source: wikipedia

text: Միլան (, , - «հարթավայրի կենտրոնում»), Իտալիայի երկրորդ խոշորագույն քաղաքն է, Հյուսիսային Իտալիայի գլխավոր քաղաքը, Լոմբարդիա մարզի Միլան գավառի վարչական կենտրոնը, Իտալիայի տնտեսական եւ ֆինանսական կենտրոնը։ Զբաղեցնում է 182 քառ. կմ տարածք, բնակչության թիվը՝ շուրջ 1, 3 միլիոն մարդ, մինչդեռ արվարձաններով հանդերձ շուրջ 5, 2 միլիոն, Եվրոպայի հինգերորդ խոշոր քաղաքը։ Միլանը ճանաչվել է նորաձեւության եւ դիզայնի համաշխարհային կենտրոն շնորհիվ մի շարք միջազգային միջոցառումների, այդ թվում «Միլանի Նորաձեւության Շաբաթը» (Milan Fashion Week) եւ «Միլանի կահույքի ցուցահանդեսը» (Milan Furniture Fair), որոնք այժմ աշխարհում ամենաշատ այցելվող, ամենաեկամտաբեր եւ աճ գրանցող միջոցառումների թվին են դասվում։ Միլանը հյուրընկալել է նաեւ համաշխարհային ցուցահանդեսը (Էքսպոն) 1906 եւ 2015 թվականներին։ Միլանում են գտնվում բազմաթիվ մշակութային հաստատություններ, ակադեմիաներ եւ համալսարաններ։ Միլանն ընդունում է տարեկան 8 միլիոն այցելու՝ ներգրավվելով իր թանգարաններով եւ պատկերասրահներով, որոնք պարծենում են աշխարհի ամենակարեւոր հավաքածուներով, ներառյալ Լեոնարդո դա Վինչիի հիմնական աշխատանքները։ Միլանում է գտնվում «Լա Սկալա» օպերային թատրոնը։ Քաղաքում են գտնվում նաեւ մի շարք շքեղ հյուրանոցներ՝ հանդիսանալով աշխարհում հինգերորդ ամենաշատ աստղ ունեցողն աշխարհում, ըստ Michelin-ի ուղեցույցի։ Քաղաքը հանդիսանում է նաեւ աշխարհի ամենահաջողակ ֆուտբոլային ակումբներից երկուսի, Միլանի ու Ինտերի, Իտալիայի հիմնական բասկետբոլային թիմերից մեկի՝ Օլիմպիա Միլանոյի տունը։ Աշխարհագրական դիրքը Միլանի կամ Մեծ Միլանի մայրաքաղաքային տարածքը զբաղեցնում է 1982 կմ քառ. տարածք եւ ունի ավելի քան 5 միլիոն մարդ։ Քաղաքը զբաղեցնում է 181,76 կմ քառ. տարածք եւ ունի 1342385 մարդ բնակչություն (2015)։ Բաժանված է 9 քաղաքային տարածքների կամ գոտիների։ Զինանշան Ժամանակակից զինանշանը Սուրբ Գեորգի կարմիր կարմիր խաչն է ՝ արծաթե դաշտի վրա։ Խաչը պատկերված է քաղաքի դրոշի վրա։ Զինանշանի վահանի վերեւում կա հինգ աշտարակներով պատնեշի տեսքով թագ՝ ձեւ, որն ընդունված է եվրոպական շատ երկրների քաղաքային խորհրդանշաններում, որոնք թվագրվում են հռոմեական պսակի մուրալիսով (corona muralis)։ Վահը շրջապատված է երկու ճյուղերի ` դափնու եւ կաղնու պսակով։ Կլիմա Միլանի կլիման խոնավ մերձարեւադարձային է, որը բնորոշ է հյուսիսային Իտալիայի ներքին հարթավայրերին ՝ տաք, խոնավ ամառներով եւ ցուրտ, խոնավ ձմեռներով ՝ ի տարբերություն երկրի հարավում գտնվող միջերկրածովյան կլիմայի։ Հունվարին քաղաքի կենտրոնում միջին ջերմաստիճանը տատանվում է -3-ից +4 ° C, իսկ հուլիսին 19-ից 30 ° C: Ձմռանը ձյան տեղումները շատ են, չնայած վերջին 15-20 տարվա ընթացքում դրանք ավելի հաճախակի են դարձել։ Խոնավությունը բավականին բարձր է ամբողջ տարվա ընթացքում, տարեկան մոտ 1000 մմ անձրեւ։ Քաղաքը հաճախ պարուրված է լինում մշուշով։ Տնտեսություն Միլանում է գտնվում Իտալիայի ֆոնդային բորսան, արվարձաններում տեղակայված են բազմաթիվ ֆինանսական եւ առեւտրային ընկերություններ (Pirelli, Telecom Italia, Alfa Romeo), արդյունաբերական ձեռնարկություններ։ Նորաձեւության տները եւ թեթեւ արդյունաբերության ձեռնարկությունները (ապրանքանիշեր Giorgio Armani, Gianni Versace, Dolce & Gabbana, Prada եւ այլն) աշխարհահռչակ են։ Միլանի նորաձեւության շաբաթը տեղի է ունենում փետրվար եւ սեպտեմբեր ամիսներին։ Քաղաքում լույս է տեսնում Corriere della Sera ՝ Իտալիայի ամենահայտնի թերթը։ Հենց այստեղ կառուցվեց առաջինը Իտալիայում Pirelli Tower երկնաքերը։ XXI դարի սկզբին Պորտա Նուովա թաղամասում կանգնեցվեցին բարձրահարկ գրասենյակային շենքեր։ Fiera di Milano- ն ամենամեծ ցուցահանդեսն է երկրում։ Հյուսիսարեւմտյան արվարձաններում ցուցահանդեսային Պերո եւ Ռո տարածքները բացվել են 2005 թվականի մայիսին։ Տրանսպորտ Օդանավակայաններ Միլանից դեպի հյուսիս գտնվում է Վարեզե քաղաքը, որտեղ տեղակայված է Մալպենսա միջազգային օդանավակայանը (MXP): Օդանավակայանից դեպի քաղաքի կենտրոն ձգվում է երկաթուղի, որը շարունակվում է դեպի «Մալպենսա Էքսպրեսս» եւ Միլանո Սենթրալե (Milano Centrale) կայարաններ։ Լինատե օդանավակայանը (LIN) գտնվում է քաղաքի ներսում եւ գործում է ներեվրոպական եւ հանրապետական երթեւեկության համար։ Բերգամոյի Կարավաջիո օդանավակայանը (Orio al Serio, BGY) գործում է Եվրոպայում էժան փոխադրումների, չարտերային եւ բեռնափոխադրումների համար։ Երեք օդանավակայանները միասին Միլանը դարձնում են եվրոպական խոշոր ավիափոխադրումների հանգույց՝ տարեկան ավելի քան 30 միլիոն ուղեւորով։ Մետրո եւ տրամվայ Միլանն ունի մետրոյի 4 գիծ (M1 կարմիր, M2 կանաչ, M3 դեղին, M5 մանուշակագույն, M4 կապույտ) ՝ մոտ 95 կմ ընդհանուր երկարությամբ։ Գոյություն ունի նաեւ «Metro St. Raphael» մետրոյի թեթեւ գիծ, որը միացնում է Սենթ Ռաֆայելի հիվանդանոցը «Kashchina Gobba» կայարանին։ Քաղաքն ունի առավել զարգացած տրամվայի համակարգը Արեւմտյան Եվրոպայում ՝ ավելի քան 160 կմ երկարությամբ գծերով։ Տրոլեյբուսների ցանցը շատ ավելի փոքր է, քան տրամվայի ցանցը, բայց, այնուամենայնիվ, ամենամեծերից մեկն է Արեւմտյան Եվրոպայում։ Դա օղակ է քաղաքի կենտրոնի շուրջ, մի քանի մասնաճյուղերով դեպի ծայրամասեր։ Երկաթուղային միացում Մերձքաղաքային երկաթուղային ծառայությունը (որը կոչվում է S Lines (Քաղաքային երկաթուղային ծառայություն), որը նման է ֆրանսիական RER- ին եւ գերմանական S-Bahn- ին) կապում է Մեծ Միլանը եւ այլ քաղաքներ, ինչպիսիք են Կոմոն եւ Վարեսը, միմյանց հետ կապող 10 երթուղային գծեր։ Տարածաշրջանային երկաթուղային ծառայությունը (կոչվում է R (տարածաշրջանային)) Միլանը կապում է Լոմբարդիա քաղաքների հետ։ Միլանի կենտրոնական կայանը խոշորագույններից մեկն է Եվրոպայում ուղեւորափոխադրումների տեսանկյունից։ Տաքսի Տաքսին շահագործում են մասնավոր ընկերություններ, լիցենզավորված են Միլանի քաղաքապետարանի (Comune di Milano) կողմից։ Մեքենաները միայն սպիտակ են։ Ուղեւորության գինը կախված է դրա տեւողությունից եւ հեռավորությունից։ Տեսարժան վայրեր Միլանի քաղաքային հյուսվածքի մեջ հատվել են բազմաթիվ ճարտարապետական ոճեր, որոնցից ամենակարեւորն են կարմիր աղյուսով լոմբարդական ռոմանական ոճը, Ֆիլարետեի եւ Բրամանտեի վաղ Վերածննդի դարաշրջանի գլուխգործոցները եւ Իտալիայի համար բնորոշ կլասիցիստական պալատները։ Քաղաքի երկու խորհրդանիշ. Սպիտակ մարմար Duomo- ն, որը գտնվում է քաղաքի գլխավոր հրապարակում `թագավորական պալատի հարեւանությամբ, եւ Sforza Castle- ը, որը հավանաբար օրինակ է ծառայել լոմբարդացի ճարտարապետների համար, ովքեր 15-րդ դարի վերջին կանգնեցրել էին Մոսկվայի Կրեմլի պատերը։ Քարթուսյան վանքը, որը գտնվում էր քաղաքից դուրս, ծառայում էր որպես Միլանի միջնադարյան եւ Վերածննդի տիրակալների գերեզմանատուն։ Հինավուրց ժամանակներից պահպանվել են ամֆիթատրոնի բեկորները եւ միջնադարում վերակառուցված մեծ բազիլիկաները ՝ Ամբրոզյան (Ստիլիչիոյի սարկոֆագով) եւ Լաուրենտյան։ ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի կողմից Սանտա Մարիա դելե Գրացիի վանքը հռչակվել է Համաշխարհային ժառանգության օբյեկտ։ Դրանում տեղակայված Լեոնարդո դա Վինչիի «Վերջին ընթրիքը» որմնանկարը գրավում է զբոսաշրջիկների բազմությունը ամբողջ աշխարհից։ Թագավորական վիլլան, որտեղ նա ապրում էր կնոջ ՝ Ջոզեֆինայի հետ, եւ Խաղաղության կամարը (Սեմպիոնե այգու հարեւանությամբ, ավստրիացիները լրացրեցին 1838 թվականին) հիշեցնում են քաղաքի նկատմամբ Նապոլեոն Բոնապարտի լավության մասին։ Միլանի La Scala օպերային թատրոնը, աշխարհի առաջատարներից մեկն է։ Վերակառուցման ընթացքում օպերային եւ բալետային ներկայացումները տեղափոխվեցին Արչիմբոլդիի նոր թատրոն։ Ստրեհլերի հիմնադրած Պիկոլոն դրամատիկական թատրոններից ամենահայտնին է։ Ամբրոզյան գրադարանը Եվրոպայում ամենահներից մեկն է։ Այս հավաքածուի մարգարիտները Լեոնարդո դա Վինչիի Նկարներն ու ձեռագրերն են։ Լոմբարդյան դպրոցի նկարիչների աշխատանքները հավաքված են Բրերա ակադեմիայում։ Հին արվեստներն ու արհեստները կենտրոնացված են Պոլդի Պեցցոլիի թանգարանում։ Ժամանակակից նկարիչների աշխատանքները հավաքված են Ժամանակակից արվեստներիի տաղավարներում եւ 20-րդ դարի թանգարանում, որը բացվել է 2010 թվականին։ Նորաձեւության ամենամեծ տների բուտիկները տեղակայված են Վիա Մոնտենապոլեոնեում եւ Պիացցա Դուոմոյի Վիկտոր Էմանուել Երկրորդի հին պատկերասրահում։ Կրթություն Միլանի մի քանի տասնյակ հաստատություններ ապահովում են բարձրագույն կրթություն։ Դրանց թվում են Միլանի պետական համալսարանը եւ Միլանի տեխնիկական համալսարանը, Բոկկոնի համալսարանը, Սուրբ սրտի կաթոլիկ համալսարանը, Ջուզեպպե Վերդիի անվան Միլանի կոնսերվատորիան։ Սպորտ Քաղաքում կան երկու ֆուտբոլային ակումբներ ՝ եվրոպական ֆուտբոլի գրանդներ. «Միլանը» եւ «Ինտերնասիոնալեն», որոնք երկու անգամ նվաճել են Չեմպիոնների լիգայի 10 գավաթ։ Միլանի «Օլիմպիան» եվրոպական բասկետբոլի հաջողված թիմերից է։ Հաղթել է երեք եվրագավաթներ, աշխարհի գավաթներ, գավաթակիրների, 3 գավաթներ, 2 Կորաց գավաթներ եւ 25 ազգային առաջնություններ։ Միլանի ռեգբիի ակումբ Ամատորին նվաճեց 18 ազգային առաջնություն։ Հոկեյի Միլանի ակումբը հաղթել է 29 ազգային առաջնություն։ Միլանյան ավանդույթներ Քաղաքի հովանավոր սուրբը համարվում է Սուրբ Ամբրոսիո Մեդիոլանը, որի հիշատակի օրը ՝ դեկտեմբերի 7- ին , նշվում է քաղաքի տոնը։ Ավանդական Սուրբ Ծննդյան քաղցր պանետոն տորթը պատրաստվում է քաղաքի խոհարարական հատուկ մասնագետների կողմից եւ հայտնի է ողջ Իտալիայում ։ Քույր քաղաքներ Բեթղեհեմ (), Պաղեստինյան ազգային վարչություն, 2000 թվականից Բիրմինգհեմ (), Անգլիա, 1974 թվականից Չիկագո (), ԱՄՆ (1973) Կրակով (), Լեհաստան Դեգու (), Հարավային Կորեա, 2015 թվականիցа Դակար (), Սենեգալ Լիոն (), Ֆրանսիա Մայնի Ֆրանկֆուրտ (), Գերմանիա, 1971 Մելբուռն (), Ավստրալիա Օսակա (), Ճապոնիա Սան Պաուլո (), Բրազիլիա, 1961 Շանհայ (), Չինաստան Թել Ավիվ (, ), Իսրայել Տորոնտո (), Կանադա Ծանոթագրություններ Իտալիայի քաղաքներ Իտալիայի համալսարանական քաղաքներ Միլան


text: Նեապոլ (, , բառացի՝ նոր քաղաք, , , ), քաղաք Իտալիայում, Կամպանիայի շրջանի եւ Նեապոլ պրովինցիայի վարչական կենտրոնը։ Տեղակայված է Նեապոլիտանյան ծովածոցի ափին։ Նեապոլն Իտալիայի՝ մեծությամբ երրորդ քաղաքն է (Հռոմից ու Միլանից հետո) եւ Հարավային Իտալիայի ամենամեծ քաղաքը՝ շուրջ մեկ միլիոն բնակչությամբ (արվարձանների հետ՝ շուրջ երեք միլիոն)։ Տրանսպորտային խոշոր հանգույց է (միջազգային օդանավակայան, նավահանգիստ)։ Պաշտոնական լեզուն իտալերենն է, որից բացի գործածալան են նաեւ նեապոլիտաներենը։ Քաղաքի հովանավորն է Սուրբ Յանուարին, որի հիշատակի օրը՝ սեպտեմբերի 19-ը, նշվում է քաղաքի տոնը։ Քաղաքը տեղակայված է սեյսմավտանգ գոտում (քաղաքի պատմական հատվածը տեղակայված է Վեզուվի արեւմտյան լանջին)։ Վեզուվի վերջին ժայթքումը տեղի է ունեցել 1944 թվականին։ Իսկ վերջին աղետալի երկրաշարժը Նեապոլում տեղի է ունեցել 1980 թվականին։ Աշխարհագրություն Քաղաքը գտնվում է երկրաշարժի գոտում (պատմական մասը գտնվում է Վեզուվի արեւմտյան լանջին)։ Վեզուվիուսի վերջին ժայթքումը տեղի է ունեցել 1944 թվականին։ Վերջին աղետալի երկրաշարժը տեղի ունեցավ Նեապոլում 1980 թ.։ Նեապոլից արեւելք գտնվում են Պոմպեյը եւ Հերկուլանումը ՝ Նեապոլի ծոցի ափին գտնվող հին քաղաքներ, որոնք ավերվել են 79-ին Վեզուվի ժայթքումից։ Մոխիրը թաղեց այս քաղաքները եւ պահպանեց դրանք մինչ օրս անփոփոխ։ Ամեն տարի այս տարածքում պեղումներ են անցկացվում, որոնք հնագետներին նոր հայտնագործություններ են բերում։ Նոյեմբերի սկզբին պեղումների վայրերը հասանելի են բոլորին։ Հայտնաբերված բոլոր իրերը խնամքով վերականգնվում եւ ցուցադրվում են Նեապոլի ազգային հնագիտական թանգարանում։ Նեապոլից 40 կմ հյուսիս գտնվում է Թագավորական պալատը Կազերտայում, որը ամենամեծերից մեկն է Եվրոպայում։ Պատմություն Նեապոլը հիմնել են հույն վերաբնակիչները մ.թ.ա. 8-րդ դարում։ ե. կոչվում է Պարթենոպա (անունն առասպելական ազդանշանի սարենից)։ IV դարում։ Մ.թ.ա. ե. Պարտենոպան ավերվել է իտալացիների կողմից, բայց շուտով նրա կողքին առաջացել է նոր քաղաք, որը ստացել է հունական Նեապոլիս անվանումը [3]: Դրանից հետո այն մտավ Հռոմեական հանրապետություն, իսկ հետո ՝ Հռոմեական կայսրություն։ 476 թվականին Կաստել դել Օվո ամրոցում իր տապալումից հետո բանտարկվեց Արեւմտյան Հռոմեական կայսրության վերջին կայսր Ռոմուլուս Ավգուստուլոսը։ 6-րդ դարում Նեապոլը գրավվեց բյուզանդացիների կողմից Հուստինիանոս I կայսեր կայսր Հռոմեական կայսրությունը վերստեղծելու փորձի ժամանակ։ 638-1137 թվականներին այն իրականում անկախ Նեապոլի դքսության մայրաքաղաքն էր, մինչեւ գրավվեց նորմանացիների կողմից։ 1139 թվականին Ռոջեր II թագավորը միացավ Սիցիլիայի թագավորությանը [4]: Նեապոլի համալսարանը հիմնադրվել է 1224 թվականին։ 1266-ին քաղաքը Սիցիլիայի ամբողջ թագավորության հետ միասին տեղափոխվեց Անջուի Հռոմի Պապ Կառլոս I- ը, որը մայրաքաղաքը տեղափոխեց Պալերմոյից Նեապոլ։ 1284 թ.-ին թագավորությունը բաժանվեց երկու մասի, որոնցից յուրաքանչյուրը պահանջներ ներկայացրեց «Սիցիլիայի թագավորություն» կոչվելու իրավունքի համար։ 17-րդ դարում Նեապոլն ուներ 300 հազար բնակիչ եւ Փարիզից հետո Եվրոպայի երկրորդ քաղաքն էր։ Այն հայտնի էր Սան Կառլոյի թատրոնով - այն ժամանակ աշխարհում ամենամեծը։ 1504-ից քաղաքը պատկանում էր Իսպանիային եւ հանդիսանում էր Հաբսբուրգների հիմնական ռազմական հենակետը Վալուիսի դեմ պայքարում։ 1647 թվականին քաղաքում տեղի ունեցավ ժողովրդական խոշոր ապստամբություն ՝ Մազանիելոյի ղեկավարությամբ։ Իսպանական իրավահաջորդության պատերազմի ժամանակ այն անցավ Ավստրիայի տիրապետության տակ։ 1734-ին գրավվեց Բուրբոնների կողմից, իսկ 1799-ի հունվարին ՝ Նապոլեոնի կողմից , որից հետո քաղաքում հռչակվեց Պարթենոպայի հանրապետությունը, որն իր հերթին ընկավ նույն տարվա հունիս-հուլիս ամիսներին ։ 1805 թվականին Վեզուվի ժայթքման պատճառով ավերվեց քաղաքի զգալի մասը, զոհվեց շուրջ 26 հազար մարդ։ 1806-1815 թվականներին Նեապոլը Ֆրանսիայից կախված Նեապոլի թագավորության մայրաքաղաքն էր, իսկ 1815 թվականից ՝ երկու Սիցիլիայի թագավորությունը։ 1860 թվականի սեպտեմբերին Գ. Գարիբալդիի [6] հեղափոխական բանակը մտավ քաղաք, որից հետո հանրաքվեի արդյունքում հայտարարվեց թագավորության ավարտը եւ Իտալիայի պետության հիմնադրումը ։ 1942-1943 թվականներին քաղաքը ենթարկվեց ամերիկյան ինտենսիվ ռմբակոծությունների։ Արշավանքների ընթացքում սպանվեց շուրջ 1900 մարդ։ Արդյունաբերական օբյեկտներից բացի ոչնչացվել են կայարանը, նավահանգիստը, օպերային թատրոնը, եկեղեցիները եւ բազմաթիվ բնակելի շենքեր։ 1943-ի սեպտեմբերին գերմանական զորքերի կողմից գրավված քաղաքում ապստամբություն սկսվեց, որի արդյունքում 1943-ի հոկտեմբերի սկզբին Նեապոլն անցավ դաշնակիցների վերահսկողության տակ ։ Ժամանակակից Նեապոլը կապված է նաեւ Կամորայի եւ կոռուպցիայի հետ։ 2007-2008 թվականներին քաղաքը դժվարություններ ունեցավ աղբահանության եւ թափոնների վերամշակման հետ կապված, այդ իսկ պատճառով այսպես կոչված։ «Աղբի ճգնաժամ»։ Տրանսպորտ Ժամանակակից Նեապոլը խիտ բնակեցված քաղաք է ՝ միջազգային օդանավակայան, ծովային նավահանգիստ եւ մետրո։ Նեապոլիտանական մետրոյի թիվ 1 կենտրոնական գիծը ժամանակակից արվեստի հանրային ստորգետնյա թանգարանի նմուշն է։ Մետրոյի 25 կայարանների զարդարանքն ավարտվել է 2005 թվականին։ Եվրոպայում մետրոյի ամենագեղեցիկ կայարանը գտնվում է Նեապոլում եւ նախագծվել է ճարտարապետներ Մասիմիլիանո Ֆուկասասի եւ Դորիան Մադրելիի կողմից։ Կայանը հագեցած է Մամ նախագծի շրջանակներում (Մետրո թանգարան) եւ հիշեցնում է «զբոսանք տարածության մեջ»։ Սպորտ Քաղաքում է գտնվում «Նապոլի» ֆուտբոլային ակումբը, Ա Սերիայի կրկնակի դափնեկիր, Իտալիայի գավաթի վեցակի դափնեկիր ու 1988-1989 թվականների ՈՒԵՖԱ-ի գավաթակիր։ Չհաջողված ուղենիշ 1880 թվականին հանդիսավորությամբ բացվեց ճոպանուղին դեպի Վեզուվի խառնարան։ Այդ առիթով կոմպոզիտոր Լուիջի Դենզան գրել է հայտնի նեապոլիտանական Funiculì, Funiculà երգը։ Երգը շատ արագ համբավ ձեռք բերեց, այս օրերին մնում է հանրաճանաչ եւ մնալու է հանրաճանաչ, ինչը չի կարելի ասել ճոպանուղու մասին։ 1906, 1911, 1929 եւ վերջապես 1944թ. մարտին Վեզուվի ժայթքումները վերջ տվեցին դրա գործունեությանը։ Հետաքրքիր փաստեր Նեապոլը համարվում է պիցցայի, ավելի ճիշտ՝ նրա մի տեսակի (տեղական անվանումը՝ ) հայրենիքը, որ հայտնի է 19-րդ դարի 80-ական թվականներից եւ պատրաստվում է մինչ այժմ։ Դասական են համարվում նեապոլիտանական պիցցայի երկու տարբերակներ ()՝ «Մարինարա» (, սխտորով, առանց պանրի) եւ «Մարգերիտա» (, պանրով ու ռեհանով, առանց սխտորի)։ Նեապոլի հին անվամբ կոչվել է (11) Պաթենոպե աստերոիդը, որ հայտնաբերվել է Նեապոլում 1850 թվականի մայիսի 11-ին իտալացի աստղագետ Անիբալե դե Գասպարիսի կողմից։ Քույր-քաղաքներ Կագոսիմա, Ճապոնիա Լոնդոն, Մեծ Բրիտանիա Մայամի, ԱՄՆ Աթենք, Հունաստան Բուդապեշտ, Հունգարիա Կելերաշի, Ռումինիա Գաֆսա, Թունիս Կալկուտա, Հնդկաստան Նաբլուս, Պաղեստինի ինքնավարություն Նոսի Բե, Մադագասկար Պալմա դե Մայորկո, Իսպանիա Բաքու, Ադրբեջանական Հանրապետություն Սանտյագո դե Կուբա, Կուբա Սանտյագո դե Կուբա պրովինցիա, Կուբա Սիգետու Մարմացիեյ, Ռումինիա Վալենսիա, Կարաբոբո, Վենեսուելա Սարաեւո, Բոսնիա եւ Հերցեգովինա Իզմիր, Թուրքիա Ծանոթագրություններ Արտաքին հղումներ Panorama of Naples by Google Earth Լուսանկարներ Իտալիայի քաղաքներ Համաշխարհային ժառանգություն Իտալիայում Իտալիայի համալսարանական քաղաքներ Նավահանգստային քաղաքներ Միջերկրական ծովի նավահանգիստներ


text: Նիկոսիան (, ), Կիպրոս կղզի-պետության մայրաքաղաքը եւ ամենամեծ քաղաքն է, նաեւ երկրի բիզնես կենտրոնը։ Այն գտնվում է Մեսաորիա դաշտի կենտրոնին մոտ, Կիպրոսի ամենաերկար գետի՝ Պեդիեոսի ափին։ Նիկոսիան մայրաքաղաքն է եւ Կիպրսի Հանրապետության կառավարության նստավայրը։ Այն նաեւ Եվրոպական Միության անդամ երկրների մայրաքաղաքներից ամենահարավարեւելյանն է։ Լինելով ավելի քան 4500 տարի բնակեցված բնակավայր 10-րդ դարում դարձել է կղզու մայրաքաղաքը։ Մայրաքաղաքը բաժանված է երկու մասի՝ հարավային հույն-կիպրականի եւ հյուսիսային թուրք-կիպրական մասերի 1963 թվականից սկսած, ներհամայնքային բռնությունների պատճառով։ Այսօր քաղաքի թուրք կիպրական մասը դե-յուրե անկախ ՀԿԹՀ-յան մայրաքաղաքն է, եւ միջազգային հանրության կողմից համարվում է օկուպացված տարածք։ Տարիների ընթացքում Նիկոսիան դարձել է թե՛ երկրի ֆինանսական մայրաքաղաք, թե՛ բիզնես-կենտրոն։ 2012 թվականին Նիկոսիան դարձել է աշխարհի 5-րդ ամենահարուստ քաղաքը հարաբերական գնողունակությամբ։ Քույր քաղաքներ Նիկոսիայի քույր քաղաքներն են՝ Աթենք, Հունաստան (1974-ից) Բուխարեստ, Ռումինիա (1988-ից) Դոհա, Կատար Օդեսա, Ուկրաինա (1996-ից) Շիրազ, Իրան (2007-ից) Շանհայ, Չինաստան (1999-ից) Շվերին, Գերմանիա (1998-ից) Դամասկոս, Սիրիա (2001-ից) Հելսինկի, Ֆինլանդիա (2003-ից) Մոսկվա, Ռուսաստան (2004-ից) Նեապոլ, Իտալիա (2004-ից) Վալետա, Մալթա (2007-ից) Զագրեբ, Խորվաթիա (2007-ից) Հայերը Նիկոսիայում Դեռեւս 4-5-րդ դարերում Նիկոսիայում եղել են հայ պաշտոնյաներ, զինվորականներ, առեւտրականներ։ Այժմ Նիկոսիայում ապրում են 1000-ից ավել հայեր։ Գործում է Սուրբ Աստվածածին հայկական եկեղեցին, հայկական կիրակնօրյա դպրոցներ։ Պատկերասրահ Ժողովրդագրություն Ծանոթագրություններ Արտաքին հղումներ անգլերեն եւ հունարեն լեզվով կայք Նիկոսիա (Λευκωσια) համայնքի մասին: «Նիկոսիան սեւ եւ սպիտակ» Լուսանկարային նախագիծ հին Նիկոսիայի կառույցների մասին: Իսլամի առկայությունը կղզում: Արձագանքներ բաժանման մասին վավերագրական ֆիլմ Նիկոսիայի բաժանման եւ կանաչ գծի մասին։ Կիպրոսի քաղաքներ Կիպրոսի պատմական քաղաքներ Բաժանված քաղաքներ Բերդաքաղաքներ Նիկոսիա ՀԿԹՀ քաղաքներ


text: Աթենք (հուն.՝ Αθήνα), Հունաստանի մայրաքաղաքն է։ Գտնվում է Ատտիկա թերակղզու հարավում, Եգեյան ծովի ափի մոտ։ Աթենա, Մեծ Աթենք, Հունաստանի մայրաքաղաքը։ Աթենքի անունը հույները կապում էին աստվածուհի Աթենաս Պալլասի անվան հետ, որին համարում էին քաղաքի հովանավորուհին։ Ատտիկա թերակղզու հարավում՝ երեք կողմից շրջապատված լեռներով, Եգեյան ծովի Սարոնիկոս ծոցին հարող հարթավայրում։ Ժամանակակից Աթենքը կառուցվել է հնի տեղում եւ ընդարձակվելով միաձուլվել ութ կիլոմետր հեռու գտնվող Պիրեյ նավահանգստին։ Աթենքը արվարձաններով Պիրեյայի հետ կազմում է Մեծ Աթենք, որն զբաղեցնում է 433,3 կմ2 տարածություն եւ ունի 1852,7 հազար բնակիչ։ Մեծ Աթենքը Հունաստանի տրանսպորտային եւ արդյունաբերական խոշորագույն կենտրոնն է, տալիս է երկրի արդյունաբերական արտանդրանքի 2/3 –ը։ Մեծ Աթենքում են կենտրոնացված նրա տեքստիլ արդյունաբերության ձեռնարկությունների 60 %, կարի արտադրության 57 %, կաշվի՝ 51 %, քիմիական արդյունաբերության 47 %, մետաղաձուլության 64 %, մեքենաշինության 50 %։ Զարգացած են սննդի արդյունաբերությունը, գորգագործությունը եւ հուշանվերների արտադրությունը։ Աթենքի Հելենիկոն օդանավակայանը միջազգային հանգույց է։ Աթենքում են գտնվում Ազգային գիտությունների ակադեմիան, համալսարանը, պոլիտեխնիկական ինստիտուտը, քաղաքական գիտությունների բարձրագույն դպրոցը, ճարտարապետության գիտահետազոտական ինստիտուտը, օպերային թատրոնը, կոնսերվատորիան, հնագիտական ինստիտուտներ, Ազգային գրադարանը, Ազգային հնագիտական թանգարանը, Ակրոպոլիս թանգարանը, Ագորայի թանգարանը, Բյուզանդական թանգարանը, Ազգային պատկերասրահը եւ Բենակի թանգարանը։ Աթենքի հիմնադրման տարեթիվը ճշտված չէ։ Ըստ հնագիտական պեղումների արդյունքների՝ առաջին բնակավայրերն այնտեղ երեւան են եկել մ.թ.ա. 11-7-րդ հազարամյակների միջակայքում։ Ըստ ավանդության՝ Աթենքն ունի առնվազն 3.400 տարվա պատմություն։ Դասական Աթենքը հզոր քաղաք-պետություն էր՝ սերտորեն կապված Պիրեյա նավահանգստի հետ։ Լինելով արվեստների, կրթության, իմաստասիրության կենտրոն, Պլատոնի ակադեմիայի, Արիստոտելի լիցեյի հիմնադրման ու գործունեության վայր՝ շատերի կողմից համարվում է արեւմտյան քաղաքակրթության ու ժողովրդավարության օրրան (հաշվի է առնվում նրա մշակութային ու քաղաքական մեծ ազդեցությունը մայրցամաքային Եվրոպայի եւ հատկապես ռոմանական հատվածի վրա)։ Նորագույն ժամանակներում Աթենքը դարձել է մի ընդարձակ մետրոպոլիս, Հունաստանի տնտեսական, ֆինանսական, քաղաքական, մշակութային կենտրոնը եւ խոշորագույններից մեկը Հարավարեւելյան Եվրոպայում։ Նրա Պիրեյա նավահանգիստը ուղեւորափոխադրումների ծավալով առաջին տեղն է գրավում Եվրոպայում եւ երկրորդ տեղը՝ ամբողջ աշխարհում։ Միայն բուն Աթենք քաղաքը, որ մեծապես ընդարձակված ամբողջ քաղաքային համայնքի մի փոքր մասն է կազմում այսօր, ունի 664.046 բնակիչ (2011 թվականի տվյալներով)՝ ըստ պաշտոնական տվյալների զբաղեցնելով 38.96 քառակուսի կիլոմետր տարածք, իսկ Մեծ Աթենքում ու Մեծ Պիրեյայում միասին ապրում է 3.090.508 մարդ՝ ավելի քան 412 քառակուսի կիլոմետր տարածքի վրա (ըստ Եվրոստատի տվյալների)։ Աթենքը հին աշխարհի տնտեսական, քաղաքական եւ մշակութային խոշոր կենտրոնն էր։ Մ.թ.ա 146-ից Աթենքը գտնվում էր Հռոմի իշխանության ներքո։ 4-րդ դարից մինչեւ 1204 թվականը մտնում էր Բյուզանդական կայսրության մեջ։ 1204-1458 թթ-ին Աթենական դքսության մայրաքաղաքն էր։ 1458-ին գրավեցին թուրքերը։ Հույն ժողովրդի 1821-29-ի ազգային-ազատագրական շարժման ժամանակ Աթենքը դարձավ Հունաստանի վարչական, մշակութային եւ քաղաքական կենտրոնը, 1834-ից մայրաքաղաքը։ 1941-ի ապրիլի 17-ին Աթենքը օկուպացրին գերմանա-ֆաշիստական զավթիչները։ Ազատագրվեց 1944-ի հոկտեմբերի 13-ին՝ հունական ազգային ազատագրության ճակատի (ԷԼԱՍ) զորքերի կողմից։ Պատմություն Աթենքը հունական մշակույթի ամենահզոր եւ ամենամեծ քաղաքն էր։ Ոսկեդարում (մոտ մ.թ.ա. 500 թվական - մ.թ.ա. 300 թվական) Հունաստանը դարձավ աշխարհի կարեւորագույն մշակութային կենտրոններից մեկը։ Ոսկեդարից հետո Աթենքը դեռ չէր կորցրել իր արժեքը, մինչեւ Հռոմեական կայսրության ծաղկումը։ 529 թվականին Բյուզանդացի կայսր Հուստինիանոսի կողմից մի շարք փիլիսոփայական դպրոցներ փակվեցին։ Դրանից երկու հարյուր տարի առաջ Բյուզանդիայում քրիստոնեությունը հռչակվել էր պետական կրոն։ Եվ այդպես Աթենքը կորցնում է իր փառքը եւ դառնում գավառական քաղաք։ 13-րդ եւ 15-րդ դարերի միջեւ քաղաքի վրա էին հարձակվում բյուզանդացի, ֆրանսիացի եւ իտալացի ասպետները Լատինական կայսրությունից։ 1458 թվականին թուրքերը գրավում են Աթենքը եւ դարձնում են Օսմանյան կայսրության մի մասը։ 17-19-րդ դարերի ընթացքում կայսրության անկումից հետո Աթենքում մի շարք բնակավայրեր(այդ թվում նաեւ հին պատմական շենքեր) ավերված էին, իսկ քաղաքը վերահսկում էին մի քանի խմբեր։ Թուրքիայի եւ Վենետիկի հանրապետության միջեւ անդադար պատերազմները բացասաբար էին ազդում Աթենքի վրա։ Այսպիսով, բոլոր հարձակումների արդյունքում, վենետիկյան քարտուղար Ֆրանչեսկո Մորոսինին 1687 թվականի սեպտեմբերի 22-ին քանդում է Պարթենոնը։ 1833 թվականին Աթենքը դառնում է նորաստեղծ Հունաստանի մայրաքաղաքը(այդ ժամանակ քաղաքի բնակչության թիվը հասնում էր հինգ հազարի)։ 1834 թվականին գահին է նստում հունացի թագավոր Օտտոն Բավարացին, նա նպատակներ ուներ վերակառուցել երկիրը եւ վերադարձնել երկրի հին փառքը։ Աթենք հրավիրված Լեո Ֆոն Կլենցը եւ Թեոֆիլ Ֆոն Հանսենը սկսեցին կառուցողական աշխատանքները։ Կառուցել են մի քանի գլխավոր փողոցներ, ինչպես նաեւ Սինտագմա հրապարակը, Աթենքի գլխավոր համալսարանը, Ազգային պարկը, ցուցահանդես-սրահ Զապեիոնը։ 1896 թվականին վերակառուցված Պանատինաիկոս մարզադաշտում՝ կառուցված ամուր մարմարից, տեղի են ունեցել առաջին ժամանակակից Օլիմպիական խաղերը։ 20-րդ դարի սկզբին ակտիվ գործունեություն ծավալեցին հնագիտական եւ վերականգնողական աշխատանքները։ Երկիրը արդեն սկսում էր իր զարգացման փուլը։ 1920 թվականին քաղաքի բնակչությունը աճել էր մինչեւ 2,000,000 մարդ։ Ըստ հունա-թուրքական համաձայնագրի՝ Աթենք վերադարձան շատ հույներ։ 1920 թվականի Սեւրի պայմանագրի, 1923 թվականի Լոզանի համաձայնագրի եւ 1912-1913 թվականներին Բալկանյան պատերազմների արդյունքում Հունաստանը երկու անգամ մեծացրեց իր տարածքը եւ բնակչությունը։ Զարգանալով Աթենքը իր արժանապատիվ տեղը զբաղեցրեց եվրոպական մայրաքաղաքների շարքում։ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ժամանակ գերմանական զորքերը գրավել էին Աթենքը։ Բայց պատերազմից հետո Աթենքում, ինչպես նաեւ Հունաստանում ընդհանրապես, սկսվեց արագ զարգացման շրջան մինչեւ 1980 ական թվականները, երբ առաջին անգամ ի հայտ եկան նոր խնդիրներ՝ գերբնակեցվածության եւ տրանսպորտի։ 1981 թվականին Հունաստանի՝ Եվրամիություն մտնելը բերեց ոչ միայն հսկայական ներդրումներ, այլեւ մի շարք ուրբոէկոլոգիական խնդիրներ։ Ողջ 1990-ական թվականները քաղաքային իշխանությունները հաջողությամբ իրականացնում էին մի շարք ժամանակակից միջոցառումներ՝ պայքարելով կեղտոտ օդից առաջացած մառախուղի(սմոգ) դեմ։ Արդյունքում, երկրում անգամ 40 °C ժամանակ չի հայտնվել սմոգ-ը։ Տրանսպորտի վիճակը ավելի բարելավվեց շնորհիվ նոր ճանապարհների կառուցմանը, իսկ 2004 թվականի Օլիմպիական խաղերի նախօրեին կառուցվեց ստորգետնյա գիծ։ 2004 թվականին այստեղ տեղի ունեցան 28-րդ ամառային Օլիմպիական խաղերը։ 2008 թվականի դեկտեմբերին Աթենքում սկսվեցին անկարգություններ, որը տարածվեց ամբողջ Հունաստանում, հետագայում նաեւ Եվրոպայում։ Բոլոր անկարգությունների, բողոքների, դժգոհությունների արդյունքում դեկտեմբերի 6 ին ոստիկանության կողմից սպանվեց 16 ամյա մի պատանի։ 2010 թվականին Աթենքը մեկը դարձավ զանգվածային քաղաքացիական անհնազանդության կենտրոններից, որտեղ համազգային հարվածներ էին հասցվում կառավարության համաճգնաժամային միջոցառումներին։ Նոր Աթենք՝ լցված հնագույն հուշարձաններով, աշխարհահռչակ «գիշերային կյանք» ով եւ բարձրագույն մակարդակի առեւտրային կենտրոններով։ Ժամանակակից քաղաքի տեղում առաջին բնակավայրերը երեւան են եկել մ. թ. ա. 16-13-րդ դարերում։ Քաղաքի հունարեն անվանումն է Աթենա։ Հին հույները քաղաքի անվանումը կապում էին աստվածուհի Աթենաս Պալլասի անվան հետ, որին համարում էին քաղաքի հովանավորուհին։ Ոմանք, սակայն, ենթադրում են, որ անվանումն ունի նախահունական ծագում, հիմքում ընկած է պելասգերեն (պելասգ ցեղն ապրել է Բալկանյան թերակղզու հարավում մ. թ. ա. 4-3-րդ հազարամյակում) «բլուր, բարձրավայր» նշանակող արմատը։ Ճարտարապետություն, հուշարձաններ Անտիկ բարձրարվեստ հուշարձանների համադրումը բյուզանդական միջնադարյան հուշարձանների եւ կառուցապատված շրջանների հետ Աթենքի ճարտարապետական տեսքին հաղորդել է անկրկնելի ինքնատիպություն։ Աթենքի տարերային հատակագծով կառուցապատումը սկսվել է մ.թ.ա VII դարի վերջին։ Քաղաքի պատմական կորիզը՝ Ակրոպոլիսի ժայռը, դարձավ պաշտամունքային կենտրոն, Ագորան (Ակրոպոլիսից հյուսիս-արեւմուտք), Արեոպագոս եւ Պնիսկ բլուրները՝ հասարակական եւ քաղաքական կենտրոններ։ Ակրոպոլիսում եւ նրա հարակից մասերում են անտիկ արվեստի հուշարձանների մեծ մասը։ Պերիկլեսի օրոք ստեղծվեցին Ակրոպոլիսի հիմնական կառույցները, որոնք պարսիկների կողմից ավերված միջնաբերդը դարձրին աշխարհի գեղեցկագույն ճարտարապետական անսամբլներից մեկը։ Այն լուծված էր ազատ հատակագծման սկզբունքով, որը, զուգորդելով համամասնության եւ անհամամասնության տարրերը, դիտողի առջեւ հաջորդաբար պարզում էր ճարտարապետական մի շարք համայնապատկերներ։ Պերլկլեսի օրոք Ակրոպոլիսի կառուցապատման ընդհանուր ղեկավարությունը իրականացրեց Ֆրիդիասը։ Ակրոպոլիսի կարեւորագույն հուշարձաններն էին՝ շքամուտք ծառայող Պրոպիլեյները (մ.թ.ա 437-432, ճարտ. Մնեսիկլես), Նիկե Ապտերոսի տաճարը( ավարտվել է մ.թ.ա մոտ 420, ճարտ. Կալլիկոստես), Ակրոպոլիսի գլխավոր կառույց Պարթենոնը(մ.թ.ա 447-438, ճարտ. Իկտինոս եւ Կալլիկրատես, քանդակագործական հարդարանքը ստեղծել են Ֆիդիսափ խմբի վարպետները մ.թ.ա 421-406)։ Քաղաքի տարածքում գտնվում են տարբեր վիճակում պահպանված մեծ թվով հին հունական եւ հռոմեական ժամանակաշրջանի կառույցներ՝ Օլիմպիական Զեւսի տաճար (սկսվել է մ.թ.ա 175-164, ճարտ. Կոսսուտիոս, ավարտվել է մ.թ.ա 129-132), Հեփեստոսի տաճարը( մ.թ.ա 5-րդ դարի 2-րդ կեսին), Լիսիկատեսի խորեգիական հուշարձանը, Լիսիկատեսի խորեգիական հուշարձանը (մ.թ.ա մոտ 335 թվական), «Հողմերի աշտարակը» (մ.թ.ա առաջին դարի կեսերին) եւ այլն։ Միջին դարերից պահպանվել են գլխավորապես բյուզանդական ժամանակաշրջանի եկեղեցական ճարտարապետության հուշարձաններ՝ Այուս- Էլեֆթերիուս (11-րդ դար), Այի- Ապուտոսի (Ագորայում 11-րդ դար) եկեղեցիները։ 19-րդ դարի գլխավոր հրապարակաների ու փողոցների կանոնավոր հատակագիծը գծվել է ճարտարապետ Ս. Կլեանթիսի եւ գերմանացի ճարտարապետ Է. Շաուբերտի 1832-ին առաջարկած նախագծի հիման վրա։ Քաղաքի այս նոր կենտրոնում կառուցվել են հասարակական շենքեր՝ Հին թագավորական պալատը (այժմ՝ պառլամենտ, 1834-1838, ճարտարապետ Ֆ.Գերտներ, Լ. Կլենցեր մասնակցությամբ), Ազգային գրադարանը (1832), Համալսարանը (1837), Գիտությունների ակադեմիան (1859-1885)։ Մինչեւ 20-րդ դարի սկիզբը բնակելի շենքերը 1-3 հարկանի էին։ Ժամանակակից քաղաքը կառուցվում է խիստ երկրաչափական հատակագծով՝ կենտրոնական փողոցներից տարածվելով բոլոր ուղղություններով։ 20-րդ դարի խոշոր շենքերից են՝ Հիլտոն օթելը, ԱՄՆ-ի դեսպանատան շենքը։ Ժողովրդավարությունը Աթենքում Հունաստանի ամենահին եւ կայուն ժողովրդավարությունը զարգացել է Աթենքում։ Այն պահում էր բոլոր քաղաքացիների իրավունքները՝ հայտարարելով տղամարդկանց, կանանց, երեխաներին, ստրուկներին եւ օտարազգիներին զբաղվել քաղաքականությամբ։ Մ.թ.ա 6-րդ դարում Աթենքի պետական գործիչ Սոլոնը թուլացնում է արիստոկրատների ուժը էկլեսիաների (կարող էր այնպես անել, որ չափից դուրս հարուստ պետական գործիչները արտաքսվեին երկրից)՝ քաղաքացիական խորհուրդների, հաշվին։ Դատավոր Կլեիսթենեսի (մ.թ.ա 570-507) շնորհիվ է Աթենակազմ սահմանադրությունը մոտենում իր վերջնական տեսքին։ Նա Աթենքը բաժանում է 140 քվեարկող դեմոսների, որոնք խմբված էին 10 ցեղերի մեջ։ Սրանցից ամեն մեկը ամեն տարի խորհրդին տալիս էր 50 մասնակից։ Եվ այս խումբը օգնում էր այդ խորհրդի առաջնորդների 50 հոգանոց խմբին կատարել կառավարության ամենօրյա գործերը։ Աթենացիների պարտությունը Պելոպոնեսյան պատերազմում՝ դադարեցրեց ժողովրդավարությունը։ Հայկական համայնքը Աթենքում Աթենքի հայկական համայնքը հնագույններից է Հունաստանում։ Հայերի թիվն այստեղ սկսեց ավելանալ 1895-96- ի հայկական կոտորածներից հետո եւ հատկապես՝ 1914-18 ու 1922 թ.-ին։ XIX դարի վերջերից համայնքն ապրել է աշխույժ հասարակական-քաղաքական կյանքով, հրատարակվել են պարբերականներ եւ գրքեր, եղել են դպրոցներ, մշակութային միություններ։ 2015 թվականի տվյալներով՝ Աթենքում բնակվում է շուրջ 20 հազար հայ; Գործում են «Ազատ Օր» օրաթերթը (ՀՅԴ), Գալփաքյան վարժարանը (1956-ից), ՀԲԸՄ մասնաճյուղը, 60 հոգուց բաղկացած երգչախումբը, «Արարատ» մշակութային-մարզական միությունը եւ այլ հասարակական կազմակերպություններ։ Ծանոթագրություններ Արտաքին հղումներ Պատմություն Եվրոպական քաղաքներ Հունաստանի քաղաքներ Աթենք Ամառային օլիմպիական խաղերի մայրաքաղաքներ Քաղաք-պետություններ


text: Ռիգա (լատիշերեն՝ Rīga), Լատվիայի մայրաքաղաքը եւ ամենախոշոր քաղաքը։ 2012 թվականի մարդահամարի տվյալներով՝ Ռիգայի բնակչությունը կազմում է 699 203 մարդ, որ կազմում է երկրի ընդհանուր բնակչության մոտ մեկ երրորդը։ Հանդիսանում է Բալթյան երկրների ամենախոշոր քաղաքը, ինչպես նաեւ Հյուսիսային Եվրոպայի ամենամեծ քաղաքներից մեկը։ Նավահանգստային քաղաք է։ Տարածված է Ռիգայի ծովախորշի եւ Դաուգավա գետի գետաբերանի վրա։ Ընդհանուր մակերեսը կազմում է 307,17 կմ2։ Բարձրությունը ծովի մակարդակից կազմում է 1-10 մ։ Հիմնադրվել է 1201 թվականին։ 1918 թվականից ի վեր Լատվիայի մայրաքաղաքն է։ Բնակչության մոտ 45 %-ը կազմում են լատվիացիները, 40 %-ը՝ ռուսները, կան նաեւ բելառուսներ՝ 4,1 %, ուկրաինացիներ՝ 3,7 %, լեհեր՝ 1,9 %։ Քաղաքի պատմական կենտրոնը՝ Հին քաղաքը, ներառված է ՅՈւՆԵՍԿՕ-ի Համաշխարհային ժառանգության ցանկում։ Գործում է Սուրբ Գրիգոր Լուսավորիչ հայկական եկեղեցին։ Անվան ծագում Ռիգա անունը հիշատակվում է 1198 թվականից։ Անունը ծագում է Դաուգավա գետի նախկին վտակից (ներկայումս գոյութնուն չունի)։ Վտակի անվան հիմքում ring- բառն է, որ լիտվերենում հանդիպում է ringe, ringis տարբերակներով եւ նշանակում է ոլորան, գալար։ Այս հիմքով տեղանուններ լայնորեն տարածված են տարածաշրջանում։ Վիձեմեի լատիշների շրջանում բալթյան ring- արմատը հանդիպում է rig- տարբերակով, բայց նույն նշանակությամբ։ Ոլորանից էլ առաջացել է Rigasupe գետի անվանում, այսինքն` ոլորաններով գետ, իսկ գետի անունից էլ ծագել է քաղաքի անունը` Ռիգա։ Պատմություն Հիմնադրում 1150 թվականից Գոթլանդի վաճառականները կանոնավոր կերպով եղել են Արեւմտյան Դվինայի () հոսանքի շրջակայքում, հասել Ռիգա () գետի մոտ, որից ծագում է քաղաքի անվանումը։ Հենրիխ Լատվիացու ժամանակագրության մեջ հիշատակվում է lacus Riga լիճը, որը միակ ծովախորշն էր։ Ավելի ուշ գետը ցամաքել է, եւ ներկայումս այն տեղը, որտեղով որ հոսել է գետը, կարելի է պատկերացնել Հին քաղաքի որոշ փողոցների ուղղությունից։ Ռիգայի հիմնադրման հետագա վայրում տարբեր առաքելությամբ բազմիցս եղել են արշավախմբեր, որոնց ուղեւորությունները մինչեւ 1201 թվականը, երբ Ալբերտ Բուքսգեւդենը գերմանացի ասպետ-խաչակիրների հետ մտել է գետաբերան, անցել են ապարդյուն։ Ռիգայի ամրոցի կառուցումից հետո այն լավ ամրացված ռազմաառեւտրական կենտրոն է դարձել, Լիվոնիայի քրիստոնեական ու առեւտրական գլխավոր կենտրոնը։ 1211 թվականին եպիսկոպոսի ջանքերի արդյունքում հիմնադրվել է Ռիգայի մայր տաճարը։ 1225 թվականին քաղաքում ի հայտ է եկել քաղաքի կառավարչի` ֆոգտի ընտրովի պաշտոնը, իսկ 1257 թվականին Իքսկյուլ ամրոցից Ռիգա է տեղափոխվել Ռիգայի արքեպիսկոպոսոթւյան նստավայրը։ Քաղաքի համար կարեւոր նշանակություն է ունեցել առեւտուրը, եւ 1282 թվականին Ռիգան մտել է հանզայի մեջ։ Ռիգա եւ Տեւտոնական օրդեն Գերմանացիների` դեպի արեւելք ներթափանցման ժամանակ եպիսկոպոսները խրախուսում էին գերմանացիների բնակեցումը բնիկների շրջանում։ Ընդ որում, նրանց հատուկ սատարում էր ասպետական օրդենը. սկզբում դա Քրիստոսի զինվորների` Լիվոնիայի եղբայրությունն էր (Սուսերակիրների օրդեն), որը հետագայում միավորվել է գերմանական Տեւտոնական օրդենին։ Խաչակիրների՝ Պաղեստինից վտարումից հետո Տեւտոնական օրդենը սկսել է հաստատվել Արեւելյան Եվրոպայում` առաջին հերթին Պրուսիայում ու Լիվոնիայում։ Տեւտոնական օրդենը հզոր ու ինքնուրույն եկեղեցական կազմակերպություն էր, որը շուտով սկսել է մրցակցել Ռիգայի արքեպիսկոպոսների հետ տարածաշրջանում րր ազդեցությունն ամրապնդելու համար։ Ձեւավորվել է Տեւտոնական օրդենի ստորաբաժանումը՝ Լիվոնյան օրդենը լանդմայստերի գլխավորությամբ, որը հպատակվում էր Օրդենի մեծ մագիստրոսին։ Ռիգայի արքեպիսկոպոսների ու Տեւտոնական օրդենի մեջ առկա հակասությունները հաճախ հանգեցրել են զինված հակամարտության։ Ռեֆորմացիայի ժամանակաշրջան 1522 թվականին Ռւգան միացել է Ռեֆորմացիայի շարժմանը, որի արդյունքում արքեպիսկոպոսների իշխանությունը սկսել է թուլանալ։ Ռիգայի վերջին արքեպիսկոպոսը եղել է Վիլհելմ Բրանդենբուրգցին։ Լիվանյան պատերազմի սկսվելուց (1588) եւ Լիվոնյան համադաշնության կազմալուծումից հետո Ռիգան չի ընդունել արքեպիսկոպոսի եւ օրդենի որոշումը Ռեչ Պոսպոլիտային միանալու վերաբերյալ, այլ ձգտել է հասնել Սրբազան Հռոմեական կայսրության կայսերական ազատ քաղաքի կարգավիճակին։ Որպես ազատ քաղաք՝ Ռիգան գոյատեւել է գրեթե երկու տասնամյակ։ Միայն 1581 թվականին` ռուսների հերթական հարձակման ժամանակ, պարզ է դարձել, որ ոչ մեկը օգնության չի գալու, եւ Ռիգան իր հպատակությունն է հայտնել լեհ-լիտվացի արքա Ստեֆան Բատորիին։ Լեհ-լիտվական 40-ամյա տիրակալությունը, որի ժամանակ քաղաքացիները ենթարկվել են հակառեֆորմացիայի (դա հանգեցրել է օրացուցային անկանոնությունների), ավարտվել է այն ժամանակ, երբ 1622 թվականին Ռիգան նվաճել է շվեդ արքա Գուստավ II-ը։ Շվեդական թագավոությունում Ռիգան երկրորդն է համարվել Ստոկհոլմից հետո, ինչը պայմանավորված էր այն բանով, որ Շվեդիան՝ որպես բալթյան գլխավոր տերություն, հետաքրքրված էր ռազմավարական նշանակությունուն ունեցող Ռիգայով։ Այս շրջանում քաղաքը լայն ինքնիշխանություն է ունեցել։ Ռուս-շվեդական պատերազմի ժամանակ` 1656-1658 թվականներին, Ռիգան պաշարվել է։ Միացում Ռուսաստանին 1710 թվականի հուլիսի 4-ին (հուլիսի 15), երբ Հյուսիսային պատերազմի ժամանակ քաղաքը հերթական անգամ պաշարվել է, Ռիգան գրավվել է գեներալ Բորիս Շերեմետեւի զորքերի կողմից։ Ռիգայի ու ամբողջ Լիֆլանդիայի միավորումը Ռուսաստանին ամրագրվել է Նիշտադտի համաձայնագրով (1721)։ Ռիգան դարձել է Ռուսական կայսրության Ռիգայի նահանգապետության, իսկ 1796-1918 թվականներին` Լիֆլանդիայի նահանգապետության կենտրոնը։ 19-րդ դարի վերջին Ռիգան դարձել է Ռուսաստանի կարեւոր նավահանգիստներից մեկը, իսկ 1850-1900 թվականներին քաղաքի բնակչությունն ավելացել է մոտ տասն անգամ։ Չնայած ռուսական հպատակությանը` քաղաքային մշակույթը եւ խոշոր հողատիրությունը 19-րդ դարում մնում էր գերմանական վերնախավի ձեռքում։ Ռուսերենը քաղաքում պաշտոնական լեզվի կարգավիճակ է ստացել 1891 թվականին միայն։ 20-րդ դար 1881 թվականին Ռիգայի բնակչության ավելի քան 33 %-ը իրեն համարել է մերձբալթյան գերմանացիներ, մոտ 30 %-ը՝ լատիշներ, 19 %-ը` ռուսներ, 8.5 %-ը՝ հրեաներ։ Բնակչության մի փոքր հատված էլ կազմել են լեհերը։ 1914 թվականին Ռիգան եղել է Ռուսական կայսրության՝ մեծությամբ երրորդ քաղաքը (558.000 մարդ)՝ զիջելով Սանկտ Պետերբուրգին (2.1 միլիոն մարդ) ու Մոսկվային (1.7 միլիոն մարդ)։ 1909-1915 թվականներին Ռիգայում արտադրվել են ռուսական առաջին ավտոմեքենաները` «Ռուսսո-Բալտ»։ Առաջին համաշխարհային պատերազմը խոչընդոտել է Ռիգայի զարգացումը։ Քաղաքը գտնվել է ռազամաճակատի գծին մոտ, այդ պատճառով ռազմական տնտեսությունն ապահովելու նպատակով մոտ 200.000 բնակիչ (աշխատողներն իրենց ընտանիքներով) գործարանների հետ էվակուացվել են Ռուսաստանի կենտրոնական հատված։ 1917 թվականի սեպտեմբերին քաղաքը գրավել են գերմանական զորքերը։ Պատերազմի ավարտից հետո` 1918 թվականի նոյեմբերի 18-ին, գերմանացիների օկուպացրած Ռիգայում հռչակվել է Լատվիայի անկախ հանրապետությունը։ 1919 թվականի ընթացքում Ռիգան՝ որպես երկրի մայրաքաղաք, ունեցել է երեք տարբեր կառավարություններ։ Հունվարի 4-ից մայիսի 21-ը գոյություն է ունեցել Լատվիայի խորհրդային սոցիալիստական հանրապետությունը։ Մերձբալթյան ռազմական ու գերմանական կամավորական կորպուսի կողմից նրա կազմալուծմանը հասնելուց հետո երկիրը ղեկավարել է Անդրիեւս Նիեդրան մինչեւ հուլիսի 3-ի իր պաշտոնաթողությունը։ Կամավորական կորպուսի հեռանալուց հետո վերականգնվել է Կարլիս Ուլմանիսի խորհրդարանական իշխանությունը, որը կարողացել է դիմանալ նույնիսկ 1919 թվականին Բերմոնդտ-Ավալովի արեւմտյան կամավորական բանակի ստորաբաժանումների հարձակմանը։ 1920 թվականի օգոստոսի 11-ին Ռիգայում ստորագրվել է խորհրդա-լատվիական, իսկ 1921 թվականի մարտի 18-ին՝ խորհրդա-լեհական հաշտության պայմանագիրը։ 1938 թվականին Ռիգայում հաշվվում էր 385.000 բնակիչ, որից միայն 45.000-ն ունեին գերմանական ծագում։ Երբ Գերմանիայում իշխանության են եկել նացիոնալ-սոցիալիստները, Լատվիային սպառնում էր ոչ միայն ԽՍՀՄ-ի արտաքին քաղաքականությունը` Ռուսական կայսրության նախկին տարածքները միավորելը, այլեւ Գերմանիայի հետաքրքրությունները Լատվիայի նկատմամբ։ 1939 թվականի օգոստոսին կնքվել է Մոլոտով-Ռիբենտրոպի պայմանագիրը, որով երկու տերությունները Մերձբալթիկան ճանաչել են Ռուսաստանի ազդեցության գոտի։ Պայմանագրի հիմքով Լատվիա են մտցվել խորհրդային սահմանափակ զորքեր։ Նախագահ Կարլիս Ուլմանիսը այս կապակցությամբ հայտարարել է. «Վերջերս կնքված պայմանագիրը .... ամրապնդում է անվտանգությունը»։ 1940 թվականի հունիսի 17-ին Ռիգայի փողոցներում հայտնվել են խորհրդային տանկեր։ Շուտով քաղաքը դարձել է Լատվիայի ԽՍՀ մայրքաղաքը։ 1941 թվականի ամռանը գերմանական զորքերը ԽՍՀՄ-ի վրա հարձակման արդյունքում գրավել են Ռիգան։ 1941-1944 թվականներին Ռիգան դարձել է Լատվիայի շրջանի գլխավոր կոմիսար Օտտո-Հենրիխ Դրեքսլերի նստավայրը, ինչպես նաեւ Օսթլանդի ռայխկոմիսարիատի շտաբը։ Հրեական ծագում ունեցող բնակչությունը, որը 1933 թվականին հաշվվում էր 44.000 մարդ, փոխադրվել է Ռիգայի գետտո, համակենտրոնացման այլ ճամբարներ կամ սպանվել է։ 1944 թվականի հոկտեմբերի 13-15-ին Մերձբալթյան 1-ին, 2-րդ եւ 3-րդ ճակատներում հարձակման են անցել խորհրդային բանակը, եւ Ռիգան ազատագրվել է գերմանական զորքերից։ 1941-1944 թվականների ընթացքում խիստ տուժել է քաղաքի պատմական կենտրոնը։ Հետպատերազմյան Լատվիայում գործել է խորհրդային երեք ճամբար գերմանացի ռազմագերիների համար՝ No 277, 317 եւ 350։ Հետպատերազմյան շրջանում քաղաքը տնտեսական զգալի աճ է գրանցել։ Այստեղ զարգացել են արդյունաբերության տարբեր ժյուղեր` ռադիոէլեկտրոնիկա («VEF», «Radiotehnika RRR», «Ալֆա»), մեքենաշինություն («Ռիգայի վագոնաշինական գործարան»), քիմիական, թեթեւ, սննդի արդյունաբերություն («Dzintars», «Laima», «Ստրաումե» եւ այլն), իսկ բնակչության թվաքանակն աճել է. եթե 1945 թվականին այն կազմել է 228.000 մարդ, ապա 1990 թվականին այն արդեն 909.000 էր։ 1991 թվականին իր անկախությունը վերականգնելուց հետո Ռիգան դարձել է ինքնիշխան Լատվիայի Հանրապետության մայրաքաղաքը։ 2014 թվականին Ռիգան հռչակվել է Եվրոպայի մշակութային մայրաքաղաք։ Աշխարհագրություն Ռիգայի պատմական կենտրոնը տեղակայված է Դաուգավայի ստորին հոսանքում, իսկ հյուսիսային արվարձանները գտնվում են Ռիգայի ծոցի հարավային ափին։ Քաղաքի հարավային ու արեւմտյան արվարձանները համեմատաբար քիչ են բնակեցված. այնտեղ գտնվող ճահիճները ժամանակին համարվել են քաղաքի բնական պաշտպանություն։ Սառցե վերջին դարաշրջանի ժամանակ ձեւավորված լանդշաֆտը աչքի էընկնում ոչ մեծ լճերի ու գետակների առատությամբ, իսկ Հին քաղաքից հյուսիս դեռեւս 19-րդ դարի վերջից տարածվում էին անմշակ հողատարածությունները` ավազե հողաթմբերով։ Ռիգայի քաղաքային շրջանի հյուսիս-արեւմուտքում Ռիգան ողողվում է Բալթիկ ծովի ջրերով, արեւելքում ու հյուսիս-արեւելքում սահմանակցում է Ցարնիկվայի, Գարկալնեի եւ Ստոպինյիի շրջաններին, արեւմուտքում` Մարուպեի եւ Բաբիտեի շրջաններին եւ Յուրմալա քաղաքին, իսկ հարավում՝ Սալասպիլսի, Կեկավայի, Օլաինեի շրջաններին։ Կլիմա Ռիգայի կլիման չափավոր ցամաքային է` տաք, խոնավ ամառներով (հուլիսին օդի միջին ջերմաստիճանը հասնում է 18,2 °C-ի, տեղումների միջին քանակությունը` 85 մմ-ի), ձյունառատ ձմեռներով։ Ձմեռները ցուրտ չեն. փետրվարի միջին ջերմաստիճանը −3 °C է, ձնհալ գրանցվում է ամսական մոտ 10 անգամ, սակայն հազվադեպ չեն −20 °C-ի հասնող ցրտերը։ Ձյան ծածկույթը ձեւավորվում է դեկտեմբերի վերջին եւ մնում մինչեւ մարտի սկիզբը։ Տարվա օրերի գրեթե 40 %-ը լինում է ամպամած։ Տեղումների տարեկան միջին քանակությունը 641 մմ է։ Քամու միջին արագությունը 4 մ/վ է, օդի խոնավությունը` 79.2 %: Վարչական բաժանում Ռիգան պաշտոնապես բաժանված է վարչական երեք շրջանների () եւ երեք արվարձանների (), որոնք իրենց հերթին բաղկացած են բազմաթիվ միկոթաղամասերից (): Կուրզեմի շրջան (պատկերված է կանաչ գույնով), տարածքը`79 կմ2, բնակչությունը`133.505: Միկրոշրջաններ 1. Բոլդերայա 2. Դաուգավա 3. Ձիրցիեմս 4. Իլհյուցիեմս 5. Իմանտա 6. Կլեյստի 7. Կիպսալա 8. Ռիտաբուլի 9. Սպիլվե 10. Վոլերի 11. Զասուալուկս 12. Ագենսկալնս Զեմգալի արվարձան (մոխրագույն)։ Մակերեսը 41 կկմ2, բնակչությունը 105 090 մարդ։ Միկրոշրջաններ 13. Ատգազենե 14. Բեբերբեկի 15. Բիերինի 16. Բիշումույժա 17. Կատլականս 18. Մուկուպուրվս 19. Պլեսկոդալե 20. Սալաս 21. Շամպետերիս 22. Տորնյակալնս 23. Զիեպնիեկալնս 24. Զոլիտուդե Հյուսիսային շրջան (շագանակագույն)։ Մակերեսը՝ 77 կմ2, բնակչությունը՝ 80 652 մարդ Միկրոշրջաններ։ 25. Չիեկուրկալնս 26. Յաունցիեմս 27. Կունձինսալա 28. Մանգալսալա 29. Մեժապարկ 30. Միլգրավիս 31. Պետերսալա-Անդրեյսալա 32. Սարկանդաուգավա 33. Տրիսցիեմս 34. Վեցակի 35. Վեցդաուգավա 36. Վեցմիլգրավիս Կենտրոնական շրջան (կարմիր)։ Մակերեսը՝ 3 կմ2, բնակչությունը՝ 24 547 մարդ։ Քաղաքի սիրտն է։ Այստեղ են կենտրոնացած Ռիգայի տեսարժան վայրերը, Հին քաղաքը, թատրոններ, թանգարաններ, գործարար կենտրոններ եւ այլ հաստատություններ։ Միկրոշրջաններ։ 37. Հին քաղաք 38. Կենտրոն Վիձեմի արվարձան (երկնագույն)։ Մակերեսը՝ 57 կմ2, բնակչությունը՝ 172 064 մարդ։ Վիձեմի արվարձանի մի մասը գտնվում է պատմական կենտրոնում։ Միկրոշրջաններ 39. Բերգի 40. Բրասա 41. Բրեկշի 42. Բուկուլտի 43. Դրեյլինի 44. Յուգլա 45. Մեժցիեմս 46. Պուրվցիեմս 47. Սկանստե 48. Սուժի 49. Տեյկա Լատգալի արվարձան (դեղին)։ մակերեսը՝ 50 կմ2, բնակչությունը՝ 193 287 մարդ։ Միկրոշրջաններ 50. Ավոտու 51. Դարզցիեմս 52. Դարզինի 53. Գրիզինկալնս 54. Կենգարագս 55. Մոսկովյան ֆորշտադտ 56. Պլյավնիեկի 57. Ռումբուլա 58. Շկիրոտավա Բնակչություն Բնակչության շարժ Ռիգան Մերձբալթիկայի ամենից խիտ բնակեցված քաղաքն է, սակայն 1990 թվականին բնակչության թվաքանակը կրճատվել է եւ շարունակում է նվազել։ Բնակչության կրճատումը հետեւանք է ռուսախոս բնակչության արտագաղթի, որ տեղի է ունեցել Լատվիայի անկախության առաջին տարիներին, իսկ հետագա տարիներին շատ բնակիչներ արտագաղթել են Եվրամիության երկրներ։ Երկրում ցածր է նաեւ ծնելիության մակարդակը։ 2017 թվականի դրությամբ վիճակագրական կենտրոնական վարչության տվյալներով քաղաքի բնակչությունը կազմել է 641.423 մարդ կամ 698.086 մարդ (ՆԳՆ, քաղաքացիության ու արտագաղթի վարչություն)։ Ստորեւ բերվում է քաղաքի բնակչության շարժը 1767 թվականից մինչեւ մեր օրերը։ Քաղաքի բնակչության թվաքանակի գրաֆիկական պատկերը հետեւյալ պատկերն ունի. Բնակչության կազմ Ռիգայում ապրում են լատիշներ (46,3 %, 2011 թվականի մարդահամար), ռուսներ (40,2 %), բելառուսներ (3,9 %), ուկրաինացիներ (3,5 %), լեհեր (1,9 %) եւ այլ ազգերի ներկայացուցիչներ։ Քաղաքի բնակչության ազգային կազմը 1989, 2000 եւ 2011 թվականների տվյալներով, ինչպես նաեւ 2015 թվականի տվյալներով հետեւյալ պատկերն է ունեցել։ Քաղաքացիության ու արտագաղթի վարչության գնահատականով 2017 թվականի հուլիսի 1-ի դրությամբ Ռիգայի ազգաբնակչությունն ունեցել է հետեւալ կազմը. լատիշներ — 308940; այլ — 38647; բելառուսներ — 25874; ռուսներ — 264206; ուկրաինացիներ — 25687; ազգություն չի մատնանշել — 24385; լեհեր — 12812; լատգալները չեն առանձնացվել լատիշներից Լատվիայի հանրաքվեին (2012) Ռիգայում հաստատվածների 61,6 %-ը դեմ է արտահայտվել ռուսերենին պետական երկրորդ լեզվի կարգավիճակ տալուն («դեմ» — 74,8 %): հետաքրքիր է նշել, որ ռուսախոս բնակչությունը հիմնականում ապրում է միկրոշրջաններում, իսկ լատիշները`քաղաքի կենտրոնին մոտ շենքերում։ Ռիգայի բնակչության ազգային կազմը մայրենի լեզվի ցուցանիշով (1897). Լեզուներ Բնակչության բաշխումը տանը կիրառած լեզվի ցուցանիշով (2011 թվականի մարդահամար). Ռիգայի բնակիչների լեզվական կազմի դինամիկան 1867-1930 թվականներին, ինչպես նաեւ 2011 թվականին, ըստ նրանց մայրենի կամ խոսկցական լեզվի, ներկայացված է ստորեւ բերված աղյուսակում. * 1881 թվականի տվյալներում լեհ եւ լիտվախոս բնակիչներն ընդգրկվել են այս խմբում։ Կառավարում եւ քաղաքականություն Ռիգայում են գտնվում Լատվիայի Հանրապետության նախագահի նստավայրը, խորհրդարանը`Սեյմը (), նախարարությունները, Գերագույն դատարանը (), դիվանագիտական շատ ներկայացուցչություններ։ Քաղաքի վարչական կազմը գործում է Ռատուշայի հրապարակի քաղաքապետարանի շենքում, որը գտնվում է Հին քաղաքում։ Քաղաքային դուման ունի 60 պատգամավոր, որոնք ընտրվում են չորս տարին մեկ։ Նրանցից է նշանակվում Ռիգայի քաղաքապետը։ 2017 թվականի ընտրություններից հետո Ռիգայի դումայում ներկայացվել են հետեւյալ քաղաքական ուժերը՝ «Համերաշխություն» սոցիալ-դեմոկրատական կուսակցությունը (), «Պատիվ է Ռիգային ծառայել» () կուսակցությունը - 32 մանդատ, «Լատվիական շրջանների միավորում» () եւ «Լատվիայի զարգացում» () - 9 մանդատ, «Նոր պահպանողական կուսակցություն» () - 9 մանդատ, «Բոլորը Լատվիային՝ հայրենիքին ու ազատությանը» () - 6 մանդատ, «Միություն» () - 4 մանդատ։ Իշխող կոալիցիա են կազմել «Համերաշխություն» եւ «Պատիվ է Ռիգային ծառայել» կուսակցությունները` 60-ից ստանալով 32 մանդատ (նախորդ ընտրություններում միասին ստացել են 39 մանդատ)։ Տնտեսություն Ռիգան տնտեսապես առավել զարգացած շրջան է։ Այն Լատվիայի արդյունաբերական խոշորագույն կենտրոնն է։ Քաղաքում է գործում լատվիական ընկերությունների 60 %-ը եւ աշխատում է աշխատունակ բնակչության 50 %-ը։ Քաղաքում առանձնանում են սննդի, ինչպես նաեւ փայտամշակման, տեքստիլ, քիմիական, դեղագործական արդյունաբերական ձեռնարկությունները։ Աճում են օտար ներդրումները, ինչի շնորհիվ Ռիգան դառնում է ցուցահանդեսների կազմակերպման կարեւոր վայր Մերձբալթիկայում։ Լատվիայի գրեթե բոլոր խոշոր գործարանները գործում են Ռիգայում։ Դրանց թվում են նաեւ պետական էներգետիկ «Latvenergo», գազային «Latvijas Gāze», երկաթուղային «Latvijas dzelzceļš» ընկերությունները, փոստային պետական բաժանմունքը՝ «Latvijas Pasts», բջջային կապի օպերատորները՝ «Latvijas Mobilais Telefons» (LMT), «TELE2», «Bite Latvija» եւ «airBaltic» ավիաընկերությունը։ Միակ ֆոնդային բիրժան՝ «NASDAQ OMX Riga»-ն, նույնպես գտնվում է մայրաքաղաքում։ Լատվիական գրեթե բոլոր ֆինանսական կարեւոր ձեռնրկությունները, այդ թվում՝ Լատվիայի բանկը, եւս կենտրոնացված են Ռիգայում։ Եվրամիությանն անդամակցությունը Լատվիային թույլ է տվել ընդլայնել առեւտրական կապերը եվրոպական պետությունների` հատկապես Գերմանիայի, Շվեդիայի եւ Մեծ Բրիտանիայի հետ։ Ռուսաստանը մնում է Լատվիայի ավանդական առեւտրական գործընկերը։ Քաղաքի եկամտի կարեւոր աղբյուր է զբասաշրջությունը. զբոսաշրջիկների 90 %-ը, որոնք այցելում են Լատվիա, ուղեւորվում են հենց Ռիգա։ Մշակույթ եւ ճարտարապետություն 2010 թվականին Ռիգան ընտրվել է Եվրոպայի մշակութային մայրաքաղաք։ Դրա կապակցությամբ ենթակառուցվածքային մի քանի ծրագրեր են իրականացվել. Գունարս Բիրկերտսի նախագծով Դաուգավայի ափին՝ Հին քաղաքի դիմաց, կառուցվել է Լատվիայի ազգային գրադարանի շենքը, համերգասրահ, որը դարձել է Լատվիայի ազգային սիմֆոնիկ նվագախմբի հիմնական բեմը։ Անդրեյսալեի էլեկտրակայանի նախկին շենքում հիմնադրվել է Ժամանակակից արվեստի թանգարանը։ Թատրոններ Լատվիայի ազգային օպերային թատրոն (): Հիմնադրման օրից (հունվար, 1919) գործում է Գերմանական թատրոնի համար կառուցված նեոդասական շենքում (1860-1863)։ Խաղացանկում օպերային դասական գործեր են, 1922 թվականից հանդես է գալիսնաեւ բալետային խումբ։ Երկրի խոշորագույն թատրոններից մեկը Լատվիայի ազգային թատրոնն է, որը հիմնադրվել է 1919 թվականին եւ գտնվում է մի շենքում, որը եղել է Քաղաքային երկրորդ ռուսական թատրոնի շենքը։ Այն կառուցվել է Ռիգայի ռուս համայնքի նվիրաբերություններով 1902 թվականին։ Ռիգայի ռուսական թատրոն (): Երկրի հնագույն դրամատիկական թատրոնն է։ Նրա առաջին սեզոնը կայացել է 1883 թվականին, խաղացանկի մեջ մտել են արտասահմանյան եւ ռուսական գործեր։ Դայլես թատրոն ()Խ պարբերաբար ներկայանում է արտասահմանյան ժամանակակից պիեսներով։ Լատվիական տիկնիկային թատրոն (): Հիմնականում ներկայացնում է մանկական ներկայացումներ։ Ռիգայի նոր թատրոն (): Հիմնադրվել է երկրի` անկախություն ձեռք բերելուց հետո՝ 1992 թվականին։ Թանգարաններ Լատվիայի օկուպացիայի թանգարան (): Գտնվում է 1970-ական թվականներին կառուցված շենքում։ Նվիրված է Լատվիայի պատմության այն շրջանին, երբ այն գտնվել է գերմանակն ու խորհրդային օկուպացիայում (1940-1991)։ Արտասահմանյան արվեստի թանգարան (): Այստեղ է պահվում 16-21-րդ դարերի եվրոպական արվեստի՝ Լատվիայի խոշորագույն հավաքածուն։ Լատվիայի գեղարվեստի ազգային թանգարան (): Նվիրված է լատվիական մշակույթին։ Լատվիայի ռազմական թանգարան (): Ներկայացնում է բանակի հետ կապված ցուցադրություն։ Լատվիայի հրեաների թանգարան (): ներկայանում է Ռիգայի հրեաների պատմությունը 18-րդ դարից մինչեւ 1941 թվականը։ Բնագիտության լատվիական թանգարան () Ռիգայի ավտոմոբիլային թանգարան (): Ներկայացնում է 20-րդ դարի սկզբի մոտ 80 ավտոմոբիլ եւ 100 մոտոցիկլետ ու մոպեդ։ Ռիգայի պատմության եւ ծովագնացության թանգարան (): Եվրոպայի ամենահին թանգարաններից է։ Նրա մեջ է ընդգրկված Մենցենդորֆի տունը (), որը պատմական բնակելի տան ու առեւտրական շենքի համադրություն է։ Մոդեռնի թանգարան (): Նվիրված է յուգենդ ոճի ճարտարապետությանն ու դեկորատիվ-կիրառական արվեստին։ Ռիգայում ընդհանուր առմամբ գործում է 44 թանգարան եւ տարբեր ուղղվածությունների նմանատիպ հաստատություններ։ Քույր քաղաքներ Պատկերասրահ Ծանոթագրություններ Արտաքին հղումներ Պաշտոնական կայք Լատվիայի քաղաքներ Բալթիկ ծովի նավահանգստային քաղաքներ 1201 թվականին հիմնադրված բնակավայրեր Համաշխարհային ժառանգություն Եվրոպայում


text: Զագրեբ ( ), Խորվաթիայի մայրաքաղաքը եւ խոշորագույն քաղաքը։ Առաջին անգամ հիշատակվել է 1094 թվականին։ Անվանումն ունի սլավոնական ծագում. բառացի նշանակում է «հողաթմբից (պատնեշից, խրամատից) այն կողմ»։ 1526-1918 թվականներին գտնվել է Հաբսբուրգների տիրապետության տակ եւ կոչվել է Ագրամ։ 2011 թվականի տվյալներով բնակչությունը կազմում է 790,017 մարդ, տարածքը՝ 641,29 կմ2։ Քաղաքը գտնվում է Սավա գետի Դանուբ վտակի վրա, 45,815 ° հյուսիսային լայնության եւ 15,98306 ° արեւելյան երկայնության վրա, ծովի մակարդակից 104 մետր բարձրության վրա (ամենացածր կետը) Մեդվեդնիցա լեռնազանգվածի կողքին։ Զագրեբի տարիքը ավելի քան 900 տարի է։ Զագրեբ քաղաքը արվարձանների հետ ունի ժուպանության կարգավիճակ, քաղաքը ղեկավարում է քաղաքային ասամբլեայի կողմից ընտրվող քաղաքապետը։ 2009 թվականի մայիսի 31-ին չորրորդ անգամ քաղաքապետ է ընտրվել Միլան Բանդիչը։ Զագրեբ քաղաքը գտնվում է մայրցամաքային գոտում. ամառային միջին ջերմաստիճանը +21 °C է, իսկ ձմռանը՝ +2 °C: Պատմություն Առաջին հիշատակումը Զագրեբի մասին վերագրվում է 1094 թվականին, երբ Հունգարիայի թագավոր Լասլոն I-ը հաստատեց մի եպիսկոպոսություն Կապտոլ բլրի վրա։ Այն ժամանակ Գրադեց եւ Կապտոլ բնակավայրերը, որոնք այժմ համարվում են Զագրեբ քաղաքի պատմական միջուկը, անկախ բանակավայրեր են եղել։ 1242 թվականին Գրադեցն ավերվել է Բաթու խանի կողմից։ Դրանից հետո այն հունգարախորվաթական թագավոր Բելա IV-ի Ոսկե կոնդակով հռչակվեց ազատ թագավորական քաղաք։ 14-րդ դարի սկզբին Գրադեցը եւ Կապտոլը միացվել են եւ դարձել որպես մեկ քաղաք. Կապտոլի եպիսկոպոսությունը վերանվանվում է Զագրեբի արքեպիսկոպոսություն։ 1669 թվականին ճիզվիտները հիմնադրում են առաջին ավագ դպրոցը եւ ակադեմիան։ Այս տարեթիվը համարվում է Զագրեբի համալսարանի հիմնադրման տարեթիվը՝ հնագույններից մեկը Եվրոպայում։ Շուտով Զագրեբը դառնում է մշակութային կենտրոն եւ Խորվաթիայի մեծ քաղաքներից մեկը։ 1776 թվականին Վարաժդինից Զագրեբ է տեղափոխվում խորվաթական թագավորական վեչեի (ղեկավարության) նստավայրը, ինչից հետո քաղաքը փաստացիորեն մայրաքաղաքի կարգավիճակ է ստանում։ 1851 թվականին Իոսիպ Ելաչիչը միավորել է Կապտոլը եւ Գրադեցը Զագրեբի մեջ։ Այդ ժամանակ հաստատվեց նաեւ միավորված քաղաքի քաղաքապետի պաշտոնը, որը զբաղեցրեց Գրադեցի վերջին դատավոր Յանկու Կամաուֆը։ Ավստրո-Հունգարական կայսրության ժամանակ քաղաքը կոչվել է Ագրամ։ 1991 թվականի հունիսի 25-ին Խորվաթիայի խորհրդարանը հռչակեց Խորվաթիայի անկախությունը եւ Զագրեբը հայտարարեց Խորվաթիայի մայրաքաղաք։ 1995 թվականի մայիսին քաղաքացիական պատերազմի ժամանակ Զագրեբը ենթարկվեց հրթիռային հարձակման ինքնահռչակ Սերբական Կրայինայի Հանրապետության կողմից. զոհվեց 7, վիրավորվեց ավելի քան 175 մարդ։ Կլիմա Զագրեբի կլիման ցամաքային է, արտահայտված են տարվա 4 եղանակները։ Միջին ջերմաստիճանը ձմռանը 2 °C է , իսկ ամռանը՝ 21 °C: Որպես կանոն, Զագրեբում շատ շոգ է մայիսին՝ հատկապես ամսվա վերջին ջերմաստիճանը գերազանցում է 30 °C-ը։ Ձմռանը բոնորշ են ձյան տեղումները, իսկ աշունը, սովորաբար, շատ անձրեւոտ է։ Ժողովրդագրություն Զագրեբը Խորվաթիայի ամենամեծ քաղաքն է եւ միակը, որի բնակչությունը (ներառյալ արվարձանները) գերազանցում է 1 մլն մարդը, որը բնակչության ավելի քան 20 %-ն է։ Քաղաքային ագլոմերացիաներում ապրում 1,088,841 մարդ։ Քաղաքի բնակչությունը կազմում է 790,017 մարդ (2011 թվականի մարդահամարի տվյալներով)։ Ըստ տեղական ոստիկանության բաժանմունքի տվյալների՝ 2005 թվականին քաղաքում հաշվառված է եղել 973,667 մարդ։ Զագրեբի էթնիկական կազմը մեծապես միատարր է, ըստ 2001 թվականի մարդահամարի տվյալների՝ բնակիչների 91,94 %-ը խորվաթներ են։ Ըստ նույն տվյալների՝ քաղաքում բնակվում են էթնիկ փոքրամասնությունների 40,066 ներկայացուցիչներ։ Դրանցից ամենամեծաթիվը սերբերն են (18,811 մարդ, 2.41 %), ապա բոսնիացիները (6204 մարդ՝ 0.80 %), ալբանացիներ>ը (3389 մարդ՝ 0.43%), սլովենացիները (3,225 մարդ՝ 0.41 %), գնչուները (1946 մարդ՝ 0.25 %), չեռնոգորցիները (1131 մարդ՝ 0.17%) եւ մակեդոնացիները (1,315 մարդ՝ 0.17 %): Բնակչության մեծամասնությունը (մոտ 90 %) կաթոլիկ է, կան նաեւ փոքրաթիվ ուղղափառներ եւ իսլամի հետեւորդներ։ Տնտեսություն Զագրեբում տնտեսության առավել կարեւոր ճյուղերն են` էլեկտրական սարքերի արտադրությունը, քիմիական, դեղագործական եւ տեքստիլ արդյունաբերությունը։ Զագրեբը միջազգային առեւտրի եւ բիզնես կենտրոն է Կենտրոնական եւ Արեւելյան Եվրոպայի միջեւ։ Խորվաթիայի մայրաքաղաքը ունի ամենաբարձր անվանական ՀՆԱ-ն՝ մեկ շնչի հաշվով 19.132 $: Այստեղ կենտրոնացված են խորվաթական բոլոր ընկերությունների ավելի քան մեկ երրորդը եւ Խորվաթիայի աշխատուժի գրեթե 40 %-ը։ Զագրեբում, մասնավորապես, գտնվում են գրեթե բոլոր ազգային բանկերի գլխամասային գրասենյակները, կոմունալ ոլորտի, հասարակական տրանսպորտի կարեւորագույն տնտեսվարող սուբյեկտները։ Այսպես՝ 2006 թվականին Զագրեբի ընդհանուր շրջանառության մասնաբաժինը կազմել է 60 %, ընդհանուր ընկերության եկամուտների մասնաբաժինը՝ 35 %, երկրի արտահանման եւ ներկրման մասնաբաժինը՝ 57 %: Զագրեբում արագ զարգանում է զբոսաշրջությունը։ Զագրեբում կան երեք հինգաստղանի հյուրանոցներ` Westin, Sheraton, Regent: Զագրեբի բյուջեն 2007 թվականին կազմել է 7.38 մլրդ, միջին ամսական զուտ աշխատավարձը՝ 6669 կունա, ՀՆԱ-ն 2004 թվականին կազմել է 28,261 դոլար։ Ծանոթագրություններ Խորվաթիայի քաղաքներ 1094 թվականին հիմնադրված բնակավայրեր


text: Վիլնյուս (), Լիտվայի ամենամեծ քաղաքն ու մայրաքաղաքն է։ Գտնվում է Նյարիս գետի ափին։ Անվանում Հայտնի է 1128 թվականից։ Անվանումն առաջացել է լիտվերեն Vilnis — «ալիք» բառից (նկատի է առնվել քաղաքի տեղանքի ալիքաձեւ լինելը)։ Մինչեւ 1939 թվականը կոչվել է Վիլնո (Vilno)։ 14-16-րդ դարերում Լիտվական մեծ իշխանության մայրաքաղաքն էր։ 1795 թվականից եղել է Ռուսական կայսրության կազմում։ 1920-1939 թվականները Լեհաստանի կազմում էր։ Տես նաեւ Վիլնյուսի զինանշան Ծանոթագրություններ Լիտվայի քաղաքներ


text: Սկոպիե (, ), Հյուսիսային Մակեդոնիայի Հանրապետության մայրաքաղաքը։ Այն ձեւավորում է 10 շրջաններից բաղկացած անկախ վարչական միավոր։ Բնակչությունը 2008 թվականի դրությամբ կազմել է 850 000 մարդ, որոնցից 65 %-ը մակեդոնացիներ են, 27 %-ը՝ ալբանացիներ։ Քաղաքում բնակվում են նաեւ սլավոնական այլ ժողովուրդների ներկայացուցիչներ՝ սերբեր, բոսնիացիներ, խորվաթներ, բուլղարացիներ եւ այլք։ Գտնվում է Մակեդոնիայի հյուսիսում, Սերբիայի հետ սահմանից մի քանի կիլոմետր հեռավորության վրա, Վարդար գետի ափին, հովտում, որը շրջապատված է լեռնաշղթաներով։ Քաղաքում առկա էեն անտիկ կառույցներ, ինչպես նաեւ թուրքական տիրապետության ժամանակաշրջանի կառույցներ։ Քաղաքն ուժգին տուժել է 1963 թվականի երկրաշարժից, այնուհետեւ վերականգնվել ճապոնական ճարտարապետ Տանգեյի ղեկավարության տակ։ 2010 թվականից իրականացվում է քաղաքային կենտրոնը վերակառուցելու «Սկոպիե 2014» պետական նախագիծը, որը հաճախ հասարակության մեջ հակասությունների պատճառ է դառնում։ Պատմություն Սկոպիե քաղաքի մասին առաջին անգամ հիշատակել է Կլավդիոս Պտղոմեոսը «Սկուպի» անտիկ անվան տակ։ Քաղաքը ձեւավորվում է մ.թ.ա. 3-րդ դարում, իսկ մ.թ.ա. 164 թվականին հայտնվում Հռոմի տիրապետության տակ եւ դառնում Մյոզիա նահանգի կենտրոնը։ Մ.թ. 84 կամ 85 թվականին կայսր Դոմիցիանոսը այստեղ հիմնել է Փլավիա Աելիա Սկուպի գաղութը, որը հետագայում դառնում է խոշոր քաղաք։ Ճարտարապետություն Վարդար գետի վրայով անցնող քարե կամուրջը համարվում է Սկոպիե քաղաքի խորհրդանիշը։ Կառուցվել է 15-րդ դարում։ Սկոպիե Ամրոցը (, — «ամրոց» բառից), գտնվում է Վարդար գետի ձախ ափի մոտ։ 19-րդ դարում կառուցված ուղղափառ եկեղեցին։ Դաութ Փաշայի թուրքական բաղնիքը։ Սուրբ Կլիմենտ Օրիդսկի մայր տաճար, որի օծման արարողությունը տեղի է ունեցել 1990 թվականին։ Հազարամյակի խաչ Վարչական բաժանում Սկոպիե քաղաքում ձեւավորվել են 10 քաղաքային համայնքներ։ Բնակիչների թվով ամենամեծը Գազի Բաբա համայնքն է (72 617 բնակիչ), ամենափոքրը՝ Շուտո-Օրիզարի (20 800 բնակիչ)։ Տարածքով ամենամեծը Սարայ համայնքն է (229 կմ2), ամենափոքրը՝ Չաիր (3,5)։ Շուտո-Օրիզարի համայնքը հիմնականում բաղկացած է գնչուներից։ Կլիմա Պատկերասրահ Քույր-քաղաքներ Սկոպիեն ունի 17 քույր-քաղաքներ. Ծանոթագրություններ Հյուսիսային Մակեդոնիայի քաղաքներ Շախմատային օլիմպիադաներ հյուրընկալած քաղաքներ Սկոպիե


text: Վալետան, կամ Լա Վալետան (, ) Մալթայի Հանրապետության մայրաքաղաքն է, երկրի տնտեսական եւ քաղաքական կենտրոնը։ Անվանումը ստացել է մագիստրոս Ժան Պարիզո դե լա Վալետի անունից, որը հիմնադրել եւ պաշտպանել է քաղաքը օսմանցիներից։ Զարգացման պատմություն Մալթա կղզու ափերը ներկայացնում են ոլորուն գիծ՝ կտրատված հարմարավետ շատ խորշերով։ Աշխարհագրական այս առանձնահատկությամբ է բացատրվում այն հանգամանքը, որ այժմյան Վալետայի տարածքը բնակեցված է եղել դեռեւս մ.թ.ա.9-րդ դարից, երբ կղզին գաղութացրել են փյունիկեցիները։ Դարերի ընթացքում Մալթան ձեռքից ձեռք է անցել. մ.թ.ա.7-րդ դարում այն պատկանում էր հույներին, մ.թ.ա 6-րդ դարից՝ Կարթագենին, մ.թ. 218 թվականից՝ Հռոմին։ Այնուհետեւ այն գրավեցին վանդալները, որոնց փոխարինեցին բյուզանդացիները, իսկ 869 թվականին՝ արաբները։ Նորմանները, ովքեր 11-րդ դարում Մալթան միացրին Սիցիլիային, դարձան կղզու վերջին տերերը՝ 16-րդ դարի սկզբին այն նվիրելով Մալթայի օրդենին։ Վալետայի պատմությունն սկսվում է այն պահից, երբ մալթացի ասպետների բազում ջոկատներ Ժան դե Լա Վալետի գլխավորությամբ հետ մղեցին Սուլեյման Iի ղեկավարությամբ կղզեխումբը նվաճելու եկած թուրքական զորքերին։ Մալթայի բնակիչների համար հաղթանակը բավական ծանր եղավ, որն էլ հանգեցրեց այն գաղափարին, որ քաղաքը պետք է ամրացնել թշնամու հետագա հարձակումներից պաշտպանվելու համար։ Մալթայի օրդենի մագիստրը 1566 թվականի մարտի 28-ին անձամբ առաջին քարը դրեց նոր քաղաքի հիմքում։ Քրիստոնեական ողջ աշխարհի առատ նվիրաբերումների շնորհիվ՝ շինարարական աշխատանքները մեծ արագությամբ զարգացան։ Շինարարությունը ղեկավարում էր իտալացի ճարտարապետ Ֆրանչեսկո Լապարելին, որը ողջ Եվրոպայի քաղաքաշինության մեջ առաջին անգամ հնարավորություն ստացավ ամեն ինչ անել ճարտարապետական նորմերի եւ օրենքների համաձայն։ Մշակվեց կեղտաջրերի հեռացման եւ աղբահանության հատուկ համակարգ, ինչը թույլ տվեց աշխատանքներն իրականացնել առանց շինարարական աղբի կուտակման։ Փողոցները նախագծվել էին այնպիսի եղանակով, որ ծովից փչող բրիզը, ամենուր թափանցելով, մաքրում էր օդը՝ ստեղծելով օդորակիչի էֆեկտ։ Անմիջապես ստեղծվեց քաղաքի նախագծման բաժին, որը գործում է մինչ օրս։ Բաշինը որոշել էր քաղաքի տները կառուցել մեկ գծով, դրանց անկյունները զարդարել քանդակներով, իսկ բակում ջրհոր կառուցել՝ անձրեւաջրերը հավաքելու համար։ Արգելված էր այգիներ հիմնել տների առաջ։ Տների եւ հասարակական շինությունների ստեղծմանը զուգահեռ՝ մայրաքաղաքի շուրջը ստեղծվեցին պաշտպանական կառույցներ։ Հինգ տարվա ընթացքում այդ աշխատանքներն ավարտվեցին։ Փորվեցին նաեւ խոր խրամներ՝ առանձնացնելով Վալետան կղզու հիմնական մասից։ Խրամների երկարությունը կազմում էր 1000, խորությունը՝ 18, իսկ լայնությունը՝ 20 մետր։ 1570 թվականից քաղաքի շինարարությունը շարունակեց Լապարելիի աշակերտ Ջերոլամո Կասարը։ Նրա ղեկավարությամբ քաղաքում կառուցվեցին պալատներ եւ եկեղեցիներ։ Վալետայում զարգանոմ էին առեւտուրը, արհեստներն ու արվեստը։ Վալետայի զարգացմանը նպաստեց եւ այն հանգամանքը, որ օրդենի ասպետները, ազատվելով թուրքական նվաճումների սպառնալիքներից, սկսեցին հոգալ սեփական հարմարավետ կյանքի մասին եւ կառուցեցին շքեղ առանձնատներ ու պալատներ։ 1798 թվականին ասպետները, կորցնելով մարտական ոգին եւ կարգուկանոնը, չկարողացան, ավելի շուտ չուզեցին պայքարել Նապոլեոնի զորքերի դեմ։ Ընդհակառակը, նրանցից շատերը, ֆրանսիական արմատներ ունենալով, ոգեւորությամբ ընդունեցին կայսրին։ Ասպետների այսպիսի դիրքորոշումը հնարավորություն տվեց քաղաքին խուսափելու ավերումից։ 1800 թվականին Վալետան ամբողջ կղզու հետ անցավ անգլիացիների ձեռքը եւ մնաց նրանց տիրապետության տակ մինչեւ 1974 թվականը։ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ժամանակ քաղաքը լուրջ վնասներ կրեց գերմանացիների ռմբակոծության հետեւանքով։ 1974 թվականի Վալետան դարձավ անկախացած Մալթայի Հանրապետության պաշտոնական մայրաքաղաքը։ Կլիմա Վալետան գտնվում է Մալթա կղզու հյուսիսարեւմտյան մասի՝ ժեռուտ թերակղզու վրա՝ Միջերկրական ծովի բնական երկու նավահանգիստների միջեւ՝ Մարսամշետ եւ Գրանդ Հարբոր։ Քաղաքի փողոցների մի մասը ձգվում է Սկիբերաս լեռան լանջերով։ Քաղաքում իշխում է միջերկրածովյան կլիման, որն աչքի է ըմկնում շոգ, չոր ամառներով (հուլիսին ջերմաստիճանը հասնում է +36°-ի) եւ մեղմ, անձրեւոտ ձմեռներով (ջերմաստիճանը չի իջնում +4°-ից)։ Տեղումների տարեկան քանակը 550 մմ է։ Քաղաքում, ինչպես եւ երկրում, գետ չկա։ Ստորգետնյա ջրերը մասամբ աղի են. այդ պատճառով բնակչությունը ստիպված է հավաքել անձրեւաջուրը գյուղատնտեսական նպատակներով։ Բուսականությունն աղքատ է, հիմնականում՝ թփուտային։ Բույսերի որոշ տեսակներ օգտագործվում են դեղորայքի եւ օծանելիքի արտադրության մեջ։ Բնակչություն, լեզու, կրոն Վալետան ունի մոտ 9.000 բնակիչ, որոնք հիմնականում մալթացիներ են՝ հետնորդները փյունիկեցիների, ովքեր հնում գաղութացրել էին Մալթան։ Քաղաքի բնակիչները խոսում են երկու լեզվով՝ անգլերեն եւ մալթայերեն։ Մալթայերենը արաբերենի մի բարբառ է, որն իր վրա է կրել իտալերենի, մասնավորապես՝ սիցիլական բարբառի ազդեցությունը։ Բնակչության մեծ մասը դավանում է կաթոլիկություն։ Մշակութային նշանակություն Վալետայի գլխավոր փողոցը՝ Հանրապետության փողոցը, որն իր անունը ստացել է 1974 թվականին, անցնում է կենտրոնով, քաղաքը կիսում երկու մասի եւ ավարտվում Սուրբ Էլմոյի ամրոցի մոտ, որը Վալետան պաշտպանող գլխավոր ամրոցներից է եղել։ Մեր օրերում ամրոցում տեղակայված է ռազմական թանգարանը։ Հանրապետության փողոցի շինությունները հարավեվրոպական ոճի վառ օրինակներ են։ Քաղաքի դարպասները բերում են Ազատության հրապարակ, որտեղ աջից գտնվում է Սենտ Ջեյմս Կավալյերի աշտարակը. անմիջապես նրա մոտ գտնվում է Օբերժ դե Կաստիլ (, բառացի՝ կաստիլական պանդոկ) ասպետական ապարանքը, որը Մալթայի վարչապետի նստավայրն է։ Ազատության հրապարակի դիմաց Պալացո Ֆերերին է՝ իտալական դասական ոճով կառուցված ամենագեղեցիկ պալատներից մեկը։ Փոքր-ինչ հեռվում արքայական օպերայի շենքն է։ Օբերժ դե Պրովանսի շենքը, որը կառուցվել է 1574 թվականին անգլիական կառավարման ժամանակ, Մալթայի հասարակական կյանքի կենտրոնն էր եւ կոչվում էր Յունիոն ակումբ։ Այժմ այդտեղ գտնվում է հնագիտության ազգային թանգարանը։ Հանրապետության փողոցը հատում է մի քանի հրապարակներ։ Դրանցից մեկում՝ Պալատների հրապարակում է գտնվում Մեծ մագիստրի ապարանքը, որը կառուցվել է 1570-ից 1580 թվականներին։ Այժմ այդ շենքում են գտնվում նախագահի նստավայրը եւ Մալթայի Հանրապետության խորհրդարանը։ Պալատի սրահների մի մասը բաց է զբոսաշրջիկների համար։ Վալետայում է գտնվում ամբողջ հանրապետության միակ համալսարանը, որը հիմնադրվել է 1769 թվականին եւ համաշխարհային ճանաչում ունի բժշկական գիտությունների դասավանդման ասպարեզում։ Քաղաքում է գտնվում նաեւ կղզու անգլիկան առաջին եկեղեցին՝ Սուրբ Պետրոսի տաճարը։ Քաղաքի տեսարժան վայրերից են Կասա-Ռոսա-Պիկոլան՝ Մալթայում վերջինը կառուցված պալատներից մեկը, եւ քաղաքի ամենահին եկեղեցիներից մեկը՝ ճիզվիտների եկեղեցին։ Վալետան հռչակվել է 2018 թվականի՝ Եվրոպայի մշակութային մայրաքաղաք։ Ծանոթագրություններ Արտաքին հղումներ Վալետայի տեղական խորհուրդ Մալթայի պատմություն Վալետայի լուսանկարներ Եվրոպական մայրաքաղաքներ Մալթայի քաղաքներ 1566 թվականին հիմնադրված բնակավայրեր Համաշխարհային ժառանգություն Եվրոպայում Շախմատային օլիմպիադաներ հյուրընկալած քաղաքներ


text: Քիշնեւ (ռումիներեն՝ Chişinău), Մոլդովայի մայրաքաղաքն է եւ ամենախոշոր քաղաքը։ Քաղաքի կարգավիճակ ստացել է 1818 թ. Ռուսական կայսրության կազմի մեջ մտնելուց հետո։ Հանդիսանում է Մոլդովայի տնտեսական եւ մշակութային կենտրոնը։ Բացի բուն Քիշնեւ քաղաքից, համանուն մունիցապալետի կազմի մեջ են մտնում 6 շրջանային քաղաքներ եւ 25 բնակավայրեր, միավորված 13 կոմունայի մեջ։ Աղբյուրներ Գրականություն Şlapac M., Boldureanu A., Nicolae E., Iurcenco N., Râbalco E. Chişinău. — Velmas-Terra Ruxanda, 1996. История Кишинёва. — Киш., 1966. Константинов А. С. Кишинёв. — Киш., 1966. Одуд А. Л. Кишинёв (Экономико-географический очерк). — Киш., 1964. Ульянов В., Пилат И. Исторические и памятные места г. Кишинёва. — Киш., 1957. Юбилейный сборник г. Кишинёва, 1812-1912. — Киш., 1914. Кишинёв // Электронная еврейская энциклопедия. Кишинёв. Энциклопедия = Chişinău, Enciclopedie. — Кишинёв։ Museum, 1997. — ISBN 9975-906-16-8 Մոլդովայի քաղաքներ 1436 թվականին հիմնադրված բնակավայրեր


text: Բելգրադ (), Սերբիա եւ Մոնտենեգրոյի նախկին մայրաքաղաքն է։ Այսօր Բելգրադը Սերբիայի մայրաքաղաքն է։ Այն տեղակայված է Սավա եւ Դանուբ գետերի միաձուլման տեղանքում։ Բելգրադ թարգմանվում է «Սպիտակ քաղաք»։ Բուն քաղաքը 1,1 միլիոն բնակչություն ունի, մինչդեռ արվարձաններով հանդերձ Բելգրադի բնակչությունը հասնում է շուրջ 1.64 միլիոնի, դարձնելով այն Արեւելյան Կենտրոնական Եվրոպայի խոշորագույն քաղաքներից մեկը։ Եվրոպայի խոշորագույն նախապատմական մշակույթներից մեկը՝ Vinča culture մշակույթը զարգացել է Բելգրադի շրջակայքում, մ.թ.ա. VI հազարամյակում։ Հնագույն ժամանակներում ֆրակիացիները, դակերը բնակեցրել էին տարածաշրջանը, այնուհետ մ.թ.ա. 279 թվականին կելտերրը գրավեցին քաղաքը եւ այն անվանեցին Սինգիդինում։ II դարում, Ավգուստի կայսրության՝ Հռոմեական Սերբիայի ժամանակ, հռոմեացիները գրավեցին այդ տարածքը եւ քաղաքի կարգավիճակ տվեցին։ 520 թվականին այն բնակեցվեց սլավոններով եւ բազմիցս բնակչության կազմը փոխվեց ֆրանկների, բյուզանդացիներ եւ հունգարների միջեւ մինչ (1282-1316) այն դարձավ մայրաքաղաք։ 1521 թվականին Բելգրադը գրավվեց Օսմանյան կայսրության կողմից եւ դարձավ Սեմեդերյան սանջակի նստավայր։ Այնուհետ մերթ ընդ մերթ Բելգրադը հայտնվում է Ավստրական եւ Օսմանյան կայսրությունների տիրապետության ներքո, անընդահատ շարունակվող Ավստրո-թուրքական պատերազմների հետեւանքով։ Այդ պատերազմները բերեցին Բելգրադի մեծ մասի ավերմանը։ Միայն 1841 թվականին Բելգրադը նորից ստացավ Սերբիայի մայրաքաղաքի կարգավիճակ։ Քաղաքի հյուսիսային հատվածը մնաց որպես ավստրո-հունգարական ֆորպոստ մինչ 1918 թվականը Բելգրադին վերամիավորելը։ Լինելով ստրատեգիական տեղանք, Բելգրադը 115 անգամ պատերազմական գործողությունների է ենթարկվել եւ 44 անգամ գետնին է հավասարվել։ Բելգրադը Հարավսլավիայի մայրաքաղաքն էր 1918 թվականի նրա կազմավորումից մինչեւ 2006 թվականին նրա անկումը՝ կառավարման տարբեր ձեւերի ժամանակ։ Բելգրադը Սերբիայում ունի հատուկ վարչական կարգավիճակ եւ այն Սերբիայի հինգ վիճակագրական շրջաններից մեկն է։ Այն բաժանված է հինգ քաղաքապետարանների միջեւ, յուրաքանչյուրը իր տեղական խորհրդով։ Բելգրադը զբաղեցնում է Սերբիայի տարածքի 3.6 %-ը եւ երկրի բնակչության 22.5 %-ը ապրում է Բելգրադում։ Քաղաքն արժանացել է բազմաթիվ տիտղոսների ներառյալ 2020 թվականի Եվրոպայի մշակութային մայրաքաղաք։ Աշխարհագրություն Բելգրադը տեղակայված է ծովի մակերեւույթից 116.75 մ բարձրության վրա Դանուբ եւ Սավա գետերի միաձուլման շրջակայքում։ Բելգրադի պատմական կենտրոնը՝ Կալեմեգդանը տարածվում է երկու գետերի աջ ափերին։ 19-րդ դարից սկսած քաղաքը ընդարձակվել է դեպի հարավ եւ արեւելք; II Համաշխարհային պատերազմից հետո Novi Beograd-ը (Նոր Բելգրադ) կառուցվել է Սավա գետի ձախ ափին, որը միացնում է Բելգրադը Զեմունի հետ։ Քաղաքին միացան նաեւ Դանուբով խաչվող ավելի փոքր համայնքները։ Պատմության ընթացքում, Բելգրադը եղել է Արեւմուտքի եւ Արեւելքի միջեւ։ Սավայի աջ ափին կենտրոնական Բելգրադը բլուրների վրա է, Բելգրադի ամենաբարձր կետը Տորլակ բլուրը 303 մ բարձրություն ունի։ Ավալա (511 մ) եւ Կոսմայ (628 մ) սարերը քաղաքի հարավային մասում են։ Պատմություն Նախապատմություն Առաջին հողագործական ժողովուրդները բնակություն են հաստատել տարածաշրջանում Նեոլիթյան, Սթարչեւյան մշակույթի ծաղկման ժամանակաշրջանում՝ մ.թ.ա. 6200-5200 թվականներ։ Վինչի մշակույթը հայտնի է իր խոշոր բնակավայրերով, որոշները ամենախոշորն էին նախապատմական Եվրոպայում։ Պղնձի այնպիսի քանդակներ, ինչպիսին է Վինչի տիկինը պղնձի դարի առաջին նմուշներն են Եվրոպայում : Հին քաղաք Նախապատմական Բալկանների Ֆրակիացիներ եւ Դակեր ցեղերը տիրում էին այս տարածքում մինչ հռոմեացիների կողմից այն գրավելը : Բելգրադը բնակեցված էր ֆրակիա-դակիան Սինգի ցեղերով, կելտերի ներխուժումից հետո մ.թ.ա. 279 թ. Scordisci գրավեցին քաղաքը եւ անվանեցին "Singidūn" (dūn, ամրոց) Մ.թ.ա. 34-33 Հռոմեական բանակը Սիլանուսի գլխավորությամբ հասավ Բելգրադ։ Մ.թ. I դարում այն հռոմեականացավ եւ դարձավ Սինգիդունում II դարի կեսերին Հռոմեական իշխանությունների կողմից այն կոչվեց մունիցիպիում որպես լիակատար գաղութ, եւ դարի վերջում այն դարձավ բարձրակարգ քաղաք։ Վարչական կառուցվածք Բելգրատը առանձին վարչական միավոր է Սերբիայի կազմում, իր սեփական ինքնավար քաղաքային իշխանությամբ։ Բելգրադի ներկայիս քաղաքապետը Դրագան Դիլասն է՝ Սերբիայի դեմոկրատական կուսակցությունից։ Բելգրադի ավագանին ունի 110 անդամ, որոնք ընտրվում են չորս տարի ժամանակով։ Քաղաքի բյուջեն 2012 թ կազմում է շուրջ 102 բիլիոն դինար : Թաղապետարաններ Քաղաքը բաժանված է 17 թաղապետարանների միջեւ։ Բնակչություն 2011 թվականին անցկացված մարդահամարի տվյալներով քաղաքային ագլոմերացիայի բնակչությունը Բորչա, Օվչա եւ Սուրչին արվարձանների հետ միասին կազմում է 1 233 796 մարդ։ Բելգրադի վարչական շրջանի բնակչությունը կազմում է 1 659 440 մարդ։ Ճնշող մեծամասնությունը սերբեր են։ Քաղաքում ապրում են նաեւ չեռնոգորացիներ, խորվաթներ, մակեդոնացիներ, գնչուներ, բոսնիացիներ եւ այլն։Էլգրադը դարձել է նախկին Հարավսլավիայի տարբեր ազգությունների մարդկանց տունը։ Հարավսլավիայի ինդուստրացման ժամանակ, որը սկսվեց Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո, քաղաքն ապրեց ներգաղթյալների հոսք գյուղերից եւ փոքր քաղաքներից։ 1990-ականներին՝ ՍՖՀՀ-ի փլուզման ժամանակ, Բելգրադն ընդունեց հսկայական թվով փախստականներ եւ տեղահանվածներ, հիմնականում սերբեր, Խորվաթիայից, Բոսնիա եւ Հերցեգովինայից, Կոսովոյից եւ Մետոհիայից[84][85]: Սերբիայի մայրաքաղաքում ապրում է նաեւ մեծ չինական սփյուռք։Տարբեր աղբյուրների համաձայն՝ նրա թիվը կազմում է 10-ից 20 հազար մարդ։ Չինացիների զանգվածային ներգաղթը Բելգրադ սկսվեց 1990-ականների կեսերին։ Ներկայումս նրանք կոմպակտ ապրում են Նովի Բեգրադի 70 թաղամասում[86]։ Քաղաքում բնակվում են նաեւ Մերձավոր Արեւելքի մի շարք մարդիկ։ Նրանք հիմնականում ուսանողներ են Իրաքից, Իրանից, Սիրիայից եւ Հորդանանից, ովքեր ժամանել են Հարավսլավիա 1970-1980-ական թվականներին եւ մնացել երկրում։ Տնտեսություն Բելգրադը երկրի տնտեսական կենտրոնն է, այն Սերբիայի ամենազարգացած հատվածն է։ Բելգրադի շրջանի ՀՆԱ-ի բաժինը կազմում է երկրի ընդհանուր ՀՆԱ-ի 40%-ը։ 1990-ականներին Բելգրադը լրջորեն տուժեց Հարավսլավիայի դեմ միջազգային պատժամիջոցներից եւ դրա հետեւանքով հարավսլավական դինարի հիպերինֆլյացիայից։ Քաղաքի տնտեսությանը հսկայական վնաս հասցրեց նաեւ ՆԱՏՕ-ի ինքնաթիռների կողմից երկրի ռմբակոծումը։ Ռազմական գործողությունների ավարտից հետո Բելգրադի տնտեսությունը աստիճանաբար վերականգնվեց եւ այժմ աճ է ցույց տալիս։Քաղաքում տեղակայված են մի շարք խոշոր ընկերությունների գլխամասային գրասենյակները, այդ թվում՝ Air Serbia, Telecom Srbiya, Telenor Srbiya, Delta Holding, Japan Tobacco եւ այլն։ Ֆոնդային բորսան եւ Սերբիայի Ազգային բանկը գտնվում են Բելգրադում։ Բելգրադում մասնավոր բանկերը ներկայացված են այնպիսի ընկերություններով, ինչպիսիք են Komertsialna Banka, Vojvoganska Banka, Sberbank Srbija եւ այլն:2013 թվականին Բելգրադում գործում էր 6924 ՏՏ ընկերություն։ Այսպիսով, քաղաքը ՏՏ ոլորտի առաջատարներից մեկն է Արեւելյան Եվրոպայում։ Բելգրադում բացված Microsoft-ի զարգացման կենտրոնը այս ընկերության հինգերորդ կենտրոնն էր։ Բացի այդ, մի քանի այլ բազմազգ ՏՏ ընկերություններ ընտրել են Սերբիայի մայրաքաղաքը իրենց տարածաշրջանային կամ եվրոպական կենտրոնակայանի համար։ Դրանց թվում են «Asus», «Intel», «Dell», «Huawei», «NCR» եւ այլն։2016 թվականի հոկտեմբերի դրությամբ Բելգրադում միջին աշխատավարձը կազմել է 56530 սերբական դինար։ Միաժամանակ, նույն տարվա մարտին Բելգրադի Սուրչին համայնքն ուներ երկրում ամենաբարձր միջին աշխատավարձը՝ 73689 սերբական դինար[98]։ 2015 թվականի հետազոտության համաձայն՝ քաղաքի տնային տնտեսությունների 73%-ն ուներ համակարգիչ, 65,8%-ը՝ լայնաշերտ ինտերնետ կապ, իսկ 73,9%-ը՝ կաբելային հեռուստատեսություն։ Արդյունաբերություն Բելգրադում առաջին արդյունաբերական ձեռնարկությունը 19-րդ դարի սկզբի Սերբիայի առաջին ապստամբության ժամանակ կազմակերպված հրետանային արհեստանոցներն էին։ 1831 թվականին քաղաքում բացվել է առաջին տպարանը, 1838 թվականին՝ կաշվի արտադրությունը, 1839 թվականին՝ գարեջրի գործարանը, 1842 թվականին՝ մետաղամշակման առաջին ձեռնարկությունը։ 1913 թվականին Բելգրադում եւ Զեմունում արդեն 55 գործարան ու գործարան կար, որոնք այն ժամանակ պատկանում էին Ավստրո-Հունգարիային։Առաջին եւ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմները լուրջ վնաս են հասցրել քաղաքի արդյունաբերությանը, 1941-1945 թվականներին Բելգրադի ձեռնարկությունների մինչեւ կեսը ոչնչացվել է։ Հարավսլավիայի Սոցիալիստական Դաշնային Հանրապետության շրջանակներում սկսվեց Բելգրադի արդյունաբերության վերակառուցումը, 1960-ից հետո նոր գործարանների ինտենսիվ շինարարություն իրականացվեց։ Հարավսլավիայի փլուզումից հետո արդյունաբերական արտադրանքի ծավալը նվազեց, մի շարք ձեռնարկություններ սեփականաշնորհվեցին։Ներկայումս Բելգրադը Սերբիայի գլխավոր արդյունաբերական կենտրոնն է։ Քաղաքում արտադրվում են հաստոցների եւ արդյունաբերական սարքավորումների, կոմբայնների, տրակտորների եւ գյուղատնտեսական այլ տեխնիկայի, ավտոբուսների, հեռահաղորդակցության սարքավորումների, էլեկտրոնիկայի, կենցաղային տեխնիկայի արտադրությունը։Կան մի շարք քիմիական արդյունաբերության ձեռնարկություններ, որոնք արտադրում են պլաստմասսա, կաուչուկ, լաքեր, ներկեր, պոլիմերային ծածկույթներ, կենցաղային քիմիկատներ եւ այլն։ Թեթեւ եւ փայտամշակման արդյունաբերությունը զարգացած է նաեւ Բելգրադում։ Սննդի արդյունաբերությունը ներկայացված է գյուղատնտեսական հումքի վերամշակմամբ եւ սննդի եւ խմիչքների արտադրությամբ։Կան մի շարք քիմիական արդյունաբերության ձեռնարկություններ, որոնք արտադրում են պլաստմասսա, կաուչուկ, լաքեր, ներկեր, պոլիմերային ծածկույթներ, կենցաղային քիմիկատներ եւ այլն։ Թեթեւ եւ փայտամշակման արդյունաբերությունը զարգացած է նաեւ Բելգրադում։ Սննդի արդյունաբերությունը ներկայացված է գյուղատնտեսական հումքի վերամշակմամբ եւ սննդի եւ խմիչքների արտադրությամբ։ Տրանսպորտ Բելգրադում հասարակական քաղաքային տրանսպորտը բաղկացած է ավտոբուսի, տրամվայի եւ տրոլեյբուսի երթուղիներից։ Քաղաքային վիճակագրության սեկտորի տվյալներով՝ 2018 թվականին Բելգրադն ունեցել է.Գրեթե ամբողջ հասարակական քաղաքային տրանսպորտը պատկանում է Բելգրադի քաղաքային տրանսպորտի ընկերությանը։ Մեկ գծի վրա գործում են մասնավոր փոխադրողներ։ Ծայրամասային բնակավայրերի հետ կապը, ինչպես նաեւ մասամբ միջքաղաքային փոխադրումները իրականացնում է Լաստա ընկերությունը։Մերձքաղաքային երկաթուղային տրանսպորտը (Beovoz) իրականացվում է երկաթուղային Zheleznice Srbije ընկերության կողմից։ Beovoz-ը սկսել է գործել 1992 թվականին եւ ներկայումս ունի չորս գիծ, որոնք կապում են արվարձանները քաղաքի արեւմուտքում, հյուսիսում եւ հարավում կենտրոնի հետ։ Բելգրադը եվրոպական վերջին խոշոր մետրոպոլիայի քաղաքներից էր, որը չուներ մետրո կամ այլ արագընթաց քաղաքային տրանսպորտ:Բելգրադի մետրոյի շինարարությունը սկսվել է, բայց չի ավարտվել, եւ քաղաքի կենտրոնում կառուցված երկու ստորգետնյա կայարանները (Կարաջորջեւի այգի եւ Վուկով Սպոմենիկ) ի սկզբանե ներառվել են Բեւոզա քաղաքային գնացքների ցանցում։ Այս կայանների եւ դրանց համար նախատեսված թունելների հիման վրա մինչեւ 2010 թվականի սեպտեմբերի 1-ը ստեղծվեց ԱՀԿ BG քաղաքային գնացքի համակարգը՝ Բեւոզից առանձին։1884 թվականի սեպտեմբերի 1-ից մինչեւ 2018 թվականի հուլիսի 1-ը Բելգրադ-Գլավնին եղել է գլխավոր երկաթուղային կայարանը։ «Բելգրադը ջրի վրա» ծրագրի շրջանակներում քաղաքի կենտրոնի վերակառուցման եւ զարգացման ծրագրի պատճառով քաղաքային իշխանությունները որոշեցին փոխանցել դրա գործառույթները Բելգրադի կենտրոն կայանին (նաեւ հայտնի է որպես Պրոկոպ)։ Երթուղիների տեղափոխումն իրականացվել է մինչեւ 2018 թվականի հուլիսի 1-ը, եւ Բելգրադ-Գլավնի կայարանի շենքը պետք է վերածվի թանգարանի։Բելգրադի ավտոկայանից եւ Բելգրադի երկաթուղային կայարանից մեկնում են միջազգային ավտոբուսային եւ երկաթուղային երթուղիներ, որոնք քաղաքը կապում են Կենտրոնական եւ Արեւելյան Եվրոպայի բազմաթիվ նահանգների հետ։Բելգրադից 18 կմ դեպի արեւմուտք՝ Սուրցինում, գտնվում է Նիկոլա Տեսլա միջազգային օդանավակայանը։ 1986 թվականին ուղեւորափոխադրումները կազմում էին ավելի քան երեք միլիոն, սակայն մի քանի տարի անց սկսված Հարավսլավիայի փլուզման եւ դրան հաջորդած միջազգային պատժամիջոցների պատճառով այն կտրուկ ընկավ։. 2000 թվականին այն սկսեց աճել եւ 2011 թվականին կրկին կազմել է ավելի քան երեք միլիոն ուղեւոր, իսկ 2017 թվականին՝ ավելի քան հինգ միլիոն ուղեւոր։ Օդանավակայանում կան 18 արտասահմանյան ավիաընկերությունների գրասենյակներ եւ մեքենաների վարձույթով մի քանի ընկերություններ։ Օդանավակայանը քաղաքի կենտրոնի հետ կապվում է քաղաքային ավտոբուսով (թիվ 72 երթուղի դեպի Զելենի Վենաց կայարան) եւ Air Serbia-ի սովորական A1 ավտոբուսով (դեպի Սլավիա հրապարակ), որոնք մեկնում են օդանավակայանից 30-40 րոպեն մեկ։Բելգրադի նավահանգիստը գտնվում է Դանուբ եւ Սավա գետերի վրա։ Նավահանգստի այն հատվածը, որը գտնվում է Դանուբի վրա, նախատեսված է բեռների փոխադրման համար, մինչդեռ Սավա գետի նավահանգիստն ընդունում է մարդատար եւ զբոսաշրջային նավեր։Քաղաքում կա 12 կամուրջ։ Դրանցից տասը (Ադա կամուրջ, Բրանկովի կամուրջ, Գազելա կամուրջ, Նոր երկաթուղային կամուրջ, Օբրենովաց-Սուրցին կամուրջ, Հին երկաթուղային կամուրջ, Հին Սավա կամուրջ, Օստրուժնիցեի կամուրջ եւ Օստրուժնիցե երկաթուղային կամուրջ) անցնում են Սավա, իսկ երկուսը (Պանչեւի կամուրջ եւ Պուպինովի կամուրջ)։ ) անցնել Դանուբը։ Ադայի վրայով կամրջի կառուցումը, որը սկսվել է 2008 թվականի դեկտեմբերին, եղել է քաղաքի խոշորագույն ենթակառուցվածքային նախագծերից մեկը 2000-ականների սկզբից։ Կամուրջը բացվել է 2012 թվականի հունվարի 1-ի գիշերը։Քաղաքով անցնում են երկու համաեվրոպական տրանսպորտային միջանցքներ՝ VII եւ X։ 2021 թվականին սկսվել են մետրոյի շինարարական աշխատանքները, որոնք նախատեսվում է ավարտել 2030 թվականին։ Շինարարությունը սկսվել է քաղաքի արեւմտյան ծայրամասում գտնվող Մակիշկո-Պոլե շրջանում։ Զբոսաշրջություն Հարավսլավիայի փլուզումը, միջազգային պատժամիջոցները, քաղաքական ու տնտեսական անկայունությունը բացասաբար են անդրադարձել Սերբիայի մայրաքաղաքի զբոսաշրջության զարգացման վրա։ 2000 թվականից հետո սկսվեց Բելգրադ այցելող զբոսաշրջիկների թվի աստիճանական աճ։ Իրենց թվով աչքի են ընկնում զբոսաշրջիկները Սլովենիայից, Խորվաթիայից, Բոսնիա եւ Հերցեգովինայից, Իտալիայից եւ Գերմանիայից։Բելգրադի զբոսաշրջության կազմակերպության հետազոտությունը ցույց է տալիս, որ Բելգրադում միջին զբոսաշրջիկը 35 տարեկանից ցածր տղամարդ է։ Նա երեք օրով այցելում է քաղաք եւ թողնում 612 եվրո[. Սերբիայի մայրաքաղաքում երեք օր է անցկացնում զբոսաշրջիկների 22%-ը։ 19%-ը երկու օր է մնում Բելգրադում։ 2013 թվականին Բելգրադ է այցելել 640 հազար զբոսաշրջիկ, ինչը 13 տոկոսով ավելի է, քան 2012 թվականին։ Նրանցից 520 հազարը եղել են օտարերկրացիներ։Սերբիայի զբոսաշրջությունից եկամտի կեսը ստացվում է Բելգրադից։ 2012 թվականին զբոսաշրջիկներից քաղաքի եկամուտը կազմել է մինչեւ 500 միլիոն եվրո։Բելգրադի հիմնական զբոսաշրջային վայրերից են քաղաքի պատմական թաղամասերը եւ ճարտարապետական կառույցները։ Դրանք ներառում են Skadarlija-ն, Սերբիայի ազգային թանգարանը եւ մոտակա Ազգային թատրոնը, Զեմունը, Նիկոլա Պաշիչի հրապարակը, Թերազիյեի հրապարակը, Ուսանողական հրապարակը, Բելգրադի ամրոցը եւ Կալեմեգդան այգին, Արքայազն Միքայել փողոցը, Սուրբ Սավա տաճարը, խորհրդարանի շենքը, Նոր պալատը եւ Հին պալատը։ , նստավայր Արքայազն Միլոշը եւ Օբրենովիչ դինաստիայի նախկին թագավորական նստավայրը։ Բացի այդ, քաղաքն ունի բազմաթիվ թանգարաններ, այգիներ, հուշարձաններ, սրճարաններ, ռեստորաններ եւ խանութներ։Ավալա լեռան գագաթից՝ Անհայտ հերոսի հուշարձանից բացվում է քաղաքի համայնապատկերային տեսարան։ Յոսիպ Բրոզ Տիտոյի դամբարանը, որը նաեւ կոչվում է Ծաղիկների տուն, եւ մոտակայքում գտնվող Թոփչիդեր եւ Կոշուտնյակ զբոսայգիները հայտնի ուղղություններ են, հատկապես նախկին Հարավսլավիայի երկրների զբոսաշրջիկների շրջանում:Սպիտակ դատարանը կամ «Սպիտակ պալատը»՝ Կարագեորգիեւիչների թագավորական ընտանիքի նստավայրը, ունի արժեքավոր գործերի հավաքածու՝ ներառյալ Ռեմբրանդտի, Նիկոլա Պուսենի, Սեբաստիան Բուրդոնի, Պաոլո Վերոնեզեի, Կանալետոյի, Կրեսպիի, Վինտերհալտերի, Իվան Մեստրովիչի եւ այլոց նկարները։ Բացի Ադայից, Բելգրադը գետերի վրա ունի 16 կղզի, որոնցից շատերը դեռեւս չեն օգտագործվում։ Դրանցից մեկը՝ Վելիկո Ռատնոն, որը գտնվում է Սավա եւ Դանուբ գետերի միախառնման վայրում, աչքի է ընկնում որպես անվնաս վայրի բնության օազիս։ Հարեւան Փոքր զինվորական կղզու հետ միասին քաղաքային իշխանությունների կողմից պաշտպանվում է որպես բնության արգելոց։ Բյուջե Քաղաքի բյուջեն կազմում է քաղաքապետարանի ֆինանսների քարտուղարությունը։ Նրա օրացուցային տարվա նախագիծը քննարկվում եւ հաստատվում է Բելգրադի ասամբլեայի կողմից։ Քաղաքի բյուջեն երկար ժամանակ աճել է՝ 1994 թվականին այն կազմել է 360 միլիոն դինար, 2000 թվականին՝ ավելի քան 5,3 միլիարդ դինար, 2013 թվականին՝ ավելի քան 88 միլիարդ դինար, իսկ 2020 թվականին՝ ավելի քան 143 միլիարդ դինար։ Ընդհանուր բյուջեն ներառում է քաղաքի եւ նրա բաղկացուցիչ համայնքների բյուջեն։Բելգրադի բյուջեն 2020 թվականին կազմել է 143 022 896 488 դինար, ինչը 9,6 տոկոսով ավելի է 2019 թվականի համեմատ։ Դրանցից 53,5 մլրդ դինարը տրամադրվում է տրանսպորտի եւ ենթակառուցվածքների զարգացմանը, այդ թվում՝ նոր ավտոբուսների եւ տրոլեյբուսների ձեռքբերմանը; 18 միլիարդ դինար՝ նախադպրոցական կրթության եւ դաստիարակության ոլորտի համար, ներառյալ 17 նոր մանկապարտեզների կառուցումը. 7,6 միլիարդ դինար տարրական եւ միջնակարգ կրթության համար. 5,7 միլիարդ դինար՝ սպորտի եւ մշակույթի համար. 4,9 մլրդ սոցիալական պաշտպանության համար. Հասարակական կազմակերպություններին նախատեսվում է հատկացնել 1,5 մլրդ դինար։ Բյուջեում միջոցներ են պահվում նաեւ երկրորդ երեխայի ծննդյան միանվագ նպաստի վճարման համար, որը կկազմի 20000 դինար։ Ծանոթագրություններ Սերբիայի քաղաքներ