text: Վոլֆգանգ Ամադեուս Մոցարտ (, ), դասական շրջանի ավստրիացի նշանավոր կոմպոզիտոր։ Ծնված լինելով Զալցբուրգում` Մոցարտը երաժշտական արտակարգ ընդունակություններ է դրսեւորել վաղ մանկուց։ Բացի ստեղնաշարային գործիքներ ու ջութակ նվագելուց` նա ստեղծագործել է հինգ տարեկանում եւ ելույթ ունեցել եվրոպական արքայական պալատներում։ 17 տարեկան հասակում Մոցարտը որպես երաժիշտ հանդես է եկել Զալցբուրգի պալատում, որտեղ նրան հաճախ հալածում էին։ 1781 թվականին Վիեննա կատարած այցից հետո նա վտարվել է Զալցբուրգի իր պաշտոնից։ Կոմպոզիտորը հնարավորություն է ստանում մնալու մայրաքաղաքում, որտեղ արժանացել էր փառքի, սակայն նյութական անապահով վիճակում էր գտնվում։ Իր կյանքի` Վիեննայում անցկացրած վերջին տարիներին Մոցարտը ստեղծել է իր ամենահայտնի սիմֆոնիաներից շատերը, «Ռեքվիեմը», որը մինչեւ 35 տարեկանն անավարտ էր մնացել։ Մոցարտի վաղաժամ մահը շատ լեգենդների առիթ է հանդիսացել։ Իր կյանքի ընթացքում գրել է 600-ից ավելի ստեղծագործություն, որոնցից շատերը սիմֆոնիկ, կամերային, օպերային եւ երգչախմբային երաժշտության գլուխգործոցներ են։ Նա աշխարհի բոլոր ժամանակների ամենանշանավոր եվրոպական երաժիշտներից է, ում ստեղծագործություններն իրենց ազդեցությունն են թողել արեւմտյան երաժշտության վրա։ Լյուդվիգ վան Բեթհովենը իր վաղ շրջանի գործերը գրելիս ազդվել է Մոցարտից, իսկ Յոզեֆ Հայդնը գրել է. «Սերունդները 100 տարի այլեւս չեն տեսնի նման տաղանդ»։ Մոցարտի գործերն այսօր լայնորեն կատարվում են դասական երաժշտության համերգների ընթացքում։ Կենսագրություն Մոցարտը ծնվել է 1756 թվականի հունվարի 27-ին Զալցբուրգում` Գետրայդեգասե 9 () հասցեում, Լեոպոլդ Մոցարտի (1719-1787) եւ Աննա Մարիայի (1720-1778) ընտանիքում։ Զալցբուրգն այն ժամանակ Զլասբուգյան արքեպիսկոպոսության մայրաքաղաքն էր (այժմ այդ քաղաքը Ավստրիայի տարածքում է)։ Ծննդյան երկրորդ օրը մկրտվել է Զալցբուրգի Ռուպերտի եկեղեցում։ Մկրտության գրքում զետեղված գրությունը տալիս է նրա անունը լատիներեն՝ որպես Johannes Chrysostomus Wolfgangus Theophilus (Gottlieb) Mozart։ Այդ անուններից առաջին երկուսը տրվել են ի պատիվ սուրբ Հովհան Ոսկեբերանի եւ չէին օգտագործվում առօրյա կյանքում, չորրորդը Մոցարտի կյանքի ընթացքում փոփոխվում էր լատիներեն՝ Amadeus, գերմաներեն՝ Gottlieb, իտալերեն՝ Amadeo, ինչը նշանակում է «Աստծո սիրեցյալը»։ Մանկություն Ընտանիք եւ վաղ մանկություն Մոցարտը եղել է ընտանիքի 7 երեխաներից ամենակրտսերը, իսկ հինգ երեխաները մահացել են վաղ մանկության տարիքում։ Նրա ավագ քույրը եղել է Մարիա Աննա Մոցարտը (1751-1829), ում Նաներլ անունով էին դիմում։ Հայրը` Լեոպոլդ Մոցարտը, եղել է Գերմանիայի Աուգսբուրգ քաղաքից։ Նա եղել է փորձառու ուսուցիչ եւ ոչ առաջնակարգ կոմպոզիտոր։ 1743 թվականին նա նշանակվել է Զալցբուրգի արքեպիսկոպոս կոմս Լեոպոլդ Անտոն ֆոն Ֆիրմյանի երաժշտական հաստատության չորրորդ ջութակահարը։ Չորս տարի անց նա Զալցբուրգում ամուսնանում է Աննա Մարիայի հետ։ 1763 թվականին Լեոպոլդ Մոցարտը դառնում է եկեղեցական նվագախմբի ղեկավարի տեղակալը, հրատարակում է ջութակի ուսուցման ձեռնարկ, ինչը մեծ հաջողության է արժանանում։ Մոցարտի երաժշտական ընդունակություններն ի հայտ են եկել շատ վաղ տարիքում, երբ լրացել էր նրա երեք տարեկանը։ Այդ տարիքում նա գտնում էր կլավիսինի բարեհնչյուն ինտերվալներ։ Երբ Նաներլը դառնում է յոթ տարեկան, նա սկսում է դասեր առնել հորից, իսկ նրա երեքամյա եղբայրն ուշադիր հետեւում էր նրան։ Տարիներ անց` եղբոր մահից հետո, քույրը հիշել է. Այս վաղ պիեսները գրառվել են «Նաներլի գրառումներում» (): Գիտական մի քանի բանավեճեր կան, թե Մոցարտը իր երաժշտական առաջին կոմպոզիցիաները գրելիս եղել է չորս, թե՞ հինգ տարեկան, չնայած քիչ կասկածներ կան, որ Մոցարտը առաջին երեք երաժշտական ստեղծագործությունները գրել է մեկը մյուսից մի քանի շաբաթ հետո ընդմիջումով` K. 1a, 1b, եւ 1c: Վաղ տարիներին հայրը Վոլֆգանգի միակ ուսուցիչն էր։ Հայրն ապագա կոմպոզիտորին սովորեցնում է կլավեսին, ջութակ եւ երգեհոն նվագելու հիմունքները։ Բացի երաժշտությունից` նա իր երեխաներին սովորեցնում էր նաեւ լեզուներ, ակադեմիական առարկաներ։ Չնայած հիշատակում են, որ Լեոպոլդը նվիրված ուսուցիչ էր իր երեխաների համար, սակայն Մոցարտը ձգտել է ավելի շատ գիտելիքներ ձեռք բերել։ Նրա` վաղ շրջանի ջանքերը կատարվել են ինքնուրույն, իր իսկ նախաձեռնությամբ, ինչն անսպասելի է եղել նաեւ ուսուցիչ հոր համար։ Նա նույնիսկ դադարել է ստեղծագործելուց, երբ ի հայտ է եկել որդու երաժշտական տաղանդը։ Ուսուցման նպատակների մեջ էին մտնում նաեւ եվրոպական մայրաքաղաքներ որդու եւ դստեր հետ կատարվող ճանապարհորդությունները։ Լոնդոնում փոքր Մոցարտը գիտական հետազոտությունների առարկա էր, իսկ Հոլանդիայում, որտեղ պահքի ժամանակ խստիվ արգելվում էր երաժշտություն կատարել, Մոցարտի համար բացառություն արվեց։ 1762 թվականին Մոցարտի հայրը իր որդու եւ դստեր հետ իրականացրեց ճանապարհորդություն Մյունխեն եւ Վիեննա, իսկ այնուհետեւ Գերմանիայի այլ քաղաքներ, ինչպես նաեւ Փարիզ, Լոնդոն, Հոլանդիա, Շվեյցարիա։ 1763 թվականին Փարիզում հրատարակվեցին ջութակի եւ կլավեսինի համար Մոցարտի առաջին սոնատները։ 1766-1769 թվականներին ապրելով Զալցբուրգում եւ Վիեննայում՝ Մոցարտն ուսումնասիրում է հռչակավոր երգահաններ Հենդելի, Ստրադելլայի, Կարիսսիմիի, Դուրանտեի ստեղծագործությունները, ապագա կայսր Հովսեփ II-ի պատվերով մի քանի շաբաթվա ընթացքում գրում է «Թվացյալ պարզամիտը» (), սակայն իտալական թատրոնի անդամները, որոնց փոխանցվեց 12-ամյա կոմպոզիտորի ստեղծագործությունը, չցանկացան կատարել այն, եւ նրանց ինտրիգներն այնքան ուժեղ էին, որ Մոցարտի հայրը չհամարձակվեց պնդել օպերայի կատարման վրա։ Այս տարիքում Մոցարտն արդեն կրում էր Հրաշամանուկ անվանումը։ Հայրը նաեւ մեծ ուշադրություն էր դարձնում որդու կրթությանը։ Մոցարտը ուսումնասիրում է իտալերեն, ֆրանսերեն, անգլերենով սովորում մաթեմատիկա։ 1762-1773 թվականներ։ Ճանապարհորդություն Երբ Վոլֆգանգը դեռեւս փոքր էր, նրա ընտանիքը մի քանի ուղեւորություն է կատարում Եվրոպայում, որի ժամանակ Վոլֆգանգն ու Նաներլը հրաշամանուկների դեր էին կատարում։ Դրանք 1762-ական թվականներն էին։ Նրանք լինում են Մյունխենում` հյուրընկալվելով Բավարիայի արքայազն Մաքսիմիլիան III-ի մոտ, ինչպես նաեւ Վիեննայում եւ Պրահայում։ Երկարատեւ համերգաշրջանը տեւում է 3.5 տարի։ Այդ ընթացքում ընտանիքը լինում է Մանհայմում, Փարիզում, Լոնդոնում, Հաագայում, վերադարձին` Ցյուրիխում, Դոնաուեշինգենում եւ Մյունխենում։ Այս ճամփորդության ընթացքում Մոցարտը ծանոթանում է տարբեր երաժիշտների հետ, ինչպես նաեւ նրանց ստեղծագործությունների։ Հատկապես կարեւոր է դառնում Յոհան Քրիստիան Բախի ազդեցությունը, ում նա այցելել է Լոնդոնում 1764-1765 թվականներին։ Ընտանիքը Վիեննա է վերադառնում 1767 թվականի վերջին` այնտեղ մնալով մինչեւ 1768 թվականը։ Մոցարտն իր առաջին սիմֆոնիան գրել է ութ տարեկան հասակում։ Հնարավոր է՝ նրա հայրը գրի է առել ստեղծագործության մեծ մասը։ Ընտանեկան ճամփորդությունները հաճախ են առնչվել դժվարությունների. ուղեւորության պայմանները շատ պարզունակ էին։ Նրանք հաճախ ստիպված են եղել երկար սպասել` տնից հեռու տառապելով վարակիչ հիվանդություններով. հիվանդացել է նախ Լեոպոլդը, ապա երկու երեխաները (Հաագա, 1765)։ Զալցբուրգում մնալուց մեկ տարի անց Լեոպոլդը եւ Վոլֆգանգն ուղեւորվել են Իտալիա` Աննա Մարիային ու Նաներլին թողնելով տանը։ Այս ուղեւորությունը տեւել է 1769 թվականի դեկտեմբերից մինչեւ 1771 թվականի մարտը։ Ինչպես եւ նախորդ ուղեւորությունների ժամանակ, Լեոպոլդը ցանկանում էր ցուցադրել որդու` որպես կատարողի եւ արագ զարգացող կոմպոզիտորի ունակությունները։ Վոլֆգանգը Բոլոնիայում հանդիպում է Յոսեֆ Միսլիվեչեկին եւ Ջովաննի Բատիստա Մարտինիին` դառնալով Բոլոնիայի նշանավոր ֆիլհարմոնիկ ակադեմիայի անդամ։ Հռոմում նա երկու անգամ լսում է Գրեգորիո Ալլեգրիի «Միստերիան» եւ հիշողությամբ վերարտադրում է այն` ստեղծելով Վատիկանի կողմից բծախնդրորեն պահպանվող այդ ստեղծագործության առաջին ապօրինի տարբերակը։ Միլանում Մոցարտը գրում է «Միհրդատ, Պոնտոսի արքա» () օպերան (1770), որը մեծ խանդավառությամբ է ընդունվում հանդիսատեսի կողմից եւ հաջողությամբ բեմականացվում 20 անգամ։ Դա հանգեցնում է օպերաների շարքի ստեղծմանը։ Նա հոր հետ երկու անգամ վերադառնում է Միլան (1771 թվականի օգոստոս-դեկտեմբեր, 1772 թվականի հոկտեմբեր-1773 թվականի մարտ) «Ասկանիոն Ալբայում» (1771) եւ «Լուցիո Սուլլա» (1772) օպերաների պրեմիերաներին։ Զալցբուրգի համար Մոցարտը գրում է «Սկիպիոնի քունը» () օպերան (1772), Մյունխենի համար՝ «Չքնաղ այգեպանուհին» () օպերան, 2 ժամերգություն, օֆֆերտորիում (1774)։ 17 տարին թեւակոխելու պահին նրա ստեղծագործությունների մեջ արդեն հաշվվում էին 4 օպերա, 13 սիմֆոնիա, 24 սոնատ եւ բազմաթիվ այլ ստեղծագործություններ։ Լեոպոլդը հույս ուներ, որ այս ուղեւորությունները կհանգեցնեն որդու մասնագիտական նշանակմանը, եւ իրոք, կառավարող էրցհերցոգ Ֆերդինանդը մտածում է Մոցարտին վարձելու մասին, սակայն նրա մոր` կայսրուհի Մարիա Թերեզայի անբարեհաճ տրամադրվածության արդյունքում` օգտագործել «անօգուտ մարդկանց», գործն ընթացք չի ստանում, եւ Լեոպոլդի հույսերն այլեւս երբեք չեն իրականանում։ Իտալական ճամփորդության վերջում Մոցարտը գրում է իր առաջին այն գործերը, որոնք մինչ օրս հաջողությամբ ներկայացվում են բեմերում, օրինակ` «Exsultate, jubilate», K. 165 մոտետը։ 1773-1777: Զբաղվածություն Զալցբուրգի թատրոնում Մոցարտը, սակայն, չի կարողանում Իտալիայում ապրել, քանի որ աշխատանք չուներ։ Նա վերադառնում է Զալցբուրգ, որի տիրակալն էր դաժան կոմս Կոլորադոն։ Նա ամեն պատեհ առիթ օգտագործում էր Մոցարտին ցավ պատճառելու համար։ Կոմպոզիտորը, սակայն, Զալցբուրգում ուներ նաեւ մեծ թվով երկրպագուներ եւ ընկերներ եւ հնարավորություն` տարբեր ժանրերով աշխատելու, այդ թվում` սիմֆոնիա, սոնատ, լարային քառյակ, մեսսա, սերենադ եւ ոչ մեծածավալ օպերա։ 1775 թվականի ապրիլ-դեկտեմբեր ամիսներին նա առանձնակի ոգեշնչում է դրսեւորում ջութակի կոնցերտների հանդեպ` գրելով հինգ կոնցերտից բաղկացած շարք, որը մեծացնում էր դրանց ժանրային ճկունությունը։ Վերջին երեքը` K. 216, K. 218, K. 219, ներկայումս էլ համերգներում մեծ պահանջարկ ունեն։ 1776 թվականին նա անդրադառնում է դաշնամուրային կոնցերտներին, որի գագաթնակետն է դառնում Մի Բեմոլ մաժոր կոնցերտը K. 271. մասնագետները այն համարել են առաջընթաց ապահոված գործ։ Չնայած գեղարվեստական այս հաջողություններին` Մոցարտն ավելի ու ավելի դժգոհ էր մնում Զալցբուրգից։ Դրանցից մեկի պատճառը նրա ցածր աշխատավարձն էր` տարեկան 150 ֆլորին։ Մոցարտը տենչում էր օպերաներ գրել, սակայն Զալցբուրգը դրա համար հազվագյուտ հնարավորություն էր ընձեռում։ Դրությունը վատանում է 1775 թվականին, երբ թատրոնը փակվում է, իսկ Զալցբուրգը թատերախմբերի այցելության հիմնական վայր էր։ Մոցարտն ու նրա հայրը երկարատեւ երկու ուղեւորություն են ունենում Վիեննա 1773 թվականի հուլիսի 14-ից սեպտեմբերի 26-ը եւ Մյունխենից 1774 թվականի դեկտեմբերի 6-ից 1775 թվականի մարտը, սակայն այցելություններից եւ ոչ մեկը հաջողությամբ չի պսակվում, չնայած մյունխենյան ուղեւորությունն առանձնանում է «Չքնաղ այգեպանուհին» օպերայի պրեմիերայով։ 1777-1778: Ուղեւորություն Փարիզ 1777 թվականի օգոստոսին Մոցարտը հրաժարվում է զալցբուրգյան իր պաշտոնից եւ նոր աշխատանքի փնտրտուքներով ուղեւորվում է Աուգսբուրգ, Մանհայմ, Փարիզ եւ Մյունխեն։ Մոցարտը դառնում է Մանհայմի նշանավոր նվագախմբի անդամ, որն այդ ժամանակ լավագույնն էր Եվրոպայում։ Նա սիրահարվում է Ալոիզիա Վեբերին` երաժշտական ընտանիքի չորս դուստրերից մեկին։ Մանհայմում զբաղված լինելու հեռանկարներ կային, սակայն դրանք ոչնչի չհանգեցրին, եւ Մոցարտը մեծ դժվարությամբ 1778 թվականի մարտի 14-ին մեկնում է Փարիզ, որպեսզի շարունակի փնտրտուքները։ Այդ ժամանակ նա արդեն ճանաչված կոմպոզիտոր էր, ուներ ավելի քան 300 ստեղծագործություն տարբեր ժանրերում։ Փարիզից ուղարկված նրա նամակներից մեկը ակնարկում է Վերսալում երգեհոնահարի պաշտոնը ստանձնելու հնարավորության մասին, սակայն Մոցարտը հետաքրքրված չէր այդ առաջարկով։ Կոմպոզիտորը պարտքերի տակ է ընկնում։ 1778 թվականի հուլիսի 3-ին հիվանդությունից մահանում է Մոցարտի մայրը. ձգձգվում էր բժիշկ կանչելը, հնարավոր է միջոցների սղության պատճառով։ Մոցարտը հաստատվում է Մելխիոր Գրիմի մոտ, ով, լինելով Օռլեանի հերցոգի քարտուղարը, ապրում էր սեփական առանձնատանը։ Մինչ Մոցարտը Փարիզում էր, նրա հայրը աշխատանք էր փնտրում Զալցբուրգում։ Մոցարտին առաջարկվում է կազմակերպչի ու կոնցերտմայստերի պաշտոն։ Տարեկան աշխատավարձը կազմում էր 450 ֆլորին, սակայն նա չի ցանկանում ստանձնել այդ պաշտոնը։ Այդ ժամանակ Գրիմի եւ Մոցարտի հարաբերությունները սառել էին, եւ Մոցարտը հեռանում է նրա մոտից։ 1778 թվականին նա Փարիզից ուղեւորվում է Ստրասբուրգ, այնտեղից էլ` Մանհայմ, ապա Մյունխեն` ամեն դեպքում հուսալով նշանակում ստանալ Զալցբուրգում։ Մյունխենում նա կրկին հանդիպում է Ալոիզիային, ով հաջողակ երգչուհի էր եւ հետաքրքրություն չի դրսեւորում Մոցարտի հանդեպ։ 1779 թվականի հունվարի 15-ին Մոցարտը վերադառնում է Զալցբուրգ եւ ստանձնում իր նոր պաշտոնը, սակայն, միեւնույն է, նա գոհ չի մնում այդ պաշտոնից։ 1775-1780 թվականներին, չնայած նյութական ապահովություն գտնելու փնտրտուքներին, Մյունխեն, Մանհայմ եւ Փարիզ կատարած անպտուղ ճանապարհորդությանը եւ մոր կորստին, Մոցարտը գրում է 6 դաշնամուրային սոնատ, սրինգի եւ տավիղի համար կոնցերտը, No 31 D-dur «Փարիզյան» մեծ սիմֆոնիան, հոգեւոր խմբերգեր, բալետային համարներ։ 1779 թվականին Մոցարտը ստանում է արքունի երգեհոնահարի տեղը։ Հռոմի պապը նրան շնորհում է ասպետի կոչում։ Վիեննա 1781 1781 թվականի հունվարի 26-ին Մյունխենում հաջողությամբ բեմադրվում է Մոցարտի «Իդոմենեոս» օպերան, որը համարվում է իտալական opera-seria ժանրի գլուխգործոցներից եւ այսօր էլ չի իջնում օպերային թատրոնների բեմերից։ Հաջորդ մարտին Մոցարտին կանչում են Վիեննա, որտեղ նրան աշխատանք է առաջարկում արքեպիսկոպոս Կոլորեդոն, սակայն Մոցարտը այլ կարիերա էր ծրագրել, չնայած շարունակում էր ծառայել արքեպիսկոպոսին։ Նա հորը գրել է. Մոցարտը, իրոք, գալիս է կայսրի մոտ, ով վերջնական արդյունքում պետք է զարգացներ նրա կարիերան ոչ լիարժեք զբաղվածությամբ հանդերձ։ Հորն ուղղված այդ նույն նամակում Մոցարտը գրել է «Երաժիշտների միության» () նշանավոր համերգաշարին որպես մենակատար հանդես գալու իր մտադրության մասին, որը ազդեցիկ ազնվականների միջոցով հաջողեցնում է Կոլորեդոն` իր հակառակորդների մոտ սեփական առավելությունն ընդգծելու համար։ Կոլորեդոն չէր ցանկանում, որ Մոցարտը ելույթ ունենա իր հաստատությունից դուրս, ինչը կոմպոզիտորի զայրույթն էր հարուցում։ Դրանցից մեկի օրինակ է այն, որ Մոցարտը բաց է թողնում կայսեր առաջ ելույթ ունենալու հնարավորությունը կոմսուհի Տունի տանը։ Արքեպիսկոպոսի հետ վիճաբանությունը կայանում է մայիսին. Մոցարտը փորձում է պաշտոնը թողնել, սակայն առաջարկը չի ընդունվում։ Հաջորդ ամիս թույտվությունը հաստատվում է, սակայն ստորացուցիչ ձեւով. կոմպոզիտորը հեռացվում է բառացիորեն հետեւին հարված ստանալով, որն իրականացնում է արքեպիսկոպոսի վերակացու Արկոն։ Մոցարտը որոշում է հաստատվել Վիեննայում որպես արտահաստիքային կատարող եւ կոմպոզիտոր։ Արքեպիսկոպոսի հետ վեճը ծանր է անդրադառնում Մոցարտի վրա, քանի որ նրա հայրը հանդես է գալիս որդու դեմ։ Հուսալով, որ որդին հնազանդորեն կհետեւի Կոլորեդոյին ու կմեկնի Զալցբուրգ` Մոցարտի հայրը մի քանի նամակ է գրում որդուն` կոչ անելով հաշտվել գործատուի հետ։ Սակայն Մոցարտը պնդում է Վիեննայում անկախ կարիերա զարգացնելու իր մտադրությունը։ Բանավեճն ավարտվում է, երբ Մոցարտը վտարվում է արքեպիսկոպոսի կողմից` ազատելով իրեն թե' գործատուի եւ թե' հոր հանդիմանություններից ու վերադառնալու պահանջից։ Սողոմոնը Մոցարտի հրաժարականը բնութագրել է որպես «հեղափոխական քայլ», ինչը մեծ փոփոխությունների է հանգեցրել։ Վաղ տարիներ Մոցարտի նոր կարիերան Վիեննայում լավ է դասավորվում։ Շուտով Մոցարտը Վիեննայի լավագույն դաշնակահարի համբավ է ձեռք բերում, իսկ 1781 թվականի դեկտեմբերի 24-ին Մուցիո Կլեմենտիի հետ հանդես է գալիս կայսեր առաջ։ Նա առաջընթաց է ունենում նաեւ որպես կոմպոզիտոր։ 1782 թվականին Մոցարտն ավարտում է «Առեւանգում հարեմից» () օպերան՝ գրված կայսր Յոզեֆ II-ի հանձնարարությամբ, որը լավ ընդունելության է արժանանում Վիեննայում եւ շուտով մեծ տարածում է գտնում Գերմանիայում։ Դա գերմաներեն ազգային առաջին օպերան էր։ Ստեղծագործությունը շուտով ներկայացվում է «Եվրոպայի ողջ գերմանախոս բնակչությանը»` կրկին վերահաստատելով Մոցարտի` որպես կոմպոզիտորի հեղինակությունը։ Յուրաքանչյուր նոր օպերայով Մոցարտի ստեղծագործական հանճարն ավելի ու ավելի վառ դրսեւորում էր գտնում։ Ամուսնություն եւ երեխաներ Ալոիզիա Վեբերը, ով նախկինում մերժել էր Մոցարտի ամուսնության առաջարկը, ամուսնանում է դերասան, նկարիչ Ժոզեֆ Լանգեի հետ։ Մոցարտի հետաքրքրությունը կանգ է առնում Վեբերի երրորդ աղջկա` Կոնստանցա Վեբերի վրա։ Սիրահետումը հարթ չէր ընթանում. պահպանված նամակագրությունից երեւում է, որ Մոցարտն ու Կոնստանցան 1782 թվականի ապրիլին բաժանվում են կարճ ժամանակով։ Մոցարտը ստիպված էր շատ բարդ խնդիր լուծել` ստանալ աղջկա հոր համաձայնությունը։ Զույգը վերջապես ամուսնանում է 1782 թվականի ապրիլին Սուրբ Ստեփանոսի տաճարում. հայրն իր համաձայնությունը մեկ օր առաջ հաստատել էր փոստով։ Զույգն ունեցել է վեց երեխա, որոնցից միայն երկուսն են հաղթահարել մանկության տարիքը։ Ռայմոնդ Լեոպոլդ (հունիսի 17 – օգոստոսի 19, 1783) Կարլ Թոմաս Մոցարտ (սեպտեմբերի 21, 1784 – հոկտեմբերի 31, 1858) Յոհան Թոմաս Լեոպոլդ (հոկտեմբերի 18 – նոյեմբերի 15, 1786) Թերեզիա Կոնստանցա Ադելհայդ Ֆրիդերիկե Մարիա Աննա (դեկտեմբերի 27, 1787 – հունիսի 29, 1788) Աննա Մարիա (մահացել է ծնվելուն պես` նոյեմբերի 16, 1789) Ֆրանց Կսավեր Վոլֆգանգ Մոցարտ (հուլիսի 26, 1791 – հուլիսի 29, 1844) 1782-1786 1782 եւ 1783 թվականներին Մոցարտը ծանոթանում է Յոհան Սեբաստիան Բախի եւ Գեորգ Ֆրիդրիխ Հենդելի ստեղծագործություններին երաժշտության մեծ սիրահար Գոթֆրիդ վան Սվիթենի ազդեցությամբ, ով բարոկկոյի շրջանի վարպետների բազմաթիվ ձեռագրեր ուներ։ Ուսումնասիրելով այս աղբյուրները` Մոցարտը ոգեշնչվում է բարոկկոյի կոմպոզիցիաներով` հետագայում դրանց ազդեցությամբ գրելով «Կախարդական սրինգը» եւ No 41 սիմֆոնիայի եզրափակիչ մասը։ 1783 թվականին Մոցարտը եւ նրա կինը այցելում են Զալցբուրգում գտնվող ընտանիքին։ Նրա հայրն ու քույրը բարեհաճությամբ են ընդունում Կոնստանցային, սակայն այցն ավելի շատ պայմանավորված էր Մոցարտի` հոգեւոր բնույթի մեծագույն ստեղծագործություններից մեկի` Դո մինոր մեսսայի ներկայացմամբ։ Չնայած այն նույնիսկ դեռ ավարտված չէր, նրա պրեմիերան կայանում է Զալցբուրգում, իսկ Կոնստանցան կատարում է առանձին մեներգային հատված։ Մոտավորապես 1784 թվականին Մոցարտը Վիեննայում հանդիպում է Հայդնին, եւ երկու կոմպոզիտորները մտերմանում են։ Երբ Հայդնն այցելում է Վիեննա, նրանք միասին հանդես են գալիս լարային քառյակի կատարումով։ Մոցարտը 6 կվարտետ նվիրում է Հայդնին` К. 387, К. 421, К. 428, К. 458, К. 464 и К. 465, որոնք գրվել են 1782-1855 թվականներին եւ համարվում են Հայդնի Opus 33-ի պատասխան։ Հայդնը 1785 թվականին ասել է Մոցարտի հորը. «Աստծո առաջ որպես ազնիվ մարդ ասում եմ` Ձեր տղան մեծագույն կոմպոզիտոր է. նա կոմպոզիցիայի մեծ վարպետություն ունի»։ 1782-1785 թվականներին Մոցարտը համերգներում հանդես է գալիս որպես մենակատար` ներկայացնելով դաշնամուրի համար գրված 3-4 կոնցերտ ամեն սեզոնին։ Քանի որ ներկայացման վայրերը քիչ էին, նա պատվիրում է ոչ ավանդական տեղեր` Թրաթներհոֆի մեծ սենյակը եւ Մելգրուբ ռեստորանի պատշգամբը։ Համերգները մեծ ժողովրդականություն էին վայելում։ Սողոմոնը գրել է, որ այդ շրջանում Մոցարտը «ներդաշնակ կապ է ստեղծել անհամբեր կոմպոզիտոր-կատարողի եւ նրանով հիացած հանդիսականների միջեւ, ում հնարավորություն էր ընձեռված երաժշտական հիմնական ժանրի կատարելագործման եւ տրանսֆորմացիայի վկան լինելու»։ Համերգներից զգալի եկամուտ ստանալով` Մոցարտն ու նրա կինն անցնում են ավելի շքեղ ապրելակերպի։ Նրանք տեղափոխվում են ավելի թանկ բնակարան` տարեկան 460 ֆլորինով։ Մոցարտը 900 ֆլորինով գնում է ժամանակի նշանավոր դաշնամուրագործ Անտոն Վալտերի պատրաստած դաշնամուրը եւ 300 ֆլորինով բիլիարդի սեղան։ Մոցարտները իրենց վերջին զավակին` Կարլ Թոմասին, ուղարկում են թանկարժեք դպրոց-ինտերնատ, պահում են սպասավորներ։ Մոցարտը նյութական ոչ մի միջոց չի խնայում իր ֆինանսական հաջողության կարճ ժամանակահատվածում, ինչի կարիքը հետագայում շատ է զգում։ 1784 թվականի դեկտեմբերի 14-ին Մոցարտը դառնում է մասոն եւ ընդգրկվում «Բենեֆիս» (Zur Wohltätigkeit) օթյակում։ Մասոնությունը նշանակալի դեր է խաղում Մոցարտի հետագա կյանքում. նա այցելում է հավաքների, նրա մի քանի ընկերները մասոններ էին, եւ տարբեր առիթներով գրում է մասոնական երաժշտություն (օրինակ` Maurerische Trauermusik): Վիեննայում Մոցարտը, բացի համերգներով հանդես գալուց, երաժշտության մասնավոր դասեր էր տալիս, ստեղծագործում։ 1786-1787: Վերադարձ դեպի օպերա Չնայած «Առեւանգում հարեմից» ստեղծագործության մեծ հաջողությանը` Մոցարտը հետագա չորս տարիներին օպերային գործեր չի ստեղծում` գրելով մի քանի անավարտ գործեր եւ «Թատրոնի ղեկավարը» մեկ գործողությամբ օպերան։ Նա կենտրոնանում է իր` որպես դաշնամուրային կատարողի եւ կոնցերտների հեղինակի կարիերայի վրա։ Մոտավորապես 1785 թվականի վերջին Մոցարտը դադարում է ստեղնաշարային գործիքի համար գործեր գրելուց եւ սկսում է լիբրետո գրող Լորենցո դա Պոնտեի հետ համագործակցությունը։ 1786 թվականին գրում է «Ֆիգարոյի ամուսնությունը» օպերան, որն ապշեցնում է իր ձեւի վարպետությամբ, երաժշտական բնութագրության կատարելությամբ, անսպառ ներշնչմամբ։ Վիեննայում «Ֆիգարոյի ամուսնությունը» գրեթե աննկատ է անցնում, սակայն Պրահայում այն ապշեցուցիչ հաջողություն է ունենում, ինչը ստիպում է թատրոնի տնօրենին Մոցարտին նոր օպերա պատվիրել։ Դա Պոնտեի համագործակցությամբ հաջորդ տարի (1787) Մոցարտը Պրահայի համար գրում է «Դոն Ժուան» օպերան, որն էլ ավելի ջերմ ընդունելության է արժանանում։ Այս երկու ստեղծագործությունները համարվում են Մոցարտի կարեւորագույն աշխատանքներից եւ ներկայումս էլ կազմում են օպերային խաղացանկի անբաժանելի մաս, չնայած նրանց երաժշտական դժվարությունը բարդություն է առաջացնում թե' ունկնդիրների եւ թե' կատարողների համար։ Այս իրադարձություններին, սակայն, ականատես չի լինում Մոցարտի հայրը, ով մահացել էր 1787 թվականի մայիսի 28-ին։ 1787 թվականի դեկտեմբերին ազնվականության հովանավորությամբ Մոցարտին վերջապես շնորհվում է արքունի երգահանի պաշտոնը՝ 800 ֆլորին աշխատավարձով։ Կայսր Յոզեֆ II-ը նրան նշանակում է իր «կամերային կոմպոզիտորը», որի պաշտոնը նախորդ ամսվանից թափուր էր մնացել Գլյուկի մահից հետո։ Այս համեստ եկամուտը կարեւորվում է, երբ Մոցարտին պատուհասում են դժվարին ժամանակները։ Ուսումնասիրությունները ցույց են տվել, որ կայսեր նպատակն էր պատվարժան կոմպոզիտորին պահել Վիեննայում` թույլ չտալով, որ նա ավելի լավ հեռանկարներ որոնի դրսում։ 1787 թվականին երիտասարդ Լյուդվիգ վան Բեթհովենը մի քանի ամիս է անցկացնում Վիեննայում` հույս ունենալով սովորել Մոցարտի հետ, սակայն չեն պահպանվել վստահելի աղբյուրներ, որոնք կհաստատեին երկու կոմպոզիտորների հանդիպումը։ Հետագա տարիներ 1788-1790 Տասնամյակի վերջին Մոցարտի պայմանները վատանում են։ Մոտ 1786 թվականին նա հաճախ հանդես չի գալիս հրապարակային համերգներում, եւ նրա եկամուտը նվազում է։ Դա երաժիշտների համար բարդ ժամանակաշրջան էր Վիեննայում, քանի որ սկսվել էր ավստրո-թուրքական պատերազմը. նվազել էին ինչպես ընդհանուր բարեկեցությունը, այնպես էլ ազնվականության հնարավորությունները։ 1788 թվականի կեսերին Մոցարտն իր ընտանիքի հետ կենտրոնական Վիեննայից տեղափոխվում է Ալզերգրունդ։ Չնայած տեսակետ է հայտնվել, որ Մոցարտի նպատակն էր կրճատել վարձակալման ծախսերը, սակայն հետազոտությունները ցույց են տալիս, որ արվարձան տեղափոխվելով` Մոցարտը չի սահմանափակել իր ծախսերը (դա է վկայում Պուհբերգին ուղղված նրա նամակը), այլ պարզապես մեծացրել է բնակարանի մակերեսը։ Մոցարտը սկսում է պարտքով գումար վերցնել ամենից հաճախ իր ընկերոջից` Մեյսոն Մայքլ Պուհբերգից, ում ուղղված «նամակների խղճուկ հետեւողականությունը պարտքեր էր պահանջում»։ Մայնարդ Սողոմոնը եւ այլ ուսումնասիրողներ ենթադրել են, որ Մոցարտը տառապել է դեպրեսիայից, ինչը, թվում է, դանդաղում էր։ 1788 թվականին Մոցարտը գրում է իր երեք ամենահայտնի սիմֆոնիաները՝ No 39 մի բեմոլ մաժոր (KV 543), No 40 սոլ մինոր (KV 550) եւ No 41 դո մաժոր «Յուպիտեր» (KV 551), որոնց պրեմիերան կայացել է 1790 թվականին։ Մոտավորապես նույն ժամանակ Մոցարտը երկար ուղեւորություն է կատարում` հույս ունենալով բարելավել իր դրությունը։ 1789 թվականի գարնանը նա լինում է Բեռլինում, Լայպցիգում, Դրեզդենում, իսկ 1790 թվականին Ֆրանկֆուրտում, Մանհայմում եւ գերմանական այլ քաղաքներում։ Ուղեւորություններն առանձնակի հաջողություններ են ունենում եւ չեն բարելավում ընտանիքի ֆինանսական դժվարությունները։ 1790 թվականին բեմադրվում է «Այդպես են վարվում բոլորը» (Cosi fan tutte): 1791 Կյանքի վերջին տարում, քանի դեռ հիվանդությունը վերջնական հարվածը չէր հասցրել, Մոցարտն աչքի է ընկնում ստեղծագործական բեղմնավոր աշխատանքով։ Նա գրում է շատ ստեղծագործություններ։ 1791 թվականին Լեոպոլդ 2-րդ կայսեր թագադրության առիթով գրում է «Տիտոսի ողորմածությունը» (La Clemenza di Tito) օպերան, իսկ նույն թվականի վերջերին ջերմ ընդունելության է արժանանում Վիեննայում բեմադրված «Կախարդական սրինգ» օպերան։ Այս ընթացքում են գրվել նաեւ դաշնամուրի կոնցերտը (K. 595 in B♭), կլարնետի կոնցերտը K. 622, լարային քառյակների վերջին մեծ շարքը (K. 614 in E♭), Ave verum corpus-ը K. 618 եւ անավարտ «Ռեքվիեմը» K. 626: Մոցարտի ֆինանսական վիճակը, որը մտահոգիչ էր 1890 թվականին, վերջապես սկսում է բարելավվել։ Չնայած փաստարկները վերջնական չեն, սակայն հնարավոր է՝ Հունգարիայի եւ Ամստերդամի հարուստ հովանավորները խոստացել են հովանավորել կոմպոզիտորին` նրանից ակնկալելով նոր ստեղծագործություններ։ Նա դադարում է Պուհբերգից մեծ գումարներ պարտքով վերցնելուց եւ սկսում է վճարել պարտքերը։ Մոցարտը մեծ բավարարվածություն է զգում իր մի քանի գործերի բեմադրումներից, մասնավորապես «Կախարդական սրինգ» եւ «Փոքր մասոնական կանտատ» (Little Masonic Cantata K. 623) գործերից, որը ներկայացվել է 1791 թվականի նոյեմբերի 17-ին։ Հիվանդություն եւ մահ Մոցարտը ծանր հիվանդանում է 1791 թվականի սեպտեմբերի 6-ին Պրահայում «Տիտոսի ողորմածությունը» օպերայի պրեմիերայի ժամանակ, որը գրվել էր նույն թվականին նոր կայսեր թագադրման առթիվ, սակայն նա շարունակում է իր արհեստավարժ գործունեությունը եւս որոշ ժամանակ եւ ներկա է լինում «Կախարդական սրինգ» օպերայի` սեպտեմբերի 30-ին կայացած պրեմիերային։ Նրա առողջությունը վատթարանում է նոյեմբերի 20-ին, որից հետո նա գամվում է մահճակալին` տառապելով ուռուցքից, ցավերից ու փսխումներից։ Հիվանդության մահճում Մոցարտին խնամում էին նրա կինն ու նրա փոքր քույրը` Թոմաս Ֆրանց Կլոսետը։ Մոցարտի միտքը կենտրոնացած էր «Ռեքվիեմն» ավարտելու շուրջ, սակայն չնչին են այն բանի վկայությունները, որ նա հատվածներ է թարգմանել իր աշակերտ Ֆրանց Կսավեր Սուսմայրին։ Մոցարտը մահացել է 1791 թվականի դեկտեմբերի 5-ին` 12:55, 35 տարեկան հասակում։ 1791 թվականի վերջերին մինչեւ իր մահը Մոցարտն աշխատում է «Ռեքվիեմ»-ի վրա (KV 626), որը, սակայն, չի հասցնում ավարտել։ Այն համարվում է համաշխարհային երաժշտության գլուխգործոցներից։ Պատմում են, որ մի անգամ Մոցարտի մոտ է գալիս մի սեւազգեստ անծանոթ եւ պատվիրում գրել ռեքվիեմ։ Այդ ժամանակ կոմպոզիտորը հիվանդ էր։ Եվ նա հասկանում է, որ այդ ռեքվիեմը գրում է հենց իր համար։ Այդ ստեղծագործությունը խլում է նրա վերջին ուժերը։ Վերջին ավարտուն ստեղծագործությունը եղել է «Կախարդական սրինգ» օպերան։ Գրոուվի երաժշտական բառարանում այսպես է նկարագրված նրա մահը. Մոցարտը թաղվել է եղբայրական գերեզմանոցում` համաձայն վիեննական սովորույթի, քաղաքից դուրս` Սուրբ Մարկոսի գերեզմանոցում, ուստի թաղման ճշգրիտ տեղն անհայտ է։ Ինչպես հետագայում նշվել է, թաղմանը սգո թափորի մասնակիցներ չեն եղել, ինչը նույնպես համապատասխանում է ժամանակի վիեննական սովորույթին։ Հետագայում Ժանը գրել է, որ թաղմանը ներկա են եղել Սալիերին, Սեսմայրը, Վան Սվիտենը եւ երկու այլ երաժիշտ։ Փոթորկի մասին վկայությունները չեն համապատասխանում իրականությանը. թաղման օրը եղել է հանդարտ, պարզ եղանակ։ «Ընդհանուր գերեզմանոց» արտահայտությունը վերաբերել է ոչ թե ազնվականությանը, այլ աղքատ մարդկանց։ Սովորական գերեզմանները քանդման ենթակա են եղել տասը տարի անց, իսկ ազնվականներինը` ոչ։ Մոցարտի մահվան իրական պատճառը չի կարելի պնդել վստահությամբ։ Պաշտոնական տարբերակում ավելի շատ ախտանշաններն են ներկայացված, քան ախտորոշումը։ Ուսումնասիրությունները մատնանշում են 118 հիվանդություն, որոնք կարող էին կոմպոզիտորի մահվան պատճառ հանդիսանալ, այդ թվում` սուր ռեւմատիկ տենդ, ստրեպտոկոկ, տրիխինելյոզ, գրիպ, սնդիկից թունավորում, երիկամային անբավարարություն, ինչպես նաեւ երիկամային հազվադեպ հանդիպող հիվանդություն։ Մոցարտի համեստ հուղարկավորությունը չի արտացոլել նրա` որպես կոմպոզիտորի մեծ հռչակը։ Վիեննայում եւ Պրահայում նրա հիշատակին կազմակերպվել են համերգներ։ Մոցարտի մահից հետո, իրավամբ, աճել է նրա հեղինակությունը։ Սողոմոնն այն բնորոշել է «ոգեշնչվածության աննախադեպ ալիք» իր արած գործի համար։ Գրվել են կոմպոզիտորի կենսագրականներ (Ֆրիդրիխ Շլիխտեգրոլ, Ֆրանց Կսավեր Նիմեչեկ, Գեորգ Նիսեն), իսկ հրատարակիչները ձգտել են հրատարակել նրա ստեղծագործությունների ամբողջական ժողովածուն։ Պարգեւներ 1777 թվականին Կլեմենտ XIV Հռոմի պապը Մոցարտին շնորհել է Ոսկե ասպանդակի շքանշան։ Կերպարանք եւ բնավորություն Մոցարտի կերպարանքը նկարագրել է տենոր Միխայիլ Քելլին` «արտասովոր փոքր մարդ, վտիտ ու գունատ, խիտ, խարտյաշ մազերով»։ Մոցարտի վաղ կենսագիր Նիմեչեկը գրել է. «Նրա ֆիզիկական կերպարանքում առանձնահատուկ ոչ մի բան չկար։ Նա փոքրամարմին էր, դեմքը, բացառությամբ խոշոր, խորաթափանց աչքերի, չէր մատնում նրա հանճարեղությունը»։ Նրա դեմքին եղել են փոսեր, որոնք մանկության շրջանում տարած ծաղիկի հետքերն էին։ Նա սիրել է կոկիկ հագնվել։ Քելլին այսպես է նրան հիշել փորձերից մեկի ժամանակ. «[Մոցարտը] բեմում էր` մորեգույն կարճ վերնազգեստով, ոսկեգույն երկծալ գլխարկով նվագախմբի հետ աշխատելիս»։ Նրա ձայնի մասին կինը հետագայում գրել է. «Դա տենոր էր` փափուկ, երգեցիկ խոսվածքով, բայց երբ բորբոքվում էր, այն միաժամանակ դառնում էր հզոր ու էներգետիկ»։ Մոցարտը սովորաբար աշխատում էր երկար ու ծանր` բացառիկ արագությամբ աշխատելով ժամկետի մոտեցման դեպքում։ Նա հաճախ էր կատարում էսքիզներ ու սեւագրեր։ Ի տարբերություն Բեթհովենի` դրանք հիմնականում չեն պահպանվել, քանի որ նրա կինը ձգտել է վերացնել դրանք ամուսնու մահից հետո։ Մոցարտն ապրել է վիեննական երաժշտական միջավայրում եւ ճանաչել է բազմաթիվ մարդկանց` գործընկերներ, թատերական աշխարհի մարդիկ, համերկրացիներ Զալցբուրգից, ինչպես նաեւ ազնվականներ եւ կայսր Յոզեֆ II: Սողոմոնը նրա մտերիմ երեք ընկերներին է համարել Գոթֆրիդ ֆոն Ժակինին, կոմս Ավգուստ Հատցֆելդին եւ Զիգմունդ Բարիսանիին։ Նրա ընկերներից են եղել ավագ գործընկեր Յոզեֆ Հայդնը, երգիչներ Ֆրանց Կսավեր Գերլը, Բենեդիկտ Շակը, վալտորնահար Յոզեֆ Լայթգեբը։ Լայթգեբն ու Մոցարտը հաճախ են միմյանց կատակների զոհ դարձել։ Մոցարտը սիրել է բիլիարդ, պարեր, պահել է տնային կենդանիներ` շուն, սարյակ, դեղձանիկ, ձի` ձիարշավով զբաղվելու համար։ Նա առանձնահատուկ սեր է դրսեւորել հումորի հանդեպ, որը իր արտացոլումն է գտել նաեւ պահպանված նամակներում, որոնք նա գրել է իր զարմուհի Մարիա Աննա Ֆեկլ Մոցարտին 1777-1778 թվականներին, ինչպես նաեւ ծնողներին ու քրոջը։ Նա գրել է նաեւ կանոններ, որ երգել է ընկերների հետ։ Կրոնական հայացքներ Մոցարտը դաստիարակվել է որպես կաթոլիկ եկեղեցու հետեւորդ եւ նրա հավատարիմ անդամն է եղել իր ողջ կյանքի ընթացքում։ Ստեղծագործություններ, ոճ, նորարարություններ Ոճ Մոցարտի, ինչպես եւ Հայդնի երաժշտությունը դասական ոճի օրինակ է։ Երբ նա սկսեց ստեղծագործել, եվրոպական երաժշտության մեջ գերիշխում էր գալանտ ոճը, որը բարոկկո ոճի զարգացման բարդ դրսեւորումներից էր։ Աստիճանաբար ուշ բարոկկոյի բարդությունները մեղմացվել ու դրսեւորվել են նոր ձեւերով` հարմարեցվելով գեղագիտական ու սոցիալական նոր միջավայրին։ Մոցարտը ունիվերսալ կոմպոզիտոր էր. նա ստեղծագործել է մի քանի խոշոր ժանրերով, այդ թվում` սիմֆոնիա, օպերա, կոնցերտ, կամերային երաժշտություն, լարային քառյակ եւ կվինտետ, դաշնամուրային սոնատ։ Այս ձեւերը նոր չէին, սակայն Մոցարտը զարգացրեց դրանց տեխնիկան եւ հուզական ընդգրկումը։ Մոցարտը գրել է հոգեւոր երաժշտության բազմաթիվ գործեր, մեսսաներ, նաեւ պարեր, սերենադներ, դիվերտիսմենտ, թեթեւ բնույթի այլ գործեր։ Մոցարտի երաժշտությունը եղել է դասական ոճի կենտրոնում։ Պարզություն, հավասարակշռություն, թափանցիկություն. սրանք են նրա ստեղծագործության բնորոշ հատկանիշները, սակայն պարզության այդ քողի տակ թաքնված է հուզական մեծ ուժ, ինչպես օրինակ, No. 24 C մինոր դաշնամուրային կոնցերտում (K. 491), No 40 սոլ մինոր սիմֆոնիայում (K. 550), «Դոն Ժուան» օպերայում։ Շարլ Ռոզենը հետեւյալ շեշտադրումն է արել. Վերջին տասնամյակի ընթացքում Մոցարտը շատ է կիրառել խրոմատիկ հարմոնիան, որի նշանավոր օրինակն է Դո մաժոր լարային կվարտետը K. 465 (1785), որը ստացել է Դիոսոնանս անվանումը։ Մոցարտը միշտ աչքի է ընկել երաժշտական այլ արժեքավոր գործերի մշակմամբ։ Նրա ճամփորդություններն օգնել են կոմպոզիցիոն ինքնատիպ լեզվի ստեղծմանը։ Լոնդոնում նա մանուկ հասակում հանդիպել է Յոհան Քրիստիան Բախին եւ լսել նրա երաժշտությունը, Փարիզում, Մանհայմում եւ Վիեննայում նա առնչվել է կոմպոզիտորական այլ ազդեցությունների` ներառյալ Մանհայմի նվագախմբի ավանգարդային հնարավորությանը։ Իտալիայում Մոցարտն առնչվել է իտալական ուվերտյուրային եւ օպերա-բուֆային, որոնք երկուսն էլ խորապես ազդել են նրա` որպես կոմպոզիտորի զարգացմանը։ Լոնդոնում եւ Իտալիայում գալանտ ոճը նոր էր տարածվում` աչքի ընկնելով իր պարզությամբ, թեթեւությամբ, կադենցիայի գրավչությամբ, որտեղ շեշտը դրվում էր դոմինանտ ու սուբդոմինանտ տոների վրա` բացառելով այլ հարմոնիաներ։ Ֆրազները սիմետրիկ էին, հստակ սահմանագծված էր ընդհանուր զարգացման բաժանումները։ Մոցարտի վաղ շրջանի որոշ սիմֆոնիաներ իտալական ուվերտյուրաներ են, ընդ որում երեք մասերը զարգանում են փոխկապակցված. դրանցից շատերը հոմոտոն են (բոլոր երեք մասերն ունեն միեւնույն հիմնական ձեռագիրը` հարաբերական անավարտությամբ)։ Մնացած որոշ գործեր կրում են Յ. Ք. Բախի ադեցությունը. իսկ մյուսներն առանձնանում են պարզ երկմասանոց ձեւով, որ բնորոշ էր Վիեննայի կոմպոզիտորներին։ Մոցարտի ոճը զարգանալով աստիճանաբար ներառում է նաեւ այլ ոճերի, օրինակ` բարոկկոյի տարրեր, օրինակ, No 29 A մոր K. 201 սիմֆոնիան իր առաջին մասում, որը դրսեւորվում է ոչ կանոնավոր երկար ֆրազներով։ Նրա որոշ քառյակներ, սկսած 1773 թվականից, ունեն ֆուգային բնորոշ ավարտ` մասնավորապես կրելով Հայդնի ազդեցությունը, ով այդպիսի եզրափակիչ երեք հատված էր ներառել իր Opus 20 ստեղծագործության մեջ։ Այս շրջանում ազդեցությունը «Փոթորիկ եւ գրոհ» ուղղությունից, որը ռոմանտիզմի նախակարապետն էր, զգալի է երկու կոպոզիտորների վրա էլ. Մոցարտի No 25 G մինոր K. 183 ստեղծագործությունը դրա վառ ապացույցն է։ Մոցարտն իր ուշադրությունը երբեմն կենտրոնացնում էր օպերաների եւ գործիքային երաժշտության վրա։ Նա ստեղծել է օպերաներ օպերա-բուֆայի ոճով, ինչպիսիք են «Ֆիգարոյի ամուսնությունը», «Դոն Ժուան», «Այդպես են վարվում բոլորը», օպերա-սերիա ոճով, օրինակ` «Իդոմենեոս, Կրետեի արքա» եւ զինգշպիլ, օրինակ` «Կախարդական սրինգը»։ Իր ավելի ուշ շրջանի օպերաներում Մոցարտը կիրառել է գործիքների, նվագախմբի կառուցվածքի եւ տեմբրի նուրբ փոփոխություն։ Ահա ինչպես են ներգործել կոմպոզիտորի օպերային եւ գործիքային ստեղծագործությունները. սիմֆոնիաներում ու կոնցերտներում օպերային գործիքավորման ազդեցությամբ նա կիրառել է նվագախմբի ավելի ճկուն հնարավորությունները, իսկ ուշ շրջանի օպերաներում հոգեբանական նուրբ անցումները ցույց տալու նպատակով` նվագախմբի զարգացումը։ Սոնատներ Մոցարտը գրել է 20 դաշնամուրային սոնատ։ Նա նոր տիպի սոնատի հիմնադիրն է։ Իր սոնատներում Մոցարտն օգտագործել է դարին բնորոշ տեխնիկական բոլոր հնարները։ Նա սոնատասիմֆոնիկ շրջանի զարգացման գործում առաջ անցավ Հայդնից։ Նրա սոնատներն օժտված են վառ մեղադայնությամբ։ Մոցարտի լյա մաժոր սոնատը դուրս է դասական սոնատի սկզբունքներից եւ ունի լայն ճանաչում։ Բաղկացած է 3 մասից։ Առաջին մասը գրված է վարիացիոն ձեւում։ Բաղկացած է 6 վարիացիաներից։ 2-րդ մասը կոչվում է մենուետ, իսկ 3-րդը` ռոնդո։ Սիմֆոնիաներ Մոցարտը գրել է 41 սիմֆոնիա։ Հատկապես տարածված ու սիրված են նրա վերջին 3 սիմֆոնիաները։ Այս ստեղծագործությունները նախատեսված են եղել մեկ երեկոյի ընթացքում կատարելու համար։ Սիմֆոնիաներից ամենատարածվածների շարքում է No 40՝ սոլ մինոր սիմֆոնիան։ Այն քնարական է, բաղկացած է 4 մասից, որոնք գրված են դասական սիմֆոնիայի սկզբունքով։ Սիմֆոնիան նախաբան չունի։ Անմիջապես սկսվում է առաջին մասից։ Երկրորդ մասը դանդաղ է, երգային, հանգիստ։ Երրորդ մասը կոչվում է մենուետ, բնույթով աշխույժ է։ Չորրորդ մասն աշխույժ է, սրընթաց։ Ի տարբերություն Հայդնի` Մոցարտի սիմֆոնիաները ունեն ընդհանուր գաղափար։ Վերջին տարիների գործիքային եւ վոկալ ստեղծագործություններ Մոցարտի ստեղծագործական այս փուլը սկսվում է երեք կվարտետներով (KV 575, KV 589, KV 590), եւ ժամանակային առումով նրանց մոտ է «Կվինտետ Շտադլերի համար» կլարնետային ստեղծագործությունը։ Այս ստեղծագործություններում ամենամեծ ուշադրությունը դարձվում է երաժշտության զգայական գեղեցկությունն առավել ընդգծելու վրա։ Դրանով է արտահայտվում նմանությունը «Այսպես վարվում են բոլորը» կլարնետի մասնակցությամբ գրված կվինետետի հետ, կվարտետներների հետ, որոնց գործիքը թավջութակն է, որը շատ հաճախ հանդես է գալիս ոչ միայն որպես ինքնուրույն գործիք, այլ նաեւ որպես մենակատար (սոլո գործիք), որտեղ նախընտրությունը տրվում է բարձր ռեգիստրում մեղեդու շարադրմանը։ Այս ամենը բացատրում է կվարտետների եւ ավելի վաղ շրջանի՝ հատկապես Հայդնին նվիրված գործերի ոճական տարբերություններին։ D-dur կվարտետ (KV 575) տիպիկ է այս շրջանի համար։ Allegro-ի, այսպես ասած, «երգեցիկ» թեմաներով Մոցարտն իհարկե գրում էր նաեւ առաջ, սակայն երաժշտությունը հուզական այսպիսի գեղեցկություն չուներ։ Պաթոսն այստեղ ավելանում ու ընդարձակվում է, հասնում բացառիկ ինքնատիպության. այս բնութագիրն ամբողջությամբ համապատասխանում է հասուն Մոցարտին. Նրա համար շատ կարեւոր էին տրիոլներով շարունակությունները, որոնք թեմայի ավարտին տալիս էին անսպասելի էներգետիկ բնույթ։ Լարային կվարտետ (KV 589) Նոր ոճն ակնհայտ է դառնում ստեղծագործության առաջին իսկ հատվածից։ Հնարավոր է՝ Մոցարտը դրա հետ կապել է կողմնակի նպատակներ՝ բեռլինցիներին ցույց տալ իր ունակությունները առանձնահատուկ բարենպաստ լույսի ներքո։ Այս կվարտետում առավել էներգետիկ է վերջին հատվածը (B-dur, F-dur- KV 589, 590)։ Մենուետի տրիոն, որի տեւողությունը գրեթե երկու անգամ գերազանցում է առաջին հատվածին, զարգանում է բարձրակարգ ինքնատիպությամբ։ Այստեղ գործ ունենք պոլիֆոնիայի հետ։ F-dur կվարտետ F-dur առաջին հատվածում թեմատիկ անալոգիա կա B-dur կվարտետի առաջին հատվածի հետ։ Ոչ հիմնական թեման այստեղ նույնպես առաջանում է հիմնականից։ Առաջին երեք հատվածներից սա ամենաինքնատիպն է եւ իր այդ բնույթը համառորեն շարունակում է մինչեւ վերջ։ Ոչ պակաս ամբողջական կառուցվածք ունի նաեւ Andante-ն, որտեղ առաջին մասի անհոգ տրամադրությունը վերածվում է երազկոտության, կամակորության։ Այստեղ մեծ դեր է խաղում իմիտացիան եւ ենթաձայնային տարաբնույթ, հրաշալի ֆոնը։ Ողջ ստեղծագործության հուզական բովանդակությունը բացահայտվում, զարգանում եւ առավել ուժեղ է դառնում վերջին հատվածում (ֆինալային մաս)՝ գրված սոնատային ձեւով։ Իր բարի, եռուն տրամադրությամբ թեման հիշեցնում է Հայդնին։ Կլարնետով կվինտետը՝ գրված Շտոդլերի համար (KV 581) Բոլորովին այլ բնույթ ունի կլարնետով կվինտետը՝ գրված Շտոդլերի համար (KV 581)։ Այն սխալ կերպով փորձել են համեմատել լարային կվինտետների հետ, զուգահեռներ տանել։ Ինքը Մոցարտը հասկացել է, որ գործիքային այս կազմը պահանջում է ամբողջությամբ այլ ոճ, քանի որ այստեղ խոսքը լարային համասեռ գործիքների եւ հինգ իրավահավասար, խելացի կերպարների մասին չէ։ Ընդհակառակը, նման համադրության մեջ կլարնետը հրաշալի հյուր է, որը հիանալի կերպով խոսում է իր հեքիաթային աշխարհի, զգացմունքների մասին։ Նրա մուտքը երաժշտության մեջ առաջացնում է հնչելիության դժվարություն, խնդիր, ինչը լարային կվարտետի համար քիչ նշանակություն է ունենում, եթե վերջինս շատ է ոգեշնչված։ Այդ իսկ պատճառով կլարնետով կվինտետին բոլորովին նոր թեմա էր հարկավոր, հետեւապես՝ թեմատիկ նոր աշխատանք։ Կլարնետը միշտ մնում է նվագախմբի, այսպես ասած, առաջատարը, որը մյուս գործիքներին իհարկե չի դատապարտում միայն նվագակցողի դերին, բայց եւ այնպես բոլորը գիտակցում են կլարնետի առաջնայնությունը։ Եվ քանի որ նա բոլորին տանում է զգայականության քաղցր մթնոլորտ, ամբողջ ստեղծագործությունը վերածում է գեղեցկությամբ փայլող, բավականությամբ լի հաղթանակի։ Մինչ կլարնետի հայտնվելը առաջին մասի թեմայում (A dur), մենք զգում ենք անամպ ու թարմ առավոտ։ Այս հագեցած երգեցողության մեջ լարայիններն ընդառաջ են գնում իրենց գործընկերոջ բնության առանձնահատկություններին, եւ նա, կարծես դրանից երջանկացած, անմիջապես սլանում կամ իջնում է երկակիորեն կրկնվող եռահնչյուն ֆիգուրացիայի հետեւից։ Կողմնակի բաժինը, որը նվագում են լարայինները, նորից հաշվարկված է կլարնետի համար, եւ նա ինքն է դոմինանտային մինոր տոնայնության մեջ այս անգամ որսում հրաշալի թեման՝ ուժգնացնելով երաժշտության արտահայտչականությունը եւ տալով նրան կրքոտ սպասողականության բնույթ։ Երկրորդ հատվածում սկսվում է կլարնետի եւ առաջին ջութակի դուետը։ Մյուս կատարողները նվագակցում են ակորդային նուրբ ֆիգուրացիաներով։ Հիմնական հատվածում մենուետը միավորում է բոլոր հինգ մասնակիցներին։ Իսկ երկու տրիոներից առաջինում առաջին անգամ հայտնվում է մռայլ տրամադրություն, որն առաջացնում են լարայինները։ Երկրորդ տրիոն առաջին հերթին գրված է կլարնետի համար, որը հանդես է գալիս որպես ժողովրդական գործիք։ Վերջում սկսվում են մանկական պարզ թեմայով վարիացիաներ (որպիսիք սիրում էր նաեւ Հայդնը), եւ այստեղ կլարնետը մեկ անգամ եւս բացահայտում է իր հնչեղության ողջ շքեղությունը։ Բայց դրանով իսկ նա ակտիվացնում է առաջին ջութակին եւ նրա հետ մեկտեղ մինորային վարիացիայում բավական անհյուրընկալ հումորով հանդես է գալիս ալտը. անմասն չի մնում նաեւ Adajion-ն։ Alegro-ի փոթորկուն վերջնապարը ավարտում է այս մասը։ (Գործիքային այլ ստեղծագործություններ՝ Լարային կվինտետ D-dur KV 593, Andante F-dur KV 616, f-moll KV 594, Adajio եւ գրված Rondo, ֆլեյտայի, հոբոյի, ալտի եւ թավջութակի համար՝ KV 617, դաշնամուրային սոնետում (KV 576))։ Es-dur-ը (KV 614) Մի-բեմոլ մաժոր կվարտետը (KV 614) իր հիմնական բնույթով անհամեմատ ավելի լուսավոր եւ կենսախինդ է։ Ոճական ամբողջ մաքրությամբ հանդերձ նրանում մեծ նշանակություն է տրվում արտաքին հնչելիությանը։ Andante-ն ֆրանսիական ծագմամբ նմուշների շարքին է դասվում։ Այն ռոնդոյաձեւ է, եւ Մոցարտը թափառող թեմաների կրկնության ժամանակ հարստացնում է դրանք նորանոր վարիացիաներով, որոնցում կարծես լսում ենք թռչունների եւ բնության այլ դյութող ձայներ։ Վերջին հատվածը՝ սոնատի եւ ռոնդոյի միախառնման տարատեսակներից մեկը, թեմատիկ առումով բացառապես ամբողջական է, եւ այստեղ մեկ անգամ եւս նկատում ենք, թե ինչպես է հայդնյան հումորը կրկին վերափոխվում մոցարտյան հումորի։ Ութ վարիացիաները «Կինը հրաշալի բան է» թեմայով (KV 613) Մոցարտի ստեղծածներից լավագույնն են համարվում։ Չնայած ինչպես նման ստեղծագործությունների մեծ մասը, սրանք նույնպես ունեն մաքուր մեղեդային բնույթ։ Դաշնամուրի համար գրված ստեղծագործություններում գագաթնակետ է համարվում Սի-բեմոլ մաժոր (KV 595) կոնցերտը՝ վերջինը այս ժանրում։ Իր կառուցվածքով եւ ձեւով այն ընդհանուր առմամբ նման է նախորդներին, բայցեւայնպես նկատելիորեն առանձնանում է մյուսներից։ Վերջինս թողնում է տպավորություն, կարծես Մոցարտը գրել է այն ինքն իր եւ ոչ թե լայն հասարակության համար, քանի որ նախկին կենսուրախությունն ու փայլը բացակայում են, փոխարենն ի հայտ են գալիս առավել անհատական եւ միեւնույն ժամանակ անսովոր կերպով հաշտվողական տրամադրություններ։ Այն կտրուկ կերպով տարբերվում է նախկին՝ օրինակ երկու մինորային կոնցերտների կրքոտությունից։ Ստեղծագործությունը պահանջում է բարձր տեխնիկա եւ նախորդներից առավել շատ է ծառայում մտքերի երաժշտական զարգացմանը։ Յուրօրինակ տպավորություն է թողնում այն, որ մեղեդու թեման, մենակատարին վերադառնալով, հնչում է ֆլեյտաներով եւ առաջին ջութակով։ Եզրափակող ռոնդոն նույնպես հեռանում է նախկին ավանդույթից, քանի որ նրա թեման ոչ միշտ է հնչում գլխավոր տոնայնության մեջ։ Կոնցերտ կլարնետի համար՝ ստեղծված Շտաբլերի համար (KV 622) Մոցարտի վերջին ստեղծագործությունը կոնցերտի ժանրում։ Առաջին մասը մեզ է հասել Սոլ մաժոր բասետհորնի համար գրված պարտիտուրային էսքիզով՝ կազմված 12 էջից։ Էսքիզը նույնությամբ համապատասխանում է կլարնետի պարտիային՝ բացառությամբ որոշ տարբերությունների։ Այնքան էլ հավանական չէ, որ այս կոնցերտը իրականում այդ ժամանակ ավարտված լինի։ Ամեն դեպքում այն ավարտուն ստեղծագործությունը, որ մենք ունենք, մանրագույն դետալներով նախատեսված է կլարնետի համար։ Ոչ մի ուրիշ կոնցերտում կլարնետն այնպես աստվածային չի հնչում, ինչպես այստեղ։ Գերմանական երեք երգեր (KV 596-KV 598) Սրանք՝ որպես մանկական երգեր, գրված են կուպլետային ձեւով եւ ընդհանրապես աչքի չեն ընկնում թովչանքով։ Դրանցից առաջինը՝ «Արի', քնքու'շ մայիս», համեմատաբար ավելի հաջող է եւ մինչեւ հիմա երգվում է երեխաների կողմից։ Թվում է, թե ստեղծագործելու ժամանակ Մոցարտի մեջ արթնացել են մանկական հիշողությունները. առաջին փուլում ճշգրիտ կերպով լսվում է ժողովրդական կրկներգը, որը Մոցարտը մի փոքր ոճավորում է՝ հասնելով հիանալի էֆեկտի։ Երկրորդ մասն ամբողջությամբ Մոցարտի հորինվածքն է։ Իսկ Շտուրմի բառերով գրված «Գարնան սկիզբը» երգը Մոցարտի անհաջողությունն է, քանի որ նա կրոնական բանաստեղծության համար գրել է մանկական բնույթ ունեցող երաժշտություն։ Բասի համար արիա պարտադիր կոնտրաբասով (KV 612)։ «Ave verum» (KV 618) Ave verum-ը (KV 618) էականորեն տարբերվում է Մոցարտի կողմից մինչ այդ ստեղծված եկեղեցական ստեղծագործություններից։ Նրա երգային պարզ բնույթը բացատրվում է Բադենսյան եկեղեցական երգչախմբիի համար գրված լինելու հանգամանքով (որը գրվել է Քրիստոսին ուղղված տոնակատարության առթիվ)։ Նրա տխուր տրամադրությունը թույլ է տալիս ստեղծագործությունը դասել իտալական մոտետների շարքում, որոնք օպերային ձգտումներին զուգահեռ անընդմեջ վերադառնում են հին եկեղեցական իսկական ավանդույթներին։ Այն ամբողջությամբ արտահայտում է Մոցարտի հոգեւոր խորը զգացմունքները։ Կոմպոզիցիան ոչ մի անգամ, նույնիսկ վերջում ընդարձակվելու ժամանակ չի խախտում ժողովրդական սիմետրիան. չնայած բաժանվում է չորս տակտի, բայց եւ այնպես լրիվ համընկնում է տեքստի զարգացմանը։ Անմիջապես շարունակվող երկրորդ մասն ավելացնում է լարվածությունը։ Խաչված, նիզակով խոցված կերպարի զուսպ տառապանքները հուզիչ կերպով արտացոլվել են F-dur մոդուլացիայում։ Այնուհետեւ մեղեդային գիծը կրկին է ներթափանցում։ Բացարձակ գեղեցիկ մելիզմը եւ խրոմատիկ հաջորդականության վրա հիմնված համարձակ հարմոնիաները լրացնում են վախի զգացողությունը, որն անհետանում է «mortis» բառով։ Երգեցողությունն ուղեկցվում է երգեհոնով եւ նվագախմբով։ Սկզբում գործիքները գեղեցիկ կերպով, աստիճանաբար բարձրանում են դեպի առաջին օկտավայի լյա, որի հետ հանդես են գալիս ձայները։ Թվում է՝ այդ աղոթքը իր նուրբ տխրությամբ կարծես վեր է հառնում տեքստի բառերից՝ որպես սկզբունքների արտահայտում, որոնք հայր Մարտինին ինչ-որ ժամանակ ուսուցանել է երիտասարդ Մոցարտին։ Հատկանշական է, որ հապաղումներով թույլ մելոդիկ վերջավորությունները ամեն տեղ հարմոնիզացվում են Մոցարտի ուշ շրջանին հատուկ ոճում։ Ազդեցություն Մոցարտի ամենահայտնի աշակերտը, ում կոմպոզիտորը երկու տարի ընդունել է Վիեննայի իր տանը, եղել է Յոհան Նեպոմուկ Գումելը, ով կլասիցիզմից ռոմանտիզմ անցումային շրջանի ներկայացուցիչ է։ Առավել ազդեցիկ է Մոցարտի ազդեցությունն ավելի ուշ շրջանի կոմպոզիտորների վրա։ Նրա մահից հետո իր ստեղծագործությունների ուսումնասիրությունը կազմել է դասական երաժիշտների ուսուցման ծրագրի անբաժան մասը։ Լյուդվիգ վան Բեթհովենը, ով Մոցարտից փոքր էր 15 տարով, կրել է նրա արվեստի ուժգին ազդեցությունը։ Մոցարտի հետ նա ծանոթացել էր դեռահաս տարիքում։ Համարվում է, որ նա կատարել է Մոցարտի օպերան Բոննում` պալատական նվագախմբում եւ 1787 թվականին մեկնել Վիեննա` հուսալով ուսանել կոմպոզիտորի մոտ։ Բեթհովենի որոշ ստեղծագործություններ Մոցարտի համապատասխան ստեղծագործությունների մոդելներն ունեն. Բեթհովենը գրել է կադենցաներ Մոցարտի D մինոր K. 466 դաշնամուրային կոնցերտի նմանությամբ։ Կոմպոզիտորներն իրենց հարգանքի տուրքն են մատուցել Մոցարտին` գրելով բազմաթիվ վարիացիաներ նրա թեմաներով։ Բեթհովենը գրել է 4 այդպիսի շարք (Op.66, WoO 28, WoO 40, WoO 46): Հայտնի են Միխայիլ Գլինկայի վարիացիաները Մոցարտի «Կախարդական սրինգ» օպերայի մոտիվներով (1822), Ֆրեդերիկ Շոպենի վարիացիաները «Դոն Ժուան» օպերայի մոտիվներով, Մաքս Ռեգերի վարիացիաները Մոցարտի ֆուգաների մոտիվներով (1914), որ հիմնված էր K. 331 դաշնամուրային սոնատի վրա։ Պյոտր Չայկովսկին գրել է No. 4 նվագախմբի սյուիտը (G)` այն Մոցարտի հիշատակին անվանելով «Մոցարտինա» (1887)։ Կյոխելի մատենացանկ Մոցարտի ստեղծագործությունների նույնականացման համար կիրառվում է Կյոխելի մատենացանկը։ Դա յուրօրինակ մատենացանկ է, որում Մոցարտի ստեղծագործությունները դասավորված են ժամանակագրական սկզբունքով։ Ստեղծագործություններին հղում է կատարվում "K." կամ "KV" համառոտագրությոններով եւ հերթական թվերով։ Մատենացանկն առաջին անգամ հրատարակվել է 1862 թվականին ավստրիացի երաժշտագետ Լյուդվիգ ֆոն Կյոխելի կողմից։ Այն բազմիցս նորացվել է, քանի որ գիտական ուսումնասիրությունների արդյունքում ճշտվել են ստեղծագործությունների տարեթվերը։ Ստեղծագործությունների ցանկ Օպերաներ Առաջին պատվիրանի պարտքը (Die Schuldigkeit des ersten Gebotes), 1767 Ապոլոն եւ Հիացինտ (Apollo et Hyacinthus), 1767 Բաստիեն եւ Բաստիենե (Bastien und Bastienne), 1768 Թվացյալ պարզամիտը (La finta semplice), 1768 Միհրդատ, Պոնտոսի արքա (Mitridate, re di Ponto), 1770 Ասկանիոսը Ալբայում (Ascanio in Alba), 1771 Ազատագրված Բետիղուան (Betulia Liberata), 1771 - օրատորիա Սկիպիոնի քունը (Il sogno di Scipione), 1772. Опера-серенада (пастораль) Լուցիո Սուլլա (Lucio Silla), 1772. Опера-сериа Թամոս, Եգիպտոսի արքան (Thamos, König in Ägypten), 1773, 1775 Թվացյալ այգեպանուհին (La finta giardiniera), 1774-5 Հովիվ-արքան (Il Re Pastore), 1775 Զաիդե (Zaide), 1779 Իդոմենեոս, Կրետեի արքան (Idomeneo), 1781 Առեւանգում հարեմից (Die Entführung aus dem Serail), 1782 Կահիրեի սագը (L’oca del Cairo), 1783 Խաբված ամուսինը (Lo sposo deluso), 1786- անավարտ Թատրոնի տնօրենը (Der Schauspieldirektor), 1786- անավարտ Ֆիգարոյի ամուսնությունը (Le nozze di Figaro), 1786 Դոն Ժուան (Don Giovanni), 1787 Այդպես են վարվում բոլորը (Così fan tutte), 1789 Տիտոսի ողորմածությունը (La clemenza di Tito), 1791 Կախարդական սրինգ (Die Zauberflöte), 1791 Այլ ստեղծագործություններ 17 ժամերգություն, այդ թվում «Թագադրման», KV 317 (1779) "Մեծ" C-moll, KV 427 (1782) «Ռեքվիեմ», KV 626 (1791) շուրջ 50 սիմֆոնիա, այդ թվում՝ «Փարիզյան» (1778) No 35, KV 385 «Հաֆներ» (1782) No 36, KV 425 «Լինցի» (1783) No 38, KV 504 «Պրահայի (1786) No 39, KV 543 (1788) No 40, KV 550 (1788) No 41, KV 551 «Յուպիտեր» (1788) 27 կոնցերտ դաշնամուրի եւ նվագախմբի համար 5 կոնցերտ ջութակի եւ նվագախմբի համար Կոնցերտ երկու ջութակի եւ նվագախմբի համար (1774) Կոնցերտ ջութակի, ալտի եւ նվագախմբի համար (1779) 2 կոնցերտ տավիղի եւ նվագախմբի համար (1778) Կոնցերտ հոբոյի եւ նվագախմբի համար (1777) Կոնցերտ կլարնետի եւ նվագախմբի համար, K. 622 (1791) Կոնցերտ ֆագոտի եւ նվագախմբի համար, K. 191 (1774) 4 կոնցերտ վալդհորնի եւ նվագախմբի համար 10 սերենադ լարային նվագախմբի համար, այդ թվում «Փոքրիկ գիշերային սերենադ (1787) 19 սոնատ դաշնամուրի համար դաշնամուրի համար վարիացիաներ, ռոնդոներ, ֆանտազիաներ, պիեսներ 50-ից ավել մեներգեր անսամբլներ, երգչախմբային ստեղծագործություններ, երգեր եւ այլն։ Ծանոթագրություններ Գրականություն Արտաքին հղումներ Նամակներ Մոցարտի մասին հոդվածը Բրիտանիկա հանրագիտարանում Վոլֆգանգ Ամադեուս Մոցարտ Մոցարտի հիմնադրամը Զալցբուրգում Mozart Project Բացահայտելով Մոցարտին, BBC Radio 3 Վոլֆգանգ Ամադեուս Մոցարտը IMDb-ում Ավստրիացի կոմպոզիտորներ Մահվան պատճառը վիճարկելի Անձինք թղթադրամների վրա Անձինք մետաղադրամների վրա Անձինք նամականիշերի վրա Վոլֆգանգ Ամադեուս Մոցարտ Վիեննական դասական դպրոց Օրհներգերի հեղինակներ Օպերային կոմպոզիտորներ 18-րդ դարի դասական կոմպոզիտորներ Ավստրիացի դաշնակահարներ Ավստրիացի երգեհոնահարներ Ավստրիացի երաժիշտներ Ավստրիացի մանկավարժներ Ավստրիացի ջութակահարներ


source: wikipedia

text: Գահնամակ (պահլ. Gahnamak), հայոց արքունիքում իշխանների կամ նախարարների ունեցած տեղերի, գահերի կամ պատվաստիճանների հրովարտակ, վավերական ցուցակ։ Նախարարի կամ իշխանի գահը որոշվել է նրա տնտեսական ու ռազմական հզորությամբ, ինչպես նաեւ հնագույն ավանդական հիմքով։ Գահնամակը մեզ հասած տեսքով հայտնաբերել է հայոց կաթողիկոս Սահակ Պարթեւը 424 թվականի դեկտեմբերի 25-ին պարսից արքունի դիվանում (արխիվում)։ Ավատատիրական համակարգին հատուկ այդ արտոնագիրը վավերացրել է նախարարների կամ իշխանների նկատմամբ տերունական իրավունքներ ունեցած թագավորը։ Նախարարների գահերը եղել են կայուն եւ ժառանգական։ Միայն բացառիկ դեպքերում թագավորը կարող էր Գահնամակում մասնակի փոփոխություններ մտցնել։ Հայ իշխանների գահակարգությունը ավանդվել է հնագույն ժամանակներից։ Մովսես Խորենացին այդ հրովարտակի հիմնադիրը համարում է Հայոց ավանդական թագավոր Վաղարշակին։ Նախարարական գահակալությունը գործել է Արշակունիների թագավորության ամբողջ ժամանակաշրջանում (1 - 5-րդ դարեր)։ Այն շարունակվել է նաեւ մարզպանական ժամանակներում (5-7-րդ դարեր)՝ Սասանյան թագավորների գերագահության ներքո։ Տարբեր դարերից մեզ հասած Գահնամակի օրինակների տեղեկությունները գահ ունեցող նախարարների թվի եւ նրանց զբաղեցրած գահերի աստիճանների մասին տարբեր են ու անորոշ։ Ըստ 4-րդ դարի վերագրվող Գահնամակի, որը պահպանվել է «Ներսեսի վարք»-ում, Արշակ Բ-ի գահակալման ժամանակ (350 - 368) հայ նախարարների թիվը հասել է 400-ի։ Սակայն «Վարք»-ի հեղինակը հիշատակել է ընդամենը 167 նախարարի անուն (որից 13-ը գահ չունեցող)՝ վերջում ավելացնելով, որ չի կարող բոլորին գրի առնել։ 13-րդ դարի հայ պատմիչ Ստեփանոս Օրբելյանը նույնպես հիշատակում է Տրդատ Գ-ի օրոք (287-332) եղած 400 գահ ու պատիվ ունեցող նախարարների։ Փավստոս Բյուզանդը Արշակ Բ-ի ժամանակ հիշատակվում է 900 գործակալ իշխանների, որոնք նրա արքունիքում այս կամ այն առիթով բազմել են հատկացյալ բարձերին կամ գահերին։ Հայոց կաթողիկոս Սահակ Պարթեւին (գահակալել է 387-439) վերագրվող Գահնամակում, որը նա ներկայացրել է Սասանյան արքունիքին, հիշատակված են 70 նախարար, իսկ 4-րդ դարի մեկ այլ վավերագրում թվարկված է 86 նախարար։ Ըստ 9-րդ դարի արաբ մատենագիր Յակուբիի՝ Արմինիա վարչամիավորման մեջ գոյություն են ունեցել 113, իսկ ըստ Յակուտ ալ-Համավիի (12-ից - 13-րդ դարեր)՝ 118 իշխանություն։ Հայ նախարարությունների մասին հարուստ տեղեկություններ են հաղորդում հայ պատմիչներ Ագաթանգեղոսը, Փավստոս Բյուզանդը, Եղիշեն, Ղազար Փարպեցին, Մովսես Խորենացին, Սեբեոսը եւ ուրիշներ։ Պահպանված Գահնամակների ու պատմիչների տեղեկությունների հիման վրա կազմված ցուցակներն այնուհանդերձ լրիվ չեն ամփոփում բոլոր հայ նախարարությունները։ Հայոց նախարարների գահնամակները եւ տոհմացուցակներն ըստ առանձին հեղինակների Ըստ Մովսես Խորենացու Բագրատունիներ, Վանանդացիներ, Գնթունիներ, Խորխոռունիներ, Վարաժնունիներ, Գաբեղյաններ, Աբեղյաններ, Արծրունիներ, Գնունիներ, Սպանդունիներ, Հավնունիներ, Ձյունականներ, Մուրացյաններ կամ Մարացվոց տեր, Սիսակյաններ, Կադմեյաններ, Ուտեացիներ, Գարդմանից տեր, Ծավդեացիներ, Գարգարացիներ, Գուշարներ, Աշոցքի տեր, Գուգարաց բդեշխ, Որդունիներ, Անգեղ-տուն, Ծոփաց նախարար, Ապահունիներ, Մանավազյաններ, Բզնունիներ, Սլկունիներ, Մանդակունիներ, Վահունիներ, Առավենյաններ, Զարեհավանյաններ, Շավարշյաններ կամ Սանասարյաններ, Մոկաց նախարար, Կորդվաց նախարար, Անձեւացիներ, Ակեացիներ, Ռշտունիներ, Գողթնյաց «տեր», Հաշտենից տեր, Արտաշամյաններ կամ Միհրդատյաններ, Աղիովիտյաններ կամ Արշակունիներ, Առբերանյաններ կամ Արշակունիներ, Աղձնյաց բդեշխ, Դիմաքսյաններ, Տրունիներ, Ամատունիներ, Առավեղյաններ, Ռոփսյաններ, Վճենից տոհմ, Մամիկոնյաններ, Կամսարականներ, Մարդպետունիներ, Անձիտի տեր, Խադունիներ, Խորձենից տեր, Ճիճրակեցիներ, Գեղամյաններ, Շարայաններ, Քանանացիներ, Տաշրաց տեր։ Ըստ «Ներսեսի Վարք»-ի Հայկազնյաններ, Պարթեւյաններ, Այրարատյաններ, Բագրատունիներ, Տրդատունիներ կամ Տրպատունիներ, Ասպետունիներ, Մաղխազունիներ, Խորխոռունիներ, Արծրունիներ, Մամիկոնյաններ, Սյունեցիներ, Ամատունիներ, Անգեղյաններ, Վրացիներ, Ծոփքի «տերեր», Վարաժնունիներ, Մարդպետունիներ կամ Մարզպետունիներ, Վահեւունիներ, Պալունիներ կամ Պահլավունիներ, Կազբեր, Սիսանյաններ կամ Սիսյաններ, Կադմեյաններ, Մանավազյաններ, Եդեսյաններ, Գամրյաններ, Բզնունիներ, Սասանյաններ, Գիսոններ կամ Գիսանյաններ, Եկեղյաններ, Քավպետունիներ կամ Քամունիներ, Քայպետունիներ, Անձտեացիներ, Սեբաստյաններ, Աշտիշատյաններ, Սրվանձտյաններ, Անձեւացիներ, Ասպակունիներ, Ռշտունիներ, Վահանունիներ, Աղձնունիներ, Քողյաններ կամ Գոշյաններ, Կազբունիք կամ Կազմունիներ, Կամսարականներ, Մոկացիներ, Սլկունիներ, Գնթունիներ, Ատրպատունիք կամ Ապատունիներ, Գողթնացիներ, Գազրիկյաններ, Ձողկերտներ, Մաղխազյաններ, Մրունիներ, Ռազմունիներ, Գաբեղյաններ, Սպարունիներ (նաեւ Ասպարունիներ), Վահունիներ, Վրնջունիներ, Սուրյաններ (նաե Սիրյաններ), Դիմակսյաններ (նաեւ Դիմաքսյաններ), Սրունիներ (նաեւ Մրունիներ), Դարբանդյաններ, Արագածյաններ, Կոգովտյաններ, Ապահունիներ, Ընծայեցիներ, Հարքյաններ, Կորդվացիներ, Առավեղյաններ, Հաշտյաններ, Վրյաններ, Վանանդյաններ, Փառաճունիներ (նաեւ Ռաճունիներ), Տաշրացիներ, Ուրծեցիներ, Մանդակունիներ, Տայեցիներ, Մելիտյաններ, Դաշտկարունիներ (նաեւ Դաշտկարիններ), Բասենյաններ, Ծաղկունիներ, Մամիկոնյաններ (երկրորդ), Փերեժունիներ, Տլքյաններ (Մլքյաններ), Բագավանյաններ, Աշտոցյաններ (նաեւ Աշտորսյաններ), Աբեղունիներ, Խաղտյաններ, Սահառունիներ, Աշխագորյաններ, Գնունիներ, Համազգունիներ, Ակեացիներ, Վիժունիներ, Առոփսունիներ, Շահոռապետներ, Ծայթիունիներ, Զանահճիրապետներ (նաեւ Վահանաճիրապետներ), Վարազատակյաններ (նաեւ Վարազյաններ), Ընծայենիներ, Մղրունիներ, Արշունիներ, Քառյաններ, Մարդաղյաններ, Լեկանդյաններ, Խորձյաններ (նաեւ Խորենիներ), Ձյունականներ, Համբուժյաններ (նաեւ Համուծյաններ), Կորթյաններ (նաեւ Կարթյաններ), Կղունդիներ, Զարեհավանյաններ, Տուրբերանյաններ, Բժունիներ (Բժնունիներ), Տփխունիներ, Մեհրունիներ, Քաղաքապետներ, Կայուշյաններ, Սպանդունիներ, Արտաշատյաններ (կամ Արտաշամյաններ), Որսապետներ, Արքածոց տերեր (նաեւ Արծվոց տերեր), Ռոփսյաններ, Բագրասպունիներ (նաեւ Բագրատունիներ), Պարսպունիներ (նաեւ Պարսպարունիներ), Աղեղնադրոշներ, Գրչունիներ, Նետողներ, Նամականիներ, Քամյաններ, Ասպարախազներ, Աբրահամյաններ, Հյուսնականներ, Բաղասականներ, Ճիղբեր, Լեռնականներ, Սապրասամյաններ, Հեճմատակներ, Գորողվայներ, Վարդեշյաններ, Դրամանդներ (նաեւ Դրամատներ), Խաչյաններ, Խաղբակյաններ, Դրոշակիրներ, Մախալունիներ (նաեւ Մաշխալունիներ), Ոսկեմանիներ, Արուճյաններ, Կաղարջյաններ (նաեւ Կղարճյաններ), Տաթեւյաններ, Դատավճիռյաններ, Ձորաբնակյաններ, Ճակատամուղներ, Դերջաիններ (նաեւ Դերջանիներ, Դերձանիկներ), Շահապունիներ, Բարմյաններ, Կամխյաններ, Գավառապետներ։ եւ ուրիշներ, որոնք գահերի կարգում չէին Հուրիպյաններ, Փոքայունիներ, Մուացյաններ, Ապեկունիներ, Խնունիներ, Բազնունիներ (նաեւ Բզնունիներ, Բազաունիներ), Աղնեւունիներ (նաեւ Աղեսունիներ), Հյուրանյաններ, Կզնունիներ (նաեւ Կղզունիներ), Տուշունիներ (նաեւ Տուշկունիներ), Կռունիներ, Մազնունիներ (նաեւ Մազկենիներ), Մաղխազունիներ։ Ըստ Սահակ Պարթեւի Առաջին իշխան հայոց եւ Մաղխազ, Սյունյաց տեր, Ասպետ, Արծրունյաց տեր, Մամիկոնյաց տեր, Շահապ Ծոփաց տեր, Մոկաց տեր, Ռշտունյաց տեր, Վահունյաց տեր, Կասպեից տեր, Անձեւացյաց տեր, Ապահունյաց տեր, Կամսարական, Այլ Ապահունի, Վանանդացի, Ամատունի տեր, Գողթան տեր, Գնունյաց տեր, Այլ Անձեւացի, Տայոց «տեր», Բասենի դատավոր, Գնթունյաց տեր, Վարձավունի, Գարդմանի տեր, Մաղխազ, Սահառունի, Գաբեղենից տեր, Աբեղենից տեր, Սյունյաց (երկրորդ), Արծրունյաց (երկրորդ), Արծրունյաց (երրորդ), Մամիկոնյաց (երկրորդ), Ռոփսյան, Աշոցյան, Դիմաքսյան, Բուխա Դիմաքսյան, Այլ Աբեղյան, Այլ Դիմաքսյան, Պալունի, Առավեղյան, Աշահմարյան, Համբուժյան, Վարասպակյան, Ձյունական, Ակնացի, Զարեհավանյան, Ընծայեցի, Մանդակունի, Սլկունի, Տայգրյան, Երմանթունի, Սպանդունի, Առավենյան, Տրունի, Մամբերացի (Տամբերացի), Հավնունի, Բժնունի, Քաջբերունի, Մեհնունի, Նախճերի, Քաղաքապետ արքունի, Որսապետ արքունի, Արտաշեսյան, Վանանդացի (երկրորդ) Ցուլ, Վիժանի, Աքածի, Շիրակի Դիմաքսյան, Գազրիկան, Մարացյան տեր, Վագրասպունի։ Ըստ Եղիշեի Վարդանի զինակիցներ Արծրունի Ներշապուհ (նաեւ Շավասպ, Շնգին, Մեհրուժան, Պարգեւ, Տաճատ), Խորխոռունի Խորեն, Մամիկոնյան Վարդան (նաեւ Համազասպյան, Հմայակ, Համազասպ, Արտավազդ), Պալունի Արտակ, Ամատունի Վահան (նաեւ (նաեւ Առանձար, Արտակ), Վահեւունի Գյուտ, Դիմաքսյան Թաթուլ (նաեւ Սատո, Մուշ «է»), Արշարունի Արշավիր կամ Կամսարական (նաեւ Թաթ, Վարձ, Ներսեհ, Աշոտ), Անձեւացի Շմավոն (նաեւ Զվարեն, Առավան), Գնթունի Տաճատ, Գնունի Ատոմ, Վահան, Գաբեղյան Խոսրով, Սահառունի Կարեն, Դիմաքսյան Հմայակ (երկրորդ Դիմաքսյան), Դիմաքսյան Գազրիկ (երրորդ Դիմաքսյան), Քաջբերունի Ներսեհ, Մանդակունի Փարսման (նաեւ Սահակ), Ընծայեցի Արսեն, Սլկունի Այրուկ, Տաշրաց Վրեն, Արծրունի Ապրսամ (երկրորդ Արծրունի), Արքունի Շահախոռապետ, Սրվանձտյան Խուրս (նաեւ Գարեգին), Քողյաններ, Ակեացիներ, Տրպատունիներ, Ռշտունյաց զորք (այլ նախարար Ռշտունի), Մոկաց Արտակ, Վանանդացի Թաթուլ, Ռափսոնյան Բաբիկ եւ Հոհան, Ռըմբոսյան Ներշապուհ, Առավեղյան Փապակ, Վարազդեն, Դաղ։ Վասակի զինակիցներ Սյունյաց Վասակ (նաեւ Բաբգեն, Բակուր), Ռշտունյաց Արտակ (երկրորդ Ռշտունի), Խորխոռունի Գադիշո (երկրորդ Խորխոռունի), Վահեւունի Գյուտ (երկրորդ Վահեւունի), Բագրատունի Տիրոց, Ապահունի Մանեճ, «Գ» աբեղյան Արտեն, Ակեի Ընջուղ, Ուրծի Ներսեհ, Պալունի Վարազշապուհ (երկրորդ Պալունի), Ամատունի Մանե՝ սեպուհ։ Ըստ Ղազար Փարպեցու Վարդանի զինակիցներ Արծրունյաց Ներշապուհ (նաեւ Շավասպ, Շնգին, Պարգեւ, Տաճատ), Խորխոռունյաց Խորեն, Մաղխազ Վրիվ, Մամիկոնյան Վարդան (նաեւ Հմայակ, Համազասպյան, Համազասպ, Արտավազդ, Մուշեղ), Մոկաց Արտակ, Անձեւացյաց Շմավոն (նաեւ Առավան), Վանանդացի Առավան, Արշարունյաց Արշավիր կամ Կամսարական (նաեւ Թաթ, Վարձ), Ամատունյաց Վահան (նաեւ Առանձար, Առնակ), Գնունյաց Ատոմ, Աշոցքի Հրահատ, Դիմաքսյան Հմայակ (նաեւ Թաթուլ, Սատո, Մուշէ եւ ուրիշ երկուսը), Աբեղյան Գազրիկ, Առավեղյան Փապակ (նաեւ Վարազդեն, Դաղ), Ձյունական Վրեն, Պալունի Արտակ, Գնթունի Տաճատ, Քաջբերունի Ներսեհ, Գնունի Վահան (թերեւս երկրորդ Գնունի), Ընծայեցի Արսեն, Սրվանձտյան Գարեգին, Վանանդացի Թաթուլ (թերեւս երկրորդ Վանանդացի), Արծրունյաց Ապրսամ (թերեւս երկրորդ Արծրունի), Մանդակունյաց Սահակ եւ Փարսման, Տաշրաց Վրեն, Ռոփսյան Բաբիկ եւ Հոհան, Ամատունյաց իշխան (թերեւս երկրորդ Ամատունի), Աշոցքի իշխան, Գնթունյաց իշխան (թերեւս երկրորդ Գնթունի), Վանանդի իշխան (թերեւս Թաթուլ կամ Առավան), Վահեւունի Գյուտ։ Վասակի զինակիցներ Սյունյաց Վասակ (նաեւ Բաբգեն, Բակուր եղբայրներ), Ռշտունյաց Արտակ, 3. Խորխոռունյաց Գադիշո (երկրորդ Խորխոռունի), Բագրատունյաց Տիրոց, Ապահունյաց Մանեճ, Վահեւունի Գյուտ (երկրորդ Վահեւունի), Պալունյաց Վարազշապուհ, Աբեղենից Արտեն (թերեւս երկրորդ Աբեղյան), Ուրծի Ներսեհ, Գաբեղենից Արտեն։ Վարդանանց եւ Վահանանց ժամանակ այլ առիթով հիշվում են՝ Աղձնյաց բդեշխ, Անգեղ-տան իշխան, Ծոփաց իշխան, Հաշտենից իշխան, Եկեղյաց իշխան, Արշակունի, Արշամունի, Արտակունի, Մարդպետունի, Հովսեփյան, Երվանդունի, Սահառունի, Առավենյան, Աղբերկացի, Կարքային տոհմերի նախարարները։ Ծանոթագրություններ Բնագրի հրատարակություններ Յակոբեան Ալեքսան, «Գահնամակ Ազատաց Եւ Տանուտէրանց Հայոց» Եւ «Զաւրանամակ»,- «Բազմավէպ», 2013, 3-4։ Տես նաեւ Զորանամակ Գրականություն Հարությունյան Բ. Հ., «Գահնամակի» թվագրման հարցի շուրջը.- «Պատմա-բանասիրական հանդես», 1976, No 2, էջ 57-74 Սարգսյան Գ. Խ., Մովսես Խորենացու նախարարական տոհմերի ցանկը.- «Պատմա-բանասիրական հանդես», 1996, No 1-2, էջ 73-90։ Յակոբեան Ալեքսան, «Գահնամակ Ազատաց Եւ Տանուտէրանց Հայոց» Եւ «Զաւրանամակ»,- «Բազմավէպ», 2013, 3-4։ Արշակունիների թագավորության պետական կարգ Հայ իշխանական տներ en:Armenian nobility#Gahnamak


text: Զորանամակ, Մեծ Հայքի ռազմական ուժերի քանակի եւ դասակարգման մասին պետական վավերագիր կամ ուրույն հրովարտակ։ Գործադրվել է Մեծ Հայքում մինչեւ հայ Արշակունի արքայատան անկումը (IV դարի վերջ – V դարի սկիզբ)։ Կազմվել է քառաբաժին բոլորակ աղյուսակի ձեւով՝ ըստ Մեծ Հայքի չորս կուսակալ զորավարությունների (Հյուսիսային, Հարավային, Արեւելյան եւ Արեւմտյան դռների)։ Յուրաքանչյուր բաժնում դասվել են 21 կամ 22 նախարարություն՝ նշելով նրանց յուրաքանչյուրի զորաքանակը։ Ըստ մեզ հասած զորանամակի, Արշակունիների օրոք Հայոց զորքի ընդհանուր թվաքանակը եղել է 124 հազար մարտիկ, որից 84 հազարը կազմել են նախարարական կամ սեպուհական, իսկ 40 հազարը՝ արքունի (ոստանիկ) եւ մարդպետական գնդերը։ Արտաքին վտանգի ժամանակ նախարարները իրենց զինվորական ուժերը գումարել են Զորանամակով սահմանված զորաթեւում, իսկ անհրաժեշտության դեպքում Հայոց արքայի կամ սպարապետի հրամանով օգնել են այս կամ այն զորաթեւին։ Զորանամակի միակ ձեռագիր օրինակը, որը կցված է եղել Անանիա Շիրակացու Ժամանակագրությանը, մեզ է հասել Տիրամայր անունով մի հայուհու ընդօրինակությամբ։ Այն առաջին անգամ հրատարակել է (1842 թ) Հովհաննես Շահխաթունյանցը իր «Ստորագրություն կաթողիկե Էջմիածնի եւ հինգ գավառացն Այրարատայ» գրքի Բ հատորում (Էջմիածին, 1842, էջ 58)։ Զորանամակի ձեռագիր թերի մի օրինակ պահպանվում է Մատենադարանում։ Զորանամակ Արեւելեան դուռն Հարավային դուռն Բդեշխ ուգարաց – 4500 Կամսարական – 600 Կասպեցի – 3000 Ուտեացի – 1000 Ծաւդեացի – 1000 Տայեցի – 600 Մամիկոնեան – 1000 Վանանդացի – 1000 Գարդմանեցի – 1000 Որդունի – 700 Առւելեանք (Առաոելեան) – 500 Աշոցեան – 500 Դիմաքսեան – 300 Գնթունի – 300 Բոխաեցի – 300 Գաբեղեան – 300 Աբեղեան – 300 Հաւնունի – 300 Սահառունի – 300 Ձիւնական – 300 Աշխադարեան – 100 Վարազարտիկեան – 100 Հարավային դուռն Արեւմտեան դուռն Անգեղ տուն – 3400 Բդեշխ Աղձնեաց – 4000 Բզնունական (Բզնունի) – 3000 Մանաւազեան – 1000 Բագրատունի – 1500 Խոռխոռունի – 1000 Ծոփացի – 1000 Վահունի – 1000 Ապահունի – 1000 Գնունի – 500 Բասենացի – 600 Խալունի – 300 Ընծակի – 4000 Մանդակունի – 300 Սլկունի – 300 Վարաժնունի – 300 Այծենական – 100 Առւենեան – 300 Վարժնունեան – 100 Սպանդունի – 300 Ռոփսեան – 100 Արեւմտեան դուռն Հիւսիսային դուռն Կադմեացի – 13200 Կորդւացի – 1000 Արծրունի – 1000 Ռշտունի – 1000 Մոկացի – 1000 Գողթնեցի – 500 Անձեւացի – 500 Հարուժեան – 100 Տրպատունի – 100 Մեհնունի – 100 Ակեացի – 300 Զարեհաոանեան – 300 Երանթունի – 300 Համաստունեան – 100 Արտաշեսեան – 300 Սագրատունի – 100 Աբրահամեան – 100 Տրունի – 300 Բուժունի – 200 Քաջբերունի – 100 Բոգունի – 100 Մուրացան – 300 Հիւսիսային դուռն Արեւելեան դուռն Սիւնի – 19400 Ամասկոնի (Ամասկունի՞) – 200 Աւածացի – 200 Վարձառունի – 200 Տամբարացի – 100 Մազազացի – 500 Ցողկեպան – 100 Գրըզճունի – 50 Վառնունի – 50 Բական – 50 Կճրունի (Կրճունի՞) – 50 Գուկանն – 50 Պատսպատունի – 50 Գզրիկեան – 50 Վիժանունի – 50 Զանգաղան – 50 Սոդացի – 50 Ակացացի – 50 Ասչշնեան – 50 Կիչան – 50 Տայգրեան Մեծ Հայքի զինված ուժեր Արշակունիների թագավորության պետական կարգ


text: Էպոս ( «խոսք», «ասք», «պատմություն»), գործածվում է երկու իմաստով 1. Լայն առումով գրական երեք սեռերից մեկը (էպիկական, քնարական, դրամատիկական), 2. նեղ ժանրային առումով ժողովրդական հերոսական կամ ավանդական վեպ, վիպական բանահյուսության ծավալուն եւ բարդ տեսակ, որը բաղադրվում է վիպական ու պատմահերոսական երկերից, ավանդություններից, զրույցներից։ Ազգային էպոսը էպիկական բովանդակությամբ էպիկական ժանրի բանաստեղծության կամ գրականության գործ է, որը ավանդաբար ներկայացնում կամ արտացոլում է որեւէ ազգի մշակութային կամ ինքնաճանաչողական ոգին, դա կարող է վերաբերել նաեւ ինքնուրույնության կամ անկախության ձգտող որեւէ էթնիկական կամ լեզվաբանական խմբի։ Ազգային էպոսների մեջ հաճախ նկարագրվում է տվյալ ազգային էթնոսի ծագման եւ զարգացման պատմությունը. կամ պատմության մի մասը, կամ տվյալ ազգության ինքնորոշման կամ ինքնագիտակցման պատմության կարեւորագույն դրվագները եւ այլ ազգային խորհրդանշանների ծագման կամ ընդունման պատմությունը։ Էպիկական ժանրի ծագումը Էպիկական ժանրի զարգացումը գրականության մեջ ունի փուլային բնույթ եւ պայմանավորված է պատմական իրադարձությունների ընթացքով։ Ազգային էպոսների ծնունդը սովորաբար ուղղորդվում է պանեգիրիկների կամ «հերոսապատումային մահախոսականների» եւ հերոսկան աշխարահայացքին մոտ ողբերի զարգացումով։ Այդ գրական ստեղծագործություններում անմահացված մեծ մարդկային գործքերը կամ ազգային ինքնագիտակցման խթան դարձած պատմական իրադարձությունները հաճախ դառնում են այն բովանդակությունը, որի շուրջը բանաստեղծները կառուցում են իրենց ստեղծագործությունները։ Պանեգիրիկներն ու ողբերը սովորաբար շարադրվում են նույն ոճով եւ բանաստեղծական չափերով ինչ էպոսները եւ դառնում դրանց անքակտելի գեղարվեստական մասը։ Ազգային էպոսների զարգացման պատմությունը Միջին դարերում համարվում էր, որ Հոմերոսի Իլիականը հիմնված է պատմական փաստացի իրադարձությունների վրա, եւ որ Տրոյական պատերազմը պետք է դիտվի որպես Եվրոպական միապետների ծագումնաբանության պատմական հիմնավորում։ Վիրգիլիոսի Էնեականը դիտվում էր որպես Իլիականի հռոմեական համազոր տարբերակը, սկսած Տրոյայի անկումից մինչեւ երիտասարդ հռոմեական ազգի ծնունդը։ Եվ այն ժամանակներում գերիշխող պատմության հայեցակարգի համաձայն կայսրությունները ծնվում եւ մեռնում էին օրգանական հաջորդականությամբ եւ որոշակի համապատասխանություն կար անցյալի եւ ներկայի միջեւ։ Եվ ճիշտ ինչպես արքաներն ու միապետերն էին ուզում իրենց կենսագրություններով նմանվել Ալեքսանդր Մեծին կամ Հուլիոս Կեսարին, բանաստեղծները նույնպես գաղթակղվում էին նոր Հոմերոս կամ Վիրգիլիոս դառնալու պատվախնդիր ձգտումներով։ 16-րդ դարում Լյուիս Վաս դե Կամոենսը փառաբանում էր Պորտուգալիան որպես ծովային տերություն իր Os Lusíadas պոեմում մինչ Պյեռ դե Ռոնսարդը նոր էր սկսում գրել La Franciade էպիկական ստեղծագործությունը, որը ըստ նրա մտահղացման պետք է դառնար Վիրգիլիոսի պոեմի գալլական տարբերակը, ըստ որի ֆրանսիական ժողովրդի նախնիները նույնպես ծագում էին Տրոյական իշխանների ցեղից։ Ազգային Էպոսների ցանկը Սասնա Ծռեր հայկական ժողովրդական էպոսը։ Բեովուլֆ Նիբելունգների երգը (գերմանական) Լեգենդ Շառլեմանի մասին Երգ Ռոլանդի մասին (ֆրանսիական) Կալեվալա Գիլգամեշ Շումերաաքքադական էպոսը։ համարվում է աշխարհի ամենահին պահպանված գրավոր տեքստը։ Հանրահայտ ազգային էպոսներ «Գիլգամեշ» շումերական «Աթրահասիս» բաբելոնյան «Էնումա էլիշ» բաբելոնա–աքքադական «Ռամայանա», «Մահաբհարաթա», «Բհագավաթգիտա» հնդկական «Իլիական», «Ոդիսական», «Թեոգոնիա», «Արգոնավորդներ», «Ֆիվիադա» հունական «Էնեական» հռոմեական/իտալական «Դիգենիուս Ակրիտոս» բյուզանդական «Ասք Հիլդեբրանդի մասին» հին գերմանական «Ասք Նիբելունգների մասին», «Կուդրուն» միջնադարյան գերմանական «Ավագ Էդդա», «Կրտսեր Էդդա» սկանդինավյան «Ասք Վյոլսունգների մասին» «Երգ Հայավաթայի մասին» ամերիկյան «Բեովուլֆ» անգլոսաքսոնական «Վիդսիդ» «Ֆինսբուրգի ճակատամարտը» «Բրունանբուրգի ճակատամարտը» «Մելդոնի ճակատամարտը» «Վալդերե» «Ասք Իգորի ճակատամարտի մասին», «Բիլինա» ռուսական «Բեյբարս» միջնադարյան եգիպտական «Ասք Ռոլանդի մասին», «Ասք Գիյոմի մասին» ֆրանսիական «Ասք Սիդի մասին» իսպանական «Լուզիադներ» պորտուգալական «Կալեվալա» կարելա–ֆիննական «Կալեւիպոեգ» էստոնական «Լաչպլեսիս» լատվիական «Օլոնխո» յակուտական «Ջանգար» կալմիկական «Վագրենավորը» վրացական «Շահնամե» պարսկական «Մանաս» ղրղզական «Սասնա Ծռեր», «Պարսից պատերազմ» հայկական «Քյորօղլի» կովկասյան «Ալփամըշ» ուզբեկական, ղազախական, կարակալպակյան «Նարտյան էպոս» հյուսիս–կովկասյան (ադըղներ, աբազիններ, աբխազներ եւ այլն) «Այյամ ալ–Արաբ» («Արաբների օրերը») արաբական «Ուրալ–բատիր» բաշկիրական «Ամիրանիանի», «Էթերիանի» վրացական Գրականություն Աբեղյան Մ. Երկ. հ.1 Ե, 1966 Ջրբաշյան Է.Մ. Գրականության տեսություն 4րդ հրատ, Երեւան, 1972 Мелетинский Е. М., Происхождение героического эпоса. Ранние формы и архаические памятники. М.։ Изд-во вост. лит-ры, 1963. Путилов Б. Н., Героический эпос и действительность. Л., 1988. Невелева С. Л., Махабхарата. Изучение древнеиндийского эпоса. М., 1991. Արտաքին հղումներ Epic.Mith.Ru: Էպոի ժամանակակից ուսումնասիրությունը Էպոսի ընդհանուր տեսական վերլուծությանը նվիրված աշխատություններ Ծանոթագրություններ Գրական ժանրեր Հորինվածք Գրական տերմինաբանություն Գրականություն ըստ ժանրի Դիցաբանություն


text: Սա անավարտ ցանկ է միջազգային կազմակերպությունների այբբենական կարգով։ Առեւտրի Համաշխարհային Կազմակերպություն ԵԱՀԿ Եվրոպական Միություն Միավորված Ազգերի Կազմակերպություն ՆԱՏՕ ՕՊԵԿ ԱՀԿ ԱՄՀ Համաշխարհային բանկ ԱՊՀ Կարմիր խաչ Կազմակերպությունների ցանկեր


text: Դեպքեր Հունվար Հունվարի 1 – Հիմնադրվեց եվրոն։ Հունվարի 3 – Տիեզերք ուղարկվեց Mars Polar Lander-ը ՆԱՍԱ-ի կողմից։ Հունվարի 4 – Գնդացիրը կրակ բացեց Շիա իսլամիստ հավատացյալների վրա Պակիստանի Իսլամաբադ քաղաքի մզկիթում` սպանելով 16 եւ վիրավորելով 25 մարդու։ Հունվարի 25 – 6,2 մագնիտուտով երկրաշարժ արեւմտյան Կոլումբիայում, զոհվեց 1.900 մարդ։ Փետրվար Փետրվարի 4 – Անզեն գվինեացի ներգաղթյալ Ամադու Դիալոն սպանվեց Նյու Յորքի ոստիկանության կողմից, ինչը բերեց ռասայական բողոքների քաղաքում։ Փետրվարի 7 – Հորդանանի թագավոր Հուսեյն I Իբն Թալալը մահացավ քաղցկեղից եւ նրա որդի Աբդալլահ II-ը փոխարինեց նրան գահին։ Փետրվարի 11 – Պլուտոնն իր ուղեծրով ավել հեռվացավ Արեւից քան Նեպտունը։ Այն եղել է Նեպտունից մոտիկ 1979 թվականից եւ նորից կլինի 2231 թվականին։ Փետրվարի 12 – ԱՄՆ նախագահ Բիլ Քլինտոնը արդարացվեց ինպիչմենտի գործողություններում ԱՄՆ-ի սենատի կողմից։ Փետրվարի 16 Ուզբեկստանում մահափորձ իրականացվեց նախագահ Իսլամ Կարիմովի դեմ Ամբողջ Եվրոպայում քուրդ ցուցարարները շրջափակեցին դեսպանատներ եւ պատանդներ վերցրեցին, երբ Թուրքիան ձերբակալեց նրանց առաջնորդներից մեկին։ Փետրվարի 21 – Ֆինլանդիայի հրաձգարանում Սաննա Սիլլանպան գնդակահարեց չորս մարդու։ Փետրվարի 22 – Իրաքի Շիա նվիրապետ Մոհամմադ Մոհամմադ Սադաք ալ Սադրը սպանվեց։ Փետրվարի 23 Քուրդ ապստամբների առաջնորդ Աբդուլլահ Օջալանը դատապարտվեց պետական դավաճանության մեջ Անկարայում։ Ռասիստ Ջոն Վիլիամ Քինգը մեղավոր ճանաչվեց աֆրոամերիկացի Ջեյմս Բիրդի առեւանգման եւ սպանության մեջ։ Ձնահյուսը ավստրալիայի Գալտուր գյուղում սպանեց 31 մարդու։ Ապրիլ Ապրիլի 20 - ԱՄՆ Կոլորադո նահանգի Ջեֆերսոն շրջանում գտնվող Կոլումբայնի ավագ դպրոցում աշակերտներ Էրիկ Հարիսը եւ Դիլան Կլեբոլդը զինված մուտք են գործում շինություն՝ սպանելով 12 աշակերտի, 1 ուսուցչի եւ վիրավորում եւս 23 աշակերտի, որից հետո ինքնասպանություն են գործում։ Սեպտեմբեր Սեպտեմբեր - ՕՐԵՐ հայկական-եվրոպական անկախ ամսագիրը լույս է տեսնում Պրահայում (Չեխիա), որի հրատարակիչը ոչ կառավարական Կովկաս-Արեւելյան Եվրոպա լրատվական կենտրոնն է՝ Հակոբ Ասատրյանի խմբագրությամբ։ Հոկտեմբեր հոկտեմբերի 27 - Հայաստանի Ազգային ժողովի նիստերի դահլիճում տեղի ունեցած ահաբեկչական գործողության ժամանակ սպանվում են Կարեն Դեմիրճյանը, Վազգեն Սարգսյանը, ԱԺ հինգ պատգամավորներ եւ մեկ նախարար։ Դեկտեմբերի Դեկտեմբերի 31 - Բորիս Ելցինը հրաժարական է տալիս Ռուսաստանի նախագահի պաշտոնից, նախագահի պաշտոնակատար է դառնում վարչապետ Վլադիմիր Պուտինը։ Ծնունդներ Հունիսի 25 - Գալուստյան Անաստասիա, հայ գեղասահորդուհի Հուլիսի 9- Վահան Բիչախչյան, հայազգի ֆուտբոլիստ։ Մահեր Հունվարի 15 - Սուրեն Նազարյան, հայ քանդակագործ, Հայաստանի Հանրապետության ժողովրդական նկարիչ (1980) Փետրվարի 5 - Ռուբեն Հովնաթանյան, հայ նկարիչ Օգոստոսի 10 - Էդվարդ Ջրբաշյան, պրոֆեսոր (1967), ՀԽՍՀ ԳԱ ակադեմիկոս (1982), ՀԽՍՀ գիտության վաստակավոր գործիչ (1970), ԽՍՀՄ գրողների միության անդամ (1956) Օգոստոսի 12 - Պավել Արսենով, հայ, խորհրդային դերասան եւ ռեժիսոր Օգոստոսի 18 - Արթուր Փինաջյան, ամերիկացի հայազգի նկարիչ Հոկտեմբերի 23 - Գեւորգ Բաղջյան, կանադահայ պատմաբան, իրավագետ, սոցիոլոգիայի եւ իրավունքի դոկտոր Նոյեմբերի 9 - Հրաչյա Անդրեասյան, ռազմական գործիչ։ Հայաստանի բանակի գեներալ-լեյտենանտ Սեդա Հայկազի Ղարագյոզյան, հայ գեղանկարիչ Հունվարի 29 - Մարո Մարգարյան, հայ բանաստեղծուհի, թարգմանչուհի Մայիսի 2 - Անահիտ Ցիցիկյան, հայ ջութակահարուհի (ծ. 1926) Մայիսի 23 - Օուեն Հարթ, կանադացի պրոֆեսիոնալ ըմբշամարտիկ Հունիս 26 - Լեւոն Հակոբյան, քիմիկոս (ծ. 1938) Հուլիսի 1 - Ջոշուա Նքոմո, ազգային-ազատագրական շարժման գործիչ Հոկտեմբերի 27 - Կարեն Դեմիրճյան, հայ քաղաքական եւ պետական գործիչ (ծ. 1932) Հոկտեմբերի 27 - Վազգեն Սարգսյան, հայ քաղաքական եւ պետական գործիչ, Հայաստանի Հանրապետության վարչապետ, Հայաստանի Ազգային հերոս, Արցախի հերոս (ծ. 1959) Նոյեմբերի 6 - Ռեգինա Ղազարյան, հայ նկարիչ Ծանոթագրություններ 1999 Տարեթվեր


text: Ճանապարհորդ -առաջնագնացներ Անհրաժեշտ է առնվազն երեքական նախադասությամբ հոդվածներ գրել հետեւյալ վերնագրերի համար։ Ռուալ Ամունդսեն - նորվեգացի ճանապարհորդ, հետախույզ Ժակ Քարտիե - համարվում է Կանադայի հայտնագործողների մեկը Քրիստափոր Կոլումբոս - Ամերիկյան մայրցամաքների հայտնագործողը Ջեյմս Կուկ - Մեծ արգելախութը, Նոր Զելանդիան եւ Անտարկտիդայի հայտնագործողը Էռնան Կորտես - նվաճեց Մեքսիկան եւ ոչնչացրեց ացտեկների պետությունը Ֆրենսիս Դրեյք - առաջին շուրջերկրյա ճանապարհորդություն կատարողը Լեյֆ Էրիքսոն - Քրիստափոր Կոլումբոսից շուրջ հինգ դար առաջ Ամերիկա ոտք դրած առաջին եվրոպացին Վասկո դա Գամա - առաջին եվրոպացին, որը Աֆրիկա մայրցամաքը հարավից անցնելու միջոցով հասել է Հնդկաստան Հիլարի Էդմունդ Ֆեռնան Մագելան - բացահայտել է Ատլանտյան օվկիանոսը Խաղաղ օվկիանոսին կապող նեղուցը Մարկո Պոլո - Պարսկաստանի, Չինաստանի, Մոնղոլիայի, Ինդոնեզիայի, Հնդկաստանի եւ այլ երկրների աշխարհագրության, ազգագրության, պատմության ուսումնասիրող Չժենգ Հե - նավատորմի հրամանատար, ղեկավարել է յոթ խոշոր ծովային ռազմա-առեւտրական էքսպեդիցիաներ դեպի Հնդկաչին, Հինդոստան, Արաբական թերակղզի եւ Արեւելյան Աֆրիկա Բելինգսհաուզեն Ֆաբիան — հայտնաբերել է Անտարկտիդան Միխայիլ Լազարեւ — հայտնաբերել է Անտարկտիդան Վիտուս Բերինգ — հայտնաբերել է Ալյասկան Սեմյոն Դեժնյով — հայտնաբերել է Բերինգի նեղուցը 1684 թ. Աֆանասի Նիկիտին — Հնդկաստանի ճանապարհորդությունները Միկլուխո-Մակլայ Նիկոլայ — Պապուա եւ Նոր Գվինեա ճանապարհորդություններ Իվ Ժակ Կուստո - Օվկիանոսների ստորջրյա հետազոտություններ Տուր Հեյերդալ – Երկու շուրջերկրյա ճանապարհորդություն լաստանավի եւ եղեգնանավի վրա Յուրի Գագարին – Առաջին մարդը տիեզերքում Վալենտինա Տերեշկովա - Առաջին կինը տիեզերքում Նիլ Արմստրոնգ - Առաջին մարդը Լուսնի վրա Ցանկեր:Աշխարհագրություն


text: Սա գյուտարարների ցանկ է։ Ցանկում ներառված են մարդկության պատմության ամենահայտնի գյուտերի հեղինակները. Ա Աբդ ալ-Լատիֆ ալ-Բաղդադի Ադոլֆ Սաքս Ալ-Խավարազմի Ալ-Քինդի Ալան Թյուրինգ Ալբերտ Այնշտայն Ալբերտո Սանթոս-Դյումոն Ալեսանդրո Վոլտա Ալեքսանդր Բելլ Ալեքսանդր Լոդիգին Ալեքսանդր Շորին Ալեքսանդր Պոպով Ալեքսանդր Պրոկոֆեւ-Սեւերսկի Ալեքսանդր Սաբլուկով Ալեքսանդր Քեմուրջյան Ալեքսանդր Ֆլեմինգ Ալֆրեդ Նոբել Այզեկ Զինգեր Անանիա Շիրակացի Անդրեյ Սախարով Առնոլդ Շյոնբերգ Առնոլդ Օրվիլլ Բեկման Ավգուստ Զիբե Օգյուստեն Ֆրենել Արքիմեդ Բ Բարնս Ուոլլես Բարտոլոմեո Ֆրանչեսկո դի Քրիստոֆորի Բաքմինսթեր Ֆուլլեր Բենջամին Չու Թիլգմեն Բենջամին Ֆրանկլին Բիրո Լասլո Բլեզ Պասկալ Բորիս Գոլիցին Բորիս Ռոզինգ Գ Գալիլեո Գալիլեյ Գավրիլ Իլիզարով Գերման Հոլլերիտ Գլեբ Կոտելնիկով Գոտֆրիդ Լեյբնից Գուլյելմո Մարկոնի Գուստաֆ դե Լավալ Դ Դարվին Չարլզ Դենի Պապեն Դենիս Գաբոր Դին Կեյմեն Դմիտրի Լաչինով Դմիտրի Մակսուտով Դմիտրի Մենդելեեւ Դյորդ դե Հեվեշի Դուգլաս Էնգելբարտ Ե Զ Զախարի Յանսեն Է Էդմունդ Կարտրայտ Էդվին Արմստրոնգ Էդուարդ Բրանլի Էդուարդ Ջեններ Էլի Ուիթնի Էլիաս Հոու Էլիշա Օտիս Էմիլ Բերլիներ Էնրիկո Ֆերմի Էռնեստ Ռեզերֆորդ Էռնո Ռուբիկ Էռնստ Ռուսկա Թ Թիմ Լի-Բերներս Թոմաս Էդիսոն Թոմաս Դրումոնդ Թոմաս Նյուկոմեն Թոմաս Սեվերի Ժ Ժակ Իվ Կուստո Ժան Մորիս Էմիլ Բոդո Ժան Ֆուկո Ժոզեֆ Մոնյե Ժոզեֆ Նեպս Ժոզեֆ Պլատո Ժոզեֆ Սուոն Ի Իբն ալ-Խայսամ Իգոր Կուրչատով Իգոր Սիկորսկի Իգոր Տամմ Իսահակ Նյուտոն Իվան Ալեքսանդրովսկի Իվան Կուլիբին Իվան Պավլով Իվան Պոլզունով Լ Լասլո Բիրո Լեո Հենրիխ Բակելանդ Լեոնարդո Դա Վինչի Լեոնիդ Գոբյատո Լեոնիդ Ռամզեն Լես Պոլ Լերրի Փեյջ Լի դե Ֆորեսթ Լյութեր Ջորջ Սիմջյան Լյումիեր եղբայրներ Լուի Բրայլ Լուի Դագեր Լուն Ցայ Լեւ Արցիմովիչ Լեւ Զաբրոդսկի Լեւի Ստրաուսս Լեւ Տերմեն Խ Խուան դե լա Սիերվա Կ Կառլ Բենց Կառլ Բրաուն Կառլ Դրեզ Կառլ Լիննեյ Կեես Իմմինկ Կերիմ Կերիմով Կլոդ Շապպ Կոնստանտին Ցիոլկովսկի Կոնրադ Ցուզե Հ Հայման Ռիկովեր Հայյան իբն Ջամիր Հայրամ Պերսի Մաքսիմ Հայրամ Սթիվենս Մաքսիմ Հանս Վիլհելմ Գեյգեր Հանս Քրիստիան Էրստեդ Համֆրի Դեւի Հեյկե Կամերլինգ Օնես Հենրի Ֆորդ Հենրիխ Արտշուլեր Հերոն Հիդի Լամար - Հեդվիգ Եվա Մարիա Քիսլեր Հովհաննես Ադամյան Մ Մայքլ Տեր-Պողոսյան Մայքլ Ֆարադեյ Մանֆրեդ ֆոն Արդեննե Մարի Կյուրի Միխայիլ Դոլիվո-Դոբրովոլսկի Միխայիլ Լոմոնոսով Միխայիլ Կալաշնիկով Միխայիլ Նալյոտով Միխայիլ Ցվետ Մոմոֆուկու Անդո Մոնգոլֆե եղբայրներ Մուհամմադ Յունուս Յ Յակով Տաուբին Յոհան Գուտենբերգ Յոհան Զենեֆելդեր Յոհան Լիպպերսգեյ Յոհան Կեպլեր Յոհանն Մարիա Ֆարինա Յորդակե Կուպարենտկո Յուստուս Լիբիխ Ն Նիլս Բոր Նիլս Դալեն Նիկոլա Տեսլա Նիկոլայ Բենարդոս Նիկոլայ Զելինսկի Նիկոլայ Կոպեռնիկոս Նիկոլայ Ստոլետով Նուրբեյ Գուլիա Շ Չ Չառլզ Բեբիջ Չառլզ Դերրոու Չառլզ Մակինտոշ Չառլզ Շիմոնի Չառլզ Ուիթսթոն Չեստեր Կառլսոն Չժեն Վան Պ Պամֆիլիո Կաստալդի Պավել Շիլլինգ Պավել Յաբլոչկով Պարիս Հերունի Պաուլ Նիմկով Պիտեր վան Մուշենբրուկ Պյոտր Լեբեդեւ Պոլ Լոտերբուլ Պտղոմեոս Կլավդիոս Ջ Ջեկ Կիլբի Ջեյ Ֆորրեսթեր Ջեյմս Գրեգորի Ջեյմս Դյուար Ջեյմս Մաքսվել Ջեյմս Վատ Ջեսս Ռենո Ջո Հարիսոն Ջոզեֆ Հենրի Ջոզեֆինա Կոնկրեյն Ջոն Աթանասով (John Vincent Atanasoff, 1903–1995), Ջոն Վինսենտ Աթանասյան, Բուլղարիա-ԱՄՆ, ժամանակակակից թվային համակարգիչ Ջոն Ամբրոզ Ֆլեմինգ Ջոն Բայրդ Ջոն Բարդին Ջոն Բրաունինգ Ջոն Դանլոլ Ջոն Մեյնարդ Քեյնես Ջոն Նեպեր Ջոն Պեմբերտոն Ջոն Քրիստի Ջոն ֆոն Նեյման Ջոն Սթրինգֆելոու Ջորջ Ստեֆենսոն Ջորջ Վեստինհաուզ Ջորջ Քեյլի Ռ Ռայթ եղբայրներ Ռեյմոնդ Դամադյան Ռեյմոնդ Կուրցվել Ռեջինալդ Ֆեսենդեն Ռիչարդ Գատլինգ Ռիչարդ Տրեւիկ Ռիչարդ Ֆեյնման Ռիչարդ Ֆուլեր Ռոբերտ Ադլեր Ռոբերտ Կայո Ռոբերտ Կոխ Ռոբերտ Հուկ Ռոբերտ Մուգ Ռոբերտ Ստիռլինգ Ռոբերտ Քան Ռոբերտ Օպենհեյմեր Ռոբերտ Ֆուլտոն Ռոջեր Բեկոն Ռոստիսլավ Ալեքսեեւ Ռուդոլֆ Դիզել Ռունե Էլմկվիստ Ս Սամուել Լենգլի Սանտորիո Սեմյուել Մորզե Սենդֆորդ Ֆլեմինգ Սերգեյ Բրին Սերգել Լեբեդեւ Սերգեյ Կորոլյով Սիմոն Սթեվին Սվյատոսլավ Ֆեոդորով Վ Վալդեմար Պոուլսեն Վելկո Միլկովիչ Վերներ ֆոն Բրաուն Վերներ ֆոն Սիմենս Վիլամ Շոկլի Վիլարդ Լիբբի Վիլեմ Էյնտհովեն Վիլհելմ Ռենտգեն Վիլհելմ Սիմենս Վիլհոտդ Օդներ Վիլյամ Արմստրոնգ Վիլյամ Կրյույկշենկ Վիլյամ Հենսոն Վիլյամ Օտրեդ Վիտալի Աբալակով Վլադիմիր Զվորիկին Վլադիմիր Խավկին Վլադիմիր Շուխով Վոլֆգանգ ֆոն Կեմպելեն Տ Տիխո Բրագե Ու Ուլուգբեկ Ուոլտեր Բրաթթեյն Ք Քրիստիան Հյուգենս Օ Օգյուստ Պիկար Օլո Քրիստենսեն Ռյոմեր Օտտո Լիլիենտալ Օտտո Վիխտերլե Օտտո ֆոն Հերիկե Ֆ Ֆաուստ Վրանչիչ Ֆրանսուա Արգանտ Ֆրանտիշեկ Ռիխնովսկի Ֆրենկ Բոլդուին Ֆրենսիս Բոֆորտ Ֆրենկ Ուիթլ Գյուտարարներ Գյուտարարների ցանկեր Գիտնականների ցանկեր


text: Ավելի մանրամասն տեղեկությունների համար տե՛ս Հայոց պատմություն հոդվածը։ Ստորեւ ներկայացվում է Հայաստանի ժամանակագրությունը։ Ժամանակագրություն Ծանոթագրություններ Աղբյուրներ ԺԱՄԱՆԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ Ժամանակագրություններ Հայոց պատմություն Արցախ


text: Գերմաներեն ([], կրճատ՝ Dt. կամ Dtsch.), արեւմտագերմանական լեզու։ Գերմաներեն են խոսում Գերմանիայում, Ավստրիայում, Շվեյցարիայի գերմանական հատվածում, Լիխտենշտայնում, Լյուքսեմբուրգում, Արեւելյան Բելգիայում, Հարավային Տիրոլում, Էլզասում եւ Լոթարինգիայում, ինչպես նաեւ հյուսիսային Շլեզվիգում։ Բացի այդ գերմաներենը փոքրամասնության լեզու է հանդիսանում եվրոպական եւ ոչ եվրոպական մի շարք երկրներում, ինչպես օրինակ Ռումինիայում, Հարավաֆրիկյան Հանրապետությունում։ Այն նաեւ աֆրիկական Նամիբիայի ազգային լեզուն է։ Գերմաներենը առաջացել է բազմաթիվ վերին եւ ստորին գերմանական բարբառներից եւ խոսվածքներից, որոնք իրար հետ կապվում են արեւմտագերմանական բարբառների տարածման շրջանում։ Գերմանագիտությունը ուսումնասիրում, փաստարկում եւ տարածում է գերմաներեն լեզուն եւ գրականությունը իրենց պատմական եւ ժամանակակից ձեւերով։ «Գերմաներեն» եզրույթով այսօր հասկանում ենք միջին եւ վերին գերմաներեն խոսվածքների հիմքի վրա առաջացած ընդհանուր վերին գերմաներենը (գրական լեզուն)։ Դրան հակառակ՝ գերմանական բարբառային տարածաշրջանի խոսվածքները միայն մասամբ են այս լեզվին նման։ Բացի դրանից, գերմաներենին են պատկանում նաեւ հին վերին գերմաներեն եւ միջին վերին գերմաներեն պատմական նախալեզուները, ինչպես նաեւ խոսակցական ավելի նոր տարբերակները կամ խառնուրդ լեզուները։ Լյուքսեմբուրգերենը եւ մնացած շեղված կամ անցումային բարբառները ծագում են տարածաբարբառական տարբերակներից։ Իդիշը, որն առաջացել է միջին վերին գերմաներենից, զարգացել է հիմնականում սլավոնական եւ եբրայական ազդեցությունների ներքո՝ հետագայում զարգացնելով իր սեփական գրավոր լեզուն։ Սահմանում Գերմաներեն եզրույթի տակ այսօր հասկանում ենք միջին գերմաներենի բարբառների եւ վերին գերմաներենի բարբառների հիմքի վրա զարգացած ստանդարտ գերմաներենը, ինչպես նաեւ մայրցամաքային արեւմտագերմանական բարբառները, այս է պատճառը, որ գերմաներենին են պատկանում նաեւ պատմական հին վերին գերմաներենը եւ միջին վերին գերմաներենը, ինչպես նաեւ ավելի նոր առօրյա-խոսակցական եւ խառնալեզու տարբերակները։ «Գերմաներեն» եզրույթ «Գերմաներեն» բառը կազմավորվել է հին գերմանական thioda բառից („Volk“, ածական thiodisk, „diutschiu“)։ Այն նշանակում է մոտավորապես՝ «ժողովրդին պատկանող» եւ վերածվել է Միջին Եվրոպայի գերմանական ցեղերի անվանման։ Այն տարածքը, որտեղ մի միասնական բարբառային համակարգ կազմող այդ լեզվական տարբերակները որպես „deutsch“ էին բնութագրվում, խոսվում էին, հետագայում հոգնակի թվով որպես „diutschiu lant“ եւ 15-րդ դարից՝ Գերմանիա էր անվանվում։ Այսօր դրա փոխարեն գործածվում է գերմանալեզու տարածաշրջան անվանումը։ Գերմաներեն () բառի լատինական theodisce տարբերակին առաջին անգամ հանդիպում ենք պապական նվիրակ Գրեգոր ֆոն Օսթիալի 786 թվականի եկեղեցական ժողովի զեկույցի մեջ։ Երկու ժողովների մասին այդ զեկույցը, որոնք կայացել էին Անգլիայում, գրվել է ինչպես լատիներենով, այնպես էլ ժողովրդի լեզվով։ Ամեն դեպքում մինչ օրս էլ պարզաբանված չէ՝ արդյո՞ք դրանով հենց Գերմանիայի (գերմանալեզու տարածաշրջանի) ժողովրդական լեզուն էր նշվում։ Համեմատաբար պարզ է դառնում կապը «գերմանացիների երկիր» տերմինի հետ միայն երկու տարի անց։ Սեփական լեզվի ավելի հին անվանումը՝ «ֆրանկերենը», գրեթե 9-րդ դարից միանշանակ ձեւով չի հանդիպվում, քանի որ մի կողմից արեւմտաֆրանկական վերնախավը ֆրանսիայի բնակիչների ռոմանական բարբառն էր վերցրել, մյուս կողմից Արեւելյան Ֆրանսիան բնակեցված էր ոչ ֆրանկական ցեղերով, ինչպիսիք էին օրինակ ալեմանները, բավարացիները, թյուրինգցիները եւ սաքսոնները։ Լատինական „theodiscus“ տերմինի («ժողովրդին պատկանող») հիմքում ընկած է արեւմտաֆրանկական „theudisk“ բառը, սակայն այն համեմատվում է նաեւ գոթերեն „thiuda“, հին բարձր գերմաներեն „diot“ («ժողովուրդ»), իսլանդերեն „þjóð“ («ժողովուրդ») բառերի հետ։ Հին վերին գերմաներենի „diutisc“-ը սկսեց այդ ժամանակ միջին լատիներենի „theodiscus“-ին, չնայած այն դեռեւս կասկածամտորեն էր օգտագործվում։ Միայն 1090 թվականին (Զիգբուրգ ամրոցի Անո լիդում) „diutisc“ բառը մատնանշել է լեզուն, ժողովրդին եւ երկիրը. „Diutschin sprechin, Diutschin liute in Diutischemi lande.“ («Գերմաներեն խոսել, գերմանական երկրում գերմանացիներ։») Հին վերին գերմաներենը իրենց որպես գերմանացի բնութագրող ցեղերից մեզ հասած լեզվի ամենահին գրավոր աղբյուրն է։ Այն միասնական չէր, այլ բաղկացած էր մի շարք բարբառներից։ Միայն 12-րդ դարի կեսերին է մերձհռենոսյան տարածքում զարգանում միջին վերին գերմանական գեղարվեստական գրականության լեզուն, որը մեզ հանդիպում է դասական քաղաքային ասպետական գրականության մեջ։ Պատմական աղբյուրներում 8-րդ դարի ավարտին գերմաներենի համար ավելի հաճախ գործածվում էր ‚lingua theodisca‘ տերմինը։ «Lingua theodisca»-ն գերմաներեն լեզուն էր, որն արտահայտում էր բնակչության միասնականությունը. Կառլոս Մեծը այդ լեզուն հռչակեց պետական լեզու։ Ամենամեծ բարիքը, որ Կառլոս Մեծը գործեց գերմաներենի համար, «գերմաներեն» անվանման գործածումից զատ դրանով դրամահատման թույլատրությունն էր։ Կառլին անհրաժեշտ էր իր կայսրությունում գործածվող գերմանական լեզուների մի միասնական անվանում, ինչպիսին գոյություն ուներ ռոմանական լեզուների դեպքում՝ lingua Romana (rustica)։ Գերմաներենի բնորոշումը այլ լեզուների մեջ Գերմանախոս տարածաշրջանի փոփոխական քաղաքական պատմության, ինչպես նաեւ տարածաշրջանի՝ ռոմանական եւ սլավոնական լեզուների միջեւ ընկած լինելու պատճառով գերմաներենի անվանման համար ավելի շատ տարբերվող ձեւեր կան, քան աշխարհի շատ այլ լեզուների համար։ Ընդհանուր առմամբ կարելի է գերմաներենի անվանումները իստ իրենց ծագման 6 խմբի դասակարգել. «Deutsch» բառի մասին Այլ գերմանական լեզուներում. Աֆրիկաանս։ Duits Դանիերեն։ tysk Ֆարերերեն։ týskt Արեւմտաֆրիզերեն։ Dútsk Իսլանդերեն։ þýska Իդիշ։ daytsh Լյուքսեմբուրգերեն։ däitsch Ստորին գերմաներեն (Գերմանիայում)։ düütsch Ստորին գերմաներեն (Նիդերլանդներում)։ Duuts Նիդերլանդերեն։ Duits Նորվեգերեն։ tysk Պիտկերյան անգլերեն։ doich Շվեդերեն։ tyska Որոշ ռոմանական լեզուներում. Ռոմաներեն։ tudestg Ֆրանսերեն։ t(h)iois (հնացած), tudesque (լատինացված) Ֆուրլաներեն։ todesc Իտալերեն։ tedesco Կատալաներեն։ teutó (լեզու), tudesc (ժողովրդական) Լադերեն։ tudësch Լատիներեն։ (lingua) theodisca Սարդիներեն եւ Կորսիկերեն։ tedescu Իսպաներեն։ tudesco (ներկայումս քիչ է կիրառվում) Բացի այդ. Չինարեն։ déyǔ կամ déyìzhìyǔ (dé[yìzhì] = „deutsch“ բառի հնչյունադարձումը; yǔ „լեզու“) Վիետնամերեն։ կամ ( կամ „լեզու“; -ը [sino-]վիետնամական արտասանությունն է, ինչպես -ը չինարենում) Ճապոներեն։ doitsu-go կամ (doitsu = „deutsch“ բառի հնչյունադարձումը; go „Sprache“) Կորեերեն։ dogileo 독일어 (կրճատ։ 독어) (Նույն սինոգրաֆերն են, ինչ ճապոներենում, սակայն սինոկորեական արտասանությամբ։ →독 dok, →일 il, →어 eo.) Հյուսիսսամերեն։ duiskkagiella կամ tuiskkagiella Թայվաներեն։ dik-gok ue «Sachsen» բառի մասին «Sachsen» բառով ի նկատի է առնվում սաքսոնների պատմական ցեղը (այսօր ստորին Սաքսոնիայի տարածաշրջան ). Էստոներեն։ saksa Ֆիններեն։ saksa Ինարիսամերեն։ säksikiela Սակայն իռլանդերենում եւ ուելսերենում Sasanach կամ Saesneg բառը, որը ծագում է Մեծ Բրիտանիան նվաճած անգլոսաքսոնական ժողովրդի անվանումից, նշանակում է «անգլերեն»։ «*němьcь» բառի մասին Սլավոնական լեզուներում գերմաներենը բնորոշող եզրույթը կարող է ծագել նախասլավոնական něm արմատից, որը նշանակում է «համր»։ Դա պատմականորեն Արեւմտյան Եվրոպայի բոլոր օտարազգիների համար մի ընդհանուր բնորոշում էր, որոնց սլավոնները չէին հասկանում, ուստի հաղորդակցումը նրանց հետ դժվար էր կամ անհնար (ինչպես օրինակ հունարենում barbaros )։ Բացառություն է մակեդոներենը, որտեղ օգտագրոծվում է germanski () եզրույթը։ Սլավոնական փոխառված բառեր պարունակող լեզուներում, ինչպես հունգարերենում կամ ղազախերենում, առաջացել են նման հնչող եզրույթներ, ինչպես հունգարերեն կամ ղազախերեն nemis ()։ Անցյալում ռումիներենում կիրառվում էր սլավոնական լեզուներից փոխառված եզրույթը, որը այսօր գնալով ավելի շատ է փոխարինվում եզրույթով։ Գերմաներենի ներկայումս կիրառվող թարգմանություններն են. Բոսնիերեն/Խորվաթերեն/Չեռնոգորերեն։ njemački Բուլղարերեն։ немски (nemski) Ղազախերեն։ (nemis) Կաշուբերեն։ miemiecczi Ղրղզերեն։ немис (nemis) Ստորին սորբերեն։ nimšćina Վերին սորբերեն։ němčina Լեհերեն։ niemiecki Ռումիներեն։ nemțește (նաեւ germană) Ռուսերեն։ (nemezkij) Սերբերեն։ / nemački Սլովակերեն։ nemčina Սլովեներեն։ nemščina Չեխերեն։ němčina Ուկրաիներեն։ (nimez'ka) Հունգարերեն։ német Բելառուսերեն։ нямецкая (njamezkaja) Ավստրիայի գերմանախոս բնակչությանը բնորոշող արաբական an-Nimsā եզրույթը նույնպես փոխառվել է սլավոնական լեզուներից։ «Գերմանացի» ազգանվան օրինակներն են լեհ հեծանվորդ Պրժեմիսլավ Նիեմեչը, սլովակ ֆուտբոլիստ Ադամ Նեմեցը, ավստրիացի իրավաբան Ռայնարդ Նեմեցը, կանացի վերջավորությամբ՝ չեխ գրող Բոժենա Նեմցովան։ «Alamannen» բառի մասին Ալեմանները արեւմտագերմանական մշակույթի կրողներ էին, որոնց տարածքն ընկած էր Վելշլանդի սահմանին (Ֆրանսիա, Իտալիա)։ Alemannisch -ը՝ որպես գերմաներենի բնորոշում, նախեւառաջ տարածվել է ֆրանսերենի միջոցով։ Արաբերեն։ (almāniyya) Բասկերեն։ Alemaniera Բրետոներեն։ alamaneg Ֆրանսերեն։ allemand Գալլերեն։ alemán Կատալաներեն։ alemany Կորներեն։ Almaynek Կորսերեն։ alimanu Քրդերեն։ Almanî Լինգալա։ lialémani Պարսկերեն։ (ālmānī) Պորտուգալերեն։ alemão Իսպաներեն։ alemán Թեթում։ alemaun Թուրքերեն։ Almanca Ուելսերեն։ Almaeneg «Germanen» բառի մասին «Germane»-ի կամ «Germania»-ի կիրառումը ավելի նոր իրողություն է, որն առաջացել է Վերածննդի հետեւանքով։ Ոչ եվրոպական լեզուների տարածումը կատարվել է հիմնականում անգլերենի միջոցով։ Ալբաներեն։ Gjermanisht (unbestimmt), Gjermanishtja (bestimmt) Հայերեն։ Գերմաներեն (Germaneren) Բուլղարերեն։ германски (Germanski) Անգլերեն։ German (zu Dutch, der englischen Bezeichnung für das Niederländische, siehe den Artikel Niederländisch (Name)). Էսպերանտո։ germana (lingvo) Վրացերեն։ გერმანული (ენა) (Germanuli (ena-Sprache)) Եբրայերեն։ (germanit) Հինդի։ जर्मन (jarman) Իդո։ Germana linguo Ինդոնեզերեն։ Jerman Իռլանդերեն։ Gearmáinis Սվահիլի։ Kijerumani Մանքս։ Germaanish Մակեդոներեն։ германски (germanski) Մոնղոլերեն։ (German) Նոր հունարեն։ Γερμανικά (Jermaniká) Ռումիներեն։ germană (neben neamț) Շոտլանդերեն։ Gearmailtis Թաի։ , (phasa) yoeraman Այլ ձեւեր Եբրայերեն։ אשכנזית aschkenasit Բալթյան լեզուներում Յաթվինգերեն։ miksiskai Լիտվերեն։ vokiečių Լատիշերեն։ vācu կամ ավելի հազվադեպ vāciešu Հին պրուսերեն։ miksiskāi Ժեստերի լեզու Գերմանական, բրիտանական եւ մի շարք այլ ժեստերի լեզուներում գերմաներենի նշանը ճակատին հենած եւ դեպի վեր ուղղված ցուցամատն է, որը նմանակում է պրուսական սուր սաղավարտներին։ Այբուբեն եւ գիր Գերմանական այբուբենի հիմքում ընկած է լատինական այբուբենը։ Կազմված է 26 տառ-նշաններից, որոնցից 6-ը ձայնավոր, 20-ը՝ բաղաձայն։ Պատմություն Բարձր գերմաներենի պատմությունը հաճախ բաժանվում է լեզվական չորս շրջափուլերի. 750–1050՝ հին վերին գերմաներեն 1050–1350՝ միջին վերին գերմաներեն 1350–1650՝ վաղ նոր վերին գերմաներեն սկսած 1650՝ նոր վերին գերմաներեն Ստորին եւ վերին գերմաներեն Գերմաներենի բազմաթիվ տարբերակներն ամփոփվում են 2 բաժնում՝ վերին գերմաներեն եւ ստորին գերմաներեն։ Որպես վերին գերմաներեն են ընդունվում այն բոլոր արեւմտագերմանական բարբառները, որոնք վաղ միջնադարում մասնակցել են բաղաձայնների երկրորդ կամ վերին գերմանական տեղաշարժին (ալեմաներեն, բավարերեն, արեւելյան գերմաներեն, Հռենոսի գերմաներեն, միջին ֆրանկերեն, միջին արեւելյան գերմաներեն, որոնք վերին եւ միջին գերմանական խոսվածքներ են)։ Արեւմտագերմանական այն բարբառները, որոնք չեն մասնակցել կամ միայն մասամբ են մասնակցել բաղաձայնների այս երկրորդ տեղաշարժին, կոչվում են ստորին գերմանական լեզուներ (ցածր սաքսոներենը եւ ցածր ֆրանկերենը)։ Ի տարբերություն ռոմանական եւ սլավոնական հարեւան պետությունների՝ գերմանախոս տարածաշրջանում գոյություն ունեին բազմաթիվ իրարից առանձին քաղաքական կառույցներ։ Այդ պատճառով գերմանական բարբառներն ու խոսվածքները երկար ժամանակ շատ տարբեր ձեւերով էին զարգանում իրար զուգահեռ։ Խոսվածքների տարածական համեմատության առաջին մոտեցումը կարելի է ցուցաբերել միջին վերին գերմաներենի պալատական պոեզիայում սկսած 1200-ական թվականներից։ Բանաստեղծները հիմնականում շրջանցում էին միայն իրենց տարածաշրջանում հասկացվող բառապաշարը եւ հնչյունային առանձնահատկությունները, որպեսզի իրենց գործերը հասկանային նաեւ տարածաշրջանից դուրս։ Սակայն մյուս կողմից պալատական բանաստեղծների՝ հռչակավոր դառնալու հնարավորությունները փոքր էին, քանի որ այդ ժամանակ ժողովրդի միայն փոքր մասն էր կարդալ կարողանում, կամ նրանց հասանելի չէր այդ էլիտար արվեստը։ Նոր վերին գերմաներենի գրավոր լեզուն սկիզբ հանդիսացավ ուշ միջնադարի եւ վաղ նոր ժամանակների լեզվատարածական նմանման համար։ Մինչ եվրոպական երկրների մեծ մասում ընդհանուր խոսակցական լեզուն առաջացել էր իրենց մայրաքաղաքներից, ապա այսօրվա գերմաներենը մի համաձայնություն է միջին եւ վերին գերմանական բարբառների եւ ստորին խոսվածքների միջեւ, որոնք իրարից բաժանվում են այսպես կոչված Բենրաթյան գծով։ Հյուսիսային Գերմանիայում հատկապես Ռեֆորմացիայի հետեւանքով ընդհանուր խոսակցական գերմաներենը՝ որպես պաշտոնական եւ դպրոցական լեզու, սկսեց ճնշել տեղի ցածր գերմաներենին (ցածր սաքսոներենը կամ ցածր գերմաներենն ու ֆրանկերենը) ինչպես Շլեսվիգում, այնպես էլ Դանիայի եւ Ֆրիզլանդի արեւելքում։ Հանզայի միության ծաղկման շրջանում միջին ստորին գերմաներենը գործում էր որպես հաղորդակցման լեզու Հյուսիսային եւ Բալթիկ ծովերի շրջաններում։ Քաղաքական անկախության եւ կայսրության կազմից մասամբ դուրս գալու շնորհիվ Նիդերլանդներում վերին գերմաներենին այլեւս չհաջողվեց ճնշել տեղի ցածր գերմաներենին եւ ֆրանկերենին։ Այսպես առաջացավ նիդերլանդերենը։ Մարտին Լյութերի (1483–1546) նշանակությունը գերմաներենի զարգացման մեջ չպետք ՝ գերագնահատվի։ Արդեն 1350 թվականին միջտարածական գրավոր լեզվի համար հիմքեր կային, որոնք թվարկվում են վաղ նոր բարձր գերմաներենի հետազոտության մեջ։ Վերներ Բաշը հաղորդում է, որ Դանուբի շրջակայքում հարաբերականորեն մեծ միասնականության էին հասել, իսկ Լյութերը ուղղորդել է արեւելյան միջին գերմաներենի ձեւերը հարավային բարբառներին։ Նա միայն հայտնվել է զարգացման հոսանքում։ Այնուամենայնիվ նրա՝ Աստվածաշնչի թարգմանությունը կարեւոր գործ է որը օրինակ էր ծառայում եւ հասանելի էր բոլորին, նախ եւ առաջ յուրաքանչյուր ուսուցչի։ Գերմաներեն գրավոր լեզվի առաջացումը 17-րդ դարում մեծ մասամբ ավարտվեց։ Լեզվի պատմություն եւ հնչյունային փոփոխություններ Գերմաներենի պատմական շրջափուլերը սերտորեն կապված են հնչյունային փոփոխությունների հետ։ Այսպես կոչված բարձր գերմանական բաղաձայնների տեղաշարժը գերմաներենը (հին բարձր գերմաներենի տեսքով) առանձնացնում է մնացած արեւմտագերմանական բարբառներից։ Բաղաձայնների այս տեղաշարժը չի իրականացվում ցածր գերմանական բարբառներում, քանի որ գերմանախոս տարածքի հարավը եւ կենտրոնը հստակ են իրենց բաղաձայնների համակարգում ։ Միջին բարձր գերմաներենից վաղ նոր բարձր գերմաներենին անցումը հիմնականում նշանավորվում է միաբարբառեցմամբ եւ երկբարբառեցմամբ։ Երկուսն էլ ձայնավորների համակարգի երեւույթներ են։ Մինչ երկբարբառեցումը գերմանախոս տարածքի հարավ արեւմուտքից տարածվեց, իսկ ցածր գերմանական հյուսիսը եւ ալեմանական հարավ-արեւմուտքը դրան չմասնակցեցին, միաբարբառեցումը հստակեցվեց գերմանախոս տարածաշրջանի կենտրոնում։ Ցածր գերմանական հյուսիսը ընդհանուր առմամբ պահպանում էր իր հին վիճակը եւ ձայնավորների, եւ բաղաձայնների համակարգերում։ Ալեմանական հարավ-արեւմուտքում չի կատարվում միայն աաձայնավորների փոփոխությունները, բավարական հարավ-արեւելքը մասնակցում է միայն երկբարբառեցմանը։ Գերմաներենը՝ որպես մայրենի լեզու 1990-ական թթ. սկզբից գերմաներենը որպես մայրենի լեզու գործածող մարդկանց քանակը աճում է։ Ազգագրությունը մայրենի լեզվով խոսողների համար նշում է ավելի քան 90 միլիոն թիվը։ Այլ տվյալները նույնպես վկայում են 90 միլիոնի մասին, նույնիսկ՝ մինչեւ 105։ Ընդհանուր առմամբ նշվող 97 միլիոնի դեպքում էլ հիմքում ընկած է ներգաղթի փաստը դեպի Գերմանիա, Ավստրիա, Շվեյցարիա, ովքեր գերմաներենը որպես երկրորդ լեզու են գործածում եւ որոնց լեզվական իրադրության մասին պաշտոնական տվյալները բացակայում են։ Եվրոպական Միության մասին զեկույցում վերջինիս նախկին սահմանների պարագայում (25 անդամ երկրները դեռեւս առանց Ռումինիայի, Բուլղարիայի եւ Խորվաթիայի) 2005 թ. երկու հարցման արդյունքում ներկայացվում է, որ գերմաներենը որպես մայրենի լեզու գործածում է ԵՄ տարածքի բնակչության 18 %-ը։ Գերմաներենը համաշխարհային կազմակերպություններում Եվրոպական Միություն Գերմաներենը ԵՄ-ի 24 լեզուներից մեկն է եւ անգլերենի ու ֆրանսերենի հետ մեկտեղ՝ նաեւ ԵՄ աշխատանքային լեզու . Գերմաներենը ԵՄ-ում որպես մայրենի լեզու գործածվող ամենատարածված լեզուն է։ Ամեն դեպքում՝ Եվրոպական Հանձնաժողովի աշխատակիցների միայն 20 տոկոսն է տիրապետում գերմաներենի գիտելիքների։ Միացյալ ազգերի կազմակերպություն ՄԱԿ-ում գերմաներենը աշխատանքային լեզու չէ։ Այլ ոչ աշխատանքային լեզուներից գերմաներենը տարբերվում է նրանով, որ սկսած 1975 թ. ՄԱԿ-ի գերմանական թարգմանությունների ծառայությունը կարեւոր փաստաթղթերի համար գերմանական տարբերակներ է ստեղծում։ Համաշխարհային կազմակերպություններ Բացի ԵՄ-ից՝ միջացգային կազմակերպություններին, որոնք գերմաներենը իրենց պաշտոնական լեզու են դրարձրել, պատկանում են նաեւ՝ Europäische Patentorganisation – EPO Europäische Weltraumorganisation – ESA Reporter ohne Grenzen – ROG World Association of Newspapers – WAN Zahlreiche europäische und globale Sportverbände, z. B.։ Europäische Handballföderation – EHF Fédération Internationale de Basketball – FIBA Fédération Internationale de Bobsleigh et de Tobogganing – FIBT Fédération Internationale de Football Association – FIFA Fédération Internationale de Gymnastique – FIG Fédération Internationale de Luge de Course – FIL Fédération Internationale de Ski – FIS Internationale Biathlon-Union – IBU Union of European Football Associations – UEFA Լեզվի կառուցվածք Արտասանություն Այբուբեն Ուղղագրություն Քերականություն Բառապաշար Ժառանգած, փոխառյալ եւ օտար բառեր Ժառանգած բառերը այն բառույթներն են, որոնք հնագույն գերմանական բառապաշարի մի մասն են կազմել եւ որոնցից զարգացել է ժամանակակից գերմաներենը։ Այս բառերի մի մեծ մասն էլ հին գերմաներենը ժառանգել էր հնդեվրոպական լեզուներից։ Հին ժառանգած բառերի թվին են պատկանում՝ «zwei (երկու), Zaun(ցանկապատ), hundert (հարյուր), Liebe (սեր), Zahn (ատամ), Vieh(խոշոր եղջերավոր անասուն)»։ Փոխառյալ եւ օտար բառերը չեն պատկանում հին գերմանական բառապաշարին այլ ներթափանցել են գերմաներեն այլ լեզուներից։ Այս բառերի մեծամասնությունը սերում է այլ հնդեվրոպական լեզուներից։ Ի հակադրություն փոխառյալ բառերի՝ պետք է նշել օտարաբանությունները, որոնք օտար են արտասանությամբ կամ գրելաձեւով։ Որպես փոխառության օրինակներ լատիներենից ծառայում են՝ «Fenster, Wein, Straße, Ziegel», իսկ Pfaffe, Kirche, Graf, Meter und Thron հին հունական ծագում ունեն։ Գերմաներենը որոշ բառեր փոխառել է եբրայերենից, օրինակ՝ dufte ( טוֹב) oder Pleite ( פלטה)։ Հին հունական ծագման օտարաբանություններ են՝ «Biologie, Theologie, Mathematik, Apotheke, Arktis, Historie, Chronometer, Demokratie» եւ «Arithmetik»։ Իտալական ծագման օտարաբանություններ են «Bank, Bilanz» եւ «Melone», ֆրանսերենից՝ «Garderobe, Toilette» եւ «Pissoir»։ Գերմաներենում բոլոր փոխառություններն այսպես թե այնպես հնդեվրոպական ծագում ունեն։ Այսպես, օրինակ «Bruch» եւ «Fraktur» բառերը ծագում են նույն հնդեվրոպական բառից։ Այն դեպքում, որբ «Bruch-ը գերմանական ժառանգած բառ է, իսկ «Fraktur» (կամ «Fraktion», «Fragment»)՝ լատինական։ Նույնն է բացատրությունը նաեւ «Joch» եւ հնդկերեն օտարաբանություն «Yoga» բառերի դեպքում։ Տես նաեւ Գերմաներեն լեզվի քերականություն Գերմանական լեզուներ Ծանոթագրություններ Գրականություն Բառարաններ Liste bedeutender Wörterbücher Գերմաներենի բառապաշարի վերաբերյալ (հին, փոխառյալ եւ օտար բառեր) գրքեր Harald Wiese։ Eine Zeitreise zu den Ursprüngen unserer Sprache. Wie die Indogermanistik unsere Wörter erklärt. 2. Auflage. Logos Verlag, Berlin 2010, ISBN 978-3-8325-1601-7. Լեզվի պատկանելիության վերաբերյալ. Johannes Bechert /Wolfgang Wildgen։ Einführung in die Sprachkontaktforschung. Wissenschaftliche Buchgesellschaft, Darmstadt 1991. Csaba Földes։ Kontaktdeutsch. Zur Theorie eines Varietätentyps unter transkulturellen Bedingungen von Mehrsprachigkeit. Gunter Narr, Tübingen 2005. Claudia Maria Riehl։ Sprachkontaktforschung. Narr, Tübingen 2004 Պատմության վերաբերյալ. Wolfgang Krischke։ Was heißt hier Deutsch? – Kleine Geschichte der deutschen Sprache. C. H. Beck, München 2009, ISBN 978-3-406-59243-0. Allgemeinverständliche Darstellung. Արտաքին հղումներ Գյոթե կենտրոն Duden online Atlas zur deutschen Alltagssprache Eintrag zur deutschen Sprache (PDF; 146 kB) in der Enzyklopädie des Europäischen Ostens Jacob und Wilhelm Grimm։ Deutsches Wörterbuch – online Գերմանիայի լեզուներ Շվեյցարիայի լեզուներ Ավստրիայի լեզուներ Բելգիայի լեզուներ Դանիայի լեզուներ Լիխտենշտայնի լեզուներ Լյուքսեմբուրգի լեզուներ Նամիբիայի լեզուներ