text: Չիկագոն (, կարդ.՝ ), քաղաք Ամերիկայի Միացյալ Նահանգների Իլինոյս նահանգում։ Քաղաքը երկրի երկրորդ խոշոր ֆինանսական կենտրոնն է (Նյու Յորքից հետո) եւ Հյուսիսային Ամերիկայի խոշորագույն տրանսպորտային հանգույցը։ Գտնվում է Միչիգան լճի հարավարեւմտյան ափին, Իլինոյս նահանգում։ Վարչական կենտրոնը Կուկ շրջանն է։ Չիկագոյի բնակչությունը (2014 թվականի դրությամբ) կազմում էր 2 722 389 մարդ։ Չիկագոյի ագլոմերացիան (տարբեր արվարձանների հետ միասին) կոչվում է «Մեծ Չիկագո» կամ «Չիկագո Երկիր» (, անվանումն առաջարկել է Chicago Tribune թերթը 20-րդ դարի սկզբին)։ Ագլոմերացիայում բնակվում է 9 551 031 մարդ։ Այն բնակչության թվով երկրում 37-րդ տեղն է զբաղեցնում։ Չիկագոն նաեւ համարվում է Միջին Արեւմուտքի տնտեսական, արդյունաբերական, տրանսպորտային եւ մշակութային մայրաքաղաքը։ Ոչ պաշտոնապես այն նաեւ անվանում են «Երկրորդ Քաղաք» եւ «Քամիների քաղաք»։ Առաջին անգամ Չիկագոն անվանվել է «Քամիների քաղաք» 1858 թվականին «Chicago Tribune» թերթի հոդվածում։ Պատմություն 17-19-րդ դարեր 1674 թվականին ժամանակակից Չիկագոյի տեղում ֆրանսիացի ճիզվիտ Ժակ Մարքետի կողմից հիմնադրվել է միսիոներական կետ։ Չիկագոն քարտեզի վրա ի հայտ է եկել 1833 թվականին, որպես 350 բնակչություն ունեցող գյուղ։ «Չիկագո» անվանումն իրենից ներկայացնում է ֆրանսիացիների կողմից տեղական հնդկացիական լեզվի «shikaakwa» բառի փոփոխված բառ, որը թարգմանաբար նշանակում է «վայրի սոխ» կամ «սխտոր»։ 1837 թվականին Չիկագոն քաղաքի կարգավիճակ է ստացել, իսկ արդեն 1840 թվականին բնակչությունը կազմել է ավելի քան 4 հազար մարդ։ Գրավելով հարմար աշխարհագրական դիրք ԱՄՆ-ի արեւմուտքի եւ արեւելքի միջեւ, Չիկագոն շատ արագ դառնում է երկրի տրանսպորտային հանգույցը, ինչն իր հերթին զարգացնում է քաղաքի արդյունաբերությունը, ինչպես նաեւ գրանվում է ներգաղթյալների աճ։ 1856 թվականին քաղաքային մունիցիպալիտետը հավանություն է տվել ԱՄՆ-ում առաջին կոյուղու կառուցման նախագիծը։ 1871 թվականին քաղաքի մեծ մասն այրվել է Չիկագոյի մեծ հրդեհի ժամանակ։ Դա հնարավորություն տվեց վերակառուցել քաղաքը եւ առիթ է հանդիսացել ԱՄՆ-ում նոր շինարարական բումի համար, ինչը հանգեցրեց նրան, որ քաղաքը դարձել է ԱՄՆ-ի ճարտարապետական կենտրոն։ Ֆիզիկաաշխարհագրական բնութագիր Աշխարհագրական դիրք Չիկագոն տեղակայված է Իլինոյս նահանգի հյուսիս-արեւելքում, Միչիգան լճի հարավարեւմտյան ափին։ Քաղաքը գտնվում է Չիկագո գետի Կալումետ գետի ափերին։ Չիկագոյի սանիտարա-նավային ջրանցքը միացնում է Չիկագո գետը Դես Փլեյնս գետի հետ, որը հոսում է քաղաքի միջով։ Նախկինում նավարկության համար օգտագործվում էր Չիկագո գետը, իսկ այժմ այդ նպատակներով հիմնականում օգտագործվում է Միչիգան լիճը։ Կլիմա Չիկագոն գտնվում է խոնավ ցամաքային կլիմայական գոտում (ըստ Կյոպենի կլիմաների դասակարգման՝ Dfa)։ Ամառը երկարատեւ է եւ անձրեւոտ, խոնավ եւ շոգ, ձմեռը համեմատաբար ցուրտ է, բայց կարճատեւ եւ փոփոխական։ Հուլիսի օրական միջին ջերմաստիճանը կազմում է 23,3 ̊C, հունվարին՝ -4,6 ̊C։ Տեղումների տարեկան քանակը կազմում է 940 մմ։ Օդի տարեկան միջին քանակությունը՝ 9,9 ̊C Քամու միջին արագությունը՝ 4,3 մ/վ Օդի հարաբերական խոնավությունը՝ 71% Քույր քաղաքներ Չիկագոն ունի 27 քույր-քաղաք.։ Քաղաք-գործընկերներ Փարիզ (), Ֆրանսիա (1996) Չիկագոյի համայնապատկերներ Ծանոթագրություններ Իլինոյսի քաղաքներ ԱՄՆ-ի քաղաքներ 1833 թվականին հիմնադրված բնակավայրեր


source: wikipedia

text: Կարեն Ղարսլյան (, ), ժամանակակից հայ բանաստեղծ եւ արձակագիր։ Կենսագրություն 1996-2001 թթ. սովորել է Երեւանի Վ. Բրյուսովի անվան լեզվաբանական համալսարանի ռոմանագերմանական ֆակուլտետում։ 2003 թ. լույս է տեսել Ղարսլյանի առաջին գիրքը՝ «X կադր/վայրկյան»։ 2004 թ. ավարտել է համալսարանի ասպիրանտուրայի արտասահմանյան գրականություն բաժինն ու «Լորենս Ստեռնի «Տրիստրամ Շենդի» եւ Ջեյմս Ջոյսի «Ֆինեգանի հոգեհացը» վեպերի համեմատական պոետիկան. ինտերտեքստուալ հարաբերություններ» ատենախոսության համար ստացել բանասիրական գիտությունների թեկնածուի գիտական աստիճանը։ 2002-2005 թթ. անգլերեն է դասավանդել Ռուս-հայկական (սլավոնական) համալսարանում։ 2005 թ.-ից բնակվում է Լոս Անջելեսում։ 2010 թ. հունիսին լույս է տեսել Ղարսլյանի երկրորդ գիրքը՝ «Գրողի ծոցը» երեսուն ու ութ տձեւ հայրենների ժողովածուն։ «X կադր/վայրկյան» «X կադր/վայրկյան»-ը Կարեն Ղարսլյանի առաջին գիրքն է, որը լույս է տեսել 2003 թ. մայիսին որպես «Բնագիր» հանդեսի 4-րդ համարը (որի ողջ բովանդակությունը Կարեն Ղարսլյանի ստեղծագործություններն են)։ Այն բաղկացած է 7 ստեղծագործությունից, որոնք են «X կադր/վայրկյան» համանուն մինիմալիստական վեպը, «Ես» եւ «Ինքը» բանաստեղծությունները, «New York» պատմվածքը, «Նացիստ» եւ «Պոետի Կարդիոգրամման» պոեմները։ Գրքում ըդնգրկված որոշ ստեղծագործություններում առկա ոչ նորմատիվ բառապաշարի ու երբեմնակի բաց սեռական նկարագրությունների պատճառով Ղարսլյանի «X կադր/վայրկյան» գիրքը հակասական արձագանքներ առաջացրեց հասարակության շրջանակներում։ Արդյունքում երեւանյան որոշ գրախանութներ գիրքը հանեցին վաճառքից։ Տարեվերջում Հայաստանի Հանրային հեռուստատեսության կողմից «X կադր/վայրկյան» գրքի համար Կարեն Ղարսլյանը ճանաչվեց տարվա սկանդալային գրող։ Մրցանակներ Կարեն Ղարսլյանի «Password» վեպը 2004 թ. մայիսին Նորարար փորձարարական արվեստի կենտրոնի (ՆՓԱԿ) կազմակերպած Երիտասարդ արվեստագետների մրցանակաբաշխությունում (Young Artist Award) արժանացել է գլխավոր մրցանակի։ Գրական հրատարակումներ Կարեն Ղարսլյանը գրական գործունեությունը սկսել է 1998 թ.-ից։ Նրա ստեղծագործությունները 2000 թ.-ից ի վեր հրատարակվել են Հայաստանի տարբեր պարբերականներում՝ «Գարուն», «Հորիզոն», «Գրական թերթ», «Բնագիր» եւ «Ինքնագիր», ինչպես նաեւ Ավստրալիայում (LiNQ), Ֆրանսիայում (BoXoN - poesie en revue), Կանադայում («Հորիզոն») եւ ԱՄՆ-ում (Armenian Reporter)։ Կարեն Ղարսլյանի պոեզիան հրատարակվել է մի շարք անթոլոգիաներում՝ From Ararat to Angel Town (Մեծ Բրիտանիա), (Ֆրանսիա), «Հայ բանաստեղծությունը դարերի սահմանագծին. XX-XXI դար» (Վրաստան) եւ Deviation: Anthology of Contemporary Armenian literature (Հայաստան) Գիտական հրատարակումներ «Քրոնոտոպիկ պարադոքսալությունը Ստեռնի «Տրիստրամ Շենդի»-ում. Այնշթայնի հարաբերականության տեսությունը գրական չափաշխարհում», (հայերեն), «Կանթեղ» #3 (20), Երեւան, Ասողիկ, 2004, էջ. 43-51 «Искусство игры на часовых стрелках по Стерну» («Ժամացույցի սլաքներով նվագելու արվեստն ըստ Ստեռնի» ռուսերեն) // XVIII век։ искусство жить и жизнь искусства, 4-ая международная конференция (18-րդ դար. Կյանքի արվեստն ու արվեստի կյանքը. 4-րդ միջազգային գիտաժողով), Москва։ Эконинформ, 2004, с. 56-61 «Лоренс Стерн и Джеймс Джойс: к проблеме интертекстуальности» («Լորենս Ստեռն եւ Ջեյմս Ջոյս. ինտերտեքստուալության խնդրի շուրջ» ռուսերեն) / "Другой XVIII век," собрание научных статей, 3-ья международная научная конференция МГУ («Այլ 18-րդ դար», գիտական հոդվածների ժողովածու, Մոսկվայի պետական համալսարանի 3-րդ միջազգային գիտաժողով), Москва։ Эконинформ, 2002, с. 220-231 «Антономасия как пароль к "Эвелин" Джойса» («Անտոնոմասիան որպես Ջոյսի «Էվելին»-ի գաղտնաբառ»), «Կանթեղ» #5, ՀՀ ԳԱԱ հոդվածների ժողովածու, Երեւան, Ասողիկ, 2001, էջ. 117-126 Ծանոթագրություններ Արտաքին հղումներ Կարեն Ղարսլյանի պաշտոնական կայքը Կարեն Ղարսլյանի անձնական բլոգը 21-րդ դարի արեւելահայ արձակագիրներ 21-րդ դարի արեւելահայ բանաստեղծներ 1979 ծնունդներ Երեւան քաղաքում ծնվածներ


text: Լեխ Կաչինսկի (լեհերեն՝ Lech Aleksander Kaczyński, ), լեհ քաղաքական գործիչ, Լեհաստանի նախագահը 2005 թվականի դեկտեմբերի 25-ից մինչեւ 2010 թվականի ապրիլի 10-ը։ Լեխ Կաչինսկին եւ 95 այլ մարդ զոհվեցին 2010 թվականի ապրիլի 10-ին Կատինի դեպքերի 70-րդ տարելիցին նվիրված արարողություններին մասնակցելու համար Վարշավայից Սմոլենսկ մեկնած Տու-154 օդանավի վայրէջքի ժամանակ տեղի ունեցած վթարի պատճառով։ Կենսագրություն Վաղ տարիներ Լեհ Կաչինսկին ծնվել է Վարշավայում 1949 թվականի հունիսի 18-ին ինժեներ, Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի եւ բանակի վետերան Ռայմունդ Կաչինսկու (1922-2005) եւ բանասեր Յադվիգի Կաչինսկայայի (1926-2013) ընտանիքում, նախկինում 1944 թվականի Վարշավայի ապստամբության ակտիվ մասնակիցների ընտանիքում։ 1962 թվականին, տասներեքամյա Լեխը երկվորյակ եղբոր՝ Յարոսլավլի հետ գլխավոր դերեր են խաղացել Լեհաստանում հայտնի մանկական «Լուսինը գողացողների մասին» () հեքիաթ-ֆիլմում։ Լեխ Կաչինսկին սովորել է Վարշավայի համալսարանի իրավաբանական ֆակուլտետում, որտեղ 1972 թվականին ստացել է մագիստրոսի աստիճան։ 1979 թվականին պաշտպանել է դոկտորական ատենախոսություն Գդանի համալսարանում, 1990 թվականից եղել է այդ համալսարանի պրոֆեսոր։ Քաղաքական գործունեություն Քաղաքական կարիերան սկսել է 1977 թվականին աշխատողների պաշտպանության կոմիտեում (), ինչը գնահատվել է որպես հակամոմունիստական ընդդիմության ընդհատակյա գործունեություն։ 1980 թվականին նշանակվել է Գդանսկի գործադուլային կոմիտեի իրավաբանական խորհրդական։ Երկրում արտակարգ դրություն սահմանելուց հետո 11 ամսով բանտարկվել է։ Ազատ արձակվելուց հետո ղեկավարել է «Համերաշխություն» արհմիության հանձնաժողովներից մեկը։ Հետագայում եղել է Սեյմի եւ Սենատի անդամ։ Նա ղեկավարել է Լեհաստանի նախագահի գրասենյակի Ազգային անվտանգության բյուրոն, ապա՝ Գերագույն Վերահսկիչ պալատը (): Եղել է արդարադատության նախարար։ Եղբոր՝ Յարոսլավլի հետ միասին 2001 թվականին ստեղծել է «Իրավունք եւ արդարություն» քաղաքական կուսակցությունը։ Մեկ տարի անց հաղթել է Վարշավայի քաղաքապետի ընտրություններում։ Որպես Վարշավայի քաղաքապետ Լեխ Կաչինսկին երկու անգամ արգելել է գեյ-շքերթների անցկացումը։ Կաչինսկու ղեկավարությամբ քաղաքային վարչակազմի որոշումների թվում էր Վարշավյան հրապարակներից մեկը Ջոհար Դուդաեւի հրապարակ վերանվանելը: Նախագահություն 2005 թվականի հոկտեմբերին կայացած ընտրություններում ընտրվել է Լեհաստանի նախագահ։ Մահ 2010 թվականի ապրիլի 10-ի առավոտյան Լեհաստանի նախագահ Լեխ Կաչինսկին տիկնոջ՝ Մարիայի հետ Վարշավայից Սմոլենսկ էին մեկնել Լեհական կառավարական Տու-154Մ ինքնաթիռով։ Նախագահի հետ միասին մեկնել է օդանավում եղել են նաեւ Լեհաստանի քաղաքական, ռազմական, հասարակական եւ կրոնական գործիչներ։ Ինքնաթիռում եղել է 89 ուղեւոր եւ անձնակազմի 7 անդամ։ Այցի նպատակը Կատինյան գնդակահարության 70-ամյակի առթիվ, զոհվածների հուշահամալիր այցելելն էր։ «Սմոլենսկ-Հյուսիսային» օդանավակայանում վայրէջք կատարելիս ինքնաթիռը թռիչքուղուց 1,5 կմ հեռավորության վրա գլիսադայից ներքեւ է ընկել։ Կորցնելով կառավարումը ինքնաթիռը բախվել է ծառերին եւ բաժանվել մասերի։ Ընտանիք Եղբայրը՝ Յարոսլավ Կաչինսկին, 2006-2007 թվականներին եղել է Լեհաստանի վարչապետը։ Կինը, տնտեսագետ՝ Մարիա Կաչինսկայան (1942-2010), մահացել է ամուսնու հետ ավիավթարում։ Դուստրը՝ Մարտա Դուբենեցկայա (ծնված 1980 թվականին) թոռնուհի՝ Եվա թոռնուհի՝ Մարտինա Պարգեւներ Մալթայի «Pro Merito Melitensi» արժանիքների շքանշան (14.05.2007) Աբդուլազիզ Ալ Սաուդի շքանշանի շղթան (Սաուդյան Արաբիա, 25.06.2007) Սուրբ Գեորգիի անվան հաղթանակի շքանշան (Վրաստան, 2007) Թոմիսլավի թագավորի շքանշան ժապավենով եւ մեծ աստղով (Խորվաթիա, 10.01.2008) Ինֆանտ Դոն Էնրիկեի շքանշան (Պորտուգալիա, 2008) Կրկնակի սպիտակ խաչի 1-ին աստիճանի շքանշան (Սլովակիա, 21.02.2009) Արժանիքների շքանշանի մեծ խաչ ու շղթա (Հունգարիա, 18.03.2009) Վիտաուտասի մեծ շքանշանի ոսկե շղթա (Լիտվա, 16.04.2009) «Հեյդար Ալիեւի» շքանշան (Ադրբեջան, 2009) 1 դասի սպիտակ առյուծի շքանշան (Չեխիա, 2010) Վրաստանի ազգային հերոսի շքանշան (Վրաստան, 10.04.2010, հետմահու)։ Տես նաեւ Ավիաաղետ Սմոլենսկի մոտ (2010, ապրիլի 10) Ծանոթագրություններ Լեհաստանի քաղաքական գործիչներ Լեհաստանի նախագահներ Գդանսկի համալսարանի շրջանավարտներ 20-րդ դարի քաղաքական գործիչներ Ավիավթարից զոհվածներ


text: Դեպքեր ապրիլ 1 - հուլիսի կեսեր - Սասունի գոյամարտ հուլիսի 1 - նոյեմբերի 23 - ԱՄՆ Սենտ Լուիս քաղաքում (Միսսուրի նահանգ) անցկացվեցին Երրորդ Օլիմպիական պաղերը։ Ծնունդներ Դեկտեմբերի 18 - Ջորջ Սթիվենս, ամերիկացի կինոռեժիսոր, սցենարիստ, օպերատոր եւ պրոդյուսեր Հակոբ Գույումճյան, հայ գրող, հասարակական գործիչ Մայիսի 15 - Արման Մանուկյան, ամերիկացի հայազգի նկարիչ, որը հայտնի է իր Հավայան կղզիների բնանկարներով Օգոստոսի 4 - Էդմոնտ Յաղճյան, նկարիչ Նոյեմբերի 22 - Լուի Էժեն Ֆելիքս Նեել, ֆրանսիացի ֆիզիկոս, Փարիզի Գիտությունների Ակադեմիայի անդամ (1953), Սիրանուշ Գեւորգյան, հայ գեղանկարիչ, ՀԽՍՀ վաստակավոր նկարիչ (1967 Փետրվարի 25 - Վալերիան Սուրաբեկով, խորհրդային ռազմածովային նավատորմի փոխծովակալ Մարտի 9 - Արտաշես Մաթեւոսյան, հայ խորհրդային բուսաբույծ Հուլիսի 10 - Բորիս Սուպյան, տանկային զորքերի գեներալ-մայոր Լեւոն Թյությունջյան, հայ գծանկարիչ Ապրիլի 17 - Հրանտ Փաստրմաջյան, գրող (վ. 1954) Մայիսի 4 - Եղիշե Մարտիկյան, հայ խորհրդային արվեստաբան–նկարիչ Մայիսի 11 - Սալվադոր Դալի, Իսպանացի նկարիչ եւ գրող (վ. 1989) Հունիսի 9 - Դավիթ Մալյան, հայ նշանավոր դերասան (վ. 1976) Հուլիսի 8 - Ալեքսանդր Մարջանյան, հայ խորհրդային ինժեներ-մեխանիկ Հուլիսի 14 - Արշիլ Գորկի, նշանավոր նկարիչ (վ. 1948) Օգոստոսի 5 - Սուրեն Ավչյան, հայ բանաստեղծ, արձակագիր, թարգմանիչ, դրամատուրգ, գրական-մշակութային գործիչ (վ. 1985) Օգոստոսի 23 - Սուրեն Քոչարյան, հայ խորհրդային էստրադայի արտիստ, ասմունքող (վ. 1979) Նոյեմբերի 16 - Միհրան Մխիթարյան, հայ սովետական ճարտարապետ։ Նոյեմբերի 4 - Ալեքսանդր Հակոբյան (քիմիկոս), հայ քիմիկոս, օրգանիկ Մահեր 1904 Տարեթվեր


text: Դեպքեր Հունվար Հունվարի 2 – Վարչապետ Ռանասինխե Պրեմադասան դարձավ Շրի Լանկայի երրորդ նախագահը։ Հունվարի 4 – Սիդրայի նեղուցի պատահար (1989). լիբիական երկու ՄիԳ-23 խոցվեցին ԱՄՆ նավատորմի F-14 Tomcat-ների կողմից։ Հունվարի 7 – Հիրահիտոն մահացավ եւ Ակիհիտոն անմիջապես կարգվեց Ճապոնիայի 125-րդ կայսր։ Հունվարի 8 – Կեգվորտի օդանավային աղետ. British Midland ընկերության Բոինգ 737-ը աղետի ենթարկվեց Արեւելյան Միդլանդ օդանավակայանի մոտակայքում` խլելով 47 մարդու կյանք։ Հունվարի 10 – Համաձայն Միացյալ ազգերի անվտանգության խորհրդի 626-րդ արձանագրության եւ Նյու Յորքյան համաձայնագրի՝ Կուբան զորքերը դուրս հանեց Անգոլայից։ Հունվարի 11 – ԱՄՆ նախագահ Ռոնալդ Ռեյգանը հրաժեշտի խոսքով հանդես եկավ իր երկրի առաջ։ Հունվարի 15 Եվրոպական երեսունհինգ երկիր հանդիպեցին Վիեննայում, համաձայնվեցին պայքարել մարդու իրավունքների համար եւ ամրապնդել արեւելք-արեւմուտք առեւտուրը։ «Պալաչի շաբաթ». Ժողովրդավարական ցույցերը Պրահայում հարձակման ենթարկվեցին ոստիկանության կողմից։ Հունվարի 17 – Ստոքթոնի դպրոցի հրաձգություն. Պատրիք Էդվարդ Պուրդին սպանեց 5 երեխայի եւ վիրավորեց 30-ի, որից հետո ինքնասպան եղավ։ Հունվարի 18 Լեհաստանի միացյալ աշխատավորական կուսակցություն քվեարկեց Հանդուրժողականությունը օրինականացնելու օգտին։ Անտե Մարկովիչը փոխարինեց Բրանկո Միկուլիչին Հրավսլավիայի վարչապետի պաշտոնում։ Հունվարի 20 – Ջորջ Հ. Ու. Բուշը երդվեց որպես ԱՄՆ 41-րդ նախագահ։ Հունվարի 23 – Հզոր երկրաշարժ տեղի ունեցավ Տաջիկստանի Խորհրդային Սոցիալիստական Հանրապետությունում, որը խլեց 275 մարդու կյանք։ Հունվարի 23–24 – Զինված ձախակողմյան ստորաբաժանումը հարձակվեց եւ նվաճեց արգենտինական բանակի դիրքերից մեկը Բուենոս Այրեսում։ Հունվարի 24 – Ֆլորիդայում մահապատժի ենթարկվեց Թեդ Բունդին էլեկտրական աթոռի միջոցով, որը դատապարտվել էր երիտասարդ մի կնոջ սպանության համար։ Հունվարի 30 – Կանադայի վարչապետ Բրայան Մուլրոնին ցրեց իր կաբինետը` հաստատելով նոր վեց նախարարների եւ վերահաստատելով 19 նախարարների։ Մարտ Մարտի 13 - Ջեյմս Բաղյան, բժշկական գիտությունների դոկտոր, առաջին հայը «Դիսքավերի» տիեզերանավով տիեզերք բարձրացավ Ծնունդներ Հունվարի 9 - Նինա Դոբրեվ, ամերիկյան դերասանուհի Փետրվարի 11 - Ալեքսանդր Բյուտներ, հոլանդացի ֆուտբոլիստ Մարտի 16 - Թեո Ուոլկոտ, անգլիացի ֆուտբոլիստ, հարձակվող Մարտի 17 - Շինջի Կագավա, ճապոնացի ֆուտբոլիստ, կիսապաշտպան Մարտի 21 - Ժորդի Ալբա, իսպանացի ֆուտբոլիստ, պաշտպան Մարտի 31 - Պաբլո Պիատտի, արգենտինացի ֆուտբոլիստ, կիսապաշտպան Ապրիլի 4 - Զարեհ Զարգարյան, հայ համալսարանային բասկետբոլիստ, ով ընտրվել է Հայաստանի բասկետբոլի ազգային հավաքականի անդամ Ապրիլի 14 - Դաֆինա Զեքիրի, կոսովա-ալբանացի երգչուհի Ապրիլի 20 - Սերգեյ Զենյով, էստոնացի ֆուտբոլիստ, հարձակվող Ապրիլի 26 - Տե Սոնգ, հարավկորեացի դերասան, երգիչ, BIGBANG խմբի անդամ Ապրիլի 27 - Սվեն Բենդեր, գերմանացի ֆուտբոլիստ, կիսապաշտպան Մայիսի 5 - Քրիս Բրաուն, ամերիկացի երգիչ-երգահան, ռեփեր, պարող եւ դերասան Մայիսի 11 - Ջովանի դոս Սանտոս, մեքսիկացի ֆուտբոլիստ, կիսապաշտպան Մայիսի 31 - Մարկո Ռոյս, գերմանացի պրոֆեսիոնալ ֆուտբոլիստ Հունիսի 11 - Լորենցո Արիաուդո, իտալացի ֆուտբոլիստ, պաշտպան Հուլիսի 7 - Լի Սոնգ Յոլ, հարավկորեական դերասան, երգիչ եւ մոդել Հուլիսի 12 - Ֆիբի Թոնքին, ավստրալիացի դերասանուհի Հուլիսի 16 - Գարեթ Բեյլ, ուելսցի ֆուտբոլիստ, կիսապաշտպան Օգոստոսի 15 - Ջո Ջոնաս, ամերիկյան երգիչ, դերասան, երգահան, երաժիշտ Սեպտեմբերի 1 - Դանիել Սթարիջ, անգլիացի ֆուտբոլիստ, հարձակվող Սեպտեմբերի 14 - Լի Ջոնգ Սուկ, հարավկորեացի մոդել, դերասան Սեպտեմբերի 14 - Ջիմի Բատլեր, ամերիկացի պրոֆեսիոնալ բասկետբոլիստ Նոյեմբերի 20 - Արտակ Դաշյան, հայ ֆուտբոլիստ, կիսապաշտպան Նոյեմբերի 25՝ Դավիթ Առուշանյան, Արցախի Հանրապետության ազգային հերոս Դեկտեմբերի 2 - Մատտեո Դարմյան, հայազգի իտալացի պրոֆեսիոնալ ֆուտբոլիստ Դեկտեմբերի 22 - Զավեն Բադոյան, հայ ֆուտբոլիստ, կիսապաշտպան Դեկտեմբերի 25 - Ադրիան ֆոն Ցիգլեր, շվեյցարացի երգահան Մահեր Մայիսի 2 - Վենիամին Կավերին, ռուս խորհրդային գրող Օգոստոսի 17 - Վիլեն Ասլանյան, ֆիզիկոս։ ֆիզմաթ գիտությունների դոկտոր (1973), պրոֆեսոր՝ (1975) Հրանտ Հակոբյան, հայ նկարիչ։ Հունվարի 23 - Սալվադոր Դալի, իսպանացի նկարիչ եւ գրող (ծ.1904)։ Փետրվարի 20 - Աշոտ - հայ գուսան (ծ. 1907)։ Հուլիսի 1 - Գառնիկ Ստեփանյան, հայ գրականագետ, թատերագետ, գրող, բառարանագիր, արվեստագիտության դոկտոր (1971), ՀԽՍՀ արվեստի վաստակավոր գործիչ (1967), Հուլիսի 5 - Սիրարփի Տեր-Ներսիսյան, հայ բյուզանդագետ, արվեստաբան, հայագետ Հուլիսի 16 - Հերբերտ ֆոն Կարայան, ավստրիացի դիրիժոր (ծ. 1908) Սեպտեմբերի 30 - Թոմսոն Վիրջիլ, ամերիկյան կոմպոզիտոր եւ երաժշտական քննադատ Դեկտեմբերի 14 - Անդրեյ Սախարով, ֆիզիկոս, ակադեմիկոս եւ քաղաքական գործիչ, այլախոհ, ջրածնային ռումբի համահեղինակ, խաղաղության Նոբելյան մրցանակի դափնեկիր (ծ. 1921) Անդրանիկ Ծառուկեան - բանաստեղծ, արձակագիր, լրագրող (ծ. 1913) Ծանոթագրություններ 1989 Տարեթվեր


text: Հունվարի 23, տարվա 23-րդ օրն է։ Տարվա ավարտին մնում է 342 (նահանջ տարիներին՝ 343) օր։ Դեպքեր 1831 - Բելգիան ընդունեց իր պետական դրոշը 1950 - Երուսաղեմը հայտարարվում է Իսրայելի մայրաքաղաք 1996 - Սկսեց հեռարձակվել ԱՐ հեռուստաալիքը 2001 - Չինաստանի մայրաքաղաք Պեկինում 5 հոգի ինքնահրկիզում կատարեցին 2005 - Վիկտոր Յուշչենկոն ընդունում է Ուկրաինայի նախագահի պաշտոնը Ծնունդներ 1783 - Ստենդալ (Անրի Բեյլ), ֆրանսիացի գրող (ծ. 1842) 1832 - Էդուարդ Մանե ֆրանսիացի նկարիչ, իմպրեսիոնիզմի հիմնադիրներից մեկը (մ. 1883) 1862 - Դավիթ Հիլբերտ, գերմանացի մաթեմատիկոս (մ. 1943) 1897 - Արաբ Շամիլով, հայաստանցի քուրդ արձակագիր (մահ. 1978 թ.)։ 1903 - Իվան Գալամյան, հայ նշանավոր ջութակահար (մահ. 1981 թ.)։ 1923 - Կարպ Խաչվանքյան, հայ դերասան (վ. 1998) 1943 - Ֆերդինանտ Առաքելյան, քանդակագործ 1946 - Բորիս Բերեզովսկի, ռուսաստանցի մաթեմատիկոս, օլիգարխ (մ. 2013) 1963 - Ժոզե Մոուրինյո, պորտուգալացի նախկին ֆուտբոլիստ, մարզիչ 1984 - Արիեն Ռոբեն, հոլանդացի ֆուտբոլիստ Մահեր 1956 - Ալեքսանդր Կորդա (ծն. 1893), կինոռեժիսոր, արտադրող 1989 - Սալվադոր Դալի, իսպանացի նկարիչ եւ գրող (ծ. 1904) Տոներ


text: Մայիսի 11, տարվա 131-րդ (նահանջ տարիներին՝ 132-րդ) օրն է։ Տարվա ավարտին մնում է 234 օր։ Դեպքեր 1941՝ գերմանացիների ռմբակոծումից ամբողջովին ավերվում է Լոնդոնի Քուինսհոլ համերգասրահը 1944 - Սովետական Միությունում ընդունվում է Ղրիմից թաթարների տեղահանման որոշում 1949՝ Իսրայելը դառնում է ՄԱԿ անդամ Սիամի թագավորության անունը դառնում է Թայլանդ ստեղծվում է առաջին Polaroid լուսանկարչական սարքը 1991՝ շվեդական Roxette դուետի Joyride երգն ամերիկյան հիթ-շքերթում գրավում է առաջին տեղը 1996 - Էվերեստ բարձրանալիս զոհվում է ութ լեռնագնաց 2013 - Թուրքիայի Ռեյհանլը քաղաքում երկու մեքենաներում տեղադրված ռումբերի պայթյունների զոհ է դառնում 43 մարդ Ծնունդներ 1848 - Վիլհելմ Վինդելբանդ Wilhelm Windelband գերմանացի փիլիսոփա 1859 - Աուրել Ստոդոլա, սլովակ ինժեներ եւ ջերմատեխնիկ 1864 - Էթել Լիլիան Վոյնիչ Ethel Lilian Voynich իրլանդացի եւ անգլիացի գրող 1904 - Սալվադոր Դալի Salvador Dalí իսպանացի նկարիչ եւ գրող 1910 - Լեւոն Աբրահամյան, հայ դերասան, ռեժիսոր 1914 - Հարուն Թազիեֆ Haroun Tazieff ֆրանսիացի երկրաբան, հրաբխագետ 1915 - Ֆուադ Աբդուռահմանով ադրբեջանցի քանդակագործ 1918 - Ռիչարդ Ֆեյնման ամերիկացի ֆիզիկոս 1932 - Վաչագան Խալաթյան, մանկավարժ 1937 - Գեորգի Շենգելայա, վրացի դերասան եւ կինոռեժիսոր 1952 - Շոհրե Աղդաշլու Shohreh Agdashlou իրանական ծագումով ամերիկացի դերասանուհի 1953 - Աուրելիո Անդրեացցոլի, իտալացի ֆուտբոլային մարզիչ 1961՝ Հենրիխ Ամիրջանյան, Արցախյան պատերազմի մասնակից Հարմիկ Հովսեփյան, Արցախյան պատերազմի իրանահայ մասնակից 1971 - Այդի Վալիկ Aidi Vallik էստոնացի մանկագիր 1978 - Լետիցիա Կաստա Laetitia Marie Laure Casta ֆրանսիացի դերասանուհի եւ մոդել 1984 - Անդրես Ինիեստա իսպանացի ֆուտբոլիստ 1986՝ Լիլի Էլբակյան, թատերական ռեժիսոր Միգել Վելոզու Miguel Veoso պորտուգալացի ֆուտբոլիստ 1986 - Աբու Դիաբի, Ֆրանսիացի ֆուտբոլիստ, կիսապաշտպան 1992 - Տիբո Կուրտուա, բելգիացի ֆուտբոլիստ, դարպասապահ Մահեր 1857 - Ֆրանսուա Էժեն Վիդոկ ֆրանսիացի հանցագործ 1898 - Գրիգոր Գաբրիելյան, նկարիչ 1981 - Բոբ Մառլի, ճամայկացի հանրաճանաչ երգիչ, երաժիշտ, ռեգգի ոճի նշանավոր կատարող (ծ. 1945) 1932 - Ֆելիքս Բոա, իսպանացի ճանապարհային ինժեներ 1943 - Սահակ Հայրապետյան, մանկավարժ 1967 - Կարո Զաքարյան,հայ կոմպոզիտոր եւ խմբավար 1976 - Ալվար Աալտո, ֆինն ճարտարապետ, դիզայներ (ծ. 1898): 1986 - Հովհաննես Շարամբեյան, նկարիչ 1990 - Վենեդիկտ Երոֆեեւ Венедикт Васильевич Ерофеев ռուս գրող 1991 - Ֆրեդերիկ Ֆեյդի Frédéric-Armand Feydit ֆրանսիացի հայագետ 1996 - Բենիկ Պետրոսյան, քանդակագործ 2001 - Դուգլաս Ադամս Douglas Adams անգլիացի գրող 2009 - Հենրիկ Իգիթյան, արվեստաբան Տոներ Սահմանադրության օր (Լաոս)


text: Ռոբերտ Սեդրակի Քոչարյան (), հայ պետական եւ քաղաքական գործիչ, Հայաստանի երկրորդ նախագահը՝ 1998-2008 թվականներին, Արցախի Հանրապետության առաջին նախագահը՝ 1994-1997 թվականներին։ Եղել է նաեւ Արցախի վարչապետը 1992-1994 թվականներին եւ Հայաստանի վարչապետը՝ 1997-1998 թվականներին։ Վաղ տարիներ Ընտանիք Ռոբերտ Քոչարյանը ծնվել է 1954 թվականի օգոստոսի 31-ին Լեռնային Ղարաբաղի ինքնավար մարզի Ստեփանակերտ քաղաքում։ Միջնակարգ դպրոցն ավարտել է Ստեփանակերտում։ Հոր ընտանիքը 1918 թվականի Բաքվի հայերի ջարդերի ժամանակ փրկվել է՝ տեղափոխվելով Ստեփանակերտ, սակայն հայրը՝ Սեդրակ Քոչարյանը, ով այդ ժամանակ 8 տարեկան է եղել, կորել է՝ հրաշքով հայտնվելով այլ փախստականների հետ նավի վրա ու տեղափոխվել է Տաշքենդ։ Այնտեղ մի մեծահարուստ հայի մոտ ապաստանել է, աշխատել ու հաճախել դպրոց։ 6 տարի հետո հայտնաբերվել տատի եղբոր կողմից ու վերադարձել ընտանիք՝ 14 տարեկան հասակում։ Հետագա տարիներին հայրը եղել է Արցախի գյուղատնտեսության ոլորտի պատասխանատուներից մեկը, եղել Ստեփանակերտի քաղաքային այգու հիմնադիրը։ Քոչարյանը մեծացել է ծնողների, ավագ քրոջ՝ Իվետայի, ավագ եղբոր՝ Վալերայի ու տատի հետ՝ Ստեփանակերտում։ Ռոբերտ Քոչարյանը ունի երեք երեխա՝ Սեդրակ Քոչարյանը, Գայանե Քոչարյանը, Լեւոն Քոչարյանը; Կրթություն ու բանակային ծառայություն Ռոբերտ Քոչարյանը գերազանցությամբ ավարտել է միջնակարգ դպրոց Ստեփանակերտում, հաճախել է ազատ ոճի ըմբշամարտի դասերի։ Մոր պնդմամբ նաեւ հաճախել է ջութակի դասերի, որոնք դադարեցրել է երեք տարի անց։ Այնուհետեւ մեկնել է Մոսկվա ու ընդունվել Մոսկվայի Էներգետիայի ինստիտուտ։ Ըստ Ռոբերտ Քոչարյանի՝ այդ տարիներին Մոսկվայում բնակվող քրոջ ու նրա ամուսնու օգնությամբ սկսել է ուսումնասիրել փիլիսոփայություն, քաղաքական ու աստվածաբանական գրականություն, իմացել Ստալինյան բռնաճնշումների մասին, ծանոթացել մի շարք մտավորականների աշխատանքների։ Հաջորդ տարի ուսանողական պարահրապարակում վեճի է բռնվել հարբած մի երիտասարդի հետ, ում հետ խորհուրդ էին տալիս գործ չունենալ, քանի որ ինստիտուտի ղեկավարներից մեկի որդին էր։ Վերջինիս հետ կռվի բռնվելուց հետո Քոչարյանին կանչել են դեկանատ ու ստիպել բացատրություն գրել՝ սպառնալով հեռացմամբ։ Ըստ Ռոբերտ Քոչարյանի՝ դեկանատի հետ փչացած հարաբերությունների ֆոնին՝ նա հեռացել է ինստիտուտից ու վերադարձել Ստեփանակերտ։ 1971 թվականին աշխատել է Ստեփանակերտի էլեկտրատեխնիկական գործարանում որպես հավաքող-փականագործ, ապա՝ ինժեներ-մեխանիկ։ Հաջորդ տարի նա զինկոմիսարիատից զորակոչման ծանուցագիր չի ստացել՝ հավանաբար քանի որ Մոսկվայում ուսումը դադարեցնելուց հետո իր թղթերի ուղարկման հետ կապված խնդիրներեն եղել։ Ըստ Ռոբերտ Քոչարյանի՝ նա հորը խնդրել է կապվել զինկոմիսարի հետ, ում վերջինս ճանաչում էր, որ իրեն զորակոչվի նույն տարի։ 1972-1974 թվականներին մեկնել է ծառայության Խորհրդային բանակ, սակայն հիասթափությամբ իմացել է, որ իրեն ուղարկում են ոչ թե դասական ծառայության, այլ երկաթուղային զորքեր, որոնց գոյության մասին իմացել է հենց այդ ժամանակ։ Ծառայությունը անցել է Չերեպովեցկի ուսումնական զորամասում, հետո Պուշկինո քաղաքում, իսկ այնուհետեւ Վոլոգդայում։ Վերջին տարին ծառայության է անցել Մոնղոլիայի Դարխան ու Էրդենետ շրջաններում՝ անապատային ծանր պայմաններում։ Ծառայությունը ավարտելուց հետո մեկնել է Մոսկվա ու շուրջ մեկ տարի աշխատել որպես շինարար։ Այնուհետեւ վերադարձել է Ստեփանակերտ ու աշխատել Ստեփանակերտի մետաքսի գործարանում՝ որպես էլեկտրիկ։ 1977 թվականին ընդունվել է Երեւանի պոլիտեխնիկական ինստիտուտի Էլեկտրատեխնիկական ֆակուլտետ։ Ըստ Ռոբերտ Քոչարյանի՝ երրորդ կուրսը գերազանց ավարտելուց հետո՝ չնայած դասախոսների հորդորներին մնալ ինստիտուտում ու հետագայում զբաղվել գիտությամբ՝ փոխադրվել է հեռակա ուսուցման ու կրկին վերադարձել Ստեփանակերտ։ 1982 թվականին գերազանցության դիպլոմով ավարտել է ինստիտուտը։ Աշխատանքային փորձ 1980 թվականին Կոմերիտմիության քաղկոմի առաջին քարտուղար Վիկտոր Քոչարյանի առաջարկով անցնում է աշխատանքի՝ որպես Բնակչության սպասարկման սպասարկման կոմբինատի քարտուղար։ Պաշտոնը մինչ այդ երկու տարի թափուր էր եղել, սակայն, ըստ Ռոբերտ Քոչարյանի, որոշ ժամանակ անց ծավալուն գործունեություն ծավալելու արդյունքում չորս ամիս անց ստանում է պաշտոնի բարձրացում՝ որպես Կոմերիտմության քաղկոմի կազմբաժնի հրահանգիչ։ Եվս մեկ տարի անց տեղափոխվում է Կոմերիտմության քաղկոմ՝ որպես երկրորդ քարտուղար, իսկ երկու տարի անց ընդունվում է ՍՄԿԿ ու տեղափոխվում Մետաքի կոմիբանտ՝ որպես կոսակցական կոմիտեի քարտուղար։ Ըստ Ռոբերտ Քոչարյանի՝ կուսակցական աշխատանքի տարիներին Քաղկոմի առաջին քարտուղար Զավեն Մովսիսյանի կողմից քննադատության է ենթարկվել իր ելույթներում Կենտկոմի որոշումներին հղումներ չկատարելու, «Ինչպես ասում է Լեոնիդ Բրեժնեւը...» եւ այլ տարանման արտահայտություններ չանելու համար։«Լեզուս մի տեսակ չի պտտվում»։ Մովսիսյանը հոգոց հանեց, սեւեռուն նայեց ինձ ու շատ մեղմ, հայրաբար ասաց. «Ի՞նչ է, կարծում ես ի՞նձ է դուր գալիս այս ամենը։ Բայց գոնե մի անգամ ասա... հասկանու՞մ ես, ուղղակի այդպես է ընդունված»... Արցախյան շարժում 1987 թվականին Ռոբերտ Քոչարյանը արտոնել է Մետաքսի կոմբինատի աշխատակիցներին, որը ԼՂԻՄ ամենամեծ ձեռնարկությունն էր, միանալ կազմակերպված ստորագրահավաքին՝ դիմելու Մոսկվային՝ Արցախը Հայաստանի հետ վերամիավորելու խնդրանքով։ Ստորագրավահաքին կարճ ժամանակում միացել է մարզի գրեթե ողջ հասուն հայ բնակչությունը։ Առաջարկը մերժվել է Միխայիլ Գորբաչովի կողմից՝ պատճառաբանելով, որ ԽՍՀՄ տարածքում շուրջ քսան նման տարածքային վեճ կարող է բռնկվել դրա արդյունքում։ Քոչարյանը հետագա ամիսներին Ստեփանակերտում ցույցերի ակտիվ կազմակերպիչներից մեկն էր։ Մոսկվայում տեղի ունեցողը անվանել էին ազգայնական որոշ խմբերի գործողություն ու սպառնացել կտրուկ միջոցներ ձեռնարկել։ Ըստ Ռոբերտ Քոչարյանի՝ Ադրբեջանից ժամանած պատվիրակության կողմից նախաձեռնած Կուստնտեսական ակտիվի ժողովին նա սուր քննադատության է ենթարկել ԼՂԻՄ մարզկոմի 1-ին քարտուղար Բորիս Կեւորկովին.Ելույթի ամենաթեժ պահին լսում եմ, թե ինչպես մեկը նետեց ատամների արանքից. «Հերիք է, Ռոբերտ, հերիք է։ Հերիք է, կանգ առ»։ Շրջվեցի ու տեսա, որ կատաղությունից կարմրատակած Կեւորկովն է։ Նույնիսկ ուրախացա ու շարունակեցի՝ արդեն նրան դիմելով. «Լավ է, որ հիշեցրիք ձեր մասին։ Թե չէ՝ լռիվ մոռացել էի։ Հենց դուք էլ ուղղակի պատասխանատվություն եք կրում տեղի ունեցողի համար»։ Մի խոսքով, ասացի՝ ինչ նրա մասին մտածում էի, ու խոսքս ավարտեցի Կեւորկովին զբաղեցրած պաշտոնից հանելու առաջարկով։ «Կռունկ» կոմիտե 1988 թվականի փետրվարի Ստեփանակերտում հերթական մեծ ցույցի ընթացքում ինքնաբուխ ստեղծվում է «Կռունկ» կոմիտեն, որի նախագահ է ընտրվում Արկադի Մանուչարովը, իսկ ծրագրային փաթեթը ու կանոնադրությունը գրում է Ռոբերտ Քոչարյանը։ Մարտ ամսին Քոչարյանի գլխավորությամբ ԼՂԻՄ 7 հոգանոց խմբը մեկնում է Մոսկվա, հանդիպում Կոմկուսի քարտուղար Եգոր Լիգաչեւի, ինչպես նաեւ այդ օրերին Էկոնոմիկայի ինստիտուտի տնօրեն Եվգենի Պրիմակովի հետ։ Չնայած քաղաքական ասպարեզում աջակցություն չստանալով՝ խումբը լայն ծանոթություններ է ձեռք բերում քաղաքական շրջանակներում։ Ըստ Ռոբերտ Քոչարյանի՝ մոտակա ամիսներին նա Ստեփանակերտում հանդիպում է Արցախ ժամանած բազմաթիվ միջազգային լրագրողների ու իրավապաշտպանների՝ ներառյալ Անդրեյ Սախարովին, Գալինա Ստարովոյտովային, Անատոլի Սոբչակին, Յուրի Աֆանասեւին, եւ այլք։ Մարտի 24-ին Ադրբեջանական ՍՍՀ Գերագույն խորհրդի կողմից ընդունվում է որոշում, որով արգելվում է «Կռունկ» կոմիտեի գործունեությունը։ ԼՂԻՄ տարածքում արգելվում են ցույցերն ու գործադուլները։ Ակտիվիստներից շատերը ենթարկվում էին ձերբակալությունների, տեղափոխվում էին Ռոստով քաղաքի բանտ։ Դրանց թվում էր նաեւ «Սովետական Ղարաբաղ» թերթի ռուսական տարբերակի գլխավոր խմբագիր ու ապագայում Արցախի նախագահ Արկադի Ղուկասյանը։ «Միացում» շարժում 1988 թվականի հունիսի 30-ին Ստեփանակերտում անցկացված բազմամարդ հանրահավաքի ընթացքում Ռոբերտ Քոչարյանը հայտարարում է նոր՝ «Միացում» շարժման ստեղծման մասին։ Շարժման նախագահ է ընտրվում Ռոբերտ Քոչարյանը, իսկ տեղակալ՝ Սերժ Սարգսյանը ու Լեւոն Մելիք-Շահնազարյանը։ 1989 թվականի օգոստոսին Կիրովականի ակտիվիստների ջանքերով Ռոբերտ Քոչարյանը ընտրվում է Հայաստանի ՍՍՀ Գերագույն խորհրդի պատգամավոր՝ նախկին պատգամավորի փոխարեն՝ դառնալով առաջին արցախցի պատգամավորը Հայաստանի օրենսդիր մարմնում։ 1989 թվականի նոյեմբերին Հայաստանի տարածքում գործող «Ղարաբաղ» կոմիտեն վերակազմակերպվում է Հայոց համազգային շարժում կուսակցության, որի վարչության կազմում ընտրում են նաեւ Ռոբերտ Քոչարյանին, ինչի մասին նա, ըստ իր հիշողությունների, իմանում է թերթերից։ Այդ օրերին ադրբեջանական բնակչության զինման, ադրբեջանական գյուղերի ակտիվիստներին միլիցիայի կազմում ընդգրկելու ու զինելու արդյունքում հայ բնակչության դեմ ճնշումները ուժեղանում են, ու հայ բնակչության շրջանում ինքնապաշտպանական ջոկատներ են սկսում կազմավորվել։ Բնակչությանը զենքով ու այլ անհրաժեշտ իրերով ապահովելու հարցով զբաղվող համակարգող խորհուրդ է ստեղծվում, որի կազմի մեջ են մտնում Ռոբերտ Քոչարյանը, Սերժ Սարգսյանը, Սամվել Բաբայանը, Դաշնակցությունից Գեորգի Պետրոսյանը, Ժաննա Գալստյանը ու Վալերի Բալայանը։ Միացում շարժումը դիմում է Հայաստանի ՍՍՀ Գերագույն խորհրդին՝ ճանաչելու ԼՂԻՄ-ը Հայաստանի մաս։ 1989 թվականի օգոստոսի 12-ին Միացում շարժման ջանքերով նախկին ներկայացուցչական մարմնի կազմալուծումից հետո ձեւավորվեց ԼՂԻՄ Ազգային խորհուրդը, որտեղ ներկայացված էին Արցախի բոլոր շրջանների ներկայացուցիչներ, որոնցից 20-ը ընտրվեցին նախագահության կազմում։ Նախագահ է ընտրվում Վաչագան Գրիգոյանը։ Ազգային խորհուրդը՝ Հայաստանի ՍՍՀ Գերագույն խորհրդի հետ համատեղ 1989 թվականի դեկտեմբերի 1-ին ընդունում է որոշում ԼՂԻՄ-ը Հայաստանի ՍՍՀ հետ վերամիավորելու վերաբերյալ։ 1990 թվականի փետրվարին Ռոբերտ Քոչարյանը ընտրվում է Գերագույն խորհրդի նախագահության կազմում։ Իսկ մայիսին անցկացված նոր ընտրությունների արդյունքում այլ 13 արցախցի ակտիվիստների հետ կրկին ընտրվում է Գերագույն խորհրդի պատգամավոր նույն՝ Կիրովականի շրջանից։ Խորհրդային կազմկոմիտեն Արցախում 1990 թվականին Բաքվում ձեւավորվում է Լեռնային Ղարաբաղի հարցով զբաղվող Հանրապետական կազմկոմիտե, որը գլխավորեց Ադրբեջանի երկրորդ քարտուղար Վիկտոր Պոլյանիչկոն։ Կոմիտեն օրենքից դուրս հայտարարեց Արցախի Ազգային խորհուրդը, ինչպես նաեւ «Միացում» կոմիտեն։ Սկսվեցին հայերի զանգվածային ձերբակալություններ։ Կազմկոմիտեն տեղակայվում է ներկայիս Արցախի նախագահի նստավայրում, իսկ հարեւանությամբ՝ ներկայիս Արցախի կառավարության շենքում՝ Մարզային խորհրդի լուծարված գործկոմը։ Ռոբերտ Քոչարյանը՝ գործկոմի ու Միացում շարժման այլ անդամների հետ զբաղվում էին ժամանող Խորհրդային ՊԱԿ աշխատակիցների հետ կապերի հաստատումով, ձերբակալված հայերին դուրս բերելով, ինչպես նաեւ Պոլյանիչկոյի կազմկոմիտեի կողմից ողջ Արցախի տարածքում անցակետերի մասին տվայլներ վերլուծելով, այլընտրանքային ճանապարհերի ստեղծմամբ, որոնք ապահովում էին հայերի տեղաշարժը մարզով մեկ։ 1991 թվականի հունիսի 1-ին ձերբակալված ու ադրբեջանական բանտում շուրջ կես տարի պահվող Սամվել Բաբայանին ազատելու նպատակով Արցախ ժամանած Ադրբեջանի գլխավոր դատախազի տեղակալ Շուքյուր Աբբասովին առեւանգում է Սամվելի եղբայր Կարեն Բաբայանը ընկերների հետ միասին։ Աբբասովի ազատության համար Ռոբերտ Քոչարյանը բանակցում է կազմկոմիտեի հետ ու պահանջում է ազատ արձակել 10 գերի հայերի։ Այլոց անունները նշում են նաեւ այն պատճառով, որ չբացահայտվի Բաբայանի կարեւորությունը հայկական կողմի համար։ Փոխանակումը հաջող է ընթանում, ու Բաբայանը այլոց հետ վերադառնում են հետ։ Կազմկոմիտեն հետապնդում էր բոլոր ակտիվիստներին այդ ժամանակ։ Ներքին աղբյուրներից տեղեկություն էին նաեւ ստացել, որ փորձելու են սպանել շարժման հայ ղեկավարներին՝ մարմինները Հայաստանի սահմանին թողնելով ու սկանդալներ հրահրելով Երեւանի հետ։ Ըստ Ռոբերտ Քոչարյանի՝ նա ու Սերժ Սարգսյանը այդ ժամանակ շուրջ կես տարի ստիպված են եղել գիշերել Քոչարյանի եղբոր ավտոտնակում։ ԽՍՀՄ փլուզման շրջան Արցախի անկախացում ու առաջին բանակցություններ 1991 թվականի օգոստոսի 30-ին Ադրբեջանը ՍՍՀՄ կազմից դուրս գալու որոշումից անմիջապես հետո անհապաղ պատրաստվում է Լեռնային Ղարաբաղի հանրապետության անկախության հռչակագիրը, որը կազմել է Ռոբերտ Քոչարյանը՝ Կարեն Բաբուրյանի հետ միասին՝ խորհրդակցելով Հայաստանի փիլիսոփայության ու իրավունքի ինստիտուտի իրավաբանների հետ։ Սեպտեմբերի 2-ին հռչակվում է անկախ Լեռնային Ղարաբաղի հանրապետությունը, ինչի արդյունքում ակտուալությունը կորցնում է 1989 թվականին Արցախն ու Հայաստանի ՍՍՀ վերամիավորվելու որոշումը, սակայն առաջ է քաշվում ազգերի ինքնորոշման սկզբունքը՝ որպես Արցախի անկախության հիմք, ինչն իր հերթին նաեւ համահունչ էր այդ օրերին գործող ՍՍՀՄ կազմից դուրս գալու խորհրդային օրենքին։ Սեպտեբերի 22-ին Ստեփանակերտ են ժամանում Բորիս Ելցինը, Նուրսուլթան Նազարբաեւն ու Ադրբեջանի նախագահ Այազ Մութալիբովը։ Վերջինիս հետ գործկոմում հրաժարվում են հանդիպել, ու հանդիպումը տեղի է ունենում միայն Ռուսաստանի ու Ղազախստանի նախագահների հետ, մինչ Մութալիբովը ստիպված է լինում քայլելով մտնել հարեւան Կազմկոմիտեի շենքը։ Հայկական կողմը ներկայացնում էին Ռոբերտ Քոչարյանը, Լեոնարդ Պետրոսյանը, Օլեգ Եսայանը ու Զորի Բալայանը։ Արդյունքում Ելցինը հրահանգել է ռուսական զորքերին նվազեցնել ճնշումներն, ինչը բերել է խորհրդային զորքերի հետ լարվածության ու անձնագրային ռեժիմի թուլացման։ Հաջորդ օրը Ժելեզնովոդսկում տեղի են ունեցել ռուսական միջնորդությամբ առաջին հայ-ադրբեջանական բանակցությունները, որտեղ Արցախը ներկայացնում էին Ռոբերտ Քոչարյանն ու Լեոնարդ Պետրոսյանը, նորանկախ Հայաստանը՝ Լեւոն Տեր-Պետրոսյանի, իսկ Ադրբեջանը՝ Այազ Մութալիբովի գլխավորած պատվիրակությունները։ Բանակցությունների ընթացքում Ադրբեջանը ներկայացրել է մի քանի կետ, որոնց հետ կտրուկ համաձայն չեն եղել հայկական կողմի ներկայացուցիչները։ Ըստ Ռոբերտ Քոչարյանի՝ ընդմիջման ժամանակ Ռոբերտ Քոչարյանի ու Ադրբեջանի ԱԳ նախարար Հասան Հասանովի միջեւ տհաճ խոսակցություն է տեղի ունեցել։ Վերջինս ագրեսիվ կերպով ասել է.«Համաձայնեք, քանի ուշ չէ։ Մտածեք, թե ինչ եք անելու ու որտեղ եք հայտնվելու, երբ ռուսները հեռանան»։ Ես բավական կտրուկ հակադարձեցի. «Առայժմ ռուսները միայն ձեզ են օգնում։ Կսպասենք՝ գնան, հետո կտեսնենք, թե ով որտեղ կհայտնվի»։Սեպտեմբերի 23-ին ստորագրվել է Ժելեզնովոդսկի հուշագիրը՝ գործողությունների նախագիծ, որը դարձավ հետագա բանակցությունների հիմքը։ Սակայն հաջորդ օրվանից սկսած Ադրբեջանը սկսել է Ստեփանակերտի հրետակոծումը, ինչը փակ ավտո, երկաթգծային ու օդային ճանապարհների հետ մեկտեղ դարձնում է իրավիճակն Արցախում աղետալի։ Խորհրդային զենքի պահպանումը Արցախում 1991 թվականի դեկտեմբերին Մոսկվայից որոշվում է Խորհրդային զորքերը դուրս հանել, իսկ սպառազինությունը թողնել անկախացած հանրապետություններին։ Արցախում տեղակայված Միլիցիայի ու հատուկ 366-րդ մոտոհրաձգային գնդի զենքը պետք է հանձնվեր Ադրբեջանին։ Ըստ Ռոբերտ Քոչարյանի՝ նա մի խմբով մուտք է գործել միլիցիայի գնդի տարածք ու հրամանատարի հետ բանակցությունների արդյունքում որոշվել է զենքը հանձնել հայերին։ Վերջինս միայն խնդրել է ստորագրել զենքը նրանց թողնելու անդորագիր, որը Քոչարյանը ստորագրել է։ Հայերին է մնացել 4 դեսանտի մարտական մեքենա ու մոտ 600 ինձնաձիգ։ Մինչ այդ Արցախում տեղակայված ամենամեծ՝ 366-րդ գնդի հրամանատարությունը տեխնիկան փորձում էր ամեն կերպ դուրս հանել դեպի Ադրբեջան։ Մի քանի հետեւակային մարտական մեքենա դուրս են հանել, բայց հայերը կանգնեցրել են դրանք Բալուջա գյուղի մոտ, ինչից հետո զինվորները որոշել են մեքենաները այրել՝ հայերին չփոխանցելու համար։ Ըստ Ռոբերտ Քոչարյանի՝ նա ու Սերժ Սարգսյանը մի բնակարանում հանդիպել են Անդրկովկասյան զինվորական օկրուգի զորքերի գլխավոր հրամանատարի առաջին տեղակալ գեներալ Յուրի Գրեկովի հետ, հայտնել, որ հենց այնպես զենքը չեն թողնելու փոխանցվի Ադրբեջանին, օղու շուրջ բանակցել ու հարցադրումներ արել, թե արդյոք վերջինս ցանկանում է ուժեղացնել Ադրբեջանը՝ թողնելով Արցախը անպաշտպան։ Երեկոյի արդյունքում պայմանավորվել են բարձր հրամանատարությանը ներկայացնել այրված մեքենաների ավելի մեծ թիվ, իսկ մնացածը պետք է հոգար Գրեկովը։ Հայերին արդյունքում փոխանցվել է մոտ 100 հետեւակային մարտական մեքենա, 9 տանկ, գնդային հրետանի, հակատանկային միջոցներ, «Շիլկա» ու այլ զենիթային ինքնագնաց կայանքներ։ Արցախի ինքնապաշտպանության կազմակերպում 1991 թվականից սկսած Ստեփանակերտը հայտնվում է հրետանային հրետակոծության տակ, որը տեւում է շուրջ 2 տարի։ Այդ օրերին Քոչարյանի ընտանիքը՝ քաղաքի գրեթե ողջ բնակչության պես, տեղափոխվում են շենքի նկուղներ։ Շարժման առաջնորդների մի մասը իրենց ընտանիքները տեղափոխում են գյուղեր կամ Հայաստանի տարածքում բարեկամների մոտ։ Ըստ Ռոբերտ Քոչարյանի՝ նա ու մի շարք այլ գործիչներ պնդում են, որ Արցախի պաշտպանները ավելի մարտունակ կարող են լինել, եթե իրենց ընտանիքները գտնվեն իրենց թիկունքում, իսկ նրանց տեղափոխումը ավելի ապահով վայրեր կարող է բացասաբար ազդել բնակչության տրամադրության վրա։ Այդ օրերին վիրավորվում է Քոչարյանի կինը՝ Բելլա Քոչարյանը. նա բարձրացել էր իրենց բնակարան ինչ որ բան վերցնելու ու ստացել բակում պայթած արկից բեկորայն վիրավորում։ 1991 թվականի դեկտեմբերին չնայած հրետակոծությանը անցկացվում են տեղական օրենսդիր մարմնի ընտրությունները, ու Ռոբերտ Քոչարյանը ընտրվում է որպես պատգամավոր Մարտունու շրջանից։ Ընտրությունների արդյունքում Դաշնակցությունը մեծամասնություն է ստանում։ Ընդ որում, ըստ Ռոբերտ Քոչարյանի՝ շատ դաշնակցականներ բացահայտել են իրենց պատկանելիությունը կուսակցությանը միայն խորհրդարանում մեծամասնություն ձեւավորելուց հետո, մինչ մնացածը՝ ներառյալ ՀՀՇ-ի հետ կապված այլ գործիչներ միասնական կուսակցություններ չէին ստեղծել։ Ըստ պատգամավոր Սամվել Շահմուրադյանի՝ Գերագույն խորհրդի նախագահի պաշտոնի համար հունվարի 7-ի նիստում հավակնում են Լեոնարդ Պետրոսյանը ու Արթուր Մկրտչյանը՝ Դաշնակցությունից, սակայն ոչ մեկ չի հավաքում անհրաժեշտ ձայներ։ Հունվարի 8-ի նիստում առաջադրվում են Արթուր Մկրտչյանը, Ռոբերտ Քոչարյանը եւ Վագիֆ Գալստյանը։ Ըստ պատգամավոր Մուրադ Պետրոսյանի. «Ոչ ոք կասկածի տակ չէր դնում, որ նախագահի պաշտոնը պետք է զբաղեցնի Քոչարյանը, որին, ամեն ինչից բացի, աջակցում էր պաշտոնական Երեւանը»։ Սակայն ընտրությունից առաջ Քոչարյանը պնդում է, որ իր փոխարեն պետք է առաջադրվի Լեոնարդ Պետրոսյանը։ Վերջինս անհրաժեշտ ձայներ չի հավաքում, ու Արթուր Մկրտչյանը դառնում է Գերագույն Խորհրդի նախագահ։ ՀՅԴ-ն Գերագույն խորհրդի նախագահի առաջին տեղակալի պաշտոնում առաջադրում են Ռոբերտ Քոչարյանի թեկնածությունը՝ ՀՅԴ-ՀՀՇ պառակտումից խուսափելու համար, սակայն վերջինս կտրականապես մերժում է։ Ըստ Գեորգի Պետրոսյանի՝ երրորդ օրը Քոչարյանի դիմադրությունը կոտրվում է, սակայն այս անգամ պատգամավորներն են դեմ քվեարկում։ Առաջին տեղակալի պաշտոնը մնում է թափուր մինչ խորհրդարանի աշխատանքների ավարտը, իսկ տեղակալի պաշտոնում ընտրվում է դաշնակցական Գեորգի Պետրոսյանը։ Վարչապետի պաշտոնի համար Քոչարյանն ու Սերժ Սարգսյանը առաջադրում են Օլեգ Եսայանի թեկնածությունը, իսկ Մուրադ Պետրոսյանը՝ դաշնակցական Բորիս Առուշանյանին։ Խորհուրդը պայմանավորվում է այս անգամ ընտրել ոչ դաշնակցականի, ու Օլեգ Եսայանը ընտրվում է վարչապետ, իսկ Առուշանյանը՝ տեղակալ։ Վերջինիս կողմից առաջին որոշումներից մեկը Արցախի Պաշտպանության կոմիտեի ստեղծումն էր, որի ղեկավար է նշանակվում Սերժ Սարգսյանը, իսկ նրա տեղակալ՝ Սամվել Բաբայանը, ովքեր փաստացի շարունակում են մինչ այդ շուրջ երեք տարի կատարվող գործունեությունը, սակայն արդեն պաշտոնական կարգավիճակով։ 1992 թվականի մարտին ինքնաշեն նռնակի պայթյունից ծանր վիրավորում է ստանում Քոչարյանի ավագ եղբայր Վալերի Քոչարյանը՝ կորցնելով աջ ձեռքի թաթը, ձախ ձեռքի մի քանի մատ ու գրեթե զրկվում է ոտքից։ Շուշիի օպերացիա Ըստ Ռոբերտ Քոչարյանի՝ Շուշիի օպերացիայից առաջ Արցախ ժամանած ՀՀՇ անդամներից բաղկացած կամավորների մի ջոկատ Ռոբերտ Քոչարյանին հորդորում են չեղարկել օպերացիան՝ պնդելով, որ միջազգային արձագանքը չափազանց կոշտ է լինելու։ Նրանք հղում են արել Աշոտ Մանուչարյանին, ով այդ ժամանակ եղել է Լեւոն Տեր-Պետրոսյանի խորհրդականը։ Քոչարյանը պնդել է, որ իրավիճակը Ստեփանակերտում անելանելի է. քաղաքը շրջափակված է, զրկված է սնունդից, դեղորայքից, հոսանքից, ու շրջափակումը չվերացնելը հավասարազոր է Արցախը Ադրբեջանին հանձնելուն։ Շուշիի օպերացիայի հրամանատար Արկադի Տեր-Թադեւոսյանը 50-60 զինվորների մի խումբ, որի մեջ էր նաեւ Ռոբերտ Քոչարյանը, ուղարկում է դեպի Լիսագոր լեռ՝ ադրբեջանական դիրքերի խորքը՝ վերահսկելու Լաչինից եկող ճանապարհը։ Հրաման է եղել օպերացիայի մեկնարկից հետո կասեցնել ադրբեջանական զորքերի հնարավոր տեղաշարժը դեպի Շուշի, բայց չվնասել Շուշիից դեպի Լաչին դուրս եկող մարդկանց։ Ըստ Քոչարյանի՝ իր միանալուց հետո խմբին է միանում նաեւ Սամվել Բաբայանը։ Սամվել Բաբայանը իր հերթին իր հուշերում չի նշում, որ այս ուղղության իր ղեկավարումը որեւէ կերպ կապված է եղել Քոչարյանի հետ։ Մայիսի 7-ի երեկոյանից խումբը անցնում է սարերով, որտեղ մինչ այդ առատ ձյուն էր տեղացել, ու մայիսի 8-ի առավոտյան հասնում կիրճի վերին մասը, որտեղ մարտի են բռնվում տեղակայված ադրբեջանական դիրքի հետ։ Վերջինիս զինվորների փախուստից հետո վերահսկում են ճանապարհը, սակայն Լաչինից օգնություն այդպես էլ չի գալիս դեպի Շուշի։ Երեկոյան հիմնական ուժերով իջնում են հետ ու դրանից մի քանի ժամ հետո զորքերի հետ մուտք գործում Շուշի, որտեղից փախչում են վերջին ադրբեջանական ուժերը։ Հաջորդ մի քանի օրերի ընթացքում Արցախի զորքերը ազատագրում են Լաչինի ողջ շրջանը ու մայիսի 18-ին՝ Լաչին քաղաքը, ինչից հետո բացվում է մոտ 3 տարի փակ պահվող Արցախը Հայաստանի հետ կապող կենսական ճանապարհը։ 1992 թվականի հուլիսին Հռոմում կազմակերպվում են բանակցություններ, որոնց Արցախի Գերագույն խորհրդի մեծամասնությունը պնդում է, որ պետք չէ մասնակցել, քանի որ Արցախի կողմին կարող է պարտադրեն ինչ-ինչ թղթեր ստորագրել։ Ըստ Ռոբերտ Քոչարյանի՝ նա պնդում է, որ մասնակցությունը պարտադիր է, ու վարչապետ Օլեգ Եսայանի հետ մեկնում են Մինսկի խմբի ձեւաչափով առաջին հանդիպմանը։ Այդտեղ Արցախի կողմի վրա ուժեղ ճնշում է գործադրվում, ինչի արդյունքում Քոչարյանը պնդում է, որ հասկացում է, որ միայն ռազմի դաշտում հաջողություններ ունենալով հնարավոր կլինի միջազգային հանրությանը պարտադրել իրենց հետ հաշվի նստել։ Պաշտպանության պետական կոմիտե Շուշիի օպերացիայից շուրջ մեկ ամիս անց Ադրբեջանը մեծ թափով անցնում է հարձակման Ասկերանի, այնուհետեւ Մարտակերտի ու Լաչինի ուղղությամբ։ Միասնական ռազմական ղեկավարման ու ցաքուցրիվ ֆիդայական ջոկատների պայմաններում արդեն օգոստոսի սկզբներին Ադբեջանի հսկողության տակ էր անցել ԼՂԻՄ կեսից ավելին, իսկ Ստեփանակերտն ու ճանապարհը դեպի Հայաստան լի էր փախստականներով։ Ադրբեջանի նախագահ Աբուլֆազ Էլչիբեյը այդ ժամանակ հայտարարել էր, թե աշնանը Ստեփանակերտում թեյ է խմելու, իսկ Սեւանում լվալու է ոտքերը։ Ռոբերտ Քոչարյանը առաջարկում է ստեղծել Պաշտպանության պետական կոմիտե՝ մարմին, որը լիազորված կլիներ ռազմական դրության պայմաններում կառավարումն իրականացնել։ Առաջարկը կարճ ժամանակում ստանում է Գերագույն խորհրդի հավանությունը։ 1992 թվականի օգոստոսի 12-ին Գերագույն խորհուրդը միաձայն ընդունում է առաջարկը, ԳԽ խոսնակ Գեորգի Պետրոսյանը ու վարչապետ Օլեգ Եսայանը հրաժարական են տալիս ու իշխանությունը փոխանցում նորաստեղծ ՊՊԿ-ին, որի նախագահ է ընտրվում Ռոբերտ Քոչարյանը, իսկ նրա տեղակալ է նշանակվում Ժիրայր Պողոսյանը։ Նախարարների խորհուրդը դե յուրե պահպանվում է, սակայն փաստացի վարչապետի պաշտոնը իրականացնում է Ռոբերտ Քոչարյանը, ով առաջադրում է հիմնական նոր կազմ՝ Ռոբերտ Քոչարյան - նախագահ Կարեն Բաբուրյան - նախագահի տեղեկան Սերժ Սարգսյան - ինքնապաշտպանական կոմիտեի ղեկավար Արմեն Իսագուլով - ներքին գործերի ղեկավար Սամվել Բաբայան - Զորքերի հարամանատար Բորիս Առուշանյան- տնտեսական գծով ղեկավար Վալերի Բալայան - պաշտպանության եւ ավտանգության կոմիտեի ղեկավար Կոմիտեի առաջին որոշումները ուղղված էին ռազմական դրության ամրապնդմանը, ընդհանուր զորակոչ կազմակերպելուն, ռազմական դատախազություն, պարետատուն ու զինվորական տրիբունալի ստեղծմանը։ Ինքնապաշտպանության կոմիտեի ղեկավար Սերժ Սարգսյանը օգոստոսի 14-ին ստորագրում է հրաման, որով ստեղծվում էին Արցախի Հանրապետության պաշտպանական շրջանները, ինքնապաշտպանական ուժերի հաստիքակազմակերպական նոր կառուցվածք, կանոնավոր ստորաբաժանումներ (գումարտակներ, դիվիզիաներ)։ Կոմիտեն նախաձեռնում է Պարտադիր զորակոչ. բանակին են միանում բոլոր տղամարդիկ անխտիր, ովքեր կարող են զենք բռնել։ Ստացվող օգնությունը տրամադրվում էր բանակին, ու բնակչությունը իր հերթին շահագրգռված էր միանալու զինվորականներին՝ աջակցություն ստանալու համար։ Կոմիտեն որոշում է կայացում սեփականությունից զրկել բոլորին, ովքեր խուսափում են զորակոչվելուց ու լքում են ԼՂԻՄ-ը, իսկ բնակարանները տրվում էին կռվողներին։ Այդպես բնակարաններից զրկվում են նույնիսկ շարժման ակունքներում կանգնած Արկադի Մանուչարովի որդին ու Հենրիկ Պողոսյանի փեսան, ովքեր լքել էին երկիրը։ Դրանից հետո մարդկանց արտագաղթը դանդաղում է։ Իրականացվում է Հայաստանից էլեկտրական լարերի վերականգնում ու Արցախում հոսանքի վերականգնում։ Կոմիտեն նախաձեռնում է նաեւ առանձին զինվորական ջոկատների միավորումը՝ կազմավորելով դասակներ, վաշտեր ու գումարտակներ։ Այդ աշխատանքը իրականացնում է Սամվել Բաբայանը։ Չենթարկվող ու կանոնավոր բանակային կանոններ չընդունող ռազմիկները ենթարկվում էին պատասխանատվության։ Արդյունքում մի քանի ամիս անց Արցախը ուներ արդեն մոտ 15 հազարանոց կանոնավոր բանակ, որը ենթարկվում էր գլխավոր շտաբին։ Շտաբը ղեկավարում էին խորհրդային տարիներից ռազմական մեծ փորձ ունեցող մի շարք զինվորականներ՝ այդ թվում Քրիստափոր Իվանյանը, Անատոլի Զինեւիչը, Արկադի Տեր-Թադեւոսյանը, Սեյրան Օհանյանը, Մովսես Հակոբյանը եւ այլք։ Սեպտեմբերին Ադրբեջանը գրավել էր գրեթե ողջ Մարտակերտի շրջանը, որտեղ մինչ այդ բնակվում էր 45 հազար հայ։ Աշնանը իրավիճակը սկսեց փոխվել, ու մինչ աշնան վերջ Արցախի զորքերը դուրս եկան Խաչենագետ ու Թարթար գետերը բաժանող սարերի բնագծին։ Որպես շրջանի ղեկավար Քոչարյանը նշանակել է Բորիս Բաբայանին, ով կազմակերպում է շրջանի հոսանքի մատակարարումը ու մի շարք այլ գործողություններ, ինչը օգնում է մարդկանց արտագաղթը կանգնեցնել։ Ադրբեջանական հերթական հարձակման ժամանակ Բաբայանը զոհվում է։ Պաշտպանության պետական կոմիտեն գործում է մինչեւ 1993 թվականի նոյեմբերի 10-ը, երբ Ռոբերտ Քոչարյանը հրամանով ստեղծվում է Արցախի Պաշտպանության բանակը։ Անվտանգության գոտու ստեղծում Մարտակերտի գործողությանը հաջորդում է Արցախի զորքերի մուտքը Քելբաջարի շրջան։ Գործողությունը ավարտվում է 1993 թվականի ապրիլի 1-ին, ինչը մեծապես չեզոքացնում է վտանգը Լաչինի ու Մարտակերտի դեմ։ Ըստ Ռոբերտ Քոչարյանի՝ այդ օրերին նրան տեղեկացնում են, որ երկու օր է, ինչ Աշոտ Մանուչարյանի կարգադրությամբ Հայաստանի Ազգային ռադիոյով ծրագրեր են եթեր արձակվում՝ շեշտելով Քելբաջարի օպերացիայի անթույլատրելիությունը։ Քոչարյանը մի քանի օրից մեկնում է Երեւան, հանդիպում Լեւոն Տեր-Պետրոսյանի հետ, ում ասում է, որ ընթացող ռազմական գործողությունների ընթացքում դա դավաճանական քայլ է։ Տեր-Պետրոսյանը պնդում է, թե տեղյակ չի եղել հաղորդման մասին։ Մի քանի օր հետո Աշոտ Մանուչարյանը ազատվում է աշխատանքից։ Քելբաջարի գործողությանը հաջորդում է միջազգային կոշտ արձագանք. ապրիլի 30-ին ՄԱԿ Անվտանգության խորհրդը ընդունում է քննադատող բանաձեւ։ 1993 թվականի հունիսի 14-ին առաջին անգամ Արցախ է ժամանում Հայաստանի նախագահ Լեւոն Տեր-Պետրոսյանը ու Ռուսաստանի նախագահ Բորիս Ելցինի հորդորով պահանջում է հետ հանձնել Քելբաջարի շրջանը։ Ռոբերտ Քոչարյանը ու հանդիպման այլ մասնակիցները կոշտ ընդդիմանում են որոշմանը, սակայն ստիպված են լինում Գերագույն Խորհրդի պատգամավորների հետ միասին համաձայնվել՝ խնդրելով մի քանի ամիս ժամանակ՝ տեխնիկան հանելու ու Քելբաջար-Մարտակերտ սահմանագիծը ամրացնելու համար։ Ադրբեջանում սրված հականախագահական գործողություններից օգտվելով՝ Արցախի բանակը մուտք է գործում այնուհետեւ Աղդամ, իսկ դրանից հետո հարավային Ֆիզուլիի, Ջեբրաիլի, Հորադիզի, Զանգելանի ու Կուբաթլուի շրջանները՝ ստեղծելով ԼՂԻՄ ու հայկական բնակչության շուրջ անվտանգության գոտի։ Ըստ Ռոբերտ Քոչարյանի՝ Աղդամի օպերացիայի ընթացքում Հայաստանից ստացվող զանգերին ի պատասխան Քոչարյանն ու այլք պնդում են, որ Աղդամ զորքերը չեն մտցնում, միայն հարակից բարձունքները, իսկ Աղդամի բնակչությունը ինքնաբերաբար փախչում է։ Գաղտնի բանակցություններ Հեյդար Ալիեւի հետ Ըստ Ռոբերտ Քոչարյանի՝ 1993 թվականի սեպտեմբերի վերջին Ռուսաստանի ԱԳՆ ու Վլադիմիր Կազիմիրովի միջնորդությամբ Յասնայա Պոլյանայում Տոլստոյի առանձնատանը կազմակերպվում են Քոչարյանի ու Հեյդար Ալիեւի հանդիպումը, ով այդ օրերին Ադրբեջանի նախագահ Էլչիբեյի փախուստից հետո փաստացի ղեկավարն էր։ Հանդիպմանը Ալիեւը հարց ու փորձ է անում Քոչարյանին, թե արդյոք ռուսներն են իրենց փոխարեն կռվում, ինչը բացարձակ անհեթեթություն էր։ Ալիեւը հարցնում է, թե որտեղից հայերին այդքան տանկեր, ինչին Քոչարյանը պատասխանում է, որ մի քանիսը 366-րդ գնդից են մնացել ու ՀՀ-ից տեղափոխվել, սակայն հիմնական մասը հենց Ադրբեջանի նախկին զինտեխնիկան է, ու որ դրանք Արցախը կիրառելու թե փորձ, թե պատրաստակամություն ունի։ Հանդիպումը տեւում է մոտ մեկ ու կես ժամ։ Հանդիպման փաստը որոշվում է պահել գաղտնի։ Դրա մասին Ռոբերտ Քոչարյանը խոսում է միայն Հեյդար Ալիեւի մահվանից մի քանի տարի անց։ Արցախի նախագահ (1994-1997) 1994 թվականի դեկտեմբերի 21-ին Արցախի Գերագույն խորհրդի որոշմամբ Արցախում մտցվում է նախագահական կառավարման ինստիտուտ, իսկ դեկտեմբերի 24-ին Արցախի Հանրապետության Գերագույն խորհրդի որոշմամբ Ռոբերտ Քոչարյանը երկու տարվա ժամկետով ընտրվում է Արցախի նախագահ։ Առաջնային խնդիրներն էին էլեկտրական, ջրային ու ճանապարհային՝ նախկինում Ադրբեջանի հետ սերտաճաց ու ջախջախված համակարգերի վերակառուցում՝ կապելով այն Հայաստանի հետ, տնտեսության վերականգնում ու արտասահմանից գումարների ներգրավում, բանակի ամրապնդումը, սահմանագծին լոգիստիկ համակարգի, հակատանկային ու խրամատային ցանցի կառուցում, եւ այլն։ 1994 թվականի դեկտեմբերի Ռոբերտ Քոչարյանը Լեւոն Տեր-Պետրոսյանին հայտնել է, որ հնարավոր չի համարում Արցախի տնտեսության զարգացման մասին լուրջ խոսելը՝ չունենալով Հայաստանը ու Արցախը կապող կառուցված ճանապարհ։ Ստանալով դրական պատասխան, սակայն չունենալով անհրաժեշտ գումարներ Հայաստանի բյուջեում, նպատակ է դրվում Հայաստանի համահայկական հիմնադրամի առաջ։ Մի քանի տարվա ընթացքում դեռեւս խորհրդային տարիներին աղետալի վիճակում գտնվող Ստեփանակերտ-Գորիս ավտոճանապարհը վերակառուցվում է։ Այնուհետեւ վերակառուցվում է նաեւ Արցախի Հյուսիս-հարավ ճանապարհը, որն ապահովում է ճանապարհ Ստեփանակերտից Մարտակերտ՝ չմոտենալով Ադրբեջանի հետ շփման գծին։ Այդ տարիներին Ռոբերտ Քոչարյանը բազմաթիվ այցեր է ունեցել դեպի Միացյալ Նահանգներ, Ֆրանսիա, Բրազիլիա, Արգենտինա, Ուրուգվայ, եւ այլն։ Բոլոր տեղերում հանդիպումներ էին տեղի ունենում տեղի ազդեցիկ կոնգրեսականների, սենատորների հետ, հայկական համայնքի ու նրանց ազդեցիկ ներկայացուցիչների հետ։ Իրականացվել են մի շարք նախագծեր Արցախի տարածքով մի շարք գյուղերի, դպրոցների, ենթակառուցվածքային համակարգերի վերականգնման ուղղությամբ։ 1996 թվականի նոյեմբերի 24-ին այս անգամ համաժողովրդական ընտրություններում Ռոբերտ Քոչարյանն երկրորդ անգամ ընտրվել է Արցախի Հանրապետության նախագահի պաշտոնում։ Հայաստանում գործող իշխանության ու Դաշնակցություն կուսակցության միջեւ հակամարտությանն ժամանակ, որը բերեց վերջինիս գործունեության կասեցմանը Հայաստանում ու մի շարք ազդեցիկ անդամների բանտարկությանը, Ռոբերտ Քոչարյանը դրսեւորել է չեզոքություն՝ պահպանելով կապերը թե Սփյուռքի, թե Հայաստանի դաշնակցականների հետ, նաեւ սերտորեն կապը պահելով գործող իշխանության հետ։ Լեւոն Տեր-Պետրոսյանին Քոչարյանը հորդորել է, որ գտնվում է՝ Արցախը չպետք է խառնվի ներքաղաքական պայքարին։ Հայաստանի վարչապետ (1997-1998) 1996 թվականի սեպտեմբերի 22-ի նախագահական ընտրություններից հետո Լեւոն Տեր-Պետրոսյանը բավական խնդրահարույց հաղթանակ է տանում։ Վարչապետի պաշտոնում նշանակված Արմեն Սարգսյանը պաշտոնավարելուց մոտ մեկ ու կես ամիս անց վերադառնում է Մեծ Բրիտանիա, ու մի քանի ամիս Հայաստանի նախագահը իրականացնում է նաեւ վարչապետի լիազորություններն ու վարում կառավարության նիստերը։ 1997 թվականի մարտին Վազգեն Սարգսյանն ու Սամվել Բաբայանը ժամանում են Ռոբերտ Քոչարյանի գրասենյակ, ու Բաբայանի աջակցությամբ Վազգեն Սարգսյանը հայտնում է Քոչարյանին, որ նրան որոշել են առաջադրել որպես Հայաստանի վարչապետ։ Սարգսյանը ներկայացնում է Հայաստանի տնտեսության աղետալի վիճակը, վիճակագրական տվյալներ, ամիսներով չվճարված աշխատավարձեր ու թոշակներ, ու պնդում է, որ բոլորը համակարծիք են պաշտոնում առաջադրել հենց իրեն։ Մինչ համաձայնությունը տալը Քոչարյանը մեկնում է Երեւան ու Լեւոն Տեր-Պետրոսյանին առաջադրում է մի շարք պայմաններ, որոնցից էր լիարժեք անկախությունը իրեն վստահված ոլորտներում, ինչպես նաեւ աջակցություն ՀՀ Ազգային ժողովում ներկայացվելիք օրենսդրական առաջարկների ընդունման հարցում։ Տեր-Պետրոսյանը համաձայնվում է՝ հավելելով, որ ԱԺ խոսնակ Բաբկեն Արարքցյանը կօգնի Ազգային ժողովի հետ հարաբերություններում, որտեղ Քոչարյանը գրեթե ոչ մեկի չէր ճանաչում։ Չնայած ընտանիքի՝ կնոջ, երեխաների ու մոր դեմ լինելուն՝ Ռոբերտ Քոչարյանը համաձայնվում է ստանձնել Հայաստանի վարչապետի պաշտոնը։ Իր նշանակումը տեղի է ունենում 1997 թվականի մարտի 20-ին։ Աշխատանքի սկզբի ամիսները Ռոբերտ Քոչարյանը նկարագրում է որպես մղձավանջային. նրանից սպասում էին հրաշք, մինչ տնտեսական անկումը զգալի էր։ Բյուջեն դատարկ էր, իսկ չվճարված աշխատավարձերի պարտքերը հասնում էին մեկ տարվան։ Հարկային քաղաքականություն Հարկահավաքության ոլորտում խառնաշփոթ էր, ու պարզվեց գործարարների մեջ բազմաթիվ էին այնպիսիք, ովքեր ունենալով ազդեցիկ բարեկամություն կամ կապեր, չէին վճարում հարկեր ընդհանրապես։ Մինչեւ նույն տարվա օգոստոս՝ 5 ամիս անց, միայն հարկահավքության ոլորտում կարգապահություն հաստատելու արդյունքում հնարավոր եղավ փակել աշխատավարձերի ու թոշակների ողջ չվճարված պարտքը՝ չավելացնելով հարկային բեռը։ Կասկածելի վարկային նախագծերի սառեցում Սառեցվում են մի շարք կասկածելի ու ոչ բավարար կերպով հաշվարկած նախագծեր, որոնցից երեքը Վերակառուցման եւ զարգացման եվրոպական բանկի (ՎԶԵԲ) ֆինանսավորմամբ։ Մի շարք վարկային գծերով միջոցների հափշտակման մեղադրանքով հարուցվել են քրեական գործեր։ Վաուչերային սեփականաշնորհման կասեցում Ռոբերտ Քոչարյանի կառավարությունը հրաժարվում է մինչ այդ Հրանտ Բագրատյանի կառավարության կողմից նախաձեռնած վաուչերային սեփականաշնորհման համակարգից։ Թվացյալ լավ գաղափարը՝ տալ յուրաքանչյուր մարդու հավասար հնարավորություններ դառնալ սեփականաշնորհվող օբյեկտների սեփականատեր, փաստացի ձախողվել էր. շատերը իրենց վաուչերները վաճառում էին զգալի էժան գներով՝ ստանալու գոնե ինչ որ գումար, իսկ վաուչերները գնում էին փող ունեցողները, նախկին ցեխավիկները, տնօրենները, ՀՀՇ-ի ակտիվիստները, ովքեր կարճ ժամանակում բազմապատկում էին իրենց ունեցվածքը։ Ներդրումների ներգրավում Նախորդ տարիներին սեփականաշնորհման ողջ գործընթացը արժեզրկվել էր. նախկինում գործող արդադրությունների ղեկավարներ գտնում էին ավելի ձեռնտու իրենց արտադրությունը մաս-մաս վաճառելու, քան գումարներ ներդնելու, որոնք մեծ առումով չկային։ Այդ օրերին հնարավոր է եղել առաջին լուրջ արտասահմանյան ներդրողներին ներգրավել Հայաստան՝ սեփականաշնորհելով Արարատի կոնյակի գործարանը, Արմենիա ու Անի հյուրանոցները։ Ֆրանսիայից ու ԱՄՆ-ից ժամանած նոր սեփականատերերի առաջ դրվում էր պայման կենդանացնել ճգնաժամի մեջ գտնվող կազմակերպությունները նաեւ լուրջ ներդրումներ անելով։ Սոցիալական նպաստների նոր համակարգ Ռոբերտ Քոչարյանի կառավարությունը վերանայվեց Հայաստանում խորհրդային տարիներին գործող սոցիալական նպաստների համակարգը։ Ներդրվեց հասցեական նպատային համակարգը, ընտանեկան նպաստների համակարգը։ Այդ պատճառով որոշվեցին աղքատության սահմանման մեթոդաբանությունը ու դրանց կարգավորման մեխանիզմները։ Փաստացի նպաստային համակարգը Հայաստանում բարեփոխվեց ԱՊՀ երկրների մեջ առաջինը։ Էներգետիկ ոլորտ Էներգետիկ ոլորտի ֆինանսական վիճակը, չնայած վերագործարկված ատոմակայանի, օրեցօր վատանում էր։ Գազ ու էլեկտրականություն գողանում էին զանգվածաբար։ Երկրի հսկայական տարածք գազաֆիկացված չէր։ Հրավիրվում են «Գազպրոմ» ու «Իտերա» ռուսական ընկերությունների առաջարկվել էր Հայաստանում նոր ձեռնարկություն ստեղծել՝ գործող ցանցի հիման վրա, որտեղ վերջիններս իրենց մասնաբաժինը պետք է վճարեին գազի մատակարարմամբ։ «Գազպրոմ» ընկերության նախագահ Ռեմ Վյախիրեւի հետ Երեւանում տեղի ունեցած ծանր բանակցությունների արդյունքում հնարավոր է եղել գալ ընդհանուր հայտարարի։ Այլ ոլորտներ Հայաստանի ողջ տարածքում վառելիքը վաճառվում էր անմիջապես ցիստերներից. ներկրողներին կառավարությունը երեք ամիս ժամանակ է տվել քաղաքակիրթ բենզալցակայններ կառուցելու ու փողոցներից ցիստերնները հեռացնելու համար։ Բարեփոխվեց նաեւ փողոցային լուսավորության հարցը, որը մինչ այդ աղետալի վիճակում էր։ Հայաստանի նախագահ (1998-2003) Իշխանափոխություն 1997 սեպտեմբերի 26-ին կազմակերպած ասուլիսի ընթացքում Լեւոն Տեր-Պետրոսյանը հայտարարում է, թե Հայաստանը պետք է հրաժարվի Արցախից լավ ապրելու համար։ Նույն միտքը նա հայտնում է կառավարության անդամներին՝ հանդիպելով լուրջ դիմադրության այդ օրերին Պաշտպանության նախարար Վազգեն Սարգսյանի, վարչապետ Ռոբերտ Քոչարյանի ու Ազգային անվտանգության ծառայության ղեկավար Սերժ Սարգսյանի կողմից։ Դեկտեմբերին Ռոբերտ Քոչարյանը ստանում է հրավեր Ֆրանսիայի նախագահ Ժակ Շիրակից, ով իրեն հայտնել է, որ Լեւոն Տեր-Պետրոսյանը համաձայնվել է հակամարտության փուլային լուծմանը, սակայն նեղսրտել է, որ իր ղարաբաղցի վարչապետը, ով մինչ այդ Արցախի նախագահ է եղել, կտրականապես դեմ է։ Քոչարյանը Շիրակին քարտեզի վրա ցույց է տվել, որ նախկին ԼՂԻՄ նախկին հարակից շրջանները Ադրբեջանին առաջին փուլում հետ հանձնելու արդյունքում մոտ 20 կիլոմետրանոց շփման գիծը վերածվելու է 220 կիլոմետրի, որը պահելը Արցախի համար անհնարինին մոտ բան է։ Ավելին՝ այդ զիջումից հետո Ադրբեջանի համար չփազանց մեծ կլինի գայթակղությունը նոր պատերազմով արագ խնդիրը լուծել իր օգտին։ Ժակ Շիրակը այլեւս չի վիճել։ Նույն միտքը Տեր-Պետրոսյանը կրկնել է նաեւ 1998 թվականի տարեսկզբին տեղի ունեցած Ազգային անվտանգության խորհրդի նիստում։ Ռոբերտ Քոչարյանը, Վազգեն Սարգսյանն ու Սերժ Սարգսյանը կտրուկ դեմ էին։ Անսպասելի կերպով Տեր-Պետրոսյանը առաջարկ է ներկայացրել ամբողջ պատասխանատվությունը թողնել դեմ կանգնողների վրա, իսկ ինքը գործերին չխառնվի՝ ստանալով անգլիական թագուհու կարգավիճակ։ Այդ առաջարկը մերժվել է, քանի որ սահմանադրությամբ նախագահը բավական մեծ լիազորություններ ուներ, ու ի պատասխան ներկայացրել են պայման. կամ թող նախագահը իրենց բոլորին աշխատանքից ազատի կամ ինքը հրաժարական տա։ Մի քանի օր անց Լեւոն Տեր-Պետրոսյանը Ազգային հեռաուստատեսությամբ ելույթում հայտարարեց իր հրաժարականի մասին։ Վազգեն Սարգսյանը, Ռոբերտ Քոչարյանն ու Սերժ Սարգսյանը առաջարկել են Սահմանադրական դատարանի նախագահ Գագիկ Հարությունյանին ստանձնել նախագահի պարտականությունները, սակայն վերջինս հրաժարվել է։ Ըստ 1995 թվականին ընդունված սահմանադրության՝ Հայաստանի նախագահը պետք է 10 տարի բնակված լիներ Հայաստանում, իսկ այդ կետին համապատասխանում էր Վազգեն Սարգսյանը, ով կտրուկ դեմ է արտահայտվել, ու առաջարկել Ռոբերտ Քոչարյանին լինել նախագահ։ Վերջինս պնդել է որ սահմանադրության այդ կետը առաջացնելու է լեգիտիմության հարց, սակայն մոտակա օրերին Վազգեն Սարգսյանը մի խումբ իրավաբանների հետ խորհրդակցելուց հետո Քոչարյանին ներկայացրել է, որ հաշվի առնելով 1989 թվականի ԼՂԻՄ ու Հայաստանի ՍՍՀ միավորման մասին որոշումը, որտեղ նշվում է, որ Հայաստանի ՍՍՀ քաղաքացիների բոլոր իրավունքները կիրառվում են նաեւ ԼՂԻՄ բնակչության վրա, լեգիտիմության հարց լինել չի կարող։ 1998 թվականի մարտի 30-ին արտահերթ նախագահական ընտրություններում Ռոբերտ Քոչարյանն ընտրվել է Հայաստանի Հանրապետության նախագահ։ Ընտրվելուց հետո մի շարք քաղաքական ուժեր՝ ներառյալ ՀՀՇ տարիներին ընդդիմադիր Հայաստանի դեմոկրատական կուսակցությունը, ՍԻՄ կուսակցությունը եւ այլք, դիմում են Քոչարյանին քաղաքական, իրավական եւ բարոյական գնահատական տալ ՀՀՇ իշխանության տարիների գործունեությանը։ Սակայն Քոչարյանը հրաժարվում է՝ ասելով բառացի. «Եթե այդպես վարվենք, ապա ամբողջ երկրով մեկ կախաղաններ պետք է լինեն»։ Հայաստանի վարչապետ է նշանակվում Արմեն Դարբինյանը, ով մինչ այդ եղել էր Էկոնոմիկայի ու ֆինանսների նախարար։ Տնտեսություն Տեր-Պետրոսյանի հրաժարականից հետո բազմաթիվ գործարարներ ու ՀՀՇ-ի մերձավոր շրջանակների ներկայացուցիչներ հեռանում են Հայաստանից՝ ենթադրելով սեփականության վերաբաշխում նոր իշխանությունների կողմից, սակայն ՀՀՇ-ն հետապնդումների չի ենթարկվում։ Ռոբերտ Քոչարյանը փոխանցում է նաեւ Ֆրանսիայում ապաստանած գործարար Խաչատուր Սուքիասյանին վերադառնալ Հայաստան ու շարունակել իր գործունեությունը, ինչը եւ վերջինս անում է։ Տնտեսության ոլորտում փորձ է արվել նախ վերականգնել նախկին արյունաբերական ճյուղերը, որոնց մեջ ներգրաված մասնագետները դեռեւս մեծ թիվ էին կազմում։ Հանդիպումներ են կայացվում ոսկերչական ու ադամանդագործության ոլորտի մասնագետների հետ։ Մոսկվայից գտնում են նախկինում գործող Ոսկերչական գործարանի տնօրենին։ Ոլորտում մի շարք օրենսգրական կարգավորումներ են արվում, վերացվում են ակցիզային պարտականությունները, ինչպես նաեւ խորհրդային շրջանից մնացած պարտադիր ստուգումները իրավապահների կողմից։ Օրենքում փոփոխություններ կատարելուց ու ոլորտի ազատականացման արդյունքում, ինչպես նաեւ Ռուսաստանի հետ միջպետական համաձայնագրի արդյքում հաջողվում է ստորագրել ռուսական մենաշնորհային «Ալռոսա» ընկերության հետ ադամանդների ներկրման պայմանագիր՝ 5 տարի ժամկետով, որոնք պետք է երեսակվեին Հայաստանում։ Հայաստան է մուտք գործում հնդկական խոշոր «Ռոզի Բլյու» ընկերությունը, իսկ ալմաստի գործարանը գնում է իսրաելական գործարար Լեւ Լիվաեւը ու ամբողջ ծավալով վերագործարկում այն։ Կարճ ժամանակ անց ոսկերչական ոլորտում բազմաթիվ մանր ու միջին ընկերություններ են բացվում։ Մի քանի տարիների ընթացքում ոլորտում զբաղված էին արդեն մի քանի հազար մարդ, իսկ ալմաստի երեսակման տարեկան ծավալը 20 միլիոնից հասնում է 250 միլիոն դոլարի։ Դավոսի միջազգային ֆորում կատարած Քոչարյանի առաջին այցելության ընթացքում շվեյցարական գործարարների հետ պայմանավորվածություն է ձեռք բերվում գյուղատնտեսական ապրանքների վերամշակման 4 հոսքագիծ Հայաստան բերելու վերաբերյալ։ Հաջորդ տարի իրացվում է Հայաստանի լոլիկի ողջ բերքը։ Վերամշակված լոլիկի մեծ մասը իտալական ընկերությունների հետ պայմանավորվածության արդյունքում արտահանվում է Իտալիա։ Օրենսդրական փոփոխություններ են կատարվում գորգագործությունն ու կարի արտադրությունը խթանելու ուղղությամբ, ինչպես նաեւ զարգացնելու ռազմարդյունաբերության ոլորտը։ Բանկային ոլորտ Նախորդ տարիներին բանկերը մեծ թվով հիմնականում պետական պարտատոմսեր էին գնում 30-35% տոկոսով, ֆինանսների նախարարությունն էլ գումարները հիմնականում ներդնում էր բյուջեի պակասուրդը փակելու։ Տնտեսության մեջ բանկերը մեծ գումարներ չէին մուտքագրում վարկերի կամ այլ տեսքով։ Ազդեցության վարչական ու շուկայական մեխանիզմենրի համադրումով նվազեցվում են ոչ ռիսկային արժեթղթերի տոկոսադրույքները, ինչը ստիպում է բանկերին ավելի լավ պայմաններ ապահովել բիզնեսի վարկավորման համար։ Նվազեցվում են պետական ստուգումները բիզնեսներում, որոնք գործարարները նշում էին, որպես գործունեությունը խաթարող գործոններից մեկը։ Գործարարներին ապահովելու համար դատախազությունը զրկվում է ընդհանուր հսկողության գործառույթից, որը Խորհրդային տարիներից սկսած թույլ էր տալիս ստուգել, արգելափակել ու պատժել անցանկալի որեւէ մեկի։ Ստուգումները մնում են միայն Հարկային ու Մաքսային մարմինների լիազություններում։ Նախագահական վերահսկողության ծառայությունն էլ թիրախավորվում է պաշտպանելու մանր ու միջին բիզնեսները տարբեր մակարդակի չինովնիկներից ու ուժայիններից։ Համախառն ներքին արդյունք Մի շարք տնտեսական բարեփոխումների արդյունքում 1998 թվականին գրանցվեց մինչ այդ Հայաստանում ՀՆԱ ամենաբարձր աճը՝ 7.3%։ Նույն թվականին Ռուսաստանում արձանագրված դեֆոլթի արդյունքում հաջորդ տարի ՀՆԱ-ի աճը եղավ 3.3%, ինչից հետո հիմնականում աճում էր՝ Քոչարյանի ղեկավարման վերջին տարում՝ 2007 թվականին հասնելով 13.9%: Արտաքին քաղաքականություն Ընտրման առաջին տարում ընդունվում է ազգային անվտանգության նոր հայեցակարգը, որում նշվում է կոմպլեմենտարիզմի սկզբունքը որպես արտաքին քաղաքականության հիմնաքար։ Կոմպլեմենտարիզմ եզրույթը առաջարկում է նորանշանակ Արտաքին գործերի նախարար Վարդան Օսկանյանը։ Հայեցակարգի մեջ է ներառվում նաեւ Հայոց ցեղասպանության միջազգային ճանաչումը, ինչից հետո Քոչարյանը իշխանության տարիներին ցեղասպանությունը քննադատող բանաձեւեր ու օրենքներ են ընդունում Արգենտինան (2004, 2005, 2006, 2007), Բելգիան (1998), Գերմանիան (2005), Իտալիան (2000), Լեհաստանը (2005), Լիբանանը (1997, 2000), Լիտվան (2005), Կանադան (2002, 2004, 2006), Նիդերլանդները (2004), Շվեդիան (2000), Շվեյցարիան (2003), Չիլին (2007), Ռուսաստանը (2005), Սլովակիան (2004), Սլովենիան (2004), Վատիկանը (2000), Վենեսուելան (2005), Ուրուգվայը (2004), Ֆրանսիան (1998, 2000, 2001, 2006), Եվրոպական միությունը (2000, 2002), Արդարադատության միջազգային կենտրոնը (2002), Ցեղասպանագետների միջազգային ընկերակցությունը (2007), Եվրոպայի խորհուրդը (1998, 2001), Մարդու իրավունքների միացյալ հանձնախումբը (1998), առանձին պետությունների շրջաններ ու համայնքներ։ 2001 թվականի հունվարի 25-ին Հայաստանը անդամակցում է Եվրոպայի խորհրդին, որին անդամակցելու հայտ էր ներկայացրել 1996 թվականին։ Անդամակցման պաշտոնական արարողությանը նպատակով 2001 հունվարին Ռոբերտ Քոչարյանը այցելում է Սթրասբուրգ։ 1999 ու 2001 թվականներին Հայաստան է այցելում ԵԽ նախագահ լորդ Դեյվիդ Ռասըլ Ջոնսթոնը։ 1999 թվականի ապրիլին, 2000 թվականի հունիսին ու 2001 թվականի ապրիլին Ռոբերտ Քոչարյանը այցելություններ է իրականացնում ԱՄՆ։ 2000 թվականի հունիսի 27-ին հանդիպել ԱՄՆ նախագահ Բիլ Քլինթոնի, փոխնախագահ Ալբերտ Գոռի ու այլ բարձրաստիճան պաշտոնյաների հետ։ 2001 թվականին Հայաստան է այցելում ԱՄՆ Պաշտպանության քարտուղար Ջեյմս Ռամսֆիլդը, իսկ 1999 ու 2004 թվականներին ԱՄՆ Պետքարտուղարի տեղակալներ Սթրոբ Թալբըթը ու Ռիչարդ Արմիթիջը։ 2000 թվականի հունիսի 30-ին ու 2001 թվականի փետրվարի 12-16-ը Ռոբերտ Քոչարյանը կատարում է այց Ֆրանսիա։ 2001 թվականի հունվարի 18-ին Ժակ Շիրակը ստորագրում է Հայոց ցեղասպանությունը ճանաչող օրենք։ Ազգային Ժողովի ընտրություններ (1999) 1999 թվականի Ազգային ժողովի ընտրություններին ընդառաջ Պաշտպանության նախարար Վազգեն Սարգսյանը, ով Աշոտ Նավասարդյանի մահից հետո գլխավորում է Հայաստանի Հանրապետական Կուսակցությունը, հայտնում է Ռոբերտ Քոչարյանին, ով իր հերթին որեւէ կուսակցության հարելու ցանկություն չուներ, սակայն աջակցում էր Վազգեն Սարգսյանին, հիմնական ընդդիմադիր թեկնածու Կարեն Դեմիրճյանի հետ դաշինք ստեղծելու ցանկության մասին։ Մոտ մեկ ամիս հեռակա բանակցություններից հետո Դեմիրճյանը ցանկություն է հայտնում զրուցել Քոչարյանի հետ՝ ստանալու երաշխիքներ, որ միասին ընտրություններին մասնակցելուց հետո Վազգեն Սարգսյանը կկատարի միասին իշխանություն ձեւավորելու խոստումը։ Հանդիպում են Գագիկ Հարությունյանի կառավարական առանձնատանը, որտեղ Քոչարյանը Վազգեն Սարգսյանի անունից կրկին տալիս է իր երաշխիքները։ Հանդիպման ընթացքում Դեմիրճյանը ու Սարգսյանը որոշում են, որ վերջինս կստանձնի վարչապետի, իսկ Կարեն Դեմիրճյանը՝ Ազգային Ժողովի նախագահի պաշտոնը։ Միասին մասնակցելով «Միասնություն» դաշինքը հավաքում է 41% ձայն ու ձեւավորում կառավարություն։ Հոկտեմբերի 27 Պողոս Պողոսյանի սպանություն Վրաստանի Նինոծմինդա շրջանի բնակիչ Պողոս Պողոսյանը սպանվել է 2001 թվականի սեպտեմբերի 24-ին Երեւանի «Առագաստ» սրճարանում։ Նա սպանվել է այդ պահին գործող նախագահ Ռոբերտ Քոչարյանի թիկնապահների կողմից ծեծվելու արդյունքում։ Ականատեսների վկայությամբ ծեծի պատճառ էր հանդիսացել Պողոսյանի կողմից նախագահին ուղղված ողջույնի ձեւը՝ «Բարեւ Ռոբ»։ Չնայած այն հանգամանքին, որ որոշ վկաների պնդմամբ ծեծին մասնկացել էին մի քանի մարդիկ, Քոչարյանի թիկնազորի միայն մեկ անդամի՝ Աղամալ Հարությունյանի նկատմամբ դատարանը ներկայացրեց մեղադրանք եւ նրան դատապարտեց 1,5 տարվա պայմանական ազատազրկման՝ «անզգույշ սպանություն» հոդվածով։ Այս դատավճիռը առաջացրեց հանրության եւ Մարդու իրավունքների պաշտպանության որոշ միջազգային կազմակերպություններ խիստ դժգոհությունը, որոնք մեղադրեցին նախագահ Քոչարյանին հանցագործության մեղավորներին հովանավորելու մեջ։ Հայաստանի նախագահ (2003-2008) 2003 թվականի մարտի 5-ին Ռոբերտ Քոչարյանը վերընտրվել է Հայաստանի նախագահի պաշտոնում։ Արտաքին քաղաքականություն 2013 թվականի մայիսի 16-ին Հայաստանը ստանձնում է Եվրոպայի Խորհրդի Նախարարների կոմիտեի նախագահությունը կես տարի ժամկետով։ 2005 ու 2007 թվականներին Հայաստան է ժամանել ԵԽԽՎ նախագահ Ռենե վան դեր Լինդենը, իսկ 2007 թվականի նոյեմբերին ԵԽ գլխավոր քարտուղար Թերի Դեւիսը։ 2004 թվականի հունիսին ու 2005 թվականի մայիսին Ռոբերտ Քոչարյանը այցելում է Եվրոպայի Խորհուրդ։ 2006 թվականի սեպտեմբերի 29-ից հոկտեմբերի 1-ը Հայաստան է այցելում Ժակ Շիրակը։ 2008 թվականի մարտի 1 2008 թվականին տեղի ունեցած Հայաստանի նախագահական ընտրություններից հետո բնակչության մի զգալի հատված, համաձայն չլինելով նախագահական ընտրությունների հրապարակված տվյալներին, որոնց համաձայն նախագահի պաշտոնում ընտրվել է Սերժ Սարգսյանը, նախագահի թեկնածու Լեւոն Տեր-Պետրոսյանի գլխավորությամբ սկսում է շուրջօրյա բողոքի հանրահավաքներ։ 10 օր անց՝ մարտի 1-ի առավոտյան ժամը 6։30-ին ոստիկանական ուժերի ստորաբաժանումները հարձակում են սկսում Ազատության հրապարակում տեղադրված վրաններում քնած շուրջ 700-1000 մարդկանց վրա։ Այդ ընթացքում տեղի են ունենում բախումներ, որոնց ժամանակ տարբեր աստիճանի մարմնական վնասվածքներ են ստանում տասնյակ քաղաքացիներ։ Առավոտյան ժամը 11։00–ին Ազատության հրապարակը ամբողջությամբ գտնվում էր ոստիկանական ուժերի վերահսկողության ներքո, իսկ ցուցարարները Հյուսիսային պողոտայով ու հարակից փողոցներով տեղափոխվել էին Շահումյանի անվան հրապարակ։ Այստեղ կարճ ժամանակում նրանց են միանում տասնյակ հազարավոր քաղաքացիներ, որոնք հասարակական տրանսպորտից ու շինարարական պարագաներց արագորեն բարիկադներ են կառուցում։ Ոստիկանների ու ցուցարարների միջեւ սկսվում են ընդհարումներ, որոնց ընթացքում ոստիկանական ուժերը կիրառում են տարբեր տեսակի հրազեն, իսկ ցուցարարները՝ քարեր, փայտե ու երկաթե ձողեր։ Մինչ երեկո տեւած լոկալ ընդհարումները մութն ընկնելուն պես վերաճում են զանգվածային բախումների, որի ժամանակ հարյուրավոր ցուցարարներ ստանում են տարբեր աստիճանի մարմնական վնասվածքներ, հիմնականում հրազենային, մեկ տասնյակը՝ սպանվում, այդ թվում մեկ ոստիկան։ Մինչ այդ՝ արդեն երեկոյան, տեսնելով, որ իրավիճակը դուրս է գալիս ոստիկանության վերահսկողությունից, ու հնարավոր է ցուցարարները արդեն հայտնվեն նախագահական նստավայրի մոտ, դեռեւս նախագահի պաշտոնը զբաղեցնող Ռոբերտ Քոչարյանը ելույթ է ունենում հեռուստատեսությամբ եւ երկրում հայտարարում արտակարգ դրություն 20 օր ժամկետով։ Ըստ որոշ աղբյուրների՝ ուժային կառույցների կազմում էին ընդգրկվել նաեւ Հայաստանի իշխանամետ մեծահարուստների (Գագիկ Ծառուկյան, Սամվել Ալեքսանյան, Սուրիկ Խաչատրյան եւ այլն) անձնական թիկնապահական ստորաբաժանումները։ Արդեն առավոտյան Հայաստանի Ոստիկանությանը, ՀՀ ԱԱԾ–ին, ՀՀ ԶՈՒ–ին ու նրանց կազմում ընդգրկված անձնական թիկնապահական ստորաբաժանումներին հաջողվել էր ցրել բողոքավոր ցուցարարներին։ Կալանավորում եւ վերադարձ ակտիվ քաղաքականություն Դատական գործընթաց 2018 թվականի հուլիսի 26-ին հատուկ քննչական ծառայությունը (ՀՔԾ) Ռոբերտ Քոչարյանին մեղադրանք առաջադրեց Հայաստանի քրեական օրենսգրքի 300.1-ին հոդվածի 1-ին մասով այն բանի համար, որ նա 2008 թվականին այլ անձանց հետ նախնական համաձայնությամբ տապալել է Հայաստանի սահմանադրական կարգը։ Միաժամանակ ՀՔԾ-ն միջնորդություն էր ներկայացրել Երեւան քաղաքի ընդհանուր իրավասության առաջին ատյանի դատարան Քոչարյանի նկատմամբ կալանավորումը որպես խափանման միջոցը ընտրելու համար։ Հաջորդ օրը դատարանը բավարարեց միջնորդությունը եւ որոշեց Ռոբերտ Քոչարյանին կալանավորել 2 ամսով։ Օգոստոսի 13-ին վերաքննիչ դատարանը փոխեց Ռոբերտ Քոչարյանի խափանման միջոց կալանավորումը, եւ նա ազատ է արձակվել։ Նոյեմբերի 15-ին Հայաստանի վճռաբեկ դատարանը մասնակի բավարարել է Հայաստանի գլխավոր դատախազ Արթուր Դավթյանի վճռաբեկ բողոքը, բեկանել է վերաքննիչ դատարանի որոշումը եւ գործն ուղարկել նույն վերաքննիչ դատարան նոր քննության։ Դեկտեմբերի 7-ին վերաքննիչ դատարանը որոշել է, որ սահմանադրական կարգի տապալման մեջ մեղադրվող Ռոբերտ Քոչարյանը պետք է կրկին կալանավորվի։ 2021 թվականի մայիսին Ռոբերտ Քոչարյանը որոշում կայացրեց արտահերթ խորհրդարանական ընտրություններին մասնակցել Հայ Յեղափոխական Դաշնակցության եւ Վերածնվող Հայաստան կուսակցության հետ նախընտրական դաշինքով։ Նոր քաղաքական միավորը կոչվեց «Հայաստան դաշինք», որի ղեկավարումը ստանձնեց Ռոբերտ Քոչարյանը։ Նախնական արդյունքներով Ռոբերտ Քոչարյանի Հայաստան դաշինք֊ը հավաքեց 21% ձայն զիճելով Նիկոլ Փաշինյան֊ի Քաղաքացիական պայմանագիր կուսակցությանը (53%)։ 2022 թվականի ապրիլի 25֊ից Երեւանում մեկնարկած զանգվածային ցույցերին մասնակցել է նաեւ Քոչարյանը սակայն ելույթներ չի ունեցել։ Հունիսի 14֊ին Իշխան Սաղաթելյանի «վաղվանից հավաքում ենք մեր վրանները» արտահայտությունից հետո, լրագրողների հետ հարց ու պատասխանի ժամանակ Քոչարյանը հայտարարել է,որ շարժումը չի մարել։ Սեպտեմբերի 28֊ի մամուլի ասուլիսում Քոչարյանը հայտարարեց,որ ինքը չի պատրաստվում հեռանալ քաղաքականությունից։ Քոչարյանի ընտանիքը Ամուսնացած է, ունի երեք զավակ եւ 7 թոռնիկ՝ Բելլա, Անի, Էմմա, Ռոբերտ, Միքայել, Դավիթ եւ Զաբել։ Հայրը Սեդրակ Սարգսի Քոչարյան Ծնվել է 1910 թվականի Ցարական Ռուսաստանի Աստղաշեն գյուղում։ Ավարտել է Դաղստանի Գյուղատնտեսական ինստիտուտը եւ երկար տարիներ Լեռնային Ղարաբաղում զբաղեցրել է տարբեր ղեկավար պաշտոններ։ Նա աշխատել է մարզի գյուղատնտեսության վարչության պետ, Լեռնային Ղարաբաղի մարզսովետի գործկոմի նախագահի առաջին տեղակալ, ընտրվել է ԼՂ մազրկոմի բյուրոյի անդամ։ Սեդրակ Քոչարյանը եղել է գյուղատնտեսական գիտությունների թեկնածու, զբաղվել է գիտահետազոտական աշխատանքով։ Գործուն մասնակցություն է ունեցել մարզի գիտական կադրերի պատրաստմանը։ Նրա գրչին են պատկանում Լեռնային Ղարաբաղի գյուղատնտեսության խնդիրներին վերաբերող ավելի քան 20 գիտական աշխատություններ։ Մահացել է 1977 թվականին։ Մայրը Էմմա Արսենի Օհանյան Ծնվել է 1926 թվականին ԽՍՀՄ ԱԽՍՀ ԼՂԻՄ Հադրութ բնակավայրում։ Ավարտել է Երեւանի անասնաբուժական ինստիտուտը։ Աշխատել է Լենինականի գիտափորձարարական բազայում, որպես գիտաշխատող, այնուհետեւ՝ Ստեփանակերտի տարածքային փորձարարական կայանում՝ ավագ գիտաշխատող։ Մահացել է 2015 թվականին։ Ռոբերտ Քոչարյանի կինը Բելլա Լեւոնի Քոչարյան Ծնվել է 1954 թվականի հունվարի 31-ին ԽՍՀՄ ԱԽՍՀ ԼՂԻՄ Ստեփանակերտ քաղաքում։ 1978 թվականին ավարտել է Երեւանի բժշկական ինստիտուտի սանիտարա-հիգիենիկ ֆակուլտետը։ Աշխատել է Լեռնային Ղարաբաղի մարզային սանիտարա-հակահամաճարակային կայանում (ՍՀԿ), որպես բժիշկ-մանրէաբան, ապա՝ բժիշկ հակահամաճարակաբան։ Զբաղեցրել է մարզային ՍՀԿ-ի գլխավոր բժշկի տեղակալի պաշտոնը։ Աշխատանքի վերջին տարիներին (1991 եւ 1993 թվականներին) եղել է ՍՀԿ-ի համաճարակաբանության բաժնի վարիչը։ Բելլա Քոչարյանը ներկայումս զբաղվում է հասարակական գործունեությամբ։ Հանրապետության նախկին առաջին տիկինը ոսկրածուծի տրանսպլանտացիայի դոնորների համահայկական ռեեստրի պատվավոր նախագահն է։ Նա պատվավոր նախագահն է նաեւ Վլադիմիր Սպիվակովի «Հայաստանի տաղանդավոր երեխաները» միջազգային բարեգործական հիմնադրամի Հայաստանի մասնաճյուղի։ Զավակները Ավագ որդին Սեդրակ Քոչարյան Ծնվել է 1981 թվականին ԽՍՀՄ ԱԽՍՀ ԼՂԻՄ Ստեփանակերտ քաղաքում։ Ավարտել է Երեւանի պետական համալսարանի միջազգային տնտեսական հարաբերություններ ֆակուլտետը։ Սեդրակ Քոչարյանը երրորդ կուրսից զուգահեռաբար աշխատել է Հայաստանի կոմերցիոն բանկերից մեկում։ Մագիստրատուրան ավարտելուց հետո ուսումը շարունակել է նույն ԲՈՒՀ-ի ասպիրանտուրայում։ Այնուհետ նա հրաժարվել է իրեն ընձեռված տարկետման իրավունքից եւ զորակոչվել է բանակ։ Ամուսնացած է, ունի երեք դուստր եւ մեկ որդի։ Դուստրը Գայանե Քոչարյան Ծնվել է 1983 թվականին ԽՍՀՄ ԱԽՍՀ ԼՂԻՄ Ստեփանակերտ քաղաքում։ Ավարտել է Երեւանի պետական համալսարանի իրավաբանական ֆակուլտետի մագիստրատուրան։ Ամուսնացած է։ Կրտսեր որդին Լեւոն Քոչարյան Ծնվել է 1985 թվականին ԽՍՀՄ ԱԽՍՀ ԼՂԻՄ Ստեփանակերտ քաղաքում։ Սովորել է Երեւանի պետական համալսարանի իրավաբանական ֆակուլտետում, ստացել բակալավրի կոչում։ Ամուսնացած է, ունի երկու որդի եւ մեկ դուստր։ Պարգեւներ եւ կոչումներ Արցախի հերոս «Ոսկե արծիվ» շքանշան Արցախի Հանրապետության «Գրիգոր Լուսավորիչ» շքանշան «Շուշիի ազատագրման համար» մեդալ Պատվավոր Լեգեոնի շքանշան «Մեծ խաչի ասպետ» Պատվո շքանշան (Վրաստան) «Վիտաուտաս Մեծ» շքանշան (Լիտվա) «Սպիտակ արծիվ» շքանշան (Լեհաստան) «Փրկչի» շքանշան (Հունաստան) «Լիբանանյան մայրու» շքանշան (Լիբանան) Նշումներ Ծանոթագրություններ Արտաքին հղումներ Ռոբերտ Քոչարյան Կյանք եւ ազատություն «Հայաստան» քաղաքական դաշինք Ռոբերտ Քոչարյան - Հայաստան դաշինք Ռոբերտ Քոչարյանի կենսագրությունը Հայաստանի նախագահի պաշտոնական կայքում Ռոբերտ Քոչարյանի ոչ պաշտոնական կայքը Ստեփանակերտ քաղաքում ծնվածներ ՀՊՃՀ շրջանավարտներ Հայ քաղաքական գործիչներ Հայաստանի նախագահներ Արցախի Հանրապետության նախագահներ Արցախի հերոսներ Ոսկե Արծիվ շքանշանակիրներ Ռոբերտ Քոչարյան Գյումրու պատվավոր քաղաքացիությունից զրկվածներ Հայ կալանավորներ եւ ձերբակալվածներ Երեւան-Կենտրոն քրեակատարողական հիմնարկի կալանավորներ Հայ առաքելական քրիստոնյաներ Պատվո շքանշանի ասպետներ (Վրաստան) Արցախի վարչապետներ


text: Դեպքեր Հուլիսի 21-ից 27-ը տեղի է ունեցել ՀԳՄ 3-րդ համագումարը։ Սուրինամը Հոլանդիայից ստացել է ինքնավարություն։ Ծնունդներ Հունվարի 1 - Անուշավան Զաքարյան, հայ գրականագետ, խմբագիր, բանասիրական գիտությունների դոկտոր։ Հունվարի 5 - Լեւոն Բեյբության, հայ քանդակագործ Մայիսի 9 - Վազգեն Բադալյան, բռնցքամարտի մարզիչ, ոստիկանության գնդապետ, նկարիչ Մայիսի 31 - Միքայել Պողոսյան (դերասան), դերասան, սցենարիստ, ռեժիսոր, երգիչ, պրոդյուսեր, ՀՀ վաստակավոր արտիստ Հունիսի 15 - Ջեյմս Բելուշի, Դերասան, Սցենարիստ, Պրոդյուսեր, Ռեժիսոր, Կոմպոզիտոր Հուլիսի 17 - Անգելա Մերկել, գերմանացի քաղաքական գործիչ Հուլիս 28 - Ուգո Չավես, Վենեսուելայի նախագահ Օգոստոս 31 - Ռոբերտ Քոչարյան, Հայաստանի Հանրապետության 2-րդ նախագահ Սեպտեմբեր 15 - Հրանտ Դինք, պոլսահայ լրագրող, «Ակոս» ամսաթերթի գլխավոր խմբագիր (վ. 2007) Սեպտեմբերի 20 - Զավեն Բեկյան, հայ բանաստեղծ Հոկտեմբերի 9 - Թամար Հովհաննիսյան, հայ դերասանուհի, ռեժիսոր, սցենարիստ Հոկտեմբերի 12 - Սամվել Բալասանյան, հայ քաղաքական գործիչ, 2012 թվականի նոյեմբերի 12-ից Գյումրու քաղաքապետն է Մահեր Հունիսի 7 - Ալան Թյուրինգ, անգլիացի մաթեմատիկոս, տրամաբան, գաղտնավերլուծող եւ ինֆորմատիկայի մասնագետ Յուրի Շումսկի, ուկրաինացի խորհրդային դերասան Հունվարի 16 - Միխայիլ Պրիշվին, խոսքի խիստ ինքնատիպ, տաղանդավոր ու անկրկնելի վարպետ Փետրվարի 10 - Վիլհելմ Շմիդտ, ավստրիացի ազգագրագետ ու լեզվաբան Փետրվարի 12 - Ձիգա Վերտով, խորհրդային կինոռեժիսոր Սեպտեմբերի 26 - Գեւորգ Զ Նորնախիջեւանցի, Ամենայն հայոց կաթողիկոս 1945 թվականից։ Հաջորդել է Խորեն Ա Մուրադբեկյանին։ Ալեքսանդր Մանասյան, հայ խորհրդային անասնաբույժ Հունիս 8 - Արշակ Չոբանյան, բանաստեղծ եւ գրական քննադատ (ծ. 1872) Հուլիսի 13 - Ֆրիդա Կալո, մեքսիկացի նկարչուհի (ծ. 1907) 1954 Տարեթվեր


text: Օգոստոսի 31, տարվա 243-րդ (նահանջ տարիներին՝ 244-րդ) օրն է։ Տարվա ավարտին մնում է 122 օր։ Դեպքեր Ծնունդներ 1853 - Ալեկսեյ Բրուսիլով, ռուս եւ խորհրդային զորահրամանատար եւ ռազմական գործիչ, ընդհանուր հեծելազորի գեներալ 1908 - Վիլյամ Սարոյան, հայազգի ամերիկացի գրող 1941 - Բոյիկ Ասկյարե, հայաստանցի քուրդ բանաստեղծ, տնտեսագետ 1940 - Հենրիկ Էդոյան, հայ բանաստեղծ, գրականագետ 1954 - Ռոբերտ Քոչարյան, Հայաստանի երկրորդ նախագահ 1971 - Քրիս Թաքեր, ամերիկացի կատակերգակ դերասան եւ պրոդյուսեր Մահեր 1867 - Շառլ Բոդլեր, ֆրանսիացի բանաստեղծ, արվեստաբան (ծ. 1821)։ 1927 - Անդրանիկ Օզանյան, Զորավար Անդրանիկ հայ ֆիդայապետ, զորահրամանատար 1988 - Էդգար Էլբակյան, թատրոնի եւ կինոյի հայ դերասան 2014 - Ռոմիկ Սարդարյան, հայ բանաստեղծ Տոներ Ազգային տոներ ՝ Անկախության օր։ ՝ Անկախության օր։ ՝ Լեզվի օր։ ՝ Համերաշխության եւ ազատության օր։ ՝ Անկախության օր։ ՝ Ուզբեկստանում ռեպրեսիաների զոհերի հիշատակի օր։ Մասնագիտական տոներ ՝ Անասնաբույժների օր։


text: Դեպքեր Մայիսի 26 - Տեղի ունեցավ Ավարայրի ճակատամարտ։ Հունիսի 20 - Տեղի ունեցավ Կատալաունյան դաշտերի ճակատամարտը։ Ծնունդներ Մահեր Մայիսի 26 - Վարդան Մամիկոնյան, հերոս, հայոց սպարապետ Մայիսի 26 - Խորեն Խորխոռունի, Հայոց Մաղխազ Մարզպանական Հայաստանում, Խորխոռունիների նախարարական տոհմից 451 Տարեթվեր


text: Մայիսի 26, տարվա 146-րդ (նահանջ տարիներին՝ 147-րդ) օրն է։ Տարվա ավարտին մնում է 219 օր։ Սարդարապատի ճակատամարտի հաղթանակի օր։ Դեպքեր 451 - ապստամբ հայկական ուժերի եւ պարսկական բանակի միջեւ տեղի ունեցավ Ավարայրի ճակատամարտը 1805՝ Ղարաբաղի կուսակալ Իբրահիմ Խալիլ-խանը հավատարմության երդում է տալիս Ռուսական կայսրությանը Նապոլեոն Բոնապարտը հռչակվում է Իտալիայի թագավոր եւ թագադրվում է Միլանի տաճարում 1822՝ Նորվեգիայում Գրուեի եկեղեցու հրդեհի զոհ է դառնում 116 մարդ 1896 - Նիկոլայ II-ը դառնում է Ռուսաստանի ցար 1897՝ լույս է տեսնում Բրեմ Սթոքերի Դրակուլա վեպը 1918՝ Սարդարապատի ճակատամարտը ստեղծվում է Վրաստանի Դեմոկրատական հանրապետությունը 1928 - ՖԻՖԱ-ն որոշում է ընդունում չորս տարին մեկ ֆուտբոլի աշխարհի առաջնություն անցկացնելու մասին 1946 - Գետառ գետի վարարումից մեծ վնաս է հասցվում Երեւանին 1986 - Եվրոպական տնտեսական համագործակցությունը ընդունեց Եվրոպայի դրոշը Ծնունդներ 1842 - Գեորգի Ծերեթելի, վրացի գրող եւ բանաստեղծ 1858 - Ֆելիքս Բոա, ազգությամբ իսպանացի ճանապարհային ինժեներ 1874 - Անրի Ֆարման, ֆրանսիացի ավիակոնստրուկտոր, օդաչու եւ արդյունաբերող 1907 - Ջոն Ուեյն, ամերիկացի դերասան, երգիչ եւ ռեժիսոր 1912 - Յանոշ Կադար, 1956-88 թթ. Հունգարիայի ղեկավար 1926 - Վահագն Տատրյան, ամերիկահայ պատմաբան 1928 - Ջեք Գեւորգյան, ամերիկահայ բժիշկ, գրող եւ հասարակական գործիչ 1929 - Ռուբեն Վարդանյան, ըմբիշ 1954 - Դավիթ Շահնազարյան, պետական գործիչ 1957 - Ալաա ալ-Ասուանի, եգիպտացի գրող 1966 - Հելենա Բոնեմ Քարթեր, բրիտանացի դերասանուհի 1969 - Անժելիկա Վարում, ռուս եւ խորհրդային էստրադային երգչուհի 1971 - Գրիգորի Դավիդով, ԱՊ մասնակից 1977 - Լուկա Տոնի, իտալացի ֆուտբոլիստ 1959 - Մեհմեթ Օկուր, թուրք բասկետբոլիստ 1998 - Վլադիմիր Արզումանյան, պատանի երգիչ Մահեր 451 - Վարդան Մամիկոնյան, սպարապետ, Ավարայրի հերոս 451 - Խորեն Խորխոռունի 451 - Ներսեհ Քաջբերունի 604 - Ավգուստին Կենտեբերիացի, Քենթերբերիի առաջին արքեպիկոպոսը 1883 - Աբդ էլ-Կադիր, արաբ էմիր 1927 - Բորիս Կուստոդիեւ, ռուս նկարիչ 1976 - Մարտին Հայդեգեր, գերմանացի փիլիսոփա 1993 - Ավետիս Օհանյան, Արցախյան պատերազմի մասնակից 2004 - Օտտ Արդեր, էստոնացի բանաստեղծ, թարգմանիչ Տոներ Անկախության օր՝ Ծանոթագրություններ


text: Դեպքեր Ծնունդներ Փետրվար 17 - Մեսրոպ Մաշտոց (վ.440) Մահեր 362 Տարեթվեր


text: Փետրվարի 17, տարվա 48-րդ օրն է։ Տարվա ավարտին մնում է 317 (նահանջ տարիներին՝ 318) օր։ Դեպքեր Ծնունդներ 1792 - Կարլ Էռնստ ֆոն Բեր, Սաղմնաբանության հիմնադիր, Ռուսաստանի եվրոպական հատվածը եւ Սկանդինավիան ուսումնասիրող 1824 - Կղեմես Սիպիլյան, հայ դրամագետ 1877 - Գրիգոր Ղափանցյան, Հայաստանի ԳԱ ակադեմիկոս, լեզվաբան (վ. 1957) 1885 - Նինա Մանուչարյան, հայ դերասանուհի 1907 - Եվգենի Աբալակով, քանդակագործ, լեռնագնաց 1924 - Գեւորգ Վարդանյան, Խորհրդային Միության հայտնի հայ հետախույզ, պետանվտանգության կոմիտեի գնդապետ, Խորհրդային Միության հերոս (մահ. 2012) 1935 - Միշել Աուն, լիբանանցի զորահրամանատար եւ քաղաքագետ 1945 - Դավիթ Հովհաննես, հայ բանաստեղծ, թարգմանիչ 1947 - Լեւոն Շարաֆյան, հայ դերասան, ՀԽՍՀ վաստակավոր արտիստ 1981 - Ջոզեֆ Գորդոն-Լեւիթ, ամերիկացի դերասան, պրոդյուսեր, սցենարիստ եւ ռեժիսոր 1987 - Իսիս Վալվերդե, բրազիլացի դերասանուհի 1991 - Մարկո Դ̦Ալեսսանդրո, իտալացի ֆուտբոլիստ, հարձակվող 1996 - Սաշա Պիտերս, ամերիկացի երգչուհի, դերասանուհի, երգահան, մոդել։ Մահեր 440 - Մեսրոպ Մաշտոց, Հայոց գրերի ստեղծող եւ հայ ինքնուրույն ու թարգմանական գրականության սկզբնավորող, հայագիր դպրոցի հիմնադիր եւ հայերի առաջին ուսուցիչ, լուսավորիչ, քրիստոնեության քարոզիչ (ծն. 362) 1673 - Մոլիեր, ֆրանսիացի նշանավոր դրամատուրգ, դերասան (ծն. 1622) 1919 - Աղասի Շահինյան, Հարավային Կովկասում եւ Հյուսիսային Կովկասում հեղափոխական շարժումների մասնակից 1950 - Տիգրան Փոլատ, հայ գեղանկարիչ, գրաֆիկ 1994 - Արեւ Բաղդասարյան, հայ պարուհի, երգչուհի, ՀԽՍՀ ժողովրդական արտիստուհի 2003 - Իզրայիլ Գոլդշտեյն, խորհրդային կինոռեժիսոր, օպերատոր եւ սցենարիստ Տոներ


text: Դեպքեր Ծնունդներ Մահեր Փետրվար 10 - Մեսրոպ Մաշտոց (ծ.362) 440 Տարեթվեր


text: Փետրվարի 10, տարվա 41-րդ օրն է։ Տարվա ավարտին մնում է 324 (նահանջ տարիներին՝ 325) օր։ Դեպքեր 2006 - Թուրինում բացվում են XX ձմեռային օլիմպիական խաղերը։ 2011 - Հայկական Գամփռ շնատեսակին շնորհվեց Հայաստանի ազգային ցեղատեսակի կարգավիճակ Ծնունդներ 1807 - Լայոշ Բատթյանյի, հունգարացի պետական գործիչ (մ. 1849 ) 1890 - Բորիս Պաստեռնակ, ռուս հռչակավոր գրող (մ. 1960) 1917 - Սարիբեկ Մանուկյան, հայ խորհրդային գրականագետ 1935 - Զորի Բալայան, հայ ճանաչված գրող 1961 - Արթուր Էլբակյան, հայ թատերական գործիչ 1986 - Ռադամել Ֆալկաո - Կոլումբիացի ֆուտբոլիստ 1988 - Ֆրանչեսկո Աչերբի Իտալացի պաշտպան Մահեր 1837 - Ալեքսանդր Պուշկին, ռուս գրող եւ բանաստեղծ (ծն.1799) 1891 - Սոֆյա Կովալեւսկայա, ռուս մաթեմատիկոս (ծն.1850) 1923 - Վիլհելմ Ռենտգեն, գերմանացի ֆիզիկոս (ծն.1850) 1950 - Արմեն Տիգրանյան, հայ երգահան (ծն. 1879) 1953 - Սոսե Մայրիկ, ֆիդայի Աղբյուր Սերոբի կինը (ծն. 1868) 1954 - Վիլհելմ Շմիդտ, ավստրիացի ազգագրագետ ու լեզվաբան 1986 - Մկրտիչ Ասլանյան, հայ արձակագիր, լրագրող (ծն. 1906) 2005 - Արթուր Միլլեր, ամերիկացի գրող, դրամատուրգ (ծն. 1915 թ.) Տոներ Ծանոթագրություններ ՄԱԿ-ի միջազգային օրեր


text: Դեպքեր Մայիս 29 - Թուրքերը գրավում են Կոստանդնուպոլիս քաղաքը եւ կործանում Բյուզանդական կայսրությունը։ Տեղի է ունենում Կաստիլյոնի ճակատամարտը։ Բորդո քաղաքում վերջանում է հարյուրամյա պատերազմը։ Ծնունդներ Մահեր 1453 Տարեթվեր


text: Մայիսի 29, տարվա 149-րդ (նահանջ տարիներին՝ 150-րդ) օրն է։ Տարվա ավարտին մնում է 216 օր։ Դեպքեր 1453 - Մեհմեդ II-ի գլխավորությամբ օսմանյան զորքերը գրավում են Կոստանդնուպոլիսը 1727 - Պետրոս II-ը դառնում է Ռուսիայի ցար 1935 - Հաագայի քաղաքային թանգարանը բացվել է հանրության համար 1953 - Էդմունդ Հիլարին շերփա ազգության Թենսինգ Նորգեյի հետ դառնում է Էվերեստի գագաթ բարձրացած առաջին մարդը Ծնունդներ 1630 - Չարլզ II, Անգլիայի թագավոր 1835 - Կառլ Յանսեն, գերմանացի քանդակագործ 1860 - Իսաակ Ալբենիս, իսպանացի դաշնակահար եւ կոմպոզիտոր 1866 - Հակոբ Հակոբյան, գրող 1874 - Գիլբերտ Կիտ Չեսթերտոն Gilbert Keith Chesterton անգլիացի գրող 1880 - Օսվալդ Շպենգլեր Oswald Spengler գերմանացի պատմաբան եւ փիլիսոփա 1891 - Կոնստանտին Արցեուլով Константин Арцеулов օդաչու 1913՝ Աշոտ Արզումանյան, հայ արձակագիր, լրագրող։ Լեւոն Կարագյոզյան դրամատուրգ եւ սցենարիստ 1914 - Գաբրիել Արեւյան, հայ արձակագիր, լրագրող 1931 - Վաչե Ավագյան, կենսաբան 1981 - Անդրեյ Արշավին Андрей Аршавин ռուս ֆուտբոլիստ 1984 - Կարմելո Էնթոնի Carmelo Anthony ամերիկացի բասկետբոլիստ 1989 - Էյտոուր Ինգի Գյունլյոյգսոն Eyþór Ingi Gunnlaugsson իսլանդացի երգիչ 1990 - Դավիթ Ղարիբյան, հայ մոդել, դերասան, ռեժիսոր, հաղորդավար Մահեր 1453 - Կոստանդին XI Պալեոլոգոս Κωνσταντῖνος ΙΑ' Δραγάσης Παλαιολόγος Բյուզանդիայի վերջին կայսրը 1814 - Ժոզեֆին դը Բոհարնե Joséphine de Beauharnais Նապոլեոն Բոնապարտի առաջին կինը 1829 - Հեմֆրի Դեւի,անգլիացի քիմիկոս եւ ֆիզիկոս 1922 - Եվգենի Վախթանգով Евгений Вахтангов հայկական ծագումով ռուսաստանցի ռեժիսոր, 1935 - Յոսեփ Սուկ,չեխ ջութակահար եւ կոմպոզիտոր 1942 - Ջոն Բերիմոր John Barrymore ամերիկացի դերասան 1956 - Հերման Աբենդրոթ Hermann Abendroth գերմանացի դիրիժոր 1979 - Մերի Փիքֆորդ Mary Pickford դերասանուհի 1982՝ Արտաշես Կարինյան, գրականագետ Ռոմի Շնայդեր Romy Schneider գերմանա-ֆրանսիացի դերասանուհի 1992 - Ռուբիկ Եղոյան ԱՊ մասնակից 1996՝ Թամարա Թումանովա Тамара Туманова պրիմա-բալերինա եւ դերասանուհի Հրանտ Շահինյան, խորհրդային մարմնամարզիկ, օլիմպիական չեմպիոն Տոներ ՄԱԿ-ի խաղաղապահների Առողջ մարսողության համաշխարհային օր Ծանոթագրություններ


text: Դեպքեր Ծնունդներ Արամ Անտոնյան, հայ պատմաբան, հրապարակագիր։ Սեպտեմբեր 11 - Տիրան Չրաքյան, բանաստեղծ (վ.1923) Հոկտեմբեր 11 - Ավետիք Իսահակյան, գրող (վ.1957) Մահեր Հունիս 3 - Ժորժ Բիզե, կոմպոզիտոր (ծ.1838) Հունիսի 25 - Անտուան Բարի, քանդակագործ, գեղանկարիչ Հուլիսի 25 - Նիկողայոս Հովհաննիսյան Ալադաթյան, հայ հասարակական, քաղաքական, պետական գործիչ, Թիֆլիսի քաղաքագլուխ Օգոստոսի 4 - Հանս Քրիստիան Անդերսեն, դանիացի գրող եւ բանաստեղծ, աշխարհահռչակ հեքիաթագիր (ծ.1805) 1875 Տարեթվեր


text: Սեպտեմբերի 11, տարվա 254-րդ (նահանջ տարիներին - 255-րդ) օրն է։ Տարվա ավարտին մնում է 111 օր։ Հին եգիպտական օրացույցով տարվա առաջին՝ Թոթ ամսվա 1ին օրն է Դեպքեր 1922 - Երեւանում հաստատվում է Կարսի պայմանագիրը 1988 - էստոներենը հայտարարվում է Էստոնիայի պետական լեզու 1993 - Կիեւում բացվում է Հոլոդոմորի զոհերին նվիրված հուշանշան 2001 - Նյու Յորքում գտնվող առեւտրի համաշխարհային կենտրոնի շենքերը ենթարկվում են ահաբեկչական հարձակումների 2005 - Իսրայելը ամբողջովին ու վերջնականորեն ետ քաշվում է Գազայից 2007 - Ռուսաստանը փորձարկում է «Բոլոր ռումբերի հայր» անունն ստացած ամենամեծ պայմանական զենքը Ծնունդներ 1865 - Յան Ռայնիս, լատիշ բանաստեղծ, դրամատուրգ եւ հասարակական գործիչ 1875 - Տիրան Չրաքյան, (Ինտրա), արեւմտահայ բանաստեղծ, գրող, նկարիչ եւ ուսուցիչ, Հայոց Ցեղասպանության զոհ (մ. 1921) 1862 - Դավիթ Կլդիաշվիլի, վրացի արձակագիր, դրամատուրգ 1907 - Գեդեոն Մարջանյան, հայ խորհրդային միջատաբան 1911 - Տիյտ Կուուզիկ, էստոնացի խորհրդային օպերային երգիչ 1917 - Ֆերդինանդ Մարկոս, Ֆիլիպինների նախագահը 1965-86 թթ. 1918 - Մխիթար Ջրբաշյան, հայ խորհրդային մաթեմատիկոս 1923 - Լեւոն Մատինյան, հայ խորհրդային նյարդաֆիզիոլոգ 1926 - Քաջիկ (Խաչատուր) Գրիգորյան, խորհրդահայ բանաստեղծ 1930 - Հրայր Հովնանյան, ճարտարագետ-ձեռնարկատեր եւ բարերար 1935՝ Արվո Պյարտ էստոնացի կոմպոզիտոր Գերման Տիտով, խորհրդային տիեզերագնաց 1937 - Իոսիֆ Կոբզոն, ռուս երգիչ 1945 - Ֆրանց Բեկենբաուեր, գերմանացի ֆուտբոլիստ, մարզիչ, աշխարհի (1974) եւ Եվրոպայի (1972) չեմպիոն 1954 - Մկրտիչ Սուջյան, ջազային երաժիշտ, կիթառահար Արցախի պատերազմի մասնակիցներ՝ 1962 - Արմեն Հայրապետյան 1965՝ Բաշար ալ-Ասադ, 2000 թվականից Սիրիայի նախագահ Մոբի, ամերիկացի երգիչ-երգահան, երաժիշտ, դիջեյ եւ լուսանկարիչ 1978 - Դեյան Ստանկովիչ, սերբ ֆուտբոլիստ 1987 - Թայլեր Հեքլին, ամերիկացի դերասան Մահեր 1661` Յան Ֆեյտ, ֆլամանդացի նկարիչ 1733` Ֆրանսուա Կուպերեն, ֆրանսիացի կոմպոզիտոր եւ երգեհոնահար 1910` Լուի Բուսենար, ֆրանսիացի գրող 1916 - Սուրեն Սպանդարյան, հայ լրագրող եւ հասարակական գործիչ 1971 - Նիկիտա Խրուշչով, Խորհրդային Միության ղեկավար 1953-64 թթ. 1986 - Քամեր Սադըք, թուրքահայ կինոդերասան 2007` Իան Պորտերֆիլդ, շոտլանդացի ֆուտբոլիստ եւ մարզիչ 2009` Սուրեն Այվազյան, հայ երկրաբան Տոներ Եթովպիա` Էնքութաթաշ Ղպտի ուղղափառ եկեղեցի` Նայրուզ Ռուսաստան` Ռազմական փառքի օր Պակիստան` Ազգային օր Կատալոնիա` Ազգային օր Հիշատակի օրեր Հայրենասերի օր՝ Սեպտեմբերի 11-ի ահաբեկչության զոհերի հիշատակին Ծանոթագրություններ


text: 2001 թվական, ոչ նահանջ տարի, ըստ Գրիգորյան օրացույցի սկսում է երկուշաբթի։ Սա մեր թվարկության 2001 թվականն է, 1-ին տարին XXI դարի։ Դեպքեր Հունվար 15 - Վիքիպեդիան գործարկվել է։ Հունվար 18 - Ֆրանսիական Սենատը ճանաչում է հայոց ցեղասպանությունը։ Հունվար 20 - Ջորջ Ու. Բուշը ստանձնեց իր պաշտոնը որպես ԱՄՆ նախագահ։ Սեպտեմբեր 11 - Ահաբեկչություն ԱՄՆ-ում Ծնունդներ Փետրվարի 25 - Ավագ Եփրեմյան, հայ բանաստեղծ, թարգմանիչ, ՀԳՄ անդամ Ապրիլի 10 - Աննա Սարգսյան, հայ շախմատիստուհի, Հայաստանի շախմատի կանանց հավաքականի անդամ, Շախմատի Եվրոպայի 2019 թվականի թիմային առաջնության ոսկե մեդալակիր , կանանց գրոսմայստեր։ Սեպտեմբերի 15 - Ալբերտ Հովհաննիսյան, Հայ զինվոր, զոհվել է 2020 Պատերազմում Դեկտեմբերի 18 - Բիլլի Այլիշ, ամերիկացի երգչուհի, երգահան եւ երգերի հեղինակ Մահեր Մարտի 12 - Վասիլի Աբաեւ, օս լեզվաբան, օսագետ, իրանագետ (ծ. 1900): Ապրիլի 23 - Հարություն Սարկիսով, հայ խորհրդային անասնաբույժ, մանրէաբան։ Մայիսի 31 - Առլեն Ֆրենսիս, հայազգի ամերիկյան դերասանուհի, հեռուստաաստղ (ծ. 1908): Հունիս 3 - Էնթոնի Քուին, ամերիկացի դերասան, գրող եւ նկարիչ (ծ. 1915): Հունիս 19 - Սարգիս Բաղդասարյան, արձանագործ, նկարիչ եւ մանկավարժ (ծ. 1923) Հունիսի 22 - Լուիս Կառնիլիա, արգենտինացի ֆուտբոլիստ, հարձակվող Հունիսի 24 - Սպարտակ Սաֆյան, հայ նկարիչ, Հայաստանի վաստակավոր նկարիչ Սեպտեմբերի 1 - Թըրք Վեն Լեյք, հայազգի ամերիկացի կոմպոզիտոր, գործիքավորող եւ ջազային կիթառիստ Սեպտեմբերի 18 - Վիլհելմ Մաթեւոսյան, հայ արվեստաբան Սեպտեմբերի 29 - Վարդան Մուսախանյան, Հայաստանի վաստակավոր իրավաբան, իրավաբանական գիտությունների թեկնածու Հոկտեմբերի 7 - Լեւոն Գրիգորյան (թավջութակահար), թավջութակահար, ՀԽՍՀ վաստակավոր արտիստ (1961) Նոյեմբերի 12 - Աշոտ Մելիքջանյան, դերասան Նոյեմբերի 14 - Խուան Կառլոս Լորենցո, արգենտինացի նախկին ֆուտբոլիստ եւ գլխավոր մարզիչ Նոյեմբերի 19 - Բաղդասար Արզումանյան, ճարտարապետ, Հայաստանի վաստակավոր ճարտարապետ Նոյեմբեր 29 - Ջորջ Հարրիսոն, անգլիացի ռոք-երաժիշտ (ծ. 1943) Էդուարդ Բաբայան, թերապեւտ 2001 Տարեթվեր


text: Հունվարի 18, տարվա 18-րդ օրն է։ Տարվա ավարտին մնում է 347 (նահանջ տարիներին՝ 348) օր։ Դեպքեր 1778 - անգլիացի ծովագնաց Ջեյմս Կուկը հայտնաբերեց Հավայան կղզիները 1992՝ հիմնվեց Հայաստանի ֆուտբոլի ֆեդերացիան 2001 - Ֆրանսիայի սենատը ճանաչում է Հայոց Ցեղասպանությունը։ Ծնունդներ 1882 - Ալան Միլն, անգլիացի գրող (մ. 1956) 1899 - Վահրամ Թերզիբաշյան, հայ թատերագետ, գրականագետ (մ. 1964) 1904 - Քերի Գրանտ, ամերիկացի դերասան (մ. 1986) 1906 - Աշոտ Սաթյան, երաժշտագետ (մ. 1958) 1925 - Ժիլ Դելյոզ, ֆրանսիացի փիլիսոփա (մ. 1995) 1935 - Փարավոն Ադամյան, վիրաբույժ-ուռուցքաբան 1954 - Թովմաս Պողոսյան, բանահավաք, մանկավարժ 1955 - Ֆեռնանդո Տրուեբա, իսպանացի կինոռեժիսոր 1955 - Քեւին Քոսթներ, ամերիկացի դերասան եւ պրոդյուսեր 1971 - Խոսեպ Գվարդիոլա, ֆուտբոլային մարզիչ 1978 - Բոգդան Լոբոնց, ռումինացի ֆուտբոլիստ, դարպասապահ 1990 - Նաչո Ֆերնանդես, իսպանացի ֆուտբոլիստ, պաշտպան Մահեր 1884 - Գրեգոր Մենդել, Ժառանգության մասին գիտության հիմնադիր 1936 - Ռեդյարդ Կիպլինգ, անգլիացի հայտնի գրող, բանաստեղծ եւ արձակագիր (ծնվ. 1865) 1956 - Կոնստանտին Պյատս, (ծն. 1874 թ.) Էստոնիայի առաջին նախագահը 1982՝ Հոան Խիանֆան, չինացի պատմաբան Տոներ


text: Հունիսի 19, տարվա 170-րդ (նահանջ տարիներին՝ 171-րդ) օրն է։ Տարվա ավարտին մնում է 195 օր։ Դեպքեր 979 - Տեղի ունեցավ Պանկալիայի ճակատամարտը, որից հետո ճնշվեց բյուզանդական զորավար Վարդաս Սկլերոսի ապստամբությունը։ 1097 - Առաջին խաչակրաց արշավանքի ժամանակ խաչակիրները գրավեցին Նիկիա քաղաքը։ 1807 - 1806-1812 թթ. Ռուս-թուրքական պատերազմի ժամանակ Աթենքի մոտ ծովային ճակատամարտում ռուսները ջախջախեցին թուրքական բանակին։ 1846 - ԱՄՆ Նյու Ջերսի նահանգում տեղի ունեցավ բեյսբոլի առաջին խաղը։ 1920 - Նեմեսիս գործողության շրջանակներում Արամ Երկանյանը գնդակահարեց Ադրբեջանի նախկին վարչապետ Ֆաթալի Խան Խոյսկիին եւ վիրավորեց Խան Մահմադովին՝ Բաքվի «Մուսավաթ» կուսակցության հիմնադրին։ Ծնունդներ 1623 - Բլեզ Պասկալ, ֆրանսիացի գիտնական - մաթեմատիկոս եւ ֆիզիկոս (վ.1662) 1917 - Ջոշուա Նքոմո, ազգային-ազատագրական շարժման գործիչ 1936 - Ռուդոլֆ Մուրադյան, ֆիզիկոս-տեսաբան։ Ֆիզմաթ գիտությունների դոկտոր (1970), ՀՀ ԳԱԱ ակադեմիկոս 1945 - Ռադովան Կարաջիչ, սերբ քաղաքական գործիչ, առաջին նախագահ Սերբական հանրապետության, բանաստեղծ եւ հոգեբույժ 1948 - Խաչատուր Ազիզյան, հայ նկարիչ 1983 - Մարկ Սելբի, անգլիացի սնուկերիստ 1986 - Սիրանուշ Լազյան, հայ դերասանուհի Մահեր 1747 - Ալեսանդրո Մարչելո, վենետիկյան ազնվական, մաթեմատիկոս, բանաստեղծ 1996 - Մայքլ Տեր-Պողոսյան, հայազգի ֆիզիկոս, գյուտարար (ծ. 1925) 2001 - Սարգիս Բաղդասարյան, արձանագործ, նկարիչ եւ մանկավարժ (ծ.1923) Տոներ


text: Սեպտեմբերի 5, տարվա 248-րդ (նահանջ տարիներին՝ 249-րդ) օրն է։ Տարվա ավարտին մնում է 117 օր։ Դեպքեր 1941՝ նացիստական Գերմանիան ամբողջովին օկուպացնում է Էստոնիան 1972 - Պաղեստինյան ահաբեկչական «Սեւ սեպտեմբեր» կազմակերպությունը պատանդ է վերցնում Մյունխենի օլիմպիական խաղերին մասնակցող Իսրայելցիներին Ծնունդներ 699՝ (Հիջրայի 80) Աբու Հանիֆա, արաբ իրավագետ եւ աստվածաբան, հանաֆիականության հիմնադիր 1568 - Թոմազո Կամպանելա Tommaso Campanella իտալացի փիլիսոփա, աստվածաբան եւ բանաստեղծ 1735 - Յոհան Քրիստիան Բախ Johann Christian Bach գերմանացի եւ անգլիացի կոմպոզիտոր, Յոհան Սեբասթյան Բախի տասնմեկերորդ երեխան եւ ամենակրտսեր որդին 1791 - Ջակոմո Մեյերբեր Giacomo Meyerbeer հրեա ազգության գերմանացի կոմպոզիտոր, հիմնականում՝ օպերաների 1896 - Սիրարփի Տեր-Ներսիսյան,հայ բյուզանդագետ, արվեստաբան, հայագետ 1899 - Սարգիս Մելիքսեթյան, հայ թատերագետ, գրականագետ, արվեստաբան (մ. 1980) 1904 - Սուրեն Քոչարյան, գեղարվեստական խոսքի վարպետ 1931 - Լեոնարդ Սարգսյան, հայ դերասան, Հայաստանի ժողովրդական արտիստ 1954 - Վարազդատ Դալիբալթայան, ազգային անվտանգության ծառայության գնդապետ 1913 - Ղազար Այվազյան, հայ գրականագետ (մ. 1998) 1920 - Ռուբեն Պարսամյան, արվեստաբան 1923 - Սարգիս Բաղդասարյան, հայ արձանագործ, նկարիչ եւ մանկավարժ (մ. 2001) («Ավետիք Իսահակյան») 1931 - Լեոնարդ Սարգսյան (Սարկիսով), դերասան («Թթենի», «Պատահար հուլիսին») (մ. 1998 թ.) 1943 - Հարություն Չալիկյան, ճարտարապետ, ծաղրանկարիչ 1946 - Ֆրեդի Մերկուրի (իրական անունը՝ Ֆարուխ Բուլսարա) բրիտանացի երգիչ, երգահան, Queen խմբի առաջատար երգիչ, պրոդյուսեր (մ. 1991) 1948 - Վահան Եղիազարյան, պետական գործիչ 1948 - Սոս Պետրոսյան, հայ կրկեսային ճանաչված գործիչ 1963 - Աննա Էլբակյան, դերասանուհի 1981 - Գալուստ Պետրոսյան, ֆուտբոլիստ 1988 - Նուրի Շահին Nuri Şahin թուրք ֆուտբոլիստ 1989 - Խոսե Անխել Վալդես իսպանացի ֆուտբոլիստ Արցախի պատերազմի մասնակիցներ՝ 1961 - Արթուր Խաչիյան 1971 - Մուրադ Զաքարյան (Բուժականի Մուրադ) Մահեր 1569՝ հոլանդացի նկարիչ Պիտեր Բրեյգել Ավագ 1803՝ ֆրանսիացի գրող Շոդերլո դը Լակլո 1857՝ ֆրանսիացի փիլիսոփա եւ սոցիոլոգ Օգյուստ Կոնտ 1906՝ ավստրիացի ֆիզիկոս Լյուդվիգ Բոլցման 1911՝ Ռուսական կայսրության պետական գործիչ Պյոտր Ստոլիպին 1917՝ լեհ տեսական ֆիզիկոս Մարիան Սմոլուխովսկի 1948՝ հայազգի սովետական ֆիզիոլոգ, հոգեբան եւ բժիշկ Գրիգոր Կեկչեեւ (* 1893 թ.) 1975 - էստոնացի սովետական օպերային բարիտոն երգիչ Գեորգ Օթս 1979՝ դերասան եւ թատերական ռեժիսոր Էդուարդ Մուրադյան 1981 - Ալեքսեյ Սուքիասյան, հայ խորհրդային իրավաբան 1989՝ արձակագիր, դրամատուրգ եւ երաժիշտ Պարույր Մասիկյան (* 1914 թ.) 1992 - Արցախի պատերազմում զոհված մարտիկներ՝ Գրիշա Այվազյան Տոլիկ Առուշանյան 1997 - Մայր Թերեզա, ալբանական ծագումով կաթոլիկ միսիոներ Տոներ Ծանոթագրություններ