text: Հռոմ (), Իտալիայի մայրաքաղաք, Լացիո մարզի վարչական կենտրոն։ 1,285 քմ2 տարածքում 2,9 միլիոն բնակչությամբ այն նաեւ երկրի ամենամեծ եւ ամենախիտ բնակեցված համայնքն է։ Հռոմ քաղաքի ընդհանուր բնակչությունը կազմում է 4,3 միլիոն։ Այն գտնվում է Իտալական թերակղզու արեւմտյան հատվածում, Լացիոյի շրջանում, Տիբեր գետի ափին։ Հռոմում է գտնվում Վատիկան քաղաք-պետությունը՝ միակ պետությունը, որը գտնվում է քաղաքի սահմաններում։ Այս պատճառով է, որ Հռոմը հաճախ համարվում է 2 պետությունների մայրաքաղաք։ Հռոմն ունի ավելի քան 2500 տարվա պատմություն։ Չնայած ըստ դիցաբանության Հռոմի հիմնադրումը թվագրվում է ընդամենը մ.թ.ա. 753 թվականին՝ այդ տարածքը բնակեցված է եղել շատ ավելի առաջ՝ դարձնելով այն ամենահին մշտապես բնակեցված տարածքը Եվրոպայում։ Քաղաքի սկզբնական բնակչությունը ծագել է լատիններից, էտրուսկներից եւ սաբինացիներից։ Արդյունքում քաղաքն ըստ հերթականության դարձել է Հռոմի թագավորության, Հռոմի հանրապետության եւ Հռոմեական կայսրության մայրաքաղաքը եւ համարվում է արեւմտյան քաղաքակրթության ծննդավայրերից մեկը եւ երբեմն նաեւ առաջին մետրոպոլիսը։ Այն կոչվում է նաեւ "Romae Aeterna" (Հավերժական քաղաք) եւ "Caput Mundi" (Աշխարհի մայրաքաղաք)։ Վերածննդից հետո՝ գրեթե բոլոր պապերը սկսած Նիկողայոս V-ից (1422-55) 400 տարի շարունակ ձգտում էին քաղաքը դարձնել աշխարհի գեղարվեստական եւ մշակութային կենտրոնը։ Դրա շնորհիվ Հռոմը դարձավ Իտալական Վերածննդի գլխավոր կենտրոններից առաջինը, այնուհետ՝ եւ՛ Բարոկկոյի, եւ՛ Նեոկլասիցիզմի ծննդավայրը։ Հայտնի նկարիչներ, գունանկարիչներ, քանդակագործներ եւ ճարտարապետներ Հռոմում են կենտրոնացրել իրենց գործունեությունը՝ գլուխգործոցներ ստեղծելով ամբողջ քաղաքում։ 1871 թվականին Հռոմը դարձավ Իտալիայի թագավորության մայրաքաղաքը, իսկ 1946-ին՝ Իտալիայի հանրապետությանը։ Հռոմը համարվում է համաշխարհային քաղաք։ 2014 թվականին այն համարվել է 14-րդ ամենահաճախ այցելվող քաղաքը աշխարհում, երրորդ ամենաշատ այցելվողը Եվրոպական Միությունում եւ ամենահանրաճանաչ տուրիստական վայրը Իտալիայում։ Նրա պատմական կենտրոնը ՅՈՒՆԵՍԿՕ-յի կողմից ճանաչվել է Համաշխարհային մշակութային ժառանգություն։ Հուշարձաններն ու թանգարանները, ինչպիսիք են Վատիկանի Թանգարաններն ու Կոլիզեյը աշխարհի ամենահաճախ այցելվող տուրիստական վայրերից են, որոնք ընդունում են միլիոնավոր զբոսաշրջիկներ ամեն տարի։ Հռոմում են անցկացվել 1960 թվականի Ամառային Օլիմպիական խաղերը, եւ այնտեղ է գտնվում ՄԱԿ-ի Սննդի եւ գյուղատնտեսության կազմակերպությունը։ Ծագումնաբանություն Ըստ քաղաքի հիմնադրման մասին առասպելի՝ «» անունը առաջացել է քաղաքի հիմնադիր եւ առաջին թագավոր «»-ի անունից։ Կա նաեւ հավանականություն, որ «» անունն է իրականում առաջացել «»-ից։ Դեռեւս 4-րդ դարում կային տարբեր տեսակետներ, թե ինչպես է առաջացել «» անվանումը։ Որոշ ենթադրություններ առաջ են քաշվել՝ հիմնվելով բառի ոչ հստակ լեզվական ծագման վրա։ «» կամ «» բառից, Տիբր գետի հին անվանումից, որն իր հերթին ունի նույն արմատը, ինչ հունարեն ῥέω (rhèo)եւ լատիներեն ruo բայերը, որոնք երկուսն էլ նշանակում են «հոսել»։ էտրուսկերեն ruma բառից, որի արմատն է *rum- «չափ», որը հավանաբար վերաբերում է կամ պաշտամունքի կենդանի գայլին, որը կերակրել էր երկվորյակներ Հռոմուլուսին եւ Ռեմուսին, կամ Պալատինյան եւ Ավենտինյան բլուրների չափերին Հունարեն ῤώμη (rhōmē)բառից, որը նշանակում է «ուժ»։ Պատմագրական եւ ավանդական տեղեկություններ Հռոմը աշխարհի հնագույն քաղաքներից է, որն ստացել է «հավերժական քաղաք» անունը։ Այն իր անվանումը ստացել է քաղաքի առասպելական հիմնադիրներից մեկի՝ Հռոմուլոսի անունից։ Ըստ ավանդության՝ Հռոմը հիմնադրվել է մ.թ.ա. 753 թվականին։ Հռոմուլոսի եւ նրա երկվորյակ եղբայր Հռեմոսի ծնողները եղել են լատինների Ալբա Լոնգա քաղաքի թագավոր Նումիտորի դուստր, Վեստա աստվածուհու քրմուհի Հռեա Սիլվիան եւ Մարս աստվածը։ Ալբա Լոնգայի գահը գավթած Ամուլիոսը գահի օրինական ժառանգորդ երկվորյակներին հրամայել է գցել Տիբեր գետը։ Երկվորյակները փրկվել են, սնվել գայլի կաթով եւ կրթվել հովվի մոտ։ Չափահաս դառնալով՝ պատժել են Ամուլիոսին, ապա որոշել քաղաք հիմնել իրենց փրկված տեղում։ Քաղաքի անուն տալու վեճի ժամանակ Հռեմոսը սպանվել է, եւ քաղաքը Հռոմուլոսի (լատիներեն՝ Romulus) անունով կոչվել է Հռոմ (լատիներեն՝ Roma)։ Հռոմը եղել է հռոմեական անտիկ պետության մայրաքաղաքը, 6-8-րդ դարերում գտնվել է Բյուզանդիայի տիրապետության տակ։ 756 - 1870-ը կարճ ընդմիջումներով եղել է Պապական մարզի մայրաքաղաքը։ Ռիսորջիմենտոյի (իտալերեն բառացի՝ «վերածնունդ») շնորհիվ 1870 թվականին վերամիավորվեց Իտալիայի հետ, 1871 թվականից դարձավ միավորված Իտալիայի թագավորություն, իսկ 1946 թվականից՝ Իտալիայի հանրապետության մայրաքաղաք։ Կառավարում Տեղական ինքնակառավարում Հռոմը առանձին կոմունա է՝ համայնք ()՝ մայրաքաղաք Հռոմ (). այն ամենամեծն է Իտալիայում ինչպես տարածքով, այնպես էլ բնակչությամբ։ Այն կառավարվում է քաղաքապետի եւ քաղաքային խորհրդի կողմից։ Քաղաքապետարանը գտնվում է Կապիտոլյան բլրի վրա՝ Սենատորիո պալատում՝ քաղաքի կառավարության պատմական նստավայրում։ Հռոմի տեղական կառավարումը հաճախ անվանում են Կամպիդոլիո ()՝ բլրի իտալերեն անվանումը։ Վարչական եւ պատմական ստորաբաժանումներ 1972 թվականից սկսած՝ քաղաքը բաժանվում է վարչական տարածքների ( (եզ. municipio)): Դրանք ստեղծվել են քաղաքի ապակենտրոնացումը ավելացնելու նպատակով։ Յուրաքանչյուր տարածք կառավարվում է նախագահի եւ 4 հոգուց բաղկացած խորհրդի կողմից, ովքեր ընտրվում են քաղաքացիների կողմից յուրաքանչյուր 5 տարի։ Սկզբնական շրջանում ստորաբաժանումները 20-ն էին, այնուհետեւ՝ 19: 2013 թվականին այդ թիվը նվազեց մինչեւ 15 Հռոմն իր տարածքի մեծությամբ (5352 կմ2) գրեթե հավասար է Լիգուրիա մարզին։ Այն նաեւ Լացիո մարզի մայրաքաղաքն է։ Հռոմը Իտալիայի մայրաքաղաքն է եւ Իտալիայի կառավարության նստավայրը։ Հռոմի պատմական կենտրոնում են գտնվում նաեւ Իտալիայի հանրապետության նախագահի եւ վարչապետի պաշտոնական նստավայրերը, Իտալիայի կառավարության 2 պալատները, ինչպես նաեւ Սահմանադրական դատարանը։ Պետական նախարարությունները սփռված են ամբողջ քաղաքով, ինչպես օրինակ՝ Արտաքին գործերի նախարարությունը գտնվում է Ֆարնեզինա պալատում ()՝ Օլիմպիական մարզադաշտի հարեւանությամբ։ Բնակչություն Աշխարհագրություն Դիրք Հռոմը Կենտրոնական Իտալիայի Լացիո նահանգում է գտնվում՝ Տիբեր գետի վրա ()։ Թագավորական Հռոմը կառուցվել է 7 բլրի վրա՝ Ավենտին, Ցելիում, Կապիտոլիում, Էսքվիլիում, Պալատինում, Քվիրինալիում եւ Վիմինալիում։ Ներկայիս Հռոմով է անցնում եւս մեկ գետ՝ Անիենը, որը թափվում է Տիբեր պատմական կենտրոնի հյուսիսից։ Չնայած քաղաքի կենտրոնը Տիրենյան ծովից մոտավորապես 24 կմ է հեռավորության վրա է՝ քաղաքը ձգվում է մինչեւ ծովափ, որտեղ գտնվում է հարավարեւմտյան Օստիա շրջանը։ Հռոմի կենտրոնական հատվածի բարձրությունը ծովի մակարդակից տատանվում է 13-ից մինչեւ 139 մ։ Հռոմի կոմունան ընդգրկում է ընդհանուր առմամբ 1285 կմ2 տարածք՝ ներառյալ շատ կանաչ տարածքներ։ Կլիմա Հռոմում գերիշխում է Միջերկրածովյան կլիման՝ զով, խոնավ ձմեռներով եւ շոգ, չոր ամառներով։ Հռոմի միջին տարեկան ջերմաստիճանը 20 °C է ցերեկային ժամերին եւ 10 °C՝ գիշերը։ Ամենացուրտ ամսին՝ հունվարին, միջին ջերմաստիճանը 12 °C է ցերեկային ժամերին եւ 3 °C՝ գիշերը։ Ամենատաք ամիսներին՝ հուլիսին եւ օգոստոսին, միջին ջերմաստիճանը 30 °C է ցերեկը եւ 18 °C՝ գիշերը։ Դեկտեմբերը, հունվարը եւ փետրվարը ամենացուրտ ամիսներն են, երբ միջին ջերմաստիճանը մոտավորապես 12.5 °C է ցերեկը եւ 3.6 °C՝ գիշերը։ Ջերմաստիճանը սովորաբար տատանվում է 10-15 °C ցերեկը եւ 3-5 °C՝ գիշերը։ Հազվադեպ է ձյուն գալիս, սակայն գրեթե ամեն ձմեռ աննշան ձյուն նկատվում է, իսկ յուրաքանչյուր 20 կամ 25 տարին մեկ զգալի քանակությամբ տեղումներ են լինում ձյան տեսքով (վերջինը՝ 2002 թվականին)։ Միջին հարաբերական խոնավությունը 75 % է՝ տատանվելով հուլիսին 72 %-ից նոյեմբերին 77 %։ Ծովի ջերմաստիճանը փետրվարին եւ մարտին հասնում է 13 °C, իսկ օգոստոսին՝ 24 °C: Ժողովրդագրություն Մ.թ.ա. 550 թվականին Հռոմը Իտալիայում երկրորդ ամենամեծ քաղաքն էր, մինչդեռ ամենամեծը Տարանտոն էր։ Այն ուներ մոտավորապես 285 հեկտար տարածք եւ 35,000 բնակչություն։ Այլ աղբյուրներ նշում են թվով 100,000 բնակիչ՝ սկսած մ.թ.ա. 600-500 թվականներից։ Երբ մ.թ.ա. 509 թվականին հանրապետության հռչակումից հետո մարդահամարն արձանագրեց 130,000 բնակչություն։ Հանրապետությունը ներառում էր հենց Հռոմը եւ մոտակա բնակավայրերը։ Մ.թ.ա. 150 թվականին այդ թիվը գերազանցում էր 300,000-ը։ Օգոստոս կայսեր օրոք Հռոմն աշխարհի ամենամեծ քաղաքն էր գրեթե 1 միլիոն բնակչությամբ։ Հռոմեական կայսրության անկումից հետո քաղաքի բնակչությունը նվազեց մինչեւ 50,000 մարդ։ Այն շարունակում էր կայուն մնալ կամ նվազել մինչեւ Վերածնունդ։ Երբ 1870 թվականին Իտալիայի թագավորությանը (1861–1946) միացավ նաեւ Հռոմը, քաղաքն ուներ մոտ 200,000 բնակչություն։ Առաջին համաշխարհային պատերազմից առաջ այն դարձել էր արդեն 600,000։ Մուսոլինիի ֆաշիստական ռեժիմը փորձում էր խոչընդոտել քաղաքի բնակչության զգալի աճին, բայց 1930-ական թվականների սկզբին այն արդեն հասել էր 1 միլիոնի։ Բնակչության աճը շարունակվեց նաեւ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո։ 2010-ական թվականների կեսերին բուն քաղաքն ուներ 2,754,440 բնակիչ, մինչդեռ Հռոմի ամբողջ տարածքում ապրում էր ավելի քան 4.2 միլիոն մարդ։ Դեռահասները (18 տարեկանից ցածր երեխաները) կազմում էին բնակչության 17,00 տոկոսը, իսկ թոշակառուները՝ 20,76 տոկոս։ Հռոմեացիների միջին տարիքը 43-ն է, Իտալիայինը՝ 42: 2002-2007 թվականների ընթացքում Հռոմի բնակչությունը աճել է 6,54 տոկոսով, մինչդեռ Իտալիայինը՝ 3,56 տոկոսով։ Հռոմի ներկայիս ծնելիության մակարդակը 9,10 է 1000 բնակչի հաշվով, Իտալիայում՝ 9,45: Էթնիկ խմբեր Համաձայն Իտալիայի ազգային վիճակագրական ինստիտուտի () վերջին տվյալների՝ բնակչության մոտավորապես 9.5%-ը կազմում են այլազգիները։ Ներգաղթյալների գրեթե կեսը՝ 131,118 մարդ կամ բնակչության 4.7 տոկոսը ծագում են տարբեր եվրոպական երկրներից՝ հիմնականում Ռումինիա, Լեհաստան, Ուկրաինա եւ Ալբանիա։ Մնացած 4.8 տոկոսը ոչ եվրոպական ծագում ունեն, հիմնականում ֆիլիպիններ (26,933), բանգլադեշցիներ (12,154) եւ չինացիներ (10,283) են։ Հայերը Հռոմում Հայերի բնակության մասին Հռոմում հիշատակություններ կան դեռեւս մ.թ.ա. 1-ին դարից։ Մ.թ. 65 թվականին հայոց թագավոր Տրդատ Ա-ն այցելել է (շուրջ 3 հազարանոց շքախմբով) Հռոմ եւ թագադրվել Ներոն կայսրի կողմից։ 4-րդ դարում Հռոմում հռչակված էր հռետոր Պարույր Հայկազնը, որին Հռոմում հուշարձան է կանգնեցվել։ 552 թ.-ին բյուզանդական զորքերի հրամանատար եւ Ռավեննայի փոխարքա (541-568) Նարսես Պատրիկը քաղաքն ազատագրել է գոթերից եւ այնուհետեւ շինարարական լայն գործունեություն ծավալել Հռոմում (ավանդությունը Նարսեսին է վերագրում «Կիլիկյան» վանքի շինարարությունը)։ 7-րդ դարում Հռոմում եղել է հայկական վանք, որի աբբա Թաղասիոսը մասնակցել է 649 թվականի Լատերանի տիեզերաժողովին, 11-րդ դարում՝ հայկական եկեղեցի։ Հռոմում եղել է հայկական թաղամաս։ XIII-XVI դդ. Հռոմի հայ համայնքը, ինչպես նաեւ իտալահայ մյուս համայնքները, ստվարացել են։ Հռոմ են եկել հայ մտավորականներ, եկեղեցական գործիչներ, վաճառականներ։ Այստեղ ընդօրինակվել են բազմաթիվ արժեքավոր ձեռագրեր, առաջին հայերեն գիրքը («Տոմար Գրիգորյան») Հռոմում տպագրվել է 1584 թվականին։ 1883 թվականին հիմնադրվել է Լեւոնյան վարժարանը՝ կաթոլիկ հայ հոգեւորականների պատրաստման բարձրագույն դպրոցը։ Հռոմի պետական համալսարանի դասախոսներ (պրոֆեսորներ՝ Գ. Ֆրանկովիչ, Պ. Կունեո, ճարտարապետ՝ Հ. Վահրամյան) զբաղվել են հայ միջնադարյան ճարտարապետության ուսումնասիրությամբ։ 1960-ական թվականներ գրեթե ամեն տարի կատարել են բազմաթիվ գիտարշավներ Խորհրդային Հայաստան եւ Արեւմտյան Հայաստանի տարածքներ։ 1968 թվականին Հռոմում կայացել է հայ ճարտարապետության առաջին ցուցահանդեսը, հրատարակվել հայ ճարտարապետությանը նվիրված չորս մենագրություն։ Ներկայումս Հռոմում բնակվում է շուրջ 500 հայ։ Կրոն Ինչպես ամբողջ Իտալիան, Հռոմում հիմնական կրոնը հռոմեական կաթոլիկությունն է, եւ այն դարեր շարունակ եղել է կրոնի եւ ուխտագնացության կարեւոր կենտրոն, հին հռոմեական կրոնի բնօրրանը, իսկ հետագայում՝ Վատիկանի եւ պապի նստավայրը։ Նախքան քրիստոնյաների հայտնվելը քաղաքում, հին հռոմեական կրոնը գերիշխում էր բնակչության շրջանում։ Հռոմեացիների կողմից սրբացվող առաջին աստվածներն էին Յուպիտերը՝ գերագույն աստվածը, Մարսը՝ պատերազմի աստվածը եւ ըստ ավանդույյթի՝ Հռոմի երկու հիմնադիրների՝ Հռեմոսի եւ Հռոմուլոսի հայրը։ Այլ աստվածներ եւ աստվածուհիներ նույնպես պաշտվում էին հռոմեացիների կողմից, ինչպես օրինակ Վեստան եւ Միներվան։ Հետագայում՝ քաղաքում Պողոս եւ Պետրոս առաքյալների նահատակվելուց եւ առաջին քրիստոնյաների հայտնվելուց հետո, Հռոմում աստիճանաբար սկսեցին դավանել քրիստոնեություն եւ սբ. Պետրոսի հին բազիլիկան կառուցվեց 313 թվականին։ Բացի որոշ ընդհատումներից՝ Հռոմը դարեր շարունակ եղել է Հռոմի Կաթոլիկ եկեղեցու եւ Հռոմի պապի նստավայրը։ Չնայած այն հանգամանքին, որ Հռոմում են գտնվում Վատիկանը եւ սբ. Պետրոսի տաճարը՝ Հռոմի մայր տաճարը՝ սբ. Հովհաննես Լատերանի բազիլիկան գտնվում է քաղաքի կենտրոնից հարավ-արեւելք։ Հռոմում կան ընդհանուր առմամբ 900 եկեղեցիներ, ինչպիսիք են Սանտա Մարիա Մաջորե բազիլիկան, սբ. Պողոսի բազիլիկան, Սան Կլեմենտի բազիլիկան, Հիսուսի եկեղեցին եւ այլն։ Քաղաքի տակ են գտնվում նաեւ հին կատակոմբներ։ Մեծ կարեւորություն ունեցող բազմաթիվ կրոնական ուսումնական կենտրոններ՝ Հայրապետական Լատերան համալսարանը, Հայրապետական աստվածաշնչյան ինստիտուտը, Հայրապետական Գրիգորյան համալսարանը եւ Հայրապետական արեւելյան ինստիտուտը։ Վերջին տարիներին հյուսիսային Աֆրիկայից եւ Միջին Արեւելքից ներգաղթյալների շնորհիվ զգալի աճ է գրանցվել Հռոմում մուսուլմանների շրջանում։ Դրա արդյունքում տեղացի իսլամադավանները նպաստել են քաղաքում մզկիթի կառուցմանը, որն ամենամեծն է արեւմտյան Եվրոպայում եւ բացվել է 1995 թվականի հունիսի 21-ին։ Հռոմի հանրապետության անկումից հետո Հռոմում նաեւ շատ կարեւոր հրեական համայնք է գործում, որը մի ժամանակ գտնվում էր Տրաստեվերեում։ Վատիկան Վատիկան քաղաքի տարածքը Mons Vaticanus-ի (Վատիկան բլրի) եւ Վատիկանի դաշտի մաս է կազմում, որտեղ Սուրբ Պետրոսի տաճարը, Առաքելական պալատը եւ Սիքստինյան կապելլան, թանգարաններն ու այլ շինություններ են գտնվում։ Մինչեւ 1929 թվականը այդ տարածքը համարվում էր Հռոմի թաղամաս։ Տիբեր գետի արեւմտյան մասից անջատված լինելով՝ տարածքը պաշտպանվում էր Լեւոն IV պապի պարիսպներով, այնուհետեւ՝ Պողոս III պապի պաշտպանական պարիսպներով։ Երբ 1929 թվականի Լատերանի համաձայնագիրն էր նախապատրաստվում, որով ստեղծվում էր Վատիկանը, որոշ շտկումներ էին անհրաժեշտ տարածքը գծանշելու համար, քանի որ այլեւս պարիսպ չկար, ուստի որոշ շինություններ հանդիսացան սահմանագիծ եւ սահմանի մի փոքր մասում էլ նոր պարիսպ կառուցվեց։ Տարածքն ընդգրկում է Սուրբ Պետրոսի հրապարակը, որն Իտալիայից բաժանվում է միայն սահմանին առկա սպիտակ գծանշումով։ Համաձայն Լատերանի համաձայնագրի՝ Վատիկանին պատկանող, բայց Իտալիայի տարածքում գտնվող որոշ հաստատություններ՝ Կաստել Գանդոլֆոյի պապական դղյակը եւ կարեւորագույն բազիլիկաներն ունեն արտատարածքային կարգավիճակ՝ ինչպես արտաքին դիվանագիտական առաքելությունները՝ դեսպանատները։ Ուխտագնացություն Միջին դարերից ի վեր Հռոմը եղել է քրիստոնեական ուխտագնացության կարեւորագույն կենտրոն։ Ամբողջ քրիստոնյա աշխարհից մարդիկ այցելում են Վատիկան՝ պապական նստավայր։ Հռոմի պապը ամենաազդեցիկ կերպարն էր միջնադարում, իսկ Հռոմը դարեր շարունակ մնացել է պապական մայրաքաղաք եւ սուրբ քաղաք։ Ըստ կաթոլիկների՝ Վատիկանը սուրբ Պետրոսի վերջին հանգրվանն է եղել։ Ուխտագնացությունները Հռոմ կարող են ներառել մեծ թվով վայրեր ինչպես Վատիկանում, այնպես էլ Իտալիայի տարածքում։ Շատ հաճախ այցելում են Պիղատոսի աստիճաններ (), որն, ըստ ավանդույթի, տանում էր Պիղատոս Պոնտացու Երուսաղեմում գտնվող պրետորիում, եւ Հիսուսն իր դատավարության ճանապարհին անցել էր դրանցով։ Վարկածներից մեկի համաձայն՝ աստիճանները բերվել են Հռոմ սուրբ Հեղինեի կողմից չորրորդ դարում։ Երկար դարեր «սուրբ աստիճանները» գրավել են քրիստոնյա ուխտագնացներին, ովքեր ցանկանում էին հարգել Հիսուսի տառապանքները։ Ուխտագնացության վայրեր են նաեւ Հռոմի դարաշրջանում կառուցված որոշ կատակոմբներ, որտեղ քրիստոնյաներն աղոթում էին, հուղարկավորում էին իրենց մահացածներին եւ երկրպագում էին հետապնդումների ժամանակ, ինչպես նաեւ բազում ազգային եկեղեցիներ կամ առանձին աղանդավորական եկեղեցիներ, օրինակ՝ Հիսուսի եւ Սուրբ Ինյացիոյի ճիզվիտային եկեղեցիները։ Ըստ ավանդույթի՝ ուխտագնացներն ու Հռոմի քաղաքացիներն Աստծուն երախտագիտություն հայտնելու նպատակով պետք է 24 ժամվա ընթացքում ոտքով այցելեն Հռոմի 7 ուխտագնացության եկեղեցիները ()։ Այս ավանդույթը, որը պարտադիր էր յուրաքանչյուր ուխտագնացի համար Միջին դարերում, օրինականացվեց 16-րդ դարում սուրբ Ֆիլիպ Ներիի կողմից։ 7 եկեղեցիների ներառում են 4 գլխավոր բազիլիկաները՝ Վատիկանի սուրբ Պետրոսի տաճարը,սուրբ Պողոսի տաճարը, սուրբ Հովհաննես Լատերանի տաճարը եւ Սանտա Մարիա Մաջորեն, եւ 3 այլ եկեղեցիներ՝ Սան Լորենցո, Երուսաղեմի Սուրբ Խաչ եկեղեցին (Հեղինեի՝ Կոնստանտին կայսեր մոր, հիմնած եկեղեցին) եւ Սան Սեբաստիանոն (գտնվում է «Վիա Ապպիա» ճանապարհի վրա եւ կառուցված է Սան Սեբաստիանոյի կատակոմբների վրա)։ Երկվորյակ, քույր եւ գործընկեր քաղաքներ 1956 թվականի ապրիլի 9-ից Հռոմը բացառապես եւ փոխադարձաբար երկվորյակ քաղաք է հռչակել՝ Փարիզ, Ֆրանսիա Հռոմի քույր եւ գործընկեր քաղաքներն են՝ Ծանոթագրություններ Եվրոպական քաղաքներ Իտալիայի քաղաքներ Սրբազան քաղաքներ Համաշխարհային ժառանգություն Իտալիայում Ամառային օլիմպիական խաղերի մայրաքաղաքներ Իտալիայի համալսարանական քաղաքներ Մ.թ.ա. 753 թվականին հիմնադրված բնակավայրեր Նոր Կտակարանի քաղաքներ


source: wikipedia

text: Հելսինկի (, ), Ֆինլանդիայի մայրաքաղաքը, նավահանգիստ Բալթիկ ծովի Ֆիննական ծոցի ափին։ Պատմական տեղեկություններ Հիմնվել է 1550 թվականին Վանտանյոկի գետի գետաբերանում՝ Շվեդիայի թագավոր Գուստավ Վազայի հրամանով։ 1641 թվականին փոխադրվել է 5 կմ ավելի հարավ՝ դեպի Էստնես թերակղզու ծայրը։ 1812 թվականից եղել է Ֆինլանդական մեծ իշխանության (Ռուսական կայսրության կազմում) մայրաքաղաքը։ 1917 թվականի դեկտեմբերից Ֆինլանդական հանրապետության մայրաքաղաքն է։ Անվանում Քաղաքը շվեդերեն կոչվում է Հելսինգֆորս (). անվանումը կազմված է հելսինգներ ցեղանունից եւ շվեդերեն Fors՝ «ջրվեժ» բառից (սկզբնապես քաղաքը հիմնադրվել է ջրվեժի մոտ)։ Ծանոթագրություններ Եվրոպական քաղաքներ Շախմատի Օլիմպիադան հյուրընկալած քաղաքներ Ֆինլանդիայի քաղաքներ Ամառային օլիմպիական խաղերի մայրաքաղաքներ Բալթիկ ծովի նավահանգստային քաղաքներ 1550 թվականին հիմնադրված բնակավայրեր


text: Պրահա ( ), Չեխիայի Հանրապետության մայրաքաղաքը եւ ամենամեծ քաղաքը, Բոհեմիայի պատմական մայրաքաղաքը։ Պրահան, որը գտնվում է Վլտավա գետի ափին, ապրում է մարդ։ Քաղաքի կլիման չափավոր օվկիանոսային է՝ համեմատաբար տաք ամառով եւ սառը ձմեռով։ Պրահան Կենտրոնական Եվրոպայի քաղաքական, մշակութային եւ տնտեսական կենտրոնն է՝ հարուստ պատմությամբ եւ ռոմանական, գոթական, վերածննդի եւ բարոկկո ճարտարապետությամբ։ Եղել է Բոհեմիայի թագավորության մայրաքաղաքը եւ Սրբազան Հռոմեական կայսրության մի քանի կայսրերի՝ առաջին հերթին Կառլոս IV-ի (կառավարման տարիներ՝ 1346–1378) նստավայրը։ Պրահան Հաբսբուրգների միապետության եւ Ասվտրո-Հունգարական կայսրության կարեւորագույն քաղաքներից էր։ Բնակավայրը կարեւոր դեր է խաղացել Բոհեմական եւ Բողոքական բարեփոխումների, Երեսնամյա պատերազմի եւ 20-րդ դարի պատմության մեջ՝ համաշխարհային պատերազմների եւ հետպատերազմյան կոմունիստական դարաշրջանում որպես Չեխոսլովակիայի մայրաքաղաք։ Պրահայում կան մի շարք հայտնի մշակութային վայրեր, որոնցից շատերը վերապրել են 20-րդ դարի Եվրոպայի բռնությունն ու ոչնչացումը։ Հիմնական տեսարժան վայրերն են Պրահայի ամրոցը, Կառլի կամուրջը, Հին քաղաքի հրապարակը՝ Պրահայի աստղագիտական ժամացույցով, Հրեական թաղամասը, Պետրին բլուրն ու Վիշեգրադը։ 1992 թվականից Պրահայի պատմական կենտրոնն ընդգրկվել է ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի համաշխարհային ժառանգության օբյեկտների ցանկում։ Քաղաքում կան ավելի քան տասը խոշոր թանգարաններ, ինչպես նաեւ բազմաթիվ թատրոններ, պատկերասրահներ, կինոթատրոններ եւ այլ պատմական ցուցանմուշներ։ Այստեղ կան բազմաթիվ հանրային եւ մասնավոր կրթական կենտրոններ, այդ թվում՝ Կառլի համալսարանը՝ Կենտրոնական Եվրոպայի ամենահին համալսարանը։ Ըստ GAWC հետազոտությունների՝ Պրահան դասակարգվում է որպես «Ալֆա-» գլոբալ քաղաք։ 2019 թվականին Mercer-ի կողմից քաղաքը ճանաչվել է ապրելու համար ամենահարմար 69-րդ քաղաք։ Նույն թվականին PICSA Index-ը քաղաքը ապրելու պիտանելիության ցանկում քաղաքը դասակարգել է 13-րդ հորիզոնականում։ Հարուստ պատմությունը քաղաքը դարձնում է զբոսաշրջիկների համար այցելության հայտնի ուղղություն, 2017 թվականի դրությամբ Պրահան տարեկան ընդունում է ավելի քան 8,5 մլն օտարերկրյա զբոսաշրջիկ։ 2017 թվականին Պրահան ներառվել է Լոնդոնից, Փարիզից, Հռոմից եւ Ստամբուլից հետո ամենաշատ այցելվող եվրոպական քաղաքների ցանկում։ Անվանում Քաղաքի անվանումը շատ վեճերի տեղիք է տվել։ Սովորաբար «Praha» բառը կապում են ՝ «շեմ» բառի հետ։ Այդ առումով մեծ տարածում ունի իմաստուն Լիբուշեի լեգենդը։ Նա անտառ է ուղարկում ծառաներին, ովքեր այնտեղ գտնում են մարդու, որը տան շեմի համար տախտակ էր տաշում։ Այստեղից էլ իբր առաջացել է «Պրահա» անունը։ Հին սլավոնական լեզվում «շեմ» է կոչվել նաեւ գետի ափը։ Որոշ գիտնականներ քաղաքի անունը կապում են «pražení»՝ թխել բառին, քանի որ այդ շրջանում շատ հաց է թխվել։ Քաղաքի անվանման հնարավոր մյուս տարբերակը Վլտավա գետի քարե սահանքներն են։ Բոլոր վարկածները լեզվաբանական հիմքեր ունեն։ Ժամանակակից քաղաքաշինության տեսաբանների կարծիքով Պրահայի համար ամենակարեւորը ո՛չ շեմն էր, ո՛չ գետի ափը, եւ ո՛չ էլ հաց թխելը, այլ շրջակա ծանծաղուտները. նրանք կարեւոր նշանակություն են ունեցել քաղաքի հիմնադրման համար։ Այս դեպքում քարե սահանքների պատմությունը ամենից ճշմարտանմանն է թվում։ Պատմություն Ժամանակակից Պրահայի տարածքում սլավոնների հայտնվելու մասին առաջին վկայությունները վերաբերում են 6-րդ դարին։ 10-րդ դարում Պրահան դարձել է Չեխական պետության մայրաքաղաքը, իսկ նույն դարի վերջին քաղաքում կառուցվել է շուկայի հրապարակ։ 13-րդ դարի առաջին կեսին քարե շինությունների կողքին հրապարակի մոտ սկսել են կառուցել ամրոցի պատեր։ Փարիզի հետ հավակնելով «Եվրոպայի մայրաքաղաք» կոչվելուն՝ Պրահան 16-րդ դարում դարձավ ծայրամասային քաղաքներից մեկը։ 1866 թվականին ավստրո-պրուսական պատերազմում Ավստրիայի պարտությունից հետո, երբ Պրահան շրջապատված էր պրուսական զորքերով, ավստրիական հրամանատարությունը հանգեց այն եզրակացության, որ քաղաքը վերջնականապես կորցրել է պաշտպանական իր նշանակությունը։ Այդ պատճառով էլ որոշվում է վերացնել քաղաքային ամրությունների զգալի մասը։ Դրա հետեւանքով բուռն վերելք ունեցավ Պրահային մերձակա քաղաքների կառուցումն ու զարգացումը՝ Ժիժկով, Կառլին, Վրշովիցե, Նուսլե, Սմիխով, Կոշիրժե, Պոդոլի, Վիսոչանի։ Այս քաղաքներում կառուցվեցին հարյուրավոր նոր գործարաններ, որոնք գյուղական համայնքներից իրենց էին գրավում աշխատուժ։ 19-րդ դարում Պրահայի քաղաքային ագլոմերացիան արտադրական կարեւորագույն կենտրոն էր ողջ կայսրության համար։ Հատկապես նշանակալի էին մետաղամշակման եւ մեքենաշինական արտադրամասերը, որոնք օգտվում էին մոտակայքում գտնվող ածխահանքերից եւ Կլադնո քաղաքի մետաղամշակման արտադրամասերից։ Վախենալով Չեխիայի եւ մասնավորապես՝ Պրահայի հզորացումից՝ ավստրիական կառավարությունը խոչընդոտում էր Պրահայի զարգացումը՝ արգելելով նրա ընդարձակումը։ Պրահայի արվարձանները նույնիսկ առանձին քաղաքների կարգավիճակ էին ստանում, այսպես՝ Կրալովսկե-Վինոգրադին Առաջին համաշխարհային պատերազմից առաջ ուներ 100,000 բնակչություն՝ զբաղեցնելով երրորդ տեղը Պրահայից եւ Բռնոյից հետո։ 1918 թվականին Ավստրո-Հունգարիայի անկումից հետո ձեւավորվեց Չեխիայի Հանրապետությունը՝ Պրահա մայրաքաղաքով։ Քաղաքը համեմատաբար հանդարտ կյանքով էր ապրում մինչեւ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի սկսվելը։ Պրահան ազատագրվել է 1945 թվականի մայիսի 9-ին Պրահայի օպերացիայի արդյունքում։ Բարեբախտաբար, պատերազմից քաղաքը շատ չէր վնասվել։ 1960 թվականին Պրահան հռչակվում է Չեխոսլովակիայի Սոցիալիստական Հանրապետության մայրաքաղաք։ 1993 թվականին Դաշնության «թավշե բաժանումից» հետո Պրահան դառնում է Չեխիայի մայրաքաղաքը։ Քաղաքը Պրահայի գարնան իրադարձությունների հիմնական վայրն էր։ 1918 թվականին չեխական անկախ պետության հռչակումից հետո ոչինչ չէր խանգարում մայրաքաղաքի զարգացմանը։ 1922 թվականին Պրահային են միանում շրջակա 37 բնակավայրերը. քաղաքի բնակչությունը միանգամից մեծանում է երեք անգամ՝ կազմելով մոտ 677,000 մարդ, իսկ տարածքը 21 կմ2-ից դառնում է 171,5 կմ2՝ չզիջելով ժամանակի խոշորագույն մայրաքաղաքներին։ Պրահայի զարգացումը հանգեցնում է բնակչության կտրուկ աճին. 1939 թվականին այն արդեն կազմում էր մեկ միլիոն մարդ։ Այս շրջանում զարգացում է ապրում քաղաքային տրանսպորտը. տրամվայների ցանցը ընդգրկում է գրեթե ողջ քաղաքը եւ անցկացվում են տրոլեյբուսի գծեր։ 1930-ական թվականներին ընդունվում է Պրահայում մետրոպոլիտեն կառուցելու որոշումը, սակայն աշխատանքները ընդհատվում են գերմանացիների կողմից ռազմակալման պատճառով։ Չեխ ճարտարապետները մոդեռնի, կուբիզմի, ֆունկցիոնալիզմի ոճով ստեղծած իրենց գործերով Պրահայի ճարտարաապետությունը բարձրացրին նոր մակարդակի։ Չեխիայի ռազմակալումը գերմանացիների կողմից եւ հետագայում նրա ազատագրումը հանգեցրին այն բանին, որ Պրահան, որտեղ դարերի ընթացքում բնակություն էին հաստատել չեխերը, գերմանացիները, հրեաները, դարձավ միատարր քաղաք։ Քաղաքական ու մշակութային մի շարք նշանավոր գործիչներ բռնությունների ենթարկվելով նախ գերմանական, ապա կոմունիստական ռեժիմից, արտագաղթեցին քաղաքից։ Քաղաքի բնակչության նախապատերազմյան քանակը վերականգնվեց 1960 թվականին միայն։ 1974 թվականին քաղաքի բնակչությունը կազմում էր 1,200,000 մարդ։ Հետպատերազմյան տարիներին շարունակվեց Պրահայի ենթակառուցվածքների զարգացումը։ Բնակարանային խնդիրը լուծելու համար, ինչպես սոցիալիստական շատ երկրներում, քաղաքի ծայրամասերում մատչելի բնակարաններ կառուցվեցին։ Ավելացան պանելային բարձրահարկ շենքերը՝ համեստ բնակարաններով, մինչդեռ քաղաքի կենտրոնում պատմական արժեք ներկայացնող որոշ շինություններ, անուշադրության մատնվելով քանդվեցին։ Վերջին ժամանակներում դրությունը բարելավվեց եւ քաղաքի կենտրոնի շինությունները գրեթե ամբողջությամբ վերանորոգվեցին՝ ձեռք բերելով հեղինակավոր կարգավիճակներ։ 2002 թվականին Պրահան խիստ տուժել է Վլտավայի հեղեղումներից. հեղեղվել էր քաղաքի զգալի մասը, որի արդյունքում մի քանի ամսով դադարել էր գործել մետրոպոլիտենը։ Ֆիզիկա-աշխարհագրական բնութագիր Պրահան ձգվում է Վլտավա գետի երկու ափերով։ Գետի երկարությունը քաղաքում 29,8 կմ է, միջին խորությունը՝ 2,75 մ։ Գետի չեխական հատվածի առավելագույն խորությունը կազմում է 40,5 մ։ Պրահայի տարածքում Վլտավայի մեջ թափվում են մեկ գետ՝ Բերոունկան, հինգ փոքր վտակներ աջ ափից, չորսը՝ ձախից։ Ձախ ափից սկիզբ է առնում Չերտովկա ջրանցքը։ Քաղաքը տեղակայված է հինգ բլուրների վրա, որոնք միմյանցից զատված են գետով։ Վլտավայի մեջ կան 9 կղզյակներ։ Կլիմա Պրահայի կլիման մեղմ է՝ չափավոր ցամաքային։ Ձմեռները համեմատաբար մեղմ են, քիչ տեղումներով, իսկ ամառները սովորաբար անձրեւոտ են ու տաք։ Գարունը սկսվում է մարտից, իսկ աշունն ավարտվում է դեկտեմբերի սկզբին։ Օդի միջին ջերմաստիճանը հունվարին -1,4 °C է, հուլիսին՝ +18,2 °C: Տարեկան տեղումների միջին քանակը 500 մմ է։ Ամենաանձրեւոտ ամիսները մայիսից օգոստոսն են, ամենաչորայինը՝ հունվար-փետրվարը։ Քաղաքը հարուստ է կանաչապատ տարածքներով, որոնք կազմում են քաղաքի գրեթե կեսը։ Վարչական բաժանում Պրահայի ընդհանուր մակերեսը 496,07 կմ2 է, որից կառուցապատված է միայն 48,71 կմ2։ Որքան էլ զարմանալի լինի, առավել մեծ մակերես են կազմում գյուղատնտեսական նշանակության տարածքները՝ 209.84 կմ2 (այդ թվում վարելահողեր՝ 154.30 կմ2, մրգատու այգիներ՝ 46.81 կմ2, մարգագետիններ՝ 8.68 կմ2, խաղողի այգիներ՝ 0.10 կմ2)։ Բացի դրանից՝ քաղաքի տարածքում կա 49.20 կմ2 անտառ։ Պրահան ներկայումս բաժանված է 22 վարչական շրջանների եւ տեղական ինքնակառավարում ունեցող քաղաքային 57 մասերի։ Սակայն փոստային, ընտրական, դատական, ոստիկանական բնագավառներում ընդունված է նախկին բաժանումը (1960) 10 շրջանների։ Բնակչություն 2006 թվականի դեկտեմբերի 31-ի տվյալներով քաղաքի բնակչությունը 1181,1 հազար մարդ է (կանայք ավելի շատ են, 52 կանանց բաժին է ընկնում 48 տղամարդ)։ Վերջին տարում 1970-ական թվականներից հետո առաջին անգամ բնակչության բնական աճ է գրանցվել, 6,25 հազարով էլ բնակչությունը աճել է այլ երկրներից ներգաղթի պատճառով։ Սակայն չեխ բնակչության քանակը քաղաքում նվազել է 4,5 հազարով, իսկ օտարերկրացիների քանակը ավելացել է 10,75 հազար մարդով։ Դա կատարվել է հիմնականում Ուկրաինայից, Ռուսաստանից եւ Վիետնամից ներգաղթածների հաշվին։ Այսպիսով՝ Պրահայում ժամանակավոր կամ հիմնական բնակություն հաստատած օտարերկրացիների թիվը գերազանցում է 100,000-ը, որից 28 %-ը հիմնական բնակություն է հաստատել քաղաքում։ Տարիքային հարաբերությամբ բնակչության 12,3 %-ը կազմում են 0-15 տարեկան բնակիչները, 72,1 %-ը՝ 15-65 տարեկան, 15.6 %-ը՝ 65-ից բարձր։ Մոտ 900 քաղաքացիներ 100 տարեկանից բարձր են։ Մինչեւ 40 տարեկան բնակչության շրջանում գերակշռում են տղամարդիկ, 45-ից հետո՝ կանայք (80 տարեկանից բարձր բնակիչների շրջանում՝ գրեթե կրկնակի)։ Պետական լեզուն չեխերենն է. դրան տիրապետում է գրեթե ողջ բնակչությունը։ Լայն տարածում ունեն սլովակերենը (չեխերի մեծամասնությունը հասկանում է այս լեզուն), գերմաներենը, ռուսերենը, անգլերենը։ Այստեղ դեռեւս հնարավոր է լսել իդիշ։ Հավատացյալների մեծ մասը՝ մոտ 70 %, դավանում է կաթոլիկություն։ 2001 թվականի մարդահամարի տվյալներով Պրահայի բնակչության 67 %-ը աթեիստ է, իսկ 8 %-ը միանշանակ պատասխան չունի այս հարցին։ Տնտեսություն Արդյունաբերության ճյուղերից Պրահայում զարգացած են մեքենաշինությունը, քիմիական, տեքստիլ, սննդի արդյունաբերությունը եւ տպագրությունը։ Պրահայում պահպանվել էր աշխարհի քաղաքային համակարգում գործող թերեւս միակ պնեւմատիկ փոստը, որ հիմնադրվել էր 1887 թվականին։ Սակայն 2002 թվականի հեղեղումների արդյունքում դրա կայարաններից մի քանիսը վնասվել են, ինչից հետո փոստը դադարել է գործելուց։ Չեխական փոստային ծառայությունը պատրաստվում է վերանորոգել այն եւ կրկին գործարկել։ Բացի պատմական եւ թանգարանային արժեքներից՝ նման համակարգը ունի գործնական նշանակություն։ Այսպես՝ հեռագիրը կամ փոքր փաթեթը պնեւմատի փոստով Նոր քաղաքից կարող է հասնել Պրահայի ամրոց 3-5 րեպեի ընթացքում, ինչը անհամեմատ արագ է այլ փոխադրամիջոցներից։ Ամսական միջին աշխատավարձը Պրահայում 2007 թվականի տվյալներով կազմել է 35.115 չեխական կրոնա ձեռնարկատիրական եւ 27.385 կրոնա ոչ ձեռնարկատիրական հատվածում։ Ավանդաբար Պրահայում աշխատավարձը բարձր է չեխական միջին ցուցանիշից։ Այսպես՝ Կենտրոնական Չեխիայում միջին աշխատավարձը ձեռնարկատիրական հատվածում 2007 թվականին կազմել է 25.432 կրոն (Պրահայի ցուցանիշի 72.4 %), իսկ ոչ ձեռնարկատիրական հատվածում՝ 22.686 կրոն (82.8 %)։ Զբոսաշրջություն Շուկայական բարեփոխումներից հետո զբոսաշրջությունը Պրահայում արագ զարգացում ապրեց՝ մի քանի տարվա ընթացքում զբոսաշրջիկների շրջանում մեծ հեղինակություն ձեռք բերելով։ Զբոսաշրջության համաշխարհային կազմակերպության տվյալներով 2005 թվականին քաղաքը Եվրոպայում վեցերորդն էր զբոսաշրջիկների այցելության թվով Լոնդոնից, Փարիզից, Հռոմից, Մադրիդից եւ Բեռլինից հետո։ Սրան նպաստել է նախ եւ առաջ հյուրանոցային ցանցի զարգացումը։ 2007 թվականին Պրահայում հաշվվում էր 29 հինգաստղանի, 126 չորսաստղանի եւ ավելի քան 250 երեքաստղանի հյուրանոց, որոնք ունեն ընդհանուր առմամբ 90.000 տեղ։ Մեծ ճանաչում ունեցող զբոսաշրջային The TripAdvisor Travelers’ Choice օպերատորի տվյալներով 2006 թվականին Պրահայի երկու հյուրանոցներ՝ Riverside Hotel եւ Hotel La Palais, ընդգրկվել են աշխարհի ամենաշքեղ 10 հյուրանոցների ցանկում։ Ներկայումս Պրահայի մոտ 110.000 բնակիչներ աշխատում են արտաքին եւ ներքին զբոսաշրջության սպասարկման ոլորտում. դա կազմում է տնտեսապես ակտիվ բնակչության 20 %-ը։ 2011 թվականին Պրահա այցելած զբոսաշրջիկների թիվը կազմել է 3.8 միլիոն մարդ։ Մեկ զբոսաշրջիկը միջին հաշվով 3.7 գիշեր է անցկացրել հյուրանոցում, ինչը բարձր է եվրոպական միջին ցուցանիշից։ Չնայած այս առաջընթացին՝ Պրահան առավել մեծ հնարավորություններ ունի այն զարգացնելու, քանի որ շատ հյուրեր այստեղ են այցելում մշակութային, մարզական, հասարակական-քաղաքական, տնտեսական, գիտական բազմաթիվ միջոցառումների կապակցությամբ։ Տրանսպորտ Պրահան միջազգային ավտոմոբիլային տրանսպորտի կարեւոր հանգույց է։ Նրանով են անցնում D1 Պրահա - Բռնո (- Բրատիսլավա) - Օստրավա (Կատովիցե - Վարշավա), D5 Պրահա - Պլզեն (- Նյուրնբերգ), D8 Պրահա - Ուստի նադ Լաբեմ (- Դրեզդեն - Բեռլին) եւ D11 Պրահա - Գրադեց Կրալովե (հետագայում նախատեսվում է շարունակել մինչեւ Շեցին եւ Օլոմոուցա) ավտոմայրուղիները, ինչպես նա մի քանի ճեպընթաց մայրուղիներ։ Ներկայումս ծրագրվում է D3 Պրահա - Չեսկե Բուդյովիցե (- Լինց) մայրուղու կառուցումը։ Միջազգային փոխադրումների մեծացման պայմաններում արտաքաղաքային լիարժեք շրջագծային մայրուղու բացակայությունը ծանրաբեռնում է ներքաղաքային մայրուղիները՝ հանգեցնելով խցանումների, քաղաքային տրանսպորտի ծանրաբեռնման։ Նախատեսված է շրջագծային մայրուղու կառուցումը, որը մի փոքր դժվարանում է՝ կապված քաղաքի բարդ ռելիեֆի հետ։ Հասարակական տրանսպորտ Պրահայի քաղաքային տրանսպորտը իր մեջ է ներառում մետրոպոլիտենը, տրամվայների եւ ավտոբուսների համակարգը։ Պրահայի մետրոպոլիտենը ունի 57 կայարան եւ 3 գիծ՝ 59.3 կմ ձգվածությամբ։ Դրանք իրարից տարբերվում են տառերով եւ գույներով. կանաչ «А» («Դեպո գոստիվարժ» - «Բոլնիցա մոտոլ» կայարաններ), դեղին «В» («Չեռնի մոստ» - «Զլիչին» կայարաններ ), կարմիր «С» («Լետնյանի» - «Հայե» կայարաններ)։ Ներկայումս ծրագրվում է չորրորդ՝ «D» գծի կառուցումը, որը կկապի կենտրոնական կայարանը հարավային Լիբուշ եւ Պիսիսնիցե թաղամասերին։ Քաղաքն ունի տրամվայների զարգացած ցանց՝ մոտ 136 կմ երկարությամբ։ Եթե վերջին տարիներին հնչում էին կարծիքներ, որ տրամվայի ցանցը պետք է ապամոնտաժել, ապա ներկայումս կարծիքը փոխվում է. կառուցվում են արագընթաց տրամվայների նոր գծեր։ Տրամվայի ցանցով է պատված քաղաքի մեծ մասը, ընդ որում շատ ուղերթեր, անցնելով կենտրոնով, կապում են քաղաքի ծայրամասերը։ Կան տրամվայներ եւ ավտոբուսների գծեր,որոնք աշխատում են միայն գիշերը՝ կապելով կենտրոնը ծայրամասերին։ 2014 թվականի փետրվարի 1-ի տվյալներով քաղաքում կան տրամվայի 32 գծեր՝ ներառյալ գիշերայինները, ավտոբուսի 200 եւ մետրոյի 3 գծեր։ Ընդհանուր առմամբ գծերում աշխատում են 971 տրամվայ, 1.300 ավտոբուս, մետրոյի 202 վագոն։ Քաղաքում գործում է նաեւ ֆունիկուլյոր, որը զբոսաշրջիկներին բարձրացնում է Պետրշինսկի բլուրը։ Քաղաքի հասարակական տրանսպորտի մեջ է ներառված նաեւ ներքաղաքային երկաթգիծը, որից օգտվում են միասնական անցատոմսերով։ Պրահայի հետագա զարգացման ծրագրում նախատեսված է քաղաքի ռելսային տրանսպորտի զարգացումը, ինչպես գերմանական S-Bahn-ը։ Քաղաքային տրանսպորտից օգտվելու վճարումը նախնական է։ 32 կրոն արժեցող հիմնական կտրոնով կարող են օգտվել տարբեր միջոցներից. գնելուց հետո այն գործում է 90 րոպեների ընթացքում քաղաքային տրանսպորտի բոլոր տեսակների համար։ Կա 24 կրոն արժողությամբ սահմանափակ կտրոն՝ նախատեսված կարճ ուղերթերի համար. գործում է 30 րոպե։ Վաճառվում են նաեւ կտրոններ, որոնք գործում են 1 օր, 3 օր։ 10-15 տարեկան երեխաների համար վճարվում է տոմսի արժեքի կեսը։ Մինչեւ 15 տարեկան եւ 65-ից բարձր տարիքով ուղեւորները անվճար են երթեւեկում միայն հատուկ դեպքերում։ Տրանսպորտային միջոցից օգտվելուց առաջ հարկավոր է դեղին ապարատում գրանցել կտրոնը, որի հատուկ մասում նշվում է սկզբնական ժամը։ Մետրոյի մուտքը ազատ է. չկան ստուգող ապարատներ. վերահսկումը իրականացվում է կայարանի ներսում եւ վագոններում։ Ուղեւորները կարող են ձեռք բերել ամսական, եռամսյակային եւ տարեկան անցատոմսեր։ Միջին հաշվով մետրոյից օրական օգտվում է 1.198.579 մարդ։ Ամենածանրաբեռնված գիծը «C»-ն է, որը օրական սպասարկում է 518.291 մարդու։ Ամենածանրաբեռնված կայարանը «Ի. Պավլովա» կայարանն է, որից օրական օգտվում է մոտ 118.647 մարդ։ Միջքաղաքային եւ միջազգային ուղերթերը սպասարկվում են մի քանի կայարաններով։ Դրանցից գլխավորը Ֆլորենց կայարանն է։ Նախկինում (1936-1972) Պրահան ունեցել է նաեւ տրոլեյբուսների ցանց 11 ուղեթերով, սակայն հետագայում նրա շահագործումը արդյունավետ չի համարվել՝ կապված մետրոյի կայարանների եւ ավտոբուսների ցանցի ընդլայնման հետ։ Պրահայում զարգացած է ջրային զբոսանավերով շրջագայությունը։ Ներկայումս ավելի մեծ նշանակություն է ձեռք բերում ավտոմոբիլային տրանսպորտը։ Պրահան Արեւելյան Եվրոպայում առաջին քաղաքն էր, որում 1.000 բնակչի թվով գրանցվել է 500 ավտոմեքենա։ Սա, իհարկե, ծանրաբեռնում է քաղաքի երթեւեկությունը՝ հանգեցնելով մեծ խցանումների։ Դրությունը թեթեւացնելու համար նախատեսվում է ամբողջովին արգելել մեքենաների մուտքը քաղաքի պատմական կենտրոն, իսկ կենտրոն մտնելու համար նախատեսել այցեվճարներ, ինչպես նաեւ կառուցել միջքաղաքային եւ արտաքաղաքային շրջագծային մայրուղիներ։ Երկաթուղային եւ օդային տրանսպորտ Պրահա-6 թաղամասում գործում է Վ. Հավելի անվան ժամանակակից օդանավակայանը։ Օդանավակայանը օրական ընդունում է մոտ 630 ինքնաթիռ։ Օդանավակայանի ուղեւորափոխադրումը տարեկան կազմում է 12.5 միլիոն մարդ (2007)։ 2007 թվականին «World Airport Awards» հանդիսավոր միջոցառման ժամանակ «Ռուզինե» օդանավակայանը ճանաչվել է Կենտրոնական եւ Արեւելյան Եվրոպայի լավագույն օդանավակայան։ Ընդունված է որոշում, համաձայն որի՝ Վոդոխոդի տեղանքում՝ Պրահայից 15 կմ հյուսիս, կառուցվելու է նոր օդանավակայան։ Պրահա մտնող գնացքները ժամանում են Երկաթուղային գլխավոր կայարան, որը կոչվում է նախագահ Վուդրո Վիլսոնի անունով։ Կայարանը բացվել է 1871 թվականի դեկտեմբերին։ Կայարանի՝ գմբեթով պատմական շենքը կառուցվել է 1909 թվականին ճարտարապետ Իոսիֆ Ֆանտի նախագծով մոդեռն ոճով։ Հենց այդ ժամանակ էլ ստեղծվել է կամարաձեւ երկնավ ծածկը, որ իր տեսակով առաջինն էր Չեխիայի թագավորությունում։ Ժամանակակից կայարանները իրենց տոմսարկղերով, սպսասրահներով եւ առեւտրական կետերով միացված են մետրոյի համանուն կայարանին եւ գտնվում են փողոցի մակարդակին (կառուցվել են 1972-1979 թվականներին, վերակառուցվել՝ 2006-2012 թվականներին)։ Մինչեւ 1919 թվականը կայարանը կոչվել է Ֆրանցիսկ-Իոսիֆ 1-ինի անունով։ 1940 թվականին կայարանին տրվել է ԱՄՆ նախագահ Վուդրո Վիլսոնի անունը։ 1990 թվականին կայարանը, որ մինչ այդ կոչվում էր ուղղակի «Գլխավոր կայարան», վերահաստատվել է նախագահի անունով, ով ժամանակին պնդել է, որ ստեղծվի անկախ Չեխիա։ Պրահայում գործում է նաեւ Մասարիկի անվան կայարանը, որը կառուցվել է 1844 թվականին ճարտարապետ Անտոնին Յունգլինգի նախագծով։ Այն հիմնականում սպասարկում է երկաթուղիների ներքին ցանցը։ Հյուսիսային ուղղությունը սպասարկում են Գոլեշովիցե եւ Սմիխովե կայարանները։ Կրթություն 2005-2006 ուստարվա տվյալներով Պրահայում հաշվվում էր 302 մանկապարտեզ (որից 12-ը՝ մասնավոր), 215 հիմնական դպրոց (10-ը մասնավոր), 137 հատուկ դպրոց, 35 երաժշտական-գեղարվեստի դպրոց, 60 գիմնազիա, 95 տեխնիկական դպրոց, 50 միջնակարգ հատուկ դպրոց (տեխնիկական կրթությամբ), 36 բարձրագույն մասնագիտացված դպրոց՝ կրթական եռամյա համակարգով (22-ը՝ մասնավոր)։ Պրահան բարձրագույն կրթության ճանաչված կենտրոն է ոչ միայն Չեխիայում, այլեւ ամբողջ Արեւելյան Եվրոպայում։ Ներկայումս քաղաքում կան բարձրագույն 8 հաստատություններ՝ պետական ֆինանսավորում ունեցող. Պրահայի Կարլի համալսարան - հիմնվել է 1347 թվականին։ «Ալպերի հյուսիսից մինչեւ Ռեյնի արեւելքը» ամենահին համալսարանն է։ Ունի 49.000 ուսանող եւ ասպիրանտ։ Չեխիայի տեխնիկական համալսարան - հիմնադրվել է 1707 թվականին։ Աշխարհիկ առաջին բարձրագույն տեխնիկական ուսումնական հաստատությունն է ողջ աշխարհում։ Ունի 23.5 հազար ուսանող եւ ասպիրանտ։ Տնտեսագիտության բարձրագույն դպրոց - հիմնադրվել է 1919 թվականին։ Ունի 16 հազար ուսանող եւ ասպիրանտ։ Չեխիայի ագրոտեխնիկական համալսարան - հիմնադրվել է 1952 թվականին։ Ունի 14.5 հազար ուսանող եւ ասպիրանտ։ Քիմիական-տեխնոլոգիական բարձրագույն դպրոց - հիմնադրվել է 1920 թվականին։ Ունի 3.9 հազար ուսանող եւ ասպիրանտ։ Կատարողական արվեստի ակադեմիա - բացի երաժշտության ֆակուլտետից (HAMU)՝ պատրաստում է կինոյի եւ հեռուստատեսության (FAMU) ինչպես նաեւ թատերական արվեստի (DAMU) բնագավառի մասնագետներ։ Հիմնադրվել է 1945 թվականին։ Ունի 1.2 հազար ուսանող եւ ասպիրանտ։ Կիրառական արվեստի բարձրագույն դպրոց - հիմնադրվել է 1885 թվականին։ Ունի 450 ուսանող եւ ասպիրանտ։ Պրահայի գեղարվեստի ակադեմիա- հիմնադրվել է 1799 թվականին։ Ունի 250 ուսանող եւ ասպիրանտ։ Պրահայում գործում է մասնավոր բարձրագույն ուսումնական 21 հաստատություն, որոնք հիմնականում մասնագետներ են պատրաստում մենեջմենթի, կոմերցիայի, իրավաբանության ոլորտի համար։ Դրանցից մեծ ճանաչում ունեն Յ. Կոմենսկու անվան համալսարանը, Ֆինանսների եւ վարչական գործի բարձրագույն դպրոցը, Բանկային գործի ինստիտուտը (բոլորը միասին՝ մոտ 3.000 ուսանող)։ Ընդհանուր առմամբ, համալսարանների եւ բարձրագույն դպրոցների ուսանողների թիվը Պրահայում 130 հազար մարդ է կազմում կամ բնակչության 12 %-ը։ Սպորտ Ամեն տարի Պրահայում կազմակերպվում են մարզական բազմաթիվ միջոցառումներ։ Դրանցից աչքի են ընկնում Պրահայի մարաթոնն ու Պրահայի կիսամարաթոնը։ Քաղաքում գործում են ֆուտբոլային «Վիկտորիա», «Դուկլա», «Բոհեմիանս», «Սլավիա», «Սպարտա» ֆուտբոլային ակումբները, ինչպես նաեւ հոկեյի «Սպարտա», «Սլավիա» ակումբները։ 1920-30-ական թվականներին Պրահայում կառուցվել է աշխարհում մեծագույն «Ստրագովսկի» մարզադաշտը (202×310 մ), որ տեղավորում է 200 հազար մարդ։ Իր տարողունակությամբ նրա հետ կարող է մրցել միայն ամերիկյան Ինդիանապոլիսում կառուցված մարզադաշտը՝ նախատեսված ավտոմրցաշարերի համար։ 1932 թվականին Շտվանիցե կղզում կառուցվել է արհեստական սառույցով Եվրոպայում առաջին մարզադաշտը, որտեղ անցկացվել են տափօղակով հոկեյի՝ աշխարհի չորս առաջնություններ։ Մշակույթ Պրահան եվրոպական մշակութային խոշոր կենտրոն է, որտեղ կազմակերպվում են բազմաթիվ ու բազմաբնույթ միջոցառումներ՝ համաշխարհային նշանակության։ Դրանցից են Պրահայի գարունը, Պրահայի աշունը, Երգեհոնային երաժշտության Պրահայի փառատոնը, Գրողների՝ Պրահայի համաժողովը, մարդու իրավունքների մասին վավերագրական կինոյի «Մեկ աշխարհ» փառատոնը, Փորձարարական արվեստի Պրահայի փառատոնը, մանկապատանեկան արվեստի «Պրահայի հրաշք աստղեր» միջազգային մրցույթ-փառատոնը եւ այլն։ Պրահայի մշակութային կյանքի կարեւոր կենտրոններ են Ազգային թատրոնը, «Ռուդոլֆինում» համերգասրահը (Չեխիայի սիմֆոնիկ նվագախմբի սրահ),, Հասարակական տունը (), «Լատերնա մագիկա» թատրոնը, «Սփեյբլի եւ Գուրվինեկի տիկնիկային թատրոնը», Չեխիայի ազգային թանգարանը, Տեխնիկական ազգային թանգարանը, Նապրստեկի անվան թանգարանը (ասիական, աֆրիկյան, ամերիկյան արվեստի թանգարան), «Վիլլա Բերտրամկա» թանգարանը (Մոցարտի տուն-թանգարան), Ազգային պատկերասրահը։ Քաղաքում գործում են 86 գրադարաններ, 84 թատրոններ՝ մշտական բեմով, 34 կինոթատրոն, 74 թանգարան, 160 գեղարվեստական պատկերասրահ, բազմաթիվ համերգասրահներ եւ երաժշտական ակումբներ։ Վերջին տարիներին Պրահան, ինչպես նաեւ ամբողջ Չեխիան, ձեռք են բերել մեծ հռչակ տարբեր ֆիլմերի նկարահանաման բնագավառում. դրան նպաստում են միջնադարյան անկրկների ճարտարապետությունը, համեմատաբար ցածր գները եւ հարկային բարենպաստ պայմանները։ Ճարտարապետություն Պրահան Եվրոպայի ամենագեղեցիկ քաղաքներից է, որում ճարտարապետական յուրաքանչյուր կառույց մեծ արժեք է ներկայացնում։ Պրահայի տեսարժան վայրերից են քարե եւ երկաթե 18 կամուրջները, որոնք միացնում են Վլտավա գետի ափերը։ Դրանցից առանձնանում է Կառլի կամուրջը, որը միջնադարյան ճարտարապետության անկրկնելի դրսեւորում է։ Եվրոպական գոթական ճարտարապետության գլուխգործոց է Սուրբ Վիտուսի մայր տաճարը, որի շինարարությունը ձգվել է գրեթե 600 տարի։ Քաղաքում կան բազմաթիվ գեղեցիկ շատրվաններ։ Պրահայի կենտրոնական հինգ շրջանները 1993 թվականին ընդգրկվել են ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի համաշխարհային ժառանգության ցանկում որպես պատմա-ճարտարապետական արգելոց։ Իրենց յուրօրինակությամբ առանձնանում են հետեւյալ կառույցները. Հին քաղաք ()՝ շուկայի հրապարակով, Տինի եկեղեցիով եւ Յան Հուսի արձանով Կառլի կամուրջ Փոքր քաղաք ()՝ բազմաթիվ պալատներով եւ այգիներով Պրահայի ամրոց՝ Սուրբ Վիտուսի մայր տաճարով Ոսկե փողոց Յոզեֆով (միջնադարյան հի հրեական թաղամաս)՝ հրեական հին գերեզմանոցով Վիշեգրադ միջնադարյան ամրոց Ստրագովսկի մենաստան Պրահայի կենդանաբանական եւ բուսաբանական այգիներ Նոր քաղաք ()՝ Վացլավի հրապարակով եւ Ազգային թանգարանով Պետրշինսկի աշտարակ՝ Էյֆելյան աշտարակի կրկնօրինակը 1:5 մասշտաբով Հեռուստատեսային աշտարակը Ժիժկով շրջանում՝ դիտահրապարակով եւ քանդակներով Մետրոնոմ՝ հսկայական մեխանիզմ Գոլեշովիցե շրջանում Պարող տունը, ինչպես նաեւ կուբիզմ, մոդեռն, ֆունկցիոնալիզմ ոճերով այլ առանձնահատուկ շինություններ Եկեղեցիներ Թանգարաններ՝ կապված Պրահայի նշանավոր բնակիչների եւ քաղաքում բնակություն հաստատած մեծերի հետ (կոմպոզիտորներ Մոցարտ, Բեդրժիխ Սմետանա, Անտոնին Դվորժակ, նկարիչ Ալֆոնս Մուխա, գրողներ Ֆրանց Կաֆկա, Յարոսլավ Հաշեկ, Գուստավ Մայրինկ եւ այլք) Վառոդի աշտարակ Տրոյսկի պալատ Օլշանսկի գերեզմանոց Վիտկով բլրի վրա Յան Ժիժկեի բրոնզե հուշարձան (բարձրությունը՝ 9 մ, քաշը՝ 16.5 տ)։ Ներկայումս համարվում է մեծությամբ չորրորդ բրոնզե արձանն աշխարհում։ Պրահայի բազմակենտրոնություն Ներկայումս Պրահան բաղկացած է տարբեր շրջաններից, որոնք երկար ժամանակ համարվում էին առանձին քաղաքներ (Ստարե Մեստո, Նովե Մեստո, Գրադչանի, Մալա Ստրանա, Վիշեգրադ)։ Նախկինում նրանք ունեին ոչ միայն տարբեր կարգավիճակ, կառավարում եւ ֆինանսավորում, այլեւ որոշակի թշնամանք միմյանց հանդեպ, որը երբեմն հասել է ընդհուպ ռազմական բախման։ Պրահայի շրջակա քաղաքները միավորելու առաջին փորձը վերաբերում է 1518 թվականին, երբ Ստարե Մեստոն միավորվեց Նովե Մեստոյին։ 1523 թվականին այդ փաստը ամրագրվեց Լյուդովիկ Յագելոնսկի արքայի հատուկ հրովարտակով։ Սակայն 10 տարի անց տարաձայնությունները հանգեցրին քաղաքների տարանջատման։ Նրանք վերջնականապես միավորվեցին միայն 1784 թվականին՝ Իոսիֆ 2-րդ կայսեր օրոք։ Պրահայի պատմությունը մինչեւ 1784 թվականը այդ քաղաքներից յուրաքանչյուրի պատմությունն է առանձին-առանձին, որոնք ներկայումս Պրահայի թաղամասերն են։ Պրահայի ամրոց 9-րդ դարի վերջին առաջին քրիստոնյա չեխ իշխան Բորժիվոյ 1-ինը հիմնում է իշխանական քաղաք։ Եպիսկոպոսի նստավայրը հիմնավորվում է ամրոցում 973 թվականին։ 12-րդ դարում կառուցվում են ներկայիս ամրոցները աշտարակներով։ Պրահայի ամրոցը իր ծաղկման գագաթնակետին է հասնում 14-րդ դարում, երբ Կառլ 4-րդի օրոք քաղաքը դառնում է Սրբազան Հռոմեական կայսրության միապետի նստավայրը։ Կառլ 4-րդը որոշել էր քաղաքը դարձնել եվրոպական խոշորագույն կենտրոն։ Այդ կապակցությամբ այստեղ սկիզբ է առնում լայնամասշտաբ շինարարություն։ 1382 թվականին Վացլավ 4-րդը՝ Կառլի գահաժառանգը, թագավորական նստավայրը տեղափոխում է Հին քաղաք, սակայն հետագայում Վլադիսլավ Յագելոնսկին արքայական նստավայրը կրկին տեղափոխում է Պրահայի ամրոց՝ 1484 թվականին սկսելով ամրոցի վերակառուցումը գոթիկայի ոճով։ 1526 թվականին Հաբսբուրգները զավթում են չեխական գահը։ 1541 թվականի մեծ հրդեհի արդյունքում ամրոցում նոր տարածք է ազատվում շինարարության համար. շինարարությունը լայն թափով խթանում է Ռուդոլֆ 2-րդ Հաբսբուրգը (1576—1611)։ 1620 թվականին Հաբսբուրգների դեմ ընդվզումը ավարտվում է պարտությամբ. Չեխիան կորցնում է պետական անկախությունը, իսկ Հաբսբուրգների պալատը տեղափոխվում է Վիեննա։ Պրահայի ամրոցում շինարարությունը կրկին թափ է առնում 1753-1775 թվականներին, երբ իշխում է թագուհի Մարիա Թերեզան։ Կառույցները ձեռք են բերում ռոկոկոյին ու նեոկլասիցիզմին բնարոշ գծեր։ 1918 թվականին Պրահայի ամրոցը դառնում է Չեխոսլովակիայի Հանրապետության ղեկավարի նստավայրը, իսկ 1993 թվականի հունվարի 1-ից՝ Չեխիայի նախագահի նստավայրը։ Հին քաղաք Հին քաղաքը (Staré Město) գտնվում է Վլտավայի աջ ափին։ Գտնվելով արեւելքի եւ արեւմուտքի առեւտրական խաչմերուկում՝ այն Վլտավայի ափի երկայնքով փոքր բնակավայրերից ձեւավորվել է 10-րդ դարում։ Վացլավ 1-ին թագավորի օրոք, ով 1232-1234 թվականներին կառուցել է տվել ամրոցային հզոր պատեր, Հին քաղաքը ստացել է քաղաքի կարգավիճակ։ 15-րդ դարում չեխ թագավորները այստեղ են տեղափոխել իրենց նստավայրը։ 13-րդ դարի կեսերին Հին քաղաքում ձեւավորվում է հրեական թաղամասը։ Հրեական համայնքը ապրում էր քրիստոնյա բնակչությունից անկախ, ադ պատճառով էլ չէր մասնակցում քաղաքական կյանքին։ Հրեաները չեխական հողում քաղաքացիական ու քաղաքական իրավունք են ձեռք բերում միայն 1848 թվականին։ 1850 թվականին, ի պատիվ ավստրիացի կայսր Յոզեֆ 2-րդի, ով հրեաների եւ տեղի բնակչության իրավունքները հավասարեցնելու առաջին հրամաններն արձակեց, թաղամասը կոչվեց «Յոզեֆով»։ 1893 թվականին Հին քաղաքի միջնադարյան կառույցների մի մասը քանդվեց՝ տեղում նորը կառուցելով։ Այս միտումը պահպանվեց նաեւ 19-20-րդ դարերում։ Փոքր քաղաք Փոքր քաղաքը (Malá Strana) գտնվում է Վլտավայի այն նույն ափին, ինչ Գրադչանին։ 9-10-րդ դարերում այս տեղանքում ձեւավորվել է առեւտրականների բնակավայր։ «Ոսկե եւ երկաթե արքա» Պրշեմիսլ Օտակարը 1257 թվականին որոշում է այդտեղ քաղաք հիմնել։ Ընտրված տարածքը անջատում է պարսպապատով եւ բնակեցնում գերմանացիներով։ 1360-1362 թվականներին Կառլ 4-րդը, Գրադչանիի կառուցմանը զուգընթաց, տեղում նոր պարսպապատեր է կառուցել տալիս։ Գոթական կառույցների հիմնական մասը ոչնչացվում է 1419 թվականին՝ հուսիտների ապստամբության ժամանակ։ 1541 թվականի հրդեհից ոչնչանում է այն ամենը, ինչ վերակառուցվել էր մինչ այդ։ 17-18-րդ դարերում բարոկկո ոճով նոր շինություններ են կառուցվում. պահպանված գրեթե բոլոր պալատները, եկեղեցիները կրում են բարոկկոյի ազդեցությունը։ Նոր քաղաք 1348 թվականին Հին քաղաքի հարեւանությամբ կայսր Կառլ 4-րդը հիմնում է Նոր քաղաքը (Nové Město)՝ Պրահայի ամենանոր մասը։ Այստեղ գոյություն ունեցող գյուղական բնակավայրերը եւ նոր կառույցները առանձնացվում են ամրոցային պատերով։ Նոր քաղաքը Եվրոպայի առաջին քաղաքն է, որ կառուցվել է նախապես մշակված ծրագրով։ Այստեղ հաստատվում է առեւտրականների, ինչպես նաեւ արհեստավորների խավը, ինչը ազդել է փողոցների անվանումներին (Ժիտնայա, Յամչեննայա, Մյասնիցկայա, Սեննոյ ռինոկ, Սկոտոպրիգոննիյ ռինոկ, Կոնսկիյ ռինոկ եւ այլն)։ Շուտով Նոր քաղաքը դառնում է Պրահայի քաղաքներից ամենամեծը։ Նոր քաղաքը Պրահայի կազմի մեջ է մտել 1784 թվականին։ 19-րդ դարի վերջին հին կառույցների մեծ մասը քանդվել է. առավել արժեքավոր մի շարք կառույցներ, որոնք պատմա-ճարտարապետական հուշարձաններ են եղել, հետագայում վերականգնվել են։ Նոր շինությունները քաղաքում կառուցվել են նախնական հատակագծի համաձայն։ Քույր քաղաքներ Պրահան ունի հետեւյալ քույր քաղաքները Պեկին Բեռլին Բիրմինգհեմ Բրյուսել Կալի Չիկագո Կոպենհագեն Մայնի Ֆրանկֆուրտ Գուանչժոու Համբուրգ Հելսինկի Կիոտո Լեչե Լյուքսեմբուրգ Մայամի Դեյդ շրջան Մոսկվա Նիմ Նյուրնբերգ Ֆինիքս Հռոմ Ռոտերդամ Ռոշ հա Ային Սանկտ Պետերբուրգ Սեուլ Շանհայ Ստոկհոլմ Թայբեյ Տերամո Վարշավա Թեհրան Հետեւյալ բնակավայրերի հետ Պրահան ակտիվորեն համագործակցում է՝ առանց, սակայն, քույր քաղաք լինելու պաշտոնական պայմանագրի. Թբիլիսի Երուսաղեմ (1994-ից) Ռիգա (1991-ից) Լյուքսեմբուրգ Բուդապեշտ (մինչեւ 2010) Վիեննա Բրատիսլավա Բրատիսլավայի հետ համագործակցում են Պրահայի առանձին շրջաններ՝ որպես առանձին միավորներ։ Բրատիսլավայի եւ Պրահայի քաղաքապետները կանոնավոր հանդիպում են տարին երկու անգամ, քանի որ Չեխոսլովակիայի տրոհումից հետո նրանք ունեն նման խնդիրներ։ Ծանոթագրություններ Գրականություն Ս. Բրուկ, Պրահա եւ Չեխիայի Հանրապետություն։ Ուղեցույց, «Աստրել», 2006 թ. — ISBN 5-271-14656-1, ISBN 5-17-038820-9, ISBN 0-7922-4147-9 Ռ. Նոյգեբաուեր, Երազանքի քաղաք Վլտավայի ափին. Պրահա, «Վիտալիս», 2012 — ISBN 978-80-7253-352-7 Հ. Սալֆելներ, Պրահա՝ ոսկի քաղաք։ Ուղեցույց, «Վիտալիս», 2014— ISBN 978-80-7253-322-0 Պրահա։ Նկարազարդ ուղեցույց, «Աստրել», 2004 — ISBN 5-17-022252-1, ISBN 5-271-08019-6, ISBN 0-7513-4828-7 Օ. Կարմոդի, Ա. Շիրյաեւ, Պրահա, «Աֆիշա ինդաստրիս», 2006— ISBN 5-9900241-9-3 Պրահան գրպանում։ Ուղեցույց, «Welcome» — ISBN 5-93024-021-3 Ռիպելինո Անջելա Մարիա, Կախարդական Պրահան, «Օ. Մորոզովա», 2015— ISBN 978-5-98695-079-2 Արտաքին հղումներ Պրահան՝ Եվրոպայի զբոսաշրջային խոշոր կենտրոն Պրահայի պաշտոնական կայք Համաշխարհային ժառանգություն Չեխիայում Չեխիայի քաղաքներ


text: Կոպենհագեն ( [], հին - «Առեւտրականների նավահանգիստ», ), Դանիայի մայրաքաղաքը եւ խոշորագույն բնակավայրը։ Գտնվում է Զելանդիա, Սլոտսհոլմեն եւ Ամագեր կղզիների վրա։ Պատմական քաղաքի բնակչությունը կազմում է ավելի քան 500 հազար մարդ, արվարձաններով՝ ավելի քան 1 մլն մարդ։ Կոպենհագենի մի մասն է կազմում Քրիստիանիա ազատ քաղաքը, որն ունի մասամբ ինքնակառավարություն։ Անվանում Առաջին անգամ հիշատակվում է 1043 թվականին Հավն ( - «նավահանգրվան») անունով։ 1167 թվականին այն ժամանակվա մայրաքաղաք Ռոսկիլեից այստեղ ժամանած Արսալոն եպիսկոպոսը Ստոկհոլմ փոքրիկ կղզում հիմնել է մի ամրություն, որն ուներ ստրատեգիական կարեւոր դիրք եւ ապահովում էր հսկողությունը Էրեսուն նեղուցի նկատմամբ։ Այստեղ արագորեն սկսեց աճել մի բնակավայր, որտեղ կազմակերպվում էր ձկան առեւտուր, ուր վաճառականներ էին գալիս Բալթիկայի տարբեր երկրներից։ Բնակավայրը 1170 թվականին անվանվել է Կոպենհագեն (København, բառացի՝ «վաճառականական նավահանգրվան». անվանման գերմաներեն ձեւն է Kopenhagen, որն էլ գործածական է աշխարհի շատ լեզուներում, այդ թվում հայերերում)։ Պատմական ակնարկ 1254 թվականին ստացել է քաղաքի կարգավիճակ։ 1416 թվականին անցել է թագավորի անմիջական իշխանության տակ եւ ստացել լայն արտոնություններ, իսկ 1433 թվականին դարձել է թագավորական աթոռանիստ։ Ճարտարապետություն Կոպենհագենի հին մասում պահպանվել է նեղ ու ոլորուն փողոցներով միջնադարյան օղակաշառավղային հատակագծումը։ Ճարտարապետական հուշարձաններից են Կրիստիանսբորգ պալատ-պառլամենտը (1733-1740), Բիրժան (1619-1640), Տորդվալսենի թանգարանը (1839-1848), Ռոսենբերգ պալատը (1606-1634), միջնաբերդը (1661), բարոկկո ոճի Շառլոտենբերգ պալատը (1672-1677) եւ Ամալիենբորգ պալատային համալիրը (շինարարության սկիզբը՝ 1750), ռատուշան (1892-1905)։ 20-րդ դարի սկզբից քաղաքն աճում է դեպի հյուսիս-արեւմուտք եւ հարավ՝ միաձուլվելով արվարձաններին, որտեղ կառուցում են բնակելի համալիրներ։ 20-րդ դարի կառույցներից են Գրունդտվիգի եկեղեցին (1921-1940), ռադիոկենտրոնի համալիրը (1938-1945), «ՍԱՍ» ավիաընկերության շենքը (1959)։ Կոպենհագենի զարգացման գլխավոր հատակագիծը հրապարակվել է 1948 թվականին (ճարտարապետ՝ Ս. Է. Ռասմուսսեն)։ Աշխարհագրություն Կոպենհագենը Øresund շրջանի հատված է կազմում. այն բաղկացած է Զելանդիայից, Լոլանդ-Ֆալստերից եւ Բորնհոլմից Դանիայում, Սկանիայից՝ Շվեդիայում։ Այն գտնվում է Զելանդիայի կղզու արեւելյան ափի, մասամբ Ամագեր կղզու եւ երկուսի միջեւ գտնվող մի շարք բնական եւ արհեստական կղզիների վրա։ Øresund նեղուցը բաժանում է Դենմարկը Շվեդիայից եւ Հյուսիսային ծովը կապում Բալթիկ ծովին։ Շվեդական Մալմո եւ Լանդսկրոն քաղաքները տեղակայված են նեղուցի շվեդական կողմում ՝ անմիջապես Կոպենհագենի դիմաց։ Կոպենհագենը գտնվում է Շվեդիայի Մալմո քաղաքից 42 կիլոմետր (26 մղոն) հյուսիս-արեւմուտք, Նեստվեդից հյուսիս-արեւելք ՝ 85 կիլոմետր (53 մղոն), 164 կիլոմետր (102 mi) Օդենսից հյուսիս-արեւելք, 295 կիլոմետր (183 մղոն) արեւելք Էսբերգից եւ 188 կմ ( 117 մղոն) Օրխուսից հարավ-արեւելք ծովային ճանապարհով։ Տեղագրություն Քաղաքի կենտրոնական տարածքը բաղկացած է համեմատաբար ցածր մակերեսով հարթ տարածքից, որը ձեւավորվել է մորեյնների կողմից վերջին սառցե դարաշրջանում, մինչդեռ հյուսիսի եւ արեւմուտքի լեռնոտ տեղայնքները հաճախ ունենում են ծովի մակարդակից 50 մ (160 ֆուտ) բարձրություն։ Կլիմա Կոպենհագենը գտնվում է օվկիանոսային կլիմայական գոտում։ Այնտեղի եղանակը ենթակա է ցածր ճնշումների Ատլանտիկայից, որոնք հանգեցնում են անկայուն պայմանների ամբողջ տարվա ընթացքում։ Տեղումները չափավոր են՝ բացառությամբ հուլիսից սեպտեմբեր ընկած ժամանակահատվածը, որի ժամանակ տեղումներն ավելի առատ են։ Հունիսը տարվա ամենաարեւոտ ամիսն է, որում արեւում է միջինը օրական շուրջ ութ ժամ։ Հուլիսը ամենաթեժ ամիսն է. օրվա միջին ջերմաստիճանը 21 °C է։ Ի հակադրություն ամռանը, արեւի միջին ժամերը նոյեմբեր ամսվա ընթացքում երկուսից պակաս են, իսկ դեկտեմբերից փետրվար ամիսներին ընդամենը մեկ ու կես ժամ է։ Գարնանը կրկին տաքանում է մարտ ամսից մինչեւ մայիս, արեւում է օրվա ընթացքում չորսից վեց ժամ։ Փետրվարը տարվա ամենաչոր ամիսն է։ Բացառիկ եղանակային պայմանների պատճառով ձմռան ամիսներին կարող է 24 ժամում Կոպենհագեն գալ մոտ 50 սմ ձյուն, մինչդեռ ամռան առավելագույն ջերմաստիճանը եղել է 33 °C: Կոպենհագենի հյուսիսային լայնության պատճառով ցերեկային ժամերի քանակը զգալիորեն տարբերվում է ամառվա եւ ձմռան ամիսներին։ Ամառային արեւադարձի ժամանակ արեւը ծագում է 04:26-ին եւ մայր է մտնում 21:58-ին ՝ ապահովելով 17 ժամ 32 րոպե լույս։ Ձմեռային արեւադարձի ժամանակ այն ծագում է 08:37 եւ մայր մտնում ժամը 15:39-ին՝ 7 ժամ եւ 1 րոպե ցերեկով։ Այսինքն՝ ամառային եւ ձմեռային արեւադարձների ընթացքում եղած ցերեկների եւ գիշերների տեւողության միջեւ կա 10 ժամ եւ 31 րոպե տարբերություն։ Լողափ Amager Strandpark- ը, որը բացվել է 2005 թվականին, 2 կմ երկարությամբ արհեստական կղզի է, որի ընդհանուր լողափերը կազմում են 4,6 կմ։ Քաղաքի կենտրոնից նրա հեռավորությունը ընդամենը 15 րոպե է հեծանիվով կամ մի քանի րոպե մետրոյով։ Կլամպենբորգում, որը գտնվում է Կոպենհագենից մոտ 10 կմ հեռավորության վրա, գտնվում է Bellevue լողափը, որն ունի 700 մետր (2300 ֆուտ) երկարություն։ Թատրոններ Արքայական թատրոն (Det Kongelige Teater) - Դանիայի ամենամեծ թատրոնը, հիմնադրվել է XVIII դարում, առաջին ազգային թատրոն է Նոր թատրոն (Det Teater Ny) - Դրամատիկական թատրոն, բացվեց 1908 թ. սեպտեմբերի 19 Օպերայի տուն (Operaen Pa Holmen) աշխարհի օպերաների տներից ամենաթանկ եւ նորագույներից մեկը։ Տրամադրված է Դանիայի թագավորական թատրոնին Թատրոնի տուն (Skuespilhuset) - Դրամատիկական թատրոն։ Տրամադրված է Դանիայի թագավորական թատրոնին Հայտնի բնակիչներ Հանս Քրիստիան Անդերսեն - գրող եւ բանաստեղծ Նիլս Բոր - ֆիզիկոս Լյուդվիգ Հոլբերտ - նորվեգա-դանիական գրող, ակնարկագիր, փիլիսոփա, պատմաբան եւ դրամատուրգ Սյորեն Կիերկեգոր - փիլիսոփա, բողոքական աստվածաբան եւ գրող Լարս ֆոն Թրիեր - ռեժիսոր, սցենարիստ, պրոդյուսեր, դերասան, մոնտաժող, օպերատոր եւ կոմպոզիտոր Ծանոթագրություններ Արտաքին հղումներ Կոպենհագենի տուրիստական պորտալ եւ մշակութային տեղեկատու GoingToCopenhagen.com – Խորհուրդներ եւ զբոսաշրջիկային ուղեցույցներ Կոպենհագենի տուրիստական կայք Կոպենհագենի թանգարանների ժողավածուներ Dansk.ru կայքում Պետական Արվեստների Թանգարան , Գրականություն Կոպենհագենի մասին Կոպենհագենի պատմություն Դանիայի քաղաքներ Բալթիկ ծովի նավահանգստային քաղաքներ Դանիայի նավահանգիստներ Կոպենհագեն


text: Բուխարեստ (, ), Ռումինիայի մայրաքաղաքը։ Տնտեսական եւ մշակութային կարեւոր կենտրոն է։ Բուխարեստում եւ նրա արվարձաններում ապրում է ավելի քան 1 883 425 մարդ։ Քաղաքի ընդհանուր մակերեսը 238 կմ2 է։ Դա ամենամեծ քաղաքն է Բալկանյան թերակղզում։ Պատմություն Բուխարեստի մասին առաջին հիշատակումները պատմիչները գտնում են Վլադ Դրակուլայի 1459 թվականի փաստաթղթերում, ով ժամանակակից քաղաքի տեղում ամրոց է կառուցել Վալախիան թուրքերից պաշտպանելու համար։ 200 տարի անց Բուխարեստը դառնում է Վալախիայի մայրաքաղաքներից մեկը, իսկ դքսության մայրաքաղաքն այստեղ վերջնականապես տեղափոխել է Կոնստանտին Բրինկովյանուն։ 1862 թվականին Բուխարեստը հռչակվել է Ռումինիայի մայրաքաղաքը։ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից առաջ Բուխարեստը կառուցապատվում էր ֆրանսիական բոզար ոճով։ Անվանում Ժամանակակից անունով հայտնի է 17-րդ դարից։ Ենթադրում են, որ անվանումն առաջացել է Բուկուր անձնանունից (հավանաբար եղել է ֆեոդալ տիրոջ անունը)։ Արեւմտահայերենում տարածված է Պուքրէշ ձեւը։ Բուխարեստում կնքված հաշտության պայմանագրեր 1812 թվականի մայիսի 28-ի հաշտության պայմանագիր՝ 1806-1812 թվականների ռուս-թուրքական պատերազմից հետո, որի համաձայն Մոլդովական դքսությունը զրկվել է Բեսարաբիայից։ 1886 թվականի մարտի 3-ի հաշտության պայմանագիր՝ Սերբիայի եւ Բուլղարիայի միջեւ պատերազմից հետո։ 1913 թվականի օգոստոսի 10-ի հաշտության պայմանագիր՝ Բալկանյան երկրորդ պատերազմից հետո։ 1916 թվականի օգոստոսի 14 (27)-ի հաշտության պայմանագիր՝ Ռումինիայի եւ Անտանտի միջեւ։ 1918 թվականի մայիսի 6-ի հաշտության պայմանագիր՝ Ռումինիայի եւ Եռյակ դաշինքի միջեւ, որն երբեք չի վավերացվել։ Աշխարհագրություն եւ կլիմա Բուխարեստը գտնվում է հարավային Ռումինիայում, Ստորին դանուբյան հարթավայրի կենտրոնում՝ ոչ նավարկելի Դիմբովիցա () գետի վրա, Դանուբից 45 կմ հեռավորության վրա։ Դիմբովիցա գետի ոչ մեծ վտակից՝ Կոլենտինա գետից բացի, քաղաքի հյուսիսային ծայրամասում գտնվում է լճերի շղթա։ Դրանցից ամենախոշորներն են՝ Ֆլորյասկա, Տեյ, Հերաստրաու լճերը։ Քաղաքի կենտրոնում ստեղծվել է արհեստական Չիշմիջիու լիճը, որը շրջապատված է այգիներով եւ զբոսայգիներով։ Քաղաքի ընդհանուր մակերեսը 238 կմ2։ Բարձրությունը ծովի մակարդակից տատանվում է 55,8 մետրի (Բուխարեստի հարավարեւելյան հատվածում) եւ 91,5 մետրի (եկեղեցու մոտ, Միլիտար շրջանում) միջեւ։ Մինչ վերջերս Բուխարեստը հիմնականում շրջապատում էր գյուղական տեղանքը, սակայն 1989 թվականից հետո Իլֆով գավառում սկսվեց ակտիվ կառուցապատումը նոր արվարձանային շրջաններում։ Մոտակա քաղաքներ Պլոեշտի (Ploiești) (60 կմ դեպի հյուսիս) Տիրգովիշտե (Târgoviște) (80 կմ դեպի հյուսիս-արեւմուտք) Ալեքսանդրիա (Alexandria) (84 կմ դեպի հարավ-արեւմուտք) Բուզեու (Buzău) (110 կմ դեպի հյուսիս-արեւելք) Կլիմա Բուխարեստի կլիման չափավոր ցամաքային է։ Այստեղ բնորոշ են հարաբերականորեն տոթ ամառներ եւ մեղմ փոփոխական ձմեռներ։ Այդպիսի կլիման պայմանավորված է քաղաքի համեմատաբար ցածր լայնությամբ։ Օդի միջին ջերմաստիճանը կազմում է +10,8 °C: Բնակչություն Բուխարեստի բնակչության թիվը զգալիորեն աճել է վերջին երկու հարյուրամյակների ընթացքում Ռումինիայի ուրբանիզացման շնորհիվ։ Մինչեւ 20-րդ դարի կեսերը Ռումինիան ագրարային երկիր էր։ Ներկայումս Ռումիայի բնակչության մոտ 9%-ը բնակվում է Բուխարեստում։ Բուխարեստում բնակիչների կյանքի միջին տեւողությունը 2000-2002 թվականների դրությամբ 73,1 տարեկան էր, ինչը 2 տարով ավելի շատ է, քան միջին ցուցանիշն ամբողջ Ռումինիայում։ Բուխարեստի բնակչության մոտ 97 %-ը կազմում են էթնիկ ռումինացիները։ Երկրորդ խոշոր էթնիկ խումբը կազմում են գնչուները (1,4 %), այնուհետեւ հունգարացիները (0,3 %), հրեաները (0,1 %) եւ չինացիները (0,1 %)։ Բուխարեստի բնակիչների 96,1 %-ը ուղղափառ են, 1,2 %-ը՝ կաթոլիկներ, 0,5 %-ը՝ մուսուլմաններ, 0,4 %-ը՝ հույն կաթոլիկներ։ Տրանսպորտ Բուխարեստի տրանսպորտային ցանցը համարվում է Ռումինիայի խոշորագույնը եւ Հարավ-արեւելյան Եվրոպայի խոշորագույններից մեկը։ Բուխարեստի տրանսպորտային համակարգը կարելի է բաժանել հետեւյալ մասերի՝ մետրոպոլիտեն վերգետնյա տրանսպորտային համակարգ, որը բաղկացած է ավտոբուսներից, տրամվայներից, տրոլեյբուսներից եւ արագընթաց տրամվայներից (ղեկավարվում է RATB ընկերության կողմից)։ Քաղաքում առկա է 106 ավտոբուս, 37 տրոլեյբուս եւ 26 տրամվայ։ մասնավոր տաքսիների ցանց Բուխարեստի մոտ գտնվում է Անրի Կոանդայի անվան միջազգային օդանավակայանը (նախկին «Օտոպեն» օդանավակայանը)։ Այնտեղ գործում են TAROM, Alitalia, Lufthansa, Air Canada եւ Air France ավիաընկերությունները։ Ռումինական այլ մասնավոր ավիաընկերություններն օգտագործում են «Աուրել Վլայկու» օդանավակայանը։ Մշակույթ Բուխարեստում գործում է մի քանի թատրոն, որոնցից են՝ Բուխարեստի ազգային թատրոնը Հրեական պետական թատրոնը (նախկին «Բարաշեում» թատրոնը) Գիտություն եւ կրթություն Ռումինիայի առաջին բարձրագույն ուսումնական հաստատությունը՝ Սուրբ Սավվայի ակադեմիան, ստեղծվել է 1694 թվականին։ 1864 թվականին ստեղծվել է Բուխարեստի համալսարանը։ Ներկա դրությամբ մայրաքաղաքում 21 բարձրագույն ուսումնական հաստատությունում կրթություն է ստանում մոտ 100 հազար ուսանող։ Ուսումնական հաստատություններ Բուխարեստի համալսարան Բուխարեստի պոլիտեխնիկական համալսարան Բուխարեստի երաժշտության ազգային համալսարան Յոն Լուկա Կարաջալեյի անվան թատրոնի եւ կինոյի ազգային համալսարան Բուխարեստի տնտեսական ակադեմիա «Կարոլ Դավիլա» բժշկական եւ դեղագործական համալսարան Գյուղատնտեսության եւ անասնաբուժության համալսարան Բուխարեստի տեխնիկական շինարարական համալսարան Ռումինա-ամերիկյան համալսարան Բրիտանա-ռումինական համալսարան Բուխարեստի տեխնիկական ռազմական ակադեմիա Գիտություն 1908 թվականի ապրիլի 1-ին Գիտության եւ ազգային կրթության նախարարի հրամանով ստեղծվել է Բուխարեստի աստղագիտական աստղադիտարանը՝ Ռումինիայի առաջին պետական աստղագիտական աստղադիտարանը։ Այդ աստղադիտարանը հիմք է հանդիսացել Ռումինիայի առաջին գիտա-հետազոտական ինստիտուտի՝ Ռումինիայի Գիտությունների ակադեմիայի Աստղագիտական ինստիտուտի համար։ Քույր-քաղաքներ Սոֆիա, Բուլղարիա Մոնրեալ, Կանադա Քիշնեւ, Մոլդովա Մոսկվա, Ռուսաստան Ստամբուլ, Թուրքիա Դամասկոս, Սիրիա Լագոս, Նիգերիա Մանիլա, Ֆիլիպիններ Լոնդոն, Մեծ Բրիտանիա Աթենք, Հունաստան (1993) Ատլանտա, ԱՄՆ (1994) Անկարա, Թուրքիա (1998) Ամման, Հորդանան (1999) Երեւան, Հայաստան Սան Պաուլու, Բրազիլիա (2000) Ռիո դե Ժանեյրո, Բրազիլիա (2002) Թբիլիսի, Վրաստան Նիկոսիա, Կիպրոս (2004) Պեկին, Չինաստան (2005) Տիրանա, Ալբանիա (2007) Ծանոթագրություններ Ռումինիայի քաղաքներ Ռումինիայի համալսարանական քաղաքներ Բուխարեստ 1459 թվականին հիմնադրված բնակավայրեր


text: Բուդապեշտ, Հունգարիայի մայրաքաղաքը։ Ունի 1,7 միլիոն բնակիչ, իսկ քաղաքամերձ բնակավայրերի հետ միասին՝ 2,5 միլիոն։ Բուդապեշտը Հունգարիայի քաղաքական, առեւտրային, տրանսպորտային եւ մշակութային կենտրոնն է։ Դանուբ գետը բաժանում է քաղաքը երկու հիմնական մասի` Բուդա (արեւմտյան մաս) եւ Պեշտ (արեւելյան մաս)։ Բուդան լեռնոտ եւ անտառաշատ է, մինչ Պեշտը մաս է կազմում Հունգարիայի Մեծ Հարթավայրի։ Բուդապեշտը Եվրոպական Միության իններորդ բազմամարդ քաղաքն է։ Բուդայի տարածքում ապրել են Ք.ա. 5-րդ դարից կելտեր։ Հռոմեացիները նվաճել են կելտերի բնակավայրերը եւ ստեղծել են Աքվինկում (լատիներեն՝ Aquincum) քաղաքը, ինչը Հռոմեական կայսրության կարեւորագույն քաղաքներից մեկն էր (Ք.հ. 1-5-րդ դդ.)։ Հունգարները 9-րդ դարից են հաստատվել տարածքում։ Բուդայի ամրոցը հիմնվել է Բելա Դ թագավորի կողմից, իսկ Մաթիաս թագավորի օրոք դարձել է միջազգային ռենեսանսային կենտրոն։ 16-17-րդ դարերում թուրքերի լծի տակ էր գտնվում, 18-19-րդ դարերում նորից ծաղկում էր ապրում։ 1873 թվականին Բուդա, Պեշտ եւ Օբուդա («Հին Բուդա») քաղաքները միացան, այդ ժամանակվանից ամբողջ բնակավայրը կոչվում է Բուդապեշտ։ Անվանում Հայտնի է հռոմեական ժամանակներից՝ Աքվինկում անունով։ Բաղկացած է պատմականորեն ձեւավորված երեք մասից՝ Պեշտից, Բուդայից եւ Օբուգայից (հայտնի է 1148 թվականից), որոնք 1872 թվականին միավորվել են եւ ստացել Բուդապեշտ անունը։ Ենթադրում են, որ «Բուդա» եւ «Պեշտ» անվանումներն ունեն սլավոնական ծագում. Բուդա (Դանուբի աջ ափին) նշանակում է «խրճիթ» կամ «շինություն», իսկ Պեշտ (Դանուբի ձախ ափին)՝ «քարանձավ» կամ «օջախ»։ Ծանոթագրություններ Արտաքին հղումներ Բուդապեշտի հասարակական երթեւեկության քարտեզը Budapest info and Hotel guide (en) Տես նաեւ Սեչենյիի շղթայակապ կամուրջ Հունգարիայի քաղաքներ 1873 թվականին հիմնադրված բնակավայրեր


text: Բարսելոնա (իսպաներեն՝ Barcelona), քաղաք Իսպանիայում, հանդիսանում է երկրի երկրորդ մեծագույն քաղաքը եւ Կատալոնիայի մայրաքաղաքը ։ Ամենամեծ տուրիստական կենտրոններից է Եվրոպայում։ Բնակչությունը կազմում է 1 615 908 մարդ։ Բարսելոնան երկրորդ քաղաքն է բնակչության թվով Մադրիդից հետո, եւ 10-րդն է Եվրոպական Միությունում։ 2010 թվականի մարտին դարձել է Միջերկրական միության մայրաքաղաքը. այդ միության անդամ են 43 երկիր։ Բարսելոնան համարվում է Կատալոնիա ինքնավար մարզի մայրաքաղաքը։ Բարսելոնայի քաղաքային տարածքը ձգվում է քաղաքի վարչական շրջանի սահմաններից դուրս, քաղաքային տարածքի բնակչությունը կազմում է 4.5 միլիոն բնակիչ, համարվում է 6-րդ ամենախիտ բնակեցված քաղաքային տարածքը Եվրոպայում։ Տեղակայված է Միջերկրական ծովի ափին՝ Լոբրեգատ եւ Բեսոս գետերի միջեւ, արեւմտյան հատվածում սահմանակից է Սերրա դե Կոլլսերոլա լեռնաշղթային։ Հիմնադրվելով որպես հռոմեական քաղաք՝ հետո այն դարձել է Բարսելոնա նահանգի մայրաքաղաքը։ Արագոնի թագավորությանը միանալուց հետո այն դարձել է Արագոնի թագավորության կարեւորագույն քաղաքը։ Պատմության ընթացքում բազմաթիվ անգամներ նվաճվել է, սակայն Բարսելոնան ունի հարուստ մշակութային ժառանգություն եւ այժմ շարունակում է մնալ կարեւոր մշակութային եւ զբոսաշրջային կենտրոն։ Հատկապես հռչակավոր են Անտոնի Գաուդիյի եւ Լուիս Դոմենեկ-ի-Մոնտաների ճարտարապետական աշխատանքները, որոնք ներառված են ՄԱԿ-ի համաշխարհային ժառանգության վայրերի ցանկում։ Բարսելոնան հայտնի է նաեւ ֆուտբոլային համանուն թիմով, որը բազմիցս հռչակվել է Իսպանիայի առաջնության չեմպիոն։ Բարսելոնայում զարգացած է նաեւ կրթական համակարգը։ Ամենահայտնին Բարսելոնայի պետական համալսարանն է (հիմնադրվել է 1450թ.)։ Քաղաքի կենտրոն Իզաբելա II թագուհու իշխանության օրոք քաղաքի պարիսպները փլուզվեցին, ընդունվեց ուրբանիզացիայի պլան,որի արդյունքում առաջացավ, այսպես կոչված, «Նոր քաղաք» - Էշամպլե։ Կենտրոնը սկսվում է Պալաս Կատալոնիայից եւ ներառում է քաղաքի կենտրոնական մասը։ Իրար նկատմամբ ուղղահայաց, ուղիղ փողոցների հատումից առաջացել են քառակուսաձեւ թաղամասեր։ Կատալոնիայի հրապարակը համարվում է Գոթական թաղամասի եւ Էշամպլեի սահմանների միջնամասը։ Հրապարակի հիմնական փողոցները ձգվում են դեպի Ռոնդա Սան Պերե (Ronda Sant Pere) եւ Ռոնդա Ունիվերսիտատ (Ronda Universitat): Ronda Universitat- ի եւ Gran Via խաչմերուկում հին համալսարանի մասնաշենքն է, որը կառուցվել է XIX դարի կեսերին։ Կենտրոնի հիմնական մայրուղիներից մեկը Պասեչ Դե Գրասիան (Pacech de Gracia-) է։ Բարսելոնայի ակվարիումը համարվում է ամենամեծը Եվրոպայում, նրա ստորջրյա ապակե թունելը ամենաերկարն է աշխարհում։ Աշխարհագրական դիրք Բարսելոնան գտնվում է Պիրենինյան թերակղզու հյուսիս-արեւելքում՝ Միջերկրական ծովի ափին։ Կալսեռոլի ափամերձ սարերը ստեղծում են քաղաքի փոքր-ինչ կլոր ֆոնը։ Ամենաբարձր կետի՝ Տիբիդաբոյի սարերի բարձրությունն է 512 մ։ Բարսելոնան փռված է բլուրների վրա։ Կլիմա Բարսելոնայի կլիման միջերկրական ծովի կլիման է։ Ձմեռը մեղմ եւ չոր է, իսկ ամառը տաք եւ խոնավ։ Ամենացուրտ ամիսներն են հունվարը եւ փետրվարը (միջին ջերմաստիճանը 10 °C), իսկ ամենատաքը՝ հուլիսը եւ օգոստոսը (միջին ջերմաստիճանը 25 °C)։ Ամենաշատ տեղումները լինում են հոկտեմբերին (մոտ 90 մմ), ամենաքիչը՝ հուլիսին (մոտ 20 մմ)։ Քույր քաղաքներ Անտվերպեն, Բելգիա Աթենք, Հունաստան Բոստոն, Մասսաչուսեթս, ԱՄՆ Գազա, Պաղեստին Դուբլին, Իռլանդիա Քյոլն, Գերմանիա Կոբե, Ճապոնիա Մոնպելիե, Ֆրանսիա Մոնրեալ, Կանադա Մոնսոն, Իսպանիա Մոնտեվիդեո, Ուրուգվայ Ռիո դե Ժանեյրո, Բրազիլիա Սանկտ Պետերբուրգ, Ռուսաստան (1984) Նիժնի Նովգորոդ, Ռուսաստան (2009) Սան Պաուլու, Բրազիլիա Սարաեւո, Բոսնիա եւ Հերցեգովինա Ստամբուլ, Թուրքիա Թել Ավիվ, Իսրայել Պատկերասրահ Ծանոթագրություններ Արտքին հղումներ РАЙОНЫ БАРСЕЛОНЫ. Где лучше остановиться и что нужно учесть Եվրոպական քաղաքներ Իսպանիայի քաղաքներ Իսպանիայի համալսարանական քաղաքներ Ամառային օլիմպիական խաղերի մայրաքաղաքներ