text: Դեկտեմբերի 21, տարվա 355-րդ (նահանջ տարիներին՝ 356-րդ) օրն է։ Տարվա ավարտին մնում է 10 օր։ Դեպքեր 1912՝ Կ. Պոլսում Հայոց Ազգային ժողովը որոշում ընդունեց Հայկական հարցը բարձրաձայնել Լոնդոնում հրավիրվելիք դեսպանների կոնֆերանսում։ 1917՝ Էջմիածնում փակվեց Գեւորգյան ճեմարանը։ 1920 - ՀԽՍՀ Հեղկոմի հրամանագրով Խորհրդային Հայաստանի սահմաններում վերանում է «Ռուսական կայսրության հավաք օրինաց»-ը այն փոփոխություններով, որ մտցրել էին ժամանակավոր կառավարությունը, անդրկովկասյան կոմիսարիատն ու սեյմը, Հայաստանի դաշնակցական կառավարությունը։ Ծնունդներ 1773 - Ռոբերտ Բրոուն, բրիտանացի (շոտլանդացի) բուսաբան։ 1851 - Արփիար Արփիարյան, հայ գրող, հրապարակախոս։ 1879 - Իոսիֆ Ստալին, նշանավոր խորհրդային կուսակցական քաղաքական գործիչ, կոմունիստական կուսակցության առաջնորդ։ 1895 - Ձիգա Վերտով, խորհրդային կինոռեժիսոր։ 1940 - Նվարդ Ավագյան, հայ բանաստեղծուհի, արձակագիր, լրագրող։ 1967 - Միխեիլ Սաակաշվիլի, վրացի պետական եւ քաղաքական գործիչ, Վրաստանի նախկին նախագահ 1981 - Քրիստիան Ձակկարդո, իտալացի ֆուտբոլիստ, պաշտպան, Միլան ակումբի խաղացող։ Մահեր 1375 - Ջովաննի Բոկաչչո, իտալացի նշանավոր գրող եւ բանաստեղծ, հումանիստ (ծ. 1313) 1955 - Գարեգին Նժդեհ, Հայ պետական, ռազմական գործիչ եւ քաղաքագետ-իմաստասեր։ 1964 - Մովսես Արազի, հայ գրող։ 1992 - Ֆարկաս Ֆիլիպ, ամերիկացի նշանավոր վալտոռնահար։ 1998 - Հրայր Մարուխյան, հասարակական-քաղաքական գործիչ, ՀՅԴ կուսակցության անդամ։


source: wikipedia

text: Դեպքեր Հանքային ջրերի եւ օշարակի գործարանի բացում (Երեւան) Ծնունդներ Փետրվարի 29 - Հրանտ Հրահան, հայ գրող, արձակագիր Մարտի 8 - Խուանա դե Իբարբուրո, ուրուգվայցի բանաստեղծ Ապրիլի 7 - Գեորգի Ադամովիչ, ռուս պոետ-ակմեիստ, գրաքննադատ, թարգմանիչ Դովլաթ Ղարանֆելյան, հայ նկարիչ-գորգագործ Հունվար 16 - Հրաչ Զարդարյան, գրող (վ.1986) Հունվարի 28 - Արմեն Տորյան, հայ բանաստեղծ, ուսուցիչ, խմբագիր, գրել է ֆրանսերեն եւ հայերեն, Մեծ Եղեռնի զոհ։ Մայիս 19 - Համո Բեկնազարյան, հայ նշանավոր կինոռեժիսոր, Հայֆիլմ կինոստուդիայի հիմնադիր (վ.1965) Մայիսի 23 - Ռաֆայել Մորենո Արանզադի, իսպանացի ֆուտբոլիստ, հարձակվող Հոկտեմբեր 8 - Մարինա Ցվետաեվա, ռուս բանաստեղծուհի (վ. 1941) Նոյեմբերի 18 - Գալակտիոն Տաբիձե, վրացի խորհրդային գրող Մահեր Մարտի 8 - Բեննո Ադամ, Մյունխենի գերմանացի նկարիչ Մայիսի 29 - Բահաուլլա, Բահայի հավատի հիմնադիրը Օգոստոս 26 - Ռաֆայել Պատկանյան, հայ գրող, մտավորական (ծ.1830) Նոյեմբեր 4 - Խորեն Գալֆայան, բանաստեղծ (ծ.1831) Նոյեմբեր 5 - Գարեգին Սրվանձտյան, հռետոր (ծ.1840) Դեկտեմբեր 19 - Գրիգոր Արծրունի, հրապարակախոս (ծ.1845) 1892 Տարեթվեր


text: Հունվարի 16, տարվա 16-րդ օրն է։ Տարվա ավարտին մնում է 349 (նահանջ տարիներին՝ 350) օր։ Դեպքեր 1547 - Իվան Գրոզնին դառնում է Ռուսաստանի առաջին ցար 1581 - Անգլիայի պառլամենտի կողմից կաթոլիկությունը հայտարարվում է օրենքից դուրս 1605 - Մադրիդում լույս է տեսնում Միգել Սերվանտեսի «Դոն Քիշոտ» վեպը 1780 - անգլիական նավատորմն իսպանացիներին հաղթելով, ազատագրում է Ջիբրալթարը 1920 - Փարիզում կայացավ Ազգերի լիգայի առաջին նիստը 1979 - Իրանի Խորասան մարզում տեղի ունեցած երկրաշարժի զոհ են դառնում հարյուրավոր մարդիկ 1989 - Մոնթե Մելքոնյանը Ֆրանսիայում ազատվեց բանտից Ծնունդներ 1728 - Նիկոլո Պիչինի, իտալացի կոմպոզիտոր (մ. 1800) 1894 - Մատթեոս Զարիֆյան, բանաստեղծ 1901 - Ֆուլխենսիո Բատիստա, Կուբայի 9-րդ նախագահը (մ. 1973) 1910 - Արշավիր Դարբնի, հայ առակագիր, բանաստեղծ (մ. 1980 թ.)։ 1974 - Քեյթ Մոս, ֆոտոմոդել, բրիտանուհի 1980 - Սեյդու Կեյտա,մալիացի ֆուտբոլիստ, կիսապաշտպան 1992 - Մայա Կեուչ, սլովենացի երգչուհի Մահեր 1886 - Ամիլկարե Պոնկիելլի, իտալացի կոմպոզիտոր (ծն. 1834) 1891 - Լեո Դելիբ, ֆրանսիացի կոմպոզիտոր (ծն.. 1836) 1945 - Լեւ Շթայնբերգ, սովետական դիրիժոր եւ երգահան (ծն. 1870 թ.)։ 1954 - Միխայիլ Պրիշվին, խոսքի վարպետ 1972 - Ռոս Բաղդասարյան, ամերիկահայ դերասան, դաշնակահար (ծն. 1919) 2013 - Ասլան Ուսոյան, քրեական հեղինակություն (ծն. 1937)։ Տոներ Աշխարհում՝ The Beatles-ի օր։ Իսրայելում՝ Դրոշի օր կամ Դավթի աստղի օր։


text: Մայիսի 19, տարվա 139-րդ (նահանջ տարիներին՝ 140-րդ) օրն է։ Տարվա ավարտին մնում է 226 օր։ Դեպքեր 1649 - Անգլիայի խորհրդարանի որոշմամբ Անգլիան հռչակվեց հանրապետություն (կարգավիճակը պահպանվեց հաջորդ տասնմեկ տարիների ընթացքում՝ մինչեւ միապետության վերականգնումը)։ . 1712 - Պետրոս I-ը Ռուսաստանի մայրաքաղաքը Մոսկվայից տեղափոխեց Սանկտ Պետերբուրգ։ 1780 - Հյուսիսային Ամերիկայի տարածքի մի մասի երկինքը պատվեց խավարով, պատմության մեջ այն կոչվեց «սեւ օր»։ 1802 - Նապոլեոն Բոնապարտը սահմանեց Պատվավոր լեգեոնի շքանշանը։ 1842 - տեղի ունեցավ Գաետանո Դոնիցետիի Լինդա դի Շամունի օպերայի պրեմիերան։ 1911 - Կանադայում հիմնվեց աշխարհում առաջին ազգային այգի-պարկը։ Ծնունդներ 1782 - Իվան Պասկեւիչ, ծնունդով ուկրաինացի զինվորական 1892 - Համո Բեկնազարյան, հայ կինոդերասան եւ կինոռեժիսոր 1913 - Մկրտիչ Կորյուն, հայ բանաստեղծ, առակագիր 1927 - Գարիկ Բանդուրյան, հայ բանաստեղծ, թարգմանիչ 1927 - Յուսուֆ Իդրիս, եգիպտացի արձակագիր, դրամատուրգ, հրապարակախոս, կինոսցենարիստ 1928 - Սերգեյ Մերգելյան, մաթեմատիկոս, ՀԳԱ ակադեմիկոս 1930 - Վեռնոն Ահմաջյան, հայազգի հայտնի քարաքոսաբան 1938 - Իգոր Տեր-Հովհաննիսյան, հայ խորհրդային մարզիկ (հեռացատկորդ) 1945 - Պիտ Թաունսենդ, բրիտանացի ռոք-կիթառահար, երգիչ, երգերի հեղինակ 1946 - Անդրե դը Ջայնթ, ֆրանսիացի պրոֆեսիոնալ ըմբշամարտիկ եւ դերասան 1953 - Շավարշ Կարապետյան, հայ ջրասուզորդ, աշխարհի եւ Եվրոպայի բազմակի չեմպիոն 1955 - Ջեյմս Գոսլինգ, Օրաքլ ընկերության համահիմնադիրներից 1971 - Լեռա Կուդրյավցեւա, ռուս հայտնի դերասանուհի, հեռուստահաղորդավար եւ երգչուհի 1971 - Արմեն Վաղինակի Գրիգորյան, հայ դուդուկահար 1974 - Էմմա Շապլին, ֆրանսիացի երգչուհի 1976 - Քեվին Գառնեթ, ամերիկացի պրոֆեսիոնալ բասկետբոլիստ 1977 - Նատալիա Օրեյրո, ուրուգվայցի երգչուհի եւ կինոդերասանուհի 1979 - Դիեգո Ֆորլան, ուրուգվայցի ֆուտբոլիստ, 1988 - Եվգենի Բալայկին, ռուս ֆուտբոլիստ, 1995 - Հովհաննես Գաբուզյան, հայ շախմատիստ Մահեր 1226 - Կելեստին V, Հռոմի պապ 1536 - Աննա Բոլեյն, Անգլիայի արքա Հենրի VIII-ի երկրորդ կինը եւ Եղիսաբեթ I-ի մայրը 1895 - Խոսե Մարտի, կուբացի քաղաքական գործիչ, մտավորական, լրագրող, փիլիսոփա եւ բանաստեղծ 1940 - Սեմա, հայ գրող, բանաստեղծ, թարգմանիչ, խմբագիր։ 1969 - Արսեն Երկաթ, հայ բանաստեղծ 1994 - Ժակլին Քենեդի, ԱՄՆ-ի 37-րդ Առաջին տիկին Տոներ


text: Օգոստոսի 22, տարվա 234-րդ (նահանջ տարիներին՝ 235-րդ) օրն է։ Տարվա ավարտին մնում է 131 օր։ Դեպքեր 1962 - Ֆրանսիայի նախագահ Շառլ դը Գոլի դեմ կատարվում է սպանության անհաջող փորձ 1989՝ ամերիկյան Voyager-2 տիեզերական սարքը լուսանկարում է Նեպտունի օղակները ղազախերենը հայտարարվում է Ղազախստանի պետական լեզու Ծնունդներ 1862 - Կլոդ Դեբյուսի Claude Debussy ֆրանսիացի կոմպոզիտոր 1892 - Ջոզեֆ Ուոքեր Joseph Walker ամերիկացի կինոօպերատոր 1894 - Հովհաննես Իսակով, Սովետական Միության նավատորմի ծովակալ 1897 - Վիկտոր Լազարեւ Виктор Лазарев արվեստաբան 1902 - Լենի Ռիֆենշթայլ Leni Riefenstahl գերմանացի ռեժիսոր, լուսանկարիչ 1908 - Անրի Կարտիե Բրեսոն Henri Cartier-Brasson ֆրանսիացի լուսանկարիչ 1914 - Գուրգեն Հայրապետյան 1917 - Մարգարիտ Աթաբեկյան, հայ գրականագետ, թարգմանիչ։ 1920 - Ռեյ Բրեդբերի Ray Bradbury ամերիկացի ֆանտաստ եւ միստիկ գրող 1938 - Ռաֆայել Ղազանչյան, արձակագիր, լրագրող 1939 - Ալբերտ Նալչաջյան, հոգեբան, ազգագրագետ եւ փիլիսոփա 1940 - Դավիթ Երեւանցի (Բաբայան), քանդակագործ 1957 - Սթիվ Դեւիս,անգլիացի սնուկերիստ 1958 - Կոլմ Ֆիոր Toti Amos կինոյի, թատրոնի եւ հեռուստատեսային դերասան 1959 - Գագիկ Սուրենի Հարությունյան, հայ պատմագետ։ 1963 - Թորի Ամոս ամերիկացի երգչուհի եւ դաշնակահարուհի 1967 - Պավել Շեխտման Павел Шехтман պատմաբան 1968 - Աննե Նուրմի Anne Nivyeska Nurmi ֆինն դաշնակահարուհի եւ երգչուհի 1971 - Ռիչարդ Արմիտաժ Richard Armitage անգլիացի դերասան Արցախի պատերազմի մասնակիցներ՝ 1955 - Իմիդ Առաքելյան 1956 - Ղարիբ Առուստամյան Մահեր 1584 - Յան Կոխանովսկի,լեհ բանաստեղծ 1806 - Ժան Օնորե Ֆրագոնար, ֆրանսիացի նկարիչ 1865 - Մատթեոս Ա Կոստանդնուպոլսեցի, ամենայն հայոց կաթողիկոս 1958 - Ռոժե Մարտեն դյու Գար, ֆրանսիացի գրող 1991 - Բորիս Պուգո (Ինքնասպանություն) քաղաքական եւ պետական գործիչ 1999 - Ալեքսանդր Դեմյանենկո, ռուս սովետական դերասան 2000 - Աբուլֆազ Էլչիբեյ, Ադրբեջանի 2-րդ նախագահ (1992-93 թթ.) 2012 - Սերգեյ Մարտիրոսյան, ռազմական գործիչ Արցախի պատերազմում զոհվածներ՝ 1992՝ Արկադի Աղաջանյան բուժքույր Հասմիկ Բաղդասարյան 1995 - Ռադիկ Առաքելյան Տոներ Ռուսաստան` Դրոշի օր Ծանոթագրություններ


text: Նոյեմբերի 4, տարվա 308-րդ (նահանջ տարիներին՝ 309-րդ) օրն է։ Տարվա ավարտին մնում է 57 օր։ Դեպքեր 1429 - Ժաննա դ'Արկն ազատագրում է Սեն-Փյեր-լը-Մությե բնակավայրը 1879՝ ամերիկացի Ջեյմս Ռիթին արտոնագրեց առաջին հաշվիչ դրամարկղային մեքենան 1914՝ գերմանական «Քարլսրուե» հածանավի վրա զինամթերքի պայթյունից զոհվում է 263 մարդ 1956՝ սովետական զորքերը մտնում են Բուդապեշտ, վերջ տալով հունգարական հեղափոխությանը 1970՝ Սալվադոր Ալյենդեն ստանձնում է Չիլիի նախագահի պաշտոնը 1979 - Թեհրանում ուսանողները պատանդ են վերցնում Միացյալ Նահանգների դեսպանատան 90 աշխատակիցների, որոնցից 53-ը՝ ամերիկացի Միացյալ Նահանգներում ընտրված նախագահները՝ 1980՝ հանրապետական Ռոնալդ Ռեյգան Ծնունդներ 1575 - Գվիդո Ռենի, իտալացի գեղանկարիչ (մ. 1642) 1787 - Էդմունդ Քին Edmund Kean անգլիացի դերասան 1865 - Հովհաննես Աբելյան դերասան 1904 - Էկտոր Կաստրո Héctor Castro ուրուգվայցի նախկին ֆուտբոլիստ 1913՝ Ելիզավետա Բիկովա շախմատիստուհի 1919 - Մարտին Բոլսամ Martin Balsam ամերիկացի դերասան 1921 - Գեորգի Ֆարմանյանց ռուսաստանցի հայազգի բալետ պարող 1959 - Վարդգես Օվյան, արձակագիր, հրապարակախոս 1967 - Մինո Ռայոլա, իտալական ծագումով հոլանդացի ֆուտբոլային գործակալ։ 1969՝ Շոն Քոմբս Sean Combs ամերիկացի րեփեր եւ դերասան Մեթյու Մակքոնահի Matthew McConaughy ամերիկացի դերասան 1941 - Ադա Գաբրիելյան, նկարչուհի 1972 - Լուիշ Ֆիգու Luís Figo պորտուգալացի ֆուտբոլիստ Մահեր 1847՝ Ֆելիքս Մենդելսոն, գերմանացի կոմպոզիտոր եւ դիրիժոր 1892՝ բանաստեղծ եւ դրամատուրգ Խորեն Գալֆայան (Նար Պեյ) 1924՝ ֆրանսիացի երգահան եւ երգեհոնահար Գաբրիել Ֆորե 1934՝ վրացի արձակագիր Վասիլ Բարնովի 1971՝ դերասանուհի Արուս Խուդանյան 1988՝ հայ սովետական կոմպոզիտոր Գրիգոր Եղիազարյան 1989՝ արվեստաբան եւ պետական գործիչ Ռուբեն Պարսամյան Արցախի պատերազմում զոհվածներ՝ 1991 - Բարխուդար Գալստյան 1992՝ Աշոտ Ալեքսանյան Հարութ Առստամյան Տոներ Ռուսաստան՝ Միասնության օր Պանամա` Դրոշի օր Տոնգա` Դրոշի օր Ծանոթագրություններ


text: Նոյեմբերի 5, տարվա 309-րդ (նահանջ տարիներին՝ 310-րդ) օրն է։ Տարվա ավարտին մնում է 56 օր։ Դեպքեր 1911՝ իտալացիներն Օսմանյան կայսրությունից գրավում են Տրիպոլին եւ Կիրենաիկան 1912 - Միացյալ Նահանգների նախագահ է ընտրվում Վուդրո Վիլսոնը 1914 - Առաջին համաշխարհային պատերազմ՝ Ֆրանսիան եւ Բրիտանական կայսրությունը պատերազմ են հայտարարում Օսմանյան կայսրությանը 1945 - Կոլումբիան միանում է ՄԱԿ-ին 2006 - Սադդամ Հուսեյնը դատապարտվում է մահվան Ծնունդներ 1615 - Իբրահիմ I - օսմանյան սուլթան 1825 - Միքայել Լորիս-Մելիքով ՝ ռազմական եւ պետական գործիչ 1840 - Գարեգին Սրվանձտյան, հայ նշանավոր բանասեր-բանահավաք, ազգագրագետ, հասարակական գործիչ (մ. 1892) 1911 - Բագրատ Իոաննիսյան սովետական գիտնական եւ կոնստրուկտոր 1913 - Վիվիեն Լի, կինոյի եւ թատրոնի անգլիացի հայտնի դերասանուհի, 1930-40 ական թթ. ամենահայտնի դերասանուհիներից մեկը (մ. 1967) 1927 - Վանուշ Խանամիրյան ժողովրդական պարեր կատարող 1938 - Ջո Դասեն ամերիկյան ծագումով ֆրանսիացի երգիչ 1948 - Ռաֆայել Համբարձումյան, հայ պատմաբան 1958 - Ռոբերտ Պատրիկ ամերիկացի դերասան 1959 - Բրայան Ադամս կանադացի երգիչ, երգեր գրող, կիթառ նվագող եւ դերասան Արցախի պատերազմի մասնակիցներ՝ 1968 - Ալեքսանդր Ալեքսանյան 1971 - Ջոնի Գրինվուդ անգլիացի կիթառահար եւ երգեր գրող 1986՝ Նոդիկո (Նոդար) Թաթիշվիլի վրացի երգիչ Լեանդրո Կաստան բրազիլացի ֆուտբոլիստ Մահեր 1879՝ շոտլանդացի ֆիզիկոս, մաթեմատիկոս եւ մեխանիկ Ջեյմս Մաքսվել 1908՝ իրլանդացի աստղագետ Էնդրյու Գրեհեմ 1951՝ սովետական բալետի պարուհի Ագրիպինա Վագանովա 1953՝ ռուս ալտ նվագող Վլադիմիր Բակալեյնիկով 1960՝ ամերիկացի դերասան Ուորդ Բոնդ 1977՝ ածխարդյունահանման խորհրդային նորարար Ալեքսեյ Ստախանով 1981՝ ամերիկացի դերասանուհի Գլորիա Գրեհեմ հայ դրամատուրգ Գրիգոր Տեր-Գրիգորյան 1987՝ հայ սովետական կոմպոզիտոր Էդուարդ Բաղդասարյան 1997 - Ռոբերտ Խաչատրյան,հայ ազատամարտիկ 1998 - Գեորգի Նալբանդյան, բանասեր-լեզվաբան, արեւելագետ, մանկավարժ 2000՝ դրամատիկական տենոր երգիչ Ավագ Պետրոսյան 2007՝ շվեդ նախկին ֆուտբոլիստ Նիլս Լիդհոլմ Տոներ Ծանոթագրություններ


text: Դեկտեմբերի 19, տարվա 353-րդ (նահանջ տարիներին՝ 354-րդ) օրն է։ Տարվա ավարտին մնում է 12 օր։ Դեպքեր 1909՝ Հիմնադրվել է «Բորուսիա Դորտմունդ» ֆուտբոլային ակումբը Ծնունդներ 1700 - Ժան Անտուան Նոլլե,ֆրանսիացի հոգեւորական (աբբա) եւ ֆիզիկոս, Ֆրանսիայի գիտությունների ակադեմիայի անդամ 1906 - Արտաշես Շահինյան, հայ մաթեմատիկոս, ակադեմիկոս եւ մանկավարժ (մ. 1978) 1915 - Էդիթ Պիաֆ, ֆրանսիացի երգչուհի 1928 - Հրայր Մարուխյան, հասարակական-քաղաքական գործիչ, ՀՅԴ կուսակցության անդամ 1949 - Վրույր Հարությունյան, հայ դերասան, ՀՀ վաստակավոր արտիստ (2017) 1963 - Թիլ Շվայգեր, գերմանացի դերասան։ 1964 - Արվիդաս Սաբոնիս, լիտվացի նախկին բասկետբոլիստ, կենտրոնական 1985 - Գարի Կեհիլ, անգլիացի ֆուտբոլիստ, պաշտպան 1986 - Յուրի Կրիվոռուչկո, ուկրաինացի շախմատիստ, գրոսմայստեր (2006) Մահեր 1892 - Գրիգոր Արծրունի, հրապարակախոս (ծ.1845) 1936 - Ալեքսեյ Սեւերցով, խորհրդային կենսաբան, կենդանիների էվոլյուցիոն մորֆոլոգիայի հիմնադիրը 1957 - Նուցի Ագոնց, ծագումով հայ ռումինացի նկարչուհի 1962 - Գեորգի Վերեյսկի, սովետական նկարիչ 1980 - Հրանտ Ստեփանյան, խորհրդային վաստակավոր նկարիչ 1982 - Բորիս Սմիռնով, ռուս խորհրդային դերասան 1996 - Մարչելլո Մաստրոյանի, իտալացի ճանաչված դերասան (ծ. 1924) 2004 - Ռենատա Տեբալդի, իտալացի ճանաչված օպերային երգչուհի (ծ. 1924)


text: Դեպքեր Ծնունդներ Հովհաննես Ը Կարբեցի, Ամենայն Հայոց կաթողիկոս 1831-ից։ Հաջորդել է Եփրեմ Ա Ձորագեղցուն։ Հունիսի 13 - Ջեյմս Մաքսվել, շոտլանդացի հռչակավոր ֆիզիկոս եւ մաթեմատիկոս, դասական էլեկտրադինամիկայի ստեղծողը, վիճակագրական ֆիզիկայի հիմնադիրներից Սեպտեմբեր 6 - Խորեն Գալֆայան, բանաստեղծ (վ.1892) Մահեր 1831 Տարեթվեր


text: Սեպտեմբերի 6, տարվա 249-րդ (նահանջ տարիներին՝ 250-րդ) օրն է։ Տարվա ավարտին մնում է 116 օր։ Դեպքեր 1885՝ Արեւելյան Ռումելիան միավորվում է Բուլղարիայի հետ 1955 - Ստամբուլում իշխանությունները կազմակերպում են հույն բնակիչների ջարդեր, տուժում են նաեւ քաղաքի հայ եւ հրեա բնակիչները 1972 - Պաղեստինցիների Սեւ սեպտեմբեր ահաբեկչական կազմակերպությունը Մյուխենում սպանում է պատանդ վերցրած օլիմպիական խաղերին մասնակցող իսրայելցի մարզիկներից իննին 1986՝ Ստամբուլում երկու արաբ ահաբեկիչ Նեւե Շալոմ սինագոգում սպանում են շաբաթ օրվա ծիսակատարություն անող 22 հրեայի 1991՝ Խորհրդային Միությունը ճանաչում է բալթյան երեք երկրների՝ Էստոնիայի, Լատվիայի եւ Լիտվայի անկախությունը 1924 թվականից Լենինգրադ անունը կրող Ռուսաստանի երկրորդ քաղաքին վերադարձվում է Սանկտ Պետերբուրգ անունը 1997 - Լոնդոնում տեղի է ունենում Դիանա արքայադստեր հուղարկավորության արարողությունը 2008՝ ընդունելով Սերժ Սարգսյանի հրավերը, Թուրքիայի նախագահ Աբդուլա Գյուլը Երեւանում ներկա է գտնվում ֆուտբոլային խաղին Հանրապետական Ուիլյամ ՄաքՔինլին՝ Միացյալ Նահանգների 25-րդ նախագահը (1897–1901), 1901 թվականին այս օրը գնդակահարվեց անարխիստ Լեոն Չոլգոշի կողմից Նյու Յորքի Բուֆալո քաղաքում տեղի ունեցած համաամերիկյան ցուցահանդեսի ժամանակ եւ մահացավ ութ օր անց։ Ծնունդներ 1766 - Ջոն Դալթոն, անգլիացի քիմիկոս ն ֆիզիկոս 1808 - Աբդ էլ-Կադիր, ալժիրցի ռազմական եւ կրոնական գործիչ, Ալժիրի ազգային հերոս 1817 - Միհայիլ Կոգըլնիչեանու Mihail Kogălniceanu ռումին պատմաբան, գրող, պետական եւ քաղաքական գործիչ 1831 - Խորեն Գալֆայան, բանաստեղծ եւ դրամատուրգ 1943 - Ռոջեր Ուոթերս Roger Waters անգլիացի երաժիշտ, երգիչ-երգահան 1957՝ Ալի Դիվանդարի علی دیواندری իրանցի նկարիչ, քանդակագործ եւ լրագրող Վահան Ամատունի, լրագրող եւ լուսանկարիչ 1963 - Մալքոլմ Գլադուել Malcolm Gladwell կանադացի գրող եւ հրապարակախոս 1964 - Ալեքսանդր Պոդշիվալով, ֆուտբոլային դարբասապահ 1969 - Յան Միկալեֆ, Եվրոպայի խորհրդի պաշտոնյա 1983 - Պիպա Միդլթոն, անգլիացի լրագրողուհի Մահեր 1276 - Վիչեդոմինո դե Վիչեդոմինուս, իտալացի կարդինալ, որը 1275-1276 թվականներին եղել է կարդինալների կոլեգիումի դեկան 1566 - Սուլեյման I, Օսմանյան կայսրության սուլթան (1520 թվականից) 2007 - Լուչիանո Պավարոտի, իտալացի աշխարհահռչակ օպերային երգիչ, տենոր (ծ. 1935) Արցախի պատերազմում զոհված մարտիկներ՝ 1993 - Կուսապատում Կիմա Անդրյան (* 1939 թ.) Տոներ Սվազիլենդ` Անկախության օր Բոնեյրե` Դրոշի օր Բուլղարիա` Միավորման օր


text: Դեպքեր Հունվար 14 - Բացվեց Երեւանի գավառական դպրոցը Ծնունդներ Հունվարի 13 - Իվան Շիշկին, ռուս նկարիչ, ռեալիստական բնանկարի վարպետ։ Հունվարի 27 - Լուիս Քերոլ, անգլիացի գրող (մահ. 1898) Ապրիլի 3 - Վիլհելմ Ֆիդլեր, գերմանա-շվեյցարացի մաթեմատիկոս, ճանաչված իր երկրաչափության դասագրքերով եւ իր ավանդով գծագրական երկրաչափության մեջ Օգոստոս 16 - Սրապիոն Հեքիմյան, հայ բեմի վերածննդի ականավոր գործիչ, դերասան եւ թատերագիր (վ. 1892) Մահեր Անտուան Ժան Սեն-Մարտեն, ֆրանսիացի հայագետ Մարտ 22 - Յոհան Վոլֆգանգ ֆոն Գյոթե, գերմանացի մեծ քնարերգու է, մտածող եւ պետական այր (ծ. 1749) 1832 Տարեթվեր


text: Հունվարի 14, տարվա 14-րդ օրն է։ Տարվա ավարտին մնում է 351 (նահանջ տարիներին՝ 352) օր։ Դեպքեր 1814 - Նորվեգիան Դանիային զիջեց Գրենլանդիան եւ Ֆարերյան կղզիները։ 1832՝ Բացվեց Երեւանի գավառական դպրոցը։ 1900 - Հռոմում տեղի ունեցավ իտալացի երգահան Ջակոմո Պուչչինիի «Տոսկա» օպերայի առաջնախաղը։ 2004 - Վրաստանն ընդունեց իր պետական դրոշը։ Ծնունդներ մ.թ.ա. 83 - Մարկոս Անտոնիոս, (մ. մ.թ.ա. 30) 1841 - Բերտա Մորիզո, ֆրանսիացի կին նկարիչ (մ. 1895) 1851 - Լյուդվիգ Կլայզեն, գերմանացի քիմիկոս (մ. 1930) 1873 - Վանո Խոջաբեկյան, թիֆլիսահայ ինքնուս գծանկարիչ 1875 - Պյոտր Սեմյոնով-Տյան-Շանսկի, ռուս աշխարհագրագետ 1920 - Նորայր Ավագյան, դատաբժիշկ, փորձագետ 1930 - Էդգար Հովհաննիսյան, երգահան 1941 - Ֆեյ Դանաուեյ, ամերիկացի դերասանուհի 1977 - Վահագն Ասատրյան, Հայաստանի ազգային հերոս, ՀՀ ԶՈՒ սպա 1982 - Վիկտոր Վալդես, իսպանացի ֆուտբոլիստ Մահեր 1676 - Ֆրանչեսկո Կավալլի, իտալացի երգահան (ծն. 1599) 1742 - Էդմունդ Հալլեյ, անգլիացի աստղագետ (ծն.1656) 1753 - Ջորջ Բերկլի, անգլիացի փիլիսոփա 1867 - Վիկտոր Կուզեն, ֆրանսիացի իդեալիստ փիլիսոփա 1867 - Դոմինիկ Էնգր, ֆրանսիացի նկարիչ (ծն. 1780) 1898 - Լուիս Քերոլ, անգլիացի գրող (ծն. 1832) 1949՝Գաբրիել Տեր-Միքելյան, հայ ճարտարապետ (ծն.1874) 1957 - Համֆրի Բոգարտ ամերիկացի կինոդերասան (ծն. 1899) 1966՝ Սերգեյ Կորոլյով, ուկրաինացի գիտնական (ծն.1906 թ.) 1978 - Կուրտ Գյոդել, ավստրիացի տրամաբան, մաթեմատիկոս (ծն. 1906) Պետական տոներ ՝ Հայրենիքի պաշտպանների օր


text: Դեպքեր Հունիսի 22 - բացվել է Շուշիի թեմական հոգեւոր դպրոցը։ Ծնունդներ Հունվար–Հունիս Հունվարի 4 – Գեներալ Թոմ-Թամ, ամերիկացի կրկեսի դերասան, արտիստ (վ. 1883) Հունվարի 16 – Ֆրանց Բրենթանո, գերմանացի փիլիսոփա, հոգեբան (վ. 1917) Փետրվարի 6 – Սըր Հենրի Իրվինգ, անգլիացի դերասան (վ. 1905) Փետրվարի 18 – Էռնստ Մախ, ավստրիացի ֆիզիկոս, փիլիսոփա (վ. 1916) Մարտի 12 – Սըր Ուիլյամ Պերկին, անգլիացի քիմիկոս (վ. 1907) Մայիս 10 Վիկոնտ Ջեմս Բրայս, դերկոմս, անգլիական պետական, հասարակական-քաղաքական գործիչ, Բրիտանիայի ակադեմիայի անդամ, իրավաբան, պատմաբան (վ.1922) Ջոն Ուիլքս Բութ, ամերիկացի դերասան, Աբրահամ Լինքոլնի սպանողը (վ. 1865) Հունիսի 24 – Գուստավ ֆոն Շմոլլեր, գերմանացի տնտեսագետ (վ. 1917) Հուլիս–Դեկտեմբեր Հոկտեմբեր 25 - Ժորժ Բիզե, կոմպոզիտոր (վ. 1875) Նոյեմբերի 20 – Հեդվիգ Ռաա-Վինթերհելմ, շվեդ դերասանուհի (վ. 1907) Մահեր 1838 Տարեթվեր


text: Մայիսի 10, տարվա 130-րդ (նահանջ տարիներին՝ 131-րդ) օրն է։ Տարվա ավարտին մնում է 235 օր։ Դեպքեր 1993՝ Թայլանդում խաղալիքների գործարանում բռնկված հրդեհի զոհ է դառնում 156 մարդ Ղրղզստանում մտցվում է դրամի սոմ միավորը 1995՝ Տաջիկստանում մտցվում է դրամի տաջիկական րուբլ միավորը 2011 - Էմմին ներկայացնելով Հայաստանը Եվրատեսիլ 2011-ում, չանցավ եզրափակիչ Ծնունդներ 1788 - Օգյուստեն Ֆրենել Augustin-Jean Fresnel ֆրանսիացի ֆիզիկոս 1812 - Գաբրիել Այվազյան եկեղեցական եւ հասարակական գործիչ 1838 - Ջոն Ուիլքս Բուտ John Wilkes Booth ամերիկացի դերասան 1843 - Պերես Գալդոս Benito Pérez Galdós իսպանացի գրող 1851 - Խենթ` Սամսոն Տեր-Պողոսի Տեր-Պողոսյան, հայ ազգային ազատագրական շարժման գործիչ, Րաֆֆու համանուն վեպի հերոս Վարդանի նախատիպը 1870 - Արմենակ Եկարյան, հայկական ազատագրական շարժման մասնակից 1886 - Կառլ Բարթ Karl Barth շվեյցարացի աստվածաբան եւ գրող 1891 - Արամ Եսայան,խորհրդային իրավաբան 1894 - Դմիտրի Տյոմկին Dimitri Tiomkin ամերիկացի կոմպոզիտոր եւ դիրիժոր 1899 - Ֆրեդ Ասթեր Fred Astaire ամերիկացի դերասան, երգիչ եւ պարող 1906 - Համո Ամիրխանյան, հայ գրականագետ, լրագրող 1923 - Հեյդար Ալիեւ Heydər Əlirza oğlu Əliyev Ադրբեջանի 3-րդ նախագահը 1924 - Զահրատ (Զարեհ Յալտըզճեան), հայ բանաստեղծ 1927 - Ալեքսեյ Հեքիմյան, հայազգի սովետական կոմպոզիտոր 1938 - Մարինա Վլադի Marina Vladi ֆրանսիացի դերասանուհի 1946 - Լեւոն Չաուշյան, կոմպոզիտոր, Ալեքսանդր Չաուշյանի որդին 1975 - Վիգեն Սարգսյան, 2017 թ.-ից ՀՀ պաշտպանության նախարար 1981 - Աբրահամ Գասպարյան հեռուստահաղորդավար 1986 - Մաուրո Գեւգեոզյան, հայ ֆուտբոլիստ Մահեր 1829 - Թոմաս Յունգ Thomas Young անգլիացի ֆիզիկոս, աստղագետ, բժիշկ եւ արեւելագետ 1849 - Կացուշիքա Հոքուսայ, ճապոնացի նկարիչ (ծն. 1760) 1889 - Միխայիլ Սալտիկով-Շչեդրին ռուս գրող 1910 - Ստանիսլաո Կանիցարո Stanislao Cannizzaro իտալացի քիմիկոս 1931 - Արման Մանուկյան, ամերիկացի հայազգի նկարիչ 1969 - Խորխե Սալամեա, կոլումբիացի գրող, պետական եւ հասարակական գործիչ 1977 - Ջոան Քրոուֆորդ Joan Crawford ամերիկացի դերասանուհի 1992 - Ասկերանի շրջանի Նախիջեւանիկի պաշտպանության մասնակիցներ՝ Կամո Աբրահամյան Ռազմիկ Աղաբաբյան Տոներ Գրքի օր (Գերմանիա) Հերկողի օր (Թայլանդ)


text: Դեպքեր Ծնունդներ Հունվարի 1 - Ջուլիետ Մատինյան, հայ դերասանուհի, ռեժիսոր եւ արձակագիր Հունվարի 21՝ Պլասիդո Դոմինգո, իսպանացի տենոր; Փետրվարի 12 - Վիլեն Գալստյան, բալետի հայ արտիստ, պարուսույց, ՀԽՍՀ ժողովրդական արտիստ Փետրվարի 16 - Կիմ Ջոնգ Իլ, Հյուսիսային Կորեայի նախկին դե ֆակտո առաջնորդ Մարտի 4 - Բաբկեն Հարությունյան, Հայ պատմաբան, պատմաաշխարհագրագետ, պատմական գիտությունների դոկտոր, պրոֆեսոր, ՀՀ ԳԱԱ թղթակից-անդամ, ՀՀ գիտության վաստակավոր գործիչ Մարտի 8 - Անդրեյ Միրոնով, ռուս հայտնի դերասան (վ. 1987)։ Մարտի 8 - Նեուզա Բորժես, դերասանուհի Մարտի 26 - Ռիչարդ Դոկինզ, անգլիացի էվոլյուցիոն կենսաբան, գիտնական։ Ապրիլի 15 - Ռոման Բալայան, ռեժիսոր, սցենարիստ եւ պրոդյուսեր Ապրիլի 21 - Ռոբերտ Էլիբեկյան, գեղանկարիչ, ՀԽՍՀ վաստակավոր նկարիչ (1977), ՀՀ ժողովրդական նկարիչ (2008)։ Մայիսի 5 - Արմեն Հախնազարյան, Ճարտարապետ Մայիսի 24 - Բոբ Դիլան, ամերիկացի երգիչ, երգահան, բանաստեղծ, կինոդերասան եւ նկարիչ։ Հունիսի 25 - Նաիրուհի Ալավերդյան, հայ երգչուհի, պարուհի Օգոստոսի 31 - Բոյիկ Ասկյարե, հայաստանցի քուրդ բանաստեղծ, տնտեսագետ։ Սեպտեմբերի 15 - Ֆլորիան Ալբերտ, հունգարացի ֆուտբոլիստ Հոկտեմբերի 21 - Վազգեն Առաքելյան, հայ բանաստեղծ։ Հոկտեմբերի 21 - Յոռամ Գլոբուս, հրեա պրոդյուսեր եւ ռեժիսոր Նոյեմբերի 25 - Վլադիմիր Աբրահամյան, հայ նկարիչ, ՀՀ վաստակավոր նկարիչ Դեկտեմբերի 8 - Վազգեն Ամարյան, հայ թարգմանիչ։ Մահեր Մարտի 8 - Շերվուդ Անդերսոն, ամերիկացի արձակագիր, նովելիստ Ապրիլի 8 - Մարսել Պրեւո, ֆրանսիացի արձակագիր, դրամատուրգ (ծ. 1862): Ապրիլի 16 - Էմիլ Բեռնար, նկարիչ Ապրիլի 30 - Փանոս Թերլեմեզյան, նկարիչ (ծ.1865): Հունիսի 2 - Վազգեն Շուշանյան, ֆրանսահայ գրող, բանաստեղծ, հասարակական գործիչ (ծ.1902) Օգոստոսի 7 - Ռաբինդրանաթ Թագոր, հնդիկ բանաստեղծ, արձակագիր, Նոբելյան մրցանակի դափնեկիր (ծ. 1861)։ Օգոստոսի 31 - Մարինա Ցվետաեւա, ռուս բանաստեղծուհի (ինքնասպանություն) (ծ. 1892) Մարգար Մարգարյան, հայ հայտնի դուդուկահար Սերգեյ Մաշուրյան, հայ խորհրդային մաթեմատիկոս 1941 Տարեթվեր


text: Ապրիլի 30, տարվա 120-րդ (նահանջ տարիներին՝ 121-րդ) օրն է։ Տարվա ավարտին մնում է 245 օր։ Դեպքեր 1789 - Ջորջ Վաշինգտոնն ընտրվում է ԱՄՆ 1-ին նախագահ 1803 - ԱՄՆ-ը Ֆրանսիայից $15 մլն.-ով գնում է Լուիզիանան 1812 - Լուիզիանան դառնում է ԱՄՆ 18-րդ նահանգը 1854 - Բրազիլիայում սկսում է աշխատել առաջին երկաթուղին 1871 - Արիզոնայում կոտորածի զոհ է դառնում 144 հնդկացի 1945 - Ադոլֆ Հիտլերն իր սիրուհի Եվա Բրաունի հետ գործում է ինքնասպանություն 1991 - Արցախի հայկական գյուղերի բնակչության զանգվածային տեղահանումը («Օղակ գործողություն») Ծնունդներ 1777 - Կառլ Գաուս, գերմանացի նշանավոր մաթեմատիկոս, ֆիզիկոս եւ աստղագետ (մ. 1855) 1870 - Ֆրանց Լեհար սլովակ կոմպոզիտոր (մ. 1948) 1883 - Յարոսլավ Հաշեկ չեխ զինվորական եւ գրող (մ. 1923) 1888 - Ջոն Քրոու Ռենսոմ John Crowe Ransom ամերիկացի բանաստեղծ (մ. 1974) 1901 - Սայմոն Կուզնեց Simon Kuznets ամերիկյան տնտեսագետ (մ. 1985) 1916 - Պաուլ Կուուսբերգ Paul Kuusberg էստոնացի գրող (մ. 2003) 1951 - Կարապետ Անդրանիկյան,հայ մանրէաբան 1956 - Լարս ֆոն Թրիեր Lars von Trier դանիացի ռեժիսոր եւ դրամատուրգ 1961 - Այզեա Թոմաս Isiah Thomas ամերիկացի բասկետբոլիստ 1986 - Դիաննա Էյգրոն ամերիկացի երգչուհի, դերասանուհի 1992 - Մարկ-Անդրե տեր Շտեգեն Գերմանացի դարպասապահ Մահեր 65 - Լուկանոս Marcus Anneus Lucanus հռոմեացի բանաստեղծ (* 39) 1883 - Էդուարդ Մանե, ֆրանսիացի նշանավոր գեղանկարիչ, իմպրեսիոնիզմի հիմնադիրներից մեկը (* 1832) 1941 - Փանոս Թերլեմեզյան, նկարիչ (* 1865) 1943 - Հանս Օտտո Հարրի Եսպերսեն, դանիացի լեզվաբան 1945 - Ադոլֆ Հիտլեր Adolf Hitler Գերմանիայի կանցլեր (* 1889) 1978 - Ռաֆայել Մանվելյան, հայ խորհրդային բժիշկ, ինֆեկցիոնիստ 1991 - Թաթուլ Կրպեյան, Հայաստանի ազգային հերոս (* 1965) 1991 - Սիմոն Աչիկգյոզյան, Արցախյան ազատամարտի հերոս (* 1939) Տոներ Ջազի միջազգային օր Ծանոթագրություններ


text: Հունիսի 2, տարվա 153-րդ (նահանջ տարիներին՝ 154-րդ) օրն է։ Տարվա ավարտին մնում է 212 օր։ Դեպքեր 455 - Վանդալները ներխուժում են Հռոմ եւ երկու շաբաթ թալանում են այն 1962՝ Նովոչերկասսկում թանկացումների դեմ գործադուլ հայտարարած աշխատողների վրա կրակ բացելով ուժայիններն սպանում են 24 հոգի Ծնունդներ 1305 - Աբու-Սաիդ Բահատուր Խան, մոնղոլական պետության իշխան 1621 - Իսահակ վան Օստադե Isaac van Ostade հոլանդացի նկարիչ 1731 - Մարթա Վաշինգտոն Martha Custis Washington Ջորջ Վաշինգտոնի կինը 1740 - Մարկիզ դե Սադ Marquis de Sade ֆրանսիացի արիստոկրատ գրող եւ փիլիսոփա 1816 - Գրեյս Ագիլեր Grace Aguilar անգլիացի գրող 1840 - Թոմաս Հարդի Thomas Hardy անգլիացի բանաստեղծ եւ գրող 1847 - Նիլ Ֆիլատով Нил Филатов ռուս մանկաբույժ 1863 - Ֆելիքս ֆոն Վայնգարտներ,ավստրիացի դիրիժոր, կոմպոզիտոր 1875 - Հովհաննես Կարապետյան, երկրաբան 1904 - Ջոննի Վայսմյուլլեր Johnny Weissmuller ամերիկացի դերասան 1913 - Վալտեր Անդրեաս Շվարց Walter Andreas Schwerz գերմանացի երգիչ-երգահան եւ գրող 1930 - Աշոտ Պետրոսյան, մաթեմատիկոս 1941 - Չարլի Ուոթս Charlie Watts անգլիացի հարվածային գործիք նվագող 1947 - Զավեն Սարգսյան,հայ լուսանկարիչ, Սերգեյ Փարաջանովի թանգարանի տնօրեն 1959 - Սլավա Ավագյան, Արցախյան պատերազմի մասնակից 1959 - Ռինեկե Դեյքստրա,նիդերլանդացի լուսանկարիչ եւ վիդեոարտիստ 1961 - Էդուարդ Զորիկյան բանաստեղծ եւ երգահան 1964 - Կարեն Առաքելյան, Արցախյան պատերազմի մասնակից 1978 - Լիլիթ Բլեյան, երգերի հեղինակ եւ երգչուհի 1988 - Սերխիո Ագուերո Sergio Leonel Agüero del Castillo արգենտինացի ֆուտբոլիստ Մահեր 1601՝ հայ եկեղեցական-հասարակական գործիչ Ազարիա Ա Ջուղայեցի 1882 - Իտալիայի ժողովրդական հերոս Ջուզեպպե Գարիբալդի 1941՝ ֆրանսահայ գրող Վազգեն Շուշանյան 1985՝ բանաստեղծ, արձակագիր, թարգմանիչ Սուրեն Ավչյան 1987՝ իսպանացի կիթառահար Անդրես Սեգովիա 1988՝ հնդիկ դերասան Ռաջ Կապուր 2004՝ բուլղարացի օպերային երգիչ Նիկոլայ Գյաուրով 2013 - Թողրուլ Նարիմանբեկով, ադրբեջանցի սովետական նկարիչ Տոներ Իտալիա՝ Հանրապետության օր (2000 թվականից), Բուլղարիա՝ Խրիստո Բոտեւի օր Ռուսաստան՝ Առողջ սննդի եւ ավելորդ սննդից հրաժարվելու օր Թաիլանդ՝ Անանասի փառատոն։ Ծանոթագրություններ


text: Դեպքեր Բացվել է Բեյրութի առաջին հայկական դպրոցը։ Մարտի 2 - Ստեփան Շահումյանը գլխավորեց Ռիգայի Պոլիտեխնիկական ինստիտուտի ուսանողության խոշոր դասադուլը, որի պատճառով հեռացվեց ինստիտուտից եւ արտաքսվեց Ծնունդներ Ապրիլի 6 - Վենիամին Կավերին, ռուս խորհրդային գրող Հունիսի 18 - Բորիս Բառնետ, խորհրդային կինոռեժիսոր եւ դերասան Նեյյիրե Նեյիր, թատրոնի եւ կինոյի թուրք դերասանուհի Հունվարի 8 - Կարլ Ռոջերս, ամերիկացի հոգեբան է, հումանիստական հոգեբանության հիմնադիրներից Հունվարի 10 - Վրույր Ղազարյան, հայ խորհրդային անասնաբույժ Մարտի 8 - Միքայել Չայլախյան, հայ խորհրդային ֆիտոֆիզիոլոգ։ ԽՍՀՄ ԳԱ (1968 թվական), ՀԽՍՀ ԳԱ (1971 թվական) ակադեմիկոս, ՀԽՍՀ գիտնական, վաստակավոր գործիչ (1967 թվական) Ապրիլի 4 - Արա Սարգսյան, հայ քանդակագործ, մանկավարժ Հուլիսի 24 - Սիմոն Ալաջալով, հայ թատերական նկարիչ, ՀԽՍՀ արվեստի վաստակավոր գործիչ Օգոստոսի 8 - Պոլ Անդրիեն Մորիս Դիրակ, անգլիացի ֆիզիկոս, տեսաբան, քվանտային մեխանիկայի հիմնադիրներից Հոկտեմբերի 7 - Զահարիա Ստանկու, ռումին գրող եւ քաղաքական գործիչ Հոկտեմբերի 27 - Շահեն Երիցյան, աղեղնավոր երաժշտական գործիքների հայ վարպետ Նոյեմբերի 17 - Յուջին Վիգներ, ամերիկյան ֆիզիկոս-տեսաբան, ծագումով՝ հունգարացի։ Դեկտեմբերի 12 - Ռուբեն Ստեփանյան, հայ խորհրդային կոմպոզիտոր եւ դիրիժոր Էդմոնդ Լեոնովիչ, լեհ ճարտարապետ-անտառաբան, Ստեփանավանի դենդրոպարկի հիմնողն ու երկար տարիներ տնօրենը Ապրիլի 28 - Վասիլի Քաթանյան, հայազգի ռուսալեզու գրականագետ, դրամատուրգ (վ. 1980 ) Մայիսի 2 - Ալան Մարշալ, ավստրալիացի գրող Հունիսի 15 - Էրիկ Էրիկսոն, եղել է հոգեբան հոգեվերլուծության եւ հոգեբանության զարգացման բնագավառներում Հուլիսի 30 - Հովիկ Մելիքյան, հայ արձակագիր, գրականագետ, պրոֆեսոր Նոյեմբերի 21 - Միխայիլ Սուսլով, կոմունիստական կուսակցության եւ խորհրդային պետության գործիչ Դեկտեմբեր 25 - Գեղամ Սարյան, հայ բանաստեղծ (վ. 1974) Նիկողոս Սարաֆեան - սփյուռքահայ գրող, բանաստեղծ (վ. 1972 ) Վազգեն Շուշանյան -ֆրանսահայ գրող, բանաստեղծ, հասարակական գործիչ (վ. 1941) Մահեր Հունվարի 6 - Լարս Հերտերվիգ, նորվեգացի նկարիչ, բնապատկերների վարպետ Սեպտեմբերի 23 - Իվան Մուշկետով, ռուս երկրաբան եւ աշխարհագրագետ Սեպտեմբերի 29 - Էմիլ Զոլա, ֆրանսիացի գրող, հրապարակախոս, քաղաքական գործիչ Սեսիլ Ջոն Ռոդս, անգլիական գաղութային գործիչ Փետրվար 21 - Ալեքսանդր Երիցյան, հայագետ (ծ. 1841) Մարտի 27 - Քրիստափոր Կարա-Մուրզա, երգահան (ծ. 1853) Մարտի 27 - Պետրոս Մաղաքյան, դերասան Հուլիս 9 - Արսեն Այտընյան, հայագետ (ծ. 1825) 1902 Տարեթվեր


text: Փետրվարի 21, տարվա 52-րդ օրն է։ Տարվա ավարտին մնում է 313 (նահանջ տարիներին՝ 314) օր։ Դեպքեր 1848 - Կառլ Մարքսը եւ Ֆրիդրիխ Էնգելսը հրատարակում են «Կոմունիստական կուսակցության մանիֆեստը» Լոնդոնում 1944 - Միսաք Մանուշյանը իր խմբի 21 անդամների հետ միասին մահապատժի է ենթարկվել Փարիզի Սյուրեն արվարձանի Ֆորտ Մոն-Վալերյեն ամրոցում։ Ծնունդներ 1834 - Ֆրիդրիխ Մյուլլեր, գերմանացի հայագետ (վ. 1898) 1836 - Լեո Դելիբ, ֆրանսիացի նշանավոր երգահան (մ. 1891) 1888 - Երվանդ Կողբետլյանց, ռուսահայ մաթեմատիկոս, երկրաֆիզիկոս եւ գյուտարար (վ. 1974) 1893 - Անդրես Սեգովիա, իսպանացի կիթառահար, համարվում է ժամանակակից ակադեմիական կիթառային երաժշտության հիմնադիրը (մ. 1987) 1937 - Միքայել Վարտանով, վավերագրական կինոյի վարպետ 1909 - Բաբկեն Քոլոզյան, նկարիչ, մանկավարժ 1958 - Հրաչիկ Թավադյան, Հայաստանի մարզական գործիչ, Տիգրան Պետրոսյանի անվան շախմատի կենտրոնական տան տնօրեն 1977 - Ջոնաթան Սաֆրան Ֆոեր, ամերիկացի գրող 1987 - Էշլի Գրին, դերասանուհի Մահեր 1852 - Նիկոլայ Գոգոլ, ռուս նշանավոր գրող, արձակագիր, դրամատուրգ, բանաստեղծ, գրաքննադատ, ռուս գրականության դասականներից մեկը (ծն. 1809) 1902 - Ալեքսանդր Երիցյան, հայագետ (ծ. 1841) 1944 - Միսաք Մանուշյան, հայ բանաստեղծ, ֆրանսիական դիմադրության շարժման մարտիկ, հակաֆաշիստ եւ ֆրանսիայի ազգային հերոս։ 1945 - Անդրե Տարդիյո,ֆրանսիացի քաղաքական եւ պետական գործիչ 1972 - Գեորգի Ադամովիչ, ռուս պոետ-ակմեիստ, գրաքննադատ, թարգմանիչ 1984 - Միխայիլ Շոլոխով, ռուս արձակագիր, հրապարակախոս, Նոբելյան մրցանակի դափնեկիր (ծ. 1905)։ 1677 - Բենեդիկտ Սպինոզա, հոլանդացի փիլիսոփա, աթեիստ։ 1919 - Լեւոն Մանվելյան, հայ գրող 1996 - Վահագն Դավթյան, հայ բանաստեղծ (ծ. 1922) 2018 - Թաթոս Գեւորգյան, հայ ազատամարտիկ, «Արամ Մանուկյան» ջոկատի հրամանատար (ծ. 1956) Տոներ եւ հիշատակի օրեր Մայրենի լեզվի միջազգային օրը։ Տոնվում է 2000 թվականից Ծանոթագրություններ ՄԱԿ-ի միջազգային օրեր


text: Հուլիսի 9, տարվա 190-րդ (նահանջ տարիներին՝ 191-րդ) օրն է։ Տարվա ավարտին մնում է 175 օր։ Դեպքեր 1816 - Արգենտինան հռչակեց անկախություն Իսպանիայից 2011 - Հարավային Սուդանն անկախացավ Սուդանից Ավիավթարներ 1982 - Լուիզիանայում Pan American ընկերության Boeing 747-ի վթարի հետեւանքով զոհվում է 145 մարդ 2006 - Իրկուտսկի օդակայանում վայրէջքի ժամանակ Airbus A310 ինքնաթիռի վթարից 203 մարդուց զոհվում են 124-ը Ծնունդներ 1847 - Վոնգ Ֆեյ Հուն չինական մարտարվեստի վարպետ 1855 - Աբդ ալ-Ռահման ալ-Քաուաքիբի արաբ փիլիսոփա եւ գրող 1894 - Պյոտր Կապիցա Петр Капица սովետական ֆիզիկոս 1905 - Աննա Շխիյան, բուսաբան 1916 - Էդվարդ Հիթ Edward Heath անգլիացի քաղաքական գործիչ 1929 - Հասան II, 1961-99 թթ. Մարոկկոյի թագավոր 1930 - Արտաշես Մարտիրոսյան, հայ խորհրդային բանասեր, պատմաբան 1941 - Պուշկին Սերոբյան, հայ քաղաքական գործիչ եւ իրավապաշտպան, ԽՍՀՄ այլախոհ 1945 - Դին Կունց Dean Koontz ամերիկացի գրող 1950 - Վիկտոր Յանուկովիչ Вiктор Янукович Ուկրաինայի 4-րդ նախագահ։ 1956 - Թոմ Հենքս Tom Hanks ամերիկացի դերասան։ 1959 - Քեւին Նեշ Kevin Nash ամերիկացի դերասան 1975 - Ջեք Ուայթ Jack White ամերիկացի երգիչ-երգահան 1985 - Էշլի Յանգ Ashley Simon Young անգլիացի ֆուտբոլիստ Մահեր 1828 - Գիլբերտ Սթյուարտ, ամերիկացի գեղանկարիչ 1856 - Ամեդեո Ավոգադրո Amedeo Avogadro իտալացի ֆիզիկոս եւ քիմիկոս 1902 - Արսեն Այտընյան, հայագետ 1936 - Աղասի Խանջյան, պետական գործիչ 1984 - Ֆաինա Ռանեւսկայա, ԽՍՀՄ դերասանուհի 2002 - Ռոդ Սթայգեր Rodney Stephen Steiger ամերիկացի դերասան 2007 - Էլվինա Մակարյան, հայ երգչուհի, երգահան Տոներ Անկախության օր՝ Արգենտինա Հարավային Սուդան ՝ Պարտենիտի օր Ծանոթագրություններ


text: Դեպքեր Ծնունդներ Հունվարի 7 - Արսեն Այտընյան, հայագետ (վ. 1902) Հունիսի 29 - Գաբրիել Սունդուկյան, հայ դրամատուրգ (վ. 1912) Հոկտեմբերի 19 - Կոմս Միքայել Լորիս-Մելիքով, Ռուսաստանի Կայսրության պետական գործիչ, հեծելազորի գեներալ, Ցարի շքախմբի համհարզ-գեներալ (վ. 1888) Դեկտեմբերի 14 - Ստեփան Ոսկանյան, հրապարակախոս (վ. 1901) Մահեր Հունվարի 21 - Ֆեոդոսի Շչեդրին, ռուս քանդակագործ 1825 Տարեթվեր


text: Հունիսի 29, տարվա 180-րդ (նահանջ տարիներին՝ 181-րդ) օրն է։ Տարվա ավարտին մնում է 185 օր։ Դեպքեր 1888 - Մյունխենում կայացավ Ռիխարդ Վագների «Փերիներ» օպերայի պրեմիերան։ 1920 - Իսպանիայի թագավոր Ալֆոնս XIII-ը Ռեալ Մադրիդ ֆուտբոլային ակումբին շնորհեց «Արքայական» տիտղոսը։ 1974 - Իզաբել Պերոնը դարձավ Արգենտինայի առաջին կին նախագահը։ 1986 - Ռիչարդ Բրանսոնը նոր ռեկորդ է սահմանում՝ մոտորանավակով անցնելով Ատլանտյան օվկիանոսը։ 1995 - 20 տարվա մեջ առաջին անգամ ամերիկյան եւ ռուսական մաքոքները հաջողությամբ կցվեվին իրար։ 1996 - Լիբիայի մայրաքաղաք Տրիպոլիում Աբու-Սալիմ բերդում տեղի ունեցած ապստամբության ճնշման ժամանակ զոհվեց մոտ 1200 կալանավոր։ 2007 - Apple Inc.-ի առաջին Այֆոնը դրվեց վաճառքի։ 2011 - Թողարկվեց Դրուփալ կայքի կառավարման համակարգը։ Ծնունդներ 1825 - Գաբրիել Սունդուկյան, դրամատուրգ։ 1900 - Անտուան դը Սենտ-Էքզյուպերի, ֆրանսիայի գրող։ 1971 - Ֆաբիեն Բարտեզ, ֆրանսիացի ֆուտբոլիստ։ 1994 - Կամիլա Մենդես, բրազիլա-ամերիկյան դերասանուհի Մահեր 1839 - Համբարձում Լիմոնջյան, հայ երգահան, երաժշտագետ, նոր հայկական ձայնագրության հիմնադիրը (ծնվ. 1768) 1906 - Ալբեր Սորել, ֆրանսիացի պատմաբան 1999 - Գարեգին Ա, ամենայն հայոց 131-րդ կաթողիկոս (ծնվ. 1932) Տոներ Տեսախցիկի օր


text: Դեկտեմբերի 14, տարվա 348-րդ (նահանջ տարիներին՝ 349-րդ) օրն է։ Տարվա ավարտին մնում է 17 օր։ Դեպքեր 1825 - Դեկաբրիստների ապստամբությունը Պետերբուրգում։ 1846 - Անդրկովկասը վարչական նոր բաժանման է ենթարկվում. ստեղծվում են Թիֆլիս, Քութայիս, Շամախի եւ Դերբենդ նահանգները։ 1861` Կ. Պոլսում հիմնվում է Արեւելյան թատրոնը։ Բացման առթիվ ճառ է ասում Միքայել Նալբանդյանը։ 1913 - Գերմանիան Թուրքիա ուղարկեց գեներալ Լիման Ֆոն Սանդերսի գլխավորած ռազմական պատվիրակությունը։ 1919 - Ուզունլարում բոլշեւիկների նախաձեռնությամբ հրավիրվում է Լոռվա «չեզոք գոտու» գյուղացիական դեպուտատների խորհրդի առաջին նիստը, որը բանաձեւ է ընդունում կալվածատիրությունը վերացնելու եւ հողային կոմիտեներ ստեղծելու մասին։ Ծնունդներ 1802 - Հակոբ Մանվելյան, մանկավարժ (վ. 1870)։ 1825 - Ստեփան Ոսկանյան, հրապարակախոս (վ. 1901) 1883 - Մորիհեյ Ուեսիբա, Ճապոնական այկիդո մարտական արվեստի հիմնադիր (մ. 1969) 1909 - Փայլակ Մանուկյան, հայ ճարտարապետ 1922 - Գոհար Գասպարյանը, ԽՍՀՄ ժողովրդական արտիստ 1922 - Նիկոլայ Բասով, ռուս ֆիզիկոս, քվանտային էլեկտրոնիկայի հիմնադիրներից, Նոբելյան մրցանակի դափնեկիր (մ. 2001) 1936 - Տիգրան Լեւոնյան, ՀՀ ժողովրդական արտիստ, երգիչ, ռեժիսոր (վ. 2004) 1981 - Եղիա Յավրույան, հայ ֆուտբոլիստ Մահեր 1923 - Թեոֆիլ Ալեքսանդր Ստեյնլեն, ֆրանսիացի նկարիչ։ 1929 - Մեսրոպ Նուպարյան, հայ լեզվագետ, թարգմանիչ։ 1947 - Գուրգեն Միքայելի Ալեմշահ, հայ կոմպոզիտոր եւ խմբավար։ 1957 - Յոզեֆ Լադա, չեխ նկարիչ եւ գրող։ 1972 - Մուշեղ Սանթրոսյան, հայ մանկավարժ, մանկավարժական գիտությունների դոկտոր (1948), պրոֆեսոր (1937), ՀԽՍՀ գիտության վաստակավոր գործիչ (1945)։ 1989 - Անդրեյ Սախարով, ֆիզիկոս եւ քաղաքական գործիչ, խաղաղության Նոբելյան մրցանակի դափնեկիր։ 1994 - Նվարդ Աբալյան, հայ դերասանուհի (ծ. 1920):


text: Ուագադուգու (ֆրանսերեն՝ Ouagadougou /ˌwɑːɡəˈduːɡuː/; Mossi: [ˈwaɡədəɡə]), Բուրկինա Ֆասոյի մայրաքաղաքը եւ երկրի վարչական, մշակութային, տնտեսական կենտրոնը։ Բնակչությունը՝ : Գտնվում է սարավանդի վրա՝ Կարմիր եւ Սպիտակ Վոլտաների միջագետքում։ Միջազգային օդակայան։ Սննդի արդյունաբերության կենտրոն։ Հիմնադրվել է 15-րդ դարում։ Աղբյուրներ Աֆրիկայի քաղաքներ Բուրկինա Ֆասոյի քաղաքներ


text: Սան Սալվադոր, Սալվադոր պետության մայրաքաղաքը եւ խոշորագույն քաղաքը։ Աշխարհագրություն Գտնվում է երկրի հարավարեւմտյան մասում, Պանամերիկյան մայրուղու վրա, Ամակաս գետի հովտում, Սան Սալվադոր հրաբխի ստորոտին, մոտ 600 մետր բարձրության վրա։ Պատմություն Քաղաքը հիմնադրվել է իսպանացի զավթիչների կողմից 1525 թվականի ապրիլին Պեդրո դե Ալվարադոյի հրամանով կոնկիստադորների կողմից նվաճված հնդկացիների մայրաքաղաք Կուսկատլանի վայրում, ժամանակակից Սիուդադ Վիեխոյում, հետագայում քաղաքի կենտրոնը երկու անգամ տեղափոխվում էր այլ վայրեր։ Քաղաքի անունը թարգմանաբար նշանակում է «Սուրբ Փրկիչ»։ Սալվադորի անկախության հռչակումից հետո (1821) այն դարձել է նրա մայրաքաղաք։ Քաղաքում բնակչության աճ է գրանցվել XX դարում, 1900 թվականին այնտեղ բնակվել է 138 հազար մարդ, 1950 թվականին՝ 296 հազար, իսկ 1990-ին՝ ավելի քան 1,5 միլիոն մարդ։ Սան Սալվադորը իր ամբողջ պատմության ընթացքում մի քանի անգամ երկրաշարժերի պատճառով ենթարկվել է լուրջ ավերածությունների՝ 1798, 1854, 1873, 1965 թվականներին, իսկ վերջին երկրաշարժը տեղի է ունեցել 1987 թվականին։ Վիճակագրության տվյալների համաձայն, ներկա դրությամբ Սան Սալվադորում ծայրաստիճան բարձր են հանցագործության եւ աղտոտվածության մակարդակները։ Վարչություն 1964-1976 եւ 1979-1988 թվականներին Սան Սալվադորը ղեկավարում էին Քրիստոնեա-դեմոկրատական կուսակցության ներկայացուցիչները, այդ թվում նաեւ երկրի ապագա նախագահ Խոսե Նապոլեոն Դուարտեն, ով ընտրվում էր մունիցիպալիտետի ղեկավար երեք անգամ անընդմեջ (1964-1970), եւ համարվում է, որ հենց նա է հիմք դրել քաղաքի ենթակառուցվածքի զարգացմանը։ 1988-1997 թվականները մայրաքաղաքը ղեկավարել են Ֆարամունդո Մարտիի անվան Ազգային ազատագրական ճակատի (ՖՄԱԱՃ) եւ նրա դաշնակիցների ներկայացուցիչները։ 2009 թվականի հունվարին քաղաքագլուխ է ընտրվել ԱՐԵՆԱ կուսակցության ներկայացուցիչ Նորման Կիխանոն, ով պաշտոնը ստանձնել է 2009 թվականի մայիսի 1-ին՝ փոխարինելով ՖՄԱԱՃ ներկայացուցիչ Վիոլետա Մենխիվարին։ Նորման Կիխանոն հաղթել է քաղաքապետի ընտրություններում նաեւ 2012 թվականին։ 2015 թվականի քաղաքապետի ընտրություններում հաղթել է ՖՄԱԱՃ թեկնածու Նայիբ Բուքելեն։ Կլիմա Քաղաքի կլիման մերձհասարակածային է։ Ամբողջ տարվա ընթացքում միջին ջերմաստիճանը գրեթե չի փոփոխվում եւ կազմում է 23,1 °C, տեղումների տարեկան քանակը՝ 1 734 մմ։ Վառ արտահայտված է երկու տարվա եղանակ՝ չոր (նոյեմբերից ապրիլ) եւ անձրեւային (մայիսից սեպտեմբեր)։ Անձրեւային սեզոնին թափվում են անհամաչափ քանակությամբ տեղումներ, իսկ չոր սեզոնին տեղումներ գրեթե չեն լինում։ Սան Սալվադորում գրանցված ամենաբարձր ջերմաստիճանը կազմում է 40,6 °C, ամենացածրը՝ 7,2 °C: Ամենահով ամիսներն են դեկտեմբերից մինչեւ փետրվարը։ Տնտեսություն Տրանսպորտ Ի սկզբանե քաղաքը սպասարկում էր Իլոպանգո օդանավակայանը, որը գտնվում է մայրաքաղաքի կենտրոնից դեպի արեւելք, այնուհետեւ միջազգային փոխադրումները փոխանցվել են Կոմալապա օդանավակայանին, որը հայտնի է նաեւ Կուսկալտան անունով, Սան Սալվադորից դեպի հարավ 40 կմ հեռավորության վրա։ Տեսարժան վայրեր Մայր տաճար, Ազգային թատրոն, Ազգային պալատ, Փրկչի հուշարձան, Հեղափոխության հուշարձան։ Քույր քաղաքներ Կարակաս (), Վենեսուելա Սան Խոսե (), Կոստա Ռիկա Գվատեմալա (), Գվատեմալա Մեխիկո (), Մեքսիկա Լոս Անջելես (), ԱՄՆ Մադրիդ (), Իսպանիա Գվադալախարա (), Մեքսիկա Թել Ավիվ (), Իսրայել Մանագուա (), Նիկարագուա Սան Պեդրո Սուլա (), Հոնդուրաս Թայբեյ (), Չինաստան Սան Պաուլո (), Բրազիլիա Լա Պաս (), Բոլիվիա Կարտախենա (), Կոլումբիա Բոգոտա (), Կոլումբիա Բարսելոնա (), Իսպանիա Հայտնի քաղաքացիներ եւ բնակիչներ Խոսե Մատիաս Դելգադո (1767-1832), սալվադորական կրոնական եւ քաղաքական գործիչ, «ազգի հայրը», Սալվադորի նախագահ (1821—1823)։ Ծանոթագրություններ Արտաքին հղումներ Ֆոտոռեպորտաժ։ Սան Սալվադոր, Էլ Սալվադոր Մայրաքաղաքներ Սալվադորի քաղաքներ Հյուսիսային Ամերիկայի երկրների մայրաքաղաքներ 1525 թվականին հիմնադրված բնակավայրեր


text: Տեգուսիգալպա (), Հոնդուրասի մայրաքաղաք (1880 թվականից) եւ խոշորագույն քաղաք։ Բնակչությունը 2006 թվականի դրությամբ կազմում էր 1 682 725 բնակիչ (արվարձանների հետ միասին)։ Կենտրոնական Ամերիկայի երրորդ խոշոր քաղաքն է (Գվատեմալայից եւ Սան Սալվադորից հետո)։ Քաղաքը տեղակայված է երկրի կենտրոնական հատվածի լեռների շրջապատում՝ Չոլուտեկա գետի հովտում, ծովի մակարդակից 1000 մ բարձրության վրա։ Տեգուսիգալպան նաեւ Ֆրանսիսկո Մորասան դեպարտամենտի մայրաքաղաքն է։ Անվան ծագումնաբանություն Քաղաքի անվան ծագումնաբանության ամենատարածված վարկածը գալիս է ացտեկյան լեզուների Տեգուս-գալպա բառերից, ինչը թարգմանաբար նշանակում է «արծաթե բլուրներ»։ Գվատեմալացի հետազոտող Ֆավիո Ռոդոսոն քաղաքի անվան ծագման մասին վարկած էր առաջ քաշում այն մասին, որ Տեգուսիգալպան ացտեկների լեզվից թարգմանաբար նշանակում է «թռչուն»։ Գոյություն ունեին նաեւ այլ վարկածներ, որոնք առաջ էին քաշել մեքսիկացի փորձագետներ Իգնասիո Դավիլա Գարիբին եւ Ալֆրեդո Բարերա Վասկեսան, դրանք էին. Տեգուսիգալպա անվանումը ծագել է ացտեկական լեզվից՝ Տեգուստլիկալիպան (Tecuztlicallipan) կամ «Հարուստների բնակավայր» կամ Տեգուտզիլկապան (Tecuhtzincalpan) կամ «Սենյոր Ամանդոյի տան վայրը» արտահայտություններից։ Աշխարհագրություն Հոնդուրասի մայրաքաղաքը Չոլուտեկա գետով պայմանականորեն բաժանված է երկու մասերի՝ լեռնային եւ հարթավայրային։ Հարթավայր ասելով հասկանում են քաղաքի այն հատվածն, որը գտնվում է Էլ-Պիկաչո լեռան լանջերին, իսկ մի քանի այլ շրջաններ՝ Կոմայագուա սարահարթում։ Տեգուսիգալպայի հիմնական առանձնահատկությունը մեղմ կլիման է եւ մաքուր օդը։ Քաղաքում մշտապես փչում են լեռնային քամիները, իսկ բացի դրանից, մոտակայքում գտնվող լեռներում պահպանվել են սոճիների անտառները, որոնք հով են ստեղծում։ Միտչ փոթորիկ 1998 թվականի հոկտեմբերի 22-ին Կարիբյան ծովի հարավարեւմտյան հատվածի ջրերը արեւադարձային ցիկլոն են առաջացրել, որը ստացել է Միտչ անվանումը։ Հավաքելով ուժ, Միտչ փոթորիկը սլանում էր դեպի հյուսիս եւ արդեն հոկտեմբերի 26-ին նրա ուժգնությունը գերազանցեց 12 բալլը՝ իր հետ բերելով 290 կմ/ժ արագությամբ քամիներ եւ մինչեւ 320 կմ/ժ քամու պոռթկումներով։ 1998 թվականի հոկտեմբերի 30-ին այդ փոթորկի արդյունքում Տեգուսիգալպա քաղաքը ուժգին տուժել է։ Կոմայագուա քաղաքի որոշ շրջաններ, ինչպես նաեւ Չոլուտեկա գետի երկայնքով տեղակայված մի շարք այլ վայրեր ավերվել են։ Հորդառատ անձրեւներն ուղեկցում էին փոթորիկը 5 օրվա ընթացքում՝ առաջացնելով սողանքներ։ Վարչություն Քաղաքի վարչությունը բաղկացած է քաղաքապետից եւ տարբեր քաղաքական կուսակցություններից 5 խորհրդականներից։ Քաղաքապետ է ընտրվել Հոնդուրասի Ազգային Կուսակցության ներկայացուցիչ Նասրի Ասֆուրան։ Տրանսպորտ Օդանավակայան Տոնկոնտին (Toncontin) միջազգային օդանավակայանը հանդիսանում է գլխավոր օդանավակայան Տեգուսիգալպայում վայրէջք կատարող եւ թռիչքներ իրականացնող ինքնաթիռների համար։ Օդանավակայանի անվան ծագումը հայտնի չէ։ Այն հաճախ քննադատում են նրա համար, որ այն մտնում է աշխարհի ամենավտանգավոր օդանավակայանների տասնյակի մեջ։ Պատճառը կարճ թռիչքուղին է եւ մոտակայքում գտնվող լեռնաշղթան։ Քույր-քաղաքներ Մադրիդ, Իսպանիա Լիմա, Պերու Թայբեյ, Թայվան Բոգոտա, Կոլումբիա Բելու Հորիզոնտի (), Բրազիլիա Նոր Օռլեան, ԱՄՆ Գվադալախարա, Մեքսիկա Գվատեմալա, Գվատեմալա Կանզաս Սիթի, ԱՄՆ Ծանոթագրություններ Մայրաքաղաքներ Հոնդուրասի քաղաքներ Հյուսիսային Ամերիկայի երկրների մայրաքաղաքներ 1578 թվականին հիմնադրված բնակավայրեր


text: Դեպքեր Ծնունդներ Մահեր Մայիս 2 - Լեւոն Բ, հայոց թագավոր 1219 Տարեթվեր


text: Մայիսի 2, տարվա 122-րդ (նահանջ տարիներին՝ 123-րդ) օրն է։ Տարվա ավարտին մնում է 243 օր։ Դեպքեր 1997 - Թոնի Բլեերը դառնում է Մեծ Բրիտանիայի վարչապետ 2011 - ԱՄՆ հատուկ ծառայությունների ձեռնարկած գործողության ընթացքում Պակիստանում ոչնչացվեց ժամանակի թիվ մեկ ահաբեկիչ Ուսամա բեն Լադենը Աղետներ եւ վթարներ 2008 - Բիրմայում «Նարգիս» ցիկլոնի ավերածությունների զոհ է դառնում 138 000 մարդ Ծնունդներ 1660 - Ալեսանդրո Սկարլատի Alessandro Scarlatti իտալացի կոմպոզիտոր (մ. 1725) 1729 - Եկատերինա II 1763-96 թթ. ռուս կայսրուհի (մ. 1796) 1772 - Նովալիս Novalis գերմանացի գրող (մ. 1801) 1860 - Թեոդոր Հերցլ Theodor Herzl ավստրիացի գրող (մ. 1904) 1886 - Գոթֆրիդ Բեն Gottfried Benn գերմանացի գրող եւ բանաստեղծ (մ. 1956) 1902 - Ալան Մարշալ, ավստրալիացի գրող 1905 - Կամսար Ավետիսյան, հայ աշխարհագրագետ եւ մանկավարժ (մ. 1976) 1916 - Գավրիիլ Եգիազարով (Եղիազարյան) սովետական կինոռեժիսոր եւ օպերատոր (մ. 1988) 1924 - Մկրտիչ Սարգսյան,հայ բանաստեղծ, արձակագիր 1935 - Ֆեյսալ II 1939-58 թթ. Իրաքի վերջին թագավորը (սպ. 1958) 1949 - Ալեն Թերզյան, ֆրանսահայ անվանի կինոգործիչ 1953 - Վալերի Գերգիեւ օս ծագումով ռուս դիրիժոր 1972 - Դուեյն Ջոնսոն Dwayne Johnson ամերիկացի դերասան 1975 - Դեւիդ Բեքհեմ, անգլիացի հանրաճանաչ նախկին ֆուտբոլիստ 1990 - Փոլ Ջորջ Paul George ամերիկացի բասկետբոլիստ Մահեր 1219 - Լեւոն Բ, Կիլիկիայի հայկական թագավորության թագավոր (* 1150) 1519 - Լեոնարդո դա Վինչի Leonardo da Vinci ճարտարապետ, նկարիչ, քանդակագործ (* 1452) 1685 - Ադրիան վան Օստադե, հոլանդացի գեղանկարիչ եւ գրաֆիկ (* 1610) 1857 - Ալֆրեդ դը Մյուսսե Alfred de Musset ֆրանսիացի գրող, դրամատուրգ (* 1810) 1864 - Ջակոմո Մեյերբեր Giacomo Meyerbeer գերմանացի կոմպոզիտոր (* 1791) 1900 - Հովհաննես Այվազովսկի, նկարիչ 1965 - Հրաչյա Քոչար, հայ գրող (* 1910) 1989 - Վենիամին Կավերին Вениамин Александрович Каверин ռուս գրող (* 1902) 2003 - Արտաշես Աբրահամյան, հայ բնանկարիչ, Հայաստանի վաստակավոր նկարիչ (1980) 2011 - Ուսամա բեն Լադեն, Ալ-Քաիդա ահաբեկչական կազմակերպության հիմնադիրներից (* 1957) Տոներ Իրան՝ Ուսուցչի օր Լեհաստան՝ Դրոշի օր Համերաշխության օր Ծանոթագրություններ


text: Դեպքեր Հոկտեմբեր 13 - Աստվածաշնչի առաջին հայերեն տպագրությունը Ծնունդներ Մահեր 1668 Տարեթվեր


text: Դեպքեր Հուլիսի 14-Օգոստոսի 14՝ Վիտուս Բերինգը Կամչատկայի թերակղզուց նավարկելով դեպի հյուսիս, անցնում է Բերինգի նեղուցով; Ուշ ամառ՝ Անգլիայում ավարտվում է Վոլտերի աքսորը; Հոկտեմբերի 20-23 Քոփենհագենի հրդեհը։ Ծնունդներ Փետրվարի 21՝ Պետրոս III Ռուսաստանի կայսր (մ. 1762) Հոկտեմբերի 27՝ Ջեյմս Կուկ, բրիտանացի նավապետ եւ հետազոտող (մ. 1779) Մահեր Ապրիլի 19 - Հովհան-Թովմաս Յոսեֆովիչ, լեհահայ պատմագիր Դավիթ Բեկ, հայ զորավար, իրանական խաների եւ թուրքական նվաճողների դեմ Սյունիքի գյուղացիական ազատագրական շարժման առաջնորդ Փետրվար 20՝ Դավիթ Բեկ, հայ զորավար Սեպտեմբերի 23՝ Քրիսթիան Թոմասիուս, գերմանացի իրավաբան (ծն. 1655) 1728 Տարեթվեր


text: Փետրվարի 20, տարվա 51-րդ օրն է։ Տարվա ավարտին մնում է 314 (նահանջ տարիներին՝ 315) օր։ Դեպքեր 1872 - Նյու Յորքում բացվեց Մետրոպոլիտեն թանգարանը 1940 - ցուցադրվեց «Թոմն ու Ջերին» անիմացիոն ֆիլմի առաջին սերիան։ 1988 - Արցախյան առաջին ցույցը Երեւանում Ծնունդներ 1844 - Լյուդվիգ Բոլցման Ludwig Boltzmann ավստրիացի ֆիզիկոս (մ. 1970) 1904 - Ալեքսեյ Կոսիգին Սովետական Միության 8-րդ վարչապետը (մ. 1980) 1907 - Հովհաննես Մամիկոնյան, հայ գրականագետ (մ. 1970 թ.)։ 1921 - Միհրան Երկաթ, հայ օպերային երգիչ, բարիտոն (մ. 1986 թ.) 1926 - Ռիչարդ Մեթսոն Richard Matheson ամեր. գրող եւ դրամատուրգ (մ. 2013) 1928 - Գեւորգ Արշակյան, հայ արձակագիր, դրամատուրգ 1938 - Միքայել Ախտյան, հայ բանաստեղծ, թարգմանիչ 1951 - Գորդոն Բրաուն Միացյալ Թագավորության վարչապետ 1964 - Ռուդի Գարսիա, ֆրանսիացի ֆուտբոլիստ եւ գլխավոր մարզիչ 1967 - Կուրտ Քոբեյն, ամեր. ռոք-երաժիշտ 1980 - Արթուր Աբրահամ, հայ պրոֆեսիոնալ բռնցքամարտիկ 1988 - Ռիհաննա Rihanna ծագումով բարբադոսցի, ամերիկյան նշանավոր երգչուհի Մահեր 1728 - Դավիթ Բեկ, հայ զորավար (ծն. թ.-ն անհայտ է) 1920 - Ռոբերտ Պիրի Robert Peary ամեր. բնախույզ (ծն. 1856) 1936 - Ալեքսանդր Թամանյան, ճարտարապետ (ծն. 1878) 2007 - Զահրատ, արեւմտահայ բանաստեղծ (ծն. 1924)։ 2007 - Ալբերտ Սարգսի Մկրտչյան, կինոռեժիսոր, սցենարիստ (ծն. 1926)։ 2014 - Թաթուլ Բոլորչյան, հայ բանաստեղծ Տոներ եւ օրեր Սոցիալական արդարության համաշխարհային օրը, ընդունվել է 2007 թվականին ՄԱԿ-ի Գլխավոր ասամբլեայի կողմից։


text: Դեպքեր Մադրասում, Շահամիր Շահամիրյանը եւ նրա որդին՝ Հակոբ Շահամիրյանը հիմնում են հայկական տպարան, որը գործում է մինչեւ 1783-ը։ Մադրասում գրաբարով հրատարակվում է Մովսես Արցախեցի Բաղրամյանի «Նոր տետրակ, որ կոչի հորդորակ» աշխատությունը։ Վանում ծնվել է բանաստեղծ Հովհան Վանանդեցին։ Ծնունդներ Ապրիլի 7 - Շառլ Ֆուրիե, ֆրանսիացի ուտոպիստ սոցիալիստ Դեկտեմբեր 16 - Հակոբ Շահեն-Ջրպետյան, հայագետ (վ.1837) Մահեր Ծանոթագրություններ 1772 Տարեթվեր


text: Դեկտեմբերի 16, տարվա 350-րդ (նահանջ տարիներին՝ 351-րդ) օրն է։ Տարվա ավարտին մնում է 15 օր։ Դեպքեր 1915` Թուրքական կառավարությունը չեղյալ հայտարարեց 1914-ի փետրվարի 8-ին ստորագրած հայաբնակ նահանգներում բարենորոգումների գործադրման ծրագիրը։ 1917` Խորհրդային Ռուսաստանի Ժողկոմսովետը Լենինի նախագահությամբ որոշում է Բաքվի խորհրդի նախագահ Ստեփան Շահումյանին նշանակել Կովկասի գործերի ժամանակավոր արտակարգ կոմիսար։ 1966` Միջազգային տնտեսագիտության, հասարակական եւ մշակութային իրավունքների պայմանագրի եւ Քաղաքացիական ու քաղաքական իրավունքների միջազգային պայմանագրի ընդունումը Միացյալ Ազգությունների կողմից։ Երկու փաստաթղթերն էլ հաստատում էին, որ «Բոլոր ժողովուրդներն ունեն ինքնորոշման իրավունք» (հոդված 1)։ 1899` Հիմնադրվել է Միլան (ֆուտբոլային ակումբ)ը Ալֆրեդ Էդվարդսի գլխավորությամբ։ Ծնունդներ 1772 - Շահան Ջրպետյան, հայագետ 1775 - Ջեյն Օսթին, անգլիացի նշանավոր կին գրող, ընտանեկան «կանացի» վեպի հիմնադիր, (մ. 1817) 1863 - Ստեփան Աղաջանյան, գեղանկարիչ, մանկավարժ 1866 - Վասիլի Կանդինսկի, ռուս նկարիչ, գրաֆիկ, արվեստի տեսաբան, աբստրակցիոնիզմի հիմնադիրներից, (մ. 1944) 1897 - Իվան Կոնեւ, խորհրդային զորավար, Խորհրդային Միության մարշալ 1915 - Գեորգի Սվիրիդով, խորհրդային կոմպոզիտոր եւ երաժշտական-հասարակական գործիչ 1932 - Աիդա Բոյաջյան, հայ նկարչուհի 1971 - Փոլ վան Դայկ, գերմանացի էլեկտրոդանս ոճի դիջեյ, երաժիշտ եւ պրոդյուսեր 1982 - Աննա Սիդակովա, ուկրաինացի երգչուհի, մոդել, դերասանուհի, Վիա Գրա խմբի նախկին մեներգչուհի 1984 - Թեո Ջեյմս, թատրոնի եւ կինոյի բրիտանացի դերասան 1988 - Փակ Սո Ջուն, հարավկորեացի դերասան Մահեր 1965 - Վիլյամ Սոմերսեթ Մոեմ, անգլիացի գրող, բազմաթիվ վեպերի, պատմվածների եւ պիեսների հեղինակ (ծ. 1874) 1966 - Արտավազդ Ավագյան, հայ խորհրդային կենսաբան եւ ծագումնաբան (ծ. 1907) Դեկտեմբերի 16


text: Դեպքեր Երեւանում բացվեց հոգեւոր թեմական դպրոց Ծնունդներ Նոյեմբերի 23 - Յոհանես Դիդերիկ վան դեր Վալս, հոլանդացի ֆիզիկոս Նոյեմբերի 30 - Ռոմանոս Սետեֆճյան, հայ դերասան, դրամատուրգ Յինդրժիխ Մոշնա, չեխ դերասան Պերճ Պռոշյան, գրող Մարտ 7 - Գեւորգ Չմշկյան, դերասան, ռեժիսոր, դրամատուրգ (վ. 1915) Հունիս 3 - Պերճ Պռոշյան, վիպասան (վ. 1907) Մահեր Հոկտեմբերի 10 - Շառլ Ֆուրիե, ֆրանսիացի ուտոպիստ սոցիալիստ Դեկտեմբեր 5 - Հակոբ Շահեն-Ջրպետյան, հայագետ (ծ. 1772) 1837 Տարեթվեր


text: Դեկտեմբերի 5, տարվա 339-րդ (նահանջ տարիներին՝ 340-րդ) օրն է։ Տարվա ավարտին մնում է 26 օր։ Դեպքեր 1920 - Երեւանում լույս է տեսնում ՀԿԿ Կենտկոմի եւ Հայհեղկոմի օրգան «Կոմունիստ» օրաթերթի առաջին հայերեն համարը։ 1921-ից այն կոչվեց «Խորհրդային Հայաստան»։ 1920 - ՀԽՍՀ Հեղկոմի առաջին հրամանով ստեղծվում է ՀԽՍՀ Ռազմական գործերի ժողովրդական կոմիսարիատ։ 1936` Շարք է մտնում Քանաքեռգէսը։ 1936` ԽՍՀՄ խորհուրդների VIII արտակարգ համագումարը հաստատում է ԽՍՀՄ նոր սահմանադրությունը։ Հայկական ԽՍՀ -ը դառնում է միութենական հանրապետություն։ Ծնունդներ 1803 - Ֆյոդոր Տյուտչեւ, ռուս բանաստեղծ (վ. 1873): 1837 - Ստեփանոս Պալասանյան, հայագետ (վ. 1889, Էջմիածնում)։ 1867 - Անտի Աարնե, ֆինն բանագետ (վ. 1925): 1890 - Ֆրից Լանգ, գերմանացի ռեժիսոր, սցենարիստ, համր կինոյի մեծագույն վարպետ (վ. 1976): 1901 - Ուոլթ Դիսնեյ, ամերիկացի ֆիլմարտադրող, ռեժիսոր, կինոսցենարիստ, հնչյունավորող, մուլտիպլիկատոր, ձեռնարկատեր, մշակութային բրենդ եւ բարերար։ 1923 - Վլադիմիր Տենդրյակով, ռուս խորհրդային գրող։ 1946 - Խոսե Կարերաս, իսպանացի օպերային երգիչ (տենոր), որը հայտնի է Ջուզեպպե Վերդիի եւ Ջակոմո Պուչինիի ստեղծագործությունների իր մեկնաբանություններով։ 1965 - Վահան Արծրունի, հայ երաժիշտ, երգահան 1975 - Ռոննի Օ'Սալլիվան, անգլիացի սնուկերիստ։ 1980 - Դավիթ Մանուկի Մելքոնյան Հայաստանի պետական գործիչ, իրավաբանական գիտությունների թեկնածու, դոցենտ, Մարդու իրավունքների եվրոպական դատարանում առաջին ազգային իրավաբան, Հայաստանի արդարադատության նախարարի նախկին տեղակալ, Հայաստանի գլխավոր դատախազի տեղակալ։ Մահեր 1791 - Վոլֆգանգ Ամադեուս Մոցարտ, դասական երաժշտության կոմպոզիտոր (ծ.1756): 1837 - Հակոբ Շահեն-Ջրպետյան, հայագետ (ծ.1772, Ուրֆա)։ 1926 - Կլոդ Մոնե, ֆրանսիացի ճանաչված գեղանկարիչ, ֆրանսիական իմպրեսիոնիզմի հիմնադիրներից (ծ. 1840) 1974 - Զահարիա Ստանկու, ռումին գրող եւ քաղաքական գործիչ։ 1992 - Կառլոս Աբովյան, հայ նկարիչ։ 2013 - Նելսոն Մանդելա, Հարավ Աֆրիկյան Հանրապետության առաջին սեւամորթ նախագահը, մարդու իրավունքների ամենահայտնի ակտիվիստներից մեկը, Նոբելյան մրցանակի դափնեկիր (1993) (ծ.1918)։


text: Դեպքեր Ծնունդներ Դեկտեմբերի 11 - Հեկտոր Բեռլիոզ, ֆրանսիացի երգահան, դիրիժոր, երաժշտագետ, երաժշտական քննադատ Ժակ Շառլ Ֆրանսուա Շտուրմ, ֆրանսիացի մաթեմատիկոս, Փարիզի Գիտությունների Ակադեմիայի անդամ (1836), Փարիզի պոլիտեխնիկական դպրոցի պրոֆեսոր (1840) Գուստավո Մոդենա, իտալացի դերասան Հունվար 3 - Մեսրոպ Թաղիադյան, գրող (վ.1858) Սեպտեմբեր 28 - Պրոսպեր Մերիմե, ֆրանսիացի գրող (վ. 1870) Դեկտեմբեր 5 - Ֆյոդոր Տյուտչեւ, ռուս բանաստեղծ (վ.1873) Մահեր 1803 Տարեթվեր


text: Հունվարի 3, տարվա 3-րդ օրն է։ Տարվա ավարտին մնում է 362 (նահանջ տարիներին՝ 363) օր։ Դեպքեր 1815 - Ավստրիան, Ֆրանսիան եւ Մեծ Բրիտանիան գաղտնի դաշինք ստեղծեցին Պրուսիայի եւ Ռուսաստանի դեմ։ 1870 - Սկսվեց Բրուքլինի կամուրջի շինարարությունը։ 1921 - Թուրքիան խաղաղություն հաստատեց Հայաստանի հետ։ 1932 - Հոնդուրասում ռազմական դրություն հայտարարվեց, որպեսզի դադարեցվի բանան վաճառողների խռովությունը, որ կազմակերպվել էր United Fruit Company-ի կողմից։ 1959 - Ալյասկան մտավ ԱՄՆ-ի կազմի մեջ։ 2004 - Flash Airlines-ի համար 604 թռիչքը խորտակվեց Կարմիր ծովում։ Արդյունքում 148 մարդ մահացավ։ Սա ամենաշատ մահ ունեցած ավիավթարներից մեկն է Եգիպտոսի պատմության մեջ։ Ծնունդներ 1803 - Մեսրոպ Թաղիադյան, գրող։ 1886 - Հայկ Գյուլիքեվխյան, հայ գրականագետ, փիլիսոփա։ 1898 - Լուիս Կարլոս Պրեստես, բրազիլական եւ միջազգային բանվորական շարժման գործիչ։ 1911 - Գուրգեն Անտոնյան, հայ գրականագետ։ 1924 - Ստեփան Ալաջաջյան, հայ գրող։ 1940 - Յուրի Մանուկյան, հայ քաղաքական գործիչ, Հայաստանի միավորված կոմունիստական կուսակցության նախկին առաջին քարտուղար։ 1956 - Մել Գիբսոն, ամերիկացի դերասան։ 1969 - Միխայել Շումախեր, գերմանացի ֆորմուլա մեկ սպորտաձեւի վարորդ։ 1974 - Հովհաննես Դանիելյան, հայ շախմատիստ, գրոսմայստեր։ 1978 - Կոնստանտին Գենիչ, ռուս ֆուտբոլիստ, կիսապաշտպան։ 1985 - Մատեուշ Բարտել, լեհ շախմատիստ, գրոսմայստեր։ Մահեր 1322 - Ֆիլիպ V, Ֆրանսիայի Արքա։ 1901 - Սրբուհի Տյուսաբ, արեւմտահայ կին գրող, բանաստեղծ, հրապարակախոս եւ հասարակական-մանկավարժական գործիչ։ 1923 - Յարոսլավ Հաշեկ, չեխ նշանավոր գրող-երգիծաբան։ 1973 - Գրիգոր Արեյան, հայ արձակագիր, թարգմանիչ։ Արտաքին հղումներ Մատեուշ Բարտելի անձնական քարտը ՖԻԴԵ-ի կայքում Մատեուշ Բարտելի անձնական քարտը 365chess.com կայքում


text: Դեպքեր Ծնունդներ Մայիսի 26 - Ֆելիքս Բոա, իսպանացի ճանապարհային ինժեներ Հունիսի 5 - Ալեքսանդր Աբելյան, հայ դրամատուրգ, թատերական գործիչ։ Պողոս Ղուկասյան, հայ հանրային գործիչ, նավթարդյունաբերող, ճարտարագետ, ֆինանսիստ Փիլիպոս Վարազդարյան, հայ հրատարակիչ, մշակութային գործիչ Զաբել, հայ դերասանուհի Ապրիլ 18 - Ալեքսանդր Շիրվանզադե, գրող, դրամատուրգ (վ. 1935) Նոյեմբերի 13 - Ջոզեֆ Լինդսեյ, շոտլանդացի նախկին ֆուտբոլիստ Մահեր Հունիս 10 - Մեսրոպ Թաղիադյան, գրող (ծ.1803) Հունիսի 10 - Ռոբերտ Բրոուն, բրիտանացի (շոտլանդացի) բուսաբան, մորֆոլոգիայի եւ բույսերի դասակարգող, հայտնաբերել է բրոունյան շարժումը Հոկտեմբերի 23 - Ժոզեֆ Ագուստին Շաո, բասկ հայտնի գիտնական, ազգագրագետ, հրապարակախոս, արձակագիր, հասարակական, քաղաքական գործիչ 1858 Տարեթվեր


text: Հունիսի 10, տարվա 161-րդ (նահանջ տարիներին՝ 162-րդ) օրն է։ Տարվա ավարտին մնում է 204 օր։ Դեպքեր 1865 - Մյունխենում կայանում է «Տրիստան եւ Իզոլդա» օպերայի առաջին ցուցադրությունը 1943՝ հունգարացի Լասլո Բիրոն հայտնաբերում է գնդիկավոր գրիչը Ծնունդներ 1819 - Գյուստավ Կուրբե, ֆրանսիացի նկարիչ 1878 - Արտեմ Բերոյան, դերասան 1895 - Սուրեն Ստեփանյան, քանդակագործ, արվեստի տեսաբան 1898 - Գուրգեն Վանանդեցի, հայ գրականագետ 1903 - Համո Յոլյան, գեներալ-մայոր 1913 - Տիխոն Խրեննիկով, ռուս սովետական դաշնակահար 1921 - Արքայազն Ֆիլիպ 1930 - Նիկոլայ Հովհաննիսյան, պատմաբան 1931 - Ալիս Մանրո, կանադացի գրող 1936 - Ռազմիկ Մանուկյան, ճարտարապետ 1941 - Ժենյա Ավետիսյան, դերասանուհի 1947 - Ռուբեն Անղալադյան, հայ բանաստեղծ, թարգմանիչ, մշակութաբան եւ փիլիսոփա 1954 - Սիլվա Յուզբաշյան, դերասանուհի 1959 - Արիս Արսենի, հայ բանաստեղծ, արձակագիր, մանկագիր, երգիծաբան, լրագրող, ազատամարտիկ 1959 - Կառլո Անչելոտտի, իտալացի ֆուտբոլիստ 1965 - Էլիզաբեթ Հարլի, անգլիացի մոդել եւ դերասանուհի 1978 - Շեյն Ուեսթ, ամերիկացի դերասան եւ երգերի հեղինակ 1985 - Կայա Կանեպի, էստոնացի թենիսիստուհի 1985 - Վասիլիս Թորոսիդիս, հույն ֆուտբոլիստ, պաշտպան 1989 - Ալեքսանդրա Ստան, ռումինացի երգչուհի եւ մոդել Արցախի պատերազմի մասնակիցներ 1967 - Սարգիս Խալաֆյան 1970 - Հմայակ Առստամյան 1972 - Դավիթ Ահարոնյան Մահեր մ.թ.ա. 323 - Ալեքսանդր Մակեդոնացի, հույն զորավար մ.թ.ա. 323 - Դիոգենես Սինոպացի, հույն փիլիսոփա 38 - Հուլիա Դրուզիլլա, Կալիգուլայի քույրը 1588 - Լուիշ դի Կամոենս, պորտուգալացի խոշորագույն բանաստեղծ 1858 - Մեսրոպ Թաղիադյան, գրող 1858 - Ռոբերտ Բրոուն, բրիտանացի (շոտլանդացի) բուսաբան 1914 - Երվանդ Ոսկան, քանդակագործ 1926 - Անտոնիո Գաուդի, Կատալոնացի ճարտարապետ 1932 - Սիրանույշ, դերասանուհի 1959՝ Հովհաննես Ավագյան, ամերիկահայ գրականագետ Վիտալի Բիանկի, ռուս գրող 1962 - Թագուհի Շահնազարյան, դաշնակահար 1967 - Սփենսեր Թրեյսի, ամերիկացի դերասան 2000 - Հաֆեզ ալ-Ասադ, 1971-2000 թթ. եղել է Սիրիայի նախագահը 2004 - Ռեյ Չարլզ, ամերիկացի ջազմեն եւ դաշնակահար 2008 - Չինգիզ Այթմատով, ղրղզ գրող Տոներ Մոդեռնի համաշխարհային օր Հորդանան՝ Արաբական բանակի օր, ՝ Պորտուգալիայի օր ՝ Ժամացույցի օր Ծանոթագրություններ


text: Չարլզ Ռոբերտ Դարվին (, ), անգլիացի բնագետ եւ ճանապարհորդ, առաջիններից մեկն է, որ գիտակցել եւ պատկերավոր դրսեւորել է, որ կենդանի օրգանիզմների բոլոր տեսակները էվոլյուցիայի են ենթարկվում ընդհանուր նախնիներից։ Իր տեսության մեջ, որի առաջին լայնածավալ շարադրումը տպագրվել է 1859 թ. «Տեսակների ծագումը» գրքում (ամբողջական անունը՝ «Տեսակների ծագումը բնական ընտրության ճանապարհով կամ կյանքի համար պայքարելիս բարենպաստ ցեղերի գոյատեւումը») Դարվինը էվոլյուցիայի հիմնական շարժիչ ուժ է համարել բնական ընտրությունը եւ անորոշ փոփոխականությունը։ Էվոլյուցիայի գոյությունը ճանաչվել է գիտնականների մեծամասնությամբ, դեռ Դարվինի կենդանության ժամանակ, այն դեպքում, երբ բնական ընտրության տեսությունը, որպես էվոլյուցիայի հիմնական շարժիչ ուժ, ընդհանուր ճանաչում է ստացել միայն 20-րդ դարի 30-ական թվականներին։ Դարվինի հայտնագործությունները եւ գաղափարները վերամշակված ձեւով հիմք են ստեղծում էվոլյուցիայի ժամանակակից համադրական տեսության համար եւ կազմում են կենսաբանություն առարկայի հիմքը, որը ապահովում է կենսաբազմազանության տրամաբանական բացատրությունը։ Դարվինի տեսության ուղղափառ /խիստ/ հետեւորդները զարգացնում են էվոլյուցիոն մտքի ուղղությունը, որը կրում է իր անունը (դարվինիզմ)։ Կարճ Կենսագրություն Մանկությունը եւ պատանեկությունը Չարլզ Դարվինը ծնվել է 1809 թ. փետրվարի 12-ին Շրոփշիր կոմսության Շրուսբերի (Shrewsbury) քաղաքի Մաունթ Հաուս () տոհմական կալվածքում։ Կայացած բժիշկ եւ ֆինանսիստ Ռոբերտ Դարվինի (անգլ. Robert Darwin) եւ Սյուզան Դարվինի (ծնունդով՝ Ուեջվուդ, անգլ. Wedgwood) վեց երեխաներից հինգերորդն էր։ Նա երկու նշանավոր աբոլիցիոնիստ պապերի թոռ էր, հոր կողմից՝ Էրասմուս Դարվինի, մոր կողմից՝ Ջոզայա Ուեջվուդի։ Այդ երկու ընտանիքները հիմնականում ընդունել են ունիտորականությունը, բայց Ուեջվուդները եղել են Անգլիական եկեղեցու ադեպտներ։ Ռոբերտ Դարվինը, լինելով բավականին ազատ հայացքների տեր, համաձայնել էր, որ փոքրիկ Չարլզը հաղորդություն ստանա Անգլիական եկեղեցում, բայց միեւնույն ժամանակ Չարլզն ու իր եղբայրները մոր հետ միասին այցելում էին Ունիտորական եկեղեցի։ 1817 թ. ցերեկային դպրոց ընդունվելով, ութամյա Դարվինն արդեն հաղորդակցվում էր բնական պատմությանը եւ կոլեկցիաներ հավաքելուն։ Նույն տարում, հուլիս ամսին մահանում է նրա մայրը։ 1818 թ. սեպտեմբերից մեծ եղբոր Էրազմի (անգլ. Erasmus Alvey Darwin) հետ հաճախում է Շրուսբերիի մոտակա Անգլիական դպրոց (անգլ. Shrewsbury School), որպես պանսիոներ։ Մինչ եղբոր Էրազմի հետ Էդինբուրգի համալսարան ուղեւորվելը նա 1825 թ. ամռանը հանդես է գալիս որպես ասիստենտ-աշակերտ եւ օգնում է հորը իր բժշկական պրակտիկայում՝ օգնություն ցուցաբերելով Շրոփշիրի չքավորներին։ Կյանքի Էդինբուրգյան ժամանակահատվածը 1825-1827 Էդինբուրգի համալսարանում բժշկագիտություն ուսանելու ժամանակ Դարվինը համարում է, որ դասախոսությունները ձանձրալի են, իսկ վիրաբուժությունը տառապանք է պատճառում, դրա համար թողնում է բժշկագիտության ուսուցումը։ Դրա փոխարեն նա տաքսիդերմիա է ուսումնասիրում Ջոն Էդմոնսթոունի մոտ, ով իր փորձը ձեռք էր բերել Հարավային Ամերիկայի անձրեւային անտառներ կատարած արշավում Չարլզ Ուոթերթոնին (անգլ. Charles Waterton) ուղեկցելու ժամանակ, շատ հաճախ նրան բնութագրելով որպես «շատ հաճելի եւ բազմուսում մարդ» (անգլ. very pleasant and intelligent man)։ Մյուս տարի լինելով բնական պատմության կաբինետի ուսանող նա միանում է Պլինեւսկու ուսանողական հասարակությանը, ուր ակտիվ քննարկվում էր ռադիկալ /արմատական/ մատերիալիզմը։ Այդ ժամանակ նա հանդես էր գալիս, որպես ասիստենտ Ռոբերտ Էդմոնդ Գրանտի (անգլ. Robert Edmund Grant) մոտ ծովային անողնաշարավորների կենսական ցիկլի եւ անատոմիայի հետազոտություննրում։ Ընկերության նիստերի ժամանակ 1827 թ. նա ներկայացնում է կարճ տեղեկություններ իր առաջին բացահայտումների մասին, որը հայացք է փոխում հասարակ երեւույթների վերաբերյալ։ Մասնավորապես նա ցույց տվեց, որ այսպես կոչված մշանկայի /яйца мшанки/ Flustra ձվերը, տիրապետում են ընդունակությամբ ինքնուրույնաբար շարժվել թարթիչների օգնությամբ եւ իրականում հանդիսանում են, որպես թրթուռներ, մյուս հայտնագործությունում նա նկատում էր, որ փոքրիկ գնդաձեւ մարմինները, որոնք համարվում են ջրիմուռների Fucus loreus երիտասարդ փուլերը, իրենցից ներկայացնում են կնճիթային տզրուկի Pontobdella muricata. ձվային բոժոժներ։ Մի անգամ Դարվինի ներկայությամբ Գրանտը գովաբանում էր Լամարկի էվոլյուցիոն գաղափարները։ Դարվինը զարմացած էր այդ հրճվական ճառով, բայց լռություն պահպանեց։ Վերջերս նա նույնատիպ գաղափարներ էր վերցրել իր էռազմ պապիկից՝ կարդալով նրա Զոոնոմիան, դրա համար տեղյակ էր այդ տեսության հակասություններին։ Էդինբուրգում երկրորդ տարվա մնալու ընթացքում Դարվինը հաճախում է Ռոբերտ Ջեմսոնի բնական պատմության կուրսը, որը ընդգրկում էր երկրաբանությունը, ներառյալ բանավեճը Նեպտունիստների եւ Պլուտոնիստների միջեւ։ Այն ժամանակ Դարվինը ոչինչ չէր զգում երկրաբանական գիտությունների հանդեպ, թեեւ ստացել էր բավականաչափ նախապատրաստում, որ բանականորեն դատի այդ առարկայի մասին։ Այդ ընթացքում նա ուսումնասիրել է բույսերի դասակարգումը, մասնակցությունն է ունեցել ընդարձակ հավաքածուների աշխատանքում Համալսարանական թանգարանում, այն ժամանակաշրջանի ամենամեծ թանգարաններից մեկում։ Կյանքի Քեմբրիջյան ժամանակաշրջանը 1828-1831 Դարվինի հայրը իմանալով, որ տղան թողել է բժշկության ուսուցումը շատ է սրտնեղում եւ առաջարկում է նրան ընդունվել Քեմբրիջի քրիստոնեական քոլեջ եւ Անգլիական եկեղեցում քահանայի աստիճան ստանալ։ Դարվինի խոսքերով Էդինբուրգում անցկացրած օրերը նրա մեջ կասկած էին առաջացրել անգլիական եկեղեցու դոգմաներում։ Այդ իսկ պատճառով մինչ վերջնական որոշում կայացնելը նա մտածելու ժամանակ է վերցնում։ Այդ ընթացքում նա ջանասիրությամբ կարդում է աստվածաբանական գրքեր եւ վերջին հաշվով համոզում է իրեն եկեղեցական դոգմաների ընդունելիությունը եւ պատրաստվում է ընդունվելուն։ Էդինբուրգում ուսման ժամանակ նա որոշ հիմունքներ մոռացել էր, որոնք անհրաժեշտ էին ընդունվելու համար, այդ պատճառով նա պարապում էր մասնավոր ուսուցչի մոտ Շրուսբերում եւ ընդունվոմ է Քեմբրիջ տոնական արձակուրդներից հետո 1828 թ. սկզբին։ Դարվինը սկսեց սովորել, բայց նրա իսկ խոսքերով ինքը այնքան էլ չէր խորանում ուսման մեջ, իր ամբողջ ժամանակի մեծ մասը հատկացնելով ձիավարությանը, որսորդությանը եւ հրաձգությանը (դասախոսությունների հաճախումը կամավոր էր)։ Նրա հորեղբոր որդին՝ Ուիլյամ Ֆոքսը (անգլ. William Darwin Fox) ծանոթացնում է նրան միջատաբանությանը եւ մտերմացնում է մի շարք անձանց հետ, ովքեր տարված էին միջատների հավաքածուներով։ Արդյունքում Դարվինի մոտ արթնանում է բզեզներ հավաքելու կիրք։ Նույն Դարվինը իր հետաքրքրությունները հաստատելու համար բերում է հետեւյալ պատմությունը. «Մի անգամ ծառից պոկելով հին կեղեւի կտոր, ես տեսա երկու արտասովոր բզեզներ, ես յուրաքանչյուր ձեռքով վերցրեցի մեկական բզեզ, բայց ես տեսա երրորդին, ինչ-որ նոր տեսակի, որին ես ի վիճակի չէի բաց թողնել եւ ես այն բզեզին, որը աջ ձեռքում էր դրեցի բերանս։ Բայց ավաղ նա բաց թողեց ինչ-որ չափազանց այրիչ հեղուկ, որը այնպես վառեց լեզուս, որ ես ստիպված էի թքել բզեզին եւ ես կորցրեցի նրան այնպես, ինչպես երրորդին»։ Որոշ նրա ձեռքբերումները տպագրվեցին Ստիվենսի (անգլ. James Francis Stephens) «Բրիտանական միջատաբանության նկարազարդումները» գրքում՝ անգլ. «Illustrations of British entomology»: Նա դառնում է բուսաբանության պրոֆեսոր Ջոն Ստիվեն Գենսլոու (անգլ. John Stevens Henslow) հետեւորդը եւ մոտիկ ընկերը։ Շնորհիվ Գենսլոուի հետ ծանոթությանը նա ծանոթանում է ուրիշ առաջատար բնագետների հետ, իրենց շրջանակներում հայտնի դառնալով որպես. «այն ով զբոսնում է Գենսլուի հետ» (անգլ. «the man who walks with Henslow»)։ Երբ մոտենում է քննությունները Դարվինը կենտրոնանում է ուսման վրա։ Այդ ժամանակ նա կարդում է Վիլյամ Պալեիի (անգլ. William Paley) «Քրիստոնեության ապացուցումը» (անգլ. «Evidences of Christianity»), ում լեզուն եւ շարադրանքը հիացնում են Դարվինին։ Ուսման վերջում 1831 թ. հունվարին Դարվինը լավ առաջադիմել էր աստվածաբանությունում, ուսումնասիրել էր գրականության դասականներին, մաթեմատիկան եւ ֆիզիկան եւ հաջողությամբ 178 քննություն հաջող հանձնողներից նա ցուցակում 10-րդն էր։ Դարվինը մնում է Քեմբրիջում մինչեւ հունիս։ Նա ուսումնասիրում է Պալեի «Բնական աստվածաբանություն» (անգլ. «Natural Theology») աշխատանքը, ուր հեղինակը բերում է աստվածաբանական փաստարկներ բնության էության բացատրմանը, բացատրելով ադապտացիան բնության օրենքների միջոցով, որպես Աստծո ազդեցություն։ Նա կարդում է Գերշիլի գիրքը, որտեղ նկարագրված էր բնական փիլիսոփայության գերագույն նպատակը, որպես օրենքների ըմբռնում ինդուկցիոն դատողության միջոցով, որը հիմնված էր հետազոտությունների վրա։ Հատուկ ուշադրություն է դարձնում Ալեքսանդր ֆոն Գումբոլդտի «Անձնական պատմություն» (անգլ. «Personal Narrative») գրքին, ուր հեղինակը նկարագրում է իր ճանապարհորդությունները։ Տեներիֆե կղզու նկարագրությւոնը, որը բերում է Գումբոլդտը, Դարվինին եւ նրա ընկերներին վարակում են գաղափարով ուսումն ավարտելուց հետո մեկնել այնտեղ, որպեսզի արեւադարձային պայմաններում զբաղվեն բնական պատմությամբ։ Դրան պատրաստվելու համար նա նա Ադամ Սեջվիկի (անգլ. Adam Sedgwick) մոտ սովորում է երկրաբանական կուրսում եւամռանը նրա հետ մեկնում է Ուելս. ցեղերի քարտեզագրմանը։ Երկու շաբաթ անց վերադառնալով Հյուսիսային Ուելոսվ կարճատեւ ուղեւորությունից, նա գտնում է նամակ Գենսլոուից, ուր նա Դարվինին ներկայացնում է « Բիգլի» կապիտանին՝ Ռոբերտ Ֆիցրոյին, որպես համապատասխան մարդ բնագետի չվարձատրվող պաշտոնին, ում հրամանատարության տակ չորս շաբաթ անց պետքի սկսվի արշավը դեպի Հարավային Ամերիկայի ափերը։ Դարվինը պատրաստ էր ընդունել առաջարկը, բայց նրա հայրը դեմ էր նման տեսակի արկածներին, քանի որ կարծում էր երկամյա ճամփորդությունը ոչ այլ ինչ է, քան ժամանակի դատարկ վատնում։ Բայց նրա մորեղբոր Ջոզան Վեջվուդ II (անգլ. Josiah Wedgwood II) միջամտումը համոզում է իր հորը տալ համաձայնություն։ Բնագետի ճամփորդությունը «Բիգլ» նավի վրա 1831-1836 Համալսարանը ավարտելուց հետո 1831 թվականին Դարվինը, որպես բնագետ շուրջերկրյա ճամփորդության է գնում թագավորական նավատորմի արշավային «Բիգլ» նավով, որտեղից Անգլիա է վերադարձել միայն 1836 թ. հոկտեմբերի 2-ին։ Ճանապարհորդությունը տեւել է 5 տարուց ոչ պակաս։ Ժամանակի մեծ մասը Դարվինը անց էր կացնում ափին, ուսումնասիրելով երկրաբանություն եւ հավաքելով բնական պատմության հավաքածու, այն ժամանակ, երբ «Բիգլը» Ֆիցրոյի գլխավորությամբ ափի հիդրոգրաֆիկական եւ քարտեզագրական նկարահանումներ էր իրականացնում։ Ճամփորդության ժամանակ նա հանգամանորեն գրի էր առնում իր հետազոտումները եւ տեսական երեսպատումները։ Ժամանակ առ ժամանակ, երբ դրա համար հարմար պահ էր ստեղծվում Դարվինը նշումների պատճենը ուղարկում էր Քեմբրիջ նամակների հետ միասին, որոնք ներառում էին իրենց մեջ օրագրի տարբեր մասերի պատճենները ազգականների համար։ Ճամփորդության ժամանակ նա կատարել է մի շարք տարբեր շրջանների երկրաբանական նկարագրում, հավաքել կենդանիների կոլեկցիա, նաեւ կատարել է ծովային անողնաշարների արտաքին կառուցվածքի եւ անատոմիայի կարճ նկարագրում։ Ուրիշ ոլորտներում, ուր Դարվինը անտեղյակ էր, նա իրեն ցուցաբերեց, որպես հմուտ կոլեկցիոներ՝ հավաքելով նմուշներ, որպեսզի մասնագետները ուսումնասիրեն։ Չնայած հաճախ շատ վատ ինքնազգացողությանը կապված ծովային հիվանդության հետ Դարվինը շարունակում էր իր ուսումնասիրությունները նավամատույցի վրա. նրա կենդանաբանական նմուշների մեծ մասը եղել են ծովային անողնաշարաների մասին, որոնց նա կոլեկցիա էր հավաքում եւ նկարագրում ծովի հանդարտման ժամանակ։ Առաջին կանգառի ժամանակ Սանտյագոյի ափերի մոտ, Դարվինը մի հետաքրքիր երեւույթ է նկատում՝ հրաբխային քարաժայռեր խեցիներով եւ մարջաններով, որոնք լավայի բարձր ջերմաստիճանի ազդեցության տակ վերածվել էին սպիտակ պինդ լեռնատեսակի։ Ֆիցրոյը նրան է տալիս Չառլզ Լայելի «Երկրաբանության հիմքերը» (անգլ. ”Principles of Geology”) գրքի առաջին հատորը, ուր հեղինակը ձեւակերպում է ունիֆորմիզմի կոնցեպցիաները երկար ժամանակահատվածում երկրաբանական փոփոխությունների մեկնաբանության միջոցով։ Եվ արդեն առաջին հետազոտությունները, որը կատարվել է Դարվինի կողմից «Կանաչ Հրվանդան»ի կղզիների վրա Սանտյագոյում, ցույց տվեցին մեթոդի գերազանցությունը, որը կիրառվել էր Լայելի կողմից։ Հետագայում Դարվինը ընդունում եւ օգտագործում է Լայելի մոտեցումը երկրաբանության գրքի գրառման տեսական մոտեցումների եւ անդրադարձների համար։ Պունտա Ալտա վայրում, որը Պատագոնիայում է, նա կարեւոր հայտնագործություն է անում։ Դարվինը հայտնաբերում է քարացած անհետացած հսկայական կաթնասուն։ Գտածոյի կարեւորությունը ընդգծվում է նրանում, որ կենդանու մնացորդները գտնվեցին հանքատեսակներում նոր տեսակի փափկամարմնու խեցիների կողքին, ինչը անուղղակիորեն ցույց է տալիս ոչ վաղուցվա անհետացումը՝ առանց կլիմայի փոփոխության հատկանիշների կամ աղետների։ Նա բնորոշում է գտածոն, որպես քիչ հայտնի մեգատերիա /мегатерия /ոսկրե զրահով, որը առաջին հայացքից նման էր տեղական զրահակրի հսկայական վարկածին։ Այդ գտածոն մեծ հետաքրքրություն առաջացրեց, երբ հասավ Անգլիայի ափերին։ Տեղական գաուչոների հետ երկրի ներքին շրջանները ուղեւորվելիս երկրաբանությունը նկարագրելու եւ բրածո մնացորդների հավաքածու հավաքու ժամանակ նա ձեռք է բերում պատկերացումներ, հեղաշրջման ժամանակահատվածում բնիկ ազգությունների եւ գաղութարարների փոխհամագործակցության սոցիալական, քաղաքական եւ մարդաբանական տեսանկյունների մասին։ Նա նաեւ նկատում է, որ նանդու ջայլամի երկու տարատեսակները ունեն տարբեր, բայց վերածածկվող արեալներ։ Շարժվելով դեպի հարավ, նա հայտնաբերում է աստիճանաձեւ հարթավայրեր՝ ծածկված կոկանով եւ փափկամորթու խեցիներով, նման ծովային սարահարթերի՝ արտացոլելով ցամաքի բարձրացման շարքը։ Կարդալով Լայելի երկրորդ հատորը, Դարվինը ընդունում է նրա տեսակետը տեսակների «ստեղծման կենտրոնի» վերաբերյալ, բայց նրա գտածոները եւ դատողությունները ստիպում են նրան կասկածի տակ առնել Լայելի գաղափարները տեսակների անհետացման եւ հարատեւության վերաբերյալ. Նավամատույցի վրա գտնվում էին երեք հրոերկրացիներ, որոնց Անգլիա էին տեղափոխել «Բիգլի» անցած արշավի ժամանակ 1830 թվականի փետրվարին։ Անգլիայում մեկ տարի անցկացնելուց հետո նրանք ետ են վերադարձվել Հրո Երկիր, որպես քարոզիչներ։ Դարվինը համարեց նրանց քաղաքակիրթ, բարեկամական, այն ժամանակ, երբ իրենց ցեղակիցները «խեղճ, անկում ապրած վայրենիներ» երեւացին, ճիշտ այնպես, ինչպես միմյանցից տարբերվում են ընտանի եւ վայրի կենդանիները։ Դարվինի համար այդ տարբերությունները առաջին հերթին ցուցադրեցին քաղաքավարության գերազանցության նշանակությունը, բայց ոչ ռասայական անլիարժեքությունը։ Ի տարբերություն իր գիտնական ընկերների, նա արդեն մտածում էր, որ մարդու եւ կենդանու միջեւ անհաղթահարելի անդունդ գոյություն չունի։ Մեկ տարի անց այդ առաքելությունը լքված էր։ Հրոերկրացին, ում անվանել էին Ջիմի Բուտոն (անգլ. Jemmy Button) սկսել էր ապրել այնպես ինչպես մյուս աբորիգենները. նա ուներ ուներ կին եւ չուներ ոչ մի ցանկություն վերադառնալ Անգլիա։ Չիլիում Դարվինը դառնում է ուժեղ երկրաշարժի ականատես եւ տեսնում է նշաններ, որոնք մատնանշում էին, որ հողը հենց նոր բարձրացել է։ Այդ բարձրացած հողի շերտը ներառում էր երկփեղկանի կակղամորթու խեցիներ, որոնք գտնվում էին բարձր մակընթացության մակարդակից բարձր։ Անդերի բարձրավայրերում նա նույնպես հայտնաբերել է կակղամորթու խեցիներ եւ մի քանի տեսակ գտածո ծառեր, որոնք սովորաբար աճում են ավազոտ լողափներում։ Իր տեսական մտորումները բերեցին նրան, որ ցամաքի բարձրացման ժամանակ խեցիները գտնվում էին բարձր սարերում, իսկ ծովային հատակի հատվածների իջեցման ժամանակ օվկիանոսային կղզիները անցնում են ջրի տակ եւ այդ ժամանակ կղզիների շուրջ առափնյա բուստախութերից կազմավորվում են արգելախութեր, հետագայում ատոլներ / մարջանի մանեկաձեւ կղզի/: Գալապագոսյան կղզիներում Դարվինը նկատեց, որ ծայրահավիկի /семейства пересмешниковых/ ընտանիքից որոշ ներկայացուցիչներ տարբերվում են այդպիսիներից Չիլիում եւ տարբերվում են իրարից տարբեր կղզիներում։ Նաեւ նա լսել էր, որ ցամաքային կրիաների զրահները թեթեւակի տարակերպվում են ձեւով՝ մատնացույց անելով ծագման կղզին։ Ավստրալիայում տեսած պարկավոր կենգուրույանման առնետները/ շիկամկները եւ բադակտուցները այնպիսի արտասովոր էին, որ Դարվինը եկավ այն մտքին որ ամենաքիչը երկու ստեղծող են միաժամանակ աշխատել այս աշխարհը ստեղծելիս.: Նա գտավ, որ Ավստրալիայի աբորիգենները «բարեկիրթ են եւ հաճելի» նկատեց, եվրոպական գաղութացման ճնշման տակ, նրանց թվաքանակի արագ կրճատումը։ «Բիգլը» հետազոտում էր Կոկոսյան կղզիների ատոլները / մարջանի մանեկաձեւ կղզի/ նպատակ ունենալով պարզաբանել նրանց ձեւավորման մեխանիզմները։ Այդ հետազոտության հաջողությունը շատ բանում որոշված էր Դարվինի տեսական մտորումներով։ Ֆիցրոյը սկսել էր գրել պաշտոնական փոխադրություն Բիգլի ճամփորդության մասին եւ Դարվինի օրագիրը ընթերցելուց հետո, նա առաջարկում է այն ներառել հաշվետվության մեջ։ Իր ճամփորդության ժամանակ Դարվինը եղել է Տեներիֆե կղզում, Կանաչ Հրվանդանի կղզիներում, Բրազիլիայի ափերին, Արգենտինայում, Ուրուգվայում, Հրո Երկրում, Թասմանիայում, Կոկոսյան կղզիներում, որտեղից բերեց մեծ քանակի հետազոտություններ։ Արդյունքները նա շարադրել է իր գործերում՝ «Բնագետի որոնումների օրագիրը» (The Journal of a Naturalist, 1839), «Բիգլ» նավի վրա ճամփորդության կենդանաբանությունը» (Zoology of the Voyage on the Beagle, 1840), «Կորալյան խութերի կառուցվածքը եւ բաշխումը» (The Structure and Distribution of Coral Reefs, 1842); Առաջին հետաքրքիր բնական երեւույթներից, որ Դարվինը նկարագրել էր իր գիտական գրականության մեջ, եղել են պենինտենտես հատուկ ձեւի սառցե բյուրեղները, որոնք առաջանում են Անդերում սառցադաշտի մակերեսի վրա։ Դարվինը եւ Ֆիցրոյը Նախքան ճամփորդության գնալը Դարվինը հանդիպում է Ֆիցրոյի հետ։ Հետագայում կապիտանը հիշում է այդ հանդիպումը եւ ասում, որ Դարվինը իր քթի ձեւի պատճառով վտանգված էր մերժված լինելու։ Լինելով Լաֆատերի ուսման հետեւորդը, նա ենթադրում էր, որ գոյութուն ունի մարդու բնավորության եւ արտաքին գծերի կապ ու այդ պատճառով կասկածում էր, որ այդպիսի քթով մարդը՝ ինչպիսին Դարվինինն է, կարող է տիրապետել բավականին էներգիայով եւ վճռականությամբ ճամփորդություն կատարելու համար։ Չնայած նրան, որ «Ֆիցրոյը անտանելի բնույթի տեր էր, նա տիրապետում էր վեհանձն գծերով. եղել է պարտքին հավատարիմ, չափազանց մեծահոգի, խիզախ, համարձակ, տիրապետում էր անզուսպ էներգիայով, բոլոր նրանց անկեղծ ընկերն էր, ով գտնվում էր իր ղեկավարության տակ»։ Ինքը՝ Դարվինը, նշում է, որ կապիտանի վերաբերմունքը իր նկատմամբ շատ լավ էր «բայց հաշտ ապրել այդ մարդու հետ այն մոտիկությունից, որը անխուսափելի էր մեզ համար. նավասենյակում երկուսով մի սեղանի շուրջ ճաշելիս շատ դժվար էր։ Մի քանի անգամ մենք գժտվեցինք, քանի որ բորբոքվելով նա կորցնում էր դատելու ընդունակությունը»։ Այնուամենայնիվ, նրանց միջեւ լինում էին քաղաքական տեսակետների հողի վրա լուրջ տարաձայնություններ։ Ֆիցրոյը համոզված կոնսերվատոր էր, նեգրերի ստրկության պաշտպան, խրախուսում էր անգլիական կառավարության հետադիմական գաղությային քաղաքականությունը։ Ֆիցրոյը լինելով ծայրաստիճան կրոնական մարդ, եկեղեցու դավանության անառարկելի կողմնակիցը, ի վիճակի չէր հասկանալ Դարվինի կասկածները տեսակների հարատեւության հարցում։ Հետագայում, նա զայրացել էր Դարվինի վրա նրա համար, որ նա այդպիսի սրբապիղծ գիրք է տպագրել /նա դարձել էր եկեղեցական/, ինչպիսինն է «Տեսակների ծագումը»։ Գիտական գործունեությունը վերադարձից հետո 1838-1841 թվականներին Դարվինը եղել է Լոնդոնի երկրաբանական ընկերության քարտուղար։ 1839 թվականին ամուսնացել է, իսկ 1842 թվականին ամուսինները Լոնդոնից տեղափոխվել են Դաուն /ՔենԹ կոմսություն/, որտեղ մշտապես սկսեցին ապրել։ Այստեղ Դարվինը վարում էր գիտնականի եւ գրողի մենավոր եւ չափավոր կյանք։ Դարվինի հիմնական գիտական աշխատությունները Վաղ աշխատանքները (մինչ «Տեսակների ծագումը») Շուտով վերադարձից հետո Դարվինը մի գիրք է տպագրում, որը հայտնի է համառոտ վերնագրով «Բնագետի ճամփորդությունը աշխարհի շուրջը „Բիգլ“» նավի վրա։ Նա մեծ հաջողություն է ունեցել եւ երկրորդ ընդլայնված տպագրումը թարգմանվել է բազմաթիվ եվրոպական լեզուներով եւ մի քանի անգամ վերահրատարակվել է։ Դարվինը իր մասնակցությունն է ունեցել նաեւ «Ճամփորդության կենդանաբանություն» հինգ հատորանոց մենագրության գրման մեջ։ Որպես կենդանաբան Դարվինը իր ուսումնասիրության առարկա է դարձրել բեղոտանի խեցգետիններին, եւ շուտով դառնում է աշխարհի ամենալավ մասնագետը այդ ոլորտում։ Նա գրել է եւ տպագրել է «Բեղոտանի խեցգետիներ» (Monograph on the Cirripedia, 1851 - 1854) չորս հատորանոց մենագրությունը, որից կենդանաբանները օգտվում են մինչ այսօր։ «Տեսակների ծագման» գրման եւ հրատարակման պատմությունը 1837 թվականից Դարվինը օրագիր է վարում, որում գրի էր առնում տնային կենդանիների եւ բույսերի կարգերի տվյալները, նաեւ բնական ընտրության դիտումները։ 1842 թ. նա գրում է առաջին նկարագիրը տեսակների առաջացման մասին։ Սկսած 1855 թվականից նամակագրույթուն է ունենում ամերիկացի բուսաբան Գրեմի հետ, որին երկու տարի անց շարադրեց իր գաղափարները։ Անգլիացի բնագետ եւ երկրաբան Լայելի ազդեցության տակ Դարվինը 1856 թ. սկսում է նախապատրաստել գրքի երրորդ ընդլայնված տարբերակը։ 1858 թվականի հունիսին, երբ աշխատանքը կիսով չափ կատարված էր, նա անգլիացի բնագետ Ա.Ռ. Ուոլեսից նամակ է ստանում վերջինիս ձեռագրերի հոդվածով։ Այդ հոդվածում Դարվինը գտնում է բնական ընտրության իր սեփական տեսության համառոտ շարադրանքը։ Երկու բնագետներն անկախ եւ միաժամանակ մշակել էին նույնատիպ տեսություններ։ Երկուսի վրա էլ իր ազդեցությունն էր թողել ազգաբնակչության մասին Տ. Ռ. Մալտուսի աշխատանքը, երկուն էլ ուսումնասիրել էին ֆլորա, ֆաունա եւ մի խումբ կղզիների երկրաբանական կազմավորումները եւ հայտնաբերել էին շոշոփելի տարբերություններ նրանցում բնակկեցված տեսակների միջեւ։ Դարվինը Լայելին է ուղարկում Ուոլեսի ձեռագիրը իր սեփական նկարագրի հետ միասին՝ երկրորդ տարբերակի ուրվագծերով (1844) եւ Գրեյին (1857) ուղարկված իր նամակի պատճենով Լայելը խորհրդի համար դիմեց անգլիացի բուսաբան Ջոզեֆ Ջուկերին եւ 1859 թվականի հուլիսի 1-ին նրանք միասին Լոնդոնում Լինեւսկու ընկերությանը ներկայացնում են իրենց աշխատանքները։ 1859 թվականին Դարվինը տպագրում է «Տեսակների ծագումը բնական ընտրության միջոցով կամ բարենպաստ տեսակների պահպանումը կյանքի պայքարում» (The Effects of Cross- and Self-Fertilization in the Vegetable Kingdom, 1876). գործը, որտեղ նա ցույց է տալիս կենդանիների եւ բույսերի փոփոխականությունը, նրանց բնական ծագումը ավելի վաղ տեսակներից։ Ուշ աշխատանքները («Տեսակների ծագումից» հետո) 1868 թ. Դարվինը տպագրում է իր երկրորդ աշխատանքը՝ կապված էվոլյուցիայի տեսության հետ- «Բույսերի եւ կենդանիների փոփոխումը տնային պայմանում », ուր մտել են օրգանիզմի էվոլյուցիայի անթիվ օրինակներ։ 1871 թ. լույս է տեսնում Դարվինի եւս մեկ կարեւոր աշխատանք՝ «Մարդու ծագումը եւ սեռական ընտրությունը», որտեղ Դարվինը բերում է փաստարկներ հօգուտ մարդու բնական ծագմանը կենդանուց (կապկանման նախնիներից)։ Դարվինի մյուս հայտնի ուշ աշխատանքներից է «Խոլորձների փոշոտումը», «Էմոցիաների արտահայտումը մարդու եւ կենդանիների մոտ», «Խաչաձեւ փոշոտման եւ ինքնափոշոտման գործողոթյունը բուսական աշխարհում»։ Դարվինը եւ կրոնը Դարվինը ծագումով նոնկոնֆորմիստական շրջապատից էր։ Թեեւ նրա ընտանիքի որոշ անդամները ազատախոհ էին, բացահայտորեն ժխտում էին հին ավանդական կրոնական հավատալիքները, ինքը սկզբից կասկածի չէր ենթարկում Աստվածաշնչի բառացի իսկությունը։ Նա այցելել է անգլիական դպրոց, հետո Քեմբրիջում ուսումնասիրել է անգլիական աստվածաբանություն, որպեսզի դառնա պաստոր /բողոքանների քահանա/ եւ միանգամայն համոզված էր Վիլյամ Պեյլի վախճանաբանական փաստարկներին, որի համաձայն բանական համասարքը /разумное устройство/, որը տեսանելի է բնության մեջ, ապացուցում է Աստծո գոյությունը։ Բայց նրա հավատը սկսեց տատանվել «Բիգլի» վրա ճամփորդելիս։ Նա կասկածի էր ենթարկում իր տեսածը՝ զարմանալով հմայիչ, խորջրյա էակներով, որոնք ստեղծված էին այնպիսի խորքերում, որտեղ ոչ ոք չէր կարող հիանալ նրանց տեսքով, սասանվելով իշամեղու տեսնելուց, որոնք կաթվածահար էին անում թրթուռներին, ովքեր պետք է սնունդ լինեին իրենց թրթուռների համար։ Վերջին օրինակում նա տեսավ ակնհաւտ հակասություն Պեյլիի աշխարհակառուցվածքի պատկերացումներում։ Ճամփորդելով «Բիգլի» վրա Դարվինը դեռ հավատարիմ էր մնում խիստ հետեւողական հայացքներին եւ միանգամայն կարող էր վկայակոչել Աստվածաշնչի հեղինակությանը բարոյականության հարցերում, բայց աստիճանաբար սկսեց վերանայել ստեղծման պատմությունը, այն տեսքով, որով նա ներկայացված է Հին Կտակարանում, որպես սուտ եւ վստահության ոչ արժանի. «...ելել եմ այն գիտակցմանը, որ Հին Կտակարանը իր աշխարհի սուտ պատմության ակնհայտությամբ, իր բաբելոնական աշտարակով, ծիածանով, որպես պատգամի խորհրդանիշ եւ այլն, ... արժանի են վստահության նույն չափով, ինչքան հնդիկների սրբազան գրքերը կամ որեւէ վայրենու հավատալիքները»։ Վերադառնալուց հետո, նա սկսել էր տեսակների փոփոխման ապացույցների հավաքումը։ Նա գիտեր, որ իր կրոնական բնագետ ընկերները նման հայացքները համարում են հերետիկոսություն, որոնք քայքայում են սոցիալական կանոնների հրաշալի բացատրությունները, եւ գիտեր, որ նման հեղափոխական գաղափարները կընդունվեն էլ ավելի ոչ հյուրընկալ, այն ժամանակ, երբ անգլիական եկեղեցու դիրքերը հայտնվեցին արմատական աթեիստների եւ դիսենտերների կրակի տակ։ Գաղտնի մշակելով իր բնական ընտրության տեսությունը, Դարվինը կրոնի մասին անգամ գրում է, որպես կենդանի մնալու ցեղական ռազմավարություն՝ հավատալով Աստծուն, ինչպես գերագույն էությանը, ով որոշում է այս աշխարհի օրենքները։ Նրա հավատը աստիճանաբար թուլացել էր ժամանակի ընթացքում եւ 1851 թվականին Էննիի մահվանից հետո Դարվինը կորցնում է հավատը քրիստոնեության նկատմամբ։ Նա շարունակում է տեղական եկեղեցուն օգնություն ցուցաբերել եւ օգնում է ծխականներին ընդհանուր գործերում, բայց կիրակի օրերին, երբ ամբողջ ընտանիքը ուղեւորվում էր եկեղեցի, նա գնում էր զբոսանքի։ Հետագայում, երբ իրեն հարցնում էին կրոնական հայացքներից Դարվինը գրում էր, որ երբեք աթեիստ չի եղել այն իմաստով, որ Աստծո գոյությունը չի ժխտել եւ ընդհանուր առմամբ «ճիշտ կլիներ իմ միտքը նկարագրել, որպես ագնոստիկական»։ Միաժամանակ Դարվինի առանձին արտահայտումները կարելի է գնահատել որպես աթեիստական կամ դեիստական։ «Տեսակների ծագման» վեցերորդ հրատարակումը (1872) ավարտվում է դեիզմի ոգով. « Առկա է վեհություն այն տեսակետում, որով կյանքն իր տարբեր դրսեւորումներով Ստեղծողը ի սկզբանե ներշնչել է մեկ կամ սահմանափակ թվով ձեւերում, այն ժամանակ, երբ մեր մոլորակը շարունակում է պտտվել համաձայն ձգողականության անփոփոխ օրենքների, եւ նման պարզ սկզբունքից զարգանում է եւ շարունակում է զարգանալ ամենագեղեցիկ եւ ամենազարմանալի ձեւերի անսահման թիվը»։ Միեւնույն ժամանակ Դարվինը նշում էր, որ բանական ստեղծման պատկերացումը, որպես սկզբնապատճառ «ինձ ղեկավարել է այն ժամանակ, երբ ես գրում էի « Տեսակների ծագումը», հենց այդ պահից նրա նշանակությունը ինձ համար սկսեց շատ դանդաղ, ոչ շատ երկար տատանումներից հետո, ավելի ու ավելի թուլանալ»։ Որպես աթեիստական կարելի է գնահատել Դարվինի արտահայտումները Գուրկերին ուղղված նամակում (1868/. «...ես համաձայն չեմ, որ հոդվածը անվրեպ է, ես հրեշային եմ գտնում հաստատումը, իբրեւ թե կրոնը ուղղված չէ գիտության դեմ ... բայց երբ ես ասում եմ թե այն սխալ է, ես վստահ չեմ, արդյոք չէր լինի ողջամիտ գիտության մարդկանց համար ամբողջությամբ անտեսել կրոնի ամբողջ բնագավառը»։ «Ինքնակենսագրությունում» Դարվինը գրել է. «Այդպես կամաց-կամաց իմ հոգու մեջ սողոսկեց անվստահությունը եւ ես վերջիվերջո դարձա անհավատ։ Բայց դա տեղի էր ունենում այնքան դանդաղ, որ ես չէր զգում ոչ մի վշտացում, եւ այլեւս երբեք մեկ վայրկյանով էլ թերահավատություն չէի զգում իմ եզրակացության ճշտության մեջ։ Եվ, իրոք, ես ի վիճակի չէի հասկանալ, թե ով կարող էր ցանկանալ, որպեսզի քրիստոնեական ուսուցումը լիներ ճշմարիտ եւ եթե այդպես է ուրեմն այդ հասարակ տեսքտը /Ավետարանը/ ցույց է տալիս, որ անհավատ մարդիկ՝ իսկ այդ թվում պետք է ներառվեն իմ հայրը, եղբայրը եւ իմ բոլոր լավ ընկերները, պետք է պատիժ կրեն:։ Գարշելի ուսուցում»։ Իր պապիկի՝ Էռազմ Դարվինի կենսագրությունը գրելիս Չարլզը հիշեցնում է սուտ լուրերի մասին, համաձայն որի Էռազմը մահվան մահճում Աստծուն է աղերսել։ Չարլզը իր պատմվածքը եզրափակում է հետեւյալ բառերով. «Այսպիսինն են եղել քրիստոնեական զգացումները այս երկրում 1802 թվականին։ Մենք կարող ենք ծայրահեղ դեպքում հուսալ, որ ոչ մի նման բան էլ գոյություն չունի»։ Չնայած բարեմաղթանքներին նմանատիպ պատմություններ նույնպես ուղեկցում էին Չարլզի վախճանը։ Նրանցից ամենամեծ հռչակ է ստացել անգլիացի քարոզչուհի, այսպես կոչված «Լեդի Հուպի պատմությունը» տպագրված 1915 թվականին, որտեղ հաստատվել է, որ Դարվինը ենթարկվել է կրոնական դարձումի հիվանդության ընթացքում մինչեւ վախճանը։ Նմանատիպ պատմություններ ակտիվ տարածվում էին տարբեր տիպի կրոնական խմբերի կողմից եւ վերջիվերջո ձեռք են բերել քաղաքային առասպելների կարգավիճակ, բայց դրանք Դարվինի երեխաների կողմից ժխտվել են եւ պատմաբանների կողմից դեն են նետվել, որպես անհիմն։ Ամուսնություն, երեխաներ 1839 թ. հունվարի 29-ին Դարվինը ամուսնանում է մորեղբոր աղջկա՝ Էմմա Վեջվուրդի հետ։ Ամուսնության արարողությունը անցկացվել է Անգլիական եկեղեցու ավանդակարգով եւ ունիթորական ավանդակարգին համապատասխան։ Զույգը սկզբում ապրում էր Լոնդոնի Գովեր Սթրիթում / Gower Street/, հետո 1842 թվականի սեպտեմբերի 17-ին տեղափոխվեց Դաուն /Քենթ կոմսություն/: Դարվինները ունեին 10 երեխա, որից երեքը մահացել են վաղ հասակում։ Երեխաներից եւ թոռներից շատերը իրենք էլ հասել են նշանակալի հաջողությունների։ Վիլյամ Էրասմուս Դարվին (Դեկտեմբերի 27, 1839 - 1914) Էնի Էլիզաբեթ Դարվին (անգլ. Anne Elizabeth Darwin, մարտի 2, 1841 - ապրիլի 22, 1851) Մարի Էլյանոր Դարվին (սեպտեմբերի 23, 1842-Հոկտեմբերի 16, 1842) Հենրիեթա Էմմա «Etty» Desty (սեպտեմբերի 25, 1843 - 1929) Ջորջ Գովարդ Դարվին անգլ. George Howard Darwin (հուլիսի 9, 1845 - դեկտեմբերի 7, 1912) Էլիզաբեթ «Bessy» Դարվին (հուլիսի 8, 1847 - 1926) Ֆրանսիզ Դարվին (Օգոստոսի 16, 1848-Սեպտեմբերի 19, 1925) Լեոնարդ Դարվին (Հունվարի 15, 1850-Մարտի 26, 1943) Հորաս Դարվին (Մայիսի 13, 1851-Սեպտեմբերի 29, 1928) Չառլզ Վորինգ Դարվին (Դեկտեմբերի 6, 1856-Հուլիսի 28, 1858) Երեխաներից ոմանք հիվանդոտ էին կամ թույլ, եւ Դարվինը վախենում էր, որ դրա պատճառը իր եւ Էմմայի արյունակից ազգակցական կապն էր, որը տեղ է գտել իր՝ սերունդների հիվանդոտությունը մերձավորների խաչասերումից եւ հեռավոր խաչասերումների առավելությունները նկարագրող աշխատություններում։ Պարգեւներ եւ պատվանշաններ Դարվինը արժանացել է բազմաթիվ պարգեւների Մեծ Բրիտանիայի գիտական ընկերություններից եւ ուրիշ եվրոպական երկրներից։ Դարվինը մահացել է Դաունում /Կենտի կոմսություն/ 1882 թվականի ապրիլի 19-ին։ Հասկացություններ, որոնք կապված են Դարվինի անվան հետ, բայց որոնց նա չի մասնակցել Սոցիալական Դարվինիզմ Դարվինի անվան մրցանակ Մեջբերումներ Դարվինի խոսքերից «Չկա ոչինչ ավելի նշանակալի, քան կրոնական անվստահության կամ ռացիոնալիզմի տարածումը՝ իմ կյանքի երկրորդ կեսում» «Չկա ապացույց այն բանում, որ մարդն ի սկզբանե օժտված է հավատով ամենահզոր Աստծո գոյությանը» «Ինչքան շատ ենք մենք ճանաչում բնության անփոփոխ օրենքները, այնքան ավելի անհավատալի են դառնում մեզ համար հրաշքները» «Առկա է վեհություն այն տեսակետում, որով կյանքն իր տարբեր դրսեւորումներով Ստեղծողը ի սկզբանե ներշնչել է մեկ կամ սահմանափակ թվով ձեւերում... նման պարզ սկզբունքից առաջանում են եւ շարունակում են առաջանալ անսահման ձեւեր՝ ամենագեղեցիկ եւ ամենակատարյալ» «Կարմրելու ունակությունը մարդկային բոլոր ունակություններից ամենամարդկայինն է» «Երբեք ընկերություն մի արա մի մարդու հետ, ում չես կարող հարգել» «Մարդը, ով ժամանակի մի հատվածը համարձակվում է ապարդյուն ծախսել, դեռեւս չի գիտակցել կյանքի գինը» Հետաքրքիր փաստեր Ռուսական ուղղափառ եկեղեցու հոգեւորականությունը թշնամանքով ընդունեց Չ. Դարվինի ուսմունքը, որովհետեւ այն համարում էին կրոնի հիմունքները խախտող։ Դարվինի աշխատանքները հետապնդվում էին եւ ոչնչացվում։ Քահանաները պայքարելով ընդդեմ Դարվինի ուսմունքի դարվինիզմի դեմ էին հանդես գալիս իրենց քարոզներում, տպագրում էին գրքեր, հոդվածնր պարբերագրերում, Դարվինի ուսմունքը անվանում էին «աստվածանարգ», փորձում էին ապացուցել ոչ գիտական մոտեցումը, մեղադրում էին բարոյականության կործանման մեջ։ Եկեղեցական ծխական դպրոցներում ուսուցիչ-քահանաները ներշնչում էին երեխաներին, որ Դարվինի ուսմունքը հերետիկոսական է, որովհետեւ նա հակասում է Աստվածաշնչին, իսկ ինքը՝ Դարվինը աստվածուրաց մարդ է, ով ըմբոստացել է ընդդեմ Սուրբ գրքի։ Վիկտոր Պելեւինի «Տեսակների ծագումը» պատմվածքում Չ. Դարվինը նկարագրված է որպես գլխավոր անձ, 2009 թ. Ջոն Էմիելը նկարահանում է «Ծագումը» կենսագրական ֆիլմը Չ. Դարվինի մասին, հարցման տվյալներով, որը անց է կացվել Բի-բի-սի հաղորդակայանով 2002 թ՝ պատմության մեջ նա գրավել է չորրորդ տեղը 100 մեծագույն բրիտանացիների շարքում։ Տես նաեւ Դարվինի պետական թանգարան Մեջբերված գրականություն Աղբյուրները Retrieved on 2006-12-15 Retrieved on 2007-09-10 Retrieved on 2006-12-15 Մատենագիտություն 1836: A LETTER, Containing Remarks on the Moral State of TAHITI, NEW ZEALAND, &c. - BY CAPT. R. FITZROY AND C. DARWIN, ESQ. OF H.M.S. 'Beagle.''' 1839: Journal and Remarks (The Voyage of the Beagle) Zoology of the Voyage of H.M.S. Beagle: published between 1839 and 1843 in five volumes by various authors, Edited and superintended by Charles Darwin: information on two of the volumes - 1840: Part I. Fossil Mammalia, by Richard Owen (Darwin’s introduction) 1839: Part II. Mammalia, by George R. Waterhouse (Darwin on habits and ranges) 1842: The Structure and Distribution of Coral Reefs 1844: Geological Observations of Volcanic Islands , (French version) 1846: Geological Observations on South America 1849: Geology from A Manual of scientific enquiry; prepared for the use of Her Majesty’s Navy: and adapted for travellers in general., John F.W. Herschel ed. 1851: A Monograph of the Sub-class Cirripedia, with Figures of all the Species. The Lepadidae; or, Pedunculated Cirripedes. 1851: A Monograph on the Fossil Lepadidae; or, Pedunculated Cirripedes of Great Britain 1854: A Monograph of the Sub-class Cirripedia, with Figures of all the Species. The Balanidae (or Sessile Cirripedes); the Verrucidae, etc. 1854: A Monograph on the Fossil Balanidæ and Verrucidæ? of Great Britain 1858: On the Perpetuation of Varieties and Species by Natural Means of Selection 1859: On the Origin of Species by Means of Natural Selection, or the Preservation of Favoured Races in the Struggle for Life 1862: On the various contrivances by which British and foreign orchids are fertilised by insects 1868: Variation of Plants and Animals Under Domestication (PDF format), Vol. 1, Vol. 2 1871: The Descent of Man and Selection in Relation to Sex 1872: The Expression of Emotions in Man and Animals 1875: Movement and Habits of Climbing Plants 1875: Insectivorous Plants 1876: The Effects of Cross and Self-Fertilisation in the Vegetable Kingdom 1877: The Different Forms of Flowers on Plants of the Same Species 1879: «Preface and 'a preliminary notice'» in Ernst Krause’s Erasmus Darwin 1880: The Power of Movement in Plants 1881: The Formation of Vegetable Mould Through the Action of Worms 1887: Autobiography of Charles Darwin (Edited by his Son Francis Darwin) 1958: Autobiography of Charle Արտաքին հղումներ Չարլզ Դարվինը գրապահարանում Չարլզ Դարվինը standardebooks.org-ում Անգլիացի կենսաբաններ 20-րդ դարի կենսաբաններ Անգլիացի բուսաբաններ Մարդկային էվոլյուցիա Շվեդիայի գիտությունների թագավորական ակադեմիայի անդամներ Պետերբուրգի գիտությունների ակադեմիայի թղթակից անդամներ Պրուսիայի գիտությունների ակադեմիայի անդամներ Անգլիացի ճանապարհորդներ Էդինբուրգի համալսարանի շրջանավարտներ Անգլիացի երկրաբաններ Ռուսաստանի գիտությունների ակադեմիայի արտասահմանյան անդամներ Անձինք նամականիշերի վրա Ֆրանսիայի գիտությունների ակադեմիայի անդամներ 19-րդ դարի անգլիացի գրողներ Ամերիկյան փիլիսոփայական ընկերության անդամներ Նիդերլանդների արվեստի եւ գիտությունների թագավորական ակադեմիայի անդամներ


text: Դեպքեր Օգոստոս 12 - Դերջանի ճակատամարտը Ծնունդներ Փետրվարի 19 - Նիկոլայ Կոպեռնիկոս, լեհ աստղագետ, մաթեմատիկոս, տնտեսագետ, կանոնիկոս։ Մահեր 1473 Տարեթվեր


text: Օգոստոսի 12, տարվա 224-րդ (նահանջ տարիներին՝ 225-րդ) օրն է։ Տարվա ավարտին մնում է 141 օր։ Դեպքեր 1974 - Թուրքիան թուրքական ինքնավարություն ստեղծելու պահանջագիր է ներկայացնում Կիպրոսին 1985 - Ճապոնիայում Բոինգ-747-ը մխրճվում է Օսութաքա լեռան մեջ, զոհվում է 520, փրկվում՝ չորս մարդ 1999 - Ուկրաինայում ընդունվում է բոլոր սթափարանները փակելու որոշում Ծնունդներ 1670 - Ստեփանոս Ռոշքա, հայ բառարանագիր, եկեղեցական, մշակութային գործիչ 1838 - Օգյուստ Կարիեր ֆրանսիացի արեւելագետ եւ հայագետ 1886 - Հովհաննես Քարամյան, քանդակազարդող վարպետ 1887 - Էրվին Շրյոդինգեր Erwin Schrödinger ավստրիացի ֆիզիկոս 1921 - Գրիգոր Քեշիշյան, արձակագիր 1926 - Սարգիս Սարգսյան, քանդակագործ 1935 - Բելա Հովնանյան, բալետի դերասանուհի 1937 - Վալյա Սամվելյան, ժողովրդական երգչուհի 1950 - Լենա Անթառանյան,հայ բանաստեղծուհի 1954 - Ֆրանսուա Օլանդ François Hollande 2012 թ.-ից Ֆրանսիայի նախագահ Արցախի պատերազմի մասնակիցներ՝ 1960 - Դավիթ Գեւորգյան 1966 - Կոլյա Առստամյան 1967 - Արմեն Սողոյան, հոգեբույժ 1978 - Արման Նշանյան, դերասան եւ տենոր 1985 - Մերի Մակարյան, հեռուստահաղորդավարուհի եւ դերասանուհի 1990 - Մարիո Բալոտելլի Mario Balotelli իտալացի ֆուտբոլիստ 1992 - Կարա Դելեւին, անգլիացի մոդել Մահեր մ.թ.ա. 30 - Եգիպտոսի թագուհի Կլեոպատրա 1633 - իտալացի կոմպոզիտոր Յակոպո Պերի 1827 - անգլիացի միստիկ բանաստեղծ եւ նկարիչ Ուիլյամ Բլեյք 1887 - գերմանացի աստղագետ Օտտո Լասսեր 1900 - շախմատիստ Վիլհելմ Ստեյնից 1928 - չեխ երգահան Լեոշ Յանաչեկ 1940 - էստոնացի նկարիչ Նիկոլայ Տրիյկ 1951 - Երվանդ Շահազիզ, գրականագետ, պատմաբան 1955 - գերմանացի գրող Թոմաս Ման 1958 - Ղազար Տեր-Ղազարյան, հայ խորհրդային քիմիկոս 1960 - ֆիզիոլոգ Արշակ Հակոբյան 1964 - անգլիացի գրող Յան Ֆլեմինգ 1975 - թատրոնի եւ կինոյի դերասան Թաթուլ Դիլաքյան 1979 - Սուրեն Չարեկյան, հայ դիրիժոր, մանկավարժ 1982 - ամերիկացի դերասան Հենրի Ֆոնդա Արցախի պատերազմում զոհվածներ՝ 1992 - Մաղավուզում Արթուր Աղաբեկյան 1996 - սովետահայ աստղաֆիզիկոս Վիկտոր Համբարձումյան 1999 - կինոդերասան Պավել Արսենով 2000 - ֆրանսահայ նկարիչ Ժան Գառզու (Գառնիկ Զուլումյան) 2017 - Գրետա Գալստյան,հայ դերասանուհի Տոներ Երիտասարդության միջազգային օր Թայլանդ - Թագուհու ծննդյան օր եւ Մայրերի օր Վրաստան - Դիդգորոբա


text: Դեպքեր Յորքի Մայր Տաճարի օծումը Օգոստոս 10, Կոնիայի ճակատամարտը Դեկտեմբեր 31, Ամստերդամում արգելվում է ձնագնդեր նետելը Ծնունդներ Հոկտեմբերի 4, Լուկաս Կրանախ Ավագ, գերմանացի գեղանկարիչ Մահեր Դեկտեմբեր 17, Իզաբելա Պորտուգալացի (1397-1472), Բուրգունդիայի դքսուհի 1472 Տարեթվեր


text: Օգոստոսի 10, տարվա 222-րդ (նահանջ տարիներին՝ 223-րդ) օրն է։ Տարվա ավարտին մնում է 143 օր։ Դեպքեր 1539 - Ֆրանսուա I թագավորը լատիներենի փոխարեն երկրում պետական լեզու է դարձնում ֆրանսերենը 1793 - Փարիզում տեղի է ունենում Լուվրի թանգարանի պաշտոնական բացումը 1821 - Միսուրին դառնում է ԱՄՆ 24-րդ նահանգը 1920 - Փարիզի Սեւր արվարձանում կնքվեց հաշտության պայմանագիր, որի 88-93րդ հոդվածներում ճանաչվում էր Հայաստանի անկախությունը։ 2009 - Սլովակիայի ածխահանքում տեղի ունեցած պայթյունից զոհվում է քսան մարդ Ծնունդներ 1839 - Ալեքսանդր Ստոլետով Александр Столетов ռուս ֆիզիկոս 1865 - Ալեքսանդր Գլազունով Александр Глазунов ռուս կոմպոզիտոր 1874 - Հերբերտ Հուվեր Herbert Hoover Միացյալ նահանգների 31-րդ նախագահը 1897 - Ռուբեն Նակյան Reuben Nakian ամերիկահայ քանդակագործ 1899 - Մկրտիչ Խերանյան, հայ բանաստեղծ, արձակագիր եւ թարգմանիչ 1901՝ (Հին տոմարով) Նիկոլայ Խմելյով Николай Хмелев ռուս խորհրդային դերասան 1913 - Վոլֆգանգ Պաուլ, գերմանացի ֆիզիկոս 1916 - Էռնեստ Դերվիշյան, ամերիկակահայ զինվորական (մ. 1984) 1924 - Երվանդ Մանարյան, հայ դերասան, ռեժիսոր եւ սցենարիստ 1926 - Պողոս Ակոպով Погос Акопов խորհրդային եւ ռուսաստանյան դիվանագետ 1928 - Ալբերտ Արիստակեսյան, հայ գրականագետ 1948 - Վյաչեսլավ Հարությունյան, գեներալ-մայոր 1960 - Անտոնիո Բանդերաս Antonio Banderas իսպանա-ամերիկացի կինոդերասան 1969 - Մարիամ Պետրոսյան, գրող, նկարիչ 1973 - Խավիեր Զանետտի Javier Zanetti արգենտինացի ֆուտբոլիստ 1982 - Լուկա Անտոնինի Luca Antonini իտալացի ֆուտբոլիստ Արցախի պատերազմի մասնակիցներ՝ 1950 - Սլավիկ Աբրահամյան 1959 - Կառլեն Եղիազարյան 1972 - Աշոտ Չախոյան 1982 - Շոն Մորֆի, անգլիացի սնուկերիստ 1984 - Արսեն Աբլյամետով, ֆուտբոլիստ Մահեր 1950 - Հայկ Կանայան, ակնաբան-վիրաբույժ 1995 - Խաչատուր Աբյան, Արցախյան պատերազմի մասնակից 1999 - Էդվարդ Ջրբաշյան, հայ գրականագետ Տոներ Էկվադոր՝ – Անկախության օր


text: Դեպքեր Ծնունդներ Փետրվար 5 - Սիմեոն Ապարանեցի, բանաստեղծ եւ պատմագիր (վ. 1614) Մահեր 1540 Տարեթվեր


text: Փետրվարի 5, տարվա 36-րդ օրն է։ Տարվա ավարտին մնում է 329 (նահանջ տարիներին՝ 330) օր։ Դեպքեր 1924 - Տեղի ունեցավ առաջին Ձմեռային Օլիմպիական խաղերի փակման հանդիսավոր արարողությունը (Շամոնի, Ֆրանսիա) 1956 - Տեղի ունեցավ VII Ձմեռային Օլիմպիական խաղերի փակման հանդիսավոր արարողությունը (Կորտինա դ'Ամպեցցո, Իտալիա)։ Ծնունդներ 1540 - Սիմեոն Ապարանեցի, բանաստեղծ եւ պատմագիր (վ. 1614) 1879 - Հովհաննես Ադամյան, հայ ճարտարագետ, գյուտարար (վ. 1932) 1900 - Հայկ Ասատրյան, հայ հասարակական-քաղաքական գործիչ, փիլիսոփա (վ. 1956) 1938 - Լեւոն Հակոբյան, քիմիկոս (վ. 1999) 1948 - Սվեն Յորան Էրիքսոն, շվեդ ֆուտբոլային մարզիչ 1948 - Լավրենտ Վարդանյան, հայ նկարիչ 1956 - Սյուզան Խարդալյան, շվեդահայ լրագրող, հրապարակախոս եւ փաստավավերագրական ֆիլմերի ռեժիսոր 1957 - Ֆլորա Մարտիրոսյան, հայ երգչուհի, Հայաստանի ժողովրդական արտիստուհի (վ. 2012) 1985 - Նառա Վարդանյան, հայ ժամանակակից գրող 1985 - Կրիշտիանու Ռոնալդու, պորտուգալացի ֆուտբոլիստ, հարձակվող, հանդես է գալիս Մադրիդի Ռեալում եւ Պորտուգալիայի ազգային հավաքականում։ 1990 - Դալտոն Մորեյրա Նետո, բրազիլացի ֆուտբոլիստ, պաշտպան 1990 - Դմիտրի Անդրեյկին, ռուս շախմատիստ, գրոսմայստեր։ 1992 - Նեյմար, բրազիլացի ֆուտբոլիստ, հարձակվող, հանդես է գալիս ՖԱ Բարսելոնայում եւ Բրազիլիայի ազգային հավաքականում։ Մահեր 1999 - Ռուբեն Հովնաթանյան, հայ նկարիչ Տոներ


text: Դեպքեր Հուլիսի 27 - Տերմիդորյան հեղաշրջում, հակահեղափոխական հեղաշրջում Ֆրանսիայում, որը տապալեց հեղափոխական- դեմոկրատական յակոբինյան դիկտատուրան Հոկտեմբեր 14 - Հիմնադրվեց «Ազդարար» թերթը Ծնունդներ Հունվարի 7 – Էյլհարդ Միչերլիխ, գերմանացի քիմիկոս (վ. 1863) Հուլիսի 18 – Ֆերգյուս Էդուարդ Օ'Կոննոր, իռլանդացի քաղաքական գործիչ, չարտիստական շարժման առաջնորդներից (վ. 1855) Մահեր 1794 Տարեթվեր


text: Հոկտեմբերի 14, տարվա 287-րդ (նահանջ տարիներին՝ 288-րդ) օրն է։ Տարվա ավարտին մնում է 78 օր։ Դեպքեր 1794 – Հիմնադրվեց «Ազդարար» թերթը 1926 – Լոնդոնում լույս տեսավ Ալան Միլնի «Վինի Թուխ» գրքույկը 1964 – Լեոնիդ Բրեժնեւը դարձավ Սովետական Միության կոմունիստական առաջնորդ 1981 – Անվար Սադաթի սպանությունից մեկ շաբաթ անց Հոսնի Մուբարաքն ընտրվում է Եգիպտոսի նախագահ Ծնունդներ 1542 – Աքբար Մեծ, մողոլների տիրակալ 1556 թվականից մինչեւ մահը (մ. 1605) 1585 – Հենրիխ Շյուց, գերմանացի կոմպոզիտոր (մ. 1672) 1784 – Ֆերդինանդ VII, Իսպանիայի թագավոր 1800 եւ 1813-ից մինչեւ մահը (մ. 1833) 1824 – Ադոլֆ Մոնտիչելլի, ֆրանսիացի նկարիչ (մ. 1886) 1879 – Ռաֆայել դե Նոգալեզ Մենդես, վենեսուելցի զինվորական (մ. 1936) 1890 – Դուայթ Էյզենհաուեր, ԱՄՆ-ի 34-րդ նախագահ 1953-61 թթ. (մ. 1969) 1902 – Համազասպ Հարությունյան, խորհրդային դիվանագետ (մ. 2011) 1922 - Վաչագան Վլասով, գեներալ-մայոր (մ. 2003) 1928 –Հեկտոր Ռիալ, արգենտինացի ֆուտբոլիստ (մ. 1991) 1930 – Լեւոն Գեւորգյան, ճարտարապետ 1944 – Ուդո Կիր, գերմանացի դերասան 1944 - Ալեքսեյ Սիսակյան, հայ սովետական ֆիզիկոս-տեսաբան 1952 – Նիկոլայ Անդրիանով, ռուս սովետական մարմնամարզիկ (մ. 2011) Արցախի պատերազմի մասնակիցներ՝ 1953 – Սերյոժա Առուշանյան (զոհվել է 1992) 1961 – Արթուր Աղաբեկյան (զոհվել է 1992) 1969 – Գառնիկ Բալայան (զոհվել է 1992) 1963 – Ալեսանդրո Սաֆինա, իտալացի տենոր 1978 – Աշեր, ամերիկացի երգիչ եւ երգերի հեղինակ, պարող եւ դերասան 1986 – Իվետա Մուկուչյան, երգչուհի եւ մոդել Մահեր 1957 – Լեւոն Հայկազունի, կրկեսի դերասան (ծն. 1917) 1960 – Աբրամ Իոֆե, ռուս սովետական ֆիզիկոս (ծն. 2011) 1967 – Ստեփան Զորյան, գրող (ծն. 1890) 1990 – Լեոնարդ Բերնսթայն, ամերիկացի կոմպոզիտոր, դաշնակահար եւ դիրիժոր (ծն. 1918) Արցախյան ազատամարտում զոհվածներ՝ 1990 – Կարեն Գաբրիելյան (ծն 1968) 2000 – Շավարշ Մարգարյան, հայ խորհրդային տնտեսագետ (ծն. 1930) 2006 - Վարդուհի Վարդանյան, հայ երգչուհի (ծն. 1976) Տոներ Բնական աղետների ազդեցության նվազեցման միջազգային օր Ստանդարտների համաշխարհային օր – Մցխեթոբա Ծանոթագրություններ


text: Դեպքեր Ծնունդներ Մահեր Փետրվար 2 - Աշոտ Մեծ, թագավոր 891 Տարեթվեր


text: Փետրվարի 2, տարվա 33-րդ օրն է։ Տարվա ավարտին մնում է 332 (նահանջ տարիներին՝ 333) օր։ Դեպքեր 1878 - Հունաստանը պատերազմ է հայտարարում Թուրքիային 1929 - Էստոնիան իրեն անկախ է հռչակում Ռուսաստանից 1943 - Ստալինգրադի ճակատամարտը ավարտվում է Գերմանիայի պարտությամբ Ծնունդներ 1882 - Ջեյմս Ջոյս, իռլանդացի գրող (մ. 1941) 1885 - Կոստան Զարյան, հայ գրող 1894 - Վաղարշ Վաղարշյան, հայ դերասան, ռեժիսոր, դրամատուրգ, թատերական գործիչ (վ. 1966) 1901 - Անդրեյ Մոսկվին, խորհրդային կինոօպերատոր՝ 1905 - Այն Ռանդ, ամերիկացի գրող եւ փիլիսոփա 1918 - Իզրայիլ Գոլդշտեյն, խորհրդային կինոռեժիսոր, օպերատոր եւ սցենարիստ 1952 - Փակ Կըն Հյե, Հարավային Կորեայի 11-րդ նախագահ 1977 - Շաքիրա, կոլումբիացի աշխարհահռչակ երգչուհի, պարուհի, պրոդյուսեր Մահեր 891 - Աշոտ Մեծ, թագավոր 1925 - Անտի Աարնե, ֆինն բանագետ (ծ. 1867): 1970 - Բերտրան Ռասել, անգլիացի մաթեմատիկոս 1986 - Գեորգի Տուսուզով, դերասան 1998 - Հարուն Թազիեֆ, լեհ հրաբուխաբան Տոներ եւ հիշատակի օրեր Ջրաճահճային խանդակների միջազգային օր ՝ Արջամկան օրը։


text: Դեպքեր Անգլիացիները գրավեցին Ֆրանսիայի Կալե նավահանգիստը։ Ծնունդներ Դեկտեմբեր 27 - Գրիգոր Տաթեւացի, փիլիսոփա (վ. 1409) Մահեր 1346 Տարեթվեր


text: Դեկտեմբերի 27, տարվա 361-րդ (նահանջ տարիներին՝ 362-րդ) օրն է։ Տարվա ավարտին մնում է 4 օր։ Ծնունդներ 1822 - Լուի Պաստյոր, ֆրանսիացի միկրոբիոլոգ եւ քիմիկոս, Ֆրանսիական ակադեմիայի անդամ 1904 - Սողոմոն Տարոնցի, հայ բանաստեղծ, արձակագիր, թարգմանիչ (մ. 1971) 1906 - Մկրտիչ Արմեն, հայ բանաստեղծ, արձակագիր, թարգմանիչ (վ. 1972)։ 1906 - Արշալույս Բաբայան, հայ գրականագետ։ 1908 - Հարություն Սարկիսով, հայ խորհրդային անասնաբույժ, մանրէաբան 1910 - Գեորգի Գաուզե, Խորհրդային մանրէաբան, ակադեմիկոս, ԽՍՀՄ-ում էկոլոգիայի հիմնադիրներից մեկը (մ. 1986) 1914 - Խաչիկ Մուրադով, քուրդ բանաստեծղ, թարգմանիչ 1923 - Գուստավ Էյֆել, ֆրանսիացի նշանավոր ճարտարագետ, աշխարհահռչակ Էյֆելյան աշտարակի հեղինակը (մ. 1923) 1948 - Ժերար Դեպարդիե, ֆրանսիացի հանրաճանաչ դերասան, ռեժիսոր, պրոդյուսեր 1966 - Վահագն Վարդեւանյան, Արցախի հերոս, ազատամարտիկ 1963 - Ավետ Ադոնց, քաղաքական գործիչ Մահեր 1346 - Գրիգոր Տաթեւացի, հայ փիլիսոփա (վ.1409)։ 1938 - Օսիպ Մանդելշտամ, ռուս բանաստեղծ, թարգմանիչ եւ գրականագետ։ 1998 - Խաչիկ Բաբայան, ֆիզիկոս, ֆիզիկա-մաթեմատիկական գիտությունների դոկտոր։ 1998 - Գեւորգ Աճեմյան, հայ գրող, հրապարակախոս, Հայաստանի ազատագրության հայ գաղտնի բանակի (ԱՍԱԼԱ) հիմնադիրներից (ծ. 1932)


text: Դեպքեր Ծնունդներ Միշել Էժեն Շեւրո, ֆրանսիացի քիմիկոս-օրգանիկ Փետրվար 1 - Հովհաննես Նազարյան, մշակութային գործիչ (վ.1858) Մահեր 1786 Տարեթվեր