեւան, ՀՍՍՀ ԳԱ, 1973, 211 էջ։ Մկրտիչ Մկրյան, Հովհաննես Թումանյանի ստեղծագործությունը, Երեւան, «Սովետական գրող», 1981, 374 էջ։ Նվարդ Թումանյան, Թումանյանի մանկությունը, Երեւան, «Սովետական գրող», 1983, 84 էջ։ Հովհաննես Այվազյան, Զորավար Անդրանիկ եւ Հովհաննես Թումանյան, Երեւան, 2004։ Մամուլ Տիգրան Կարապետյան, Սպիտակ դրոշակով։ «Գրական թերթ», 1969, No 2: Արփիկ Ավետիսյան, Հովհ. Թումանյանը Պոլսում։ «Գրական թերթ», 1969, No 5: Ստեփան Զորյան, Իմ Թումանյանը։ «Գրական թերթ», 1969, No 7։ Գեորգի Ջիբլաձե, Հովհաննես Թումանյան։ «Գարուն», 1999, 2։ Ավետիք Իսահակյան, Հովհաննես Թումանյան։ Տես նաեւ Հովհաննես Թումանյանի թանգարան (Երեւան) Հովհաննես Թումանյանի տուն-թանգարան (Դսեղ) Հովհաննես Թումանյանի հուշարձան (Երեւան) Հովհաննես Թումանյանի հուշարձան (Դսեղ) Հովհաննես Թումանյանի կիսանդրի (Դսեղ) Թումանյանի անվան այգի Թումանյան փողոց (Երեւան) Հովհաննես Թումանյանի փողոց (Կիեւ) Նշումներ Ծանոթագրություններ Արտաքին հղումներ ArmenianHouse.org Հովհաննես Թումանյանի ստեղծագործությունները Հովհաննես Թումանյանի թանգարան Հովհաննես Թումանյան, քառյակներ Մոսկվա քաղաքում մահացածներ 19-րդ դարի արեւելահայ բանաստեղծներ 20-րդ դարի արեւելահայ բանաստեղծներ Հայ մանկագիրներ Մանկագիրներ այբբենական կարգով 19-րդ դարի արեւելահայ արձակագիրներ 20-րդ դարի արեւելահայ արձակագիրներ Հայ հասարակական գործիչներ Անձինք թղթադրամների վրա Անձինք նամականիշերի վրա Հայ հրապարակախոսներ Հայ թարգմանիչներ Հայ բանաստեղծներ Հովհաննես Թումանյան 20-րդ դարի հայ բանաստեղծներ 19-րդ դարի հայ բանաստեղծներ Հայ գրողներ Բանաստեղծներ այբբենական կարգով


source: wikipedia

text: Բրեյք դանս, բառացիորեն թարգմանած «կոտրատվող պար»։ Ծնունդ է առել ԱՄՆ-ում 1970-ականներին Նյու Յորքի Բրոնքս թաղամասում, որը հայտնի է, որպես Հիփ-Հոփ մշակույթի մեծագույն կենտրոններից մեկը, նաեւ ունի իր վատ համբավը՝ հանցագործական մեծ միավորումներով եւ փողոցային վտանգավոր կյանքով հանդերձ։ Այնտեղ է սկիզբ առել նաեւ Գրաֆֆիտին։ Բրեյք Դանսի առաջին ծիլերը դուրս են եկել ֆանք ոճի արքա Ջեյմս Բրաունի օգնությամբ, որի համերգների ընթացքում ելույթ էին ունենում առաջին բրեյք պարողները, այդ առաջին պարային խմբերից մեկը՝ «Electric Boogaloos» - Էլեքտրիկ Բուգալոս խումբն էր։ Սկզբնական ժամանակաշրջանում կար միայն մեկ ոճ՝ «Electric Boogie» - էլեքտրիկ բուգի, որով էլ հենց պայմանավորված էր վերոհիշյալ խմբի անունը։ Այսօրվա դրությամբ ամբողջ աշխարհում գոյություն ունեն հազարից ավելի կայացած բրեյք դանս խմբեր, իսկ սիրողական կերպ՝ տաս հազարից ավելի։ Ինչպես եւ որտեղ է ծնվել բրեյք դանսը Բրեյք դանսը իրենից ներկայացնում է ակրոբատիկ, բարդ պարային ոճ, որն ընդգրկել է համարյա բոլոր աշխարհին ծանոթ պարային տարրերը։ Այս պարաձեւը շատ նման է իր ակրոբատիկ բարդ կառուցվածքով Բրազիլական ազգային Կապուերա պարին, որը իր հերթին հանդիսանում է նաեւ որպես մարտարվեստ։ Այդ նմանությունը բացատրվում է նրանով, որ իրական բրեյք դանս պարային ոճը ստեղծվել է կապուերայից։ 1960-1970-ականներին, Նյու Յորքի ցածրախավ մասերում ապրող եւ գործող հանցագործ միությունները, որոնք ի դեպ հիմնականում սեւամորթ կամ լատինա-ամերիկացիներ էին, իրենց սեփական պաշտպանության կամ հանցագործական գործունեության համար անհրաժեշտ զինամթերքի պակասի պատճառով ուսանում եւ յուրացնում էին մարտարվեստներ, եւ ամենամատչելի ձեւը կապուերան էր։ Տեսնելով, որ կապուերան լի է գեղեցիկ եւ ակրոբատիկ շարժումներով, այն կիրառել են նաեւ դիսկոտեկտներում, որպես պարի միջոց։ Բրազիլացի Ջելոն Վիերան բացելով կապուերայի դպրոց Նյու Յորքում 70-ականներին դարձավ առաջին բրեյք դանս խմբերից մեկի՝ Rock Steady Crew-ի հիմնադիրը։ Հետզհետե ավելի պարային բնույթ ստանալով, այն ծնել է իր նմանակը պարային աշխարհում, որպես բրեյք դանս։ Այս պարի անվանումը հնարել է 1969 թվականին Հիփ-Հոփի պիոներ DJ Kool Herc-ը, նա դիսկոտեկներում ելույթ ունենալուց հայտարարել է ընդմիջումներ, (որոնք ի դեպ անգլերեն հնչում են որպես «break») որպեսզի պարողները մի քիչ հանգստանան եւ այդ ընթացքում դիտեն կապուերայանման անհատական կատարումներ, նա հայտարարում էր այդ ընդմիջումները՝ «b-boys go down» արտահայտությամբ, ինչն էլ դարձել է հետագայում բրեյք դանս պարողների անվանումը՝ b-boy։ Ստացվում էր ընդմիջման պար, այսինքն՝ break dance։ Որպես պարային ոճ այն տարբերվում էր այժմյան բրեյքից իր պարզությամբ եւ համեմատելիորեն հեշտ կառուցվածքով։ Բրեյքը սկսեց իր մեջ կիրառել տարբեր «ջազային» պարեր, այդպիսիք էին «Lockit!» («Poplocking») - Լոքիթը, որը ծնվել է Լոս-Անջելոսում եւ հետագա զարգացում ստացել «Լոս Անջելոս Լոքերս» բրեյք դանս խմբի շնորհիվ, կամ «Electric Boogaloo»- Էլեքթրիկ Բուգալո, որը սկիզբ է առել Նյու Յորքում եւ այլն։ Հետագա տարիների ընթացքում բրեյք դանսը բարդացավ, համալրեց նոր ու նոր էլեմենտներ, նույնիսկ ձեռք բերեց մի քանի ենթաոճ, բրեյքի զարգացումը շարունակվում է առ այսօր, օրինակ վերջին բարդագույն էլեմենտներից «Airtwist» - Էիրթվիստը, ստեղծվել է 2000 թվականին, Kujo մականունով պարողի կողմից, որը ներկայացնում է «Free Force Crew» - Ֆրի Ֆորս Քրյու պարային խումբը։ «Crew» - Քրյու՝ թիմ, խումբ. անձնակազմ. Այս բառով են հիմնականում բնորոշում բրեյք դանս կամ գրաֆֆիտի խմբերը։ Բրեյք դանսի զարգացմանը մեծ աջակցություն է ցուցաբերել Հերբի Հենկոկը, Աֆրիկա Բամբատա խումբը, Քուինսի Ջոնսը, Ջեյմս Բրաունը։ Նրանք նույնիսկ ունեն երգեր նվիրված այս պարաձեւին՝ Ջեյմս Բրաունի "Get on The Good Foot", "Soul Power", Աֆրիկա Բամբատայի "Planet Rock" ալբոմը, Հերբի Հենկոկի "Rock It!" ալբոմը. Հենց այս ստեղծագործություններն էլ դարձել են առաջին բրեյք դանս պարողներին ոգեւորող ռիթմերն ու պրոպագանդները։ 1980-ականներին ԱՄՆ-ում ստեղծվեց առաջին "Հիփ-Հոփ" ասոցիացիան, որն աջակցում էր բրեյք դանսի, գրաֆֆիտիի եւ դիջեյինգի զարգացմանը, ասոցիացիան կոչվում էր "Zulu Nation" - Զուլու Նեյշիոն։ Հենց այդ ասոցիացիան առաջինը կազմակերպեց բրեյք դանս մրցույթները, որոնք կոչվում են "Battle" - Բեթլ՝ մենամարտ։ Առաջին բեթլի չեմպիոններն էին՝ "Zulu Kings", "Rocksteady Crew", որոնց հետագա գործունեությունը ծնեց առաջին ֆիլմերը բրեյք դանսի մասին՝ "Break It!", "Beatstreet", "Wild Style"։ Բրեյք դանս պարողներին կարճ անվանում են b-boy - բի-բոյ-ներ, այսինքն՝ բրեյք-տղաներ, ինչու տղաներ, քանի որ հիմնականում այս պարով զբաղվում են արական սեռի ներկայացուցիչները, դա կապված է այս պարի ֆիզիկական բարդությունից, իսկ աղջիկները մուտք են գործել այս պարաոճ ոչ այնքան վաղուց, ավելի կոնկրետ 90-ականներին, չնայած, որ "բի-բոյ" անվանումը արդեն արմատացել էր այս ասպարեզի ներկայացուցիչների մեջ, աղջիկներին չնեղացրեցին եւ նրանց անվանում են բի-գըրլ, կամ ֆլայ-գըրլ, այսինքն՝ թռչող-աղջիկ։ 1980-ականներին բրեյք դանսը մեծ աջակցություն ստացավ պոպ-երաժշտության մեջ կիրառվելով, օրինակ Մայքլ Ջեքսոնի կողմից, որն իր տեսահոլովակներում եւ համերգներին օգտագործում էր բրեյք դանս պարեր։ Մայքլ Ջեքսոնը օգտագործում էր "վերին" բրեյքի էլեմենտներ ինչպիսիք են՝ "Քինգտատ", "Մունուոք" եւ հիմնականում "Լոքիթ" իր "հանրահայտ" շարժման մեջ, երբ մի ձեռքը պարզած էր վերեւ իսկ մյուսը...։) Բրեյք դանսի առաջին կողմնակիցներից էին նաեւ՝ MC Hammer, Ice T, Kool Moe D, Run DMC խմբերն ու կատարողները։ Բեթլներ (Battles) Բեթլ (Battle) - անգլերեն՝ մենամարտ, պայքար։ Այսպես են բնորոշվում բրեյք դանս մրցույթները։ Բեթլները հիմնականում տեղի են ունենում 2 բրեյք դանս խմբերի մեջ, նրանք այդ կերպ, մրցում են պարային վարպետության եւ խմբային ուժի մեջ։ Կան նաեւ երկու անհատ բի-բոյների մենամարտեր, որոնց անվանում են "Jam"-Ջեմ, քանի որ, այս մենամարտում բի-բոյները կատարում են ինչ կարող են, խառնելով ոճերն ու բրեյք էլեմենտները, ապա անվանումը բնորոշում է գործունեության "խառը" լինելը։ Ամեն տարի տեղի է ունենում միջազգային ամենահանրահայտ եւ ամենամասնագիտացված բրեյք դանս պայքարը, որը կոչվում է "Battle of the Year"(BOTY)-Տարվա պայքարը։ BOTY-ին մասնակցում են վիրտուոզ բրեյք դանս խմբերը եւ անհատ բի-բոյները, այս փառատոնը սկիզբ է առել Գերմանիայում, իսկ հիմա ամեն տարի տեղի է ունենում տարբեր երկրներում, ինչպես Օլիմպիական խաղերը միայն "Հիփ-Հոփ"-ի հյութի մեջ։ Բրեյք դանսի ենթաոճերը Բրեյք դանսը բաժանվում է 2 մոտեցման՝ ներքին եւ վերին։ Վերին բրեյք դանսն ավելի նման է պարի դասական մոտեցմանը, պարզ ասած՝ պարողը կանգնած է եւ կատարում է պարային շարժումներ։ Վերին բրեյք դանսը պարունակում է ճկուն, ալիքաձեւ, կտրուկ, ռոբոտային նաեւ մեկ-մեկ դասական ոճին հենվող շարժումներ։ Ներքին բրեյք դանսը հայտնի է իր բարդ ակրոբատիկ շարժումներով, որոնք հաճախ կատարվում են ոչ միայն ոտքերի վրա, այլ ձեռքերի, արմունկների, ծնկների, մեջքի եւ նույնիսկ գլխի վրա։ Ստորեւ մանրամասն կբացատրվի այս 2 մոտեցումների բոլոր ճյուղերը։ Վերին բրեյքդանս (Top Dance) Էլեքթրիկ Բուգի (Electric Boogie) Էլեքթրիկ Բուգին բրեյք դանսի առաջին ճյուղերից մեկն է, կարելի է ասել, որ այս ոճն է դարձրել բրեյք դանսը մեծ ժողովրդականություն վայելող։ Այս ոճը պարունակում է տարբեր տարրեր եւ պարային բանաձեւեր, որոնք հենված են պարողի ճկունության եւ դերասանական տաղանդի վրա։ Այս պարը պարունակում է ալիքաձեւ շարժումներ, կտրուկ շարժումներ։ Էլեքթրիկ Բուգի պարողը ասես զերծ լինի ոսկորներից, քանի որ, բավականին բարդ ճկուն շարժումները, դարձնում են մարմինը ասես էլաստիկ, առանց կոշտ հիմքերի։ Բոլոր "իրենց հարգող" բրեյք դանս խմբերն ունեն իրենց առնվազն մեկ, հատուկ "էլեքտրկ բուգի" պարող բի-բոյ։ Էլեքտրիկ բուգին պարունակում է հետեւյալ բանաձեւերը՝ Ռոբոտ - Ծանր "երկաթյա պարունակությամբ" շարժումներ, որոնք կատարվում են դանդաղ մարմնի առանձին մասերում, ասես կապված չեն իրար հետ, օրինակ՝ գլուխը թեքվում է աջ, իսկ մարմինը եւ օդի մեջ պահած ձեռքերը մնում են կատարյալ անշարժ, հետո ձեռքերն են շարժվում տվյալ ուղղությամբ, իսկ մնացածը անշարժ եւ այլն։ Այս շարժումներն արվում են դանդաղ, ասես կատարվում են ոչ թե օրգանական մարմնի կողմից, այլ մեխանիկական։ Փոփինգ - Տեսել եք արդյոք, թե ինչպես է պատրաստվում ադիբուդին (pop-corn), հենց այդպես էլ պարում են Փոփինգը։ Այս պարը աշխույժ, ռիթմիկ պար է, որը բաղկացած է հավասար ընմիջումներով կտրուկ շարժումներից, ասես պարողը մեծ օրգանական սիրտ լինի, որը կոնկրետ ժամանակ առ ժամանակ կտրուկ փոխում է մարմնի ինչ-որ մասի դիրքը։ Քինգտատ - Կամ "Արքաների պար", տեսել եք արդյոք Եգիպտական հուշարձանների որմնանկարները, որտեղ մարդիկ նկարված են յուրօրինակ տեսքով, ասես 2D, կողքից. հենց այդպես էլ պարում են Քինգտատը, ասես պարողը զուրկ է՝ մարդուն եւ ցանկացած ուրիշ գոյություն ունեցող օբյեկտին կամ սուբյեկտին բնորոշ տարածաչափական հատկանիշներից եւ երեւում է միայն կողքից, ավելի մաթեմատիկորեն ասած՝ x, y, z առանցքներից գործում են միայն x-ն ու y-ը։ Ստրոբ - Այս ձեւը Ռոբոտ-ի ավելի արագ մոտեցումն է եւ պայմանավորված է ծանր շարժումների փոխարեն, ավելի արագ, բայց նունապես կտրատվող շարժումներով, օրինակ՝ վերցնենք մի նորմալ ֆիլմ, որտեղ բի-բոյը կատարում է ճկուն, սահուն, ալիքաձեւ շարժումներ եւ այդ ֆիլմի ամեն երկրորդ կադրը ջնջենք, կստացվի, սլացիկ շարժում, բայց արագ կտրատվող, ասես ստրոբոսկոպի ներքո։ Կատարեք այս շարժումը իրականում, առանց ֆիլմի էֆֆեկտների, եւ ձեզ մոտ կստացվի Ստրոբ։ Բուգալո - Այս ձեւը կարելի է ասել, բոլոր վերը նշված ձեւերի միավորումն է, ավելացվում է միայն լայն կոնքի եւ ոտքերի շարժումներ, որը տալիս է պարին ''ջազային' թեթեւ տեսք։ Գլայդ - Այսինքն սլացիկ, ճկուն շարժումներ։ Այս բանաձեւը Էլեքտրիկ Բուգիի ամենատեխնիկապես դժվարն է, եւ պահանջում է երկար պարապմունքներ կատարյալ կիրառելու համար։ Հայտնի է Մայքլ Ջեքսոնի "Մունուոք" շարժումը, այսինքն լուսնային քայլվածք, պարողն ասես քայլում է առաջ, բայց շարժվում է հետ, այս շարժումը Գլայդի բազմաթիվ շարժումներից մեկն է։ Գլայդը կարելի է ասել պարային արվեստի սյուրռեալիզմն է, իսկ ընդհանրապես բրեյք դանսը՝ ագրեսիվ իմպրեսիոնիզմը։ Փոփ Լոքինգ կամ Լոքիտ (Poplockin, Lockit) Lock it - այսինքն "նայիր սա", ավելի ճիշտ "փակիր սա", բայց ուղղագրական խախտումով, բնականաբար սլենգի օգնությամբ։ Այս ոճը կարելի է ասել Ամերկյան հայրենասիրական ուղղվածություն ունի։ 19-րդ դարում, առաջին համաշխարհային պատերազմի տարիներին Ամերիկյան կառավարության կողմից թողարկված "Քեռի Սեմի" կերպարի հանրահայտ փոստեռի վրա նկարված է ամերիկյան դրոշի գույներով ցիլինդր գլխարկով "Քեռի Սեմը", որը մատնացույց անելով նայողին ասում է "Դու ինձ պետք ես, Ամերիկյան բանակում", շատ նման է Սովետական Միության հանրահայտ "А ты записался добровольцем?" փոստեռին։ Ինչեւէ այս պարը բնորոշվում է մատնացույց անելով տարբեր կողմեր, ասես պարողն ասում է "...եւ դու, եւ դու, եւ նա...", պարը ռիթմիկ է, եւ մեծ համբավ ուներ Վյետնամի պատերազմի ժամանակ, ամերիկյան զինվորների մոտ։ Ներքին բրեյքդանս (Styles) Այս բրեյք դանսի ոճը մեծ ֆիզիկական եւ ակրոբատիկ իմացության պահանջներ ունի, այն ֆիզիկապես դժվար է կատարվում եւ այդ պատճառով պահանջում է տարիների փորձ կատարյալ իմացության համար։ Ներքին բրեյք դանսը պարունակում է՝ մարտարվեստների, ակրոբատիկայի, բարդ ազգային պարերի տարրեր։ Հիմնականում բրեյք դանսը հանրահայտ է իր "ներքին" ոճի շնորհիվ, այն երիտասարդության մեջ զարգացնում է ոգու կայունությունը, ֆիզիկական տվյալները եւ համապատասխանում է երիտասարդական հետաքրքրություներին, զերծ պահելով նրանց անբարենպաստ ազդեցություններից, ինչպիսիք են՝ թմրանյութերը, ծխախոտը եւ այլն։ Ֆութվորք (Footwork) Այսինքն ոտքերի աշխատանք։ Ֆութվորք պարում են սկզբում, ասես տաքացնելով մկանները հետագա, բարդ շարժումների համար, առանց պարը կանգնեցնելու։ Պարը լինում է կանգնած վիճակում, հիմնականում ոտքերի արագ շարժումներով, այլ ձեւ անվանում են՝ "Ջանգլ", նաեւ ձեռքերով հենվելով գետնին, ոտքերի արագ շարժումներով մարմնի շուրջ, ասես պարողը "վազում է" տարբեր ուղղություններով միարժամանակ, այն էլ ձեռքերը գետնին հենած։ Փաուր Մուվզ (Power Moves) Այլ կերպ ասած "Ուժեղ շարժումներ", այս բրեյք դանսի բանաձեւը, բավականին դժվար է կատարվում, այն հիմնականում, ակրոբատիկ շարժումների վրա է հիմնված։ Ստորեւ նշված են հիմնական Փաուր Մուվզ-ի էլեմենտները։ Windmill - Մեջքի վրա, ոտքերը լայն բացած պտույտ, ոտքերի իներցիայի շնորհիվ, մեկ մեջքի, մեկ կրծքվանդակի վրա, առանց ոտքերը գետնին դնելու, թեթեւ հպելով գլուխը, ձեռքերը գտնվում են կրծքավանդակի վրա խաչված։ Mills - Նույն Windmill վարժությունը, միայն ձեռքերը ուղիղ սփռված են գետնին։ Backdrop - Լայն բացված ոտքերով, կանգնած վիճակից պտտվող ցատք մեջքի վրա, գետնին հպվում են միայն թիակները, եւ մեջքի կլորությունը զսպանակում է պարողին ընկնելուց եւ նա նորից ցատկում է դեպի կանգնած վիճակ։ Elbow Spin - Պտույտ արմունկի վրա, գետնին հպվում է միայն արմունկը, ոտքերը պարզած են վեր։ Flare - Այս վարժությունը մեզ քաջ ծանոթ է սպորտային մարմնամարզությունից, "դալասալ" անվանումով, "այծիկի" վրա կատարվող վարժությունը, միայն առանց "այծիկի", այլ գետնի վրա։ 90 - Մեկ ձեռքի վրա պտույտ, ոտքերը պարզած են դեպի վեր, պարողն ունի վերտիկալ դիրք։ 99 - Նույն 90 էլեմենտը, միայն հակառակ ձեռքի օգնությամբ ավելացնելով պտույտները։ 2000 - Նույն 90 էլեմենտը միայն պտտվող ձեռքին դրվում է մյուս ձեռքը։ Bananuero - Մարմինը վերտիկալ դիրքում ցատկում է ձեռքերի վրա տեղում, ոտքերով կատարելով օդի մեջ մկրատաձեւ շարժումներ։ Swipes - Պարողը հենվում է ձեռքերի վրա, երբ ոտքերը օդում են, այնուհանդերձ պտտելով իրանը ցատկում է ոտքերի վրա, ապա նույնապես պտտվելով ձեռքերի վրա, վեր բարձրացնելով ոտքերը։ Turtle - Հենված է ձեռքերով գետնին, մարմինը գտնվում է հորիզոնական վիճակում օդի մեջ, ոտքերը կիսածալած եւ թեթեւ բացած։ Ձեռքերը գտնվում են փորի մոտ եւ պտտում են իրանը, վերեւից տալով նրան ժամացույցի նման շարժում, միայն թե արագ։ Cricket - Նույն Turtle - ը միայն կատարվում է մեկ ձեռքով, ու ցատկոտելով այդ ձեռքի վրա։ Wolf - Նույն Turtle-ը միայն ոտքերը լայն բացած եւ ձեռքերը ձիգ պարզած, մարմինը ավելի վերեւ բարձրացնելով։ Muchmills - Մեզ արդեն ծանոթ Windmill վարժությունը, միայն "չափազանց" բարդեցված։ Նույն ձեւ պտույտը կատարվում է մեկ մեջքի թիակների, մեկ կրծքավանդակի վրա, միայն ձեռքերն արդեն ոչ թե խաչված են, այլ տակառանման բացված, ասես ինչ որ բան է գրկել, իսկ ոտքերի թաթերը խաչված։ Track - Մեկ ձեռքը հենված կոնքոսկրին ափով հպվում է գետնին, հենվում է նաեւ ճակատը, մյուս ձեռքը օդում է, ոտքերը լայն բացած վեր են բարձրացված եւ պտույտը կատարվում է ոտքերի իներցիայի եւ հենված ձեռքի շնորհիվ։ Headspin - Պտույտ գլխի վրա, ոտքերը բարձրացված են վեր, պտույտը տեղի է ունենում գետնին դրված ձեռքերով օգնելով եւ ոտքերի սպիրալաձեւ շարժումով։ Handglide - Նույն Track-ն է միայն առանց պտտելու, պտույտը տեղի է ունենում, նախորդ վարժության իներցիայի շնորհիվ։ Airtwist - Դեռեւս ամենաբարդ վարժությունն է, որին նայելիս ասում են, որ մարդու վրա չի ազդում երկրի ձգողական ուժը։ Հպվում են գետնին միայն ձեռքերը, ոտքերը պարզած են վեր եւ բացված, պտույտը տեղի է ունենում այսպես՝ սկզբից դրվում է մեկ ձեռքը, հաջորդաբար մյուսը, մարմինը պտտվում է դեպի դրված ձեռքը, մարմինը այդ ժամանակ գտնվում է քիչ ծռված դեպի կրծքավանդակ, ներս. Այնուհետեւ առաջին դրված ձեռքը հրելով մարմինը բարձրանում է վեր, նույնապես երկրորդ ձեռքը, մարմինը պտույտ է գործում օդում, այդ ժամանակ քիչ ծռված լինելով հակառակ կողմ, մեջքի կողմ եւ առաջին ձեռքը պտույտի վերջում նորից հպվում է գետնին, այնուհետեւ մյուսը եւ այլն։ Ֆրիզ կամ Փաուր Թրիքս (Power Tricks) Այսինքն "Ուժեղ ֆոկուսներ"։ Նաեւ այս ոճը անվանում են "Freeze" - Ֆրիզ, այսինքն՝ "Սառիր'", այս ձեւը բնորոշվում է ինչ որ բարդ, դիրքով սառելով, օրինակ՝ մեկ ձեռքի վրա կանգնած վիճակում մի քանի վայրկյան մնալը։ Փաուր Թրիքսերը շատ բազում են եւ շատ ազատ իրենց կառուցման մեջ, եւ արագ զարգանում են ու նորանոր ձեւեր ընդունում։ Փաուր Թրիքսերը կարող են մեկը մյուսի հետեւից տարբեր Ֆրիզեր լինել, ինչը դարձնում է այս ոճը շատ հետաքրքիր եւ տեսարժան։ Հղումներ Հոդվածը կազմվել է հայկական "M.A.D. Clan" հիփ-հոփ ասոցիացիայի օգնությամբ եւ "Mad Fore Crew" բրեյք դանս խմբի կողմից հատկացված տեղեկություններով եւ լուսանկարներով։ Պարեր Հիփ հոփ Պարային ոճեր Նյու Յորքի մշակույթ Երիտասարդական մշակույթ