text: Տիգրան Վարդանի Պետրոսյան (), խորհրդահայ շախմատիստ, միջազգային գրոսմայստեր (1952) եւ շախմատի աշխարհի չեմպիոն 1963-1969 թվականներին, ԽՍՀՄ սպորտի վաստակավոր վարպետ (1960), շախմատային տեսաբան եւ վերլուծաբան, «Շախմատային Մոսկվա» ամսագրի խմբագիր (1963-1966), «64» շաբաթաթերթի գլխավոր խմբագիր (1968-1977), փիլիսոփայական գիտությունների թեկնածու։ Նրա մականունն էր «Երկաթե Տիգրան», որը նրան շնորհվել է իր գրեթե անհաղթահարելի պաշտպանողական խաղաոճի պատճառով, որտեղ գլխավոր շեշտը դրվում էր ավտանգության վրա։ Պետրոսյանին են վերագրում Հայաստանում շախմատի մասսայականացումը։ Պետրոսյանը Շախմատի աշխարհի առաջնության հավակնորդ է եղել 8 անգամ (1953, 1956, 1959, 1962, 1971, 1974, 1977 եւ 1980 թվականներին)։ Նա 1963 թվականին Միխայիլ Բոտվիննիկի դեմ խաղում հաղթել է շախմատի աշխարհի չեմպիոնի տիտղոսը, 1966 թվականին Բորիս Սպասկու դեմ խաղում հաջողությամբ պաշտպանել է տիտղոսը, իսկ 1969 թվականին նույն Սպասկու դեմ խաղում՝ կորցրել։ Այսպիսով նա աշխարհի գործող չեմպիոն կամ Հավակնորդների մրցաշարի հաղթող է եղել մոտ տասը տարի՝ 3 հաջորդական եռամյա փուլերի ընթացքում։ Նա 4 անգամ հաղթել է ԽՍՀՄ առաջնությունում (1959, 1961, 1969 եւ 1975 թվականներին)։ Կենսագրություն Վաղ կյանք Պետրոսյանը ծնվել է Խորհրդային Վրաստանի մայրաքաղաք Թիֆլիսում՝ հայկական ընտանիքում, 1929 թվականի հունիսի 17-ին։ Մանուկ հասակում նա իր եղբայր Հմայակի եւ քույր Վարդուշի նման հիանալի աշակերտ էր եւ սիրում էր սովորել։ Շախմատ խաղալ սովորել է 8 տարեկանում։ Չնայած իր անգրագետ լինելուն՝ Տիգրանի հայրը՝ Վարդանը, քաջալերել է որդուն, որպեսզի նա շարունակի ուսումը, քանի որ նա կարծում էր, որ շախմատը դժվար թե իր որդուն ինչ-որ հաջողություն բերի կարիերայում։ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ժամանակ Պետրոսյանը որբացել է եւ ապրուստ վաստակելու համար ստիպված է եղել ավլել փողոցները։ Այդ ժամանակ էր, որ Պետրոսյանի լսողությունը սկսել է վատանալ. այդ խնդիրը հետագայում ուղեկցել է նրան ամբողջ կյանքի ընթացքում։ 1969 թվականին Time ամսագրին տված հարցազրույցում նա հիշում էր. Պետրոսյանը օգտագործել է իր օրաբաժինը, որպեսզի գնի դանիացի գրոսմայստեր Արոն Նիմցովիչի «Շախմատային պրակտիկա»-ն՝ գիրք, որը, ինչպես հետագայում Պետրոսյանը նշել է, իր շախմատիստ դառնալու վրա ունցել է հսկայական ազդեցություն։ Նա գնել է նաեւ Ռուդոլֆ Շպիլմանի «Զոհաբերության արվեստը շախմատում» գիրքը։ Մյուս խաղացողը, որը Տիգրան Պետրոսյանի վրա ունեցել է մեծ ազդեցություն, եղել է Խոսե Ռաուլ Կապաբլանկան։ 12 տարեկանում նա Արչիլ Էբրալիձեի ղեկավարությամբ սկսել է մարզվել թբիլիսյան Պիոներների պալատում։ Էբրալիձեն եղել է Նիմցովիչի եւ Կապաբլանկայի կողմնակից, եւ շախմատի հանդեպ նրա գիտական մոտեցումը չէր քաջալերելում վարել ագրեսիվ մարտավարություն եւ կակածելի կոմբինացիաներ։ Դրա արդյունքում Պետրոսյանը մշակել է ծանրակշիռ դիրքային սկզբնախաղերի ռեպերտուար, ինչպիսիք են Կարո-Կաննի պաշտպանությունը։ Թբիլիսյան Պիոներների պալատում մեկ տարի մարզվելուց հետո նա միաժամանակյա ցուցահանդեսի ժամանակ հաղթել է հրավիրված խորհրդային գրոսմայստեր Սալո Ֆլորին։ 1946 թվականին Պետրոսյանը ստացել է սպորտի վարպետի կոչում։ Միայն այդ տարվա ընթացքում նա Վրաստանի շախմատի առաջնության ժամանակ ոչ ոքի է խաղացել Պաուլ Կերեսի հետ, ապա տեղափոխվել Երեւան, որտեղ հաղթել է Հայաստանի շախմատի առաջնությունը եւ համամիութենական պատանեկան առաջնությունը։ Պետրոսյանը վարպետի կոչում է ստացել 1947 թվականին ընթացող ԽՍՀՄ առաջնության ժամանակ՝ չնայած չի կարողացել որակավորել եզրափակչի համար։ Նա որոշել է բարելավել իր խաղը՝ ուսումնասիրելով Նիմցովիչի «Իմ համակարգն իրականում» եւ տեղափոխվելով Մոսկվա՝ ավելի մեծ մրցակցություն փնտրելու համար։ Գրոսմայստեր Մոսկվայում 1949 թվականին Մոսկվա մեկնելով՝ Պետրոսյանի շախմատային կարիերան արագորեն աճ է գրանցել եւ խորհրդային մրցաշարերի ժամանակ նրա արդյունքները կայուն կերպով բարելավվել են։ 1951 թվականին տեղի ունեցած ԽՍՀՄ առաջնության ժամանակ նա գրավել է 2-րդ հորիզոնականը, ինչի շնորհիվ վաստակել է միջազգային վարպետի կոչում։ Հենց այս մրցության ժամանակ էր, որ Պետրոսյանն առաջին անգամ հանդիպել է աշխարհի այդ ժամանակվա գործող չեմպիոն Միխայիլ Բոտվիննիկին։ Խաղալով սպիտակներով եւ ստանալով մի փոքր ավելի վատ դիրք հենց խաղասկզբից՝ նա պաշտպանվել է։ Երկու անգամ խաղը հետաձգելուց հետո, երբ ընդհանուր առմամբ հակառակորդները տասնմեկ ժամ արդեն խաղացել էին, Պետրոսյանը հասել է ոչ-ոքիի։ Այս մրցաշարի արդյունքում Պետրոսյանը որակավորվել է Ստոկհոլմում անցկացվող միջփնջային մրցաշարին։ Այս մրցաշարում զբաղեցնելով 2-րդ հորիզոնականը՝ Պետրոսյանը ստցել է գրոսմայստերի տիտղոս եւ որակավորել 1953 թվականին անցկացվող Հավակնորդների մրցաշար։ 1953 թվականին Հավակնորդների մրցաշարում Պետրոսյանը գրավել է 5-րդ տեղը, ինչից հետո նրա կարիերայում սկսել է լճացման ժամանակաշրջանը։ Նա, թվում էր, գոհ էր ավելի թույլ խաղացողների դեմ խաղից եւ գրոսմայստերի իր կոչման պահպանումից, այլ ոչ թե իր շախմատի բարելավումից կամ աշխարհի չեմպիոն դառնալու փորձից։ Այս ամենն ավելի պատկերավոր է, օրինակ, 1955 թվականի ԽՍՀՄ առաջնությունում. Պետրոսյանը 19 պարտիաներում անպարտելի էր, բայց հաղթել էր միայն չորս պարտիայում եւ ոչ-ոքի խաղացել մյուս պարտիաներում, ընդ որում յուրաքանչյուր ոչ ոքի տեւում էր քսան քայլ կամ ավելի քիչ։ Թեեւ նրա հետեւողական խաղն ապահովում էր մրցաշարի համեստ արդյունքներ, բայց հասարակությունը, խորհրդային շախմատային ԶԼՄ-ները եւ իշխանությունները դրան ավելի բարձր էին նայում։ Միջոցառման ավարտին լրագրող Վասիլի Պանովը հետեւյալ մեկնաբանությունն է գրել մրցաշարի հավակնորդների մասին. «Հաղթանակի իրական շանսեր, բացի Բոտվիննիկից եւ Իմաստովից, մինչեւ 15-րդ տուրն ունեն Գելլերը, Սպասկին եւ Թայմանովը։ Ես այդ խմբից միտումնավոր բացառում եմ Պետրոսյանին, քանի որ առաջին իսկ փուլերից վերջինս հասկացրեց, որ խաղում է ավելի թեթեւ, բայց նաեւ պատվավոր նվաճման համար՝ տեղ միջփնջային քառյակում։» Այս լճացման շրջանն ավարտվել է 1957 թվականին ԽՍՀՄ առաջնության ժամանակ, որի ընթացքում Պետրոսյանը խաղացել է 21 խաղ, հաղթլ 7-ը, պարտվել 4-ը եւ ոչ ոչքիով ավարտել մնացած 10-ը։ Թեեւ այս արդյունքը բավարար էր միայն 22 մասնակիցներից 7-րդ տեղի նվաճման համար, սակայն մրցաշարային խաղի նկատմամբ նրա ավելի հավակնոտ մոտեցումը մեծ երախտագիտությամբ է ընդունվել խորհրդային շախմատային հանրության կողմից։ 1959 թվականին նա նվաճել է ԽՍՀՄ-ի իր առաջին չեմպիոնությունը, իսկ ավելի ուշ՝ նույն թվականին Հավակնորդների մրցաշարում հաղթել է Պաուլ Կերեսին՝ ցուցադրելով իր հաճախ անտեսված տակտիկական ունակությունները։ Պետրոսյանը 1960 թվականին արժանացել է ԽՍՀՄ սպորտի վարպետի կոչման, իսկ 1961 թվականին նվաճել է երկրորդ խորհրդային տիտղոսը։ Նրա գերազանց խաղը շարունակվել է մինչեւ 1962 թվականը, երբ նա հաղթել է Հավակնորդների մրցաշարում, ինչից հետո պիտի տեղի ունենար աշխարհի առաջնության՝ Պետրոսյանի առաջին հանդիպումը։ Աշխարհի չեմպիոն (1963) 1962 թվականին Ստոկհոլմում անցկացվող միջփնջային մրցաշարին մասնակցելուց հետո Պետրոսյանը որակավորվել է Կյուրասաոյում անցկացվող Հավակնորդների մրցաշարին, որի ընթացքում մրցել է Պալ Բենկոյի, Միրոսլավ Ֆիլիպի, Բոբբի Ֆիշերի, Էֆիմ Գելլերի, Պաուլ Կերեսի, Վիկտոր Կորչնոիի եւ Միխայիլ Տալի հետ։ Ներկայացնելով Խորհրդային Միությունը՝ Պետրոսյանը հաղթել է մրցաշարը՝ հավաքելով 171⁄2 միավոր. նրան հաջորդում էին խորհրդային շախմատիստներ Գելլերը եւ Կերեսը (17 միավոր), ապա Բոբի Ֆիշերը (14 միավոր)։ Ավելի ուշ Ֆիշերը խորհրդային շախմատիստներին մեղադրել էր ոչ ոքիների կազմակերպման մեջ, ինչպես նաեւ այն բանում, որ նրանք «միավորվել են» իր դեմ, որպեսզի խանգարեն նրան հաղթել մրցաշարում։ Նա որպես այդ պնդման ապացույց բերել է այն փաստը, որ Պետրոսյանի, Գելլերի եւ Կերեսի միջեւ խաղացած բոլոր 12 խաղերը ավարտվել էին ոչ ոքիով։ Վիճակագիրները նշել են, որ երբ խորհրդային շախմատիստները խաղում էին միմյանց դեմ, միջինում 19 քայլ էին անում, իսկ մյուս երկրները ներկայացնող շախմատիստների դեմ՝ 39,5 քայլ։ Չնայած Ֆիշերի մեղադրանքները միանշանակ չէին, ՖԻԴԵ-ն հետագայում ճշգրտել է կանոններն ու ձեւաչափը, որպեսզի փորձի կանխել Հավակնորդների մրցաշարում տեղի ունեցող ապագա հավանական խարդախությունները։ Հաղթելով Հավակնորդների մրցաշարում՝ Պետրոսյանը իրավունք է ստացել վիճարկել աշխարհի չեմպիոնի տիտղոսը գործող չեմպիոն Միխայիլ Բոտվիննիկի հետ, ինչի համար պիտի խաղար 24 խաղ։ Բացի շախմատով զբաղվելը՝ Պետրոսյանը խաղին նախապատրաստվում էր նաեւ ամեն օր մի քանի ժամ դահուկ քշելով։ Նա կարծում էր, որ այդպիսի երկար մրցման ժամանակ կարեւոր դեր էր խաղալու նաեւ ֆիզիկական պատրաստվածությունը։ Եթե մրցաշարերում բազմաթիվ ոչ ոքիները կարող էին խանգարել խաղացողին զբաղեցնել առաջին տեղը, ապա դեմ առ դեմ խաղի դեպքում ոչ ոքիները չէին ազդում վերջնական արդյունքի վրա։ Այս առումով Պետրոսյանի խաղի զգուշավոր ոճը լավ էր ընտրված խաղի համար, քանի որ նա կարող էր պարզապես սպասել, մինչեւ իր հակառակորդը սխալներ թույլ տար, ինչից հետո նա օգուտ քաղեր դրանցից։ Պետրոսյանը, 15 անգամ ոչ ոքիի խաղալով՝ 5:2 հաշվով հաղթել է Բոտվիննիկին՝ ապահովելով աշխարհի չեմպիոնի տիտղոսը։ Մրցախաղի հաղթողը ստացավ 2000, պարտվողը՝ 1200 ռուբլի։ Մրցախաղի հանդիսավոր փակումից հետո Հայկական ԽՍՀ կոմպոզիտորների միությունը Պետրոսյանին նվիրեց ԳԱԶ-21 նոր ավտոմեքենայի բանալիներ։ Պետրոսյանը մեքենան վարում էր վատ եւ դժկամությամբ։ Աշխարհի չեմպիոն տիտղոսի պահպանում եւ կորուստ Դառնալով աշխարհի չեմպիոն՝ Պետրոսյանը հանդես է եկել ոչ միայն Մոսկվայի, այլեւ Խորհրդային Միության համար շախմատային թերթ հրատարակելու օգտին։ Այս թերթը հայտնի է դարձել «64» անվամբ։ Պետրոսյանը, սովորելով Երեւանի պետական համալսարանում, ստացել է փիլիսոփայական գիտությունների մագիստրոսի աստիճան. նրա 1968 թվականի թեզը կոչվում էր «Շախմատային տրամաբանություն. շախմատային մտածողության տրամաբանության որոշ խնդիրներ»։ 1966 թվականին՝ աշխարհի չեմպիոնի տիտղոսը նվաճելուց 3 տարի անց, Պետրոսյանը պիտի պաշտպաներ իր տիտղոսը Բորիս Սպասկու հետ խաղում։ Պետրոսյանը, ավելի շատ հաղթանակներ տանելով, քան խաղը ոչ ոքի ավարտելով, պաշտպանեց աշխարհի չեմպիոնի տիտղոսը. դա հաջողվել էր նաեւ Ալեքսանդր Ալյոխինին, որը 1934 թվականին հաղթել էր Էֆիմ Բոգոլջուբովին[22]։ Այնուամենայնիվ, 1969 թվականին Մոսկվայում անցկացվող Հավակնորդների մրցաշարում Սպասկին հաղթանակի է հասել Էֆիմ Գելլերի, Բենտ Լարսենի եւ Վիկտոր Կորչնոիի հանդեպ, ինչի արդյունքում հնարավորություն է ստացել ռեւանշի հասնել Պետրոսյանի նկատմամբ։ Պետրոսյանը պարտվել է խաղը 121⁄2–101⁄2 հաշվով եւ կորցրել աշխարհի չեմպիոնի կոչումը։ Հետագա կյանք 1971-1980 թվականներին հավակնորդների մրցախաղերում շարունակել է պայքարը աշխարհի չեմպիոնի կոչման համար։ Մասնակցել է միջփնջային մրցաշարերի. Բիլ (1976)՝ 2-4-րդ տեղեր, Ռիո դե Ժանեյրո (1979)՝ 1-3-րդ տեղեր։ ԽՍՀՄ հավաքականի կազմում 9 անգամ հաղթել է շախմատի օլիմպիադաներում (1958—1974), 8 անգամ (1957—1983)՝ Եվրոպայի թիմային առաջնություններում։ 16 անգամ մասնակցել է ԽՍՀՄ առաջնություններին, երկրի թիմային առաջնությունների հաղթող է, Մոսկվայի չեմպիոն (1951 եւ 1956), միջազգային բազմաթիվ մրցաշարերի մասնակից։ ԽՍՀՄ հավաքականի կազմում հանդես է եկել Անգլիայի, Արգենտինայի, Հունգարիայի, ԱՄՆ-ի, ԳՖՀ-ի Շվեդիայի, Հարավսլավիայի եւ այլ երկրների շախմատիստների դեմ։ 1970 թվականին կայացած «դարի մրցախաղի» (ԽՍՀՄ հավաքականն ընդդեմ աշխարհի հավաքականի) մասնակից է։ Տիգրան Պետրոսյանին են պատկանում բազմաթիվ ռեկորդներ։ ԽՍՀՄ վեց առաջնություն նա անցկացրել է առանց պարտության։ Շախմատի տասը համաշխարհային օլիմպիադայում (1958-1978) նա հասել է տպավորիչ արդյունքի` 79 հաղթանակ, 50 ոչ-ոքի եւ ընդամենը 1 պարտություն։ Հիսուն տարեկանում նա երկրորդ անգամ դարձել է շախմատի միջփնջային մրցաշարի հաղթող (Պորտիշի եւ Հյուբների հետ համատեղ)։ 1964 թվականին Արփադ Էլոն հրապարակել է Էլոյի վարկանիշի առաջին ոչ պաշտոնական միջազգային ցուցակը, որը 2690 վարկանիշով գլխավորում էին Պետրոսյանն ու Ռոբերտ Ֆիշերը։ Զիջելով շախմատային թագը` Պետրոսյանը դեռ երկար տարիներ աշխարհի ուժեղագույն շախմատիստների շարքում էր։ 1984 թվականից շախմատիստի կենտրոնական տունը կրում է շախմատի աշխարհի 9-րդ չեմպիոն Տիգրան Պետրոսյանի անունը։ Խաղաոճ Տիգրան Պետրոսյանը պահպանողական, զգույշ եւ վերին աստիճանի պաշտպանողական խաղաոճով շախմատիստ էր։ Նրա վրա մեծ ազդեցություն է թողել Նիմցովիչի կանխարգելման գաղափարը։ Նա ավելի շատ ջանքեր էր գործադրում հակառակորդի հարձակումները կանխելու համար, քան իր հարձակումները կազմակերպելու համար։ Նա շատ հազվադեպ էր հարձակվում. միայն այն դեպքում էր հարձակվում, երբ զգում էր, որ գտնվում է լիովին անվտանգ դիրքում։ Սովորաբար նա հաղթում էր՝ խաղալով հետեւողականորեն, մինչեւ իր հակառակորդը սխալ թույլ տար։ Այսպիսով, նա հաղթում էր՝ օգտվելով հակառակորդի սխալներից եւ չբացահայտելով իր թույլ կողմերը։ Համբերատարությունը եւ պաշտպանվելու վարպետությունը Տիգրան Պետրոսյանին դարձնում էին դժվար պարտվող շախմատիստ։ Ակումբներ Փարիզում գործում է Տիգրան Պետրոսյանի անվան ակումբ, որի նախագահն է Ֆրանկ-Վազգեն Բայրամյանը (Ֆրանսիա), պատվավոր նախագահն էր շախմատի միջազգային կազմակերպիչ Գագիկ Հովհաննիսյանը (Հայաստան), քարտուղարն է Հելեն Բայրամյանը (Ֆրանսիա)։ Ծանոթագրություններ Արտաքին հղումներ Տիգրան Պետրոսյանը նյումեգում Տիգրան Պետրոսյանի Գահերի խաղը Հայ գրոսմայստերներ Շախմատի աշխարհի չեմպիոններ Անձինք նամականիշերի վրա Վիրահայ շախմատիստներ Շախմատի Հայաստանի չեմպիոններ Շախմատի գրոսմայստերներ Հայ շախմատիստներ Շախմատիստներ այբբենական կարգով Գյումրու պատվավոր քաղաքացիներ 20-րդ դարի տղամարդ գրողներ Վագանկովյան գերեզմանատանը թաղվածներ Փիլիսոփայական գիտությունների թեկնածուներ


source: wikipedia

text: Հայաստանի դրոշ, Հայաստանի պետական խորհրդանիշներից մեկը։ Այն սահմանված է Հայաստանի Սահմանադրությամբ եւ դրոշի մասին օրենքով։ Կազմված է կարմիր, կապույտ, նարնջագույն գույներից (վերեւից ներքեւ)՝ հորիզոնական հավասարաչափ շերտերով, լայնքի եւ երկայնքի 1։2 հարաբերակցությամբ։ Այն չափերով եւ գույներով Հայաստանի Առաջին Հանրապետության (1918-1920 թվականներ) դրոշի կրկնությունն է։ «ՀՀ դրոշի մասին» առաջին օրենքն ընդունել է ՀՀ Գերագույն խորհուրդը 1990 թվականի օգոստոսի 24-ին։ Ներկա օրենքն ընդունվել է 2006 թվականի հունիսի 15-ին 2005 թվականի Սահմանադրական փոփոխություններից հետո։ Դրոշի գույների մասին կան տարբեր մեկնաբանություններ։ 2006 թվականի օրենքում գրված է.«Կարմիր գույնը խորհրդանշում է Հայկական բարձրավանդակը, հայ ժողովրդի մշտական պայքարը հարատեւման, քրիստոնեական հավատքի, Հայաստանի անկախության եւ ազատության համար։ Կապույտ գույնը խորհրդանշում է հայ ժողովրդի ապրելու կամքը խաղաղ երկնքի ներքո։ Նարնջագույնը խորհրդանշում է հայ ժողովրդի արարչական տաղանդը եւ աշխատասիրությունը»։ Սիմվոլիզմ «Հայաստանի Հանրապետության պետական դրոշի մասին» օրենք հաստատված են հետեւյալ գունային արժեքները. Գույների նշանակության մեկ այլ նկարագրություն տրվեց 20-րդ դարի սկզբին. կարմիրը պատմության ընթացքում սպանված միլիոնավոր հայերի թափված արյունն է, ներառյալ Հայոց ցեղասպանության ժամանակ, կապույտը պարզ, խաղաղ երկինքն է, որին ձգտում է Հայաստանը։ համար, ծիրանը` հայոց բերրի հողի գույնը, հայ ժողովրդի աշխատասիրության խորհրդանիշը, նաեւ ծիրանի գույնը` Հայաստանի խորհրդանշական պտուղը։ Երանգներ 2013 թվականի հունվարի 1-ին ՀՍՏ 50-2012 պետական ստանդարտի «Հայաստանի Հանրապետության պետական դրոշի ընդհանուր բնութագրեր», որը կարգավորում է դրոշի գույները։ Հայտնի է նաեւ գույների խունացած երանգներով դրոշների օգտագործումը։ Հաճախ, ոչ պաշտոնական բանավոր նկարագրության մեջ, ներքեւի շերտի գույնը «նարնջագույն»-ի փոխարեն կոչվում է «ծիրանի» գույնով։ Պատմություն Այսօրվա եռագույն դրոշը շատ քիչ նմանություն ունի նախկին հայկական դրոշների հետ։ Հին ժամանակներում, բանակները գնում էին կռիվների՝ առջեւից սյուների վրա տանելով փորագրված ժայռաբեկորներ։ Փորագրությունները կարող էին ներկայացնել վիշապ, արծիվ, վագր կամ ինչ-որ խորհրդավոր աստվածային օբյեկտ։ Քրիստոնեության ընդունման հետ, հայկական տերությունը փոխառեց շատ տարբեր դրոշներ, որոնք ներկայացնում էին տարբեր դինաստիաներ։ Արտաշեսյան դինաստիայի դրոշը, օրինակ, բաղկացած է կարմիր կտորից, որի վրա պատկերված են երկու արծիվ, որոնք նայում են միմյանց եւ բաժանված են ծաղիկով կամ արեւով։ Իսկ Արշակունիների դինաստիայի դրոշում պատկերված էր կապույտ կտորի վրան պատկերված երկու թռչուն որոնք նայում են միմյանց եւ բաժանված են արեւով։ Երբ Հայաստանը անկում ապրեց Սասանյան Պարսկաստանի Հայաստանի մասը ստացավ սեւ կտորի վրա օղակի մեջ վերցված խաչի նման պատկեր։ Միջնադար Արաբների ներխուժման ժամանակ, չնայած նույնիսկ պարսկականից ավելի ուժեղ դիմադրության, Հայաստանն ընկավ Օմայադների խալիֆայության վերահսկողության տակ, եւ նրա տարածքում ստեղծվեց Հայկական Էմիրությունը՝ ձգվող ժամանակակից Բաքվից։ իսկ Դերբենտը արեւելքում մինչեւ Եփրատի ակունքները արեւմուտքում եւ Թերեք գետից հյուսիսից մինչեւ Ուրմիա լիճը հարավում։ Էմիրությունը ստացել է դրոշ, որը սեւ կտոր է՝ առանց որեւէ լրացուցիչ տարրերի։ 885 թվականին Հայաստանը ձեռք բերեց անկախություն եւ դրոշը, որը մուգ կարմիր կտավ է՝ սպիտակ ընձառյուծի եւ քրիստոնեական խաչի պատկերով։ Այժմ այս դրոշի «Անի հովազը» նաեւ Հայաստանի մեծությամբ երկրորդ քաղաքի եւ մշակութային մայրաքաղաքի՝ Գյումրի քաղաքի դրոշի ու զինանշանի տարրն է։ Ի տարբերություն Մեծ Հայք դրոշների, Հայոց թագավորություն դրոշը իշխող տոհմի դրոշը չէր։ 1080 թվականին հիմնադրվել է Կիլիկիայի թագավորությունը։ Շուրջ չորս դար այնտեղ փոխվել են երեք թագավորական դինաստիաներ, որոնցից յուրաքանչյուրը փոխել է երկրի դրոշը իր՝ տոհմական դրոշի։ Կիլիկյան առաջին դինաստիայի դրոշը՝ Ռուբենյանների, սպիտակ կտոր էր, որի վրա պատկերված էր կարմիր առյուծ՝ կանգնած երկու ոտքերի վրա։ Եղել է նաեւ կաթնագույն կտորով եւ խունացած կարմիր գույնի առյուծով տարբերակ, որն ուներ գավազան՝ խաչով եւ գլխին նույն գույնի թագ, ինչ առյուծը։ Թեեւ երկրորդ տարբերակը քիչ տարածված էր, բայց հենց նա դարձավ ժամանակակից Հայաստանի Հանրապետության զինանշան բաղադրիչներից մեկը։ Կիլիկյան Հեթումյան տոհմի դրոշը կարմիր դրոշ էր, որի կենտրոնում տոհմի զինանշանն էր։ Դինաստիայի զինանշանի վրա պատկերված էր դեղին վահան՝ երկու ոտքերի վրա կանգնած կարմիր առյուծով։ Առյուծն ուներ կապույտ աչքեր, ճանկեր, լեզու, իսկ գլխին՝ կապույտ կիլիկյան տիպի թագ։ «Կիլիկյան» կոչվող այս առյուծը հետագայում օգտագործել են ֆրանսիացիները, բրիտանացիները, գերմանական նահանգները, լեհերը եւ շատ ուրիշներ՝ որոշ փոփոխություններով, օրինակ՝ իրենց զինանշաններում։ Օրինակ, «չեխական առյուծը» առանձնանում է երկու պոչով, ունի միատեսակ տարբերություններ եւ, իհարկե, այլ գույներ։ Հեթումյանների զինանշանում արդեն տեսանելի են ժամանակակից հայկական դրոշի գույները՝ կարմիր, կապույտ, դեղին։ Թեեւ աշխարհի առաջին հերալդիկական դպրոցը բացվել է հենց Կիլիկիայում՝ Հեթումյանների օրոք, եւ այնտեղ հորինվել են հերալդիկայի հիմնական կանոնները, սակայն Հայաստանի ժամանակակից զինանշանը չի համապատասխանում այս կանոնների մեծ մասին։ Կիլիկիայի դրոշը վերջին դինաստիայի՝ Լուսինյանների օրոք ներկայացված էր վերեւում, սակայն ինքնին տոհմն ուներ միայն զինանշան եւ ոչ մի դրոշ։ Արաբական արշավանքներից հետո ստեղծվել են հսկայական թվով հայկական տարբեր մելիքություններ՝ հսկայական (իշխանության համար) Զաքարյան Հայաստանից մինչեւ փոքր Համամշեն, բայց միայն հինգ արցախյան (Ղարաբաղ) մելիքություններ գոյություն են ունեցել երկար դարեր։ Դրանք էին Գյուլիստանը, Դիզակը, Վարանդան, Ջրաբերդը եւ Խաչենի մելիքությունը։ Վերջինիս դրոշն, օրինակ, կարմիր կտավ էր՝ կենտրոնում սիմետրիկ սպիտակ խաչով, որը շրջապատված էր չորս սեւ հենակներով։ Անկյուններում գրված են եղել հայերեն «Տեր Աստված, Հիսուս Քրիստոս»՝ «ՏՐ ԱԾ ՀՍ ՔՍ» բառերի հապավումները։ Այս հապավումները կիրառվում են բոլոր առաքելական պատկերների վրա։ Նոր ժամանակ Հունիսի 22, 1688 British East India Company միջուկային ռումբ հայ վաճառականների հետ Մադրասից «Արեւելյան Հնդկաստանի ընկերության համաձայնագիրը հայ ազգի հետ», որով նրանք իրավունք ստացան օգտագործելու իրենց խիստ դրոշն իրենց նավերի վրա. կենտրոնում, որը հարգանք էր օգտագործում Հնդկական օվկիանոսի նավահանգիստների մեծ մասում''. Այն բանից հետո, երբ Հայաստանը բաժանվեց Պարսկական եւ Օսմանյան կայսրությունների միջեւ, որոշ ժամանակ Հայաստանը չուներ իր դրոշը։ 1885 թվականին Հայ Կաթողիկե Քահանա Ղեւոնդ Ալիշան Փարիզի Հայ ուսանողական ընկերակցության խնդրանքով մշակեց նոր դրոշ, որի ներքո նրա ներկայացուցիչները մասնակցեցին Ս. ֆրանսիացի գրողի հուղարկավորությունը Վիկտոր Հյուգո։ Այս հորիզոնական եռագույնը նման է ժամանակակից Բուլղարիայի դրոշ շրջված տարբերակին։ Վերին շերտը կարմիր էր, որը խորհրդանշում էր Զատկի առաջին կիրակին («Կարմիր կիրակի»), միջին շերտը կանաչ էր՝ ի պատիվ Զատկի «Կանաչ կիրակի»։ Սպիտակ շերտագիծն անտեղի է եւ ավելացվել է էֆեկտը վերարտադրելու համար։ Ֆրանսիա գտնվելու ժամանակ Ալիշանը մշակեց մեկ այլ տարբերակ, որն այժմ անվանում է «Հայկական ազգայնական դրոշ», որը հայտնի դարձավ բնակչության շրջանում։ Այն նման էր Ֆրանսիական ուղղահայաց եռագույնը. ձախից աջ՝ կարմիր, կանաչ, կապույտ, խորհրդանշելով Նոյ տեսած ծիածանը, կանգ առնելով Արարատ լեռան մոտ . Նորագույն ժամանակը 1828 թվականին, Ռուս-պարսկական պատերազմի ժամանակ Հայաստանի պարսկական մասը Թուրքմանչայի հաշտության պայմանագրով միացվեց Ռուսական կայսրություն։ Ռուսական կայսրության փլուզումից Հայաստանը հռչակեց իր անկախությունը եւ միավորվեց Վրաստանի եւ Ադրբեջանի հետ՝ ձեւավորելով Անդրկովկասյան Հանրապետությունը, որը տեւեց ոչ ավելի, քան մեկ տարի։ Պաշտոնապես հանրապետությունը չուներ պետական խորհրդանիշներ։ Այնուամենայնիվ, որոշ պատմաբաններ Անդրկովկասի Հանրապետության դրոշը համարում են հորիզոնական եռագույն ոսկուց, սեւ եւ կարմիր գծերով, որը նման է Գերմանիայի դրոշին:Հանրապետությունը փլուզվեց 1918 թվականի մայիսի 26-ին, երբ հռչակվեց Վրաստանի Դեմոկրատական Հանրապետությունը, իսկ երկու օր անց (մայիսի 28) Հայաստանի Առաջին Հանրապետություն եւ Ադրբեջանի Դեմոկրատական Հանրապետություն։ Անկախություն ձեռք բերելուց հետո Հայաստանի Առաջին Հանրապետությունը ընդունեց եռագույնը, որը կիրառվում է մինչ օրս։ Հայկական անկախ պետությունն իր ազգային դրոշի համար ընտրել է Ռուբենյանների Կիլիկյան թագավորություն փակման շրջանի գույները՝ կարմիր, կապույտ եւ դեղին:Առաջարկվում էր նաեւ որպես պետական դրոշ ընդունել Rainbow Flag-ը, սակայն նման նախաձեռնությունը մերժվեց։ Այս դրոշի նախատիպը կարելի է տեսնել Մարտիրոս Սարյանի տուն-թանգարանում՝ Երեւան։ Գույների ընտրության վրա էապես ազդել են երիտասարդ հանրապետության Ազգային ժողովում հայ ականավոր բանասեր Ստեփան Մալխասյանց ընթերցած զեկույցի նյութերը։ Դեղինն անմիջապես փոխվեց նարնջագույնի, քանի որ կարմիրի, կապույտի եւ նարնջագույնի համադրությունը «ավելի հաճելի էր աչքին»։ Տեսակետի հարաբերակցությունը 2:3 էր: 1920 թվականի նոյեմբերի 29-ին բոլշեւիկների կողմից հռչակվեց Հայկական ԽՍՀ։ 1922 թվականի փետրվարի 2-ին Հայկական ԽՍՀ սովետների առաջին համագումարում ընդունվեց դրոշի նոր տարբերակը՝ որպես հանրապետության նոր սահմանադրության մաս։ Այս տարբերակը տեւեց ընդամենը մեկ ամիս, քանի որ արդեն մարտի 12-ին Հայկական ԽՍՀ-ն միացվել է Վրացական ԽՍՀ-ին եւ Ադրբեջանական ԽՍՀ-ին Անդրկովկասյան ԽՍՀՄ։ 1922 թվականի դեկտեմբերի 30-ին վերջինս դարձավ ԽՍՀՄ չորս հանրապետություններից մեկը։ Նոր կազմավորման դրոշը կարմիր կտոր էր՝ մուրճով եւ մանգաղով աստղի ներսում՝ «ЗСФСР» մակագրությամբ։ 1936 թվականին Անդրկովկասյան Խորհրդային Ֆեդերատիվ Սոցիալիստական Հանրապետությունը վերացվել է. Ազդեցություն Ազգային դրոշը նաեւ հիշատակվում է Հայաստանի ազգային օրհներգում՝ «Մեր հայրենիք» երգում։ Մասնավորապես՝ երկրորդ եւ երրորդ տներում։ Որպես միութենական հանրապետություններից մեկը՝ Հայաստան իր առաջին դրոշը ներկայացրեց 1936թ.կարմիր կտորի վրա դեղին են մուրճն ու մանգաղը, ներքեւում հանրապետության անվան հայերեն հապավումն է՝ «ՀԽՍՀ» («Հայկական Խորհրդային Սոցիալիստական Հանրապետություն»)։ 1940-ական թվականներին ռուսերենից որոշ բառերի հայերեն ներմուծման պատճառով դրոշի հապավումը փոխվեց «ՀՍՍՌ» («Հայաստանի Սովետական Սոցիալիստական Հանրապետություն»)։ 1952-ին ներկայացվեց նոր դրոշ. հանված հապավումի փոխարեն կարմիր կտավի վրա հայտնվեց կապույտ հորիզոնական շերտ՝ զբաղեցնելով բարձրության 1/3-ից պակասը։ Այս դրոշը պահպանվել է մինչեւ 1990 թվականը՝ ԽՍՀՄ փլուզումից մեկ տարի առաջ։ Երբ 1990 թվականի օգոստոսի 23-ին Հայաստանն ընդունեց անկախության հռչակագիրը, նախասովետական եռագույնը անմիջապես վերադարձվեց. Արցախի Հանրապետության դրոշ Արցախի Հանրապետության պետական դրոշն ընդունվել է հանրապետության Գերագույն խորհրդի որոշմամբ՝ 1992 թվականի հունիսի 2-ին՝ Հայաստանի դրոշի նմանությամբ, ավելացված է միայն սպիտակ եռանկյունաձեւ նախշանկար։ Երկու ծայրերից սկսվող սպիտակ հնգատամ սանդղանման գորգանախշ, որը միանում է դրոշի մեկ երրորդ հատվածի վրա։ Սպիտակ գորգանախշը խորհրդանշում է մայր Հայաստանից Արցախի բաժանումը եւ Հայրենիքին վերջնական միանալու ձգտումը։ Դրոշի լայնության հարաբերակցությունը նրա երկարությանը կազմում է 1:2, որը հավասար է Հայաստանի դրոշի հարաբերությանը։ Ծանոթագրություններ Հայաստանի պետական խորհրդանիշեր 1990 դրոշներ Ազգային դրոշներ


text: Հայաստանի զինանշանի մասին օրենքն ընդունվել է Հայաստանի Գերագույն Խորհրդի կողմից 1992 թվականի ապրիլի 19-ին։ Վերականգնվել է Հայաստանի առաջին հանրապետության (1918-1920 թվականներ) զինանշանը, որի հեղինակներն են ճարտարապետ, Ռուսաստանի գեղարվեստի ակադեմիայի ակադեմիկոս Ալեքսանդր Թամանյանը եւ նկարիչ Հակոբ Կոջոյանը։ 2005 թվականի նոյեմբերի 27-ի ՀՀ Սահմանադրության բարեփոխումներից հետո, 2006 թվականի հունիսի 15-ին ընդունվել է «ՀՀ զինանշանի մասին» նոր օրենքը։ Հայաստանի պետական զինանշանի կենտրոնական մասում՝ վահանի վրա, պատկերված են հայկական չորս թագավորական տոհմերի՝ Արտաշեսյանների, Արշակունիների, Բագրատունիների եւ Ռուբինյանների (Կիլիկյան թագավորություն) զինանշանները։ Դրանք բոլորում են բիբլիական Արարատ լեռան պատկերը, որի գագաթին ուրվագծվում է Նոյյան տապանը։ Վահանի երկու կողմից պատկերված են առյուծ եւ արծիվ, որոնք խորհրդանշում են ոգու, իշխանության, աննկունության եւ արիության ուժը։ Ներքեւում պատկերված սուրը խորհրդանշում է հայ ժողովրդի պայքարը հանուն ազատության եւ անկախության, փետուրն ու հասկերը՝ հայ ժողովրդի ստեղծարար տաղանդը եւ խաղաղասիրությունը։ Սիմվոլիզմ Զինանշանի կենտրոնում՝ վահանի վրա պատկերված են Արարատ լեռը՝ Նոյյան տապանով եւ պատմական Հայաստանի թագավորություններից չորսի՝ վերեւից ձախ՝ Բագրատունիների, վերեւից աջ՝ Արշակունիների ներքեւից ձախ՝ Արտաշեսյանների, ներքեւից աջ՝ Ռուբինյանների զինանշանները։ Վահանը պահում են արծիվը (ձախից) եւ առյուծը (աջից), իսկ վահանից ներքեւ պատկերված են սուր, ճյուղ, հասկերի խուրձ, շղթա եւ ժապավեն։ Հայաստանի զինանշանի հիմնական գույնն է ոսկեգույնը, պատմական Հայաստանի թագավորություններինը՝ վերեւից ձախ՝ կարմիր, վերեւից աջ՝ կապույտ, ներքեւից ձախ՝ կապույտ, ներքեւից աջ՝ կարմիր, եւ կենտրոնում՝ վահանի վրա պատկերված Արարատ լեռը՝ նարնջագույն։ Նշված գույները խորհրդանշում են Հայաստանի դրոշի գույները։ ՀՀ զինանշանի Արշակունիներին վերաբերվող խորհրդանշանի մասին (երկգլխանի արծիվ) Ցավոք մենք չունենք 1920 թ. ընդունված զինանշանի բլազոնը՝ հերալդիկ պաշտոնական նկարագրությունը, ուստի զինանշանի մասին տեղեկությունները քաղում ենք Ս. Վրացյանի «Հայաստանի Հանրապետություն» գրքից, որտեղ նա ներկայացնելով դրա ընդունման քննարկումներից մանրամասներ, նշում է դեռ այն ժամանակ կառավարության, հանձնաժողովի անդամների մեջ եղած տարաձայնությունների մասին։ Հարցերի թվում են եղել նաեւ Արտաշիսյանների զինանշանի արծիվները, երկգլխանի արծվի հիմնավորվածությունը եւ այլն։ 1920 թ. դրությամբ երկգլխանի արծիվն իրապես նորություն էր հիշյալ զինանշանների համեմատությամբ, սակայն արդյո՞ք այն խորհրդանշում էր միայն Արշակունյաց հարստությունը։ Ի տարբերություն Արտաշիսյանների պետության կամ Կիլիկիայի հայկական թագավորությունից մեզ հասած ժառանգության, առայժմ հայտնաբերված չեն Արշակունիների շրջանին պատկանող դրամներ, թագավորական խորհրդանշաններ պարունակող բարձրաքանդակներ, խճանկարներ եւ այլն, որոնք առավել համոզիչ կերպով թույլ տկային պատկերացում կազմել Հայաստանում մ.թ. 1-5 դդ. կիրառված արքայական նշանների մասին։ Անկախ տեղեկությունների սակավությունից, կարելի է փաստել, որ Արշակունյաց արքունիքում եւ դրան մոտ կանգնած հայկական տոհմերի, մասնավորապես Մամիկոնյանների կողմից կիրառվել են արծվի-վարուժանի պատկերներ ունեցող զինանշաններ։ Հայ Արշակունիների անկումից հետո Մամիկոնյանները շարունակել են մեծ դերակատարություն ունենալ Հայաստանի կյանքում, իսկ նրանց վերագրվող հերալդիկ հորինվածքով պատկերաքանդակները հուշում են, որ այս հարստության գոնե Տաշիրում հաստատված ճյուղը կիրառել է երկգլխանի արծվի պատկերն իր տիրույթներում։ Պատմական Գուգարքում, այժմ Դսեղ գյուղի կենտրոնում եւ Դսեղից 2 կմ հյուսիս-արեւելք կառուցած Բարձրաքաշ Սուրբ Գրիգորի վանքի ճակատային մասերում պահպանվել են Մամիկոնյան զինանշանի օրինակները՝ երկգլխանի արծիվ, որի թեւերը վերնամասում պարույրաձեւ իջնում են մինչեւ ճանկերը, որոնք բռնում են խոցված գառան մարմինը։ Երկգլխանի արծվի պատկերների համեմատաբար ավելի հաճախ հանդիպում ենք 11-14-րդ դարերի հայկական մանրանկարչության մեջ (օրինակ՝ Մատենադարանի Սեբաստիայի Ավետարան, 1066 թ.): Այսօր դժվար է ասել, թե երբ է ձեւավորվել ավանդույթը երկգլխանի արծիվը որպես Գրիգոր Լուսավորչի նշան համարելու մասին, բայց արդեն 12-րդ դարից մենք ունենք մի շարք օրինակներ Հայոց եկեկեղեցում այն որպես կաթողիկոսական եւ պատրիարքական աստիճանի խորհրդանշան օգտագործելու վերաբերյալ։ Այսօր այն Հայոց Կաթողիկոսի նշանն է։ Հաշվի առնելով այս ամենը՝ կարելի է եզրակացնել, որ 1920 թ. հուլիսին ժամանակավոր ընդունված զինանշանի վահանի Արշակունիներին վերաբերվող դաշտի երկգլխանի արծիվը, արտահայտում է ոչ միայն արքայական այդ հարստությունը, այլ հանդիսանում է նաեւ Մամիկոնյանների ու Հայ առաքելական եկեղեցու միասնական խորհրդանշանը՝ մարմնավորելով Արշակունյաց Հայաստանի զինվորական եւ հոգեւոր փառքը։ Արարատ լեռը եւ Նոյի տապանը Հայաստանի զինանշանում 1780-ական թթ. Հովսեփ Արղությանի (Արգուտինսկու) եւ Հովհաննես Լազարյանի (Իվան Լազարեւ) գլխավորած հայ հասարակական եւ քաղաքական շրջանակները Ռուսաստանում կազմեցին Հայաստանի ազատագրման նոր նախագիծ, որը ստացավ «Միության պայմանագիր երկու ժողովուրդների՝ ռուսների եւ հայերի միջեւ» անունը։ Այն հայտնի է նաեւ «Հյուսիսային» անվանմամբ իր 18 հոդվածներով, որն նախատեսում էր Հայաստանի ազատագրում Ռուսաստանի պրոտեկտորատի ներքո։ Նախագծի 10-րդ հոդվածում նշվում էր պետական բարձրագույն պարգեւի հաստատման անհարաժեշտության մասին։ Նրա կենտրոնում պետք է լիներ Նոյի տապանի խորհրդանշանը ու կապվեր կարմիր, կանաչ եւ կապույտ գծերից բաղկացած եռագույն ժապավենով։ Արարատի գագաթին Նոյի տապանի՝ որպես Հայաստանի խորհրդանիշի, գաղափարը տեղ գտավ նաեւ Վրաց թագավոր Հերակլ II- ի (1762-1798) օրոք կնքված Գեորգիեւյան դաշնագիր կոչվող պայմանագրի կնիքում։ Կնիքի վրա վրացական հողերի հին խորհրդանիշերի հետ տեսնում ենք հայկական հողերը ներկայացնող Նոյի տապանն Արարատի վրա եւ եռագմբեթ եկեղեցին, որը խորհրդանշում էր Մայր Աթոռ Սուրբ Էջմիածինը։ Դրանից հետո Արարատի վրա Նոյի տապանի խորհրդանշանը շարունակաբար առկա է Հայաստանի զինանշանների գրեթե բոլոր նմուշներում, իսկ 19-րդ դարի երկրորդ կեսից այն առանձին դաշտով դրվում էր վահանի կենտրոնում։ 1833 թվականին հաստատված Հայկական մարզի զինանշանը՝ կրկնում էր այդ գաղափարը։ 1849 թվականին Ռուսական կայսրությունում վերանայվեցին քաղաքների զինանշաններն ու վերամշակվեցին պետական մակարդակով։ Այս ժամանակաշրջանից մեզ հասած զինանշանների վրա Արարատ լեռն արդեն ընդունում է երկու գագաթներով հայտնի տեսքը։ Դրանից առաջ Արարատը Հայաստանի թագավորության զինանշանում մշտապես գծված էր մեկ բլուր ունեցող բարձր լեռան տարբերակով։ Արարատ լեռը առանց Նոյի տապանի 1920-ին զբաղեցրեց Հայաստանի Հանրապետության զինանշանի կենտրոնական մասը, իսկ այնուհետեւ դարձավ ՀՍՍՀ զինանշանի գլխավոր պատկերը։ 1992 թվականից հաստատված Հայաստանի զինանշանի վահանի վրա վերականգնվեց Նոյի տապանն Արարատի վրա։ Հայաստանի նախկին զինանշանները Աղբյուրներ Արտաքին հղումներ Հայաստանի պետական խորհրդանշանները Հայկական զինանշաններ զինանշան 1992 զինանշաններ Արծիվներով զինանշաններ Առյուծներով զինանշաններ Լեռներով զինանշաններ Խաչերով զինանշաններ Թրերով զինանշաններ Նավակներով զինանշաններ Շղթաներով զինանշաններ


text: «Մեր հայրենիք», Հայաստանի ազգային օրհներգը։ Ընդունվել է 1991 թվականի հուլիսի 1-ին եւ հիմնված է Առաջին Հանրապետության օրհներգի վրա՝ տեքստի չնչին փոփոխություններով։ Օրհներգի տեքստը վերցված է Միքայել Նալբանդյանի «Իտալացի աղջկա երգը» բանաստեղծությունից։ Այն առաջին անգամ հնչել է 1885 թվականի մարտի 15-ին, որպես Թիֆլիսի «Արծրունի» թատրոնում կայացած հայ առաջին քառաձայն համերգի առաջին երգը։ Հետագայում այն մշակել է նաեւ Բարսեղ Կանաչյանը։ «Հայաստանի Հանրապետության օրհներգի մասին» օրենքն Ազգային ժողովի կողմից ընդունվել է 2006 թվականի դեկտեմբերի 25-ին։ Օրհներգի բառերը Օրհներգի խոսքերը գրվել են «Իտալացի աղջկա երգը» բանաստեղծության 1, 3, 4 եւ 7 տների հիման վրա։ Պատմություն Գոյություն ունեն պետական, հեղափոխական, զինվորական, կրոնական, որեւէ նշանավոր անձի կամ դեպքի պատվին գրված օրհներգեր։ Հին եւ միջնադարյան Հայաստանում կրոնական բնույթի օրհներգեր են եղել շարականները։ «Մեր հայրենիքի» խոսքերը հիմնված են Միքայել Նալբանդյանի 1861 թվականին գրած բանաստեղծության՝ «Իտալացի աղջկա երգը» վրա, որը ավելի հայտնի է իր առաջին բառերով՝ «Մեր հայրենիք»։ Երաժշտությունը մշակել է Բարսեղ Կանաչյանը 20-րդ դարի սկզբին, որից հետո 1918-1920 թվականներին այն հռչակվել է որպես Հայաստանի առաջին հանրապետության օրհներգ։ Հայաստանում խորհրդային կարգերի հաստատումից հետո բոլշեւիկները փոխել են օրհներգը։ Հայկական Խորհրդային Սոցիալիստական Հանրապետության օրհներգը ստեղծվել է 1944 թվականին՝ կոմպոզիտոր Արամ Խաչատրյանի երաժշտության եւ բանաստեղծ Սարմենի խոսքերի հիման վրա։ Այն որպես օրհներգ հնչեց մինչեւ 1991 թվականը, որից հետո՝ 1991 թվականի հուլիսի մեկին, Հայաստանի երրորդ հանրապետության Գերագույն խորհուրդը Հայաստանի պետական օրհներգ հաստատեց «Մեր հայրենիքը»՝ հիմք ընդունելով Հայաստանի առաջին հանրապետության (1918-1920 թթ.) օրհներգը։ Այս տեքստը նույնական չէ 1918 թվականի տարբերակի հետ, բանաստեղծական տեքստում կատարվել են որոշ փոփոխություններ։ Ծանոթագրություններ Արտաքին հղումներ Հայաստանի պետական խորհրդանիշները նախագահի կայքում Մեր հայրենիք Օրհներգ


text: USB ֆլեշ կրիչ շարժական արտաքին հիշողության սարք (պահոց) է, որը հիմնված է NAND տիպի ֆլեշ հիշողության վրա եւ ինտեգրացված USB 1.1 կամ 2.0 միջերեսի հետ։ Այն փոքրիկ, թեթեւ, շարժական եւ բազմաթիվ անգամներ գրելու-կարդալու ունակությամբ՝ ինֆորմացիա կրող սարք է, որը կարող է կրել մինչեւ 64 ԳԲ ինֆորմացիա։ Ֆլեշ կրիչը, արագ տիպի հիշողությամբ սարք է, որը ավելի հուսալի է, քան ճկուն մագնիսական սկավառակը (floppy)։ Ֆլեշ կրիչներում օգտագործվում է շարժական հիշողության սարքերի՝ USB Mass Storage ստանդարտը։ Սարքը օգտագործելու համար, օպերացիոն համակարգը պետք է ունենա USB Mass Storage եւ ֆլեշ քարտում օգտագործվող ֆայլային համակարգի դրայվերների ապահովում։ Mac OS X օպերացիոն համակարգի բոլոր տարբերակները ունեն USB Mass Storage սարքավորումների ապահովում։ Microsoft Windows XP, 2000 եւ ME եւս ունեն այսպիսի սարքերի ապահովում, սակայն Windows-ի բոլոր նախկին տարբերակները պահանջում են դրայվեր, որը, սովորաբար, տրամադրում է արտադրողը։ Լինուքս միջուկում սպասարկումը ապահովված է սկսած 2.4 տարբերակից (2001)։ Պատմություն Ֆլեշ կրիչը ստեղծվել է 1998 թ.-ին IBM-ի կողմից, որպեսզի փոխարինի ճկուն մագնիսական սկավառակները՝ ThinkPad գծի արտադրանքների համար։ Չնայած, որ IBM-ն է առաջին անգամ հայտարարել այս սարքի մասին, սակայն նրանք չեն արտոնագրել այն, եւ, հետագայում, պայմանավորվել են M-Systems-ի հետ, որպեսզի նրանք զարգացնեն եւ արտադրեն այդ սարքերը։ Այս սարքի եւ նրա հետ կապված մի քանի այլ արտոնագրեր, այժմ պատկանում է M-Systems ընկերությանը։ Առաջին ֆլեշ կրիչները արտադրվել են M-Systems-ի կողմից՝ «disgo» ապրանքանիշի տակ, հետեւյալ տարողություններով՝ 8ՄԲ, 16ՄԲ, 32ՄԲ եւ 64ՄԲ։ Սրանք ներկայացվում էին հանրությանը, որպես «ճկուն մագնիսական սկավառակները վերացնողներ», եւ այդ նույն կառուցվածքով արտադրվել էին մինչեւ 256ՄԲ։ Սակայն, շուտով, ասիական արտադրողները սկսեցին արտադրել իրենց սեփական ֆլեշ կրիչները՝ Disgo-ից ավելի էժան գներով։ Ժամանակակից ֆլեշ կրիչներում կիրառվում է USB 2.0 միացում։ Սակայն, տվյալ պահին, նրանք չեն օգտագործում այդ միացման ամբողջ 480 ՄԲիթ/վ արագությունը՝ բուն ֆլեշ հիշողության անգամներ ավելի փոքր արագության պատճառով։ Համակարգչի հիշողության սարքեր Ինֆորմացիոն կրիչներ Ինֆորմատիկա Հիշող սարքեր


text: Ժակ Շիրակ (, ), ֆրանսիացի քաղաքական գործիչ, Ֆրանսիայի նախագահը 1995 թվականից մինչեւ 2007 թվականը։ Կրթություն եւ գործունեության սկիզբ Ժակ Շիրակի ծնողներ Աբել Ֆրանսուա Շիրակն (1893-1968) ու Մարի-Լուիզա Վալետը (1902-1973) ծնունդով Ֆրանսիայի Կորեզ դեպարտամենտից էին։ Նրա երկու պապերն էլ եղել են ուսուցիչներ, իսկ նախնիները՝ գյուղացիներ, որ բնակվել են Լիմուզանում։ Ժակ Շիրակը եղել է ընտանիքի միակ երեխան (քույրը մահացել է վաղ տարիքում)։ Ժակ Շիրակը սովորել է Կառնո եւ Լյուդովիկոս Մեծի լիցեյներում, երեք ամիս աշխատել է փոխադրանավում։ Ծառայել է ֆրանսիական բանակում, 1956-1957 թվականներին մասնակցել է Ալժիրի պատերազմին, որտեղ վիրավորվել է։ Բարձրագույն կրթությունն ստացել է Ֆրանսիայի հեղինակավոր ուսումնական հաստատություններում՝ Քաղաքական հետազոտությունների ինստիտուտում եւ Վարչության ազգային դպրոցում (1957)։ Ուսումն ավարտելուց հետո դարձել է պետական ծառայող (Հաշվիչ պալատի հաշվեստուգիչ, 1959 թվական), ապա սկսել է զբաղվել քաղաքական գործունեությամբ։ Երիտասարդ տարիքում տարված է եղել կոմունիստական գաղափարներով, տարածել «Յումանիտե» թերթը։ 1962 թվականին զբաղեցրել է իր առաջին քաղաքական պաշտոնը՝ Սան-Ֆերեոլի մունիցիպալ խորհրդական, այնուհետեւ գյուղատնտեսության նախարար, իսկ նախագահ Ժիսկար դ'Էստենի օրոք՝ Ֆրանսիայի վարչապետ։ 1988 թվականին մասնակցել է նախագահական ընտրություններին եւ պարտվել Միտերանին։ Իսկ 1995 թվականի ընտրություններում նրա մասնակցությունը հաջողությամբ է պսակվել։ Ժակ Շիրակն ընտրվել է Ֆրասիայի նախագահ 1995 թվականին եւ այդ պաշտոնում աշխատել 12 տարի։ Ժակ Շիրակի գործունեությունն արժանացել է ֆրանսիական եւ արտասահմանյան բազմաթիվ պարգեւների։ Ծանոթագրություններ Ֆրանսիայի նախագահներ Ֆրանսիայի քաղաքական գործիչներ Արվեստի եւ գրականության ֆրանսիական շքանշանի ասպետներ Ֆրանսիայի վարչապետներ «Իտալիայի Հանրապետությանը մատուցած ծառայությունների համար» շքանշանի մեծ խաչի ասպետներ Ֆրանսիացի պետական գործիչներ Անձինք նամականիշերի վրա Ֆրանսիայի բանակի սպաներ ՌԴ պետական մրցանակի դափնեկիրներ Հարվարդի համալսարանի շրջանավարտներ Ռուսաստանի «Հայրենիքին մատուցած ծառայությունների համար» 1-ին աստիճանի շքանշանի ասպետներ Ֆրանսիացի հակակոմունիստներ Բաղնիքի շքանշանի Մեծ Խաչի ասպետներ


text: Արմավիա, հայկական ազգային ավիաընկերություն։ Հիմնադրվել է 1996 թվականի դեկտեմբերի 12-ին։ 2013-ին ճանաչվել է սնանկ եւ դադարեցրել իր գործունեությունը։ Ավիաընկերությունը կանոնավոր չվերթներ էր իրականացնում Մերձավոր Արեւելքի, Եվրոպայի, Ասիայի եւ Հյուսիսային Աֆրիկայի ավելի քան 48 քաղաքներում։ Հիմնական չվերթներն ու չարտերային միջազգային թռիչքներն իրականացվում էին Զվարթնոց օդանավակայանից։ «Արմավիա» ավիաընկերության 68%-ը պատկանում էր «Mika Corporation»-ին։ Պատմություն «Արմավիա» ավիաընկերությունը հիմնադրվել է 1996 թվականի դեկտեմբերրի 12-ին։ 2002-ին «Արմավիա» ավիաընկերությունը ռազմավարական դաշինք ստեղծելու մասին առեւտրային համաձայնագիր կնքեց ռուսական «Սիբիր» ավիաընկերության հետ։ Նույն տարում «Արմավիա» ավիաընկերությունը շահագործեց Airbus A320 առաջին ինքնաթիռը, իսկ երկրորդը շահագործման հանձնվեց 2003-ին։ 2003 թվականին «Արմավիա» ավիաընկերությունը իր վրա վերցրեց սնանկացած Հայկական ավիաուղիների թռիչքների մի մասը։ 2013-ին սնանկացման պատճառով դադարեցրել է իր գործունեությունը։ Միջադեպեր եւ դժբախտ պատահարներ 2006 թվականի մայիսի 3-ին Երեւանի ժամանակով ժամը 23:47-ին (Մոսկվայի ժամանակով ժամը 00։47-ին) «Արմավիա» ավիաընկերության Երեւան-Սոչի RNV 967 չվերթն իրականացնող Airbus A320 ինքնաթիռը լքել է Զվարթնոց օդանավակայանը։ Թռիչքից առաջ, անձնակազմի անդամները ստացել են եղանակի մասին տվյալները։ Անձնակազմի անդամներն ունեցել են տվյալ չվերթն իրականացնելու համար անհրաժեշտ բոլոր փաստաթղթերը։ Առաջին հրամանատարը կապվել է Սոչիի դիսպետչերական անձնակազմի հետ եւ տեղեկացել, որ եղանակի փոփոխություն չկա։ Ժամը 01։20-ին (Մոսկվայի ժամանակով) անձնակազմի անդամները վատ եղանակի պատճառով որոշել են վերադառնալ Երեւան, սակայն ինքնաթիռի հրամանատարը որոշել է շարունակել թռիչքը դեպի Սոչի։ Ժամը 02։00-ին դիսպետչերը կրկին կապվել է թիվ 967 չվերթի հետ։ Այդ պահին ինքնաթիռը գտնվել է 3600 մետր բարձրության վրա։ Այն գտնվել է Սոչիի ռադարների ծածկույթի տակ։ Դիսպետչերը անձնակազմի անդամներին եւս 1800 մետր բարձրանալու թույլտվություն է տվել։ Ժամը 02։10-ին անձնակազմի անդամները հաղորդել են դիսպետչերին, որ պատրաստ են վայրէջք կատարել։ Վերահսկիչ դիսպետչերը անձնակազմի անդամներին հայտնել է, որ ինքնաթիռը Սոչիի օդանավակայանից 10 կմ հեռավորության վրա է գտնվում։ Ժամը 02։13-ին ինքնաթիռը վթարի է ենթարկվել եւ 4000 մետր բարձրությունից ընկել Սեւ ծովը, ինչի հետեւանքով ամբողջությամբ ոչնչացվել է։ Ինքնաթիռի բեկորները սուզվել են 700 մետր խորությամբ։ Զոհվել են ինքնաթիռի բոլոր ուղեւորներն ու անձնակազմի անդամները։ Ուղղություններ (Դուբայ) (Բիրմենգհեմ) (Բեռլին, Մյունխեն, Ֆրանկֆուրտ (Մայն)) (Բարսելոնա) (Ստամբուլ) (Ամրիտսար, Դելի) (Սպահան) (Թել Ավիվ) (Վենետիկ, Միլան, Հռոմ) (Լարնակա) (Վիլնյուս) (Բեյրութ) (Բրատիսլավա) (Ամստերդամ) (Աստրախան, Դոնի Ռոստով, Եկատերինբուրգ, Վոլգոգրադ, Վորոնեժ, Կրասնոդար, Մոսկվա, Նիժնի Նովգորոդ, Նովոսիբիրսկ, Սամարա, Սանկտ Պետերբուրգ, Սոչի, Ստավրոպոլ, Ուֆա) (Աթենք, Սալոնիկի, Խանիա) (Լիոն, Մարսել, Փարիզ) (Թբիլիսի) (Հալեպ) (Ցյուրիխ) (Վարշավա) (Երեւան, Գյումրի) (Դոնեցկ, Կիեւ, Օդեսա, Սիմֆերոպոլ, Խարկով, Դնեպրոպետրոսվսկ) (Մանամա) (Ամման) Չվերթներ 2011 թվականին «Արմավիա» ավիաընկերության նավատորմը բաղկացած էր երեք ինքնաթիռներից՝ Airbus А320, Airbus A319 եւ Bombardier CRJ-200: Բացի այդ, 2011 թվականին նախատեսում էր ձեռք բերել Airbus A321, Sukhoi Superjet 100 ինքնաթիռները։ 2008 թվականի դրությամբ «Արմավիա» ավիաընկերությունը ուղեւորափոխադրել է 647.000 ուղեւոր։ Պատկերասրահ Տես նաեւ Թիվ 967 չվերթի աղետ Ծանոթագրություններ 1996 հիմնադրված ավիաընկերություններ 2013 լուծարված ավիաընկերություններ 1996 հիմնադրումներ Հայաստանում


text: Բոինգ, ամերիկյան օդանավաշինական ընկերություն։ Աշխարհում օդանավեր, ռազմանավեր եւ տիեզերանավեր արտադրող խոշորագույն ընկերություններից մեկն է։ Ընկերությունը 1916 թ. հիմնել է Ուիլյամ Բոինգը (անգլերեն՝ William Edward Boeing) Սիեթլում։ Հիմնական արտադրական օբյեկտների գտնվելու վայրը եւ, միեւնույն ժամանակ, կորպորացիայի ծննդավայրը (Վաշինգտոն)։ Տասնամյակներ շարունակ, հանդիսանում է Միացյալ Նահանգների խոշորագույն օդատիեզերական ընկերությունը, երկրի խոշոր արտահանողը, Սիեթլ արդյունաբերական շրջանի եւ Միացյալ Նահանգների հյուսիսարեւմտյան խոշորագույն գործատուն, որպես ամբողջություն, աշխատողների թվաքանակի առումով։ Ընկերությունը երկրի տասներկու խոշոր արդյունաբերական կորպորացիաներից մեկն է եւ զենքի եւ ռազմական տեխնիկայի «Մեծ եռյակը» արտադրողներ (Lockheed Martin- ի եւ Raytheon- ի հետ միասին) [4] ԱՄՆ ռազմարդյունաբերական համալիրի առաջատար կապալառուները՝ ըստ պատվերի տարեկան ծավալի։ Առաջարկվող ապրանքների եւ ծառայությունների վաճառքից ստացված եկամտի մոտ կեսը կազմում է ռազմական պատվերի դաշնային ոլորտը։ Ընկերության գործունեությունը ռազմարդյունաբերական համալիր հատվածում տատանվում է զենքի եւ ռազմական տեխնիկայի արտադրությունից մինչեւ միջուկային փորձարկումները ներառյալ։ Կորպորացիան ներառում է երկու հիմնական արտադրական միավոր։ Դրանք են՝ Boeing Commercial Airplanes, Boeing Integrated Defense Systems։ Բացի վերը նշվածից, ընկերության արտադրական օբյեկտները ցրվում են ամբողջ երկրում։ Պատմություն 1916 թվականի հունիսի 15-ին տեղի ունեցավ Ուիլյամ Բոինգի կողմից նավատորմի ինժեներ Georgeորջ Քոնրադ Վեստերվելտի օգնությամբ կառուցված երկու B&W ծովային օդանավերից մեկի առաջին թռիչքը, իսկ Pacific Aero Products ընկերությունը հիմնադրվեց հուլիսի 15-ին Սիեթլ Բոինգում։ Ծանոթագրություններ ԱՄՆ-ի օդանավաշինական ընկերություններ


text: Արդահան, Արդահան, Արտան, Արտանի, Արտատաքան Հուր, Քաջատուն, Քաշաց բերդ, Քաջաց ցիխե, Քաջաց քաղաք, Քաջթաքալաքի - Քաղաք Մեծ Հայքի Գուգարք աշխարհի Արդահան գավառում, հետագայում՝ Արեւելյան Հայաստանում, Կարսի մարզի Արդահանի գավառում, Կուրի վերին հոսանքի շրջանում մի լայնատարած դաշտի արեւելյան ծայրամասում, բարձրաբերձ լեռների ստորոտում, մոտ 1800 մ բարձրության վրա։ Ունի լեռնային ցուրտ կլիմա, ձմեռը տեւում է 7-8 ամիս։ Հարավային մասում կա արհեստական լճակ, շրջակայքում՝ կաղնու անտառներ։ Պատմություն IX դարում մտել է Արտանուջի Բագրատունյաց իշխանության մեջ։ 9-11-րդ դարերում Արդահանն առեւտրական հանգույց էր արաբական խալիֆայության մեջ մտնող երկրներից դեպի Մերձսեւծովյան երկրամասերը ձգվող առեւտրաուղու վրա։ Արաբ պատմիչ Յահյա Անտիոքացու (XI դար) վկայությամբ, բյուգանդական զորքերը 1021 թ.-ին ավերել են Արդահանի գավառը, կոտորել բնակչությանը։ 1230-ական թթ. քաղաքը գրավել են թաթար-մոնղոլները։ 1266 թ.-ից Արդահանը մտել է Սամցխե- Սաաթաբագո վրացական իշխանության մեջ։ 1555 թ.-ից, երբ Սամցխե-Սաաթաբագոն նվաճվեց օսմանյան Թուրքիայի կողմից, Արդահանը մտավ Չըլդըրի (Ախալցխայի) փաշայության Արդահան սանջակի մեջ։ Թուրք ուղեգիր էվլիյա Չելեբին (1611—1679) անձամբ եղել է Արդահանում (1640-ական թթ.) եւ գրել, որ Ա-ի «բերդն անառիկ մի ժայռի վրա է. ունի քառակուսի ձեւ եւ ամրակուռ է... Այս բերդը ցուրտ կլիմա ունի եւ այդ պատճառով այգիներ ու պարտեզներ չկան։ Պտուղները ստացվում են Աջարա բերդից եւ Թորթումից» (էվլիյա Չելեբի, 1967, էջ 113)։ Այնուհետեւ նշում է, որ Արդահանի բնակիչները կրոնասեր եւ պանդխտասեր մարդիկ են, զբաղվում են հիմնականում երկրագործությամբ, մի մասն էլ վաճառականներ են։ 1828—1829 թթ.-ի ռուս-թուրքական պատերազմից առաջ Արդահանն ուներ մոտ 400 տուն բնակիչ, մեծ մասը՝ հայեր։ Նրանց զգալի մասը գաղթեց Ռուսաստան։ 1877—1878 թթ.-ի ռուս-թուրքական պատերազմից հետո Արդահանը Կարսի մարզի հետ անցավ Ռուսաստանին։ 1897 թ.-ի մարդահամարի տվյալներով Արդահանում ապրում էր 815 բնակիչ (136 տուն), մեծամասնությունը՝ հայեր, մնացածը՝ թուրքեր, ռուսներ, հույներ եւ հրեաներ։ 1918 թ.-ի մարտի 3-ին Արդահան շրջապատեցին թուրքական զորքերը։ Քաղաքը պաշտպանում էին փոքրաթիվ հայ կամավորներ։ Թուրքական զորքին հաջողվեց կտրել Կարսի եւ Օլթիի հետ Արդահանի պաշտպանների հաղորդակցությունը։ Մարտի 6-ին Արդահանում իշխանությունն անցավ քաղաքի մուսուլմաններին։ 1918 թ.-ի վերջերից Արդահանը ենթարկվեց անգլիական օկուպացիոն զորքերի իշխանությանը, ապա վերամիացվեց Հայաստանին։ 1920 թ.-ի մայիսին Արդահանում եղան բնակչության հեղափոխական զանգվածային ելույթներ, որոնք սակայն չհանգեցին ապստամբության։ 1920 թ.-ի նոյեմբերին Արդահանը գրավեցին քեմալականները, եւ քաղաքի հայ բնակչությունն ստիպված եղավ գաղթել Արեւելյան Հայաստան ու Վրաստան։ 1986 թ.-ի դրությամբ Արդահանը փոքրիկ քաղաք է, 1960 թ.-ի տվյալներով ուներ 7228 բնակիչ (թուրքեր ու քրդեր)։ Կա կաշվի, կոշիկի, բրդյա գործվածքների եւ գյուղատնտ. գործիքների արհեստագործական արտադրություն։ Տնտեսություն XX դարի սկզբին Արդահանում կար հինգ գործարան եւ ֆաբրիկա (աղյուսագործական, կաշեգործական են), 145 արհեստանոց, որոնցից 30-ը միավորված էր համքարային կազմակերպությունների մեջ։ Արդահանի հայ բնակչությունը զբաղվում էր հիմնականում արհեստներով, առեւտրով եւ գյուղատնտեսությամբ։ Արդահանում վաճառահանում էր ցորեն, մրգեր, ոչխարի ապխտած միս, փայտանյութ։ Արդահանի կաթոլիկ հայերն ունեին 2 եկեղեցի (Ս. Աստվածածին եւ Ս. Գրիգոր) եւ 2 ուսումնարան։ Արդահանը Ռուսաստանին անցնելուց հետո բարգավաճեց։ Անցկացվեցին նոր ճանապարհներ, քաղաքը կապվեց հարեւան շրջանների հետ։ Մինչեւ 1904 թ.-ը կառուցվեցին Արդահան—Ախալքալաք, Արդահան—Օլթի եւ Կարս—Արդահան ճանապարհները, որոնք ունեին նաեւ ռազմավարական նշանակություն։ Բացվեցին Արդահանից դեպի Յազգուլիմյան լեռնանցքը տանող եւ Արդահան— Ախալցխա ճանապարհները։ Աղբյուրներ «Հայաստանի եւ հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երեւանի Համալսարանի հրատարակչություն Արեւմտահայաստանի եւ Արեւմտահայութեան Հարցերու Ուսումնասիրութեան Կեդրոն Տես նաեւ Կարսի նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր Գրականություն Էվլիյա Չելեբի, Ե., 1967 (Օտար աղբյուրները Հայաստանի եւ հայերի մասին, 4. Թուրքական աղբյուրներ, 3) Կյուրեղյան Լ., Կարս եւ Արդահան, Վնտ., 1949 Երեմյան Ս., Հայաստանը ըստ «Աշխարհացոյց»-ի, Ե., 1963։ Ծանոթագրություններ Այրարատի բնակավայրեր Թուրքիայի քաղաքներ Թուրքիայի քրդաբնակ բնակավայրեր Արդահանի մարզի բնակավայրեր


text: Ադանա (), քաղաք Թուրքիայում՝ Դաշտային Կիլիկիայում, Ադանայի մարզկենտրոնը։ Քաղաքը գտնվում է Սեյհան գետի ստորին հոսանքի շրջանում, որտեղ գետը դառնում է նավարկելի։ Ադանան կառավարում է երկու շրջան՝ Սեյհան եւ Յուրեղիր, որոնց միագումար բնակչությունը 1.530.257 է եւ տարածքը՝ 1.945 կմ2։ Ադանան վեցերորդ խիտ բնակեցված քաղաքն է Թուրքիայում (Պոլսից, Անկարայից, Իզմիրից, Բուրսայից եւ Անթալիայից հետո)։ Հիշատակվում է մ.թ.ա. V դարից։ Մ.թ.ա. III-II դարերում եղել է հելլենիստական մշակույթի կենտրոն։ Հռոմեական տիրապետության ժամանակ (I-IV)վերածվել է զորակայանի, զգալիորեն անկում է ապրել մշակութային կյանքը։ Որոշ չափով կառուցապատվել եւ բարենորոգվել է Բյուզանդիայի Հուստինիանոս I կայսերի օրոք (527-565 թթ.)։ Տակավին կանգուն է VI դարի Սարոս գետի վրա կառուցած քարաշեն կամուրջը (22 կամար, թռիչքը՝ մոտ 200 մ)։ XI դարում Ադանայում գերակշռել է հայ բնակչությունը։ Նույն դարավերջին Ադանայի տերն է եղել Հեթումյանների տան հիմնադիր, գանձակեցի իշխան Օշինը։ 1097 թ.-ին զավթել են խաչակիր ասպետները։ 1130-ական թվականների սկզբին Լեւոն Ա-ն Դաշտային Կիլիկիայի հետ ազատագրել է Ադանան եւ միավորել Ռուբինյանների իշխանապետությանը։ XII-XIV դարերում քաղաքն ապրել է նոր վերելք, դարձել հայ մշակույթի, արհեստագործության եւ առեւտրի խոշոր կենտրոն։ XII դարի 2-րդ կեսին Ադանայում հիմնվել է արքունի պալատ, Սբ. Աստվածածին եւ Սբ. Ստեփանոս եկեղեցիները (հին եկեղեցիներից հիշվում են Սբ. Հակոբը եւ Սբ. Մորոթուն)։ Քաղաքի արեւմտյան մասում, գետափին բարձրացող ժայռին կառուցվել է ամրոց, շրջափակվել աշտարակավոր պարիսպներով (1836 թվականին ավերել են թուրքերը)։ XIV դարի սկզբին Ադանան հիշվում է «հոյակապ եւ թագավորական քաղաք», ուր 1316 թվականին գումարված աշխարհիկ եւ հոգեւոր մեծամեծների «աշխարհաժողովը» քննել է հայկական եւ կաթոլիկ եկեղեցիների միավորման հարցը (տես Ադանայի ժողով 1316 թ.)։ Հայկական պետականության անկումից (1375 թ.) հետո Ադանան գրավել, ավերի ու ավերածության են մատնել Եգիպտոսի արաբական սուլթանության զորքերը։ 1378 թվականից քաղաքը զավթել են Ռամազանյան տոհմի թուրքմենները, XV դարի 2-րդ կեսից՝ օսմանյան թուրքերը։ Նվաճողները Սբ. Հակոբի հոյաշեն եկեղեցին վերածել են մզկիթի եւ կոչել Ուլու-ջամի։ Բայց երկար ժամանակ չի հաջողվել վերացնել Ադանայի հայերի ինքնուրույնությունը.XVII դարում հաջորդաբար քաղաքի գլխավոր տանուտեր են հիշվում հայ խոջաները (Խաչատուր, Սարգիս, Մանուկ եւ ուրիշներ)։ XIX դարի կեսից դարձել է Ադանայի նահանգի կենտրոնը։ XIX դարի սկզբին Ադանան ուներ մոտ 12600 (3000 տուն) հայ բնակիչ, որոնց բարեկարգ տները (մեծ մասամբ երկհարկանի) պատած էին պտղատու պարտեզներով, այգիներով, ծաղկաստաններով)։ Հայերի ձեռքում էին կենտրոնացած քաղաքի արդյունաբերությունն ու առեւտուրը։ Ունեին բազմաթիվ գործարաններ (մահուդի, կերպասի, բամբակի, ներկերի, օղու, գարեջրի եւ այլն), արհեստանոցներ (ոսկերչության, արծաթագործության, գորգագործության, կարպետագործության, կաշեգործության, խպեցեգործության եւ այլն), ջրաղացներ։ Ադնայի հայերն ունեին թատրոն, հիվանդանոցներ, վարժարաններ (Աբգարյան, Աշխենյան, Արամյան եւ այլն), եկեղեցիներ (Սբ. Աստվածածին, Սբ. Ստեփանոս, Անմարատ Հղության, Սբ. Կույս), որոնց կից դպրոցներ կային։ Ադանայի հազարավոր հայեր զոհ դարձան 1909 թվականին թուրքական կառավարության կազմակերպած ջարդերին (տես Ադանայի կոտորած 1909 թ.)։ Զգալի թվով ադանացի հայեր սպանվեցին 1915 թվականին՝ Մեծ եղեռնի ժամանակ։ 1919 թվականին, երբ հայ-ֆրանսիական զորքերը ազատագրեցին Կիլիկիան, փրկված հայերից շատերը վերադարձան հայրենի քաղաքը եւ լծվեցին տնտեսության վերականգնման աշխատանքներին։ 1910-1922 թվականներին Ադանայում հրատարակվել են «Ադանա» հայատառ թուրթերեն եռօրյա թերթը, «Արձագանք Կիլիկիա», «Կիլիկիա», «Հայ ձայն», «Տավրոս», «Քաղաքացի», «Ազատ Տավրոս», «Արարատ», «Նոր աշխարհ», «Կիլիկյան սուրհանդակ», «Նոր սերունդ» հայկական թերթերը։ Կիլիկիան քեմալական Թուրքիային հանձնելուց եւ անգլո-ֆրանսիական զորքերի հեռանալուց հետո, 1922-1923 թվականներին Ադանայի հայերը թողեցին քաղաքը։ Ադանայի ժողով Ադանայի ժողովը կայացել է 1316 թվականի հուլիսի 18-ին, Ադանա քաղաքում Օշին Ա թագավորի եւ Կոնստանդին Գ Կեսարացի կաթողիկոսի նախաձեռնությամբ։ Հարեւան իսլամադավան իշխանությունների հարձակումների դեմ եվրոպական տերություններից ռազմական աջակցություն ստանալու ակնկալությամբ` ժողովը քննել է կաթոլիկ եկեղեցուն միանալու հարցը (Ավինյոնի պապի առաջարկով)։ Մասնակցել են 18 եպիսկոպոս, 7 վարդապետ եւ 10 իշխան, որոնք չեն արտահայտել ոչ միայն բուն Հայաստանի (որն ընդհանրապես ներկայացված չէր ժողովում), այլեւ Կիլիկյան Հայաստանի բնակչության ցանկությունն ու կարծիքը։ Ադանայի ժողովը վերահաստատել է 1307 թվականի Սսի ժողովի ընդունած, բայց իրականացում չգտած դավանաբանական եւ ծիսական այն նոր կանոնները, որոնցով Հայոց եկեղեցին փաստորեն միացվում էր կաթոլիկ եկեղեցուն։ Ադանայի ժողովի որոշումները նույնպես հանդիպելով ինչպես հոգեւոր դասի, այնպես էլ աշխարհիկ բնակչության դիմադրությանը, մնացել են անկատար։ Ադանայի կոտորած Ադանայի կոտորածը տեղի է ունեցել 1909 թվականին, Ադանայի եւ Հալեպի նահանգների հայերի զանգվածային ջարդերը։ Տեղի են ունեցել ապրիլին, թուրքական կառավարության հրահրմամբ եւ ղեկավարությամբ։ Աբդուլ Համիդ II սուլթանի տապալումից եւ Սահմանադրության հռչակումից (1908 թ.) դժգոհ թուրքական հետադիմական ուժերն սկսել են հայերին ամբաստանել որպես «հուրիեթը» (սահմանադրական կարգերը) բերողների, որոնք, իբր, դրանով ձգտել են թուրքերից խլել իշխանությունը եւ վերականգնել հայկական թագավորությունը։ 1909 թվականի մարտի 31-ին Ադանայի նահանգային խորհրդի նիստը` Վալիի նախագահությամբ, ընդունել է հայերին ոչնչացնելու որոշում։ Գավառեն ուղարկվել ջարդն սկսելու գաղտնի հրահանգներ։ կոտորածի նախօրեին տեղի կառավարությունը զինել է մուսուլմաններին, բանտերից արձակել շուրջ 500 ոճրագործի։ Թուրքական մոլեռանդ խուժանը ապրիլի 1-4-ը կոտորել է հազարավոր հայերի։ Երիկրորդ` առավել բարբարոսական եւ արյունահեղ ջարդին` ապրիլի 12-14-ը, մասնակցել են կարգուկանոնը «վերականգնելու» նպատակով Ռումելիայից ուղարկված երիտթուրքական կանոնավոր զորամասերը։ Կոտորածներ են տեղի ունեցել Ադանայի բոլոր գավառներում Հալեպի նահանգի արեւմուտքում եւ հյուսիսի մի շարք հայաբնակ շրջաններում։ Կոտորվել է մոտ 30 հազար անզեն հայ, որից ավելի քան 20 հազարը`Ադանայի նահանգում։ Ավերվել ու հրկիզվել են տասնյակ հայաբնակ քաղաքներ եւ գյուղեր։ Դորթյոլի, Հաճընի, Սսի, Զեյթունի, Շեյխ-Մուրատի, Ֆընտճագի եւ մի շարք այլ բնակավայրերի հայերը հերոսական պաշտպանությամբ փրկվել են թուրքական կոտորածից։ Ջանալով խուսափել պատասխանատվությունից, մոլորեցնել հասարակական կարծիքը եւ մեղմել հայերի բողոքները` երիտթուրքերը ձեռնարկել են ձեւական դատաքննություն, սակայն Ադանայի կոտորածի իսկական ղեկավարներն ու պատասխանատուները մնացել են անպատիժ։ Ադանան Կիլիկիայի Հայկական թագավորության օրոք Երբ խաչակիրները անցնում էին Կիլիկիայով, Ադանան գտնվում էր Հեթումյան տան եւ Լամբրոնի տեր ասպետ Օշինի իշխանության ներքո։ 1097 թվականի աշնանը խաչակիրները գրավեցին Ադանան։ Իշխան Լեւոն Ա-ն 1130-1132 թվականներին ետ նվաճելով Դաշտային Կիլիկիան, Ադանան միացրեց Ռուբինյան նորակազմ իշխանությանը։ XII-XIV դարերում մտել է Կիլիկիայի Հայկական թագավորության կազմի մեջ։ Եղել է արհեստագործական եւ առեւտրի նշանավոր կենտրոն։ Ադանայում տեղի են ունեցել 1303 եւ 1316 թվականների եկեղեցական ժողովները։ XIII-XIV դարերում Ադանայում կառուցվել են թագավորական պալատը՝ Ս. Մինաս տաճարով, Ս. Աստվածածին եւ Ս. Ստեփանոս եկեղեցիները։ Ս. Ստեփանոսի մոտ հայերն ունեցել են նաեւ Ս. Հակոբ եւ Ս. Սարգիս եկեղեցիները, որոնք հետագայում կործանվել են։ Հայերն Ադանայում XX դարի սկզբին Ադանան ուներ 45000 բնակիչ, որից 12600՝ հայեր։ Նրանք զբաղվում էին արհեստով, առեւտրով եւ գյուղատնտեսությամբ։ Լուսավորչական հայերն (2500 տուն) ունեին մեկ մանկապարտեզ, երեք դպրոց (Աբգարյան, Աշխենյան, Արամյան), ուր սովորում էին շուրջ 1500 աշակերտ։ Կաթոլիկ հայերը (170 տուն) ունեին մեկ եկեղեցի Անարատ Հղության Ս. Կույսի անունով եւ մի դպրոց։ Կար նաեւ լատինական դպրոց, ուր աշակերտների մեծ մասը հայեր էին։ Փոքրաթիվ հայ բողոքականները ունեին իրենց ժաղովարաններն ու դպրոցները։ Ադանայի հայերը օսմանյան տիրապետության 300 տարիների ընթացքում դարձել էին թրքախոս եւ նորաբաց բազմաթիվ հայկական դպրոցների շնորհիվ հայոց լեզուն սկսեց վերակենդանանալ։ Ադանայի շրջակա հայկական գյուղերն էին Շեյխ-Մուրադը, Հայ գյուղը, Աբդօղլուն, Քոզօլուքը եւ այլն։ 1909 թվականին տեղի ունեցավ Ադանայի հայ բնակչության կոտորած։ Մեծ եղեռնի ժամանակ Ադանայում հայ չմնաց, բայց առաջին համաշխարհային պատերազմից հետո, երբ Կիլիկիան անցավ Ֆրանսիայի ձեռքը, հայերի մի մասը վերադարձավ։ 1920 թվականի օգոստոսի 4-ին Ադանայում Միհրան Տամատյան գլխավորությամբ հռչակվեց Կիլիկիայի հայոց անկախությունը, որը սոսկ ձեւական բնույթ ուներ։ Շուտով Ֆրանսիական զինվորական իշխանությունները Ադանան եւ ամբողջ հայկական Կիլիկիան հանձնեցին քեմալական Թուրքիային։ Ադանայի հայերի մեծ մասը գաղթեց Սիրիա եւ Լիբանան։ Ադանայի գրչության կենտրոն Գործել է XIII-XIV դարերում։ Հիշատակվող առաջին գրիչը Ստեփանոսն է, որը 1244 թվականին Սմբատ Սպարապետի պատվերով ընդօրինակել է Արիստոտելի «Ստորոգութիւնքը»։ 1284 թվականին Ադանայի գրչության կենտրոնում գրիչ Կոստանդինը ընդօրինակել է մի ժողովածու, որը պահվում է Երեւան Մեսրոպ Մաշտոցի անվան Մատենադարանում (ձեռագիր` N 4207), իսկ 1290 թվականին գրիչ Խաչատուրը` Ավետարան։ XIII դարի վերջին նշանավոր գրիչներ Ստեփանոս Գոյներերիցանցին, Պետրոսը եւ ուրիշներ ընդօրինակել են Աստվածաշունչ, որը սրբագրել եւ գլխագրել են Գեւորգ եւ Խաչատուր վարդապետներ։ XIV-XVI դարերից ձեռագրեր չեն պահպանվել։ 1610 թվականին Ադանայի գրչության կենտրոնում ընդօրինակվել է Մաշտոց։ Հիշատակություններ են մնացել գրչության ուսուցիչ Աբրահամ մասին, որից մեզ է հասել 1639 թվականին ընդօրինակած շարակնոց։ Շարակնոց են ընդօրինակել նաեւ Մովսես (1646 թ.) եւ Սահակ (1659 թ.)։ XVII-XVIII դարերից հայտնի են տասից ավելի ձեռագիր, որոնց մի մասը գտնվում է է Երեւանի Մեսրոպ Մաշտոցի անվան Մատենադարանում։ Գրականություն Ալիշան Ղ., Սիսուան, Վնտ., 1885 Ծանոթագրություններ Կիլիկյան Հայաստանի քաղաքներ Թուրքիայի քաղաքներ Թուրքիայի հին հունական հնավայրեր Թուրքիայի հռոմեական տեղավայրեր Թուրքիայի Միջերկրածովյան տարածաշրջան Մետաքսի ճանապարհի բնակավայրեր Բյուզանդիայի քաղաքներ Ադանայի մարզի բնակավայրեր


text: Բաբերդ, (նաեւ՝ Բաբերձ, Բաբերտ, Բայբերդ, Բայբերդոն, Բայբերտոն, Բայբուրդ, Բայբուրդի, Բայբուրթ, Բայբուրտ, Բայտբերդ, Պայպերթ, Պայպութ, Պայպուրթ, Պայպուրտ), քաղաք (գյուղ, ավան, բերդ, բերդաքաղաք գյուղաքաղաք) Մեծ Հայքի Բարձր Հայք աշխարհի Սպեր գավառում (երբեմն հիշատակվում Է Խաղտիքում), որն այժմ քաղաք է Թուրքիայի հյուսիս-արեւելքում։ Աշխարհագրություն Գտնվում էր Ճորոխի ձախ ափին, Կարինից 121 կմ հյուսիս-արեւմուտք։ Երեք կողմից շրջապատված է ցածրադիր լեռներով, իսկ գարավային մասի հարթավայրով կապված էր Կարինի հետ։ Ունի գեղեցիկ համայնապատկեր։ Ճորոխ գետը քաղաքը բաժանում է երկու մասի, որոնք իրար հետ կապված են 5 քարաշեն կամուրջներով։ Պատմություն Դեռեւս մ. թ. ա. III դարում եղել է նշանավոր բերդաքաղաք (ամրոցի ավերակները պահպանվել են մինչեւ այժմ)։ Առաջին անգամ Բաբերդն հիշատակել է Մովսես Խորենացին։ Երվանդունիների, Արտաշեսյանների եւ Արշակունիների օրոք պատկանել է Բագրատունիներին։ Հայաստանի 387 թ.-ի բաժանման ժամանակ Բաբերդն անցել է Բյուզանդիային։ VI դարում Հուստինիանոս I կայսրը ամրացրել է քաղաքը, կառուցել նոր բերդ։ 1071 թ.-ին սելջուկները գրավել են Բաբերդը, կոտորել բնակիչներին։ XIII—XIV դարերում Բաբերդը գտնվել է Ռումի սուլթանության, XIV—XV դդ.՝ Ջելայիրյան եւ Ակ-Կոյունլու ցեղերի տիրապետության տակ։ 1271 թ.-ին, Չինաստան ուղեւորվելիս Բաբերդnվ անցել է Մարկո Պոլոն (նա հիշատակում է քաղաքի հս-արմ. կողմի արծաթահանքերը)։ 1474 թ.-ին Բաբերդով անցել է իտալացի մեկ այլ ճանապարհորդ՝ Հ. Բարբարոն, որը, գովասանքով խոսելով քաղաքի մասին, նշել է, որ բնակչության թիվը կազմել է 1500 ընտանիք։ 1514 թ.-ից Բաբերդին տիրել են թուրքերը։ 1829 թ.-ին ռուս, զորքերը գրավել են այն, սակայն Ադրիանուպոլսի հաշտության պայմանագրով վերադարձրել են թուրքերին։ Ռուսներին օգնություն ցույց տված մոտ 1000 հայ ընտանիք, թուրքերի վրեժխնդրությունից խուսափելով, 1829—1830 թթ.-ին գաղթել եւ բնակություն են հաստատել Հայկական մարզում ու Ախալցխայի գավառում։ 1916 թ.-ի հուլիսի 3-ին ռուս, զորքերը նորից են գրավել Բաբերդը, բայց 1918 թ.-ին այն վերագրավել են թուրքերը։ Մինչեւ 1915 թ.-ը Բաբերդի գավառում կար 30 հայաբնակ գյուղ։ Բաբերդի եւ գավառի հայ բնակչությունը 1895 թ.-ի համիդյան ջարդերի ժամանակ բավականին զոհեր է տվել, իսկ 1915 թ.-ի Մեծ եղեռնի ժամանակ լրիվ տեղահանվել։ Նրանց մի մասը զոհվել է, փրկվածները տարագրվել են օտար երկրներ։ Այժմ թուրքաբնակ է։ Բնակչություն 1915 թ.-ին Բաբերդն ուներ 30 000 բնակիչ, այդ թվում՝ 10 000 հայ։ Տնտեսություն 1915 թ.-ին քաղաքում գործում էր 481 խանութ ու կրպակ, 40 իջեւանատուն, 177 ջրաղաց, 3 ձիթհան, 19 փուռ, 1 կաշեգործարան, օճառի, ներկի, մոմի գործարաններ։ Հայերն զբաղվում էին առեւտրով եւ արհեստներով (ոսկերչություն, պղնձագործություն, ժամագործություն, կոշկակարություն, ատաղձագործություն եւ այլն)։ Իր նպաստավոր աշխարհագրական դիրքի շնորհիվ Բաբերդն երկար ժամանակ եղել է Տրապիզոնից Կարին, ապա Պարսկաստան տանող առեւտրական ճանապարհի կարեւոր կայաններից մեկը։ Բաբերդն առեւտրական գործուն կապերի մեջ էր Ջենովայի եւ Վենետիկի հետ։ Պատմամշակույթային կառույցներ Եղել է եպիսկոպոսանիստ, ուներ չորս եկեղեցի (Ս. Աստվածածին, Հրեշտակապետաց, Ս. Հովհաննես եւ Աստվածամայր)։ Բաբերդում ընդօրինակվել են հայերեն ձեռագրեր։ Պատմական հուշարձաններից նշանավոր է Բաբերդի հինավուրց բերդը, որը կառուցվել է քաղաքի հս. մասում՝ երեք կողմից շրջապատված դժվարամատչելի լեռներով։ Բերդն ունեցել է կրկնակի պարիսպներ, որոնց մեծ մասը, նաեւ բերդի ներսի շենքերը եւ եկեղեցին (հունական արձանագրություններով) կործանվել է 1829 թ.-ին, ռուսթուրքական պատերազմի ժամանակ։ Կիսավեր վիճակում պահպանվել է դեպի Ճորոխն իջնող սանդղաձեւ քարափոր երկու ճանապարհ, որոնք ծառայել են պաշարման ժամանակ ջուր բերելու համար։ Աղբյուրներ «Հայաստանի եւ հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երեւանի Համալսարանի հրատարակչություն Արեւմտահայաստանի եւ Արեւմտահայութեան Հարցերու Ուսումնասիրութեան Կեդրոն Տես նաեւ Էրզրումի մարզի հայաբնակ բնակավայրեր Գրականություն Մովսես խորենացի, Պատմություն Հայոց, Ե., 1968 Արիստակես Լաստիվերցի, Պատմություն, Ե., 1971 Միրախորյան Մ., Նկարագրական ուղեւորություն ի հայաբնակ գավառս Արեւելյան Տաճկաստանի, մաս 1, ԿՊ, 1884 Արսլանյան Բ., Բաբերդ եւ շրջակայքը, Փարիզ, 1954 Гюзальян Л. Т., Неизданные надписи Байбуртской цитадели, «Византийский временник», т. 8, М., 1956 Ծանոթագրություններ Թուրքիայի քաղաքներ Հայկական բերդեր եւ ամրոցներ (Թուրքիա) Սպեր գավառի բնակավայրեր Բաբերդի շրջանի համայնքներ Բաբերդի մարզի բնակավայրեր


text: Երեւանի Մետրոպոլիտեն (պաշտոնապես՝ Կարեն Դեմիրճյանի անվան Երեւանի Մետրոպոլիտեն), Հայաստանի մայրաքաղաք Երեւանի տրանսպորտային համակարգի մաս։ Կառուցումն սկսվել է 1972 թվականին, գործարկվել է 1981 թվականին եւ ընդլայնվել մինչեւ 1996 թվականին։ Գտնվում է Երեւանի քաղաքապետարանի ենթակայության ներքո։ Աշխատողների թիվը 2005 թվականի տվյալներով կազմել է 1129 մարդ։ Աշխատանքային ժամերը՝ ամեն օր 07:00 - 23:00։ Պատմություն Նախապատմություն Խորհրդային Միությունում մետրոպոլիտեն ունենալու հնարավորությունը խիստ սահմանափակ էր, եւ շուրջ 16 խոշոր քաղաքներ մերժում էին ստացել մետրոյի շինարարություն սկսելու հարցում։ Միջազգային պրակտիկայում ընդունված էր մետրո կառուցել 1 միլիոն եւ ավելի բնակչություն ունեցող քաղաքներում։ Այդ չափանիշով Երեւանում ընդհանրապես մետրո չէր կառուցվի։ Այստեղ անհրաժեշտ էին բոլորովին այլ մոտեցումներ, հիմնավորումներ, փաստարկներ։ Եվ այդ փաստարկները գտնվեցին. մայրաքաղաքի փողոցների ծանրաբեռնվածությունը տրանսպորտով, խցանումները, քաղաքի ընդլայնման հեռանկարները, բարդ ռելիեֆը՝ խոր իջվածքներով, բնական խոչընդոտների առկայությունը, բնակլիմայական պայմանները եւ այլն։ Կարեն Դեմիրճյանի հանձնարարությամբ «Հայպետտրանս» նախագծային ինստիտուտը տնօրեն Վլադիմիր Դանդուրովի գլխավորությամբ՝ (նա Միությունում մեծ ճանաչում ունեցող լավագույն մասնագետներից էր) պատրաստեց «ստորգետնյա արագընթաց» տրամվայի փոխարեն մետրոպոլիտեն կառուցելու անհրաժեշտությունը հիմնավորող փաստաթղթերը։ Կարեն Դեմիրճյանին հաջողվեց Մոսկվայում ստորգետնյա տրամվայի որոշումը վերափոխել մետրոյի շինարարության որոշման։ Նա կոտրում է միջազգային պրակտիկայում ընդունված կարծրատիպը, ապացուցելով, որ Երեւանում ստորգետնյա տրանսպորտի կարիքն ավելի շատ է եւ կառուցումը անհրաժեշտ, քան 1 միլիոն եւ ավելի ազգաբնակչություն ունեցող քաղաքներում։ Այդպիսի դժվարությամբ ձեռք բերվեց Մոսկվայի համաձայնությունը, եւ 1977 թվականի հոկտեմբերի 6-ին հրապարակվեց Խորհրդային Սոցիալիստական Հանրապետությունների Միություն կառավարության որոշումը Երեւանի մետրոպոլիտենի շինարարության մասին։ Ստորգետնյա տրանսպորտի շինարարությունը սկսվել էր դեռեւս Անտոն Քոչինյանի օրոք՝ որպես ստորգետնյա տրամվայ, նաեւ որպես քաղաքացիական պաշտպանության օբյեկտ՝ տեղական բյուջեյով։ Կառուցվել էր թունել «Բարեկամություն» եւ «Մարշալ Բաղրամյան» կայարանների միջեւ։ Սակայն ֆինանսների բացակայության պատճառով շինարարությունը դադարել էր։ Բուն շինարարությունը 1978 թ. հունվարից սկսվեց Երեւանի մետրոյի շինարարությունը, այն իրականացնում էր «Հայթունելշին» վարչությունը Լիոնիդ Հարութունյանի գլխավորությամբ։ Մետրոյի շինարարությունը մի ամբողջ հերոսական էպոպեա էր, աննախադեպ սխրագործություն։ Հեշտ չէր ճեղքել Երեւանի ընդերքը առատորեն հոսող ստորգետնյա ջրերի առկայության պայմաններում։ Այն համամիութենական եւ ինտերնացիոնալ կառույց էր համարվում։ 1977 թվականին կոմունիստական կուսակցությունը որոշում կայացրեց խորհրդային այլ քաղաքներից (Մոսկվա, Լենինգրադ, Մինսկ, Թբիլիսի) օգնության կանչել նման աշխատանքների փորձ ունեցող մասնագետների։ Երեւան գործուղվեցին Միության 7 քաղաքների լավագույն մասնագետները, մետրոշինարարները։ Լենինգրադի մետրոշինարար, սոցիալիստական աշխատանքի հերոս Միխայիլ Տիխանովիչն այս ոլորտում ռեկորդ էր սահմանել՝ մեկ ամսում 1000 մետր հորատանցում կատարելով։ Նա շատ զարմացավ Երեւանում իր ցույց տված արդյունքի վրա, մեկ ամսում հորատանցում էր ընդամենը 30 մետր։ Երեւանի մետրոյի շինարարությունը հազիվ թե հաջողվեր իրականացնել, եթե հանրապետության ղեկավարությունը այդքան նվիրվածությամբ ձեռնամուխ չլիներ այդ հզոր կառույցի իրականացման գործում։ Կարեն Դեմիրճյանը, Ֆադեյ Սարգսյանը, Մուրադ Մուրադյանը, Լ. Ներսիսյանը միշտ այցելում էին շինարարություն։ Ղեկավար անհատի հեղինակությունը որոշիչ դեր էր կատարում։ Կարեն Դեմիրճյանի պահանջկոտությունը եւ կազմակերպչական բարձր ունակությունները, բանիմացությունը, առաջարկություններն ու հիմնավորումները ընդունելի էին բոլորի կողմից։ Մետրոյի շինարարությունը լարված գործ էր, բայց հետաքրքիր։ Ես այդ շինարարությունում գործնականում լինում էի ամեն օր, պատահում էր` նաեւ գիշերը»,- իր հարցազրույցում ասել է Կարեն Դեմիրճյանը։ Բացում Մետրոպոլիտենը բացվեց 1981 թ. մարտի 7-ին։ Հետագա տարիների ընթացքում այն ընդլայնվեց դեպի քաղաքի հարավային մասերը։ Մետրոպոլիտենի կառուցումն ու ընդլայնումը կատարվել է Կարեն Դեմիրճյանի ղեկավարության օրոք եւ նրա անմիջական հովանավորությամբ։ Վերջին կայարանը (Չարբախ) շահագործման է հանձնվել 1996 թ.։ 1999 թվականի դեկտեմբերի 28-ին Երեւանի մետրոպոլիտենը կոչվեց հոկտեմբերի 27-ին Ազգային ժողովում ահաբեկչական գործողության ժամանակ սպանված Կարեն Դեմիրճյանի անունով։ Կառուցման բարձր որակի շնորհիվ մետրոպոլիտենը 1988-ի կործանարար երկրաշարժի ժամանակ չկրեց որեւէ լուրջ վնաս, եւ շարունակեց գործել արդեն իսկ հաջորդ օրը։ Սակայն երկրաշարժը դարձավ մետրոպոլիտենի ընդլայնման աշխատանքների դադարեցման գլխավոր պատճառներից մեկը՝ դադարեցվեցին Աջափնյակ եւ Դավիթաշենի թաղամասերում մետրոյի կայարանների կառուցման աշխատանքները, քանի որ հանրապետության ամբողջ շինարարական ռեսուրսները ուղղվել էր ավերված շրջանների վերականգմանը։ 1990-ականների սկզբի ճգնաժամի ընթացքում հասարակական տրանսպորտի միակ տեսակն էր, որ չէր դադարեցրել իր աշխատանքը։ Ժամանակագրություն 1972 թ.՝ Սկսվում է Երեւանի մետրոյի շինարարությունը։ 1981 թ. Մարտի 7՝ Շահագործման է հանձնվում Բարեկամություն - Սասունցի Դավիթ հատվածը։ 1981 թ. Դեկտեմբերի 26՝''' Բացվում է Լենինի Հրապարակ կայարանը։ 1983 թ. Հուլիսի 11՝ Շահագործման է հանձնվում Սասունցի Դավիթ - Գործարանային հատվածը 1985 թ. Դեկտեմբերի 26՝ Շահագործման է հանձնվում Գործարանային - Շենգավիթ հատվածը։ 1987 թ. Հունվարի 1՝ Շահագործման է հանձնվում Շենգավիթ - Սպանդարյան Հրապարակ հատվածը։ 1988 թ. Դեկտեմբեր՝ Սպիտակի երկրաշարժից հետո դադարեցվում են Աջափնյակ եւ Դավիթաշեն թաղամասերում մետրոյի կայարաններ կառուցելու աշխատանքները։ 1989 թ. Դեկտեմբերի 2՝ Բացվում է Հոկտեմբերյան կայարանը։ 1996 թ. Դեկտեմբերի 26՝ Շահագործման է հանձնվում Շենգավիթ - Չարբախ հատվածը։ 1999 թ. Դեկտեմբերի 28՝ Երեւանի մետրոյին տրվում է Կարեն Դեմիրճյանի անունը։ 2011 թ. Հուլիսի 1՝ Մետրոյի ուղեվարձը սահմանվում է 100 դրամ։ Վերանվանումներ 1992-ին՝ Հայաստանի անկախացումից եւ ԽՍՀՄ-ի փլուզումից հետո վերանվանվանվել են Երեւանի մետրոպոլիտենի կայարաններից մի քանիսը։ Թվեր եւ փաստեր 1981-ի դրությամբ տարեկան 14 միլիոն մարդ էր օգտվում մետրոյից, 1987 թ. այդ թիվն արդեն հասնում էր 31 միլիոնի (որը կազմում էր բոլոր տրանսպորտային միջոցներով կատարվող ուղեւորահոսքի 9 %-ին)։ 2001-ին այդ թիվը կազմում էր 15,5 միլիոն երթեւեկող։ 2008-ին մետրոն 18 միլիոն ուղեւոր է տեղափոխել, 2011-ին՝ 17 միլիոն։ Ներկայումս մետրոյից օրական օգտվում է 50-ից 60 հազար մարդ։ Երեւանի մետրոյի ուղիների ընդհանուր երկարությունը 12,1 կմ է, գործում է 10 կայարան։ Կայարաններից երեքը՝ Սասունցի Դավիթ, Գործարանային եւ Չարբախ կայարանները վերգետնյա են, մնացած յոթը՝ ստորգետնյա։ Շարժակազմեր Վագոնային պարկը բաղկացած է 45 վագոնից, շահագործվում է 33-ը։ 81-717 81-717 ЛВЗ Երեւանի Կարեն Դեմիրճյանի անվան մետրոպոլիտենում օգտագործվում է 1 երկվագոնանոց գնացք։ Տվյալեր՝ Դռների քանակ՝ 4x2, գնացքի երկարությունը՝ 19 206 մմ, լայնությունը՝ 2670 մմ, բարձրությունը՝ 3650 մմ, Մինչեւ 90 կմ / ժամ արագություն, գործարկման արագացում՝ 1.2 մ / վրկ, արգելակման արագացում՝ 1.1 մ / վրկ։ 81-717.5 Երեւանի Կարեն Դեմիրճյանի անվան մետրոպոլիտենում օգտագործվում է 1 երկվագոնանոց եւ 1 երեքվագոնանոց գնացքներ։ Տվյալներ՝ Դռների քանակ՝ 4x2, երկարություն՝ 19 206 մմ, լայնություն՝ 2670 մմ, բարձրությունը՝ 3650 մմ։ 81-717M Երեւանի Կարեն Դեմիրճյանի անվան մետրոպոլիտենում օգտագործվում է 10 երկվագոնանոց եւ 1 երեքվագոնանոց գնացքներ եւ 1 ռեզերվ վագոն։ Կայարանները Կայարանների կառամատույցներն ունեն մոտ 100 մ երկարություն, ինչը հնարավորություն է տալիս օգտագործել մինչեւ հինգ վագոնից կազմված գնացքներ։ Ներկայումս օգտագործվում է 81-717 տիպի երկու վագոններով 13 գնացք (12-ը հիմնական ուղու վրա եւ մեկը՝ Չարբախ-Շենգավիթ գծի վրա)։ 81-714 տիպի վագոնները չեն կիրառվում 2000-2001 թթ. տնտեսական պատճառներով։ Գնացքների երթեւեկության հաճախականությունը բանուկ ժամերին մոտ հինգ րոպեն մեկ է, իսկ այլ ժամերի՝ մինչեւ 15 րոպեն մեկ, գնացքների շարժման միջին արագությունն է 35 կմ/ժ։ Երեւանի մետրոլոպիտենի տարեկան բյուջեն 2002-ին կազմել էր 1 միլիարդ 440 միլիոն ՀՀ դրամ։ Այդ գումարից 800 միլիոնը տրամադրվել է պետության կողմից, իսկ մնացած մասը գոյացել է տոմսերի վաճառքից, այլ առքուվաճառքից եւ գովազդից։ Տոմսի գինը 2011 թ. հուլիսի 1-ից 100 դրամ է (մինչ այդ եղել է 50 դրամ)։ Պատկերասրահ Ծանոթագրություններ Արտաքին հղումներ Երեւանի մետրոպոլիտենի պատմությունը Կարեն Դեմիրճյանի անվան Երեւանի Մետրոպոլիտեն Հմայող երակ Երեւանի մետրոպոլիտեն 1981 հիմնադրումներ Հայաստանում Երեւանի տրանսպորտ


text: Գորիս, քաղաք Սյունիքի մարզում, մոտ 240 կմ հեռավորության վրա մայրաքաղաք Երեւանից եւ 69 կմ հյուսիս-արեւելք մարզկենտրոն Կապանից։ Գտնվում է Վարարակն գետի (Որոտանի վտակ) ափին։ Քաղաքը գտնվում է Երեւան – Ստեփանակերտ ռազմավարական կարեւորագույն նշանակություն ունեցող ճանապարհի վրա։ Գորիսը հիմնադրվել է 1870 թվականին՝ որպես Ելիզավետպոլի նահանգի Զանգեզուր գավառի կենտրոն։ Սակայն կան նաեւ փաստեր այն մասին, որ Գորիսը որպես քաղաք հիմնադրվել է ավելի ուշ 1890–ական թվականների կեսերին։ Այդ փաստն առաջ է բերում պատմաբան Լեոն այն ժամանակ, երբ այցելել էր Գորիս։ Նա Գորիս էր այցելել 1888 թվականին եւ գրում է, որ այդ թվականին դեռեւս Գորիսում կային ընդամենը մի քանի տասնյակ տներ, եւ այդ պատճառով նա չէր ցանկանում Գորիսին անվանել քաղաք, սակայն նրան շատ էր գերել Գորիսի փողոցների դասավորությունը։ Քաղաքն ունի մոտ 20 հազար բնակչություն (2015) եւ գտնվում է 1370 մ բարձրության վրա։ Ունի 24 գյուղ։ Քաղաքի արեւելյան մասում է գտնվում Հին Գորիսը (Կյորես) կամ Գորիս գյուղը՝ քարանձավային բնակավայրերի մի ամբողջ շարք։ Ներկայիս բուն քաղաքի տեղում մինչեւ 1870-ական թվականները եղել է անբնակ տարածք։ Արեւելյան մասում է գտնվում քաղաքի խորհրդանիշ համարվող բլուրը, որը տեղացիներն անվանում են Լաստի Խութ։ Նախկին անվանումներ Նախկինում քաղաքն անվանվել է Գերյուսի, Գուրիայա, Գորես, Գորիս, Հին Կյորես, Կյուրիս, Կուրիս, Ձագեձոր, Զանգիզուր, Զանկյազուր, Կյուրյուս։ Գորիս անվան տարբեր բացատրություններ կան։ Ենթադրվում է, որ տեղանվան հիմքը կազմում են հնդեվրոպական նախալեզվի գուոռ-«ժայռ» եւ էս-«լինել» բառերը, այսինքն Գորիս-Կյորես նշանակում է ժայռոտ տեղ։ Քաղաքի տեղում բնակավայր եղել է հնագույն ժամանակներից, թերեւս մարդն այստեղ բնակություն է հաստատել քարեդարյան շրջանում։ Գորիս անվան հնագույն հիշատակումը գալիս է ուրարտական ժամանակաշրջանից։ Ռուսա Ա թագավորը մ.թ.ա. 8-րդ դարում թողել է սեպագիր արձանագրություն, ուր իր նվաճած 23 երկրների մեջ նշում է Գուրիայա երկիրը։ Գիտնականները գտնում են, որ դա Գորիսն է։ Գորիսում գտնվել է նաեւ Արտաշես Ա թագավորի (մ.թ.ա. 189-160) արամեերեն արձանագրության սահմանաքար։ Այն գտել է ՏաթեւՀէկի աշխատակից Արշակ Հովհաննիսյանը 1964 թվականին՝ Եռաբլրի սարահարթում։ Բնակավայրը գոյություն է ունեցել նաեւ միջին դարերում եւ գտնվել է ներկայիս Գորիսի արեւելյան մասում՝ համանուն գետի ձախ ափին, կոչվում էր հին Գորիս եւ համապատասխանում է Ստեփանոս Օրբելյանի կողմից հիշատակած (18-րդ դար) Գորու եւ Գորայք գյուղերից մեկին։ Քաղաքի անվան ներկայիս գրելաձեւն առաջին անգամ հանդիպել է 1624 թվականին՝ Բարսեղ Երեցի կողմից գրված մի ձեռագրում, որտեղ նշվում է Յոլունցների մասին՝ թե ինչպես թուրքերին թույլ չէին տալիս բնակություն հաստատել։ Դա մեծ հոգեբանական նշանակություն ունեցավ գորիսեցիների կյանքում՝ նույնիսկ խորհրդային իշխանություների ժամանակ ոչ մի ադրբեջանցի Գորիսում եւ նրա հարակից գյուղերում բնակություն չհաստատեցին։ Կլիմա Կլիման բարեխառն լեռնային է՝ մեղմ ձյունապատ ձմեռներով, տաք ամառներով։ Արեւափայլքի տարեկան տեւողությունը ավելի քան 2100 ժամ է, անարեւ օրերի թիվը՝ 59։ Հունվարի միջին ջերմաստիճանը՝ -7, 7 °C, հուլիսին՝ 22 °C։ Տարեկան տեղումների քանակը հասնում է 700 մմ։ Պատմություն Հին դարեր Ժամանակագրական տեսակետից քաղաք կարելի է ասել Նոր Գորիս, որովհետեւ Հին Գորիսը, կամ ինչպես ասում են՝ Կյորեսը գտնվում է ավելի բարձր, չորս կիլոմետր հեռու։ Նախատեսվում է պահպանել այդ ժայռափոր բնակավայրը, որը ոչ միայն պատմական հնավայր է, այլ կարեւոր է նաեւ զբոսաշրջիկներին սպասարկելու տեսակետից։ Գորիսի շրջակայքը լի է արտասովոր աշտարակներով, ամրոցներով, բուրգերով, քարանձավներով, անդրջրհեղեղյան քարակերտ հրաշալիքներով։ Գորիսը բնակավայր է եղել հնագույն ժամանակներից, թերեւս մարդն այստեղ բնակություն է հաստատել քարեդարյան շրջանում։ 1980-ական թվականների սկզբին այստեղ իրականացված պեղումների ընթացքում հայտնաբերվել են բարձրարժեք բրոնզյա իրեր՝ կանացի զարդեղեն, դաշույն, տեգ, հմայիլներ, ամանեղեն։ Ուսումնասիրությունները ցույց են տվել, որ դրանք պատկանում են մ.թ.ա. 3-2-րդ դարերին, ունեն տեղական ծագում եւ խոսում են տեղաբնակների բարձր մշակույթի եւ կենցաղի մասին։ Հին ժայռապատկերներ են գտնվել Իշխանասարի փեշերին, որոնց թիվն անցնում է 1500-ից՝ հիմնականում մարդու եւ ընտանի կենդանիների պատկերներով եւ վերաբերում են մ.թ.ա. 5-2 հազարամյակներին։ 2000 տարի առաջ, Հայկական թագավորության մեջ՝ Սյունիք նահանգում, Գորիսը ունեցել է տվյալ ժամանակների կարեւորագույն բնակավայր-քաղաքներին բնորոշ հասարակական զարգացած ենթակառույցներ։ Նոր շրջան Դեռեւս Միջին դարերում Գորիսը կարեւոր հանգույց էր Նախիջեւանից Զանգեզուրով դեպի Արցախ ու մերձկասպյան տափաստանները ձգվող բանուկ այն ճանապարհի վրա, որով տեղափոխվում էր Նախիջեւանի աղը։ Ըստ 7-րդ դարի պատմիչ Աբրահամ Կրետացու՝ Գորիսից մեծ քանակի մետաքս են արտահանել Մեծ Մետաքսի Ճանապարհով դեպի Եվրոպա՝ քանի որ Մեծ մետաքսի ճանապարհի երթուղիներից մեկը անմիջականորեն անցել է Գորիսի մոտ գտնվող պատմական ճանապարհով։ Պահպանվել է քարերի մեջ եղած քարվանսարան։ 16-րդ դարում Գորիսը մտնում է շահական Պարսկաստանի տիրապետության տակ. սկզբում՝ որպես Ղարաբաղի կուսակալության, ապա՝ Ղարաբաղի խանության մաս։ Գորիսը 19-րդ դարի սկզբին՝ 1813 թվականի հոկտեմբերի 13-ի Գյուլիստանի պայմանագրով, անցնում է ցարական Ռուսաստանի տիրապետության տակ։ 1823 թվականին Գորիսն ուներ 119 ծուխ։ Բնակչությունը ստվարացել է Թուրքմենչայի պայմանագրով (1828 թվական) Պարսկաստանից Արեւելյան Հայաստան վերադարձած հայերի հաշվին։ Մինչեւ 1841 թվականը Գորիսը մտնում էր Տաթեւի մահալի մեջ, այնուհետեւ դարձավ նրա արեւելյան հատվածի գյուղերից կազմված Գորիսի գավառամասի կենտրոն։ 1868 թվականին վարչական բաժանմամբ Գորիսը դարձավ Ելիզավետպոլի նահանգի Զանգեզուրի գավառի գավառի կենտրոնը եւ կրում էր Գերուսի անվանումը։ Ձորի սահմանափակ տարածքը խոչընդոտում էր նրա զարգացմանը։ Դեռ 1867 թվականին Խաչատուր Յոլունցն իր որդու՝ Սահակի հետ, քարանձավներից դուրս գալով, առաջին տունը կառուցեց ներկայիս Գորիս քաղաքում, դառնալով նոր Գորիսի հիմնադիրը։ Յոլունցները, որոնք հետագայում դարձան Յոլյաններ Գորիսի առաջին բնակիչները։ 1870 թվականին գետի աջակողմյան հարթավայրում հիմնվեց Գորիս քաղաքը, որը եւ ստանձնեց Գորիսի վարչական դերը։ Այդպիսով՝ ցարական ժամանակաշրջանում Գորիսը ժամանակակից Հայաստանի տարածքում թվով չորս քաղաքներից մեկն էր (Երեւան, Ալեքսանդրապոլ, Նոր Բայազետ, Գորիս)։ 19-րդ դարում Գորիսն ուներ շախմատաձեւ հատակագծով ճարտարապետական յուրովի ոճ, կանոնավոր կառուցված երկհարկանի հասարակական կառույցներ, որտեղ տեղակայված էին բազմաթիվ առեւտրային տաղավարներ։ Իսկ ավանդական կարպետագործները, մետաղագործները, գարեջրագործներն իրենց արհեստանոցներով զբաղեցնում էին քաղաքի հասարակական կենտրոնի կառույցների մնացող մասը։ 19-րդ դարում Գորիսն իր հասարակական կյանքի զարգացման բնույթով համարվում է Սյունիք-Արցախի տարածաշրջանի ամենածաղկուն ու զարգացած քաղաքը։ Գորիսի քարայրները, քարանձավներն ու բրգաձեւ ժայռերը մշտապես գրավել են զբոսաշրջիկների ուշադրությունը, եւ նրանցից շատերը Գորիսը համարում են գանձ, որն անպայման պետք է ճանաչելի դարձնել եւ ներկայացնել աշխարհին։ Խորհրդային շրջան Գորիսը խորհրդային իշխանության տարիներին ամբողջապես վերափոխվել է, դարձել գեղեցիկ, բարեկարգ քաղաք։ Կառուցվել են առանձնատներ, հասարականան շենքեր, առողջապահական հիմնարկներ, մշակութալուսավորական օջախներ։ Ուներ միջնակարգ դպրոցներ, գյուղատնտեսական տեխնիկում, պետական թատրոն, մշակույթի պալատ, հայրենագիտական թանգարան, գրադարաններ, համալսարան։ Գորիսը դարձել էր նաեւ ժամանակակից արդյունաբերական կենտրոն։ 1930 թվականի սեպտեմբերի 9 ՀԽՍՀ Գերագույն խորհրդի որոշմամբ Գորիսը դարձավ համանուն շրջանի վարչական կենտրոնը։ Քաղաքն անմիջականորեն արձագանքելով արցախյան շարժմանը՝ դարձավ նրա հենասյուներից մեկը։ Նշանակալից իրադարձություն էր 1989 թվականին Սյունյաց հոգեւոր թեմի վերաբացումը, որի առաջնորդարանը հաստատվեց Գորիսում։ Գորիսում 1941-1945 թվականների Հայրենական Մեծ պատերազմում Գորիսի շրջանից մասնակցեցին 9146 զինվորներ, որոնցից զոհվեցին 4144, 2500–ն արժանացան ԽՍՀՄ պետական տարբեր խրախուսանքների ու պարգեւների։ Գորիսի շրջանը տվեց 4 ԽՍՀՄ հերոս՝ Ա. Սարգսյանը, Գ. Գալստյանը, Ս. Առաքելյանը եւ Գ. Արզումանյանը, եւ մեկ Փառքի առաջին, երկրորդ, երրորդ աստիճանի շքանշանների։ Հայրենական Մեծ պատերազմում զոհվածների հիշատակին այստեղ կառուցվել է աղբյուր–հուշարձան։ Այստեղ են ծնվել Ռուբեն Յոլյանը՝ բժիշկ, Ակսել Բակունցը (1899-1937), Համլետ Յոլյանը, Սերո Խանզադյանը, Գուսան Աշոտը, ՀԽՍՀ ԳԱ թղթակից-անդամ Սեւադա Բակունցը։ Ներկայումս Գորիսը ընդգրկվում է Հայաստանի Սյունիքի մարզի կազմում։ Բնակչություն Գորիսի ազգաբնակչության փոփոխությունը. Ժողովրդագրություն Գորիսի բնակչության փոփոխությունը. Տնտեսություն Բնակչությունը զբաղվում է արդյունաբերությամբ եւ գյուղատնտեսությամբ։ Գորիսը մարզի արդյունաբերական կենտրոններից է։ Խոշոր արդյունաբերական ձեռնարկություններից են «Գամմա», «Զանգեզուր», «Գորիսի միկրոշարժիչ» ԲԲԸ-ները, գործում են էներգետիկայի, սննդարդյունաբերության եւ տնտեսության այլ ճյուղերի մի շարք ձեռնարկություններ։ Հողային եւ այլ բնական ռեսուրսներ Հողեր (ընդամենը)՝ 5039 հա, այդ թվում՝ Գյուղատնտեսական նշանակության հողեր՝ 4035 հա, որից վարելահող՝ 997 հա, խոտհարք՝ 271 հա, արոտ՝ 2119 հա, այլ հողատեսք՝648 հա բնակավայրերի հողեր՝ 587 հա, արդյունաբերության, ընդերքօգտագործման եւ այլ արտադրական նշանակության հողեր՝ 49 հա էներգետիկայի, տրանսպորտի, կապի եւ կոմունալ ենթակառուցվածքների օբյեկտների հողեր՝5 հա հատուկ պահպանվող տարածքների հողեր՝ 58 հա, հատուկ նշանակության հողեր՝ 24 հա, անտառային հողեր՝ 255 հա, որից անտառածածկ՝ 255 հա ջրային հողեր՝ 28 հա Մշակույթ Ակսել Բակունցի տուն-թանգարան Ակսել Բակունցի տուն-թանգարանը բացվել է 1970 թվականին՝ գրողի 90-ամյակին ընդառաջ։ Գորիսի Մաշտոցի փողոցի վրա գտնվող տուն-թանգարանի բազմահազար այցելուներ ծանոթանում են արձակագիր՝ Ակսել Բակունցի բազմաբեղուն կյանքին, նրա գրական գործունեությանը։ Ա. Բակունցի հուշարձանը դրված է գրողի անունը կրող հրապարակում։ Գորիսի պատկերասրահ Գորիսի պատկերասրահը ստեղծվել է 2001 թվականին քաղաքապետարանի նախաձեռնությամբ։ Այստեղ ներկայացված են ինչպես արտասահմանյան, այնպես էլ սփյուռքահայ հեղինակների գործեր։ Գորիսի երկրագիտական թանգարան Գորիսի երկրագիտական թանգարանը բացվել է 1948 թվականին։ Թանգարանում ցուցադրված են 5000 ցուցանմուշներ։ Պեղումների ընթացքում գտած բրոնզե զենքերը, զարդերը, արձանիկներն ու մետաղյա ցուցանմուշները վկայում են տարածաշրջանի մշակութային հարուստ ժառանգության մասին։ Ուշագրավ է հատկապես մ.թ.ա. 2-րդ հազ. թվագրվող հնգադեմ կուռքն ու մ.թ.ա 7-րդ դարի բրոնզե առյուծի արձանիկը։ Տեսարժան վայրեր Հին Գորիսը Սբ Գրիգոր Լուսավորիչ եկեղեցին «Յոթնաղբյուր» հուշարձանը Հուշարձան Երկրորդ աշխարհամարտում զոհվածներին Հուշարձան «Զանգեր» Ակսել Բակունցի տուն-թանգարանը Գորիսի պատկերասրահը Գորիսի երկրագիտական թանգարանը Մանկական գեղագիտական կենտրոնի Գորիսի մասնաճյուղը Կիսանդրի՝ Զորավար Անդրանիկի Մշակույթի կենտրոնը Կիսանդրի՝ Ակսել Բակունցի Կիսանդրի՝ Գուսան Աշոտի Գրիգոր Տաթեւացու անվան հրապարակ Սպիտակի երկրաշարժի զոհերին նվիրված հուշարձան Պատմամշակութային կառույցներ 1904 թվականին Գորիսում կառուցվել է Սուրբ Գրիգոր Լուսավորիչ եկեղեցին։ Քիչ արեւելքում՝ Գորիս գետի ձախ ափին, գտնվում է 18-րդ դարի «Հին Գորիս» գյուղը։ Հասարակական կառույցներ Մշակութային հաստատություններից են դրամատիկական թատրոնը, երկրագիտական թանգարանը, Ակսել Բակունցի տուն-թանգարանը, գրադարանների կենտրոնացված համակարգը, ֆիլմադարանը։ Ունի 2 մարզադպրոց, մարզադաշտ, 2 կինոթատրոն։ Կրթություն Գորիսը Սյունիքի մարզի խոշոր կրթական ու մշակութային կենտրոններից է։ Գորիսում գործում են 7 հանրակրթական դպրոց, 4 բուհ, որից երկուսը պետական, 2 միջնակարգ մասնագիտական ուսումնական հաստատություն, նախադպրոցական 7 հիմնարկ, 2 երաժշտական եւ մեկ արվեստի դպրոց։ Առողջապահություն Գորիսի առողջապահական հաստատություններն են՝ «Գորիսի Ռ. Յոլյանի անվան հիվանդանոց», «Գորիսի ստոմատոլոգիական պոլիկլինիկա», «Գորիսի Ս.Ամիրյանի անվան պոլիկլինիկա» ՓԲԸ-ները, Սյունիքի մարզային արյան փոխներարկման կայանը, «Դիագնոստիկա բժշկական միավորում» ԲԲԸ-ի մասնաճյուղը։ Գորիս քաղաքում գործում է 30-ից ավելի հասարակական-քաղաքական կազմակերպություն։ ԶԼՄ Գորիսում հրատարակվում են «Զանգեզուր» եւ «Մշակ» թերթերը, «Համայնք» ամսագիրը, ունի հեռուստատեսության («Լաստ»), Երիտասարդ լրագրողների Շառավիղ ակումբը, լրատվական կենտրոն։ Հայտնի գորիսեցիներ Ակսել Բակունց — խորհրդային արձակագիր, գրականագետ, կինոսցենարիստ, թարգմանիչ, գյուղատնտես Սերո Խանզադյան — գրող Յուրի Բախշյան — Հայաստանի Ազգային ժողովի փոխնախագահ Գուսան Աշոտ — հայ գուսան, ՀԽՍՀ ժողովրդական արտիստ, ԽՍՀՄ գրողների միության անդամ Ռուբեն Յոլյան — վիրաբույժ, պրոֆեսոր, ՀԽՍՀ գիտության վաստակավոր գործիչ Կոնստանտին Օրբելյան — խորհրդային դաշնակահար, դիրիժոր, երգահան Գրիգոր Տաթեւացի — Հայ Առաքելական Եկեղեցու մեծահռչակ վարդապետ Ստեփանոս Օրբելյան — պատմագիր, աստվածաբան, բանաստեղծ, կրոնական եւ քաղաքական գործիչ, արքեպիսկոպոս Քաղաքապետեր Սամվել Հարությունյան (1992 - 1994) Սուրեն Խաչատրյան (Լիսկա) (1996 - 1999) Նելսոն Ոսկանյան (1999 - 2014) Վաչագան Ադունց (2014 - 2017) Առուշ Առուշանան (2017 - ) Քույր քաղաքներ Նեսվիժ, Բելառուս Վիեն, Ֆրանսիա Տես նաեւ Գորիսի արգելավայր Գորիսի պետական համալսարան Գորիսի պետական քոլեջ Գորիսի գյուղատնտեսական քոլեջ Պատկերասրահ Ծանոթագրություններ Գորիս 995 թվականին հիմնադրված բնակավայրեր


text: Կապան (19-րդ դարի 50-ական թվականներից մինչեւ Հայաստանի անկախացում քաղաքը կոչվել է Ղափան), այն գտնվում է Հայաստանի Սյունիքի մարզում, ինչպես նաեւ հանդիսանում է նրա մարզկենտրոնը։ 2017 թվականի նոյեմբերից, իր մեջ միավորելով տարածաշրջանի գյուղական համայնքները, դարձել է Կապան խոշորացված համայնք։ Գտնվում է երկրի հարավ-արեւելքում, Երեւանից 320 կմ հարավ-արեւելք, Ողջի գետի ափին, Խուստուփ լեռան հյուսիսային ստորոտին, ծովի մակարդակից 910 մ բարձրության վրա, մշտական բնակչությունը 2015 թվականի դրությամբ՝ 42 700։ Քաղաքի անունը ծագում է «կապան» հասարակ անունից, որ նշանակում է «կիրճ, նեղ անցք երկու լեռների միջեւ», նաեւ «կիրճի նեղ մասում եղած ամուր դուռ»։ Կապանն իբրեւ բնակավայր հայ պատմագրության մեջ հիշատակվում է դեռեւս մեր թվարկության 5-րդ դարավերջից, որպես քաղաք՝ 10-րդ դարի վերջերից։ Խորհրդային շրջանում՝ 1938 թվականին, ստացել է շրջանային ենթակայության քաղաքի կարգավիճակ, 1963 թվականին՝ հանրապետական ենթակայության, եղել է Ղափանի շրջանի շրջկենտրոնը։ Աշխարհագրություն Հարավից եւ հյուսիսից շրջափակված է Մեղրու եւ Բարգուշատի լեռներով։ Քաղաքի տարածքում Ողջի գետը ընդունում է Վաչագան եւ Կավարտ վտակները։ Քաղաքը բավականին մոտ է սահմանին Ադրբեջանի հետ։ Պատմա-աշխարհագրական ակնարկ Կապանի մասին առաջին հիշատակությունը վերաբերում է 5-րդ դարի վերջերին։ Ըստ երեւույթին, այդ ժամանակ Կապանը սովորական բնակավայր էր։ 10-րդ դարից սկսած մատենագիրների մոտ Կապանն արդեն հիշատակվում է որպես քաղաք։ Կապանը 10-րդ դարի վերջին (հավանաբար 998-1001 թվականներին) դարձել է Սյունիքի թագավորության մայրաքաղաքը։ Կապանն ուներ դիրքային մի շարք առավելություններ։ Նրա արեւմտյան կողմում գտնվող Բաղաբերդ եւ Բաղակու քար բերդերը ապահովում էին քաղաքի անվտանգությունն արեւմտյան եւ հյուսիսարեւմտյան կողմերից։ Քաղաքի հյուսիսային կողմով անցնում է Կապան գետը, որն այդ մասում առաջացրել է խոր կիրճ՝ խիստ զառիվեր եւ անտառապատ լանջով, իսկ դիմացը մի քանի հարյուր մետրի հասնող ժայռ է։ Հարավային կողմով ձգվում էին Արեւիքի բարձրաբերձ եւ ժայռոտ լեռները, որոնք անմատչելի էին դարձնում քաղաքը հարավային կողմից։ Այս է եղել պատճառը, որ քաղաքը հարավային եւ հյուսիսային կողմերից հարկ չի եղել պարսպապատելու։ Համեմատաբար դյուրին էր քաղաք մտնել արեւելյան կողմից, այդ պատճառով էլ քաղաքի այս մասը պարսպապատված է եղել։ 1103 թվականին Կապանն ավերման է ենթարկվում սելջուկների կողմից։ Այնուհետեւ Կապանը մի քանի դար շարունակում է իր գոյությունը, բայց արդեն իբրեւ ոչ քաղաք, այլ սովորական բնակավայր։ Կապանի բնակչությունը ըստ երեւույթին միատարր չի եղել։ Նա ուներ հրեաների հատուկ թաղ։ Կապանի մոտ գտնվող Հալիձորի բերդում տեղի են ունեցել ինքնապաշպանություններ 1720-ական թվականներին Դավիթ Բեկի մասնակցությամբ։ Վերջինիս պատվին քաղաքում դրված է մեծ արձան։ Հնամենի Կապանը 15-րդ դարի սկզբում ավերվել է, նրա անունը թուրքական աղավաղմամբ սկսեց արտասանվել Ղափան։ Այդ Ղափան անունն էլ ժառանգեց 19-րդ դարի 50-ական թվականներին այսօրվա քաղաքի տարածքում ձեւավորվող նոր բնակավայրը, իսկ Հայաստանի անկախացումից հետո քաղաքը կրկին վերականգնեց իր պատմական Կապան անունը։ Կլիմա Կապան քաղաքը Սյունիքի մարզկենտրոնն է։ Գտնվում է ծովի մակարդակից 705-1050 մ /միջինը 910 մ/ բարձրությունների վրա։ Հեռավորությունը մայրաքաղաքից 300 կմ է։ Առաջին անգամ հիշատակվում է 5-րդ դարում։ Միջնադարում եղել է Սյունիքի թագավորության մայրաքաղաք։ Ավերվել է սելջուկների կողմից 1103 թվականին։ Ներկայիս Կապանը գտնվում է պատմական քաղաքից 10 կմ հարավարեւելք Ողջի գետի եւ նրա Վաչագան, Կավարտ, Գեղանուշ վտակների ու Խուստուփ /3210 մ/ լեռան հարեւանությամբ։ Քաղաքի կարգավիճակ է ստացել 1938 թվականին։ 2016 թվականի հունիսի 1-ի գնահատմամբ ունի 43,2 հազար բնակիչ։ Կլիմայի վրա ազդող գործոններ Ինչպես ցանկացած տեղանքի, այնպես էլ Կապանի կլիմայի վրա ազդում է ինչպես ընդհանուր կլիմայական, այնպես էլ տեղական գործոններ։ Ընդհանուր գործոններից է նրա աշխարհագրական դիրքը։ Քաղաքը գտնվում է հս.լ.39օ12՛ վրա, այսինքն՝ մերձարեւադարձային կլիմայական գոտու հյուսիսում, որտեղ ամռանը ակտիվանում են հարավից թափանցող արեւադարձային տաք եւ չոր օդային զանգվածները, իսկ ձմռանը հյուսիսից եկող ցուրտ օդը։ Զգալի է նաեւ Կասպից ծովի ազդեցությունը։ Տեղանքը անհարթ է, բարձրությունների տատանումները գերազանցում են 300 մ-ը։ Հաճախ երբ բնակավայրի բարձրադիր մասերում ձմռանը ձյուն է տեղում, ապա ցածրադիր հատվածներում՝ անձրեւ։ Հարակից լեռնալանջերի թեքությունները, որոնք հասնում են 30-40 աստիճանների բուսածածկի հետ միասին եւս կլիմայաստեղծ ակտիվ գործոններ են։ Կլիմայական բնութագրիչներ Հունվարյան բազմամյա միջին ջերմաստիճանը 0օC է, հուլիսյանը՝ 23-24 օC: Տարեկան միջին բազմամյա ջերմաստիճանը 11,5 օC: Բացարձակ նվազագույն ջերմաստիճանը դիտվել է հունվարին՝ -27 օC, իսկ բացարձակ առավելագույնը հուլիսին՝ +39օC: Տարեկան բացարձակ ջերմաստիճանի լայնույթը 66օC: Տեղումների բազմամյա միջին տարեկան քանակը 544 մմ է/նվազագույն տարեկան միջինը 380 մմ է/: Տեղումների ընդհանուր քանակի մոտ 55%֊ը գալիս է մարտ-հունիս ամիսներին, իսկ 17%֊ը՝ հուլիս-սեպտեմբեր ամիսներին։ Ամենից տեղումնաշատ ամիսը մայիսն է, իսկ ամենից քիչ տեղումներ գալիս են դեկտեմբեր եւ օգոստոս ամիսներին։ Անսառնամանիք օրերի թիվը տատանվում է նվազագույնը 165-ից մինչեւ առավելագույնը 240 օրվա։ Ուժգին քամիներ հազվադեպ են լինում։ 15 մ/վրկ. եւ ավելի ուժգնությամբ քամիներ տարվա կտրվածքով կարող են դիտվել ընդամենը 2-3 օր։ Տիրապետող են հարավարեւելյան եւ արեւելյան ուղղության քամինները՝ 1-3 մ/վրկ միջին արագությամբ։ Տարվա եղանակների հերթափոխություն Կապան քաղաքը ընկած լինելով մերձարեւադարձային եւ բարեխառն կլիմայական գոտիների սահմանագլխում ունի շատ հստակ արտահայտված տարվա եղանակների հերթափոխ։ Համառոտակի բնութագրենք այդ հերթափոխը. Ձմեռ-բնորոշվում է անկայուն եղանակներով։ Տեղումները հիմնականում գալիս են ձյան տեսքով, սակայն կայուն ձնածածկ չի առաջանում եւ այն ուղեկցվում է հալոցքներով։ Երբեմն ձյան շերտի բարձրությունը կարող է հասնել 25-50 սմ-ի, իսկ ձնածածկույթը պահպանվել՝ 3-ից 5 օր։ Ձմռանը տեղումները կարող են դիտվել նաեւ անձրեւի տեսքով՝ կապված հարավարեւմյան տաք եւ խոնավ օդային հոսքերի թափանցման հետ։ Սակայն հաճախ թափանցում են նաեւ արկտիկական չոր եւ սառնամանիքային օդ հյուսիսից, Սիբիրից, կամ կենտրոնական Ասիայի բարձր ճնշման մարզերից եւ առաջացնում բավականին ցուրտ եւ պարզկա եղանակներ։ Գարուն-սկսվում է վաղ՝ փետրվարի կեսերից։ Բնորոշ են անկայուն եղանակներով։ Հաճախ են ամպամած եւ մառախլապատ եղանակները։ Դիտվում են ուշ գարնանային ցրտահարություններ, երբ արդեն ծաղկած են լինում ծառերը։ Ձյան տեսքով տեղումներ դիտվել են ապրիլ-մայիս ամիսներին։ Տեղումնաշատ սեզոնն է։ Երբեմն լինում են տեղատարափ անձրեւներ եւ կարկուտ։ Ամառ-Կապանում ամռանը շոգ է եւ չոր։ Երբեմն դիտվում են տեղատարափ անձրեւներ, որոնք կարող են ուղեկցվել սելավային հոսքերով։ Օրինակ 1961 թվականի հուլիսի 21-ին մեկ օրվա ընթացքում տեղացել է 176 մմ տեղումներ, կամ ամբողջ տարվա տեղումների քանակի 1/3 մասը։ Աշուն-երկարատեւ է՝ սեպտեմբերի կեսերից մինչեւ դեկտեմբերի կեսերը։ Բնորոշ են տաք եղանակները։ Երբեմն լինում են մառախուղներ եւ ցրտահարություններ։ Այս սեզոնին է գալիս տարեկան տեղումների մոտ 1/4-ը։ Կապանի կլիման նպաստավոր է արքայախնձորի/կորոլյոկ/, նռան, թզի, դեղձի, թթի, խաղողի մշակության համար։ Քաղաքի հյուսիսահայաց լանջերն ու գետահովիտները ծածկված են անտառներով եւ թփերով, որտեղ լավ աճում են ընկուզենին, տխլենին, հոննին, մոշենու թփերը։ Բնակչություն Կապանի ազգաբնակչության փոփոխությունը. Տնտեսություն Կապանն արդյունաբերական կենտրոն է։ Տարածքը հարուստ է գունավոր մետաղների, պղնձի պաշարներով։ Հատկապես զարգացած է պղնձարդյունաբերությունը։ Ներկայումս շահագործվում է Կապանի պղնձի հանքավայրը։ Բնակչությունը զբաղվում է նաեւ գյուղատնտեսությամբ։ Պատմամշակութային կառույցներ Նախկին «Կատար» բնակավայրի տարածքում կանգուն է «Կատարի վանք» եկեղեցին։ Հիշարժան կառույցներից են Կատարավանք ամրոցը (X- XVIII դդ)՝ իր օժանդակ շինություններով, Կկոց Քար ամրոցը (X դ), Հալիձորի ամրոցը բազմաթիվ դամբարաններով։ 1723 թվականին Դավիթ Բեկի կողմից վերակառուցվել է Սուրբ Աստվածածին եկեղեցին։ Վահանավանք եկեղեցին ներկայացնում է իրենից մի վանական համալիր, իսկ Սուրբ Գրիգոր եկեղեցին աչքի է ընկնում բազմաթիվ տապանաքարերով։ Քույր քաղաքներ Տես նաեւ Կապանի պատմության եւ մշակույթի անշարժ հուշարձանների ցանկ (Սյունիքի մարզ) Ծանոթագրություններ Արտաքին հղումներ Կապանի էլեկտրոնային գրադարան Կապան Հայ-ադրբեջանական շփման գծի բնակավայրեր հայկական կողմից


text: Հայոց ցեղասպանության զոհերի հուշահամալիր, կամ Ծիծեռնակաբերդ, կառուցված է Երեւանում՝ Ծիծեռնակաբերդ բլրի վրա։ Հեղինակն է քանդակագործ Վան Խաչատրյանը, ճարտարապետ Արթուր Թարխանյանը (Սաշուր Քալաշյանի համահեղինակությամբ)։ Անվան պատմություն Ըստ ավանդության՝ «Ծիծեռնակաբերդ» անունն այս բարձունքը ստացել է այստեղ ապրող ծիծեռնակների անունից, որոնք օգնում էին հեթանոսական աստվածներ Վահագնին ու Աստղիկին միմյանց լուրեր փոխանցել։ Պատմություն Այսպիսի հուշահամալիրի կառուցման մասին սկսեցին խոսել դեռեւս 60-ականների սկզբին՝ Յակոբ Զարոբյանի նշանակումից հետո։ Յակոբ Զարոբյանը ՀԿԿ Կենտկոմի առաջին քարտուղարն էր, արդինցի էր, որը իր ընտանիքի հետ 1914-ին գաղթել էր Ուկրաինա։ 1962 թվականին Զարոբյանը հանդիպել է Լիբանանի հայ հասարակական գործիչ Անդրանիկ Ծառուկյանի հետ եւ քննարկել հուշահամալիրի կառուցումը, որը դեռեւս հրապարակման ենթակա չէր։ 1964 թվականի հուլիսի 16-ին Մարքսիզմ-լենինիզմի ինստիտուտի Հայկական մասնաճյուղի տնօրեն Ծ. Աղայանի, ՀԽՍՀ ԳԱ Արեւելագիտության սեկտորի վարիչ Հ. Ինչիկյանի եւ ՀԿԿ Կենտկոմի գաղափարախոսության բաժնի վարիչի տեղակալ Ջոն Կիրակոսյանի ստորագրությամբ Կոմկուսի նախագահությանը գաղտնի նամակ է ուղարկում Եղեռնի 50-ամյակը նշելու վերաբերյալ։ Այս նամակում հեղինակներն առաջարկում էին կառուցել «առաջին համաշխարհային պատերազմում հայ ժողովրդի զոհերի հուշարձանը», որը պետք է խորհրդանշեր հայ ժողովրդի վերածնունդը։ 1965 թվականին լրանում էր հայոց ցեղասպանության 50-ամյա տարելիցը։ 1964 թվականի դեկտեմբերի 13-ին ՀԿԿ Կենտրոնական կոմիտեի առաջին քարտուղար Յակով Զարոբյանը դիմում է ԽՄԿԿ Կենտկոմին այդ տարելիցը նշելու եւ Երեւանում առաջին համաշխարհային պատերազմում զոհված հայ նահատակներին նվիրված հուշակոթող կանգնեցնելու համար։ Ձեւակերպումը շատ ընդհանուր էր, իսկ իրականում այն նվիրվելու էր Հայոց ցեղասպանության զոհերի հիշատակին եւ պետք է խորհրդանշեր հայ ժողովրդի վերածնունդը։ 1965 թվականի մարտի 16-ին ՀԽՍՀ Նախարարների Խորհուրդը որոշում է կայացնում «1915 թվականի եղեռնի զոհերի հիշատակը հավերժացնելու համար կոթող կառուցելու» մասին։ Հանրապետությունում հայտարարվում է մրցույթ։ Ներկայացված 70 նախագծերից հաղթող է ճանաչվում Արթուր Թարխանյանի եւ Սաշուր Քալաշյանի նախագիծը։ Շինարարական աշխատանքներն սկսվում են, երբ ՀԿԿ Կենտրոնական կոմիտեի առաջին քարտուղարն արդեն Անտոն Քոչինյանն էր։ Ճարտարապետ Վան Խաչատուրին կանչում է Սամել Սաֆարյանը եւ առաջարկում նրան իր արվեստանոցի երիտասարդ ճարտարապետներ Արթուր Թարխանյանի եւ Սաշուր Քալաշյանի հետ մասնակցել գաղտնի մրցույթին։ Առաջին նախագիծը հարթակի մեջ 9 մետր խորության վրա գտնվող հսկայական խաչ էր՝ մեծ գերեզմանի տեսքով, կողքը`զանգակատուն։ Ճարտարապետները ցանկանում էին նաեւ շրջակայքը նմանացնել Դեր-Զորի անապատին։ Այս տարբերակը, սակայն, մերժվում է, քանի որ հուշարձանը պետք է խորհրդանշեր ոչ թե Ցեղասպանությունը, այլ հայերի վերածնունդը։ Երկրորդ տարբերակը, որը նման էր այժմյան հուշահամալիրին, հաղթում է նախագիծը։ Մրցույթից ընտրվեց «ՀՍՍՌ դրոշակ» անվամբ ծածկագրով նախագիծը։ 1965 թվականի սեպտեմբերի 25-ին Հայպետնախագիծ ինստիտուտից տված N 292 հրամանի համաձայն՝ նկարիչ-քանդակագործ Վան Խաչատուրը նշանակվեց հուշահամալիրի ճարտարապետական խմբի ղեկավար։ 1965 թվականի ապրիլի 24-ին՝ Ցեղասպանության 50-րդ տարելիցին, Երեւանում կազմակերպվեցին զանգվածային ցույցեր, որով սկիզբ դրվեց Հայոց ցեղասպանության միջազգային ճանաչմանը եւ առաջին անգամ ՀԽՍՀ-ում նշվեց Ցեղասպանության հիշատակի օրը։ Դրանց արդյունքում արդեն ՀՍՍՀ Մինիստրների Խորհրդի կողմից 1965-ի մարտի 16-ին վավերացված հուշարձան կանգնեցնելու որոշումն սկսեց կենսագործվել 1966-ին։ Հուշակոթողի շինարարությունն ընթանում էր դանդաղ, եւ ժամանակին չավարտելու տագնապ կար։ Շինարարության պատասխանատու է նշանակվում Երեւանի քաղաքային կոմիտեի նորընտիր քարտուղար Կարեն Դեմիրճյանը։ Աշխատանքները լավագույն ձեւով կազմակերպելու, շինանյութերի մատակարարումն ապահովելու շնորհիվ իրադրությունը փոխվում է։ Հուշահամալիրը կառուցվեց ռեկորդային արագությամբ՝ երկու տարում։ Հուշահամալիրի շինարարական աշխատանքները ղեկավարեց Արտուշ Օրդուխանյանը։ Հուշարձանի շինարարությունն ավարտվեց 1967-ին, եւ հանդիսավոր բացումը տեղի ունեցավ 1967 թ. նոյեմբերի 29-ին։ Հանրապետության ղեկավարությունը ՀԿԿ Կենտրոնական կոմիտեի առաջին քարտուղար Անտոն Քոչինյանի գլխավորությամբ այցելեց Ծիծեռնակաբերդ, ծաղկեպսակ դրվեց հուշարձանին, տեղի ունեցավ միտինգ, որից հետո Անտոն Քոչինյանը վառեց հուշարձանի անմար կրակը։ Հուշահամալիր Հուշահամալիրը դարձել է համայն հայության ուխտատեղի։ Ամեն տարի ապրիլի 24-ին հարյուր հազարավոր հայեր եւ օտարազգիներ բարձրանում են այստեղ՝ հարգանքի տուրք մատուցելու 1915 թվականին Օսմանյան կայսրության տարածքում թուրքական կառավարության իրագործած Հայոց Ցեղասպանության զոհերին։ Երեւանում բազմաթիվ մարդիկ այցելում են Ծիծեռնակաբերդի հուշարձան եւ ծաղիկներ են դնում հավերժական կրակի մոտ։ Երեք կոթողից բաղկացած հուշահամալիրը զբաղեցնում է 4500 քմ տարածք։ Ձախ կողմից ձգվում է 100 մետր երկարությամբ հուշապատը։ Կենտրոնում գտնվում է 30 մ տրամագծով հավերժության տաճարը՝ դեպի կենտրոն խոնարհված 12 հսկա բազալտե մույթերով։ Այցելուներին դեպի տաճարի սրահը եւ հավերժական ջահն են տանում հարթակից իջնող անսովոր բարձր աստիճանները, որոնք կարծես պարտադրում են խոնարհվել Եղեռնի զոհերի հիշատակի առջեւ։ Քիչ հեռու վեր է խոյանում 40 մ բարձրությամբ «Վերածնվող Հայաստան» հուշասյունը՝ խորհրդանշելով հայ ժողովրդի վերածննդի գաղափարը։ Բազալտով սալարկված հրապարակում կառուցվել է համալիր, որի տարածական հորինվածքի գերիշխող ծավալներն են Հիշատակի դահլիճը եւ Վերածննղի կոթողը։ Հուշարձանի լուծումը պարզ է եւ արտահայտիչ։ Հիշատակի դահլիճը բազալտե տասներկու թեքադիր մույթերով պարփակված տարածություն է. կենտրոնում՝ զոհերի հիշատակի Հավերժական կրակը։ Մույթերը ստորին մասերով միմյանց են մերձենում սանդուղքներով, որոնք բոլոր կողմերից իջնում են դահլիճ, ուր Հավերժական կրակին խոնարհված «վշտագին» մույթերի շրջապատը մեծապես համակում է հուզական ներգործությամբ։ Հիշատակի դահլիճին հակադրված է Հայաստանի վերածնունդը խորհրդանշող վերասլաց եւ սրածայր բրգատիպ կոթողը։ 44 մետր բարձրությամբ սյունը նշանավորում է հայ ժողովրդի վերածնունդը։ 12 քարե սալերը դասավորված են շրջանագծով։ Հուշարձանի շուրջը տարածվող այգում գտնվում է 100 մետրանոց պատ, որի վրա փորագրված են այն քաղաքների եւ գյուղերի անունները, որոնցում տեղի են ունեցել ջարդեր։ 1995 թվականին հուշահամալիրի տարածքում բացվեց փոքր ստորգետնյա թանգարան, որտեղ կարելի է գտնել տեղեկություններ 1915 թվականի իրադարձությունների մասին։ Մասնավորապես թանգարանում ներկայացված են գերմանացի լուսանկարիչների (թուրքերի դաշնակիցները «Առաջին համաշխարհային պատերազմում»), այդ թվում՝ Արմին Վեգների մի շարք լուսանկարներ եւ որոշ հրատարակություններ։ Թանգարանին մոտ գտնվում է մի պուրակ, որտեղ օտարերկրյա պաշտոնյաները Ցեղասպանության զոհերի հիշատակին տնկում են ծառեր։ Համալիրի մոտ կանգնեցվել է ոչ մեծ խաչքար (քանդակագործ՝ Ս. Հակոբյան)՝ ի հիշատակ 1988 թվականին Սումգայիթում կազմակերպված հայերի ցեղասպանության զոհերի։ Սգո պատը (հուշապատը) նախագծելիս ճարտարապետ Վան Խաչատուրը ցանկանում էր Եղեռնի պատկերներով քանդակներ, իսկ Քոչինյանը պահանջում էր վերածնունդ խորհրդանշող քանդակներ։ Քանդակագործի մտահաղացմամբ Սգո պատը պետք է խորհրդանշեր Դեր Զորի անապատի ճանապարհը։ Հուշահամալիրը, սակայն, բացվել է առանց սգո պատի քանդակների, քանի որ, վերջիվերջո, ճարտարապետը որոշել է չանել որեւէ սյուժետային պատկեր։ Ծիծեռնակաբերդ զբոսայգու վերակառուցման նախագիծ Ծիծեռնակաբերդի այգու բարեկարգման նախագծի խնդիրը այգու՝ այցելուների տարբեր խմբերի կարիքներին համապատասխանող մշակութային, զվարճանքի եւ սպորտային միջոցառումների կազմակերպումն էր։ Վերը նշված խնդիրների լուծման նպատակով այգին բաժանվում է մի քանի գոտիների` վարչական գոտի գլխավոր ծառուղու կենտրոնական գոտի, որը կազմակերպված է այցելուների հիմնական հոսքի շարժման համապատասխան հուշահամալիրի գոտի, որի կենտրոնում կառուցված է Եղեռնի հուշարձանը՝ խորհրդանշելով այն ճշմարտությունը, որ Հայաստանը թանգարան է բաց երկնքի տակ այգում նախատեսվում էր կառուցել հին հայկական ճարտարապետության բաց թանգարան, որտեղ հավաքվելու են ամբողջ Հայաստանով մեկ սփռված հուշարձանների եւ խաչքարերի մեծ քանակությամբ բեկորներ, եւ որոնք ոչ միշտ կարող են պահպանվել, իսկ խաչքարերի տարածքի հյուսիսային մասում կառուցվելու էր թանգարան-հուշահամալիր ակտիվ հանգստի գոտի, որը բացվելու էր դեպի Հրազդանի ձորը եւ քաղաքի հետ կապվում է ուղղահայաց տրանսպորտի եւ ճոպանուղու միջոցով սպորտային գոտի՝ իր կառույցներով, հրապարակներով եւ ջրային կենտրոնով լուռ հանգստի գոտի, որը նախատեսվում էր այգու արեւմտյան կողմում։ Ճարտարապետություն Ծիծեռնակաբերդի հուշահամալիրն ունի երեք հիմանական կառույցներ՝ Հավերժության տաճար, «Վերածնվող Հայաստան» հուշասյուն եւ հուշապատ։ Հավերժության տաճար Հավերժության տաճարը բաղկացած է 12 քարե սալերից, որոնք դասավորված են շրջանաձեւ կորացած դեպի ներս։ 12 թիվը ընտրված է՝ ելնելով երկրաչափական օրենքներից, բայց ժողովուրդը համարում է, որ այդ սյուները խորհրդանշում են Արեւմտյան Հայաստանում գտնվող 12 խոշորագույն նահանգները։ Իրականում Արեւմտյան Հայաստանի՝ Օսմանյան կայսրության նահանգների թիվը եղել է վեց (Վան, Էրզրում, Դիարբեքիր, Բիթլիս, Սեբաստիա, Խարբերդ), բացի դրանից՝ առանձին եղել է Կիլիկիան՝ որպես Ադանայի վիլայեթ։ Պատմական Մեծ Հայքի նահանգներից եւս Արեւմտյան Հայաստանում չեն գտնվել 12-ը. Այրարատը ամբողջությամբ մտել է Երեւանի նահանգի եւ Կարսի մարզի, Սյունիքը՝ Երեւանի եւ Ելիզավետպոլի նահանգների, Արցախը եւ Ուտիքը՝ ամբողջությամբ Ելիզավետպոլի նահանգի, Գուգարքը՝ ամբողջությամբ Թիֆլիսի նահանգի ու Կարսի մարզի, իսկ Փայտակարանը՝ Բաքվի նահանգի մեջ։ Պարսկահայք նահանգը եւ Վասպուրականի արեւելքը եղել եւ մնում են Իրանի կազմում, այսինքն՝ Թուրքիայի կազմում եղել են Մեծ Հայքի նահանգներից 6-ը, իսկ Տայքը եւ Վասպուրականը՝ մասամբ։ Անգամ եթե հաշվել Փոքր Հայքի նահանգները՝ դարձյալ 12 թիվը չի դառնում։ Ճարտարապետ Սաշուր Քալաշյանի վկայությամբ՝ «Մարդիկ կան, որ ասում են` այդ 12 սյուները Արեւմտյան Հայաստանի 12 վիլայեթներն են կամ 12 առաքյալները։ Նման բան չկա։ Ինձ համար կարեւոր է կոթողի հարմոնիան։ Մենք փորձել ենք մի քանի տարբերակ` չորս, ութ, տասնվեց սյուներ, բայց ամենագեղեցիկը եղավ տասներկուսով»։ 30 մետր տրամագծով շրջանաձեւ դասավորությամբ 12 հսկա խոնարհված քարերը որեւէ կապ չունեն Թուրքիայի 12 վիլայեթների հետ. սալերը կարող էին լինել 6 կամ 9։ Իսկ Սգո պատը կառուցվեց, որովհետեւ հուշահամալիրի ձախ հատվածում ընդհանուր կառույցին խանգարող բնակելի տներ կային, պարզապես երկար պատով բնակարաններն անջատվեցին Հայոց Մեծ եղեռնի զոհերին նվիրված հուշակոթողից։ Հուշասյուն Հավերժության տաճարի կողքին է գտնվում «Վերածնվող Հայաստան» հուշասյունը, որն ունի 44 մետր բարձրություն։ Բաժանված է երկու մասի՝ մեծ եւ փոքր կոթողների, որոնք արտահայտում են ազգի վերածննդի գաղափարը։ Վեր խոյացող հուշասյունը չի խորհրդանշում ո՛չ մեծ ու փոքր Մասիսները, ո՛չ Արեւմտյան ու Արեւելյան Հայաստանները, ո՛չ հայ եւ ռուս ժողովուրդները։ Հետաքրքիր փաստեր Ամեն տարի ապրիլի 24-ից հաջորդող օրերին հարյուր հազարավոր ծաղիկներ, որ բերվում էին Հուշահամալիր, տեղափոխվում էին աղբարկղներ եւ այրվում։ Սկսած 2010 այդ ծաղիկները հավաքում են եւ թերթիկները անջատում ցողունից։ Ցողուններից այնուհետեւ պատրաստում են պարարտանյութ՝ Հուշահամալիրի տարածքում հողի համար, իսկ թերթիկներից պատրաստում վերամշակված թուղթ, որը այնուհետեւ օգտագործվում է Ցեղասպանության թանգարանում։ Այս արարողությունը իր մեջ է միավորում երկու գաղափար՝ ծաղիկների վերածումը լուռ վկաների եւ շրջակա միջավայրի պահպանման գաղափարը։ Ավանդաբար, արարողությանը կարող են մասնակցել բոլոր ցանկացողները։ 2015 թվականին արարողությունը տեւել է երկու օր՝ ապրիլի 27-ը եւ ապրիլի 28-ը՝ Հայոց ցեղասպանության 100-րդ տարելիցի կապակցությամբ մեծ քանակությամբ ծաղիկների պատճառով։ Լուսանկարներ Տես նաեւ Հայոց ցեղասպանություն Ծանոթագրություններ Արտաքին հղումներ Ծիծեռնակաբերդ. Հուշակոթողի մասին միֆերն ու իրական պատմությունը Հայոց ցեղասպանության թանգարան-ինստիտուտի պաշտոնական կայք Հայոց ցեղասպանության հուշարձաններ Երեւանի հուշարձաններ 1967 կառուցումն ավարտված շենքեր եւ կառույցներ 1967 հիմնադրումներ Երեւանում