text: Հյուսիսային Մակեդոնիա, (ռուսերեն..Македониa- Մակեդոնիա) պետություն Բալկանյան թերակղզում՝ Հարավարեւելյան Եվրոպայում։ Այն նախկին Հարավսլավիայի իրավահաջորդ նահագներից մեկն էր, որից հռչակվեց անկախ 1991 թվականին։ Այն դարձել է Եվրամիության անդամ 1993 թվականից, բայց Հունաստանի հետ «Մակեդոնիա» անվան շուրջ անընդհատ վեճի արդյունքում, այն ընդունվեց որպես նախկին Հարավսլավիայի Մակեդոնիայի Հանրապետություն, երբեմն նաեւ օգտագործվում է Մակեդոնիա կամ ՆՀՀ Մակեդոնիա տերմինը, որը կիրառվում է այնպիսի միջազգային կազմակերպությունների կողմից ինչպիսիք են Եվրամիությունը եւ ՆԱՏՕ–ն։ 2018 թվականի հունիսի 17–ին Մակեդոնիան եւ Հունաստանը ստորագրեցին համաձայնագիր, որը նախատեսում էր փոխել անվանումը Հյուսիսային Մակեդոնիայի Հանրապետություն մինչեւ հարցի վերաբերյալ ազգային հանրաքվե անցկացնելը։ Դեպի ծով ելք չունեցող Մակեդոնիայի Հանրապետությունը հյուսիս–արեւմուտքից սահմանակից է Կոսովոյին, հյուսիսից` Սերբիային, արեւելքից` Բուլղարիային, հարավից` Հունաստանին եւ Ալբանիային` արեւմուտքից։ Այն կազմում է Մակեդոնիա աշխարհագրական տարածաշրջանի մոտավորապես մեկ երրորդ մասը, որն իր հերթին ներառում է Հունաստանի հյուսիսային, Բուլղարիայի հարավարեւմտյան եւ Ալբանիայի հարավարեւելյան հարակից տարածաշրջանները։ Երկիրը աշխարհագրականորեն եզերված է լեռներով, հովիտներով եւ գետերով։ Մայրաքաղաքը եւ ամենամեծ քաղաքը Սկոպյեն մոտավորապես 2.06 միլիոն բնակչությամբ։ Բնակչության մեծ մասը բնիկ մակեդոնացի է կամ ունի հարավ սլավոնական ծագում։ Ալբանացիները փոքրամասնություն են կազմում, մոտավորապես 25 %, նրանց հաջորդում են թուրքերը, սերբերը, բուլղարացիները։ Տարածաշրջանի պատմությունը սկսվում է հնագույն ժամանակաշրջանից Պաենոյա թագավորությունից մինչեւ Թրքո-Իլլյանական իշխանությունը։ Մ.թ.ա. 6-րդ դարի վերջին տարածաշրջանը գրավվում է Աքեմենյան կայսրության կողմից, իսկ մ.թ.ա. 4-րդ դարի վերջին այն միանում է Մակեդոնիայի թագավորությանը։ Ք.ա. 2-րդ դարում տարածաշրջանը գրավվում է հռոմիացիների կողմից եւ դառնում է Մակոդոնիայի ամենամեծ նահանգը։ Տարածաշրջանը եղել է Բյուզանդական կայսրության մաս եւ Ք.հ. 6-րդ դարի սկզբին հաճախ ենթարկվել է հարձակումների եւ բնակեցվել սլավոնական ցեղերով։ Հաջորդող դարերին Բուլղարական, Բյուզանդական եւ սերբական կայսրությունների միջեւ պայքարի արդյունքում այն տասնչորսերորդ դարից աստիճանաբար հայտնվեց Օսմանյան տիրապետության տակ։ 19-րդ դարի վերջին եւ 20–րդ դարի սկզբին Մակեդոնիայի ինքնիշխանությունը հաստատվեց, չնայած 1912 թվականից մինչեւ 1913 թվականը Առաջին Բալկանյան պատերազմի ընթացքում Մակեդոնիայի ժամանակակից տարածքը հայտնվեց Սերբիայի տիրապետության տակ։ Առաջին համաշխարհային պատերազմի հետեւանքով (1914-1918) այն ներառվեց Սերբիայի թագավորության մեջ, որը Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո վերահիմնադրվեց որպես հանրապետություն (1945 թ.), իսկ 1963 թվականին դարձավ Հարավսլավիայի սոցիալիստական դաշնային հանրապետություն։ Մակեդոնիան եղել է Հարավսլավիայի կազմում սոցիալիստական դաշնային հանրապետություն մինչեւ 1991 թվականի խաղաղ անկախացումը։Մակեդոնիան Եվրամիության եւ Եվրոպայի խորհրդի անդամ է։ 2005 թվականից սկսած այն եղել է Եվրամիությանն անդամակցելու թեկնածու եւ միեւնույն ժամանակ անդամակցել է ՆԱՏՕ–ին։ Չնայած, լինլով Եվրոպայի ամենաաղքատ երկրներից մեկը, այն մեծ առաջխաղացում է ունեցել բաց շուկայական հարաբերությունների զարգացման մեջ։ Երկրի մայրաքաղաքը Սկոպյեն է՝ 506,926 բնակչությամբ։ Խոշոր քաղաքներից են Բիտոլա՝ 95,385 բն., Կումանովո՝ 70,842 բն., Պրիլեպ՝ 66,246 բն., Տետովո՝ 52,915 բն., Օխրիդ՝ 42,003 բն. եւ այլն։ Ծագումնաբանություն Պետության անունը ծագում է հունարեն Μακεδονία (Մակեդոնիա) թագավորություն (ավելի ուշ ռեգիոն), հին Մակոդոնացիների անունով։ Հունական ծագմամբ Μακεδνός (makednós) բառը նշանակում է «բարձրահասակ, կոնաձեւ», այն ունի նույն արմատը ինչ μακρός (makrós) ածականը, որը Հին հունարենով նշանակում է «Երկար, բարձր, ուժեղ»։ Ի սկզբանե անունը նշանակելու էր կամ բարձրահարկ կամ բարձրահասակներ, մարդկանց հավանական բնութագիր։ Այնուամենայնիվ, Ռոբերտ Ս. Բ. Բեկեսը հավաստիացնում է, որ երկու տերմիններն էլ նախապատմական ծագում ունեն եւ չեն կարող մեկնաբանվել Հնդեվրոպական մորֆոլոգիայի տեսանկյունից։ Պատմություն Մակեդոնիայի Հանրապետությունը աշխարհագրականորեն համապատասխանում է Պաոնիանայի թագավորությանը, որն անմիջապես գտնվում է Հին Մակեդոնիայի Թագավորության հյուսիսում։ Պաոնյանը բնակեցված է եղել պաոնյաններով, թրքական ժողովուրդներով, մինչդեռ հյուսիսարեւմտյան հատվածը բնակեցված է եղել դարդանիացիներով, հարավարեւմտյան հատվածը բնակեցված է եղել պատմականորեն հայտնի այնպիսի ցեղերով, ինչպիսիք են՝ Էնգելլե, Պելագոններ եւ Լինսեստի. վերջին երկուսը աստիճանաբար վերածվեցին Հունաստանի հյուսիսարեւմտյան հատվածի Մալոսյան ցեղերի, մինչդեռ առաջին երկուսը համարվել են Իլլյան ցեղեր։ Ք.ա. 6–րդ դարի վերջին Աքեմենյան պարսիկները Դարեհ Մեծի գլխավորությամբ գրավեցին Պաոնյանները՝ ներառելով այն, ինչ այսօր Մակեդոնիայի Հանրապետությունը ունի իր ընդարձակ տարածքում։ Ք.ա. 479 թվականին՝ Հունաստանի դեմ պարսկական երկրորդ ներխուժման արդյունքում, պարսիկները աստիճանաբար հեռացան եվրոպական տարածաշրջաններից՝ ներառելով Մակեդոնիայի Հանրապետության ժամանակակից տարածքները։ Ք.ա. 356 թվականին Փիլիպոս II-ը նվաճեց եւ Մակեդոնիայի թագավորությանը միացրեց Վերին Մակեդոնիայի երկու շրջանները՝ Լինկեստիսն ու Պելագոնիան եւ Պաոնիանայի (Դիրիփոուս) հարավային հատվածները։ Ֆիլիպի որդին՝ Ալեքսանդր Մակեդոնացին, գրավեց մնացյալ տարածքները եւ ներառեց իր կայսրության մեջ՝ հասնելով մինչեւ Սկոփի, սակայն քաղաքը եւ շրջակայքը մնացին Դարանդայի տարածքում։ Ք.ա. 146 թվականին հռոմիացիները հաստատվեցին Մակեդոնիայի տարածքում։ Դիոկղետիանոսի թագավորման ժամանակաշրջանում երկիրը բաժանվեց երկու մասի՝ Մակեդոնիա Պրիմա (Առաջին Մակեդոնիա)՝ հարավային հատվածում՝ ընդգրկելով Մակեդոնիայի Թագավորության մեծ մասը, եւ Մակեդոնիա Սալյուտերիս (հայտնի որպես Երկրորդ Մակեդոնիա)՝ հյուսիսային հատվածում՝ ընդգրկելով Դարդանիայի մի մասը եւ ամբողջ Պաոնիանան. երկրի ժամանակակից սահմանները ընդարձակվեցին վերջերս՝ ներառելով նաեւ Ստոբի քաղաքը՝ որպես պետության մայրաքաղաք։ Դոմետիանոսը (81-96 թթ.) թագավորության ժամանակաշրջանում հռոմեացիները գրավեցին Սկոպյեն՝ ընդգրկելով այն Մուեզիայի նահանգում։ Մինչ Հռոմեական կայսրությունում հունարենը շարունակում էր տիրող լեզու մնալ, լատիներենը որոշ չափով տարածվում էր Մակեդոնիայում։ Միջնադարյան եւ Օսմանյան շրջան 6–րդ դարի վերջին սլավոնական ցեղերը հաստատվեցին Բալկանյան տարածաշրջաններում ներառելով Մակեդոնիան։ Պատմական արձանագրությունները վկայում են, որ 680 թվականին բուլղարական, սլավոնական եւ բյուզանդական ժողովուրդների առանձին խմբեր, որոնց առաջնորդում էր Բուլղարիան, կոչվում էին Կուբեր, հաստատվել էին Կերամիզյան հարթավայրում՝ Բիտոլա քաղաքի կենտրոնում։ Պրեսիանսի իշխանությունը համընկնում էր Բուլղարայի կողմից սլավոնական ցեղերի եւ Մակեդոնիայի վերահսկողության հետ։ Սլավոնական ժողովուրդները, որոնք հաստատվել էին Մակեդոնիայի տարածքում 9–րդ դարում, Բուլղարիայի ցար Բորիս I-ի կառավարման ժամանակածրջանում ընդունում են քրիստոնեությունը։ 1014 թվականին Բյուզանդիայի կայսր Բասիլ Երկրորդը հաղթում է Բուլղարիայի Ցար Սամուելի զորքերին եւ չորս տարվա ընթացքում՝ 7–րդ դարից սկսած, Բյուզանդիան առաջին անգամ վերականգնում է իր իշխանությունը Բալկանյան տարածաշրջանում (ներառյալ Մակեդոնիան)։ 12–րդ դարի վերջին Բյուզանդիան անկում ապրեց տարբեր քաղաքական կառույցների մրցակցության արդյունքում՝ ներառելով Նորման 1080-ական թվականներին։ 13–րդ դարի վերջին Բուլղարիայի կայսրը ստանձնեց տարածաշրջանի կառավարումը։ Քաղաքական դժվարությունների պատճառով կայսրությունը երկար գոյություն չունեցավ, եւ 14–րդ դարում այն կրկին հայտնվեց Բյուզանդիայի տիրապետության տակ։ 14–րդ դարում այն դարձավ Սերբիայի կայսրության մի մաս, ովքեր ազատագրել են իրենց սլավոնական ազգակիցներին Բյուզանդիայի դեպրոտիզմից։ Ցար Ստեֆան Դուսանի կառավարման ժամանակաշրջանում Սկոպյեն դարձել է պետության մայրաքաղաք։ Դուսանի մահից հետո նրան հաջորդեցին թույլ իրավահաջորդներ, եւ ազնվականների միջեւ ուժող պայքարի արդյունքում Բալկանյան տարածաշրջանը կրկին տարանջատվեց։ Այս իրադարձությունները համընկան դեպի Եվրոպա Օսմանյան թուրքերի ներխուժման հետ։ Պրիլեպ թագավորությունը ամենակարճ գոյություն ունեցող թագավորություններից էր, որը հայտնվեց 14–րդ դարում՝ Սերբիայի կայսրության փլուզման արդյունքում։ Աստիճանաբար, Բալկանյան ամբողջ տարածաշրջանը գրավվեց Օսմանյան կայսրության կողմից եւ մնաց դրա տիրապետության տակ ավելի քան հինգ դար։ Մակեդոնական ազգայնականություն 18–րդ դարում՝ Բուլղարիայի ազգային վերածննդի սկզբին, շատ հեղափոխականներ, որոնցից էին՝ Միլադինովի եղբայրները, Ռաջկո Զինզիֆովը, Ջոաքիմ Կրչովսկին, Կիրիլ Պեժչինովիչը եւ ուրիշներ, հենց այս տարածաշրջանից էին։ Սկոպյեի, Դեբարի, Բիթոլայի, Օհրիդի, Վելեսի եւ Սթրամիքայի եպիսկոպոսները ընդունեցին Բուլղարիայի եպիսկոպոսությունը, որը հիմնադրվել էր 1870 թվականին։ 19–րդ դարում սկսվեցին նոր շարժումներ, որոնց հիմնական նպատակը ինքնավար Մակեդոնիայի հիմնադրումն էր, որը ներառելու էր ամբողջ Մակեդոնիայի տարածաշրջանը։ Դրանցից էր Մակեդոնիայի հեղափոխական կազմակերպությունը, որը հետագայում դարձավ Գաղտնի Մակեդոնիա-Ադրիանապոլական հեղափոխական կազմակերպություն (ԳՄԱՀԿ)։ 1905 թվականին այն վերանվանվեց ներքին Մակեդոնիա-Ադրիանապոլ հեղափոխական կազմակերպություն (ՆՄԱՀԿ)։ Առաջին համաշխարհային պատերազմից հետո այն տարանջատվեց Ներքին Մակեդոնիայի հեղափոխական կազմակերպության եւ Ներքին Թրքական հեղափոխական կազմակերպության (ՆԹՀԿ)։ Սկզբնական շրջանում կազմակերպությանն անդամակցելու իրավունք ունեին միայն բուլղարացիները, իսկ հետագայում այն տարածվեց Եվրոպայի ամբողջ բնակչության վրա՝ անկախ ազգությունից եւ դավանանքից։ Այնուամենայնիվ անդամների գերակշռող մասը Մակեդոնիայի բուլղարացիներն էին։ 1903 թվականին Ներքին Մակեդոնիայի հեղափոխական կազմակերպությունը կազմակերպեց Իլինդեն ապստամբությունն ընդդեմ Օսմանյան կայսրության, որը, չնայած սկզբնական հաջողություններին, ներառյալ Կռուսեւո Հանրապետության ձեւավորումը, ունեցավ մեծ կորուստներ։ Ապստամբությունը եւ Կռուսեւո Հանրապետության ձեւավորումը հանդիսացան անկյունաքար եւ նախադրյալ Մակեդոնիայի պետականության վերջնական ձեւավորման համար։ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմ Երկրորդ համաշխարհային պատերազի ընթացքում 1941–1945 թթ. Հարավսլավիան գրավվեց Աքսիսի ուժերի կողմից։ Վարդան Բանովինան բաժանվեց Բուլղարիայի եւ Իտալիայի կողմից օկուպացված Ալբանիայի միջեւ։ Նոր Բուլղարիայի վարչակազմի ձեւավորման եւ բանակի ստեղծման համար հիմնադրվեց Բուլղարիայի գործերի կոմիտեն։ Կոմիտեն մեծ մասամբ ձեւավորվել էր Ներքին Մակեդոնիայի հեղափոխական կազմակերպության նախկին անդամներից, բայց շատ կոմունիստներ ինչպիսիք են Պանկո Բրաշնարովը, Սթրահիլ Գիգովը եւ Մեթոդի Շատովովը նույնպես անդամակցում էին կոմիտեին։ Որպես Վարդարդ Մակեդոնիայի կոմունիստների առաջնորդ, Շոտովը անցավ Հարավսլավիայի կոմկուսի կուսակցությունից Բուլղարական կոմունիստական կուսակցություն եւ հրաժարվեց ռազմական գործողություններ սկսել բուլղարական բանակի դեմ։ Բուլղարիայի իշխանությունները Գերմանիայի ճնշման ներքո պատասխանատու էին Սկոպյեում եւ Բիտոլայում ավելի քան 7000 հրեայի վերաբնակեցման եւ տեղահանման համար։ Զավթած ուժերի դաժան կանոնորը շատ Մակեդոնացիների քաջալերում էին աջակցելու 1943 թ. հետո կոմունիստ Պարտիսանի կազմակերպած Ջոսիփ Բրոզ Տիտոյի շարժմանը եւ 1944 թ. կազմակերպած Ազգային ազտագրական պայքարը երաշխավորում էր գերմանական ուժերի դուրս բերումը Մակեդոնիայի տարածքից։ Սոցիալիստական Հարավսլավիայի ժամանակաշրջան 1944թ. Մակեդոնիայի ազգային ազատագրական պայքարի հակաֆաշիստական ժողովը Մակեդոնիայի ժողովրդավարական հանրապետությունը հռչակվեց Հարավսլավիայի ժողովրդական դաշնային հանրապետության մի մաս։Ազգային ազատագրական պայքարի հակաֆաշիստական ժողովը շարունակեց մնալ գործող կառավարություն միննչ պատերազմի ավարտը։Մակեդոնիայի այբբուբենը լեզվաբանների կողմից ենթարկվեց փոփոխությունների, այն հիմնված էր Վուկ Ստեֆանովիչը Կարաջիչիի հնչյունական այբբուբենի եւ Կրեստե Պետկովի Միսկրովի օրենքների վրա։ Այն դարձավ Յուգոսլավ ֆեդերացիայի վեց հանրապետություններից մեկը։ 1963 թ. ֆեդերացիան վերանվանվեց Հարավսլավիայի սոցիալիստական դաշնային հանրապետություն, Մակեդոնիայի հանրապետությունը նույնպես վերանվանվեց, դառնալով Մակեդոնիայի սոցիալիստական հանրապետություն։ 1946–1949 թթ. Հունաստանում քաղաքացիական պայքարի ընթացքում Մակեդոնիայի կոմունիստ ապստամբները աջակցում էին Հունաստանի կոմունիստներին։ Շատ փախստականներ հենց այստեղից են ներգաղթել Մակեդոնիայի սոցիալիստական հանրապետություն։ 1991 թ. երբ Մակեդոնիան վերջնականապես անջատվեց Հարավսլավիայից, հանվեց «սոցիալիստական» տերմինը։ Անկախության հռչակում Հարավսլավիայից անկախության հռչակման հանրաքվեի կապակցությամբ Մակեդոնիայի հանրապետությունը պետականորեն հռչակեց իր անկախությունը 1991թ. սեպտեմբերի 8–համաձայնագիրով եւ օրինականացրեց մասնակցությունը Հարավսլավիայի նախկին պետությունների հետագա միավորմանը։ Իլինի ապստամբության օրը՝ օգոստոսի 2–ը նույպես տոնվում է պետական մակարդակով որպես պետականության հռչակման օր։ Ռոբերտ Բադինտերը, որպես Հարավսլավիայի Խաղաղության կոնֆերանսի արբիտրաժային հանձնաժողովի ղեկավար 1992 թ. հունվարին առաջարկեց ԵՀ ճանաչում։ 1990-ականների սկզբին Յուգոսլավյան պատերազմների միջոցով Մակեդոնիան պահպանում էր իր խաղաղությունը։ Մակեդոնիայի եւ Հարավսլավիայի միջեւ աննշան սահմանային փոփոխություննրը տեղի են ունեցել երկու երկրների համաձայնությամբ։ Այնուամենայնիվ 1999 թ . Կոովոյի պատերազմից հետո, երբ 360,000 ալբանացի փախստականներ Կոսովայից ներգաղթեցին Մակեդոնիա, երկրի սահմանները ենթարկվեցին փոփոխությունների։ Այնուամենայնիվ պատերազմից հետո նրանք վերադարձան եւ հիմնեցին բանակ սահամների երկու կողմում՝ հռչակելով իրենց անկախությունը կամ ինքնավարությունը։ 2001 թ. ապստամբություն Կոնֆլիկտը տեղի է ունեցել 2001 թ փետրվարից մինչեւ օգոստոս երկրրի հյուսիսային եւ արեւմտյան սամաններին ալբանացի փախստականների եւ կառավարության միջեւ։ Պատերազմը ավարտվել է ՆԱՏՕ–ի հրադադարի պահպանման ռեժիմի միջամտությամբ։ Օհրիդ համաձայնագրով կառավարությունը համաձայնվեց դադարեցնել քաղաքական պայքարը եւ ընդունել Ալբանիայի փոքրամասնությանը։ Ալբանական կողմը համաձայնվեց հրաժարվել անջատողական պահանջներից եւ ընդունեց Մակեդոնիայի սահմանները ամբողջությամբ։ Բացի դրանից մակեդոնական բանակը պետք է զինաթափվեր եւ հանձներ ՆԱՏՕ–ին։ 2012 թ. Մակեդոնիայում միջմշակութային լարվածություն առաջացավ ալբանացիների եւ մակեդոնացիների միջեւ, որը ուղեկցվեց բռնության տարբեր դեպքերով։ Պրեսպայի համաձայնագիր Պրեսպայի համաձայնագիրը, որը փոխարինում է 1995 թ. ստորագրված ժամանակավոր համաձայնագրին,ստորագրվել է 2018 թ. հունիսի 17–ին Հունասատանում Պրեսպա գետի վրա գտնվող Պսարադես գյուղում երկու երկրների նախագահների՝ Նիկոլա Դմիտրիովի եւ Նիկոս Կոթսիանի կողմից, ինչպես նաեւ երկու վարչապետների՝ Զորան Զաեւի եւ Ալեքսիս Ցիպրասի ներկայությամբ։ Հանդիպմանը ներկա էին ՄԱԿ-ի հատուկ ներկայացուցիչ Մեթյու Նիմեթը, քաղաքական հարցերով գլխավոր քարտուղարի պաշտոնակատար Ռոզմարի Դի Կարլոն, ԵՄ-ի Արտաքին գործերի եւ անվտանգության քաղաքականության հարցերով բարձր ներկայացուցիչ Ֆեդերիկա Մոգերինին եւ Եվրոպական ընդլայնման եւ եվրոպական հարեւանության քաղաքականության հարցերով հանձնակատարը Յոհաննես Հանը եւ ուրիշներ։ Հանդիսությունից հետո Ցիպրասը իր մակեդոնացի գործընկերների հետ Օտեսեվա գյուղում ճաշելու համար անցնում է Մակեդոնիայի սահմնանը, այս նշանակալից քայլը գնահատվում է որպես 1991 թ. անկախության հռչակումից հետո Հունաստանի վարչապետի առաջին այց Մակեդոնիայի հանրապետություն։ Հունական վետոյի դուրս բերումը հանգեցրեց նրան, որ Եվրոպական միությունը հունիսի 27–ին սկսեց բանակցությունններ վարել Մակեդոնիայի հետ միանալու համար, նախատեսվում է, որ այն կիրականանա 2019 թ.՝ պայմանով, որ Պրեսպայի համաձայնագիրը կիրագործվի եւ Մակեդոնիայի սահմանադրական անվանումը կփոխվի է Հյուսիսային Մակեդոնիայի Հանրապետության։ Հուլիսի 5–ին Մակեդոնիայի հանրապետության կողմից ձայների մեծամասնությամբ Պրեսպայի համանաձայնագիրը կրկին վավերացվեց։ Հուլիսի 11–ին ՆԱՏՕ–ն հրավիրում է Մակդեդոնիային միանալու եւ դառնալու Եվրոատլանտյան դաշինքի 30–րդ անդամը։ Հուլիսի 30–ին Մակեդոնիայի հանրապետությաւնը հավանություն է տալիս երկրի անունը փոխելու ծրագրին, որը տեղի էր ունենալու սեպտեմբերի 30–ին։ Աշխարհագրական տվյալներ Մակեդոնիայի ամբողջ տարածքը կազմում է 25,713 կմ2։ Այն գտնվում է աշխարհագրական լայնության 40°– 43°–ի եւ աշխարհագրական երկարության 20° – 23° սահմաններում։ Հյուսիսում Մակեդոնիայի հետ Սերբիայի ունեցած սահմանի երկարությունը 748 կմ է, հյուսիսարեւմտյան հատվածում Կոսովոյի հետ ունեցած սահմանի երկարությունը 159 կմ է, արեւելյան հատվածում Բուլղարիայի հետ ունեցած սահմանը 148 կմ է, հարավում Հունաստանի հետ ունեցած սահմանի երկարությունը 228 կմ եւ արեւմուտքում Ալբանիայի հետ ունեցած սահմանի երկարությունը 151։ Մակեդոնիան դեպի ծով ելք չունեցող երկիր է, այն ձեւավորվել է հարթավայրում՝ Վարդար գետի հովտում, երկիրը շրջապատված է լեռնաշղթաններով։ Այն գտնվում է Շար եւ Օսկոովոն լեռների միջեւ՝ Վարդար գետի հովտին։ Հարավային կողմում Ալբանիայի եւ Հունաստանի սահմանին գտնվում են երեք խոշոր լճերը՝ Օհրիդ, Պեսպա եւ Դեժրանի լճերը։ Օհրիդը համարվում է ամենահին լիճը աշխարհում։ Մակեդոնիան ունի սեյսմիկ ակտիվ տարածք, այտեղ տեղի են ունեցել բազմաթիվ երկրաշարժներ, իսկ վերջերս 1963 թ. Սկոպյեում տեղի ունեցած երկրաշարժը մեծ ավերածությունների պատճառ դարձավ՝ սպանելով ավելի քան 1,000 մարդու։ Տարածքը ունի գեղատեսիլ լեռներ։ Դրանք հիմնականում պատկանում են երկու տարբեր լեռնաշղթաների՝ առաջինը Շար լեռներն են, որոնք շարունակում են Արեւմտյան Վարդար լեռնաշղթան եւ հայտնի են որպես Դինարիք լեռներ։ Երկրորդ լեռնաշղթան Օգոսովո–Բելսաիքա լեռներն են, հայտնի են նաեւ որպես Ռոդոֆ լեռներ։ Այն լեռները, որոնք պատկանում են Շար եւ Արեւմտյան Վարդար լեռնաշղթային շատ ավելի երիտասարդ են եւ բարձր քան Օգոսովո–Բելսաիքա լեռները։ Ալբանիայի սահմանին գտնվող Շար լեռնաշղթայի ամենաբարձր գագաթը Կորաբն է, այն համարվում է Մակեդոնիայի ամենաբարձր գագաթը 2,764 մ բարձրությամբ։ Մակեդոնիայի տարածքում կան ջրի 1,100–ից ավելի աղբյուրներ։ Գետերը ունեն երեք տարբեր ելակետներ՝ Էգեյան, Ադրիատիկ եւ Սեւ ծովեր։ Ամենամեծը հավարվում է Էգեյանը, այն ծածկում է հանրապետության տարածքի 87%–ը, մակերեսը մոտավորապես 22.075 քառակուսի կիլոմետր է։ Ամենաերկար գետը համարվում է Վարդարը 20,459 քառակուսի կիլոմետր մակերեսով։ Այս հարթավայրը կարեւոր դեր է խաղում երկրի տնտեսության եւ կապի զարգացման համակարգում։ «Վարդարդի հովիտ» կոչված ծրագիրը վճռական դեր է խաղալու երկրի ռազմավարական զարգացման գործում։ Սեւ Դրինը, որը ձեւավաեւում է Ադրիատիքի ավազանը զբաղեցնում է մոտավորապես 3,320 կմ2 տարածք կամ տարածաշրջանի 13%–ը։ Այն ջուր է ստանում Պրեսպա եւ Օհրիդ լճերից։ Սեւ ծովի ավազանը ամենափոքրն է՝ 37 կմ2։ Այն զբաղեցնում է Սկոպսկա Քրնա Գորա լեռան հյուսիսային հատվածը։ Այն Բինաչկա Մորավա գետի աղբյուրն է հանդիսանում, որն էլ իր հերթին ընդգրկում է Մորավա գետը, իսկ ավելի Դանուբը, որը հոսում է Սեւ ծով։ Մակեդոնիան ունի մոտ հիսուն ջրամբարներ եւ երեք լիճ՝ Օհրիդ, Պրեսպա եւ Դոջրան։ Մակեդոնիայում կան իննը առողջարանային քաղաքներ՝ Բանիշտե, Բանյա Բանսկո, Իստիբանյա, Կաթլանովո, Կեզովիցա, Կոսովաստի, Բանյա Կոչանի, Կումանսկու Բանժի եւ Նեգորցին։ Կլիմա Մակեդոնիան անցումային կլիմա ունի՝ Միջերկրականից դեպի մայրացամաքային։ Ամռանը շոգ է եւ չոր, իսկ ձմռանը ցուրտ։ Կան կլիմայի երեք հիմնական գոտիներ՝ բառեխառն Միջերկրածովային, լեռնային եւ մայրցամաքային։ Հովիտների երկայնքով հոսում են Վարդար եւ Սթրամիքա գետերը, որոնք անցնում են Գեվգելիջա, Վալանդովո, Սթրամիքա եւ Ռադովիս տարածաշրջաններով, որտեղ եւ ձեւավավորվում է Միջերկրածովյան կլիմա։ Ամենատաք տարածաշրջանները Դեմիր Կապիջան եւ Գեվգելիջան են, որտեղ ջերմաստիճանը հուլիս–օգոստոս ամիսներին 40 ° է։ Լեռնային կլիման հիմնականում տարածված է լեռնային տարածաշրջաններում եւ այն բնորոշվում է երկար եւ ձյունառատ ձմեռներով եւ կարճ ու ցուրտ ամառներով։ Գարունը ավելի ցուրտ է, քան աշունը։ Մակեդոնիայի տարածքում գերակշռում է մայրցամաքային կլիման՝ տաք եւ չոր ամառներով եւ ցուրտ ու խոնավ ձմեռներով։ Բուսականություն Մակեդոնիայի հանրապետության բուսականությունը կազմված է բույսերի 920 դասից, 210 ընտանի եւ մոտ 3,700 բուսատեսակներից։ Ամենից տարածվածը ծաղկաբույսերն են՝ մոտ 3,200 տեսակ, դրանց հաջորդում են մամուռների 350 տեսակ ու փշատերեւների 42 տեսակ։ Աշխարհագրականորեն Մակեդոնիան պատկանել է Իլլյան տարարածաշրջանիին եւ գտնվել է Հյուսիսայնին թագավորության կազմում։ Ըստ Բնության պահպանության համաշխարհային կազմակերպության եւ Շրջակա միջավայրի պահպանության կազմակերպության Մակեդոնիայի տարածքը կարող է բաժանվել չորս էկոտարածաշրջանների՝ Պիտդուս լեռների անտառային տարածաշրջանները, Բալկանյան տարածաշրջանները, Ռոդոպների անտառային տարածաշրջանները եւ Էգեյան սցերոֆիլլոզը հարակից անտառներով։ Բիթոլայում գտնվող Փելիսթեր ազգային պարկը հայտնի է Մակեդոնիայի էնդեմիկ բուսատեսակների առկայությամբ՝ 88 բուսատեսակներից մոտավորապես 30 տոկոսը էնդեմիկ բույսեր են։ Փելիստերայի մակեդոնական սոճիների անտառները հիմնականում բաժանվում են երկու տարածաշրջանների՝ գիհու անտառներ եւ սոճիների անտառների։ Մակեդոնիայի սահմանափակ անտառները ներառում են նաեւ կաղնիների տեսակներ, թեղիներ. սիկամորը, ուռենիներ, բարդիներ, կեռասները։ Շար լեռան շրջանում, Բիստրայում, Մավրովոյում գտնվող հարուստ արոտավայրերի հարեւանությամբ տարածված են վայրի կակաչները։ Մակեդոնիայի անտառներում գերակշռում են արջեր, գայլեր, աղվես, սկյուռներ, ծղոտներ եւ եղնիկներ։ Լուսաններ շատ հազվադեպ են հանդիպում Մակեդոնիայի արեւմտյան անտառներում, մինչդեռ եղնիկներ հանդիպում են Դիջիր Կամբիջայի տարածաշրջաններում, թռչուններից հանդիպում են կարմրափորիկ, արտույտ, արծիվ եւ բու։ Տարածաշրջանի երեք արհեստական լճերը ներկայացնում են ֆաունայի առանձին զոննաներ։ Դեռեւս հնագույն ժամանակաշրջաններից Օհրիդ լճի ֆաունան հայտնի են եղել իշխան, սիգ ձկնատեսակով, ուտիճներով, ինչպես նաեւ 30 միլիոն տարվա սերունդ ունեցող խխունջների հատուկ տեսակներով. նմանատիպ խխունջներ հանդիպում են նաեւ Բայկալ լճում։ Օհրիդ լճի ֆաունան հայտնի է նաեւ օձաձկներով, որոնք զարմանալիորեն արագ են վերաարտադրվում։ Դրանք հիմնականում Օհրիդ լիճ են լցվում Սարգասո ծովից եւ ապրում են լճի խորություններում ավելի քան տաս տարի։ Աշնանը բեղմնավորման ժամանակ օձաձկները բնազդաբար վերադառնում են իրենց ծննդավայրերը, որտեղ նրանք ձվադրում եւ մահանում են թողնելով իրենց սերունդը Օհրիդ լճում։ Շար լեռները հայտնի Հարավսավիական Հովվաշուն (Շարփլանինեք) ցեղատեսակով։ Շների հասակը մոտավորապես 60 սանտիմետր է, դրանք համարձակ են եւ կատաղի ու կարող են կռվել արջերի կամ գայլերի հետ հոտը հսկելու եւ պաշտպանելու ժամանակ։ Շարփլանինեքը առաջացել է Հարավսավիական Հովվաշնից եւ համարվում է նրա միակ պահպանված ցեղատեսակը, որը 1939 թ.–ից սկսած կոչվել է Իլյյան հովվաշուն մինչեւ 1956 թ., երբ դրանք հայտնի դարձան Շարփլանինեքը անունով։ Քաղաքականություն Մակեդոնիան պառլամենտական դեմոկրատական հանրապետություն է գործադիր իշխանությամբ, որը բաղկացած է օրենսդիր մարմնից եւ անկախ դատական համակարգից։ Խորհուրդը ունի է 120 տեղ, եւ անդամները ընտրվում են չորս տարին մեկ։ Երկրի նախագահի դերը հիմանակնում ձեւական է, քանի որ երկիրը հիմանակնում կառավարում է վարչապետը։ Նախագահը ընտրվում է հինգ տարին մեկ եւ կարող է վերընտրվել։ Վերջին նախագահական ընտրությունները տեղի են ունեցել 2009 թ ապրիլի 5–ին, եւ Մակեդոնիայի Հանրապետության նախագահ է ընտրվել Ջորջե Իվանովը։ 2005 թ. տեղի ունեցած ընտրությունների եւ նոր օրենքների հիման վրա տեղական կառավարության գործառույթները բաժանվում են 78 համայնքների։ Մայրաքաղաք Սկոպյեն ներառում է տասը համայնք։ Մակեդոնիայի համայնքները տեղական ինքնակառավարման միավորներ են։ Հարեւան համայնքները կարող են համատեղ գործունեություն իրականացնել։ Երկրի քաղաքական տարաձայնությունները կապված են մակեդոնական էթնիկ խմբերի մեծամասնության եւ ալբանական էթնիկ խմբերի փոքրամասնության հետ։ Հավասարության հաստատման համար երկու տարածաշրջանների միջեւ մղվող պայքարը 2001 թ. հանգեցրեց պատերազմի, որին հաջորդեց համաձայնագրի կնքումը։ 2004 թ. օգոստոսին Մակեդոնիայի կառավարությունը վերանայում է օրենսդրությունը եւ ավելի մեծ ինքնավարություն տալիս ալբանացիներին, հատկապես այն տարածքներում, որտեղ նրանք գերակշռում են։ Նախընտրական քարոզարշավից հետո՝ 2006 թ հուլիսի 5–ին, Մակեդոնիայում տեղի ունեցան խաղաղ եւ ժողովրդավար ընտրություններ։ Ընտրությունների վերջնական հաղթանակը նշվեց մեծ հանդիսավորությամբ Ներքին Մակեդոնական հեղափոխական կազմակերպության կողմից, որը ղեկավարում էր Նիկոլա Գրուեւսկին։ Նրա որոշմամբ ձայների մեծամասնությամբ ընտրված ինտեգրման ժողովրդական միության փոխարեն կառավարությունում ներգրավվեց Ալբանիայի դեմոկրատական կուսակցությունը։ Այնուամենայնիվ երկու կուսակցությունները սկսեցին բանակցություններ վարել երկու տարածաշրջանների միջեւ առկա խնդիրների քննարկման եւ Եվրոպայի ու ՆԱՏՕ–ի անդամ երկրների հետ համագործակցելու համար։ Վերջին պառլամենտական ընտրությունների ժամանակ Մակեդոնիայի ներքին հեղափոխական կազմակերպությունը եւ ինտեգրման դեմոկրատական միությունը Մակեդոնիայում ձեւավորեցին գործող կոալիցիա։ 2009 թ. երկրում տեղի ունեցած նախագահական եւ տեղական ընտրություննները կարեւոր նշանակություն ունեցան Մակեդոնիայի՝ Եվրամիության մեջ ընդգրկվելու համար։ Ներքին Մակեդոնական հեղափոխական կուսակցությունը հաղթեց տեղական ընտրություններում եւ կուսակցության աջակցության արդյունքում նոր նախագահ ընտրվեց Ջորջի Իվանովը։ 2017 թ. մայիսի 31-ին Մակեդոնիայի վարչապետ ընտրվեց Զորան Զաեւը, որը նաեւ գլխավորում էր Մակեդոնիայի սոցիալ-դեմոկրատական միությունը։ Կառավարության ներկայիս նախագահը Թալաթ Իքսհաֆերին է։ Վերջինիս ընտրությունը չընդունվեց կուսակցության կողմից եւ երկրում սկսված քաղաքական ընդվզումները կանխվեցին ոստիկանության կողմից։ Կառավարություն Մակեդոնիայի գործադիր իշխանությունը կառավարությունն է, իսկ վարչապետը հանդիսանում է գլխավոր քաղաքական ուժը։ Կառավարությունը երկրի օրենսդիր մարմինն է, այն առաջարկում եւ հաստատում է օրենքներ, իսկ սահմանադրությունը գործել է մինչեւ 1993 թ, երբ ձեւավորվեց նոր պետականություն։ Այն սահմանափակեց կառավարութան իրավունքները։ Սահմանադրությամբ սահմանափակվեցին նաեւ ոստիկանության իրավունքները։ Սահմանադրությամբ Մակեդոնիան հռչակվեց անկախ սոցիալիստական պետություն, իսկ Սկոպիեն դարձավ մայրաքաղաք։ 120 անդամներ ընտրվեցին եւ ստանձնեցին մանդատը չորս տարի ժամկերով։ Յուրաքանչյուր 18 տարին լրացած չափահաս անձ կարող է ընտրել միայն մեկ կուսակցության։ Կառավարության ներկայիս նախագահը Թալաթ Իքսհաֆերին է։ Կառավարության անդամները ընտրվում են վարչապետի կողմից, իսկ յուրաքանչյուր ոլորտ կառավարվում է նախարարների կողմից։ Գոյություն ունեն տնտեսական, ֆինանսական, հասարակական, տեղեկատվական-տեխնոլոգիական, ներքին եւ արտաքին գործերի նախարարություններ։ Կառավարության անդամները ընտրվում են 4 տարի ժամկետով։ Ներկայիս վարչապետը Զորան Զաեւն է։ իրավունք եւ դատարան Դատական համակարգը իր գործունեությունը իրականացնում է դատարանների միջոցով, այն բաղկացած է Վճռաբեկ, Վերաքննիչ եւ Առաջին ատյանի դատարաններից, իսկ դատավորները ընտրվում են օրենսդրական ժողովների միջոցով։ Արտաքին հարաբերություններ Հարավսլավիայից անկախանալուց 18 ամիս հետո՝ 1993 թ, ապրիլի 8-ին Մակեդոնիան դարձավ ՄԱԿ-ի անդամ։ Երկրի միակ նպատակը ներգրավվում է եվրոպական եւ անդրատլանտյան ինտեգրման գործընթացներին։ Երկրի քաղաքական հարաբերություններում առաջնահերթ են՝ 1, Սկսել բանակցություններ Եվրամիության լիիրավ անդամ դառնալու նպատակով 2, ՆԱՏՕ-ի անդամակցումը 3, Բանակցություններ վարել Հունաստանի հետ երկրի անվանակոչման խնդրիների լուծման ուղղությամբ 4, Ամրապնդել դիվանագիտական հարաբերությունները տնտեսական եւ հասարակական ոլորտներում 5.Մակեդոնացիներին վիզայի տրամադրման ռեժիմի վերացում Մակեդոնիան անդամակցում է հետեւյալ համաշխարհային եւ տարածաշրջանային կազմակերպություններին՝ Արժույթի միջազգային հիմնադրամ սկսած 1992թ,Առողջապահության միջազգային կազմակերպություն 1993 թ, Վերակառուցման եւ զարգացման միջազգային բանկին 1993 թ, Եվրոպական խորհրդին 1995 թ, Անվտանգության եւ համագործակցության միջազգային կազմակերպություն 1996 թ, Առեւտրի միջազգային կազմակերպությանը 2003 թ. Կենտրոնական Եվրոպայի ազատ առեւտրի համաձայնագիր 2006 թ, Ֆրանկաֆոնիային 2001 թ, սկսած։ 2005 թ. երկիրը պաշտոնապես ճանաչվեց Եվրամիության անդամ։ 2008 թ, ՆԱՏՕ-ին Մակեդոնիայի անդամակցությունը ձախողվում է, որի հիմնական պատճառը Հունաստանի հետ ունեցած վեճերն էին, որոնք կապված էին երկրի անվան հետ։ ԱՄՆ-ն փորձեց անջակցել անդամագրմանը, սակայն խորհուրդը որոշեց միայն ընդունել անդամակցությունը Հունաստանի հետ վեճերը կարգավորելուց հետո։ 2009 թ. մարտին Եվրոխորհրդարանը աջակցեց Մակեդոնիային ԵՄ անդամ դառնալու համար ինչպես նաեւ արագացնրեց մակեդոնացիներին վիզայի տրամադրման ռեժիմի վերացումը։ ՆԱՏՕ–ն ինչպես եւ Եվրախորհուրդը Մակեդոնիայի անվանակոչման խնդիրը պատճառ ընդունեցին բանակցությյունների վերսկսման համար։ 2012 թ, հոկտեմբերին ԵՄ հանձնակատար Շթեֆան Ֆուլը սկսեց չորրորդ անգամ բանակցություններ իրականացնել ԵՄ անդամ դառնալու ուղղությամբ քանի որ նախկին երեք բանակցությունները ձախողվել էին Հունաստանի հետ ունեցած խնդիրների պատճառով։ Նաայցելեց Բուլղարիա հստակեցնելու Մակեդոնիայի նկատմամբ նրանց դիրքորոշումը։ Բուլղարիան այն դիրքորոշմանն էր, որ Սկոպիեն չի կարող դառնալ Եմ անդամ երկիր, որն էլ պատճառ հանդիսացավ երկու երկրների միջեւ թշնամական հարաբերություների։ Անվանակոչման խնդիր 1991 թ. Յագոսլավիայի կործանումից հետո Մակեդոնիայի անվան խնդիրը դարձավ Հունաստանի հետ վիճաբանության հիմնական պատճառ։ Պատմական եւ տարածաշրջանային առումով Մակեդոնիայի Հանրապետության մի մասը գտնվում է Հունաստանի կազմում, այդ իսկ պատճառով Հունաստանը դեմ էր Մակեդոնիա անվան հաստատմանը առաջարկելով Հարավային Մակեդոնիա անվանումը։ Քանի որ միլիոնավոր հույներ իրենց համարում էին մակեդոնացի եւ կապված չէին սլավոնական ժողովուրդների հետ որոնք միավորվել էին Մակեդոնայի կազմում Հունաստանը ստիպված եղավ ընդունել Մակեդոնիա անվան կիրառումը։ Մակեդոնիայի Հանրապետությունը մեղադրվում է հունական մշակույթի մի շարք հերոսների եւ խորհրդանիշների յուրացման համար՝Ալեքսանդր Մակեդոնացի,Վերջինիա արեւը եւ մի շարք խորհրդանիշներ, որոնք կապված են հին մակեդոնական թագավորության հետ։ Միացյալ Մակեդոնիայի կոնցեպտը ներառելու էր այնպիսի տարածաշրջաններ ինչպիսիք էին Սերբիան, Բուլղարիան, Հունաստանը եւ Ալբանիան։ 1992–1995 թթ, երկու երկրները սկսեցին բանակցությունները կապված Մակեդոնայի դրոշի ընդունման հետ, որը ներառելու էր Վերջինիա արեւը։ Այս վիճաբանությունը կարգավորվեց, երբ երկու երկրների միջեւ կնքվեց համաձայնագիր 1995 թ, հոկտեմերին որի արդյունքում դրոշի խորհրդանիշը փոխվեց։ 1993 թ, երբ Մակեդոնիան դարձավ ՄԱԿ–ի անդամ, կազմակերպությունը ժամանակավորապես ընդունեց ՆախկինՀարավսլավիայի Մակեդոնիայի Հանրապետություն անվանումը։ Մի շարք համաշխարհային կազմակերպություններ ինչպիսիք են Եվրախորհուրդը, Եվրոպական հեռարձակողների միություն, Օլիմպիական միջազգային կոմիտեն նույնպես ընդունեցին այդ կոնցեպցիան։ ՆԱՏՕ–ն պետական փաստաթղթերում օգտագործեց այդ կոնցեպցիան, բայց միեւնույն ժամանակ ավելացրեց բացառություն ըստ որի անդամ երկրները պետք է կիրառեն սահմանադրությամբ հաստատված անվանումը։ Այնուամենայնիվ ՄԱԿ–ի անդամ երկրները ընդունեցին ժամանակավոր անվանումը եւ երկիրը ճանաչվեց որպես Մակեդոնիայի Հանրապետություն։Այն ընդգրում էր ՄԱԿԻ–ի անվտանգության խորհրդի հինգ մշտական անդամներից չորսը՝ ԱՄՆ, Ռուսաստան, Անգլիան եւ Չինաստան, Եվրախորհրդի մեջ մտնող որոշ երկրներ՝ Բուլղարիան, Սլովենիան, Լեհաստանը եւ ՄԱԿԻ–ի անդամ ավելի քանի 100 երկիր։ ՄԱԿ–ը Մեթյու Նիմեցի միջնորդությամբ բանակցային գործընթացներ է սկսում երկու երկրների՝ Մակեդոնիայի եւ Հունաստանի միջեւ խնդիրների կարգավորման համար։ Ի սկզբանե Եվրոպական խորհուրդը առաջադրել էր հետեւյալ հայեցակարգը, որ Մակեդոնաի անվան օգտագործումը չպետք է ենթադրի որեւէ տարածքային պահանջ, չնայած խորհրդի այս որոշմանը Հունաստանը շարունակում էր դեմ լինել խորհրդի եւ հանրապետության միջեւ հարաբերությունների հաստատմանը։ 2006 թ. իշխանության գալուց հետո, իսկ 2008 թ. ՆԱՏՕ անդամ դառնալուց հետո՝ Ներքին Մակեդոնական Հեղափոխական կազմակերպությունը սկսեց անթիկ–մշակութային քաղաքականությամբ ճնշում գործադրել Հունաստանի վրա ներքին ինքնավարության հաստատման համար։ Ալեքսանդր Մակեդոնացու եւ Ֆիլիպ Մակեդոնացու արձանները կանգնեցվեցին հանրապետության մի քանի քաղաքներում։ Նրանց անունով կոչվեցին այպիսի հասարակակն ենթակառուցվածքներ ինչպիսիք էին օդանավակայանները, մայրուղիները եւ մարզադաշտերը։ Այն գործողությունները կանխամտածված սադրանքներ էին Հունաստանի դեմ խորացնելու վեճեւ, իսկ հետագայում դադարեցնելու համագործակցությունը ԵՄ–ի եւ ՆԱՏՕ–ի հետ։ Այս քաղաքականությունը քննադատվում է ԵՄ դիվանագետների կողմից։ 2008 թ. նոյեմբերին Մակեդոնիան դիմեց Վճռաբեկ դատարան եւ դատական գործ հարուցեց Հունաստանի դեմ 1995 թ. կնքված Միջանկյալ համաձայնագրի պայմանների խախտման համար, որը խոչընդոտ հանդիսացավ Մակեդոնիայի ՆԱՏՕ–ին անդամակցությանը։ Դատարանը պահանջեց Հունաստանին պահպանել Միջանյալ համաձայնագրի պայմանները, որոնք պարտադիր են երկու երկրնեի համար։ ՄԱԿ–ի արդարադատության միջազգային դատարանը որոշեց, որ Հունաստանը խախտել է Միջանկյալ համաձայնագրի 11–րդ հոդվածը արգելելով Մակեդոնիային անդամակցել ՆԱՏՕ–ին 2008թ Բուխարեստում կայացած գագաթնաժողովում։ Այնուամենայնիվ դատարանը կարեւորություն չտվեց Մակեդոնիայի պահանջին եւ զգուշացրեց Հունաստանին ապագայում զերծ մնալ նմանատիպ գործողություններից։ 2018 թ հունիսի 17 թ–ին Մակեդոնիայի եւ Հունաստանի միջեւ կնքվեց համաձայնագիր, որի արդյունքում Մակեդոնիան վերաանվանվեց Հյուսիսային Մակեդոնիայի Հանրապետություն։ Հաձայնագիրը մինչեւ այսօր պահանջում է վավերացում երկու երկրների խորհրդարանների կողմից, իսկ Մակեդոնիան նախատեսում է մինչեւ 2018 թ կազմակերպել հանրաքվե սահմանադրական փոփոխություններ իրականացնելու համար։ Բանակցությունները ավարտին հասցնելու համար նախատեսվում էր, որ մինչեւ 2018 թ. հունիսին երկու երկրների կառավարությունները պետք է հաղթահարեն իրենց երկրներում գորություն ունեցող քաղաքական հակասությունները։ Տնտեսություն 2009 թ. Մակեդոնիան Համաշխարհային բանկի կողմից 178 երկրների շարքում ճանաչվել է որպես «լավագույն բարեփոխումներ կատարած» չորրորդ երկիիրը։ Մակեդոնիան իրականացրել է զգալի տնտեսական բարեփոխումներ անկախացումից հետո։ Երկիրը զարգացրել է բաց տնտեսական հարաբերությունները, որը կազմել է ՀՆԱ–ի 90%–ը։ 1996 թ. սկսած երկիրը ունեցել է դանդաղ, սակայն կայուն տնտեսական զարգացում եւ 2005 թ. ՀՆԱ–ն աճել է 3.1%–ով։ Այս ցուցանիշը 2006-2010 թթ. ընթացքում աճել է 5.2%–ով։ Կառավարությունը արդարացրել է իր ջանքերը գնաճի դեմ պայքարում, որը 2006 թ. կազմել է 3%, իսկ 2007 թ. 2%, երկիրը իրականացրել է քաղաքականությունը, որը ուղված է եղել օտարերկրյա ներդրումների ներգրավմանը, ինչպես նաեւ փոքր եւ միջին ձեռնարկությունների զարգացմանը։ Կառավարությունը ներկայացրել է նաեւ նոր բնակարանային եկամտահարկի համակարգը, որը երկիրը օտարերկրյա ներդրողների համար առավել գրավիչ կլինի։ Բնակարանային հարկի դրույքաչափը 2007 թ.-ին կազմել է 12%, իսկ 2008 թ.-ին նվազել է հասնելով 10%-ի։ Չնայած այս բարեփոխումներին, 2005 թ.-ի դրությամբ Մակեդոնիայի գործազրկության մակարդակը կազմել է 37,2%, իսկ 2006 թ. աղքատության մակարդակը եղել է 22%։ Այնուամենայնիվ, մի շարք գործողություններ, ինպիսիք էին միջազգային կազմակերպությունների կողմից իրականացրած ներդրումները հանգեցրեցին երկրում գործազրկության կրճատմանը, որը 2015 թ. կազմում էր 27.3% ըստ Մակեդոնիայի վիճակագրական գրասենյակի։ Կառավարության քաղաքականություն ու ջանքերը ուղված օտարերկրյա ներդրումների ներգրավմանը հանգեցրեցին երկում կայուն, առաջատար արդյունաբերական ընկերությունների ստեղծմանը, հատկապես ավտոմոբիլային արտադրության զանգացմանը. այդպիսին են՝ Ջոնսոն ընկերությունը, Վան Հուլ ընկերությունը, Ջոնսոն Մեթին, Լիր կորպորացիան, Վիսթոն կորպորացիան, Կրոմբերգ եւ Շուբերթ ընկերությունը եւն։ Մակեդոնիայում բնակչության 72% –ը գտնվում են ֆինանսական ծանր վիճակում, բնակչությունը մեծ դժվարությամբ է վաստակում եկամուտ, Արեւմտյան Բալկաններում Մակեդոնիան եւ խորվաթիան միակ երկրներն են, որ վիճակագրական աճ չեն գրացում։ Կոռուպցիան եւ անարդյունավետ իրավական համակարգը նույնպես բացասական ազդեցություն են ունենում տնտեսության զարգացման վրա։ Բնակչության մեկ շնչին բաժին հասնող ցուցանիշով Մակեդոնիան շարունակում է մնալ ամենացածր մակարդակում։ Ավելին երկրի «մոխրագույն շուկան»կազմում է ՀՆԱ–ի 20%–ը։ 2013 թ. տվյալներով ՀՆԱ–ի կառուցվածքում ամենամեծ բաժինը կազմել է արդյունաբերությունը ներառելով հանքաարդյունաբերությունը եւ շինարարությունը, որոնք կազմել են ՀՆԱ–ի 21.4%–ը մինչեռ 2012 թ այն կազմել է 21.1%–ը։ Առեւտրային, տրանսպորտային եւ հյուրանոցային ոլորտը 2013 թ. կազմել են ՀՆԱ–ի 18.2%–ը, իսկ գյուղատնտեսությունը կազմում է ՀՆԱ–ի 9.6%–ը նախորդ տարվա համեմատ աճելով 9.1%–ից։ Միջազգային առեւտրում ամենամեծ բաժինը կազմում են քիմիական նյութերի եւ ապրանքների արտահանումը 21.4%–ը 2014 թ.–ի տվյալներով, դրան հաջորդում է մեքենաների եւ սարքավորումների արտահանումը 21.1%–ը։ Մակեդոնիայի հիմնական ներմուծման ոլորտները 2014 թ.-ին կազմել են «մեքենաներ եւ տրանսպորտային միջոցներ» 34,2%–ը, «հանքային վառելիք, քսանյութեր եւ հարակից նյութեր» 18,7%–ը։ 2014 թ.-ին նույնիսկ արտաքին առեւտրի 68.8% -ը կատարվել է ԵՄ-ի հետ, որը համարվում է Մակեդոնիայի ամենախոշոր առեւտրային գործընկերը (Գերմանիայի հետ 23.3%, Մեծ Բրիտանիայի հետ` 7.9%, Հունաստանի հետ` 7.3%, Իտալիայի հետ `6.2% եւ այլն)։ )։ 2014 թ.-ին ընդհանուր արտաքին առեւտրի շուրջ 12% -ը կատարվել է Արեւմտյան Բալկանյան երկրների հետ։ Մակեդոնիան թույլ զարգացած երկիր է եւ ունի ավելի փոքր տնտեսություն քան Հարավսլավիայի նախկին պետությունները։ ենթակառուցվածք Մակեդոնիան (Չերնոգորիայի, Բոսնիայի եւ Հերցեգովինայի, Կոսովոյի հետ միասին) պատկանում է նախկին Հարավսլավիայի թույլ զարգացած նահանգների շարքին։ Անկախության հռչակումից հետո այն անցել է տնտեսության զարգացման դժվարին ուղի, քանի որ Հարավսլավիայի ներքին շուկան փլուզվեց, եւ Բելգրադից դրամական օժանդակությունը դադարեցվեց։ Բացի այդ, երկիրը բախվեց շուկայական տնտեսությանն անցում կատարելու բազմաթիվ խնդիրների եւ դժվարությունների, որոնք ծառացել էին նաեւ Արեւելյան Եվրոպայի մի շարք պետությունների առջեւ։ Միակ հենարանը Սերբիայի տարածքով երկաթուղու միջոցով բանջարեղենի արտահանումն էր Գերմանիա, սակայն տրանզիտային ծախսերի բարձրացման հետեւանքով այն բացասական ազդեցություն է ունեցել՝ հանգեցնելով եկամուտների նվազմանը բանջարեղենի արտահանման շուկայում։ Առեւտուր եւ ներդրումներ Հարավսլավիայի պատերազմից հետո Սերբիայի եւ Մոնտենեգրոյի վրա կիրառվող սանկցիաները բացասական ազդեցություն ունեցան երկրի տնտեսության վրա։ 1994–95 թթ. Հունաստանը առեւտրային վետո սահմանեց, ինչի արդյունքում երկրի տնտեսությունը կրկին անկում ապրեց։ Հունաստանի վրա դրված սանկցիաները վերանում են 1995թ. Բոսնիայի պատերազմից հետո, սակայն է 1999–2001 թթ. Ալբանիայում առաջացած ճգնաժամը պատճառ է դառնում հետագա ապակայունացման։ Նախքան Հունաստանի դեմ սանկցիաների կիրառմանը Հունաստանը եղել է Մակեդոնիայի հիմնական գործընկերը։ Հունական շատ կազմակերպություններ Մակեդոմիայում գնել են բազմաթիվ պետական կազմակերպություններ, այդպիսիք են Օթքա նավթավերամշակման գործարանը, Ժիտո Լյուքս խմորեղենի գործարանը, Պրիլեպի մարմարի հանքավայրը, Բիթոլա տեքստիլ գործարանը եւ զբաղվածությամբ ապահովել են ավելի քան 20,000 մարդու։ Հունաստանի եւ Մակեդոնիայի միջեւ միջսահմանային առեւտուրը հանգեցրեց նրան, որ Հունաստանի հազարավոր քաղաքացիներ կարողանում էին ձեռք բերել տեղական ապրանքները ավելի մատչելի գներով։ Նավթավերամշակման արդյունաբերության տեղափոխումը Մակեդոնիա մեծացրեց նավթային բիզնեսում Հունաստանի դերը։ Մակեդոնիայի մյուս գործընկերներն էին Իտալիան, Գերմանիան, ԱՄՆ, Սլովենիան եւ Ավստրիան։ Զբոսաշրջություն Զբոսաշրջությունը Մակեդոնիայի տնտեսության գերակա ճյուղ է համարվում։ Բնական եւ պատմամշակութային ռեսուրսների հարստությունը երկիրը վերածել է զբոսաշրջային կարեւորագույն դեստինացիայի։Ամեն տարի երկիր այցելում է 700,000 զբոսաշրջիկ։ Տրանսպորտ Գտնվելով Բալկանյան թերակղզում Մակեդոնիայի Հանրապետությունը մայրցամաքային ճանապարհով կապված է բալկանյան մյուս երկրների հետ։ Հատկապես կարեւոր է հյուսիս–հարավ Վարդար հովիտով կապը, որը կապում է Հունաստանը Եվրոպայի մյուս հատվածի հետ։ Մակեդոնիայի տարածքում երկաթուղու ամբողջ երկարությունը 699 կմ է։ Ամենից կարեւոր երկաթուղային կապը Սերբիայի սահմանագծում է` Կումանովո - Սկոպյե - Վելես - Գեվգելիա երկաթգիծը։ 2001 թ. սկսվում է Բելջակովիչի երկաթուղային գծի կառուցումը, որը ուղիղ կապ էր ստեղծելու Սկոպյեի եւ Սոֆիայի միջեւ։ Ամենակարեւոր երկաթուղային հանգույցները Սկոպյեում են, նաեւ Վելեսում եւ Կումանովում։ Մակեդոնիայի փոստը Մակեդոնիայում ստեղծված պետական կազմակերպություն է, որը իրանանացնում է նամակների փոխադրումները։ Այն հիմնադրվել է 1992 թ.։ 1993 թ. այն ընդգրկվել է համաշխարհային փոստային միության մեջ։ Այն բաժանվում է Մակեդոնիայի թելեքոմ–ի եւ Մակեդոնիայի փոստի։ Ինչ վերաբերվում է ջրային տրանսպորտին այն իրականցվում է Օհրիդ եւ Պրեսպան լճերի միջոցով եւ բարելավվում է հիմնականում զբոսաշրջային նպատակներով։ Մակեդոնիայի Հանրապետությունում պաշտոնապես գործում է 17 օդակայան։ Դրանց թվում կան միջազգային երկու օդակայաններ, դրանք են Սկոպյեի IATA միջազգային օդակայանը եւ Օհրիդի «Սուրբ Պողոս Առաքյալ» օդակայանը։ ժողովրդագրություն 2002 թ. մարդահամարի տվյալներով բնակչության 2,022,547–ը տեղաբնիկներ են։ 2009 թ. պաշտոնական վիճակագրական տվյալներով բնակչության կազմը էական փոփոխություններ չի կրել եւ կազմել է 2,050,671։ Վերջին մարդահամարի տվյալներով բնակչության կազմում ամենամեծ էթնիկ խումբը կազմում են մակեդոնացիները, իսկ երկրորդ մեծ էթնիկ խումբը ալբանացիներն են, որոնք գերակշռում են երկրի հյուսիսարեւմտյան հատվածում։ Նրանց հաջորդում են թուրքերը՝ երրորդ ամենամեծ էթնիկ խումբը, ըստ պաշտոնական մարդահամարի տվյանլների կազմում են 80,000 հազար իսկ ոչ պաշտոնական տվյալներով նրաց թիվը տատանվում է 170,000–200,000–ի սահմաններում։ Որոշ ոչ պաշտոնական տվյալների համաձայն Մակեդոնիայում ապրում են ավելի քան 260,000 հռոմեացիներ։ կրոն Մակեդոնիայի բնակչության 64.7%-ը ուղղափառ քրիստոնեության հետեւորդներ են, որոնց ճնշող մեծամասնությունը պատկանում է Մակեդոնական ուղղափառ եկեղեցուն։ 33.3%-ը մուսուլմաններ են (ալբանացիներ, թուրքեր, գնչուներ, մակեդոնացիներ)։ Մակեդոնիան Եվրոպական երկրների շարքում 4-րդն է Կոսովոյից, Ալբանիայից եւ Բոսնիա-Հերցոգովինիայից հետո իսլամադավան բնակչության բարձր տոկոսով։ Երկրում հաշվվում են 1,842 եկեղեցիներ եւ 580 մզկիթներ։ Մայրաքաղաք Սկոպյեում գործում են ուղղափառ եւ մուսուլմանական համայնքներին պատկանող կրոնական միջնակարգ դպրոցներ, ուղղափառ աստվածաբանական քոլեջը։ Մակեդոնական ուղղափառ եկեղեցին տարածված եւ իրավասու է 10 նահանգներում, որոնցից յոթը երկրի ներսում են, իսկ երեքը արտասահմանում։ Եկեղեցին ունի տասը եպիսկոպոսներ եւ 350 քահանաներ։ Տարեկան ամբողջ նահանգներում ավելի քան 30,000 մարդ է մկրտվում։ Մակեդոնիայի ուղղափառ եկեղեցու գործունեությունը չի ճանաչվել այլ ուղղափառ եկեղեցիների կողմից, իսկ Սերբիայի ուղղափառ եկեղեցին պնդում է, որ Մակեդոնիայի եկեղեցական իրավասությունները շարունակում են մնալ քաղաքականապես լարված, հատկապես այն իրադարձությունից հետո, երբ Ջովան Վրանիկովսկին 2002 թ. սեպտեմբերին նշանակվում է արքեպիսկոպոս։ Մակեդոնիայի ուղղափառ եկեղեցու հիմնական նպատակն է դադարեցնել հարաբերությունները Օհրիդի արքեպիսկոպոսի հետ եւ կանխել Սերբիայի ուղղափառ եկեղեցու եպիսկոպոսի մուտքը Մակեդոնիա։ Ջովան եպիսկոպոսը տասնութ ամսով ենթարկվեց ազատազրկման Մակեդոնիայի ուղղափառ եկեղեցու գործունեությունը զրպարտելու եւ տեղաբնակների կրոնական զգացմունքները վնասելու համար՝ տարածելով Սերբիայի ուղղափառ եկեղեցու օրացույցն ու կանոնները։ Մակեդոնիայի բյուզանդական կաթոլիկ եկեղեցին ունի ավելի քան 11,000 հետեւորդ Մակեդոնիայում։ Եկեղեցին հիմնադրվել է 1918 թ. եւ հիմնականում կազմված է կաթոլիկներից եւ նրանց հետեւորդներից։ Երկրում կա նաեւ փոքր բողաքական համայնք։ Ամենահայտնի բողոքականը վերջին նախագահ Բորիս Տրայկովսկին է։ Նա Մեթոդիստ համայնքից էր, որը 19–րդ դարից սկսած համարվում է հանրապետությունում ամենամեծ բողաքական համայնքը։ 1980 թ. սկսած բողաքական համայնքը սկսում է ընդարձակվել, ինչը հիմնականում պայմանավորված է արտաքին ուժերի օժանդակությամբ։ Մակեդոնիայում հրեական համայնքը նախքան Երկրորդ համաշխարհային պատերազմը կազմում էր 7,200 մարդ, իսկ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո համայնքն ամբողջությամբ ոչնչացվում է։ Մակեդոնիայի հրեաների միայն 2% է փրկվում հոլոքոստից։ Նախքան հրեաների ազատագրումը եւ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմը հրեաների մեծ մասը արտագաղթում են Իսրայել։ Ներկայումս երկրի հրեական համայնքը կազմված է 200 հրեաներից, ովքեր հիմնականում ապրում են Սկոպյեում։ Մակեդոնիայի հրեաների մեծ մասը սեֆարդիչներ են – 15րդ դարում Պորտուգալիայից, Կաստիլինից, Արագոնից եկած փախստականների ժառանգորդներ։ Լեզուներ Պետական եւ ամենատարածված լեզուն մակեդոներենն է, որը պատկանում է հարավսլավոնական լեզվաընտանքի արեւելյան ճյուղին։ Ծանոթագրություններ Դեպի ծով ելք չունեցող երկրներ ՄԱԿ-ի անդամ երկրներ Հյուսիսային Մակեդոնիա 1991 հիմնադրված պետություններ եւ տարածքներ Բալկանյան երկրներ Ֆրանկոֆոնիայի միջազգային կազմակերպության անդամ երկրներ Եվրոպայի խորհրդի անդամ երկրներ ՆԱՏՕ-ի անդամ երկրներ Հանրապետություններ Հարավային Եվրոպայի երկրներ


source: wikipedia

text: Մալդիվներ (դիվեհերեն՝ Dhivehi Raa'je), պաշտոնապես Մալդիվների Հանրապետություն (Dhivehi։ Dhivehi Raa'jeyge Jumhooriyya), նաեւ հաճախ անվանում են Մալդիվյան կղզիներ, Հնդկաստանից դեպի հարավ 26 ատոլների վրա գտնվող պետություն Հնդկական օվկիանոսում։ Մալդիվյան հանրապետությունը գտնվում է ավելի քան 1192 կորալային կղզիների վրա. հեշտ կառավարման նկատառումներով՝ երկիրը բաժանված է 19 «ատալների»։ Մալդիվին փոքր կղզյակների հիանալի մոզայկա է, որոնք հիացնում են իրենց ձյունափայլ ավազներով լողափերով, արավենիներով եւ մաքուր ու տաք ջրով։ Մեկ կղզին հնարավոր է շրջանցել մի քանի րոպեի ընթացքում։ Այդ բազմաթիվ կղզիներից միայն 70 ունեն հյուրանոցներ եւ այլ անհրաժեշտ ինֆրաստրուկտուրաներ։ Շատ կղզիներ անմարդաբնակ են, եւ միայն տեղի ձկնորսներն են այցելում այնտեղ։ Պատմություն Մ. թ. I հազարամյակում Մալդիվներում բնակվել են սինհալներ, հնդիկներ, մալայացիներ, որոնք դավանում էին բուդդայականություն։ XII դարից սկսվել է իսլամի ներթափանցումը։ XIV դ. Մալդիվնեի տարածքում առաջացել է սուլթանություն։ 1558 թվականին պորտուգալացիները զավթել են Մալդիվները, սակայն 1573 թվականին վտարվել այնտեղից։ XVII դ. 2-րդ կեսին սուլթանությունն ընկել է Ցեյլոնի հոլանդական կառավարիչների իշխանության տակ, իսկ 1796 թվականին Մալդիվներում հաստատվեց Մեծ Բրիտանիայի ազդեցությունը։ 1887 թվականին Մալդիվները դարձել է բրիտանական պրոտեկտորատ, ունեին ներքին ինքնավարություն։ 1948 թվականին սուլթանի հետ կնքած պայմանագրով Մեծ Բրիտանիան լայն արտոնություններ ստացավ երկրում։ 1956 թվականի վերջին Գան կղզում սկսվեց բրիտանական ռազմական բազայի կառուցում։ 1960 թվականի պայմանագրով Գան կղզին 30 տարով վարձակալման տրվեց Մեծ Բրիտանիային. վերջինս խոստացավ տնտեսական օգնություն ցույց տալ եւ ճանաչել Մալդիվների կառավարության իրավասությունը երկրի ամբողջ տարածքի նկատմամբ։ 1965 թվականի հուլիսի 26-ին Մալդիվները հռչակվեցին անկախ, մտան ՄԱԿ-ի մեջ։ 1968 թվականին Մալդիվները հռչակվեցին հանրապետություն։ Մալդիվների կառավարությունը վարում է չմիացման քաղաքականություն, հանդես է գալիս Հնդկական օվկիանոսը միջուկային զենքից զերծ գոտու վերածելու օգտին։ Պետական կարգ Մալդիվները նախագահական հանրապետություն է։ Գործող սահմանադրությունն ուժի մեջ է 2009 թվականի օգոստոսի 7-ին։ Պետության եւ կառավարության գլուխը նախագահն է, որը հաստատում է խորհրդարանի ընդունած օրինագծերը, նշանակում նախարարներին, դատավորներին եւ այլ բարձրաստիճան պաշտոնյաների, հայտարարում է արտակարգ դրություն, շնորհում է ներում եւ այլն։ Օրենսդրական իշխանության բարձրագույն մարմինը միապալատ խորհրդարանն է՝ մեջլիսը։ Ընտրական իրավունքից օգտվում են 21 տարին լրացրած բոլոր քաղաքացիները։ Աշխարհագրություն Մալդիվյան կղզեխմբի կղզիները միջօրեականի ուղղությամբ ձգվող ստորջրյա լեռնաշղթայի վրա առաջացած 2 զուգահեռ կորալային շղթաներ են (Լաքադիվյան եւ Չագոս կղզիների միջեւ)՝ կազմված ավելի քան 2 հազար կղզիներից, որոնց մեծ մասը բնակեցված չէ։ Կղզիները շրջապատված են արգելախութերով։ Կլիման հասարակածային է, մուսսոնային։ Տարեկան ջերմաստիճանը 24-ից 30 °C է, տեղումները՝ մոտ 2500 մմ։ Կան կոկոսյան արմավի, բանանի պուրակներ, հանդիպում են հացի ծառեր։ Տնտեսություն Տնտեսությունը հիմնվում է ձկնորսության եւ ծովային արդյունագործության վրա, որոնք տալիս են արտահանության արժեքի 97%-ը։ Ձկան եւ ձկնամթերքների առեւտրի վրա իշխում է պետական մոնոպոլիան։ Ձկնորսական նավատորմում կա ավելի քան 4 հազար փոքր, առագաստավոր եւ թիավոր մակույկ։ Արդյունահանվում են մարգարիտ, խեցիներ, կորալներ։ Գյուղատնտեսությունը թույլ է զարգացած։ Հողը պատկանում է պետությանը։ Վարձակալ հողագործները պետությանն են տալիս բերքի 1/2-ը։ Մշակում են բրինձ, բանջարեղեն, հացի ծառ, մանգո, բանան, ցիտրուսներ, կոկոսյան արմավ։ Անասնապահություն գործնականորեն չկա, որոշ չափով զարգացած է թռչնաբուծությունը։ Արդյունաբերությունը ներկայացված է մի քանի մանր տնայնագործական ձեռնարկություններով։ Կա ձկնորսական նավաշինություն, մրգի պահածոների, կորալե իրերի արտադրություն եւ այլն։ Տնտեսության մեջ կարեւոր դեր ունեն տուրիզմը (800,000 հազար տուրիստ, 2014) եւ նամականիշերի թողարկումը։ Տրանսպորտային միջոցներն են առագաստային նավերը եւ մոտորանավակները։ Մալեն «բաց նավահանգիստ է»։ Արտաքին առեւտրական գործընկերներն են Շրի Լանկան, Հնդկաստանը, Սինգապուրը։ Արտահանում է ձուկ, կոպրա, ներմուծում՝ պարենային եւ արդյունաբերական ապրանքներ։ Դրամական միավորը մալդիվական ռուփին է։ Պաշտոնական լեզուն Պաշտոնական լեզուն Մալդիվերենն է, որը հնդեվրոպական լեզվաընտանիքի Արիական ճյուղին է պատկանում։ Այն նման է սինհալերենին անգլերենին եւ արաբերենին։ Երկրի կրթված մասը խոսում է անգլերեն եւ արաբերեն։ Լուսավորություն Կրթական միասնական համակարգ չունի, տարրական դպրոցներ (ուսուցման տեւողությունը 3-4 տարի) ունեն բոլոր կղզիները։ Մալեում կա նախապատրաստական 1 եւ միջնակարգ 2 դպրոց (5-6 տարի)։ Տարրական դըպրոցներում ուսուցումը տարվում է մալդվիներեն, միջնակարգում՝ անգլերեն լեզուներով։ Կրոնի ուսուցումը պարտադիր է։ Հատուկ միջնակարգ եւ բարձրագույն ուսումնական հաստատություններ չունի։ Մալեում է գտնվում երկրում միակ պետական հանրային գրադարանը (12 հազար կտոր գիրք)։ Ծանոթագրություններ Արտաքին հղումներ ԱՄՆ Կենտրոնական Հետախուզական Վարչություն Մալդիվներ Կղզի պետություններ Ունիտար պետություններ Գաճաճ պետություններ ՄԱԿ-ի անդամ երկրներ Հնդկական օվկիանոսի կղզի պետություններ Հանրապետություններ


text: Մալթա (Malta), Մալթայի Հանրապետություն (Republia ta՝ Malta), պետություն Մալթայան կղզեխմբում, Միջերկրական ծովի կենտրոնական մասում։ Մտնում է Բրիտանական համագործակցության մեջ։ Տարածությունը 316 կմ2 է, բնակչությունը՝ 413,965 (2015), մայրաքաղաքը՝ Վալետա։ Պատմություն Մալթայում մարդկային առաջին բնակավայրերն առաջացել են մ.թ.ա. 4-րդ հազարամյակում։ Մ.թ.ա. 13-րդ դարում Մալթան գաղութացրել են փյունիկեցիները։ Մ.թ.ա. 6-րդ դարում դարձել է Կարթագենի տիրույթը։ Մ.թ.ա. 218 թվականին Մալթան անցել է Հռոմին։ Մ.թ. 395-870 թվականներին գտնվել է Բյուզանդիայի, 870-1091 թվականներին՝ արաբների տիրապետության տակ։ 1091 թվականին Մալթան նվաճել են նորմանները եւ միացրել Սիցիլիային։ 1530 թվականին Մալթայում հաստատվել է Հովհանյանների ասպետական օրդենը։ 16-րդ դարում բազմիցս ենթարկվել է թուրքերի հարձակումներին։ 1775 թվականին տեղի է ունեցել բնակչության խոշոր ապստամբություն տեղի ասպետների ֆեոդալական շահագործման դեմ։ 1798 թվականին Մալթան զավթել են Նապոլեոն I-ի զորքերը, 1800 թվականին՝ Մեծ Բրիտանիան։ Վերջինս էլ Մալթան դարձրել է իր գաղութը։ Մալթայի ռազմագիտական նշանակությունը մեծացել է Սուեզի ջրանցքի բացումից (1869) հետո։ Մալթան դարձել է Մեծ Բրիտանիայի ռազմածովային խոշոր բազան Միջերկրական ծովում։ Առաջին համաշխարհային պատերազմից (1914-1918) հետո Մալթայում ազատագրական շարժման թափը Մեծ Բրիտանիային հարկադրել է 1921 թվականին Մալթային տալ ինքնավար գաղութի ստատուս։ 1930 թվականին քաղաքական սրված պայքարի պայմաններում անգլիական իշխանությունները վերացրել են ինքնավարությունը։ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ընթացքում (1939-1945) Մալթան ենթարկվել է իտալական եւ գերմանական հարձակման։ Հետպատերազմյան տարիներին ուժեղացել է ազգային-ազատագրական եւ բանվորական շարժումը։ 1947 թվականի սահմանադրությամբ՝ վերականգնվել է ներքին ինքնավարությունը։ 1958 թվականին հակաանգլիական զանգվածային ելույթների պատճառով երկրում մտցվել է արտակարգ դրություն, 1959թվականին վերացվել է 1947 թվականի սահմանադրությունը։ 1962 թվականին Մեծ Բրիտանիան հարկադրված Մալթային դարձյալ տվել է ներքին ինքնավարություն, իսկ 1964 թվականի սեպտեմբեր 21-ին՝ անկախություն Բրիտանական համագործակցության շրջանակներում։ 1964 թվականին Մալթան դարձել է ՄԱԿ-ի անդամ։ Միաժամանակ, անկախ Մալթային Մեծ Բրիտանիան պարտադրել է «փոխադարձ պաշտպանության մասին» համաձայնագիր՝ 10 տարի ժամկետով, որով իրավունք էր ստանում Մալթայում պահել զինված ուժեր, փաստորեն Մալթան դառնում էր ՆԱՏՕ-ի ռազմական բազա։ 1962-1971 թվականներին իշխանության գլուխ էր կանգնած ազգայնական կուսակցության (հիմնադրվել է 1924 թվականին) կառավարությունը, որի վարած հետադիմական քաղաքա-կանությունը հակասում էր Մալթայի ազգային շահերին եւ առաջացնում ժողովրդական զանգվածների դժգոհությունը։ 1971 թվականի համընդհանուր ընտրություններում հաղթեց լեյբորիստական կուսակցությունը (հիմնադրվել է 1920 թվականին), որի առաջնորդ Դ. Մինտոֆֆը կազմեց կառավարություն։ Նոր կառավարությունը միջոցներ ձեռնարկեց Մալթայի ինքնիշխանությունն ամրապնդելու ուղղությամբ. երկրից դուրս բերվեց ՆԱՏՕ-ի՝ Եվրոպայի հարավային գոտու ռազմածովային ուժերի շտաբը, չեղյալ հայտարարվեց 1962 թվականի անգլո-մալթայական համաձայնագիրը, արգելվեց ամերիկյան 6-րդ նավատորմի նավերի մուտքը Վալետա նավահանգիստ են։ Մալթան վարում է չմիանալու, բոլոր երկրների հետ խաղաղ գոյակցության քաղաքականություն։ 1974 թվականին Մալթան հռչակվեց հանրապետություն, պետության ղեկավարը դարձավ նախագահը (մինչ այդ ղեկավար էր Մեծ Բրիտանիայի թագուհին)։ Պետական կարգ Մալթան հանրապետություն է։ Պետության գլուխը նախագահն է, օրենսդրական մարմինը՝ ներկայացուցիչների պալատը, գործադիր իշխանությունն իրականացնում է կառավարությունը։ Ընտրական իրավունքից օգտվում են 18 տարին լրացրած բոլոր քաղաքացիները։ Աշխարհագրություն Կղզեխումբն ընդգրկում է 2 մեծ (Մալթա, 246 կմ2 եւ Գոցո, 67 կմ2) եւ մի շարք փոքր կղզիներ։ Հարավային եւ հարավարեւմտյան ափերը զառիթափ են, հյուսիսային եւ հյուսիս-արեւելքը՝ ցածր, հարմար նավահանգրվաններով։ Ռելիեֆում գերիշխում են մինչեւ 240 մ բարձրության կարստային սարավանդները (Մալթա կղզում)։ Կլիման միջերկրածովյան է։ Փետրվարի միջին ջերմաստիճանը 12 °C է, օգոստոսինը՝ 25 °C, տարեկան տեղումները՝ մոտ 530 մմ։ Մակերեւութային հոսքն աղքատ է։ Տիրապետում է թփուտային բուսականության միջերկրածովյան տիպը։ Բնակչություն 98%-ը մալթացիներ են։ Բնակվում են նաեւ անգլիացիներ, իտալացիներ եւ այլն։ Պաշտոնական լեզուներն են մալթայերենն ու անգլերենը, պաշտոնական տոմարը՝ գրիգորյանը, տիրապետող կրոնը՝ կաթոլիկությունը։ Բնակչության խտությունը 1 կմ2 վրա ավելի քան 1310 մարդ է (2015)։ Գլխավոր քաղաքներն են Սլիման եւ Վալետան։ Տնտեսություն Տնտեսապես զարգացած երկիր է, տիրապետում է արտասահմանյան, հատկապես անգլիական կապիտալը։ Անկախության տարիներին Մալթայում ստեղծվել են արդյունաբերական նոր ճյուղեր, կապված մետաղամշակման, քիմիական արդյունաբերության հետ, ավելանում է շինանյութերի, էլեկտրաէներգիայի արտադրությունը, ընդլայնվել է սպասարկման ոլորտը (հատկապես հյուրանոցային)։ 2014-ին արտադրվել է 2,2 մլրդ կվտ/ժ էլեկտրաէներգիա։ Արդյունաբերության առաջատար ճյուղերն են տեքստիլի ու սննդհամի արդյունաբերությունները։ Կան կաշվի-կոշիկի, խեցեղենի, քիմիական ոչ մեծ ձեռնարկություններ։ Խոշոր ձեռնարկություններից է նավանորոգարանը։ Մալթա կղզում արդյունահանվում է շինաքար, կերակրի աղ։ Մշակվում է տարածքի 40%-ը։ Զբաղվում են հացահատիկային կուլտուրաների, բանջարեղենի մշակությամբ, պտղաբուծությամբ, այգեգործությամբ, ծաղկաբուծությամբ, անասնապահությամբ, առափնյա շրջաններում՝ ձկնորսությամբ։ նավաշինություն Եթե խոսենք արդյունաբերության մասին, ապա պիտի խոսենք նաեւ ծովային տրանսպորտի եւ նավի վերանորոգման աշխատանքների մասին; Այս ոլորտի եկամուտը պետական տնտեսության ձեւավորման հիմնական գործոնն է։ Ավելի քան 50,000 մարդ ներգրավված է նավաշինության եւ նավի վերանորոգման ոլորտում։ Եվ սա ընդհանուր աշխատանքային բնակչության մոտ մեկ երրորդն է։ Մալթան զբաղվում է ոչ միայն իր սեփական ծովային տրանսպորտի վերանորոգման եւ սպասարկմամբ, այլեւ կատարում է օտարերկրյա պատվերներ։ Արդյունաբերական զարգացման համեմատաբար նոր ճյուղը էլեկտրոնիկա է։ Սակայն այդ գործունեությունը ազգային չէ։ Էլեկտրոնիկայի խոշորագույն ընկերությունները պատկանում են իտալիային։ Նման համագործակցությունը դրականորեն է ազդում պետության գործունեության վրա, վերջին շրջանում դրսից ներդրվել է մոտ 2 մլրդ եվրո։ էներգետիկա Էլեկտրաէներգետիկա Կանոնակարգելու համար Մալթան ունի արեւային եւ քամու էներգիան զարգացնելու ներուժ, բայց երկիրը արտադրում է գրեթե բոլոր էլեկտրաէներգիան `օգտագործելով նավթը, որը լիովին ներկրում է։ Իտալիայի էներգետիկ արդյունաբերության կարիքների համար Մալթայում ատոմակայան կառուցելու Սիլվիո Բեռլուսկոնիի առաջարկը Մալթայում բողոքի ակցիա է առաջացրել։ Գյուղատնտեսություն Գյուղատնտեսությունը փոքր դեր ունի երկրի ընդհանուր տնտեսության ձեւավորման գործում։ Գրեթե բոլոր սննդամթերքները ներմուծվում են հարեւան երկրներից։ Երկրում նույն հողը շատ աղքատ է հանքանյութերի մեջ։ Չնայած դաշտի տեխնիկական առաջընթացին Մալթայում վարելահողերը դեռեւս մշակվում են ձեռքով։ Հիմնական մշակաբույսերը, որոնք կարող են աճել այս հողում եւ կլիմայական պայմաններում, կաղամբն է, պղպեղը, լոլիկը եւ սոխը։ Իսկ կարտոֆիլը համարվում է ազգային հպարտության առարկա եւ ակտիվորեն արտահանվում է Ֆրանսիա եւ Իտալիան։ Չկան ցորենի, գարիիր եւ եգիպտացորենի բերք։ Արտաքին առեւտուր Արտաքին տնտեսական հարաբերությունները ուղղված են դեպի Եվրամիության երկրներ։ Բացի այդ, Մալթան որոշ ժամանակ է ակտիվորեն համագործակցում է Միացյալ Նահանգների հետ։ Որպես կանոն, արտահանվում են էլեկտրոնիկայի, տեքստիլ արդյունաբերության եւ նավաշինության բաղադրիչները։ Այսօր ներքին քաղաքականությունը նպատակ ունի խրախուսել արտադրանքի ամբողջական մշակումը։ Նորարար տեխնոլոգիաների կիրառումը ողջունվում է։ Չնայած այն հանգամանքին, որ Մալթան արդեն տասնհինգ տարի է, ինչ Եվրամիության կազմում է, աշխատավարձը եւ գների մակարդակը համապատասխանաբար ցածր են, քան Եվրոպայի զարգացած երկրներում։ Գործազրկությունը այսօր կազմում է մոտ 5 տոկոս, իսկ գնաճը `մոտ 3 տոկոս։ Տրանսպորտ եւ արտաքին առեւտուր Հիմնական ծովային նավահանգիստն ու օդանավակայանը Լուկան է, ավտոճանապարհների հանգույցը՝ Վալետան։ Երկաթուղի չկա։ Ավտոճանապարհները 3,1 հազար կմ են։ Արտահանում է սարքավորումներ եւ մեխանիկական սարքեր. հանքային վառելիք, յուղեր եւ նավթամթերքներ. գրքեր եւ թերթեր. ներմուծում՝ սննդամթերքներ, քիմիկատներ, վառելիք, արդյունաբերական եւ տրանսպորտային սարքավորում։ Արտաքին առեւտրում առաջատար դեր ունեն Մեծ Բրիտանիան, ԱՄՆ, Իտալիան, Կանադան եւ այլն։ Առողջապահություն 2014-ին ծնունդը կազմել է 1000 բնակչին՝ 10, մահացությունը՝ 9: Գերակշռում է ոչ վարակիչ ախտաբանությունը աթերոսկլերոզ, չարորակ նորագոյացություններ, շաքարախտ, հիպերտոնիկ հիվանդություն եւ այլն։ Վարակիչ հիվանդություններից առավել տարածված են մանկական ինֆեկցիաները, որովայնային տիֆը։ Հաճախակի են առնետային ռիկետսիոզի դեպքերը։ Կրթություն Պարտադիր կրթություն են ստանում 6-14 տարեկան երեխաները։ Կրթական համակարգը նման է անգլիականին. 2-ամյա (փոքրիկների համար), 6-ամյա տարրական եւ 7-ամյա միջնակարգ (5-2 տարի) դպրոցներ։ Միջնակարգ դպրոցները 3 տիպի են. քերականական, տեխնիկական եւ ժամանակակից։ Մասնագիտական կրթություն են ստանում տարրական դպրոցի հիմքի վրա (3-5 տարի)։ Տարրական դպրոցի ուսուցիչներ են պատրաստում 5-ամյա միջնակարգ դպրոցները (2 տարի)։ Բարձրագույն կրթություն են տալիս Վալետայի Թագավորական համալսարանը (հիմնադրվել է 1952-ին, համալսարանի ստատուս է ստացել 1769-ին)։ Մայրաքաղաքն ունի նաեւ հումանիտար, բնական գիտությունների եւ տեխնոլոգիական քոլեջներ։ Վալետայում է գտնվում Մալթայի թագավորական գրադարանը եւ Մալթայի Ազգային թանգարանը (1903)։ Ճարտարապետություն եւ կերպարվեստ Մալթայի մշակույթը ձեւավորվել է բազմաթիվ ժողովուրդների անմիջական ազդեցության ներքո, որոնց հետ մալթական բնակիչությունը շփվել է հարյուրավոր տարիներ։ Փյունիկիացիները, հռոմեացիները, բյուզանդացիները, արաբները, ֆրանսիացիները եւ բրիտանացիները կղզի են եկել որպես առեւտրականներ ու նվաճողներ եւ մշակութային բոլոր բնագավառներում թողել իրենց հետքը։ Մալթայի ազգային բնութագրերից է հյուրընկալությունը եւ մարդասիրությունը; Մալթա եւ Գոցո կղզիներում պահպանվել են կետանախշ եւ գալարանախշ հարթաքանդակներով, կիկլոպյան շարվածքի պատերով շրջափակված նոր քարի դարի մեգալիթյան պաշտամունքային հազվագյուտ կառույցներ, սրբավայրերի տարածքում՝ նախշազարդ խեցեղեն, քարե եւ թրծակավե արձանիկներ։ Մալթայի անտիկ, բյուզանդա-արաբական ժամանակաշրջանների արվեստը գավառային բնույթի է։ Ուշ միջնադարյան ճարտարապետությունը կրել է սիցիլիական-նորմանական ազդեցություններ։ Ուշ Վերածննդի շրջանում Մալթայական օրդենին ծառայող իտալացի վարպետները ստեղծել են ամրույթային եւ քաղաքացիական շինարվեստի նորարարական նմուշներ։ Հետաքրքիր փաստեր Երկրի անունը հունարենից թարգմանաբար նշանակում է մեղր, դա պայմանավորված է Մալթայի էնդեմիկ մեղուների առկայությամբ, որոնք իրենց համեղ մեղրով հայտնի են ողջ աշխարհին։ Ասպետները Մալթայում կառավարել են 264 տարի մինչ Նապոլեոնի արշավանքները։ Մալթան Եվրոպայի ամենաապահով երկրներից մեկն է։ Մալթական եկեղեցիներում պատերին կախվում է 2 ժամացույց, որոնցից մեկը ցույց է տալիս սխալ ժամանակ։ Ավանդույթի համաձայն այն նախատեսված է սատանային շփոթեցնելու համար։ Մալթայի բնակչության 50 տոկոսը հաճախել է երաժշտական դպրոց։ Մալթայում ամուսիններն ազատ կարող են բաժանվել, բայց կրկին չեն կարող ամուսնանալ մեկ այլ մարդու հետ։ Կլիման Կլիման Միջերկրածովյան ենթտոպիկական է։ Ամառը միշտ տաք եւ երկար է (մայիսից մինչեւ հոկտեմբեր)։ Ամառային միջին ջերմաստիճանը +23 ° С է, հաճախ բարձրանում է +26 ... + 30 ° С: Մալթայում ձմեռը մեղմ եւ բավականին թաց է, ջերմաստիճանը ցածր է +14 ... + 16 ° С: Ամռանը օրը տեւում է 10 ժամ, ձմռանը` մոտ 6.5: Ջերմ, բարենպաստ եղանակը կարելի է բացատրել հիմնականում Ադրիատիկ ծովի եւ Ալպերի հարեւանությամբ, որի լանջերը թույլ չեն տալիս հյուսիսային ցուրտ քամիներին թափանցել Մալթա բայց նույն ժամանակ չեն թողնում հարավային օդի զանգվածներին փախչել։ Ամռան վերջում տաք եւ փոշոտ «սիոկկո» քամիներն են գալիս Աֆրիկայից։ Միեւնույն ժամանակ, ծովի կողմից եկող հաճախակի բրեզենտները, նույնիսկ ամռանը, հնարավորություն են տալիս տառապել տկարությունից։ Կլիմայի հավասարակշռությունը պայմանավորված է կղզիների շատ փոքր տարածքից։ Տեղումների ընդհանուր քանակը տարեկան կազմում է 530-570 մմ, որոնց մեծ մասը ձմռանն է, չնայած այդ ժամանակ եղանակը հաճախ արեւոտ ու մաքուր է։ Տարեկան բարձր խոնավությունը բնորոշ է։ Զբոսաշրջային առավել հարմարավետ սեզոնը մայիս-նոյեմբերն է։ Դեկտեմբեր-ապրիլ ամիսներին Մալթա այցելելու առավելությունը կարող է լինել տաք եղանակը ու արեւի պակասը, սակայն զբոսաշրջիկների մեծ բազմությունը կարող է թույլ չտալ տեսարժան վայրեր այցելել։ Ֆլորա եւ ֆաունա Մալթայի բուսական եւ կենդանական աշխարհը բավական բազմազան է։ Կղզիներում կան բազմաթիվ միջատների տեսակներ (շուրջ 1000-ից ավելի տեսակ, կան 600 տեսակ բզեզներ, թիթեռներ եւ կաղնու մոտ 590 տեսակներ, մեղուների 150 տեսակներ) ինչպես նաեւ 9 տեսակի սողունների, 13 տեսակ թռչուններ (չհաշված բազմաթիվ միգրացիաները), կաթնասունների 20 տեսակ։ Այնուամենայնիվ շատ դասեր ներկայացնում են միայն մեկ ներկայացուցիչ, օրինակ՝ երկկենցաղների դասը, ներկայացնում է միայն կավե գորտին (Մալթայի ներկված գորտ)։ Մալթայի ամենահայտնի էնդեմիկներն են 21 տեսակի բարձրակարգ բույսերը, նաեւ էնդեմիկ մողեսները։ Որոշ էնդեմիկ բույսերը գտնված մասունքներ են, որոնք մնացել են սառցադաշտային Միջերկրական ֆլորայից (կոչվում paleoendemikami): Աշխարհում ոչ մի այլ տեղ այդ բույսերի տեսակներից չեն գտնվել։ Դրանցից են մալթական պալեոցենտաուրեան, Մալթական աղի ծառը եւ այլ բուսատեսակներ։ Պալեոցենտաուրեան ունի ազգակիցներ մեր ներկայիս բնության մեջ դրանցից մեկն է Վասիլյոկը բայց պալեոցենտաուրեան ավելի պարզ է քան Վոսիլյոկը Տեղական տեսակներից են ճայերը գուլլսերը եւ այլ կենդանատեսակներ։ Ափամերձ ջրերում հայտնաբերվել են, բուլետերներ, սկումբրիաներ, պելամիդներ, սարդիններ եւ այլ ձկներ ինչպես նաեւ մի շարք խեցգետիններ։ Ափին մոտ դուք կարող եք տեսնել դելֆիններ։ Սպորտ Մալտայում զարգացած է հատկապես պրոֆեսիոնալ ֆուտբոլը ամենահայտնի ֆուտբոլային թիմն է «Վալետտա ՖԱ»-ն։ Վալետտան ստեղծվել է Մալթայի երկու ուժեղ թիմերի միավորումից, որոնցից «Վալետտա Յունայթեդը» հայտնի էր որպես հրապարակի թիմ, քանի որ ակումբը տեղակայված էր Սուրբ Գեւորգի հրապարակում։ «Վալետտա Յունայթեդը» ներկայացնում էր քաղաքը 1904-ից 1932 թվականներին։ Մալթայի Վալետտա քաղաքը ունի հարուստ ֆուտբոլային պատմություն։ 1886-ից 1919 թվականներին քաղաքն ուներ 14 ֆուտբոլային ակումբ։ Վալետտա Յունայթեդ ֆուտբոլային ակումբը հիմնադրվել է 1903 թվականին տեղի երիտասարդների կողմից։ Կղզու երիտասարդության մոտ ֆուտբոլի նկատմամբ սերը եկել է Մեծ Բրիտանիայից։ Նրանք կտրում էին իրենց սպիտակ անդրավարտիքները եւ դարձնում էին կիսաանդրավարտիք, որով խաղում էին ֆուտբոլ։ Վալետտա Յունայթեդը իր առաջին խաղն անցկացրել է 1904 թվականի հունվարի 9-ին[1]: Վալետտան հանդիպեց Քոլեջի դպրոցի թիմի հետ եւ հաղթեց 1-0 հաշվով[1]: Մալթա-Հայաստան խաղը տեղի է ունեցել 2013 թվականի հունիսի 7-ին. Մալթան հաղթել է 1-0 հաշվով։ Տես նաեւ Վալետա Մալթայի պաշարում Արտաքին հղումներ Մալթայում ամուսնալուծությունների խնդիրը կլուծեն հանրաքվեով Հայկական Սովետական Հանրագիտարան ԱՄՆ Կենտրոնական Հետախուզական Վարչություն Ծանոթագրություններ Մալթա Կղզի պետություններ Գաճաճ պետություններ ՄԱԿ-ի անդամ երկրներ Միջերկրական ծովի կղզիներ Միջերկրածովյան միության անդամներ Լիբերալ ժողովրդավարություններ Անգլիախոս երկրներ եւ տարածքներ Եվրոպայի խորհրդի անդամ երկրներ Իտալախոս երկրներ եւ տարածքներ


text: Մալիի Հանրապետություն (Republique du Mali), պետություն Արեւմտյան Աֆրիկայում։ Տարածությունը 1204 հազար կմ2 է, բնակչությունը՝ 15,718,081 (2015)։ Մայրաքաղաքը՝ Բամակո։ Վարչականորեն բաժանվում է 6 շրջանի։ Պատմություն Մալիի հին պատմությունը քիչ է ուսումնասիրված։ Միջին դարերում Մալիի տարածքում առաջացել են Արեւմտյան Աֆրիկայի առաջին պետությունները՝ Մալի, Գանա, Սոնգհաի։ VIII դ. տարածվել է իսլամը։ XIX դ. 2-րդ կեսից Ֆրանսիան սկսել է գաղութացնել Արեւմտյան Աֆրիկան։ 1894 թվականին Նիգեր եւ Սենհգաւ գետերի վերին եւ միջին հոսանքներում տեղադրված շրջանները միավորվել են Ֆրանսիական Սուդան գաղութի մեջ, որը 1895 թվականին մտել է Ֆրանսիական Արեւմտյան Աֆրիկայի կազմի մեջ։ Բնիկների ազատագրական պայքարը գաղութարարաների դեմ ուժեղացել է երկրորդ համաշխարհային պատերազմից (1939—1945) հետո։ 1946 թվականին Բամակոյում կայացավ Աֆրիկյան դեմոկրատական միավորում (ԱԴՄ) կուսակցության սահմանադիր կոնգրեսը, 1946 թվականի վերջին Ֆրանսիական Սուդանում ստեղծվեց ԱԴՄ-ի սեկցիան՝ Սուդանի միություն (ՍՄ) կուսակցությունը, որը գլխավորեց ազգային ազատագրական շարժումը։ 1958 թվականին Ֆրանսիական Սուդանը Սուդանի Հանրապետություն անունով ստացավ Ֆրանսիական համագործակցության անդամ երկրի ստատուս։ 1959 թվականին Սուդանի Հանրապետությունը եւ Սենեգալի Հանրապետությունը միավորվեցին Մալիի Ֆեդերացիայի մեջ, որը 1960 թվականի հունիսին անկախություն ստացավ Ֆրանսիական համագործակցության շրջանակներում։ Ֆեդերացիայի ղեկավարների շրջանում մի շարք տարաձայնությունների պատճառով 1960 թվականի օգոստոսին Սենեգալի Հանրապետությունը դուրս եկավ Ֆեդերացիայից։ 1960 թվականի սեպտեմբերին Սուդանի Հանրապետությունը հռչակվեց ինքնիշխան, անկախ պետություն՝ Մալիի Հանրապետություն անունով (միաժամանակ ընդունվեց սահմանադրություն), եւ որոշում ընդունվեց Ֆրանսիական համագործակցությունից դուրս գալու մասին։ 1960 թվականին Մալին դարձավ ՄԱԿ-ի անդամ։ Մալիի կառավարությունը վարում էր դրական չեզոքության, ռազմական դաշինքներին չմասնակցելու քաղաքականություն, պայքարում գաղութատիրության մնացուկների եւ նեոգաղութա-տիրության դեմ՝ հանուն զինաթափման։ 1960 թվականին դիվանագիտական հարաբերություններ հաստատվեցին ԽՍՀՄ-ի եւ Մալիի միջեւ, 1961 թվականին կնքվեցին համաձայնագրեր տնտեսական եւ առեւտրական համագործակցության, մշակութային կապերի վերաբերյալ։ 1961 թվականին Մալիի կառավարությունը կարողացավ Մալիից դուրս բերել տալ ֆրանսիական զորքերը։ ՍՄ կուսակցությունը տնտեսական զարգացման հիմնական խնդիր համարեց «սոցիալիստական պլանավորման շրջանակներում տնտեսական նոր կառուցվածքի ստեղծումը», իսկ ՍՄ համագումարը կուսակցության գաղափարական հիմք հռչակեց գիտական սոցիալիզմը։ Նախագծված լայն վերափոխումների իրագործումը հանդիպեց ձեւավորվող ազգայնական բուրժուազիայի օպոզիցիային, չկային վերափոխումներն իրագործելու արտաքին եւ ներքին պայմաններ։ Այդ իրավիճակում մի շարք քաղաքական եւ պետական գործիչներ Մոդիբո Քեյաայի գլխավորությամբ 1967 թվականին կազմեցին Հեղափոխության պաշտպանության ազգային կոմիտե (ՀՊԱԿ), որն իր ձեռքը վերցրեց երկրի կառավարումը։ ՍՄ-ի բարձրագույն մարմինները եւ Օրենսդրական ասամբլեան արձակվեցին։ ՀՊԱԿ, հենվելով արհմիությունների եւ երիտասարդական կազմակերպության վրա, միջոցներ ձեռնարկեց տնտեսական դրության բարելավման համար, որոնք, սակայն, ուշացած էին։ 1968 թվականին կատարվեց զինվորական հեղաշրջում, ստեղծվեց Ազգային ազատագրության զինվորական կոմիտե (ԱԱԶԿ), որին մինչեւ 1979 թվականի հունիսի 28-ը պատկանում էր պետական իշխանությունը։ 1979 թվականի հունիսին ստեղծվեց մալիական ժողովրդի դեմոկրատական միություն կուսակցությունը, որի նախագահ Մ. Տրաորեն (նախկինում՝ ԱԱԶԿ-ի նախագահ) դարձավ Մալիի նախագահ։ Երկրում ժամանակավորապես դադարեցվել է սահմանադրության գործադրությունը։ Մալիի կառավարությունն աջակցում է ազգային-ագատագրական շարժումներին, պայքարում հանուն միջազգային լարվածության թուլացման եւ խաղաղության պահպանման, հանդես գալիս ռասիզմի եւ նեոգաղութատիրության դեմ։ Քաղաքական կուսակցություններ եւ արհմիություններ Մալիական ժողովրդի դեմոկրատական միություն, միակ կուսակցությունը երկրում, ստեղծվել է 1979 թվականին։ Մալիի աշխատավորների ազգային միություն, հիմնվել է 1974 թվականին։ Պետական կարգ Մալին հանրապետություն է։ Պետության եւ կառավարության գլուխը, ինչպես ե պաշտպանության նախարարը եւ նախագահն է, օրենսդրական մարմինը՝ ազգային ժողովը։ Աշխարհագրություն Ռելիեֆն առավելապես հարթավայրային է (200—500 մ միջին բարձրությամբ)։ Հարավ-արեւմուտքում Ֆուտա Զալոն զանգվածի լեռնաճյուղերն են, հյուսիս-արեւելքում՝ Իֆորաս սարավանդը։ Առավելագույն բարձրությունը 1155 մ է (Հոմբորի լեռ)։ Մալիի տարածքը գրեթե ամբողջությամբ գտնվում է Աֆրիկա—Արաբական պլատֆորմի սահմաններում։ Կլիմա Կլիման արեւադարձային է, ծայր հարավում՝ մերձհասարա-կածային։ Միջին տարեկան ջերմաստիճանները 22—29 °C են։ Տարեկան տեղումները հս-ում մինչեւ 150 մմ են, հարավ-արեւմուտքում՝ 600—1500 մմ։ Գլխավոր գետերն են Նիգերն ու Սենեգալը, տարածված են վա-դիները։ Տարածքի 1/2-ը (հյուսիսում) գրավում է Սահարան։ Հարավում, կարմրագորշ եւ կարմիր լատերիտային հողերի վրա, տարածված են սավաննաները, գետահովիտներում՝ սրահային անտառները։ Կենդանական Աշխարհ Բնորոշ կենդանիներն են այծքաղը, վիթը, ընձուղտը, վագրակատուն, վայրի խոզը, առյուծը, փիղը են։ Բազմազան է թռչնաշխարհը։ Գետերն ու լճերը հարուստ են ձկներով։ Շատ են միջատները։ Բնակչություն 90%-ը նեգրոիդ ռասային պատկանող ժողովուրդներ են (բամբարներ, սենուֆոներ, ֆուլբեներ, սոնգհաներ եւ այլք)։ Բնակվում են նաեւ տուարեգներ, արաբներ։ Բնակչության մոտ 70%-ը մուսուլմաններ են, մնացածը պահպանում են տեղական հավատալիքները։ Պաշտոնական լեզուն ֆրանսերենն է, տոմարը՝ գրիգորյանը։ Խոշոր քաղաքներն են Բամակոն, Մոպտին, Սեգուն, Կաեսը։ Տնտեսա-աշխարհագրական ակնարկ Մալին ագրարային երկիր է։ Անկախությունից հետո զարգանում է պետական սեկտորը։ Ժողովրդական տնտեսության զարգացմանն օգնում են ԽՍՀՄ եւ սոցիալիստական մյուս երկրները։ Գյուղատնտեսություն Գյուղատնտեսության մեջ զբաղված է տնտեսապես ակտիվ բնակչության մոտ 4/5-ը։ Տիրապետում է համայնական հողատիրությունը։ Մշակում են կորեկ, սորգո, բրինձ, եգիպտացորեն, բատատ, մանիոկա, գետնանուշ, բամբակ եւն։ Զբաղվում են նաեւ բանջարաբուծությամբ, այգեգործությամբ, ձկնորսությամբ։ Մալին Արեւմտյան Աֆրիկայի խոշորագույն անասնապահական երկրներից է։ 1978 թվականին կար 5 մլն խոշոր, 11,7 մլն մանր եղջերավոր անասուն։ Արդյունաբերություն Արդյունահանող արդյունաբերությունը սահմանափակվում է կրաքարի եւ մարմարի արդյունահանությամբ։ Տնայնագործական եղանակով արդյունահանում են նաեւ աղ, ոսկի։ Տարեկան արտադրվում է 75-85 մլն կվ/ժ էլեկտրաէներգիա։ Մշակող արդյունաբերությունը ներկայացված է գյուղատնտեսական հումքի նախնական մշակման ձեռնարկություններով (բամբակազտիչ, պահածոների, շաքարի, ծխախոտի եւ այլն)։ Կան տեքստիլ կոմբինատներ, մետաղամշակման, գյուղատնտեսական սարքավորման, տրանզիստորների հավաքման եւ այլ գործարաններ։ Տրանսպորտ Երկաթուղիների երկարությունը 645 կմ էր, ավտոճանապարհներինը՝ 13 հզ. կմ։ Տրանսպորտային կարեւոր ուղի է Նիգերը։ Կան օդանավակայաններ (Բամակոյում՝ միջազգային)։ Արտաքին առեւտուր Արտահանում է բամբակ, գետնանուշ, անասուն, ձուկ, աղ, կաշի, ներմուծում՝ մեքենաներ եւ սարքավորում, քիմիական ապրանքներ, պարեն։ Առեւտրական գլխավոր գործընկերներն են Ֆրանսիան, Գերմանիան, Կանադան։ Բժշկա-աշխարհագրական բնութադիր 1970-1975 թվականներին ծնունդը կազմել է 1000 բնակչին՝ 50,1, մահացությունը՝ 26,6, մանկական մահացությունը 1000 ողջ ծնվածին՝ 120,0: Գերակշռում են վարակիչ հիվանդությունները։ Մահացության հիմնական պատճառներն են մալարիան, ստամոքսա-աղիքային համակարգի եւ ճիճվային հիվանդությունները։ Գյուղական շրջաններում բնակչության 70%-ը տառապում է բորով եւ տրախոմայով։ 1974 թվականին գործել է 97 հիվանդանոցային հիմնարկ՝ 4,1 հազար մահճակալով (1000 բնակչին 0,7 մահճակալ)։ Արտահիվանդանոցային օգնություն են ցույց տվել (1974) 10 պոլիկլինիկա, գյուղական 294 ամբուլատորիա եւ այլն։ 1974 թվականին աշխատել են 130 բժիշկ (50 հազար բնակչին 1 բժիշկ), 9 ատամնաբույժ, 15 դեղագործ եւ ավելի քան 2,2 հազար միջին բուժաշխատող։ Բժիշկները պատրաստվում են արտասահմանում, միջին բուժանձնակազմը՝ բժշկական դպրոցներում։ 1965 թվականին ԽՍՀՄ-ի օգնությամբ Բամակոյում կառուցվել է բուժքույրերի եւ մանկաբարձների պատրաստման դպրոց։ Կրթություն եւ կրթական հիմնարկներ Մալիի տարածքում առաջին դպրոցները (արաբական) հիմնվել են XIV դ.: Միջնադարյան արաբական մշակույթի կարեւոր կենտրոններ Տոմբուկտու եւ Զեննե քաղաքներում XV-XVIII դդ. գործել են իսլամական համալսարաններ։ Աշխարհիկ առաջին դպրոցները երեւան են եկել XIX դ. 2-րդ կեսին։ Անկախություն ձեռք բերելուց հետո Մալիում անց է կացվել դպրոցական ռեֆորմ։ 1967 թվականին կառավարությունն այբուբեններ է հաստատել երկրի չորս հիմնական լեզուների (բամբարա, ֆուլբե, սոնգհաի, տամաշեկ (տուարեգերեն)) համար։ Անվճար եւ պարտադիր հիմնական դպրոցը (ընդունվում են 6-10 տարեկանները) 9-ամյա է եւ ունի երկու (5-4 տարի) աստիճան։ Միջնակարգ դպրոցը 3-ամյա է, վճարովի, ավարտողը բուհ ընդունվելու իրավունք է ստանում։ Պրոֆտեխնիկական 1 կրթության համակարգը կառուցված է Մալիի ԳՀԻ, Բրնձագործության հետազոտական կենտրոնը, ինչպես նաեւ ֆրանսիական մի շարք ինստիտուտների (Բամբակի հետազոտման, Թելատու կուլտուրաների, Պտղաբուծության եւ այլն) բաժանմունքներ։ Մամուլ եւ ոադիոհադորդումներ Լույս են տեսնում «Էսսոր» («Լ Essor», 1948 թվականից, ֆրանսերեն) օրաթերթը, «Կիբարու» (1972 թվականից, բամբարա լեզվով) ամսաթերթը, «Ժուռնալ օֆիսիել դե լա Ռեպյուբլիկ դյու Մալի» («Journal officiel de la Republique du Mali», ֆրանսերեն) կառավարական պաշտոնաթերթը։ 1957 թվականին հիմնվել է Մալիի ռադիոծառայությունը (հաղորդումները տրվում են ֆրանսերեն, ֆուլբե, բամբարա, տամաշեկ եւ այլ լեզուներով)։ Գրականություն Մինչեւ XX դ. 60-ական թթ. վերջը Մալիի ժողովուրդները գիր չեն ունեցել։ Ժամանակակից գրականությունն ստեղծվում է ֆրանսերենով։ Հիմնադիրը կարող է համարվել պատմաբան Ուանը («Ֆադիմաթան, անապատի իշխանուհին», 1956, «ԻՊցեմանյակ»,՝ 1957 եւ այլն, պատմավեպեր)։ 1950-ական թթ. առավել խոշոր գրողը քաղաքական եւ արհմիութենական գործիչ, բանաստեղծ եւ արձակագիր Ֆիլի-Դաբո Աիսոկոն է (1900-1963)։ Ինչպես Ուանը, այնպես էլ Աիսոկոն, հանդես են եկել Աֆրիկայի ու Ֆրանսիայի սերտ դաշինքի օգտին, դրա մեջ տեսնելով Աֆրիկայի հետամնացությունը հաղթահարելու անհրաժեշտ պայմանը։ Այլ ուղղության է պատկանում վիպասան եւ դրամատուրգ Աեյդու Բադիանը (ծնվել է 1928)։ «Չակիի մահը» (1962) դրամայում նա պատմական սյուժեն օգտագործել է ժամանակակից Աֆրիկայի կենսական խնդիրները լուսաբանելու համար։ Հակագաղութային պայքարի պաթոսով է ներթափանցված բանաստեղծ Մամադու Գոլոգոյի ստեղծագործությունը։ 1960-ական թթ. կեսերին ասպարեզ մտան մի խումբ երիտասարդ բանաստեղծներ (Գաուսսու Դիավարա, Աիրիման Սիսոկո եւ ուրիշներ)։ 1968 թվականին «Բռնության պարտքը» վեպով հանդես եկավ Ցամբո Ուոլոգեմը (ծնվել է 1940)։ Նույն թվականին նա հրատարակհց «Նամակ նեգրական Ֆրանսիային» երգիծական Էսսեների գիրքը, որտեղ դըրվում է ռասիզմն արմատախիլ անելու հարցը։ 60-70-ական թթ. երեւան եկան գրքեր, որոնք Մալիի գրականության համար ավանդական ֆոլկլորային մշակումներ են։ Ճարտարապետություն եւ կերպարվեստ Մալիում պահպանվել են նոր քարի դարի հուշարձաններ (ժայռապատկերներ, որս, պատերազմ, պար պատկերող անձավային նկարներ, մենհիրներ, կավե եւ քարե արձանիկներ)։ Հնուց հիմնական բնակարանը կավի եւ հարդի խառնուրդից (բանկո) շինված խրճիթն է, որը գյուղերում բոլորաձե է, ձողային հիմնակմախքով, առանց պատուհանների, հարդե կոնաձեւ ծածկով։ Քաղաքներում տները հիմնականում ուղղանկյուն են, կավե, թիթեղյա կամ շիֆերի ծածկով։ Լեռնային շրջաններում դոգոն ժողովրդի գյուղերն ամրացված են, խրճիթներն ունեն դիտաշտարակների տեսքով վերնակառույցներ։ Հյուսիսի քոչվորները (ֆուլբեներ, տուարեգներ, արաբներ) ապրում են վրաններում եւ խսիրե ու կաշվե բոլորշի խրճիթներում։ XI-XVI դդ. Մալիի տարածքում ստեղծված պետություններում զարգացել է քաղաքաշինությունը։ Նիանի, Գաո, Տամբուկտու, Ջեննե եւ այլ քաղաքներ ամրացվել են պարիսպներով, ունեցել են փողոցների անկանոն ցանց, կառուցապատվել հասարակական շենքերով, մզկիթներով, տեղական «սուդանյան ոճի» բնակելի տներով։ Գաղութարարների օրոք կառուցվել են նաեւ արեւմտաեվրոպական եւ էկլեկտիկայի ոգով շենքեր, 1950-ական թվականներից՝ արդի շինություններ (նոր շինանյութերով)։ Շինարարության ասպարեզում մեծ օգնություն են ցույց տալիս սոցիալիստական երկրները՝ ԽՍՀՄ, Բուլղարիան եւ այլն (Բամակոյի սպորտային համալիրն ու մի շարք ուսումնական հաստատություններ, 1962-1966 թթ., խորհրդային ճարտարապետ Լ. Ն. Աֆանասեւ եւ ուրիշներ)։ Գեղարվեստական արհեստներից հնուց զարգացած են փայտի քանդակազարդումը (աթոռներ, դռներ, ծիսային դիմակներ, մարդկանց եւ կենդանիների արձանիկներ), պղնձաձուլումը, կոկորդիլոսի եւ օձի կաշվից իրերի, երկրաչափական զարդանախշերով գործվածքների պատրաստումը։ Անկախության հռչակումից հետո կազմավորվում է պրոֆեսիոնալ արվեստը։ Թատրոն Մալիի ժողովուրդները պահպանել են թատերականացված ներկայացումների ավանդույթները (դիմակներով պար, երգ եւ այլն)։ XX դ. կեսին այդ ներկայացումները կորցրել են ծիսական նշանակությունը։ Աֆրիկյան հին գյուղի կենցաղն ու բարքերն արտահայտող կոտեբա ժողովրդական թատրոնի հնագույն ձեւերն առավել երկարատեւ պահպանել է բամբարա ժողովուրդը։ ժամանակակից սիրողական թատրոնը սկսել է զարգանալ 1950-ական թթ.: Անկախություն ձեռք բերելուց (1960) հետո այն մասսայական բնույթ է ստացել եւ անցել պետության տնօրինությանը։ 1962 թվականից անց են կացվում սիրողական արվեստի ամենամյա (1970 թվականից՝ 2 տարին մեկ) ստուգատես-մրցումներ։ Մալիի ավանդական արվեստը արտասահմանում պրոպագանդելու համար ստեղծվել է Ազգային ֆոլկլորային թատերախումբ (1961 թվականին եւ 1970 թվականին ելույթներ է ունեցել ԽՍՀՄ-ում)։ 1963 թվականին Բամակոյում ստիղծվել է Արվեստների ազգային ինստիտուտ՝ դրամայի բաժանմունքով, որի սաներից 1970 թվականին կազմակերպվել է Ազգային թատրոնի թատերախումբը։ Ծանոթագրություններ Աղբյուրներ Ֆրանսախոս երկրներ Դեպի ծով ելք չունեցող երկրներ ՄԱԿ-ի անդամ երկրներ Ֆրանկոֆոնիայի միջազգային կազմակերպության անդամ երկրներ Հանրապետություններ


text: Մոլդովա , պաշտոնապես՝ Մոլդովայի Հանրապետություն (), դեպի ծով ազատ ելք չունեցող պետություն Արեւելյան Եվրոպայում, որն արեւմուտքում սահմանակցում է Ռումինիային, իսկ հյուսիսում, հարավում եւ արեւելքում՝ Ուկրաինային։ Ուկրաինայի հետ երկրի արեւելյան սահմանին՝ Դնեստր գետի երկայնքով, ձգվում է Մերձդնեստրի ինքնահռչակ հանրապետությունը, որի տարածքը դուրս է Մոլդովայի Հանրապետության վերահսկողությունից։ Մոլդովայի մայրաքաղաքն ու խոշորագույն քաղաքը Քիշինյովն է։ Մոլդովայի ներկայիս տարածքի մեծ մասը 14-րդ դարից մինչեւ 1812 թվականը եղել է Մոլդովական իշխանության մաս` մինչ Օսմանյան տերության կողմից վերջինիս հանձնումը Ռուսական կայսրությանը։ Կայսերական Ռուսաստանի կազմում Մոլդովան հայտնի է դառնում Բեսարաբիա անվանումով։ 1856 թվականին հարավային Բեսարաբիան վերադարձվում է Մոլդովային, որը երեք տարի անց միավորվելով Վալախիայի հետ ձեւավորում է Ռումինիան։ Այնուամենայնիվ, շատ չանցած՝ 1878 թվականին, ռուսական տիրապետությունը տարածաշրջանի նկատմամբ վերականգնվում է։ 1917 թվականի Ռուսական հեղափոխության շրջանում Բեսարաբիան կարճ ժամանակով դառնում է ինքնավար հանրապետություն Ռուսաստանի կազմում։ 1918 թվականի փետրվարին Մոլդովան հռչակում է իր անկախությունը եւ նույն տարում ազգային ժողովի քվեարկությամբ միավորվում Ռումինիայի հետ։ Այդ որոշումը վիճարկվում է Խորհրդային Ռուսաստանի կողմից, որը 1924 թվականին Ուկրաինական ԽՍՀ-ի կազմում ստեղծում է այսպես կոչված Մոլդովական ինքնավար հանրապետություն Բեսարաբիայից արեւելք գտնվող մոլդովաբնակ տարածքներում։ 1940 թվականին՝ Մոլոտով-Ռիբենտրոպ պայմանագրի արդյունքում, Ռումինիան ստիպված է լինում Խորհրդային Միությանը զիջել Բեսարաբիան եւ հյուսիսային Բուկովինան, ինչն էլ հիմք է դառնում Մոլդովական Խորհրդային Սոցիալիստական Հանրապետության (Մոլդովական ԽՍՀ) ստեղծման համար։ 1991 թվականի օգոստոսի 27-ին, երբ Խորհրդային Միության փլուզման եզրին էր, Մոլդովական ԽՍՀ-ն հռչակում է իր անկախությունը՝ վերանվանվելով «Մոլդովա»։ Նույն ժամանակահատվածում բռնկված ռազմական հակամարտության ավարտից հետո Դնեստրի արեւելյան ափին գտնվող Մոլդովայի տարածքը գտնվում է Մերձդնեստրի անջատողական կառավարության փաստացի վերահսկողության ներքո։ Մոլդովայի Սահմանադրությունն ընդունվել է 1994 թվականին։ Այն երկիրը հռչակում էր խորհրդարանական հանրապետություն, որտեղ նախագահը պետության ղեկավարն է, իսկ վարչապետը՝ կառավարության ղեկավարը։ Մոլդովան Եվրոպա աշխարհամասի երկրորդ ամենաաղքատ երկիրն է (Ուկրաինայից հետո)՝ մեկ շնչին ընկնող պաշտոնական ՀՆԱ-ի ցուցանիշով, եւ վերջինիս ՀՆԱ-ի մեծ մասը բաժին է ընկնում է ծառայությունների ոլորտին։ Այն ունի Մարդկային զարգացման ամենացածր ցուցանիշներից մեկը Եվրոպայում՝ զբաղեցնելով 76-րդ տեղն աշխարհում (2022-ի տվյալներով)։ Մոլդովան Միավորված ազգերի կազմակերպության, Եվրոպայի խորհրդի, Առեւտրի համաշխարհային կազմակերպության, Եվրոպայի անվտանգության եւ համագործակցության կազմակերպության, ՎՈՒԱՄ-ի, Անկախ պետությունների համագործակցության, Սեւծովյան տնտեսական համագործակցության կազմակերպության անդամ է։ Մոլդովայի Հանրապետությունը Եվրոպական միության անդամակցելու պաշտոնական թեկնածու է 2022 թվականի հունիսից։ Անվանում «Մոլդովա» եզրույթը կապված է Մոլդովա գետի անվան հետ, որի ավազանը 1359 թվականին հիմնված Մոլդովիայի իշխանության քաղաքական կենտրոնն էր։ Այսուհանդերձ, գետի անվան հստակ ծագումնաբանությունն անհայտ է։ Համաձայն մոլդավական ավանդական ժամանակագիրներ Դիմիտրիե Կանտեմիրի եւ Գրիգորե Ուրեկեի՝ գետն անվանվել է իշխան Դրագոշի կողմից որսի ժամանակ, երբ նրա որսաշուն Մոլդան խորտակվեց գետում, որի պատվին էլ գետը ստացավ իր անվանումը։ Հետագայում, որսաշան պատվին անվանակոչված գետի անունով էլ կոչվում է Մոլդովական իշխանությունը։ 1990-ականների սկզբին շատ կարճ ժամանակահատված երկիրը կոչվել է նաեւ «Մոլդովիա»։ Հենց այդ անվանմամբ էլ հանրապետությունը հիշատակվում է Անկախ պետությունների համագործակցության կազմակերպության հիմնադիր փաստաթղթում։ Այսուհանդերձ, Խորհրդային միության փլուզումից հետո պետությունը վերականգնում է իր անվան ռումինական տարբերակը, այն է՝ «Մոլդովա»։ Միավորված ազգերի կազմակերպության կողմից պետությունը ճանաչվում է որպես Մոլդովայի Հանրապետություն։ Պատմություն Հնագույն պատմություն 2010 թվականին օլդովանյան հատիչ գործիքներ հայտնաբերվեցին Բայրակիում, որոնք 800,000-1.2 միլիոն տարեկան են։ Սա ցույց է տալիս, որ հնագույն մարդիկ են բնակվել Մոլդովայի տարածքում Պալեոլիթի ժամանակաշրջանում։ Նեոլիթյան քարի դարում Մոլդովայի տարածքը խոշոր Կուկուտենի-Տրիպիլլական մշակույթի կենտրոնն էր, որը եզերված էր արեւելքից Դնեստր գետով Ուկրաինայում եւ արեւմուտքից՝ Կարպատյան լեռներով Ռումինիայում։ Այս քաղաքակրթության մարդիկ, որոնք ապրել են մոտավորապես Ք.Ա. 5500 թվականից մինչեւ Ք.Ա. մոտ 2750 թվականը, զբաղվում էին գյուղատնտեսությամբ, որսորդությամբ, անասնապահությամբ եւ աչքի էին ընկնում կավե անոթների յուրօրինակ ձեւավորմամբ։ Հին եւ Միջին դարեր Անտիկ շրջանում Մոլդովայի տարածքը բնակեցված էր դակիական ցեղերով։ Մեր թվարկության առաջինից յոթերորդ դարերի միջեւ հարավային շրջանները գտնվում էին նախ Հռոմեական, ապա Բյուզանդական կայսրությունների տիրապետության տակ։ Կապված իր ստրատեգիկ նշանակության տարածքից Ասիայի եւ Եվրոպայի միջեւ՝ ժամանակակից Մոլդովայի տարածքը հաճախ է գրավվել ուշ հնադարում եւ վաղ միջնադարում տարբեր ցեղերի կողմից, այդ թվում՝ գոթերի, հուների, ավարների, բուլղարացիների, մագյարների, պեչենեգների, կումանների, մոնղոլների եւ թաթարների կողմից։ Մոլդավիայի իշխանությունը, հիմնված 1359 թվականին, երիզված էր Կարպատներով արեւմուտքից, Դնեստր գետով արեւելքից եւ Դանուբ գետով ու Սեւ ծովով հարավից։ Այդ տարածքը ներառում էր ներկայիս Մոլդովայի տարածքը, Ռումինիայի 41 երկրներից արեւելյան ութը եւ Ուկրաինայի Չերնիվցի օբլաստն ու Բուդյակի մարզը։ Ինչպես ժամանակակից հանրապետությունն ու Ռումինիայի հյուսիսարեւելյան շրջանը՝ տեղացիների կողմից այն կոչվում էր Մոլդովա։ Մոլդավիան գրավվել է թաթարների եւ, 15-րդ դարից սկսած՝ թյուրքերի կողմից։ 1538 թվականին իշխանությունը դարձավ Օսմանյան կայսրության հարկատու, սակայն պահպանում էր ներքին եւ, մասամբ, արտաքին անկախություն։ Նոր դարեր Ռուսական կայսրություն 1812 թվականի Բուխարեստի պայմանագրի համաձայն եւ անկախ մոլդավական ազնվականության բազմաթիվ բողոքների եւ անհամաձայնության, Օսմանյան կայսրությունը, որի վասսալն էր Մոլդավիան, Ռուսական կայսրությանը փոխանցեց Մոլդավիայի իշխանության արեւելյան հատվածը Խոթինի եւ հին Բեսարաբիայի հետ միասին, որոնք Ռուսաստանն արդեն գրավել էր ու ավերել։ Ռուսական նոր գովառը կոչվեց Մոլդավիայի եւ Բեսարաբիայի օբլաստ եւ նախնական շրջանում վայելում էր մեծ ինքնավարություն։ 1828 թվականից հետո այս ինքնավարությունը զգալիորեն կրճատվեց, իսկ 1871 թվականին օբլաստը փոխակերպվեց Բեսարաբիայի գուբերնիայի, ինչը կազմում էր պետականորեն կարգավորվող ասսիմիլացիայի՝ ռուսիֆիկացիայի մի մասը։ Որպես այս պրոցեսի մաս՝ ցարական կառավարությունը աստիճանաբար հեռացրեց ռումիներենը ազգային եւ եկեղեցական լեզվի ստատուսից։ Մոլդավիայի արեւմտյան մասը պահպանեց իր ինքնավար իշխանությունը եւ 1859 թվականին, միանալով Վալախիայի հետ, հիմնեց Ռումինիայի թագավորությունը։ 1856 թվականի Փարիզի համաձայնագիրը Մոլդավիային վերադարձրեց Բեսարաբիայի երեք դքսություններ Քահուլը, Բոլգրադն ու Իսմաիլը, սակայն 1878 թվականի Բեռլինի համաձայնագիրը ստիպեց Ռումինիայի թագավորությանը վերադարձնել այս տարածքները Ռուսական կայսրությանը։ 19-րդ դարի ընթացքում ռուսական իշխանությունները խրախուսում էին ռումինացիների, ուկրաինացիների, լիպովանների, կոզակների, բուլղարացիների,, գերմանացիների, գագաուզների կողմից երկրի հարավի գաղութացումը եւ առավել ընդլայնեցին բնակության հնարավորությունները հրեաների համար, որպեսզի ճնշեին 1770-80 ական թվականներին՝ Ռուս-թուրքական պատերազմների ժամանակ, այստեղ տարածված նոգաի թաթարներին։ Այս շրջանում մոլդովական բնակչությունը մեծացավ եւ հասավ 86%-ի 1816 թվականին։ 1905 թվականին, իսլամական հոսանքների ազդեցության ներքո մոլդովական բնակչությունը կազմում էր գուբերնիայի 52%-ը։ Այս շրջանում գուբերնիայում տիրական էին հակասեմական տրամադրությունները, որը բերեց հազարավոր հրեաների արտագաղթի դեպի ԱՄՆ։ Ռուսական հեղափոխությունն ու Մեծ Ռումինիան Առաջին աշխարհամարտը առաջ բերեց քաղաքական եւ էթնիկ-մշակութային տեղեկացվածության վերելք, մինչ 300.000 բեսարաբցիներ տեղակայվել էին 1917 թվականին կազմավորված ռուսական բանակում։ Այս շրջանում մի շարք Մոլդավացի զինվորների կոմիտեներ ստեղծվեցին։ 1917 թվականի Ռուսական հեղափոխությունից հետո բեսարաբիական խորհրդարանը՝ Սֆաթուլ Թարիին (ռումիներեն՝ Sfatul Țării, [sfatul tsərij]) կազմավորվեց եւ բացվեց դեկտեմբերի երեքին։ Սֆաթուլ Թարիին հայտարարեց Մոլդավական Ժողովրդավարական Հանրապետությունը՝ ռուսական դաշնային պետության ներսում, որից հետո ձեւավորվեց կառավարությունը։ Բեսարաբիան հայտարարեց իր անկախությունը 1918 թվականի փետրվարի վեցին եւ խնդրեց Ռումինիայում տեղակայված ֆրանսիական բանակի օժանդակությունը, ինչպես նաեւ ռումինական բանակի օժանդակությունը։ Ապրիլի իննին Սֆաթուլ Թարիին ձայների ճնշող մեծամասնությամբ որոշում ընդունեց միավորվել Ռումինիայի հետ։ Միավորումը ենթադրում էր ագրարային հեղափոխության ավարտ, ինքնավարություն եւ մարդու իրավունքների հանդեպ հարգանք։ Խորհրդարանի անդամների մի մասը համաձայնեց հետաձգել միացումը, մինչեւ Բուկովինան եւ Տրանսիլվանիան եւս կմիանան Ռումինիայի թագավորությանը, սակայն պատմաբանները պնդում են, որ նրանք այդ անելու համար չունեին համապատասխան քվորումը։ Այս միությունը ճանաչվեց Անտանտի պետությունների կողմից 1920 թվականի Փարիզի համաձայնագրով, որը, սակայն, չէր վավերացվել բոլոր ստորագրողների կողմից։ Ծանոթագրություններ Դեպի ծով ելք չունեցող երկրներ ՄԱԿ-ի անդամ երկրներ 1991 հիմնադրված պետություններ եւ տարածքներ Ֆրանկոֆոնիայի միջազգային կազմակերպության անդամ երկրներ Եվրոպայի խորհրդի անդամ երկրներ Հանրապետություններ


text: Մոնակոն, փոքրիկ պետություն Հարավային Եվրոպայում՝ Ֆրանսիայի հարավ արեւելքում՝ Միջերկրական ծովի ափին, եւ վաղուց ի վեր ձեռք է բերել աշխարհի լավագույն առողջավայրերից մեկը լինելու համբավը։ Իշխանությունը բաղկացած է միմյանց ձուլված Մոնակո, Մոնտե Կառլո եւ Կոնդամին օկրուգ-քաղաքներից։ Գտնվում է Ֆրանսիայի հովանավորության ներքո։ Ֆիլատելիայով զբաղվողներն անպայման տեսած կլինեն Մոնակոյի նամականիշերը, որոնք հայտնի են ամբողջ աշխարհում։ Մոնակոն հայտնի է նաեւ իր բազմաթիվ խաղատներով, որտեղ ժամանակ են անցկացնում եւ մեծ գումարներ ծախսում աշխարհի տարբեր երկրներից ժամանած մեծահարուստներն ու սուր զգացողությունների սիրահարները։ Մոնակոյի եկամուտների հիմնական աղբյուրներն են առեւտուրը, միջազգային զբոսաշրջությունը, նամականիշերի եւ հուշանվերների վաճառքից ստացված միջոցները։ Զարգացած են արդյունաբերության էլեկտրոնային, քիմիական, ճշգրիտ մեքենաշինության, սննդի եւ այլ ճյուղեր։ 1950-ական թվականների սկզբին երկրում օրենք է ընդունվել, որով պետության ամբողջ տարածքում արգելվել է հրազենի օգտագործումը, որովհետեւ հրազենից ցանկացած ուղղությամբ կրակելու դեպքում գնդակը կարող է դուրս գալ երկրի սահմաններից եւ միջազգային բարդությունների պատճառ դառնալ։ Աշխարհի ամենաերկարակյաց բնակչությունն ունի Մոնակոն. նրա բնակիչների կյանքի սպասվող տեւողությունը կազմում է մոտ 90 տարի։ Պատմություն Մոնակոյի տարածքում մարդիկ առաջին անգամ իրենց բնակավայրերը կառուցել են մ.թ.ա. X դարում։ Նրանք փյունիկացիներ էին։ Ավելի ուշ, նրանց միացան հույները եւ մոնոները։ Ժամանակակից Մոնակոյի պատմությունը սկսվում է 1215 թվականին Ջենովայի հանրապետության տարածքում ամրոցների կառուցմամբ։ 1297 թվականի հունվարի 8-ին Մոնակոյի քաղաքացիական պատերազմի ժամանակ այն գրավվեց Ֆրանչեսկո Գրիմալդիի եւ նրա կողմնակիցների կողմից։ Այդ ամսաթիվը համարվում է Գրիմալդիի կառավարության սկիզբը եւ անկախ Մոնակոյի գոյության օրը։ Այդ ժամանակվանից արդեն 700 տարի է կայսրությունը կառավարում են այդ ընտանիքի ներկայացուցիչները։ 1641 թվականին Պերոննական պայմանագրի համաձայն այն անցավ Ֆրանսիայի հովանու ներքո։ 1789 թվականին երկիրը միացել է Ֆրանսիային։ Աղբյուրներ Մոնակոն Ծանոթագրություններ Մոնակո Գաճաճ պետություններ Քաղաք-պետություններ Արեւմտյան Եվրոպայի երկրներ ՄԱԿ-ի անդամ երկրներ Ֆրանսախոս երկրներ Միջերկրածովյան միության անդամներ Լիբերալ ժողովրդավարություններ Ֆրանկոֆոնիայի միջազգային կազմակերպության անդամ երկրներ Եվրոպայի խորհրդի անդամ երկրներ Միջերկրական ծովի նավահանգստային քաղաքներ Իտալախոս երկրներ եւ տարածքներ


text: Մոնղոլիա, դեպի ծով ելք չունեցող պետություն Արեւելյան Ասիայում։ Տարածքը ճիշտ հավասար է պատմական Արտաքին Մոնղոլիայի տարածքին։ Այն տեղակայված է Ռուսաստանի եւ Չինաստանի միջեւ եւ հարեւան է Ներքին Մոնղոլիայի ինքնավար մարզին։ Մոնղոլիան չունի ընդհանուր սահման Ղազախստանի հետ, չնայած նրանց բաժանում է ընդամենը 37 կմ։ Մոնղոլիայի տարածը 1,564,116 կմ քառակուսի է եւ ունի ընդամենը 3,3 միլիոն բնակչություն՝ դառնալով 18-րդ խոշորագույն պետություն աշխարհում եւ ամենանոսր բնակեցված պետությունը։ Այն դեպի ծով ելք չունեցող երկրորդ խոշորագույն պետությունն է Ղազախստանից հետո։ Մոնղոլիայի տարածքի շատ փոքր մասն է համարվում վարելահող, տարածքի մեծ մասը հիմնականում տափաստաններ են, հյուսիսում լեռներով եւ արեւմուտքից հարավ գտնվում է Գոբի անապատը։ Ուլան Բատորը երկրի մայրաքաղաքն է եւ խոշորագույն քաղաքը, որտեղ ապրում է երկրի բնակչության մոտ 45%-ը։ Այն նաեւ ամենացուրտ մայրաքաղաքների թվում է Մոսկվայի, Օտտավայի եւ Նուր-Սուլթանի հետ միասին։ Բնակչության մոտ 30%-ը քոչվոր է կամ կիսաքոչվոր։ Ձեւաբուծությունը երկրում անկում չի ապրում։ Բուդդայականությունը երկրի հիմնական կրոնն է, երկրորդը մեծ խումբը անկրոններն են։ Իսլամը երկրորդ խոշոր կրոնն է, որը տարածված է էթնիկ ղազախների մոտ։ Բնակչության մեծ մասը էթնիկ մոնղելներ են, մոտ 4%՝ ղազախներ են, տուվացիներ եւ այլ էթնիկ խմբոր, որոնք հատկապես կենտրոնացված են արեւմուտքում։ Ներկայիս Մոնղոլիան կառավարել են տարբեր քոչվոր կայսրություններ, ներառյալ Հաննուն, Սյանբին, Ռուրանը, Առաջին թյուրքական քագանատը եւ այլն։ 1206 թվականին Չինգիզ խանը հիմնադրեց Մոնղոլական կայսրությունը, որը դարձավ ամենախոշոր ցամաքային տերությունը պատմության մեջ։ Նրա թոռ Կուբայ խանը նվաճեց Չինաստանը եւ հիմնադրեց Յուան դինաստիան։ Յուանի անկումից հետո մոնղոլները վերադարձան Մոնղոլիա եւ վերսկսեցին միջկլանային բախումները, բացառության Դայան խանի եւ Թյումեն Զագաստ խանի ժամանակաշրջանների։ 16-րդ դարում Տիբեթյան Բուդայականությունը սփռվեց Մոնղոլիայում, որը հիմնադրել էր Ցին կայսրությունը։ 20-րդ դարի սկզբին չափահաս տղամարդկանց մոտ երրորդ մասը բուդդայական վանական էր։ Ցին կայսրության անկումից հետո 1911 թվականին Մոնղոլիան հռչակվեց անկախ՝ Չինաստանից վերջնական անջատվեց 1921 թվականին։ Դրանից շատ չանցած երկիրը հայտնվեց ԽՍՀՄ-ի հետաքրքրությունների գոտում, որը կորզեց անկախությունը Չինաստանից։ 1924 թվականին հիմնադրվեց սոցիալիստական Մոնղոլիայի Ժողովրդական Հանրապետությունը։ 1989 թվականի հակակոմունիստական հեղափոխություններից հետո Մոնղոլիայում տեղի ունեցավ սեփական ժողովրդական հեղափոխությունը 1990 թվականին։ Սա թույլ տվեց Մոնղոլիային անցում կատարել բազմակուսակցական համակարգին եւ շուկայական տնտեսությանը։ Մոնղոլիան ՄԱԿ-ի, Ասիայի միավորված երկխոսության, Մ77-ի, Ենթակառուցվածքային ներդրումների ասիական բանկի, Չմիացած երկրների շարժման անդամ է եւ ՆԱՏՕ-ի գլոբալ գործընկեր։ Երկիրը 1997 թվականին միացավ Առեւտրի համաշխարհային կազմակերպությանը եւ մեծացրեց իր մասնակցությունը տարածաշրջանային տնտեսական եւ առեւտրային խմբերում։ Ծագումնաբանություն Մոնղոլիա անվանումը լատիներեինց թարգմանաբար բառացի նշանակում է «մոնղոլների երկիր»։ Մոնղոլերենով «Մոնղոլ» բառն ունի ոչ միանշանակ ծագում, հավանաբար տրվել է լեռան կամ գետի անվանումով, հավանաբար մոնղոլերեն Մոնղե-տենգրի-կալ («Հավերժ երկնային կրակ») կամ Մուգուլու տերմինից, որը գործածվել է 4-րդ դարում Ժուժանյան խանության ժամանակ։ Աշխարհագրություն Մոնղոլիան գտնվում է Կենտրոնական Ասիայի հյուսիս-արեւելքում, բարեխառն գոտու տափաստանային, կիսաանապատային եւ անապատային զոնաներում։ Տարածության մեծ մասը գտնվում է 1000—2000 բարձրության վրա։ Արեւմուտքում եւ հյուսիս-արեւմուտքում գերակշռում են լեռները, արեւելքում՝ բարձր հարթավայրերը։ Ամենամեծ լեռնաշղթաներն են 1000 կմ ձգվող Մոնղոլական Ալթայը (առավելագույն բարձրությունը՝ 4362 մետր Մունխ Խայրխան ուլալեռ), Խանգայը եւ Գոբիական Ալթայը։ Մոնղոլիայի կենտրոնական մասում է Խենտեյ բարձրավանդակը։ Հարավում եւ հարավ-արեւելքում Մոնղոլիայի սահման է մտնում Գոբի անապատի մի մասը, որի հարավ-արեւելքում է գտնվում Դարիգանգա հրաբխային մարզը։ Հյուսիսում եւ հյուսիս-արեւմուտքում կան մի շարք համեմատաբար խոր, ընդարձակ միջլեռնային գոգավորություններ եւ հովիտներ, որոնցից նշանակալի են Մեծ լճերի գոգավորությունը, Լճերի հովիտը, Օրխոն եւ Սելենգա գետերի իջվածքային հովիտները։ Գոբիի հարավում եւ հարավում արեւելքում, ինչպես նաեւ Մեծ լճերի գոգավորություններում կան ավազապատ (մոտ 30 հզ. կմ2) տարածություններ։ Մոնղոլիայի տարածքը մտնում է Կենտրոնաասիական համակարգի մեջ՝ Ուրալա-Մոնղոլական ծալքավոր գեոսինկլինալային գոտու մասն է։ Նրա սահմաններում առանձնանում են հյուսիսայինն՝ կալեդոնյան, եւ հարավային՝ հերցինյան ծալքավորության մարզերը։ Օգտակար հանածոներից հայտնի են քարածխի, երկաթի, վոլֆրամի, պղնձի մոլիբդենի, ֆլյուորիտի, ֆոսֆորիտների, ոսկու, անագի, ցինկի, պիեզոքվարցի, ասբեստի, գիպսի, գրանիտի հանքավայրերը։ Կլիման բարեխառն է, չոր, խիստ ցամաքային՝ օդի օրական եւ սեզոնային ջերմաստիճանների մեծ տատանումներով։ Ձմեռը ցուրտ է, սակավաձյուն, արեւոտ։ Հունվարի միջին ջերմաստիճանը հյուսիսում -35°C է (նվազագույնը՝ մինչեւ -50°C), հարավում՝ -10°C։ Ամառը կարճ է, տաք։ Հուլիսի միջին ջերմաստիճանը 18- 26°C է (առավելագույնը՝ մինչեւ 40°C)։ Տարեկան տեղումները հյուսիսում 200-300 մմ են, ծայր հարավում՝ 100 մմ-ից պակաս, լեռներում՝ մինչեւ 500 մմ է։ Մոնղոլական Ալթայում կան սառցադաշտեր, երկրի հյուսիսում՝ բազմամյա սառածություն (կղզյակներով)։ Ներքին ջրեր Խոշոր գետերն են Սելենգան (Հյուսիսային սառուցյալ օվկիանոսի ավազան), Կերուլենն ու Օնոնը (Խաղաղ օվկիանոսի ավազան)։ Տարեկան ընդհանուր հոսքը մոտ 303 կմ է։ Գետերի սնումը գլխավորապես անձրեւային ու ձնային է, վարարումը՝ գարնանն ու ամռանը։ Մեծ լճերն են՝ աղի, անհոսք Ուբսու նուր (մակերեսը 3350 կմ) եւ Խյարգաս նուր, քաղցրահամ, հոսքավոր Խուբսուգուլ (2620 կմ2) եւ Խարա Ուս նուր։ Հողերը, բուսական եւ կենդանական աշխարհ Տարածված են շագանակագույն եւ գորշ հողերը, լեռներում հանդիպում են սեւահողեր, գետահովիտներում եւ լճային գոգավորություններում՝ մարգագետնային հողեր։ Մոնղալիայի կենտրոնական եւ արեւելքում մասերում գերակշռում է տափաստանային բուսականությունը (փետրախոտ, շյուղախոտ), Գոբի անապատում՝ օշինդրը, ուղտափուշը, սաքսաուլը։ Անտառները (տարածված են գլխավորապես լեռներում) զբաղեցնում են երկրի տարածքի 10%-ը։ Բնություն Կենդանիներից բնորոշ են կրծողները, այծքաղները, Պրժեւալսկու ձիերը, վիթերը, կուլանները, վայրի ուղտերը։ Անտառներում հանդիպում են սամույր, վարազ, սկյուռ, գորշ արջ, մարալ, որմզդեղն։ Երկրի կենտրոնական եւ արեւելյան մասերում գերակշռում է տափաստանային եւ կիսատափաստանային բուսականությունը՝ փետրախոտը, շյուղախոտը, Գոբի անապատում՝ ուղտափուշը, օշինդրը, սաքսուալը։ Անտառները կազմում են երկրի 10%–ը եւ տարածված են գլխավորապես լեռներում։ Բնակչություն Բնակչության թիվը 2 996 հազ. մարդ (2012 թ.)։ Բնակչության միջին խտությունը՝ 1,9 մարդ։ Կյանքի միջին տեւողությունը՝ 68 տարի։ Ազգային կազմը՝ միատարր է՝ մոնղոլներ (94,9%), ղազախներ, բուրյաթներ, չինացիներ, ռուսներ եւ այլք։ Ուրբանիզացման մակարդակը 65%։ Պետական լեզուն՝ մոնղոլերեն, այլ լեզուներ՝ չինարեն, ռուսերեն։ Պետական կառուցվածք Մոնղոլիան անդամակցում է ՄԱԿ–ին։ Պետական կարգը՝ հանրապետություն։ Պետության ղեկավարը նախագահն է, կառավարության ղեկավարը՝ վարչապետը։ Մայրաքաղաքը՝ Ուլան Բատոր (1 221 հազ. մարդ)։ Խոշոր քաղաքները՝ Դուրխան (130 հազ. մարդ), Էրդենետ (87 հազ. մարդ)։ Քաղաքական կուսակցություններն են՝ Մոնղոլական ազգային դեմոկրատական կուսակցություն, Մոնղոլական սոցիալ–դեմոկրատական կուսակցություն, Ազգային սովորույթների միացյալ կուսակցություն, Կանաչների միություն, Մոնղոլական ժողովրդա–հեղափոխական կուսակցություն, Աշխատանքի մոնղոլական կուսակցություն եւ այլն։ Աղբյուրներ Մոնղոլիա Դեպի ծով ելք չունեցող երկրներ ՄԱԿ-ի անդամ երկրներ Լիբերալ ժողովրդավարություններ 1911 հիմնադրված պետություններ եւ տարածքներ Հանրապետություններ