text: Լիբանան ( ), պաշտոնապես կոչվում Լիբանանի Հանրապետություն (՝ ), պետություն Միջերկրական ծովի արեւելյան ափին։ Տարածությունը 10.4 հազար կմ2 է, բնակչությունը, որը բաղկացած է քրիստոնյաներից, մուսուլմաններից եւ փոքրամասնություններից, ըստ CAS-ի հարցախույզի, 1997 թվականին եղել է 4 մլն, որի 92.4 տոկոսը լիբանանցիներ են։ 2011 թվականին հարեւան Սիրիայում բռնկված քաղաքացիական պատերազմի հետեւանքով Լիբանան են ապաստանել ավելի քան 1 միլիոն սիրիացի գաղթականներ։ Պաշտոնական լեզուն արաբերենն է, տարածված են նաեւ ֆրանսերենն ու անգլերենը։ Գլխավոր քաղաքներն են Բեյրութը (մայրաքաղաք), Տրիպոլին, Սայդան, Զահլեն, Ջունիեն եւ Սուրը։ Բնակչության մոտ 32 տոկոսն ապրում է Բեյրութում եւ նրա շրջակայքում։ Դրամական միավորը լիբանանյան ֆունտն է՝ լիրան։ Անվանում Պետության անվանումն առաջացել է լեռնաշղթայի անունից. արաբերեն՝ Ջեբել Լիբանան, լատիներեն՝ Libanus mons, հին հունարեն՝ Լիբանոս։ Այս անվանումները ծագում են սեմական լեզուներից (ասուրերեն՝ Լաբնանա, եբրայերեն՝ Լ֊Բանոն) «սպիտակ լեռ»։ Անվանումը տրվել է այդ լեռները տարվա մեծ մասում ձյունածածկ լինելու, կամ կրաքարային ժայռերի գույնի պատճառով։ Պատմություն Անտիկ եւ միջնադարյան պատմություն 13-րդ դարի երկրորդ կեսին Լիբանանի տարածքը նվաճվեց Եգիպտոսի մամլուքների պետության կողմից։ Մամլուքներն Լիբանանում եւ շրջակա երկրներում գերիշխող մնացին մինչեւ Մարջ Դաբիկի ճակատամարտը (1516), երբ ջախջախիչ պարտություն կրեցին օսմանյան սուլթան Սելիմ I-ի բանակներից։ Նոր եւ նորագույն պատմություն 1516-1918 թվականներին Լիբանանը գտնվել է Օսմանյան կայսրության վարչական եւ քաղաքական իշխանության ներքո։ 1861-1915 թվականներին Լիբանանի ներկա տարածքի լեռնային հատվածը՝ Լեռնալիբանանը վայելել է ինքնավարություն՝ եվրոպական վեց պետությունների հովանավորությամբ։ 1918 թվականի հոկտեմբերին անգլիական եւ դաշնակից զորքերը նվաճեցին Լիբանանի տարածքը՝ դուրս մղելով օսմանցիներին։ 1920 թվականի սեպտեմբերի 1-ին ֆրանսիական զորքերի հրամանատար զորավար Հանրի Գուրոյի հրամանագրով երկրի ներկայիս տարածքը դարձավ առանձին պետություն՝ Մեծ Լիբանան անունով։ 1921-1943 թվականներին սեպտեմբերի 1-ը ամեն տարի նշվել է իբրեւ Լիբանանի ազգային տոն։ 1922 թվականին Ազգերի լիգան հաստատեց Լիբանանի եւ հարակից Սիրիայի տարածքի վրա Ֆրանսիայի մանդատը։ 1926 թվականին ընդունվեց երկրի առաջին սահմանադրությունը, որով երկիրը պաշտոնապես վերանվանեց Լիբանանի հանրապետություն։ 1926 թվականին՝ սահմանադրության ընդունումից մեկ տարի անց, այն ենթարկվեց փոփոխությունների եւ լիարժեք գործեց 1926-1932 եւ 1936-1939 թվականներին։ 1932 թվականի ներքաղաքական ճգնաժամի եւ 1939 թվականի Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի հետեւանքով ֆրանսիական իշխանությունները սառեցրին սահմանադրության կիրառությունը։ Ֆրանսիական մանդատի տարիներին, 1926 թվականի սահմանադրության դրույթներին համապատասխան Լիբանանի խորհրդարանի կողմից հանրապետության նախագահ են ընտրվել Շարլ Դեբբասը (1926-1934) եւ Էմիլ Էդդեն (1936-1941)։ Սահմանադրության առկախված տարիներին, ֆրանսիական իշխանությունները հանրապետության նախագահ են նշանակել Հաբիբ Սաադին (1934-1936) եւ Ալֆրեդ Նակկաշին (1941-1943)։ 1936 թվականի նոյեմբերին կնքված պայմանագրով, Ֆրանսիան խոստացավ երեք տարվա ընթացքում լիարժեք անկախություն եւ ինքնիշխանություն շնորհել Լիբանանին եւ ապահովել նրա անդամակցությունն Ազգերի լիգային։ Սակայն, Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի նախօրյակին միջազգային սրվող իրադրությունը պատրվակ ներկայացնելով, Ֆրանսիայում օրենսդիր իշխանութչունը չվավերացրեց այս պայմանագիրը։ 1940 թ. հունիսին հիտլերական Գերմանիայից Ֆրանսիայի կրած պարտությունից հետո, Լիբանանում եւ Սիրիայում տեղակայված ֆրանսիական քաղաքացիական եւ ռազմական իշխանությունները հավատարիմ մնացին Վիշի քաղաքում հաստատված եւ հիտլերականների հետ համագործակցող մարշալ Ֆիլիպ Պետենի կառավարության։ 1941 թ. հունիս-հուլիս ամիսներին դաշնակից պետությունների բանակները ռազմական գործողությունների միջոցով վիշիականներին հեռացրին Լիբանանի եւ Սիրիայի տարածքից։ Քաղաքական իշխանությունն անցավ ֆրանսիացի զորավար Շառլ դը Գոլի գլխավորած աքսորյալ կառավարության, իսկ ռազմական իշխանությունը՝ բրիտանական զորքերին։ Ռազմական գործողությունների առաջին օրերին, դաշնակից պետությունները խոստացան անհապաղ ճանաչել Լիբանանի եւ Սիրիայի անկախությունը։ Սակայն, այդ խոստումը կենսագործելու ուղղությամբ առաջին կոնկրետ քայլերն առնվեցին 1943 թ.։ Տեղի ունեցան խորհրդարանական նոր ընտրություններ, որի արդյունքում հանրապետության նախագահ դարձավ Բշարա էլ Խուրին։ Վերջինս վարչապետ նշանակեց Ռիադ էլ Սոլհին։ Խուրիի եւ Սոլհի միջեւ գոյացավ «Ազգային ուխտը», որը երկիրը ղեկավարելու սկզբունքների շուրջ գոյացած բանավոր, բայց ուղենշային համաձայնություն էր։ Սոլհի կառավարությունը միակողմանի ձեռնարկեց երկրի սահմանադրության փոփոխության, ջնջելով ֆրանսիական մանդատին ակնարկող բոլոր հոդվածներն ու ակնարկները։ Ֆրանսիական իշխանությունները, զայրացած լիբանանյան քայլերի միակողմանիությունից, արգելափակեցին Խուրիին, Սոլհին եւ մի քանի այլ նախարարների եւ պատգամավորների, բայց, բրիտանական եւ դաշնակից այլ պետությունների ճնշման ներքո, 11 օր հետո՝ 1943 թվականի նոյեմբերի 22-ին, ստիպված նրանց բաց թողեցին եւ համակերպվեցին սահմանադրական փոփոխություններին։ Այսպիսով, Լիբանանը փաստացի քաղաքական անկախություն ձեռք բերեց։ Նոյեմբերի 22-ն էլ 1944 թվականից համարվում է երկրի ազգային տոնը՝ Անկախության օրը։ 1945 թվականին Լիբանանը դարձավ Արաբական երկրների լիգայի եւ այնուհետեւ ՄԱԿ-ի հիմնադիր անդամներից մեկը։ Օտարերկրյա զորքերի դուրսբերումն ավարտվեց 1946 թվի դեկտեմբերի 31-ին։ Հաջորդ երեսուն տարիների ընթացքում, Լիբանանը դարձավ տարածաշրջանի առեւտրական, ակադեմիական, բժշկական եւ մշակութային առաջավոր կենտրոն, ամենատարբեր մշակութային ժառանգությունների խառնարան։ Հարեւան երկրներում տիրող անկայունության պատճառով մեծ թվով հմուտ արհեստավորներ, ձեռնարկատերեր եւ մտավորականներ մուտք գործեցին Լիբանան։ Միաժամանակ, 1948 թ. Իսրայել պետության ստեղծման հետեւանքով Լիբանանում ապաստան գտան ավելի քան հարյուր հազար պաղեստինցի արաբ գաղթականներ։ 1947 թ. նախագահ Խուրիի վարչակարգը լրջորեն միջամտեց խորհրդարանական հերթական ընտրությունների գործընթացին եւ կարողացավ առաջ բերել իրեն ենթակա մի խորհրդարան, որ 1948 թ. մասնակի փոփոխության ենթարկեց սահմանադրությունը եւ Խուրիին թույլատրեց ընտրվել երկրորդ անգամ՝ հավելյալ վեց տարի ժամանակով։ Խուրիի նախագահության երկրորդ շրջանում, սակայն, շեշտակիորեն ավելացան նրա վարչակարգին դեմ ուղղված կոռուպցիայի եւ հովանավորչության մեղադրանքները։ 1952 թ. սեպտեմբերին ընդդիմադիրներին հաջողվեց կազմակերպել համընդհանուր գործադուլ, որի հետեւանքով Խուրին ներկայացրեց իր հրաժարականը։ Նոր նախագահ ընտրվեց ընդդիմադիր կոալիցիայի առաջնորդ Քամիլ Շամունը։ Նախագահ Շամունը (1952-1958 թթ.) փորձեց ընտրական օրենքի փոփոխության միջողով զգալիորեն փոխել Լիբանանի քաղաքական ավանդական ընտրանու (elite) դիմագիծը։ Սա բնականաբար առաջացրեց քաղաքական ավանդական ղեկավարների դժգոհությունը։ Միաժամանակ, Շամունի նախագահության ժամանակաշրջանը համապատասխանում էր Մերձավոր եւ Միջին Արեւելքում Սառը պատերազմի գագաթնակետին, իսկ տարածքաշրջանում՝ արաբական ռադիկալ ազգայնական շարժման եւ Եգիպտոսի նախագահ Գամալ Աբդել Նասերի հեղինակության վերելքին։ Շամունը իր նախասիրություններով արեւմտամետ էր, 1956 թ. Սուեզի ճգնաժամի ժամանակ մերժեց դիվանագիտական հարաբերությունները խզել Բրիտանիայի եւ Ֆրանսիայի հետ, 1957 թ. ողջունեց Էյզենհաուերի դոկտրինան։ Շամունի ընդդիմադիրները համակրում էին Նասերին եւ աջակցություն ստանում նրանից։ Այս ներքին հակասությունների, ինչպես եւ Նասերի եւ արտաքին այլ ուժերի միջամտության հետեւանքով 1958 թ. երկրում բռնկվեց վեցամսյա քաղաքացիական պատերազմ։ Ընդդիմադիրները ուզում էին ամեն գնով արգելել Շամունի նախագահության ժամկետի երկարաձգումը։ 1958 թ. հուլիսի 14-ին՝ Իրաքում հեղափոխությունից անմիջապես հետո, Շամունի հրավերով Լիբանանում ցամաքահանում կատարեցին ամերիկյան նավազները։ ԱՄՆ-ը այսպիսով տարածքաշրջանում ծավալվող հեղափոխական ալիքից պաշտպանեց Շամունին, բայց միաժամանակ Եգիպտոսի հետ համաձայնվեց, որ Շամունի հաջորդը լինի լիբանանյան բանակի հրամանատար Ֆուադ Շեհաբը։ Վերջինս քաղաքացիական պատերազմի օրերին չեզոք դիրք էր գրավել եւ ընդդիմության համար ընդունելի թեկնածու էր։ Նախագահ Շեհաբի (1958-1964) եւ նրա հաջորդ Շառլ Հելուի (1964-1970) պաշտոնավարության առաջին տարիները անցան համեմատաբար խաղաղ պայմաններում։ Լիբանանն այդ տարիներին լավ հարաբերություններ պահպանեց Եգիպտոսի եւ նախագահ Նասերի հետ։ Շեհաբն առավելաբար զբաղվեց ներքին վարչական բարեփոխություններով։ Չլինելով քաղաքականության մեջ ավանդաբար ազդեցիկ լիբանանյան ընտանիքներից մեկի ժառանգ եւ իր թիկունքում չունենալով քաղաքական որեւէ կուսակցություն, Շեհաբի իշխանությունը հենվեց բանակի հետախուզական բաժնի՝ Երկրորդ Գրասենյակի (Deuxième Bureau) աջակցության վրա։ Երկրում իրավիճակը շեշտակիորեն սրվեց 1967 թ. արաբ-իսրայելյան հերթական պատերազմում Եգիպտոսի կրած ծանր պարտությունից հետո։ Պաղեստինցի գաղթականները, հիասթափվելով Իսրայելի դեմ արաբական պետությունների համատեղ գործողությունների արդյունավետության հնարավորությունից, զինվեցին եւ փորձեցին վարել ինքնուրույն քաղաքականություն։ Շուտով ընդհարումներ առաջ եկան Լիբանանում տեղակայված պաղեստինյան ֆիդայական ջոկատների ու լիբանանյան բանակի միջեւ։ 1969 թ. Կահիրեում կնքված համաձայնությանը, որի կետերն սկզբում գաղտնի պահվեցին, չհաջողվեց կարգավորել տագնապը եւ վերջ տալ ռազմական բախումներին։ Քաղաքացիական Պատերազմ 1970 թ. նախագահական ընտրությունները բեկում մտցրին Լիբանանի ներքին քաղաքական կյանքում։ Պարտվեց նախկին նախագահ Շեհաբի քաղաքական ուղեգծին հավատարիմ թեկնածուն եւ նախագահ ընտրվեց Սուլայման Ֆրանջիեն (1970-1976), որ երկրի ավանդական քաղաքական ուժերի ներկայացուցիչն էր։ Ֆրանջիեն եւ նրա կողմից վարչապետ նշանակված Սաիբ Սալամը խիստ սահմանափակեցին բանակի հետախուզական բաժնի մասնակցությունը երկրի քաղաքական կյանքին, տարբեր միջոցներով Լիբանանից հեռացրին Շեհաբին հավատարիմ բազմաթիվ սպաների։ Հետագայում պարզվեց, որ առերես ժողովրդավարության վերահաստատման լոզունգներով իրականացվող այս քայլերը միաժամանակ նկատելիորեն տկարացրին երկրի պաշտպանունակությունը, նրան զրկելով բազմաթիվ փորձված բանակային կադրերից, մանավանդ որ Ֆրանջիեի օրոք շարունակվեցին ընդհարումները լիբանանյան բանակի եւ պաղեստինցի ֆիդայիների միջեւ։ Պաղեստինցի ֆիդայիները տարբեր պատճառներով վայելում էին արաբական այլ երկրների զորակցությունը, որը լիբանանյան բանակին թույլ չէր տալիս օգտագործելու ռազմական իր բոլոր հնարավորությունները։ Այս հանգամանքների ներքո, Լիբանանում այդ տարիներին գերակշիռ դիրք վայելող քրիստոնյա համայնքին մոտ համոզում գոյացավ թե լիբանանյան բանակին ու անվտանգության այլ կառույցներին չի հաջողվելու մենակ անփոփոխ պահելու երկրի քաղաքական դիմագիծը եւ թե քրիստոնյաներն հարկադրված են զինվելու, կազմելու պետական կառույցներից դուրս իրենց զինված խմբավորումները՝ պաղեստինցիներից ինքնապաշտպանելու եւ պահպանելու համար երկրի սահմանադրական կարգը, որը որոշակի առավելություններ էր տալիս քրիստոնյաններին եւ հատկապես՝ մարոնի համայնքին։ Մարոնիներին խիստ մտահոգում էր պաղեստինցի ֆիդայիների եւ լիբանանյան արմատական ընդդիմության՝ ձախակողմյան եւ արաբ ազգայնական հոսանքների միջեւ օրեցօր սերտացող քաղաքական եւ նույնիսկ զինված խմբավորումների դաշինքը։ Ավելի ծանր էին 1975 թ. երկրում ծայր առած 15-ամյա քաղաքացիական պատերազմի հետեւանքները՝ տասնյակ հազարավոր զոհեր, հարյուր հազարավոր գաղթականներ եւ նյութական անհաշիվ վնասներ։ 1976 թ. Լիբանան մուտք գործեցին տասնյակ հազարավոր սիրիական զորքեր։ Դրությունն ավելի սաստկացավ իսրայելական զորքերի երկու (1978-ին եւ 1982-ին) ներխուժումների հետեւանքով։ Այս շրջանում չափազանց թուլացավ կառավարության իշխանությունը, ավերվեցին երկրի ենթակառույցները։ Պատերազմական գործողությունները վերջացան 1990 թվականի հոկտեմբերին՝ 1989 թվին Սաուդյան Արաբիայի Թաիֆ քաղաքում ստորագրված հաշտեցման պայմանագրի հիման վրա։ Երկրում զգալիորեն ավելացավ սիրիական ազդեցությունը։ Նախագահ ընտրվեց Ռենե Մուաուադը, իսկ վերջինիս սպանությունից հետո՝ Էլիաս Հրաուին։ Վարչապետ նշանակվեց դոկտ. Սալիմ էլ Հոսը։ 1992 թվականին երկրում կայացան վերջին 20 տարիների ընթացքում առաջին խորհրդարանական ընտրությունները, որի արդյունքում վարչապետի պաշտոնն ստանձնեց Ռաֆիկ Հարիրին։ 1995 թվականին, Սիրիայի օրհնությամբ եւ սահմանադրության մեջ մտցվեց մանր փոփոխություն, որի հետեւանքով նախագահ Հրաուիի իշխանության ժամկետը երեք տարով երկարացվեց։ 1998 թվականի հոկտեմբերին նախագահ ընտրվեց զորավար Էմիլ Լահուդը։ Պաշտոնը ստանձնելու իր երդմնառության ճառում, Լահուդը մասնավորապես շեշտեց կառավարական կառույցների հզորացման կարեւորությունը, կարգ ու կանոնի հաստատումը, թափանցիկության անհրաժեշտությունը, հավասարության եւ սոցիալական արդարության կիրառումը եւ պատասխանատվության զգացումի բարձրացումը։ Լահուդը դոկտ. Սալիմ էլ Հոսին նշանակեց վարչապետ, սակայն, 2000 թվի խորհրդարանական ընտրություններից հետո, Ռաֆիկ Հարիրին փոխարինեց Հոսին այդ պաշտոնում։ Հարիրին վարչապետի պաշտոնը վարեց մինչեւ 2004 թ.։ Նա ահաբեկչական հարձակման զոհ գնաց 2005 թ. փետրվարի 14-ին։ 2005 թ. ապրիլին, միջազգային ճնշման ներքո, սիրիական զորքերն ստիպվեցին դուրս գալ Լիբանանից։ 2008-2014 թթ. Լիբանանի հանրապետության նախագահն էր զորավար Միշել Սուլեյմանը։ Պետական կառուցվածք Լիբանանը խորհրդարանական հանրապետություն է։ Պետության գլուխը հանրապետության նախագահն է, որին ընտրում է խորհրդարանը (առաջին փուլում ձայների երկու երրորդի, իսկ երկրորդ փուլում՝ պարզ մեծամասնությամբ) 6 տարի ժամանակով եւ առանց անմիջապես վերընտրվելու իրավունքի։ Ավանդույթի ուժով 1934 թվականից Լիբանանի հանրապետության նախագահները ընտրվում են քրիստոնյա կաթոլիկ մարոնի համայնքից։ Այսպիսով, Լիբանանի հանրապետության նախագահը արաբական երկրների միակ ոչ իսլամադավան պետության գլուխն է։ 2008-2014 թթ. նախագահ է եղել Միշել Սուլեյմանը։ Ներկայիս նախագահի աթոռը թափուր է։ Իր հերթին հանրապետության նախագահը նշանակում է գործադիր իշխանության պետին՝ վարչապետին՝ հաշվի առնելով խորհրդարանի պատգամավորների մեծամասնության կարծիքը։ Վարչապետները 1937 թվականից նշանակվում են իսլամական սուննի համայնքից։ Խորհրդարանի պատգամավորները, թվով 128 հոգի (1992 թվականից), ընտրվում են չորս տարին մեկ համաժողովրդական ընտրություններում, որտեղ տարբեր ընտրատարածքներից (constituency) ընտրվող պատգամավորների թիվը որոշվում է ըստ ամեն մեկ տարածքի մեծության եւ բնակչության քանակի։ Խորհրդարանական աթոռները 1992 թվականից հավասարապես բաժանված են քրիստոնյա եւ մուսուլման ներկայացուցիչների միջեւ։ 1947 թվականից լիբանանյան խորհրդարանի նախագահները (խոսնակ) ընտրվում են շիա համայնքից։ Հանրապետության ժողովրդավարական քաղաքական համակարգը եւ խոսքի ու հավատի սահմանադրականորեն ձեւակերպված ազատությունները լայն ճանապարհ են հարթել քաղաքական կուսակցությունների առաջ։ Երկրում գործում են ավելի քան 30 կուսակցություններ եւ քաղաքական խմբավորումներ, որոնցից են Լիբանանի կոմունիստական կուսակցությունը (հիմնված՝ 1924-ին) Սիրիական ազգային սոցիալական կուսակցությունը (Ղովմի սուրի, հիմնված՝ 1935-ին) Ազգային բլոկը (հիմնված՝ 1935-ին) Լիբանանյան փաղանգավորները (Քաթաիբ, հիմնված՝ 1936-ին) Առաջադիմական սոցիալիստական կուսակցությունը (հիմնված՝ 1949-ին) Ազգային լիբերալ կուսակցությունը (հիմնված՝ 1958-ին) Ամալ շարժումը (հիմնված՝ 1974-ին) Լիբանանյան ուժեր կուսակցությունը (հիմնված՝ 1976-ին) Հիզբոլլահը (հիմնված՝ 1985-ին) Ալ-Մարադա հոսանքը (հիմնված՝ 1991-ին) Ազգային ազատ հոսանքը (հիմնված՝ 2005-ին) Մուսթակբալ հոսանքը (հիմնված՝ 2007-ին) Այս կուսակցությունները, սակայն, շատ քիչ բացառություններով, կրում են հարանվանական բնույթ, նրանց անդամների մեծ մասը սահմանափակվում են մեկ կրոնի կամ կրոնական համայնքի շրջանակներում։ Գործում են նաեւ հայկական ավանդական կուսակցությունների մասնաճյուղերը։ Հայ Յեղափոխական Դաշնակցություն 2 Պատգամավոր, 1 Նախարար Սոցիալ Դեմոկրատ Հնչակյան Կուսակցություն 2 Պատգամավոր Ռամկավար ազատական կուսակցություն 1 Պատգամավոր Աշխարհագրություն Լիբանանը լեռնային երկիր է։ Հարավ-արեւմուտքից հյուսիս-արեւելք ձգվում են Լիբանանի լեռները մինչեւ 3083 մ (Կուռնետ-էս-Սաուդա լեռ) բարձրությամբ։ Առափնյա մասը 1,5-15 կմ լայնությամբ հարթավայր է։ Ափերը ցածրադիր են, թույլ կտրտված ծոցերով, ափագիծը՝ 200 կմ։ Տարածված են ավազաբլուրները եւ ժայռոտ հրվանդանները, որոնք առաջացնում են բնական նավահանգիստներ (Բեյրութ, Տրիպոլի, Սուր)։ Լիբանանի եւ Անդրլիբանանի (երկրի սահմաններում են գտնվում միայն արեւմտյան լանջերով) լեռների միջեւ ձգվում է Բեքաա միջլեռնային հովիտը (8-14 կմ լայնությամբ, 750-900 մ բարձրությամբ)։ Կլիմա Կլիման մերձարեւադարձային է, չոր ամառով եւ խոնավ ձմեռով։ Ծովափին հունվարի միջին ջերմաստիճանը 13 °C է, հուլիսինը՝ 28 °C, տարեկան տեղումները՝ 750—1000 մմ, լեռներում՝ 1000—3000 մմ (լեռնագագաթների ձյունը պահպանվում է դեկտեմբերից մայիս), Բեքաայի հովտում եւ Անդրլիբանանի լեռների արեւմտյան լանջերին՝ 400—800 մմ։ Ներքին Ջրեր եւ Հողեր Գետերը մեծ չեն, ամռանը հաճախ չորանում են։ Խոշոր գետերը՝ Էլ-Լիտանին եւ էլ-Ասին, օգտագործվում են ոռոգման համար եւ հիդրոէներգիայի աղբյուր են։ Առափնյա մասերում եւ լեռների ստորին լանջերին տարածված են դարչնագույն, ավելի բարձր մասերում՝ մոխրադարչնագույն քարքարոտ հողերը։ Բուսական Աշխարհ Բուսականությունը գերազանցապես թփուտային է (մաքվիս, ֆրիգանա), Լիբանանի լեռների արեւմտյան լանջերին պահպանվել են մշտադալար կաղնու, սոսու, թխկու, հալեպյան սոճու, գիհու անտառներ, մայրու պուրակներ։ Բեքաայի հովտում տեղ-տեղ հանդիպում են տտրախոտա-եացագգիների տափաստաններ։ Կենդանական Աշխարհ Բնորոշ կենդանիներն են բծավոր բորենին, արաբական վիթը, շնագայլը, լեռներում՝ սիրիական արջը, վայրի այծը։ Կենդանիների զգալի մասը որսի հետեւանքով ոչնչացված է։ Շատ են կրծողները եւ թռչունները։ Պետության պաշտպանության տակ են առնված բնական բուսածածկույթի եւ թռչունների մասսայական չուի 12 տեղամասեր։ Բնակչություն Բնակչությունը 95%-ը կազմում են արաբները, 4%-ը Հայերը, իսկ մնացյալ ազգերը միասին ընդամենը 1%։ Պաշտոնական լեզուն արաբերենն է, տարածված են նաեւ ֆրանսերենը, անգլերենը եւ հայերենը։ Բնակչության 54%-ը մուսուլմաններն են, 40%-ը քրիստոնյաները, մնացած 6%-ը Դրուզներ։ Կիրառվում են Գրիգորյան եւ մուսուլմանական (լուսնային հիջրա) տոմարները։ 2015 թվականին բնակչության միջին տարեկան աճը կազմել է 2.99%: խտությունը 1 կմ2 վրա մոտ 500 մարդ է, ծովափնյա շրջաններում՝ մինչեւ 750 մարդ (2015)։ Բնակչության կեսից ավելին բնակվում է քաղաքներում։ Ագրարային գերբնակվածության եւ արդյունաբերության թույլ զարգացման պատճառով բնակչության մի մասը գաղթում է արտասահմանյան երկրներ։ Խոշոր քաղաքներն են Բեյրութը, Տրիպոլին, Սայդան, Զահլան։ Տնտեսություն Կառավարությունը ընդհանուր առմամբ կիրառում է մասնավոր ներդրումների գործին չխառնվելու քաղաքականություն։ Կապիտալի տեղաշարժի սահմանափակումներ չկան։ Հանրային սեփականությունը սահմանափակված է ենթակառույցներով եւ կենցաղային սպասարկման հիմնարկներով։ Մասնավոր հատվածը, որը 80 տոկոսով է մասնակցում երկրի տնտեսությանը, ընդգրկում է գյուղատնտեսությունը, շինարարությունը, մշակող արդյունաբերությունը, առեւտուրը, զբոսաշրջությունը, բանկային եւ հյուրանոցային համակարգերը, լրատվական եւ գովազդային ծառայությունները եւ այլն։ Տնտեսության աճը 1960-1970-ականների տարեկան 5 տոկոսի փոխարեն 1970-1975 թթ կազմել է տարեկան 7 տոկոս։ Աճի հիմնական աղբյուրը ծառայությունների՝ հիմնականում զբոսաշրջության, բանկային եւ ապահովագրության բնագավառներում է արձանագրվել։ Քաղաքացիական պատերազմի ավերիչ հետեւանքներից հետո, 1991 թվականից սկսած տնտեսությունը վերականգնվեց։ Միջազգային արժութային հիմնադրամի տվյալներով համախառն արտադրանքի չափն ավելացավ մոտ 40 տոկոսով։ 1992 թվականին վարչապետ Ռաֆիկ Հարիրիի առաջին կառավարությունը միջոցներ ձեռնարկեց ամրապնդելու տնտեսական կայունությունը։ 1992-1997 թթ տնտեսական աճը կազմեց միջին հաշվով 5-7 տոկոս։ Պատերազմի հետեւանքով առաջացած փողի արժեզրկումը սկսեց նվազել եւ 1998 թվականին հասավ ընդամենը երեք տոկոսի։ Հետագայում՝ Սալիմ էլ Հոսի կառավարության օրոք (2000-2002 թթ.), ավելի նվազեց եւ կազմեց 0,25 տոկոս։ Այդ կառավարությունը նաեւ մշակեց ֆինանսական բարենորոգումների հնգամյա մի ծրագիր, որը նպատակաուղղված է բյուջեի դեֆիցիտը եւ հանրային պարտքը նվազեցնելուն։ Կառավարությանն են պատկանում էլեկտրականության, ջրային տնտեսության, ավիաընկերության, ամրացված հեռախոսային կապի բնագավառները։ Կենտրոնական բանկը, իր հերթին, ունի նշանակալի ակտիվներ, որոնց թվում ազգային ավիաընկերության՝ «Միդլ իսթ էրլայնզի» գրեթե բոլոր բաժնետոմսերը։ Զբոսաշրջություն Լիբանանի աշխարհագրական դիրքը, մեղմ կլիման եւ բնության գեղեցկությունը (ձյունածածկ լեռները, բերրի հովիտները եւ Միջերկրական ծովի զուլալ ջրեր) զբոսաշրջության գրավականներն են։ Երկիրն արաբական աշխարհում միակն է, որ դահուկասպորտի եւ ձմեռային այլ սպորտաձեւերի ու միջոցառումների հնարավորություն ունի։ Մեծ ներդրումներ են կատարվում այժմ ընդլայնելու եւ արդիականացնելու զբոսաշրջության բոլոր ծառայությունները։ Արդյունաբերություն 1995 թվականին երկրի արդյունաբերությունը (հիմնականում ցեմենտի, թղթի, դեղորայքի, կոսմետիկական եւ ախտահանող միջոցների, հագուստեղենի եւ ուտեստեղենի արտադրությունը) կազմում էր համախառն արտադրանքի 17.3 տոկոսը։ Համարյա բոլոր արդյունաբերական ձեռնարկությունները պատկանում են մասնավոր սեկտորին։ Կառավարությունը քաջալերում է արդյունաբերական կառույցների հիմնադրումը՝ երկրում վարելով մաքսային տուրքերի նվազեցման եւ հարկերից ազատելու քաղաքականություն։ Գյուղատնտեսություն Գյուղատնտեսության մեջ զբաղված է տնտեսապես ակտիվ բնակչության 17%-ը։ Նրա արտադրանքը բավարարում է երկրի անհրաժեշտ սննդամթերքների պահանջմունքների մոտ 34 %-ը եւ մասնագիտացած է արտահանվող կուլտուրաների (խնձոր, ցիտրուսներ) արտադրության մեջ։ Հողօգտագործման հիմնական ձեւը կիսրարությունն է։ Գյուղական բնակչության 75 %-ը սեփական հող չունի, այն վարձակալում է խոշոր հողատերերից։ 300 խոշոր կալվածատերերին է պատկանում մշակվող հողերի կեսը, 15%-ը գտնվում է մանր կալվածատերերի եւ ունեւոր գյուղացիների ձեռքին։ Գյուղատնտեսական հանդակները կազմում են տարածքի 39 %-ը, որի 97 %-ը զբաղեցնում են գյուղատնտեսական կուլտուրաներն ու այգիները, 3%-ը՝ արոտավայրերը։ Ոռոգվող հողերը 68 հզ. հա են։ Զբաղվում են հացահատիկային (ցորեն, գարի) եւ հատիկանդավոր (վիկ, ոսպ, սիսեռ) կուլտուրաների մշակությամբ։ Գյուղատնտեսության եկամուտների 40%-ը բաժին է ընկնում պտղաբուծությանը (խնձոր, ցիտրուսներ, ձիթապտուղ, բանան) եւ խաղողագործությանը։ Տեխնիկական կուլտուրաներից մշակում են շաքարի ճակնդեղ եւ ծխախոտ։ 1993-2001 թվականներին Միջազգային ֆինանսական կորպորացիան 34 ներդրումային եւ ֆինանսական ծրագրեր է իրականացրել Լիբանանում՝ երկրին բերելով 336 միլիոն ԱՄՆ դոլար, գումարած 256 միլիոն դոլարի վարկեր։ Բժշկա-սանիտարական վիճակ 2015 թվականին ծնունդը կազմել է 1000 բնակչին 14,59, մահացությունը՝ 4,88: Գերակշռում են վարակիչ եւ մակաբուծական հիվանդությունները։ Տարածված են ստամոքս՜աղիքային հիվանդությունները, տուբերկուլոզը, տրախոման, հելմինթոզները։ Բժիշկներ են պատրաստում Բեյրութի բարձրագույն բժշկական դպրոցում։ Կրթական համակարգ Կրթական կառույցների բազմազանությունը խոսում է 12366 միջազգային հանրության առաջ բաց քաղաքականություն վարելու օգտին։ Երկրում գործում են տեղական եւ օտար, բազում կրոնական եւ աշխարհիկ, պետական եւ մասնավոր դպրոցներ, որոնց թիվը հասնում է 2.719-ի (1998-1999 թթ)։ Դրանցից 45.7 տոկոսը պետական դպրոցներ են, 36.2 տոկոսը՝ մասնավոր կոմերցիոն, իսկ 10 տոկոսը՝ մասնավոր ոչ կոմերցիոն։ Ընդհանուր առմամբ դպրոցներում ընդգրկված են 871.580 աշակերտներ (1998-1999 ուստարվա տվյալներով)։ Համալսարանական ուսանողների թիվը նույն ուստարվա համար կազմում է 101.400։ Գլխավոր համալսարաններն են Լիբանանյան համալսարանը, Արաբական համալսարանը, Բեյրութի ամերիկյան համալսարանը, Լիբանանա-ամերիկյան համալսարանը, Աստվածամոր համալսարանը, Ճիզվիտների Սենթ Ժոզեֆ համալսարանը, Հայկազյան համալսարանը եւ Բալամանդ համալսարանը։ Գործում է նաեւ ֆրանսիական եւ լիբանանյան կառավարությունների ջանքերով ստեղծված Գործարարության բարձրագույն դպրոցը, որը կառավարման, գործարարության եւ ֆինանսական բնագավառի մասնագետներ է պատրաստում։ Բոլոր ուսումնական հաստատությունները հագեցած են ժամանակակից հարմարություններով։ Կրթության հանդեպ կառավարության ցուցաբերած առանձնահատուկ հոգատարության վկայությունն են երկրում գործող երեք՝ ազգային կրթության, երիտասարդության եւ սպորտի, ու մշակույթի նախարարությունները։ Մամուլ 1973 թվականին լույս են տեսել մեծ թվով պարբերականներ արաբերեն, ֆրանսերեն, անգլերեն, հայերեն։ Արաբերեն հիմնական թերթերն են՝ «Ալ-Ամալ» (1939-ից), «Ալ-Անվար» (1959-ից), «Ալ-Զարիդա» (1953-ից), «Ալ-Մուհարիր» (1951-ից), «Ալ-Հայաթ» (1946-ից), «Ալ-Անբա» (1953-ից), ԱՍԿ-ի օրգան, «Ան-Նահար» (1933-ից), «Ան-Նիդա» (1959-ից, Լիբանանի կոմկուսի օրգանն է), «Ալ-Բայրակ»։ Անգլերեն՝ «Դեյլի սթար» («The Daily star») (1952-ից), ֆրանսերեն՝ «Օրյանժուր» («L’orient-le lour») (1971-ից)։ Հանդեսներն են (արաբերեն)՝ «Ալ-Լիվա», «Ալ-Զումհուր ալ Ջադիդ» (1937-ից), «Ալ-ուսբու ալ-Արաբի» (1959-ից), «Ալ-Հուրրիյա» (1960-ից), «Ալ-Ախբար», «Աթ-Թարիք» (1941-ից, օրգան խաղաղության կողմնակիցների Լիբանանի կոմիտեի)։ Ազգային տեղեկատու գործակալությունը հիմնվել է Բեյրութում, 1962 թվականին։ Գիտություն եւ գիտական հիմնարկներ Բնական եւ տեխնիկական գիտություններ Բնական եւ տեխնիկական գիտությունների բնագավառում հետազոտություններ ծավալվեցին միայն 1950-ական թթ. վերջին։ Գիտական աշխատանքների հիմնական կենտրոններ դարձան համալսարանները, որտեղ աշխատում էին տեղացի եւ օտարերկրյա գիտնականներ։ Ամերիկյան եւ ֆրանսիական համալսարաններում կատարվող հետազոտությունները ֆինանսավորում են ԱՄՆ-ի ու Ֆրանսիայի պետական եւ մասնավոր կազմակերպությունները։ Գիտական աշխատանքը կոորդինացնում է հետազոտությունների Ազգային խորհուրդը (հիմնվել է 1962-ին)։ Աշխատանքների մեծ մասը նվիրված է կիրառական պրոբլեմներին։ Մշակվել են հիդրոտեխնիկական եւ ոռոգման կառույցների (Մ. Լահուդ եւ ուրիշներ), հողերի բարելավման (Ժ. Դեբան) նախագծեր։ Կատարվել են անտառների վերականգնման, սորուն ավազների ամրացման (Մ. Բասբու) ուսումնասիրություններ։ Մաթեմատիկական հետազոտություններով զբաղվում են մաթեմատիկայի եւ ֆիզիկայի կենտրոնում (հիմնվել է 1945-ին՝ իբրեւ Լիոնի համալսարանի մասնաճյուղ), աստղագիտությամբ, Երկրի մագնիսականությամբ, օդերեւութաբանությամբ եւ կլիմայագիտությամբ՝ Քսարի աստղադիտարանում, աշխարհագրությամբ՝ Մերձավոր եւ Միջին Արեւելքի աշխարհագրության ինստիտուտներում (հիմնվել է 1946-ին)։ Բժիշկ գիտնականներն ուսումնասիրում են դեղաբանության (Ֆ. Ստեֆան), պարազիտոլոգիայի եւ արեւադարձային հիգիենայի (Ջ. Շահեր), Էնդոկրինոլոգիայի (Ե. Լահամ), վիրաբուժության (Բ. Մաադե), ֆունկցիոնալ ախտորոշման (Կ. Աբու Ֆեյսալ) հարցերը։ Հասարակական գիտություններ Լիբանանի միջնադարյան ամբողջ մշակույթը, այդ թվում Փիլիսոփայությունն ու պատմությունը, ընդհանուր արաբական մշակույթի անբաժանելի մասն է կազմում։ Եվրոպական, հիմնականում ֆրանսիական առաջավոր մտքի ազդեցությամբ Լիբանանը արաբական երկրների մեջ առաջիններից մեկը XIX դ. կեսին դարձավ լուսավորական եւ արաբական ազգային-մշակութային վերածննդի շարժման կենտրոն։ Հասարակական միտքը Լիբանանում նոր վերելք ապրեց առաջին համաշխարհային պատերազմից հետո, արաբական ազգային-ազատագրական պայքարի վերելքի շրջանում։ XX դ. առաջին տասնամյակների արեւմտյան լիբանանագետների տեսակետներին հարող հեղինակների մեծ մասին ընդհանուր առմամբ բնորոշ էին բուրժուական սուբյեկտիվիզմը, Արեւմուտքի ու քրիստոնեական կրոնի դերի ու ներգործության գերագնահատումը։ Հասարակական գիտությունների ասպարեզում պահպանողական եւ հետադիմական ուղղություններին հակադրվեցին «Աթ-Թարիկ» («Ուղի») հանդեսի շուրջ խմբված մարքսիստ պատմաբանները եւ գիտական-հասարակական գործիչները։ Նրանք զարգացրին գրող-Փիլիսոփա Օմար Ֆախուրիի առաջավոր դպրոցի ավանդույթները։ Լիբանանի անկախության տարիներին սկսեցին զարգանալ հնագիտությունն ու ազգագրությունը, արեւելագիտությունը, տնտեսագիտությունը, գրականագիտությունը։ Հասարակագիտական մտքի զարգացման եւ գիտահետազոտական աշխատանքների կազմակերպման կենտրոններ են համալսարանները, Տնագիտության ինստիտուտը, Ազգային թանգարանը, Ազգային մատենադարանը, Քաղաքական գիտությունների ընկերությունը, Պատմական հետազոտությունների կենտրոնը։ Գրականություն XIX դ. Լիբանանում տարածվել են լուսավորական գաղափարները, ծնունդ է առել արաբական մշակույթի նորացման շարժումը, որի գաղափարախոսներն էին Նասիֆ ալ- Յազշին (1800-1871), Ահմեդ Ֆարիս աշ-Շիդիյյաքը (1804-1887), Բուտրուս ալ-Բուսթանին (1819-1883), Մարուն Նաքաշը (1817-1855), Ադիպ Իսհակը (1856-1885)։ Մեծ տեղ է գրավել հրապարակախոսությունը։ XIX դ. 2-րդ կեսի, XX դ. սկզբի պոեզիան եւ արձակը սերտորեն կապված են արաբական դասական բանահյուսության ավանդույթների հետ։ 1920—1930-ական թթ. ուժեղացել է ֆրանսիական սիմվոլիզմի ազդեցությունը։ Կազմավորվել է հեղափոխական-դեմոկրատական ուղղությունը, խորացել սոցիալական անհավասարության քննադատությունը։ 60-ական թթ. գրողներ Մուհամմեդ Այթանիի, Հասան Կանաֆանիի, էդուարդ Բուսթանիի ստեղծագործություններում գեղարվեստորեն պատկերված է այսօրվա Լիբանանի կյանքը։ Ճարտարապետություն Զուբեյլի ամրությունների եւ տների մնացորդները վերագրվում են մ. թ. ա. V-IV հազարամյակներին։ Մ. թ. ա. II-I հազարամյակների հուշարձանները առնչվում են հին եգիպտական, ասորա-բաբելական եւ աքեմենյան մշակույթներին։ Հռոմեական ժամանակաշրջանի ճարտարապետության մեջ միահյուսվել են անտիկ եւ արեւելյան ավանդույթները։ Բյուգանդական շրջանից պահպանվել են վանքեր, եկեղեցիներ, կատակոմբներ։ Արաբների տիրապետության օրոք կառուցվել են մեդրեսեներ, մինարեթներ, մզկիթներ, շուկաներ, քարավանատներ, դղյակներ։ Խաչակիրների ժամանակներից պահպանվել են ամրոցներ, վանքեր, եկեղեցիներ։ XIX-XX դդ. սկզբի պալատական ճարտարապետությունը աչքի է ընկնում թեթեւ, նուրբ ձեւերով եւ հարդարանքի ճոխ, ծանրաբեռնված մանրամասներով։ Անկախության նվաճումից հետո (1943) Լիբանանում վերակառուցվում են քաղաքները, կառուցվում բազմաբնակարան շենքեր, կինոթատրոններ, դպրոցներ, հիվանդանոցներ, հյուրանոցներ եւ այլն, շինարվեստում տեղական ավանդույթները համադրվում են Եվրոպայի եւ ԱՄՆ-ի ժամանակակից ճարտարապետական նվաճումներին։ Օգտագործվում են լոջաներ, պատշգամբներ, ժապավենադիր պատուհաններ։ Շինանյութը առավելաբար երկաթբետոնն է, հարդարանքում օգտագործվում է մարմարը, գունավոր ապակին եւ խեցեղենը։ Կերպարվեստ Մ. թ. ա. V–IY հազարամյակներում գոյություն է ունեցել սանրաձեւ զարդերով եւ կենդանիների սխեմատիկ պատկերներով խեցեղեն (հին Բիբլոս), III–II հազարամյակներում փյունիկյան արվեստի բազմաթիվ նմուշներ (մանրաքանդակ, ոսկերչական իրեր, զենք եւն)։ Օսմանյան կայսրության շրջանի ճարտարապետության հարդարանքներում լայնորեն կիրառվել է փորագրազարդը, վիտրաժը։ Այս շրջանի քրիստոնեական տաճարները զարդարվել են խճանկարով, սրբապատկերներով եւ բյուզանդական տիպի որմնանկարներով։ XIX–XX դդ. զարգացել է կրոնական եւ ժանրային թեմաներով մոնումենտալ եւ հաստոցային գեղանկարչությունը։ XIX դ. վերջին եւ XX դ. սկզբին աշխատել են ռեալիսիստական դիմանկարի եւ ժանրային կոմպոզիցիաների հեղինակներ Խ. Մրուրը եւ Խ. Մալիբին։ 1930–40-ական թթ. կերպարվեստում առաջատար է եղել ռեալիստական ուղղությունը (Մ. Ֆարրուխ, Օ. Օնսի), իսկ 50–60-ական թթ. նկատելի էր սյուրռեալիզմի, կուբիզմի, աբստրակցիոնիզմի եւ պրիմիտիվիզմի ազդեցությունը։ Ռեալիստական ուղղության ավանդները շարունակում են Մ. Բալտակսե–Մարթայանը, Պ. Կիրակոսյանը, Ի. Շամուտը։ Քանդակագործության բնագավառում ստեղծվել են ոճավորված ու վերացական կոմպոզիցիաներ (Ն. Իրանի, Ռ. Մամաան, Զ. Խտշյան)։ Ինչպես անցյալում, այնպես էլ այսօր Լիբանանի գեղարվեստական կյանքում ակտիվ մասնակցություն ունեն հայերը։ Լիբանանահայ ավագ սերնդի արվեստագետներից են ճարտարապետ եւ նկարիչ Մ. Ալթունյանը (1888–1958), երգիծանկարիչ Տ. Աճեմյանը, նկարչուհի Լ. Ներսեսը։ Մինչեւ 1947-ը Լիբանանում է աշխատել Հ. Կալենցը։ Միջին սերնդի առավել հայտնի գեղանկարիչներից են ժ. Թերզյանը, Գյուվտարը (Ջոն Գյովտարալյան), Գյուվը (ժորժ Գյուվերջինյան), ժ. Դարբինյանը։ Լիբանանահայ արվեստագետների նորսերունդն են ներկայացնում արձանագործներ Զ. խտշյանը (Բեյրութի Մեծ եղեռնի հուշարձանի հեղինակը) եւ Եվ. Եփրեմյանը, գեղանկարիչներ Ջ. Նադիրյանը, Պ. ՃԼիպուղլյանը, Մ. Մանուկյանը, Հ. Թորոսյանը, Ա. Գառնիկյանը, Հ. Տիարպեքիրյանը, Վ. Պարսումյանը, Գ. Նորիկյանը, Ս. Մանուկյանը, գրաֆիկներ Ա. Պզտիկյանը, ժ. Գազանջյանը, քանդակագործ Լ. Փիլավջյանը։ Շ. Խաչատրյան։ Երաժշտություն Լիբանանի Ժողովրդի մեջ երաժշտությունը կենցաղավարում է հին ժամանակներից։ Բեյրութում գործում է Ազգային կոնսերվատորիա։ 1956-ից գոյություն ունի Լիբանանի Երաժշտական երիտասարդություն ընկերությունը, որը կազմակերպում է միջազգային մրցույթներ, համերգներ։ Բեյրութի Ամերիկյան համալսարանի կազմի մեջ մտնող Արվեստագիտության բարձրագույն դպրոցին կից (1966-ից) գործում է երաժշտագիտության բաժանմունք։ Ժողովրդական երգերի նշանավոր կատարողներից է երգչուհի Ֆեյրուզը։ Լիբանանի երաժշտական կյանքի նշանավոր երեւույթներից են Բաալբեկի ամենամյա փառատոները (1966-ից)։ Բեյրութը նաեւ հայ երաժշտական մշակույթի օջախներից է։ 1933-ին Բաբկեն Կանաչյանը Բեյրութում հիմնել է «Գուսան» երգչախումբը։ Այստեղ են գործել նաեւ Հ. Պերպերյանը, կոմպոզիտոր եւ խմբավար Շ. Պերպերյանը։ Լիբանանահայ ժամանակակից նշանավոր երաժիշտներից են կոմպոզիտոր Պ. Զելալյանը, երգչուհի Ա. Փեհլիվանյանը, դիրիժոր Օհան Ասատուրյանը, խմբավար Մ. Գանգրունին եւ ուրիշներ։ Գործում են Հայկական բարեգործական ընդհանուր միության Բեյրութի մասնաճյուղի հայկական երգչախմբերը, երգիպարի անսամբլը։ Թատրոն Կիսապրոֆեսիոնալ թատերախմբերը Լիբանանում երեւան են եկել XX դ. 2-րդ կեսից։ 1960 թվականին ռեժիսոր Մունիր Աբու Դեբսը Անտուան Մուլթաքայի հեա Բեյրութում հիմնել է թատերական ստուդիա։ Հանրահայտ է կատակերգակ դերասան Շուշուի ստեղծած Ազգային թատրոնը, որը բեմադրել է Մոլիերի, է. Լաբիշի եւ այլ դրամատուրգների գործերի փոխադրություններ։ Լիբանանյան համալսարանն ունի թատերական արվեստի բաժին, որը գլխավորում է Ա. Մուլթաքան։ Բեյրութում գործում է նաե Լիբանանի դրամատիկական թատրոնը։ Ներկայացումները արաբերեն, ֆրանսերեն եւ անգլերեն են։ Թատրոնները մասնավոր են։ Հայ թատերական կյանքը Լիբանանում սկզբնավորվել է հայերի մեծ ներգաղթից հետո։ 1920 թվականին Բեյրութում գործել են «Դրամատիկ» եւ Ուսանողական միության թատերախմբերը։ Լիբանանահայ թատերական կյանքում նշանակալից դեր են կատարել Բ. Աբովյանը, Գ. Իփեկյանը, ժ. Սարգիսյանը, Պ. Ֆազլյանը, Վ. Խտշյանը, Դ. Սաթամյանը եւ շատ ուրիշներ։ Նրանք բեմադրել են Հ. Պարոնյանի, Դ. Սունդուկյանի, Շիրվանզադեի, սփյուռքահայ եւ սովետահայ ժամանակակից, ինչպես եւ ռուս, ու արեւմտաեվրոպական հեղինակների գործեր։ Կինո 1929-ին բեմադրվել է առաջին խաղարկային ֆիլմը։ Լիբանանյան առավել նշանավոր ֆիլմերից է «Կարմիր ծաղիկներ»-ը (1957, ռեժիսոր՝ Մ. Հարուն)։ 1960-ական թթ. Բեյրութում հիմնվել են «Բաալբեկ», «Նիեր իստ սաունդ», «Ալ-Ասրի» կինոստուդիաները, թողարկվել են «Բարեւ, սեր» (ռեժիսոր՝ Ս. Սաշման), «Սատանայի սայլը» (ռեժիսոր՝ Ժ. Կաի), «Օղեր վաճառողը» (ռեժիսոր՝ Ցու. Շահին) եւ այլ կինոնկարներ։ Նկարահանվում են հիմնականում մելոդրամաներ եւ երաժշտական կատակերգություններ՝ հայտնի երգիչների, պարող-պարուհիների մասնակցությամբ։ Այդ ժանրերը հաղթահարելու ձգտումն արտահայտվել է «Դեպի անհայտը» (1957, ռեժիսոր՝ Ժ. Նասր), «Կոտրված թեւեր» (1963, ռեժիսոր՝ Ցու. Մաալուֆ), «Համրն ու սերը» (1971, ռեժիսոր՝ Ա. Բահրի) եւ այլ ֆիլմերում։ Ազգային կինոարվեստի զարգացմանը խոչընդոտում է օտարերկրյա կինոնկարների մեծ ներհոսքը։ Կինոդերասաններից են՝ Ֆ. Շաուկին, ժ. Նանոն, Զ. Մակուկը, Մ. Մաազրին, Ս. Բարուդին։ Հայերը Լիբանանում Լիբանանի տարածքում հայկական հնագույն գաղթավայրերի վերաբերյալ տեղեկություններ համարյա չկան։ Ըստ հռոմեացի պատմիչների մ. թ. ա. IV—III դդ. հայ առեւտրականները Սիդոնի (Սայդա) եւ Տյուրոսի (Սուր) շուկաներն են բերել Հայաստանի գինին, մրգեղենը, անտառանյութը, որդան կարմիրը եւ այլ ապրանքներ; Տիգրան Մեծը զգալի թվով հայեր է վերաբնակեցրել Ասորիքում եւ նրան հարող փյունիկյան տարածքներում։ Սելջուկյան արշավանքների ժամանակաշրշանում Հայաստանից հազարավոր հայեր գաղթել են Կիլիկիա, Ասորիք, մասամբ Լիբանան։ XII—XIII դդ. Լիբանանի նավահանգստային Տրիպոլի, Սայդա, Ակա քաղաքներում հիշվում են հայ համայնքներ, որոնք Կիլիկիայի հայկական պետության անկումից հետո ավելի են ստվարացել։ Հայերի հոսքը դեպի Լիբանան մեծացել է XVII դ. կեսից, երբ դրուզ իշխանապետները եւ նրանց դաշնակից մարոնական ֆեոդալները, ձգտելով ամրապնդել կիսանկախության իրենց հենարանները, ապաստան են տվել օսմանյան լծից փախչող քրիստոնյաներին։ Լիբանանահայ համայնքը ստվարացել է XIX դ. 30-ական թթ. Կ. Պոլսում եւ Թուրքիայի գավառներում բորբոքված հակակաթոլիկական հալածանքների եւ առավել՝ թուրք կառավարողների հակահայկական բռնություններից փախած հայերի հաշվին։ Առաջին համաշխարհային պատերազմի նախօրերին Բեյրութում ապրում էր շուրշ 1200 հայ. զգալի թիվ էին կազմում ծովափնյա մյուս քաղաքների եւ լեռնային բնակավայրերի հայերը, որոնց վերաբերյալ ճշգրիտ տվյալներ չեն պահպանվել։ Լիբանանահայերը բաժանված էին կրոնա-դավանական երեք համայնքի, լուսավորչականները ենթարկվում էին Երուսաղեմի հայոց պատրիարքին եւ Բեյրութում ունեին եկեղեցի՝ Ս. Նշանը (1851-ից)։ Կաթոլիկները վարչականորեն կապված էին Լիբանան լեռան վրա գտնվող Զմմառի վանքի հետ, Բեյրութում ունեին Ս. Եղիա եկեղեցին եւ Ս. Հայտնության մատուռը։ Ավետարանականները, փոքրաթիվ լինելով, միախառնված էին դավանակից արաբներին կամ եվրոպացիներին։ Լիբանանահայ նոր եւ հոծ գաղթավայր ստեղծվեց առաջին համաշխարհային պատերազմի տարիներին, երբ եղեռնից փրկված տասնյակ հազարավոր հայեր, հիմնականում Արեւմտյան Հայաստանից, ապաստան գտան Լիբանանում։ 1920-ական թթ. սկզբին սրանց միացան ֆրանսիացիների կողմից քեմալականներին հանձնված Կիլիկիայից գաղթած բազմաթիվ հայեր։ Պատերազմից հետո Լիբանանում հայության թիվը հասավ ավելի քան 150 հզ.: Բեյրութի մերձակա Անթիլիաս ավան տեղափոխվեց Մեծի Տանն Կիլիկիո կաթողիկոսությունը, որը ճանաչվեց Լիբանանի, Սիրիայի եւ Կիպրոսի լուսավորչական հայերի հոգեւոր-կրոնական վարչական կենաբոն։ 1924 թ օգոստոսից Լիբանանի քաղաքացիության իրավունք ձեռք բերած հայերի համայնքային կազմակերպության հիմք ընդունվեց Ազգային սահմանադրությունը։ Լիբանանում գործում են հայ ազգային կուսակցությունները, որոնցից իր ազդեցիկ գործունեությունն է ծավալում Հայ Հեղափոխական Դաշնակցություն կուսակցությունը, որը խմբակցության մակարդակով ներկայացված է Լիբանանի Խորհրդարանում։ Լիբանանում գործում են նաեւ հայկական մամուլ, որոնք նույնպես պատկանում են Հայ Հեղափոխական Դաշնակցությանը, Ազդակ (Օրաթերթ), Վանայ Ձայն (Ռադիո), Ռադիո յան (Ռադիո)։ Աղբյուրներ Հայկական Սովետական Հանրագիտարան ԱՄՆ Կենտրոնական Հետախուզական Վարչություն Ծանոթագրություններ Լիբանան ՄԱԿ-ի անդամ երկրներ Միջերկրածովյան միության անդամներ Արաբական Լիգայի անդամ երկրներ Հանրապետություններ Ֆրանկոֆոնիայի միջազգային կազմակերպության անդամ երկրներ Արեւելյան Միջերկրական Ֆրանսախոս երկրներ


source: wikipedia

text: Լեսոթո, պաշտոնապես Լեսոթոյի թագավորություն (), անկլավային, առանց ծովի ելք ունեցող երկիր հարավային Աֆրիկայում, ամբողջովին շրջապատված Հարավ Աֆրիկյան հանրապետությամբ։ Տարածքը մոտ 30.000 կմ քառակուսի, բնակչությունը մոտ երկու միլիոն։ Մայրաքաղաքը եւ ամենամեծ քաղաքը Մասերուն է։ Լեսոթոն Միավորված ազգերի կազմակերպության, Ազգերի Բրիտանական Համագործակցություն եւ Հարավային Աֆրիկայի զարգացման հիմնադրամի (SADC) անդամ է։ Լեսոթո անվանումը ուղակիորեն թարգմանվում է երկիր, որտեղ ժողովուրդը խոսում է Սեսոթոերեն։ Երկրի բնակչության մոտ 40%-ը ապրում է աղքատության շեմին` օրական մոտ 1,25 ԱՄՆ դոլար եկամուտով։ Անվանում 1860֊ական թվականների վերջին երկիրը զավթել են անգլիացի գաղութարարները, 1884 թվականին պաշտոնապես հայտարարվել է Մեծ Բրիտանիայի պրոտեկտորատը՝ Բուսուտոլենդ անունով (, բառացի՝ «բասուտոների երկիր», եւ Land՝ «երկիր»)։ 1966 թվականի հոկտեմբերի 4֊ին Բասուտոլենդը ստացավ անկախություն եւ նոր սահմանադրությամբ կոչվեց Լեսոթոյի Թագավորություն։ Պատմություն 1966 թվականի հոկտեմբերի 4-ին ստացել է անկախություն։ Սպորտ Լեսոթան մասնակցում է ամառային օլիմպիական խաղերին, իսկ 1972 թվականին Լեոթոյի աթլետներին հաջողվեց գրանցել ամենաբարձր ցուցանիշը։ Լեսոթոյի օլիմպիական պատմության մեջ Լեսոթոյի մարզիկները երբեւէ չեն նվաճել որեւէ օլիմպիական մեդալ։ Լեսոթայի ֆուտբոլի ազգային հավաքականը հիմնադրվել է 1932 թվականին, իսկ արդեն 1964 թվականին Լեսոթան անդամագրվել է ՖԻՖԱ եւ ապա ԿԱՖ Կոնֆեդերացիա։ Լեսոթայի ֆուտբոլիստները երբեւէ չեն մասնակցել Աշխարհի կամ Աֆրիկայի առաջնություններին։ Ծանոթագրություններ Լեսոթո Դեպի ծով ելք չունեցող երկրներ ՄԱԿ-ի անդամ երկրներ Աֆրիկյան միության անդամ երկրներ Անգլիախոս երկրներ եւ տարածքներ Էքսկլավ երկրներ


text: Լիբիական Արաբական Հանրապետություն, պետություն Հյուսիսային Աֆրիկայի կենտրոնական մասում։ Սահմանակից է Թունիսին, Ալժիրին, Նիգերին, Չադին, Սուդանին եւ Եգիպտոսին։ Հյուսիսում ողողվում է Միջերկրական ծովով։ Տարածությունը 1759,5 հզ. կմ2 է, բնակչությունը՝ 7,131,872 մլն (2015)։ Մայրաքաղաքը՝ Տրիպոլի։ Վարչականորեն բաժանվում է 10 մուհաֆազայի։ Անվանում Հնում Լիբիա կոչվում էր ամբողջ Աֆրիկան։ Բառի նշանակությունը բացատրում են երկու կերպ. ոմանք գտնում են, որ այն առաջացել է Եգիպտոսից արեւմուտք բնակվող lbu ժողովրդի անունից, իսկ ուրիշներն այն կապում են հին հունարեն Լիբա կամ Լիպս կոչվող հարավարեւմտյան, խոնավաբեր քամու անվան հետ։ Այսինքն ըստ երկրորդ տեսակետի «Լիբիա» անվանումը պարզապես նշանակում է հարավարեւմտյան երկիր (Հունաստանի նկատմամբ)։ Պատմություն Լիբիայի տարածքը եղել է մարդու բնակության հնագույն վայրերից մեկը։ Հին Լիբիայում բնակվող քոչվոր ցեղերը՝ բերբերների նախնիները, զբաղվել են որսորդությամբ, անասնապահությամբ։ Մ. թ. ա. I հազարամյակի 1-ին կեսին, Լիբիայի արեւմուտքում (Տրիպոլիտանիա) հիմնվել են փյունիկյան, մ. թ. ա. VII դ., Լիբիայի արեւելքում (Կիրենաիկա)՝ հունական քաղաք-գաղութներ։ Մ. թ. ա. V դ. կեսին Լիբիայի տարածքի զգալի մասը անցել է Կարթագենին։ Կիրենաիկայի մի մասը դեռեւս մ. թ. ա. VI դ. վերջին —V դ. սկզբին գրավել էին Աքեմենյանները, ավելի ուշ՝ Ալեքսանդր Մակեդոնացու զորքերը։ Կարթագենի անկումից (մ. թ. ա. 146) հետո Լիբիայի տարածքը զավթեց Հռոմը։ Մ. թ. V դ. այն գրավեցին վանդալները։ 546-ին բյուզանդական հայազգի զորավար Արտավան Արշակունին գրավել է Լիբիան եւ դարձել նրա բյուզանդական առաջին կառավարիչը։ VII դ. մտել է արաբական խալիֆայության կազմի մեջ։ Հետագայում, ամբողջովին կամ մասամբ, ընկել է իսլամադավան ֆեոդալական դինաստիաների (Աղլաբիներ, Ֆաթիմյաններ, Ալմոհադներ եւ այլն) իշխանության տակ։ Արաբական ցեղերի զանգվածային վերաբնակության հետեւանքով բնիկներն աստիճանաբար արաբացան։ Տարածվեց իսլամը։ XVI դ. Լիբիայի տարածքը մտավ Օսմանյան կայսրության կազմի մեջ (Տրիպոլիի փաշայություն)։ 1711—1835-ին երկիրը կառավարում էր Կարամանլիների դինաստիան։ 1835-ին թուրքերը վերականգնեցին իրենց գերիշխանությունը Լիբիայի վրա, թեեւ փաստորեն իշխում էին միայն առափնյա մասերում։ Լիբիացիները բազմիցս ապստամբել են թուրքական տիրապետության դեմ։ XIX դ. կեսից այդ պայքարը գլխավորեց Սենուսիտների օրդենը։ XIX դ. վերջից Լիբիան դարձավ իմպերիալիստական տերությունների պայքարի առարկա։ 1911 թվականին Իտալիան պատերազմ սկսեց Թուրքիայի դեմ Լիբիայի համար։ Առաջին համաշխարհային պատերազմի տարիներին (1914—1918) Իտալիան ստիպված իր զորքերի մի մասը դուրս բերեց Լիբիայից, եւ նրա ձեռքին մնացին միայն Հոմսը, Տրիպոլին եւ Բենգազին։ Կիրենաիկայի տարածքը գտնվում էր սենուսիտների իշխանության տակ։ 1918 թվականին Տրիպոլիտանիայում հռչակվեց հանրապետություն։ Ամբողջ գաղութը կորցնելու վտանգը Իտալիային ստիպեց զիջումներ անել։ Մենուսիտների միաբանության ղեկավար Իդրիս աս-Մենուսին ճանաչվեց Կիրենաիկայի չգրավված մասի կառավարիչ։ 1919-ին համաձայնություն ստորագրվեց Տրիպոլիտանիայի հանրապետության հետ՝ նրան ներքին ինքնավարություն տալու եւ սահմանադրություն մտցնելու վերաբերյալ։ 1922-ի հունվարին Իդրիս-աս Մենուսիի եւ Տրիպոլիտանիայի կառավարության միջեւ ստորագրվեց ազգային պակտ, որը նախատեսում էր Կիրենաիկայի եւ Տրիպոլիտանիայի համագործակցությունը իտալացի զավթիչների դեմ։ Իդրիսաս-Մենուսին ճանաչվեց այդ երկու մարզերի ամիրա։ 1922-ին Իտալիան վերսկսեց ռազմական գործողությունները Լիբիայում։ Իտալացի զավթիչները զանգվածաբար կոտորում եւ տեղահանում էին տեղական բնակչությանը։ Ծավալվեց ազատագրական շարժում։ 1939-ին Կիրենաիկան, Տրիպոլիտանիան եւ Ֆեցցանը մտցվեցին Իտալիայի կազմի մեջ։ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի տարիներին Իտալիան Լիբիայում ստեղծեց գաղութային զորքեր, կառուցեց ռազմական բազաներ եւ այլն։ 1941-ին անգլիական զորքերը գրավեցին Կիրենաիկան, սակայն իտալացիները գերմանական զորքերի օգնությամբ վերագրավեցին այն։ Ստալինգրադի մոտ գերմանական զորքերի ջախջախումից հետո իտալա-գերմանական զորքերը դուրս եկան Լիբիայի տարածքից։ 1942-ի վերջին — 1943-ի սկզբին ֆրանսիական զորքերը գրավեցին Ֆեցցանը, անգլիական զորքերը՝ Կիրենաիկան եւ Տրիպոլիտանիան։ Մեծ Բրիտանիան, Ֆրանսիան եւ ԱՄՆ Լիբիայի տարածքում ստեղծեցին ռազմական բազաներ։ Լիբիայի ճակատագրի հարցը քննարկվեց սկզբում Արտաքին գործերի մինիստրների խորհրդում, ապա՝ ՄԱԿ-ում (1945—1948)։ Իմպերիալիստական տերությունները ձգտում էին մասնատել Լիբիան։ 1949-ի նոյեմբերին ՄԱԿ-ի Գլխավոր ասամբլեան որոշում ընդունեց Լիբիային անկախություն տալ մինչեւ 1952-ի հունվարի 1-ը։ 1950-ին հրավիրվեց Ազգային սահմանադիր ժողով, որն ընդունեց Լիբիայի սահմանադրությունը։ 1951-ի դեկտեմբերի 25-ին հռչակվեց Լիբիայի Միացյալ Թագավորությունիը (Կիրենաիկայի, Տրիպոլիտանիայի, Ֆեցցանի ֆեդերացիա), թագավոր՝ Իդրիսաս-Աենուսին (Իդրիս I)։ 50-ական թթ. Լիբիայում բացվեցին նավթի հարուստ հանքավայրեր, եւ երկիրը դարձավ արտասահմանյան կապիտալի ներթափանցման օբյեկտ։ Լիբիան որպես անկախ պետություն Ձեւավորվեց բանվոր դասակարգը, ամրապնդվեց ազգային բուրժուազիան։ 1960—1963-ին ստեղծվեց տնտեսական զարգացման խորհուրդ, կազմակերպվեց լիբիական ձեռնարկությունները օտարերկրյա ֆիրմաների մրցակցությունից պաշտպանելու հատուկ կոմիտե, ստեղծվեցին ազգային մի շարք ընկերություններ եւ այլն, որոնք նպաստեցին ազգային տնտեսության զարգացմանը։ 1963-ին Լիբիան հայտարարվեց միացյալ պետություն։ Երկրի տնտեսական եւ քաղաքական կյանքում տիրապետող դիրք գրավում Էին խոշոր ֆեոդալները եւ շեյխերը։ Ճնշվում Էր դեմոկրատական շարժում ը։ Լիբիայի տնտեսակամ ծանր վիճակը, օտարերկրյա մոնոպոլիաներից կախվածությունը եւս դժգոհություն առաջացրին երկրում։ 1969-ի սեպտեմբերի 1-ին «Ազատ սպաներ» կազմակերպության անդամների մի խումբ պետական հեղաշրջում կատարեց, տապալվեց թագավորական վարչակարգը։ Երկիրը հռչակվեց Լիբիայի Արաբական Հանրապետություն (ԼԱՀ)։ Երկրի կառավարումն անցավ հեղափոխական հրամանատարության խորհրդին (ՀՀԽ)՝ կապիտան (հետագայում՝ գնդապետ) Մուամար Քադաֆիի գլխավորությամբ։ ՀՀԽ մերժեց զարգացման կապիտալիստական ուղին եւ հռչակեց, որ ԼԱՀ-ը կառուցելու է «լիբիական իսլամական սոցիալիզմ»։ 1969—1972-ին միջոցառումներ ձեռնարկվեցին ազգային տնտեսության ամրապնդման ուղղությամբ։ 1970-ին վերացվեցին օտարերկրյա ռազմական բազաները։ 1972-ին հիմնվեց երկրի միակ քաղաքական կազմակերպությունը՝ Արաբական սոցիալիստական միությունը (ԱԱՄ)։ Նրա գաղափարախոսության հիմքում ընկած է այսպես կոչված «երրորդ տեսությունը», որի առանցքն են կազմում կրոնը եւ նացիոնալիզմը։ 1976-ի նոյեմբերին երկիրը վերանվանվեց Լիբիական Արաբական ժողովրդական Հանրապետություն (ԼԱԺՀ), իսկ 1977-ի մարտին՝ Լիբիական Արաբական Սոցիալիստական ժողովրդական Ջամահարիա։ Արտաքին քաղաքականության մեջ ԼԱՍԺԶ վարում է «դրական չեզոքության» գիծ, պայքարում իմպերիալիզմի եւ Իսրայելի ագրեսիայի դեմ։ 1971-ի սեպտեմբերի 1-ին Լիբիան Եգիպտոսի եւ Սիրիայի հետ կազմեց Արաբական Ֆեդերատիվ Հանրապետություն (ԱՖՀ)։ 1972-ին Լիբիայյի եւ Եգիպտոսի միջեւ պայմանավորվածություն ձեռք բերվեց ապագայում երկու երկրների պետական միավորման մասին։ 1974-ին Լիբիան Թունիսի հետ համաձայնագիր ստորագրեց միացյալ պետություն՝ Իսլամական Արաբական Հանրապետություն ստեղծելու վերաբերյալ, որը չիրագործվեց։ Քաղաքացիական Պատերազմ 2011 2011 թվականին Լիբիայում տեղի ունեցավ քաղաքացիական պատերազմ։ Երկրի ղեկավար Մուամար Քադաֆիի կառավարության եւ ընդիմադիր եւ նրանց աջակցող օտար երկրների (Ֆրանսիա, Եգիպտոս, ԱՄԷ, Կատար, Հորդանան, ՆԱՏՈ) միջեւ։ Քաղաքացիական պատերազմի արդյունքում Մուամար Քադաֆին եւ իր կառավարությունը հեռացվեցին իշխանությունից։ Իշխանափոխությունից որոշ ժամանակ անց 2011 թվականի հոկտեմբերի 20-ին Լիբիայի Սիրտ քաղաքում Մուամար Քադաֆին սպանվեց։ Պետական կարգ Լիբիան հանրապետություն է։ Որպես ժամանակավոր սահմանադրություն 1969-ից գործում է Սահմանադրական դեկլարացիան։ Օրենսդրական, ինչպես նաեւ պետական իշխանության բարձրագույն մարմինը հեղափոխական հրամանատարության խորհուրդն է, որի նախագահը պետության գլուխն է ու զինված ուժերի գերագույն Գլխավոր հրամանատարը։ Խորհուրդը նշանակում է կառավարություն եւ որոշում նրա ընդհանուր քաղաքականությունը։ 1969-ի սեպտեմբերից պառլամենտն արձակված է, սակայն 2011 թվականի իշխանափոխությունից հետո երկրի օրենսդիր մարմին հռչակվեց խորհրդարանը, իսկ երկրի ղեկավար դարձավ խորհրդարանի ղեկավարը։ Տեղական կառավարման մարմինները տեղական եւ մունիցիպալ խորհուրդներն են։ Գավառները գլխավորում են գավառային կառավարիչները (մուտասարիֆները), շրջաններում՝ մուդիրները։ Դատական համակարգը կազմում են՝ գերագույն դատարանը, ապելյացիոն, I ատյանի եւ հանրագումարային (արագընթաց) իրավասության դատարանները։ Տեղափոխական հրամանատարության խորհրդի դեկրետով ստեղծվել է ժողովրդական դատարան։ Կան նաեւ շարիաթի դատարաններ։ Աշխարհագրություն Լիբիայի տարածքի 98%-ը կիսաանապատներ ու անապատներ են։ Ռելիեֆում տիրապետում են 200—600 մ բարձրությամբ սարավանդները։ Հարավում Տիբեստի բարձրավանդակն է (բարձրությունը մինչե 2286 մ), արեւելքում՝ Լիբիական անապատը։ Կլիմա Կլիման արեւադարձային, անապատային է, հյուսիսում՝ մերձարեւադարձային։ Հունվարի միջին ջերմաստիճանը հյուսիում 11—12 °C է, հարավում՝ 15—18 °C, հուլիսինը հյուսիսում՝ 27,29 °C, հարավում՝ 32—35 °C, Լիբիական անապատի կենտրոնական մասում՝ ավելի քան 50 °C: Տեղումներն առավել շատ են հյուսիսային շրջաններում (տարեկան 250-350 մմ Տրիպոլիում, 400—625 մմ Կիրենաիկայում), Լիբիական անապատում՝ 25 մմ։ Ներքին Ջրեր եւ Հողեր Լիբիայի տարածքով հաճախ անցնում են տաք, չորացնող գիբլի եւ խամսին քամիները։ Մշտապես հոսող գետեր չկան, սակայն կան ստորերկրյա ջրերի զգալի պաշարներ։ Ծովեզերքի գորշ-դարչնագույն հողերի վրա գերակշռում է մերձարեւադարձային կիսաանապատային բուսականությունը (հազվադեպ՝ ակացիաներ, ժանտաթզենի, կարմրան)։ Անապատների հսկայական տարածություններ համարյա բուսազուրկ են։ Կան օազիսներ։ Կենդանական Աշխարհ Կենդանական աշխարհին բնորոշ են օձերն ու մողեսները, կան նաեւ շնագայլեր, աղվեսներ, վարազներ եւ այլն։ Բնակչություն 97%-ը բերբերներն ու արաբներն են։ Ապրում են նաեւ հաուսա, տուբու ժողովուրդների փոքր խմբեր։ Պաշտոնական լեզուն արաբերենն է, պետական կրոնը՝ իսլամը։ Բնակչության մոտ 90%-ը ապրում է ծովամերձ շրջաններում։ Առավել խիստ է բնակեցված Տրիպոլիի մուհաֆազան (բնակչության մոտ 1/4-ը)։ Հյուսիսային Լիբիայի արեւմտյան մասում գերակշռում է նստակյաց բնակչությունը, արեւելյան մասում եւ երկրի հարավ-արեւմուտքում մի շարք ցեղեր վարում են կիսաքոչվորական եւ քոչվորական կյանք։ Առավել խոշոր քաղաքներն են Տրիպոլին, Բենգազին։ Տնտեսություն Մինչեւ երկրորդ համաշխարհային պատերազմը Լիբիայի տնտեսությունը հիմնված էր քոչվորական անասնապահության, մասամբ՝ հողագործության վրա։ 1950-ական թթ. նավթի խոշոր հանքավայրեր հայտնաբերելուց հետո երկրի էկոնոմիկայի հիմքը դարձավ նավթարդյունահանումը, որը տալիս է ազգային եկամտի 90%-ը։ Լիբիայի տնտեսության զարգացման կարեւոր առանձնահատկություններն են՝ ֆինանսավորման համար սեփական ամուր բազայի առկայությունը եւ պետական սեկտորի մենաշնորհ դիրքը։ Տնտեսական եւ սոցիալական զարգացման 3-ամյա ծրագրից (1973—1975) հետո (գլխավոր խնդիրն էր տնտեսության ինդուստրիալ-ագրարային կառուցվածքի հիմքերի ստեղծումը) ընդունվել է տնտեսության զարգացման 5-ամյա (1976—1980) պլան, որի գլխավոր խնդիրներն են՝ սեփական արդյունաբերական բազայի ստեղծումը, ինֆրակառուցվածքի հետագա զարգացումը, ազգային որակյալ կադրերի պատրաստումը։ Արդյունաբերություն Արդյունաբերության առաջատար ճյուղը նավթարդյունահանումն է, որն իրականացնում է ԼԻՆՕԿՈ պետական կորպորացիան։ Նավթի արդյունահանումը 2014-ին կազմել է օրական 310,000 բարրել։ Արդյունահանում են նաեւ բնական գազ (12,19 մլրդ մ3, 2012)։ 2014-ին արտադրվել է 25,96 մլ8d կվտ/ժ էլեկտրաէներգիա։ Վերամշակող արդյունաբերության հիմնական ճյուղերն են՝ նավթագազավերամշակումը, սննդի (բուսական յուղի, պահածոների), տեքստիլ (բրդյա գործվածքների) արդյունաբերությունը, ծխախոտի, օճառի, կաշվի, ցեմենտի արտադրությունը։ Արդյունաբերական ձեռնարկությունների մոտ 75%-ը կենտրոնացած է Տրիպոլիում։ Մարսա-Բրեգա նավահանգստում կառուցվել են նավթավերամշակման եւ հեղուկ գազի, Ինտիսար հանքավայրի շրջանում՝ ամոնիակի, հեղուկ գազի եւ բենզինի գործարաններ։ Զարգացած է տնայնագործական եւ կիսատնայնագործական արտադրությունը, գորգագործությունը։ Գյուղատնտեսություն Գյուղատնտեսության մեջ խրախուսվում է կոոպերատիվ շարժումը։ Գերակշռում է անջրդի հողագործությունը։ Ցանքատարածությունների մեծ մասը զբաղեցնում են գարին եւ ցորենը։ Մշակում են նաեւ ձիթենի, ցիտրուսներ, փյունիկյան արմավենի, գետնընկույզ, ծխախոտ, բանջարեղեն։ Կարեւոր նշանակություն ունի էքստենսիվ անասնապահությունը։ Ծովափին զբաղվում են ձկնորսությամբ։ Տրանսպորտ Ցամաքային տրանսպորտի հիմնական տեսակը ավտոմոբիլայինն է։ Ավտոճանապարհների երկարությունը մոտ 100,000 կմ է (2014), նավթամուղներինը՝ 7005 կմ։ Նավթատար նավատորմի տոննաժը 0,3 մլն տ է (1974)։ Ատեղծվել է ազգային «Լիբիա էյրուեյս» ավիաընկերությունը։ Միջազգային օդանավակայաններ կան Տրիպոլի, Բենգազի, Սեբհա քաղաքներում։ Արտաքին Առեւտուր 2014-ին արտահանումը կազմել է 17.49, ներմուծումը՝ 16,08 մլն ԱՄՆ Դոլար։ Արտահանման հիմնական մասը նավթն ու գազն է։ Ներմուծում է մեքենաներ եւ սարքավորում, տրանսպորտի միջոցներ, սննդամթերք, հանքային պարարտանյութեր եւ այլն։ Արտաքին առեւտրում հիմնական գործընկերներն են Իտալիան, Չինաստանը, Գերմանիան, Եգիպտոսը, Թուրքիան, Մեծ Բրիտանիան, Ֆրանսիան, ԱՄՆ-ը։ Դրամական միավորը լիբիական դինարն Է։ Կրթություն 1968-ին անգրագետ էր Լիբիայի բնակչության 73%-ը։ 1969-ին մտցվել է պարտադիր տարրական կրթություն։ Ուսուցումը անվճար է բոլոր ուսումնական հաստատություններում։ Կրթական համակարգի մեջ մտնում են մանկապարտեզները (4—6 տարեկան երեխաների համար), տարրական (ուսման տեւողությունը 6 տարի), միշնակարգ (երկաստիճան՝ յուրաքանչյուրը 3 տարի) դպրոցները։ Պրոֆտեխնիկական կրթությունը իրականացվում է տարրական կամ միշնակարգ դպրոցի առաջին աստիճանի հիմքի վրա (ուսման տեւողությունը 4 տարի)։ Բարձրագույն ուսումնական հաստատությունը՝ Լիբիական համալսարանը, հիմնվել է 1955-ին, Բենգագիում։ 1957-ից ֆակուլտետներ ունի Տրիպոլիում։ Խոշորագույն գրադարաններն են՝ Լիբիական համալսարանի (ավելի քան 77,6 եզ. կտոր գիրք), Տրիպոլիի պետական (ավելի քան 35,5 հզ. կտոր գիրք) գրադարանները։ Թանգարաններն են՝ Հնագիտական եւ բնապատմականը Տրիպոլիում, Հնագիտական թանգարաններ Մագնեում եւ Սաբրատում։ Մշակույթ Գրականություն VII դ.—VIII դ. սկզբին արաբական նվաճումներից հետո Լիբիայում գրականությունը զարգացել է համաարաբական մշակույթի հունով։ XVI դարից սկսած, երբ Լիբիան ընկել է թուրքական տիրապետության տակ, գրականությունը անկում է ապրել։ Այնուամենայնիվ, XVII—XVIII դդ. հանդես են եկել սուֆի բանաստեղծներ Օմար բեն ալ-Ֆարիդը, Ահմեդ ալ-Բախլյուլին (մահ. 1701), որոնք հետեւել են արաբական հնագույն պոեզիայի ավանդույթներին։ Իրենց քասիդներում գաղութարարների դեմ պայքարի կոչ են արել բանաստեղծներ Ահմեդ աշ-Շարիֆը (1864—1918), Մուսթաֆա բեն Զիրին (1853—1918), Սուլեյման ալ-Բարունին (մահ. 1914)։ Իտալական գաղութակալության (1912—1943) շրջանի պոեզիային բնորոշ են հայրենասիրական, ազատագրական մոտիվները (Ահմեդ Ռաֆիկ ալ-Մախդաուի, մահ. 1961, Իբրահիմ ալ-Ուստ Ումառ, 1907—1950 եւ այլք)։ Անկախության հռչակումից (1951) հետո բանաստեղծներ Ալի Սիդկի Աբդ ալ-Քադերը, Ահմեդ Ֆուադ Շիննիբը, Ալի առ-Ռուկեյնը եւ ուրիշներ հրաժարվեցին արաբական տաղաչափության դասական ձեւերից, հետաքրքրություն ցուցաբերեցին հասարակական խնդիրների, մասամբ՝ հասարակ մարդու կյանքի նկատմամբ։ Արձակը ծնունդ է առել 40—50-ական թթ.: Գլխավոր թեմաներն են՝ լիակատար անկախությունը, սոցիալական հավասարությունը, նախապաշարումների դատապարտումը։ Մուսթաֆա ալ-Միսուրատայի, Մուհամեդ Աբու Խարրուսի, Ռիշատ ալ-Խունի, Մուհամեդ Աֆիֆի եւ ուրիշների նովելների հերոսները բեդվիններ են, ձկնորսներ, արհեստավորներ։ 1960—1970-ական թվականների սկզբին գրականություն եկան երիտասարդ բանաստեղծներ ու արձակագիրներ Ջումա ալ-Ֆարանին, Ահմեդ ան-Նուեյրին, Ֆուազիա Բարիյուունը եւ Աբդել Հաֆեզ ալ-Մայարը։ Ճարտարապետություն եւ Կերպարվեստ Լիբիայի տարածքում պահպանվել են նոր քարի դարի ժայռապատկերներ (փղերի, բիզոնների որսի տեսարաններ, քաղաք Էլ-Ուվեյնաթ), փյունիկյան արվեստի հուշարձաններ (կավե քանդակներ, նախշազարդ խեցեղեն, ապակյա անոթներ, մանյակներ, մ. թ. ա. I հազարամյակ, Լեպտիս-Մագնա), հին հունական, հին հռոմեական եւ բյուգանդական խճանկարված եւ քանդակազարդ կառույցների մնացորդներ (Մաբրւաոայի թատրոնը, II—III դդ.), անտիկ կիրառական արվեստի նմուշներ։ Արաբների նվաճումից հետո (VII դ.—VIII դ. սկիզբ) Լիբիայի տարածքում ձեւավորվել է արաբա-բերբերական մշակույթը, երեւան են եկել քաղաքներ՝ նեղ, ոլորուն փողոցներով, մզկիթներով, մինարեթներով, ներքնաբակեր ունեցող 1—2-հարկանի կավածեփ տներով։ XVIII—XIX դդ. բնորոշ են բազմագմբեթ մզկիթները, որոնք ներքուստ պատված են քանդակազարդերով, որմնանախշերով, բազմագույն մայոլիկայով (Գերնա քաղաքի մզկիթը), հեռավոր շրջաններում մզկիթները կավածեփ, հատակագծում ուղղանկյուն, ամրոցային բնույթի կառույցներ են։ Իտալական տիրապետության շրջանում (1912—1943) քաղաքներում ստեղծվել են եվրոպական թաղամասեր։ Անկախության նվաճումից հետո կառուցվում են ժամանակակից դպրոցներ, հիվանդանոցներ, բնակելի եւ վարչական շենքեր։ ժողովրդական արվեստի գործերից են վառ երկրաչափական նախշերով գորգերը, դրոշմված կամ ասեղնագործված զարդերով կաշվե իրերը, դրվագված պղնձե անոթները, ոսկերչական առարկաները, արմավենու տերեւներից հյուսված խսիրներն ու պայուսակները։ Թատրոն Լիբիայի ժամանակակից թատրոնի ձեւավորմանը նպաստել են ժողովրդական ներկայացումների («Ղարագյոզ» եւ այլն) ավանդույթները, ինչպես եւ եգիպտական ու եվրոպական թատերախմբերը։ Առաջին թատերախումբը ստեղծել է Մուհամեդ Աբդել Հադին (1935, քաղաք Գերնա)։ Անկախության հռչակումից հետո ստեղծվել են մի քանի սիրողական եւ պրոֆեսիոնալ թատերախմբեր։ 1951-ին Մուստաֆա Մուհամեդ Լամիրը հիմնել է Ազգային թատերական ասոցիացիա, որը լիբիական առաջին թատրոնն էր՝ մշտական թատերախմբով եւ խաղացանկով (բեմադրվել են Մոլիերի, Ն. Գոգոլի, եգիպտական եւ ազգային ժամանակակից դրամատուրգների պիեսներ)։ 1963-ին Տրիպոլիում բացվել է երաժշտա-դրամատիկական ուսումնարան։ Գործում են մի շարք ժողովրդական երաժշտապարային անսամբլներ՝ Տրիպոլիում (1963-ից), Բենգազիում (1968-ից), Դերնայում (1969-ից), շրջիկ թատերական կոլեկտիվներ՝ Բենգազիի ժողովրդական թատրոնը, Գերնա եւ Տրիպոլի քաղաքների ազգային թատրոնները։ Արտաքին հղումներ Հայկական Սովետական Հանրագիտարան Լիբիայի Քաղաքացիական Պատերազմ Ծանոթագրություններ Լիբիա ՄԱԿ-ի անդամ երկրներ Աֆրիկյան միության անդամ երկրներ Արաբական Լիգայի անդամ երկրներ ՕՊԵԿ անդամ երկրներ Արեւելյան Միջերկրական Իտալախոս երկրներ եւ տարածքներ


text: Լիխտենշտայն (միջազգային հնչյունական այբուբեն՝ [ˈlɪçtn̩ʃtaɪn]), պաշտոնապես՝ Լիխտենշտայնի իշխանություն (), պետություն Եվրոպայի կենտրոնում՝ Ավստրիայի եւ Շվեյցարիայի միջեւ՝ Հռենոս գետի աջ ափին։ 1699-1712 թվականներին Վադուց կոմսության եւ Շելենբերգ տիրույթի (Սրբազան հռոմեական կայսրության կազմում) հողերը ձեռք է բերել Լիխտենշտայն տոհմի ավստրիական իշխանը եւ 1719 թվականին դրանք միավորել Լիխտենշտայն իշխանության մեջ։ Այն 1805 թվականի դեկտեմբերի 26-ին հռչակել է իր անկախությունն Ավստրիայից։ Հետագայում եղել է տարբեր երկրների կազմերում։ 1921 թվականին պաշտոնապես լինելով ինքնուրույն պետություն՝ անցել է Շվեյցարիայի հովանավորության տակ։ Վերջինս էլ իրականացնում է Լիխտենշտայնի դիվանագիտական ներկայացուցչությունը։ Անվանում Անվանումն առաջացել է իշխող դինաստիայի ազգանունից, որն իր հերթին ծագել է աշխարհագրական անվանումից՝ Վիեննայի մոտ գտնվող Լիխտենշտայն ամրոցի անվանումից։ Վերջինս առաջացել է գերմաներեն Lichten «պարզել, մաքրել» եւ Stein «քար» բառերից։ Հետաքրքիր փաստեր Այս պետությունը առանձնանում է իր չափերով։ Շատ փոքր լինելով՝ այն դեպի իրեն է ձգում բազմաթիվ տուրիստների։ Փոքր լինելու պատճառով է նաեւ, որ այն շատ հեշտ անկախացավ Ավստրիայից։ Այս պետությունը բանակ չունի, իսկ ոստիկանության համակարգում աշխատում է ընդամենը 120 մարդ։ Ուզբեկստանի հետ մեկտեղ այն հանդիսանում է ողջ աշխարհում այն երկու պետություններից մեկը, որ դեպի ծով հասնում է անցնելով 2 պետության տարածք։ Պետական կառուցվածք Լիխտենշտայնը սահմանադրական միապետություն է։ Պետության ղեկավարը իշխան Հանս-Ադամ II-ն է, ով գահին է նստել 1989 թվականի նոյեմբերի 13-ին, սակայն փաստացի սկսել է կառավարել 1984 թվականից։ Իշխանն իրականացնում է պետության կառավարումը՝ նրան է պատկանում պետական երեք մարմիններից մեկի՝ գործադիրի կառավարումը, հետեւում է օրենսդիր մարմնի՝ լանդտագի աշխատանքին։ Նա իրավունք ունի վետո դնել լանդտագի կողմից ընդունված ցանկացած օրենքի վրա, ցրել այն եւ կառավարությունն ամբողջությամբ, միանձնյա ընդունել առավել կարեւոր օրենքները, նշանակել դատական կազմին։ Այս ամենից բացի՝ նա համաներում շնորհելու իրավունք ունի։ Ներկա դրությամբ Լիխտենշտայնի իշխանն ունի Եվրոպայում ամենից առավել լայն իրավասությունները։ Օրենսդիր մարմնի կառուցվածք Օրենսդիր մարմինը Լանդտագն է, որը բաղկացած է 25 պատգամավորից՝ ընտրված գաղտնի համամասնական ընտրակարգով եւ չորս տարի ժամկետով։ Պատգամավորներից տասնհինգը Օբերլանդից են, տասը՝ Ունտերլանդից։ Լանդտագի համաձայնությամբ իշխանը նշանակում է կառավարություն՝ բաղկացած իրենից եւ չորս օգնականներից։ Կառավարության ներկայացուցիչներից երեքը պետք է լինեն լանդտագի մեծամասնություն կազմող կուսակցությունից, իսկ մեկը՝ փոքրամասնականից։ Քաղաքական կառուցվածք Հասարակական եւ քաղաքական կյանքը երկրում հաստատված է սահմանադրությամբ։ Քաղաքական կուսակցությունները եւ նրանց միջեւ ակտիվ փոխհարաբերությունները հանդիսանում են օրենսդիր մարմնի միջուկը։ Երկրում գործում են 4 կուսակցություններ՝ Պրոգրեսիվ Քաղաքացիական Կուսակցություն (աջակողմյան), Հայրենական Միություն (ժողլիբերալ), Ազատ Ցուցակ (էկոլոգիական), Քրիստոնյա-սոցիալական Կուսակցություն(ձախ ժողովրդավարական)։ Դատական մարմնի կառուցվածք Դատական մարմինը Պետական դատարանն է, որն ընդգրկում է մի քանի աստիճաններ՝ Բարձրագույն դատարան, բարձր աստիճանի դատարաններ, վարչական իրավասության դատարաններ եւ առաջին ատյանի դատարաններ։ Պետական խորհրդանիշներ Լիխտենշտայնի դրոշը, զինանշանը եւ օրհներգը համարվում են այդ պետության 3 խորհրդանիշները։ Դրոշ Սկզբնապես դրոշը բաղկացած էր դեղին եւ կարմիր երկու հորիզոնական եւ հավասար գույներից, որը իշխանների տոհմական զինանշանն էր։ 19-րդ դարավերջին դրոշի այդ ձեւը սկսեց հիշեցնել պալատական տան ծառաներին ու դրա պատճառով 1921 թվականի նոյեմբերի 5-ին այն ձեւափոխվեց կապտա-կարմիրի։ 1930-ականների սկզբից առաջացավ մի նոր խնդիր՝ այն միջպետական համաժողովների ընթացքում կարելի էր շփոթել Բահրեյնի այն ժամանակվա դրոշի հետ։ 1937 թվականին կապույտ մասի վրա ձախից ավելացվեց ոսկեգույն իշխանական թագի պատկեր, որի դիզայնը փոխվեց երկու անգամ՝ 1957 եւ 1982 թվականներին։ Դրոշի գույները ունեն հետեւյալ նշանակությունը. կապույտ- երկնքի գույն, կարմիր- մայրամուտի արեւի եւ բուխարիներում բոցկլտացող ածուխների գույնը, ոսկեգույն- իշխանական ընտանիքի եւ երկրի միջեւ կապվածությունը։ Զինանշան Լիխտենշտայնի պետական զինանշանը իրենից ներկայացնում է մի վահան, որի վրա պատկերված են պետության հետ կապված բոլոր իշխանական տոհմերի զինանշանները։ Եթե հերթականությամբ իրար միացնենք իշխանի տոհմի, Սիլեզիայի, Քվենրինգ տոհմի, Տրոպաու եւ Յանգենդորֆ դքսությունների, Րիտբերգ կոմսության զինանշանները՝ ապա կստանանք Լիխտենշտայնի զինանշանը։ Օրհներգ Աշխարհագրական տվյալներ Կլիմա եւ ֆիզիկա-աշխարհագրական տվյալներ Աշխարհագրական լայնությունը՝ 47 աստիճան եւ 10 րոպե (հյուսիսային), աշխարհագրական երկայնությունը՝ 9 աստիճան եւ 32 րոպե (արեւելյան)։ Փոքր-ինչ եռանկյան նմանվող այս պետության տարածքը գտնվում է Վերին-հռենոսյան հարթավայրի եւ Ալպյան լեռների վրա։ Ամբողջ արեւմտյան սահմանով անցնում է հռենոս գետը։ Շվեյցարիայի եւ Լիխտենշտայնի սահմանի վրա գտնվող Գրաուշպից (2599 մ) լեռը համարվում է Լիխտենշտայնի ամենաբարձր կետը։ Երկրի ձգվածությունը հյուսիսից հարավ կազմում է 24 կմ։ Տարածքի մակերեսը 160 քառ. կմ է, իսկ սահմանի երկարությունը՝ 77.9 կմ։ Մեղմ ալպյան կլիմա ունեցող երկրում տեղումների քանակը տատանվում է 700-ից 1200 մմ սահմաններում։ Հիմնականում եղեւնիներով, կաղնիներով եւ հաճարենիներով ծածկված անտառները կազմում են երկրի տարածքի ավելի քան երրորդ մասը (35 տոկոսը)։ Թեեւ մշակվող հողերը կազմում են 24 տոկոս, այնուամենայնիվ հացահատիկի մշտական մշակման հողատարածքներ չկան։ Բնակչություն 2011 թվականի դեկտեմբերի 31-ի դրությամբ բնակչությունը կազմում է 36 476 մարդ։ Տարեկան կտրվածքով ծնելիությունը կազմում է 0.975 %, մահացությունը՝ 0.739 %, որից մանուկ հասակում մահացությունը՝ 0.426, ներգաղթը՝ 0.466 %։ Փաստորեն, բնակչության տարեկան աճը կազմում է 0.7 %, իսկ բնական աճը՝ 0.236 %։ Տղամարդկանց միջին տարիք է համարվում 76.6-ը, իսկ կանանց մոտ՝ 83.5-ը։ Լիխտենշտայնի էթնոսին անվանում են ալեմաններ, որոնք կազմում են բնակչության 65.6։ Կան նաեւ իտալացիներ, շվեյցարացիներ եւ ավստրիացիներ։ Պաշտոնական լեզուն գերմաներենն է, բայց հիմնականում օգտագործում են նրա ալեմանյան բարբառը։ Ամենախոշոր քաղաքը Շանն է (5 765 մարդ), այնուհետեւ մայրաքաղաք Վադուցը (5 088 մարդ)։ Վարչատարածքային բաժանում Լիխտենշտայնի իշխանությունը բաժանվում է 11 համայնքների։ Դրանք հիմնականում բաղկացած են միակ քաղաքից։ Համայնքներից հինգը ընդգրկված են Ստորին Լիխտենշտայնի ընտրական օկրուգի սահմաններում, իսկ վեց համայնքներ տեղակայված են Վերին Լիխտենշտայնում։ Չնայած իրենց փոքր չափերին՝ համայնքներն ունեն բավականին արտառոց սահմանագծեր։ Յոթ համայնքներ, իրենց հիմնական տարածքից բացի, ունեն առնվազն մեկ էքսկլավ։ Տուրիզմ Այս երկրի տուրիզմը կարող է ներկայացնել պատմական ամրոցներ, եկեղեցիներ, (դրանք պատկանում են հետ-բարբարոսյան ժամանակաշրջանին ու միջնադարի վերջին) եւ իշխանական տներ, թանգարաններ։ Թվում է թե այս փոքր պետությունը չի կարող պատմական հարուստ ժառանգություն թողած լինել, սակայն այդ ժառանգությունը այնքան մեծ է, որ դրա հետեւանքով պետական բյուջեի մի զգալի մաս գալիս է հենց տուրիզմից։ Տնտեսություն Լիխտենշտայնը զարգացող արդյունաբերական երկիր է, որտեղ մեծ դեր է խաղում ֆինանսական համակարգը։ 2007 թվականին այս երկրի ՀՆԱ-ն կազմել է 134 հազար ԱՄՆ դոլար, իսկ 2012 թվականին՝ 141 հազար ԱՄՆ դոլար, եւ այս ցուցանիշներով զբաղեցրել է 2-րդ տեղը։ Տնտեեսության գլխավոր ճյուղերն են՝ մետաղների մշակումը, օպտիկան, միկրոպրոցեսորների, էլեկտրոնային համակարգերի, վակուումային տեխնիկայի արտադրությունը։ Արտահանումից ստացված եկամուտը 2008 թվականին կազմել է 2.47 միլիարդ ԱՄՆ դոլար, իսկ ներմուծման վրա ծախսված գումարը կազմել է 0.9 միլիարդ ԱՄՆ դոլար։ Գյուղատնտեսություն Տնտեսության այս ոլորտի հիմնական մասը կազմում է մսա-կաթնատու կենդանաբուծությունը։ Նաեւ զբաղվում են հացահակտիկային կուլտուրաների, կարտոֆիլի, բանջարեղենի աճեցմամբ։ Արտաքին տնտեսական կապեր Ավելի քան 74 հազար միջազգային ընկերություններ կան այս երկրի տարածքում, որը հետեւանք է ցածր հարկերի եւ գրանցման դյուրին պայմանների։ Ծանոթագրություններ Արտաքին հղումներ Княжество Лихтенштейн furstentum.info կայքում Лихтенштейн «Энциклопедия Кругосвет» կայքում Լիխտենշտայն Դեպի ծով ելք չունեցող երկրներ Գաճաճ պետություններ Արեւմտյան Եվրոպայի երկրներ ՄԱԿ-ի անդամ երկրներ Լիբերալ ժողովրդավարություններ Եվրոպայի խորհրդի անդամ երկրներ


text: Լիտվա (), պաշտոնապես Լիտվայի Հանրապետություն (Lietuvos Respublika), երկիր Հյուսիսային Եվրոպայում՝ Բալթիկ ծովի ափին։ Մայրաքաղաքն է Վիլնյուսը։ Ներկայիս նախագահն է Գիտանաս Նաուսեդան, որը հաջորդել է Վալդաս Ադամկուսին (2004-2009)։ Երկիրն ունի 3 միլիոն բնակիչ։ Սահմանակից է Լատվիային, Բելառուսին, Ռուսաստանին եւ Լեհաստանին։ Տարածքը կազմում է 65,2 հազար կմ2։ Մակերեւույթը մեծ մասամբ դաշտավայրային է։ Հարավ-արեւելքում Օշմյանիի բարձրավայրի արեւմտյան մասն է (բարձրությունը մինչեւ 292 մ, Յուոզապինե լեռը՝ Լիտվայի ամենաբարձր կետը)։ Անվանում Անվանումը ստացել է լիտվան ժողովրդի անունից (լիտվերեն երկիրը կոչվում է Լետուվա, ժողովուրդը՝ լետուվայ)։ Լիտվան եւ լիտվանները գրավոր աղբյուրներում առաջին անգամ հիշատակվել են 1009 թվականին։ Ոմանք գտնում են, որ ցեղանվան հիմքում ընկած է Նեման գետի հին անվանումը՝ Լեյտա կամ Լիետա, որոնց հիմքում տեսնում են լիտվերեն Lytus «հոսել» բառը։ Բնական պաշարներ Լիտվան հարուստ է տորֆով, կրաքարով, դոլոմիտով, կավճով, տարբեր կավերով։ Աշխարհրագրություն Ամենուր կարելի է տեսնել հնագույն սառցադաշտերի հետքեր՝ խոշոր գլաքարեր, կլորացած ժայռաբեկորներ, ծովային քարակարկառներ։ Գրեթե 100 կմ ձգվում է գեղեցիկ ծովափը՝ իր սպիտակին տվող մանրավազ լողափերով ու ավազաթմբերով։ Ցամաքի նեղ շերտը՝ Կուրշի ցամաքալեզվակը, որը նույնանուն ծոցը բաժանում է Բալթիկ ծովից, բնության մի եզակի անկյուն է։ Լիտվայի ամենամեծ գետը Նյամունասն (Նեման) է, որը թափվում է Բալթիկ ծովը։ Լիտվան գտնվում է այդ գետի միջին եւ ստորին հոսանքների ավազանում։ Բալթիկ ծովի հարեւանությունն իր կնիքն է դրել երկրամասի կլիմայի վրա. այն բարեխառն անցումային է՝ ծովայինից ցամաքայինի։ Ծովի մոտիկությունը, արեւմուտքից փչող տաք քամիները մեղմում են ձմռան սառնամանիքները։ Ամառն այստեղ հաճախ թխպոտ ու անձրեւային է։ Կենդանիներ Լիտվայի տարածքի գրեթե 1/4-ն անտառներ են։ Այստեղ կան եղջերու, որմզդեղն, այծյամ, աղվես, ճագար, վարազ, գայլ, լուսան, կզաքիս, սկյուռ եւ այլն։ Հարեւան Բելովեժյան թավուտից այստեղ է թափանցել նաեւ վայրի ցուլը։ Անտառները լի են զանազան թռչուններով։ Գետերում ու լճերում կան տարբեր ձկնատեսակներ՝ բրամ, գայլաձուկ, պերկես, օձաձուկ, կարմրախայտ, ապրում է նաեւ կուղբ, որն ունի թանկարժեք մորթի։ Իշխանության կազմավորում 13-րդ դարի 1-ին կեսին կազմավորվել է ավատատիրական Լիտվական իշխանությունը, որն իր գոյության սկզբից պայքարի մեջ է մտել գերմանական ասպետական օրդենների հետ, որոնք ձգտում էին նվաճել մերձբալթյան հողերը։ Հաղթելով այդ օրդեններին՝ Լիտվական իշխանությունը մեծ վերելք ապրեց, բայց արդեն 1569 թվականին այն միավորվեց Լեհաստանի հետ՝ կազմելով Ռեչ Պոսպոլիտա միացյալ պետությունը։ Ավելի ուշ՝ 18-րդ դարի վերջին, այդ պետական միավորման քայքայումից հետո Լիտվայի մեծ մասը մտավ Ռուսական կայսրության մեջ։ Պատերազմ Լիտվական նոր պետականության կազմավորումը տեղի ունեցավ Առաջին համաշխարհային պատերազմի տարիներին, 1918 թվականի փետրվարին, օգտվելով ռուս-գերմանական հակամարտությունից, Լիտվան մի կարճ ժամանակ իրեն անկախ հռչակեց, սակայն արդեն 1940 թվականի հուլիսին սկսված Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի պայմաններում կրկին կորցրեց պետական անկախությունը՝ դառնալով Խորհրդային Սոցիալիստական Հանրապետույանների Միություն միութենական հանրապետություններից մեկը։ Իր նոր պետականությունը Լիտվան ձեռք բերեց արդեն մեր օրերում՝ 1990 թվականի փետրվարի 24-ին՝ համաժողովրդական հանրաքվեի միջոցով դուրս գալով փլուզվող Խորհրդային Սոցիալիստական Հանրապետույանների Միություն միութենական հանրապետության կազմից։ Բնակչություն Լիտվայի հիմնական բնակչությունը լիտվացիներն են։ Այստեղ ապրում են նաեւ ռուսներ, լեհեր, բելառուսներ, հրեաներ, հայեր եւ այլք։ Տնտեսությունը հարմարեցված է երկրի բնական պայմաններին։ Մետաղաձուլության բացակայության պատճառով եւ աշխատուժի բարձր որակավորման շնորհիվ այստեղ զարգացել են արդյունաբերության ոչ մետաղատար, այլ աշխատատար եւ գիտատար ճյուղերը, օրինակ՝ էլեկտրոնային, էլեկտրա եւ ռադիոտեխնիկական արդյունաբերությունը, հաշվողական տեխնիկայի արտադրությունը, սարքա եւ հաստոցաշինությունը։ Արդյունաբերության ավանդական ճյուղերից է փայտամշակումը. արտադրում են կահույք, ստվարաթուղթ, թուղթ եւ այլն։ Զարգացած են նաեւ նավաշինությունն ու քիմիական արդյունաբերությունը, արտադրվում են գործվածքներ, հագուստ, կոշիկ։ Գյուղատնտեսություն Լիտվայի գյուղատնտեսությունը բազմաճյուղ է, մշակում են գարի, ցորեն, շաքարի ճակնդեղ, վուշ, կանեփ, կարտոֆիլ, կերային մշակաբույսեր։ Բայց հիմնականը անասնաբուծությունն է, որի արտադրանքը վերամշակվում է տեղում։ Աչքի է ընկնում սննդի արդյունաբերությունը, հատկապես կաթնամթերքի ու մսամթերքի արտադրությունը։ Տնտեսության մեջ կարեւոր տեղ ունի ձկնորսությունը։ Նրա ձկնորսանավերը Կլայպեդա նավահանգստից դուրս են գալիս Բալթիկ ծով ու Ատլանտյան օվկիանոսի շատ շրջաններ։ Նեմանի ամենամեծ վտակի՝ Նյարիսի ափին փռված է Լիտվայի մայրաքաղաք Վիլնյուսը։ Վիլնյուսից 100 կիլոմետր արեւմուտք, որտեղ Նյարիսը թափվում է Նեման գետը, գտնվում է Լիտվայի նախկին մայրաքաղաքը՝ Կաունասը, որի հին թաղամասերը հիշեցնում են միջնադարյան թանգարան։ Հանգստավայրեր Կլայպեդան հանրապետության ծովային դարպասն է։ Այստեղ է գտնվում «Բալթիա» խոշորագույն նավաշինական գործարանը։ Լիտվան հայտնի է նաեւ առողջարանային վայրերով։ Պալանգա ծովափնյա քաղաքում, մանրավազ լողափերին, ամեն տարի հանգստանում են հազարավոր մարդիկ։ Լայնորեն հայտնի է նաեւ Դրուսկինինկայ առողջարանային քաղաքը, որտեղ հիվանդներին բուժում են ցեխաբուժությամբ, հանքային ջրերով ու ասեղնատերեւ անտառների կազդուրիչ օդով։ Լիտվայում հատկապես շատ են սիրում խմբերգային երգեցողությունը։ Մեծ ժողովրդականություն են վայելում ազգագրական անսամբլները։ Մայրաքաղաք Վիլնյուսում 5 տարին մեկ անցկացվող երգի ավանդական փառատոներին, որոնք սկիզբ են առել 1924 թվականից, մասնակցում են տասնյակ հազարավոր մարդիկ։ Հայերը Լիտվայում Միջնադար Դեռեւս միջնադարում, թուրք-սելջուկների կողմից Անիի բռնազավթումից հետո, բազմաթիվ գաղթական հայեր են այս եզերք հասել եւ հաստատվել լեհ-լիտվական միացյալ պետության մեջ։ Հիշատակություն կա, որ գերմանական ասպետների դեմ 1410 թվականի Գրյունվալդի ճակատամարտում լեհ-լիտվական դաշնակից զորքերի կազմում կռվել է նաեւ հայկական ջոկատ։ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ժամանակ նույնպես հայ ժողովրդի բազմաթիվ զավակներ մասնակցել են Լիտվայի տարածքում մղված մարտերին։ Գերմանական զորքերը Լիտվայից դուրս մղելու գործում մեծ է հատկապես հայ զորավար, ռազմաճակատի հրամանատար, Խորհրդային Միության մարշալ Հովհաննես Բաղրամյանի դերը։ Մշակույթ Հայ-լիտվական մշակութային կապերը նույնպես երկարամյա պատմություն ունեն։ Դրանք սկիզբ են առել 19-րդ դարի վերջին եւ 20-րդ դարի սկզբին, երբ լիտվական մամուլում տպագրվեցին հայ իրականությանը, պատմությանն ու մշակույթին նվիրված հոդվածներ ու ակնարկներ։ Այնուհետեւ այդ կապերը սերտացան հատկապես Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո՝ գրողների եւ արվեստագետների փոխայցելություններով, նրանց ստեղծագործությունների թարգմանություններով ու գրական-գեղարվեստական համատեղ հանդեսներով։ Լիտվերեն լույս են տեսել Խաչատուր Աբովյանի, Րաֆֆու, Հակոբ Պարոնյանի, Գրիգոր Զոհրապի, Նար-Դոսի, Սիլվա Կապուտիկյանի ստեղծագործություններից։ Ներկայումս Լիտվայում բնակվում է մոտ 2500 հայ՝ հիմնականում Վիլնյուսում եւ Կաունասում։ 1988 թվականին գրանցվել է «Գարուն» հայ մշակութային միությունը, 1992 թվականին ստեղծվել է Լիտվա-հայկական ընկերությունը։ Հայկական կիրակնօրյա դպրոցներ են գործում Վիլնյուսում, Կաունասում, Վիսագինասում։ Ծանոթագրություններ Արտաքին հղումներ Լիտվայի կառավարություն Լիտվայի խորհրդարան ՄԱԿ-ի անդամ երկրներ Միջերկրածովյան միության անդամներ Լիբերալ ժողովրդավարություններ ՆԱՏՕ-ի անդամ երկրներ 1990 հիմնադրված պետություններ եւ տարածքներ Եվրոպայի խորհրդի անդամ երկրներ Հանրապետություններ Ֆրանկոֆոնիայի միջազգային կազմակերպության անդամ երկրներ


text: Լյուքսեմբուրգ (, , , ), պաշտոնապես՝ Լյուքսեմբուրգի Մեծ Դքսություն, դեպի ծով ազատ ելք չունեցող պետություն Արեւմտյան Եվրոպայում։ Արեւմուտքում եւ հյուսիսում սահմանակցում է Բելգիային, արեւելքում՝ Գերմանիային, իսկ հարավում՝ Ֆրանսիային։ Մայրաքաղաքն ու խոշորագույն քաղաքը Լյուքսեմբուրգն է, որտեղ գտնվում է ԵՄ չորս ինստիտուցիոնալ նստավայրերից մեկը (մյուսները գտնվում են Բրյուսելում, Ֆրանկֆուրտում եւ Ստրասբուրգում), ինչպես նաեւ Եվրոպական խորհրդի արդարադատության դատարանը։ Ահռելի է Գերմանիայի եւ Ֆրանսիայի ազդեցությունը Լյուքսեմբուրգի բնակչության, մշակույթի եւ լեզվի վրա։ Չնայած այն հանգամանքին, որ ըստ երկրի սահմանադրության լյուքսեմբուրգերենը պետության միակ ազգային լեզուն է, ֆրանսերենն ու գերմաներենը եւս ինտենսիվորեն կիրառվում են վարչական եւ դատական հարցերով՝ ունենալով հատուկ իրավական կարգավիճակ։ Ընդամենը 2586 կիլոմետր քառակուսի տարածք ունեցող Լյուքսեմբուրգը Եվրոպայի ամենափոքր ինքնիշխան պետություններից է՝ այսպես կոչված «գաճաճ պետություն»։ Ըստ 2022 թվականի մարդահամարի տվյալների՝ Լյուքսեմբուրգի բնակչությունը կազմում է 645,397 մարդ, ինչը այն դարձնում է Եվրոպայի ամենաքիչ բնակեցված երկրներից մեկը՝ միեւնույն ժամանակ նաեւ բնակչության աճի ամենաբարձր տեմպերով։ Օտարերկրացիները կազմում են բնակչության գրեթե կեսը։ Լյուքսեմբուրգը ներկայացուցչական ժողովրդավարություն է, որի գլուխ կանգնած է սահմանադրական միապետ, մեծ դուքս Հենրի Ալբերտը։ Լյուքսեմբուրգը աշխարհի միակ ինքնիշխան մեծ դքսությունն է։ Լյուքսեմբուրգը զարգացած պետություն է, որն ունի մեկ շնչի հաշվով ամենաբարձր ՀՆԱ-ն ողջ աշխարհում։ Պետության մայրաքաղաքը՝ Լյուքսեմբուրգը, 1994 թվականին հայտարարվել է որպես ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի Համաշխարհային ժառանգության օբյեկտ՝ ի շնորհիվ լավագույնս պահպանված պատմամշակութային ժառանգության։ Լյուքսեմբուրգը մի շարք միջազգային կազմակերպությունների, այդ թվում՝ Եվրոպական միության, Տնտեսական համագործակցության եւ զարգացման կազմակերպության, Միավորված ազգերի կազմակերպության, Հյուսիսատլանտյան դաշինքի (ՆԱՏՕ) եւ Բենիլյուքսի հիմնադիր-անդամ է։ 2013-2014 թվականներին եղել է ՄԱԿ-ի անվտանգության խորհրդի անդամ։ 2022 թվականի դրությամբ Լյուքսեմբուրգի քաղաքացիները ազատ վիզային հասանելիություն ունենեն աշխարհի 189 պետություններում։ Ըստ այս ցուցանիշի, Լյուքսեմբուրգի անձնագիրը երրորդն է աշխարհում՝ Ֆինլանդիայի, Իտալիայի եւ Իսպանիայի հետ զուգահեռ։ Անվանում Անվանումը ստացել է Լյուքսեմբուրգ քաղաքից։ Ժամանակակից սահմաններում պետությունը գոյություն ունի 1839 թվականից։ Ֆրանսերեն եւ գերմաներեն (երկրի պաշտոնական լեզուները) համապատասխանաբար կոչվում է Grand-Duché de Luxembourg եւ Großherzogtum Luxemburg։ Պատմություն Լյուքսեմբուրգի պատմության սկիզբ ընդունված է համարել 963 թվականը, երբ Լոթարինգիայի պֆալցի որդի կոմս Զիգֆրիդը Սուրբ Մաքսիմի կայսերական աբբայությունից որպես կալվածք ձեռք է բերում ժայռոտ հրվանդան եւ հռոմեական դարաշրջանի ամրություններ, որոնք հայտնի էին Լյուսիլինբուրհուկ՝ «փոքր ամրոց» անվանումով։ Զիգֆրիդի հաջորդները մեծացնում են իրենց ժառանգած տարածքները՝ ամուսնությունների, նվաճումների եւ վասալության միջոցով։ Հայտնի է, որ 13-րդ դարում արդեն Լյուքսեմբուրգի կոմսերը թագավորում էին զգալի տարածքի վրա։ 1308 թվականին Լյուքսեմբուրգի կոմս Հենրիխ VII-ը ստանում է «Հռոմեացիների թագավոր» տիտղոսը, իսկ ավելի ուշ՝ օծվում Սրբազան Հռոմեական կայսրության միապետ։ Ուշ միջնադարում Լյուքսեմբուրգների արքայատոհմի եւս 3 ներկայացուցիչներ զբաղեցնում են Սրբազան Հռոմեական կայսրության գահը։ 1354 թվականին Կառլոս IV կայսրը պետական միավորին տալիս է դքսության կարգավիճակ։ Դքսությունը, ի վերջո, դառնում է «Բուրգունդյան շրջան»-ի մի մասը, այնուհետեւ՝ Հաբսբուրգների Նիդերլանդների տասնյոթ գավառներից մեկը։ Դարերի ընթացքում Լյուքսեմբուրգ քաղաքն ու քաղաքի բերդը ձեռք են բերում առավել մեծ ռազմավարական նշանակություն՝ Ֆրանսիայի թագավորության եւ Հաբսբուրգների տիրույթների միջեւ գտնվելու պատճառով։ Այսպիսով, Լյուքսեմբուրգի բերդը ժամանակի ընթացքում դառնալով Եվրոպայի ամենահեղինակավոր ամրություններից մեկը։ Լուի XIV-ի օրոք Ֆրանսիային, իսկ Մարիա Թերեզայի օրոք Ավստրիական կայսրությանը պատկանելուց հետո, Լյուքսեմբուրգը ի վերջո դառնում է Ֆրանսիայի առաջին հանրապետության՝ Նապոլեոնյան տիրակալության մաս։ Մինչեւ 963 թվականը Այժմյան Լյուքսեմբուրգում բնակեցման առաջին հետքերը թվագրվում են պալեոլիթյան դարաշրջանին՝ հուշելով այն մասին, որ մարդը այս տարածաշրջանում բնակվել է դեռեւս 35000 տարի առաջ։ Մ.թ.ա. 2-րդ դարից կելտական ցեղերը բնակություն են հաստատել Հռենոս եւ Մաաս գետերի միջեւ ընկած շրջանում՝ այդպիսով հաստատվելով Լյուքսեմբուրգի Մեծ Դքսության մերօրյա տարածքում։ Վեց դար անց հռոմեացիները կելտական ցեղերին, որոնք միասին բնակվում էին այս շրջաններում, անվանում են «տրեւերներ»։ Հայտնաբերվել են Լյուքսեմբուրգում տրեւերների գոյությունն ապացուցող բազմաթիվ հնագիտական ապացույցների, որոնցից ամենահայտնին «Տիտելբերգի օփիդումն» է։ Հուլիոս Կեսարի կողմից Գալլիայի եւ Մագնա Գերմանիայի մի մասի նվաճումից հետո մինչեւ մ.թ.ա. 58-ից 51 թվականներին հռոմեացիները ներխուժում են Լյուքսեմբուրգ եւ նվաճում այն. արդյունքում ներկայիս Լյուքսեմբուրգի տարածքը դառնում է Հռոմեական կայսրության մաս հաջորդ 450 տարիների ընթացքում՝ ապրելով հարաբերականորեն խաղաղ պայմաններում՝ «Pax Romana»-ի ներքո։ Գալլիայում օրինակով, Լյուքսեմբուրգի կելտերը եւս ընդօրինակում են հռոմեական մշակույթը, լեզուն, բարքերը եւ ապրելակերպը, ձեւավորելով մի քաղաքակրթություն, որը պատմաբանները հետագայում նկարագրում են որպես գալլոհռոմեական։ 4-րդ դարից սկսած Լյուքսեմբուրգի մերօրյա տարածքներ են ներթափանցում գերմանական ֆրանկները։ Հռոմեական կայսրությունը Լյուքսեմբուրգի նկատմամբ իր վերահսկողությունը վերջնականապես կորցնում է 406 թվականին՝ այն փոխանցելով Ֆրանկական թագավորությանը։ Կա տարածված տեսակետ առ այն, որ այս տարածքներում բնակություն հաստատած սալիական ֆրանկներն էլ գերմանական լեզուն տարածել են Լյուքսեմբուրգում։ Լյուքսեմբուրգի քրիստոնեացումը նույնպես տեղի է ունեցել այս դարաշրջանում եւ սովորաբար թվագրվում է 7-րդ դարի վերջին։ Այս գործընթացում աչքի ընկած ամենահայտնի գործիչը Վիլիբրորդն է՝ Նորթումբրյան միսիոներ սուրբ, որը այլ վանականների հետ միասին հիմնում է Էխտերաչի աբբայությունը մ.թ. 698 թվականին։ Մի քանի դարերի ընթացքում աբբայությունը դառնում է Հյուսիսային Եվրոպայի ամենաազդեցիկ աբբայություններից մեկը։ Այստեղ 11-րդ դարում ստեղծվել է Codex aureus Epternacensis-ը, որը իրենից ներկայացնում է իրավական նորմերի հավաքածու՝ գրված ոսկե թանաքով։ Պետական կարգ Լյուքսեմբուրգը սահմանադրական միապետություն է։ Գործող սահմանադրությունն ընդունվել է 1868 թվականին (բազմիցս փոփոխվել եւ լրացվել է)։ Պետության գլուխը՝ մեծ դուքսն է, միանձնյա իրականացնում է գործադիր իշխանությունը։ Նա նաեւ ղեկավարում է զինված ուժերը։ Բարձրագույն օրենսդիր մարմինը միապալատ պառլամենտն է՝ Դեպուտատների պալատը։ Ընտրական իրավունքից օգտվում են 18 տարին լրացրած բոլոր քաղաքացիները։ Պետության գործադիր մարմինը կառավարությունն է։ Կառավարումը օկրուգներում իրականացնում են կոմիսարները, կանտոններում՝ բուրգոմիստրները։ Դատական համակարգն ընդգրկում է՝ Գերագույն դատարանը, օկրուգային դատարանները, հաշտարար դատավորները, իրավունքի հարցերով խորհրդակցական մարմինն ու վարչական բարձրագույն դատարանը (Պետական խորհուրդ)։ Բնություն Լյուքսեմբուրգի հյուսիսը զբաղեցնում են Արդենների եւ Հռենոսյան թերթաքարային լեռների ճյուղավորությունները (400-500 մետր բարձրությամբ)։ Հարավում բարձրադիր հարթավայրեր են (300-400 մետր)՝ հարուստ երկաթի հանքաքարով, թերթաքարով, կրաքարով եւ հանքային աղբյուրներով։ Կլիմա Կլիման բարեխառն է, անցումային՝ ծովայինից ցամաքայինի։ Հունվարի միջին ջերմաստիճանը 0 °C-ից 2 °C է, հուլիսինը՝ 17 °C, տարեկան տեղումները՝ 700-850 մմ։ Ներքին ջրեր եւ հողեր Գետային ցանցը խիտ է, պատկանում է Մոզել գետի ավազանին։ Գերակշռում են գորշ անտառային եւ պոդզոլային հողերը։ Տարածքի 1/3-ը զբաղեցնում են անտառները։ Բնակչություն Մոտ 90%-ը լյուքսեմբուրգցիներ են, մնացածը՝ ներգաղթածներ (իտալացիներ, գերմանացիներ, ֆրանսիացիներ եւ այլք)։ Պաշտոնական լեզուներն են ֆրանսերենը եւ գերմաներենը, հիմնական խոսակցական լեզուն՝ լյուքսեմբուրգերենը, տիրապետող կրոնը՝ կաթոլիկությունը, պաշտոնական տոմարը՝ Գրիգորյան։ Քաղաքային բնակչությունը 90,2% է (2015)։ Խոշոր քաղաքներն են Լյուքսեմբուրգը, Դիֆերդանժը, Դյուքելանժը։ Տնտեսություն Լյուքսեմբուրգ զարգացած ինդուստրիալ երկիր է, տիրապետում է արտասահմանյան կապիտալը (ֆրանսիական, բելգիական եւ այլն)։ Համախառն Ներքին Արդյունքի ավելի քան 87,7%-ը (2014) տալիս է Սպասարկման ոլորտը։ Արդյունաբերություն Արդյունաբերությունը տալիս է համախառն ներքին արդյունքի մոտ 12%-ը։ Արդյունաբերությանը բնորոշ են համակենտրոնացման բարձր աստիճանը եւ արտադրանքի մեծ չափերի հասնող արտահանությունը։ Մետալուրգիայի մեջ օգտագործվում է ինչպես տեղական, այնպես էլ ներմուծվող երկաթի հանքաքարը (գլխավորապես Ֆրանսիայից), քարածուխը եւ կոքսը (Գերմանիայից)։ Մետալուրգիական գլխավոր կոմբինատները (լրիվ ցիկլով) տեղաբաշխված են հանքահորերի մոտ եւ Լյուքսեմբուրգի արվարձաններում։ Կան, Մեքենաշինական, քիմիական, սննդի, ցեմենտի եւ խեցեգործական արդյունաբերության ձեռնարկություններ։ Գյուղատնտեսություն Գյուղատնտեսությունը տալիս է համախառն ներքին արդյունքի մոտ 0.3%-ը։ Մշակում են ցորեն, գարի, վարսակ, կարտոֆիլ, ճակնդեղ։ Հովիտներում զարգացած է պտղաբուծությունը եւ խաղողագործությունը։ Տրանսպորտ Երկաթուղու երկարությունը 275 կմ է, որն ամբուղջությամբ էլեկտրիֆիկացված է։ Լյուքսեմբուրգով են անցնում անդրեվրոպական երկաթուղիները։ Ավտոճանապարհների երկարությունը 2,899 կմ է։ Նավարկություն կա Մոգել գետի վրա։ Արտաքին առեւտուր Արտահանում է պողպատե գլանվածք, ֆոսֆորային պարարտանյութ, ցեմենտ, փայտանյութ, էլեկտրաէներգիա, ներմուծում՝ քարածուխ, կոքս, երկաթի հանքաքար, մեքենաներ եւ սարքավորումներ, նավթամթերքներ, գործվածքեղեն, հացահատիկ։ Դրամական միավորը Եվրո-ն է։ Առողջապահություն 2015 թվականին ծնունդը կազմել է 1000 բնակչին 11,37, ընդհանուր մահացությունը՝ 7,24: Գերակշռում են աթերոսկլերոզը եւ սիրտանոթային հիվանդությունները, չարորակ նորագոյացությունները, շաքարային հիվանդությունը են։ Հանդիպում են մանկական վարակիչ, վեներական հիվանդությունները, լյարդաբորբը։ Վերացվել է պոլիոմիելիտը, կրճատվել են տուբերկուլոզի դեպքերը։ Լուսավորություն Ժողկրթության համակարգի մեջ են մտնում նախադպրոցական հիմնարկները (4—6 տարեկան երեխաների համար), պետական եւ մասնավոր պարտադիր տարրական դպրոցները (ուսուցման տեւողությունը՝ 8—9 տարի), միջնակարգ դպրոցները՝ 7-ամյա դասական եւ 6-ամյա ժամանակակից լիցեյներ։ Գոյություն ունեն նաեւ լրացուցիչ դպրոցներ (ուսուցման Տեւողությունը՝ 3 տարի)։ Պարտադիր դպրոցում ուսուցումը տարվում է գերմաներենով (II դասարանից անցնում են նաեւ ֆրանսերեն), միջնակարգում՝ ֆրանսերենով։ Տարրական դպրոցի ուսուցիչներ են պատրաստում մանկավարժական ինստիտուտները։ Լյուքսեմբուրգում է գտնվում Համեմատական գիտությունների միջազգային համալսարանը (հիմն. 1957 թվականին), 1969 թվականին ստեղծվել են համալսարանական կուրսեր։ Ավարտողներն իրավունք են ստանում արտասահմանյան համալսարանների II կուրս ընդունվելու։ Լյուքսեմբուրգն ունի Ազգային (հիմն. 1798 թվականին, 520 հզ. կտոր գիրք), Քաղաքային (հիմն. 1901 թվականին, 40 հզ. կտոր գիրք) գրադարաններ, Ազգային թանգարան։ Ճարտարապետություն եւ Կերպարվեստ Լյուքսեմբուրգի տարածքում հայտնաբերվել են նախնադարյան մշակույթի հուշարձաններ (դոլմեններ, խեցեղեն), կելտերի գեղարվեստա-արհեստագործական առարկաներ։ XI դ. սկզբին կառուցվել են ռոմանական Վիանդեն դղյակի կապելլան եւ Էխտերնախի Մանկտ-Վիլլիբրորդուս բազիլիկը, XIV—XVI դդ.՝ քանդակագործական հարուստ հարդարանքով գոթական եկեղեցիներ Լյուքսեմբուրգում եւ ՍեւոՖոնտենում։ XVII դ. կառուցվել են բարոկկո ոճի Վիտրանժ (1610) եւ Վիլց (1691) դղյակները։ XVIII դ. 2-րդ կեսին ծաղկել է դեկորատիվ արվեստը (կահույքի, մետաղյա առարկաների, հախճապակու արտադրություն, 1775 թվականին հիմնադրված ՍեաՖոնտենի մանուֆակտուրան)։ XIX դ. ճարտարապետությունը զարգացել է կլասիցիզմի, ապա էկլեկտիկայի ուղիներով։ XIX դ. կերպարվեստը կրել է ֆրանսիական դպրոցի, առաջին համաշխարհային պատերազմից հետո՝ ֆրանսիական ֆովիզմի եւ գերմանական էքսպրեսիոնիզմի ազդեցությունը։ ժամանակակից բազմաթիվ գեղանկարիչների գործերում զգացվում է Ա. Մատիսի եւ Պ. Պիկասոյի ազդեցությունը։ Աբստրակտ կոմպոզիցիաներ է ստեղծում քանդակագործ Լ. Վերկոլիեն։ Արտաքին հղումներ Հայկական Սովետական Հանրագիտարան ԱՄՆ Կենտրոնական Հետախուզական Վարչություն Ծանոթագրություններ Լյուքսեմբուրգ Արեւմտյան Եվրոպայի երկրներ Դեպի ծով ելք չունեցող երկրներ ՄԱԿ-ի անդամ երկրներ Միջերկրածովյան միության անդամներ Լիբերալ ժողովրդավարություններ ՆԱՏՕ-ի անդամ երկրներ Ֆրանսախոս երկրներ Բենիլյուքս Ֆրանկոֆոնիայի միջազգային կազմակերպության անդամ երկրներ Եվրոպայի խորհրդի անդամ երկրներ 1815 հիմնադրված պետություններ եւ տարածքներ


text: Մադագասկար, պետություն Աֆրիկայում։ Մայրաքաղաքը Անտանանարիվուն է։ Գտնվում է Հնդկական օվկիանոսում եւ բաժանվում է Աֆրիկայից Մոզամբիկի նեղուցով։ Տարածվում է համանուն կղզու վրա, որը գտնվում է հարավային կիսագնդի արեւադարձային լայնություններում։ Զբաղեցնում է 590 հազար քկմ մակերես, մայրցամաքային ծագման կղզի է, Աֆրիկայից անջատվել է մեզոզոյում, Մոզամբիկի նեղուցի տեղում գոյություն ունեցած ցամաքի խորասուզման հետեւանքով։ Երկրի ափերը ողողում են Հնդկական օվկիանոսի տաք ջրերը, որոնք իրենց բարերար ազդեցությունն են թողնում կղզու կլիմայի վրա։ Այստեղ տարածվում են արեւադարձային փարթամ անտառներ, որոնք հարուստ են իրենց բնորոշ էկզոտիկ կենդանական ու բուսական աշխարհով, որոնց զարդն է դարձել լեմուրը, որը բացառապես բնակվում է Մադագասկարի անտառներում։ Վերջինս փոքրիկ կապկանման գազանիկ է եւ ապրում է ծառերի վրա, մարդկանցից հեռու։ Մադագասկարը եղել է Ֆրանսիայի գաղութ եւ երկար ժամանակ շահագործվել ֆրանսիական գաղութարարների կողմից։ Բայց ի վերջո 1960 թվականի հունիսի 26-ին անկախություն նվաճեց եւ այսօր ինքն է տնօրինում իր ճակատագիրը։ Մադագասկարում մարդու արոտավայրերի առաջին հնագիտական ապացույցը սկսվում է մ.թ.ա. 2000 թվականից։ Մադագասկարի մարդահամարը տեղի է ունեցել BC 350 եւ AD 550 միջեւ Ավստրոնիայի ժողովուրդների կողմից, որոնք ժամանում են Բորնեո քաղաքից դուրս։ Այդ շրջաններում տարածվում են մշտականաչ արեւադարձային անտառները, իսկ արեւմուտքում՝ սավաննաները եւ չոր տափաստանները։ Սրանք միացվեցին 1000-ի մոտ, Բանտու միգրանտների կողմից, Մոզամբիկ ալիքը անցնելով Արեւելյան Աֆրիկայից։ Մյուս խմբերը ժամանակի ընթացքում շարունակեցին կարգավորել Մադագասկարում, յուրաքանչյուրը երկարատեւ ներդրումներ կատարեց Մալագասի մշակութային կյանքին։ Մալագասի էթնիկ խումբը հաճախ բաժանվում է 18 կամ ավելի ենթախմբեր, որոնցից ամենամեծն են կենտրոնական բարձրավանդակների Մերինան։ Կլիմա Հյուսիսը գտնվում է մերձհասարակածային, հարավը՝ արեւադարձային կլիմայական գոտում։ Այդ պատճառով էլ կլիման ամբողջ տարին տաք է, իսկ արեւելյան ափերին եւ լեռնալանջերին՝ նաեւ խոնավ։ Մադագասկարում մարդու արոտավայրերի առաջին հնագիտական ապացույցը սկսվում է մ.թ.ա. 2000 թվականից։ Մադագասկարի մարդահամարը տեղի է ունեցել BC 350 եւ AD 550 միջեւ Ավստրոնիայի ժողովուրդների կողմից, որոնք ժամանում են Բորնեո քաղաքից դուրս։ Տնտեսություն Երկրի տնտեսության հիմքը գյուղատնտեսությունն է։ Մշակում են բրինձ, բամբակենի, սրճենի, մանիոկ, սորգո, բատատ, համեմունքային բույսեր եւ այլն։ Անասնապահությունը թույլ է զարգացած։ Կան պահածոների, շաքարի, ծխախոտի արտադրության ձեռնարկություններ։ Զբաղվում են նաեւ ձկնորսությամբ։ Զարգացած են փայտե, հյուսածո իրերի պատրաստումը, ջուլհակությունը։ Բնակչություն Բնակչության մեծ մասը 91 տոկոսը մադագասկարցիներ են, կան նաեւ ֆրանսիացիներ, արաբներ, հնդիկներ եւ այլ ազգեր։ 14-րդ դարում Մադագասկարի կենտրոնում կազմավորվել է Իմերինա պետությունը, 16-17-րդ դարերում՝ եւս մի շարք փոքր պետություններ, որոնք 19-րդ դարում միավորվել են կենտրոնացած պետության՝ Մալգաշական թագավորության մեջ։ Դեռեւս 16-րդ դարից կղզում տիրապետություն հաստատելու համար պայքարել են պորտուգալացիները, անգլիացիները, ֆրանսիացիները։ 1883 թվականից կղզին եղել է ֆրանսիական գաղութ։ Անկախություն է ձեռք բերել 1960 թվականին։ Կրոն Մադագասկարի բնակչության 47 տոկոսը դավանում է անիմիզմ։ 45 տոկոսը դավանում է քրիստոնեություն հիմնականում Կաթոլիկություն, Բողոքականություն։ 7 տոկոսը դավանում է իսլամ իսկ մնացյալ 1 տոկոսը դավանում են այլ կրոններ (հինդուիզմ), (աթեիզմ) ։ Անտանանարիվույում կառուցվելու է հայկական եկեղեցի։ Մադագասկարի քարտեզը եւ լուսանկարներ Ծանոթագրություններ Արտաքին հղումներ Մադագասկարի կառավարումը Մադագասկարի ազգային ասամբլեա Մադագասկարի արտաքին գործերի նախարարություն Madagascar’s National Parks and Reserves Մադագասկարի ազգային պարկերի պաշտոնական կայքը Մադագասկար Կղզի պետություններ ՄԱԿ-ի անդամ երկրներ Աֆրիկյան միության անդամ երկրներ Ունիտար պետություններ Ֆրանսախոս երկրներ Ֆրանկոֆոնիայի միջազգային կազմակերպության անդամ երկրներ Հնդկական օվկիանոսի կղզի պետություններ Հանրապետություններ