text: Ալբանիա (), ամբողջական պաշտոնական անվանումը՝ Ալբանիայի Հանրապետություն ( ), պետություն Բալկանյան թերակղզու արեւմտյան մասում՝ Ադրիատիկ եւ Հոնիական ծովերի ափին։ Հյուսիս-արեւմուտքում սահմանակցում է Չեռնոգորիային, հյուսիս-արեւելքում՝ մասամբ ճանաչված Կոսովոյին, արեւելքում՝ Հյուսիսային Մակեդոնիայի Հանրապետությանը, իսկ հարավում կիսում է ցամաքային սահմանը Հունաստանի հետ։ Մայրաքաղաքն ու խոշորագույն քաղաքը Տիրանան է։ Մյուս խոշոր քաղաքներն են Դուրեսը, Վլորան եւ Շկոդերը։ Աշխարհագրորեն, Ալբանիայի 28,748 կմ քառակուսի տարածքը ցուցադրում է զանազան կլիմայական, երկրաբանական, հիդրոլոգիական եւ մորֆոլոգիական պայմաններ։ Այստեղ մեկտեղվում են Ալբանական Ալպերի ձյունածածկ լեռնագագաթներն ու Միջերկրական ծովի երկայնքով սփռված Ադրիատիկ եւ Հոնիական ծովերի տաք եւ արեւոտ ափերը։ Տարբեր պատմական ժամանակահատվածներում Ալբանիայի ներկայիս տարածքը բնակեցրել են իլլիացիները, թրակիացիները, հույները, հռոմեացիները, բյուզանդացիները, վենետիկցիները եւ օսմանյան թուրքերը։ Ալբանացիները 12-րդ դարում ստեղծում են Արբանոնի իշխանությունը, իսկ 13-14-րդ դարերում ալբանական պետականությունը շարունակվում է ի դեմս ինքնիշխան թագավորության, ապա՝ իշխանապետության։ 15-րդ դարում Ալբանիայի տարածքը նվաճվում է Եվրոպա ներխուժած օսմանյան թուրքերի կողմից, որոնք այստեղ իշխում են շուրջ հինգ տար։ Օսմանյան տիրապետության օրոք մի բազմաթիվ ալբանացիներ զբաղեցնում են բարձրաստիճան պաշտոններ, հատկապես՝ Բալկանների հարավում եւ Եգիպտոսում։ 18-19-րդ դարերի միջակայքը հայտնի է որպես Ալբանիայի վերածննդի ժամանակաշրջան, քանի որ այս տարիներին աննախադեպ զարթոնք է ապրում ալբանական մշակույթը։ Ալբանիան թուրքական լծից անկախանում է 1912 թվականին՝ Բալկանյան պատերազմներում թուրքերի կրած պարտությունից հետո։ 20-րդ դարում Ալբանիայի թագավորություն են ներխուժում իտալական զավթիչները՝ ձեւավորելով, այսպես կոչված, «Մեծ Ալբանիան»՝ նախքան Ալբանիայի՝ նացիստական պրոտեկտորատի վերածվելը։ Ալբանացի կոմունիստ հեղափոխական Էնվեր Խոջան Երկրորդ աշխարհամարտի ավարտից հետո հիմնադրում է Ալբանիայի ժողովրդավարական սոցիալիստական հանրապետությունը։ Սոցիալիստական կարգերը շարունակում են իշխել այս երկրում մինչեւ 1991 թվականի հեղափոխությունը, որով ազդարարվում է կոմունիզմի անկումն ու Ալբանիայի ժամանակակից հանրապետության հիմնադրումը։ Ալբանիան ունիտար խորհրդարանական սահմանադրական հանրապետություն է։ Զարգացող երկիր է՝ միջինից բարձր եկամուտ ունեցող տնտեսությամբ, որտեղ գերակշռում է ծառայությունների ոլորտը (դրան հաջորդում է արտադրությունը)։ Պատմականորեն, Ալբանիայի տնտեսությունը 1990 թվականից ի վեր գտնվում է կենտրոնացված պլանավորումից շուկայական տնտեսության անցման փուլում։ Ալբանիան իր քաղաքացիներին տրամադրում է անվճար առողջապահություն, ինչպես նաեւ նախնական եւ միջնակարգ կրթություն։ Ալբանիան ՄԱԿ-ի, Համաշխարհային բանկի, ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի, ՆԱՏՕ-ի, ԱՀԿ-ի, ԵԽ-ի, ԵԱՀԿ-ի եւ ԻՀԿ-ի անդամ է։ 2014 թվականից հանդիսանում է Եվրամիությանն անդամակցության պաշտոնական թեկնածու։ Ալբանիան էներգետիկ համայնքի հիմնադիրներից է, Սեւծովյան տնտեսական համագործակցության կազմակերպություն եւ Միջերկրական ծովի միություն անդամ։ Անվան ստուգաբանություն Անվանումը ծագում է իլլիրիական olba բառից, որը նշանակում է լեռ կամ լեռնային երկիր։ Մյուս մեկնաբանումը լատիներեն է ալբիս-ը նշանակում է սպիտակ, 12-13-րդ դարերում, երբ վենետիկցիները ափ դուրս եկան այս երկրում բնակիչները նրանց դիմավորեցին իրենց սպիտակ ազգային տարազով։ Shqipëria ինքնանվանումը նշանակում է «արծվի երկիր» (ալբաներեն արծիվ՝ shqiponjë)։ Ըստ այլ վարկածի` այդ անվանումը ծագում է ալբաներեն shqip՝ «խոսել հասկանալի» բառից։ Պատմություն Ալբանիան բնակեցված է եղել արդեն ուշ հին քարի դարում։ Նորքարեդարյան բնակչության ուշ հետնորդները ձուլվել են հնդեվրոպական լեզուներով խոսողների կողմից, ինչի արդյունքում առաջացել է իլլիրիացի ժողովուրդը։ Անտիկ շրջանում ժամանակակից Ալբանիայի տարածքը բնակեցված է եղել ժամանակակից ալբանացիների նախնիներով՝ իլլիրիական ցեղերով։ Նրա հարավային մասը մտել է Էպիրոսի կազմի մեջ։ Կենտրոնական մասը Ֆիլիպ II-ի եւ Ալեքսանդր Մակեդոնացու ժամանակվանից մտել է Մակեդոնիա պետության կազմի մեջ, իսկ վերջինիս մ.թվականա. 146 թվական Հռոմեական Կայսրության մեջ մտնելուց հետո ընդգրկվել է նույնանուն պրովինցիայի կազմի մեջ։ Հյուսիսային մասը՝ սկսած մ.թ.ա. 2-րդ դարից, մտել է հռոմեական Դալմաթիա պրովինցիայի կազմի մեջ։ Հռոմեական կայսրության բաժանման ժամանակ երկրի տարածքի հիմնական մասն անցավ Բյուզանդիային, Դալմաթիան՝ Արեւմտյան Հռոմեական կայսրությանը։ Ենթարկվել է գոթերի եւ հոների (4-րդ դարի վերջ-5-րդ դար), 6-րդ դարի վերջից սլավոնական ցեղերի արշավանքներին։ Տարածքի մի մասը մոտ մեկ դարի ընթացքում մտել է Բուլղարական Առաջին թագավորության կազմի մեջ։ Խաչակիրների կողմից Կոստանդնուպոլսի գրավումից հետո ժամանակակից Ալբանիայի տարածքի մի մասը փոփոխաբար գտնվել է վենետիկցիների, Էպիրոսի թագավորության, Նեապոլիտանական թագավորության, Սերբական թագավորության իշխանության ներքո։ 14-րդ դարի կեսին Ալբանիայի ողջ տարածքը նվաճվել է սերբական թագավոր Ստեֆան Դուշանի կողմից։ 1381 թվական թուրքերը թափանցում են Ալբանիայի տարածք եւ միջցեղային պատերազմում սատարում են տոպիա ցեղին ընդդեմ բալշեյ ցեղի։ Թուրքերն ալբանացիներին անվանում էին առնաուտներ։ XV դ. կեսին թուրքերին դիմադրություն էր ցույց տալիս ազգային հերոս Սկանդերբեգը։ Ունը, իսկ ապա Ալբանիայի անկախությունը Թուրքիայից։ Առաջին աշխարհամարտի տարիներին Ալբանիան վերածվեց ռազմական գործողությունների թատերաբեմի։ 1571 թվական վերջին թուրքերը վենետիկցիներին վերջնականապես դուրս են մղում Ալբանիայի տարածքից։ Լեռնային հյուսիսը պահպանում է որոշ ինքնավարություն։ Ալբանիայում աստիճանաբար տարածվում է Իսլամը։ Օսմանյան տիրապետությունը պահպանվեց մինչեւ XX դարի սկիզբը, երբ Առաջին Բալկանյան պատերազմի ընթացքում Ալբանիայի տարածքը օկուպացվեց չեռնոգորական, սերբական եւ հունական զորքերի կողմից։ 1912 թվական նոյեմբերի 28-ին Վլյոռայում հռչակվեց անկախությունը։ 1912-1913 թվականներ Ավստրո-Հունգարիան, Մեծ Բրիտանիան, Գերմանիան, Իտալիան, Ռուսաստանը եւ Ֆրանսիան ճանաչեցին սկզբում ինքնավարությունը, հետագայում նաեւ անկախությունը՝ 1913 թ Լոնդոնի համաժողովի ընթացքում։ 1915 թվական ապրիլին Անտանտի երկրներն ու Իտալիան ստորագրեցին գաղտնի պայմանագիր, որը վերացնում էր Ալբանիայի անկախությունը։ Պատերազմի ավարտին նրա տարածքն օկուպացված էր իտալական, սերբական եւ հունական զորքերի կողմից։ 1920 թվական հունվարի 21-31-ին ալբանական ազգային կոնգրեսը կրկին հռչակեց երկրի անկախությունը եւ պետության մայրաքաղաք հռչակեց Տիրանան։ Երկրում իշխանության եկավ ավատական-հողատիրական Զոգուի խմբավորումը, ով ճնշեց դեմոկրատական շարժումը եւ սկզբում իրեն հռչակեց նախագահ, իսկ 1928 թվական հունվարի 1-ին՝ Ալբանիայի թագավոր։ 1946 թվական հունվարի 11-ին հռչակվեց Ալբանիայի ժողովրդական սոցիալիստական հանրապետությունը, որի ղեկավարն էր Էնվեր Խոջան։ Ալբանիան 1949-1962 թվականներին հանդիսանում էր Տնտեսական համագործակցության խորհրդի անդամ, իսկ 1955-1968 թվականներ նաեւ Վարշավյան պայմանագրի անդամ, որոնց կազմից դուրս եկավ ԽՍՀՄ-ի հետ հարաբերությունները սրվելու պատճառով։ Դրանից հետո Ալբանիան մերձեցավ Չինաստանի հետ, սակայն 1970-ական թվականներ կեսերին վերջինիս ռեժիմը եւս հայտարարվեց ռեւիզիոնիստական։ 1945-1990 թվականներ Ալբանիան իրենից ներկայացնում էր Եվրոպայի ամենառեպրեսիվ ռեժիմը։ Ալբանիան իրեն հռչակել էր աշխարհում ամենաառաջին աթեիստական պետությունը, ինչպես նաեւ այն աշխարհի ամենամեկուսացված երկրներից մեկն էր։ 1996 թվական համընդհանուր ընտրությունների ժամանակ Դեմոկրատական կուսակցությունը կեղծեց քվեարկության արդյունքները, որպեսզի ստանա խորհրդարանի տեղերի մեծամասնությունը։ 1997 թվական երկրում տեղի ունեցան զանգվածային ըմբոստություններ, որոնց պատճառը բնակչության խնայողությունների կորուստն էր։ «Ալբա» գործողության շրջանակներում երկիր մտցվեցին Իտալիայի եւ մի շարք այլ պետությունների ոստիկանական ուժերը։ Նրանց խնդիրն էր նպաստել կարգ ու կանոնի հաստատմանը եւ հսկել Ալբանիա գնացող մարդասիրական բեռները։ Տիրող անիշխանության ֆոնին 1997 թվական հերթական ընտրություններում հաղթանակ տարավ հետկոմունիստական Սոցիալիստական կուսակցությունը։ Միայն 2005 թվական այն կրկին զիջեց խորհրդարանի տեղերի մեծամասնությունը Դեմոկրատական կուսակցությանը։ Ֆիզիկաաշխարհագրական բնութագիրը Ալբանիան գտնվում է Եվրոպայի հարավում՝ Բալկանյան թերակղզու արեւմտյան մասում եւ զբզղեցնում է 28 748 կմ2։ Հյուսիս-արեւմուտքից նրա ափերը ողողվում է Ադրիատիկ ծովի, իսկ հարավ-արեւմուտքից՝ Հոնիական ծովի ջրերով։ Երկու ծովերն էլ կազմում են Միջերկրական ծովի մասերը։ Արեւմտյան մասը հարթավայրային է, մնացածը՝ մոտ 70%–ը՝ լեռնային եւ անտառապատ տարածքներ են։ Երկրի տարածքը գտնվում է հյուսիսային լայնության 42-րդ եւ 39-րդ զուգահեռականների, ինչպես նաեւ արեւելյան երկայնության 21-րդ եւ 19-րդ միջօրեականների միջեւ։ Ալբանիայի ամենահյուսիսային կետը Վերմոշի գյուղն է(հս. լ. 42°35՛)։ Ծայր հարավային քաղաքը Կոնիսպոլն է (հս. լ.39 ° 40՛): Երկրի արեւմտյան ծայրկետը Սազանի անմարդաբնակ կղզին է (արլ. ե. 9°16՛), ծայր արեւելքում՝ Վերնիկ գյուղը (արլ. ե. 21°1՛)։ Առանձին լեռնագագաթներ հասնում են 2500 մ-ի։ Ալբանիայի ամենաբարձր գագաթը Կորաբ լեռն է 2764 մ բարձրությամբ։ Երկարությունը արեւելքից արեւմուտք ընդամենը 148 կմ է, հյուսիսից հարավ՝ 340 կմ։ Ալբանիայի մեծ մասը զբաղեցնում են լեռներն ու բլուրները, որոնք երկրի ողջ երկարությամբ եւ լայնությամբ ձգվում են տարբեր ուղղություններով։ Ամենախոշոր լեռնաշղթաները հյուսիսում տարածվող Հյուսիս–Ալբանական Ալպերն են, արեւելքում՝ Կորաբի լեռները, հարավ-արեւելքում՝ Պինդոսի լեռները, իսկ կենտրոնում՝ Սքենդերբեգի լեռները։ Ալբանիայի կարեւորագույն առանձնահատկություններից է բազմաթիվ եւ մեծ լճերի առկայությունը։ Կան բազմաթիվ (150) մանր լճեր։ Երկրի հյուսիս-արեւմուտքում, Չեռնոգորիայի հետ սահմանին գտնվող Շկոդրա լիճն ամենամեծն է Հարավային Եվրոպայում։ Նրա մեկ երրորդ մասը եւ 57 կմ ափը պատկանում է Ալբանիային։ Հարավ-արեւելքում՝ բարձրադիր վայրում, գտնվում է Օհրիդ լիճը (կիսվում է Հյուսիսային Մակեդոնիայի հետ), գոյություն ունեցող աշխարհի հնագույն լճերից մեկը։ Այն ունի 289 մ խորություն եւ յուրահատուկ բուսական ու կենդանական աշխարհ, ինչի պատճառով էլ գտնվում է ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի պաշտպանության ներքո։ Ավելի հարավ գտնվում են Մեծ Պրեսպա եւ Փոքր Պրեսպա լճերը, որոնք Բալկանների ամենաբարձր լճերից են։ Ալբանիայի գետերը սկիզբ են առնում հիմնականում երկրի արեւելքից, իսկ արեւմուտքում թափվում են Ադրիատիկ ծով։ Ալբանիայի ամենաերկար գետը, ակունքից գետաբերան, հավանաբար Դրինն է, որը սկիզբ է առնում իր երկու վերին հոսանքների՝ Սեւ եւ Սպիտակ Դրինի միախառնումից եւ հոսում երկրի հյուսիս։ Վյոսան Եվրոպայի վերջին մաքուր խոշոր գետային համակարգերից մեկն է։ Ալբանիայի մյուս կարեւոր գետերը ներառում են Մատի, Շկումբինին եւ Սեմանին են։ Բուսական եւ կենդանական աշխարհ Միջերկրական ծովի մեջտեղում գտնվելու իր աշխարհագրական դիրքի եւ կլիմայական, երկրաբանական եւ ջրաբանական պայմանների բազմազանության շնորհիվ Ալբանիան ունի բացառիկ հարուստ եւ խիստ հակասող կենսաբազմազանություն.: Այն երկրում պաշտպանված է 14 ազգային պարկերի, 1 ծովային պարկի, 4 Ռամսարի տեղանքների, 1 կենսոլորտային արգելոցի եւ տարբեր կատեգորիաների 786 բնության հատուկ պահպանվող տարածքների առկայության շնորհիվ։ Իր հեռավորության պատճառով Ալբանիայի լեռներն ու բլուրները ծածկված են անտառներով, ծառերով եւ խոտերով, որոնք անհրաժեշտ են ամենաբազան կենդանիների ապրելու համար. ներառյալ երկրի երկու կարեւորագույն վտանգված տեսակները (լուսան եւ գորշ արջ), ինչպես նաեւ վայրի կատուն, գորշ գայլը, աղվեսը, սովորական սովորական շնագայլը, գիշանգղը եւ բերկուտը՝ երկրի ազգային կենդանին։ Ալբանիայի էստուարները, ճահիճները եւ լճերը բնակավայրեր են վարդագույն ֆլամինգոյի, փոքր ջրագռավի եւ չափազանց հազվագյուտ եւ, հավանաբար, երկրի ամենանշանավոր թռչունի՝ գանգրափետուր հավալուսնի համար։ Երկրի կենդանական աշխարհի համար առանձնահատուկ նշանակություն ունեն միջերկրածովյան ճերմակափոր փոկը, գորշ կրիան եւ կանաչ կրիան, որոնց համար ափամերձ ջրերը նպաստավոր են ձագերին բազմացնելու համար։ thumb|ձախ|Ծովային պարկ Կարաբուրուն-Սազան Բուսական աշխարհագրության մեջ Ալբանիայի տարածքը մտնում է Հոլարկտիկ թագավորության մեջ։ Այն պայմանականորեն բաժանվում է Պալեարկտիկական էկոգոտու չորս ցամաքային էկոշրջանների՝ իլիրական սաղարթավոր անտառներ, բալկանյան խառը անտառներ, պինդիական խառը անտառներ եւ դինարական խառը անտառներ։ Ալբանիայում կարելի է գտնել մոտ 3500 տարբեր բուսատեսակներ, որոնք հիմնականում պատկանում են միջերկրածովյան եւ եվրասիական ֆլորային։ Երկիրը զարգացրել է ժողովրդական բժշկության հարուստ ավանդույթներ՝ օգտագործելով բուժիչ բույսեր։ Տեղում աճող առնվազն 300 բույս օգտագործվում է բուժիչ դեղաբույսերի եւ դեղամիջոցների պատրաստման համար։ Եղեւնին, կաղնին, հաճարենին եւ սոճին Ալբանիայի անտառների հիմնական ծառատեսակներն են։ Օգտակար հանածոներ Երկրի ընդերքը հարուստ է քրոմիտի (պաշարներով եւ արդյունահանմամբ առաջինն է Եվրոպայում), երկաթի, նիկելի, պղնձի, նավթի, բիտումի, գորշ ածխի պաշարներով։ Կլիմա Կլիման միջերկրածովային է. ամառը շոգ է, ձմեռը՝ մեղմ ու խոնավ, օդի ջերմաստիճանը 0օC-ից չի իջնում։ Լեռներում զով ու խոնավ է, ձնածածկույթը պահպանվում է մի քանի ամիս։ Հունվարի միջին ջերմաստիճանը +8-9 °C է, հուլիսինը՝ +24-25 °C։ Տեղումները՝ տարեկան 800-2000 մմ։ Երկրի առափնյա (արեւմտյան) մասի կլիման միջերկրածովյան է՝ արեւելքից վերածվելով ցամաքայինի։ Հուլիսի միջին ջերմաստիճանը ափին տատանվում է +28-ից +32 °C, հունվարին՝ +8-ից +10 °C։ Ամառային բարձր ջերմաստիճանը ափին անընդհատ փոխվում է Միջերկրականից փչող զեփյուռի պատճառով։ Զբոսաշրջային սեզոնը տեւում է մայիսից սեպտեմբեր, բայց դրսում գտնվելու համար հարմարավետ է նաեւ ապրիլին եւ հոկտեմբերին։ Տարեկան արեւոտ օրի թիվը մոտ 300 է։ Անձրեւները տեղում են գալիս վաղ գարնանը եւ ուշ աշնանը։ Ալբանիայի լեռներում կլիման շատ ավելի ցուրտ է. ձմռանը ջերմաստիճանը կարող է իջնել մինչեւ -20 °C: Վարչական բաժանում Ալբանիայի Հանրապետությունը բաժանվում է 12 շրջանների ( - տյարկ), որոնք իրենց հերթին բաժանվում են 36 օկրուգների ()։ Եվ այդ օկրուգները բաժանվում են 309 կոմունաների ( ) եւ 65 քաղաքի։ Պետական կառուցվածք Երկրի ղեկավարը նախագահն է։ Երկրի խորհրդարանը միապալատանի Ազգային ժողովն է (140 տեղ)։ 100 պատգամավորներ մեկ մանդատանի շրջաններում ընտրվում են մեծամասնական համակարգով (երկու փուլով), 40-ը՝ կուսակցական ցուցակներով՝ չորս տոկոսանոց շեմով։ Պատգամավորների լիազորությունների ժամկետը 4 տարի է։ Ալբանիայի առաջին խորհրդարանը ստեղծվել է 1920 թ.՝ անկախության համար եւ Փարիզի պայմանագրով նախատեսված Հունաստանի, Իտալիայի եւ Հարավսլավիայի միջեւ երկրի բաժանման դեմ պայքարի ընթացքում։ 1928 թ. խորհրդարանը լուծարվեց, Ալբանիան հռչակվեց թագավորություն։ 1939 թ. ապրիլին Իտալիան օկուպացրեց Ալբանիան, թագավոր Զոգ Ահմեդը փախավ երկրից։ Դիմադրողական շարժումը գլխավորեցին կոմունիստամետ ուժերը։ 1941-ի նոյեմբերին ստեղծվեց ԱԿԿ-ի միասնական մարմինը, որը պետք է գլխավորեր ազատագրական պայքարը։ 1942-ի սեպտեմբերին Մեծ Պեզայում կայացավ օկուպացիայի դեմ ելույթ ունեցող առաջադեմ ուժերի համագումար։ Ստեղծվեց ազգային-ազատագրական գերագույն խորհուրդ, որը պետք է ստանձներ ազատագրական շարժման ղեկավարությունը։ Այն դարձավ ազգային-ազատագրական ճակատի ղեկավար մարմինը։ 1943-ի հուլիսին ազգային-ազատագրական ճակատի գերագույն խորհուրդը որոշում կայացրեց ազգային-ազատագրական բանակի գլխավոր շտաբի կազմակերպման մասին։ 1944-ի մայիսին I հակաֆաշիստական ազգային-ազատագրական կոնգրեսում ձեւավորվեց հակաֆաշիստական-ազգային-ազատագրական կոմիտեն, որին տրվեցին ժամանակավոր կառավարության գործառույթներ։ 1944 թ. մտցվում է համընդհանուր ընտրական իրավունք։ 1945 թ. անցկացվեցին խորհրդարանական ընտրություններ, որոնցում ձայների 97,7 % ստացավ կոմունիստների գլխավորած Դեմոկրատական ճակատը (մյուս քաղաքական ուժերը ընտրություններին չմասնակցեցին)։ Աստիճանաբար իշխանությունն իր ձեռքում կենտրոնացրեց Էնվեր Հոջան, ով դաժան հաշվեհարդար էր տեսնում իր քաղաքական հակառակորդների հետ։ Մինչեւ 1956 թ. Ալբանիան հարաբերություններ էր վարում ԽՍՀՄ հետ, ի հակակշիռ Հարավսլավիայի, սակայն ԽՄԿԿ XX համագումարից հետո ընտրվեց քաղաքական մեկուսացման կուրս։ Վերջին շրջանում, ԽՍՀՄ-ի փլուզումից հետո, Ալբանիայում նույնպես սկսել են ուղի հարթել ժողովրդավարական ուժերն ու սկզբունքները։ Երկրի հիմնական բնակչությունն ալբանացիներն են (96 %). բնակվում են նաեւ հույներ, վալախներ, գնչուներ։ Ալբանիայում կան մետաղաձուլական, քիմիական, մեքենաշինական, նավթարդյունաբերական, թեթեւ եւ սննդի արդյունաբերության ձեռնարկություններ։ Կառուցված են ջրա եւ ջերմաէլեկտրակայաններ։ Գյուղատնտեսության առաջատար ճյուղը բուսաբուծությունն է։ Ծովափնյա հարթավայրերում եւ միջլեռնային գոգավորություններում մշակում են հացահատիկային բույսեր (եգիպտացորեն, ցորեն, բրինձ, գարի, վարսակ), շաքարի ճակնդեղ, ծխախոտ։ Աճեցնում են նաեւ կարտոֆիլ, բամբակենի, խաղող, ցիտրուսներ, ձիթենի, թուզ եւ այլն։ Բուծում են կովեր, ձիեր, էշեր, գոմեշներ, խոզեր, այծեր ու ոչխարներ։ Զբաղվում են նաեւ ձկնորսությամբ։ Ալբանիան արտահանում է հիմնականում նավթ, ասֆալտ, բոքսիտներ, ծխախոտ, գորգեր, դեղաբույսեր, մեղր, թարմ եւ պահածոյած մրգեր ու բանջարեղեն։ Ներմուծում է տարբեր մեքենաներ, փոխադրամիջոցներ, գյուղատնտեսական տեխնիկա։ Հնուց ի վեր Ալբանիայում տարածված են եղել արհեստները, որոնցից ամենահատկանշականը արծաթի գեղարվեստական մշակումն է։ Զարգացած է նաեւ գորգագործությունը։ Երկրում պահպանվել են թուրքական խոհանոցի սովորույթները, մսից պատրաստված ճաշատեսակներ՝ կծու սոուսով։ Ընդունված է արեւելյան սուրճը։ Պահպանվում է ազգային տարազը, որի հիմնական գույներն են սպիտակը, սեւն ու կարմիրը։ Մինչեւ 20-րդ դարի կեսերը Ալբանիայի քաղաքներում գերակշռում էին երկհարկանի քարե տները՝ կղմինդրե ծածկով։ Ժամանակակից կառույցները բազմահարկ են։ Մայրաքաղաք Տիրանան խոշոր արդյունաբերական եւ մշակութային կենտրոն է։ Այնտեղ գործում է համալսարան։ Բնակչություն Բնակչության թիվը 3 620 000 մարդ (2012 թ.), հայերի թիվը՝ մոտ 400։ Բնակչության միջին խտությունը՝ 126 մարդ։ Կյանքի միջին տեւողությունը՝ 76,4 տարի։ Ազգային կազմը՝ ալբանացիներ (95%), հույներ (3%), վալախներ, հայեր (0,01%), գնչուներ։ Ուրբանիզացմսն մակարդակը՝ 53,7%: Պետական լեզուն՝ ալբաներեն։ Տնտեսություն Ալբանիան գյուղատնտեսական արդյունաբերական երկիր է։ Զարգացած են արդյունաբերության հանքարդյունահանող (քրոմիտներ, նավթ, ածուխ եւ այլն), մետաղաձուլական, քիմիական, թեթեւ եւ սննդի ճյուղերը։ Գյուղատնտեսության առաջատար ճյուղը բուսաբուծությունն է։ Ծովափյա հարթավայրերում եւ միջլեռնային գոգավորություններում մշակում են հացահատիկային բույսեր (վարսակ, եգիպտացորեն, գարի, ցորեն, բրինձ), շաքարի ճակնդեղ, ծխախոտ։ Աճեցնում են նաեւ կարտոֆիլ, բամբակենի, խաղող, ցիտրուսներ, թուզ եւ այլն։ Բուծում են կովեր, ձիեր, գոմեշներ, խոզեր, այծեր ու ոխարներ։ Զբաղվում են նաեւ ձկնորսությամբ։ Արտահանում է նավթ, ասֆալտ, բոքսիտներ, ծխախոտ, գորգեր, դեղաբույսեր, մեղր, թարմ եւ պահածոյած մրգեր ու բանջարեղեն։ Ներմուծում է մեքենաներ, փոխադրամիջոցներ, գյուղատնտեսական միջոցներ։ Առեւտրական գլխավոր գործընկերներն է՝ Չինաստան, ԱՄՆ, ԵՄ երկրներ, Թուրքիա։ ՀՆԱ–ն՝ մեկ շնչի հաշվով 9443 ԱՄՆ դոլար։ Ազգային արժույթը՝ լեկ (միջազգային նշանակումը՝ ALL)։ Մշակույթ Ալբանիայի մշակույթ Հնուց ի վեր Ալբանիայում տարածված են եղել արհեստները, որոնցից ամենահատկանշականը արծաթի գեղարվեստական մշակումն է։ Զարգացած է նաեւ գորգագործությունը։ Երկրում պահպանվել են թուրքական խոհանոցի սովորույթները, մսից պատրաստված ճաշատեսակներ՝ կծու սոուսով։ Ընդունված է արեւելյան սուրճը։ Պահպանվում է ազգային տարազը, որի հիմնական գույներն են սպիտակը, սեւն ու կարմիրը։ Մինչեւ 20-րդ դարի կեսերը Ալբանիայի քաղաքներում գերակշռում էին երկհարկանի քարե տները՝ կղմինդրե ծածկով։ Ժամանակակից կառույցները բազմահարկ են։ Մայրաքաղաք Տիրանան խոշոր արդյունաբերական եւ մշակութային կենտրոն է։ Այնտեղ գործում է համալսարան։ Բնություն Լեռնալանջերը հիմնականում պատված են ասեղնատերեւ եւ լայնասաղարթ կաղնու եւ հաճարենու անտառներով եւ թփուտներով, ավելի վեր ալպյան մարգագետիններով։ Անտառներում կան գայլեր, բորենիներ, վայրի խոզեր։ Ափամերձ ջրերում եւ լճերում՝ ջրային բազմազան թռչուններ։ Խոհանոց Ալբանիայի խոհանոցը, ինչպես միջերկրական եւ բալկանյան շատ երկրների խոհանոց, իր երկրի պատմության մեծ ազդեցությունն է կրում իր վրա։ Տարբեր ժամանակահատվածներում այն տարածքը, որը զբաղեցնում է ժամանակակից Ալբանիան, համարվում էր կամ զբաղեցված էր Հունաստանի, Սերբիայի, Իտալիայի եւ Թուրքիայի կողմից։ Այդ բոլոր ազգերը թողել են իրենց հետքը ալբանական խոհանոցի վրա։ Ալբանացիների հիմնական ճաշի ժամն է կեսօրվա նախաճաշը։ Այն սովորաբար մատուցվում է թարմ բանջարեղեններից բաղկացած աղցանից՝ լոլիկից, վարունգից, կանաչ պղպեղից եւ ձիթապտղից, որոնք համեմվում են ձիթապտղի յուղով, քացախով եւ աղով։ Նախաճաշը հիմնականում բաղկացած է գլխավոր մսային եւ բանջարեղենային ճաշատեսակից։ Ծովային ուտեստները նույնպես սովորական ճաշացանքի մի մաս են կազմում ծովափնյա քաղաքներում ինչպիսիք են, օրինակ, Դուրրասը եւ Վլյորան։ Բարձրավանդակներում ապխտաց միսն ու թթու դրած բանջարեղենները մեծ համբավ են վայելում։ Տես նաեւ Եվրոպայի երկրների ցանկ Ծանոթագրություններ Արտաքին հղումներ National Tourism Organization Ալբանիայի պաշտոնական վեբ-կայքը զբոսաշրջության ինֆորմացիայի համար։ Department of Information (Ալբաներեն եւ Անգլերեն) The Albanian Parliament (Ալբաներեն, Անգլերեն եւ Ֆրանսերեն) Presidency of Albania (Ալբաներեն եւ Անգլերեն) Albanian Institute of Statistics (Ալբաներեն եւ Անգլերեն) ալբանական քյուֆթա Ալբանիա ՄԱԿ-ի անդամ երկրներ Միջերկրածովյան միության անդամներ ՆԱՏՕ-ի անդամ երկրներ 1912 հիմնադրված պետություններ եւ տարածքներ Բալկանյան երկրներ Ֆրանկոֆոնիայի միջազգային կազմակերպության անդամ երկրներ Եվրոպայի խորհրդի անդամ երկրներ Հանրապետություններ Հարավային Եվրոպայի երկրներ


source: wikipedia

text: Անդորրա (կատ.՝ Principat d'Andorra), փոքր պետություն Եվրոպայի հարավ-արեւմուտքում՝ Պիրենեյան լեռներում՝ Ֆրանսիայի եւ Իսպանիայի միջեւ։ Մայրաքաղաքը Անդորրա լա Վելյան է։ Տարածությունը՝ 465 կմ2, բնակչությունը՝ 85,0 հազար։ Անվանում Հայտնի է 805 թվականից։ Անվանման ծագումը վերջնականապես պարզված չէ. ենթադրում են, որ այն առաջացել է բասկերեն andurrial «թփածածկ հարթ տեղանք» բառից։ Աշխարհագրություն Գտնվում է Եվրոպայի հարավ-արեւմուտքում՝ Պիրենեյան լեռներում՝ Ֆրանսիայի եւ Իսպանիայի միջեւ։ Անդորրան ունի իր կառավարությունը, սակայն միաժամանակ գտնվում է Ֆրանսիայի նախագահի եւ Ուրխելի (Իսպանիա) եպիսկոպոսի համատեղ խնամակալության ներքո։ Միջին դարերում երկրի տարածքը Դե Ֆուա կոմսերի եւ Ուրխելի եպիսկոպոսների ավատատիրական տիրույթն էր։ 1589 թվականին Դե Ֆուա կոմսերի իրավունքներն անցել Տնտեսություն Երկրի տնտեսության հիմքը միջազգային զբոսաշրջությունն է։ Տարեկան Անդորրա է այցելում 12 միլիոն զբոսաշրջիկ։ Կան ծխախոտի, հրուշակեղենի, հուշանվերների արտադրության փոքրիկ ձեռնարկություններ։ Գյուղատնտեսության ճյուղերից զարգացած է ոչխարաբուծությունը։ Զբաղվում են նաեւ այգեգործությամբ եւ բանջարաբուծությամբ։ Իր հարեւան երկրներին Անդորրան վաճառում է բարձրորակ բուրդ։ Ծանոթագրություններ Դեպի ծով ելք չունեցող երկրներ ՄԱԿ-ի անդամ երկրներ Լիբերալ ժողովրդավարություններ Ունիտար պետություններ Ֆրանսախոս երկրներ Ֆրանկոֆոնիայի միջազգային կազմակերպության անդամ երկրներ Եվրոպայի խորհրդի անդամ երկրներ Պիրենեյան թերակղզի Անդորրա Եվրոպայի երկրներ Եվրոպայի միապետություններ Հատուկ տնտեսական գոտիներ Գաճաճ պետություններ Հարավային Եվրոպայի երկրներ


text: Արգենտինա (, պաշտոնական անվանումը` Արգենտինայի Հանրապետություն (, ), պետություն Հարավային Ամերիկայում։ Տարածքի մեծությամբ երկրորդ տեղն է զբաղեցնում մայրցամաքում (Բրազիլիայից հետո), ութերորդը՝ աշխարհում, իսկ բնակչության թվաքանակով երրորդն է Հարավային Ամերիկայում (Բրազիլիայից եւ Կոլումբիայից հետո)։ Կազմված է 24 վարչական միավորից՝ 23 պրովինցիայից եւ Բուենոս Այրես դաշնային մայրաքաղաքային շրջանից։ Զբաղեցնում է Հարավային Ամերիկայի հարավային մասը, որը կոչվում է Պատագոնիա։ Արեւմուտքից սահմանակից է Չիլիին, հյուսիսից՝ Բոլիվիային եւ Պարագվային, հյուսիս-արեւելքից՝ Բրազիլիային եւ Ուրուգվային։ Արեւելքում ափերը ողողում են Ատլանտյան օվկիանոսի ջրերը։ Արգենտինային են պատկանում Ֆոլկլենդյան կղզիները, ինչպես նաեւ Հրո Երկիր կղզու արեւելյան հատվածը։ Արգենտինայի արեւմտյան հատվածը լեռնային է, այստեղ է գտնվում ամբողջ արեւմտյան կիսագնդի ամենաբարձր լեռը՝ Ակոնկագուան՝ 6960 մետր, իսկ արեւելքով հոսում են Պարանա, Ռիո-Նեգրո, Պարագվայ եւ այլ գետեր։ Բնակչությունը կազմում է : Արգենտինան ժամանակին եղել է Իսպանիայի գաղութ, սակայն հետագայում՝ 1810 թվականի մայիսի 25-ին, ազատվել է իսպանական լծից՝ շնորհիվ Խոսե Սան-Մարտիի եւ այլ պայքարողների։ Արգենտինան զարգացած կապիտալիստական պետություն է, Մեծ քսանյակի անդամ է, հարուստ է նավթով եւ այլ օգտակար հանածոներով։ Ունի հարուստ բուսական եւ կենդանական աշխարհ (կատվառյուծ, լամա, նանդու ջայլամ)։ Արգենտինայի քաղաքներից ամենախոշորը մայրաքաղաք Բուենոս Այրեսն է, գտնվում է Լա-Պլատայի ծովախորշի ափին։ Խոշոր քաղաքներ են նաեւ Կորդովան, Լա Պլատան, Ռոսարիոն եւ այլն։ Արգենտինան ծնունդ է տվել մի շարք հայտնի մարզիկների (Դիեգո Մարադոնա, Լիոնել Անդրես Մեսսի, հայազգի թենիսիստ Դավիթ Նալբանդյանը նույնպես բնակվում է Արգենտինայում), տանգոյին եւ այլն։ Ստուգաբանություն Երկրի անվանումը` «Արգենտինան», առաջացել է («արծաթ») բառից, որն իր հերթին առաջացել է «արգենտոս» (, ավելի վաղ` ) բառերից, ինչը նշանակում է «սպիտակ», «պայծառ»։ Արգենտինոս (Αργεντινός) բառը հունարենում ածական է, որը նշանակում է «արծաթագույն»։ Անվանումն առաջացել է այն բանից հետո, երբ Սեբաստիան Կաբոտն ընտրել է Ֆրանցիսկո դել Պուերտոյի ափում Խուան Դիաս դե Սոլիսի թողած արշավախումբը, որը Կաբոտին պատմել Է «Սպիտակ թագավորի» եւ Լա Պլատայից հյուսիս գտնվող Արծաթե լեռների մասին։ Կաբոտը հավատացել է լեգենդին եւ, թողնելով նախնական պլանը, Մագելան-Էլկանոյի արշավախմբի կողմից հայտնաբերված Մոլուքյան կղզիների ճանապարհին նավագնացության հետազոտության համար ձեռնամուխ է եղել արծաթի որոնմանը։ Բայց տեղեկատվությունը կեղծ էր. Լա Պլատայի ավազանում բացակայում են թանկարժեք մետաղների հանքավայրերը (ավելի ճիշտ` լեգենդի մեջ խոսվում էր Ինկերի կայսրության մասին), բայց արծաթի մասին լուրը պատճառ է դարձել երկիրն «Արգենտինա» անվանելուն։ Արգենտինա անվան առաջին օգտագործումը կարելի է վերագրել Մարտին դել Բարկո Սենտեներայի` 1602 թվականին հրատարակված «Արգենտինան եւ Ռիո դե Լա Պլատայի գրավումը» () պոեմին։ Թեեւ տարածաշրջանի այս անունը լայնորեն օգտագործվել է արդեն 18-րդ դարում, բայց 1776 թվականին երկիրը պաշտոնապես կոչվել է Ռիո դե Լա Պլատայի փոխարքայություն։ 1810 թվականի Մայիսյան հեղափոխությունից հետո ձեւավորված Անկախ կառավարությունը «փոխարքայություն» անվանումը փոխարինել է «Միացյալ պրովինցիաներով»։ «Արգենտինա» անվանումը հայտնի է դարձել 1813 թվականի Արգենտինայի առաջին օրհներգում այն օգտագործելուց հետո, որում բազմաթիվ հիշատակումներ են եղել Արգենտինայի անկախության համար շարունակվող պատերազմի մասին։ Առաջին անգամ Արգենտինայի Հանրապետություն անվանումը պաշտոնապես արձանագրվել է 1826 թվականի Սահմանադրության մեջ։ 1859 թվականին Բուենոս Այրես պրովինցիայի` կոնֆեդերացիայի կազմ վերադառնալուց հետո երկիրն անվանափոխվել է Արգենտինական պետության։ Արգենտինայի Հանրապետություն անվանումը վերադարձվել է 1860 թվականի հոկտեմբերի 8-ի օրենքի ընդունումից հետո եւ պահպանվում է մինչեւ այժմ։ Աշխարհագրություն Արգենտինան աշխարհի խոշորագույն երկրների տասնյակում է։ Այն զբաղեցնում է Հարավային Ամերիկայի հարավարեւելյան մասը եւ Հրո երկիր կղզեխմբի արեւելյան մասը։ Արեւմուտքում սահմանակից է Չիլիին, հյուսիսում՝ Բոլիվիային եւ Պարագվային, հյուսիս-արեւելքում՝ Բրազիլիային եւ Ուրուգվային։ Արեւելքում ափերը ողողում են Ատլանտյան օվկիանոսի ջրերը։ Ափերը քիչ են կտրատված, միայն Լա Պլատայի էստուարը 320 կիլոմետրով խրվում է ցամաքի մեջ։ Արգենտինայի տարածքը ձգված է միջօրեականի ուղղությամբ։ Նրա ամենամեծ երկարությունը հյուսիսից հարավ կազմում է 3,7 հազար կիլոմետր։ Ծովային սահմանների մեծ երկարությունը կարեւոր դեր է խաղացել Արգենտինայի արտաքին տնտեսական կապերի զարգացման գործում։ Տարածքը 2.8 միլիոն կմ2 է (առանց Ֆոլկլենդյան կամ Մալվինյան կղզիների, որոնք վիճարկվում են Արգենտինայի եւ Մեծ Բրիտանիայի կողմից)։ Այն Ղազախստանից մի փոքր է մեծ եւ ըստ տարածքի` աշխարհում զբաղեցնում է 8-րդ տեղը։ Արգենտինայի բնությունը բազմազան է հյուսիսից հարավ մեծ երկարության եւ ռելիեֆի առանձնահատկությունների պատճառով։ Ըստ մակերեսի կառուցվածքի` երկիրը 63° արեւմտյան երկայնությամբ բաժանվում է երկու կեսի` հարթավայրային` հյուսիսային եւ արեւելյան, եւ բարձրադիր' արեւմտյան եւ հարավային։ Արգենտինայի ողջ արեւմտյան սահմանի երկայնքով անցնում է Անդերը՝ Արեւմտյան կիսագնդի խոշորագույն լեռնային զանգվածը, որը հիմնականում ձեւավորվել է ալպիական քաղաքակրթության ձեւավորման ժամանակ։ Այն տարբերվում է երկրաբանական կառուցվածքի բարդությամբ եւ բազմազանությամբ։ Հյուսիս-արեւմուտքում` երկրի հյուսիսային սահմանի եւ 28° հարավային լայնության միջեւ, ընկած է 3000-4000 մետր բարձրությամբ Պունա հսկայական փակ հրաբխային սարահարթը։ Արեւելքից շրջապատող Պունու լեռներն ունեն մինչեւ 6500 մետր բարձրություն։ Նրանց պսակում են Նեւադոսի ձյունածածկ գագաթները։ Հարավային Անդերը շեշտակի նեղացած է։ Ամենաբարձր կետին Անդերը հասնում է կենտրոնական մասում (32°-37° հարավային լայնության միջեւ), որտեղ գերակշռում են ռելիեֆի ալպյան սրածայր ձեւերը։ Այստեղ բարձրանում են հաստ ձյան գագաթներով պսակված Հարավային Ամերիկայի ամենաբարձր գագաթները՝ Ակոնկագուան (6962 մետր), Տուպունգատոն, Մերսեդարիոն։ Գույնզգույն լանջերն ու լեռների ձյան հանդերձանքով հողային ձեւերի համադրությունն ապահովում է Անդերի լեռնային լանդշաֆտների առանձնահատուկ գեղեցկությունը։ Հյուսիսում` հյուսիսային սահմանից մինչեւ 29° հարավային լայնությունը, եւ մինչեւ Պարանա գետը, արեւելքում տարածվում է Գրան Չակոյի հարթավայրը (25-50 մետր)` լցված բեկորային նյութով եւ ջրաբերակային նստվածքներով։ Պարանայի եւ Ուրուգվայի գետամեջը հիմնականում հարթավայրային տարածք է` կազմված կարմիր ավազաքարերից եւ կրակավներից եւ ծածկված կավային ջրաբերուկի եւ դեղնահողի հաստ շերտով։ Տարածքի հյուսիսային մասը լավային սարահարթեր են, որոնք Բրազիլական բարձրավանդակի լավային սարահարթի մի մասն են։ Արգենտինական Միջագետքի կենտրոնական մասը հարթ ճահճացած ցածրավայրն է։ Իսկ հարավում բլրավետ դաշտավայրն է, որը կտրված է ավազաքարային թմբերով` կուչիլյասով։ Կլիմա Արգենտինան գտնվում է երեք կլիմայական գոտում` արեւադարձային, մերձարեւադարձային եւ ամոք։ Ամռանը երկրի հարավում ցուրտ է. միջին ջերմաստիճանը նույնիսկ ամենատաք ամսին (հունվար) +15 °C է։ Հյուսիսում գտնվող Գրան Չակոյի արեւադարձային շրջանն Արգենտինայում անվանում են «Շոգի բեւեռ»։ Ամռանն օդը տաքանում է մինչեւ + 30 ... + 40 °C, իսկ ձմռանը միջին ջերմաստիճանը հասնում է + 17 ... + 20 °C: Տարեկան տեղումների քանակը նվազում է արեւելքից արեւմուտք ընկած հարթավայրերում՝ 1400-1600-ից մինչեւ 100-300 միլիմետր, լեռներում այն կրկին աճում է։ Ամենից շատ տեղումներ են լինում Հարավային Անդերի արեւելյան լանջերում (մինչեւ 2000 միլիմետր, իսկ տեղ-տեղ՝ նույնիսկ տարեկան մինչեւ 5000 միլիմետր), իսկ հարթավայրային շրջաններից` Արգենտինայի հյուսիս-արեւելքում գտնվող Էնտրե Ռիոսում՝ տարեկան մինչեւ 1600 միլիմետր։ Բնական ռեսուրսներ Ռելիեֆի բազմազանության եւ երկրաբանական կառուցվածքի առանձնահատկությունների շնորհիվ Արգենտինան ունի հարուստ հանքահումքային բազա արդյունաբերության զարգացման համար։ Բայց համաշխարհային մասշտաբի հանքաշերտեր (ինչպես Լատինական Ամերիկայի այլ երկրներում) այստեղ գրեթե չկան։ Արեւմտյան շրջաններում կան հանքային օգտակար հանածոներ։ Երկիրն առանձնանում է ուրանի, մանգանի, պղնձի հանքաքարի, բերիլիումի պաշարներով։ Կան կապար-ցինկի, վոլֆրամի եւ երկաթի հանքաքարեր։ Ուրանային հանքաքարի պաշարներով Արգենտինան աշխարհի առաջատար երկրների տասնյակում է։ Վառելիքաէներգետիկ ռեսուրսներից առավել մեծ նշանակություն ունեն բնական գազն ու նավթը։ Հիմնական հանքավայրերը Պատագոնիայի պլատֆորմում, Անդերի միջլեռնային անցուղիներում (Նեուկեն, Մենդոզա, Սալտա նահանգներում) եւ Հրո երկրում սահմանափակվում են նստվածքային ժայռերով։ Արգենտինայի բնական գազի ստույգ պաշարները գնահատվում են 600 միլիարդ խորանարդ մետր։ Դրա արդյունահանումն աճել է (հատկապես Նեուկեն պրովինցիայում հանքավայրի բացմամբ)։ Պատագոնիայում կան շագանակագույն ածխի քիչ պաշարներ։ Արգենտինան առանձնանում է ոչ մետաղական հանածոների, այդ թվում` ծծմբի պաշարներով։ Բավականին շատ են շինարարական հումքի (մարմար, գրանիտ եւ այլն) հանքավայրերը։ Դրա հետ մեկտեղ տարածքի երկրաբանական ուսումնասիրությունն ընդհանուր առմամբ ցածր է։ Սակայն Արգենտինայի արդյունաբերության զարգացման հիմնական խնդիրներից մեկը ոչ այնքան հումքի առանձին տեսակների բացակայությունն է (թեեւ զգացվում է կոքսացող ածուխների, բոքսիտների, կալիումի աղերի եւ այլնի պակաս), որքան դրանց խիստ անբարենպաստ տեղաբաշխումը (հիմնականում ծայրամասերում, քիչ բնակեցված շրջաններում)։ Այսպես, օրինակ` Պատագոնիայում (երկրի տարածքի 30%-ը) նշվում է հանքային հումքի եւ վառելիքի, ջրային եւ անտառային ռեսուրսների հանքաղբյուրների զուգակցումը։ Այս շրջանին ներկայումս բաժին է ընկնում հանքարդյունաբերության արտադրանքի կեսը։ Սակայն այդ շրջանում բնակվում է երկրի բնակչության միայն 3 %-ը։ Տնտեսական զարգացման բնական հիմքը, առաջին հերթին, Արգենտինայի հարուստ հողային ռեսուրսներն են։ Հողային ֆոնդի կառուցվածքում գյուղատնտեսական հողերն զբաղեցնում են շուրջ 70 %-ը (բայց գերակշռում են արոտավայրերը)։ Հերկվել է Պամպա տարածքի զգալի մասը։ Ագրոկլիմայական ռեսուրսների բարենպաստ համադրությունը որոշել է ՄՌՇ-ում երկրի մասնագիտացումը հացահատիկային տնտեսության եւ բնական արոտավայրերում` անասնաբուծության վրա։ Արգենտինայի ջրային ռեսուրսների շարքում գլխավոր դերը պատկանում է գետերին։ Գետային ցանցն ավելի լավ է զարգացած հյուսիս-արեւելքում, որտեղ ջրառատ երկու գետերը միախառնվում են Լա Պլատայի ընդհանուր գետաբերանում։ Պարանան Ամազոնից հետո Հարավային Ամերիկայում երկրորդն է` ըստ երկարության եւ ավազանի տարածքի։ Արգենտինայի խոշորագույն գետերը, ըստ սնուցման տիպի, անձրեւային են։ Հիմնական տնտեսական հիդրոէներգետիկ ներուժը պատկանում է Պատագոնիայի` լեռներում սկիզբ առնող գետերին, ինչպես նաեւ Պարանայի եւ Ուրուգվայի ավազանի գետերին, թեպետ օգտագործվում է այդ ներուժի միայն մի փոքր մասը։ Բուսական աշխարհ Արգենտինայի բուսականությունն առանձնանում է մեծ բազմազանությամբ՝ արեւադարձային անտառներից մինչեւ կիսաանապատային տարածքներ Պատագոնիայում եւ Պունայում։ Հյուսիսային Արգենտինական Միջագետքում աճում են մերձարեւադարձային բազմատեսակ անտառներ։ Այստեղ հանդիպում են թանկարժեք բնափայտեր ունեցող շքածառը, սեդրոն, լապաչոն։ Հարավում գերակշռում է թփերով աճող բուսականությունը. ճահճացած տարածքները ծածկված են շամբիներով, եղեգներով, ջրաշուշաններով, իսկ բարձրադիր ու չոր տարածքները` հարուստ խոտածածկ ունեցող մարգագետիններով։ Կան ակացիայից, միմոզից, ջայլամի ծառերից բաղկացած նոսր անտառներ, իսկ գետերի ափերին` արմավենու պուրակներ։ Հարավի ուղղությամբ կան ավելի բաց խոտածածկ տարածքներ, Էնտրե Ռիոս պրովինցիայի հարավային մասը դառնում է հացահատիկային պրերիա եւ ներկայացնում անցումային շրջանը դեպի պամպա։ Հնդկացիների կեչուա լեզվից թարգմանաբար պամպա նշանակում է «փայտային բուսականությունից զուրկ»։ Խոնավ պամպայի անծայրածիր տափաստանային տարածությունները մի ժամանակ պատված էին բազմամյա բույսերով՝ փետրախոտով, մարգարտախոտով, վայրի կորեկով ու պիսակավոր գունավոր տարազգի բուսականությամբ։ Սակայն այստեղ բնական բուսականություն քիչ է մնացել, տարածքի զգալի մասը հերկվել է, իսկ երբեմնի այն ծածկած խոտածածկը, որն անասնապահության համար ծառայել է բնական կերային բազա, անասունների երկարատեւ արածեցման արդյունքում մոլախոտերի կողմից աղբակալվել է եւ կորցրել իր սկզբնական տեսքը։ Չոր պամպային բնորոշ է քսերոֆիլային բուսականությունը` ցածրահասակ ծառեր, փշոտ թփեր, կոշտ խոտաբույսեր։ Նմանատիպ բուսականությունը տարածված է նաեւ երաշտային արեւմուտքում, միջլեռնային լողավազաններում, այնտեղ կոշտ հացահատիկների եւ քսերոֆիլ թփերի փնջերը փոխարինվում են կակտուսներով։ Արգենտինայում անտառներն զբաղեցնում են հողային ֆոնդի 12 %-ը։ Առավել արժեքավոր են Արգենտինական Միջագետքի եւ Խոնավ Անդերի փշատերեւ անտառները, ինչպես նաեւ Չակոյում գտնվող քեբրաչոյի անտառները։ Դրանց շահագործումը դժվար է, քանի որ գտնվում են հեռավոր շրջաններում, ուստի արհեստական անտառատնկման փորձեր են ձեռնարկվում ամենաբնակեցված շրջանում՝ Պամպայում։ Առավել յուրացված են Չակոյի անտառային ռեսուրսները, բայց այստեղ երկարատեւ շահագործման արդյունքում սուր է դրված դրանց պահպանության եւ վերականգնման հարցը։ Արգենտինայի ազգային ծաղիկն էրիթրինան է։ Արգենտինայի անտառային տարածքները՝ երկրի ընդհանուր տարածքի համեմատությամբ, 2000-2020 Աղբյուրը՝ data.worldbank.org Կենդանական աշխարհ Արգենտինայի կենդանական աշխարհը թեեւ այնքան էլ հարուստ եւ բազմազան չէ, ինչպես Լատինական Ամերիկայի այլ երկրներում, բայց ունի բավական շատ էնդեմիկ տեսակներ։ Գրեթե բոլոր այդ կենդանիները բնակվում են Անդերում եւ դրա նախալեռներում, ինչպես նաեւ Պատագոնիայի քիչ բնակեցված շրջանում։ Պունա էկոտարածքում հանդիպում է մնացուկային ակնոցավոր արջը։ Պատագոնիայի բաց կիսանապատային տարածքներում եւ Չակոյի սավաննաներում տարածված է պուման։ Անդերում հանդիպում են նաեւ փափուկ բուրդ ունեցող վիկունյան եւ նուրբ արծաթափայլ մորթով շինշիլա։ Սակայն ինչպես նրանք, այնպես էլ մյուսները ենթարկվել են գրեթե ամբողջական ոչնչացման։ Շատ են կրծողները եւ զրահակիրները։ Չակոյում, Արգենտինական Միջագետքում, Պատագոնիայում լայնորեն տարածված են նուտրիաները, ջրասամույրները։ Ճահճուտներում եւ լճերում ամենուրեք բնակվում են ջրային թռչունները, որոնցից շատերն առանձնանում են իրենց վառ գույնով։ Ջրամբարների ափերին կարելի է տեսնել ֆլամինգո, ձկնկուլ։ Անտառներում կան կոլիբրիներ, որոնց թվում կան էնդեմիկ տեսակներ, օրինակ, այսպես կոչված, ճախրող զմրուխտը Պատագոնական Անդերում։ Արգենտինայում բնակվող Furnarius rufus թռչունը 1928 թվականին դարձել է երկրի ազգային խորհրդանիշներից մեկը։ Վալդես թերակղզին կենդանիների սեզոնային չուի կենտրոններից մեկն է։ Հունիսից մինչեւ դեկտեմբեր այստեղ լողալով ափ են հասնում հարավային հարթ կետերը, սեպտեմբերից մինչեւ մարտ-ապրիլ` մագելանյան պինգվինները եւ խոյադելֆինները, դեկտեմբերից մինչեւ մարտ` մոխրագույն դելֆինները։ Ողջ տարին այստեղ կարելի է հանդիպել պիսակավոր դելֆիններ, ծովափղեր, ծովառյուծներ, գուանակո, պատագոնական ճագարներ, նանդուներ, գորշ աղվեսներ եւ զրահակիրներ։ Պատմություն 16-րդ դարի սկզբին տարբեր էթնիկ խմբեր բնակվել են ներկայիս Արգենտինայի տարածքում, այդ թվում` թեուլչե (ներկայիս Պատագոնիայում), Rehuelches, Pampas, Matacos (Չակո, Սալտա եւ Տուկուման շրջաններում), Guaycures, Huerpes, Diaguitas, մապուչե (Նեուկենում, Ռիո Նեգրոյում, Չուբութում, Լա Պամպայում եւ Բուենոս Այրեսում), գուարանի (Էնտրե Ռիոսում, Կորիենտեսում, Միսիոնեսում) եւ այլն։ 1535 թվականին Պեդրո դե Մենդոսան, լինելով արշավախմբի ղեկավար եւ ունենալով մեծ թվով ձիեր եւ պաշար, հիմնադրել է Սանտա Մարիա դել Բուեն Այրեի բերդը, որն այժմյան Արգենտինայի մայրաքաղաքն է։ 1776 թվականին կազմավորվել է Ռիո դե Լա Պլատայի փոխարքայությունը` Բուենոս Այրես մայրաքաղաքով, որի կազմում ընդգրկվել են Պարագվայը, Արգենտինան, Ուրուգվայը եւ Բոլիվիայի մի մասը։ 1805 եւ 1806 թվականներին բրիտանական զորքերը պարտություն են կրել Բուենոս Այրեսը նվաճելու փորձերում։ Խոշոր բուրժուազիան հեղափոխական շարժումը գլխավորել է 1810 թվականին, այդ շարժման հաղթանակի արդյունքում ձեւավորվել են Ռիո դե Լա Պլատայի Միացյալ Պրովինցիաները։ 1810 թվականի մայիսի 25-ին քաղաքային խորհուրդը հայտարարել է փոխարքայության լուծարման եւ թագավոր Ֆեռնանդո 7-րդի կառավարման ներդրման մասին։ 1816 թվականի մարտին Տուկումանում հավաքվել են մի քանի պրովինցիաների ներկայացուցիչներ։ Հուլիսի 9-ը հռչակվել է Իսպանիայից անկախության եւ Հարավային Ամերիկայի Միացյալ Պրովինցիաների (ավելի ուշ` Ռիո դե Լա Պլատայի Միացյալ Պրովինցիաներ) ստեղծման օր։ Թեեւ նոր պետության գլուխ է բարձրացել Գերագույն կառավարիչը, Կոնգրեսը չի կարողացել համաձայնության գալ պետական իշխանության ձեւի վերաբերյալ։ Պատվիրակներից շատերը, մասնավորապես, Բուենոս Այրես քաղաքի եւ պրովինցիայի պատվիրակները, սահմանադրական միապետության կողմնակիցներ էին։ Նշված դիրքորոշումը, որն այնուհետեւ փոխվել է կենտրոնացված հանրապետական համակարգի օգտին, բախվել է ընդդիմության` ի դեմս այլ մարզերի պատվիրակների, որոնք պաշտպանում էին դաշնային պետական կառուցվածքի համակարգը։ Երկու խմբակցությունների միջեւ բանավեճը հանգեցրել է 1819 թվականի քաղաքացիական պատերազմի։ Գեներալ Խոսե Սան Մարտինը գլխավորել է իսպանացիներին հաղթած բանակը։ Սան Մարտինը զգալի ներդրում է ունեցել Արգենտինայի, Չիլիի եւ Պերուի անկախության համար մղվող պայքարում։ Հաշտությունը վերականգնվել է 1820 թվականին։ Այնուամենայնիվ, գլխավոր հարցը` կառավարման կայուն ձեւի ստեղծումը, լուծում չի գտել։ Հաջորդ տասնամյակի ընթացքում Միացյալ Պրովինցիաները վերապրել է անիշխանության վիճակը, որին նպաստել է 1825-1827 թվականների` Բրազիլիայի դեմ պատերազմը։ Բրազիլիան տարածքային պահանջների պատճառով պարտություն է կրել Ուրուգվայի նկատմամբ։ Հակամարտության արդյունքում Ուրուգվայը դարձել է ինքնավար պետություն։ 1833 թվականին Մեծ Բրիտանիան զբաղեցրել է Մալվինյան կղզիները։ Ռոսասի բռնապետական ռեժիմը տապալվել է 1852 թվականին գեներալ Խուստո Ուրկիսի ղեկավարությամբ, որն ավելի վաղ Էնտրե Ռիոսի նահանգապետն էր։ Ուրկիսի հաղթանակը ձեռք է բերվել Ուրուգվայի եւ Բրազիլիայի զորքերի օգնությամբ։ 1853 թվականին ընդունվել է Արգենտինայի Սահմանադրությունը, իսկ Ուրկիսը դարձել է Արգենտինայի Հանրապետության առաջին նախագահը։ Բուենոս Այրես նահանգը չի միացել Սահմանադրությանը եւ 1854 թվականին անկախություն է հռչակել։ Երկու պետությունների փոխադարձ թշնամանքը 1859 թվականին հանգեցրել է պատերազմի։ Արգենտինայի Հանրապետությունն արագորեն հաղթանակ է տարել, եւ նույն տարվա հոկտեմբերին Բուենոս Այրես նահանգը միացել է Սահմանադրությանը։ Սակայն շուտով այն դարձել է նոր` դաշնային կառավարության դեմ ուղղված ապստամբության կենտրոն։ Ապստամբությունը բռնկվել է 1861 թվականին։ Գեներալ Բարտոլոմե Միտրեի հրամանատարությամբ ապստամբները նույն տարվա սեպտեմբերին պարտություն են կրել ազգային բանակից։ Նոյեմբերի 5-ին հանրապետության նախագահը հայտարարել է իր հրաժարականի մասին։ Հաջորդ տարվա մայիսին Միտրեն Կոնգրեսի կողմից ընտրվել է նախագահի պաշտոնում, իսկ Բուենոս Այրեսը դարձել է Արգենտինայի մայրաքաղաքը։ Հաջորդ տասնամյակը նշանավորվել է Լաս Պամպասի նվաճմամբ, որը ներկայումս հայտնի է որպես Ռիո Նեգրո պրովինցիա։ Նվաճման ընթացքում վերացվել է աբորիգենների կողմից սպառնալիքը։ Այս, այսպես կոչված, Անապատի պատերազմը (1879-1880), գեներալ Խուլիո Ռոքի ղեկավարությամբ, ճանապարհ է բացել դեպի լայնածավալ տարածքներ, որոնք բարենպաստ են գյուղատնտեսության եւ անասնաբուծության զարգացման համար։ 1880 թվականին Ռոքը՝ Բուենոս Այրեսի բարձրացման հակառակորդը, ընտրվել է նախագահի պաշտոնում։ Նրա հաղթանակին հաջորդած տարիներին Բուենոս Այրեսն առանձնացվել է պրովինցիայից եւ հաստատվել որպես Արգենտինայի եւ դաշնային շրջանի մայրաքաղաք։ 1880 թվականին հաջորդած 50 տարվա ընթացքում Արգենտինան տնտեսական եւ սոցիալական զգալի հաջողությունների է հասել։ 20-րդ դարի սկզբին Արգենտինան դարձել է աշխարհի ամենահարուստ երկրներից մեկը։ Արգենտինայի ժողովրդականությունն աճել է միլիոնավոր եվրոպացիների ժամանումով։ Արգենտինայում սոցիալական իրավիճակը կայուն է մնացել մինչեւ 1930 թվականը, երբ ռազմական հեղաշրջում է տեղի ունեցել, որի ընթացքում գահընկեց է արվել նախագահ Իպոլիտո Իրիգոյենը։ 1946 թվականին Խուան Պերոնն ընտրվել է Արգենտինայի նախագահ։ Պերոնը եւ նրա կինը՝ Էվան (Էվիտան), որը ղեկավարել է սոցիալական ծրագրերի իրականացումը, ժողովրդական զանգվածների շրջանում մեծ ժողովրդականություն են վայելել։ 1952 թվականին Պերոնը նորից ընտրվել է նախագահ։ Հայտնի եւ ուժեղ կնոջ՝ Էվայի հետ նա խիստ տնտեսական բարեփոխումներ է իրականացրել։ Ծրագիրն ավելի մեծ ուշադրություն է դարձրել Արգենտինայի ինդուստրացմանը եւ ինքնորոշմանը, այն հավանության է արժանացել պահպանողական ազգայնականների եւ աշխատավորների ֆրակցիաների կողմից։ Պերոնի՝ պետությունն աշխարհականացնելու փորձերը հանգեցրել են Կաթոլիկ եկեղեցու հետ հակամարտության։ Պերոնի վարչակարգը տապալվել է 1955 թվականին։ Մի շարք ռազմական եւ քաղաքացիական կառավարությունների փոփոխությունից հետո Պերոնը 1973 թվականին վերադարձել է իշխանության, բայց մահացել է 1974 թվականին, նախագահի պաշտոնը զբաղեցրել է նրա երրորդ՝ քաղաքական փորձ չունեցող կինը՝ Իսաբելը, որը նրա հետ ընտրվել է փոխնախագահ։ Նրա կառավարման շրջանում Մոնտոներոս մարքսիստական ուղղության հեղափոխականները կազմակերպել են ահաբեկչություն, որն օգտագործվել է որպես 1976 թվականին տեղի ունեցած ռազմական հեղաշրջման կազմակերպիչների սանձ։ Այն ժամանակ բանակը սեփական «կեղտոտ պատերազմ» է կազմակերպել բոլոր նրանց դեմ, որոնց զինվորականները համարում էին «քայքայիչ տարրեր». հազարավոր արգենտինացիներ սպանվել են եւ հայտարարվել անհետ կորած:1981 թվականին գեներալ Վիդելայի փոխարեն, որին իշխանությունից հեռացրել էր Իսաբել Պերոնը, նախագահի պաշտոնն զբաղեցրել է գեներալ Ռոբերտո Վիոլան։ Չանցած մեկ տարի՝ նրան փոխարինել է գեներալ Լեոպոլդո Գալտյերին։ 1982 թվականին «տնտեսական ճգնաժամը հաղթահարելու նպատակով» Գալտիերին արգենտինական բանակին հրաման է տվել վայրէջք կատարել Ֆոլկլենդյան (Մալվինյան) կղզիներում, որոնք 1833 թվականից վերահսկվում էին Մեծ Բրիտանիայի կողմից։ Ի զարմանս զինվորականների կառավարության՝ Մեծ Բրիտանիան իր զորքերն ուղարկել է Հարավային Ատլանտիկա, եւ երեք ամիս անց արգենտինական զորակազմն անձնատուր է եղել։ Կղզիները վերադարձվել են Մեծ Բրիտանիային։ Գալտիերին հրաժարական է տվել, եւ շուտով՝ 1983 թվականին, ժողովրդավարական ընտրությունների արդյունքում իշխանության է եկել Ռադիկալ քաղաքացիական միության թեկնածու Ռաուլ Ալֆոնսինը։ 1989 թվականի մայիսին երկրի առաջնորդ է դարձել ժողովրդավարական ճանապարհով իշխանության եկած Կառլոս Սաուլ Մենեմը՝ խուստիսիալիստական (պերոնիստական) կուսակցության ղեկավարը։ 1991 թվականից Տնտեսության նախարար Դոմինգո Կավալյոն ակտիվորեն իրականացրել է տնտեսության ազատականացման եւ ազատ առեւտրի զարգացման ծրագրեր։ Որպես նախագահ՝ Մենեմն արմատական փոփոխությունների է հասցրել արգենտինական տնտեսությունը, ինչպես նաեւ հաստատել է քաղաքական կայունություն։ 1995 թվականին Մենեմը վերընտրվել Է Արգենտինայի նախագահ։ Մենեմի գլխավորած պերոնիստական կուսակցությունը նույնպես հաղթանակ է տարել Կոնգրեսի ընտրություններում եւ Պատգամավորների պալատում ստացել ամենաշատ ձայները։ Արգենտինան հետեւում է թողել ռազմական բռնապետության մռայլ տարիները եւ անցել զարգացած ժողովրդավարական ազատությունների պայմաններին։ Նույն թվականին ընդդիմադիր կուսակցությունների ճնշման տակ տնտեսության նախարար Դոմինգո Կավալյոն թողել է իր պաշտոնը։ Դա առաջին ահազանգն էր, որը կանխագուշակել էր մոտալուտ «տնտեսական հրաշքի» համընդհանուր կոլլապսը։ 2001 թվականին նախարար Կավալյոյի եւ նախագահ Մենեմի բարեփոխումները երկիրը բերել են տեխնիկական պարտազանցման։ Հիմնական պատճառներն էին տնտեսության աննախադեպ զարգացումը, շատ կտրուկ ազատականացումն օտարերկրյա ներդրումների վարչակարգում, ապակարգավորումը շուկաներում։ Արդյունքում օտարերկրյա ներդրումներից չափազանց մեծ կախվածություն է առաջացել։ Պեսո դոլարը 1:1 փոխարժեքով պեսոն դոլարի վերածելն առաջին հերթին, պահանջում էր մեծ ռեսուրսներ պահպանելու համար, երկրորդ՝ տնտեսությունը պակաս մրցունակ էր դարձնում հարեւանների (Բրազիլիայի) համեմատությամբ։ Մեծ խնդիր էր նաեւ այն, որ ներդրումների եւ վարկերի մեծ մասը բնակչությանը (մոտ 70 %) տրամադրվում էր դոլարով, ինչը խիստ բարդացնում էր պեսոյի սահուն դեւալյացիայի հնարավորությունը։ Տեխնիկական պարտազանցումից հետո բանկերի վրա վարչական ճնշման լծակների բացակայությունը հանգեցրել է նրան, որ չի հաջողվել սահմանափակել պեսոյի վաճառքի ծավալները։ Արդյունքում պեսոն դոլարի փոխարկելու համար միջոցների պակասը կարող էր հանգեցնել պեսոյի ամբողջական արժեզրկման։ ԱՄՀ-ն մերժել է երկրին վարկավորման հարցում եւ բավականին կոշտ պայմաններ առաջադրել (առաջարկվող տարբերակներից մեկը տնտեսության դոլարականացումն էր, այսինքն՝ ազգային արժույթից ամբողջությամբ հրաժարվելը)։ Կարծիք կա, որ հենց ԱՄՀ-ն է էապես խորացրել ճգնաժամը, քանի որ հենց ԱՄՀ-ն էր ակտիվորեն պնդում բարեփոխումները, եւ կառավարությունը ստիպված էր դրանք կյանքի կոչել փոխառություններից կախվածության պատճառով։ Արդյունքում կառավարությունը բնակչության դոլարային ողջ խնայողությունները վերածել է պեսոյի 1:1,4 փոխարժեքով (~3 անգամ ավելի էժան, քան այդ ժամանակվա ընթացիկ փոխարժեքը)։ Օտարերկրյա բանկերը պարտավոր էին պեսոն հին փոխարժեքով (1:1) վճարել պարտազանցումից առաջ վերցված դոլարային վարկերը, ինչը հանգեցրել է բանկերի միագումար կորուստների (7-10 միլիարդ դոլար)։ Գործազրկությունը հասել է ճգնաժամային ցուցանիշի՝ 22-24 %։ Ճգնաժամը հանգեցրել է զանգվածային անկարգությունների եւ ջարդերի։ 1920 թվականին Արգենտինան ճանաչել է Հայաստանի անկախությունը՝ բարելավելով հարաբերությունները եւ ստեղծելով նոր դիվանագիտական հարաբերություններ։ 1992 թվականի հունվարի 17-ին Արգենտինան եւ Հայաստանը վերահաստատել են դիվանագիտական կապերը։ 2010 թվականին երկրում օրինականացվել են նույնասեռ ամուսնությունները։ Քաղաքականություն Քաղաքական կառուցվածք 1853 թվականի Սահմանադրության համաձայն՝ երկրում գոյություն ունի գործադիր, օրենսդիր եւ դատական իշխանությունների տարանջատում ինչպես ազգային, այնպես էլ տեղական մակարդակներում։ Արգենտինան դաշնային հանրապետություն է, որը բաժանված է 23 նահանգի եւ 1 դաշնային մայրաքաղաքի շրջանի։ Պետության ղեկավարը նախագահն է, որն ընտրվում է չորս տարով։ Ներկայումս Արգենտինայի նախագահն Ալբերտո Ֆեռնանդեսն է, որը հաղթել է 2019 թվականի հոկտեմբերի 27-ին անցկացված նախագահական ընտրություններում եւ նույն թվականի դեկտեմբերի 10-ին ստանձնել պաշտոնը։ Նախարարների կաբինետի ղեկավարն Արգենտինայի վարչապետն է։ Բարձրագույն օրենսդիր մարմինն Ազգային Կոնգրեսն է, որը բաղկացած է Սենատից (72 մարդ) եւ Պատգամավորների պալատից (257 մարդ)։ Սենատի նախագահն զբաղեցնում է երկրի փոխնախագահի պաշտոնը։ Ներկայումս Սենատի նախագահը եւ փոխնախագահն Ամադո Բուդուն է։ Խորհրդարանական ընտրություններն անցկացվում են 2 տարին մեկ։ Թարմացվում է սենատորների մեկ երրորդը եւ պատգամավորների կեսը։ Չնայած 1853 թվականի հռչակագրով Բուենոս Այրեսը մայրաքաղաքն է` քաղաքը պաշտոնական մայրաքաղաք է դարձել միայն 1880 թվականին, երբ այն առանձնացվել է Բուենոս Այրես նահանգից եւ դարձել առանձին վարչական միավոր։ Քաղաքական կուսակցություններ Հիմնական քաղաքական կուսակցություններն են (2019 թվականի սեպտեմբերի տվյալներով)` «Ճակատ հաղթանակի համար»` Հյուստիսիալիստական կուսակցության ձախակողմյան պերոնիստական խմբակցություն, 49 սենատոր, 105 պատգամավոր «Քաղաքացիական արմատական միություն»` ձախ կենտրոնական, 7 սենատոր, 29 պատգամավոր «Հանրապետական առաջարկ»` ձախ կենտրոնական, 4 սենատոր, 43 պատգամավոր «Նոր այլընտրանքի համար միավորյալները»` ձախ կենտրոնական պերոնիստական, 4 սենատոր, 41 պատգամավոր «Քաղաքացիական կոալիցիա»` սոցիալ-լիբերալ, 1 սենատոր, 7 պատգամավոր «Պրոգրեսիստներ»` ձախ կենտրոնական կոալիցիա, 6 պատգամավոր «Սոցիալիստական կուսակցություն»` ձախ, 3 սենատոր, 12 պատգամավոր «Նախագիծ հարավ»` ռեժիսոր Ֆեռնանդո Սոլանասի ձախ կուսակցությունը, 1 սենատոր, 1 պատգամավոր «Աշխատավորների ձախ ճակատ»` տրոցկիստական կուսակցության կոալիցիա, 7 պատգամավոր Բացի դրանցից, կա եւս ավելի քան 20 օրինական կուսակցություն, որոշներն աննշան ներկայացուցչություն ունեն Սենատում եւ Պատգամավորների պալատում։ Արտաքին քաղաքականություն Արգենտինան ՄԱԿ-ի, ԱՄՀ-ի, ԱՊԿ-ի, ԱՀԿ-ի, Մեծ քսանյակի, Մերկոսուրի անդամ է եւ Հարավամերիկյան ազգերի միության նախկին անդամ։ Հայ-արգենտինական հարաբերություններ Հայ-արգենտինական հարաբերությունները նկարագրում են Հայաստանի եւ Արգենտինայի ներկայիս եւ պատմական հարաբերությունները։ Արգենտինայի հայկական համայնքն ամենախոշոր համայնքներից մեկն է ամբողջ Լատինական Ամերիկայում՝ մոտավորապես 120,000 անդամ։ 1987 թվականի սեպտեմբերին Արգենտինայի նախագահ Ռաուլ Ալֆոնսոն ելույթով հանդես է եկել արգենտինացիների եւ հատկապես հայ համայնքի համար՝ ճանաչելով Հայոց ցեղասպանությունը։ 1995 թվականին նախագահ Կարլոս Մենեմը օրենք է ընդունել, որով ճանաչել է Հայոց ցեղասպանությունը։ 2007 թվականի հունվարի 11-ին նախագահ Նեստոր Կիրշները օրենք է ստորագրել, որ Արգենտինան պաշտոնապես ճանաչում է Հայոց ցեղասպանությունը։ Դիվանագիտական կապեր հաստատելուց հետո Արգենտինան եւ Հայաստանը ստորագրել են մի շարք երկկողմ համաձայնագրեր, ինչպիսիք են Համագործակցության համաձայնագիր երկու ազգերի միջեւ (1992 թվական), Համաձայնագիր ներդրումների խրախուսման եւ փոխադարձ պաշտպանության (1993 թվական), Համաձայնագիր առեւտրա-տնտեսական համագործակցության վերաբերյալ (1994 թվական), Համաձայնագիր գիտատեխնիկական համագործակցության մասին (1994 թվական), Համագործակցության համաձայնագիր միջուկային էներգիայի խաղաղ նպատակներով օգտագործման վերաբերյալ (1998 թվական), Համագործակցության համաձայնագիր մշակույթի եւ կրթության բնագավառներում (1998 թվական), Համաձայնագիր զբոսաշրջության բնագավառում համագործակցության մասին (2002 թվական), սովորական անձնագրերի տերերի համար վիզային ռեժիմի վերացման մասին համաձայնագիր (2011 թվական) եւ Տնտեսական համագործակցության մասին համաձայնագիր (2014 թվական)։ Արգենտինան ունի դեսպանություն Երեւանում։ Հայաստանն ունի դեսպանություն Բուենոս Այրեսում։ Ամերիկա-արգենտինական հարաբերություններ Միացյալ Նահանգները դիվանագիտական հարաբերություններ է հաստատել Արգենտինայի հետ 1823 թվականին՝ Իսպանիայից վերջին անկախանալուց հետո։ Երկրների միջեւ երկկողմ հարաբերությունները հիմնված են ընդհանուր շահերի վրա, այդ թվում` տարածաշրջանում խաղաղության եւ կայունության պահպանումը, մարդու իրավունքների պաշտպանությունը եւ առեւտրային կապերի զարգացումը։ Արգենտինայի կառավարությունն աջակցում է Միացյալ Նահանգներին ազգային եւ միջազգային անվտանգության ոլորտում՝ մասնակցելով խաղաղության պահպանմանն ուղղված միջազգային գործողություններին եւ խթանելով զանգվածային ոչնչացման զենքի չտարածելը։ Զինված ուժեր Արգենտինայի զինված ուժերը բաղկացած է բանակից, նավատորմից եւ ավիացիայից։ Դրանք գտնվում են նախագահի հրամանատարության ներքո, որը գլխավոր հրամանատարն է եւ նրանց հարցերով զբաղվում է Պաշտպանության նախարարության միջոցով։ Զինվորական ծառայությունը կամավոր է։ Զորակոչային տարիքը 18-24 տարեկան է, զինվորական պարտականություն չկա։ Քաղաքներ Վարչական բաժանում Արգենտինան դաշնային եւ ներկայացուցչական հանրապետություն է, որի կազմում ներառված է 23 պրովինցիա եւ 1 ինքնավար մայրաքաղաքային շրջան։ Տնտեսություն Արգենտինան արագ զարգացող ագրարային-ինդուստրիալ պետություն է։ 1990-ականների սկզբից երկիրն ակտիվորեն վարում է սեփականաշնորհման եւ արտասահմանյան կապիտալի ավելի լայն ներգրավման քաղաքականություն։ Mercosur-ի (Հարավային Ամերիկայի երկրների ընդհանուր շուկա) մուտքը զգալիորեն ընդլայնել է Արգենտինայի ներքին շուկան։ Արգենտինային բնորոշ է մշակող արդյունաբերության գերակշռությունը, իսկ դրանում գերիշխում է ծանր արդյունաբերությունը։ Սակայն ավանդական ճյուղերը` թեթեւ եւ, հատկապես, սննդի արդյունաբերությունը, առաջվա պես զբաղեցնում են կարեւոր տեղ եւ ունեն արտահանման նշանակություն։ Այնուամենայնիվ, չմտածված բարեփոխումների անցկացման պատճառով 2001 թվականի տնտեսական ճգնաժամը հանգեցրել է սոցիալական լարվածության եւ պարտազանցման զգալի աճի (պետական պարտքի գումարն այդ պահին կազմել է 132 միլիարդ դոլար, ինչը պարտազանցումը խոշորագույնն Է դարձրել պատմության մեջ): Արդյունաբերության տեղաբաշխմանը բնորոշ է տարածքային բարձր համակենտրոնացումը։ Ծանր արդյունաբերության արդյունաբերական ձեռնարկությունների զգալի մասը կենտրոնացած է Պարանայի ստորին ավազաններում, Բուենոս Այրեսի եւ Ռոսարիոյի միջեւ արդյունաբերական գոտում։ Արդյունաբերական արտադրանքի ավելի քան կեսն արտադրվում է Մեծ Բուենոս Այրեսում։ Նավթի արդյունահանմամբ երկիրը Լատինական Ամերիկայում չորրորդ տեղն է զբաղեցնում (Վենեսուելայից, Էկվադորից եւ Բրազիլիայից հետո)։ Արդյունահանումը լիովին բավարարում է երկրի կարիքները (պետական Enarsa, YPF եւ մասնավոր Bridas, Pluspetrol ընկերություններ), եւ պետությունը նավթի չի ներմուծում։ Արգենտինան ուրանի պաշարներով առաջատար երկրների տասնյակում է։ Երկիրը հայտնի է միջուկային էներգետիկայի եւ ուրանի արդյունաբերության ոլորտում իր գիտական մշակումներով (INVAP, Nucleoeléctrica Argentina): Երկրի սեւ մետալուրգիան ամենահինն է մայրցամաքում, բայց հումքի պակասի պատճառով զարգանում է բավականին դանդաղ։ Հումքի մեծ մասը պետք է ներմուծել։ Գունավոր մետալուրգիայի ճյուղերից զարգացած են կապարի, ցինկի, պղնձի, ալյումինի արտադրությունը` սեփական եւ դրսից բերվող հումքի հիման վրա։ Մեքենաշինությունը ծանր արդյունաբերությունում առաջատար է արտադրանքի արժեքով։ Առավել զարգացած են տրանսպորտային մեքենաշինությունը (Արգենտինայում իրենց գործարաններն ունեն Ֆորդը, Քրայսլերը, Տոյոտան, Պեժոն եւ այլն), գյուղատնտեսական մեքենաշինությունը, սննդի արդյունաբերության համար սարքավորումների, էլեկտրատեխնիկայի արտադրությունը (IBM, Siemens գործարաններ)։ Տրանսպորտային մեքենաշինության առաջատարն է ավտոմոբիլաշինությունը (Բուենոս Այրես, Կորդովա), զարգացած են նավաշինությունն ու նավանորոգումը (Բուենոս Այրես, Էնսենադա), ավիաշինությունը (FAdeA, Aero Boero, Laviasa) եւ ուղղաթիռների արտադրությունը (Cicaré, AeroDreams) (Կորդովա, Բուենոս Այրես)։ Արտահանման ճյուղերի շարքում առանձնահատուկ տեղ է զբաղեցնում մսամթերքի արտադրությունը՝ ավանդական եւ երկրի համար յուրահատուկ ճյուղը։ Արգենտինան դասվում է մսի, հիմնականում տավարի մսի եւ դրա արտահանողների ամենամեծ չափով արտադրողների թվին։ Սննդի արդյունաբերության այլ ճյուղերից արտահանման նշանակություն ունեն բուսական յուղերի արտադրությունը, վերջին տարիներին՝ սոյայի, ինչպես նաեւ ալրաղացման, ձեթի արդյունաբերությունն ու գինեգործությունը։ Ներքին շուկան կենտրոնացած է պտուղ-բանջարեղենի, պահածոների, շաքարի արդյունաբերության, ըմպելիքների արտադրության վրա։ Արգենտինայի գյուղատնտեսության տարբերակիչ առանձնահատկությունը Լատինական Ամերիկայի այլ երկրների համեմատ այն է, որ այն ոչ միայն լիովին ապահովում է իրեն սննդամթերքով, այլեւ արտահանում է այն (ընդ որում, գյուղատնտեսությամբ զբաղված է աշխատողների միայն 2 տոկոսը)։ Մեկ շնչի հաշվով պարենամթերքի սպառման ցուցանիշով երկիրը գերազանցում է տարածաշրջանի մյուս երկրներին (1-ին հորիզոնական)։ Գյուղատնտեսության եւ անասնաբուծության արտադրանքը տալիս է արտահանման եկամուտների ավելի քան 50 տոկոսը։ Խոշոր եղջերավոր անասունների գլխաքանակով Արգենտինան զբաղեցնում է 6-րդ տեղն աշխարհում, մեկ շնչի հաշվով մսի արտադրության ցուցանիշով՝ 5-րդը, իսկ դրա սպառման ցուցանիշով՝ առաջինը։ Միսն արգենտինացիների ազգային ուտեստն է։ Բուսաբուծության մեջ հիմնական տեղն ավանդաբար զբաղեցնում են արտահանման նշանակություն ունեցող հացահատիկային, ձիթատու եւ ծխախոտային մշակաբույսերը։ Ցորենի եւ ծխախոտի հավաքով Արգենտինան աշխարհի առաջատար երկրներից մեկն է։ Համաշխարհային բանկի տվյալներով՝ 2012 թվականին երկիրը ցորենի արտահանման ցուցանիշով աշխարհում զբաղեցրել է 6-րդ տեղը (8,4 միլիոն տոննա)։ Բացի այդ, Արգենտինան ձվի, կաթի, գարու եւ ծխախոտի կարեւորագույն արտահանողն է։ Արգենտինայում աշխատանքի վարձատրության միջին չափը, 2018 թվականի սեպտեմբերի դրությամբ, կազմում է 31 898 պեսո (401 000 դրամ)։ 2019 թվականի հոկտեմբերի 1-ից աշխատանքի վարձատրության նվազագույն չափը կազմում է 16 875 պեսո (135 000 դրամ) եւ 14 512,5 պեսո (14% եկամտահարկը հանելուց հետո)։ Արգենտինայում ՀՆԱ-ի աճը (տարեկան %), 2000-2021 Աղբյուրը՝ data.worldbank.org Ապրանքների եւ ծառայությունների արտահանման դինամիկա Համաշխարհային բանկի տվյալներով՝ 2017 թվականին ապրանքների եւ ծառայությունների արտահանումը Արգենտինա կազմել է 71 միլիարդ ԱՄՆ դոլար (1-ին աղյուսակ). Աղբյուր` Համաշխարհային բանկի կայք։ *` Ցուցանիշներն անցած տարվա համեմատ։ Այս աղյուսակները թույլ են տալիս եզրակացնել, որ հետազոտվող ժամանակաշրջանի առաջին կեսին ձեւավորվել է տնտեսական աճի վերընթաց թրենդ, որը շարունակվել է 2002 թվականի երկրորդ կեսից մինչեւ 2008 թվականի չորրորդ եռամսյակը։ Դա 2002 թվականի հունվարին ընդունված «դոլարային պարիտետից հրաժարվելու եւ արգենտինական պեսոյի ազատ արժենշման մասին» հակաճգնաժամային միջոցառման արդյունքն էր, որը երկարացվել է ամեն տարի։ Ազգային արժույթի դեւալվացիան փոխել է գնային հարաբերակցությունները հօգուտ տեղական արտադրության, իսկ ավելի ուշ մշակվել է տնտեսական պլան, որը ներառում է պետության՝ որպես տնտեսության վերահսկող մարմնի դերի ավելացում։ Այնուամենայնիվ, 2008-2009 թվականներին համաշխարհային ֆինանսական ճգնաժամն էապես դանդաղեցրել է ապրանքների եւ ծառայությունների արտահանման ծավալների աճի տեմպերը։ Եթե 2008 թվականին աճը կազմել է 0,022 %, ապա 2009 թվականին եղած ճգնաժամի հետեւանքների պատճառով այն նվազել է մինչեւ -0,018 %։ Սակայն հետճգնաժամային աշխուժացումը տեղի է ունեցել բավականին արագ։ 2003 թվականին սկսված վերաինդուստրացման գործընթացը խիստ կարգավորվում էր պետության կողմից, ինչը թույլ է տվել տնտեսությունը վերակողմնորոշել մրցունակ ագրոսֆերայի եւ արդյունաբերության զարգացման վրա։ Եվ արդեն 2010-2011 թվականներին աճի միջին տարեկան տեմպերը կազմել են ավելի քան 1,022 % (ինչը հետազոտվող ժամանակահատվածի ամենաբարձր ցուցանիշն է)։ Արտահանման ծավալի արժեքային ցուցանիշը 2011 թվականին կազմել է 97 միլիարդ դոլար։ ԱՄՆ-ն, համապատասխանաբար, դարձել է տնտեսության վերելքի ժամանակահատվածի պիկը։ Դրան հաջորդած 2012-2015 թվականների ռեցեսիան մեծապես պայմանավորված է Բրազիլիայի` Արգենտինայի հիմնական առեւտրատնտեսական գործընկերոջ տնտեսական զարգացման տեմպերի անկմամբ։ Արգենտինայի նոր նախագահ Մաուրիսիո Մակրիի նշանակումը 2015 թվականին վերականգնել է ապրանքների եւ ծառայությունների արտահանման կասեցված ընդարձակման գործընթացը։ Նրա քաղաքականությունը Միացյալ Նահանգների հետ անմիջական մերձեցումն է, նա հանդես է գալիս առեւտրատնտեսական հարաբերությունների զարգացման եւ ամրապնդման, ինչպես նաեւ Խաղաղօվկիանոսյան դաշինքին եւ Եվրամիությանն անդամագրվելու օգտին, ինչով գրավում է տնտեսապես շահավետ առեւտրային գործընկերներին։ Այսպիսով, ընդհանուր առմամբ 2002-2017 թվականներին ապրանքների եւ ծառայությունների արտահանման ծավալն աճել է 2,9 միլիարդ ԱՄՆ դոլարով։ Ցուցանիշի միջին ծավալը կազմել է 65,89 միլիարդ ԱՄՆ դոլար։ Աղբյուր` Համաշխարհային բանկի կայք։ Ըստ աղյուսակի՝ երկրի ՀՆԱ-ից ապրանքների եւ ծառայությունների արտահանման մասնաբաժինը տարեցտարի նվազում է։ 2002 թվականին այն կազմել է մոտ 30 %, 2017 թվականին՝ ընդամենը 11 %։ Ցուցանիշները գտնվում են հակադարձ կախվածության մեջ. որքան բարձր է ՀՆԱ-ի մակարդակը, այնքան ցածր է արտահանման մասնաբաժինը դրանում։ Մեկ շնչին բաժին ընկնող ապրանքների եւ ծառայությունների արտահանումն Արգենտինա 2017 թվականին կազմել է 1610 ԱՄՆ դոլար։ Ապրանքների եւ ծառայությունների ներմուծման դինամիկա 3-րդ աղյուսակի համաձայն՝ 2017 թվականին Արգենտինա ներմուծված ապրանքների եւ ծառայությունների գումարը կազմել է ավելի քան 87 միլիարդ ԱՄՆ դոլար։ Ապրանքների ներմուծմանը բաժին է ընկել ավելի քան 63 միլիարդ ԱՄՆ դոլար (72.8%), իսկ ծառայությունների ներմուծումը գերազանցել է 23 միլիարդ ԱՄՆ դոլարը (27,2%)։ Ընդհանուր ներմուծման աճի տեմպը, 2016 թվականի համեմատ, հավասար է 18%-ի. սա 2007-2017 թվականների աճի տեմպերի ամենաբարձր ցուցանիշներից մեկն է։ Չնայած խիստ պրոտեկցիոնիստական միջոցներին եւ ներմուծման փոխարինման քաղաքականությանը՝ 2008 թվականին տեղի է ունեցել դրական ուղղությամբ (+27,4 %) ընդհանուր ներմուծման փոփոխություն, որն ուղեկցվել է 2009 թվականի հետագա անկմամբ (-27,2 %)՝ աշխարհում ծանր ճգնաժամային իրավիճակի պատճառով։ 2010-2011 թվականներին կրկին նկատվել է ներմուծման ծավալի աճ՝ հակառակ երկիր ապրանքների եւ ծառայությունների ներմուծման վերահսկողությանը եւ պետության կողմից դրա արհեստական զսպմանը։ Դա բացատրվում է ներմուծման նկատմամբ Արգենտինայի արդյունաբերության ուժեղ կապվածությամբ։ Արդյունաբերական գնումների բաժինը կազմում է ներմուծման ընդհանուր ծավալի 85 %-ը, ընդ որում, երկիրը չի կարող հրաժարվել տվյալ հոդվածից, քանի որ արտադրողներն ի զորու չեն ապահովել ապրանքների մի մասն ինքնուրույն եւ անհրաժեշտ քանակով։ Հետագա տարիներին, բացառությամբ 2013 թվականի, նկատվում է հակառակ ուղղությամբ աճ՝ ներմուծման անընդհատ աճող սահմանափակումների պատճառով։ Այդ ժամանակաշրջանը տեւում է ընդհուպ մինչեւ 2016 թվականին Արգենտինայի պարտավորությունների կատարումը, որոնք ԱՀԿ-ն սահմանել էր 2012 թվականին՝ Արգենտինայի խիստ ներմուծման միջոցների պատճառով ԵՄ երկրների եւ այլոց կոնսուլտացիայի խնդրանքով։ 2016 թվականի հունվարի 14-ին երկիրը հայտնել է առեւտրային պահանջների կիրառման հետ կապված հանձնարարականների կատարման եւ ներմուծման նախնական երդվյալ հայտարարագրի (DJAI) մասին։ 2017 թվականի վերելքն առաջին հերթին կապված է ներմուծման կարգավորման համակարգի պարզեցման, ոչ ավտոմատ լիցենզիաների կրճատման եւ դրանց գործողության ժամկետի երկարացման հետ։ Արգենտինայի ապրանքների եւ ծառայությունների ներմուծման ծավալը 2007-2017 թվականներին Ապրանքների եւ ծառայությունների ներմուծման կառուցվածքը Երկրորդ պարտազանցում Որոշ ԶԼՄ-ների տվյալներով՝ 2014 թվականին Արգենտինայի Հանրապետությունը տեխնիկական պարտազանցման վիճակում է հայտնվել երկրորդ անգամ՝ 21-րդ դարի սկզբից ի վեր։ Պատճառը 2014 թվականի հուլիսի 30-ի ուշ երեկոյան պարտատերերի մի մասի հանդեպ պարտքային պարտավորությունների մարման ժամկետն է եղել։ Պարտքերի չվճարման գումարը կազմել է 1,3 միլիարդ դոլար։ Սակայն Արգենտինայի նախագահ Քրիստինա Քիրշները հերքել է պարտազանցման հայտարարությունը, իսկ երկրի տնտեսության նախարար Աքսել Կիսիլոֆը հայտարարել է, որ Արգենտինայի դեմ մեդիաարշավ է սկսվել, որը միտված է կասկած, խուճապ եւ վախ սերմանել, որոնք առաջացնում են «պարտազանցում»։ Տրանսպորտ Արգենտինայի տրանսպորտային ենթակառուցվածքը համեմատաբար զարգացած է։ Ճանապարհների երկարությունը կազմում է 230 000 կիլոմետր (չհաշված մասնավոր գյուղական ճանապարհները), որից 72 000 կիլոմետրը՝ ասֆալտապատված, եւ 1575 կիլոմետրը՝ ճեպընթացիկ, որոնցից շատերը սեփականաշնորհված վճարովի ճանապարհներ են։ Վերջին տարիներին բազմաշերտ ճեպընթացիկ ճանապարհների երկարությունը կրկնապատկվել է։ Այժմ նրանք իրար են կապում մի քանի խոշոր քաղաքներ։ Առայժմ ավելի շատ նման ճանապարհներ շինարարության փուլում են։ Սակայն դրանք դեռեւս բավարար չեն 2009 թվականի դրությամբ երկրում գրանցված 9,5 միլիոն ավտոմեքենայի բնականոն երթեւեկությունը կազմակերպելու համար (1000-ից 240 մարդ)։ Երկաթուղիների ցանցի ընդհանուր երկարությունը կազմում է 31,4 հազար կիլոմետր։ Հրո Երկիր պրովինցիայում է գտնվում աշխարհի ամենահարավային երկաթուղին (գնացքն աշխարհի եզրին է)։ Մի քանի տասնամյակ տրանսպորտային միջոցներից կրճատված լինելուց եւ անբավարար ենթակառուցվածքից հետո «Ferrocarriles Argentinos» երկաթուղային ընկերությունը 1992 թվականին սեփականաշնորհվել է, միջքաղաքային ուղեւորափոխադրումների մեծ մասը փակ էր, իսկ հազարավոր կիլոմետր երկարությամբ ճանապարհներ (ներառված չէ վերը նշված ընդհանուր երկարությունը) ներկայումս չեն օգտագործվում։ Քաղաքամերձ երկաթուղային փոխադրումները Բուենոս Այրեսի շրջանում մինչեւ այժմ մեծ պահանջարկ ունեն, թեեւ դա մասամբ պայմանավորված է մետրոյով փոխադրման դյուրաշարժությամբ։ Մի շարք գծերի վրա ներկայումս վերսկսվում են միջքաղաքային փոխադրումները։ 1913 թվականին բացված Բուենոս Այրեսի մետրոպոլիտենը դարձել է Լատինական Ամերիկայի եւ հարավային կիսագնդի առաջին մետրոպոլիտենը։ Այսօր այն արդեն ամենամեծը չէ Հարավային Ամերիկայում, բայց օրական 1,2 միլիոն ուղեւոր տեղափոխվում է նրա՝ 87,3 կիլոմետր երկարություն ունեցող գծերով։ Արգենտինայում կա մոտ 11 000 կիլոմետր երկարությամբ ներքին ջրային ուղի, որով ավելի շատ բեռներ են տեղափոխվում, քան երկաթուղով։ Սա ներառում է ջրանցքների մի լայն ցանց, թեեւ Արգենտինան ունի բավարար քանակությամբ բնական ջրային ուղիներ, որոնցից առավել կարեւոր նշանակություն ունեն Ռիո դե Լա Պլատա, Պարանա, Ուրուգվայ, Ռիո Նեգրու եւ Պարագվայ գետերի ջրային ուղիները։ «Aerolíneas Argentinas»-ը երկրի հիմնական ավիաընկերությունն է, որն ապահովում է ինչպես ներքին, այնպես էլ միջազգային փոխադրումներ։ «Austral Lineas Aereas»-ը «Aerolíneas Argentinas»-ի` երթուղային ցանցով դուստր ընկերությունն է, որն ընդգրկում է երկրի գրեթե ամբողջ տարածքը։ «LADE»-ը ռազմաօդային ուժերի կողմից կառավարվող ավիաընկերություն է, որը սպասարկում է ներքին երթուղիների լայն ցանց։ Բնակչություն 2001 թվականի դրությամբ՝ երկրի բնակչությունը կազմել է 36 260 130 մարդ, 2010 թվականի հուլիսին՝ 40 412 000 մարդ։ Այժմ այդ ցուցանիշով Արգենտինան Հարավային Ամերիկայում 3-րդն է, իսկ աշխարհում՝ 33-րդը։ Բնակչության միջին խտությունը կազմում է 13.3 մարդ/կմ2։ 2010 թվականին բնական աճը կազմել է 0.87 %, ծնելիությունը՝ 18.7/1000 մարդ, մահացությունը՝ 7.9/1000 մարդ։ Մինչեւ 15 տարեկան մարդիկ կազմում են ամբողջ բնակչության 24,9 %-ը, իսկ 65 տարեկանից բարձր անձինք՝ 10,6 %-ը։ Ըստ ուրբանիզացման մակարդակի՝ Արգենտինան Լատինական Ամերիկայում ամենաբարձրն է Ուրուգվայից հետո։ Գրան Չակոյի եւ Լա Պլատայի մեկուկես միլիոն հնդկացիական բնակչությունը, ինչպես նաեւ Պատագոնիայի 100 000 բնակչությունը գրեթե ամբողջությամբ բնաջնջվել է 16-րդ դարում իսպանական գաղութացման շրջանում եւ 19-րդ դարի վերջում պամպայի եւ Պատագոնիայի հողերի հետագա գրավման գործընթացում։ Արգենտինական ազգը ձեւավորվել է 19-20-րդ դարերում եվրոպական բազմաթիվ ներգաղթյալներով։ Արգենտինացիների ավելի քան 85 %-ը պատկանում է սպիտակամորթների ռասային։ Հնդկական բնակչությունը (մապուչե, կոլլա, տոբա եւ այլն) կազմում է բնակչության 1,5%-ը, մնացածը հիմնականում մետիսներ են, ինչպես նաեւ մուլատներ։ Ներգաղթյալների ազգային կազմը բազմազան է։ Գերակշռել են Իսպանիայից եկած ներգաղթյալները (հիմնականում բասկերը եւ գալիսցիները) եւ իտալացիները (վերջինների հետնորդներն այժմ կազմում են երկրի բնակչության մոտ 1/3-ը), քիչ չեն ֆրանսիացիները, գերմանացիները, բրիտանացիները (ավելի շատ իռլանդացիները), լեհերը, չեխերը, խորվաթները, ուկրաինացիները, հրեաները, շվեյցարացիները, դանիացիները, հոլանդացիները, արաբները (1.3-3 միլիոն մարդ), լիտվացիները, հույները, հայերը։ Միայն 1880-1950 թվականներին Արգենտինա է տեղափոխվել ավելի քան 5 միլիոն ներգաղթյալ։ 20-րդ դարի վերջից Եվրոպայից ներգաղթն աստիճանաբար նվազել է (բացառություն են Ռումինիան եւ Ուկրաինան)։ Շատ ներգաղթյալներ եկել են Հարավային Ամերիկայի երկրներից՝ Բոլիվիայից, Պարագվայից, Պերուից, Չիլիից։ 2010 թվականի մարդահամարի համաձայն՝ Արգենտինայում բնակվել է 1 806 000 արտասահմանցի (երկրի բնակչության 4,5 %-ը), այդ թվում՝ Հարավային Ամերիկայի երկրների 81,5 տոկոսը եւ Եվրոպայի երկրների միայն 16,5 %-ը։ Արգենտինան յուրացրել է շատ երկրների ու ժողովուրդների ավանդույթները, ինչն իր հետքն է թողել արգենտինացիների մշակույթի, կենցաղի ու բարքերի վրա։ Պետական քաղաքականությունը նպաստել է ներգաղթյալների արագ ձուլմանը։ Ի տարբերություն ԱՄՆ-ի եւ Կանադայի՝ Արգենտինայում չկան առանձին ազգությունների կոմպակտ բնակվելու շրջաններ, իսկ մարդահամարի անցկացման ժամանակ բացակայում է «երկրի ծագումը» սյունակը։ Երկրում գոյություն ունեցող օրենքով նրա տարածքում ծնված յուրաքանչյուր ոք համարվում է արգենտինացի։ Այսօր Արգենտինայում բնակչության թվաքանակի դինամիկան որոշվում է բնական աճով. դրա տեմպերը 1990-ական թվականների կեսերին 0,91 %-ն ամենացածրն են Լատինական Ամերիկայում եւ նվազման միտում ունեն (երկրում նկատվում է երկարաձիգ ժողովրդագրական ճգնաժամ)։ Դա արտացոլվում է նաեւ բնակչության տարիքային կառուցվածքի դինամիկայի վրա, որը փոխվում է դեպի երիտասարդ տարիքի (մինչեւ 15 տարեկան) մասնաբաժնի նվազեցում եւ մեծահասակների (ավելի քան 65 տարեկան) ավելացում։ Կյանքի սոցիալ-տնտեսական ցուցանիշներով Արգենտինան առաջ է անցել Լատինական Ամերիկայի շատ երկրներից (կենսամակարդակով փոքր-ինչ զիջելով Չիլիին)։ Կյանքի միջին տեւողությունը երկրում 77 տարեկանն է (73,5՝ տղամարդկանց շրջանում, 80՝ կանանց)։ ՄԻԱՎ-ով վարակվածների մասնաբաժինը մեծահասակների շրջանում (15-49 տարեկան) 0,5 % է։ Երկրի քաղաքներում այսօր բնակվում է ամբողջ բնակչության ավելի քան 87 %-ը, իսկ քաղաքային բնակչության ավելի քան 2/5-ը բաժին է ընկնում Բուենոս Այրեսին։ Շուրջ 12 միլիոն բնակիչ ունեցող Բուենոս Այրեսն աշխարհի խոշորագույն 10 ագլոմերացիաների թվում է։ Մյուս խոշոր քաղաքներն են Կորդովան (1,4 միլիոն բնակիչ), Ռոսարիոն (1,2 միլիոն), Մենդոսան (մոտ 0,9 միլիոն), Տուկուման (0,8 միլիոն)։ Հանցավորություն Արգենտինայում դիտավորյալ սպանությունների թիվը՝ 100 000 մարդու հաշվով, 2001-2020 Աղբյուրը՝ data.worldbank.org Հայերն Արգենտինայում Արգենտինահայ համայնքը սկսել է ձեւավորվել դեռեւս 19-րդ դարի 80-ական թվականներին եւ ավելի ստվարացել հատկապես Առաջին (1914-1918) եւ Երկրորդ (1939-1945) համաշխարհային պատերազմներից հետո, երբ վտանգվել է հայերի կյանքը Թուրքիայում, ապա նաեւ Մերձավոր ու Միջին Արեւելքի երկրներում։ Արգենտինայում ապաստան գտած հայերը հիմնականում այնթապցիներ, հաճնցիներ ու մարաշցիներ են, մեծ մասամբ բնակվում էին Բուենոս Այրեսում, Կորդովայում, Ռոսարիոյում, Մար դել Պլատայում։ Ներկայումս Արգենտինայում բնակվում է 135 000 հայ։ Մեծ մասը (123 000) կենտրոնացած է Բուենոս Այրեսում եւ Կորդովայում (7 000)։ Հայկական համայնքներ կան նաեւ Արգենտինայի շատ այլ քաղաքներում։ Նրանք զբաղվում են արհեստներով, առեւտրով, քիչ չեն մտավորականները, ուսանողները, ձեռնարկատերերը։ Արգենտինայի շատ քաղաքներում կան հայկական տեղանուններով վայրեր, նշանավոր հայերի անուններով փողոցներ, հրապարակներ։ Բուենոս Այրեսի հրապարակներից մեկը կոչվում է Հայաստան, մեկ ուրիշը՝ Արարատ, որտեղ կանգնեցված է Մեծ եղեռնի նահատակներին նվիրված հուշակոթող, Պալերմո թաղամասի Արմենիա փողոցում տեղադրված է Սարդարապատի հերոսամարտի հուշարձան-կոթող։ Կորդովայի հրապարակներից մեկը կոչվում է Հայաստանի Հանրապետության, կան նաեւ Արմենիա, Զորավար Անդրանիկ փողոցներ։ Արգենտինահայ գաղութն ապրում է աշխույժ հասարակական կյանքով։ Այստեղ գործում են բազմաթիվ հայրենակցական, մշակութային, երիտասարդական եւ այլ միություններ ու ընկերություններ, երգչախմբեր («Կոմիտաս», «Արաքս»), պարախմբեր («Գայանե», «Նաիրի»), «Թաթուլ Ալթունյան» նվագախումբը։ Ճանաչված են հայ մշակույթի գործիչներ Լեւոն Վարդապետյանը, Ժան Ալմուխյանը, Մարթա Վարդանյանը, Ալիսիա Թերզյանը, երգչուհիներ Վիկտորյա Սեւանը, Էլիզ Տիգրանյանը, դաշնակահարուհի Անթառամ Ահարոնյանը, քանդակագործ Հակոբ Յարումյանը, գեղանկարիչներ Խորխե Դեմիրճյանը, Սարգիս Աշքյանը եւ շատ ուրիշներ։ Մեծ ճանաչում ունի բանաստեղծուհի Ալիսիա Կիրակոսյանը (վերջին տարիներին ապրում է Միացյալ Նահանգներում)։ Արգենտինայի Ազգային կոնգրեսի պատգամավորների զբոսաշրջության հարցերով մշտական հանձնաժողովի նախագահն է հայազգի միակ պատգամավոր Ալեխանդրո Բալյանը, իսկ զինվորական ակադեմիայի հիմնադիր տնօրենը՝ հայազգի Յանոշ Ցեցը։ Բուենոս Այրեսում գործում են Սուրբ Գրիգոր Լուսավորիչ, Վարագա Սուրբ Խաչ, Սուրբ Պողոս-Պետրոս, Կորդովայում՝ Սուրբ Գեւորգ եկեղեցիները։ Արգենտինայի հայ համայնքի ձեւավորմանը զուգընթաց՝ եկեղեցիներին կից ստեղծվել են շաբաթօրյա, ապա նաեւ ամենօրյա դպրոցներ։ Ներկայումս գործում է ամենօրյա 10 դպրոց, որոնցից 6-ը՝ միջնակարգ, 3-ը՝ նախակրթարան։ Բուենոս Այրեսում հրատարակվում են «Սարդարապատ», «Նոր Սեւան», «Արմենիա», «Նոր Հաճըն», «Հայ» պարբերականները, գործում են հայկական ռադիոժամեր։ Կրոն Քրիստոնեությունը երկրի պետական կրոնն է։ 2017 թվականի տվյալներով՝ կաթոլիկները կազմում են բնակչության 77,1 %-ը, բողոքականները՝ 10,8 %-ը։ Բողոքականների մեծ մասը հոգեգալստականներ են (մոտ 3 միլիոն)։ Հրեաների թիվը 180 հազար է, մուսուլմաններինը՝ մոտ 500 հազար։ Իրենց ոչ կրոնական է համարում բնակչության մոտ 10 %-ը։ Մշակույթ Տոներ Հունվարի 15՝ Կառնավալ Արգենտինայում։ Փետրվարի 14՝ Սուրբ Վալենտինի օր (Բոլոր սիրահարների օր)։ Մարտի 24՝ Ճշմարտության եւ օրենքի հիշատակի ազգային օր (Día Nacional de la Memoria por la Verdad y la Justicia): Վերջին դիկտատուրայի տխուր հիշողությունների օրը երկրում (1976)։ Ապրիլի 2՝ Անգլիացիների դեմ Մալվինյան (Ֆոլկլենդյան) կղզիների համար մղված պատերազմների վետերանների եւ զոհվածների օր։ 2001 թվականից ապրիլի 2-ն Արգենտինայում նշվում է որպես պատերազմի վետերանների եւ զոհվածների օր։ Մարտի վերջ-ապրիլ Կաթոլիկ սիրատենչ ուրբաթ (Մեծ ուրբաթ)։ Տոնի ամսաթիվը փոփոխական է յուրաքանչյուր տարվա համար։ Կաթոլիկ Զատիկ։ Տոնի ամսաթիվը փոփոխական է յուրաքանչյուր տարվա համար։ Մայիսի 1՝ Աշխատանքի տոն (Աշխատանքի օր)։ Մայիս ամսվա երրորդ շաբաթ օրը՝ Հայրերի օր։ Շնորհավորում են երեխաներ ունեցող բոլոր տղամարդկանց՝ ընտանիքի հետ ճաշելով կամ ընթրելով։ Երեխաները նվերներ են տալիս։ Մայիսի 25՝ Առաջին հեղափոխության տարեդարձը (1810 թվական) եւ Արգենտինայի առաջին անկախ կառավարության ընտրությունը։ Հունիսի 20՝ Արգենտինայի դրոշի օր։ Դրոշի օրն (Dia de la Bandera) Արգենտինայում նշվում է դրոշի դիզայներ Մանուել Բելգրանոյի մահվան օրը եւ համարվում է պաշտոնական օր։ Հուլիսի 9՝ Արգենտինայի անկախության օր։ 1816 թվականի հուլիսի 9-ին ընդունվել է Արգենտինայի Միացյալ Պրովինցիաների անկախության հռչակագիրը։ Այս ամսաթիվը համարվում է Արգենտինայի Հանրապետության ծննդյան օրը, եւ երկիրն այն նշում է որպես պաշտոնական տոն` Անկախության օր։ Օգոստոսի 17՝ Գեներալ Սան Մարտինի հիշատակի օրն Արգենտինայում։ Օգոստոսի 17-ին Արգենտինայում նշվում է համաժողովրդական տոն՝ Իսպանիայի գաղութարարներից (1810-1826 թվականներ) Արգենտինայի անկախության համար պայքարի հերոս գեներալ Խոսե դե Սան Մարտինի հիշատակի տարելիցը։ Սեպտեմբերի 11՝ Ուսուցչի օրն Արգենտինայում։ Սա շատ կարեւոր իրադարձություն է ամբողջ երկրի համար։ Փաստացի Ուսուցչի օրն ամբողջ երկրում նշվում է որպես ազգային տոն։ Հոկտեմբեր ամսվա երկրորդ երկուշաբթի օրը՝ Ռասայի օրն Արգենտինայում (Día de la Raza), տոնը նվիրված է բնիկներին եւ Արգենտինայում բնակեցված ժողովուրդներին։ Հոկտեմբեր ամսվա երրորդ կիրակի օրը՝ Մայրերի օր։ Շնորհավորում են երեխաներ ունեցող բոլոր կանանց (մայրեր, հորաքույրներ, մորաքույրներ, տատիկներ, նախատատեր եւ այլք)՝ տալով նվերներ, ճաշելով ընտանիքի հետ։ Դեկտեմբերի 24/25՝ Սուրբ ծնունդ (ըստ Գրիգորյան օրացույցի)։ Սուրբ Ծնունդի եւ Ամանորի միջեւ Արգենտինայում մեծ տարբերություն չեն դնում, այս երկու տոնն էլ գրեթե նույն կերպ են նշում։ Որպես կանոն՝ Սուրբ Ծնունդն Արգենտինայում ընտանեկան տոն է։ Դեկտեմբերի 31/Հունվարի 1՝ Նոր Տարի։ Արգենտինայում այն այնքան էլ մեծ շուքով չի նշվում։ Հիմնականում Ամանորը դիմավորում են տանը՝ հարազատների ու մտերիմների շրջանում։ Այն, ինչպես նաեւ բազմաթիվ այլ տոներ, համարվում է նեղ ընտանեկան տոն։ Կրթություն Արգենտինայում գրագիտության մակարդակը 97 % է։ 20 տարեկանից բարձր յուրաքանչյուր 8 մարդուց երեքն ունի միջին կամ ավելի բարձր մակարդակի կրթություն։ Դպրոց հաճախելը պարտադիր է 5-17 տարեկան երեխաների համար։ Արգենտինայի դպրոցական համակարգը կազմված է սկզբնական կրթությունից՝ 6 կամ 7 տարի տեւողությամբ, եւ միջին կրթությունից՝ 5 կամ 6 տարի տեւողությամբ։ Արգենտինայում բոլոր մակարդակների կրթությունն անվճար է, բացառությամբ կիսահամալսարանական կրթության։ Չնայած 1947 թվականից սկսած՝ գրագիտության աստիճանը մոտ էր կատարյալին, բայց 20-րդ դարի առաջին կեսին Արգենտինայի երիտասարդության մեծ մասը հնարավորություն չի ունեցել ստանալու յոթամյա կրթությունից բարձր մակարդակի կրթություն։ Միջին եւ բուհական մակարդակի անվճար կրթության պահանջարկը (1970-ական թվականներին) երբեմն գերազանցել է բյուջետային հնարավորությունները։ Համապատասխանաբար, պետական կրթական հաստատությունները, չունենալով համապատասխան ֆինանսական միջոցներ, իջեցրել են կրթության որակը։ Սա բարենպաստ պայմաններ է ստեղծել մասնավոր կրթության համար` չնայած այն անհավասարությանը, որն առաջացել է նրանց, ովքեր կարող էին իրենց թույլ տալ ստանալ մասնավոր կրթություն, եւ մնացած հասարակության միջեւ, քանի որ մասնավոր դպրոցները հիմնականում կրթաթոշակ չեն տրամադրում։ Մոտավորապես չորս դպրոցականից մեկը եւ վեց ուսանողից մեկը հաճախում է մասնավոր ուսումնական հաստատություն։ 2016 թվականին կազմակերպված ֆորմալ կրթական համակարգին մասնակցել է 11,4 միլիոն մարդ, որոնցից 1,5 միլիոնը երկրի 85 համալսարաններից ուսանողներ էին։ Երկրում կա 38 պետական համալսարան։ Առավել նշանավոր համալսարաններն են Բուենոս Այրեսի համալսարանը, Կորդովայի ազգային համալսարանը, Լա Պլատայի ազգային համալսարանը, Ռոսարիոյի ազգային համալսարանը, Տեխնոլոգիական ազգային համալսարանը։ 1980-ական եւ 1990-ական թվականներին պետական համալսարանների ֆինանսավորման չափը կրճատվել է, որի հետեւանքով իջել է կրթության որակը։ Առողջապահություն Բժշկական սպասարկումը տրամադրվում է գործատուների եւ արհմիությունների (Obras Sociales), պետական ապահովագրության, պետական հիվանդանոցների եւ կլինիկաների համակցության կողմից ֆինանսավորվող կոմբինացիաների, ինչպես նաեւ կամավոր բժշկական ապահովագրության հաշվին։ Հանրային առողջապահության բարելավման վերաբերյալ կառավարության առաջին միջոցառումը կարելի է համարել Իսպանիայի փոխարքա Խուան Խոսե դե Վերտիսի կողմից բժշկական տրիբունալի ներմուծումը՝ 1780 թվականին գործող բժիշկների հսկողության համար։ Անկախության հռչակումից հետո բժշկական դպրոցներ են հիմնվել Բուենոս Այրեսի համալսարանում (1822 թվական) եւ Կորդովայի ազգային համալսարանում (1877 թվական)։ Այս եւ այլ դպրոցներում բժիշկների եւ բուժքույրերի նախապատրաստումը հնարավոր է դարձրել բժշկական կոոպերատիվների արագ զարգացումը, որոնք Խուան Պերոնի նախագահության ընթացքում վերածվել են պետության կողմից ֆինանսավորվող «Obras Sociales» կազմակերպության։ Այսօր նրանց թիվը գերազանցում է 300-ը (որից 200-ը վերաբերում է արհմիություններին), դրանք բուժօգնությամբ են ապահովում երկրի բնակչության կեսից ավելիին։ Պետական «INSSJP» (կամ «PAMI») կազմակերպությունը վճարում է գրեթե բոլոր՝ 5 միլիոն թոշակառուների բուժսպասարկումը։ Առողջապահության ծախսերը հասնում են երկրի ՀՆԱ-ի գրեթե 10 %-ին եւ մեծանում են 65 տարեկանից բարձր արգենտինացիների (1970 թվականին` 7%) մասնաբաժնի աճին համապատասխան։ Պետական եւ մասնավոր ծախսերը պատմականորեն բաշխվում են մոտավորապես հավասարաչափ։ Պետական միջոցները հիմնականում բաշխվում են «Obras Sociales»-ի միջոցով եւ հոսպիտալացվում մասնավոր եւ պետական կլինիկաներում։ Մասնավոր միջոցները հավասարապես բաժանվում են կամավոր բժշկական ապահովագրության եւ վերադիր ծախսերի։ Երկրում կա ավելի քան 150 000 հիվանդանոցային մահճակալ, 121 000 բժիշկ եւ 37 000 ատամնաբույժ (բնակչության մեկ շնչին բաժին ընկնող ցուցանիշները համեմատելի են զարգացած երկրների հետ)։ Բժշկական սպասարկման համեմատաբար ազատ հասանելիությունը պատմականորեն արտահայտվում է զարգացած երկրների հետ համեմատելի կառուցվածքում եւ մահացության ցուցանիշների առումով միտումներում։ 1953-2005 թվականներին սիրտանոթային հիվանդությունների հետեւանքով առաջացած մահացության տեսակարար կշիռն աճել է 20 %-ից մինչեւ 23 %, ուռուցքների հետեւանքով՝ 14 %-ից մինչեւ 20 %, շնչառական համակարգի հիվանդությունների հետեւանքով՝ 7 %-ից մինչեւ 14 %, մարսողական համակարգի հիվանդությունների (ոչ ինֆեկցիոն բնույթի) հետեւանքով՝ 7 %-ից մինչեւ 11 %, կաթվածների հետեւանքով՝ 7 %, տրավմաների հետեւանքով՝ 6 %, ինֆեկցիոն հիվանդությունների հետեւանքով` 4 %։ Մնացած դեպքերը հիմնականում վերաբերում են դեմենցիային։ Մանկական մահերի բաժինը 1953-2005 թվականներին 19 տոկոսից նվազել է մինչեւ 3 տոկոս։ Մանուկների մահացությունը 1948-2008 թվականներին նվազել է 1000-ից մինչեւ 70։ Կյանքի միջին տեւողությունը 60-ից հասել է 76 տարեկանի։ Թեեւ այդ ցուցանիշները ձեռնտու են միջին համաշխարհային երկրների ֆոնին, դրանք դեռեւս փոքր-ինչ ցածր են զարգացած երկրների մակարդակից։ 2006 թվականին Արգենտինան այդ ցուցանիշով Լատինական Ամերիկայում զբաղեցրել է 4-րդ տեղը։ Գիտություն եւ տեխնոլոգիաներ Արգենտինան աշխարհին տվել է բազմաթիվ հանրաճանաչ բժիշկներ, գիտնականներ եւ գյուտարարներ, այդ թվում՝ Նոբելյան մրցանակի երեք դափնեկիր։ Արգենտինացի բժիշկների ուսումնասիրությունները հանգեցրել են վերքերի բուժման, սրտի հիվանդությունների, քաղցկեղի որոշ ձեւերի էական տեղաշարժերի։ Դոմինգո Լիոտան աշխարհում առաջին անգամ՝ 1969 թվականին, փոխպատվաստել է մարդու արհեստական սիրտ։ Ռենե Ֆավալորոն տեխնիկա է մշակել եւ աշխարհում առաջին անգամ իրականացրել աորտոկորոնար շունտավորում։ Ֆրանցիսկո դե Պեդրոն հորինել է արհեստական սրտի խթանիչը բարձրացնող ավելի հուսալի միջոց։ Գիտության ոլորտում Նոբելյան մրցանակի արժանացած լատինաամերիկացի առաջին դափնեկիր Բերնարդո Ուսայը հետազոտել է հիպոֆիզի դերը կենդանիների գլյուկոզի մակարդակի կարգավորման գործում։ Սեզար Միլշտեյնն իրականացրել է հակամարմինների լայնածավալ հետազոտություններ։ Լուիս Լելուարը հայտնաբերել է մարմնի կողմից էներգիայի կուտակման գործընթացը՝ գլյուկոզը փոխակերպելով գլիկոգենի, ինչպես նաեւ ածխաջրերի նյութափոխանակության մեջ որոշ հիմնարար միացություններ։ Բժիշկ Լուիս Ագոտեն մշակել է արյան փոխներարկման առաջին անվտանգ մեթոդը։ Էնրիկե Ֆինոչեթոն հորինել է մի շարք վիրաբուժական գործիքներ, ինչպիսիք են վիրաբուժական մկրատը, որը կրում է իր անունը («Ֆինոչեթոյի մկրատ»), եւ կողոսկրի վիրաբուժական բաժանիչը։ Արգենտինան զարգացնում է սեփական միջուկային ծրագիրը՝ փորձելով խուսափել արտասահմանյան տեխնոլոգիաների ամբողջական կախվածությունից։ 1957 թվականին կառուցվել է հետազոտական ռեակտոր, իսկ 1974 թվականին՝ Լատինական Ամերիկայում առեւտրային առաջին ռեակտորը։ Արգենտինական տեխնոլոգիաների հետազոտմամբ զբաղվող միջուկային օբյեկտներ (INVAP) կառուցվել են Պերուում, Ալժիրում, Ավստրալիայում, Եգիպտոսում։ 1983 թվականին երկիրը ճանաչվել է միջուկային զենքի արտադրության կարեւորագույն փուլ հանդիսացող զինագործական ուրանի արտադրության հնարավորություններով օժտված երկիր։ Սակայն այդ պահից Արգենտինան պարտավորվել Է միջուկային էներգիան օգտագործել բացառապես խաղաղ նպատակներով։ Որպես ԱՏԷՄԻԳ-ի Կառավարիչների խորհրդի անդամ՝ Արգենտինան հանդես է գալիս միջուկային զենքի չտարածման օգտին եւ աջակցում միջուկային անվտանգության գլոբալ ապահովմանը։ Խորվաթ գաղթական Խուան Վուչետիչը համարվում է ժամանակակից դակտիլոսկոպիայի (մատների դրոշմի հանելը) հիմնադիրը։ Գյուտարար Ռաուլ Պատերաս Պեսկարան մասնագիտացած է շարժիչաշինության, մեքենաշինության եւ ավիաշինության ոլորտներում, մասնավորապես, ուղղաթիռների նոր մոդելների ստեղծման գործում։ Հունգարական ծագմամբ արգենտինացի Լասլո Բիրոն առաջին անգամ կազմակերպել է ժամանակակից գնդիկավոր գրիչի զանգվածային արտադրությունը։ Էդուարդո Տաուրոզին հորինել է ներքին այրման ճոճանակաձեւ շարժիչը։ Խուան Մալդասենան լարերի տեսության զարգացման առաջատարներից մեկն է։ Արգենտինացիները Երկրի ուղեծիր են դուրս բերել մի շարք արհեստական արբանյակներ՝ ներառյալ «LUSAT-1» (1990 թվական), «Víctor-1» (1996 թվական), «PEHUENSAT-1» (2007 թվական), ինչպես նաեւ արգենտինական CONAE տիեզերական գործակալության «SAC» սերիայի արբանյակները։ Պիեռ Օժեի աստղադիտարանը Մենդոսա պրովինցիայի Մալարգուե քաղաքի մոտակայքում տիեզերական ճառագայթների առավել առաջավոր աստղադիտարանն է։ Արգենտինան Լատինական Ամերիկայի առաջին երկիրն է, որ օդ է բարձրացրել ռեակտիվ ինքնաթիռ (FMA I.Ae. 27 Pulqui): Արգենտինայի պատվին է անվանվել 1901 թվականին հայտնաբերված (469) Արգենտինա աստերոիդը։ Զանգվածային լրատվության միջոցներ Տպագիր հրատարակություններ Տպագիր հրատարակությունների ոլորտը շատ զարգացած է եւ կախված չէ պետությունից։ Հրատարակվում է ավելի քան 200 թերթ։ Հիմնական ազգային թերթերը հրատարակվում են Բուենոս Այրեսում։ Ցենտրիստական «Clarín» թերթը Լատինական Ամերիկայի ամենազանգվածային հրատարակությունն է եւ երկրորդն է իսպանախոս աշխարհում։ Այլ համազգային թերթեր են «La Nación»-ը (աջ կենտրոնական, հրատարակվում է 1870 թվականից), «Página / 12»-ը (ձախ), «Ámbito Financiero»-ը (գործարարական պահպանողական), «Olé»-ը (մարզական), «Crónica»-ն (պոպուլիստական)։ Համեմատաբար մեծ տպաքանակով լույս է տեսնում օտարալեզու երկու թերթ՝ «Argentinisches Tageblatt» (գերմաներեն) եւ «Buenos Aires Herald» (անգլերեն, հրատարակվում է 1876 թվականից)։ Տարածաշրջանային հիմնական հրատարակություններ են «La Voz del Interior»-ը (Կորդովա), «Rio Negro»-ն (Հեներալ-Ռոքա), «Los Andes»-ը (Մենդոսա), «La Capital»-ը (Ռոսարիո), «El Tribuno» (Սալտա), «La Gaceta»-ը (Տուկուման)։ Ամսագրերի շարքում ամենամեծ տպաքանակով հրատարակվում է «Noticias»-ը։ Արգենտինական հրատարակչությունները, այդ թվում՝ «Atlántida»-ն, «Eudeba»-ն, «Emecé»-ն եւ այլն, իսպանական եւ մեքսիկական հրատարակչությունների հետ համարվում են իսպանալեզու։ «El Ateneo»-ն Լատինական Ամերիկայի գրախանութների խոշորագույն ցանցն է։ Ռադիո եւ հեռուստատեսություն Արգենտինան ռադիոհաղորդման ցանցի ոլորտում ռահվիրա է։ 1920 թվականի օգոստոսի 27-ին՝ ժամը 21:00-ին, «Sociedad Radio Argentina» ռադիոկայանը հայտարարել է. «Այժմ մենք հեռարձակում ենք Ռիխարդ Վագների` Բուենոս Այրեսի Կոլիզեո թատրոնում բեմադրված «Պարսիֆալ» օպերան»։ Քաղաքում միայն մոտ 20 տուն է ունեցել լսողության ռադիոընդունիչներ։ Երկրում առաջին ռադիոկայանը միակն է եղել մինչեւ 1922 թվականը, երբ սկսվել է «Radio Cultura»-ի հեռարձակումը։ 1925 թվականին Բուենոս Այրեսում եւ այլ քաղաքներում արդեն եղել է շուրջ 12 ռադիոկայան։ 1930-ական թվականներին Արգենտինայում սկսվել է ռադիոյի ոսկեդարը, որը լի է եղել էստրադային համերգների (վարյետե), նորությունների, «օճառային» օպերաների եւ սպորտային իրադարձությունների հեռարձակումներով։ Ներկայումս Արգենտինայում գործում է AM եւ 1150 FM ձայնածավալների 260 ռադիոկայան։ Երաժշտությունը եւ երիտասարդական ծրագրերը մեծ մասամբ FM ձեւաչափով են։ Նորությունները, բանավեճերը եւ սպորտային հաղորդումները հիմք են հանդիսացել AM հեռարձակման։ Երկրում լայն տարածում ունի սիրողական ռադիոկապը։ Արգենտինայի հեռուստատեսային արդյունաբերությունն ընդարձակ է եւ բազմազան։ Ալիքները լայնորեն հեռարձակվում են Լատինական Ամերիկայում եւ ընդունվում ամբողջ երկրում։ Տեղական շատ ծրագրեր հեռարձակվում են այլ երկրների հեռուստատեսությամբ։ Օտարերկրյա արտադրողները նաեւ գնում են իրենց շուկաների ծրագրերին հարմարեցման իրավունքը։ Արգենտինայում գործում է համազգային հինգ հեռուստաալիք։ Բոլոր գավառների մայրաքաղաքներն ու խոշոր քաղաքներն ունեն առնվազն մեկ տեղական կայան։ Մալուխային եւ արբանյակային հեռուստաալիքների առկայությունն Արգենտինայում նման է Հյուսիսային Ամերիկային։ Արգենտինայի շատ մալուխային ցանցեր` «Utilísima Satelital», «TyC Sports», «Fox Sports en Español» (ԱՄՆ-ի եւ Մեքսիկայի հետ համատեղ), «MTV Argentina», «Cosmopolitan TV», ինչպես նաեւ «Todo Noticias» լրատվական ցանցը, սպասարկում են ամբողջ իսպանախոս աշխարհը։ Տես նաեւ Բուենոս Այրես Հայերն Արգենտինայում Հայ-արգենտինական հարաբերություններ Դեպորտիվո Արմենիո Ծանոթագրություններ Գրականություն Արտաքին հղումներ Արգենտինան Լատինամերիկյան ցանցային տեղեկատվական կենտրոնում Կոլորադոյի համալսարանի գրադարանի` Բոուլդերի կայքում Արգենտինայի զարգացման հիմնական կանխատեսումներ Պաշտոնական կայք Արգենտինա Հարավային Ամերիկայի երկրներ ՄԱԿ-ի անդամ երկրներ Լիբերալ ժողովրդավարություններ Մեծ քսանյակի անդամ երկրներ Ֆրանկոֆոնիայի միջազգային կազմակերպության անդամ երկրներ Դաշնային հանրապետություններ 1816 հիմնադրված պետություններ եւ տարածքներ Շաբաթվա հոդված