text: Վրաստան (՝ արտասանվում է «Սաքարթվելո»), պաշտոնական անվանումը մինչեւ 1995 թվականը՝ Վրաստանի Հանրապետություն (), ինքնիշխան պետություն Հարավկովկասյան տարածաշրջանում, որը միջանկյալ դիրք է զբաղեցնում Արեւելյան Եվրոպայի եւ Հարավարեւմտյան Ասիայի միջեւ։ Գտնվում է Մեծ Կովկասի լեռնային համակարգի արեւմտյան եւ կենտրոնական հատվածներում։ Արեւմուտքում Վրաստանի ափերը ողողում են Սեւ ծովի ջրերը, հյուսիսում սահմանակցում է Ռուսաստանի Դաշնությանը, հարավ-արեւմուտքում՝ Թուրքիային, հարավում՝ Հայաստանին, հարավ-արեւելքում՝ Ադրբեջանին։ Մայրաքաղաքը Թբիլիսին է, որը նաեւ երկրի քաղաքական, տնտեսական եւ մշակութային կենտրոնն է։ Զբաղեցնում է 69 700 կմ2 տարածք, իսկ բնակչությունը՝ ըստ 2019 թվականի մարդահամարի տվյալների, կազմում է 3 723 500 մարդ։ Բնակչության ճնշող մեծամասնությունը կազմում են վրացիները, գլխավոր ազգային փոքրամասնություններն են ադրբեջանցիներն ու հայերը։ Վրաստանը խորհրդարանական կառավարման համակարգով սահմանադրական, բազմակուսակցական հանրապետություն է։ Վրաստանի պատմության ակունքները հասնում են մինչեւ բրոնզի դար։ Պատմական ուրույն ուղի են անցել առաջին վրացական պետությունները՝ Վիրքը, իսկ արեւմուտքում՝ Կողքիսը։ 4-րդ դարում՝ Միհրան Գ արքայի կառավարման տարիներին, վրաց արքունիքն ընդունում է քրիստոնեությունը։ 11-րդ դարում Վրաստանը միավորվում է մեկ պետության՝ Վրաց թագավորության կազմի մեջ. Վրաց Բագրատունիների դրոշի ներքո համախմբվում են ոչ միայն պատմական վրացական հողերը, այլեւ հարեւան ու հեռավոր բազմաթիվ երկրներ։ Դավիթ Շինարարի կառավարմամբ սկսվում է վրաց պատմության ոսկեդարի ժամանակաշրջանը, որը շարունակվում է մինչեւ Թամար թագուհու գահակալման ավարտը՝ երբ Վրաստանը հասնում է իր երբեմնի հզորության գագաթնակերտին։ Ավելի ուշ, քոչվոր մոնղոլների ասպատակությունների եւ թուրք-պարսկական հակամարտությունների արդյունքում թուլացած Վրաստանը մասնատվում է եւ վերջինիս հենքի վրա առաջանում են Քարթլիի, Իմերեթի եւ Կախեթի թագավորությունները։ 1801 թվականին Արեւելյան Վրաստանը, ապա ամբողջ երկիրը, անցնում է Ռուսական կայսրությանը՝ դառնալով «կռվախնձոր» տարածաշրջանային գերտերությունների միջեւ։ 1917 թվականին Բոլշեւիկյան հեղափոխությունից հետո Վրաստանը մտնում է Անդրկովկասյան կոմիսարիատի կազմի մեջ, իսկ մեկ տարի անց՝ 1918 թվականի մայիսի 26-ին, հռչակվում է Վրաստանի ժողովրդավարական հանրապետության անկախությունը։ Վրաց ազգային պետությունը երկար կյանք չի ունենում եւ 1921 թվականին ենթարկվում է խորհրդային կարմիր բանակի ռազմախուժմանը։ Արդյունքում ստեղծվում է Վրացական ԽՍՀ-ն որպես Խորհրդային Միության կազմում գտնվող ինքնավար հանրապետություն։ Ազգությամբ վրացի Իոսիֆ Ստալինը դառնում է ԽՍՀՄ պատմության ամենանշանավոր գործիչը, որին էլ վերագրվում Երկրորդ համաշխարհային պատերազմում Խորհրդային միության հաղթանակը ու ամբողջ ժամանակաշրջանի նվաճումները։ ԽՍՀՄ անկումից հետո՝ 1991 թվականին, հռչակվում է Վրաստանի անկախությունը, իսկ 1995 թվականին ընդունվում է համավրացական առաջին Սահմանադրությունը։ Անկախության առաջին տարիներն անցնում են քաղաքացիական պատերազմի պայմաններում, որին հաջորդում են Աբխազիայի, Հարավային Օսիայի, իսկ ավելի ուշ նաեւ Աջարիայի անջատողական խռովություններն ու տնտեսական ճգնաժամը։ 2003 թվականին հաղթությամբ է պսակվում Միխեիլ Սաակաշվիլիի առաջնորդած Վարդերի հեղափոխությունը, որի արդյունքներով պայմանավորված Վրաստանի արտաքին քաղաքականության հիմնական նպատակը դառնում է եվրոատլանտյան ինտեգրացումը։ Երկրի արեւմտամետ արտաքին քաղաքական դիրքավորումը 2008 թվականին հանգեցնում է ռուս-վրացական պատերազմի, որի արդյունքում Վրաստանի զգալի տարածքներ բռնազավթվում են ՌԴ-ի կողմից։ Անվանում Վրաստանի եւ՛ ինքնանվանումը, եւ՛ արտաքին անվանումը ծագել են միջնադարյան ժամանակահատվածում եւ այս կամ այն կերպ կապված են վրաց պատմական կենտրոնական մարզի՝ Քարթլի անվան հետ։ Պատմություն Նախնադար Վրաստանի տարածքում հայտնաբերվել են նյութական մշակույթի հուշարձաններ, որոնք ստորին քարի դարից են։ Նոր քարի դարի եւ բրոնզեդարյան վաղ երկրագործական մշակույթի բնակավայրեր հայտնաբերվել են Քվեմո-Քարթլիում, Ռիոն-Ղվիրիլյան ավազանում եւ այլուր։ Արեւելյան Վրաստանում վաղ երկրագործական մշակույթին փոխարինել է Կուր-Արաքսյան մշակույթը։ Մ.թ.ա. 8-րդ դարում ստեղծվել են ցեղային կայուն միություններ, խորացել է ունեցվածքային եւ սոցիալական անհավասարությունը, նախնադարյան համայնական հասարակարգի քայքայման եւ դասակարգային հարաբերությունների ձեավորման պրոցեսը։ Մ.թ.ա. 6-րդ դարում Արեւմտյան Վրաստանի տարածքում ձեւավորվել է Կոլխիդայի թագավորությունը։ Մ.թ.ա. 4-րդ դարում Արեւելյան Վրաստանում ուժեղացել է Իբերիայի թագավորությունը՝ Արմազ, ապա՝ Մցխեթ կենտրոնով։ Մ.թ.ա. 3-1-ին դարերում Վրաստանի բնակչության մեծամասնությունը կազմող ազատ եւ կիսազատ հողագործ-համայնականները նաեւ հիմնական զինվորական ուժն էին։ Կիրառվում էր նաեւ ստրկական աշխատանքը։ Հելլենիստական դարաշրջանում Վրաստանի քաղաքական եւ տնտեսական մշակութային սերտ կապեր ուներ Հայաստանի, Սելեւկյանների պետության, Պոնտոսի թագավորության հետ։ Մ.թ.ա. 1-ին դարում Հռոմեական կայսրությունը գրավել է Իբերիան։ Իբերական թագավորության եւ Լազիկայի (Լազական թագավորություն) հետագա հզորացմամբ մ.թ. 2-4-րդ դարերում հռոմեական ազդեցությունը թուլացել է։ Վրաստանում ավատատիրական հարաբերությունները ձեւավորվել են մ.թ. 2-4-րդ դարերում (4-6-րդ դարերում դարձել են տիրապետող)։ 4-րդ դարում տիրապետող կրոն է դարձել քրիստոնեությունը։ Վաղ միջնադար Հայերի ու աղվանների դաշնակցությամբ ուժեղացել է Քարթլիի բնակիչների պայքարը սասանյան զավթիչների դեմ։ Վախթանգ I Գորգասալի թագավորության ժամանակաշրջանում (5-րդ դարի երկորրդ կես) նշանակալից շինարարական աշխատանք է կատարվել, կարեւոր կենտրոն, ապա նաեւ Քարթլիի մայրաքաղաք է դարձել Թիֆլիսը։ 523 թվականին Պարսկաստանը Քարթլիում վերացրել է թագավորական իշխանությունը, երկրի գլուխ կարգել իր կառավարչին (մարզպանին), որի նստավայրը Թիֆլիսն էր։ 562 թվականի պարսկա-բյուզանդական պայմանագրով Արեւմտյան Վրաստանը (Լազիկան) ընկել է Բյուզանդիայի տիրապետության տակ։ 7-րդ դարի սկզբից բյուզանդական ազդեցությանն է ենթարկվել նաեւ Քարթլին։ Զարգացած միջնադար Մինչեւ 9-րդ դար վրացիները հայերի եւ աղվանների հետ համատեղ պայքարել են Վրաստանին տիրած արաբ նվաճողների դեմ։ Վրաստանը Հայաստանի եւ Աղվանքի հետ մտնում էր Արմինիա կուսակալության մեջ։ Ավելի ուշ Վրաստանը ազատագրվել է նաեւ Բյուզանդիայից ունեցած կախումից։ 8-րդ դարի վերջին եւ 9-րդ դարի սկզբին ներկայիս Վրաստանի տարածքում ձեւավորվել են ավատատիրական խոշոր իշխանություններ (Կախեթ, Հերեթ, Աբխազիա)։ Աբխազիայի Լեոն II իշխանը ողջ Արեւմտյան Վրաստանը միավորել է Էգրիս-Աբխազական թագավորության մեջ (մայրաքաղաքը՝ Քութայիս)։ 10-րդ դարի երկրորդ կեսին եւ 11-րդ դարի սկզբին ձեավորվել է միասնական ավատատիրական պետություն՝ Վրաց Բագրատունիների ներկայացուցիչ Բագրատ III թագավորի (975-1014) գլխավորությամբ։ Վրացական թագավորության տնտեսական, մշակութային եւ քաղաքական առավելագույն հզորության է հասել 12-13-րդ դարերում։ 12-րդ դարի առաջին քառորդին, Դավիթ Շինարար թագավորի օրոք (1089-1125) սելջուկյան թուրքերի տիրապետությունը թոթափած Վրաստանը դարձել է Մերձավոր Արեւելքի հզոր պետություններից մեկը։ Վրաց թագավորությունը հզորության գագաթնակետին է հասնում Թամար թագուհու իշխանության տարիներին (1184-1213)։ Քաղաքական եւ մշակութային կապեր են հաստատվել Կիեւյան Ռուսիայի հետ, ուժեղացել է հայ-վրացական համագործակցությունն ու զինակցությունը։ Հիմնադրվել է Զաքարյանների իշխանապետությունը։ Բարձր զարգացման է հասել Վրաստանի մշակույթը, գրականությունը, փիլիսոփայությունը, արվեստը, ճարտարապետությունը։ Այդ ժամանակաշրջանում է ստեղծվել Շոթա Ռուսթավելու «Ընձենավորը» պոեմը։ 13-րդ դարի երկրորդ քառորդին Վրաստանը զավթել են մոնղոլ-թաթարները։ 14-րդ դարի վերջին երկիրն ասպատակել են Լենկ Թեմուրի հրոսակները։ 15-րդ դարի վերջին, ավատատիրական երկպառակությունների հետեւանքով, Վրաստանը բաժանվել է անկախ թագավորությունների (Քարթլիի, Իմերեթիայի, Կախեթի)։ Ուշ միջնադար Մինչեւ 16-րդ դարը Իմերեթիայի թագավորությունից փաստորեն առանձնացել են Մեգրելիայի եւ Գուրիայի իշխանությունները, 17-րդ դարի սկզբին՝ Աբխազիան։ Վրաստանի մասնատմանը նպաստել է կիսանկախ ավատատիրական տիրույթների (սաթավադո) ի հայտ գալը, որոնց տերերն իմունիտետի իրավունք էին ստացել՝ իրենց ձեռքում կենտրոնացնելով վարչական եւ դատական իշխանությունը։ 16-18-րդ դարերում Վրաստանը դարձել է Հարավային Կովկասում գերիշխանության համար պայքարող Թուրքիայի եւ Իրանի միջեւ ընդհարումների թատերաբեմ։ Վրաստանին մեծագույն վնաս են հասցրել 17-րդ դարի առաջին քառորդին Իրանի շահ Աբաս I-ի ավերիչ արշավանքները Քարթլի եւ Կախեթի մարզ (Կախեթում բնաջնջվել է 100 000 մարդ, 200 000՝ գերեվարվել Իրան)։ 1625 թվականին Գ. Սաակաձեի գլխավորությամբ ժողովրդական խոշոր ապստամբություն է ծագել պարսկական լծի դեմ։ 1659 թվականին ապստամբել են Կախեթի մարզի բնակիչները։ Վախթանգ VI-ի օրոք (1703-1724) շինարարական լայն աշխատանքներ են կատարվել, վերականգնվել է ոռոգման համակարգը, կարգավորվել է պետական կառավարումը, հրատարակվել են օրենսդրական ակտեր։ 15-րդ դարում վերսկսվել, իսկ 16-18-րդ դարերում կանոնավոր բնույթ են ստացել մոնղոլ-թաթարական լծի ժամանակաշրջանում ընդհատված ռուս-վրացական կապերը։ Վրաստանի կառավարողները Թուրքիայի ու Իրանի դեմ ռազմական օգնության խնդրանքով բազմիցս դիմել են Ռուսաստանին։ Ռուս-վրացական մերձեցման գործում կարեոր դեր է խաղացել 17-րդ դարի վերջին Մոսկվայում ստեղծված վրացական գաղթավայրը։ Նոր ժամանակներ Պետրոս I-ի Կասպիական արշավանքից հետո, թուրքական եւ իրանական հալածանքների պայմաններում, Վախթանգ VI-ը եւ վրացական շատ քաղաքական ու մշակութային գործիչներ ապաստանել են Ռուսաստանում։ 18-րդ դարի երկրորդ կեսին, Հերակլ II-ի օրոք միավորված Քարթլի-Կախեթական թագավորությունը հզորացել է, վերականգնվել եւ զարգացել է տնտեսությունը, աշխուժացել առեւտուրը։ Առավել նշանակալի քաղաքներն էին Թիֆլիսը (մինչեւ 25 000 բնակիչ), Գորին, Քութայիսը, Թելավը։ Սաղմնավորվել են առաջին մանուֆակտուրաները։ Իմերեթիայի թագավոր Սողոմոն I-ը (1752-84) հնազանդեցրել է անջատամետ ավատատերերին եւ երկրից վտարել թուրքական զավթիչներին։ 17-18-րդ դարերում զարգացել է վրացական մշակույթը, սկզբնավորվել է գրատպությունը։ Հասարակական մտքի առաջատար ուղղություններից է դարձել լուսավորականությունը։ Ռուս-վրացական հարաբերությունների ամրապնդումը հանգեցրել է 1783 թվականին նրանց միջեւ պայմանագրի կնքմանը, որը բարդացրել է Վրաստանի քաղաքական հարաբերությունները Իրանի եւ Թուրքիայի հետ։ 1795 թվականին Իրանի շահ Աղա Մուհամեդ-խան Կաջարի զորքերը ներխուժել են Վրաստան, գրավել եւ ավերել Թիֆլիսը։ Հերակլ 2-րդի մահից (1798) հետո, ուժեղացած ավատատիրական հետադիմության պայմաններում, երկրում ստեղծվել է ճգնաժամային վիճակ։ 1801 թվականին Արեւելյան Վրաստանը միացավ Ռուսաստանին։ Քարթլի-Կախեթական թագավորությունը դադարեց գոյություն ունենալ։ 19-րդ դարի ընթացքում (1803-64) Ռուսաստանի կազմի մեջ մտավ նաեւ Արեւմտյան Վրաստանը։ Ռուս-պարսկական (1804-13, 1826-28) եւ ռուս-թուրքական (1806-1812, 1828-29) պատերազմների հետեւանքով, որոնց ակտիվորեն մասնակցեցին եւ վրացիները, ազատագրվեցին վրացական տարածքներ։ Վրաստանի՝ Ռուսաստանին միանալը, չնայած երկրում հաստատված գաղութային վարչակարգին, ունեցավ առաջադիմական նշանակություն, թուրքական եւ պարսկական լծից Վրաստանի ազատագրման միակ ուղին էր այդ։ Կապիտալիզմի զարգացման ուղին բռնած Ռուսաստանի տնտեսական կյանքի մեջ ներգրավվելը նպաստեց Վրաստանի սոցիալ-տնտեսական վերելքին, ամրապնդվեց վրաց ժողովրդի մշակութային կապը ռուս եւ Ռուսական կայսրության մյուս ժողովուրդների հետ։ Ցարիզմի գաղութային քաղաքականությունը եւ ճորտատիրական լուծը գյուղացիական զանգվածային ելույթների պատճառ դարձան։ 1804 թվականին ապստամբեց Լեռնային Քարթլիի, 1812-1813 թվականներին՝ Կախեթի մարզի, 1819-1820 թվականներին՝ Իմերեթիայի բնակչությունը։ Ցարիզմի զավթողական քաղաքականության դեմ ելավ (1832) նաեւ ազնվական մտավորականությունը։ Ազնվականության հետադիմական մասը ձգտում էր Վրաստանում վերականգնել թագավորական իշխանությունը, իսկ դեմոկրատ, ուղղության ներկայացուցիչները, որոնք գաղափարապես կապված էին դեկաբրիստների հետք պայքարում էին Վրաստանում հանրապետություն կամ էլ սահմանադրական միապետություն ստեղծելու համար։ 1830-40-ական թվականներին համեմատաբար կայուն վիճակը պայմաններ ստեղծեց Վրաստանի տնտեսության հետագա զարգացման համար։ Ապրանքադրամական հարաբերությունների զարգացմամբ ուժեղանում էր գյուղացիների շահագործումը, որն է՝ լ ավելի խորացավ ցարիզմի գաղութային քաղաքականությամբ։ 1841 թվականին՝ Գուրիայում, 1857 թվականին Մեգրելիայում տեղի ունեցան խոշոր գյուղացիական ապստամբություններ։ Արտադրողական ուժերի հետագա զարգացումը փոփոխություններ մտցրեց հասարակության սոցիալական կառուցվածքի մեջ։ Աճեց քաղաքային բնակչությունը։ 1865 թվականին Արեւելյան Վրաստանի քաղաքային բնակչությունը կազմում էր 18,8 %։ Հասարակական-տնտեսական զարգացումը, դասակարգային պայքարի սրումը Ռուսաստանում ստիպեցին ցարական կառավարությանը 1864-1871 թվականներին Վրաստանում վերացնել ճորտատիրական իրավունքը։ Իր ամբողջ սահմանափակվածությամբ հանդերձ գյուղացիական ռեֆորմը արագացրեց կապիտալիզմի զարգացումը Վրաստանում։ 1860-ական թվականների կեսից սկսվեց Անդրկովկասյան երկաթուղու շինարարությունը, 1872 թվականին բացվեց Թիֆլիս-Փոթի երկաթուղին, 1883 թվականին ավարտվեց Բաթում-Թիֆլիս-Բաքու երկաթուղին։ 1883 թվականին Թիֆլիսում կազմակերպվեցին Անդրկովկասյան երկաթուղու գլխավոր արհեստանոցները, որոնցում 19-րդ դարի վերջին աշխատում էր 3 000 բանվոր։ Անդրկովկասյան երկաթուղագիծը 1900 թվականին ներգրավվեց երկաթուղիների համառուսական ցանցի մեջ։ Արդյունաբերական տարբեր ճյուղերում (տեքստիլ, մետաղամշակության, կաշվի, կոնյակի, ծխախոտի են) առաջացան խոշոր ձեռնարկություններ։ Զարգանում էր լեռնահանքային արդյունաբերությունը (Տղիբուլիի քարածուխը, ճիաթուրայի մանգանը)։ Տեղի էր ունենում արտադրության կենտրոնացում։ Հիմնադրվում էին տեղական (առավելապես հայկական եւ ռուսական) եւ արտասահմանյան կապիտալիստների բաժնետիրական ընկերություններ։ 20-րդ դարի սկզբին մշակող արդյունաբերության ծավալը (1860-ական թվականների համեմատ) աճեց 1 միլիոն ռուբլուց 21 միլիոն ռուբլի։ Վրաստանի քաղաքային բնակչությունը 19-րդ դարի վերջին կազմեց 15,3 %։ Կապիտալիստական հարաբերությունները ներթափանցեցին եւ վրացական գյուղ։ Խորացավ գյուղացիության դասակարգային շերտավորումը, կուլակները (որոնք կազմում էին գյուղական բնակչության 5 %֊ը) տիրում էին մշակվող հողատարածությունների 30 %֊ին, կիսապրոլետարական տարրը՝ 55-60 %-ին։ Կապիտալիստական հարաբերությունների զարգացումը, Վրաստանի քաղաքական եւ տնտեսական համախմբումը պայմաններ ստեղծեցին եւ ավարտեցին վրացական բուրժուական ազգի ձեւավորումը։ 1870-1890-ական թվականներին կապիտալիզմի զարգացման ընթացքում ձեւավորվեց Վրաստանի բանվոր դասակարգը։ 19-րդ դարի վերջին հաշվվում էր շուրջ 36 000 բանվոր։ Վարձու աշխատողների ընդհանուր թիվը 120 000 էր։ Ցարիզմի գաղութային քաղաքականությունը, ազգային եւ սոցիալական ճնշումը առաջ էին բերում Վրաստանի աշխատավորների ընդվզումը։ Ռուսական ազատագրական շարժման գաղափարները ազդում էին վրացական առաջավոր մտավորականության վրա։ 1860-ական թվականներին Վրաստանում ուժեղացավ ազգային-ազատագրական շարժումը, որի գլուխ կանգնեցին գրողներ, հասարակական գործիչներ, հեղափոխական դեմոկրատներ Իլյա Ճավճավաձեն, Ակակի Ծերեթելին, Ն. Նիկոլաձեն, Դ. Ծերեթելին եւ ուրիշներ, որոնք կրթություն էին ստացել Ռուսաստանում եւ հաղորդակցվել Վիսարիոն Բելինսկու, Ալեքսանդր Գերցենի, Ն. Ա. Դոբրոլյուբովի, Նիկոլայ Չեռնիշեւսկու հեղափոխական գաղափարներին։ Վրացական վաթսունականները («թերքդալեուլեբի») պայքարում էին վրաց ժողովրդի սոցիալական եւ ազգային ճնշման դեմ։ 1860-ական թվականների վերջից Վրաստանի ձեռնարկություններում տեղի են ունեցել տնտեսական առաջին գործադուլները։ 1870-ական թվականներին, ռուս նարոդնիկների ազդեցությամբ ծնունդ առավ Վրաստանի նարոդնիկական շարժումը, 1870-ական թվականների վերջին առաջացան բանվորական խմբակներ։ Վրաստանի պրոլետարիատը ներգրավվում էր համառուսական հեղափոխական շարժման մեջ։ 1887 թվականին Թիֆլիսում հիմնադրվեց Անդրկովկասի առաջին բանվորական կազմակերպություններից մեկը՝ «Բանվորական միությունը»։ 1880-1890-ական թվականներին աճեց բանվորական խմբակների թիվը։ Մարքսիստական գաղափարների պրոպագանդմամբ հանդես եկան Ռուսաստանից եւ Ուկրաինայից եկած սոցիալ-դեմոկրատները (Ֆ. Ե. Աֆանասեւ, Ս. Յա. Ալիլուեւ, Ա. Մ. Կալյուժնի, Ի. Ի. Լուզին, Ֆ. Ի. Մայորով)։ 1892 թվականի վերջին ձեւավորվեց վրացական մարքսիստական կազմակերպությունը՝ «Մեսամեդասի»-ն։ Վրաստանում գործադուլային շարժումը ձեռք էր բերում կազմակերպված բնույթ։ 20-րդ դարի սկզբին Վրաստանում բանվոր, շարժումը թեւակոխեց նոր փուլ։ Սոցիալ-դեմոկրատների գլխավորությամբ վրացական պրոլետարիատը սկսեց մասսայական քաղաքական պայքար։ 1900-1902 թվականներին խոշոր գործադուլներ եղան Թիֆլիսի, Բաթումի ձեռնարկություններում եւ ճիաթուրայի արդյունաբերական շրջանում։ Համառուսական մասշտաբի խոշոր հեղափոխական ելույթ էր 1902 թվականի Բաթումի գործադուլն ու ցույցը։ 1903 թվականի մարտին Թիֆլիսում կայացավ Կովկասյան սոցիալ-դեմոկրատական կազմակերպությունների I համագումարը։ 1905-1907 թվականների հեղափոխության ժամանակաշրջանում Վրաստանում ծավալվեց բանվորների եւ զինվորների հեղափոխական պայքար։ 1905 թվականի հունվարին 18 թվականի Թիֆլիսի երկաթուղային բանվորների գործադուլը վերածվեց համընդհանուրի։ Ոստիկանության հետ գյուղացիների զինված ընդհարումներ եղան Գորիի, Թիանեթի գավառներում, Կախեթի, Մեգրելիայի գյուղերում։ Գուրիայում իշխանությունն անցավ գյուղացիական կոմիտեների ձեռքը, բռնագրավվեց կալվածատիրական հողը, ստեղծվեցին զինված «կարմիր հարյուրակներ»։ Վրաստանում հոկտեմբերյան քաղաքական ցույցը վերածվեց զինված ապստամբության։ 1905 թվականի նոյեմբեր-դեկտեմբերին առաջացան առաջին արհմիութենական կազմակերպությունները։ 1905 թվականի վերջին գրեթե ամբողջ Արեւմտյան Վրաստանը եւ Արեւելյան Վրաստանի մի մասը գտնվում էր ապստամբ ժողովրդի ձեռքին։ Ցարիզմը դաժանորեն ճնշեց ապստամբությունը։ Պետական խորհրդանիշներ Դրոշ Ներկայիս դրոշը ընդունվել է 2004 թվականին, համաձայն «Դրոշի մասին օրենքի»։ Բացի այդ էլ «Դրոշի մասին օրենքի» երկրորդ էջում գրվում է, թե ինչ սխեմայով է կազմվել դրոշը։ Երկարությունը հարաբերվում է լայնության, այնպես ինչպես 3։2։ Օրհներգ Վրաստանի պետական օրհներգի բառերը վերցված են Զաքարիա Պալիաշվիլու (1871-1933) երկու օպերաներից՝ «Դաիսի» եւ «Աբեսալոմ եւ Էթերի»։ Խոսքերի հեղինակը ժամանակակից վրաց բանաստեղծ Դավիթ Մեգրլաձեն է, ով օգտագործել է մեջբերումներ վրաց դասական բանաստեղծներ Ակակի Ծերեթելու, Վաժա Փշավելու, Գրիգոլա Օրբելիանիի եւ Գալակտիոն Տաբիձեի բանաստեղծություններից։ Բնակչություն Վրաստանի բնակչությունը 2015 թվականի հունվարի 1-ի դրությամբ կազմել է 3 729 635 մարդ։ Բնակչության միջին խտությունը կազմում է 53.5 մարդ/կմ։ Բնակչության աճը 2014 թվականի համեմատ կազմում է -14.7%: Վրաստանի ուրբանիզացվածության մակարդակը կազմում է 57,4%։ Երկրի բնակչությունը բազմազգ է։ Բնակչության մեծամասնությունը՝ 70%-ը, վրացիներ են։ Հայերը կազմում են Վրաստանի բնակչության 9%-ը՝ հիմնականում բնակվելով Թբիլիսիում (այն եղել է արեւելահայության մշակույթի կենտրոնը), Ջավախքում եւ Աբխազիայում։ Շատերը ուծացել (ասիմիլացվել են) Կախեթի մարզում։ Վրաստանում բնակվում են նաեւ ռուսներ, ադրբեջանցիներ, աբխազներ, աջարներ, հույներ, օսեր, քրդեր եւ այլ ազգեր։ Վրացիները պատկանում են իբերա–կովկասյան լեզվաընտանիքի քարթվելական լեզվախմբին։ Հավատացյալները հիմնականում ուղղափառ քրիստոնյաններ են, մասամբ՝ մուսուլմաններ(Աջարիա)։ Կան նաեւ կաթոլիկության հետեւորդներ։ Թույլ են բնակեցված Կոլխիդայի ճահճապատ դաշտավայրը եւ բարձր լեռնային գոտին։ Խտաբնակ են զարգացած երկրագործության շրջանները եւ ծովափնյա նեղ շերտը։ Բնություն Ռելիեֆ Վրաստանի ռելիեֆում զուգակցվում են բարձրլեռնային, միջին բարձրության լեռնային, բլրանախալեռնային, դաշտավայրահարթավայրային, սարահարթային եւ սարավանդանման ռելիեֆի ձեւերը։ Վրաստանի հյուսիսը զբաղեցնում է Մեծ Կովկասը, որի համակարգը բաղկացած է Գլխավոր կամ Ջրբաժան եւ հարակից մի շարք լեռնաշղթաներից։ Դրանցից Վրաստանի սահմաններում նշանավոր են՝ Գագրայի, Բզիբի, Կոդորի, Սվանեթի, Էգրիսի, Լեչխումի, Ռաճայի, Խարուլի, Լոմիսի, Գուդիսի, Քարթլիի, Կախեթի լեռնաշղթաները՝ հարավային լանջին, Խոխի, Շավանի, Կիդեգանի, Խեսուրեթի եւ Պիրիկիտի լեռնաշղթաները՝ հյուսիսային լանջին։ Ջրբաժան լեռնաշղթայից հյուսիս գտնվող լեռնաշղթաների վրա են Շհարա (5068 մ), Կազբեկ հրաբխային կոնը (5047 մ), Թեբուլոսմթա (4493 մ), Դոնոսմթա (4174 մ), Դիկլոսմթա (4285 մ) եւ այլ գագաթներ։ Մեծ Կովկասից հարավ՝ մերձլայնական ուղղությամբ, ձգվում է միջլեռնային դեպրեսիան, որը Ձիրուլի զանգվածով (Վերին Իմերեթյան սարավանդ) բաժանված է Կոլխիդայի եւ Իվերիայի (Կուրի արեւմտյան մաս) հարթավայրա-բլրային իջվածքների։ Երկու իջվածքների զգալի մասերը կազմում են Կոլխիդայի դաշտավայրը, Ներքին Քարթլիի, Ստորին Քարթլիի, Ալազանի (Կախեթի) ալյուվիալ հարթավայրերը։ Ավելի հարավ՝ լայնական ուղղությամբ, ձգվում են Փոքր Կովկասի վրացական մասի Մեսխեթի, Շավշեթի, Թրիալեթի, Լոքի միջին բարձրության (մինչեւ 2850 մ) լեռնաշղթաները։ Հանրապետության ծայր հարավում է Հարավային Վրացական հրաբխային բարձրավանդակը, որի ամենաբարձր կետը Աբուլ լեռն է (3301 մ)։ Վրաստանի տարածքը մտնում է Ալպիական ծալքավոր մարզի մեջ եւ բաժանվում մի շարք խոշոր միավորների։ Հյուսիսում՝ Մեծ Կովկասի առանցքային շրջանում է Գլխավոր կամ Ջրբաժան լեռնաշղթայի անտիկլինորիումը։ Վերջինս կազմված է մինչքեմբրիի եւ պալեոզոյի մետամորֆային ապարներից։ Գլխավոր լեռնաշղթայի ծալքավոր հաստվածքները վրաշարժված են Մեծ Կովկասի հարավային լանջի ծալքավոր համակարգի նկատմամբ։ Մեծ Կովկասի տեկտոնական կառուցվածքներից դեպի հարավ (Կոլխիդայի դաշտավայրից մինչեւ Արտաքին Կախեթ) գտնվում է հիմնականում հերցինյան կոնսոլիդացում ունեցող Վրացական միջադիր զանգվածը։ Նստվածքային ծածկոցը կազմված է լեյասի կարմիր կրաքարերից, բայոսի պորֆիրիտային շերտախմբից, բաթի ածխաբեր շերտերից, վերին յուրայի խայտաբղետ գոյացումներից, կավիճ-էոցենի կարբոնատային ապարներից եւ մոլասներից։ Ավելի հարավ ձգվում է Աջարա-Թրիալեթի ծալքավոր համակարգը, որը բաղկացած է կավճի հրաբխածին ու կարբոնատային նստվածքներից եւ պալեոգենի տերիգեն ու հրաբխածին ապարներից։ Ծայր հարավում (Ջավախքի բարձրավանդակից մինչեւ Մառնեուլի դաշտավայր) տարածվում է հերցինյան կոնսոլիդացման երկրորդ միջլեռնային ստրուկտուրան՝ Արտվին-Բոլնիսի զանգվածը։ Ջավախքի բարձրավանդակը կազմված է պլիոցենի եւ պլեյստոցենի լավաներից։ Դեպի արեւելք ընդհանուր խորասուզման հետեւանքով զարգացած են մոլասները։ Ծալքավորությունն ընդհատվող է եւ մեղմաթեք։ Օգտակար հանածոներ Հիմնական օգտակար հանածոներն են. Վրացական զանգվածի սահմաններում մանգանի հանքաքարը (Ճիաթուրայի հանքավայրը), քարածուխը (Տղիբուլի, Տղվարչելի) եւ նավթը (Կոլխիդա, Արտաքին Կախեթ), որոնք կապված են մեզոզոյի, պալեոգենի եւ նեոգենի նստվածքների հետ։ Մեծ Կովկասի հյուսիսային լանջին կան բազմամետաղային եւ ծարիր-մկնդեղային հանքավայրեր։ Հարավում հայտնի է պղնձի խոշոր հանքավայր (Մառնեուլ)։ Տարածված են շինանյութերը (մարմար, թերթաքարեր, տուֆեր, ցեմենտի հումք եւ այլն), հանքային եւ թերմալ աղբյուրները։ Հողային ծածկույթին բնորոշ է լավ արտահայտված բարձունքային գոտիականությունը։ Արեւմտյան Վրաստանի բլրանախալեռնային շրջաններում տարածված են կարմրահողերն ու դեղնահողերը, Կոլխիդայի դաշտավայրում՝ ճահճայինի մերձարեւադարձային պոդզոլային, Իվերյան հատվածում, միջլեռնային իջվածքներում՝ սեւահողերը, շագանակագույն, դարչնագույն եւ մոխրադարչնագույն հողերը։ Լեռնաանտառային գոտում զարգացած են անտառային շագանակագույն, գորշ պոդզոլացված եւ հումուսակարբոնատային հողերը։ Ավելի բարձր տարածված են լեռնամարգագետնային հողերը։ Կլիմա Վրաստանի կլիման անցումային է մերձարեւադարձայինից ցամաքայինի։ Կոլխիդայի դաշտավայրին (500-600 մ բարձրություններում) բնորոշ է խոնավ մերձարեւադարձային կլիման՝ համեմատաբար տաք ձմեռով։ Հունվարի միջին ջերմաստիճանը 3-6 °C է, օգոստոսինը՝ 23- 24 °C, տարեկան տեղումները՝ 1200- 2800 մմ։ Իվերիայի իջվածքում, Կոլխիդայի համեմատ, ձմեռը ցուրտ է, -2 °C-ից մինչեւ 1,5 °C, տարեկան տեղումները քիչ են՝ 300-800 մմ։ Օգոստոսի միջին ջեր մաստիճանը 23-26 °C է։ Միջլեռնային իջվածքի ցածրադիր մասերում տարեկան միջին ջերմաստիճանը 12-15 °C է։ Լեռնային շրջաններին բնորոշ է բարձունքային գոտիականությունը։ Տարեկան տեղումների քանակը Սեւ ծովին հարող լան ջերին 3000-4000 մմ է, արեւելյան մասի լեռնային մարզերի ներքին շրջաններում՝ մինչեւ 600-800 մմ։ Ամենացածր ջերմաստիճանը լինում է փակ իջվածքներում, օրինակ, Ռաճայի լեռնաշղթայի Շաորի գոգավորությունում -35 °C-ից մինչեւ -40 °C է։ Վրաստանի հարավային լեռնային շրջաններին բնորոշ է չաւիավոր ցամաքային կլիման՝ թույլ ձնածածկույթով եւ խիստ ցուրտ ձմեռով։ Վրաստանում սառցադաշտերի (ավելի քան 605 հատ) ընդհանուր տարածությունը 520 քառ. կմ է։ Ջրագրություն Գետերը պատկանում են Սեւ եւ Կասպից ծովերի ավազաններին։ Խոշոր գետը Հայկական լեռնաշխարհի ամենահյուսիսային՝ Կուր գետն է՝ Քվաբլիանի, Մեծ եւ Փոքր Լիախվի, Մեջուտա, Կասպի, Քսանի, Արագվա, Իորի, Ալազան, Փարվանա, Թեձամ, Ալգեթի, Խրամ, Դեբեդ եւ այլ վտակներով։ Կուրը թափվում է Կասպից ծով, Ռիոնը, Ինգուրը, Կոդորը, Ճորոխը՝ Սեւ ծով։ Գետերի սնումը խառն է, հիմնականում սառցադաշտային։ Հորդանում են գարնանը։ Աջարական ծովափնյա շրջաններին եւ Մեսխեթի լեռնաշղթայի լանջերին բնորոշ են աշնանաձմեռային վարարումները։ Արագահոսության շնորհիվ լեռնային գետերը միշտ չէ, որ ձմռանը սառցակալում են։ Վրաստանը հարուստ է էներգառեսուրսներով։ Գետերի ընդհանուր պոտենցիալ հզորությունը 18,2 միլիոն կվտ է, պոտենցիալ ռեսուրսները՝ 159,4 միլիարդ կվտ/ժ։ Լճերից նշանավոր են Փարվանան, Կարծախը, Պալեոստոմը, Տաբածղուրին, Ռիցան եւ այլն։ Բուսական եւ կենդանական աշխարհ Բուսականությունը բազմազան է ու ինքնատիպ։ Հաշվվում են ավելի քան 4500 տեսակ սպորավոր եւ ծաղկավոր բույսեր (ավելի շատ, քան ԽՍՀՄ ամբողջ եվրոպական մասի բուսատեսակները)։ Վրաստանը հարուստ է էնդեմիկ եւ ռելիկտային բուսատեսակներով (դիոսկորեա, պոնտական եւ կովկասյան մրտավարդ, կովկասյան արմավենի, դափնեկեռաս, խուրմա եւ այլն)։ Տարածքի 37%-ը անտառածածկ է։ Լեռնաանտառային ցածրադիր գոտին ներկայացված է լայնատերեւ խառն անտառներով (կաղնի, բոխի, շագանակենի), ավելի բարձր՝ Արեւմտյան Վրաստանի լեռների վերին գոտում, Հարավային Օսիայի եւ Թրիալեթի լեռնաշղթաների արեւմտյան մասերում տարածված են եղեւնու եւ եղեւնու մուգ ասեղնատերեւ անտառները, իսկ Թուշեթի եւ Խեւսուրեթի բարձրլեռնային հովիտներում՝ սոճու անտառները։ Անտառային գոտու սահմանից վեր, 2800-3500 մ բարձրության վրա ալպյան մարգագետիններ են։ Տափաստանների մեծ մասը զբաղեցնում են կուլտուրական տնկարկները, բայց դրանք դեռեւս ընդարձակ արեալ ունեն Իվերիայի իջվածքում եւ Վրաստանի հարավային լավային սարավանդներում։ Վրաստանի ֆաունան կազմված է միջերկրածովյան եւ կենտրոնաասիական տեսակներից։ Մեծ Կովկասի ալպիական գոտում հանդիպում են Կովկասյան էնդեմիկ լեռնային այծը, քարայծը, կովկասյան լեռնային հնդկահավը, բեզոարյան այծը, անտառներում՝ գորշ արջը, ազնիվ եղջերուն, այծյամը, լուսանը, գայլը, աղվեսը, նապաստակը են։ Կենդանական եւ բուսական աշխարհի պահպանման համար ստեղսվել են 15 (այդ թվում՝ Լագոդեխի, Բորժոմի, Ռիցայի) արգելանոցներ։ Տնտեսություն Վրաստանը ինդուստրալ-ագրարային երկիր է։ Այն ունի զարգացման միջին մակարդակ։ Տնտեսությունը բազմաճյուղ է։ Դրա գլխավոր նախադրյալը բնակլիմայական պայմանների եւ ռեսուրսների բազմազանությունն է։ Արդյունաբերական արտադրանքի արժեքն զգալիորեն գերազանցում է գյուղատնտեսականին։ Զարգացած են նաեւ առեւտուրն ու սպասարկման ոլորտը։ ԽՍՀՄ կազմում Վրաստանը հայտնի էր սեւ մետաղների, մեքենաների, քիմիական նյութերի, շինանյութի եւ մերձարեւադարձային գյուղատնտեսության մթերքներ արտադրող երկիր։ Մեծ է երկրի տնտեսության կախվածությունը արտաքին առեւտրից։ Վրաստանի համար տնտեսական զարգացման հզոր գործոն է Սեւ ծովը։ Վրաստանում նաեւ զարգացած է առողջարանային տնտեսությունը - Սեւ ծովի ափի, Բորժոմ, Ծղալտուբո եւ այլ լեռնային տարածքներում։ Աշխարհագրություն Վարչական բաժանում Մխարե (վրացերեն՝ მხარე), Վրաստանի վարչական բաժանման միավոր։ Թարգմանվում է որպես «տարածք»։ Ըստ Վրաստանի նախկին նախագահ Միխայիլ Սահակաշվիլու՝ 1994 մինչեւ 1996 թվականները Վրաստանը ժամանակավորապես բաժանված է ռեգիոնների մինչեւ սեպարատիստական հակամարտությունները Աբխազիայում եւ Հարավային Օսիայում չլուծվեն։ Տարածքային պետը «պետության կոմիսարն» է (სახელმწიფო რწმუნებული, սախելմծիփո ռծմունեբուլի), ոչ պաշտոնապես «գուբերնատոր», որին նշանակում է հանրապետության նախագահը։ Գույություն ունի 9 մխարե, փակագծերում կենտրոնն է՝ Գուրիայի մարզ (Օզուրգեթ) Իմերեթի մարզ (Քութայիս) Կախեթի մարզ (Թելավ) Քվեմո-Քարթլի (Ռուսթավի) Մցխեթ-Մթիանեթ (Մցխեթա) Ռաճա-Լեչխում եւ Քվեմո Սվանեթ (Ամբրոլաուրի) Սամեգրելո եւ Զեմո-Սվանեթի (Զուգդիդի) Սամցխե-Ջավախք (Ախալցխա) Շիդա Քարթլի (Գորի) Տրանսպորտ Վրաստանում կարեւոր նշանակություն ունի երկաթուղային տրանսպորտը։ ԽՍՀՄ տարիներին երկաթուղիների երկարությունը 881 կմ-ից (1920) հասել է 1470 կմ (1985)։ Հայրենական մեծ պատերազմի (1941 - 1945) տարիներին Սեւ ծովի ափի երկայնքով կառուցվել է Ցխակայա - Սուխում-Տուապսե երկաթուղին։ Բաքու-Բաթում հիմնական երկաթուղին ունի ճյուղավորումներ՝ Թբիլիսի - Թելավ, Գորի-Ցխինվալի, Խաշուրի-Վալե, Զեստափոն-ճիաթուրա, Սամտրեդիա-Փոթի, Օչամչիրա-Տղվարչելի, Ռիոն - Քութայիս-Տղիբուլի են։ Երկաթուղիներն ամբողջապես էլեկտրաֆիկացված են։ Ավտոճանապարհների երկարությունը 22,3 հազար կմ է, որից 19,1 հզ. կմ կոշտ ծածկով։ Առավել կարեւորներն են Ռազմավիրականը (Թբիլիսի-Օրջոնիկիձե), Սեւծովյանը (Բաթում-Նովոռոսիյսկ), Սամտրեդիա - Թբիլիսի - Բաքու մայրուղիները։ Խողովակաշարային տրանսպորտը ներկայացված է Բաքու - Բաթում նավթամուղով, գազամուղներով՝ Ադրբեջանից Հյուսիսային Կովկասից։ Տրանսպորտը զարգացած է ամենուր։ Ավտոմոբիլային եւ երկաթուղային տրանսպորտի շնորհիվ Վրաստանը կապվում է Հարավկովկասյան երկրների եւ Ռուսաստանի հետ։ Ծովային գլխավոր նավահանգիստներն են Բաթումը, Փոթին, Սուխումը։ Երկրի գլխավոր օդանավակայաններն են Թբիլիսին, Քութայիսը, Սուխումը։ Արդյունաբերություն Բազմաճյուղ է ու հենվում է սեփական օգտակար հանածոների, աշխատանքային ռեսուրսների եւ հարմար աշխարհագրական դիրքի վրա։ Վերջինիս մեջ առաջնային տեղը պատկանում է գյուղատնտեսական հումքի մշակման ճյուղերին։ Սննդի ու թեթեւ արդյունաբերությանը բաժին է ընկնում արդյունաբերական արտադրանքի 2/3-ը։ Սննդի արդյունաբերություն Սննդի արդյունաբերության կարեւոր արտադրատեսակներից են թեյը, գինին եւ պտղաբանջարեղային պահածոները, հանքային ջրերը, որոնց զգալի մասը արտահանվում է։ Թեյի արտադրության հիմնական շրջանը Արեւմտյան Վրաստանն է։ Գինեգործությունը զարգացած է Կախեթի մարզում եւ Ռիոնի գետի հովտում։ Պահածոների արդյունաբերությունը տեղաբաշխված է ամենուր։ Թեթեւ արդյունաբերություն Թեթեւ արդյունաբերության խոշորագույն ձեռնարկությունները՝ բամբակյա, բրդյա, մետաքսյա գործվածքների, կոշիկի, տեղաբաշխված են Թբիլիսի, Գորի, Քութայիս քաղաքներում։ Մեքենաշինություն Մեքենաշինության ճյուղերից հատկապես զարգացած է տրանսպորտի մեքենաշինությունը։ Թբիլիսիում թողարկվում են էլեկտրաքարշեր, ուղղաթիռներ, Քութայիսում՝ բեռնատար ավտոմեքենաներ, Փոթիում ու Բաթումում՝ նավեր։ Առաջատար ճյուղեր են նաեւ հաստոցաշինությունն ու գյուղատնտեսական մեքենաշինությունը։ Ավտոմոբիլաշինության ու տրակտորաշինության կենտրոն է Քութայիսը, նավաշինական՝ Բաթումն ու Փոթին։ Մեքենաշինությանը մետաղով ապահովելու նպատակով Ռուսթավիում գործում էր մինչեւ 2000 թ. սեւ մետաղաձուլական կոմբինատ, որն աշխատում է սեփական ածխի ու մանգանի, ինչպես նաեւ Ադրբեջանի Դաշքեսանի հանքավայրից ներկրվող երկաթի հանքաքարի հիմքի վրա։ Վառելիքաէներգետիկական արդյունաբերություն Վառելիքաէներգետիկական արդյունաբերությունը հենվում է սեփական քարածխի, նավթի ու գետերի ջրաէներգետիկական պաշարների վրա։ Խոշոր ՋրԷԿ-ն է Ինգուրիինն է։ Արդյունաբերության խոցելի տեղն այն է, որ ցածր է վառելիքաէներգետիկ ապահովվածությունը. անհրաժեշտ նավթի եւ բնական գազի հիմնական մասը ստիպված է լինում ներմուծել։ Տեղական մանգանի, ներմուծվող երկաթի եւ քարածխի բազայի վրա աշխատում է Ռուսթավիի լրիվ ցիկլի մետալուրգիական կոմբինատը։ Քիմիական արդյունաբերություն Քիմիական արդյունաբերությունը զարգացած է Ռուսթավիում, որտեղ սեւ մետաղաձուլական կոմբինատներից ստացված արտադրական թափոններից արտադրում են ազոտային պարարտանյութեր։ Արտադրվում է արհեստական մանրաթել, ներկեր, կենցաղային քիմիական իրեր։ Գյուղատնտեսություն Գյուղատնտեսական արտադրանքի գերակշիռ մասն ապահովում է հողագործությունը, որի զարգացման կարեւոր նախադրյալներն են մերձարեւադարձային կլիման ու բերրի հողերը։ Դրա շնորհիվ այստեղ աճում են մերձարեւադարձային մշակաբույսեր։ Թեյը Վրաստանի արեւմտյան մասում մշակում են 19-րդ դարի վերջից։ Այն դարձել է երկրի կարեւորագույն մշակաբույսը։ Թեյի մշակման արագ աճը պայմանավորված է նախկին ԽՍՀՄ-ի ներքին շուկայի մեծ պահանջարկով։ Արեւմտյան Վրաստանում մշակում են ցիտրուսային պտուղներ (առավելապես՝ մանդարին)։ Պտղատու այգեգործությունը տարածված է հանրապետության մեծ մասում։ Խաղողագործությունը զարգացած է ծովի մակարդակից 300-600 մետր բարձրությունների վրա։ Արեւելյան մասում մշակում են խնձոր ու տանձ։ Շատ են դափնու եւ տունգի տնկարկները։ Տունգը օգտագործում են մետաղները՝ ժանգոտվելուց, իսկ փայտը՝ փտումից պաշտպանելու համար։ Հացահատիկային բույսերից Վրաստանի արեւմտյան՝ խոնավ, մասում գերակշռում է եգիպտացորենը, իսկ արեւելյան՝ չորային մասում՝ ցորենն ու գարին։ Պալարապտղային բույսերից մշակում են կարտոֆիլ, սակայն դրա համախառն բերքը լրիվ չի բավարարում երկրի բնակչության պահանջարկը։ Կարտոֆիլի մշակության գլխավոր շրջանը Ջավախքն է։ Անասնապահությունը համեմատապար թույլ է զարգացած։ Խոշոր եղջերավոր անասնապահությամբ զբաղվում են ամենուր։ Արեւմտյան մասում գերակշում են խոզաբուծությունն ու թռչնաբուծությունը, արեւելյանում՝ ոչխարաբուծությունը։ Աշխարհագրական դիրք Աղբյուրներ Տես նաեւ Հայերը Վրաստանում Արտաքին հղումներ Վրաստանի նախագահ Վրաստանի կառավարություն Վրաստանի Ազգային Ժողովը «Վրաստան» հասարակական-քաղաքական թերթ Հարավային Դարպաս - Վրաստանի հայ համայնքի թերթը Ջավախքի տեղեկատվական կայք Վրաստանի մասին հայկական հանրագիտարանում Վրաստանի մասին այցելուների համար Վրաստանի դեսպանատունը Հայաստանում Վրաստան ՄԱԿ-ի անդամ երկրներ 1991 հիմնադրված պետություններ եւ տարածքներ Եվրոպայի խորհրդի անդամ երկրներ Հարավային Կովկաս Հանրապետություններ Հայկական լեռնաշխարհի ժամանակակից պետություններ


source: wikipedia

text: Գերմանիա (), պաշտոնապես՝ Գերմանիայի Դաշնային Հանրապետություն (), պետություն Արեւմտյան Եվրոպայում, որը Բալթիկ եւ Հյուսիսային ծովերից ձգվում է մինչեւ Ալպյան լեռներ եւ Բոդենի լիճ՝ հարավում հասնելով մինչեւ հյուսիսային Հռենոս։ Հյուսիսում սահմանակցում է Դանիային, արեւելքում՝ Չեխիային եւ Լեհաստանին, հարավում՝ Ավստրիային եւ Շվեյցարիային, հարավում՝ Ֆրանսիային, իսկ Լյուքսեմբուրգին, Բելգիային եւ Նիդերլանդներին՝ արեւմուտքում։ Գերմանիայի Դաշնային Հանրապետությունը բաժանված է 16 վարչատարածքային միավորների՝ երկրամասերի եւ ընդգրկում է ընդհանուր հաշվով շուրջ 357 386 քառակուսի կիլոմետր տարածք։ Ունենալով շուրջ 83 միլիոն բնակչություն՝ Գերմանիան համարվում է Եվրոպական միության (ԵՄ) ամենախիտ բնակեցված պետությունը։ Գերմանիան բավականին ապակենտրոնացված պետություն է. թեպետ մայրաքաղաքն ու խոշորագույն քաղաքը Բեռլինն է, այնուամենայնիվ, Մայնի Ֆրանկֆուրտը հանդիսանում է երկրի ֆինանսական կենտրոնը եւ հենց այստեղ էլ գտնվում է դաշնության խոշորագույն օդանավակայանը։ Ամենաբնակեցված, արդյունաբերական խոշոր երկրամասը Ռուրն է, որի գլխավոր քաղաքներն են Դորտմունդն ու Էսսենը։ Բացի այդ, Գերմանիայի մյուս նշանավոր քաղաքներն են Համբուրգը, Մյունխենը, Քյոլնը, Շտուտգարտը, Դյուսելդորֆը, Լայպցիգը, Դրեզդենը, Բրեմենը, Հաննովերը, Գելզենկիրխենը եւ Նյուրնբերգը։ Գերմանիան Եվրոպայի ամենահարուստ պատմություն ունեցող պետություններից է։ Գերմանական ցեղերը եվրոպական հողերում հաստատվել են Ժողովուրդների մեծ գաղթի ժամանակահատվածում եւ Վերդենի դաշնագրի կնքումից հետո ձեւավորել սեփական պետությունը։ 10-րդ դարում ստեղծվում է գերմանական ազգի Սրբազան Հռոմեական կայսրությունը, որը դառնում է տարածաշրջանի կարեւորագույն ուժերից մեկը։ 15-րդ դարում հյուսիսգերմանական շրջաններում ձեւավորվում է ռեֆորմացիայի շարժումը, որն ազդարարում է նոր շրջանի եվրոպական պատմության սկիզբը։ Սրբազան Հռոմեական կայսրության փլուզումից հետո՝ 1815 թվականին ստեղծվում է Գերմանական համադաշնությունը, որը Պրուսիայի վարչապետ Օտտո ֆոն Բիսմարկի ջանքերով կենտրոնացված իշխանության ներքո միավորվում է 1871 թվականին։ 1918 թվականին Գերմանիան սանձազերծում է Առաջին համաշխարհային պատերազմը, որի ավարտին կրած պարտությունից հետո կայսերական կարգերը տապալվում են եւ հաստատվում է Վայմարյան հանրապետությունը։ Հաջորդ տասնամյակում Գերմանիայում իշխանության եկած նացիստները՝ ֆյուրեր Ադոլֆ Հիտլերի գլխավորությամբ, սկսում են նոր աշխարհամարտ, որտեղ սակայն կրում են պարտություն։ Արդյունքում՝ վերջիններս կորցնում են նվաճված բոլոր տարածքներն ու արեւելյան Գերմանիան, որը սկսում է զարգանալ սոցիալիստական ուղով։ 1989 թվականին ԳՖՀ-ում տեղի է ունենում հեղափոխություն, որի արդյունքում կոմունիստական վարչակարգն արեւելյան Գերմանիայում անկում է ապրում եւ երկրի երկու մասերը միավորվում են։ Մերօրյա Գերմանիան դաշնային խորհրդարանական հանրապետություն (բունդեսհանրապետություն) է, որը կառավարվում է վարչապետի՝ կանցլերի կողմից։ Ունի «մեծ տերության» կարգավիճակ եւ համարվում է տնտեսական գերհսկա (ՀՆԱ-ի ցուցանիշով՝ չորրորդն աշխարհում, անվանական ՀՆԱ-ով՝ հինգերորդը)։ Արդյունաբերական եւ տեխնոլոգիական բազմաթիվ ոլորտներում համարվում է համաշխարհային առաջատար։ Որպես բնակչության բարձր կենսամակարդակ ունեցող զարգացած պետություն՝ Գերմանիան ապահովում է բացառիկ սոցիալական անվտանգություն, հանրային առողջապահություն, անվճար, որակյալ միջնակարգ եւ բուհական կրթություն: Գերմանիայի Դաշնային Հանրապետությունը 1957 թվականից ի վեր հանդիսանում է Եվրոպական տնտեսական համագործակցության, իսկ 1993-ից՝ Եվրոպական միության համահիմնադիր անդամ, 1999 թվականից ի վեր՝ Շենգենյան գոտի։ Անդամակցում է նաեւ ՄԱԿ-ին, Հյուսիսատլանտյան դաշինքին (ՆԱՏՕ), «Մեծ յոթնյակին», Տնտեսական համագործակցության եւ զարգացման կազմակերպությանը Անվան ստուգաբանություն «Գերմանիա» բառն առաջացել է լատիներեն համարժեք («Germania») եզրույթից. այդպես է անվանել Հռոմի կայսր Հուլիոս Կեսարը՝ անվանակոչելով Հռենոսի ավազանի արեւելքում բնակվող ժողովուրդներին։ Գերմաներեն «Դոյչլանդ» երկրանվանումը (թարգմանաբար՝ «գերմանական երկիր») առաջացել է հին վերին գերմաներեն «diutisc» («հայտնի») բառարմատից։ Այդ բառն առօրեական կիրառություն ուներ խոսակցական լատիներենում եւ ռոմանական լեզուներում։ Այն ծագել է պրոտո-գերմանական «þiudiskaz» բառից, որը եւս նշանակում է «հայտնի»։ Պատմություն «Մաուեր այն» հնագիտական բրածոյի (իրենից ներկայացնում է նախամարդու ստորին ծնոտ) հայտնաբերումը վկայում է այն մասին, որ հնագույն հումանոիդը մերօրյա Գերմանիայի տարածքը բնակեցրել է դեռեւս 600 հազար տարի առաջ։ 1994-1998 թվականների հետազոտությունների արդյունքում Շյոնինգերի տարածքից հայտնաբերվել է պալեոլիթյան ժամանակաշրջանի մարդու կողմից գործածված մի քանի նիզակներ։ Դյուսելդորֆի շրջակայքում գտնվող Նեանդերթալի հովտում հայտնաբերվել է Պլեյստոցենի ժամանակաշրջանում բնակված եւ ներկայումս վերացած հումանոիդի առաջին բրածոն։ 40 հազար տարվա հնության «նեանդերթալյան գանգի» (նույն՝ «նեանդերթալ-1») շնորհիվ կատարվել է այս տեսակի մարդու առաջին վերակառուցումը։ Հնագույն մարդկանց մնացորդներ պահպանվել են նաեւ Բադեն-Վյուրթեմբերգ երկրամասում գտնվող Շվաբյան ալբ քարանձավում։ Այնտեղ կատարված հետազոտությունների արդյունքում հայտնաբերվել է 42-հազարամյա թռչնի ոսկորներ, ինչպես նաեւ մամոնտի փղոսկրից կառուցված ֆլեյտա հիշեցնող հարմարանք (երբեւէ հայտնաբերված ամենահին երաժշտական գործիքը)։ Գերմանիայի տարածքից պեղված 40 հազար տարվա հնության մարդառյուծի արձանիկը անմրցունակ կերպով համարվում է երբեւէ հայտնաբերված ամենավաղնջական արվեստի նմուշը։ Գերմանների գաղթ եւ Ֆրանկական կայսրություն Հին գերմանական ցեղերը՝ գերմանները, առաջացել են սկանդինավյան բրոնզե դարում կամ նախահռոմեական երկաթե դարաշրջանում։ Մ.թ.ա. 1-ին դարում Սկանդինավյան թերակղզու եւ Գերմանիայի հյուսիսից նրանք տեղաշարժվել են հարավային, արեւելյան եւ արեւմտյան ուղղություններով՝ անմիջական կապեր ունենալով մեծ գաղթի արդյունքում կենտրոնական եւ արեւմտյան Եվրոպայում հաստատված կելտերի, գալերի, ինչպես նաեւ իրանական, բալթյան եւ սլավոնական վաչկատուն ցեղերի հետ։ Մ.թ.ա. 27 թվականին իրենց «Օգոստոս» հռչակած Օկտավիանոս կայսրը՝ հռոմեական լեգեոնների գլուխն անցած ներխուժում է Գերմանիա եւ այն դարձնում Հռոմեական կայսրության պրովինցիա։ 9 թվականին Գերմանիայի կուսակալ Քվինտիլիոս Վարոսը Տեւտոբուրգյան անտառի ճակատամարտում ծանր պարտություն է կրում հին գերմանական քերուսկի ցեղի առաջնորդ Արմինիոսից։ Մեր թվարկության 100-ական թվականներին հռոմեացի պատմիչ Կոռնելիոս Տակիտոսը գրել է «գերմանացիների ծագման եւ Գերմանիայի տեղագրության մասին» երկը, համաձայն որի՝ նշյալ ժամանակահատվածում եւ նախորդիվ գերմանները հաստատվել են Հռենոսյան ավազանից մինչեւ Դանուբ ընկած տարածություններում՝ զբաղեցնելով ժամանակակից Գերմանիայի տարածքը։ Այնուամենայնիվ, հետագա արշավանքների արդյունքում Ավստրիան, Բադեն-Վյուրթեմբերգը, Բավարիան, Հեսսենը եւ արեւմտյան Հռենոսը վերստին վերածվում են Հռոմեական կայսրության վարչական միավորների՝ պրովինցիաների։ 3-րդ դարում ցեղային տեղաշարժերի արդյունքում ի հայտ են գալիս բազմաթիվ արեւմտագերմանական ցեղեր եւ ցեղային միավորումներ, այդ թվում՝ ալեմանները, ֆրանկները, սաքսոնները, սիգամբրները, թյուբինգացիները, բավարացիները եւ ֆրիզները։ Շուրջ 260 թվականին, գերմանները ասպատակում են Հռոմեական կայսրության սահմանները։ 284 թվականին Գայոս Դիոկղետիանոսը կայսրությունը բաժանում է երկու մասերի։ Հոների ներխուժումից հետո՝ 375 թվականին, սկսվում է կայսրության լճացման ժամանակաշրջանը, ինչի արդյունքում աշխարհակալության տարածքը տրոհվում է։ Շուտով գերմաններով բնակեցված որոշ տարածքներ ռազմակալվում են ֆրանկների կողմից եւ ներառվում Մերովինգյան թագավորության մեջ։ Ավելի ուշ, ֆրանկները զբաղեցնում են նաեւ Ավստրիան, Նեյստրիան եւ Աքվիտանիան՝ հիմնելով իրենց ընդարձակ թագավորությունը։ Գերմանիայի արեւելյան շրջանները բնակեցվում են արեւմտասլավոնական ցեղերի կողմից, ովքեր էլ այս տարածքներում հիմնադրում են իրենց իսկ անկախ պետականությունը՝ Օբոտրիտների համադաշնությունը։ 8-րդ դարի վերջիներին Ֆրանկական թագավորությունում իշխող Մերովինգյան արքայատոհմը կտրուկ թուլանում է. հարստության վերջին ներկայացուցիչները ձեւականորեն կրում էին թագավորական տիտղոսները, սակայն վերահսկողության արեալների վրա ունեին չափազանց թույլ իշխանություն։ 768 թվականի Հռոմի ֆորումում Պիպին Կարճահասակը հռչակվում է արքա՝ հիմնադրելով Կարոլինգների արքայատոհմը։ Կարոլինգների տոհմանունը առաջնում է Պիպինի հաջորդ Կառլոսի անունից. վերջինս 800 թվականին թագադրվում է արեւելաֆրանկական պետության թագով եւ ի կատար ածում բազմաթիվ արկածախնդիր ծրագրեր։ Կառլոսի նվաճումների արդյունքում թագավորության տարածքը կրկնապատկվում է։ Նա իրեն համարում էր Հռոմեական կայսրության իրավահաջորդը եւ ձգտում էր վերականգնել կայսերական տիտղոսը։ Կառլոսի մահից հետո պետության տարածքը տրոհվում է։ Գերմանական ազգի Սրբազան Հռոմեական կայսրություն 800 թվականին «Մեծ» տիտղոսով անվանակոչված ֆրանկների մայորդոմ Կառլոսը թագադրվում է կայսերական թագով՝ հիմնադրելով Ֆրանկական կայսրությունը։ Սակայն, վերջինիս ստեղծած աշխարհակալությունը երկար կյանք չի ունենում եւ գոյատեւում է շուրջ կես տասնամյակ։ 843 թվականին Վերդենում կնքվում է դաշնագիր, որով Ֆրանկական տիրակալությունը բաժանվում էր երեք անկախ թագավորությունների։ Վերդենի համաձայնագրով գերմանական (արեւելաֆրանկական) հողերը բաժին էին ընկնում Լյուդովիկոս II Գերմանացուն։ Շուրջ հարյուր տարի անց՝ 962 թվականին, գերմանական տիրույթներում ստեղծվում է Սրբազան Հռոմեական կայսրությունը, որն ինքնին բացառում է արեւելաֆրանկական տերության իրավահաջորդությունը եւ գործում որպես անկախ տարածաշրջանային ուժ։ Ի սկզբանե Արեւելյան Ֆրանկիա կոչվող տարածքը Հռենոսից ձգվում էր մինչեւ Էլբա գետը, Հյուսիսային ծովից մինչեւ Ալպյան լեռներ։ Օտտոն I-ը կարողանում է համախմբել Գերմանիայի տարածքում ձեւավորված մանր ու միջին իշխանությունները՝ դքսությունները, եւ իր միավորիչ գործունեության շնորհիվ՝ օծվում Սրբազան Հռոմի կայսր։ 996 թվականին Գրեգորիոս V-ը դառնում է ազգությամբ գերմանացի առաջին Հռոմի պապը, ում ջանքերով էլ Սրբազան Հռոմեական կայսրության գահն անցնում է Օտտոն III-ին։ Նրա օրոք գերմանական բանակը ներխուժում է հյուսիսային Իտալիա եւ Բուրգունդիա՝ համակված լինելով «համաշխարհային կայսրությունը» վերստեղծելու ուտոպիական ձգտումով։ 11-րդ դարի վերջին ավատատիրական հարաբերությունները սկսում են ընդգրկել ամբողջ Գերմանիան, ուժեղանում է քաղաքական ապակենտրոնացումը։ Օգտվելով դրանից՝ պապականությունը փորձում է այստեղ հաստատել իր քաղաքական տիրապետությունը, որն էլ իր հանգուցալուծումն է ստանում 1122 թվականի Վորմսի պակտով։ Սակայն կայսրերի եւ պապերի հակամարտությունն այդպես էլ չի ավարտվում։ Փոխարենը՝ Ֆրիդրիխ I Շիկամորուսը վերսկսում է իտալական արշավանքները, որոնք ավարտվում են բացառիկ հաղթությամբ։ Միեւնույն ժամանակ գերմանական իշխանները խաչակրաց արշավանքների պատրվակով նվաճում են պոլաբյան սլավոնների, ինչպես նաեւ Էլբայից արեւելք ընկած եւ Մերձբալթիկայում ապրող ժողովուրդների տիրույթները։ 12-րդ դարում Սրբազան Հռոմեական կայսրությունում հաստատվում է Հոհենշտաուֆենների ժառանգական իշխանությունը։ Գերմանական ազդեցությունը տարածվում է դեպի հարավ եւ արեւելք՝ հասնելով մինչեւ սլավոնական բնակատեղիներ։ Հանզայական միության առեւտրային ուղիները, որոնք գլխավորապես անցնում էին գերմանական քաղաքների տարածքներով, կարեւոր նշանակություն ունեին միջնադարյան Եվրոպայի տնտեսական կյանքում։ անզան ներդրել է արտաքին ինքնուրույն քաղաքականություն՝ ձեռք է բերել ամրոցներ, աձեւավորել ասպետական օրդեններ, աջակցել օլիգարխիային։ Չնայած նրան, որ Սրբազան Հռոմեական կայսրության թագավորի ընտրության աշխարհիկ եւ եկեղեցական կանոնները լավ էին սահմանված, այնուամենայնիվ, շատ հաճախ առաջ էին գալիս մասնավոր անհամաձայնություններ։ Այդ իսկ պատճառով Կառլոս IV կայսրը 1356 թվականին ընդունում է այսպես կոչված «ոսկե բուլլան», որն ամրագրում է Սրբազան Հռոմեական կայսրությանչ որսհարյուրամյա գոյության ընթացքում ձեւավորված հիմնական սահմանադրական հիմքերը։ 14-րդ դարում Սրբազան Հռոմեական կայսրությունն ապրում է ժողովրդագրական ճգնաժամ, որը մեծապես պայմանավորված էր «սեւ մահվան»՝ ժանտախտի համաճարակի տարածման արդյունքում մահացությունների անասելի մեծ թվաքանակով (Եվրոպայի բնակչության 30-60 տոկոսը)։ Միջնադարի մայրամուտն ու նոր շրջանի կարգերի ձեւավորումը Գերմանիայում 1517 թվականի հոկտեմբերին Վիտենբերգի համալսարանի պրոֆեսոր Մարտին Լյութերը, ով աչքի ընկնում քրիստոնեական եկեղեցու որոշ արարողակարգերի նկատմամբ իր քննադատական կեցվածքով, կազմում է «95 թեզիսներ» (հավատով արդարացման վարդապետությամբ եւ հայտնության քրիստոսակենտրոն ընկալմամբ)։ Լյութերը պնդում էր, որ Աստվածաշունչը հանրամատչելի գիրք է եւ այն պիտի կարդան բոլորը։ Այդ պատճառով էլ նա դառնում է առաջին անձը, ով «Սուրբ գիրք»-ը լատիներենից թարգմանում է գերմաներեն։ Հեղափոխության պատճառը սակայն դառնում է Հռոմից ժամանած սաքսոնացի կաթոլիկ քահանա Հովհաննես Տեցելի վաճառած ինդուլգենցիաները։ Վերջինս Հռոմի պապ Լեւոն X-ի հրամանով եկել էր Գերմանիա՝ սբ. Պետրոս եկեղեցու շինարարության համար գումարներ հավաքելու։ Ընդդիմանալով նմանօրինակ գործողություններին՝ Լյութերը սկզբնավորում է ռեֆորմացիայի շարժումը՝ միեւնույն ժամանակ հիմնադրելով լյութերականության գաղափարներով լեցված բողոքական եկեղեցին։ Կարճ ժամանակահատվածում շարժումը լայնորեն տարածվում է ամբողջ Արեւմտյան Եվրոպայում։ Եվրոպայի կաթոլիկների եւ լյութերականների միջեւ հակամարտությունն իր հանգուցալուծումն է գտնում 1555 թվականի սեպտեմբերի 25-ին Աուսբուրգում, որտեղ Սրբազան Հռոմեական կայսրության գահակալ Կառլոս V-ի եւ Շմալկալդինյան դաշինքի միջեւ կնքվում է հաշտության պայմանագիր։ Ռեֆորմացիային հաջորդած կրոնական հակամարտության եւ Երեսնամյա պատերազմից հետո, զարգացած միջնադարում՝ ազգային պետությունների կազմավորմանը զուգընթաց, Սրբազան Հռոմեական կայսրությունը բռնում է լճացման ուղին։ Կայսրությության տարածքում ապրող բողոքականների եւ կաթոլիկների միջեւ հերթական հակասությունները 1618 թվականին վերաճում են բաց պատերազմի. շուտով այն փոխարկվում է իշխող Հաբսբուրգյան հարստության եւ կայսրության տարածքային ամբողջականության դեմ ուղղված անուղղակի պայքարի։ Բազմակողմ պատերազմն ավարտվում է 1648 թվականին՝ Վեստֆալյան հաշտության պայմանագրի կնքմամբ։ Վերջինիս դրույթները ֆունդամենտալ նշանակություն են ունենում Սրբազան Հռոմեական կայսրության հետագա ճակատագրի համար։ Տարածքային առումով պայմանագիրն ամրագրում է կայսրության կողմից Շվեյցարիայի եւ Նիդերլանդների կորուստը (վերջիններս հռչակվում են անկախ պետություններ), իսկ որոշ հողեր՝ զիջում հակառակորդներին։ Հաստատվում է հյուսիսային Գերմանիայում եկեղեցական հողերի սեկուլյարիզացիայի (պետության օգտին օտարման) արդյունքները։ Դավանաբանության տեսակնյունից ճանաչվում է կաթոլիկ, լյութերական եւ կալվինական եկեղեցիների հավասարությունը, կայսերական դասերի համար ամրագրվում է մեկ դավանանքից մյուսին անցնելու ազատության իրավունքը, երաշխավորվում՝ կրոնական փոքրամասնությունների համար դավանանքի ազատությունն ու արտագաղթելու իրավունքը։ Ավստրիական կայսրություն եւ Պրուսիա 1701 թվականին մահանում է Բրանդենբուրգ-Պրուսիայի «մեծ կուրֆյուրստ» Ֆրիդրիխ Վիլհելմ I-ը, ում հաջորդում է որդին՝ Ֆրիդրիխ III-ը։ Վերջինս հրաժարվում է ենթակա տիտղոսից եւ իրեն հռչակում Պրուսիայի անկախ թագավորության գահակալ՝ Ֆրիդրիխ I անվան ներքո։ Ստեղծված պետությունը միջազգային ճանաչում ստանում է միայն 1713 թվականին՝ Ուտրեխտյան պայմանագրով։ Սրբազան Հռոմեական կայսրությանը պատուհասած հերթական փորձանքը տեղի է ունենում 1740-1748 թվականներին, երբ եվրոպական պետությունները միմյանց դեմ մղում են ավստրիական հողերի ժառանգության համար արյունարբու պատերազմներ։ Կայսերապատկան հողերի նկատմամբ ունեին մի շարք եվրոպական երկրներ, մասնավորապես՝ Պրուսիան, Բավարիան, Սաքսոնիան, Իսպանիան եւ Սարդինիան։ Հաբսբուրգների պաշտպանությամբ հանդես էին գալիս Անգլիան եւ «Ցածրահողերը»՝ Ֆրանսիայի առեւտրական մրցակիցները, եւ Ռուսաստանը, որն անհանգստացսւծ էր Պրուսիայի հզորացումից։ 1748 թվականին հակամարտությունն ավարտվում է եւ կնքվում է Աախենի պայմանագիրը, որով Հաբսբուրգները պահպանում են իրենց տիրույթների զգալի մասը, ճանաչվում է Մարիա Թերեզայի օրինական իրավունքները թագի նկատմամբ։ Այնուամենայնիվ, Հաբսբուրգները կորցնում են իտալական տիրույթների մի մասը եւ գրեթե ամբողջ Սիլեզիան, որն անցնում է Պրուսիային։ Կայսրության մոտալուտ փլուզման կամ առնվազն Գերմանիայում Հաբսբուրգների իշխանության վերացման հավանականությունը 1803 թվականի «Եզրափակիչ որոշման» ընդունումից հետո ակնհայտ էր դարձել անգամ կայսր Ֆրանց II-ի համար։ 1804 թվականին վերջինս ընդունում է «Ավստրիայի կայսր» տիտղոսը՝ ձգտելով հավասարակշռություն պահել Նապոլեոն Բոնապարտի ջանքերով զարթոնք ապրող Ֆրանսիայի հետ։ Այսպիսով, նույն տարում գերմանական ազգի Սրբազան Հռոմեական կայսրությունը դադարում է գոյություն ունենալով՝ իր տեղը զիջելով Ավստրիական կայսրությանը։ Գերմանական տերությունների համար իրական պատուհաս էին Նապոլեոնյան պատերազմները, որոնք գլխավորապես հյուծում եւ պառակտում են նախկին հզոր տիրակալությունները։ Աուստեռլիցի ճակատամարտում ավստրիական բանակի կրած պարտությունից հետո Նապոլեոն Բոնապարտը պաշարում է Վիեննան՝ ցնցումնային հարված հասցնելով կայսրությանը։ Գերմանական հողերում ձեւավորվում են փոքր եւ միջին պետական միավորումներ, որոնք գործում էին ապակենտրոն։ Վերջիններս 1806 թվականին Ֆրանսիայի հետ կնքում են պայմանագիր եւ դառնում վերջինիս վասալը՝ ինքնին ձեւավորելով Հռենոսյան միությունը։ 1814-ի Վիեննայի վեհաժողովում եւս Գերմանիան շարունակում է պահպանել իր պառակտված վիճակը։ Գերմանիայի միավորում Վիեննայի վեհաժողովում Նապոլեոնյան Ֆրանսիայի կապիտուլյացիայից հետո մասնակից երկրների ջանքերով հիմնվում է Գերմանական կոնֆեդերացիան (համադաշնությունը), որը ներառում էր 39 ինքնիշխան պետական կազմավորումներ։ Համադաշնության «ղեկն» իր ձեռքում է կենտրոնացնում «Ավստրիայի կայսր» տիտղոսը կրող միապետը, թեպետ եւ անհերքելի էր գերմանական հողերում օրեցօր զորեղացող Պրուսիայի թագավորության ազդեցության շրջանակների ընդլայնման հանգամանքը։ Այն ուղեկցվում էր Հաբսբուրգների եւ Հոհենցոլերների հարստությունների միջեւ անզիջում պայքարով։ Այնուամենայնիվ, ցանկացած միավորման գերնպատակը համարվում էր պառակտ Գերմանիայի միավորումը։ Ֆրանսիական հեղափոխության ազատատենչ գաղափարներով ոգեշնչված Ազգային եւ ազատագրական հայացքներ ուներ հատկապես երիտասարդությունը։ 1832 թվականի մայիսին նշված Համբախի ֆեստիվալը Գերմանիայի միավորմանը, ազատությանը եւ ժողովրդավարությանը միտված կարեւոր միջոցառում էր։ Պրուսիայի թագավոր Ֆրիդրիխ Վիլհելմ IV-ի կառավարման տարիներին ներքաղաքական քաոսը էլ ավելի է ահագնանում, որն էլ 1878 թվականին դառնում է հեղափոխական ալիքի բռնկման կարեւոր դրդապատճառ։ Նույն տարվա մայիսի 18-ին Մայնի Ֆրանկֆուրտում բացվում է համագերմանական ազգային ժողովը, որը պետք է վճռեր երկրի միավորման հիմնահարցը։ Այնուամենայնիվ, անպտուղ բանավեճերով հագեցած ժողովը ձգձգում է համագերմանական սահմանադրության մշակումը եւ ընդդիմադիր ուժերին ամրապնդվելու հնարավորություն տալիս։ 1862 թվականին Վիլյամ I-ի կողմից նախարար-նախագահի պաշտոնում նշանակվում է դիվանագետ Օտտո ֆոն Բիսմարկը, ում վիճակված էր իրագործել Գերմանիայի վերամիավորման բաղձալի ծրագիրը։ Բիսմարկը հաջողությամբ 1864 թվականին պատերազմում է Դանիայի թագավորության դեմ՝ բավարարելով Յուտլանդ թերակղզու նկատմամբ Պրուսիայի կառավարության հավակնությունները։ 1866 թվականին Պրուսիան հաղթանակում է կայսերական Ավստրիայի դեմ մղվող պատերազմում եւ ստեղծում Հյուսիսգերմանական համադաշնությունը («Նորդդոյթչեր բունդ»)։ Ֆրանս-պրուսական պատերազմից հետո Օտտո Բիսմարկի նախագահությամբ Վերսալի հայելապատ դղյակում տեղի է ունենում Գերմանական կայսրության հռչակման հանդիսավոր արարողությունը։ Ընդարձակ տերության կազմի մեջ էին մտնում գերմանական գրեթե բոլոր հողերը՝ բացառությամբ Ավստրիայի եւ Շվեյցարիայի գերմանախոս երկրամասի։ Նորաստեղծ Գերմանիան փաստացիորեն վերամիավորվում էր «գերմանական հողերի սրտի»՝ Պրուսիայի շուրջ, որտեղ շարունակում էր Հոհենցոլերների ժառանգական իշխանությունը։ Կայսրության քաղաքամայր էր հռչակվում Բեռլինը։ Առաջին Ռայխ եւ գաղութային կայսրություն Գերմանիայի միավորումից հետո Օտտո ֆոն Բիսմարկը հռչակվում է երկրի բունդեսռայխկանցլեր։ Ֆրանսիայի նկատմամբ հաղթանակն այս երկրի համար առաջ է քաշում զարգացման մեծ հեռանկար։ Ֆրանֆուրտի պայմանագրով նախ եւ առաջ վերջինս վերահսկողություն է սահմանում Էլզաս եւ Լոթարինգիա երկրամասերի նկատմամբ, ապա որպես փոխհատուցում ստանում 5 միլիարդ ֆրանկ ռազմատուգանք։ Վիլհելմ II-ի կառավարման տարիներին Գերմանիան, ինչպես եւ մյուս եվրոպական տերությունները, բռնում է զարգացման իմպերիալիստական ուղին՝ քանիցս բախվելով հարեւան երկրների հետ։ Սա հանգեցնում է նրան, որ Գերմանիայի հետ սերտ հարաբերություններ ունեցող շատ երկրներ հրաժարվում են իրենց դաշնակցային պարտավորություններից։ Նմանօրինակ աշխարհաքաղաքական պայմաններում Գերմանիան մերձենում է Ավստրո-Հունգարական կայսրության հետ, ով նախկինում պահպանում էր նետրալիտետը։ Գերմանիայի վարած բազմասփյուռ արտաքին քաղաքականության շնորհիվ կայսրությունը կարճ ժամանակահատվածում վերածվում է գերտերության՝ իր ազդեցության ոլորտում ներառելով բազմաթիվ տարածաշրջաններ։ Գերմանական զորքերին հաջողվում է նաեւ նոր տարածքներ ձեռք բերել այլ աշխարհամասում՝ ստեղծելով գաղութային կայսրություն։ 1884 թվականին տեղի ունեցած Բեռլինի վեհաժողովում օրենքի ուժով հաստատվում են Գերմանական Արեւելյան Աֆրիկայի, Գերմանական Հարավարեւեմտյան Աֆրիկայի, Տոգոլենդի եւ Կամերունի պրոտեկտորատները։ Ավելի ուշ՝ գերմանական օկուպացիայի արդյունքում Խաղաղօվկիանոսյան տարածշրջանում ձեւավորվում է Նոր Գվինեայի, Միկրոնեզիայի եւ Սամոայի կախյալ տարածքները, իսկ Չինաստանում՝ Գերմանական կայսրությանն է հպատակվում Ցզյաո Չժոուի նեղուցը։ 1904-1907 թվականներին գերմանահպատակ Հարավարեւմտյան Աֆրիկայի գաղութում (ներկայիս Նամիբիայում) իրականացվում է 20-րդ դարի առաջին ցեղասպանությունը։ Այդ դրդապատճառը եղել է Նամիբիայի տեղաբնիկ ժողովուրդների՝ հերերոների եւ հոտենտոտների ապստամբությունն ընդդեմ գաղութային դաժան շահագործման եւ աֆրիկացիների հողազրկման։ Գերմանական մետրոպոլիան ապրիլին պարտության է մատնում գաղութի կենտրոնական շրջաններն ազատագրած հերերոներին։ Նրանց մի մասը կոտորվում է դաժան մարտերում, մի մասն էլ նահանջի ճանապարհին զոհվել անապատում։ Շատերն էլ ստրկացվել են գաղութարար ֆերմերների կողմից։ Ընդհանուր հաշվով, գերմանացիների ցեղասպան գործողությունների արդյունքում զոհվել են 100 հազար հերերոների շուրջ 80 %-ը։ Համաշխարհային գերիշխանության հասնելու բաղձալի իղձով համակված Գերմանիան 1914 թվականի հունիսին սանձազերծում է Առաջին համաշխարհային պատերազմը։ Աշխարհամարտի բռնկման ձեւական շարժառիթը դառնում է սերբ ուսանող Գավրիլո Պրինցիպի կողմից Ավստրո-Հունգարիայի գահաժառանգի սպանությունը։ Վերջինս կռվում էր «Քառյակ դաշինքի» մյուս անդամ-պետությունների՝ Բուլղարիայի, Օսմանյան կայսրության եւ Ավստրո-Հունգարիայի զինակցությամբ։ Այնուամենայնիվ, Անտանտի երկրների միահամուռ ուժերով համաշխարհային պատերազմն ավարտվում է Գերմանիայի ջախջախիչ պարտությամբ։ Պատերազմական գործողությունների արդյունքում գերմանական կողմն ունենում է շուրջ 2 միլիոն զոհ։ Մարդկային զոհերից բացի, Գերմանիան ունենում է նաեւ բազմաթիվ տարածքային կորուստներ, տնտեսությունն ապրում է աննախադեպ լճացում։ Վայմարյան հանրապետություն եւ Նացիստական Գերմանիա 1918 թվականի նոյեմբերին բռնկված հեղափոխության հաղթանակից հետո Գերմանիան հռչակվում է դաշնային հանրապետություն։ 1925 թվականի տվյալներով վերջինիս կազմի մեջ էին միավորվում 18 դաշնային երկրամասեր։ 1919 թվականի օգոստոսի 11-ին նախագահ Ֆրիդրիխ Էբերտը («Սոցիալ-դեմոկրատական կուսակցությունից») ստորագրում է այսպես կոչված «Վայմարյան սահմանադրությունը»՝ բացարձակապես արմատախիլ անելով երկրի միապետական մնացուկը։ Այնուամենայնիվ, հանրապետականները չէին կարողանում ամբողջական վերահսկողություն սահմանել երկրի ողջ տարածքի վրա, քանզի սոցիալիստներն իրենց բացարձակ իշխանությունն էին հաստատել Բավարիայում՝ ստեղծելով Մյունխենի սոցիալիստական հանրապետությունը, իսկ պահպանողականները ժամանակ առ ժամանակ ընդվզում էին կառավարության դեմ՝ միապետական կարգերը վերականգնելու նպատակով։ Իր գայության տասնչորս տարիների ընթացքում Վայմարյան հանրապետությունը առերեսվում է բազում խնդիրների հետ, այդ թվում՝ հիպերարժեզրկման, քաղաքական էքստրեմիզմի, ինչպես նաեւ Առաջին համաշխարհային պատերազմում հաղթած դաշնակիցների հարկադրանքներին։ Վերսալյան պայմանագրի հետ անհամաձայնությունը, ինչպես նաեւ այդ պայմանագիրը ստորագրած քաղաքական գործիչների նկատմամբ անհանդուրժողականությունը, ի վերջո հանգեցնում է քաղաքական անկայունության։ Առաջին աշխարհամարտից հետո «դաշնակիցները» պարտված Գերմանիայի համար ստեղծում են հետագա զարգացման համար չափազանց անբարենպաստ պայմաններ։ Չվճարված ռեպարացիաների դիմաց 1923 թվականի հունվարին ֆրանս-բելգիական միացյալ զորաբանակները ներխուժում են հյուսիսային Գերմանիա՝ օկուպացիայի ենթարկելով քարածխի եւ բնական գազի չափազանց մեծ պաշարներ ունեցող եւ գերմանացիների տնտեսական կյանքում կենսական նշանակություն ունեցող Ռուրի երկրամաս (տե՛ս՝ Ռուրի ճգնաժամ)։ Այնուամենայնիվ, Մեծ Բրիտանիայի գործուն աջակցությամբ շուտով կազմվում է պարքի վերաձեւակերպման ծրագիր, որով ռազմատուգանքները բաժանվում էր մասնաբաժինների։ Այդ իսկ պատճառով 1924-1929 թվականներն ընդունված է համարել «մասամբ կայունացման» ժամանակաշրջան։ 1929 թվականին համաշխարհային տնտեսական ճգնաժամը թիրախավորում է նաեւ զարգացման ուղին բռնած Վայմարյան հանրապետությունը։ Մեծ ճգնաժամն էլ ավելի է սրանում «Բրյունինքի տնտեսական քաղաքականության» պատճառով` նպաստելով երկրում արդեն իսկ արմատացած գործազրկության բարձր մակարդակի շարունակական աճին։ 1932 թվականին տեղի ունեցած հատուկ դաշնային ընտրություններում հաղթանակ է տանում Ադոլֆ Հիտլերի գլխավորած նացիստական կուսակցությունը։ 1936 թվականի հունվարի 30-ին գործող նախագահ Պաուլ ֆոն Հինդենբուրգը ստիպված է լինում Հիտլերին նշանակել Գերմանիայի կանցլերի պաշտոնում։ Հինդենբուրգը մահից հետո Հիտլերը իր ձեռքում է կենտրոնացնում երկրի ամբողջ օրենսդրական իշխանությունը։ Կարճ ժամանակամիջոցում վերջինիս ղեկավարած կառավարությունը ստեղծում է կենտրոնացված ամբողջատիրական պետություն, որն ազգային հանրաքվեից հետո դուրս է գալիս Ազգերի լիգայից. սկսվում է Գերմանիայի ռազմական վերազինման գործընթացը, որը տեղի է ունենում աննախադեպ արագ տեմպերով։ Այս ժամանակահատվածում նացիստները մեծ ժողովրդականություն եւ լեգիտիմություն էին վայելում Գերմանիայում՝ ի շնորհս վերջիններիս նախաձեռնած տնտեսական բացառիկ ծրագրերի, պակասորդի նվազեցման, աշխատավարձերի բարձրացման եւ գործազրկության մակարդակի թռիչքային անկման։ 1935 թվականին Ադոլֆ Հիտլերը հայտարարում է Վերսալ-Վաշինգտոնյան համակարգից Գերմանիայի դուրս գալու մասին եւ հրապարակում Նյուրնբերգյան սկզբունքները («Գերմանական արյունը եւ գերմանական պատիվը պաշտպանելու մասին օրենք»)։ Ռասիզմը, հատկապես` հակասեմականությունը, հիտլերյան վարչակարգի հիմնական շրժիչն էր։ Գերմանական ժողովուրդները նացիստների կողմից բնորոշվում էին որպես տիրակալների ռասա, որը «արիական ռասայի» ամենամաքուր ճյուղն էր։ Հրեաների եւ գնչուների դեմ ճնշումները սկսվում են իշխանության գալու վաղ տարիներից, 1933 թվականի մարտին հիմնադրվում են առաջին համակենտրոնացման ճամբարները։ Շատ քաղաքացիների եւ եկեղեցու ընդվզումները բազմիցս ճնշվում են, շատերը բանտարկվում են։ Կրթությունը սկսում է կենտրոնանալ ռասսայական կենսաբանության, բնակչության քաղաքականության եւ ռազմական ծառայության վրա։ 1935 թվականին գերմանական բանակը վերահսկողություն է սահմանում Սաարի նկատմամբ (որպես «Արեւմտյան սահմանային մարկա»), 1936 թվականին՝ բռնակցում Ռեյնլանդը։ 1938 թվականին տեղի է ունենում «Անշլյուսի» գործողությունը, որի արդյունքում Ավստրիան ենթարկվում է անեքսիայի։ Նույն տարվա հոկտեմբերի 30-ին Նացիստական Գերմանիան («Երրորդ Ռայխ») Ֆրանսիայի հետ կնքում է Մյունխենի համաձայնագիրը, ըստ որի որով Ֆրանսիան չպետք է ռազմական օգնություն տրամադրեր Չեխոսլովակիային՝ Գերմանիայի կողմից Սուդետների երկրամասի գալիք օկուպացիայի ժամանակ։ Զարգացնելով ռազմավարական հաջողությունները՝ գերմանական վերմախտը շարունակում է իր հաղթարշավը Չեխոսլովակիայում՝ երկիրը ենթարկելով անեքսիայի։ Նոյեմբերի 9-ից 10-ն ընկած ժամանակահատվածում Ռայխի ողջ տարածքում ոչնչացվում է ավելի քան 200 սինագոգ ու պաշտամունքային վայր, թալանվում հրեաներին պատկանող 7500 առեւտրային կրպակ ու ձեռնարկություն, գրեթե հարյուր հրեա սպանվում է, հարյուրավորներն ինքնասպանություն են գործում կամ մեռնում ստացված վնասվածքների պատճառով։ Եվս 30 հազարն աքսորվում է համակենտրոնացման ճամբարներ։ Ընդհանուր առմամբ, ջարդերի ու աքսորի հետեւանքով զոհվում է 2000-5000 հրեա։ Այս եղերական իրադարձությունը պատմության մեջ հայտնի է «բյուրեղապակյա գիշեր» անվանումով։ 1939 թվականի օգոստոսին Հիտլերի կառավարությունը բանակցություններ է սկսում ԽՍՀՄ-ի հետ, որի արդյունքում կնքվում է Մոլոտով-Ռիբենտրոպյան պակտը («խորհրդա-գերմանական փոխադարձ չհարձակման պայմանագիր»)։ Այն ինքնին նախատեսում էր Արեւելյան Եվրոպայի բաժանումը գերմանական եւ խորհրդային ազդեցության ոլորտների։ 1939 թվականի սեպտեմբերի 1-ին վերմախտը ներխուժում է Լեհաստան՝ սանձազերծելով Երկրորդ համաշխարհային պատերազմը. սկսվում է բաժանված աշխարհի հերթական վերաբաժանումը։ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմ Հիտլերի գործողություններից երկու օր անց՝ սեպտեմբերի 3-ին, պաշտոնական Բեռլինը մերժում է պատերազմը դադարեցնելու կապակցությամբ Մեծ Բրիտանիայի կառավարության ներկայացրած վերջնագիրը, որի արդյունքում էլ Ֆրանսիան եւ Միացյալ Թագավորությունը պատերազմ են հայտարարում Գերմանիային։ 1940 թվականի գարնանը Գերմանիան ռազմախուժում է Դանիա-նորվեգական միացյալ թագավորություն, Նիդերլանդներ եւ Լյուքսեմբուրգ։ Գրեթե միեւնույն ժամանակահատվածում վերմախտը օկուպացնում է հյուսիսային եւ հյուսիսարեւմտյան Ֆրանսիայի գերակշիռ մասը, որից հետո Փարիզից հեռացած վտարանդի կառավարությունը ստիպված է լինում համաձայնության գալ Հիտլերյան վարչակարգի հետ։ Հաջորդիվ գերմանական ուժերը փորձում են ինտերվացիայի ենթարկել Բրիտանիան, սակայն վերջիններս հրթիռահրետակոծությունների են ենթարկում օկուպացված Պա դը Կալեն, որն էլ վերածվել էր գերմանական նավատորմի կարեւոր կայանքի։ 1941 թվականին գերմանական վերմախտը հասնում է մինչեւ Բալկանյան թերակղզի՝ ռազմակալելով Հարավսլավիան եւ Հունաստանը։ Նույն տարում Հիտլերը խախտում է Մոլոտով-Ռիբենտրոպյան պակտը եւ ներխուժում ԽՍՀՄ-ի տիրույթներ. սկսվում է խորհրդային ժողովուրդների Հայրենական մեծ պատերազմը։ 1942 թվականի տվյալներով Նացիստական Գերմանիան եւ «առանցքի ուժերը» (Իտալիա, Հունգարիա, Ռումինիա, Բուլղարիա եւ այլն) տիրապետում էին մայրցամաքային Եվրոպայի եւ Հյուսիսային Աֆրիկայի մեծ մասին։ Ստալինինգրադի ճակատամարտում խորհրդային կարմիր բանակի հաղթանակից հետո իրադարձությունները սկսում են այլ ընթացք ստանալ. դաշնակիցները արշավում են Աֆրիկայի գերմանական գաղութներ, իսկ արդեն 1943-ին՝ ներխուժում Ֆաշիստական Իտալիա։ 1944-ին արեւմուտքի դաշնակիցներն ազատագրում են Ֆրանսիան, իսկ արեւելքում՝ իր վերահսկողությունն էր սահմանում Խորհրդային Միությունը։ Զարգացնելով շրջադարձային հաջողությունները՝ դաշնակիցները բազմաճակատ ռազմախուժման են ենթարկում Գերմանիան։ Բեռլինի ճակատամարտի ավարտից հետո Հիտլերի վարչակարգը անկում է ապրում, իսկ Ռայխը՝ լքում ճակատը՝ պատերազմում միայնակ թողնելով իր դաշնակից Ճապոնիային։ Փաստացիորեն, 1945 թվականին պատերազմական գործողությունները Եվրոպայում ավարտվում են։ Երկրորդ աշխարհամարտի ավարտից հետո նացիստական վարչակարգի նախկին անդամների դեմ Նյուրնբերգյան ատյանում հարուցվել են քրեական վարույթներ՝ միջազգային իրավունքի սկզբունքները ոտնահարելու, մասնավորապես՝ ապօրինաբար պատերազմ սանձազերծելու մեղադրանքով։ Համաշխարհային պատերազմի ընթացքում գերմանական կառավարությունն իրականացրել է մարդկության պատմության մեծ իր ծավալներով աննախադեպ ոճրագործություն՝ Հոլոքոստը։ Ցեղասպանության էին ենթարկվում գլխավորապես փոքրամասնությունները՝ գնչուները, հոգեկան ու մտավոր հաշմանդամություն ունեցող անձինք, Եհովայի վկաները, համասեռամոլները, ինչպես նաեւ մի շարք կրոնական եւ քաղաքական գործիչներ։ Գերմանական վայրագությունների արդյունքում մահվան են դատապարտվել նաեւ բռնազավթված տարածքների միլիոնավոր բնակիչներ, մասնավորապես՝ 2,7 միլիոն լեհ, 1,3 միլիոն ուկրաինացի, 1 միլիոն բելառուս, ինչպես նաեւ 3,5 միլիոն տարբեր ազգություններ ունեցող խորհրդային գերիներ։ Եվրոպայի նվաճյալ տարածքներից գերեվարվել են շուրջ 12 միլիոն անձինք, որոնք դատապարտվում են ստրկության եւ տաժանակիր աշխատանքի։ Ընդհանուր հաշվով գերմանական կողմը աշխարհամարտում տվել է 5,3 միլիոն զոհ, եւս 900 հազար քաղաքացիական անձինք սպանվել են ռազմական գործողությունների հետեւանքով։ Հրթիռահրետակոծությունների հետեւանքով ավերակի են վերածվել բազմաթիվ քաղաքներ, ոչնչացել մեծ թվով մշակութային կոթողներ։ Արեւելյան եւ Արեւմտյան Գերմանիա Գերմանիայի անձնատուր լինելուց հետո դաշնակից երկրները բաժանում են Բեռլինը, իսկ Գերմանիայի տարածքում ձեւավորվում են չորս ռազմական գոտիներ։ Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներին, Ֆրանսիային եւ Մեծ Բրիտանիան մաս հասած արեւմտյան շրջաններում 1949 թվականի մայիսի 23-ին ստեղծվում է Գերմանիայի ֆեդերատիվ հանրապետությունը։ 1949 թվականի հոկտեմբերի 7-ին խորհրդային օկուպացիոն գոտում՝ արեւելքում, ձեւավորվում է Գերմանիայի դեմոկրատական հանրապետությունը։ Երկրներն արդի պատմագիտության մեջ առավել հայտնի են համապատասխանաբար Արեւմտյան եւ Արեւելյան Գերմանիա անվանումներով։ Արեւելյան Գերմանիայի մայրաքաղաք է հռչակվում Արեւելյան Բեռլինը, իսկ Արեւմտյան Գերմանիան իր վարչաքաղաքական կենտրոնը տեղափոխում է Բոնն՝ հայտնելով, որ պետության այսօրինակ բաժանումն ու տարածաշրջանի ստատուս քվոն արհեստական է եւ կրում ժամանակավոր բնույթ։ Արեւմտյան Գերմանիան դաշնային հանրապետություն էր՝ շուկայական տնտեսությամբ։ 1948 թվականի սկզբին Արեւմտյան Գերմանիան Մարշալի պլանի շրջանակների ստանում է բազմաթիվ օժանդակություններ՝ ենթակառուցվածքների վերականգնման եւ արդյունաբերությանը զարկ տալու համար։ 1949 թվականին Կոնրադ Ադենաուերը հռչակվում է Ֆեդերատիվ Գերմանիայի առաջին բունդեսկանցլեր, ով պաշտոնավարում է մինչեւ 1963 թվականը։ Նրա եւ Լյուդվիգ Էրհարդի կառավարման տարիներին երկիրն ապրում է աննախադեպ տնտեսական աճ, 1950-ականների սկիզբն ընդունված է կոչել «տնտեսական հրաշքի» ժամանակաշրջան։ ԳՖՀ-ը 1955 թվականին դառնում է Հյուսիսատլանտյան դաշինքի (ՆԱՏՕ) համահիմնադիր անդամ, 1957 թվականին անդամակցել Եվրոպական տնտեսական համագործակցությանը։ Գերմանիայի Դեմոկրատական Հանրապետությունը սոցիալիստական ճամբարի («արեւելյան բլոկ») շարքային պետություն էր, որը թե՛ քաղաքական եւ թե՛ ռազմական առումներով վերահսկվում էր Խորհրդային Միության եւ Վարշավայի պայմանագրի կազմակերպության զինված ուժերի կողմից։ Որպես սոցիալիստական տնտեսական համակարգի ունեցող երկիր՝ Արեւելյան Գերմանիան անդամակցում էր Սոցիալիստական երկրների տնտեսական համագործակցությանը։ Երկու երկրների բաժանարար սահմանը համարվում էր Բեռլինի պատը, որը կառուցվել է 1961 թվականի օգոստոսի 13-ին։ Պատճառը՝ Արեւելյան Գերմանիայի բնակչության դեպի արեւմուտք ապօրինի արտահոսքի կանխումն էր։ Բեռլինյան պատը ԳԴՀ-ի կողմից պաշտոնապես կոչվել է «Հակաֆաշիստական պաշտպանական պատ», նկատի ունենալով, որ ՆԱՏՕ-ի երկրները՝ մասնավորապես Արեւմտյան Գերմանիան, համարվում են «ֆաշիստներին» հավասարազոր։ Արեւմտյան Գերմանիայի կառավարությունը հաճախ այն անվանում էր «Ամոթի պատ»։ Գերմանիայի ներքին սահմանի հետ, որը սահմանագծում էր Արեւելյան եւ Արեւմտյան Գերմանիայի բաժանարար հատվածը, խորհրդանշում էր Սառը պատերազմի ընթացքում Արեւմտյան Եվրոպան եւ արեւելյան, սոցիալիստական բլոկը միմյանցից բաժանող «Երկաթյա վարագույրը»։ Պատը քանդվել է 1989 թվականին՝ դառնալով կոմունիզմի անկման, ԽՍՀՄ-ի կազմալուծման եւ Գերմանական վերակառուցման գլխավոր խորհրդանիշը։ Գերմանիայի արեւմտյան եւ արեւելյան մասերի միջեւ լարվածությունը փոքրիշատե մեղմվում է 1970-ականներին՝ կանցլեր Վիլի Բրանդտի վարած արեւելյան քաղաքականության շնորհիվ։ 1989 թվականի ամռանը, Հունգարիան ապամոնտաժում է Ավստրիայի հետ սահմանին կառուցված «երկաթյա վարագույրը», որի արդյունքում Արեւելյան Գերմանիայի հազարավոր բնակիչներ Հունգարիայի միջոցով անցնում են Ավստրիա եւ ապա՝ Արեւմտյան Գերմանիա։ Գերմանիայի վերամիավորումը տեղի է ունենում 1990 թվականի հոկտեմբերի 3-ին՝ Երկուսին գումարած չորս պայմանագրի արդյունքում։ Գերմանիայի վերամիավորում եւ եվրոինտեգրացիա Գերմանիայի վերամիավորումից հետո հռչակված Գերմանիայի Դաշնային Հանրապետությունը ստանձնում է Արեւմտյան Գերմանիայի իրավահաջորդությունը՝ այդ կերպ շարունակելով իր անդամակցությունը միջազգային կազմակերպություններին։ 1994 թվականին կնքված Բեռլին-Բոն համաձայնագրով Բեռլինը վերստին դառնում էր միացյալ Գերմանիայի մայրաքաղաքը, իսկ Բոնը ստանում էր «բունդեսշտադտ»-ի բացառիկ կարգավիճակ (դաշնային նշանակության քաղաք)՝ պահպանելով որոշ նախարարություններ սեփական հարկի տակ։ Կառավարության վերատեղակայումը տեղի է ունենում 1999 թվականին։ 1988 թվականի ընտրություններում հաղթանակ է տանում Գերմանիայի սոցիալ-դեմոկրատական կուսակցության թեկնածու Գերհարդ Շրյոդերը դառնում է բունդեսկանցլեր։ Արեւելյան Գերմանիայի տնտեսական արդիականացումն ու ինտեգրացիան եղել է բավականին բարդ գործընթաց, որը շարունակվում է մինչ օրս։ Ամեն տարի Գերմանիայի արեւմուտքից արեւելք է փոխանցվում շուրջ 80 միլիարդ ԱՄՆ դոլար։ Վերամիավորումից հետո Գերմանիան Եվրոպական միության շրջանակներում ստանձնում է էլ ավելի ազդեցիկ դիրք։ ԵՄ անդամ-պետությունների հետ միասին 1992 թվականին դաշնային հանրապետությունը ստորագրում է Մաաստրիխտի համաձայնագիրը, 1999-ին՝ Եվրագոտու ստեղծման մասին հռչակագիր, իսկ 2007 թվականին՝ Լիսաբոնի պայմանագիրը՝ Եվրոպական Միության սահմանադրության հիմք հանդիսացող երկու պայմանագրերից մեկը։ Գերմանիան խաղաղապահ առաքելություններ է իրականացրել Բալկանյան թերակղզում, ինչպես նաեւ ՆԱՏՕ-ի հետ համատեղ ռազմական գործողություններ իրականացրել Աֆղանստանում՝ Թալիբանի ահաբեկչական կազմակերպությունից այդ երկիրը պաշտպանելու նպատակով։ Շատերը կարծում են սակայն, որ Աֆղանստանի պատերազմում Գերմանիան չարաշահել է իր դիրքերը, քանզի ներպետական Սահմանադրության համաձայն՝ Աֆղանստանում օտարերկրյա զորքերը կարող են կայանվել բացառապես այդ երկիրը պաշտպանելու նկրտումներով։ 2005 թվականին Գերմանիայի պատմության մեջ առաջին անգամ կանցլերի պաշտոնում ընտրվում է իգական սեռի ներկայացուցիչ՝ Անգելա Մերկելը։ 2009 թվականին Մերկելի գլխավորած լիբերալ-պահպանողական խորհրդարանական խմբակցությունը ստանձնում է երկրի կառավարումը։ 2015 թվականին Գերմանիային է պատուհասել ներգաղթյալների ճգնաժամը, քանի որ վերջինս Աֆրիկայի եւ Մերձավոր Արեւելքի փախստականների համար դարձել էր ապրուստի բարենպաստ վայր։ Վերջին տարիներին Գերմանիայում են հաստատվել ավելի քան 1 միլիոն փախստականներ։ Բնակչություն Գերմանիան բնակչության թվով Եվրոպայի ամենամեծ երկիրն է։ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմում այն կրեց մարդկային զգալի կորուստներ, սակայն բնակչության բնական աճը բացասական նշանով է։ Ստեղծված ժողովրդագրական անբարենպաստ իրադրությունը հաղթահարվում է միայն ներգաղթի հաշվին։ Գերմանիայի բնակչության ազգային կազմը միատարր է, թեեւ երկրում ապրում են մոտ 7 միլիոն օտարերկրացիներ։ 1990-ական թվականներից սկսած մեծացավ նաեւ հայերի հոսքը Գերմանիա։ Այժմ այնտեղ ստեղծվել է ոչ մեծ հայկական համայնք։ Ընդունված է գերմանացիների ազգային բնավորության գիծ համարել կարգապահությունը, ճշտապահությունը, հաշվենկատությունը, արտադրական բարձր մշակույթը եւ օրինապահությունը։ Բնակչությունը Գերմանիայում անհավասարաչափ է տեղաբաշխված։ Ճիշտ է, միջին խտությունը շատ բարձր է՝ 230 մարդ/կմ2, բայց կան շրջաններ, օրինակ, Հռենոս-Ռուրի մեգալոպոլիսում, որտեղ 1 կմ2 վրա ապրում է ավելի քան 1000 մարդ։ Բարձր է երկրի ուրբանիզացման մակարդակը՝ 90%-ից ավելի։ Գործազրկության մակարդակը Գերմանիայում (%), 2001-2021 Բնակչության կառուցվածքը Ըստ The World Factbook-ի՝ Գերմանիայի ազգային կազմը 2020 թվականի դրությամբ՝ 86,3% գերմանացիներ, 1,8% թուրքեր, 1% լեհեր, 1% սիրիացիներ, 1% ռումինացիներ, 8,9% այլ ազգությունների խմբեր։ Լուսատյան սերբերը (60 հազար) ապրում են Բրանդենբուրգի եւ Սաքսոնիայի հողերում, դանիացիները (50 հազար) ապրում են Շլեզվիգ-Հոլշտեյնի հյուսիսային շրջաններում։ Երկրում կա 6,75 միլիոն օտարերկրյա քաղաքացի, որից 1,749 միլիոնը՝ թուրքեր, 930000՝ նախկին Հարավսլավիայի հանրապետությունների, 187,5 հազարը՝ Ռուսաստանի Դաշնության, 129 հազարը՝ Ուկրաինայի քաղաքացիներ։ 1988 թվականից ի վեր 2,2 միլիոն գերմանական ծագում ունեցող միգրանտներ եւ 220,000 փախստականներ (ներառյալ նրանց ընտանիքների անդամները) հետխորհրդային երկրներից մշտական բնակության են ժամանել Գերմանիա՝ այդպիսով կազմելով ռուսալեզու ամենամեծ համայնքներից մեկը։ Գերմանիայում իսլամադավան բնակչությունը կազմում է 3,2-3,6 միլիոն, թեեւ այդ թիվը երբեմն վիճարկվում է։ Որոշ այլ աղբյուրների համաձայն՝ 4,3 միլիոն մուսուլման մշտապես ապրում է Գերմանիայում, որոնցից մոտավորապես 63,2%-ը թուրքական ծագում ունի։ Գերմանիայի բնակչության տարիքային կառուցվածքը 2020 թվականի դրությամբ՝ 0-14 տարեկան՝ 12,89%, 15-64 տարեկան՝ 64,12%, 65 տարեկան եւ բարձր՝ 22,99%: Գերմանիայի բնակչության միջին տարիքը ըստ The World Factbook-ի 2020-ի համար եղել է 47 տարի (4-րդ տեղն աշխարհում), այդ թվում՝ 46 տարեկան տղամարդկանց եւ 49 տարեկան կանանց համար։ Տղամարդկանց եւ կանանց թվաքանակի հարաբերակցությունը՝ 0,96 (2020) ։ Գերմանիայի բնակչության կյանքի միջին տեւողությունը 2021 թվականի դրությամբ՝ 81,3 տարի՝ տղամարդիկ - 78,93 տարի, կանայք - 83,8 տարի։ 2021 թվականի դրությամբ ծնելիության մակարդակը կազմում է 8,63 նորածին 1000 բնակչի հաշվով (212-րդն աշխարհում)։ Պտղաբերության ընդհանուր գործակիցը (TFR) կազմում է 1,48 ծնունդ մեկ կնոջ համար։ Բնակչության ժողովրդագրական ծերացման պատճառով մահացության մակարդակը անշեղորեն աճում է, 2021 թվականի դրությամբ մահացության մակարդակը կազմում է 12,22 մահ 1000 մարդու հաշվով (13-րդ տեղ աշխարհում)։ 2021 թվականի դրությամբ Գերմանիայում զուտ միգրացիայի մակարդակը համեմատաբար ցածր է՝ 1,58 միգրանտ 1000 բնակչի հաշվով (54-րդն աշխարհում)։ 2019 թվականի դրությամբ Գերմանիայում առաջին ծննդաբերության ժամանակ կնոջ միջին տարիքը 29,8 տարեկան է (համեմատության համար նշենք, որ Կորեայի Հանրապետությունում աշխարհում ամենացածր TFR-ով երկիրը կազմում է 0,84 ծնունդ մեկ կնոջ հաշվով 2020 թվականին, կինն առաջին ծննդյան ժամանակ 2019 թվականին եղել է 32,2 տարեկան)։ Քաղաքական համակարգ Պետական կառուցվածք Բեռլինը Գերմանիայի Դաշնային Հանրապետության մայրաքաղաքն է։ Չնայած բոլոր բանակցություններին՝ մայրաքաղաքը Բոննից Բեռլին տեղափոխելուն, Բոննին հաջողվել է մի շարք կարեւոր գրասենյակներ պահել իր տարածքում, ինչպես, օրինակ, Դաշնային վերահսկիչ պալատը։ Գերմանիան դեմոկրատական, սոցիալական, իրավական պետություն է։ Այն կազմված է 16 դաշնային երկրներից։ Պետությունը ղեկավարվում է Գերմանիայի հիմնական օրենքով՝ Սահմանադրությամբ։ ԳԴՀ-ն խորհրդարանական հանրապետություն է։ ԳԴՀ սուբյեկտներն ունեն ինքնավարության բավականին բարձր մակարդակ. նրանք ունեն իրենց Սահմանադրությունը, խորհրդարաններն ու կառավարությունները։ Միավորված Գերմանիայի հիմնական օրենքը դեռեւս 1949 թվականին ընդունված Բոննի Սահմանադրությունն է, որի մեջ կատարվել է ավելի քան 36 ուղղում։ Պետության գլուխ կանգնած է Դաշնային նախագահը, ով ընտրվում է 5 տարի ժամկետով՝ Դաշնային ժողովի կողմից։ Նախագահը մեծ մասամբ իրականացնում է ներկայացուցչական գործառույթներ։ Նախագահը ներկայացնում է երկիրը միջազգային հարաբերություններում, Դաշնության անունից օտարերկրյա պետություններ հետ կնքում է պայմանագրեր, նշանակում եւ պաշտոնից ազատում է դաշնային դատավորներին եւ դաշնային պաշտոնյաներին։ Պետության ներքին գործերում նրա հիմնական գործառույթը հանգում է իշխանության տարբեր թեւերի բնականոն գործունեության ապահովմանը։ ԳԴՀ Կառավարությունը բաղկացած է Դաշնային կանցլերից եւ Դաշնային նախարարներից։ Փաստացիորեն, Գերմանիայում իշխանությունը կենտրոնացած է կառավարության եւ հատկապես նրա առաջնորդի՝ կանցլերի ձեռքում։ Նախագահի առաջարկով Բունդեսթագն ընտրում է երկրի կանցլերի թեկնածուին, ում էլ այդ պաշտոնին նշանակում է նախագահը։ Ընտրված է համարվում այն թեկնածուն, ով ստացել է Բունդեսթագի ձայների մեծամասնությունը։ Որպես կանոն՝ նա խորհրդարանական ընտրություններում հաղթած կուսակցության ներկայացուցիչն է։ Նախարարներին առաջադրում է կանցլերը, իսկ նշանակում՝ նախագահը, սակայն պաշտոնից կարող է ազատել կանցլերը։ Կանցլերի լիազորությունների ժամկետը 4 տարի է։ Սահմանադրությամբ ԳԴՀ-ում բարձրագույն օրենսդիր իշխանությունը պատկանում է երկպալատ խորհրդարանին, որի վերին պալատը Բունդեսրատն է, իսկ ստորինը՝ Բունդեսթագը (վերջինիս լիազորությունները այս կամ այն չափով սահմանափակվում են Բունդեսրատի կողմից)։ Վերջինս մի շարք հարցերի հետ կապված ունի վետոյի իրավունք, որի հետ Բունդեսթագը չի կարող հաշվի չնստել։ Բունդեսթագն ունի օրենսդրական նախաձեռնության իրավունք, կարող է իր կարծիքն արտահայտել դաշնային կառավարության առաջարկած նախագծերի վերաբերյալ։ ԳԴՀ Սահմանադրության 92-րդ հոդվածի համաձայն՝ երկրում դատական իշխանությունն իրականացնում են Դաշնային սահմանադրական դատարանը, դաշնային դատարանները եւ հողերի դատարանները։ Դաշնային դատական համակարգի կարեւորագույն օղակը Դաշնային սահմանադրական դատարանն է։ ԳԴՀ-ում գոյություն ունեն նաեւ դատական ինքնուրույն համակարգեր, ի դեմս՝ Դաշնային ընդհանուր դատարանի, Դաշնային ֆինանսական դատարանի, Դաշնային վարչական դատարանի, աշխատանքային հարցերով Դաշնային դատարանի եւ սոցիալական հարցերով Դաշնային դատարանի։ ԳԴՀ դատարանների խնդիրը դատական փորձի ամփոփումն է եւ համակարգի միասնականության ապահովումը։ Դատավորներն անկախ են եւ ենթակա են միայն օրենքին։ Դատախազությունը ԳԴՀ-ում առանձին համակարգ չի կազմում, այլ գործում է դատական համակարգում՝ գտնվելով արդարադատության նախարարի ենթակայության ներքո։ Արտաքին հարաբերություններ Հայ-գերմանական հարաբերություններ Հայաստանի եւ Գերմանիայի միջեւ դիվանագիտական առաջին քաղաքական հստակ ուղղվածությամաբ հարաբերությունները հաստատվել են 1698 թվականին՝ Իսրայել Օրու նախաձեռնությամաբ։ Իսրայել Օրին առաջարկել է կուրֆյուրստ Հովհան Վիլհելմին ազատագրել Հայաստանը օսմանյան ենթակայությունից։ Հովհան Վիլհելմը համաձայնել է եւ Իսրայել Օրու միջոցով թղթեր է հղել Արեւելյան Վրաստանի (Քարթլի-Կախեթի) Գեորգի XII թագավորին, հայ մելիքներին, Ամենայն Հայոց եւ Աղվանից կաթողիկոսներին եւ մանրամասն տեղեկություններ խնդրել Հայաստանի ու հարակից երկրների տնտեսական, քաղաքական ու ռազմական պայմանների մասին։ Հաջորդ քաղաքական եւ դիվանագիտական համագործակցությունը սկսում են ձեւավորվել Գարեգին Նժդեհի անմիջական մասնակցությամբ։ Նորագույն շրջանի դիվանագիտական հարաբերությունները հաստատվել են 1992 թվականի հունվարին, իսկ Հայաստանի դեսպանությունը բացվել է 1994 թվականին՝ Բեռլինում։ 2015 թվականի մայիսից ԳԴՀ-ում Հայաստանի արտակարգ եւ լիազոր դեսպանն է Աշոտ Սմբատյանը։ 2006 թվականի սեպտեմբերից ԳԴՀ-ում Հայաստանի պատվավոր հյուպատոսն է Գյունտեր Պիլարսկին (հյուպատոսական տարածքը՝ Բադեն-Վյուրտենբերգ երկրամաս), նստավայր՝ Կարլսռուե։ Երեւանում ԳԴՀ դեսպանությունը բացվել է 1993 թվականին։ 2015 թվականից Հայաստանում ԳԴՀ արտակարգ եւ լիազոր դեսպանը Մաթիաս Քիսլերն է։ 1991 թվականից մինչեւ 2008 թվականի հուլիսը Գերմանիայի Դաշնային Հանրապետությունից Հայաստանում կատարվել են 248,7 միլիոն ԱՄՆ դոլարի ուղղակի ներդրումներ։ Դրանց հիմնական մասը ներդրված է ծառայությունների եւ առեւտրի ոլորտում, իսկ մոտ մեկ տասնյակը տարբեր արտադրություններում է ներդրված։ Գերմանացի գործարարները ներգրավված են նաեւ խորհրդատվական, հյուրանոցային եւ տուրիստական բիզնեսներում։ Տնտեսություն Գերմանիան իր տնտեսական հզորությամբ աշխարհի չորրորդ երկիրն է՝ ԱՄՆ-ից, Չինաստանից եւ Ճապոնիայից հետո։ 2009 թվականին Գերմանիայի համախառն ներքին արդյունքը կազմել է $2.81 տրլն (2008 թվական՝ $2.955 տրլն, 2007 թվական՝ $2.917 տրլն), ՀՆԱ-ի իրական աճի տեմպը 2009 թվականի տարեվերջին՝ -4.9 %։ Մեկ շնչին բաժին ընկնող համախառն ներքին արդյունքը՝ $34100 (VI—ը աշխարհում)։ Գյուղատնտեսությունը տալիս է համախառն ներքին արդյունքի 0.9 %-ը, արդյունաբերությունը՝ 26.8 %-ը։ Սպասարկման ոլորտին բաժին է ընկնում համախառն ներքին արդյունքի 72.3 %-ը (2009 թվական)։ Տնտեսության ճյուղային կառուցվածքում աշխատուժի համամասնությունը հետեւյալն է. Գյուղատնտեսություն – 2.4 %Արդյունաբերություն – 29.7 %Սպասարկման ոլորտ – 67.8 % (2009 թվական) Մեկ շնչին բաժին ընկնող ՀՆԱ-ի ցուցանիշները Գերմանիայում (ԱՄՆ դոլար) Աղբյուր՝ The World Bank Գյուղատնտեսություն Գյուղատնտեսությունը տալիս է համախառն ներքին արդյունքի 0.9 %-ը։ Այս ճյուղում զբաղված է աշխատուժի 2.4 %-ը։ Գյուղատնտեսական հողահանդակները գրավում են երկրի տարածքի 35 %-ը։ Գերմանիայում հողի մեծ մասը պատկանում է խոշոր տնտեսություններին, որոնց հողակտորի միջին մեծությունը 17 հա է։ Տնտեսությունների 54 %-ն ունի մինչեւ 10 հա հող։ Փոքր տնտեսությունների մի մասն աշխատում է վնասով։ Պետությունը մի կողմից օգնություն է ցույց տալիս վնասով աշխատող ֆերմերային տնտեսություններին եւ, ընդհանրապես, բոլորին, մյուս կողմից՝ խրախուսում է տնտեսությունների խոշորացման գործընթացը։ Գերմանական ֆերմերային տնտեսությունները եւ գյուղական բնակչությունն իրենց եկամուտի զգալի մասը ստանում են ոչ գյուղատնտեսական զբաղմունքներից՝ արհեստագործությունից, զբոսաշրջությունից, փոքր ձեռնարկատիրությունից եւ այլն։ Գերմանիայի գյուղատնտեսությունը 90 %-ի չափով ապահովում է բնակչության սննդամթերքի պահանջները։ Գյուղատնտեսության առաջատար ճյուղը կաթնամսատու անասնաբուծությունն է, որը տալիս է ճյուղի համախառն արդյունքի 70 %-ը։ Անասնաբուծության համար բազա են հանդիսանում ընդարձակ արոտավայրերը, որոնք գրավում են երկրի տարածքի 30.5 %-ը, մշակովի կերակրախոտերը, սննդի արդյունաբերությունը։ Գերմանիան աշխարհում չորրորդ տեղն է գրավում կաթի (տարեկան 28 միլիոն տոննա), VI տեղը՝ մսի (տարեկան 5.8 միլիոն տոննա) արտադրությամբ։ Խոշոր եղջերավոր անասնաբուծությունը զարգացած է ամենուրեք, խոզաբուծությունը՝ ավելի շատ հյուսիսային շրջաններում։ Բուսաբուծության տակ է դրված 12 միլիոն հա հող, որը կազմում է գյուղատնտեսական հողահանդակների 69.5 %-ը։ Մշակովի հողերի 98.6 %-ը վարելահողեր են։ Գերմանիան Արեւմտյան Եվրոպայում առաջին տեղն է գրավում տարեկանի, գարու, վարսակի, կարտոֆիլի, երկրորդ տեղը՝ Ֆրանսիայից հետո, ցորենի, շաքարի ճակնդեղի մշակումով։ Հացահատիկ եւ կարտոֆիլ մշակում են ամենուրեք, բայց առավել շատ՝ հյուսիսային շրջաններում։ Շաքարի ճակնդեղն ավելի մեծ տարածում ունի Հռենոս-Վեսֆալիայում, Բավարիայում, Մեկլենբուրգ-Առաջավոր Պոմերանիայում, խաղողը՝ Բադեն-Վյուրտեմբերգում, Էսսենում։ Գերմանիայում մշակում են նաեւ գայլուկ, բանջարանոցային կուլտուրաներ, ծաղիկներ։ Գյուղատնտեսության բազայի վրա զարգացել է սննդի արդյունաբերությունը։ Կենդանական յուղի եւ բուսայուղի արտադրությամբ Գերմանիան աշխարհում գրավում է երրորդ, Եվրոպայում՝ առաջին տեղը։ Հայտնի է գարեջրի, շաքարավազի, գինիների, ձկան, պահածոների արտադրությամբ։ Արդյունաբերություն Արդյունաբերությանը բնորոշ է գերինդուստրացումը, որի առաջատար եւ միջազգային շուկայում մրցադիմացկուն ճյուղերն են ավտոմոբիլաշինությունը, ինքնաթիռաշինությունը, վագոնաշինությունը, էլեկտրատեխնիկան, օպտիկական եւ քիմիական արտադրությունը, դեղագործությունը, մետաղաձուլությունը։ Ընդ որում՝ արդյունաբերության մեջ աստիճանաբար մեծանում է նոր՝ բարձր տեխնոլոգիաներով ճյուղերի դերը, համեմատաբար նվազում արդյունահանող, թեթեւ, սննդի ճյուղերի դերը։ Արդյունաբերության ավանդական ճյուղը արդյունահանումն է։ Արդյունահանում են քարածուխ, նավթ, երկաթաքար, գունավոր մետաղներ, կալիումական աղ։ Քարածխի տարեկան հանույթը կազմում է 51.2 միլիոն տոննա։ Դրանով գրավում է 10-րդ տեղը աշխարհում։ Քարածխի հանույթը աստիճանաբար նվազում է՝ կապված պահանջարկի նվազման հետ։ Քարածխի 80 %-ը տալիս է Ռուրի ավազանը, մնացածը՝ Սաարի եւ մյուս ավազանները։ Գորշ ածխի հանույթը 193 միլիոն տոննա է. աշխարհում գրավում է առաջին տեղը։ Գորշ ածխի հանույթը նույնպես ունի նվազման միտում։ Շահագործվող հիմնական ավազաններն են Ստորին Հռենոսյանը, Էլբա եւ Զաալե գետերի միջեւ ընկած ավազանը։ Գորշ ածուխը արդյունահանվում է բաց եղանակով։ Այն հիմնականում օգտագործվում է էլեկտրակայաններում։ Նավթի տարեկան հանույթը մոտ 0.5 միլիոն տոննա է, ներմուծումը՝ 64 միլիոն տոննա։ Նավթի վերամշակման խոշոր կենտրոններն են Համբուրգը, Քյոլնը, Ինգոլշտադը։ Նավթը ներմուծում է ՌԴ-ից եւ Պարսից ծոցի երկրներից։ Բնական գազի արդյունահանումը տարեկան կազմում է 15.29 միլիարդ մ3 (34-րդը աշխարհում), սպառումը՝ 96.26 միլիարդ մ3 ( 5-րդը աշխարհում), ներկրումը 94.57 միլիարդ մ3 (2-րդը աշխարհում), արտահանումը՝ 12.64 միլիարդ մ3 (16-րդը աշխարհում) (2009 թվական)։ Էլեկտրաէներգիայի արտադրությունը հասնում է 593.4 միլրդ կվտ ժ (8-րդը), սպառումը՝ 547.3 միլիարդ կվտ ժ (7-րդը), արտահանման եւ ներկրման ցուցանիշներն են համապատասխանաբար 61.7 եւ 41.67 միլիարդ կվտ ժ (2009 թ.)։ Էլեկտրաէներգետիկայի արտադրության 61.8 %-ը բաժին է ընկնում ջերմաէլեկտրակայաններին, 4.2 %-ը ջրաէլեկտրակայաններին, 29.9 %-ը ատոմային էլեկտրակայաններին։ Խոշորագույն ջերմաէլեկտրակայանն Մանհայմն է։ Միջուկային վառելիքով են աշխատում Ալբտախի, Ֆիլիպսբուրգի եւ մի շարք այլ էլեկտրակայաններ։ Գործում են քաղաքային աղբի բազայի վրա աշխատող ջերմաէլեկտրակայաններ։ Շուրջ 10 ոչ մեծ ջրաէլեկտրակայաններ կան Հռենոս, Զաալե, Էլբա եւ մյուս գետերի վրա։ Սեւ մետաղաձուլությունը Պողպատաձուլությամբ Գերմանիան Արեւմտյան Եվրոպայում գրավում է առաջին տեղը, աշխարհում ՝ 6-րդ տեղը։ Տարեկան արտադրում է 40.6 միլիոն տոննա պողպատ։ Առաջատարների շարքում է թուջի՝ 30.0 միլիոն տոննա, եւ գլանվածքի արտադրությամբ։ Սեւ մետաղաձուլությունը զարգացած է հիմնականում Հյուսիսային Հռենոս-Վեստֆալիա երկրում՝ Դորտմունդում, Դյուսբուրգում, Սաարի երկրում՝ Սաարբրյուկենում։ Սեւ մետաղաձուլությունը զարգացած է նաեւ Բրադենբուրգում, Բրեմենում, Համբուրգում։ Գունավոր մետաղաձուլության ձեռնարկություննրը հիմնականում աշխատում են ներմուծովի հումքի բազայի վրա։ Առաջատար ճյուղը ալյումինաձուլությունն է։ Ալյումինի արտադրությամբ Գերմանիան երկրորդ տեղն է գրավում տարածաշրջանում՝ Նորվեգիայից հետո։ Ալյումինաձուլության խոշոր կենտրոններն են Էսսենը, Ֆյորդեն, Համբուրգը։ Տարեկան արտադրում է 575 հազար տոննա ալյումին։ Զարգացաած է նաեւ զտված պղինձի՝ (տարեկան 616 հազար տ), կապարի եւ ցինկի ձուլումը։ Մեքենաշինությունը եւ մետաղաձուլությունը։ Այս ճյուղում զբաղված է արդյունաբերական աշխատողների 50 %-ը։ Մեքենաշինության մեջ տեղի են ունենում կառուցվածքային փոփոխություններ, որոնց հետեւանքով աստիճանաբար նվազում է ընդհանուր մեքենաշինության, նավաշինության դերը, մեծանում է օդանավերի, տիեզերական սարքերի, էլեկտրատեխնիկական սարքավորումների, ավտոմոբիլաշինության, համակարգիչների, էլեկտրոնային հաշվիչ մեքենաների, ինքնակառավարվող սարքերի արտադրության դերը։ Մեքենաշինության հանրահայտ ճյուղը մնում է ավտոմոբիլաշինությունը եւ հաստոցաշինությունը։ Հաստոցների արտադրությամբ Գերմանիան աշխարհում գրավում է երկրորդ տեղը, ավտոմոբիլների արտադրությամբ՝ երրորդ տեղը։ Ավտոմոբիլների տարեկան արտադրությունը հասնում է 4.7 մլն-ի։ Ավտոմոբիլաշինական խոշորագույն ընկերություններ են «Ֆոլկսվագենը», «Մերսեդես Բենցը», «ԲՄՎ»-ն, «Աուդին», «Օպելը»։ Ավտոմոբիլաշինության մեջ մեծ է նաեւ ամերիկյան «Ֆորդ» ընկերության դերը։ «Ֆոլկսվագեն» ընկերությունը երկրում խոշորագույնն է. հիմնվել է 1938 թվականին։ Մասնագիտացած է մարդատար մեքենաների եւ ավտոբուսների արտադրության գծով։ Խոշոր կենտրոններն են Վոլֆսբուրգը, Հանովերը, որը իր դուստր ձեռնարկությունն ունի Բրազիլիայում, Մեքսիակայում, Ավստալիայում եւ այլ երկրներում։ «Մերսեդես Բենցի» գլխավոր ձեռնարկությունները գտնվում են Շտուտգարտում եւ Վերտում, «ԲՄՎ»-ինը՝ Մյունխենում եւ Ռեգենսբուրգում, «Օպելինը»՝ Մայնի Ֆրանկֆուրտում եւ Այզենախում, «Աուդի»-նը՝ Հալբրոնում։ Օդանավերի, տիեզերական սարքերի արտադրությամբ հայտնի է Մյունխենը, Բրեմենը, Համբուրգը, նավաշինությամբ՝ Համբուրգը, Քիլը, Ռոստոկը։ Էլեկտրատեխնիկական արդյունաբերության առաջատար ընկերություններն են «Սիմենսը» եւ «Բոշը»։ «Սիմենսը» հիմնադրվել է 1947 թվականին, արտադրում է արդյունաբերական եւ կանցաղային նշանակության էլեկտրատեխնիկական, ինչպես նաեւ ռազմական ապրանքներ։ Ընկերության ձեռնարկությունները տեղաբաշված են Նյուրնբերգում, Շտուտգարտում, Համբուրգում։ Այն իր դուստր ձեռնարկությունները ունի Դանիայում, Բելգիայում, ԱՄՆ-ում եւ այլ երկրներում։ Էլեկտրատեխնիկական արդյունաբերության առաջատարներից է «Բոշ» ընկերությունը, որը հիմնադրվել է 1886 թվականին, մասնագիտացած է կենցաղային էլեկտրական տեխնիկայի արտադրության բնագավառում։ Երկրում առաջիններից մեկն էր, որ սկսեց իր դուստր ձեռնարկությունները ստեղծել արտասահմանյան երկրներում՝ Ֆրանսիայում, Իտալիայում, ԱՄՆ-ում, Արգենտինայում, Բրազիլիայում եւ այլն։ Գերմանիան քիմիական արդյունաբերության առաջատարներից մեկն է։ Տնտեսության այս ճյուղի առաջատար երեք խոշոր ընկերությունները՝ «Բայերը», «ԲԱՍՖ», եւ «Հոեսհթը», հիմնադրվել են 1861—1863 թվականներին։ Այս եւ քիմիական արդյունաբերության մեծ մասը արտադրում են բազմատեսակ ապրանքներ։ Քիմիական արդյունաբերությունն ունի շատ լայն աշխարհագրություն։ Խոշոր կենտրոններն են Համբուրգը, Մայնի Ֆրանկֆուրտը, Լյուդվիգհաֆենը, Քյոլնը, Վիլհելմսհաֆենը։ Գերմանական ընկերությունների ձեռնարկություններ կան Արեւմտյան Եվրոպայի, Լատինական Ամերիակայի մի քանի տասնյակ երկրներում, ինչպես նաեւ Ավստրալիայում, Բելգիայում, Դանիայում, ԱՄՆ-ում, Կանադայում, Թուրքիայում եւ այլն։ Արդյունաբերությունում զբաղված է աշխատուժի 29.7 %-ը։ Երկրի հարավում՝ լեռնային շրջաններում, կան նաեւ ՋՐԷԿ-ներ։ Գերմանիան Արեւմտյան Եվրոպայում ամենաշատ պողպատ արտադրող երկիրն է։ Այստեղ զարգացած է մեքենաշինությունը։ Գերմանիային բնորոշ է ինտենսիվ գյուղատնտեսությունը։ Գերմանիան ունի զարգացած տրանսպորտային համակարգ։ Արտահանում է մեքենաներ եւ սարքավորումներ, արդյունաբերական ապրանքներ։ Ներմուծում է հումք, վառելիք, պարենամթերք։ Կա վարկած, որ առաջին մարդ արարածը եկել է Գերմանիայի տարածք, 700 հազար տարի առաջ։ Շուրջ 500 հազար տարի առաջ ստեղծվել են առաջին բնակավայրերը։ Առաջին գերմանացիների մասին հիշատակվում է հին հույների եւ հռոմեացիների աշխատանքներում։ Տրանսպորտ Գերմանիան ունի զարգացած տրանսպորտային համակարգ։ Երկրի տարածքը հագեցած է արագընթաց երկաթուղիների, բարձրակարգ ավտոմոբիլային ճանապարհների, գետային ուղիների, խողովակաշարերի խիտ ցանցով։ Առաջակարգ դեր ունի ծովային տրանսպորտը, որը հիմնականում սպասարկում է արտաքին առեւտրին։ Խոշոր նավահանգիստներն են Համբուրգը, Վիլհելմսհաֆենը, Ռոստոկը։ Արտաքին տնտեսական կապեր Գերմանիան տնտեսական կապերի մեջ է աշխարհի գրեթե բոլոր երկրների հետ։ Արտաքին առեւտրի շրջանառության ծավալով զիջում է միայն ԱՄՆ-ին։ Արտաքին առեւտրի մեծ մասը բաժին է ընկնում Եվրամիության երկրներին, ԱՄՆ-ին եւ Կանադային։ ԱՊՀ երկրներից առեւտրական կապերը մեծ են Ռուսաստանի հետ։ Գերմանիայի արտահանման գրեթե 9/10-ը լայն սպառման արդյունաբերական ապրանքներն են՝ մեքենաներ եւ սարքավորումներ, մատուցված ծառայություններ։ Հետաքրքիր փաստեր Գերմանիայի մասին Գերմանիան դեռ վաղ ժամանակներից հայտնի է որպես քաղաքների երկիր։ Քաղաքների մեծ թվի մասին հիշատակվում է դեռեւս Հռոմեական կայսրության ժամանակներից։ Քաղաքների մեծ մասը, չնայած ներկայիս բարձր զարգացածությանը, պահպանել է հնամենի արտաքին տեսքը, գործառույթները եւ արտադրվող ապրանքների տեսականին։ Օրինակ՝ Ջոլինգենը՝ մետաղյա իրերի արտադրությունը, Հոտան՝ քարտեզագրությունը, Հայդելբերգը եւ Գյոթինգենը հայտնի են իրենց համալսարաններով, Վայմարը՝ թանգարաններով՝ կապված Գյոթեի, Շիլլերի, Լիստի, Հենդելի անունների հետ, իսկ Հաննովերը, Քյոլնը, Մայնի Ֆրանկֆուրտը, Լայպցիգը՝ որպես միջազգային տոնավաճառների կենտրոն։ Լայպցիգի տոնավաճառը գործում է արդեն 800 տարի։ Գերմանիան գարեջրի արտադրության հնագույն երկրներից է։ Գարեջրի օգտագործմամբ գերմանացիններն առաջինն են աշխարհում. մեկ շնչի հաշվով տարեկան արտադրվում է 160 լիտր գարեջուր։ Հռենոսի վրա գտնվող Դույսբուրգ քաղաքն աշխարհի ամենախոշոր գետային նավահանգիստն է, նրա տարեկան բեռնաշրջանառությունը կազմում է 55 միլիոն տոննա։ Աշխարհում առաջին հաջողված գլոբուսներից մեկը ստեղծել է գերմանացի Մարտին Բեհայմը 1492 թվականին, որը պահպանվում է Նյուրնբերգ քաղաքի թանգարաններից մեկում։ Գերմանիան օծանելիքի հայրենիքն է։ Առաջին անգամ օդեկոլոնը արտադրվել է Քյոլնում եւ կոչվել Քյոլնի ջուր։ ԳԴՀ-ի տնտեսության սպասարկման ոլորտն աչքի է ընկնում բազմապիսի ծառայությունների եւ սպասարկման, կրթական, գիտական, առողջապահական հիմնարկների լայն ցանցով։ Պատկերասրահ Ծանոթագրություններ Արտաքին հղումներ Երեւանում՝ Գերմանիայի դեսպանություն Գյոթե կենտրոն Հուսո տուն բարեգործական կենտրոն www.deutschland.de Բազմալեզու կայք Գերմանիայի մասին Վիկիմեդիա Ատլաս Գերմանիա Փաստեր Գերմանիայի մասին Destatis.de Դաշնային Գերմանիայի վիճակագրական վարչություն Գերմանիա քարտեզը OpenStreetMap կայքում Կառավարություն Գերմանիայի կառավարության պաշտոնական կայք Գերմանիայի խորհրդարանի պաշտոնական կայք Գերմանիայի կանցլերի պաշտոնական կայք Տուրիզմ Գերմանիայի զբոսաշրջության պաշտոնական կայք Արեւմտյան Եվրոպայի երկրներ ՄԱԿ-ի անդամ երկրներ Մեծ ութնյակի անդամ երկրներ Մեծ յոթնյակի երկրներ Մեծ քսանյակի անդամ երկրներ Միջերկրածովյան միության անդամներ Լիբերալ ժողովրդավարություններ ՆԱՏՕ-ի անդամ երկրներ Գերմանիա 1990 հիմնադրված պետություններ եւ տարածքներ 1949 հիմնադրված պետություններ եւ տարածքներ Եվրոպայի խորհրդի անդամ երկրներ