source: wikipedia

text: Վանաձոր, քաղաք Հայաստանի Լոռու մարզի Վանաձոր համայնքում։ Հանդիսանում է Հայաստանի երրորդ խոշորագույն քաղաքը՝ մայրաքաղաք Երեւանից եւ Գյումրուց հետո եւ Լոռու մարզի սոցիալ-տնտեսական, քաղաքական կենտրոնը։ Վանաձորում է գտնվում Հայ առաքելական եկեղեցու Գուգարաց թեմի առաջնորդարանը։ Աշխարհագրական դիրքի առումով տեղակայված է Փամբակի եւ Բազումի լեռնաշղթաների միջեւ ընկած նեղ ու երկարավուն գոգավորությունում՝ Փամբակ եւ Տանձուտ գետերի միախառնման վայրում։ Քաղաքի զբաղեցրած մակերեսի հիմնական մասը ծովի մակերեւույթից բարձր է ավելի քան 1353 մետր։ Ըստ 2020 թվականի տվյալների՝ Վանաձորի բնակչությունը կազմում է 77,2 հազար մարդ։ Ի համեմատություն, 2017 թվականին բնակչության թիվը փոքր-ինչ գերազանցում էր 90 հազարը։ Նախկինում՝ որոշ ժամանակահատված, քաղաքը կոչվել է Ղարաքիլիսա, խորհրդային կարգերի հաստատումից հետո՝ Կիրովական, իսկ «Վանաձոր» անվանումը բնակավայրին տրվել է Հայաստանի անկախացումից հետո՝ 1992 թվականին։ Քաղաքի միջնադարյան պատմության մասին վկայող կարեւորագույն վկայությունը Վանաձորի կիրճում գտնվող Պապանի գյուղի մասին է, որը գտնվել է Մեծ Հայքի Այրարատ նահանգի Նիգ գավառում։ Վանաձորն առաջին անգամ օտարահունչ Ղարաքիլիսա անվամբ հիշատակվել է Սանահին գյուղի վանահայր Սահակի ձեռագիր Ավետարանի էջին արված գրառումներից մեկում, որտեղ խոսք է գնում 1713 թվականի օգոստոսի 18-ին տեղի ունեցած երկրաշարժի մասին։ Ենթադրվում է, որ նախկին Ղարաքիլիսա (սեւ եկեղեցի) անվանումը թաթարական է եւ քաղաքին տրվել է 13-րդ դարի սկզբին ներկայիս Վանաձորի հյուսիսային բլրի վրա գտնվող սեւ քարե եկեղեցու անունով։ Խաչատուր Աբովյանի վկայությամբ՝ տեղացիները գաղթել են Երեւանից։ Հայոց ցեղասպանությունից փրվելով՝ Վանաձորում բնակություն են հաստատել Արեւմտյան Հայաստանի Կարս, Արդահան, Բայազետ, Էրզրում քաղաքներից գաղթած բազմաթիվ ընտանիքներ։ 1918 թվականին տեղի բնակիչները՝ գեներալ Թովմաս Նազարբեկյանի գլխավորությամբ, կազմակերպել են Ղարաքիլիսայի ինքնապաշտպանությունը, որը նշանավորվել է որպես հայ ժողովրդի մայիսյան հերոսամարտերից մեկը։ Վանաձորը քաղաքային բնակավայրի կարգավիճակ է ստացել 1924 թվականին՝ Հայաստանի խորհրդայնացումից հետո։ Քաղաքի ձեւավորմանն ու զարգացմանը նպաստել է Թիֆլիս-Կիրովական-Լենինական երկաթուղու կայարանի, փոստատան եւ իջեւանատների կառուցումը։ Խորհրդային տարիներին Վանաձորը եղել է արդյունաբերական եւ զբոսաշրջային քաղաք։ Ներկայումս համարվում է Հայաստանի արդյունաբերական կենտրոններից մեկը։ Վանաձորի տեսարժան վայրերի թվին են պատկանում քաղաքի կենտրոնական Հայքի հրապարակը, Սուրբ Մարիամ Աստվածածին եկեղեցին, Թայիրովի ամառանոցը, Շառլ Ազնավուրի անվան մշակույթի պալատը, Վանաձորի դրամատիկական թատրոնը, կերպարվեստի թանգարանը եւ Ստեփան Զորյանի տուն-թանգարանը։ Անվանում Վանաձորի վերաբերյալ առաջին հիշատակությունները թվագրվում են 18-րդ դարի կեսով։ Օտարահունչ «Ղարաքիլիսա» կամ «Կարաքիլիսա» անունով (թաթարերենից թարգմանաբար նշանակում է «սեւ եկեղեցի») բնակավայրը հիշատակվել է Սանահին գյուղի վանահայր Սահակի ձեռագիր Ավետարանի էջին արված գրառումներից մեկում, որտեղ խոսք է գնում 1713 թվականի օգոստոսի 18-ին տեղի ունեցած երկրաշարժի մասին։ Թյուրքական ծագում ունեցող «Ղարաքիլիսա» անվանումը շրջանառվել է Ռուսական կայսրության շրջանում։ Այդ կերպ քաղաքը հիշատակել է նաեւ արեւելահայ աշխարհաբար գրականության հիմնադիր Խաչատուր Աբովյանը։ Ամենայն հավանականությամբ օտարալեզու անվանումը պահպանվել է նաեւ Հայաստանի առաջին հանրապետության գոյության երկու տարիների ընթացքում։ Բնակավայրի անվանափոխությունը տեղի է ունեցել Հայաստանում խորհրդային կարգերի հաստատումից շուրջ 15 տարի անց՝ 1935 թվականին։ Այդ տարում քաղաքն անվանվել է բոլշեւիկ հեղափոխական, կոմունիստական կուսակցության եւ խորհրդային պետական գործիչ Սերգեյ Կիրովի պատվին։ Քաղաքը հերթական անգամ վերանվանվել է Հայաստանի անկախության հռչակումից հետո՝ 1992 թվականին։ 1991 թվականի մարտի 1-ին ՀՀ ժողովրդական պատգամավորների առաջին գումարման Կիրովականի քաղաքային խորհրդի որոշում է կայացրել անվանափոխել Կիրովական քաղաքը, քանի որ այլեւս տեղին չէր հեղափոխական Կիրովի անունով Հայաստանում քաղաք ունենալը։ Նույն որոշմամբ քաղխորհուրդն ստեղծել է անվանափոխությամբ զբաղվող կազմկոմիտե։ Այսպիսով, «Կիրովական»-ին փոխարինել է հայկական ծագում ունեցող «Վանաձոր» անվանումը, որը կազմված է «վանք» եւ «ձոր» բառամասերից։ Պատմություն Հնագույն ժամանակներից մինչեւ առաջին հանրապետություն Վանաձորի տարածքը բնակեցված է եղել դեռեւս բրոնզեդարյան ժամանակաշրջանում։ Քաղաքի արեւելյան մասում՝ Տանձուտ գետի աջ ափին՝ Դիմաց թաղամասում, գտնվել են վաղ բրոնզի դարաշրջանից վաղ հայկական շրջանին թվագրվող բնակատեղիներ եւ այլ հուշարձաններ, որոնցից առանձնապես արժեքավոր են Թագավորանիստը եւ Մաշտոցի բլուրը՝ իրենց դամբարանաշտերով։ Արտաշեսյանների թագավորության շրջանում այս տարածքը եղել է Մեծ Հայքի Այրարատ նահանգի Նիգ եւ Գուգարաց նահանգի Տաշիր գավառների միջակայքում։ Հաջորդիվ այն անցել է Արշակունիների եւ Անիի Բագրատունիների գերագահության ներքո։ 10-րդ դարի վերջին այս տարածքներում Կյուրիկյան տոհմի իշխանները ստեղծել են Լոռվա (Տաշիր-Ձորագետի) ենթա թագավորությունը, որը գոյատեւել է մինչեւ 12-րդ դարի սկիզբը։ Հաջորդիվ մերօրյա Վանաձորի տարածքը ենթարկվել է սելջուկ-թուրքերի ասպատակություններին՝ անցնելով Սելջուկյան սուլթանության տիրապետության տակ։ Որոշ աղբյուրներ հավաստում են, որ հենց այս շրջանում էլ (13-րդ դարում) բնակավայրը կոչվել է Ղարաքիլիսա՝ հարեւան բլրի վրա գտնվող Սուրբ Մարիամ Աստվածածին եկեղեցու անունով։ Վանաձորի տարածքում եղել են հնագույն բնակավայրեր՝ Տանձուտ (հետագայում՝ Մեծ Ղարաքիլիսա), Վանքաձոր (Վանք, Վանաձոր), Պապանի անուններով։ Վերջինս անմարդաբնակ է դարձել 1650-ականներին։ Վանքը կամ Վանքաձորը վերջին անգամ հիշատակվել է 19-րդ դարասկզբին։ 1801 թվականին Լոռին անցել է Ռուսական կայսրությանը։ Լոռին ռազմավարական նշանակություն ունեցող տարածք էր Ղաջարական Պարսկաստանի հետ սահմանին գտնվող ռուսական պաշտպանական ուժերի համար։ 1826 թվականին՝ ռուս-պարսկական պատերազմների ընթացքում, բնակավայրն ամբողջությամբ ավերվել է Հասան խանի կողմից։ 1828 թվականին ռուսները Վանաձորի տարածքում հիմնել են նոր քաղաքային բնակավայր՝ որպես 1828-1829 թվականների ռուս-թուրքական պատերազմի ընթացքում ռուսական զորքերի տեղակայման գլխավոր կենտրոն։ Ըստ քննարկվող ժամանակաշրջանի վերաբերյալ Խաչատուր Աբովյանի վկայության՝ Վանաձորի բնակչությունը այս տարիներին չի գերազանցել 600-ը եւ հիմնականում բնակեցված էր Երեւանից այստեղ հաստատված գաղթականներով։ 1849 թվականին քաղաքը ներառվել է Ռուսական կայսրության Երեւանի նահանգի կազմի մեջ։ Այդ տարուց ի վեր Ղարաքիլիսան սկսել է ընդունել Կարսից, Արդահանից, Կարինից եւ այլ քաղաքներից այստեղ տեղափոխված արեւմտահայ գաղթականությանը։ Քաղաքը զարթոնք է ապրել 1899 թվականին, քանի որ այստեղով է անցել Հարավկովկասյան տարածաշրջանի առեւտրային կենտրոն համարվող Թիֆլիս գնացող երկաթուղին։ 1918 թվականի մայիսի սկզբներին տեղացիները՝ գեներալ Թովմաս Նազարբեկյանի եւ Գարեգին Նժդեհի գլխավորությամբ, հաջողությամբ պաշտպանել են Ղարաքիլիսան Վեհիբ փաշայի առաջնորդությամբ Արեւելյան Հայաստան ներխուժած թուրքական կանոնավոր բանակից ու նրանց աջակցող հրոսակախմբերից։ 1918 թվականի մայիսի 28-ին Ղարաքիլիսան, ինչպես եւ ողջ Լոռին, անցել են Անդրկովկասյան սեյմից անկախացած Հայաստանի ժողովրդավարական հանրապետությանը։ 1919 թվականին Լոռին (այդ թվում եւ Ղարաքիլիսան) կռվախնձոր են դարձել երկու հարեւան պետությունների՝ Հայաստանի եւ Վրաստանի ժողովրդավարական հանրապետության միջեւ։ 1919 թվականի հունվարի 1-ին Հայաստանի պատվիրակությունը Թիֆլիս՝ պատերազմական գործողությունները դադարեցնելու համաձայնագիր կնքելու մեկնել է հենց Վանաձորից։ Հայաստանի անկախ հանրապետությունը գոյատեւել է 2 տարի եւ փաստացի դադարել գոյություն ունենալ խորհրդային կարգերի հաստատումից հետո։ Խորհրդային շրջան եւ անկախացում 1920 թվականին Հայաստանը խորհրդայնացվում է։ Քաղաքի զարգացման խորհրդային առաջին ծրագիրը կազմվում է 1929-1930 թվականներին՝ ճարտարապետներ Կարո Հալաբյանի, Միքայել Մազմանյանի եւ Գեւորգ Քոչարի կողմից։ Նոր ծրագրով նախատեսվում էր քաղաքային տարածության ընդլայնում դեպի արեւելք եւ արեւմուտք։ 1935 թվականի ԽՍՀՄ իշխանությունները քաղաքն անվանափոխում են ի պատիվ հեղափոխական գործիչ Սերգեյ Կիրովի՝ այն կոչելով Կիրովական։ 1939 թվականին արդյունաբերական թաղամաս եւ ամառային առողջարանային գոտի ստեղծելու ամար ներդրվում է քաղաքի վերափոխման նոր ծրագիր, որը հեղինակվում է Ն. Զարգարյանի եւ Ա. Մինասյանի կողմից։ 1949 թվականին կազմվել է նոր գլխավոր հատակագիծ։ 1950-ական թվականներին կառուցապատվել է Կիրովի անվան հրապարակը (ներկայիս Հայքի հրապարակ) ՝ քաղաքի վարչակառավարչական կենտրոնը։ Անսամբլային կառուցապատման ուշագրավ նմուշներ են Տիգրան Մեծ պողոտան, Թումանյան փողոցը, Շահումյանի հրապարակը՝ իր արհեստական լճերով, եւ քաղաքային կենտրոնական այգին։ 19-րդ դարում քաղաքում եղել է երկու եկեղեցի՝ կառուցված 1831 թվականին (1828 թվականի երկրաշարժից քանդված հին եկեղեցու տեղում) եւ 1895 թվականին (ռուսական եկեղեցին)։ 1978 թվականին քաղաքում գործել են արդյունաբերական 27 ձեռնարկություն։ Այդ ժամանակաշրջանի արդյունաբերության առաջատարը Ալեքսանդր Մյասնիկյանի անվան քիմիական գործարանն էր (մինչեւ 2018 թվականը մասամբ գործել է «Վանաձոր-Քիմպրոմ» քիմկոմբինատ ՓԲԸ-ն)։ Ժամանակին քաղաքի խոշոր ձեռնարկություններից են եղել քիմիական մանրաթելերի, ճշգրիտ հաստոցների, «Ավտոգենմաշ», «Ավտոմատիկա» գործարանները, տրիկոտաժի, կահույքի, կարի արտադրական միավորումները։ «Պոլիմերսոսինձ» գիտաարտադրական միավորումն իր բնագավառի առաջատար գիտական կենտրոններից էր։ Հանրապետությունում եւ նրա սահմաններից դուրս մեծ համբավ են ունեցել այն ժամանակ Կիրովականի կահույքի, մորթու-մուշտակի, կարի ֆաբրիկաները, «Լոռի» հանքային ջրերի գործարանն ու թեթեւ արդյունաբերության այլ ձեռնարկություններ։ Վանաձորը, Գյումրիի եւ Սպիտակի հետ միասին, զգալի վնասներ է կրում 1988 թվականի ավերիչ երկրաշարժի արդյունքում՝ տալով 564 զոհ։ Այնուամենայնիվ, Վանաձորի շինությունները մեծամասամբ մնում են կանգուն։ 1991 թվականի մարտի 1-ին ՀՀ ժողովրդական պատգամավորների առաջին գումարման Կիրովականի քաղաքային խորհրդի որոշում է կայացնում անվանափոխել Կիրովական քաղաքը։ 1992 թվականի հուլիսի 6-ին Հովհաննես Աբելյանի անվան թատրոնի դահլիճում տեղի ունեցավ հանդիսավոր երեկոյի ընթացքում արդեն Վանաձորի քաղխորհրդի նախագահ Հովհաննես Մատինյանը ընթերցում է Հայաստանի Գերագույն խորհրդի որոշումը՝ Կիրովականը Վանաձոր վերանվանելու մասին, մինչդեռ հանրաքվեի արդյունքներով որոշվել էր քաղաքը վերանվանել «Գուգարք»։ Ներկայումս Վանաձորը Հայաստանի երրորդ խոշորագույն քաղաքն է՝ Լոռու մարզի վարչաքաղաքական կենտրոնը։ Աշխարհագրություն Աշխարհագրական դիրք Վանաձորը գտնվում է Հայաստանի հյուսիսում եւ Լոռու մարզի ծայր հարավում՝ Երեւանից 128 կմ հյուսիս, իսկ հյուսիսային Հայաստանի խոշորագույն քաղաքը համարվող Գյումրիից՝ 64 կմ արեւելք։ Հարեւան բնակավայրերն են արեւելքում Դարպասը, Նոր Խաչակապն ու Լեռնապատը, արեւմուտքում՝ Գուգարքը, Շահումյանն ու Փամբակը, հյուսիսում՝ Բազումը, իսկ հարավում՝ Ժամատունը։ Նախկինում, Վանաձորի մետ միասին Գուգարքի տարածաշրջանի կազմում են եղել եւս 26 գյուղական բնակավայրեր՝ Ազնվաձոր, Անտառամուտ, Անտառաշեն, Արջուտ, Արջուտի կայարանին կից, Բազում, Գուգարք, Գուշար, Դարպաս, Դեբեդ, Եղեգնուտ, Լերմոնտովո, Լեռնապատ, Հալավար, Հայդարլի, Ձորագետ, Ձորագյուղ, Մարգահովիտ, Շահումյան, Վահագնաձոր, Վահագնի, Փամբակ, Փամբակ կայարանին կից, Ժամատուն, Քարաբերդ, Ֆիոլետովո համայնքները։ Վանաձորի հարակից գյուղական բնակավայրերի զգալի մասը ներկայումս գտնվում են համայնքային խոշորացման գործընթացի փուլում։ Ֆիզիկաաշխարհագրական իմաստով Վանաձորը գտնվում է Փամբակի եւ Բազումի լեռնաշղթաների միջեւ ընկած նեղ ու երկարավուն գոգավորությունում՝ հյուսիսային լայնության 40° 48′ 46′′ եւ արեւելյան երկայնության 44° 29′ 18′′ միջեւ, երիտասարդ հրաբխային ու նստվածքային ապարներից կազմված 9-10-բալանոց սեյսմիկ եւ չորրորդ ժամային գոտիներում։ Վանաձորի մի ծայրամասից (արեւելյան) մյուս ծայրամասն (արեւմտյան) ընկած հեռավորությունը չի գերազանցում 15 կիլոմետրը։ Միեւնույն ժամանակ քաղաքը տեղակայված է Փամբակ եւ Տանձուտ գետերի միախառնման վայրում (որոշ աղբյուրներ այս աշխարհագրական միջավայրն անվանում են Փամբակի հովիտ)։ Զբաղեցրած մակերեսի հիմնական մասը բարձրադիր է. ծովի մակերեւույթից բարձրությունը կազմում է ավելի քան 1353 մետր։ Վանաձորի հարավային եւ արեւելյան շրջանները խիտ անտառածածկ են, մինչեւդեռ հյուսիսային եւ արեւմուտքյան հատվածները աչքի չեն ընկնում խիտ բուսածածկույթով։ Վանաձորի քաղաքամերձ տարածքում (հարավարեւմտյան մասում) է գտնվում է Լոռու մարզի ամենաբարձր կետը համարվող Մայմեխ լեռը (Փամբակի լեռնաշղթա)՝ ծովի մակարդակից 3082 մետր բարձրությամբ։ Ժամային գոտի Վանաձորը, ինչպես եւ ամբողջ Հայաստանը, գտնվում է Գրինվիչի միջօրեականից արեւելք՝ չորրորդ ժամային գոտում։ Դա նշանակում է, որ երբ Վանաձորում ժամը 12.00–ն է, կեսօր, ապա Լոնդոնում առավոտյան 08.00 է, Սիդնեյում՝ երեկոյան 19.00, իսկ Լոս Անջելեսում կեսգիշեր է՝ 01.00: Մինչեւ 2011 թվականը Հայաստանն անցնում էր ամառային եւ ձմեռային ժամային հերթափոխի. մարտի վերջին կիրակի օրը ժամացույցի սլաքները մեկ ժամ առաջ էին տրվում, իսկ հոկտեմբերի վերջին կիրակի օրը ձմեռային ժամանակը վերականգնվում էր՝ ժամացույցի սլաքները մեկ ժամ հետ տալով։ 2012 թվականից Վանաձորի ժամանակը դարձել է անփոփոխ՝ համապատասխան օրենքի փոփոխությամբ։ Կենսաբազմազանություն Վանաձոր քաղաքի դենդրոֆլորայի կազմում գերիշխող թիվ են կազմում առաջին մեծության տերեւաթափ ծառերը՝ 34.42%, առաջին մեծության փշատերեւ ծառերը՝ 11.5 % եւ առաջին մեծության տերեւաթափ թփերը՝ 11.5 %: Նվազագույն թիվ են կազմում տերեւաթափ կիսաթփերը՝ 1.64 %, մշտադալար թփերը՝ 3.3 % եւ տերեւաթափ լիանաները՝ 3.3 %: Առաջին մեծության տերեւաթափ ծառերը եւ առաջին մեծության տերեւաթափ թփերը կազմում են քաղաքի բուսական աշխարհի մեծամասնությունը, քանի որ դրանց համար տեղի բնակլիմայական պայմաններն ավելի նպաստավոր են։ Բացի դրանից, քաղաքի կանաչ տնկարկների ներկա կենսամորֆական կազմի վրա իրենց որոշակի ազդեցությունն են թողել 1988-1998 թվականներին երկրում տիրող ծանր տնտեսական դրության պայմաններում բնակչության կողմից իրականացված զանգվածային ծառահատումները, երբ առանձին կենսաձեւերից բաղկացած բազմաթիվ կանաչ տնկարկներ ամբողջությամբ հատվել են։ Վանաձորի ներքաղաքային կանաչ տնկարկներում հաշվվում են 89 տեսակ ծառեր եւ թփեր, այդ թվում 74 բարձր գեղազարդ։ Երկրորդական նշանակության փողոցների կանաչ տնկարկներում հանդիպում են 27 տեսակ ծառեր եւ թփեր։ Այս տնկարկներում տեսակային բազմազանությունը ներկայացված է ավելի հարուստ, քանի որ էկոլոգիական պայմաններն ավելի բարենպաստ են։ Զբոսայգիներում եւ պուրակներում հանդիպում են 25 տեսակի ծառեր եւ թփեր, որոնք պատկանում են հիմնականում °Cupressa°Ceae, Pina°Ceae, A°Cera°Ceae, Faga°Ceae, Faba°Ceae, Hippo°Castana°Ceae ընտանիքներին։ Վանաձոր քաղաքի տարածքում հաճախադեպ ծառատեսակներից են նոճազգիների ընտանիքին պատկանող թույա արեւմտյանը, գիհի սովորականը, որոնք, հիմնականում աճում են քաղաքի այգիներում, պուրակներում։ Վանաձոր քաղաքի տարածքում սակավ հանդիպող ծառատեսակներից է սեքվոյա հսկայականը։ Սոճազգիների ընտանիքից քաղաքի տարածքում սահմանափակ քանակությամբ հանդիպում է սոճի կովկասյանը, եղեւնի կեռիկավոր արծաթափայլը, եղեւնի սովորականը եւ սոճի եվրոպականը։ Թխկազգիների ընտանիքից՝ թխկի դաշտայինը հանդիպում է քաղաքի մայրուղիներում, փողոցների մայթեզրերին, այգիներում, պուրակներում։ Լոռու կենդանական աշխարհը բավական աղքատացել է մարդու տնտեսական գործունեության պատճառով։ Վանաձորում եւ հարակից անտառածածկ շրջաններում հանդիպում են լեռնային տափաստաններին բնորոշ կենդանիներ՝ աղվես, գորշ գայլ, նապաստակ, աքիս, դաշտամուկ, քարաբնակ կզաքիս, գետնասկյուռ։ Թռչուններից տարածված են բադը, գորշ կաքավը, շիկահավը, դաշտային ճնճղուկը, լորը, կաքավը, անտառային արտույտը, ծիծեռնակը, կաչաղակը, արծիվը, բազեն եւ այլն։ Սողունները զգալիորեն քիչ են։ Երկրաբանական կառուցվածք, ռելիեֆ եւ տեկտոնիկա Վանաձոր քաղաքը գտնվում է Հայաստանի ամենաբարձր սեյսմոակտիվ գոտիներից մեկի՝ Փամբակ-Սեւանի ակտիվ բեկվածքի երկրաբանական ազդեցության սահմաններում։ Ըստ սեյսմիկ շրջանացման հավանականային քարտեզի՝ Վանաձորի զբաղեցրած սեյսմիկ գոտու սահմաններում հողի սպասվող հորիզոնական արագացման մեծությունը կազմում է 0.5g (հավասարազոր է 9-10 բալի)։ Վանաձոր քաղաքը եւ նրա շրջակայքը տեղադրված են նորագույն տեկտոնական կառույցի՝ իջվածքի սահմաններում։ Տարածքի սեյսմոտեկտոնական պայմանները բավականին բարդ են, ինչը պայմանավորված է այստեղով անցնող Փամբակ-Սեւանի ակտիվ բեկվածքով եւ նրա ճյուղավորումներով։ Վանաձոր քաղաքի համար լուրջ բնական վտանգ են ներկայացնում լայնատարած խոշոր սողանքները։ Վանաձորի իջվածքի սահմաններում տեղումների առատությունը, ինքնին, նպաստում է սողանքների ակտիվացմանը, որին էլ գումարվում է սողանքների վտանգի բարձրացման անթրոպոգեն գործոնը՝ զանգվածային անտառատումների տեսքով։ Վանաձորի հյուսիսարեւմտյան մասում՝ սինթետիկ մանրաթելի գործարանի ու ՋԷԿ–ի վերեւում՝ լանջի վրա, տեղադրված են քիմիական գործարանի թափոնների պոչամբարներ։ Վանաձոր քաղաքի հարավային կողմում՝ Փամբակ լեռնաշղթայի հյուսիսային լանջին, առկա են սողանքավտանգ տեղամասեր, որոնք ձգվում են քաղաքի ամբողջ երկայնքով մեկ՝ Բարեկամություն, Հակոբյան, Բուսաբանական եւ Ֆիդայիների փողոցների վերեւում։ Քաղաքից Մայմեխ լեռ տանող ճանապարհի 9-րդ կմ-ին հարակից արեւմտյան կողմում գտնվող 50-600 թեքություն ունեցող լանջի վրա նույնպես առկա է սողանքավտանգ հատված։ Վանաձորում վերջին տարիներին որպես սողանքի առաջացման նախադրյալներ են հանիդսանում հարակից անտառապատ տարածքների անօրինական ծառահատումները։ Անտառապատ լանջերը բանջարանոցների վերածելու պատճառով սողանքավտանգ տեղամասերը ցույց են տալիս ակտիվության նշաններ։ Բազումի լեռնաշղթայի հարավային լանջին առկա են քարաթափման տեղամասեր։ Վանաձոր քաղաքի շրջակայքում կան բնական շինանյութերի՝ բազալտի, տուֆի, գրանիտի, կավի, շինարարական ավազի, ծծմբարջասպի պաշարներ, որոնք ունեն արդյունաբերական նշանակություն։ Հողային ծածկույք Վանաձոր քաղաքի հողային ծածկույթը բնութագրվում է տիպիկ անտառային, գորշ, շագանակամոխրագույն կամ մոխրագույն, թույլ ենթամոխրային (պոդզոլացված) հողերով։ Այս տիպի հողերը հիմնականում առաջացել են յուրայի, մասամբ կավճային շրջանների ամուր ապարների՝ պլագիոպորֆիրիտների, կվարցոպորֆիրիտների, ավազակավերի, կրաքարերի, կոնգլոմերատների, տուֆոբրեկչաների հողմահարման արդյունքում։ Վանաձորի պետական նշանակության հողերից արոտավայրերին բաժին է հասնում ամենամեծ բաժինը՝ շուրջ 354 հա տարածություն։ Կան նաեւ խոտհարքներ (111 հա), վարելահողեր (27 հա) եւ պտղատու այգիներ (10 հա)։ Կլիմայական պայմաններ Վանաձորն ունի մեղմ, բարեխառն կլիմա, որին բնորոշ է չափավոր, տարվա բոլոր եղանակներին համեմատաբար խոնավ կլիման։ Տարեկան տեղումների ընդհանուր քանակը կազմում է 600-700 մմ։ Վանաձորի օդի տարեկան միջին ջերմաստիճանը 8.50 °C է, առավելագույնը՝ 30.0 °C, նվազագույնը՝ -30.0 °C, ջերմային ռեսուրսներով ապահովվածությունը միջին չափի է, գոլորշիացումը՝ չափավոր (տարեկան 650 մմ)։ Ձմեռը չափավոր ցուրտ է, երեք ամսվա օդի միջին ջերմաստիճանը -3,30 °C է, բացարձակ նվազագույնը՝-300 °C, հունվարի միջինը՝ -50 °C։ Տարվա ընթացքում ձյան ծածկոցը (18-25 սմ) գերազանցում է 77 օրը, կայուն ծածկույթն առաջանում է դեկտեմբերի երրորդ տասնօրյակում, երբեմն նոյեմբերի կեսերին եւ վերանում մարտի առաջին տասնօրյակում։ Հենց այս ժամանակահատվածում է թափվում տարեկան ընդհանուր տեղումների մոտավորապես 11%-ը։ Մարզում ոչ սառնամանիքային օրերի միջին թիվը 174 է։ Գարունը չափավոր սառն է, երկարատեւ, 6,70 °C միջին ջերմաստիճանով, 209 մմ (տարեկան ընդհանուր նորմայի 32,6%-ը) տեղումներով, որից 79-133 մմ-ը բաժին է ընկնում գարնան ամփոփիչ ամսին (մայիս)։ Ամառվա ամիսներին գրանցվում է չափավոր շոգ եղանակ։ Ամենաշոգ ամսվա՝ օգոստոսի միջին ջերմաստիճանը չի գերազանցում 18-20 °C-ը, իսկ երեք ամսվա միջինը 17,3 °C է։ Օգոստոսին նկատվում է նաեւ տեղումների նշանակալից կրճատում, որոնց քանակը հասնում է 40-60 մմ-ի։ Ամռան ընթացում գրանցվել է տեղումների ամենամեծ քանակը՝ 227 մմ, կամ տարեկան ընդհանուր նորմայի 35,4%-ը։ Ամռանը ժամանակ առ ժամանակ կարող են նկատվում խորշակային չոր եղանակի բացառիկ դեպքեր, որոնք պայմանավորված են Իրանական սարահարթից ցամաքային, արեւադարձային օդի հոսանքների մուտքով։ Բուն Վանաձորում այդ հոսանքները հազվադեպ են, որը կապված է չորությունը մեղմացնող տեղանքի բարձրության եւ անտառածածկույթի առկայության հետ։ Ներքին ջրեր Հիդրոգրաֆիկական տեսակետից Վանաձորի տարածաշրջանի ջրագրական ցանցի ներքին ջրերի զգալի մասը պատկանում են Կասպից ծովի ավազանին, իսկ Փամբակ (Չիչխան եւ Ալարեքս վտակներով) եւ Դեբեդ (Շնող, Ախթալա, Աչեր եւ Մարց վտակներով) գետերը՝ Կուր գետի ավազանին։ Վանաձորի տարածքի լեռնային ռելիեֆի հետեւանքով այստեղի գետերը հոսում են մեծ արագությամբ, ունեն քայքայիչ հատկություն, առաջացնում են ձորակներ եւ խոր կիրճեր։ Վանաձոր քաղաքով հոսող գետերի սնումը խառն է։ Նրանք սնվում են հիմնականում ձնհալի, հորդառատ անձրեւների եւ վարարումների, ինչպես նաեւ հարակից աղբյուրների հաշվին։ Բուն Վանաձորի տարածքում հոսում է Փամբակ գետը՝ իր Տանձուտ, Վանաձոր եւ Լեռնապատ (Լեռնաջուր) վտակներով։ Փամբակ գետը համարվում է Դեբեդի հիմնական վտակը եւ նրա վերին հոսանքը։ Գետի ջրհավաք ավազանը զբաղեցնում է 1370 կմ քառ. մակերես, որը հյուսիսից շրջապատված է Բազումի, իսկ հարավից՝ Փամբակի լեռնաշղթաներով։ Փամբակ գետի ամենախոշոր վտակը Չիչխանն է, որը Փամբակին է միանում գետաբերանից 52 կմ հեռավորության վրա։ Արջուտ գյուղի մոտով անցնող մի կցորդային բարձրությամբ միջին Փամբակի գոգահովիտն առանձնանում է Վանաձորի գոգահովտից (արեւելյան)։ Վանաձոր քաղաքի տարածքում Փամբակի աջակողմյան ամենաջրառատ վտակն է Տանձուտը, որի ջրհավաք ավազանի մակերեսը կազմում է 141 կմ քառ., երկարությունը՝ 23 կմ, հեռավորությունը գետաբերանից՝ 100 կմ, տարեկան միջին ծախսը՝ 2,24 մ3/վ Փամբակի լեռնաշղթայի հյուսիսային լանջից, հոսում է ուղղորդ լանջերով, անտառապատ կիրճով եւ թափվում Փամբակ գետ Վանաձոր քաղաքի պետավտոտեսչությանը հարակից տարածքում։ Լոռու ռելիեֆի խիստ մասնատվածությունը, էրոզիայի բազիսի խորությունը, ինչպես նաեւ տեկտոնական խախտումների առկայությունն իրենց էական ազդեցությունն են ունենում հանքային ջրերի պաշարների առատության վրա։ Այս առումով տարածաշրջանում աչքի են ընկնում Վանաձորի եւ Ֆիոլետովոյի հանքային աղբյուրները։ Դրանցից առաջինը հիմնականում մակերեւույթ է դուրս գալիս քաղաքի շրջակայքում, մասնավորապես Տանձուտ գետի ստորին հոսանքի շրջանում եւ Փամբակ գետի ափերին։ Ըստ բաղադրության՝ Վանաձորի հանքային ջրերը ամենամոտն են Ջերմուկի ջրերին, սակայն վերջիններիս գլխավոր տարբերությունը ջերմաստիճանն է, որը «Վանաձոր»-ի պարագայում անհամեմատ ցածր է (12-14 °C): Հանքային ջրի պաշարներն օգտագործվում են արդյունաբերական նպատակներով. քաղաքում շշալցվում են «Լոռի» հանքային ջրերը (պաշարները 29 կազմում են օրական շուրջ 900 հազար լիտր), իսկ Լոռի հանքային ջրի հիմքի վրա գործում է «Վանաձորասար» առողջարանը։ 2000-ականներից ի վեր Վանաձոր քաղաքի տարածքում հոսող Փամբակ, Տանձուտ, Վանաձոր եւ Լեռնապատ գետերի ջրերի որակը զգալիորեն վատթարանում է։ Ուսումնասիրությունները ցույց են տալիս, որ նման փոփոխության պատճառներից են կոմունալ–կենցաղային հոսքաջրերի անմիջական ներհոսքը գետերի մեջ, քաղաքի տարածքում գետերի ողջ երկայնքով աղտոտումը կենցաղային եւ շինարարական թափոններով, գետերի ջրհավաք ավազաններում իրականացվող տնտեսական գործունեությունը եւ այլն։ Վանաձոր քաղաքի միկրոկլիմայի ձեւավորման վրա իրենց ազդեցությունն ունեն նաեւ արհեստական լճակները։ Տեղական ինքնակառավարում եւ քաղաքային իշխանություն Հայաստանում տեղի ունեցող վարչատարածքային բարեփոխումների արդյունքում Վանաձորին տրվել է համայնքի, ինչպես նաեւ Լոռու մարզի մարզկենտրոնի կարգավիճակ։ «Գյումրի եւ Վանաձոր քաղաքներում տեղական ինքնակառավարման» մասին Հայաստանի Հանրապետության օրենքի երկրորդ հոդվածն անդրադառնում է քաղաքային համայնքների իրավական կարգավիճակին։ Նշված օրենքի երկրորդ հոդվածի առաջին մասը սահմանում է, որ «Գյումրին եւ Վանաձորը համայնքներ են, բնակչությունը՝ հանրություն», իսկ երկրորդ մասը՝ «Գյումրին եւ Վանաձորը իրավաբանական անձ են, ունեն սեփականության իրավունք եւ գույքային այլ իրավունքներ»։ Քաղաքային համայնքի վարչական սահմանները սահմանվում են «Հայաստանի Հանրապետության վարչատարածքային բաժանման մասին» Հայաստանի օրենքով։ Տարածքային կառավարումը քաղաքային համայնքում իրականացնում է Հայաստանի տարածքային կառավարման եւ ենթակառուցվածքների նախարարությունը։ Խորհրդանիշներ Քաղաքային համայնքի խորհրդանիշերն են քաղաքային համայնքի զինանշանը, քաղաքային համայնքի դրոշը եւ քաղաքային համայնքի օրհներգը։ Քաղաքային համայնքի զինանշանի եւ դրոշի նկարագրությունը, ինչպես նաեւ քաղաքային համայնքի օրհներգը սահմանում է ավագանին։ Վանաձորի զինանշանը վահան է, որի վերին հատվածը թագ հիշեցնող սարերի ռիթմիկ շարք է։ Այն խորհրդանշում է քաղաքի պատմական Թագավորանիստ սարի եւ Լոռվա կենտրոնի խորհուրդը։ Վահանի կենտրոնում ընդհատված շրջան է՝ վերին մասում՝ հայկական ճարտարապետությանը բնորոշ կամար, ստորին մասում՝ ատամնանիվ (խորհրդանշում է արդյունաբերության դերը քաղաքի զարգացման մեջ)։ Ատամնանիվն ընդհատվում է գիտության խորհրդանշանով։ Շրջանի կենտրոնում ճյուղ է, որը բնորոշում է քաղաքի գեղատեսիլ բնությունը։ Վահանի ներքեւի մասում հայերենվ գրված է քաղաքի անվանումը՝ «ՎԱՆԱՁՈՐ»։ Վահանի ֆոնը կապույտ է (օգտագորվում է նաեւ կանաչ տարբերակը), պատկերներն՝ արծաթագույն (կապույտը/կանաչը քաղաքին բնորոշ գույնն է, արծաթագույնը՝ նկարագրում է սառը բնակլիմայական պայմանները)։ Զինանշանը հաստատվել է Կիրովականի քաղխորհրդի գործադիր կոմիտեի կողմից 1986 թվականի հունվարի 30-ին։ Հիմք է ընդունվել 1985 թվականի հայտարարված հանրապետական բաց մրցանակաբաշխության հանձնաժողովի որոշումը։ Քաղաքի վերանվանումից հետո զինանշանը պահպանվել է նույնությամբ՝ բացի քաղաքի անունից (Կիրովականը դարձել է Վանաձոր)։ Զինանշանի հեղինակը վանաձորցի նկարիչ Էդվարդ Բոջուկյանն է։ 2006 թվականի օգոստոսին Վանաձոր քաղաքի ավագանին ավագանու հերթական նիստում որոշում է կայացրել համաձայնություն տալ քաղաքի զինանշանը փոխելու եւ դրոշ ստեղծելու առաջարկությանը, եւ դրանց ստեղծման համար հայտարարել է մրցույթ։ Վանաձորի զինանշանը, համայնքի ավագանու կարծիքով, չէր համապատասխանում քաղաքի զարգացման հեռանկարին։ Այնուամենայնիվ, մրցույթը անհայտ պատճառներով չի կայացել։ Ամենի տարի հոկտեմբեր ամսին նշվում է Վանաձոր քաղաքի օրը։ Քաղաքապետ Վանաձորի քաղաքապետը, ինքնին, ավագանու անդամ է, որը ղեկավարում է քաղաքապետարանի աշխատանքներն ու ներկայացնում է Վանաձորը՝ որպես համայնք, ավագանին եւ քաղաքապետարանը այլ անձանց եւ մարմինների հետ հարաբերություններում։ Քաղաքապետ ընտրվում է իրեն ընտրած ավագանու լիազորությունների ողջ ժամկետով։ Եթե ավագանու ընտրությունների արդյունքով ընտրություններին մասնակցող կուսակցություններից մեկը ստանում է ավագանու անդամների տեղերի 50 տոկոսից ավելին, ապա այդ կուսակցության թեկնածուների ցուցակի առաջին հորիզոնականում գտնվող անձը օրենքի ուժով համարվում է ընտրված քաղաքապետ։ Վանաձորի քաղաքապետն իր լիազորությունները ստանձնում է պաշտոնական երդման պահից։ Երդման տեքստը ներկայացված է ստորեւ.«Ստանձնելով Վանաձորի քաղաքապետի պաշտոնը՝ երդվում եմ. Վանաձորի քաղաքապետի լիազորություններն իրականացնելու ընթացքում պահպանել Հայաստանի Սահմանադրությունը, օրենքները, Վանաձորի ավագանու որոշումները, ազնվորեն եւ բարեխղճորեն կատարել Վանաձորի քաղաքապետի լիազորությունները, ծառայել Վանաձորի բարգավաճմանը, գործել ի բարօրություն նրա բնակիչների։ Պարտավորվում եմ հոգ տանել մեր համայնքի փառքի պահպանման եւ բազմապատկման համար, պաշտպանել համայնքի իրավունքները, օրինական շահերը եւ սեփականությունը, ուժերիս անմնացորդ նվիրումով սատարել ժողովրդի հավատին, նպաստել նրա նյութական եւ հոգեւոր վերելքին։ Աջակից լինել ամեն մի ազնիվ նախաձեռնության, որ միտված կլինի իմ համաքաղաքացիների նվիրական գաղափարների իրականացմանը:»:Քաղաքապետը լիազորություններ է իրականացնում մի շարք բնագավառներում, այդ թվում՝ քաղաքաշինության եւ կոմունալ տնտեսության, ֆինանսների, հասարակական կարգի պահպանման, հանրային միջոցառումների կանոնակարգման, տրանսպորտի եւ ճանապարհաշինության, անասնաբուժության եւ բուսասանիտարիայի, հողագործության, առեւտրի, կրթության, մշակույթի եւ երիտասարդության հետ տարվող աշխատանքների, առողջապահության, ֆիզիկական կուլտուրայի եւ սպորտի, սոցիալական պաշտպանության, բնապահպանության, էլեկտրոնային հաղորդակցության, էլեկտրամատակարարման, ջրամատակարարման, գազամատակարարման, պաշտպանության կազմակերպման։ «Գյումրի եւ Վանաձոր քաղաքներում տեղական ինքնակառավարման» մասին Հայաստանի Հանրապետության օրենքը սահմանում է նաեւ Վանաձորի քաղաքապետի կամավոր լիազորություններ։ Վանաձորի քաղաքապետետի պաշտոնը ներկայումս զբաղեցնում է ՀՀԿ անդամ Մամիկոն Ասլանյանը։ Քաղաքային համայնքն ունի գլխավոր ճարտարապետ, որին պաշտոնի նշանակում եւ պաշտոնից ազատում է քաղաքապետը։ Ավագանի Ավագանին քաղաքային համայնքում տեղական ինքնակառավարման բարձրագույն մարմին է, որը վերահսկողություն է իրականացնում քաղաքապետի գործունեության նկատմամբ։ Ավագանին Հայաստանի Հանրապետության Սահմանադրությամբ եւ oրենքով իր լիազորություններն իրականացնելիս անկախ է եւ գործում է միայն ի շահ քաղաքային համայնքի եւ նրա անունից։ Վանաձոր համայնքի ավագանուն վստահված են մի շարք կարեւոր գործառույթներ, որոնց թվին են պատկանում համայնքի ղեկավարի (քաղաքապետի) ընտրությունը, համայնքի զարգացման ծրագրի հաստատումը, քաղաքային համայնքի սեփականություն համարվող գույքի կառավարման կարգի վերաբերյալ որոշման կայացումը, քաղաքային համայնքի բյուջեի ընդունումն ու դրա կատարման վրա վերահսկողության իրականացումը, քաղաքային համայնքի քաղաքաշինական կանոնադրության վերաբերյալ որոշման ընդունումը եւ այլն։ Վանաձորի ավագանին կազմված է 33 անդամից։ Ավագանին ընտրվում է Հայաստանի Հանրապետության ընտրական օրենսգրքով սահմանված կարգով։ 2017 թվականի Վանաձորի ավագանու ընտրությունների արդյունքում ամենաշատ թվով մանդատներ ստացել է Հայաստանի հանրապետական կուսակցությունը, որի թեկնածու Մամիկոն Ասլանյանն էլ այդ տարում ընտրվել է համայնքի ղեկավար։ ՀՀԿ-ից փոքր-ինչ ավելի քիչ ձայներ ստացել էր «Լուսավոր Հայաստան» կուսակցությունը, որի քաղաքապետի թեկնածու Քրիստ Մարուքյանը ընտրությունների ելքով պայմանավորված դարձել է Վանաձորի ավագանու ամենամեծ ընդդիմադիր խմբակցությունը՝ ստանալով 10 մանդատ։ Վանաձորի ավագանում մանդատներ ստացած մյուս խմբակցություններն են «Հայկական վերածնունդ»-ը, «Բարգավաճ Հայաստան»-ը եւ ՀՅԴ-ն։ Ավագանին ընտրվում է հինգ տարի ժամկետով։ Նորընտիր ավագանու լիազորությունների ժամկետը սկսվում է առաջին նիստի գումարման պահից։ Այդ պահից ավարտվում է նախորդ ավագանու լիազորությունների ժամկետը։ Վանաձորի ավագանին կարող է ընդունել որոշումներ։ Ավագանին քաղաքային համայնքի շահերին վերաբերող, բայց իր իրավասությունից դուրս հարցերի առնչությամբ կարող է ընդունել նաեւ ուղերձներ, հայտարարություններ՝ ուղղված քաղաքային համայնքի բնակչությանը, քաղաքապետին, պետական ու տեղական ինքնակառավարման այլ մարմիններին։ Քաղաքի թաղամասեր Վանաձոր քաղաքի թաղամասերն են՝ Բազում Դիմաց Լամպեր Դիմացի սարի թաղ Դիմացի այգու թաղ Մաշտոց Քարքարոտ Բանգլադեշ Բոշի թաղ Խնձորուտ (Վարդանլու) Ջունգլիներ Սանատորիական (Լագեր) Հուշարձան ՄՏՍ (MTS) Վանաձոր Կենտրոն Լճեր Տաքսիներ Ցալկուտ Արցախ պուրակ Հրապարակ Կայարան Քիմգործարան Քիմգործարանի սարի թաղ Երրորդ մաս Կոնգո Տավրոս (Ղշլաղ) Տարոն-1 Տարոն-2 Տարոն-3 Տարոն-4 Սիվաշական ավան (ԴՈՒՑ) Ազգաբնակչություն Վանաձորը մասսամբ բնակեցրել են Արեւմտյան Հայաստանի Կարս, Արդահան, Բայազետ, Էրզրում քաղաքներից գաղթած ընտանիքները։ Վանաձորի բնակչությունն աստիճանաբար աճել է 1849 թվականից՝ քաղաքի՝ Երեւանի նահանգի մաս դառնալուց հետո։ Քաղաքի բնակչությունը զգալիորեն ավելանում է հատկապես Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո, երբ Իոսիֆ Ստալինը թույլ է տալիս արեւմտահայությանը ներգաղթել Հայաստանի Խորհրդային Սոցիալիստական Հանրապետություն՝ պատմական հայրենիքում խոստանալով ավելի բարեկեցիկ կյանք։ Այդ շրջանում Կիրովականում հաստատվում է ավելի քան 150 հազար ներգաղթյալներ Եվրոպայի, Մերձավոր Արեւելքի եւ Ամերիկայի տարբեր հայկական գաղթօջախներից։ Վերջիններս մեծամասամբ Օսմանյան Թուրքիայի տարածքում Հայոց ցեղասպանության վերապրածներ էին (վերապրածների սերունդներ)։ Չնայած Ստալինի խոստումներին՝ խորհրդային հետախուզության եւ ՆԳՆ-ի կողմիցբազմաթիվ ներգաղթյալներ ուղարկվում են Ալթայի երկրամաս (Սիբիր) եւ այլուր՝ տաժանակիր աշխատանքի։ Խորհրդային իշխանությունների նման վերաբերմունքի հայ գաղթականության նկատմամբ պայմանավորված էր նրանով, որ ՀԽՍՀ-ում հաստատված արեւմտահայերը, որպես կանոն, ավելի կրթված էին, քան տեղի հայերը, խոսում էին ավելի քան 3 լեզուներով եւ Հայ առաքելական եկեղեցու բացահայտ հետեւորդներ էին, ինչը Ստալինյան կառավարությունը դիտարկում էր որպես ազգային անվտանգության սպառնալիք։ Չնայած առկա մարտահրավերներին՝ հետագա տարիներին ավելի մեծ թվով արեւմտահայեր են հաստատվում Կիրովականում, որոնց մեծամասնությունը ավելի ուշ վերստին լքում է քաղաքն ու վերադառնում արտասահման, հիմնականում՝ Կիպրոս, Լիբանան, Սիրիա, Հունաստան, Ֆրանսիա եւ ԱՄՆ։ Ներկայումս Վանաձորում ապրում է շուրջ 2000 արեւմտահայ վերաբնակիչ, որոնց մեծ մասը առօրյա կյանքում դեռեւս օգտագործում է արեւմտահայերենը։ Ըստ 2020 թվականի տվյալների՝ Վանաձորի բնակչությունը կազմում է 77,2 հազար մարդ։ Հայաստանի անկախության առաջին տարիներից սկսած քաղաքի բնակչությունն ունի նվազման միտում։ Ստորեւ ներկայացված է բնակչության թվաքանակը՝ 1831-ից ի վեր։Ըստ 2016 թվականի տվյալների՝ իգական սեռի ներկայացուցիչները 56-44 տոկոսային հարաբերակցությամբ գերազանցում են տղամարդկանց։ Բնակչության տարիքային կազմում քանակապես ամենամեծաթիվը 35-64 տարեկաններն են (38%), ամենասակավաթիվը՝ «75 տարեկան եւ ավելի» խմբի ներկայացուցիչները (5%)։ Ծնելիության մակարդակը, որպես կանոն, գերազանցում է մահացության մակարդակին։ Վանաձոր քաղաքում ապրում են 15974 զբաղված քաղաքացիներ։ Ընտանեկան նպաստ ստացող տնային տնտեսությունների քանակը հավասարվում է 5903-ի։ Գործազրկության մակարդակը զգալիորեն բարձր է։ Ազգային կազմ Վանաձորի բնակչությունը էթնիկ առումով միատարր է։ Բնակչության ճնշող մեծամասնությունը հայերն (95% եւ ավելի) են։ Ըստ 1897 թվականի համառուսական մարդահամարի տվյալների՝ Վանաձորի (Ղարաքիլիսայի) բնակչությունը կազմել է 3.917 մարդ, որից 3.545-ը՝ հայ, 57-ը՝ իսլամադավան, 217-ը՝ ուղղափառ, 98-ը՝ այլ ազգության կամ դավանանքի։ Ըստ 1926 թվական ԽՍՀՄ առաջին մարդահամարի տվյալների՝ Կիրովականում բնակվել է 8.640 մարդ, որից 8.462-ը՝ հայ, 36-ը՝ կովկասյան թուրք, 142-ը՝ այլ ազգության, այդ թվում՝ ուկրաինացի, վրացի եւ պոնտոսյան հույն։ Ազգային փոքրամասնությունների թվաքանակը Վանաձորում ավելացել է 1950 թվականից ի վեր։ Դա պայմանավորված էր քաղաքի արդյունաբերական զարթոնքով. այդ ժամանակահատվածում Խորհրդային պետության տարբեր հատվածներից մարդիկ գալիս էին այստեղ աշխատելու եւ կրթություն ստանալու նպատակով։ Հայտնի է, որ Արցախյան ազատամարտի նախօրեին Վանաձորում բնակվել են զգալի քանակությամբ ադրբեջանցիներ, որոնք վտարվել են այստեղից (որոշները ինքնակամ հեռացել են) ԼՂ-ում հակամարտության բռնկման եւ ազգամիջյան հարաբերությունների սրման պատճառով։ Ներկայումս Վանաձորում բնակվում են ռուսական, հունական, ասորական, հրեական եւ եզդիական ազգային փոքրամասնությունների համայնքների ներկայացուցիչներ։ Ազգային փոքրամասնության ներկայացուցիչներից թվով ամենամեծաքանակը ռուսներն են (շուրջ 1000)։ Վանաձորի Շառլ Ազնավուրի անվան մշակույթի պալատում գործում է «Ռուսական կենտրոն»։ Ռուսական համայնքի հոգեւոր պահանջմունքները բավարարում է 1893-1895 թվականներին Վանաձորի կենտրոնում կառուցված Սուրբ Աստվածածնի ծնունդ անունը կրող ռուս ուղղափառ եկեղեցին, որը Սուրբ Սոֆիայի մայր տաճարի կրկնօրինակն է։ Ալեքսանդր Ս. Պուշկինի անվան Վանաձորի թիվ 4 հիմնական դպրոցում ազգային փոքրամասնությունների հանրակրթական ուսուցումը եւ դաստիարակությունը կազմակերպվում են իրենց մայրենի ռուսաց լեզվով՝ պետական ծրագրով եւ հովանավորությամբ, հայերենի պարտադիր ուսուցմամբ։ Ռուսաց լեզվով ուսուցում ապահովում է նաեւ Ալեքսանդր Գրիբոյեդովի անվան Վանաձորի թիվ 11 ավագ դպրոցը։ Վանաձորում գործում է Հայաստանի ուկրաինացիների ֆեդերացիայի՝ «Ուկրաինա» հասարակական կազմակերպության մասնաճյուղ, որը նպատակադրված է բավարարել քաղաքի սակավաթիվ ուկրաինացի ազգային փոքրամասնությունների կարիքները, պահպանել եւ խթանել ուկրաինական մշակույթը, ավանդույթներն ու սովորույթները։ Վանաձորում գործում է նաեւ «Վերբիչենկա» ուկրաինական երգի կատարողների համակազմը։ 2000-ականների սկզբին Վանաձորի հույն բնակչության թվաքանակը կազմել է շուրջ 200 մարդ։ Ներկայումս Վանաձորում գործում է «Էլպիդա» հունական համայնքը, որի նպատակը քաղաքի հույն բնակչության համախմբումն է։ 2019 թվականին հույն երեխաների առաջին ճամբարը անցկացվել է Վանաձորում։ 2006 թվականին Վանաձորը հյուրընկալել է Հայաստանի ազգային փոքրամասնությունների ամենամյա փառատոնը։ Կրոն Վանաձորցիների 90-95%-ը Հայաստանյայց առաքելական եկեղեցու հետեւորդ է։ Կան նաեւ կաթոլիկներ եւ բողոքականներ, տարատեսակ աղանդավորական կազմակերպությունների, ինչպես նաեւ ուղղափառ եկեղեցու հետեւորդներ։ Լոռու մարզի բնակչությանը սպասարկում է Հայաստանյաց առաքելական եկեղեցու Գուգարաց թեմը։ Վանաձորում է գտնվում Գուգարաց թեմի նստավայրն ու առաջնորդանիստ Սուրբ Գրիգոր Նարեկացի մայր եկեղեցին։ Վանաձոր քաղաքի եկեղեցիներ եւ մատուռներ Մշակույթ Վանաձորը հարուստ է մշակութային օջախներով։ Քաղաքի մշակութային կյանքում կարեւոր նշանակություն ունի Շառլ Ազնավուրի անվան մշակույթի պալատը, որի շենքը Վանաձորի քաղաքապետարանի կողմից ի պահ է տրվել «Հորովել» երգի ու պարի համույթին։ Այստեղ է գտնվում Ստեփան Զորյանի տուն-թանգարանը, Հովհաննես Աբելյանի անվան պետական դրամատիկական թատրոնը, Վանաձորի երկրագիտական թանգարանը։ Գործում են 3 մշակութային տներ, կամերային, երգի, տիկնիկային թատրոններ, 22 մանկապարտեզներ, միջնակարգ, արվեստի, գեղարվեստի, երաժշտական, պարարվեստի դպրոցներ, մարզադպրոցներ։ Վանաձորն ունի կամերային նվագախումբ եւ երգչախումբ։ Զորյան 24 հասցեում գտնվող Ստեփան Զորյանի տուն-թանգարանում ներկայացված ցուցանմուշները լուսաբանում են գրողի կյանքի մանկության ու պատանեկության շրջանները Ղարաքիլիսայում՝ հին Վանաձորում։ Թանգարանը, հիրավի, համարվում է Վանաձորի գրական-մշակութային կարեւորագույն օջախներից մեկը։ Լոռի-Փամբակի երկրագիտական թանգարանը համարվում է Լոռու մարզի միակ մշակութային օջախը, որը ոչ միայն ամուր կապ է պահպանում մշակութային աշխարհի հետ, այլեւ ներկայացնում է հայ ժողովրդի պատմության ընթացքում կուտակված հարուստ նյութական ժառանգությունը։ Թանգարանում ներկայացված են Լոռվա վարպետների ստեղծած ձեռագործ իրերը. կարպետներ ու գորգեր, արծաթյա գոտիներ ու զարդեր, զենքերի տեսակներ։ Լոռու մարզկենտրոնը նշանավորվում է նաեւ թատրոններով, որի «թագն ու պսակ»-ը 1931 թվականին հիմնադրված Հովհաննես Աբելյանի անվան Վանաձորի պետական դրամատիկական թատրոնն է։ Վանաձորի պետթատրոնի խաղացանկը բաղկացած է դասական, համաշխարհային ազգային ու արդի դրամատուրգների գործերից։ Թատրոնի մի շարք ներկայացումներ, բեմադրիչներ ու դերասաններ արժանացել են մրցանակների, մեդալների ու պատվոգրերի։ Քաղաքում գործող մյուս նշանավոր թատրոններից են «Բոհեմ» կամերային թատրոնը եւ Վանաձորի տիկնիկային թատրոնը։ Քաղաքային կինոթատրոնները երկուսն են՝ մշակույթի պալատում գործող «Անի»-ն եւ «Երեւան»-ը։ Քաղաքի կենտրոնական հատվածում գտնվում է Հայաստանի ազգային պատկերասրահի Վանաձորի մասնաճյուղը՝ Կառլոս Աբելյանի անունը կրող կերպարվեստի թանգարանը։ Այստեղ ցուցադրվող հավաքածուն ներկայացնում է առավելապես 20-րդ դարակեսի հայկական կերպարվեստը։ Այստեղ ներկայացվում են այնպիսի նշանավոր արվեստագետների ստեղծագործություններ, ինչպիսիք են Երվանդ Քոչարը, Մհեր Աբեղյանը, Արա Բեքարյանը, Արմինե Կալենցը, Ռուդոլֆ Խաչատրյանը։ Քաղաքում կա նաեւ հեղինակավոր նկարչական դպրոց, որը հիմնադրվել է 1957 թվականին՝Մարտիրոս Սարյանի եւ Արա Սարգսյանի նախաձեռնությամբ։ Վանաձորում է գտնվում նաեւ Հայաստանի գրողների միության Լոռու մարզային բաժանմունքը։ Մեդիա ՄԻԳ Հեռուստառադիոընկերություն, եթեր է հեռարձակվում Վանաձորում եւ Լոռու մարզի որոշակի հատվածում։ «Վանաձորյան խճանկար» շաբաթաթերթ, որը հրատարակվում է 2000 թվականից։ «Ֆորտունա» Լոռու մարզային հեռուստաընկերություն Պատմամշակութային հուշարձաններ Վանաձոր քաղաքի պատմության եւ մշակույթի հուշարձանների ցանկը 2002 թվականին հաստատվել է Հայաստանի Կառավարության կողմից։ Ցանկում ներառված է 158 հուշարձան, այդ թվում՝ ամրոցներ, եկեղեցիներ, մատուռներ, խաչքարեր, դամբարանադաշտեր, տապանաքարեր, հուշաղբյուրներ, հուշարձաններ եւ այլ շինություններ։ Կրթություն եւ գիտություն Վանաձորում գործում են թվով վեց բարձրագույն ուսումնական հաստատություններ՝ Հայաստանի պետական ճարտարագիտական համալսարանի Վանաձորի մասնաճյուղը, Հայաստանի ազգային ագրարային համալսարանի Վանաձորի մասնաճյուղը, Հայաստանի ազգային պոլիտեխնիկական համալսարանի Վանաձորի մասնաճյուղը, «Մխիթար Գոշ» միջազգային համալսարանը, Մոսկվայի պետական մանկավարժական համալսարանի Վանաձորի մասնաճյուղն ու Վանաձորի պետական համալսարանը, ինչպես նաեւ ուսումնարաններ, երաժշտական, գեղարվեստի եւ սպորտային դպրոցներ։ Վանաձորի Հովհաննես Թումանյանի անվան պետական համալսարանը Լոռու մարզի մայր ուսումնական հաստատությունն է։ Բուհում ուսումնական ամենամեծ ստորաբաժանումները ֆակուլտետներն են՝ բանասիրական, պատմաաշխարհագրական, մանկավարժության, կենսաբանաքիմիական եւ ֆիզիկամաթեմատիկական։ ՎՊՀ-ի կրթական ծառայությունների մեջ է մտնում հանրակրթությունը (Վանաձորի պետական համալսարանի հենակետային վարժարանի կարգավիճակով), միջին մասնագիտական ուսումը (քոլեջ) եւ, իհարկե, բուհական կրթությունը։ Ուսումնագիտական գործընթացը կազմակերպվում է 22 մասնագիտական ամբիոնների միջոցով։ Վանաձորում կա 30 դպրոց (7 ավագ, 2 միջնակարգ, 21 հիմնական), 3 երաժշտական դպրոց եւ 2 արվեստի դպրոց։ Նշանավոր է «Էվրիկա» միջնակարգ դպրոցը։ Առանձնահատուկ գիտակրթական նշանակություն ունի Վանաձորի տեխնոլոգիական կենտրոնը։ Կենտրոնի գործունեության հիմնական ուղղությունները միտված են տեխնիկական եւ գործարար հմտությունների զարգացմանը, տեխնոլոգիական ձեռներեցության խթանմանը, տեղեկատվական եւ բարձր տեխնոլոգիաների ոլորտում նորարար գիտահետազոտական աշխատանքների առեւտրայնացմանը, նոր տեխնոլոգիական ընկերությունների ձեւավորմանը, արտասահմանյան ներդրումների ներգրավմանը։ Քաղաքում գործում են թվով 10 հանրային գրադարաններ, որոնցից 4-ը նախատեսված է մանկահասակ ընթեցողների համար։ Առողջապահություն Առողջապահության ոլորտը մեծ նշանակություն ունի քաղաքային համայնքի սոցիալ-տնտեսական զարգացման տեսանկյունից։ Առողջապահության ոլորտում գերակա է համարվում առաջնային բուժօգնությունը։ Ծրագրային մակարդակով հատուկ կարեւորվում են մոր եւ մանկան առողջության պահպանումը, մանկական հիվանդանոցային եւ շտապ օգնության ծառայությունների արդիականացումը, ինչպես նաեւ վարակիչ եւ կառավարելի ոչ վարակիչ հիվանդությունների կանխարգելման խնդիրները։ Վանաձոր քաղաքը սպասարկող առողջապահական կազմակերպություններից են Վանաձորի բժշկական կենտրոնը (տարողությունը՝ 190 մահճակալ) եւ Վանաձորի ինֆեկցիոն հիվանդանոցը (տարողությունը՝ 45 մահճակալ)։ Երկու հիվանդանոցներում բժիշկների եւ այլ աշխատողների ընդհանուր թիվը կազմում է համապատասխանաբար 495 եւ 48։ Քաղաքում գործում է նաեւ պոլիկլինիկաներ՝ «Գուգարք» կենտրոնտրոնական պոլիկլինիկա, ինչպես նաեւ Վանաձորի թիվ 1, 3, 4, եւ 5 պոլիկլինիկաները։ Մասնագիտացված հաստատություններից պետական ֆինանսավորմամբ գործում են Լոռու մարզային հոգենյարդաբանական դիսպանսերն ու Լոռու մարզային արյան փոխներարկման կայանը։ Մասնավոր բժշկական կենտրոններ են «էկոսենս»-ը, «Նորմեդ» բժշկական կենտրոնի Վանաձոր մասնաճյուղը, ինչպես նաեւ երկու տասնյակից ավելի ատամնաբուժարաններ։ Վանաձորի բժշկական կենտրոնը Լոռու մարզի ամենամեծ եւ մարզկենտրոնի միակ հիվանդանոցն է, որի բազմապրոֆիլ լինելը հնարավորություն է տալիս բժշկական ծառայություն մատուցել ամենատարբեր հիվանդությունների դեպքում, իրականացնել համալիր բուժում։ Ընկերության գործունեության հիմնական տեսակն է բուժօգնությունը եւ սպասարկումը։ Նշված գործունեությունը ներառում է հիվանդանոցային, արտահիվանդանոցային եւ շտապ բուժօգնության ծառայություն։ Սպորտ Վանաձորում գործում են մի շարք սպորտային կազմակերպություններ, որոնք էլ ժամանակի ընթացքում կերտել են քաղաքի սպորտային ավանդույթները։ Դրանցից նշանավոր են «Օլիմպիական հերթափոխի մենապայքարային մարզաձեւերի մարզադպրոց», «Ֆուտբոլի մասնագիտացված մանկապատանեկան մարզադպրոց», «Ծանրամարտի մասնագիտացված մանկապատանեկան մարզադպրոց», «Ալբերտ Ազարյանի անվան «Կենտրոն» համալիր մարզադպրոց», «Շախմատի մասնագիտացված մանկապատանեկան մարզադպրոց», «Աթլետիկայի օլիմպիական հերթափոխի մանկապատանեկան մասնագիտացված մարզադպրոց», «Լողի մասնագիտացված մանկապատանեկան մարզադպրոց», «Ձմեռային մարզաձեւերի մասնագիտացված մանկապատանեկան մարզադպրոց» համայնքային ոչ առեւտրային կազմակերպություններ, որտեղ մարզվում են շուրջ 2450 մարզիկներ։ Պետական ֆինանսավորմամբ Վանաձորում գործում են մարզական ակումբներ, ինչպես նաեւ բռնցքամարտի մանկապատանեկան մարզադպրոց։ Ինչպես խորհրդային շրջանում, այնպես էլ Հայաստանի անկախ Հանրապետության պայմաններում վանաձորցիներն աչքի են ընկել օլիմպիական խաղերում, աշխարհի, Եվրոպայի առաջնություններում, ինչպես նաեւ միջազգային տարբեր որակավորման մրցաշարերում ունեցած հաջողություններով։ Վանաձորից են սերում աշխարհի գավաթակիր, ըմբիշ Ստեփան Սարգսյանը, օլիմպիական խաղերի բրոնզե մեդալակիր Հրաչիկ Ջավախյանը, շախմատի աշխարհի միջազգային գրոսմաստեր Սամվեր Տեր-Սահակյանը, ԽՍՀՄ բազմակի, Եվրոպայի կրկնակի չեմպիոն եւ աշխարհի գավաթակիր Սամսոն Խաչատրյանը, պրոֆեսիոնալ բռնցքամարտիկ Վիկ (Վախթանգ) Դարչինյանը, հաշմանդամ մարզիկ, խուլ-համրերի հունահռոմեական ըմբշամարտի աշխարհի առաջնության հաղթող Սենիկ Սերոբյանը։ Վանաձորում է ծնվել ԽՍՀՄ սպորտի վաստակավոր վարպետ Ալբերտ Ազարյանը՝ «Ազարյանական խաչ»-ի հեղինակը։ Վանաձորը շարունակաբար մասնակցում է համահայկական խաղերին։ Հայաստանի մարզերում եւ Արցախում անցկացվող «Մարզական փառատոն» մրցույթ-ստուգատեսում Վանաձոր քաղաքը 5 անգամ ճանաչվել է հաղթող։ Վանաձորի ամենատարածված սպորտաեւերի թվում է ֆուտբոլը։ Վանաձորի քաղաքային մարզադաշտից բացի 2016 թվականից «Տարոն 4» թաղամասում շահագործման է հանձնվել նաեւ Լոռու ֆուտբոլի ակադեմիան։ Վանաձորցիների կողմից հիմնադրված «Լոռի» ֆուտբոլային ակումբը հայկական ֆուտբոլի նորեկ ակումբերից է։ Ակումբը կատարել է իր նորամուտը Հայաստանի առաջին խմբի առաջնությունում՝ 2017 թվականի օգոստոսի 14-ին կայացած «Փյունիկ-2» ֆուտբոլային ակումբի դեմ խաղում։ Տնտեսություն Լոռու մարզկենտրոն Վանաձորի տնտեսությունը ճյուղային զարգացվածության տեսանկյունից բավականին բեւեռացված է։ Այստեղ բավականին զարգացած է տնտեսության արդյունաբերական ճյուղը, իսկ մյուս ճյուղերը հանրագումարային առումով որեւէ էական ազդեցություն չեն թողնում քաղաքի համախառն ներքին արդյունքի (ՀՆԱ) վրա։ Արդյունաբերություն Ձորագետի հիդրոէլեկտրակայանի արտադրած էլեկտրաէներգիայի շնորհիվ 20-րդ դարի 40-ական թվականներին Վանաձորի տնտեսությունը թռիչքաձեւ զարգացում է ապրում, որի արդյունքում քաղաքը դառնում է Հայկական ԽՍՀ արդյունաբերական կենտրոններից մեկը։ Միեւնույն ժամանակահատվածում զարկ է տրվում մեքենաշինությանը, քիմիական արդյունաբերությանը, հիմնվում են թեթեւ եւ սննդի արդյունաբերության խոշոր ձեռնարկություններ։ Արդյունաբերական առումով կարեւոր նշանակություն է ձեռք բերում Վանաձորի ջերմաէլեկտրոկայանը, որի արտադրանքը բավարարում էր ոչ միայն քաղաքի, այլեւ ներկայիս Լոռու մարզի տարածքում գտնվող մի շարք տարածաշրջանի բնակավայրերի էներգետիկ պահանջները։ Վանաձորում գործել են մետաղահատ հաստոցների, մեխանիկական, էլեկտրական սարքավորումների գործարաններ, կարի, տրիկոտաժի, կոշիկի, կահույքի ֆաբրիկաներ, մսի, հացի, կաթի եւ կաթնամթերքի, պահածոների գործարաններ, երկաթբետոնյա կոնստրուկցիաների, շինարարական իրերի արտադրություններ։ Այստեղ արտադրվել են քիմիական մանրաթել, ազոտական թթու, կալցիումի կարբիդ, մելամին եւ այլն։ 1988 թվականի Սպիտակի ավերիչ երկրաշարժի արդյունքում Վանաձորում ավերվում են բազմաթիվ բնակելի շենքերի, թաղամասերի, արտադրական, մշակութային, կենցաղսպասարկման կառույցների։ ԽՍՀՄ փլուզման եւ Հայաստանի սահմանային շրջափակման պայմաններում արդյունաբերական ձեռնարկությունների գերակշռող մասը մասամբ կամ ամբողջովին դադարում է գործելուց։ 1990-ական թվականների կեսերին սկսվում են վերականգնման աշխատանքները. կառուցվում եւ ամրացվում են բնակելի ու հասարակական շենքեր, մասնակիորեն վերագործարկվում «Ավտոմատիկա», «Ավտոգենմաշ», «Էլեկտրոն» եւ այլ ձեռնարկություններ, հագուստի արտադրությամբ հայտնի են «Բազում», «Գլորիա», «Սարտիս» ֆաբրիկաները։ Ներկայումս՝ Հայաստանի անկախ Հանրապետության պայմաններում, Վանաձորը հավակնում է վերականգնել իր երբեմնի կարեւոր արյունաբերական նշանակությունը։ Քաղաքում գործում են հետեւյալ արդյունաբերական հաստատությունները. Վանաձորի հագուստի գործարան, Վանաձորի քիմիական արդյունաբերություն, Վանաձորի «Գլորիա» կարի արտադրամաս, Վանաձորի «Սարտոն ՍՊԸ» կարի արտադրամաս, Վանաձորի «Սարտիս» կարի արտադրամաս, Վանաձորի «ՎանՕլիմպԷդ» գործարան, Վանաձորի «Դիետ» կաթնամթերքի գործարան, Վանաձորի «Ավտոգեն Մ» գործարան։ Գյուղատնտեսություն Վանաձորը գյուղատնտեսության ոլորտի թերզարգացվածության առումով Հայաստանի առաջատար մարզկենտրոններից է։ Գտնվելով խոնավ կլիմայական պայմաններում՝ հողերը չեն ոռոգվում, ուստի եւ հարուստ չեն հումուսով։ Նման պայմաններում պտղատու այգիները հիմնականում տնամերձ են։ Այսպիսով, ակներեւ է կլիմայական գործոնի բացասական ազդեցությունը բերքատվության մակարդակի, հետեւաբար նաեւ գյուղատնտեսության ոլորտի թերզարգացվածությամ վրա։ Գյուղատնտեսությամբ զբաղվում է Վանաձոր քաղաքի բնակչության 10-15%-ը միայն, իսկ գյուղատնտեսական նշանակության հողերը զբաղեցնում են 3,26 հա տարածություն։ 2017 թվականի զեկույցի համաձայն՝ դրանք բաշխված են հետեւյալ կերպ. համայնքում 48 առկա խոշոր եղջերավոր անասունների գլխաքանակը կազմում է 1686 գլուխ, որից կովեր՝ 728, արտադրող ցուլեր՝ 67, երինջներ 1-ից 2 տարեկան՝ 759, 2 տարեկանից բարձր՝ 132, խոզեր՝ 320, ոչխարներ՝ 444, ձիեր՝ 33: Հավերի եւ այլ թռչունների քանակը 2461 է։ Մեղվափեթակների քանակը 500 է։ Զբոսաշրջություն Վանաձոր քաղաքը տուրիզմի ոլորտում ունի հսկայական ներուժ, ինչի համար կարեւոր հանգամանք է նպաստավոր կլիման եւ ծառայությունների ոլորտի զարգացվածությունը։ Զբոսաշրջության ոլորտի զարգացման ռազմավարությունը մշակվում է Լոռու մարզի տուրիզմի զարգացման եւ հետազոտության կենտրոնի կողմից։ Ըստ այդ մարմնի՝ Լոռու մարզում՝ մասնավորապես Վանաձորում, հյուրատնային բիզնեսը դեռեւս զարգացման փուլում է, եւ դա է պատճառը, որ զբոսաշրջիկը նույն օրը ստիպված է լինում լքել քաղաքի բուն տարածքը եւ հանգրվանել մեկ այլ վայրում։ Ցուցանակների եւ տեղեկատվական վահանակների բացակայությունը նույնպես լուրջ խնդիր է քաղաքին անծանոթ այցելուների համար։ Այնուամենայնիվ, ներկայում էլ ամենապահանջված պրոդուկտը քաղաքային տուրերն են։ Ճանաչողական տուրն, որպես կանոն, մեկնարկում են քաղաքի սրտից՝ Հայքի հրապարակից եւ ընդգրկում Վանաձորի պատկերասրահը, քանդակագործ վարպետ Մեհրաբի տունը, Լճերը, Թթու ջուրը, Գուգարաց թեմի առաջնորդարանը, հայկական ու ռուսական եկեղեցիները։ Քաղաքի այցելուների համար հետաքրքրություն է ներկայացնում նաեւ քաղաքի արդյունաբերական անցյալը, որի արդյունքում տուրիստական օբյեկտների են վերածվել նաեւ Քիմիական մանրաթելերի, «Ավտոմատիկա», «Էլեկտրոն», «Ջերմաէլեկտրոն», «Ավտոգենմաշ» գործարաններըն ու խորհրդային ժամանակների նմուշ-կոթողները։ Զբոսաշրջային կարեւոր նշանակություն ունեն Վանաձորի կրոնական շինությունները (Սուրբ Մարիամ Աստվածածին եկեղեցին, Սուրբ Գրիգոր Նարեկացի եկեղեցին, Գուգարաց թեմի առաջնորդանիստ Սուրբ Սարգիս եկեղեցին եւ Սուրբ Աստվածածնի ծնունդ ռուս ուղղափառ եկեղեցին։ Զբոսայգիներից նշանավոր են Վանաձորի բուսաբանական այգին, քաղաքի կենտրոնական այգին, «Սայաթ-Նովա» զբոսայգին։ Զբոսաշրջության ոլորտի զարգացվածությունը ուղղակիորեն կապված է սերվիսի (ծառայությունների) ոլորտի հետ։ Հյուրանոցներ՝ «Tufenkian Heritage Hotel Avan Dzoraget», • «Արգիշտի» հյուրանոց, • «Անուշ հյուրանոց», • «Գուգարք» հյուրանոց, • «Կիրովական հյուրանոց, • «Գրին Հաուս» հյուրանոց, • «Արմենիա» հյուրանոց, • «Լագունա» հյուրանոց։ Սննդի կետեր՝ • «Լոռի» սրճարան, • «Թագավորանիստ» ռեստորան, • «Էլկանի» ռեստորան, • «Բելլիսիմո» ռեստորան, • «Օազիս» ռեստորան, • «Մոսկվա» ռեստորան, • «Թիֆլիս» ռեստորան, • «Ռոյալ» ռեստորան։ Տրանսպորտ եւ կապ Վանաձոր քաղաքի համայնքային ենթակայության ներքո գտնվող ճանապարհների երկարությունը կազմում է 161 կմ։ Վանաձորով է անցնում հարավկովկասյան երկաթգիծը։ Դեպի արեւմուտք գնացող գիծը Գյումրիով դուրս է գալիս Երեւան, իսկ արեւելք գնացող գիծը Սանահին կայարանով հասնում Թբիլիսի։ Վանաձորում կան 28 տրանսպորտային կամուրջներ, հետիոտնի համար նախատեսված կամուրջ-անցումներ։ Քաղաքի ուղեւորատար երթուղիներում ընդգրկված են 162 ավտոբուսներ եւ երթուղային տաքսիներ։ Գրանցված են եւ արդյունավետ գործում են մոտ մեկ տասնյակ մասնավոր տաքսի ծառայություններ։ Վանաձորի տրանսպորտի հիմնական տեսակը ցամաքայինն է։ Ջրային եւ օդային տրանսպորտը բացակայում է։ Քաղաքում կամ քաղաքի շրջակայքում օդանավակայան չի գործում։ Ամենամոտ օդանավակայանը Գյումրու «Շիրակ» միջազգային օդանավակայանն է։ Նախկինում քաղաքը սպասարկել է Ստեփանավանի օդանավակայանը, որը ներկայումս գտնվում է վերակառուցման փուլում։ Վանաձորի տարածքում բջջային հեռախոսակապը եւ շարժական ինտերնետ կապը ապահովվում է հանրապետություն գործող բոլոր օպերատորների կողմից։ Համացանցի ծածկույթը գերազանցում է 98%-ը։ Հասանելի է եւ՛ թելքաօպտիկական, եւ՛ շարժական համացանցային կապ։ Համանանցի հասանելիության որակը բավարար է։ Քաղաքը ապահովված է նաեւ լարային հեռախոսակապով։ Զարգացած է եթերային հեռուստատեսության ցանցը։ Հեռարձակվում է նաեւ Հայաստանի հանրային ռադիոն, որը հասանելի է 106.30 ՄՀց հաճախականությամբ։ Հայաստանի փոստային կապի ազգային օպերատոր «Հայփոստ»-ը Վանաձոր քաղաքում ունի 23 կապի բաժանմունք՝ ապահովելով 100% հասանելիություն։ Արտաքին հարաբերություններ Վանաձորն արտաքին համագործակցություն է իրականացնում եվրոպական, ասիական եւ ամերիկյան քաղաքների, ինչպես նաեւ Հայաստանում գործունեություն իրականացնող միջազգային կազմակերպությունների հետ։ Քույր քաղաքներ Վանաձորի եւ քույր քաղաքների միջեւ կնքվել են պայմանագրեր, համաձայն որոնց քույր քաղաքների միջեւ առկա է համագործակցություն մշակույթի, զբոսաշրջության, տնտեսության, կրթության, առողջապահության, սպորտի եւ այլ բնագավառներում։ Վանաձորի առաջինը քույր քաղաքը եղել է ֆրանսիական Բանյո քաղաքը, իսկ վերջինը՝ բելառուսական Վիտեբսկը։ Վանաձորի քույր քաղաքներն են՝ Բանյո, Ֆրանսիա (1967 թվականից), Բաթում, Վրաստան (2006 թվականից), Կիսլովոդսկ, Ռուսաստան (2005 թվականից), Փասադենա, Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներ (1992 թվականից), Մաառդու, Էստոնիա (2007 թվականից) Պոդոլսկ, Ռուսաստան (2004 թվականից) Վիտեբսկ, Բելառուս (2012 թվականից) Չժուչժոու, Չինաստան (2001 թվականից) Դիվանագիտական ներկայացուցչություններ , Ուկրաինայի Հանրապետության պատվավոր հյուպատոսությունը քաղաք Վանաձորում։ Նշանավոր վանաձորցիներ Ալբերտ Ազարյան՝ հայ օլիմպիական մարմնամարզիկ, ԽՍՀՄ սպորտի վաստակավոր վարպետ, «ազարյանական խաչ»-ի հեղինակը, Արմեն Գյուլբուդաղյանց՝ խորհրդային շրջանի հայ ֆուտբոլիստ, Հայաստանի ֆուտբոլի ազգային հավաքականի նախկին մարզիչ, Արտավազդ Փելեշյան, գեղարվեստական եւ վավերագրական կինոյի հայտնի ռեժիսոր, սցենարիստ, Վահե Շահվերդյան՝ բեմադրիչ, ՀՀ ժողովրդական արտիստ, Գրետա Մեջլումյան, դերասանուհի, ՀՀ վաստակավոր արտիստ, Շավարշ Կարապետյան՝ հայ սուզալողորդ, աշխարհի 11-ակի ռեկորդակիր, Գոռ Մխիթարյան՝ հայ ռոք-երաժիշտ, վանաձորյան «Լավ էլի» ալտերնատիվ ռոք խմբի հիմնադիր, Էդմոն Մարուքյան՝ հայ քաղաքական գործիչ, «Լուսավոր Հայաստան» կուսակցության հիմնադիր-նախագահ։ Էդվարդ Նալբանդյան՝ հայ դիվանագետ, Հայաստանի Հանրապետության արտաքին գործերի նախարար 2008-2018 թվականներին, Նարե Արղամանյան՝ հայ դաշնակահարուհի, Նոր-Այր՝ հայ արձակագիր, գրող, Տիգրան Սուրենի Սարգսյան՝ հայ քաղաքական գործիչ, Եվրասիական տնտեսական բանկի կառավարման խորհրդի նախագահի տեղակալ, Արմեն Սուրենի Սարգսյան զինվորական գործիչ՝ Չինաստանում եւ ԱՄՆ-ում Հայաստանի ռազմական կցորդ, դիվանագետ՝ Չինաստանում, Վիետնամում, Մոնղոլիայում, Սինգապուրում եւ Բուլղարիայում Հայաստանի արտակարգ եւ լիազոր դեսպան, Ռոզա Լին` հայ երգչուհի, Հայաստանի ներկայացուցիչը Եվրատեսիլ 2022 երգի մրցույթում, Ստեփան Զորյան՝ հայ գրող, արձակագիր, թարգմանիչ, Սուրեն Աղաբաբյան՝ հայ գրականագետ, բանասիրական գիտությունների դոկտոր, պրոֆեսոր։ Ստեփան Սարգսյան՝ հայ ազատ ոճի ըմբիշ, Օլիմպիական խաղերի մրցանակակիր, Վիկ Դարչինյան՝ հայ պրոֆեսիոնալ բռնցքամարտիկ։ Տես նաեւ Ղարաքիլիսայի ճակատամարտ (1918) Վանաձորի պատմության եւ մշակույթի անշարժ հուշարձանների ցանկ (Լոռու մարզ) Ծանոթագրություններ Արտաքին հղումներ Վանաձորի գրադարանների կենտրոնացված համակարգ Վանաձոր 1828 թվականին հիմնադրված բնակավայրեր


text: Վաղարշապատ (առավել հայտնի է Էջմիածին անվանումով), քաղաք Հայաստանի Արմավիրի մարզում։ Ունի հնագույն պատմություն։ Հարուստ է պատմամշակութային հուշարձաններով, այդ թվում՝ Մայր Աթոռ Սուրբ Էջմիածինը։ Քաղաքի կենտրոնում է գտնվում Հայ առաքելական եկեղեցու Էջմիածնի կաթողիկոսության կենտրոնը։ Անվանումներ Համաձայն Մովսես Խորենացու «Հայոց պատմության», մինչեւ Վաղարշապատ կոչվելը քաղաքը անվանվել է Վարդգեսավան, իսկ դրանից առաջ Արտիմեդ։ Արտիմեդ Բնակավայրի Արտիմեդ անվանումը, հավանաբար, պայմանավորված է եղել այնտեղ գտնվող Արտեմիդ՝ Անահիտ աստվածուհուն նվիրված տաճարով։ Այդ ենթադրության օգտին են խոսում 1950-ական թվականներին Մայր եւ Սուրբ Հռիփսիմե տաճարների պեղումների ժամանակ նրանց հիմքերից հայտնաբերված հեթանոսական տաճարների բեկորները։ Վարդգեսավան Վարդգես Մանուկը բաժանվելով Տուհաց գավառից, Քասախ գետով գալիս նստում է Շրեշ բլրի եւ Քասախ գետի մոտ՝ Արտիմեդ քաղաքում Երվանդ արքային խնամախոսելու, որտեղ իր անվամբ հիմնում է Վարդգեսավանը։ Վաղարշապատ 2-րդ դարի առաջին կեսին, ըստ Մովսես Խորենացու, Սանատրուկ Բ-ի որդի Վաղարշ Ա թագավորը Վարդգեսավանը պատում է պարսպով ու մեծ պատվարով, դարձնում թագավորանիստ քաղաք՝ վերանվանելով այն Վաղարշապատ կամ Նոր Քաղաք, Վաղարշ Ա Արշակունու ժամանակից (մ. թ. 191-211 թվականներ)։ Միջին դարերում, մասնավորապես միջնադարում Վաղարշապատը մերթընդմերթ կոչվել է նաեւ Էջմիածին, որը համանուն վանքի եւ ոչ ամբողջ բնակավայրի անունն է։ Կայնեպոլիս 163 թվականից մինչեւ 193 թվական հռոմեացիք Վաղարշապատը նույնիսկ մայրաքաղաք են հռչակում գրաված եւ ավերած Արտաշատի փոխարեն եւ անվանում Կայնեպոլիս (Նոր քաղաք)։ Էջմիածին 1945 թվականին քաղաքը վերանվանվել է Էջմիածին եւ այդ անուն է կրել մինչեւ 1992 թվականը, երբ նորից վերանվանվեց Վաղարշապատ։ Պատմություն Հնավայրեր Վաղարշապատի տարածքում Վաղարշապատը եւ նրա շրջակայքը բնակելի են եղել դեռեւս մ.թ.ա. 6-3 հազարամյակներից։ Այդ տարածքներում են գտնվում էնեոլիթյան (պղնձեքարեդարյան) ժամանակաշրջանի այնպիսի հնավայրեր, ինչպիսիք են Շրեշ բլուրը, Մոխրբլուր, Թեղուտը, Մեծամորը եւ այլն, ու հայտնաբերվել են հնագիտական ամենաբազմազան եւ հարուստ առարկաներ։ Վաղարշապատում եւ նրա շրջակայքում կան նաեւ հնագույն դամբարանադաշտեր, որոնք եւս անկասկած են դարձնում տվյալ բնակավայրի հնամենի եւ նշանավոր լինելը։ Առաջին գրավոր տեղեկություններ Վաղարշապատի տարածքի եւ նրա շրջակայքի մասին առաջին գրավոր տեղեկությունները ավանդել է Բիայնայի (Վանի) թագավոր Ռուսա Բ-ն (մթա 685-645)՝ կոչելով նրան Կուարլինի կամ Կուտուրլինի հովիտ, որի ոռոգման համար նա մեծ ջանքեր է ներդրել։ 3-րդ դարի վերջերի Վաղարշապատի քաղաքային նկարագրի մասին ստույգ տեղեկություններ է հաղորդում Ագաթանգեղոսը։ Նրա պատմության եւ վերջերս կատարված պատմա-հնագիտական ուսումնասիրությունների հիմամբ կարելի է ընդհանուր գծերով պատկերացում կազմել այդ ժամանակաշրջանի Վաղարշապատի մասին։ Քաղաքը տարածվել է պարիսպներով ամրացված միջնաբերդի շուրջը։ Այժմ արդեն կասկած չկա, որ միջնաբերդի տարածքը, ընդհանուր աոմամբ, համընկել է Էջմիածնի վանքի ներկայումս զբաղեցրած տարածքին։ Քաղաքի դիրք Վաղարշապատը եւ նրա մերձակա տարածքները հին եւ միջին դարերում մտնում էին Մեծ Հայքի Այրարատ նահանգի Արագածոտն գավառի մեջ, տեղագրորեն հանդիսանում է Արարատյան դաշտի կենտրոնը՝ Քասաղ գետի միջին եւ ստորին հոսանքների շրջանում։ Վաղարշապատը Արեւելքի մեծ քաղաքների նման շրջապատված էր պարսպով, որի կենտրոնում շուկան էր։ Քաղաքի մեջ էր առնված նաեւ միջնաբերդը, ներսում՝ արքունի ապարանքը եւ մայր տաճարը, իսկ քաղաքի պարիսպներից դուրս քաղաքի արվարձաններն էին։ Պարիսպների ներսում ապրում էր ազնվականությունը եւ իշխող դասը, իսկ պարիսպներից դուրս՝ աշխատավորությունը։ Արվարձանները եւս ունեցել են իրենց շուկան եւ արհեստավորական թաղերը։ Վաղարշապատը հնագույն դարերից սկսած համարյա անընդմեջ երկրորդ կամ զուգահեռ մայրաքաղաքի դեր է կատարել։ Վաղարշապատի դերի բարձրացումը առաջնակարգ մայրաքաղաքի աստիճանի հետեւանքն էր այն բանի, որ 301 թ-ից այն դարձավ քրիստոնեական Հայաստանի հոգեւոր կենտրոնը, նաեւ կաթողիկոսական նստավայրը։ Բավական է ասել, որ այստեղ է բացվել Մաշտոցյան առաջին դպրոցը, այստեղ է հաստատվել (480 թվականին) առաջին հայկական պետական-պաշտոնական մատենադարանը։ Հետագա դարերում (բացառյալ Բագրատունիների թագավորության ժամանակ) Վաղարշապատը աստիճանաբար անշքացավ, դարձավ աննշան եւ խղճուկ մի բնակավայր։ Քաղաքը նոր շունչ եւ վերակենդանություն է առնում, երբ 1441 թվականին կաթողիկոսական աթոռը Սսից տեղափոխվեց Էջմիածին։ Այսուհետեւ Վաղարշապատ-Էջմիածինը նորից դարձավ Հայոց ոչ միայն կրոնական, այլեւ, ինչ որ չափով նաեւ վարչական կենտրոնը։ 1828 թ-ից, երբ Արեւելյան Հայաստանը միացավ Ռուսաստանին, Վաղարշապատը (Էջմիածին) դարձավ Երեւանի նահանգի Էջմիածնի գավառի կենտրոնը, մինչեւ 1930 թվականը։ Հին Վաղարշապատի տեղադրություն Հայաստանի երբեմնի քաղաքամայր Վաղարշապատը գտնվում է Այրարատ նահանգի Արագածոտն գավառում։ Վաղարշապատը հայ Արշակունիների պետականության թագավորանիստ քաղաքն էր, կրոնական եւ մշակութային կենտրոնը։ Հնագիտական նյութերը եւ մատենագրական աղբյուրները օգնում են մեզ վերականգնելու հին Վաղարշապատի տեղադրությունը։ Մովսես Խորենացու հիշատակած ավանդություններից հայտնի է, որ Վաղարշապատի հին քաղաքատեղին գտնվում էր Արարատյան դաշտում՝ Քասախ գետի եւ Շրեշ բլրի մոտ, իբրեւ ամրացված բերդ, առեւտրական մեծ ավան։ Երվանդ Լալայանի վկայությամբ, ժողովուրդը Շրեշ է անվանել Ղուգոյի կոնդ կոչված բլուրը, որը գտնվում էր Վաղարշապատից հյուսիս-արեւելք (քաղաքից 500 մ հեռու), Էջմիածին-Օշական ճանապարհի աջ կողմում։ Շրեշ բլուրը մինչեւ 1870-ական թվականները 123 մ տրամագծով, մի քանի մետր բարձրությամբ, խոշոր զանգվածային քարերով շրջապատված արհեստական հողաբլուր էր, որը 1913, 1928 թվականներին պեղել է Երվանդ Լալայանը, եւ կրկին պեղվել է 1945-1950 թվականներին։ 1950 թվականին բլուրը ամբողջովին հարթվել է։ Վաղարշապատի տեղադրությունը կապված էր նաեւ Քասաղ գետի հետ, որը շատ անգամներ փոխել է հունը։ Հնում այն հոսել է Վաղարշապատի հյուսիսային կողմից, Շրեշ բլրի եւ Կավաբլրի մոտից թեքվել է դեպի արեւմուտք, ուր պահպանվել են գետի ցամաքած հունը եւ միջնադարյան կամրջի մնացորդները։ Քասախի մի բազուկը քաղաքի արեւմուտքով իջել է հարավ եւ Խաթունարխի արեւմուտքում՝ Էջմիածնից Իգդիր տանող խճուղուց ներքեւ միացել Մեծամոր գետին։ Այս բազուկը պահպանվում էր մինչեւ 1833 թվականը։ 387 թվականին Վռամշապուհի օրոք, Հայաստանը Սասանյան Պարսկաստանի եւ Բյուզանդիայի միջեւ բաժանվելուց հետո, Վաղարշապատը շարունակում էր մնալ որպես մայրաքաղաք եւ ապրում էր մշակութային վերելք այստեղ կատարվեց հայերեն տառերի գյուտը։ Արշակունիների թագավորությունից հետո, Վաղարշապատը վերջին հարվածը ստանում է պարսիկներից։ Սկսած 451 թվականից Վարդանանց պատերազմի ժամանակից Վաղարշապատը ամայանում է եւ բնակչությունը ցրվում է Հայաստանի այլ վայրեր։ Հոգեւոր մայրաքաղաք Հայաստանում քրիստոնեության պաշտոնական կրոն ճանաչվելուց հետո Վաղարշապատի դերը երկրի կյանքում առավել եւս մեծանում է, այն միաժամանակ դառնում է նաեւ հայոց հոգեւոր կենտրոն։ Միջնաբերդում կառուցվում է Մայր տաճարը, իսկ Հոիփսիմյան կույսերի նահատակման վայրերում՝ նրանց նվիրված մատուռները։ 5-րդ դարի կեսերին՝ Մայր աթոոը Դվին փոխադրելուց հետո, փաստորեն մինչեւ 7-րդ դարը Վաղարշապատր կորցնում է իր երբեմնի նշանակաթյանը։ 7-րդ դարում պարսկա-բյուզանդական հակամարտությունների ոլորտում գտնվող Հայաստանում՝ ինքնավարության առկայության տասնամյակներին պայմաններ են ստեղծվում քաղաքի տնտեսության եւ մշակույթի վերելքի համար, քաղաքային կյանքը Վաղարշապատում կրկին աշխուժանում է 4-րդ դարում հիմնված մատուռների փոխարեն մեկը մյուսի ետեւից կառուցվում են Հռիփսիմեի (618 թ.) ու Գայանեի (680 թ.) եկեղեցիները, վերանորոգվում է Մայր տաճարը։ Վաղարշապատից Արտաշատ տանող ճանապարհի մոտ կառուցվում են Զվարթնոց տաճարը (641-661) ու նրան կից կաթողիկոսական նստոցը։ 15-րդ դարում Վաղարշապատում վերահաստատվում է կաթողիկոսարանը։ 13-15-րդ դարերից Վաղարշապատը դարձավ հայոց հոգեւոր կենտրոնը, իսկ տաճարը՝ անկախ կաթողիկոսական աթոռանիստի տեղափոխություններից, պահպանեց մայր տաճարի առաջնային նշանակությունը։ 1828 թվականին Էջմիածինը Արեւելյան Հայաստանի կազմում վերջնականապես միացվում է Ռուսաստանին։ Ռուսական կառավարությունը, նախկին իշխանությունների նման, նույնպես ճանաչում են միաբանության իրավունքներն Էջմիածնի վրա։ Չնայած 19-րդ դարի կեսից Էջմիածինը դառնում է Երեւանի նահանգի Էջմիածնի վիճակի կենտրոնը, այնուամենայնիվ, բուն քաղաքը կառավարում էին կաթողիկոսարանն ու միաբանությունը՝ սինոդի հետ մեկտեղ։ Խորհրդային իշխանության առաջին օրերից Էջմիածինը դադարում է վանքապատկան լինելուց եւ դառնում Վաղարշապատի գավառի կենտրոնը։ Այժմ Մայր Աթոռ Սուրբ Էջմիածին Մայր Տաճարը Ամենայն Հայոց կաթողիկոսների նստավայրն է։ Քաղաքաշինություն Միջնաբերդ Միջնաբերդում է գտնվել Տրդատ Գ թագավորի պալատը, նրանից ոչ հեռու՝ Մայր տաճարի տեղում, հավանաբար, Անահիտ աստվածուհուն (Արտեմիդ) նվիրված տաճարը իսկ դրանից հարավ-արեւելք՝ ներկայիս տպարանի արեւմտյան կողմում, անտիկ բաղնիքը։ Ագաթանգեղոսը հիշատակում է, որ միջնաբերդում կային նաեւ ներքին փողոցներ, որոնց գոյությունը կարելի է բացատրել առայժմ մեզ անհայտ այլ շինությունների առկայությամբ։ Այդ մասին են վկայում 18-րդ դարի վերջերին Մայր տաճարի շրջակայքում շինարարական աշխատանքների ժամանակ հայտնաբերված հին քարե սալահատակների եւ մարմարե կառուցվածքի մնացորդները։ Քաղաքի հատակագծի տարածքից պեղումների ու շինարարական աշխատանքների Ժամանակ հայտնաբերված նյութերը ապացույց են, որ այն բնակեցված է եղել։ Հավանաբար բուն քաղաքում էր գտնվում ապարանքների բարձրաբերձ շինությունների մի մասը, որոնց առկայության մասին վկայում է Ղազար Փարպեցին։ Պարիսպ Արարատյան հարթավայրի վրա գտնվող Վաղարշապատը զուրկ էր Հին Հայաստանի մյուս քաղաքներին՝ Արմավիրին, Արտաշատին, Երվանդաշատին հատուկ պաշտպանական բնական պայմաններից։ Հետեւաբար պարիսպները, ինչպես նաեւ արհեստական մյուս շինությունները, այստեղ ձեռք են բերել առաջնային նշանակություն։ Հանգամանալի տեղեկություններ կան քաղաքը շրջապատող պարիսպների մասին, նրա արեւելյան հատվածը նշված է 1827 թվականի ռուսների կողմից կատարված տեղահանաթային հատակագծի վրա, ըստ որի Գայանե վանքից մոտ 300 մ դեպի արեւելք սկսվում է եւ հյուսիս–արեւելյան ուղղությամբ մոտ 1000 մետր երկարությամբ շարունակվում հողաթմբի վրա տեղադրված մի հզոր պարիսպ։ Հովհաննես Շահխաթունյանցի վկայությամբ 1840-ական թվականներին մոտ 750 քայլ երկարությամբ նշմարվում էին այդ պարսպի հիմքերը, որի միջին մասում պահպանվում էին արեւելյան դռան հետքերը։ Ինչպես ենթադրում է Հովհաննես Խալփախչյանը, դա, անկասկած, Մովսես Խորենացու հիշատակած Վաղարշ թագավորի կաոուցած պաշտպանական համակարգի մի մասն է եւ հնարավոր է՝ քաղաքի կրկնակի կավաշեն պարրսպի ու հողաթմբի մնացորդները։ Նրա չափերը եւ տեղադրությունը ոչնչով չեն հակասում Վաղարշապատի պարիսպներին վերաբերող Ագաթանգեղոսի տված վկայություններին։ Բացի այդ, պարիսպը զբաղեցնող տարածքի մոտից են գտնվել հռոմեացիների շինարարական գործունեությանը վերաբերող երկու՝ 175 եւ 185 թվականների կատարված արձանագրութունները որոնք, հավանաբար պատկանել են պարիսպներին։ 19-րդ դար 19-րդ դարից սկսած պահպանվել են Վաղարշապատի հատակագծային ու տարածական ձեւերը պատկերող բազմաթիվ փաստաթղթեր։ Եկեղեցիներ Վաղարշապատի (Էջմիածնի) տարածքում վեց եկեղեցի կա՝ Մայր աթոռ սուրբ Էջմիածին Մայր Աթոռ Սուրբ Էջմիածինը Հայ Առաքելական Եկեղեցու հոգեւոր եւ վարչական կենտրոնն է, որը գտնվում է Հայաստանի Էջմիածին քաղաքում։ Այստեղ է գտնվում Էջմիածնի Մայր Տաճարը, որն ըստ Գրիգոր Լուսավորչի տեսիլքի, հիմնվել է Քրիստոսի իջման վայրում եւ կառուցվել Գրիգոր Լուսավորչի ու Տրդատ Գ թագավորի կողմից 301-303 թվականներին։ Այն աշխարհասփյուռ հայության սրբազան ուխտատեղին է եւ Ամենայն Հայոց Կաթողիկոսության նստավայրը՝ Վեհարանը։ Եկեղեցու պատմությունն ամփոփող պատմական հուշարձանները, թանգարանները, գրադարանները եւ հենց Մայր Տաճարը ներկայացնում են հայոց բազմադարյան պատմությունը, գրականության եւ արվեստի բացառիկ արժեքները, հոգեւոր մշակույթի գանձերը։ Մայր Աթոռ Սուրբ Էջմիածինը պատասխանատվություն է կրում թե' այստեղ ստեղծված եւ թե' Եկեղեցուն նվիրաբերված մշակութային արժեքների պահպանության համար։ 2021 թվականի պայմաններով Սուրբ Էջմիածինը վերանորոգվում է։ Սուրբ Հռիփսիմե եկեղեցի Էջմիածնի Սուրբ Հռիփսիմե եկեղեցին ներառված է ՅՈւՆԵՍԿՕ-ի համաշխարհային ժառանգության ցուցակի մեջ։ Ավանդության համաձայն, Հռիփսիմեն քրիստոնյա կույսերի հետ, խուսափելով Դիոկղետիանոս կայսեր (284-305) հալածանքներից, փախչում են Հայաստան եւ քրիստոնեություն քարոզում, որտեղ հայոց Տրդատ Գ Մեծ արքայի կողմից նույնպես հալածանքների են ենթարկվում եւ սպանվում իր հավատակից Սուրբ կույսերի հետ միասին։ Հռիփսիմյան կույսերի նահատակման տեղում Տրդատ արքան եւ Գրիգոր Լուսավորիչը կառուցել են վկայարան՝ կիսագետնափոր հանգստարան, վրան՝ քարաշեն չորս սյուներով ամպհովանի։ 5-րդ դարում այն ավերել են պարսիկները, Սահակ Պարթեւը կառուցել է նորը։ Եկեղեցին հիմնադրվել է այդ վայրում 618 թվականին Կոմիտաս Ա Աղցեցի կաթողիկոսի կողմից։ Հռիփսիմեի տաճարը պատկանում է միջնադարյան Հայաստանի եկեղեցական կառույցների առավել կատարելագործված տիպին (ձեւավորվել է 6-րդ դարում)։ Ներքուստ խաչաձեւ է, որն ստեղծվել է գմբեթածածկ ծավալին կցված չորս խորաններով ու շրջանի 3/4 հատվածքի անկյունային խորշերով։ Սուրբ Գայանե եկեղեցի Սուրբ Գայանե եկեղեցի, գմբեթավոր բազիլիկ տիպի եկեղեցի է, Հայ Առաքելական Եկեղեցու գլխավոր սրբավայրերից մեկը, հայկական ճարտարապետության հուշարձան։ Պլաստիկ եւ ավարտուն այս շինությունը զուրկ է հատուկ դեկորատիվ տարրերից։ Իր տիպով՝ գմբեթավոր բազիլիկ տիպի եկեղեցի է, ունի դասական, պարզ ձեւ։ Կառուցվել է 630 թ., Եզր կաթողիկոսի օրոք՝ տեղում եղած մատուռի փոխարեն, Սուրբ Գայանե կույսի գերեզմանի վրա։ Եկեղեցու բոլոր տարրերը՝ թաղերը, կամարները եւ այլն, ներդաշնակ են ու խոսուն։ Ավագ սեղանի տակ գտնվում է Սուրբ Գայանեի գերեզմանը։ Սուրբ Գայանե եկեղեցին հայկական ճարտարապետության առաջին ծաղկման շրջանի լավագույն հուշարձաններից մեկն է։ Այն գմբեթավոր-բազիլիկ տիպի եկեղեցի է, որի հորինվածքը մշակվել է Հայաստանում V-7-րդ դարերում եւ ներկայացված է նույն ժամանակաշրջանին վերաբերվող մի շարք հուշարձաններով (Տեկորի, Բագավանի, Մրենի եւ Օձունի տաճարներ)։ Եկեղեցուն կից գերեզմանոցում թաղված է ԽԵՆԹԸ(ՎԱՐԴԱՆ), Բայազեթի պաշարված բերդից գեներալ Տեր-Ղուկասովին գաղտնի նամակ հասցնողը, որի շնորհիվ բերդը ձերբազատվում է պաշարումից։ Նայիր ՐԱՖՖՈՒ "ԽԵՆԹԸ" վեպը։ Սուրբ Շողակաթ եկեղեցի Շողակաթը եկեղեցի է Վաղարշապատի հյուսիսային կողմում, արքունի հնձանների տեղում՝ կառուցված՝ ըստ ավանդության, Հռիփսիմյանց կույսերից սուրբ Մարիանեի նահատակության վայրում, Աղամալ Սորոտեցի արքայազնի կողմից կաթողիկոս Նահապետ Ա Եդեսացի ժամանակներում։ Ընդգրկված է ՅՈւՆԵՍԿՕ-ի Համաշխարհային ժառանգության ցուցակում։ Շողակաթ միջնադարյան եկեղեցին գտնվում է Արմավիրի մարզում՝ Վաղարշապատում։ Ըստ ավանդության հիմնադրվել է այն տեղում, ուր Հռիփսիմյան քրիստոնյա նահատակների վրա «շող է կաթել»։ Այժմյան «գմբեթավոր դահլիճի» հորինվածքով եկեղեցին կառուցվել է 1694 թվականին։ Հատակագծի ձեւերը եւ համաչափությունները բնորոշ են այդ տիպի վաղ միջնադարի կառույցներին, որը ենթադրել է տալիս, որ Շողակաթ եկեղեցին կառուցվել է 6-7-րդ դարերում, շինության հիմքերի վրա։ Ութանիստ թմբուկով գմբեթը ոչ թե կառույցի, այլ երկու զույգ որմնամույթով դահլիճի կենտրոնում է՝ նույնատիպ հնագույն եկեղեցիների նման։ Արեւմուտքից կից է գավիթ-սրահը։ Սուրբ Մարիամ Աստվածածին Սուրբ Աստվածածին եկեղեցին գտնվում է Էջմիածին քաղաքում՝ Մայր Տաճարից փոքր հեռավորության վրա։ Կառուցվել է 1767 թվականին Սիմեոն Երեւանցի կաթողիկոսի օրոք։ Վազգեն Ա կաթողիկոսի օրոք՝ 1986 թվականին, վերանորոգվել է եկեղեցին եւ կառուցվել է զանգակատունը։ Եկեղեցու արեւելյան պատին՝ Ավագ խորանի ձախ կողմում, կա մի արձանագրություն՝ ըստ որի «Այս սուրբ եկեղեցին կառուցվեց եւ գյուղը անջատվեց Աթոռից նորա պարսպի կառուցման հետեւանքով, Տեր Սիմեոն Սրբազան Կաթողիկոս Երեւանցու ծախսերով եւ հրամանով՝ ի պատիվ Սուրբ Աստվածածնի, որի անունով կառուցվեց 1767 թվին»։ Զվարթնոց տաճար Զվարթնոցը կառուցվել է Ներսես Գ Տայեցի կաթողիկոսի օրոք՝ 643–652 թթ.։ Տաճարը Զվարթնոց է անվանել պատմիչ Սեբեոսը, այլ աղբյուրներում հիշատակվում է նաեւ Վաղարշապատի Սուրբ Գրիգոր, Առապարի Սուրբ Գրիգոր անուններով։ «Զվարթնոց» անվանումը հավանաբար առնչվում է նաեւ զվարթուն՝ հրեշտակ բառին։ Ենթադրվում է, որ Զվարթնոցի տարածքում է եղել հեթանոսական Տիր աստծու մեհյանը։ Ըստ Սեբեոսի՝ 301 թ. այստեղ են հանդիպել Հայոց Տրդատ Գ արքան եւ Գրիգոր Լուսավորիչը։ Տաճարի ավերման մասին պատմական աղբյուրներում տեղեկություն չկա (հավանաբար ավերվել է երկրաշարժից). հայտնի է, որ այն կանգուն է եղել մինչեւ 10-րդ դարը։ 20-րդ դարի սկզբին ավերակ տաճարը ծածկված էր հողով, պեղումներ կատարվել են 1901-1907 թթ.՝ Խաչիկ վարդապետ Դադյանի նախաձեռնությամբ, 1904-ից՝ Թորոս Թորամանյանի գիտական ղեկավարությամբ։ Ըստ պեղված նյութերի՝ նախքան Զվարթնոցն այստեղ եղել են հեթանոսական եւ IV–V դարերի կառույցներ։ Հնագույնը 0,63 մ x 2,7 մ չափերի կոթողն է (գտնվում է Զվարթնոցի թանգարանում)՝ Ռուսա Բ-ի սեպագիր արձանագրությամբ։ Բնակչություն Ըստ Փավստոս Բուզանդի քաղաքը 4-5-րդ դարերում մոտ 120000 բնակիչ ուներ։ Պարսպապատված տարածքում քաղաքը, իհարկե, չէր կարող ունենալ այդքան բնակիչ, ինչպես։ Եթե տեղեկությունը հավաստի է, ապա բնակիչների մի մասր, անշուշտ, ապրել է քաղաքի պարիսպներից դուրս՝ այգիներում ու դաշտերում։ Այդ է վկայում նրա մեկ այլ անվանումը՝ Քաղաքուդաշտ։ Ըստ 2001 եւ 2011 թվականների մարդահամարի Վաղարշապատի բնակչությունը ըստ առկա ու մշտական եւ սեռի եղել է՝ Բնակչությունը կազմել են հայ, ռուս, եզդի, քուրդ, ասորի ազգերը։ Վաղարշապարտի բնակչություն, 2016-2020 Աղբյուր՝ armstat.am Էջմիածնի պատվավոր քաղաքացիներ Վաղարշապատի խորհրդանիշեր Դրոշ Էջմիածին քաղաքի դրոշը պատկերային, գունային համակցությամբ նշան է։ Ուղղանկյուն պատկերի դեղին գույնի ֆոնի մեջ մանուշակագույնով, կենտրոնից քիչ ձախ շեղումով պատկերված է խաչ, իսկ վերջինիս մեջտեղում զետեղված է շերտավոր, շրջանաձեւ, եզրը ներկված շականակագույնով։ Առաջին շերտում դեղին գույնով պատկերված են խաղողի վազեր, որոնք վերեւի մասում ընդհատվում են շրջանից դուրս եկած, դեղին գույնով պատկերված ամրոցով։ Երկրորդ շերտը առաջինից անջատվում է նարնջագույնով ներկված կապույտով, որի մեջ՝ վերեւի մասում, հայերեն մեծատառերով գրված է «Էջմիածին» բառը։ Դրան ուղղահայաց ներքեւ եւ կենտրոնից հորիզոնական աջ եւ ձախ հինգ նարնջագույն վանդակների միջոցով խաչաձեւ թվով երեք պատկերներ են։ Երրորդ շերտը, որն առանձնացված է երկրորդից նարնջագույն բարակ պատով, ներառում է մանուշակագույն եւ կապույտ գույների համակցությամբ կիսաշրջանակներով արտահայտված խաչաձեւ պատկեր՝ եզրերում հրեշտակներ։ Չորրորդ շերտը, որը հանդիսանում է զինանշանի կենտրոնը, կապույտ գույնի մեջ նարնջագույնով պատկերում է հայերեն մեծատառ նախշազարդ «Է» տառը՝ էություն, Աստված։ Դրոշի դեղին գույնը՝ ծիրանագույնը, խորհրդանշում է արքայական ծիրանին, քանի որ Էջմիածինը եղել է արքայանիստ քաղաք, իսկ մանուշակագույնը խորհրդանշում է կաթողիկոսանիստ լինելը նաեւ։ Զինանշան Էջմիածին քաղաքի զինանշանը պատկերային, գունային համակցությամբ նշան է։ Ուղղանկյուն պատկերի դեղին գույնի ֆոնի մեջ մանուշակագույնով, կենտրոնից քիչ ձախ շեղումով պատկերված է խաչ, իսկ վերջինիս մեջտեղում զետեղված է շերտավոր, շրջանաձեւ, եզրը ներկված շականակագույնով։ Առաջին շերտում դեղին գույնով պատկերված են խաղողի վազեր, որոնք վերեւի մասում ընդհատվում են շրջանից դուրս եկած, դեղին գույնով պատկերված ամրոցով։ Երկրորդ շերտը առաջինից անջատվում է նարնջագույնով ներկված կապույտով, որի մեջ՝ վերեւի մասում, հայերեն մեծատառերով գրված է «Էջմիածին» բառը։ Դրան ուղղահայաց ներքեւ եւ կենտրոնից հորիզոնական աջ եւ ձախ հինգ նարնջագույն վանդակների միջոցով խաչաձեւ թվով երեք պատկերներ են։ Երրորդ շերտը, որն առանձնացված է երկրորդից նարնջագույն բարակ պատով, ներառում է մանուշակագույն եւ կապույտ գույների համակցությամբ կիսաշրջանակներով արտահայտված խաչաձեւ պատկեր՝ եզրերում հրեշտակներ։ Չորրորդ շերտը, որը հանդիսանում է զինանշանի կենտրոնը, կապույտ գույնի մեջ նարնջագույնով պատկերում է հայերեն մեծատառ նախշազարդ «Է» տառը՝ էություն, Աստված։ Զինանշանի դեղին գույնը՝ ծիրանագույնը, խորհրդանշում է արքայական ծիրանին, քանի որ Էջմիածինը եղել է արքայանիստ քաղաք, իսկ մանուշակագույնը խորհրդանշում է կաթողիկոսանիստ լինելը։ Օրհներգ Վաղարշապատն ունի նաեւ իր օրհներգը, որի հեղինակը երգահան Ավետ Բարսեղյանն է։ Մշակույթ Վաղարշապատում գործում է Կոմիտասի անվան մշակույթի պալատ։ Այն կառուցվել է ճարտարապետ Սոս Մանուկյանի անմիջական աջակցությամբ։ Կառուցումն սկսել է Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից առաջ, ընդհատվել պատերազմի պատճառով եւ շարունակվել է ավարտից հետո։ Սկսել է գործել 1957 թվականից։ Քանի որ կառուցվել է կոլխոզի միջոցներով, ապա սկզբում կոչվել է Կոլխոզի ակումբ։ 1960 թվականին ակումբը անվանվել է Լենինի անվամբ։ Այժմ կոչվում է Կոմիտասի անվամբ։ Մշակույթի պալատում գործել են տարբեր խմբակներ, ժողովրդական թատրոնը եւ ժողգործիքների, երգ ու պարի խմբեր։ 1990 թվականից սկսած թատրոնը չի գործել, միայն 2006 թվականին է այն վերաբացվել։ Գործում են երեք թանգարան Կաթողիկոսարանում՝ Մայր տաճարի թանգարանը, Ալեք եւ Մարի Մանուկյան գանձատունը, Հին վեհարանը եւ չորս թանգարան քաղաքում՝ Էջմիածնի պատմա-ազգագրական թանգարան Հովհաննես Հովհաննիասյանի տուն-թանգարան Էջմիածնի Մայր Տաճարի թանգարան Գանձատուն թանգարան Ռուբեն Սեւակ թանգարան Էջմիածնի Խորեն Տեր-Հարությանի թանգարան Էջմիածնի Մհեր Աբեղյանի թանգարան Երկու երաժշտական դպրոց՝ Էջմիածնի քաղաքապետարանի Մակար Եկմալյանի անվան թիվ 1 երաժշտական դպրոց Էջմիածնի քաղաքապետարանի Սպիրիդոն Մելիքյանի անվան թիվ 2 երաժշտական դպրոց Գործում են Էջմիածնի քաղաքապետարանի Եղիշե Թադեւոսյանի անվան գեղարվեստի դպրոցը եւ ութ գրադարան։ Արդյունաբերություն Խորհրդային տարիներին քաղաքը նախկինում համարվել է խոշոր արդյունաբերական կենտրոն։ Կային ժամանակակից տեխնիկայով ու սարքավորումներով հագեցված հզոր գործարաններ, ինչպիսիք են «Ռաստր», «Ռեզիստր», «Էլեկտրոն» եւ «Սարքաշինական» գործարանները, որոնք գործել են միութենական ռազմաարդյունաբերության համալիրի կազմում եւ թողարկել գերճշգրիտ սարքեր։ Այժմ այդ գործարաններն աշխատում են ոչ լրիվ հզորությամբ։ Ներկայում «Պլասմասա», «Գրանիտ», «Հայքար», «Կարին», «Էջմիածնի սարքաշինական գործարան» ԲԲԸ, «Ռեզիստր» ԲԲԸ, «Ռաստր» ԲԲԸ, «Էջմիածին հաց» ԲԲԸ, «Էլեկտրոն» գործարան, «Էջմիածին կաթ» ՍՊԸ, «Իմպերիալ տուր» ՍՊԸ, «Շինարարական իրերի եւ կահույքի պատրաստման ֆաբրիկա», «Էջմիածին գինու գործարան», Էջմիածնի պահածոների գործարան, «Կոնսեր» ՍՊԸ, ձեռնարկություններն իրականացնում են լայն սպառման ապրանքների եւ կենցաղային իրերի արտադրություն։ Առողջապահություն Քաղաքի առողջապահական համակարգում ընդգրկված են հիվանդանոցներ, պոլիկլինիկաներ, ատամնաբուժարաններ, ծննդատուն, շտապօգնության եւ հիգիենիկ հակահամաճարակային պետական ձեռնարկություններ։ Սպորտ Մարզադպրոց Քաղաքում գործում է Էջմիածնի քաղաքապետարանի թիվ 1 մարզադպրոցը։ Նրա սաներից՝ Հարություն Վարդանյանը հունա-հռոմեական ըմբշամարտի Եվրոպայի պատանիների առաջնությունում՝ 46 կգ քաշային կարգում գրավել է առաջին տեղը, նվաճելով ոսկե մեդալ։ Ծանրամարտիկ Սիմոն Մարտիրոսյանը հերթական մրցաշարում նվաճել է Եվրոպայի չեմպիոնի տիտղոսը՝ գրանցելով նոր ռեկորդ, եւ 2016 թ. Ռիոյի օլիմպիական խաղերում գրավել երկրորդ պատվավոր հորիզոնականը։ Մարզադաշտ Քաղաքային մարզադաշտ գտնվում է Մայր Աթոռի հարավային տարածքում։ Կառուցվել ու բացվել է 1973 թվականին։ Մարզադաշտը տեղավորում է 3000 հանդիսական։ Մինչեւ 2005, մարզադաշտը ծառայել է որպես «Վաղարշապատ» ֆուտբոլային ակումբի տնային խաղերի հյուրընկալման վայր, Հայաստանի առաջնության խաղերում։ Այն սեփականաշնորհվել է Մայր Աթոռին՝ Հայաստանի Կառավարության 2005 թվականի որոշման հիման վրա։ Մարզական միջոցառումներ Մի քանի տարի է՝ Էջմիածնում նշվում է օլիմպիականի միջազգային օրը։ Կազմակերպվում են մարզական միջոցառումներ, որին մասնակցում են քաղաքի մարզադպրոցի սաները, մարզասեր հասարակությունը։ Անց են կացվում ԵԿՄ վարչության նախագահ, Արցախի հերոս, գեներալ Մանվել Գրիգորյանի ֆուտբոլային փոխանցիկ գավաթի խաղարկությունը։ Տեղի ունեցել «Հայկի նետեր» նետաձգության միջազգային բաց առաջնությունը։ Էջմիածնի «Արա եւ Այծեմնիկ» ձիասպորտի ակումբում անց է կացվում «Արա եւ Այծեմնիկ» գավաթի խաղարկությունը, Մարզադպրոցում անց է կացվում «Մարտեր առանց կանոնների» բաց առաջնությունը։ Կլիմա Կլիման չոր, խիստ ցամաքային է։ Ձմեռները սկսվում են դեկտեմբերի կեսերին, հունվարյան միջին ջերմաստիճանը տատանվում է -3-ից -5։ Ամառը տեւական է՝ մայիսից մինչեւ հոկտեմբեր, օդի միջին ամսական ջերմությունը հասնում է 24 °C-ից 26 °C, իսկ առավելագույնը՝42 °C։ Քույր-քաղաքներ Էջմիածինը անդամ է Համաշխարհային պատմական ժառանգության քաղաքներ կազմակերպությունը (OWHC), 2007 թվականից։ Ստորեւ ներկայացված է Վաղարշապատի քույր-քաղաքների ցանկը. Դաուգավպիլս, Լատվիա Պետրոզավոդսկ, Ռուսաստան Սերգիեւ Պոսադ, Ռուսաստան (2010-ից) Իսի Լե Մուլինո, Ֆրանսիա Ֆրեզնո (Կալիֆոռնիա), ԱՄՆ Վելիկո Տիռնովո, Բուլղարիա Հադրութ, Արցախ Մարտակերտ, Արցախ Շարվյո-Շավանյո, Ֆրանսիա Մցխեթ, Վրաստան Հայտնի մարդիկ Պատվավոր քաղաքացիներ Վաղարշապատի պատվավոր քաղաքացիները հետեւալն են՝ Վրույր Աշոտի Ենոքյան (ծնվ. 1929, հոկտեմբերի 23), Էջմիածին քաղաքի պատվավոր քաղաքացի Մկրտիչ Չիրիքյան (ծնվ. 1938, նոյեմբերի 21), Էջմիածին քաղաքի պատվավոր քաղաքացի Տեր Արշակ Եպիսկոպոս Խաչատրյան (ծնվ. 1973, օգոստոսի 5), ՄԱՍԷ դիվանապետ Խաչիկ Նշանի Մկրտչյան (ծնվ. 1963, ապրիլի 22-ին), ԵԿՄ վարչության փոխնախագահ Գագիկ Նորիկի Ավագյան (ծնվ. 1958 թ), Էջմիածին քաղաքի պատվավոր քաղաքացի Նորայր Գառնիկի Մուրադյան (ծնվ. 1957, հունվարի 1), Էջմիածնի քաղաքապետի տեղակալ Զարզանդ Արսենի Կարապետյան (ծնվ. 1947 թ), Էջմիածին քաղաքի պատվավոր քաղաքացի Յուրի Արամայիսի Գեւորգյան (ծնվ. 1956, հուլիսի 9), Էջմիածին քաղաքի պատվավոր քաղաքացի Լեւոն Թոքմաջյան (ծնվ. 1937, հունիսի 16), Էջմիածին քաղաքի պատվավոր քաղաքացի Հայտնի բնիկներ Վաղարշապատում ծնվել են՝ Կաթողիկոսներ Զաքարիա Բ Վաղարշապատցի (ծ. թ. անհայտ – 1520,), Ամենայն Հայոց Կաթողիկոս 1515-1520. Գրիգոր ԺԲ Վաղարշապատցի (1498-1590), Ամենայն հայոց կաթողիկոսը 1576-1590. Դավիթ Դ Վաղարշապատցի (ծ. թ. անհայտ – 1633), Ամենայն հայոց կաթողիկոս 1590-1629. կոմպոզիտորներ՝ Մակար Եկմալյան Սպիրիդոն Մելիքյան նկարիչներ Մհեր Աբեղյան Լեւոն Մանասերյան բանաստեղծ Հովհաննես Հովհաննիսյան երգիչ Արամ Ասատրյան պրոֆեսոնալ բռնցքամարտիկ Խորեն Գեւոր ԵՊՀ ռեկտոր, տնտեսագետ Վռամ Կոստանյան դերասանուհի, երգչուհի Դիանա Մխիթարյան Տես նաեւ Էջմիածնի Ավետարան Հայաստանյայց Առաքելական Սուրբ Եկեղեցի Ծանոթագրություններ Արտաքին հղումներ Վաղարշապատի քաղաքապետարան Վաղարշապատ Սրբազան քաղաքներ Մ.թ.ա. 685 թվականին հիմնադրված բնակավայրեր Արշակունիների թագավորության մայրաքաղաքներ


text: Հրազդան (մինչեւ 1959 թվականը՝ Ներքին Ախտա), քաղաք Հայաստանի Կոտայքի մարզում՝ Հրազդան գետի ափին։ Երեւանից հեռու է 40 կմ հյուսիս-արեւելք։ Հանդիսանում է մարզի վարչական կենտրոնը։ Մինչեւ 1959 թվականին քաղաքը կոչվել է Ներքին Ախտա։ Ընդգրկված է եղել Երեւանի նահանգի Նոր Բայազետի գավառում։ 1959 թվականին քաղաքը շրջանային, 1962 թվականից՝ հանրապետական ենթակայության քաղաք, 1930-95 թվականին՝ Հրազդանի շրջանի վարչական կենտրոնը, 1995 թվականից՝ Կոտայքի մարզի մարզկենտրոնը։ Ավտոճանապարհների հանգույց է, ունի երկթուղային կայարան։ Հրազդանի շրջագծի մեջ են մտնում նախկին Աթարբեկյան, Մաքրավան, Ջրառատ, Կաքավաձոր գյուղերը։ Տարածքը՝ 152 կմ2։ Բնական պայմաններ Հրազդան քաղաքը գտնվում է Հայաստանի Կոտայքի մարզում եւ հանդիսանում է նրա մարզկենտրոնը։ Քաղաքը գոտեւորում են հյուսիսից՝ Փամբակի, հարավ-արեւմուտքից՝ Ծաղկունյաց, արեւելքից եւ հարավ-արեւելքից՝ Գեղամա լեռնաշղթաների մաս կազմող սարավանդները։ Քաղաքի համայնապատկերի վրա հյուսիս - արեւմուտքում բարձրանում է Թեղենիսը՝ Ծաղկունյաց լեռնաշղթայի ամենաբարձր գագաթը (2851 մետր)։ Հյուսիսային կողմում ուրվագծվում են Փամբակի լեռնաշղթայի լեռնագագաթներից Մայմեխն (3080 մետր) ու Թեժասարը (3100 մետր)։ Արեւելքում հորիզոնը ծածկում է Ցուլասարի զանգվածը (2390 մետր)։ Հրազդան քաղաքը գտնվում է ծովի մակերեւույթից 1695-1750 մետր բարձրության վրա։ Ունի բարեխառն ցամաքային կլիմա։ Ձմեռները խստաշունչ են։ Երբեմն ջերմաստիճանը իջնում է - 30-ից ավելի ցածր, իսկ գրանցված ամենացածր ջերմաստիճանը եղել է -38 աստիճան։ Ամառները հով է։ Այստեղ ջերմաստիճանը երբեք չի բարձրանում 30-35 աստիճանից, իսկ գրանցված ամենաբարձր ջերմաստիճանը եղել է 36 աստիճան։ Տարվա միջին ջերմաստիճանը կազմում է 5 աստիճան ըստ ցելսիուսի սանդղակի։ Քաղաքի միջով հոսում են Հրազդան եւ Մարմարիկ գետերը, որոնք միախառնվում են հենց քաղաքի մեջ։ 1950 թվականին Հրազդանում ստեղծվեց Հրազդանի արհեստական ջրամբարը 130 հեկտար տարածության վրա՝ 1695 մետր բարձրությամբ։ Բուսական եւ կենդանական աշխարհ Հրազդանի շրջակա անտառներում աճում են վայրի խնձորենիներ, սալորենիներ, բալենիներ, սզնիներ։ Հրազդանի անտառներում հանդիպում են փորսուղներ, նապաստակներ, աղվեսներ, դաշտամկներ, եղնիկներ, արջեր, վայրի խոզեր։ Բավականին շատ են ոզնիները, իսկ գայլեր հանդիպում են հազվադեպ։ Երբեմն ամռան տապից փախչելով՝ Լոռվա եւ Տավուշի անտառներից այս տարածաշրջան են գալիս տարածաշրջանին ոչ բնորոշ կենդանիներ՝ լուսաններ, հովազներ եւ այլն։ Վերջին 20 տարում բավականին շատացել է աքիսների թիվը։ Քաղաքի կազմավորման պատմություն Հրազդանը քաղաքային կարգավիճակ է ստացել 1959 թվականին։ Քաղաքի առաջին նախագիծը, որն ընդգրկում էր Ախտա եւ Աղբյուրակ գյուղերը, 1928 թվականին իրականացվել է ակադեմիկոս Ալեքսանդր Թամանյանի կողմից։ Քաղաքի երկրորդ, հիմնական նախագիծը կազմել է ճարտարապետ Մարկ Գրիգորյանը 1963 թվականին։ Հրազդանը մինչեւ 1963 թվականը եղել է ութ առանձին գյուղերից բաղկացած բնակավայր, որոնց միավորումով 1959-1963 թվականներին ձեւավորվել է ներկայիս Հրազդան քաղաքը, որի կազմի մեջ են մտնում Վանատուր (նախկինում՝ Քարվանսարա, խորհրդային տարիներին՝ Աթարբեկյան), Ջրառատ (նախկինում՝ Ռնդամալ), Կաքավաձոր (նախկինում՝ Ֆառուխ), Վերին եւ Ներքին Ախտա, Մաքրավան, Աղբյուրակ, Կոճոռ գյուղերը, բազմաբնակարանային շենքերից բաղկացած արդյունաբերական միկրոշրջանը եւ Կենտրոն թաղամասը։ Անվանումներ եւ դրանց բացատրություն Քաղաքը նախկինում ունեցել է մի քանի անվանումներ։ Քաղաքի հնագույն Կորկոտիս անունը ստուգաբանվում է Կորկոտ (ճաշատեսակ) արմատից եւ իս ասորերեն վերջածանցից։ Այս անվանումը պահպանվել է մինչեւ 17-րդ դարը։ Պարսից շահ Աբասի 1605 թվականին կազմակերպած հայերի բռնագաղթից հետո այս անունը մոռացվել է։ Քանի որ այս տարածքով է անցել Կողբի եւ Կաղզվանի աղի հանքերից աղի փոխադրման ճամնապարհը, շուտով այն ստացել է Ախտա անվանումը, որը կապված է աղ բառի հետ։ Հրազդանի թաղամասերից Վանատուր գյուղի անունը խորհրդային տարիներին ի պատիվ հայտնի կոմունիստ, Խորհրդային Հայաստանի Չեկայի առաջին նախագահ Գեւորգ Աթարբեկյանի կոչվել է Աթարբեկյան։ Դրանից առաջ Աթարբեկյան գյուղը կրել է Քարվանսարա անվանումը, քանի որ այստեղ եղել է մարդկանց եւ ձիերի համար նախատեսված ճանապարհային հանգստի կացարան՝ քարվանսարա։ Կարեւոր հասարակական շինություններ Հրազդանում են գտնվում Հայաստանի պետական երկրաբանական թանգարանի եւ Հայաստանի պետական պատկերասրահի մասնաճյուղերը, Հրազդանի ցեմենտի գործարանը, Հրազդանի Հիդրոէլեկտրակայանը, Հրազդանի Ջերմաէլեկտրակայանը, Կոտայքի մարզպետարանը, Կոտայքի մարզային գրադարանը, Հայաստանի ազգային արխիվի Կոտայքի մարզային մասնաճյուղը, Կոտայքի տարածաշրջանային պետական քոլեջը, Հրազդանի հումանիտար ինստիտուտը, «Ծովինար» ռեստորանը, որը գտնվում է համանուն արհեստական լճակի ափին։ Հրազդանում գործում են երաժշտական եւ սպորտային դպրոցներ, 13 միջնակարգ դպրոց, հիվանդանոց, ծննդատուն, պոլիկլինիկա, Հրազդանի մշակույթի տունը, մի շարք մանկապարտեզներ եւ այլ հասարակական շինություններ։ Քաղաքի պատմական հուշարձաններ Քաղաքում գոյություն ունեն նոր շրջանի երկու անշուք, բայց կանգուն եկեղեցիներ, որոնցից մեկը գտնվում է նախկին Ներքին Ախտա գյուղում, իսկ մյուսը՝ Վանատուր թաղամասում։ Հրազդանի Մաքրավան թաղամասում է գտնվում Մաքրավանքի տաճարը։ Վանքի գլխավոր կառույցը XIII դարում կառուցված Սուրբ Աստվածածին եկեղեցին է, որն իրենից ներկայացնում է մեկ զույգ որմնամույթերով, արեւմտյան կողմում երկհարկանի ավանդատնե-րով գմբեթավոր դահլիճի տիպի կառույց։ Եկեղեցին շրջապատված է բազմաթիվ խաչքարերով։ Հարավային կողմում գտնվում է միանավ եկեղեցի։ Սուրբ Աստվածածին եկեղեցուն արեւմուտքից կից է եղել գրեթե քառակուսի հատակագծով գավիթը, որի պատերի հիմքերն են մնացել։ Վանքի արեւելքում զարդաքանդակ խաչքարերով փոքրիկ գերեզմանոցն է։ Քաղաքի պատմություն Հրազդանի տարածաշրջանում մարդը բնակություն է հաստատել հնագույն ժամանակներից։ Քաղաքի բոլոր թաղամասերում էլ ճանապարհային աշխատանքներ կատարելիս գտնվել են հնագիտական կենցաղային իրեր, որոնք թվագրվում են վաղ երկաթի ժամանակաշրջանով (Ք. ա. 1-ին հազարամյակ)։ Ք. ա. 2-րդ դարից սկսած Հրազդանի շրջանը մտել է Մեծ Հայքի Այրարատ նահանգի Վարաժնունիք գավառի մեջ։ Արշակունիների թագավորության ժամանակ տարածքի մեծ մասը հանդիսացել է նրանց արքունի սեփականությունը, իսկ V - VII դարերում տարածքի մի մասը հանդիսացել է Ամատունիների նախարարական տան սեփականությունը։ IX – X դարերում պատկանել է Բագրատունիների թագավորությանը, իսկ X դարի վերջում գավառը նվիրվել է Պահլավունիներ իշխանական տոհմին։ Հետագայում՝ XII - XIII դարերում տարածքը եղել է Զաքարյանների իշխանության ներքո, իսկ XIII - XV դարերում վերջինիս մի մասն անցել է Պռոշյանների եւ Խաղբակյանների ենթակայության տակ։ Թուրք սելջուկների եւ թաթար մոնղոլների տիրապետության շրջանում՝ 1253 թվականին տարածքի մի մասը Մանգու Խանը շնորհել է իշխան Սմբատ Օրբելյանին։ Տարածքի հետագա տիրապետողների թվում են նաեւ եղել ակ-կոյունլու, կարա-կոյունլու թուրքմենական քոչվոր ցեղախմբերը եւ Սեֆյան Պարսկաստանը։ 1605 թվականին այս տարածքի բնակչությունը նույնպես ենթարկվել է Շահ Աբասի իրականացրած բռնագաղթին, ինչի հետեւանքով բնակիչները լքել են այն։ 18-րդ դարում տարածքը կազմել է Երեւանի խանության Գրխբուլաղ մահալի մի մասը։ 1827-1828 թվականներին Արեւելյան Հայաստանում Ռուսաստանի տիրապետության հաստատումից հետո տարածքը մտել է Երեւանի նահանգի Երեւանի գավառի մեջ։ Հրազդանցիներն իրենց ակտիվ մասնակցությունն են ունեցել ինչպես 1877-1878 թվականների ռուս-թուրքական, այնպես էլ Առաջին համաշխարհային պատերազմին։ 1877-1878 թվականների ռուս-թուրքական պատերազմին Հրազդանի տարածաշրջանից մասնակցել է ավելի քան 900 մարդ։ Իսկ Առաջին համաշխարհային պատերազմի տարիներին (1914-1918 թթ.) Հրազդանի տարածաշրջանից 120 մարդ ներգրավվել է ռուսական զորքերի կազմում ստեղծված հայկական կամավորական գնդերի կազմում, որոնցից 35-ը՝ Զորավար Անդրանիկ Օզանյանի, 25-ը՝ Դրոյի (Դրաստամատ Կանայան), 10-ը՝ խմբապետ Համազասպի (Սրվանձտյան), իսկ 50-ը մյուս կամավորական գնդերի կազմում։ 1918-1919 թվականներին Հրազդանի շրջանի զինվորական կոմիսարն էր խմբապետ Համազասպը։ Հրազդանի տարածաշրջանից 90 մարդ մասնակցել է Սարդարապատի ճակատամարտին։ Իսկ 3340 հրազդանցիներ իրենց լուման են ներդրել ԽՍՀՄ Հայրենական Մեծ պատերազմում Ֆաշիստական Գերմանիայի դեմ տարած հաղթանակում, որի ժամանակ նրանցից 946-ը զոհվել է։ 1946-1960-ական թվականներին քաղաքում հաստատվել են 3510 շունչ կամ շուրջ 700 ընտանիքից բաղկացած հայրենադարձներ, որոնք եկել էին Իրանից, Սիրիայից, Լիբանանից, Եգիպտոսից, Հունաստանից եւ Կիպրոսից։ Հրազդանցիները Արցախյան ազատամարտում Արցախյան ազատագրական պատերազմի տարիներին հրազդանցիներից կազմավորվում եւ Արցախ են մեկնում «Սասուն» (հրամանատար՝ Սասուն Միքայելյան), «Կոճոռ» (կազմավորվել է 1989 թվականի նոյեմբերին) եւ «Ալաշկերտ» (կազմավորվել է 1989 թվականի վերջին) ջոկատները։ Արցախյան ազատամարտում զոհված հայտնի հերոսներից էր Հրազդանի Աբոն (Ալբերտ Ալավերդյան), որի մարմինը ամփոփված է Արցախյան պատերազմում զոհված հրազդանցիների զինվորական գերեզմանատանը։ 1990 թվականի ապրիլի 30-ին Գետաշեն գյուղում ծավալված մարտերում ՀՀ Ազգային հերոս Թաթուլ Կրպեյանի կողքին էր նրա զինակից Հրաչ (Զարզանդ) Դանիելյանը։ Նա Հրազդանի շրջանի Աղավնաձոր գյուղից էր։ Այժմ Հրազդան - Աղավնաձոր ավտոճանապարհի գլխավոր խաչմերուկում կանգնեցված է Զանզանդ Դանիելյանի աղբյուր – հուշարձանը։ Անվանի հրազդանցիներ Անվանի հրազդանցիների շարքում են նաեւ Հայաստանի Արտաքին գործերի նախկին նախարար Էդվարդ Նալբանդյանը, արձակագիր Լեւոն Խեչոյանը, բանասիրական գիտություննների դոկտոր, պրոֆեսոր, անվանի թարգմանիչ Վազգեն Գեւորգյանը, պատմաբան Արման Եղիազարյանը։ Հրազդանը գրքերում Արցախյան ազատամարտին հրազդանցիների ակտիվ մասնակցության մասին է պատմում Սամվել Օհանյանի «Հոգով ուժեղները» գիրքը, իսկ Հրազդանի, նրա դարավոր պատմության եւ հրազդանցիների մասին հնարավորինս ամբողջական պատկերացում է տալիս Զավեն Հարությունյանի «Ախտա - Հրազդան» 2012 թվականին Երեւանում հրատարակված 140 էջից բաղկացած մեծածավալ հատորյակը։ Բնակչություն Հրազդանի ազգաբնակչության փոփոխությունը. Տնտեսություն Արդյունաբերության կենտրոն, էներգետիկայի կարեւոր հանգույց է, գործում են Հրազդանի պշէկը, Աթարբեկյանի հէկը։ Արդյունաբերական կարեւոր ձեռնարկություններն են «Հրազդանմեքենա» ՓԲԸ, «Հաց» արտադրա-առեւտրական միավորումը, տնաշինական, ցեմենտի գործարանները եւն։ Մշակույթ Հրազդանում գործում են միջնակարգ, երաժշտական, մարզային, գեղարվեստական դպրոցներ, տեխնիկում, գիմնազիա, մսուր-մանկապարտեզներ, գրադարանային կենտրոնացած համակարգ, 3 կապի հանգույց՝ բաժիններով, մշակույթի, շախմատիստի, տեխնիկայի տներ, ակումբ, թատրոն, մարզահամալիր, հիվանդանոց, նարկոլոգիական դիսպանսեր, պոլիկլինիկա, դեղատուն։ Կա պատկերասրահ, Հայաստանի պատմության թանգարանի մասնաճյուղ, զբոսայգի, արհեստական լիճ (ՀԷԿ-ը կարգավորող)։ Ճարտարապետություն Հրազդանի առաջին գլխավոր հատակագիծը, որն ընդգրկել է Ներքին Ախտա եւ Ալափարս գյուղերը, մշակվել է 1927-1928 թթ.-ին ճարտարապետ Ալեքսանդր Թամանյանի կողմից։ Հաջորդը, որն ընդգրկել է նաեւ Մաքրավան, Աթարբեկյան, Ջրառատ եւ Կաքավաձոր գյուղերը, Գյումուշի ՀԷԿ-ի արհեստական լճի շրջակա հարթավայրերն ու բարձրությունները՝ 1961-1963 թթ.-ին (ճարտարապետներ՝ Մ. Գրիգորյան, Է. Ալթունյան)։ 1978-1980 թթ.-ին կազմվել է նոր գլխավոր հատակագիծ (120 հազար բնակչի համար, 2010-ի հաշվարկային ժամկետով, ճարտարապետներ՝ Ս. Մանուկյան, Է. Ալթունյան, Վ. Տոնիկյան, Թ. Բալայան, Է. Հարությունյան, ինժեներ Գ. Պողոսյան եւ ուրիշներ)։ Քաղաքը կազմված է 3 հիմնական զանգվածներից՝ հարավային, կենտրոնական եւ հյուսիսային։ Հիմնական արդյունաբերական շինությունները կենտրոնացված են հյուսիսային արդյունաբերական հանգույցում (ճարտարապետներներ՝ Ս. Մանուկյան, Վ. Տոնիկյան, Ժ. Հովսեփյան, Բ. Պատրիկյան)։ 1974թ.-ին մշակվել է Հրազդանի հարավային բնակելի շրջանի մանրամասն հատակագծման նախագիծը (ճարտարապետներ՝ Ա. Ալոյան, Կ. Ղազարյան), 1969 թ.-ին կազմվել է Հրազդանի վարչահամշակութային կենտրոնի նախագիծը (ճարտարապետներ՝ Մ. Գրիգորյան, Ս. Մանուկյան, Վ. Տոնիկյան, Թ. Բալայան), վերակազմվել 1977-1985 թթ.-ին (ճարտարապետներ՝ Մ. Միքայելյան, Գ. Գրիգորյան)։ Հյուսիսային զանգվածի միկրոշրջանների կառուցապատման նախագծերը կազմվել են 1964-1988 թթ.-ին (ճարտարապետներ՝ Մ. Հայրապետյան, Լ. Մելքոնյան, Է. Ալթունյան, Լ. Հովհաննիսյան, Ն. եւ Գ. Պատրիկյաններ)։ Հրազդանում կառուցվել են ՀԷԿ եւ ակումբ (1958, ճարտարապետ՝ Տ. Մարության), «Ծովինար» ռեստորանը (1960, ճարտարապետ՝ Ռ. Իսրայելյան), հյուրանոց (1967 թ., ճարտ. Հ. Աչյան), մարզպետարանի, քաղխորհրդի միացյալ շենքը (1976 թ., ճարտարապետ՝ Գ. Գրիգորյան), ավտոկայանը (1978 թ., ճարտարապետ՝ Հ. Առաքելյան), դպրոցականների պալատը (1978 թ., ճարտարապետ՝ Ս. Քյուրքչյան), էներգետիկների պալատը (1979 թ., ճարտարապետ՝ Լ. Հովհաննիսյան), ավտոհանգրվանը (1980 թ., ճարտարապետ՝ Ռ. Հովսեփյան) եւ այլն։ Գրականություն Զավեն Հարությունյան «Ախտա - Հրազդան», Երեւան, 2012, 140 էջ։ Թադեւոս Հակոբյան «Հայ ժողովրդի պատմության հիշարժան վայրերը», Երեւան, 1990, էջ 195։ Հայկական սովետական հանրագիտարան, հատոր 6, Երեւան, 1980, էջ 614-615։ Արծրուն Մամիկոնյան <<Եվ ու՞ր է թռչում մարդ մոլորակը>> Հրազդան,2022 Հայտնի մարդիկ ծնված Հրազդանում Միշիկ Ղազարյան (1948-2020), հայ ֆիզիկոս, ֆիզիկա-մաթեմատիկական գիտությունների դոկտոր (1989), պրոֆեսոր (2003), ՀՀ Գիտությունների Ազգային Ակադեմիայի արտասահմանյան անդամ։ Արմեն Նազարյան (1982-), հայ ձյուդոիստ, Հայաստանի եւ միջազգային սպրոտի վարպետի, Եվրոպայի չեմպիոն եւ բազմակի մեդալակիր։ Տես նաեւ Հրազդանի պատմության եւ մշակույթի անշարժ հուշարձանների ցանկ (Կոտայքի մարզ) Ծանոթագրություններ Հրազդան 1959 թվականին հիմնադրված բնակավայրեր