text: Աբու Սուլայման ալ-Սիջիստանի |Ուշադրություն, այս հոդվածն աղբյուրների կարիք ունի։ Դուք կարող եք օգնել նախագծին՝ գտնելով բերված տեղեկությունների հաստատումը վստահելի աղբյուրներում եւ ավելացնելով այդ աղբյուրներին հղումները հոդվածին։ Անհիմն հղումները ենթակա են հեռացման։ Աբու Սուլայման Մոհամմադ ալ-Սիջիստանին (932 - 1000, նաեւ հայտնի որպես ալ–Մանտիկի արաբերեն՝ տրամաբանող) 10-րդ դարի Բաղդադի նշանավոր դեմքերից էր։ Նա իր շուրջն էր համախմբել մի խումբ ժամանակակից փիլիսոփաների ու գրականագետների, որոնք հավաքների ժամանակ ակտիվ քննարկում էին փիլիսոփայության, կրոնի ու լեզվի հետ կապված խնդիրները։ Լինելով մարդասիրական կողմնորոշում ունեցող փիլիսոփա՝ նրա հետաքրքրությունները չէին սահմանափակվում զուտ փիլիսոփայական բնույթի խնդիրներով։ Ալ-Սիջիստանիի փիլիսոփայական գաղափարներում նկատվում էր արիստոտելիզմի ու նորպլատոնականության ազդեցությունը։ Նա գտնում էր, որ կրոնն ու փիլիսոփայությունը իրենց էությամբ ու բնույթով միանգամայն տարբեր են, ուստի դրանք չեն կարող համադրվել։ Կյանքը[խմբագրել] Աբու Սուլայման Մոհամմադ ալ-Սիջիստանին, ով հայտնի նաեւ ալ-Մանտիկի անունով, ծնվել է լուսնային հիջրայի 932–ին։ Կյանքի առաջին տարիներն անցել են Սիջիստանում (այժմյան Սիստանում, Իրան), սակայն ավելի ուշ գործունեություն է ծավալել Բաղդադում։ Նա դարձավ 10-րդ դարում (ա.հ. 4-րդ դար) Բաղդադում ծաղկում ապրող իսլամական մարդասիրական շարժման ամենակարկառուն դեմքերից մեկը։ Ալ-Սիջիստանին իր մտածելակերպով ու գիտելիքների հարստությամբ գերազանցում էր իր սերնդակիցներին։ Նա հատկապես հետաքրքրված էր անտիկ փիլիսոփայությամբ ու նրա թափանցմամբ իսլամական աշխարհ։ Նա նաեւ իր շուրջն էր համախմբել իր ընկերներին՝ կրոնական եւ էթնիկ տարբեր խմբերի պատկանող փիլիսոփաների, գիտնականների ու գրականագետների։ Նրանք հատուկ հավաքների (մաջալիս) ժամանակ բաց ու քննադատական տեսակետներ ու կարծիքներ էին հայտնում փիլիսոփայությանը, կրոնին, լեզվին ու գիտությանը առնչվող տարբեր խնդիրների վերաբերյալ։ Ալ-Սիջիստանին մահացավ 1000 թվականին (391 ա.հ.)։ Աշխատությունները[խմբագրել] Ալ-Սիջիստանիի աշխատությունները մեր օրեր են հասել ոչ այնքան մեծ քանակությամբ։ Նրա կարեւորագույն գործերից է "Սիվան ալ-Հիքմա"-ն, որից միայն հատվածներ են պահպանվել։ Հույն եւ իսլամական փիլիսոփաների անեկդոտների ու աֆորիզմների այս հավաքածուի վերագրմանը ալ-Սիջիստանիին առարկում է Վ. ալ-Քադին, սակայն Ջոել Կրամերը հավատում է, որ այս աշխատությունը գալիս է ալ-Սիջիստանիի դպրոցից եւ հիմնված է դասարանական տեքստերի եւ տետրերի վրա։ "Սիվան ալ-Հիքմայի" հավելվածում ալ-Սիջիստանին կարճ նկարագրություններ է գրում առաջին շարժիչի, երկնոլորտի հինգերորդ հատկանիշի, մարդկային տեսակի յուրահատուկ կատարելության, գոյության սկզբունքների, երազահանության եւ տրամաբանության մասին։ Ինչպես Սոկրատեսը, ալ-Սիջիստանին բանավոր ուսուցումը գերադասում էր գրավորից։ Նրա փիլիսոփայական գաղափարների ու ուսմունքների վերաբերյալ մեծ ինֆորմացիա է թողել իր աշակերտ Աբու Հայյան ալ-Թավհիդին։ Ալ-Թահվիդին դրանք գրի է առել իր "Ալ-Մուքաբասաթ"("Զրույց") եւ "al-Imta' wa-al-mu'anasa"("Հաճույքի եւ զվարճանքի գիրք") աշխատանքներում, որոնք մինչ օրս մնում են ալ-Սիջիստանիի կյանքի եւ գաղափարների մասին ինֆորմացիայի հիմնական աղբյուր։


source: fineweb

text: >>> Հոդված 49. Հայաստանի Հանրապետթյան Նախագահը հետեւմ է Սահմանադրթյան պահպանմանը, ապահովմ օրենսդիր, գործադիր եւ դատական իշխանթյնների բնականոն գործնեթյնը: Հանրապետթյան Նախագահը Հանրապետթյան անկախթյան, տարածքային ամբողջականթյան եւ անվտանգթյան երաշխավորն է: Հոդված 50. Հանրապետթյան Նախագահն ընտրվմ է Հայաստանի Հանրապետթյան քաղաքացիների կողմից` հինգ տարի ժամկետով: Հանրապետթյան Նախագահ կարող է ընտրվել երեսնհինգ տարին լրացած, վերջին տասը տարմ Հայաստանի Հանրապետթյան քաղաքացի հանդիսացող, վերջին տասը տարմ Հանրապետթյնմ մշտապես բնակվող եւ ընտրական իրավնք նեցող յրաքանչյր ոք: Նյն անձը չի կարող ավելի, քան երկ անգամ անընդմեջ ընտրվել Հանրապետթյան Նախագահի պաշտոնմ: Հոդված 51. Հանրապետթյան Նախագահի ընտրթյնն անցկացվմ է Հանրապետթյան Նախագահի լիազորթյնների ավարտից հիսն օր առաջ` Սահմանադրթյամբ եւ օրենքով սահմանված կարգով: Հանրապետթյան Նախագահ ընտրված է համարվմ այն թեկնածն, որն ստացել է թեկնածների օգտին տրված ձայների կեսից ավելին: Եթե քվեարկվել է երկսից ավելի թեկնած եւ նրանցից որեւէ մեկը չի ստացել անհրաժեշտ ձայներ, ապա քվեարկթյնից հետո տասնչորսերորդ օրը անցկացվմ է քվեարկթյան երկրորդ փլ, որին կարող են մասնակցել առավել ձայներ ստացած երկ թեկնածն: Երկրորդ փլում ընտրված է համարվմ առավել ձայներ ստացած թեկնածն: Այն դեպքմ, երբ քվեարկվել է մեկ թեկնած, նա համարվում է ընտրված, եթե ստացել է քվեարկթյան մասնակիցների ձայների կեսից ավելին: Եթե Հանրապետթյան Նախագահ չի ընտրվմ, ապա քվեարկթյնից հետո քառասներորդ օրը անցկացվմ է նոր ընտրթյն: Հանրապետթյան Նախագահն իր պաշտոնն ստանձնմ է Հանրապետթյան նախորդ Նախագահի լիազորթյնների ավարտման օրը: Նոր կամ արտահերթ ընտրթյան միջոցով ընտրված Հանրապետթյան Նախագահը պաշտոնն ստանձնմ է ընտրթյնից հետո` տասնօրյա ժամկետմ: Հոդված 52. Հարապետթյան Նախագահի թեկնածներից մեկի համար անհաղթահարելի խոչընդոտներ առաջանալ դեպքմ Հանրապետթյան Նախագահի ընտրթյնը հետաձգվմ է երկշաբաթյա ժամկետով: Այդ ժամկետմ անհաղթահարելի ճանաչված խոչընդոտները չվերանալ կամ մինչեւ քվեարկթյան օրը թեկնածներից մեկի մահվան դեպքերմ անցկացվմ է նոր ընտրթյն: Նոր ընտրթյնն անցկացվմ է խոչընդոտներն անհաղթահարելի ճանաչելց հետո քառասներորդ օրը: Հոդված 53. Հանրապետթյան Նախագահի հրաժարականի, մահվան, լիազորթյնների կատարման անհնարինթյան կամ Սահմանադրթյան 57 հոդվածով սահմանված կարգով նրան պաշտոնանկ անել դեպքերմ Նախագահի պաշտոնը թափր մնալց հետո քառասներորդ օրը անցկացվմ է Հանրապետթյան Նախագահի արտահերթ ընտրթյն: Հոդված 54. Հանրապետթյան Նախագահը պաշտոնն ստանձնմ է Ազգային ժողովի հատուկ նիստմ ժողովրդին տրված երդմամբ: Հոդված 55. Հանրապետթյան Նախագահը` 1) ղերձով դիմմ է ժողովրդին եւ Ազգային ժողովին. 2) Ազգային ժողովի ընդնած օրենքն ստանալց հետո քսանմեկօրյա ժամկետմ ստորագրմ եւ հրապարակմ է այն: Այդ ժամկետմ կարող է օրենքն առարկթյններով կամ առաջարկթյններով վերադարձնել Ազգային ժողով` պահանջելով նոր քննարկմ: Հնգօրյա ժամկետմ ստորագրմ եւ հրապարակմ է Ազգային ժողովի կողմից վերստին ընդնված օրենքը. 3) Ազգային ժողովի նախագահի եւ վարչապետի հետ խորհրդակցելց հետո կարող է արձակել Ազգային ժողովը եւ նշանակել արտահերթ ընտրթյն: Արտահերթ ընտրթյնն անցկացվմ է Ազգային ժողովի արձակմից ոչ շուտ, քան երեսն եւ ոչ շ, քան քառասն օրվա ընթացքմ: Իր պաշտոնավարթյան վերջին վեց ամսվա ընթացքմ չի կարող արձակել Ազգային ժողովը. 4) նշանակմ եւ ազատմ է վարչապետին: Վարչապետի առաջարկթյամբ նշանակմ եւ ազատմ է կառավարթյան անդամներին: Ազգային ժողովի կողմից կառավարթյանն անվստահթյն հայտնվել դեպքմ քսանօրյա ժամկետմ ընդնմ է կառավարթյան հրաժարականը, նշանակմ վարչապետ եւ կազմավորմ կառավարթյն. 5) օրենքով նախատեսված դեպքերմ նշանակմներ է կատարմ քաղաքացիական պաշտոններմ. 6) կարող է կազմավորել խորհրդակցական մարմիններ. 7) ներկայացնմ է Հայաստանի Հանրապետթյնը միջազգային հարաբերթյններմ, իրականացնմ է արտաքին քաղաքականթյան ընդհանր ղեկավարմը, կնքմ է միջազգային պայմանագրեր, ստորագրմ է Ազգային ժողովի վավերացրած միջազգային պայմանագրերը, վավերացնմ միջկառավարական պայմանագրերը. 8) նշանակմ եւ ետ է կանչմ օտարերկրյա պետթյններմ եւ միջազգային կազմակերպթյններին առընթեր Հայաստանի Հանրապետթյան դիվանագիտական ներկայացցիչներին, ընդնմ է օտարերկրյա պետթյնների դիվանագիտական ներկայացցիչների հավատարմագրերը եւ հետկանչագրերը. 9) վարչապետի առաջարկթյամբ նշանակմ եւ ազատմ է գլխավոր դատախազին. 10) նշանակմ է սահմանադրական դատարանի անդամներ եւ նախագահ: Սահմանադրական դատարանի եզրակացթյան հիման վրա կարող է դադարեցնել սահմանադրական դատարանի` իր նշանակած անդամի լիազորթյնները կամ համաձայնթյն տալ կալանավորել, դատական կարգով վարչական կամ քրեական պատասխանատվթյան ենթարկել նրան. 11) Սահմանադրթյան 95 հոդվածով նախատեսված կարգով նշանակմ է վճռաբեկ դատարանի եւ նրա պալատների, վերաքննիչ, առաջին ատյանի եւ այլ դատարանների նախագահներին դատավորներին, գլխավոր դատախազի տեղակալներին եւ դատախազթյան կառցվածքային ստորաբաժանմները գլխավորող դատախազներին, կարող է դադարեցնել դատավորի լիազորթյնները, համաձայնթյն տալ կալանավորել, դատական կարգով վարչական կամ քրեական պատասխանատվթյան ենթարկել դատավորին, ազատմ է իր կողմից նշանակված դատախազներին. 12) զինված ժերի գլխավոր հրամանատարն է, նշանակմ է զինված ժերի բարձրագյն հրամանատարական կազմը. 13) որոշմ է ընդնմ զինված ժերի օգտագործման մասին, Հանրապետթյան վրա զինված հարձակման, դրա անմիջական վտանգի առկայթյան կամ Ազգային ժողովի կողմից պատերազմ հայտարարվել դեպքերմ հայտարարմ է ռազմական դրթյն եւ կարող է հայտարարել ընդհանր կամ մասնակի զորահավաք: Ռազմական դրթյն հայտարարվել դեպքմ գմարվմ է Ազգային ժողովի հատկ նիստ. 14) սահմանադրական կարգին սպառնացող անմիջական վտանգի դեպքմ, խորհրդակցելով Ազգային ժողովի նախագահի եւ վարչապետի հետ, իրականացնմ է իրավիճակից թելադրվող միջոցառմներ եւ այդ մասին ղերձով դիմմ ժողովրդին. 15) շնորհմ է Հայաստանի Հանրապետթյան քաղաքացիթյն, լծմ քաղաքական ապաստան տալ հարցը. 16) պարգեւատրմ է Հայաստանի Հանրապետթյան շքանշաններով եւ մեդալներով, շնորհմ բարձրագյն զինվորական եւ պատվավոր կոչմներ, բարձրագյն դիվանագիտական եւ այլ դասային աստիճաններ. 17) ներմ է շնորհմ դատապարտյալներին: Հոդված 56. Հանրապետթյան Նախագահը հրապարակմ է հրամանագրեր եւ կարգադրթյններ, որոնք ենթակա են կատարման Հանրապետթյան ամբողջ տարածքմ: Հանրապետթյան Նախագահի հրամանագրերը եւ կարգադրթյնները չեն կարող հակասել Սահմանադրթյանը եւ օրենքներին: Հոդված 57. Հանրապետթյան Նախագահը կարող է պաշտոնանկ արվել պետական դավաճանթյան կամ այլ ծանր հանցագործթյան համար: Հանրապետթյան Նախագահին պաշտոնանկ անել հարցի մասին եզրակացթյն ստանալ համար Ազգային ժողովը պատգամավորների ընդհանր թվի ձայների մեծամասնթյամբ ընդնված որոշմամբ դիմմ է սահմանադրական դատարան: Հանրապետթյան Նախագահին պաշտոնանկ անել մասին որոշմը սահմանադրական դատարանի եզրակացթյան հիման վրա կայացնմ է Ազգային ժողովը` պատգամավորների ընդհանր թվի ձայների առնվազն երկ երրորդով: Հոդված 58. Հանրապետթյան Նախագահի հրաժարականն ընդնվմ է Ազգային ժողովի կողմից` պատգամավորների ընդհանր թվի ձայների մեծամասնթյամբ: Հոդված 59. Հանրապետթյան Նախագահի ծանր հիվանդթյան կամ նրա լիազորթյնների կատարման համար այլ անհաղթահարելի խոչընդոտների առկայթյան դեպքերմ Ազգային ժողովը կառավարթյան առաջարկով եւ սահմանադրական դատարանի եզրակացթյան հիման վրա պատգամավորների ընդհանր թվի ձայների առնվազն երկ երրորդով որոշմ է ընդնմ Հանրապետթյան Նախագահի` իր լիազորթյնների կատարման անհնարինթյան մասին: Հոդված 60. Հանրապետթյան Նախագահի պաշտոնը թափր մնալ դեպքմ, մինչեւ նորընտիր Նախագահի կողմից պաշտոնի ստանձնմը, Հանրապետթյան Նախագահի պարտականթյնները կատարմ է Ազգային ժողովի նախագահը, իսկ եթե հնարավոր չէ` վարչապետը: Այդ ընթացքմ արգելվմ է արձակել Ազգային ժողովը, նշանակել հանրաքվե, նշանակել կամ ազատել վարչապետին, գլխավոր դատախազին: Հոդված 61. Հանրապետթյան Նախագահի վարձատրթյան, սպասարկման եւ անվտանգթյան ապահովման կարգը սահմանվմ է օրենքով: >>>


text: Ագաթ, միներալ, նուրբ շերտավոր քաղկեդոնի տեսակ։ Լինում է տարբեր գույների եւ երանգների զուգահեռ նուրբ գծաշերտերով, նախշերով ու ցանցով, գետաքարերի, խողովակաձեւ մարմինների երակների ձեւով։ Կարծրությունը միներոլոգիական սանդղակով 6–6, 5 է։ Առաջանում է հրաբխային ապարներում՝ ջրաջերմային սիլիկաթթվային լուծույթների նստեցմամբ։ Կիսաթանկարժեք քար է, օգտագործվում է տեխնիկայում եւ ակնագործության մեջ։ Կվարցի տեսակ է։ Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբանական տարբերակը վերցված էՀայաստանի բնաշխարհ հանրագիտարանից, որի նյութերը թողարկված են Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։


text: «100-ամյակն առանց ռեժիմի» նախաձեռնության մասին իրազեկող Ժիրայր Սեֆիլյանը եւ երթի մյուս մասնակիցները ստացել են մարմնական վնասվածքներ: Փաստաթղթավորման պահանջը կիրառումը հետաձգվել է մինչեւ հուլիսի 1-ը։ ՀԱՊԿ-ի գլխավոր քարտուղարը ասել է՝ դա կհակասի ՀԱՊԿի-ի հիմնական դիրքորոշմանը, այն է՝ Ղարաբաղի հակամարտությունը պետք է լուծվի բացառապես խաղաղ ճանապարհով: Ծիծեռնակաբերդի հուշահամալիրում տեղի է ունեցել նաեւ Հայոց ցեղասպանության 100-րդ տարելիցի համահայկական հռչակագրի հրապարակման արարողությունը: Մամուլն անդրադառնում է «Շրջանառության հարկի» մասին օրենքի դեմ բողոքի ակցիաներին, ԵԽԽՎ-ում Հայաստանի պատվիրակության քվեարկությանը, ԵՏՄ շուկայի անկայունությանը եւ ռուբլու անկմանը։ «Ազատ Եվրոպա/Ազատություն» ռադիոկայան © 2015


text: Միջին հեռավորությունըԱրեգակից կազմում է 2,362552 ա. մ., առավելագույնը մոտենում է 1,8743 ա. մ. հեռավորության վրա եւ հեռանում 2,8508 ա. մ.[1]։ Արեգակի շուրջ մեկ ամբողջական պտույտ է կատարում 1326,39 երկրային օրվա ընթացքում, իր ուղեծրով շարժվելով միջինում 0,271414 աստիճան/օր արագությամբ։ Աստերոիդի ուղեծրի հարթությունը եւ խավարածրի հարթությունը իրար հետ կազմում են 4,41° անկյուն։


text: Միջին հեռավորությունըԱրեգակից կազմում է 2,992342 ա. մ., առավելագույնը մոտենում է 2,8006 ա. մ. հեռավորության վրա եւ հեռանում 3,1841 ա. մ.[1]։ Արեգակի շուրջ մեկ ամբողջական պտույտ է կատարում 1890,67 երկրային օրվա ընթացքում, իր ուղեծրով շարժվելով միջինում 0,190409 աստիճան/օր արագությամբ։ Աստերոիդի ուղեծրի հարթությունը եւ խավարածրի հարթությունը իրար հետ կազմում են 0,75° անկյուն։


text: Հնդեվրոպական լեզվաբանություն Հնդեվրոպական լեզվաբանություն, հնդեվրոպաբանություն, պատմա-համեմատական լեզվաբանության բաժին, որն զբաղվում է հնդեվրոպական լեզուների համեմատական ուսումնասիրությամբ։ Ձեւավորման ընթացք[խմբագրել] Որպես գիտություն ձեւավորվել է XIX դ. 1-ին քառորդում, երբ արդեն բավական աշխատանք էր կատարվել հնդեվրոպական առանձին լեզուների ուսումնասիրության ուղղությամբ եւ կուտակվել էր փաստական բավարար նյութ այդ լեզուների ընդհանրությունները համակարգելու եւ դրանց ծագումնաբանական կապերը բացահայտելու համար։ Առաջին շրջան[խմբագրել] Հնդեվրոպական լեզվաբանության զարգացման 1-ին շրջանում (XIX դ. սկզբից մինչեւ կեսերը) լույս են տեսել Ֆ. Բոպպի, Ռ. Ռասկի, Ա.Պոտտի աշխատությունները, որոնցում հեղինակներն անդրադարձել են տարբեր լեզուների ծագումնաբանական՝ քերականական, բառապաշարային ընդհանրություններին, որոշել հնդեվրոպական հիմնական լեզուները, խոսել դրանց մեկ ընդհանուր լեզվից ծագելու մասին։ Երկրորդ շրջան[խմբագրել] Երկրորդ շրջանն ընդգրկում է XIX դ. կեսերից մինչեւ 70-ական թթ. կեսերը։ Եթե առաջին շրջանում լեզվաբանները համեմատության միջոցով ձգտել են պարզել լեզուների ծագումնաբանական ընդհանրությունները, ապա այս շրջանում նպատակ են դրել վերականգնել հնդեվրոպական լեզուների հիմքում ընկած ընդհանուր լեզուն («նախալեզու», «հիմք-լեզու»), նրա կառուցվածքն ու առանձնահատկությունները։ Տարբեր լեզվաբաններ տարբեր կերպ են պատկերացրել մեկ նախալեզվից մի քանի լեզուների առաջացումը եւ սրանց ու նախալեզվի փոխհարաբերությունը. Ա. Շլայխերն այն պատկերացրել է ծննդաբանական ծառի, Յ. Շմիդը՝ մեկ կենտրոնից հեռացող ալիքների («ալիքների տեսություն») տեսքով։ Երրորդ շրջան[խմբագրել] Երրորդ շրջանում (XIX դ. վերջին քառորդը եւ XX դ. սկիզբը) ձեւավորվել է երիտքերականական ուղղությունը, որի ներկայացուցիչները նպատակ են դրել պարզել ցեղակից լեզուների փոխհարաբերության մանրամասն պատկերը եւ որոշել այդ լեզուների պատմական զարգացման օրինաչափությունները։ Հնչյունական միավորների համեմատության ժամանակ երիտքերականներն առաջ են քաշել հնչյունական օրենքների՝ բացառություն չճանաչելու դրույթը, լեզվական նորակազմությունների բացատրության ժամանակ մեծ դեր են հատկացրել համաբանությանը։ Երիտքերականների ուսումնասիրության արդյունքներն ի մի են բերել հատկապես Կ. Բրուգմանը եւ Բ. Դելբրյուկը։ Ֆ. դե Սոսյուրը «Ուսումնասիրություն հնդեվրոպական լեզուների ձայնավորների նախնական համակարգի մասին» (1879) աշխատության մեջ, կիրառելով քննության համակարգային եղանակ, հնդեվրոպական լեզվի համար տեսականորեն առանձնացրել է իռացիոնալ հնչյուններ՝ «ձայնորդային գործակիցներ», որոնց գոյությունը հետագայում հաստատվում է նոր հայտնաբերված հնդեվրոպական լեզուների տվյալներով։ Ա. Մեյեն, զբաղվելով հնդեվրոպական տարբեր լեզվախմբերի ուսումնասիրությամբ, հատկապես մեծ ուշադրություն է դարձրել նախալեզվի բարբառային տարբերակվածության հարցին։ XX դ. սկզբում ընդլայնվել են հնդեվրոպական լեզվաբանության ուսումնասիրության նյութի շրջանակները՝ կապված խեթերենի, թոխարերենի եւ նոր հայտնաբերված հնդեվրոպական այլ լեզուների վերծանման, ինչպես նաեւ քիչ ուսումնասիրված իլլիրերենի, մեսապերենի, թրակերենի, փռյուգերենի նկատմամբ հետաքրքրության աճման հետ։ Հնդեվրոպական լեզվակառուցվածքի առանձին կողմերի ծագման ուսումնասիրության կապակցությամբ քննության նյութ են դառնում հնդեվրոպական լեզվի տարբեր մակարդակներում դրսեւորվող արխաիկ երեւույթները (Հ. Հիրտ)։ Առաջ է քաշվում հնդեվրոպական-սեմական ցեղակցության խնդիրը (Հ. Մյոլլեր, Ա. Կյունի)։ Չորորդ շրջան[խմբագրել] IV շրջանում (XX դ. 20-ական թթ. մինչեւ մեր օրերը) հնդեվրոպական լեզվաբանության ներկայացուցիչները շարունակում են աշխատանքը հնդեվրոպական նախալեզվի հնագույն տարրերի բացահայտման, միջլեզվաընտանիքային կապերի ուսումնասիրման ուղղությամբ։ Լեզուն որպես համակարգ դիտելը, ուսումնասիրման նորագույն մեթոդների, այդ թվում՝ տարածքային քննության սկզբունքների կիրառումը, հիմք են տալիս առաջ քաշելու նոր վարկածներ հնդեվրոպական լեզվական ընդհանրության բարբառային բաժանման, նախնական տեղաբաշխման, ընդհանրության ժամանակի, մյուս լեզվաընտանիքների հետ ունեցած կապերի եւ այլ հարցերի մասին։ Այս շրջանի աչքի ընկնող հնդեվրոպաբաններից են Է. Բենվենիստը, Ե. Կուրիլովիչը, Ֆ. Շպեխտը, Յ. Պոկոռնին, Վ. Պիզանին, Վ. Պորցիգը, Վ. Գեորգինը, Ջ. Բոնֆանտեն եւ ուրիշներ։ |Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Հայկական սովետական հանրագիտարանից, որի նյութերը թողարկված են Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։|


text: Միջին հեռավորությունըԱրեգակից կազմում է 2,531826 ա. մ., առավելագույնը մոտենում է 2,3178 ա. մ. հեռավորության վրա եւ հեռանում 2,7459 ա. մ.[1]։ Արեգակի շուրջ մեկ ամբողջական պտույտ է կատարում 1471,46 երկրային օրվա ընթացքում, իր ուղեծրով շարժվելով միջինում 0,244655 աստիճան/օր արագությամբ։ Աստերոիդի ուղեծրի հարթությունը եւ խավարածրի հարթությունը իրար հետ կազմում են 1,21° անկյուն։


text: Վիքիպեդիա:Լավ հոդվածներ «Ցուցափեղկում» ներկայացվում են այն հոդվածները, որոնք բարձր գնահատականի են արժանացել Վիքիպեդիայի հոդվածագիրների եւ խմբագիրների կողմից։ Լավ հոդվածները պետք է լինեն բովանդակալի, չեզոք, հավաստի եւ պետք է պարունակեն ամենաթարմ տվյալները։ Այս հոդվածները պետք է գրված լինեն հնարավորինս գրագետ, առանց տառասխալների եւ շարահյուսական ու ոճական թերությունների։ Այս պահին «Ցուցափեղկում» կա 20 լավ հոդված։ Յուրաքանչյուր մասնակից կարող է գրել «լավ» որակավորմանը արժանի հոդված կամ արդեն սկսված հոդվածը դարձնել այդպիսին։ Լավ հոդվածի չափանիշներին ծանոթանալու համար կարդացեք Լավ հոդվածների չափանիշների էջը։ Եթե ցանկանում էք, որեւէ հոդված ներկայացնել որպես «ընտրված» հոդված թեկնածու, ապա ծանոթացեք եւ հետեւեք Ցուցափեղկի կանոնակարգին։ Հնարավոր է որ յուրաքանչյուր լավ հոդված, էլ ավելի լավ մշակվելուց հետո դառնա Ընտրյալ հոդված։ Նոր էջեր «Ցուցափեղկում»[խմբագրել] Հարգելի մասնակիցնե՛ր, ձեր բոլորի ուշադրությունն ենք հրավիրում առաջադրված բոլոր հոդվածների վրա, քվեարկելու համար այն հոդվածի օգտին, որը ձեր կարծիքով լավագույն թեկնածուն է «Ցուցափեղկ» մուտք գործելու համար։ Բոլոր լավ հոդվածները[խմբագրել]


text: Քոթարի պատրանք Քոթարի պատրանքը (նաեւ Քոթարի համապտանիշ, քայլող դիակի համախտանիշ) հազվադեպ հանդիպող վիճակ է, որին բնորոշ է չգոյության պատրանքը, հիվանդը ժշտում է իր մարմնի մասերի, օրգանների կամ ընդհանրապես կենդանության փաստը։ Հիմնականում հանդիպում է կյանքի երկրորդ կեսում, ավելի հաճախ` կանանց մոտ։ Որպես հիվանդություն ընդգրկված չէ DSM-IV-TR եւ ICD-10 ձեռնարկներում։ Առկայությունը, որպես առանձին համախտանիշ, վիճարկվում է, իսկ ցնորքները դիտվում են իբրեւ ախտանիշ։


text: ԽՄԲԱԳՐԱԿԱՆ Պետք է խոստովանեմ, որ «բարեշրջումներ իրականացնելու իշխանական վճռականությունըե» ինձ վախեցնում է։ Սրանք ոնց որ այս անգամ լուրջ են կպել գործին եւ որոշել են մինչեւ վերջ տանել «բարեշրջումների» գործը։ Չէ, սիրելի ընթերցող, դուք ճիշտ չհասկացաք իմ միտքը։ Ես ոչ թե առաջնորդվում եմ «ինչքան վատ, այնքան լավ» սկզբունքով, այլ ուղղակի կենսափորձս հուշում է, որ «բարեշրջման» այս բումից ոչ մի լավ բան սպասել պետք չէ։ Ինչո՞ւ եմ այսպես մտածում. ինքներդ հիշեք, թե քանի անգամ եք վերջին տասը տարում «Հայլուրով» լսել Պետավտոտեսչության բարեփոխումների մասին։ Գոնե մի տասն անգամ տեսած կլինեք, թե ինչպես է մի լուրջ դեմքով պաշտոնյա ձեռքը խփում սեղանին եւ ասում, որ եկել է ճանապարհային բեսպրեդելին վերջ տալու ժամանակը։ Անգամ ՀՊԾ ներկայիս պետ Վահրամ Բարսեղյանը Քոչարյանի վերահսկողական ծառայության պետ եղած ժամանակ իր աշխատակիցներին ուղարկում էր փողոցներում նկարահանելու խախտում անող «Ջիփերը». այդ նկարահանումները անգամ ցույց էին տալիս «Հայլուրովե։ Ինչ խոսք, նկարահանումների վաճառքի վրա ինչ-որ մարդիկ լավ փող աշխատեցին։ Բայց «նկարահանումներիե ժամանակ հարկադիր պարապուրդի մատնված պետավտոտեսուչները դրա ավարտից հետո դրույքները կրկնապատկեցին։ Վնասները անհրաժեշտ էր փոխհատուցել։ Բայց սա հայոց Պետավտոտեսչության «բարեփոխումներիե բազմաչարչար պատմության մի փոքր դրվագն է։ 2007 թվականի խորհրդարանական ընտրություններից առաջ կոռուպցիայի դեմ պայքարի շրջանակներում փակեցին միջքաղաքային ճանապարհներին տեղակայված պոստերը։ Ընտրություններից հետո պոստերը նորից բացվեցին. իսկ մինչ այդ պարապուրդի մատնված պետավտոտեսուչները դրույքները բարձրացրել էին. վնասները անհրաժեշտ էր փոխհատուցել։ Պետավտոտեսչության բարեփոխումները ավարտվեցին նրանով, որ ներկայիս փոխվարչապետ Արմեն Գեւորգյանը եւ Սեդրակ Ռոբերտի Քոչարյանը սկսեցին «Տոյոտաներ» ներմուծել Պետավտոտեսչության (եւ ոչ միայն) համար։ Իսկ պետավտոտեսուչները դրույքները բարձրացրեցին. բնականաբար` «Տոյոտայովե պետավտոտեսուչը ավելի շատ պիտի վերցնի, քան «06»-ովը։ Թե ինչով կավարտվի Պետավտոտեսչության հերթական բարեշրջումը, կռահեք ինքներդ։ Զուգահեռ հիշեք, թե քանի անգամ է Երեւանի քաղաքապետարանը «հուժկուե պայքար սկսել փողոցային առեւտրի դեմ. որպես արդյունք հիմա Երեւանի փողոցային առեւտուրը իրականացվում է գրեթե աղբակույտերի միջից։ Սա արդեն հայաստանյան օրինաչափություն է. իշխանությունը հայտարարում է կոռուպցիայի դեմ պայքարելու վճռականության մասին, կոռուպցիան աճում է, պայքարում է թրաֆիքինգի դեմ, թրաֆիքինգը բարգավաճում է։ Կարճ ասած` իշխանության ձեռնարկած ցանկացած բարեշրջում հանգեցնում է դրա հայտարարված նպատակի ուղիղ հակառակ արդյունքի։ Այսօր իշխանությունը հայտարարում է տոտալ բարեշրջումներ անցկացնելու վճռականության մասին։ Փաստորեն, Հայաստանը կանգնած է տոտալ կրախի վտանգի առաջ։ ՆԻԿՈԼ ՓԱՇԻՆՅԱՆ


text: Հրապարակված 01.02.2013 Երկու շաբաթից Հայաստանի ժողովուրդը ընտրակենտրոններ կգնա երկրի հաջորդ նախագահն ընտրելու համար։ Սակայն, շատեր պնդում են, որ կենսունակ ընդդիմության բացակայությունը մրցակցային անհավասար դաշտ է ստեղծել։ Միջազգային ընտրական համակարգերի հիմնադրամից, կովկասյան հարցերով մասնագետ Անթոնի Բոյերը Ամերիկայի Ձայնին տված հարցազրույցում նշեց, որ Հայաստանում իր կազմակերպությունը երկար տարիներից ի վեր աշխատում է Կենտրոնական ընտրական հանձնախմբի եւ ոչ կառավարական հաստատությունների հետ։


text: Աշխարհի արարումը Օրատորիան ներկայացնում է եւ փառաբանում է աշխարհի արարումը ինչպես այն նկարագրված է Աստվածաշնչի Հին Կտակարանի Ծննդոց գրքում եւ Ջոն Միլթոնի «Կորսված դրախտը» պոեմում։ Օրատորիան կատարվում է սոպրանոյի, տենորի եւ բաս ձայն ունեցող մենակատարների, երգչախմբի եւ նվագախմբի կողմից։ Համարվում է Հայդնի լավագույն ստեղծագործություններից մեկը, ներկայումս հաճախ կատարվում եւ ձայնագրվում է։


text: Միջին հեռավորությունըԱրեգակից կազմում է 2,918489 ա. մ., առավելագույնը մոտենում է 2,5181 ա. մ. հեռավորության վրա եւ հեռանում 3,3189 ա. մ.[1]։ Արեգակի շուրջ մեկ ամբողջական պտույտ է կատարում 1821,11 երկրային օրվա ընթացքում, իր ուղեծրով շարժվելով միջինում 0,197682 աստիճան/օր արագությամբ։ Աստերոիդի ուղեծրի հարթությունը եւ խավարածրի հարթությունը իրար հետ կազմում են 10,62° անկյուն։


text: ՍՔՈՒԻԴ ՍՔՈՒԻԴ (անգլ.՝ SQUID, Superconducting QUantum Interference Device, թարգմանվում է որպես՝ «գերհաղորդիչ քվանտային ինտերֆերենսի սարք»), շատ զգայուն մագնետոոմետր, օգտագործվում է գերփոքր մագնիսական դաշտեր չափելու համար։ Կառուցվածքը հիմնված է Ջոզեֆսոնի հանգույցներ պարունակող գերհաղորդիչ շղթաների վրա։ ՍՔՈՒԻԴ-ը հնարավորություն է տալիս չափելու 5aT (5×10−18T) մագնիսական դաշտեր ՝ ստացված մի քանի օրվա ընթացքում միջինացված փորձերի արդյունքում[1]։ Այս չափււմների աղմկի մակարդակը բավականին ցածր է, մոտ 3 fT.Hz-1⁄2։ Համեմատության համար, մինչեւ մի քանի Կելվին սառեցնողհամակարգի մագնիսը ստեղծում է 0.01 Տեսլա (10−2 T) մագնիսական դաշտ, իսկ կենդանիների մեջ որոշ պրոցեսներ ստեղծում են 10−9 T եւ 10−6 T-ի միջեւ դաշտեր։ Վերջերս արտադրված SERF ատոմային մագնետոոմետրերը հնարավորություն են տալիս չափելու առավել փոքր դաշտեր առանց սառեցման համակարգի, բայց շատ անգամ ավելի մեծ են չափսերով (~1 սմ3) եւ կարող են ոգտագործվել միայն չափազանց փոքր մագնիսական դաշտերում։ Աղբյուրներ[խմբագրել] - Րեյնջ, Շանոն (2004)։ Gravity Probe B: Exploring Einstein's Universe with Gyroscopes (PDF), NASA, 26։


text: Արյան շրջանառություն Արյան շրջանառության համակարգ, արյան շրջանառությունը օրգանիզմով։ Արյունը շարժվում է սրտից արյունատար անոթներ եւ հակառակը։ Արյունը մատակարարում է հյուսվածքներին թթվածնով եւ սննդարար նյութերով։ Արյան հարստացումը թթվածնով տեղի է ունենում թոքերում։ Արյան շրջանառությունը սովորաբար կազմված է լինում սրտից եւ նրանից դուրս եկող արյունատար անոթներից։ Արյան շրջանառությունը արյան շարժումն է սիրտ-անոթային համակարգում, որով ապահովվում են օրգանիզմի եւ արտաքին միջավայրի միջեւ կատարվող գազափոխանակությունը, նյութափոխանակությունը, տարբեր ֆունկցիաների հումորալ կարգավորումն ու ջերմականոնավորումը։ Արյան շրջանառությունն առաջին անգամ նկարագրել է անգլիացի բժիշկ-անատոմ Վ. Հարվեյը (1628)։ Անողնաշարավոր կենդանիների մեծ մասի արյան շրջանառությունը բաց է։ Որոշ անողնաշարավորներ, բոլոր ողնաշարավորները եւ մարդն ունեն արյան շրջանառության փակ համակարգ, որը, նայած շնչառության տիպին, կատարվում է մեկ կամ երկու շրջանով։ Խռիկային շնչառություն ունեցողների (բոլորաբերաններ, ձկների մեծ մասը) արյան շրջանառությունը մեկն է, սիրտը երկխոռոչանի է (նախասիրտ եւ փորոք), արյունը հոսում է դեպի խռիկները, ենթարկվում գազափոխանակության եւ վերադառնում հյուսվածքները։ Թոքային շնչառություն ունեցող կենդանիները (կրկնաշունչ ձկներ, ցամաքային բոլոր ողնաշարավորները, մարդ) ունեն երկու՝ մեծ կամ իրանային, փոքր կամ թոքային արյան շրջանառություն։ Սիրտը կարող է լինել եռախորշ (երկկենցաղներ, որոշ սողուններ) կամ քառախորշ (թռչուններ, կաթնասուններ, մարդ)։ Քառախորշ սրտում զարկերակային եւ երակային արյունը լրիվ առանձնացած են, ուսաի հյուսվածքներն ու օրգանները ստանում են միայն զարկերակային արյուն, իսկ եռախորշ սրտի դեպքում՝ խառը, երակ-զարկերակային արյուն։ Արյան անընդհատ շարժումն անոթների փակ համակարգով կոչվում է արյան շրջանառություն։ Արյան շրջանառության համակարգը կազմված է սրտից եւ արյունատար անոթներից։ Այդ համակարգի հիմնական դերն օրգանիզմին ու հյուսվածքներին արյան մատակարարումը եւ արյան ֆունկցիայի իրականացումն է։ Սիրտն արյան շրջանառության կենտրոնական օրգան է, որն արյունը մղում է անոթներ, ապահովում նրա շարժումը եւ վերադարձը դեպի սիրտ։ Սրտի աշխատանքի դադարից մարդը մահանում է, որովհետեւ ընդհատվում է օրգաններին ու հյուսվածքներին թթվածնի, սննդանյութերի մատակարարումը եւ նյութափոխանակության արգասիքների հեռացումը։ Բովանդակություն - 1 Արյունատար անոթների կառուցվածքը եւ ֆունկցիաները - 2 Արյան շրջանառության մեծ շրջան - 3 Արյան շրջանառության փոքր շրջան - 4 Սրտի կառուցվածքը - 5 Սրտի գործունեության ուսումնասիրման մեթոդներ - 6 Սրտային բոլորաշրջան - 7 Սրտի ինքնավարություն - 8 Սիրտ-անոթային համակարգի գործունեության կարգավորումը - 9 Արյան շրջանառության խանգարումներ - 10 Արյան հոսքի արագություն - 11 Արյան շարժման առանձնահատկությունները երակներում - 12 Արյան վերաբաշխում - 13 Արյունատար անոթների լարվածության նյարդահումորալ կարգավորում - 14 Առաջին օգնությունը արյունահոսությունների դեպքում - 15 Սիրտ-անոթային համակարգի հիգիենան - 16 Սրտի եւ անոթների հիվանդությունների կանխարգելումը - 17 Արյան շրջանառության կարգավորում - 18 Տես նաեւ - 19 Գրականություն - 20 Արտաքին հղումներ Արյունատար անոթների կառուցվածքը եւ ֆունկցիաները[խմբագրել] Արյունատար անոթների պատերը, բացառությամբ մազանոթների, եռաշերտ են։ Ներքին շերտը կազմված է հարթ էպիթելային բջիջներից, միջինը՝ առաձիգ թելերից եւ հարթ մկանահյուսվածքից, որոնց կծկման շնորհիվ փոխվում է արյունատար անոթի լուսանցքը։ Արտաքին շերտը կազմված է փուխր շարակցական հյուսվածքից։ Այդ շերտով անցնում են անոթների լուսանցքը կարգավորող նյարդերը։ Ըստ կառուցվածքի եւ կատարած ֆունկցիայի անոթները բաժանվում են զարկերակների, երակների եւ մազանոթների։ Զարկերակներն այն անոթներն են, որոնցով արյունը հոսում է սրտից։ Նրանք ունեն ամուր, համեմատաբար հաստ պատեր, որոնք պարունակում են մեծ քանակով հարթ մկանաբջիջներ եւ առաձիգ տարրեր, որոնց շնորհիվ լայնանում եւ դիմանում են բարձր ճնշմանը։ Զարկերակներով հոսում է թթվածնով հարուստ արյուն։ Բացառություն են կազմում թոքային զարկերակները, որոնցով հոսում է երակային արյուն։ Երակներն արյունը տանում են դեպի սիրտ։ Նրանց պատերը նույնպես եռաշերտ են, սակայն առաձիգ եւ մկանային տարրեր ավելի քիչ են պարունակում, որի հետեւանքով քիչ ճկուն են եւ հեշտությամբ սեղմվում են։ Ի տարբերություն զարկերակների, երակների պատերում կան գրպանիկներ հիշեցնող փականներ։ Այդ փականները բացվում են դեպի սիրտ եւ կանխում արյան հետհոսքը։ Մազանոթները նուրբ եւ բազմաքանակ անոթներ են։ Նրանց պատերը կազմված է շարակցահյուսվածքային թիթեղից եւ հարթ էնդոթելային բջիջների մեկ շերտից։ Մազանոթների պատը ունի մեծ թափանցելիություն։ Արյան պլազմայում լուծված նյութերը եւ թթվածինը մազանոթների պատով անցնում են հյուսվածքային հեղուկի, իսկ այնտեղից՝ բջիջների մեջ։ Բջիջների կենսագործունեության արգասիքները հյուսվածքային հեղուկից՝ մազանոթների պատով ներծծվում են արյան մեջ։ Մազանոթներ կան գրեթե բոլոր օրգաններում, բացառություն են կազմում վերնամաշկը, եղունգները, աչքի եղջերաթաղանթը, ոսպնյակը, ատամի էմալը։ Մազանոթների ընդհանուր քանակը մոտավորապես 40 միլիարդ է, իսկ երկարությունը՝ շուրջ 100000 կմ։ Հանգիստ վիճակում գործում է մազանոթների 20-30%, իսկ ֆիզիկական լարված աշխատանքի ժամանակ՝ մոտավորապես 60%-ը։ Արյան շրջանառության մեծ շրջան[խմբագրել] Օրգանիզմում արյունը շարժվում է անոթների երկու փակ համակարգով՝ մեծ եւ փոքր շրջաններով։ Արյան ուղին, որը սկսվում է ձախ փորոքից՝ աորտայով եւ ավարտվում աջ նախասրտում՝ վերին եւ ստորին սիներակներում, կոչվում է արյան շրջանառության մեծ շրջան։ Ձախ փորոքի կծկման հետեւանքով թթվածնով հարուստ արյունը մղվում է աորտա, որն ամենախոշոր անոթն է։ Աորտայից ճյուղավորվում են զարկերակներ, որոնք արյուն են մատակարարում բոլոր օրգաններին եւ հյուսվածքներին։ Օրգաններում զարկերակները ճյուղավորվում են փոքր տրամաչափի զարկերակների, ապա զարկերակիկների եւ մազանոթների։ Մազանոթներից մարմնի բոլոր բջիջներն են անցնում սննդանյութեր, թթվածին, իսկ բջիջներից մազանոթներ՝ ածխաթթու գազ եւ նյութափոխանակության այլ արգասիքներ։ Մազանոթներում արյունը զարկերակայինից փոխարկվում է երակային արյան։ Երակային մազանոթները միանալով կազմում են երակիկներ, ապա երակներ, որոնք միանալով առաջացնում են խոշոր երակներ՝ վերին ու ստորին սիներակներ։ Իրանից, ստորին վերջույթներից, որովայնի խոռոչի օրգաններից երակային արյունը ստորին սիներակով, իսկ գլխից, պարանոցից, վերին վերջույթներից՝ վերին սիներակով թափվում է աջ նախասիրտ։ Արյան շրջապտույտն արյան մեծ շրջանով տեւում է 22-23 վրկ։ Երակային արյունն աջ նախասրտից լցվում է աջ փորոք, այնտեղից ուղղվում արյան շրջանառության փոքր շրջան։ Արյան շրջանառության փոքր շրջան[խմբագրել] Արյան ուղին, որը սկսվում է աջ փորոքից՝ թոքային ցողունով եւ ավարտվում ձախ նախասրտում՝ չորս թոքային երակներով, կոչվում է արյան շրջանառության փոքր շրջան։ Աջ փորոքը կծկվելով արյունը մղում է թոքային ցողուն, որը բաժանվում է երկու թոքային զարկերակների։ Թոքերում զարկերակները բաժանվում են փոքր զարկերակների, ապա զարկերակիկների եւ վերածվում մազանոթների, որոնք ցանցապատում են թոքաբշտիկները։ Թոքաբշտիկների եւ նրանց շրջապատող մազանոթների միջեւ տեղի է ունենում գազափոխանակություն։ Թոքաբշտիկներում գտնվող թթվածինն անկայուն միացություն մեջ է մտնում հեմոգլոբինի հետ, եւ երակային արյունը փոխարկվում է զարկերակայինի։ Այնուհետեւ արյունը հավաքվում է երակների մեջ, որոնք միանալով առաջացնում են թոքային չորս երակներ։ Յուրաքանչյուր թոքից երկուական երակներով զարկերակային արյունը հոսում է ձախ նախասիրտ։ Դա բացառություն է, քանի որ երակներով հոսում է միայն երակային արյուն։ Սրտի կառուցվածքը[խմբագրել] Սիրտը գտնվում է կրծքավանդակում։ Այն կոնաձեւ, սնամեջ մկանային օրգան է, նրա մեծ մասը գտնվում է կրծքավանդակի ձախ մասում։ Սրտի մեծությունը մոտավորապես տվյալ անձի բռունցքի չափ է։ Չափահաս մարդու սրտի միջին զանգվածը 250-300 գ է։ Սիրտը գտնվում է շարակցահյուսվածքային թաղանթի՝ սրտապարկի մեջ։ Այն պարունակում է քիչ քանակով հեղուկ,որը խոնավացնում է սրտի մակերեսը եւ կծկման ժամանակ փոքրացնում շփումը։ Մարդու սիրտը քառախորշ է։ Այն միջնապատով բաժանված է իրար հետ չհաղորդակցվող աջ եւ ձախ կեսերի։ Յուրաքանչյուր կես իր հերթին կազմված է իրար հետ հաղորդակցվող 2 խոռոչներից՝ նախասրտից եւ փորոքից։ Փորոքների մկանային պատը նախասրտերի համեմատությամբ զգալիորեն հաստ է, հատկապես ձախ փորոքի մկանապատը, քանի որ նա մեծ աշխատանք է կատարում։ Նախասրտերի եւ փորոքների միջեւ կան անցքներ, որոնց եզրերին գտնվում են փեղկավոր փականներ։ Դրանք ջլային թելերով ամրացված են փորոքների պատերին պտկաձեւ մկաններին։ Սրտի աջ նախասրտի եւ աջ փորոքի բացվածքի սահմաններում գտնվում են եռափեղկ փականներ (կազմված երեք փեղկից), իսկ ձախ նախասրտի ու ձախ փորոքի բացվածքի սահմաններում՝ երկփեղկ փականները։ Սրտից դուրս եկող թոքային զարկերակի եւ աորտայի ներսում կան կիսալուսնաձեւ փականներ։ Յուրաքանչյուր կիսալուսնաձեւ փական կազմված է երեք թերթերից, որոնք գրպանիկների տեսք ունեն։ Գրպանիկների ազատ եզրերն ուղղված են դեպի անոթների լուսանցքը։ Եռափեղկ եւ երկփեղկ փականները խոչընդոտում են արյան հետադարձ շարժումը փորոքներից նախասրտեր։ Կիսալուսնաձեւ փականներն արգելակում են արյան հետադարձ շարժումը թոքային զարկերակից եւ աորտայից դեպի սիրտ։ Աորտայի կիսալուսնաձեւ փականներից վեր դուրս են գալիս սիրտը սնուցող պսակաձեւ 2 զարկերակներ։ Սրտի գործունեության ուսումնասիրման մեթոդներ[խմբագրել] Սրտամկանի դրդումն ու կծկումն ուղեկցվում են ձայնային, մեխանիկական եւ էլեկտրական երեւույթներով, որոնց գրանցումը կիրառվում է կլինիկայում։ Այն ախտորոշիչ նշանակություն ունի եւ հնարավորություն է տալիս սրտի գործունեության խանգարումների առանձնահատկությունները։ Կծկվելիս սիրտն իր դիրքը որոշակիորեն փոխում է կրծքավանդակը։ Այն դառնում է ամուր, կարծր եւ որոշ չափով թեքվում է իր առանցքի շուրջը՝ ձախից աջ ու հարվածում կրծքավանդակին։ Հինգերորդ միջկողային տարածությունում միջին գծից 1 սմ ձախ այն շոշափոխվում է եւ կոչվում սրտային հրոց։ Նրա գրանցումը կոչվում է գագաթասրտագրություն։ Սրտի կծկման յուրաքանչյուր փուլ ուղեկցվում է նաեւ հնչյուններով։ Դրանց առաջացումը կապված է փեղկավոր փականների միաժամանակյա փակման, նրանց ամրացված ջլային թելերի թրթռոցների, կիսալուսնաձեւ փականների փակման եւ աորտայի ու թոքային զարկերակի պատերի տատանումների հետ։ Փականների ախտահարումների՝ սրտի արատների դեպքում առաջնում են աղմուկներ, որոնք կարելի է գրանցել հատուկ ձայնասրտագրիչների միջոցով՝ ֆոնոկարդիոգրաֆիա։ Սրտի գործունեության հետեւանքով առաջանում են թույլ կենսաէլեկտրական ազդակներ։ Քանի որ մարմինն օժտված է բարձր էլեկտրահաղորդելիությամբ, եւ սիրտը կրծքավանդակում անհամաչափ են բաշխվում մարմնի մակերեսին։ Դա հնարավորություն է տալիս ձեռքերի, ոտքերի մաշկից եւ կրծքավանդակի մակերեսից արտածել այդ ազդակները։ Գրանցումը կատարվում է հատուկ սարքով, որը կոչվում է էլեկտրասրտագրիչ, իսկ ստացված գիրը՝ էլեկտրասրտագիր։ Այն արտացոլում է սրտամկանի վիճակը եւ նրա գործունեության կարեւոր ցուցանիշ է։ Ախտաբանական վիճակների դեպքում փոփոխություններ են գրանցվում էլեկտրասրտագրում, որոնցով կարելի է դատել սրտի ինքնավարության, հաղորդելիության, դրդունակության, սրտամկանի արյան շրջանառության անբավարարության մասին։ Սրտային բոլորաշրջան[խմբագրել] Սրտի ֆունկցիան զարկերակների մեջ պարբերաբար արյուն մղելն է, որն իրականանում է նախասրտերի եւ փորոքների կծկումների ու թուլացումների շնորհիվ։ Սրտային բոլորաշրջանը բաղկացած է միմյանց հաջորդող երեք փուլերից՝ նախասրտերի կծկում, փորոքների կծկում եւ ընդհանուր դադար։ Սրտային բոլորաշրջանը տեւողությունը կախված է սրտի կծկումների հաճախությունից։ Առողջ մարդու սիրտը հարաբերական հանգիստ վիճակում մեկ րոպեում 75 անգամ կծկվելիս սրտային բոլորաշրջանը տեւում է 0,8 վրկ, որից 0,4 վրկ կազմում է սրտի ընդհանուր դադարը։ Սրտային բոլորաշրջանը սկսվում է նախասրտերի կծկումով (սիստոլա), որը տեւում է 0,1 վրկ։ Այդ ընթացքում փորոքները թուլացած են (դիաստոլա), փեղկավոր փականները բաց, կիսալուսնաձեւ փականները փակ են։ Նախասրտերի կծկման հետեւանքով արյունը լցվում է փորոքներ։ Այնուհետեւ նախասրտերը թուլանում են, եւ սկսվում է փորոքների կծկումը, որը տեւում է 0,3 վրկ։ Փորոքների կծկման սկզբում փեղկավոր փականները բաց են, կիսալուսնաձեւ փականները՝ փակ։ Երբ փորոքների բոլոր մկանաթելերը կծկվում են, ճնշումը նրանց խոռոչում աստիճանաբար բարձրանում է, եւ փեղկավոր փականները փակվում են։ Արյան ճնշումը փորոքների խոռոչում գերազանցում է նախասրտերի ճնշմանը, արյունը ձգտում է վերադառնալ նախասիրտ, սակայն փականների ջլային թելերի պրկումը թույլ չի տալիս փակված փեղկերին շրջվելու։ Երբ փորոքների խոռոչում արյան ճնշումը գերազանցում է աորտայի եւ թոքային զարկերակի ճնշմանը, կիսալուսնաձեւ փականները բացվում են, եւ արյունն ուժգնորեն մղվում է զարկերակների մեջ։ Փորոքների կծկումը փոխարինվում է նրանց թուլացմամբ, որը տեւում է 0,5 վրկ։ Կիսալուսնաձեւ փականները փակվելուց հետո փորոքների ճնշումը սկսում է նվազել, երբ այն մոտենում է 0-ի, բացվում են փեղկավոր փականները, եւ սկսվում է արյունալցման փուլը։ Փորոքների յուրաքանչյուր կծկման ընթացքում զարկերակների մեջ արտամղվում է 65-70 լիտր արյուն, որը կոչվում է սիտոլական ծավալ։ Հարաբերական հանգիստ վիճակում չափահաս մարդու սիրտը 1 րոպեում կծկվում է 70-75 անգամ, ուստի արյան րոպեական ծավալը կկազմի 4,5-5 լիտր։ Սիստոլային եւ րոպեական ծավալները հաստատում մեծություններ չեն, դրանք փոխվում են, կախված օրգանիզմի գտնվելու պայմաններից եւ կատարած աշխատանքից։ Ֆիզիկական ծանրաբեռնվածության դեպքում չմարզված մարդու սիրտը մեկ րոպեում արտամղում է 15-20 լիտր, իսկ մարզվածինը՝ 30-40 լիտր արյուն։ Չմարզվածների րոպեական ծավալի մեծացումը կատարվում է սրտի հաճախության, իսկ մարզվածներինը՝ սիստոլային ծավալի մեծացման հաշվին։ Սրտի բարձր աշխատունակության առանձնահատկություններից է նաեւ նրա արյան մատակարարումը։ Միայն հանգիստ վիճակում 1 րոպեում նա ստանում է 250-300 սմ3 արյուն, իսկ ֆիզիկական գերծանրաբեռնվածության ժամանակ՝ մինչեւ 2000 սմ3։ Սրտի կծկումների հաճախության արագացման դեպքում կրճատվում է սրտի ընդհանուր դադարի տեւողությունը։ Դրանից հետեւում է, որ չմարզված մարդկանց սիրտն ունի ավելի քիչ արդյունավետ է աշխատում եւ շուտ հյուծվում է։ Այդ է պատճառը, որ մարզիկների մոտ սիրտ-անոթային հիվանդություններն ավելի սակավ են առաջանում։ Սրտի ինքնավարություն[խմբագրել] Կենդանի օրգանիզմից մեկուսացված սիրտը ֆիզիոլոգիական լուծույթով սնելիս երկար ժամանակ պահպանում է կծկվելու ունակությունը։ Ինքնավարությունը սրտի պարբերաբար կծկվելու ունակությունն է իր մեջ ծագող ազդակների ազդեցությամբ։ Ինքնավարությունը պայմանավորված է սրտի մկանաթելերի առանձնահատկություններով։ Սրտում կան երկու տեսակ մկանային բջիջներ, որոնք իրարից տարբերվում են ինչպես կառուցվածքով, այնպես էլ ֆիզոլոգիական հատկություններով։ Մկանային բջիջների մի խումբ օժտված է դրդունակությամբ եւ կծկողունակությամբ, մեկ այլ խումբ չի կծկվում, օժտված է ինքնածին դրդունակությամբ եւ դրդումը հաղորդելու հատկությամբ։ Այս մկանային բջիջները տեղադրված են սրտի որոշ բաժիններում։ Նրանց այդ կուտակները կոչվում են հանգույցներ, որոնք նյարդային բջիջների հետ կազմում են սրտի հաղորդող համակարգը։ Առավելագույն ինքնավարությամբ օժտված հանգույցը գտնվում է աջ նախասրտում,վերին սիներակի մուտքի մոտ։ Այստեղ առաջացած ազդակները որոշում են սրտի կծկումների ռիթմը եւ հաղորդում համակարգի մյուս հանգույցներին, որոնց ինքնավարությունն աստիճանաբար նվազում է։ Սիրտ-անոթային համակարգի գործունեության կարգավորումը[խմբագրել] Արյան շրջանառության կարգավորումը տեղի է ունենում նյարդային (ռեֆլեկտոր) եւ հումորալ (արյուն, ավիշ) ճանապարհով։ Կենտրոնից եկող թափառող եւ սիմպաթիկ նյարդերը, լայնացնելով կամ նեղացնելով անոթները, փոփոխում են սրտի կծկումների ռիթմը եւ ուժը, ինչպես նաեւ անոթների լուսանցքը, հետեւաբար՝ մղված արյան քանակն ու ճնշումը։ Նման ազդեցություն են գործում նաեւ օրգանիզմում առաջացող քիմիական որոշ նյութեր՝ ադրենալինը, վազոպրեսինը, ացետիլխոլինը, հիստամինը։ Սրտի գործունեության կարգավորումը[խմբագրել] Սրտի գործունեության նյարդային կարգավորում[խմբագրել] Սրտի գործունեության փոխվում է կախված օրգանների համակարգերի գործառական վիճակից եւ այն պայմաններից, որում գտնվում է օրգանիզմը։ Սննդի ընդունումը, արտաքին միջավայրի պայմանների փոփոխությունը, ֆիզիկական ծանրաբեռնվածությունը, հուզական վիճակներն առաջացնում են սրտի գործունեության փոփոխություններ։ Օրգանիզմի փոփոխվող պահանջներին սրտի գործունեության հարմարումը տեղի է ունենում նյարդային եւ հումորալ համակարգերով։ Սրտի գործունեությունը կարգավորող նյարդային կենտրոնները տեղադրված են երկարավուն ուղեղում եւ ողնուղեղում։ Սրտի կծկումների հաճախությունը դանդաղեցնող եւ ուժը թուլացնող ազդակները երկարավուն ուղեղից հաղորդվում են պարասիմպաթիկ թափառող նյարդով։ Այդ նյարդերի ազդեցությունը պայմանավորված է նրանց վերջույթներում արտազատվող միջնորդանյութերով (ացետիլխոլին,նորադրենալին)։ Սրտի գործունեության կարգավորումն իրականանում է նաեւ ռեֆլեքսային ճանապարհով։ Սրտի խոռոչներում եւ խոշոր անոթների պատերում գտնվում են ընկալիչներ,որոնք ընդունում են արյան ճնշման տատանումները։ Երբ արյան ճնշումն այդ անոթներում բարձրանում են թափառող նյարդի կենտրոնի լարվածությունը,եւ դեպի սիրտ գալիս են արգելակող ազդակներ։ Սառը ջրում լողանալիս առաջանում է սրտի աշխատանքի ռեֆլեքսային դանդաղում։Մաշկի սառնազգաց ընկալիչներից կենտրոնաձիգ նյարդերով գրգիռը հաղորդվում է երկարավուն ուղեղ,որտեղից սրտին հաղորդվում են արգելակող ազդակներ,եւ սրտի կծկումները դանդաղում են։ Աջ նախասիրտ մտնող արյան քանակության նվազման դեպքում սիմպաթիկ նյարդերով արյան անոթները սեղմվում են,եւ սրտի աշխատանքն ուժեղանում է։ Սրտի գործունեության վրա ազդում են նաեւ ցավային գրգիռները,հույզերը եւ այլն։ Դրական հույզերը բարձրացնում,իսկ բացասական հույզերն իջեցնում են սրտի աշխատունակությունը։ Սրտի գործունեության կարգավորման բարձրագույն կենտրոնները գտնվում են ենթատեսաթմբում եւ մեծ կիսագնդերի կեղեւում։ Սրտի գործունեության հումորալ կարգավորում[խմբագրել] Սրտի գործունեության հումորալ կարգավորումն իրականացնում են արյան մեջ շրջանառող կենսաբանական ակտիվ նյութերը։ Սրտի աշխատանքն արագացնում են մակերիկամների միջուկային շերտից ներզատվող ադրենալին հորմոնը եւ պլազմայում գտնվող կալցիումի իոնները։ Դրա համար էլ կլինիկայում սրտի աշխատանքի դադարի ժամանակ անմիջապես սրտի մեջ ներարկում են ադրենալին։ Սրտի գործունեությունը դանդաղեցնում են ացետիլխոլինը,կալիումի իոնները,թթվածնի անբավարարությունը։ Նյարդային եւ հումորալ կարգավորումներն ապահովում են սրտի գործունեության հարմարումը օրգանիզմի պահանջներին եւ շրջապատող միջավայրի փոփոխվող պայմաններին։ Արյան շրջանառության խանգարումներ[խմբագրել] Արյան շրջանառության խանգարումներն առաջանում են սիրտ-անոթային համակարգի եւ նրա նյարդային կարգավորման ախտահարումների հետեւանքով։ Արյան շրջանառության խանգարումները լինում են տեղական եւ ընդհանուր։ Առաջինի դեպքում խախտվում է օրգանիզմի որեւէ մասի կամ օրգանի (օրինակ, վերջույթների, սրտամկանի, գլխուղեղի) արյունամատակարարումը, որի պատճառներն են՝ աթերոսկլերոզը, արյունատար անոթների բորբոքումներն ու խցանումը։ Տեղական խանգարումների ժամանակ կարող են առաջանալ սրտամկանի կամ այլ օրգանի ինֆարկտ, ապոպլեքսիա եւ այլն։ Արյան շրջանառության ընդհանուր խանգարումների դեպքում խախտվում է ամբողջ օրգանիզմի արյունամատակարարումը, որը կարող է պայմանավորված լինել սրտի (սրտային անբավարարություն) եւ անոթների (անոթային անբավարարություն) գործունեության խանգարմամբ։ Սրտային անբավարարության պատճառներն են. սրտի (փականների արատներ, սրտամկանի ախտահարում), երիկամների, թոքերի, ինչպես նաեւ հիպերտոնիկ հիվանդությունները։ Սրտային անբավարարությունն արտահայտվում է հեւոցով, սրտխփոցով, հազով, այտուցներով, կապտուկով, ջրգողությամբ։ Անոթային անբավարարությունը զարգանում է սուր վարակիչ հիվանդությունների, արյան մեծ կորուստների, վնասվածքների ժամանակ եւ հետեւանք է արյան շրջանառությունը կարգավորող նյարդային համակարգի գործունեության խանգարման։ Անոթային անբավարարությունից լայնանում են արյունատար անոթները, ընկնում է արյան ճնշումը, հոսքի արագությունը խիստ դանդաղում է (շոկ, կոլապս)։ Արյան ճնշում[խմբագրել] Արյունը շրջանառություն կատարելիս որոշակի ճնշում է գործադրում անոթների պատերի վրա։ Այն պայմանավորված է սրտի կծկման ուժով,անոթային համակարգ մղվող արյան քանակով,արյունատար անոթների պատերի դիմադրությամբ,արյան մածուցիկությամբ։ Որքան անոթը մոտ է սրտին,այնքան ճնշումը նրանում մեծ է։ Սրտի փորոքների կծկման ժամանակ առաջացող անոթային ճնշումը կոչվում է զարկերակային առավելագույն ճնշում,իսկ թուլացման ժամանակ՝ զարկերակային նվազագույն ճնշում։ Բնականոն պայմաններում չափահաս մարդու զարկերակային առավելագույն ճնշումը կազմում է 110-120 մմ ս.ս.,իսկ նվազագույնը՝ 70-80 մմ ս.ս.։ Ամենաբարձր ճնշումն աորտայում է։ Երբ արյունը շարժվում է անոթային համակարգով,ճնշումն աստիճանաբար նվազում է եւ ամենափոքր մեծության հասնում վերին ու ստորին երակներում։ Դա բացատրվում է նրանով,որ սրտի զարգացրած էներգիան ծախսվում է արյան հոսքի դիմադրությունը հաղթահարելու համար։ Արյունատար համակարգի տարբեր մասերում եղած ճնշումների տարբերությունն ապահովում է արյան անընդհատ հոսքն անոթներով՝ բարձր ճնշումից դեպի ցածր ճնշումը։ Բնականոն պայմաններում շրջանառու արյան քանակն ու ճնշումն աննշան են փոխվում։ Սակայն արյունահոսությունների ժամանակ,երբ քչանում է շրջանառու արյան ծավալը,պակասում է սիրտ ներհոսող եւ արտամղվող արյան քանակը,զարկերակային ճնշումը նվազում է։ Օրգանիզմը հակազդում է արյան ճնշման իջեցմանը։Ռեֆլեքսային ճանապարհով սեղմվում են անոթները,շատանում է անոթասեղմիչ նյութերի (ադրենալին) արտազատումը, պահուստային օրգաններում (փայծաղ,լյարդ) կուտակված արյունն անցնում է արյունատար հուն։ Արյան ճնշման ինքնակարգավորում[խմբագրել] Առողջ մարդկանց արյան ճնշումը պահպանվում է համեմատաբար հաստատուն մակարդակի վրա։ Սակայն ֆիզիկական ծանրաբեռնվածության,լարված իրավիճակների,ուժեղ հուզմունքների դեպքում արյան ճնշումը բարձրանում է։ Արյան ճնշման վերականգնումը ելակետային մակարդակի իրականանում է ինքնակարգավորման մեխանիզմով։ Խոշոր զարկերակների պատերում գտնվող ճնշաընկալիչներից ազդակները հաղորդվում են երկարավուն ուղեղ՝ սրտի եւ անոթների լուսանցքը կարգավորող նյարդային կենտրոններ։ Դեպի սիրտ եկող նյարդային ազդակները դանդաղեցնում են կծկումների հաճախությունը,իսկ դեպի անոթներ հաղորդող ազդակները լայնացնում են վերջիններին,եւ ճնշումը նվազում է։ Արյան ճնշման անկման դեպքում ինքնակարգավորող մեխանիզմներն ուժեղացնում են սրտի աշխատանքը եւ սեղմում անոթները։ Արյան ճնշման կարգավորման մեխանիզմների խանգարումների հետեւանքով առաջանում են արյան ճնշման տատանումներ։ Արյան ճնշման բարձրացումը կոչվում է հիպերտոնիա,իջեցումը՝ հիպոտոնիա։ Սովորաբար արյան ճնշումը որոշում են հատուկ սարքի միջոցով,որն անվանում են ճնշաչափ (տոնոմետր)։ Արյան ճնշման չափումը[խմբագրել] Զարկերակային արյան ճնշումը չափվում է ճնշաչափի օգնությամբ։ Ավելի հարմար է չափել բազկի զարկերակի արյան ճնշումը։ Բազկին կապվում է ռետինե թեւքածալ,որը միացված է ռետինե տանձակին եւ ճնշաչափին։ Թեւքածալի մեջ ռետինե տանձիկով օդ է ներմղվում մինչեւ զարկերակային անոթը սեղմվի եւ արյան հոսքը դադարի։ Ապա պտուտակի միջոցով օդը թեւքածալից աստիճանաբար դուրս է մղվում,որի հետեւանքով ճնշումը նվազում է,սեղմված անոթի լուսանցքը բացվում է,արյունը սկսում է հոսել եւ առաջանում է ձայն։ Այդ պահը համապատասխանում է առավելագույն ճնշմանը։ Աստիճանաբար ձայներն ուժեղանում են,ապա թուլանում եւ անոթի լուսանցքի լրիվ բացվելուն զուգընթաց անհետանում։ Ձայնի անհետացման պահը համապատասխանում է նվազագույն ճնշմանը։ Անոթազարկ[խմբագրել] Մարմնի այն տեղերում,որտեղ խոշոր զարկերակները գտնվում են մակերեսի մոտ,օրինակ քունքի,դաստակի,պարանոցի վրա,կարելի է շոշափել անոթների պատերի պարբերական տատանումներ։ Դա զարկերակային անոթազարկն է։ Նրա ալիքի տարածման արագությունը 6-10 մ/վրկ է։ Տարիքի մեծացման զուգընթաց,անոթների պատերի առաձգականության անկման հետեւանքով,անոթազարկի տարածման արագությունը մեծանում է։ Հանգիստ պայմաններում չափահաս մարդու անոթազարկի հաճախականությունը մեկ րոպեում հավասար է 60-80 հարվածի։ Եթե սրտամկանը մարզված է եւ ուժեղ,ապա անոթազարկի հաճախականությունը կարող է ցածր լինել՝ 50-55 հարված մեկ րոպեում։ Դա բացատրվում է նրանով,որ մարզված մարդու սրտամկանը յուրաքանչյուր մեկ կծկման պահին ավելի շատ արյուն է մղում հյուսվածքներ,քան չմարզվածինը։ Ֆիզիկական աշխատանքի ժամանակ անոթազարկի հաճախականության չափից ավելի մեծացումը կարող է վկայել հիվանդագին վիճակի մասին։ Ձախ փորոքի յուրաքանչյուր կծկման ժամանակ ճնշումն աորտայում բարձրանում է,եւ նրա պատերի տատանումները տարածվում են մինչեւ ամենափոքր զարկերակները։ Անոթազարկն անհետանում է մազանոթներում։ Զարկերային անոթազարկը անոթների պատերի պարբերական տատանումներն են,որոնք առաջանում են արյան ճնշման փոփոխությունների հետեւանքով,սրտի կծկումների ռիթմին համապատասխան։ Անոթազարկը համապատասխանում է սրտի յուրաքանչյուր կծկմանը։ Ուստի անոթազարկով կարելի է որոշել սրտի կծկումների հաճախությունը եւ անոթների վիճակը։ Այս մեթոդը լայն կիրառություն ունի բժշկության մեջ եւ առօրյա կյանքում։ Արյան հոսքի արագություն[խմբագրել] Արյան շարժումն անոթներով ունի իր առանձնահատկությունները։ Դրանցից է արյան հոսքի անընդհատությունը։ Արյունը սրտից անոթներ է մղվում միայն փորոների կծկման պահին,սակայն աորտայի եւ խոշոր զարկերակների պատերի առաձգականության շնորհիվ արյան հոսքը դառնում է անընդհատ։ Մյուս առանձնահատկությունն արյան միակողմանի հոսքն է,որին նպաստում են փակային ապարատը եւ անոթային հունի սկիզբում ու վերջում եղած ճնշումների տարբերությունը։ Արյունատար հունի տարբեր մասերով արյունը հոսում է տարբեր արագությամբ,որը կախված է անոթների պատերի ցուցաբերած դիմադրությունից եւ անոթների լուսանցքի գումարային մակերեսից։ Որքան մեծ է անոթների կտրվածքի գումարային մակերեսը,այնքան փոքր է արյան հոսքի արագությունը։ Արյունատար համակարգի ամենանեղ անոթն աորտան է,որտեղ արյան հոսքի արագությունն ամենամեծն է։ Այն հավասար է 0,5 մ/վրկ։ Չնայած յուրաքանչյուր զարկերակ աորտայից նեղ է,սակայն բոլոր զարկերակների լուսանցքների գումարը նշանակալիորեն մեծ է,ուստի նրանցում արյան հոսքի արագությունը ավելի փոքր է։ Արյունատար հունի ամենալայն հատվածը մազանոթներն են։ Բոլոր մազանոթների գումարային լուսանցքը 500-600 անգամ գերազանցում է աորտայի լայնական կտրվածքին,ուստի արյան հոսքի արագությունն ամենափոքրն է՝ 0,5 մմ/վրկ։ Երակներում արյունատար հունի նեղացման հետեւանքով արյան շարժման արագությունը մեծանում է եւ կազմում 20 սմ/վրկ։ Արյան շարժման առանձնահատկությունները երակներում[խմբագրել] Երակներն արյան արտատար անոթներն են,որոնք հյուսվածքներից հեռացնում են ածխաթթու գազը եւ նյութափոխանակության այլ արգասիքներ։ Նրանց պատերն ունեն թույլ առաձգականություն,փափուկ են եւ հեշտությամբ սեղմվում են։ Երակներով են պայմանավորված արյան շրջանառության ողջ համակարգի տարողունակությունը,սիրտ հոսող արյան քանակի մեծությունը,սրտի րոպեական ծավալը։ Երակներով արյան շարժմանը նպաստում են թոքամզային խոռոչի բացասական ճնշումը,կմախքային մկանների կծկումները,որի հետեւանքով սեղմվում են նրանց միջով անցնող անոթները։ Դրա հետեւանքով երակներում ճնշումը բարձրանում է,իսկ փականները խոչընդոտում են արյան հետհոսքը,եւ արյունն ուղղվում է դեպի սիրտ։ Քայլելիս ոտքի մկանների կծկումներն ուժեղացնում են արյան շարժումը երակներով։ Եթե մարդը երկար ժամանակ կանգնում է անշարժ,ապա ոտքի երակներում ճնշումը մեծանում է,եւ առաջանում է այտուցվածություն։ Դրա համար անհրաժեշտ է պարբերաբար շարժողական վարժություններ կատարել։ Արյան վերաբաշխում[խմբագրել] Այն օրգանները,որոնք ավելի շատ աշխատանք են կատարում,ստանում են ավելի մեծ քանակի արյուն։ Քանի որ տարբեր պայմաններում օրգանների գործունեության փոխվում է,ուստի տեղի է ունենում արյան վերաբաշխում։ Ընդ որում՝ աշխատող օրգանն ուժգնորեն մատակարարվում է արյամբ՝ ի հաշիվ մարմնի մյուս մասերում արյան մատակարարման քչացման։ Անոթներն օժտված են նեղանալու եւ լայնանալու հատկությամբ,որով իրականացվում է արյան վերաբաշխումը։ Արյան ընդհանուր կայուն քանակի դեպքում աշխատող օրգանն ավելի լավ է մատակարարվում արյամբ։ Այսպես՝ աշխատող մկանում արյան մատակարարումը 50 անգամ ավելանում է չաշխատող մկանի համեմատությամբ։ Անոթների լայնացումը եւ նեղացումը կատարվում է նրանց պատերի հարթ մկանների միջոցով,որոնք նյարդավորվում են անոթալայնիչ եւ անոթասեղմիչ նյարդաթելերով։ Արյունատար անոթների լարվածության նյարդահումորալ կարգավորում[խմբագրել] Բոլոր արյունատար անոթները,բացառությամբ մազանոթների,կազմված են հարթ մկաններից։ Սիմպաթիկ նյարդերը հանդիսանում են անոթների լարվածությունը կարգավորող նյարդային կենտրոնը գտնվում է երկարավուն ուղեղում։ Անոթասեղմիչ նյարդերով եկող ազդակները կծկվում են անոթների հարթ մկանները,նեղացնում զարկերակների լուսածերպը,որի հետեւանքով նվազում է օրգանի արյան մատակարարումը։ Անոթասեղմիչ նյարդերով հաղորդվող ազդակների նվազման դեպքում անոթների լարվածությունը թուլանում է,եւ նրանք լայնանում են։ Անոթասեղմիչ նյարդերից բացի որոշ անոթներ նյարդավորված են նաեւ պարասիմպաթիկ նյարդերով,որոնց գրգռումն առաջացնում է անոթների լայնացում եւ ուժեղացնում արյան ներհոսքը օրգան։ Կենսաբանորեն ակտիվ նյութերից ադրենալինը նեղացնում է անոթների մեծ մասը,բացառությամբ սիրտ սնուցող պսակաձեւ անոթների,ուղեղի եւ կմախքային մկանների անոթների։ Անոթասեղմիչ հատուկ նյութ է արտադրվում երիկամներում։ Անոթների լուսանցքը լայնացնում են թթվածնի անբավարարությունը,ածխաթթու գազի ավելցուկը,նյութափոխանակության որոշ միջանկյալ արգասիքներ։ Առաջին օգնությունը արյունահոսությունների դեպքում[խմբագրել] Մարդու արյունատար համակարգում արյան քանակը միջին հաշվով 5 լ է,ընդ որում հասուն մարդու արյան քանակը կազմում է մարմնի զանգվածի 7-8 %-ը,նորածնի մոտ՝ 15 %։ Արյունահոսության պատճառ կարող են լինել արյունատար անոթների պատերի վնասումը,տարբեր հիվանդությունների դեպքում նրանց թափանցելիության բարձրացումը,արյան մակարդման խանգարումը։ Արյան կորստի դեպքում զարկերակային ճնշումն ընկնում է,խանգարվում է արյան շրջանառությունը,գլխուղեղին,սրտին եւ մյուս օրգաններին թթվածնի ու սննդանյութերի մատակարարումը։ Արյան ծավալի 1/3 ավելի կորուստը վտանգավոր է կյանքի համար,իսկ 2-2,5 լ արյան կորուստը՝ մահացու։ Արյունահոսությունները լինում են երեք տեսակի՝ մազանոթային,երակային,զարկերակային։ Մազանոթային արյունահոսության առանձնահատկությունն այն է,որ արյունահոսում է վնասված ողջ մակերեսը։ Քանի որ մազանոթներով արյունը դանդաղ է հոսում,ոչ բարձր ճնշմամբ,ուստի այն հեշտ է կանգնեցնել։ Վերքը մշակում են յոդի թուրմով,վրան դնում մաքուր վիրակապ,որը օրգանիզմը պաշտպանում է մանրէների ներթափանցումից եւ նպաստում արյան արագ մակարդմանը։ Երակային արյունահոսության դեպքում արյունը հոսում է հավասարաչափ,անընդհատ,գույնը մուգ է,որը պայմանավորված է ածխաթթու գազի մեծ պարունակությամբ։ Երակներում արյան հոսքի արագությունը համեմատաբար մեծ է։ Վնասված երակից արագ հոսելով,արյունը լվանում տանում է մակարդման ժամանակ առաջացած մակարդուկները։ Կարճ ժամանակում մարդը կարող է կորցնել մեծ քանակով արյուն,որը վտանգավոր է կյանքի համար։ Երակների վնասվածքներն ամենից հաճախ առաջանում են վերջույթներում։ Դրա համար ամենից առաջ անհրաժեշտ է վնասված վերջույթը բարձրացնել վերեւ,որպեսզի պակասի արյան ներհոսքը,եւ արյունահոսությունը դադարի։ Երակային փոքր արյունահոսությունները դադարեցնելու համար անհրաժեշտ է վերքին դնել սեղմիչ վիրակապ,որը սեղմում է վնասված անոթի փափուկ պատերը,նպաստում արյան մակարդուկի առաջացմանը եւ արգելում արյան հոսքը։ Զարկերակային արյունահոսություններն ավելի հազվադեպ են հանդեպում,բայց խիստ վտանգավոր են կյանքի համար։ Այդ արյունահոսությանը բնորոշ է վերքից շատրվանող ալ կարմիր գույնի արյան շիթը։ Քանի որ զարկերակների պատերը ամուր են,սեղմիչ վիրակապը հազվադեպ է արյունը դադարեցնում։ Դրա համար անհրաժեշտ է վերջույթն առավելաչափ ծալել (ծնկային կամ արմնկային հոդում),ապա ամրացնել վիրակապով։ Խոշոր զարկերակների արյունահոսության դեպքում մատով սեղմել անոթը վերքից վերեւ,երբ արյունահոսությունը կքչանա,դնել ռետինե խողովակ կամ քուղ։ Նախքան քուղը դնելը,նյարդերը եւ մաշկը չվնասելու համար,վերքի վրա դնել մի կտոր գործվածք։ Քուղը դնել վնասված մասից վեր եւ ձգել,որպեսզի հյուսվածքները եւ անոթների պատերը սեղմվեն։ Արյունահոսությունը դադարելիս անոթազարկը չի շոշափվում,եւ վերջույթը գունատվում է։ Եթե տուժածին երկու ժամվա ընթացքում չտեղափոխեն հիվանդանոց,անհրաժեշտ է քուղը թուլացնել,որպեսզի հյուսվածքները չմահանան։ Քթային արյունահոսություններ։ Քթային արյունահոսությունների պատճառ կարող են լինել գլխի վնասվածքը,արյան ճնշման բարձրացումը,մարմնի գերտաքացումը։ Քթի արյունահոսության դեպքում արյունը կարող է լցվել բերանի խոռոչ,որից առաջանում է հազ,երբեմն՝ փսխումներ։ Արագ,կտրուկ շարժումները,որոնք առաջանում են հազի,փռշտոցի ժամանակ,ուժեղացնում են արյունահոսությունը։ Արյունահոսության մեղմացման համար անհրաժեշտ է քթի խոռոչ մտցնել ջրածնի պերօքսիդով կամ սառը աղաջրով թրջված բամբակ,պահել 3-5 րոպե,գլուխը պետք է ուղղված լինի դեպի հետ։ Եթե արյունահոսությունը չի դադարում,պետք է հրավիրել բժիշկ։ Սիրտ-անոթային համակարգի հիգիենան[խմբագրել] Առողջ սիրտն օրգանիզմի բնականոն գործունեության կարեւոր պայմանն է։Սպորտով,ֆիզիկական աշխատանքով պարբերաբար զբաղվելը ուժեղացնում է,կոփում սրտամկանը,նպաստում ձախ փորոքի մկանապատի հաստացմանը։ Դեռահասների արյունատար անոթների ցանցն իր զարգացման աստիճանով հետ է մնում սրտից։ Ուստի դեռահասներին ֆիզիկական աշխատանքով ծանրաբեռնելիս սիրտը լրացուցիչ ճիգեր է գործադրում անոթների նեղ լուսանցքով արյուն մղելու համար։ Տարիքին համապատասխան թեթեւ աշխատանքից ծանրին անցնելիս պետք է պահպանել աստիճանականություն։ Ծխելն եւ սպիրտային խմիչքների չարաշահումն առաջանում են սիրտ-անոթային համակարգի ախտահարումներ։Ծխախոտի ծուխը պարունակում է շուրջ 300 թունավոր նյութեր՝ նիկոտին,ածխաթթու գազ եւ ուրիշ։ Նիկոտինը սեղմում է արյունատար անոթները,բարձրացնում արյան ճնշումը,արագացնում արյան մակարդումը։ Յուրաքանչյուր ծխած գլանակից հետո անոթները նեղանում են շուրջ 30 րոպե,որի հետեւանքով դժվարանում է արյան շրջանառությունը։Ալկոհոլն արյուն է անցնում օգտագործելուց մի քանի րոպե հետո եւ շրջանառում է 5-7 ժամ։ Այն գրգռում է նյարդային համակարգը,սեղմում է սրտի պսակաձեւ անոթները,որի պատճառով սրտամկանն անբավարար քանակով թթվածին եւ սննդանյութեր է ստանում։ Ծխող եւ ալկոհոլ գործածող մարդիկ հաճախ են ունենում սրտի եւ անոթների ջղակծկումներ,սրտային ծանր նոպաներ։ Թերշարժունությունը վնասակար ազդեցություն ունի օրգանիզմի ընդհանուր վիճակի,այդ թվում սիրտ-անոթային համակարգի վրա։ Երկարարտեւ թերշարժունությունը նպաստում է անոթների լուսանցքի կարգավորման եւ արյան վերաբաշխման խանգարմանը,ճարպակալմանը,իջեցնում է օրգանիզմի դիմացկունությունը,աշխատունակությունը։ Սիրտ-անոթային հիվանդություններից հաճախ հանդիպում է «կրծքային հեղձուկը»,որն անվանում են ստենոկարդիա։ Այն դրսեւորվում է ծանր ցավային նոպաներով,հատկապես կրծքավանդակի կամ ձախակողմյան մասում։ Որոշ դեպքերում ցավը տարածվում է ձախ ձեռքի ուղղությամբ։ Ցավային նոպաները սովորաբար տեւում են մի քանի րոպե,ուղեկցվում օրգանիզմի ընդհանուր թուլությամբ եւ վախի զգացումով։ Ստենոկարդայի պատճառը սիրտը սնուցող պսակաձեւ զարկերակների նեղացումն է,որից եւ պակասում է սրտի որոշ մասերում արյան մատակարարումը։ Եթե սրտամկանի տվյալ տեղամասում արյան մատակարարումը երկարատեւ է դադարում ապա այդ տեղամասի հյուսվածքը մահանում է,եւ առաջանում է մեռուկ (ինֆակտ)։ Ինֆակտը եւ սրտի այլ ախտահարումները հայտնաբերվում են սրտագրի միջոցով,որը արտահայտվում է սրտամկանի էլեկտրական ակտիվությունը։ Ստենոկարդիայի նոպաների ժամանակ անհրաժեշտ է հիվանդի հանգիստ վիճակ,որովհետեւ ֆիզիկական ծանրաբեռնվածությունը կարող է խիստ վատացնել հիվանդության ընթացքը։ Անհրաժեշտ է նաեւ հիվանդին տալ դեղամիջոցներ,որոնք լայնացնում են սրտի անոթները։ Սիրտ-անոթային որոշ հիվանդությունների դեպքում արյան ճնշումը խիստ բարձրանում է։ Հիվանդն ունենում է տաքության զգացողություն,դեմքի մաշկը կարմրում է,արագանում է սրտի զարկերի թիվը,եւ սրտի շրջանում առաջանում են ծակող բնույթի ցավեր,որոնք երբեմն ուղեկցվում են սրտխառնությամբ եւ փսխումով։ Այդպիսի հիանդներին առաջին օգնություն ցույց տալու համար անհրաժեշտ է հիվանդին պառկեցնել անկողնում եւ տալ բժշկի առաջարկված դեղամիջոցները։ Խորհուրդ չի տրվում օգտագործել մեծ քանակությամբ հեղուկներ,չարաշահել կենդանական ճարպի օգտագործումը։ Խիստ արգելվում է ծխել եւ սպիրտային խմիչքներ օգտագործել։ Սրտի եւ անոթների հիվանդությունների կանխարգելումը[խմբագրել] Մարդու առողջությունը մեծ չափով կախված է օրգաններին արյան չափավոր մատակարարումից։ Դրա համար չափազանց կարեւոր է կատարել կանոնավոր ֆիզիկական աշխատանք։ Ֆիզիկական աշխատանքը,ֆիզկուլտուրան եւ սպորտը զարգացնում են ոչ միայն կմախքային մկանները,այլեւ սրտամկանը։ Որքան մարզված է սրտամկանը,այնքան շատ արյուն կարող է մղվել անոթային համակարգ միավոր ժամանակում։ Ֆիզիկական աշխատանքի եւ կանոնավոր մարզումների հետ զուգընթաց լայնանում են սիրտը սնող անոթները։ Չմարզված մարդու սրտի աշխատանքը հանգստի պայմաններում լիովին բավարարում է օրգան-համակարգերի պահանջի։ Սակայն ֆիզիկական գերծանրաբեռնվածության դեպքում սրտի կծկումների ուժը մեծանում է,կծկումները դառնում են ավելի հաճախակի։ Դա բերում է սրտամկանի հոգնածության,նրա կծկումները գնալով թուլանում են,եւ անոթային համակարգ մղված արյունը չի բավարարում օրգանների պահանջին,որից զարգանում է սրտային անբավարարություն։ Մարզումները ցանկալի է կատարել թարմ օդում պարբերաբար,որը կարեւոր նախապայման է սրտային հիվանդությունների կանխարգելման համար։ Արյան շրջանառության կարգավորում[խմբագրել] Արյան շրջանառության կարգավորումը տեղի է ունենում նյարդային (ռեֆլեկտոր) եւ հումորալ (արյուն, ավիշ) ճանապարհով։ Կենտրոնից եկող թափառող եւ սիմպաթիկ նյարդերը, լայնացնելով կամ նեղացնելով անոթները, փոփոխում են սրտի կծկումների ռիթմը եւ ուժը, ինչպես նաեւ անոթների լուսանցքը, հետեւաբար՝ մղված արյան քանակն ու ճնշումը։ Նման ազդեցություն են գործում նաեւ օրգանիզմում առաջացող քիմիական որոշ նյութեր՝ ադրենալինը, վազոպրեսինը, ացետիլխոլինը, հիստամինը։ Արյան շրջանառության խանգարումներն առաջանում են սիրտ-անոթային համակարգի եւ նրա նյարդային կարգավորման ախտահարումների հետեւանքով։ Արյան շրջանառության խանգարումները լինում են տեղական եւ ընդհանուր։ Առաջինի դեպքում խախտվում է օրգանիզմի որեւէ մասի կամ օրգանի (օրինակ, վերջույթների, սրտամկանի, գլխուղեղի) արյունամատակարարումը, որի պատճառներն են՝ աթերոսկլերոզը, արյունատար անոթների բորբոքումներն ու խցանումը։ Տեղական խանգարումների ժամանակ կարող են առաջանալ սրտամկանի կամ այլ օրգանի ինֆարկտ, ապոպլեքսիա եւ այլն։ Արյան շրջանառության ընդհանուր խանգարումների դեպքում խախտվում է ամբողջ օրգանիզմի արյունամատակարարումը, որը կարող է պայմանավորված լինել սրտի (սրտային անբավարարություն) եւ անոթների (անոթային անբավարարություն) գործունեության խանգարմամբ։ Սրտային անբավարարության պատճառներն են. սրտի (փականների արատներ, սրտամկանի ախտահարում), երիկամների, թոքերի, ինչպես նաեւ հիպերտոնիկ հիվանդությունները։ Սրտային անբավարարությունն արտահայտվում է հեւոցով, սրտխփոցով, հազով, այտուցներով, կապտուկով, ջրգողությամբ։ Անոթային անբավարարությունը զարգանում է սուր վարակիչ հիվանդությունների, արյան մեծ կորուստների, վնասվածքների ժամանակ եւ հետեւանք է արյան շրջանառությունը կարգավորող նյարդային համակարգի գործունեության խանգարման։ Անոթային անբավարարությունից լայնանում են արյունատար անոթները, ընկնում է արյան ճնշումը, հոսքի արագությունը խիստ դանդաղում է (շոկ, կոլապս)։ Տես նաեւ[խմբագրել] Գրականություն[խմբագրել] - Մարդու նորմալ անատոմիայի դասագիրք։ Ն. Կ. Լիսենկով, Վ. Խ. Բուշկովիչ, Մ. Գ. Պրիվես։ Լույս հրատարակչություն։ Երեւան 1974 - Մարդու ֆիզիոլոգիայի հիմունքներ։ Դասագիրք բարձրագույն ուսումնական հաստատությունների համար։ Դ. Ն. Խուդավերդյանի եւ Վ. Բ. Ֆանարջյանի խմբագրությամբ։ Երեւան, 1998։ Արտաքին հղումներ[խմբագրել]


text: Սեռական հարաբերություն ||Այս հոդվածը կարող է չհամապատասխանել հանրագիտական ոճի վերաբերյալ Վիքիպեդիայի չափանիշներին: Ներկայացված մտահոգությունների համար այցելեք քննարկման էջը: Տե՛ս Վիքիպեդիայի ոճական ուղեցույցը հոդվածը բարելավելու ցուցումների համար: Սեռական հարաբերություն արտահայտությունը (նաեւ սեքս, կենակցում, կոիտուս, մերձեցում) հիմնականում բնութագրում է այն գործողությունը, երբ տղամարդու առնանդամը մուտք է գործում կնոջ հեշտոց՝ սեռական հաճույք ստանալու կամ վերարտադրողական նպատակով (բազմացում)։ Սահմանումը կարող է նաեւ բնութագրել այլ ներթափանցող սեռական գործողությունները, ինչպիսիք են անալ սեքսը, օրալ սեքսը եւ մատնախաղը, որը կարող է իրականացվել եւ՛ տարասեռական, եւ՛ նույնասեռական զույգերի կողմից։ Բովանդակություն Սեռական հարաբերությունը, որպես ֆենոմեն[խմբագրել] Սեռական հարաբերությունը մարդու եւ կենդանիների ամենազորեղ բնազդներից է։ Այն իր մեջ ներառում է տարբեր գործառույթներ, բավարարում է լիբիդոյին, նպաստում է մադու (կենդանու) կեսնաբանական բնականոն գործունեությանը։ Կենդանիների սեռական գործողությունը անվանվում է զուգավորում։ Զուգավորման պատճառը բնազդն է, որը ծառայում է սերունդ ստեղծելուն։ Մարդկանց մոտ սակայն, ի տարբերություն կենդանիների, սեռը ոչ միայն բնազդով կառավարվող ընթացք է, այլեւ առավելապես գիտակից որոշման արդյունք, որը ունի նաեւ սոցիալական մեծ նշանակություն։ Հոգեբանության մեջ Սեռական հարաբերությունը բնութագրվում է որպես «ցանկության գործողություն», որի շարժիչ ուժը անվանվում է նաեւ լիբիդո։ Քանի դեռ սեռական բավարարվածությունը չի հագեցվել, սեռական ակտիվության ցանկությունը գնալով ուժեղանում է։ Ֆիզիոլոգիապես լիբիդոն կախված է սեռական հորմոնների արտադրությունից։ Սրանք տղամարդկանց մոտ կոչվում են տեստոստերոն, իսկ կանանց մոտ՝ էստրոգեն եւ պրոգեստերոն։ Լիբիդոյի պատճառով կանացի դաշտանի ընթացքում բազմաթիվ կանանց մոտ ի հայտ է գալիս սեռական անվճռականություն։ Սեռական գրգռվածությունը սկզբնապես գլխուղեղի լիմբիական համակարգի ռեակցիան է, որոշակի զգայական գրգիռների հանդեպ, որոնք անկախ մարմնական ցանկությունից կարող են բերել սեռական ակտիվության։ [1] Սեռական կողմնորոշում[խմբագրել] Սեռական կողմնորոշումը անձի սեռական ձգտումն է որոշակի առարկայի կամ անձի նկատմամբ։ - Հակառակ սեռի նկատմամբ սեռական հակումը կոչվում է հակասեռահակություն (Հետերոսեքսուալություն)։ - Նույն սեռի նկատմամբ հակվածության տենդենցը կոչվում է համասեռահակություն (Հոմոսեքսուալություն)։ - Միաժամանակ երկու սեռերին հակումը՝ երկսեռություն (Բիսեքսուալություն)։ - Հետաքրքրության պակասը՝ ասեքսուալություն։ Սեռական գործողություն[խմբագրել] Սեռական գործողություն է կոչվում ցանկացած գործողություն, որը սուբյեկտիվորեն ծառայում է սեռական բավարարման։ Սրա մեջ է մտնում ոչ միայն սեռական օրգանների արհեստական գրգռումը, այլեւ ցանկացած գրգիռ, նույնիսկ համբույրը։ Կաթնասունների մոտ ամենատարածված սեռական գործողությունը, այսպես կոչված «միսիոներական դիրքն»[փա՞ստ] է։ Մարդկանց մոտ սեռական գործողությունը շատ բազմազան է։ Սա կախված է մարդու երեւակայությունից եւ նպատակաուղղված է ֆիզիկական հաճույք ստանալուն։ Ինքնաբավարարում[խմբագրել] Ինքնասեռականություն կամ ինքնաբավարարումը ընդգրկում է այն սեռական գործողությունները, որոնք կատարվում են առանձին մարդու մոտ, առանց սեռական գործընկերոջ։ Ձեռնաշարժությունը կատարվում է ձեռքի միջոցով, սակայն կարող են օգտագործվել նաեւ տարբեր առարկաներ։ Մերձեցում[խմբագրել] Սեռական մերձեցումը՝ իրար հետ կենակցելը, նշանակում է երկու սեռական գործընկերների միացում, որոնք ներթափանցման կամ սեռական օրգանների ինտենսիվ գրգռման միջոցով են հասնում սեռական կոնտակտի՝ անկախ սրա ձեւից։ Ավանդական սեքսի ժամանակ տեղի է ունենում երկկողմանի քնքնշանքի դրսեւորում։ Ներթափանցումը առնանդամի, մատի, ձեռքի կամ սեռական խաղալիքի թափանցումն է սեռական զուգընկերոջ մարմնի որեւէ բացվածքի մեջ։ Հակասեռական մերձեցումը որպես կանոն տղամարդու առնանդամի մուտքն է կնոջ հեշտոց՝ իրար հաջորդող դուրս ու ներս շարժումներով։ Այս շարժման ընթացքում տղամարդկանց մեծամասնությունը գրգռման միջոցով հասնում է օրգազմի։ Դրան հակառակ կանաց միայն 30 տոկոսն[փա՞ստ] է միայն հեշտոցի միջոցով հասնում օրգազմի։ Հաճախ օգնության է հասնում օժանդակ գրգռիչ՝ ծլիկին, որը կարող է լինել օրինակ մարմնի շարժման կամ մատով լրացուցիչ գրգռման միջոցով։ Այս ձեւը կարելի է գործածել տարբեր դիրքերում՝ այսպես կոչված «Միսիոներ դիրքում», «շան դիրքում», «հեծյալի դիրքում» եւ այլն։ Բերանացի գործողության ժանամակ սեռական գործողությունը կատարվում է բերանի եւ լեզվի օգնությամբ, որում բերան–առնանդամ զուգորդությունը կոչվում է ֆելատիո, իսկ բերան–հեշտոց զուգորդությունը՝ կոնիլինգուս։ Այս երկուսի միաժամանակյա գործադրումը նաեւ պատկերավոր անվանվում է «Վաթսունինը»։ Սեռական հարաբերությունը եւ առողջությունը[խմբագրել] Գերազանցապես սեռական գործունեության ընթացքում տարածվող հիվանդությունները, որով զբաղվում է սեռաբանությունը, կոչվում են «սեռական ճանապարհով փոխանցվող հիվանդություններ»։ Սրանց նախապատճառներն են Վարակները, Բակտերիաները եւ հարուցիչները։ Հին ժամանակներում ամենատարածված հիվանդություններից էր սիֆիլիսը։ 20–րդ դարում ամենամեծ վտանգը իրենից ներկայոցնում են ՁԻԱՀը եւ Հեպատիտ Բ–ն։ Այս հիվանդությունների հետագա տարածմումը կանխելու համար կարեւորվում են արտաամուսնական կամ պատահական կապերի ժամանակ պահպանակի գործածությունը, որը սակայն նույնպես 100 տոկոսով չի ապահովում մարդու առողջությունը։ Այսպիսով սեռական հիվանդությունները դեռեւս մարդկության առողջության համար ներկայացնում են լուրջ վտանգ, սակայն պահպանակի շարունակական օգտագործումը զգալիորեն նվազեցնում է այդ ռիսկը։ Սեռական հիվանդություննեի կանխարգելում[խմբագրել] Կանխարգելում եզրը իր մեջ առաջին հերթին ներառում է սեռական հիգիենայի հիմնարար կանոնները։ Ամենականխարգելիչ միջոցը պահպանակն է, որն իրենից ներկայացնում է լատեքսից թարս ոլորված պարկ, որը հագցվում է գրգռված առնանդամին։ Սրա նպատակը ինչպես վարակներից, այնպես էլ անցանկալի հղիություններից խուսափելն է։ Կան նաեւ կանանց պահպանակներ, որոնք լայն տարածում չեն գտել։ Ճիշտ գործածման դեպքում պահպանակի պաշտպանությունը շատ բարձր է հղիության դեմ, բայց ոչ այնքան, ինչքան հորմոնալ կանխարգելիչ միջոցներինը[փա՞ստ], սակայն պահպանակը միակ միջոցն է, որը միաժամանակ պաշտպանում է նաեւ ՁԻԱՀ–ից ու Հեպատիտ Բ–ից։ Հղիության կանխարգելման ամենահայտնի միջողը հղիության հաբերն են։ Կանոնավոր բերանացի ընդունվող հաբերը, որոնք պարունակում են էստրոգեն եւ պրոգեստերոն հորմոններ՝ գրագետ օգտագործման դեպքում ապահովում են վստահելի պաշտպանվածություն հղիության դեմ, սակայն ավելացնում են ներքին արյունահոսության ռիսկը ինչպես նաեւ ուրիշ կողմնակի ազդեցություններ։ Նաեւ հաբերը չեն պաշտպանում վարակներից եւ ՁԻԱՀ-ից, որոնց համար անհրաժեշտ է պահպանակ։ Սեռական հարաբերությունը ու հասարակությունը[խմբագրել] Բոլոր հասարակություններում սեքսն ու բարոյական սկզբունքները անքակտելիորեն կապակցված են։ Սեռական հարաբերությունը հասարակության ինքնաարտադրման գրավականն է։ Հասարակական նորմերի եւ արժեքային համակարգի միասնությունը, որը պայմանավորված է նաեւ էթիկ խմբի առանձնահատկություննեից, մշակույթից եւ ժամանակաշրջանից, կոչվում է սեռական բարոյականություն։ Աղբյուրներ[խմբագրել] - Հանս Գիզե, «Մարդկանց սեռական կյանքը» Բժշկական սեռական հետազոտության ձեռնարկ (գերմ.՝ Hans Giese (Hrsg.): Die Sexualität des Menschen. Handbuch der medizinischen Sexualforschung. 2 Bde., Stuttgart (Enke), 2. Auflage 1968-1971) Արտաքին հղումներ[խմբագրել] - Սեքսուալ կյանքին նվիրված խորհրդատվական, ուսուցողական եւ կրթական կայք - Բժշկությանը նվիրված տեղեկատվական կայք ֊ (հայերեն), (անգլերեն), (ռուսերեն) - Սեքսոլոգիայի զարգացման պատմությունը


text: Կումասի (անգլ.՝ Kumasi), քաղաք Գանայում, մեծությամբ երկրորդ բնակավայրն է Ակրա մայրաքաղաքից հետո։ Բնակչությունը՝ 1 517 000 մարդ։ Պետական լեզուն անգլերենն է։ Հանդիսանում է Աշանտ նահանգի վարչական կենտրոնը։ Այստեղ է գտնվում «Կումասի» օդանավակայանը։ Քաղաքի կարգավիճակ է ստացել 1615 թվականից, եղել է Աշանտ կայսրության կենտրոնը։ Եղբայր քաղաքներն են Ալմերե, Նյուարկ, Ուագադուգու, Ուինսթոն Սեյլեմ, Շառլոթ (Հյուսիսային Կարոլինա)։ Այստեղ է հանգրվանում Աֆրիկայի ամենաուժեղ ակումբներից մեկը։


text: Dua Libro Dua Libro de l' Lingvo Internacia' (Միջազգային Լեզվի Երկրորդ Գիրքը)՝ էսպերանտո միջազգային լեզուն, որն այն ժամանակ դեռ կոչվում էր Lingvo Internacia, մեկնաբանող երկրորդ գիրքն էր։ Այն հրատարակվել էր Լ. Լ. Զամենհոֆի կողմից էսպերանտո լեզվով 1888 թ. Վարշավայում՝ իր Unua Libro գրքի հրատարակությունից ոչ շատ ուշ։ Dua Libro գիրքը պլանավորված էր հրատարակվել հինգ կամ վեց հատորով 1988 թ. ընթացքում՝ միջինում երկու ամիսը մեկ հատոր հաճախականությամբ։ Զամենհոֆի մտադրությունն էր այս հատորներում ընդգրկել էսպերանտո ընթերցանքի օրինակներ եւ պատասխանել լեզվի մասին առաջացած հարցերին։ 1888 թ. ընթացքում նա պատրաստվում էր ընդունել լեզվի փոփոխությունների առաջարկներ, որպեսզի լեզուն իր վերջնական ձեւով ֆիքսվեր մինչեւ տարվա վերջը, երբ կհրատարակվեր վերջին հատորը։ Սակայն Dua Libro-ի հրատարակությունից հետո, Զամենհոֆը հանգեց այն եզրակացության, որ մնացած նախատեսված հատորների կարիքն այլեւս չկա եւ փոխարենը հրատարակեց Aldono al la Dua Libro de l' Lingvo Internacia (Միջազգային Լեզվի Երկրորդ Գրքի Լրացում) գիրքը։ Միակ փոփոխությունը, որ նա կատարեց 1988 թ., կայանում էր ժամանակ արտահայտող ցուցական եւ հարաբերական դերանունների՝ ժամանակի համահարաբերականների (երբ, այն ժամանակ, երբեմն, միշտ, երբեք) ուղղագրության ներկայում օգտագործվող ձեւին բերելու մեջ։ Dua Libro գիրքը բաղկացած է նախերգանքից, էսպերանտո նախագծին վերաբերվող մեկնաբանությւնների երկու բաժնից եւ էսպերանտո նմուշ տեքստերի 20 բաժնից։ Այդ նմուշ տեքստերը ընդգրկում էին նախադասությունների նմուշներ, Հանս Քրիստիան Անդերսենի Շողքը հեքիաթի թարգմանությունը, որոշ թեւավոր խոսքեր եւ երկու բանաստեղծություն։


text: Բրեկչիա Բրեկչիա (իտալ.՝ breccia՝ ջարդել, կոտրատել), հրաբխային փշրաքար, խոշորաբեկոր ապար՝ կազմված տարբեր ապարների անկյունավոր բեկորներից եւ ցեմենտող նյութից։ Առաջանում է արտածին, ներծին գործոնների եւ տեկտոնական շարժընթացների հետեւանքով։ Առանձնացվում են նստվածքային, կարստային, քիմիական, հրաբխային, տեկտոնական բրեկչիաներ։ Բրեկչիաների հանքավայրեր կան ՀՀ Կոտայքի եւ Լոռու մարզերում, հղկված գլաքարերից ու ցեմենտող նյութից կազմված ապարների երանգավորված բրեկչիաների հանքավայր՝ Լոռու մարզի Ուրասար գյուղի մոտ։ Օգտագործվում է շինարարության մեջ։ |Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբանական տարբերակը վերցված է Հայաստանի բնաշխարհ հանրագիտարանից, որի նյութերը թողարկված են Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։|


text: Ռոմանտիզմ Ռոմանտիզմը (վիպապաշտություն) մշակութային ուղղություն է, որը հայտնվել էր Եվրոպայում 18-րդ դարի վերջին եւ իր ծաղկմանն էր հասել 19-րդ դարի ընթացքում։ Այդ ժամանակաշրջանում կերպասրվեստի ու գրականության ներկայացուցիչները իրենց ստեղծագործություններում ցանկանում էին ընդգծել եւ ցույց տալ իդեալականը, որը հակադրվում էր իրական վիճակին։ Այս ժանրում ստեղծագործել են աշխարհահռչակ արձակագիրներ եւ բանաստեղծներ, ինչպիսիք են Յոհան Վոլֆգանգ Գյոթեն (Գերմանիա), Ջորջ Գորդոն Բայրոնը (Անգլիա), Ալեքսանդր Դյուման (Ֆրանսիա), Ալեքսանդր Պուշկինը (Ռուսաստան), Էդգար Ալլան Պոն (ԱՄՆ) եւ շատ ուրիշներ։ Երաժշտության մեջ մեծ հռչակ ձեռք բերեցին Ֆերենց Լիստը (Հունգարիա), Ֆելիքս Մենդելսոնը (Գերմանիա), Ջուզեպպե Վերդին (Իտալիա), Ֆրեդերիկ Շոպենը (Լեհաստան), ինչպես նաեւ՝ գեղանկարիչ Էժեն Դելակրուան (Ֆրանսիա), ծովանկարիչ Հովհաննես Այվազովսկին (Ռուսաստան), նկարիչ Ֆրանցիսկո Գոյան (Իսպանիա) եւ ուրիշներ։ Ռոմանտիզմը շարունակել է զարգանալ նաեւ 20-րդ դարի սկզբին, սակայն դեռ 19-րդ դարի սկզբից առաջատարի իր դերը զիջել է ռեալիզմին։ Ռոմանտիզմը գրականության մեջ[խմբագրել] Ռոմանտիկները անհատի դրսեւորումներով են որոշում թեմաները։ Ռոմանտիկների հերոսը գաղափարատիպ է։ Ռոմանտիզմը լինում է առաջադիմական եւ հետադիմական։ Ռոմանտիզմի հետեւորդները դժգոհ են ներկայից եւ հայացք են նետում դեպի ապագա։ Իսկ հետադիմականները հայացք են նետում անցյալ։ Համաշխարհային գրականության մեջ ռոմանտիզմի ներկայացուցիչներից են՝ Ջորջ Բայրոնը, Վիկտոր Հյուգոն, Շանդոր Պետեֆին եւ այլն։ Հայկական գրականության մեջ՝ Խաչատուր Աբովյան, Մկրտիչ Պեշիկթաշլյան, Ռափայել Պատկանյան, Ղեւոնդ Ալիշան, Պետրոս Դուրյան, Ծերենց, Րաֆֆի։


text: Ալբանիա–Հայաստան` 2:1 (տեսանյութ)Մարտ 29, 2015 21:50 Մեր հավաքականը գործնականում դուրս մնաց Եվրո 2016–ի եզրափակիչ փուլի ուղեգրի համար մղվող մրցապայքարից։ Լյուբիցը մահվանից առաջ սեռական այլասերման եւ ինքնասպանության միջոցներ է ուսումնասիրել (տեսանյութ)Մարտ 29, 2015 20:55 Հրամանատարի վերջին խոսքերն են՝ բացի՛ր գրողի տարած դուռը։ Արմեն Ռուստամյան. «Միասնական թեկնածու միշտ էլ կգտնվի» ՀՅԴ ԳՄ ներկայացուցիչ Արմեն Ռուստամյանը լրագրողներին ասել է, որ նախագահական ընտրություններում սեփական թեկնածու ունենալը ՀՅԴ-ի համար ինքնանպատակ չէ։ Դա պետք է դիտարկել մրցակցային դաշտ ստեղծելու տեսանկյունից, ինչը միտված կլինի իշխանափոխության։ Ինչ վերաբերում է Միասնական շտաբի կուսակցությունների կողմից միասնական թեկնածուով հանդես գալուն, նա ընդգծել է, որ ցանկացած լուրջ քաղաքական ուժ պետք է կարողանա հիսուն տոկոսից ավելի ընտրազանգվածը համախմբելու եզրեր գտնել։ Իսկ միասնական թենածուն էլ պետք է առաջ քաշի երկրի այս կառավաման համակարգից հրաժարվելու ու խորհրդարանական համակարգին անցնելու, ինչպես նաեւ ընդդիմությանը իշխանություններին վերահսկելու ու հակակշռելու լծակներով օժտելու թեզերը։ –Եթե այս երկու կարեւոր գաղափարի շուրջ համախոհություն առաջանա, թեկնածու միշտ էլ կգտնվի,-ասել է Ա. Ռուստամյանը՝ ավելացնելով, որ միասնական թեկնածուն կարող է լինել երրորդ անձ՝ ո՛չ ՀՅԴ-ից, ո՛չ ՀԱԿ-ից, ո՛չ էլ ԲՀԿ-ից։ 7or.am


text: ՆԻԿՈԼԻ ՊԱՏԱՍԽԱՆԸ VAHAGN-Ի ՆԱՄԱԿԻՆ Հարց/առաջարկ Vahagn-ից hargeli Nikol es nuyn Vahagn em um harcin kapvats nran vor nuynisk es ii haskanum vor sranc dem xaxax cuycerov sranc dem anogut e mite @ndimutyunn da cher gitekcum - ayd nuyn mardn em. Kardaci qo patasxann. nax asem vor hamematutyunn shat texin er. Bayts Nikol jan du el @ndunecin vor miayn Myunxenyan paktov hitleri harc@ lucel chexav. ev miayn Paterazmi mijocov hnaravor exav Maqrel europen ayd “EFreytoric”. en jamanak efreytor er HITLER@ mez mot el SERJANT e... bayts mite kareli kliner hitlerin haxtel miayn asenq europei mayraqaxaqnerum germanyai despanatan arjev mitingner anelov? asatsn ena e vor ari patkeracnenq vor hima menq 1940 akannerum enq SERJ@ u rob@ Hitlern u Hebellsn en voronq okupacrel en mer erkir@ isk mer erkirn el asenq Belorusian e. bnakanabar hitler@ u hebbels@ 2 ov ban chein karox anel aranc Policayneri(gyuxaperer kaxakapeter).. de ari patkeracnenq vor 1940 akannerin belorusner@ zut mitingner en anum @nddem okupantneri.. ban kpoxver? isk partizanakan sharjum@ ardyoq ktulacner fashistnerin? iharke. ay en radikal metodner@ vor asum ei henc da nkati unei.. petk che voch mekin spanel.. bayts kareli e hatuk khumb stexcel es im hamar pativ kzgai vor linei ayd khmbum u ete gyuxapet@ chhaskanar vor kexcel joxovrdi dzayn@ mexk e ayrel nra khotyi dez@, kaxakapeti xanuti apakiner@ jardel ...u chimanain te da ov e ay ays jamanak nranq khaskanain vorovhetev anasunin dastiarakel chi kareli na miayn vaxi metodn e haskanum. ay sa er arajarks NIKOL jan. i dep es chem hamarum vor 2008 azgain zardonq@ sxal er ..voch inqs hamarum em ayd mek shabat@ verjin 10 tarva amenavar jamanaks.. nuynisk avelin der ushacrel enq. uxaki inchpes asum en jur mtnox@ andzrevic chpetq e vaxena ete mtel enq piti haxtenq qanzi Ayl@ntranq Chka harganqnerov Vahagn P.S. i dep kkhndrei mtneir mer naxadzernutyun uxaki bolor hayeri anunic... ankax kaxakakan patkanelutyunic Նիկոլի պատասխանը - Սիրելի Վահագն, ամբողջ խնդիրն այն է, սակայն, որ հակահիտլերյան գործողությունների դեպքում շատ հստակ էր, թե որտեղ է անցնում ռազմաճակատի գիծը, որտեղ են մերոնք, ու որտեղ են թշնամիները: Մեր խնդրի բարդությունն այն է, որ այդպիսի գծեր անցկացնել հնարավոր չէ, եթե անգամ հնարավոր է, շատ մեծ է հավանականությունը, որ գծի այն կողմում մնան բարեկամներ, իսկ այս կողմում «թշնամիներ»: Ես Հիտլերի օրինակը բերել էի ոչ թե պատերազմի մանրամասները հիշեցնելու, այլ նկարագրելու համար այն տաժանակիր համբերատարությունը, որով մարդկությունը հետեւում էր նրա արարքներին: Որովհետեւ, անկախ ամեն ինչից, ոչ մի խելամիտ մարդ չի ցանկանում, որ իր հայրենիքում պատերազմ, բախում տեղի ունենա, եւ եթե դրանից խուսափելու թեկուզ չնչին հնարավորություն կա, այդ հնարավորությունից պետք է օգտվել: Եւ ի վերջո, մեր վիճակը բարդանում է նաեւ նրանով, որ մեր խնդիրը ոչ թե մարդկանց որոշակի խմբի, շերտի, խավի Հայաստանից դուրս շպրտելն է, այլ այն հոգեբանությունը, մտածողությունը ոչնչացնելը, որը քաղաքացուն վեր է ածում հնազանդ ստրուկի: Եւ մեր խնդիրը ամենեւին էլ այն չէ, որ վախվորած հնազանդ զանգվածը վաղն էլ մեզնից սկսի վախենալ ու նույն ստրկամտությամբ մեր ոտքերի առաջ քարշ գա: Եւ հետո, ընտրակեղծարարը պետք է իրեն մերժված զգա հասարակության կողմից, նա պետք է զգա եւ տեսնի իր հարեւանների, համաքաղաքացիների արհամարհանքը: Եթե որեւէ մեկը գիշերը թաքուն նրա խանութի ապակին պիտի ջարդի, իսկ ցերեկը նրան տեսնելիս շողոքորթի կամ նրա առաջ վիզը ծռի, ի՞նչ իմաստ ունի ջարդված ապակին, որի փոխարեն այդ նույն քաղաքապետը նորն է գցելու` անվրդով իրեն քծնող հանրությունից թալանած փողերով: Հիմա դուք կհարցնեք` ո՞րն է լուծումը: Լուծումը ուրեմն համառ պայքարի շարունակականությունն է, մեր գաղափարների տարածումը, նորանոր համախոհների ու կողմնակիցների ներգրավվելը: Եւ ի դեպ, կտրականապես դեմ լինելով մարդկանց ֆիզիկական կամ նյութական որեւէ վնաս հասցնելուն, ամենեւին էլ դեմ չեմ, որ այդօրինակ մարդկանց խանութների, մեքենաների վրա թռուցիկներ հայտնվեն, որոնք կլինեն ընդամենը արձանագրային բնույթի: Սա կլինի քաղաքակիրթ քաղաքական պայքար, եւ սա համարենք կոմպրոմիսային լուծում երկու տեսակետների միջեւ: Ի դեպ, ապօրինություններ թույլ տված դատավորների կամ ոստիկանների տների դիմաց պիկետներ անելը շատ լավ գաղափար էր:


text: Միջին հեռավորությունըԱրեգակից կազմում է 2,444417 ա. մ., առավելագույնը մոտենում է 1,9767 ա. մ. հեռավորության վրա եւ հեռանում 2,9122 ա. մ., իսկ Երկրի ուղեծրին Էվրինոմե աստերոիդը նվազագույնը մոտենում է 0,9869 ա. մ. հեռավորության վրա[1]։ Արեգակի շուրջ մեկ ամբողջական պտույտ է կատարում 1395,92 երկրային օրվա ընթացքում, իր ուղեծրով շարժվելով միջինում 0,257894 աստիճան/օր արագությամբ։ Աստերոիդի ուղեծրի հարթությունը եւ խավարածրի հարթությունը իրար հետ կազմում են 4,62° անկյուն։


text: Սցենարիստ Սցենարիստներից մեծամասնությունը, որոնք հետագայում հայտնի են դարձել, իրենց կարերիան սկսում են լավ մտածված սցենարից։ Դա նշանակում է, որ նրանք սկսում են սցենարներ գրել առանց որեւիցե աշխատանքային պատվերի կամ վարձատրության հույսի։ Սցենարիստը կարող է հորինել օրիգինալ սյուժե կամ արդեն եղած սյուժեի ադապտացիայով զբաղվել նոր ֆիլմի համար։ Ֆիլմերի համար ադապտացված սցենարները մեծամասամբ ստեղծվում են գրական ստեղծագործությունների հիման վրա։ Սցենարիստը սցենարներ է գրում ցանկացած ժանրի ֆիլմերի համար, այդ թվում փաստագրական ֆիլմերի համար։ Հաճախ ֆիլմի ռեժիսորը հանդիսանում է նկարահանվող ֆիլմի սցենարի հեղինակը կամ համահեղինակը։


text: Մոկկո Մոկկոն սուրճի տեսակ է, որը իր անվանումը կրում է Կարմիր ծովի ափին գտնվող եմենական նավահանգստային քաղաքի Մոհա նավահանգստի անունից, որում 18-րդ դարում կատարվում էր սուրճի ամենաակտիվ առեւտուրը։ Մոկկո անվանումը ծագում է եմենական ալ-Մոխա նավահանգստի անունից։ Քանի որ այն ժամանակ աշխարհին սուրճ էր մատակարարվում հիմնականում Եմենից, ապա այդպես սկսեցին անվանել սուրճի ցանկացած տեսակ։ Այսօր եւս Եմենում աճում է այս անվանումը կրող սուրճ, որն իրենից ներկայացնում է սուրճի բացառիկ տեսակ՝ շատ սուր համով։ Այն անվանում են նաեւ «լորդերի սուրճ»։ Իսկ ընդհանրապես մեր օրերում մոկկո անվան տակ վաճառվող սուրճն իրենից ներկայացնում է եմենական, եթովպական եւ բրազիլական սուրճերի խառնուրդ։ Պետք է նշել, որ մոկկոն նաեւ մաս է դարձել սուրճի տարբեր բաղադրատոմսերի համար, ինչպես Մոկկո թուրքական ձեւով, Մոկկո ֆրանսիական ձեւով, Մոկկո Շեյխի համար եւ այլն։


text: Կոմյունիկե Կոմյունիկե (ֆր.՝ communique, լատ.՝ communico հաղորդում եմ), պաշտոնական հաղորդում միջազգային պայմանագրերի, համաձայնագրերի բանակցությունների արդյունքների, երկրի ներքին իրադարձությունների (կոնֆերանսներ, խորհրդակցություններ, որոշումներ), ռազմական գործողությունների ըեւթացքի մասին։ Միջազգային հարաբերություններում կարող է դրսեւորվել որպես միակողմանի ակտ կամ ընդգրկել պայմանադիր կողմերի համատեղ հայտարարությունը, ինչպես դրական արդյունքների, այնպես էլ տարաձայնությունների վերաբերյալ։ Կոմյունիկեն միջազգային պայմանագիր չէ, չնայած կողմերը կարող են ճանաչել այն որպես այդպիսին։ Եթե կոմյունիկեն ընդգրկում է համաձայնության տեքստը, պաշտոնական այլ ձեւի բացակայության դեպքում, ճանաչվում է որպես միջազգային պայմանագիր։ |Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից։|


text: Գլուխկոտրուկ Գլուխկոտրուկ, բարդ խնդիր, որի լուծման համար, որպես կանոն, անհրաժեշտ են ոչ թե առանձնահատուկ բարձր մակարդակի գիտելիքներ, այլ որոշակի հնարամտություն։ Ամեն դեպքում, որոշ գլուխկոտրուկներ խթանում են գիտնականների տեսական եւ գործնական մշակումները։ Այսպես, օրինակ, Ռուբիկի խորանարդի հնարավոր տարբեր վիճակների թիվը հավասար է (8! × 38-1) × (12! × 212-1) ÷ 2 = 43 252 003 274 489 856 000, այսինքն 43 կվինտիլիոնից ավելի կոմբինացիա։ Չնայած սրան, համարվում է, որ ցանկացած վիճակից խորանարդը կարելի է հավաքել ոչ ավելի, քան 20 քայլից հետո։ Այլ կերպ ասած, այսպես կոչված «Աստծո ալգորիթմը» կտա լուծումներ 20 քայլից ոչ ավելի կատարելով։ Պատմությունը[խմբագրել] Որոշ գլուխկոտրուկներ հայտնի են հին ժամանակներից։ Հետաքրքիր տրամաբանական խնդիրներ հայտնաբերվում են եգիպտական բուրգերի պատերին, հին հունական ձեռագրերում եւ այլ պատմական հուշարձաններում։ Գլուխկոտրուկների միջնադարյան պատմության ծաղկման ժամանակաշրջան կարելի է համարել 9-րդ դարը։ Կրթական մակարդակի աճը եւ գիտության նկատմամբ կրոնի անհանդուրժողականության նվազումը հանգեցրին տրամաբանական խնդիրների սիրահարների շրջանակների ընդլայնմանը։ Այդ ժամանակ էլ հայտնվեց գլուխկոտրուկների առաջին գիրքը Եվրոպայում՝ իռլանդացի լուսավորիչ Ալկուինի «Խնդիրներ երիտասարդ խելքի զարգացման համար» գիրքը։ Գլուխկոտրուկները ամենից շատ տարածում ստացան 19-րդ եւ 20-րդ դարերի սահմանում։ Ամերիկացի Սեմ Լոյդի եւ անգլիացի Հենրի Դյուդենի գործունեության շնորհիվ գլուխկոտրուկները մտցվեցին բազմաթիվ պարբերականների մեջ, դարձան տարածված բնակչության լայն շերտերի մոտ։ Լոյդը համարվում է ամբողջ աշխարհում ամենահայտնի գլուխկոտրուկի՝ «15 փազլ»ի հեղինակը: Խաղը այնքան տարածված էր, որ որոշ գործատուներ ստիպված էին արգելել աշխատավայրում դրա օգտագործումը: Գլուխկոտրուկների զարգացման հաջորդ ցատկը եղավ 1974 թվականին հունգարացի Ռուբիկ Էռնյոյի հայտնագործումը՝ հայտնի խորանարդիկը: Ռուբիկի խորանարդը դարձավ ոչ միայն խաղալիք, այլեւ մաթեմատիկոսների եւ ինժեներների հետազոտությունների օբյեկտ: Այդ ժամանակից ի վեր ամբողջ աշխարհում անցկացվում են Ռուբիկի խորանարդի արագ հավաքման մրցումներ: Գլուխկոտրուկները ներկա ժամանակներում բուռն կերպով զարգանում են: Շուկայում անընդհատ հայտնվում են նոր խաղեր, որոնք կոչված են պահել մարդու ինտելեկտը տոնուսի մեջ, զարգացնել տրամաբանությունը, վարժեցնել ոչ ստանդարտ մտածելակերպը եւ բարձրացնել տրամաբանության մակարդակը ամբողջությամբ: 1992 թ-ից անցկացվում են Փազլսպորտի աշխարհի առաջնություններ, որտեղ մասնակիցները մրցում են թղթի վրա գլուխկոտրուկների արագ լուծման մեջ: Գլուխկոտրուկների հայտնի հեղինակներ[խմբագրել] Գլուխկոտրուկների ամենաճանաչված հեղինակներից են համարվում Հենրի Էռնեստ Դյուդենը, Սեմյուել Լոյդը, Մարտին Գարդները, Ռուբիկ Էռնյոն: Թղթի վրա իր բազմաթիվ գլուխկոտրուկներով եւ փազլսպորտի աշխարհի առաջնության առաջադրանքներով հայտնի է ամերիկացի մաթեմատիկայի պրոֆեսոր Էրիխ Ֆրիդմանը: Գլուխկոտրուկների տիպերը[խմբագրել] Գլուխկոտրուկների համընդհանուր ընդունված դասակարգում գոյություն չունի, կարելի է միայն պայմանականորեն բաժանել դրանք մի քանի խմբերի. - Բանավոր գլուխկոտրուկներ, առաջադրանքներ, որոնց ամբողջական պայմանը կարող է բացատրվել բանավոր, առանց որեւէ առարկայի միջամտության. - Գլուխկոտրուկներ առարկաներով, տրամաբանական առաջադրանքներ սովորական կենցաղային առարկաներով - Մեխանիկական գլուխկոտրուկներ, առարկաներ, որոնք հատուկ պատրաստվել են որպես գլուխկոտրուկներ. - Գրավոր գլուխկոտրուկներ, տպված կամ նկարված «պատկերներ», որոնցում պետք է նկարել ինչ-որ նշաններ որոշակի պայմաններով.


text: Ամիլոիդոզ Ամիլոիդոզը կամ ամիլոիդային ապասնուցումը տարբեր, հաճախ անհայտ պատճառներից առաջացած հիվանդությունների խմբային հասկացողություն է, որոնց ընդանուր ախտածագումային երեւույթը օրգանիզմի տարբեր հյուսվածքներում բարդ գլիկոպրոտեինային նյութի՝ ամիլոիդի կուտակումն է։ Բովանդակություն Պատմական տեղեկություններ[խմբագրել] Ամիլոիդ անվանումը տվել է Ռ. Վիրխովը, որը նշել է, որ յոդը ներկում է այն նարնջադարչնագույն, իսկ ծծմբական թթվով հաջորդող մշակումը դարձնում է ամիլոիդը երկնագույնից մինչեւ մանուշակագույն։ Քանի որ օսլան (լատ.` amylum) նույնպես ներկվում է նման ձեւով, այդ նյութն անվանվեց ամիլոիդ, ինչը նշանակում է «օսլայի նման»։ Ամիլոիդոզը որպես հիվանդություն առաջին անգամ նկարագրվել է Կ. Ռոկիտանսկու կողմից 1844 թ.-ին, որն անվանեց այդ ախտընթացը «ճարպաձեւ փոփոխում» (անգլ.` lardaceous change): «Ամիլոիդոզ» անվանումն այսօր արդեն համապատասխան չէ հիվանդության էությանը, քանի որ ամիլոիդը եւ օսլան քիմիապես խիստ տարբեր են։ Սակայն ոչ մեկի դուրը չի գալիս «β-ֆիբրիլյոզ» (անգլ.` beta-fibrillosis) անվանումը: Այնպես որ հիվանդության էությունը չարտահայտող, սակայն, ավանդաբար ընդունված «ամիլոիդոզ» անվանումը, ըստ երեւույթին, հավերժ գրանցում ստացավ բժշկական բառապաշարում։ Հաճախականությունը եւ համաճարակաբանությունը[խմբագրել] Ամիլոիդոզի հանդիպման առավել մեծ հաճախականություն նկարագրվում է Իսպանիայում եւ Պորտուգալիայում, կազմելով հերձման դեպքերի մոտ 1.5 %-ը, իսկ ամիլոիդոզի առավել ցածր հաճախականություն նկարագրվում է Ճապոնիայում՝ 0.1 %։ Բնակչության կյանքի տեւողության երկարացումը հանգեցնում է ամիլոիդոզի հաճախականության հարաճող բարձրացմանը։ Նույնիսկ այսպիսի արտահայտություն կա, որ յուրաքանչյուր մարդ կհասնի իր ամիլոիդոզին, եթե բավականին երկար ապրի։ Ամիլոիդոզը հաճախ ընթանում է չախտորոշված։ Ամիլոիդոզի դասական ձեւերով տառապող հիվանդներն, որպես օրենք, ճիշտ ախտորոշվում են մոտ մեկ տարվա ընթացքում։ Մեկուսացած սրտային ամիլոիդոզն անհայտ թվով սրտի հիվանդությունների հիմքն է հանդիսանում։ Սովորաբար, կենսազննումը նրանց մոտ չի կատարվում։ Ալցհեյմերի հիվանդությունը հիմնականում հերձման ախտորոշում է, եւ ամիլոիդը կանոնավոր հայտնաբերվում է այդ հիվանդների գլխուղեղի անոթներում։ Մասնագետները գտնում են, որ սիրտ-անոթային եւ ուռուցքային հիմնահարցերի լուծումից հետո մարդկության առջեւ հաջորդը կհայտնվի ամիլոիդոզի հիմնահարցը։ Ախտածագումը եւ դասակարգումը[խմբագրել] Ամիլոիդը չլուծվող, միասեռ, հիալինային նյութերի մի խումբ է, β-պարուրաձեւ կառուցվածքով։ Ամիլոիդային հիվանդությունները բավականին տարբեր են իրենց կլինիկական արտահայտություններով։ Ամիլոիդների մեծամասնությունն առողջ օրգանիզմում գոյություն ունեցեցող տարբեր բնականոն սպիտակուցների փոփոխված ձեւերն են։ Պատճառները եւ ախտածագումային մեխանիզմների մեծամասնությունն անհայտ են։ Քննարկվում են ախտածագման բազմաթիվ տեսություններ։ Ամիլոիդոզները դասակարգում են ըստ սպիտակուցների, որոնցից ածանցվում են ամիլոիդները։ - AL-ամիլոիդոզ - Իմունոգլոբուլինների թեթեւ շղթաներից առաջացող ամիլոիդ («B ամիլոիդ», «իմունոցիտներից առաջացած ամիլոիդոզ», «B-բջջային դիսկրազիա ամիլոիդոզով», հին անվանումը «առաջնային ամիլոիդոզ»)։ Այն սովորաբար ներգրավում է տարբեր օրգաններ։ - AA-ամիլոիդոզ - AAP-սպիտակուցից ածանցված ամիլոիդոզ («A ամիլոիդ», «հակազդային համակարգային ամիլոիդոզ», հին անվանումը «երկրորդային ամիլոիդոզ», «պերմանգանատազգայուն ամիլոիդոզ»)։ Այդ ամիլոիդի բաղադրամասերից հիմնականն ածանցվում է այլ լուծվող սպիտակուցից՝ շիճուկային ամիլոիդոզի հետ կապված սպիտակուցից (անգլ.` serum amyloid associated protein; SAA ; AAP; serpin): Այդ մեծ շիճուկային սպիտակուցը սովորաբար առկա է շատ ցածր քանակությամբ: Լյարդն ուժեղացնում է AAP-ի արտադրությունն ի պատասխան մակրոֆագերից ԻԼ-1- ի արտադրությանը սուր փուլի հակազդման ժամանակ: AAP-ի արտադրությունը նույնպես զգալիորեն ուժեղանում է B-բջջային պակասուրդային վիճակների ժամանակ, քանի որ ռետիկուլո-էնդոթելիալ համակարգը մշտապես է աշխատում: Երեք հիմնական ամիլոիդներից սա միակն է, որ կորցնում է կոնգո-կարմիր երանգը, երբ մշակվում է պերմանգանատով[1]: Դասական «երկրորդային ամիլոիդոզով» տառապող հիվանդների մեծամասնության մոտ հանդիպում է AA տիպի ամիլոիդ։ Այդ հիվանդներն ունեն որոշ հիվանդություններ, որոնք ուղեկցվում են բջիջների քայքայմամբ, եւ դրան ի պատասխան՝ սուր փուլի սպիտակուցների, ներառյալ AAP-ի երկարատեւ խթանումով։ Հայաստանի դեպքում AA-ամիլոիդոզի հիմնական պատճառը պարբերական հիվանդությունն է։ Ժառանգական պատճառ ունեցող AA-ամիլոիդոզներից են նաեւ Մակլ-Ուելսի համախտանիշը եւ հնդկական աուտոսոմ դոմինանտ AA-ամիլոիդոզը։ AA-ամիլոիդոզի այլ կարեւոր պատճառը ռեւմաթոիդ արթրիտն է, երբ ամիլոիդոզով բարդանում է իսկապես ծանր դեպքերի մոտ մեկ երրորդը։ Չնայած հիվանդությունը մոդուլյացնող հակառեւմատիկ ժամանակակից պրեպարատների վաղ եւ կանոնավոր կիրառումը նվազագույնի է հասցրել ամիլոիդոզի վտանգը ռեւմաթոիդ արթրիտի ժամանակ։ AA-ամիլոիդոզի այլ պատճառներն են երկարատեւ պալարախտը, բորը, սիֆիլիսը, օսթեոմիելիտը, բրոնխաէկտազային հիվանդությունը, երկարատեւ բշտային ֆիբրոզը, պարապլեգիան (պարկելախոցերի եւ միզապարկի վարակների պատճառով), Բեխտերեւի հիվանդությունը, աղիների բորբոքային հիվանդությունները (Կրոնի հիվանդությունը, խոցային կոլիտը), մաշկի հերոինային ախտահարումը, պոլիմիոզիտը, երիկամա-բջջային քաղցկեղը, Հոջկինի հիվանդությունը, Բեխչետի հիվանդությունը, Ռեյտերի համախտանիշը եւ այլն։ - AF-ամիլոիդոզ - Տրանսթիրետինից ածանցված ամիլոիդ («C ամիլոիդ», «ATTR ամիլոիդ», «ընտանեկան ամիլոիդ», «մեծահասակների ամիլոիդ», «ծերունական ամիլոիդ», «Sc1 ամիլոիդ») համապատասխանում է ծերունական սրտային եւ առաջնային ձեւին։ - AH-ամիլոիդոզ - β2-միկրոգլոբուլինից ածանցված ամիլոիդոզ, հանդիպում է բացառապես հեմոդիալիզ ստացող անձանց մոտ։ - Аβ-ամիլոիդոզ - APP (անգլ.` Amyloid precursor protein)սպիտակուցից ածանցված ամիլոիդոզ, հանդիպում է Ալցհեյմերի հիվանդության ժամանակ: Բուժումը[խմբագրել] AA-ամիլոիդոզ բուժումը՝ նրա պատճառ հանդիսացող հիվանդության բուժումն է: Երբեմն ամիլոիդոզը նույնիսկ հետ է զարգանում, երբ արդյունավետորեն բուժվում է հիմնական հիվանդությունը: Առավել լավ օգնում են հակա-ԻԼ-6 հակամարմինները (օր.` Տոցիլիզումաբ)։ Կոլխիցինը պարբերական հիվանդության սպեցիֆիկ բուժում է, եւ այլ ծագման ամիլոիդոզների ժամանակ նրա արդյունավետությունը խիստ կասկածելի է։ AL-ամիլոիդոզի ժամանակ ստացված են նախնական բավականին խոստումնալից տվյալներ սեփական ցողունային բջիջների փոխպատվաստումից[2]։ Դարչնագույն ծլած բրինձը կարող է որոշ չափով դանդաղեցնել Ալցհեյմերի հիվանդության հարաճումը։ Մեծ հույսեր էին փայփայում անտրացիկլինների հետ, որոնք կապվում են β-պարուրաձեւ սպիտակուցների հետ, դարձնելով նրանց ավելի լուծելի եւ կանխելով նրանցից կազմվող ամիլոիդի գոյացումը։ Ցավոք սրտի ներկայումս եղած անտրացիկլինները դեռ մահացու թույներ են եւ այդ ուղղությամբ վերջին տարիներին նույնիսկ աշխատանքներ էլ չեն տպագրվում։ Փոխարենը վերջին տարիներին մեծ հույսեր են կապում «Էպրոդիսատ»[3] դեղամիջոցի հետ, որի ազդեցության մեխանիզմը ամիլոիդային թելիկների հետ կապվելն է։ Սակայն, մինչեւ այս միջոցի կլինիկական կիրառմանը բազմաթիվ հետազոտություններ են անհրաժեշտ։ Հետազոտություններ են կատարվում նաեւ «Ֆիբրիլեքս»[4] պատրաստուկի հետ։ Վերջին երկու պատրաստուկների առանձնահատկությունն այն է, որ նրանք համընդհանուր են բոլոր ամիլոիդոզների համար` անկախ ծագումից։ Ծանոթագրություններ[խմբագրել] - The potassium permanganate method. A reliable method for differentiating amyloid AA from other forms of amyloid in routine laboratory practice. - Autologous stem cell transplantation for primary systemic amyloidosis. - Review of eprodisate for the treatment of renal disease in AA amyloidosis - Treatment for Amyloid A Amyloidosis


text: Միջին հեռավորությունըԱրեգակից կազմում է 2,595316 ա. մ., առավելագույնը մոտենում է 2,2476 ա. մ. հեռավորության վրա եւ հեռանում 2,943 ա. մ.[1]։ Արեգակի շուրջ մեկ ամբողջական պտույտ է կատարում 1527,16 երկրային օրվա ընթացքում, իր ուղեծրով շարժվելով միջինում 0,235732 աստիճան/օր արագությամբ։ Աստերոիդի ուղեծրի հարթությունը եւ խավարածրի հարթությունը իրար հետ կազմում են 12,42° անկյուն։


text: Էվարիստո Կորոնադո Էվարիստո Կորոնադո Սալասը (իսպ.՝ Evaristo Coronado Salas) (ծնվել է 1960թ. սեպտեմբերի 13-ին) կոստառիկական 1980-ականների ֆուտբոլային հարձակվող է։ Կորոնադոն իր երկրում առավել ճանաչված մարզական կերպարներից է։ Մարզական կարիերան անց է կացրել «Սապրիսա» ակումբում, որի կազմում հեղինակել է 181 գոլ։ Նա հայտնի էր "El Caballero del Futbol» (Ֆուտբոլային Ջենթլմեն) մականունով, աչքի էր ընկնում այլ ֆուտբոլիստների եւ մրցավարների նկատմամբ խիստ հարգալից վերաբերմունքով։ Նա բնորոշվում է որպես երբեք կարմիր քարտ չստացած ֆուտբոլիստ։ "Evagol" մականունն ստացել է գլխով խփած գոլերի գերակշռության պատճառով։ «Սապրիսայի» հետ 1980-1990-ականների ընթացքում հինգ անգամ նվաճել է երկրի չեմպիոնի կոչումը, 1993 եւ 1995թթ.` ԿՈՆԿԱԿԱՖ-ի չեմպիոնների գավաթի հաղթողի կոչումը: Ֆուտբոլիստի կարիերան ավարտելուց հետո «Սապրիսայի» հետ նվաճել է եւս երկու տիտղոս` մարրզելով ակումը։ Կոստա Ռիկայի գլխավոր թիմի կազմում նորամուտը նշել է 1983թ.: Մասնակցել է Լոս Անջելեսում կայացած 1984թ. ամառային օլիմպիական խաղերին։ 1990թ. աշխարհի առաջնության ընտրական մրցաշարում Կորոնադոն թիմի գլխավոր ռմբարկուն էր, սակայն հավաքականի գլխավոր մարզիչ Բորա Միլուտինովիչի կողմից չընդգրկվեց եզրափակիչ մրցաշարի կազմի մեջ` չնայած ժողովրդական մեծ արձագանքին։ Ազգային հավաքականում մասնակցել է 52 հանդիպման, հեղինակել է 10 գոլ։ Մերջին միջազգային հանդիպումը ազգային թիմի կազմում անց է կացրել 1992թ. նոյեմբերի 22-ին Մեքսիկայի դեմ աշխարհի առաջնության ընտրական մրցաշարի շրջանակներում։ Հղումներ[խմբագրել] |Սա անավարտ հոդված է կոստառիկացի ֆուտբոլիստի մասին։ Դուք կարող եք օգնել Վիքիպեդիային՝ ուղղելով եւ լրացնելով այն։|


text: Կալահարի անապատ Կալահարի, անապատ Հարավային Աֆրիկայում, Բոթսվանա, ՀԱՀ եւ Նամիբիա պետությունների տարածքներում։ Վերջին տարիներին, անապատի տարածքի ավելացման պատճառով, անցնում է նաեւ Անգոլայի, Զիմբաբվեի եւ Զամբիայի տարածքները։ Կալահարիի մակերեսը մոտ 600 հազար կմ2 է։ Կլիման արիդային է տեղումների ամառային մաքսիմումով եւ մեղմ ձմեռով, ընդ որում արիդությունն ավելանում է դեպի հարավ-արեւելք։ Տեղումները (մինչեւ 500 մմ) հիմնականում լինում են նոյեմբեր-ապրիլ ամիսներին, սակայն դրանց մեծությունը տատանվում է ինչպես ժամանակի առումով, այդպես էլ տարածքի։ Կալահարի անապատը Հարավային Աֆրիկայի ամենաշոգ շրջաններից է։ Միջին առավելագույն ջերմաստիճանը հասնում է +29°, իսկ միջին նվազագույնը՝ +12°, գոլորշունակությունը 3 հազար մմ է։ Անվանում[խմբագրել] Անվանումն առաջացել է այդ ընդարձակ չոր, անպտուղ տարածքին բնիկների տված կարի֊կարի՝ «տանջանք, տառապանք» անունից[1]։ Ծանոթագրություններ[խմբագրել] - Հ. Ղ. Գրգեարյան, Ն. Մ. Հարությունյան (1987)։ Աշխարհագրական անունների բառարան։ Երեւան: «Լույս»։


text: Պիցցա Պիցցա (իտալ.` Pizza), իտալական խոհանոցի այցեքարտային սննդատեսակն է, որն իրենից ներկայացնում է կլոր հաց` ծածկված պոմիդորի սոուսով (դասական տարբերակ), պանրով (սովորաբար՝ մոցարելա) եւ այլ բաղադրիչներով։ Համարվում է աշխարհի ամենահայտնի ուտելիքներից մեկը։ Պիցցայի հայրենիքը համարվում է իտալական Նեապոլ քաղաքը որտեղ իտալացի թագուհի Մարգարիտայի այցի ժամանակ նրան հյուրասիրել են հաց որի վրա լցված է եղել տարբեր ուտելիքներ։ Պիցցան ծառայել է որպես Իտալիայի դրոշը հիշեցնող գույները՝ կարմիր (տոմատ), սպիտակ (մոցցառելա պանիր) եւ կանաչ (ռեհան)։ Պիցցա պատրաստող եւ վաճառող հաստատությունները կոչվում ենպիցցերիաներ։