text: Բոսնիա եւ Հերցեգովինա (սերբախորվաթ.՝, բոս.՝, խորվ.՝ եւ սերբ.՝ Bosna i Hercegovina / Босна и Херцеговина, БиХ), պետություն Եվրոպայի հարավ-արեւելքում, Բալկանյան թերակղզու արեւմտյան մասում։ Ըստ 2016 թվականի մարդահամարի տվյալների՝ Բոսնիա եւ Հերցեգովինայի բնակչությունը կազմում է 3 511 372 մարդ։ Ընդհանուր հաշվով՝ պետության մակերեսը կազմում է 51,2 հազար կմ2։ Հյուսիսում, արեւմուտքում եւ հարավում սահմանակցում է Խորվաթիայի հետ, արեւելքում՝ Սերբիայի հետ, իսկ հարավ-արեւելքում՝ Չեռնոգորիայի հետ։ Հարավ-արեւելքում ելք ունի դեպի Ադրիատիկ ծով (ափագիծը մոտ 20 կմ)։ Մայրաքաղաքը Սարաեւո քաղաքն է։ Բոսնիա եւ Հերցեգովինան ըստ կառավարման ձեւի Խորհրդարանական հանրապետություն է։ Խորհրդարանական հանրապետությունը կազմված է Բոսնիա եւ Հերցեգովինայի Դաշնությունից, Սերբիայի Հանրապետությունից եւ Բրչկո օկրուգից։ Պետական լեզուներն են բոսնիերենը, խորվաթերենը եւ սերբերենը։ Բոսնիա եւ Հերցեգովինայի Սահմանադրությունը համարվում է Դեյոթյան համաձայնագրի No 4 հավելվածն, որը ստորագրվել է 1995 թվականի դեկտեմբերի 14-ին Փարիզում։ Սերբական Հանրապետությունը գոյություն ունի իր սեփական Սահմանադրության հիման վրա, որն ընդունվել է 1992 թվականի սեպտեմբերի 14-ին։ Դեյոթյան համաձայնագիրը սահմանել է Գերագույն ներկայացուցչի պաշտոնն, որն օժտված է բարձրագույն իշխանությամբ։ ՄԱԿ-ի անդամ 1992 թվականից։ 2016 թվականի փետրվարին երկիրը հայտ է ուղարկել Եվրամիություն մտնելու համար։ 1984 թվականին Սարաեւոյում եւ նրա մերձակայքում անցկացվել են Ձմեռային օլիմպիական խաղերը։ 1960 թվականից Սարաեւոյում անցկացվում են շախմատի «Բոսնա-մրցույթներ»։ 1995 թվականից Սարաեւոյում անցկացվում է Սարաեւոյի միջազգային կինոփառատոնը։ Բոսնիական պատերազմից հետո Սարաեւոյում նկատվում է շինարարության աճ։ Այստեղ վերանորոգվել են երկվորյակ աշտարակները, կառուցվել է «Ավազ Թվիսթ» աշտարակն, որը Բոսնիա եւ Հերցեգովինայի ամենաբարձր աշտարակն է։ Բոսնիա եւ Հերցեգովինայի տնտեսությունը Եվրոպայում Համախառն ներքին արդյունքի մեծությամբ զբաղեցնում է վերջին տեղերից մեկը։ 2009 թվականին ՀՆԱ-ի չափը կազմել է 16,202 մլրդ ԱՄՆ դոլար։ 2017 թվականին նվազագույն զուտ աշխատանքի վճարման նվազագույն չափը Բոսնիա եւ Հերցեգովինայի Դաշնությունում 406 մարկ էր, որը կազմում է 207 եվրո, եւ 395 մարկ՝ Սերբական Հանրապետությունում, ինչը կազմում է 202 եվրո։ Բոսնիա եւ Հերցեգովինան դիվանագիտական հարաբերություններ ունի (2016 թվականի սկզբին) աշխարհի 165 պետությունների հետ, բացառությամբ Մոնակոյի հետ Եվրոպայում եւ Աֆրիկայի, Ասիայի, Օվկիանիայի եւ Կենտրոնական Ամերիկայի մի շարք պետությունների հետ։ Հարավսլավիայի գոյության ժամանակ Բոսնիա եւ Հերցեգովինան համարվել է շատ աղքատ հանրապետություն։ Այժմ համարվում է Եվրոպայի ամենաաղքատ երկրներից մեկը՝ գործազրկության շատ բարձր մակարդակով։ Արտաքին առեւտրի հիմնական գործընկերները Եվրամիության անդամներն են։ Ազգային արժույթը փոխարկելի մարկն է։ Բոսնիական պետությունն առաջացել է 10-11-րդ դարերում։ 1878-1918 թվականներին մտել է Ավստրո-Հունգարիայի կազմում, իսկ 1918-1992 թվականներին՝ Հարավսլավիայի կազմում։ 1992 թվականի ապրիլին՝ անկախության հռչակումից հետո, բռնկվել է Բոսնիական պատերազմը, որն ավարտվել է Դեյթոնյան համաձայնագրով՝ 1995 թվականին միջազգային միջամտությունից հետո։ Անվան ծագումնաբանություն Պետության անվանումը կազմված է երկու բառերից, որոնք պատմական շրջաններ են նշանակում՝ Բոսնիա եւ Հերցեգովինա։ Բոսնիան «Բոսոնա» () անվան ներքո առաջին անգամ հիշատակվել է մոտավորապես 950 թվականին՝ Կոստանդին Ծիրանածինի «Կայսրության կառավարման մասին» աշխատությունում։ «Բոսնիա» տեղանունը, ենթադրաբար, ունի մինչսլավոնական ծագում, առաջանում է Բոսնա գետից, որի ափերին ծնունդ է առել Բոսնիական պետությունը։ Հերցեգովինայի անվանումը ծագում է հունգարական herceg՝ «վոյեվոդա» (հին Ռուսիայում՝ զորավար, քաղաքի եւ շրջանի պետ, Լեհաստանում՝ խոշոր վարչական միավորի պետ)։ Պատմականորեն կապված է բոսնիական ավատատեր Ստեփան Վուկչիչի հետ, որը 1448 թվականին ընդունել է Սուրբ Սավվայի դքսության վոյեվոդայի կամ հերցոգի կոչումը, ինչից նրա տիրությունից հետո միջնադարյան Խում մարզի բաղկացուցիչները ստացել են Հերցեգովինայի անվանումը։ 1878 թվականին «Բոսնիա եւ Հերցեգովինա» անվանմամբ մարզն ընդգրկվել է Ավստրո-Հունգարիայի կազմում։ Հարավսլավիայի կազմալուծումից հետո, 1992-1997 թվականներին, պետության պաշտոնական անվանումը եղել է «Բոսնիա եւ Հերցեգովինա Հանրապետություն»։ 1995 թվականին, Դեյթոնյան համաձայնագրից եւ նոր սահմանադրության ընդունումից հետո, պետությունը վերանվանվել է «Բոսնիա եւ Հերցեգովինա»։ Պատմություն Բոսնիա եւ Հերցեգովինան մինչեւ 12-րդ դարը Բոսնիա եւ Հերցեգովինայի առաջին բնակիչները եղել են նեանդերթալցիները, որոնք ապրել են ստորին պալեոլիթում։ Բրոնզի դարի ժամանակ Բոսնիա եւ Հերցեգովինայում բնակություն են հաստատել իլլիրիական ցեղերը։ Մ.թ.ա. IV դարում այստեղ են եղել կելտերը, որոնք ժամանակի ընթացքում միախառնվել են բազմաքանակ իլլիրիացիների հետ։ Մ.թ.ա 1-ին դարից Վերին, Ստորին Պանոնիայի եւ Դալմացիայի կազմում եղել է Հին Հռոմի տիրապետության տակ։ 6-րդ դարից գտնվել է Բյուզանդիայի կազմում։ 6-7 դարերի ընթացքում բնակեցվել է սերբերի կողմից։ Բոսնիան որպես իշխանություն առաջին անգամ հիշատակվել է 10-րդ դարում։ Ըստ բյուզանդական կայսր Կոստանդին Ծիրանածինի տվյալների՝ սերբերը Բալկաններում հայտնվել են 7-րդ դարի առաջին կեսում։ Նրանք զբաղեցրել են ներկայիս Սերբիայի, Չեռնոգորիայի, Բոսնիա եւ Հերցեգովինայի եւ Խորվաթիայի տարածքները։ Բալկանյան թերակղզում բնակություն հաստատելուց հետո, սերբերի առաջին վարչատարածքային միավորները եղել են ժուպաները։ Իլլիրիացիները միախառնվել են սլավոնների կողմից կամ գաղթել են լեռնային շրջաններ, որտեղ շարունակել են ապրել վլախների անվան ներքո։ Սերբերը Բալկաններում վերաբնակվելուց որոշ ժամանակ անց ստեղծել են մի քանի խոշոր համայնքներ, որոնք հետագայում դարձել են ազգային կազմավորումներ։ Ցետինա եւ Ներետվա գետերի միջեւ մերձակա կղզիների հետ միասին տեղակայված է եղել Ներետվայի իշխանությունն, որը բյուզանդացիներն անվանել են Պագանիա։ Ներետվա եւ Դուբրովնիկ գետերի միջեւ տեղակայված մարզը կոչվել է Զախումյե։ Դուբրովնիկից մինչեւ Կոտորի ծովածոցն ընկած տարածքը զբաղեցրել են Տրավունիան եւ Կոնավլեն։ Դեպի հարավ, մինչեւ Բոյանա գետը, տարածվել է Դուկլյան, որն ավելի ուշ սկսել է կոչվել Զետա։ Սավա, Վրբաս եւ Իբար գետերի միջեւ ընկած տարածքը զբաղեցրել է Ռաշկան, իսկ Դրինա եւ Բոսնա գետերի միջեւ՝ Բոսնիան։ Սերբ Չասլավ Կլոնոմիրովիչ իշխանի մահից հետո Բոսնիան անջատվել է նրա տերությունից։ 1018 թվականին այն անցել է Բյուզանդիայի ազդեցության տակ։ 12-րդ դարի սկզբին պատերազմների արդյունքում Բոսնիայի մի մասն ընդագրկվել է Հունգարիայի կազմում։ Հունգարիայի թագավորը ստացել է ramae rex (Բոսնիայի թագավոր) տիտղոսը, քանի որ հանրապետությունը հիմնականում տեղակայված էր Ռամա գետի հովտում։ Հունգարիայի թագավորն իր կուսակալներ բաներին նշանակում էր Բոսնիան կառավարելու համար։ Բոսնիական պետություն Բոսնիան, որը սկզբնապես առաջացել է Բոսնա եւ Վրբաս գետերի ավազանում, որպես ամբողջական պետություն, հավանաբար, առաջացել է X-XI դարերում։ Այս պետության գլխին էր կանգնած բանը։ 12-րդ դարի սկզբին փլուզվել է Դուկլյայի պետությունն, որից հետո Բոսնիան անկախացել է։ 1160-ական թվականների Բյուզանդա-հունգարական պատերազմից հետո Բոսնիան 13 տարի եղել է Բյուզանդիայի տիրապետության տակ, որից հետո վասալի կարգավիճակում անցել է Հունգարիայի թագավորության տիրապետության տակ։ Երկիրը բաժանվել է մարզերի, որոնք սկսել են կոչվել ժուպաներ։ Բոսնիայում 11-րդ դարի վերջի առաջին հայտնի եկեղեցական կազմակերպությունը եղել է Բարի արքեպիսկոպոսությունը։ 8-րդ դարի վերջին Կուլին բանի օրոք առաջ են եկել առաջին հերետիկոսներն, որոնք միավորվել են Բոսնիական եկեղեցուն։ 1234 թվականին հերետիկոսության դեմ պայքարելու համար Հռոմի Պապի հրամանով սկսել են հունգարական ավատատերերի ավերիչ արշավանքաներն, որոնք ցանկանում էին իրենց ենթարկել Բոսնիան։ Բոսնիական եկեղեցու հետ թաքուն կապված էր հին բոսնիական գրականությունը։ Ստեփան Կոտրոմանիչը բավականին մեծացրել է պետության տարածքը դեպի հյուսիս եւ արեւմուտք՝ ընդգրկելով Զախումյեն։ Բան Տվերտկո I-ը 1377 թվականին սերբիական Միլեշեւա վանքում թագադրվել է «սերբերի, Բոսնիայի, ծովափնյա երկրի եւ Արեւմտյան երկրների թագավոր»։ Ստեփան Տվերտկոյի մահից հետո կենտրոնական իշխանությունը թուլացել է, սկսել էին ուժեղանալ Հորվատինիչի, Կոսաչի եւ Պավլովիչի տոհմերը։ Բոսնիայի վերջին թագավոր Ստեփան Տոմաշեւիչը Բոսնիա թուրքերի ներխուժման վտանգի տակ օգնության է դիմել Հռոմին եւ Վենետիկին` հրաժարվելով պետության համար սնանկացուցիչ տուրք վճարել սուլթանին։ Ի պատասխան դրան 1463 թվականին սուլթան Մեհմեդ II-ը ներխուժել է Բոսնիա։ Այդ նույն տարի Ստեփան Տոմաշեւիչը գլխատվել է Յայցե քաղաքում, բոսնիական պետությունը դադարել է իր գոյությունը։ 1482 թվականին Հերցեգովինան ամբողջովին նվաճվել է։ Թուրքական շրջան Բոսնիացի ավատատերերն իրենց ունեցվածքը պահպանելու համար ստիպված էին ընդունել իսլամը, որը 16-րդ դարի երկրորդ կեսին բնակչության վերին շերտերում ամբողջությամբ վերացրեց քրիստոնեությունը։ Ավատատերերից կախման մեջ գտնվող գյուղացիներին անվանում էին ռայաներ։ Բալկանների շատ քաղաքներում գործում էին ռազմային կայազորներով ամրոցներ, բացի դրանից 16-րդ դարում փոփոխվել էր խոշոր քաղաքների էթնիկական կազմն, որի հիմնական բնակչությունը սկսեցին կազմել թուրք գաղութատերերը եւ սլավոն մուսուլմանները։ Քաղաքային բնակչության իսլամացումն առեւտրով զբաղվելու համար երաշխավորում էր ավելի բարենպաստ պայմաններ։ Ի տարբերություն Հերցեգովինայի եւ Սերբիայի, Բոսնիայի գյուղացիներն աստիճանաբար ընդունում էին իսլամը։ Ամենախոշոր առեւտրական եւ արդյունաբերական քաղաքը դարձավ Սարաեւոն, զարգանում էին նաեւ Ֆոչա, Բանյա Լուկա, Լիվնո, Մոստար քաղաքները։ 1580 թվականին ստեղծվել է Բոսնիական էյալեթը։ 19-րդ դարի առաջին կեսում երկրի բոսնիական ավատատերերը դուրս եկան ընդդեմ Թուրքիայի բարեփոխումների։ Բոսնիական ընդդիմությունը թուլացնելու նպատակով, 1833 թվականին թուրքական կառավարությունը Բոսնիան անջատեց Հերցեգովինայից։ Թուրքիայի իշխանությունը Բոսնիա եւ Հերցեգովինայում սահմանվել է միայն 1851 թվականին։ 19-րդ դարի առաջին կեսում երկրում զարգացել է ազգային-ազատագրական շարժումն, որն առաջացել էր կաթոլիկական հոգեւորականության շրջապատում։ Դրա արդյունքն էր դարձել 1875-1878 թվականին Բոսնիա-հերցեգովինական ապստամբությունը։ 1878 թվականին Բոսնիա եւ Հերցեգովինան Սան-Ստեֆանոյի հաշտությամբ ինքնավարություն է ստացել, որը կնքվել էր Ռուսաստանի եւ Օսմանյան կայսրության միջեւ` Ռուս-թուրքական 1877-1878 թվականների պատերազմի ավարտից հետո։ Սակայն շուտով 1878 թվականի Բեռլինի տրակտատի համաձայն՝ 1878 թվականի հուլիսից հոկտեմբերն ընկած ժամանակաշրջանում Ավստրո-Հունգարիան օկուպացրել է Բոսնիա եւ Հերցեգովինան։ 20-րդ դար 1908 թվականին Ավստրո-Հունգարիան անեքսիայի է ենթարկել Բոսնիա եւ Հերցեգովինային։ Բոսնիա եւ Հերցեգովինայի համայնքի մի մասը հույս ուներ Ավստրո-Հունգարիայի տիրապետության տակից ազատմանը եւ Սերբիայի գլխավորությամբ նոր հանրապետության ստեղծմանը։ 1913-1914 թվականներին կազմվել է սերբիական ազգայնական «Մլադա Բոսնա» կազմակերպությունը։ Կազմակերպության անդամների թվում էր Գավրիլո Պրինցիպը, որը 1914 թվականի հունիսի 28-ին Սարաեւոյում սպանել է էրցհերցոգ (արքայազների տիտղոս) Ֆրանց Ֆերդինանդին եւ նրա կին Սոֆիային, ինչն առիթ եղավ Առաջին համաշխարհային պատերազմի բռնկմանը։ 1918 թվականի հոկտեմբերի 19-ին Ավստրո-Հունգարիայի բաժանման ժամանակ Խորվաթիայի ժողովը Զագրեբում հռչակել է Սերբերի, խորվաթների եւ սլովենացիների պետությունը, որի կառավարությունը միանգամից հայտարարեց պատերազմում մասնակցության դադարեցման մասին։ 1918 թվականի դեկտեմբերի 1-ին հանրապետությունը միավորվել է Սերբիայի թագավորության եւ Չեռնոգորիայի հետ՝ ստեղծելով «Սերբերի, խորվաթների եւ սլովենացիների թագավորությունը»։ 1941 թվականի ապրիլի 10-ին Գերմանիայի Հարավսլավիա հարձակումից հետո ուստաշները հռչակել են «Խորվաթիայի անկախ հանրապետություն», որի կազմում ընդգրկվել են Բոսնիա եւ Հերցեգովինայի տարածքները։ 1945 թվականի մայիսի վերջին Բոսնիան ազատվել է գերմանա-ուստաշական զավթիչներից։ Պատերազմի ժամանակ մահացել են Բոսնիա եւ Հերցեգովինայի մոտավորապես 407 հազար բնակիչ, նաեւ որոշ բնակավայրեր գրեթե ամբողջությամբ ոչնչացվել էին, որոնց թվում էին Բոսանսկա Կրուպա, Կլյուչ, Գլամոչ, Վիշեգրադ, Բիխաչ, Բրոդ եւ այլ քաղաքներ։ 1945 թվականին Բոսնիա եւ Հերցեգովինայի Ազգային հանրապետությունը մտել է Հարավսլավիայի Դաշնային Ազգային Հանրապետության կազմի մեջ, իսկ 1963 թվականից՝ Հարավսլավիայի Սոցիալիստական Ֆեդերատիվ Հանրապետության կազմում Բոսնիա եւ Հերցեգովինայի սոցիալիստական Հանրապետություն կազմի մեջ։ 1960-ական թվականներին փոխվել է ուղղափառների եւ մուսուլմանների քանակական հարաբերակցությունը վերջիններիս օգտին։ 1961 թվականին Իոսիպ Տիտոն մուսուլմաններին տվել է ազգի կարգավիճակ (այժմ՝ բոսնիակներ)։ Սոցիալիստական Հարավսլավիայի գոյության տարիներին հանրապետությունը խիստ պահպանում էր ազգերի «եղբայրություն եւ միասնություն» սկզբունքը։ 1984 թվականին տնտեսական խորը ճգնաժամի պայմաններում, որը սկսվել էր Իոսիպ Տիտոյի մահից հետո, Սարաեւոյում անցկացվել են 1984 թվականի ձմեռային Օլիմպիական խաղերը։ 1992 թվականի գարնանը, հանրաքվեի անցկացումից եւ անկախության ճանաչումից հետո, սկսվել է Բոսնիական պատերազմը։ Մուսուլմանները պատերազմում էին սերբերի եւ խորվաթների դեմ, երբեմն նրանք խորվաթների հետ պատերազմում էին սերբերի դեմ։ Ընդհարումն ավարտվել է 1995 թվականի դեկտեմբերի 14-ին` Դեյոթյան համաձայնագրի ստորագրմամբ։ Բոսնիական պատերազմ 1992 թվականի փետրվարի 29-ին եւ մարտի 1-ին բոսնիական կառավարությունը նշանակել է հանրաքվե՝ որոշելու համար Բոսնիա եւ Հերցեգովինայի անկախության հարցը։ Մեծամասնություն կազմող խորվաթները եւ բոսնիակները քվերարկել էին հօգուտ անկախության։ Իսկ բոսնիացի սերբերը բոյկոտել էին քվեարկությունը՝ դեմ լինելով անկախությանը եւ հանրաքվեն հակասահմանադրական համարելով։ Քանի որ ձայների մեծամասնությունը քվեարկել էր անկախության համար, 1992 թվականի ապրիլի 7-ին Բոսնիայի խորվաթ եւ բոսնիակ պատգամավորները Բոսնիա եւ Հերցեգովինան հռչակել են անկախ։ Որպես պատասխան դրան, ապրիլի 7-ին Բոսնիայի սերբերը հռչակեցին մի նոր հանրապետություն. Սերբական Հանրապետությունը եւ սկսեցին պահանջել Բոսնիա եւ Հերցեգովինայի այլ տարածքներ եւս, ուր սերբական փոքրամասնություն էր բնակվում։ Պատերազմը սկիզբ է առել Հարավսլավիայի Ֆեդերատիվ Հանրապետության փլուզման շրջանում՝ Բոսնիա եւ Հերցեգովինայի անկախությունից հետո։ Հակամարտող երեք կողմերն էին երկրի բնակչության մեծամասնությունը կազմող երեք էթնիկ խմբերը՝ բոսնիակները, խորվաթները եւ սերբերը։ Դեռեւս մինչեւ հանրաքվեն երեք էթնիկ խմբերը սկսել էին կազմավորել սեփական փոքր բանակներ։ Սերբերի բանակն օժանդակություն էր ստանում Հարավսլավական Ժողովրդական բանակի (ՀԺԲ) կողմից։ Առաջին արյունալի բախումը տեղի էր ունեցել 1991 թվականի սեպտեմբերի 30-ին, երբ ՀԺԲ-ն ավերել է Բոսնիայի խորվաթաբնակ Ռավնո քաղաքը։ Հանրաքվեի անցկացման շրջանում դրությունն ավելի է լարվել։ Դրանից հետո երկրի տարբեր վայրերում բռնկվել էին կռիվներ՝ հատկապես արեւելյան Բոսնիայում՝ Դրինայի կիրճում, իսկ երկրի հյուսիս-արեւմուտքում 1992 թվականի ապրիլից սկսել էին կատարվել արյունահեղություններ եւ էթնիկ զտումներ։ Բիելինա, Վիշեգրադ, Ֆոչա, Բրատունակ, Սանսկի Մոստ, Պրիեդոր, Կոզարակ եւ այլ բնակավայրերի բոսնիական բնակչությունը դարձել էր թիրախ։ Ըստ Նախկին Հարավսլավիայի հարցով միջազգային դատարանի` ռազմական ընդհարումը տեղի է ունեցել Բոսնիայի, Հարավսլավիայի Ֆեդերատիվ Հանրապետության եւ Խորվաթիայի միջեւ։ Ըստ միջազգային դատարանի եզրակացության՝ Սերբիան ռազմական եւ ֆինանսական օգնություն է տվել բոսնիական սերբերի զինված ուժերին, որոնք բաղկացած էին Հարավսլավական ժողովրդական բանակից, Սերբական Հանրապետության բանակից, Սերբական Հանրապետության ներքին գործերի նախարարությունից եւ Սերբական Երկրապահ Ուժերից։ Խորվաթիան ռազմական օգնություն է տվել բոսնիական խորվաթներին։ Իսկ Բոսնիայի կառավարությունը ղեկավարվել էր Բոսնիա եւ Հերցեգովինայի հանրապետության բանակով։ Այս երեք կողմերը պատերազմի ընթացքում մի քանի անգամ փոխել են իրենց նպատակներն ու կողմնորոշումը։ 1993 թվականին պատերազմ է բռնկվել նաեւ բոսնիակների եւ բոսնիացի խորվաթների միջեւ, քանի որ խորվաթները ցանկանում էին Բոսնիայից տարածք խլել։ 1994 թվականին՝ Խորվաթիայի նախագահ Ֆրանյի Տուջմանի միջամտությունից հետո, բոսնիակների եւ բոսնիացի խորվաթների միջեւ հաշտություն է կնքվել։ Պատերազմն ավարտվել է 1995 թվականի դեկտեմբերի 14-ին Փարիզում վավերացված Դեյթոնյան համաձայնագրով։ Ըստ Բոսնիայի կառավարության եւ ՆԱՏՕ-ի տվյալների՝ մարդկային զոհերի թիվը պատերազմից հետո սկզբնապես գնահատվել է 200,000։ Ըստ միջազգային դատարանի 2007 թվականի փետրվարի 26-ի եզրակացության՝ պատերազմը եղել է էթնիկ բախում, եւ, թե Սերբիան ցեղասպանություն չէր իրականացրել, հակառակ Բոսնիա եւ Հերցեգովինայի պնդման, որ Սերբիան աջակցել էր Սերբական Հանրապետությանը՝ բոսնիացիների դեմ ցեղասպանություն իրագործելիս։ Սակայն, նույն դատարանը հաստատել է, որ Սերբիան ամեն ինչ չի արել սերբ զորքերի կողմից ցեղասպանությունը կասեցնելու եւ գլխավոր հանցագործներին հետապնդելու համար։ Չնայած բոլոր ակներեւ ռազմական հանցագործությունների, դատավորները հաստատել են, որ ցեղասպանություն տեղի է ունեցել միայն Սրեբրենիցայում 1995 թվականին։ Ցույցեր 2014 թվականին 2014 թվականին Բոսնիա եւ Հերցեգովինայի մի շարք խոշոր քաղաքներում ցույցեր են սկսվել կառավարության դեմ, որոնք արագ վերածվել են անկարգությունների։ Ամեն ինչ սկսվել է փետրվարի 3-ին Տուզլա քաղաքում տեղի ունեցած ցույցից։ Որոշ ժամանակ անց անկարգությունները տարածվել են ամբողջ երկրով։ Ցույցեր էին սկսել անցկացվել Բոսնիա եւ Հերցեգովինայի ավելի քան 20 քաղաքներում, որոնցից էին Տուզլան, Բրչկոն, Բիխաչը, Մոստարը, Սարաեւոն եւ Զենիցան։ Ցուցարարների հիմնական պահանջը Բոսնիայի կառավարության հրաժարականն էր։ Մի շարք ԶԼՄ-ներ, ինչպիսիք են BBC-ն եւ New York Times-ը՝ նկարագրելով անկարգություններն, օգտագործում էին Բոսնիական գարուն տերմինը, Արաբական եւ Պրահայի գարուն տերմինների նման։ Ցույցերի գլխավոր պատճառն էր հանդիսացել երկրում գործազրկության բարձր մակարդակը՝ 27,5 % (ամենաբարձր ցուցանիշը Բալկաններում)։ Բացի այդ, բնակչության ավելի քան 20 %-ի ներգրավված լինելն այսպես կոչվող ստվերային տնտեսության մեջ, յուրաքանչյուր հինգերորդ քաղաքացին աղքատության եզրին էր կանգնած, իսկ միջին ամսական աշխատավարձը կազմում էր մոտ 570 դոլար։ Անկարգությունների անմիջական պատճառ է հանդիսացել նաեւ խոշոր արդյունաբերական կենտրոն եւ պետության երրորդ խոշոր քաղաքը հանդիսացող Տուզլայում գործարանների եւ ֆիրմաների փակումը։ 21-րդ դարի սկզբին չորս խոշոր պետական ընկերություններ սեփականաշնորհվել են, իսկ նոր սեփականատերերը պարտավորվում էին ներդրումներ կատարել դրանց մեջ։ Սակայն դրա փոխարեն նրանք վաճառել են ակտիվները, դադարել են վճարել աշխատողներին եւ սնանկ ճանաչվելու դիմում են ներկայացրել։ Փետրվարի 3-4-ը քաղաքում անցկացվում էին խաղաղ ցույցեր, սակայն արդեն փետրվարի 5-ին դրանք վերածվեցին ոստիկանության դեմ բախումների, երբ այդ ընկերությունների նախկին աշխատակիցները սկսեցին գրոհել տեղական իշխանության նստավայրը։ Շուտով ցույցերը եւ անկարգությունները սկսվեցին նաեւ երկրի այլ խոշոր քաղաքներում։ Ցույցերի արդյունքում հրաժարական էին տվել Տուզլայի կանտոնի ղեկավար Սեադ Չաուշեւիչը, Զենիցա-Դոբոյ կանտոնի ղեկավար Մունիբ Հուեյնագիչը, Սարաեւոյի կանտոնի ղեկավար Սուադ Զելկովիչը եւ Ունա-Սանա կանտոնի ղեկավար Համդիա Լիպովաչան։ Ֆիզիկա-աշխարհագրական բնութագրություն Աշխարհագրական դիրք Բոսնիա եւ Հերցեգովինան տեղակայված է Եվրոպայի հարավ-արեւելքում, Բալկանյան թերակղզու արեւմտյան մասում։ Պետությունը կազմում են երկու պատմական շրջաններ՝ Բոսնիան զբաղեցնում է Սավա գետի ավազանը եւ Հերցեգովինան, որը գտնվում է Ներետվա գետի ավազանում։ Պետության մակերեսը կազմում է 51 209,2 կմ2, որոնցից 51 197 կմ2 ցամաք է, իսկ 12,2 կմ2՝ ջուր։ Այս ցուցանիշով Բոսնիա եւ Հերցեգովինան աշխարհում զբաղեցնում է 125-րդ հորիզոնականը, իսկ Եվրոպայում՝ 26-րդ հորիզոնականը։ Պետության աշխարհագրական կենտրոնը տեղակայված է Վիտեզ համայնքի Կրչեւինե գյուղի տարածքում։ Հյուսիսից հարավ առավելագույն ձգվածությունը հավասար է արեւելքից արեւմուտք առավելագույն ձգվածությանը՝ մոտավորապես 280 կմ։ Բոսնիա եւ Հերցեգովինայի պետական սահմանը ունի 1551 կմ երկարություն, որոնցից 905 կմ-ը ցամաքային սահման է, 625 կմ-ի դեպքում սահման են հանդիսանում Սավա, Դրինա եւ Ունա գետերը, իսկ ծովային սահմանագծի ընդհանուր երկարությունը կազմում է 21 կմ։ Խորվաթիայի հետ սահմանի ձգվածությունն 936 կմ է, Սերբիայի հետ՝ 350 կմ եւ Չեռնոգորիայի հետ՝ 244 կմ։ Ըստ տարբեր տվյալների՝ Բոսնիա եւ Հերցեգովինայի Դաշնությունը զբաղեցնում է 26 098 կմ2 կամ 26 110,5 կմ2 տարածք (պետության տարածքի շուրջ 51 %-ը), Սերբիայի Հանրապետության զբաղեցնում է 24 641 կմ2 կամ 24 605,7 կմ2 տարածք (պետության տարածքի շուրջ 48 %-ը), իսկ Բրչկո օկրուգը՝ 493 կմ2 (պետության տարածքի շուրջ 1 %-ը)։ Ռելիեֆ Բոսնիա եւ Հերցեգովինան տիպիկ լեռնային երկիր է, լեռնային լանդշաֆտը զբաղեցնում է երկրի տարածքի ավելի քան 90 %-ը։ Բոսնիա եւ Հերցեգովինայում բծմ-ն իջեցման միտում ունի կենտրոնից հարավ՝ դեպի Ադրիատիկ ծով, եւ հյուսիս՝ դեպի Սավա գետ։ Մի քիչ հարավ տեղակայված է ոչ բարձր լեռների եւ պտղաբեր միջլեռնային գոգահովիտների գոտին։ Հերցեգովինայի լեռներն, որոնք գրեթե զուրկ են որեւէ բուսականությունից, անդամատված են միջլեռնային իջվածքներով եւ կազմված են կրաքարային մուգ-սպիտակ եւ մոխրագույն գույնի հանքատեսակներից։ Երկրիը գրեթե ամբողջությամբ գտնվում է Դինարյան բարձրավանդակի սահմաններում։ Թեք գագաթներով եւ միջլեռնային գոգահովիտներով լեռնաշղթաները ձգվում են հյուսիս-արեւմուտքից հարավ-արեւելք։ Կենտրոնական հատվածում գերակշռում են միջին եւ բարձր բարձրությամբ լեռնազանգվածները, հյուսիսում եւ հարավում՝ ցածր լեռները եւ բլուրները։ Դինարյան բարձրավանդակի արեւելյան հատվածում Բոսնիական լեռներն են, որոնք իր մեջ ներառում են բարձր բարձրությամբ Բոսնիական Հանքային լեռները։ Ամենաբարձր գագաթը Մագլիչ լեռն է՝ 2386 մ բարձրությամբ։ Ռելիեֆի տարածված կարստային ձեւերի թվում են քարանձավները, ստորերկրյա գետերը, կրաքարային ժայռերը, կառերը։ Միջլեռնային գոգահովիտներում տեղակայվել են մեծ չափսերով պոլյեները, որոնցից ամենախոշորը Լիվանսկո Պոլեն է՝ 405 կմ2 մակերեսով, իսկ ամենափոքրերն են Դուվանսկո Պոլեն եւ Գլամոչկո Պոլեն։ Հյուսիսում գտնվում է Միջինդանուբյան դաշտավայրը, որն ընգրկում է Սավա գետի հովտի դաշտավայրը՝ գետային ընդարձակ հովիտներով։ Երկրի հարավարեւմտյան հատվածում գտնվող Նեում քաղաքի շրջանում տեղակայված է Ադրիատիկ ծովի լեռնային ծովափը՝ մոտավորապես 20 կմ ձգվածությամբ։ Բնական հանածոներ Բնական հանածոներից Բոսնիա եւ Հերցեգովինայում առավել նշանակելի են բոքսիտները, որոնց հանքատեղերը տեղակայված են առավելավելապես կարստային շրջաններում։ Բոքսիտային շրջանների թվում են Բոսանսկա Կրուպան, Յայցեն, Մոստարը եւ այլն։ Բոսնիայում նաեւ շատ է գորշածուխը (շրջաններ՝ Միջբոսնիական եւ Բանովիչիի ավազան), լիգնիտները (շրջաններ՝ Կամնեգարդի ավազան), երկաթահանքը (շրջաններ՝ Վարեշ, Լյուբիա, Օմարսկա), կտավաքարը (շրջան՝ Բոսանսկա Պետրովո Սելո)։ Հողեր, կենդանական եւ բուսական աշխարհ Ջրաբերակային արգավանդ հողերը տարածված են Սավա գետի ավազանում, իսկ սեւահողերը՝ լեռնային շրջաններում։ Անտառները զբաղեցնում են Բոսնիա եւ Հերցեգովինայի տարածքի 44 %-ը կամ 2273 հազար հեկտար, որոնցից մոտավորապես 2,5 %-ը կազմում են անտառային արհեստական ծառատնկերը։ Երկրի հյուսիսում սաղարթախիտ անտառներն իրենց տեղը զիջել են գյուղատնտեսական հողերին։ Լեռների հյուսիսային գագաթներին մինչեւ 500 մ եւ նախալեռնային շրջաններում աճում են կաղնու անտառներ, ինչպես նաեւ լորենի, թխկի եւ կնձնի։ Երկրի կենտրոնական մասում աճում են հաճարենու անտառներ, իսկ ավելի քան 800 մ բարձրության վրա՝ բրգաձեւ սոճու անտառներ, ինչպես նաեւ եղեւնի եւ սոճի։ Այստեղի էնդեմիկներից են սերբիական կաղնին, որին կարելի է հանդիպել երկրի հարավ-արեւելյան շրջաններում։ Ավելի քան 1600 մ բարձրության վրա աճում են ենթաալպիական մարգագետիններ։ Հարավարեւմտյան լանջերի դարչնագույն հողերի վրա աճում են քարե կաղնի, մշտականաչ թուփ եւ մակվիս։ Ավելի քան 300 մ բարձրության վրա գտնվող ճիմ-կարբոնատային հողերում տարածված են անտառների համադրությունը շիբլյակների հետ։ Լեռնային շրջաններում ապրում են արջը, գայլը, անտառային կատուն, եվրոպական լուսանը, կզաքիսը, ազնիվ եղջերուն, այծյամը, քարայծը, ջրասամույրը, վարազը։ Կարստային տեսակի շրջաններում բնակվում են օձերը, մողեսները եւ կրիաները։ Խոշոր թռչուններից են խլահավերը, արծիվները եւ բազեները։ Բոսնիա եւ Հերցեգովինայի ազգային պարկերն են Սուտյեսկան, Կոզարան եւ Ունան, ինչպես նաեւ Բլիդինյե եւ Հուտովո Բլատո բնական պարկերը։ Ներքին ջրեր Բոսնիա եւ Հերցեգովինան ունի գետերի ճյուղավորված եւ խիտ ցանց՝ ընդհանուր 2000 կմ երկարությամբ։ Դինարյան բարձրավանդակում տեղակայված են երկրի մակերեսային եւ ստորերկրյա գետերի ակունքների մեծամասնությունը։ Տարածքի մեծ մասը պատկանում է Դանուբ գետի ավազանին։ Ամենախոշոր գետն է Սավան՝ Դրինա, Բոսնա, Վրբաս, Սանա եւ Ունա վտակներով։ Գետերի 1⁄4 մասը պատկանում է Ադրիատիկ ծովի ավազանին, որոնցից ամենախոշորը Ներետվան է։ Խոշորագույն գետերն են Բիլեչկոն եւ Բուշկոն, որոնք ունեն կարստային ծագում։ Վերականգնվող ջրային ռեսուրսներին տարեկան գալիս է 38 կմ3: Լեռնային գետերը նպաստում են ջրաէներգետիկայի զարգացմանը, կառուցված է մոտավորապես 30 ջրէկ։ Տնտեսական գործունեության մեջ ծախսվում է ընդհանուր ջրային պաշարների 3 %-ն, որոնցից կեսից ավելին օգտագործվում է գյուղատնտեսության մեջ, մոտավորապես մեկ երրորդ մասը՝ կոմունալ-կենցաղային նպատակներում, 10 %-ը՝ արդյունաբերական նպատակներում։ Տրեբիշնիցա գետն աշխարհի ամենախոշոր անհետանալի գետն է։ Հանքային ջրերի աղբյուրները տեղակայված են Սրեբրենիցայում, Կականում, Ժեպայում, Տեշանում, Ժեպչեում, Մագլայում, Բուսովաչայում, Կիսելյակում եւ այլ տեղերում։ Հիդրոթերմալ հանքավայրերերը տեղակայված են Տուզլայում, Գրադաչացում, Օլովոյում, Ֆոյնիցայում, Բանյա Լուկայում եւ Տեսլիչում։ Իլիջայում գտնվող հանգստավայրում ծծմբային ջրի ջերմաստիճանը հասնում է մինչեւ 58 °С։ Կլիմա Բոսնիա եւ Հերցեգովինայի կլիման հիմնականում չափավոր ցամաքային է՝ տաք ամառներով եւ չափավոր սառը ձմեռներով։ Հուլիսյան միջին ջերմաստիճանը դաշտավայրերում կազմում է 19-21°С, իսկ լեռներում՝ 12-18°С։ Հունվարյան միջին ջերմաստիճանը դաշտավայրերում տատանվում է 0°С-ից մինչեւ -2°С, իսկ լեռներում՝ 4°С-ից -7°С։ Տարվա ընթացքում դաշտավայրերում թափվում են 800-1000 մմ տեղումներ, իսկ լեռներում՝ 1500-1800 մմ։ Հարավում եւ հարավ-արեւմուտքում գերակշռում է մերձարեւադարձային միջերկրածովյան կլիման։ Այս տարածքում ամառը չոր է եւ շոգ՝ հուլիսյան 25°С միջին ջերմաստիճանով, իսկ ձմեռը խոնավ է եւ տաք՝ հունվարյան 5°С միջին ջերմաստիճանով։ Տարվա ընթացքում տեղումների քանակը հասնում է մինչեւ 1600 մմ, իսկ ամենաշատ տեղումները թափվում են նոյեմբեր եւ դեկտեմբեր ամիսներին։ Բնակչություն 1991 թվականի մարդահամարի տվյալների համաձայն՝ Բոսնիա եւ Հերցեգովինաի բնակչությունը կազմել է 4 377 033 մարդ, որը 3,8 անգամ գերազանցել է 1879 թվականի բնակչությանը, երբ պետությունն օկուպացված է եղել Ավստրո-Հունգարիայի կողմից։ Մինչեւ 14 տարեկան երեխաները կազմել են ընդհանուր բնակչության 23,5 %-ը, 15-ից 64 տարեկան մարդիկ՝ բնակչության 67,7 %-ը, իսկ 65 տարեկանից բարձր մարդիկ՝ 6,5 %-ը։ Բոսնիա եւ Հերցեգովինայի բնակչությունը ՄԱԿ-ի տվյալների համաձայն՝ 2010-2015 թվականներին բնակչության աճը կազմել է -0,1 %, քաղաքային բնակչության աճը՝ 0,1 %, իսկ գյուղային բնակչության աճը՝ -0,3 %: 2014 թվականի տվյալների համաձայն՝ բնակչության քաղաքաբնակների թիվը կազմել է 39,6 %, տղամարդկանց կյանքի միջին տեւողությունը՝ 73,7 տարեկան, իսկ կանանց՝ 78,8 տարեկան։ Բոսնիական պատերազմի ժամանակ, 1992-ից 1995 թվականներին, Բոսնիա եւ Հերցեգովինան լքել են մոտ մեկ միլիոն մարդ՝ հիմնականում սերբեր եւ խորվաթներ։ 2011 թվականի ՅՈՒՆԵՍԿՈ-ի տվյալների համաձայն՝ գրագիտության մակարդակը կազմել է 98 %։ Ազգային եւ կրոնական կազմ 2013 թվականի մարդահամարի տվյալների համաձայն՝ բնակչության 50,11 %-ը եղել են բոսնիակներ, 30,78 %-ը՝ սերբեր եւ 15,43 %-ը՝ խորվաթներ, իսկ ըստ կրոնական պատկանելիության՝ 50,7 %-ը՝ մուսուլմաններ, 30,7 %-ը՝ ուղղափառներ, իսկ 15,2 %-ը՝ կաթոլիկներ։ Ըստ 1991 թվականի մարդահամարի տվյալների՝ Բոսնիա եւ Հերցեգովինայի բնակչության 43,5 %-ը եղել են բոսնիակներ, 31,2 %-ը՝ սերբեր, 17,4 %-ը՝ խորվաթներ եւ 5,6 %-ը՝ հարավսլավներ։ Ազգային փոքրամասնությունների միջեւ երկրում ապրել են 0,2 % չեռնոգորցիներ, 0,2 % գնչուներ, 0,1 % ալբանացիներ, 0,1 % ուկրաինացիներ, 0,1 % սլովենացիներ եւ 0,1 % մակեդոնացիներ։ Երկրում նաեւ ապրում են հունգարացիներ, իտալացիներ, չեխեր, լեհեր, գերմանացիներ, ռուսներ, սլովենացիներ, թուրքեր, ռումինացիներ եւ այլք։ 2005 թվականի տվյալների համաձայն՝ բնակչության ավելի քան 10 %-ը կազմել են գնչուները։ Սերբերն ու խորվաթները դարերից ի վեր բնակվել են Բոսնիա եւ Հերցեգովինայի տարածքում։ Բոսնիակները որպես ազգ կազմվել են իսլամցման քաղաքականության արդյունքում, որն անցկացվել է Օսմանյան կայսրության կողմից։ Լեզուներ Բոսնիա եւ Հերցեգովինայի սահմանադրությունը չի սահմանում պաշտոնական լեզուներ։ Սակայն հետազոտող Հիլարի Ֆուտիտը եւ Մայքլ Կելլին նշում են, որ Դեյոթյան համաձայնագիրը ստորագրվել է «բոսնիերենով, խորվաթերենով, անգլերենով եւ սերբերենով», եւ այդ իսկ պատճառով այդ լեզուները (բացի անգլերենից) «de facto համարվում են որպես երեք պաշտոնական լեզուներ»։ Բոսնիականի, սերբականի եւ խորվաթականի հավասար կարգավիճակը հաստատվել է Սահմանադրական դատարանի կողմից 2000 թվականին։ 2013 թվականի մարդահամարի տվյալների համաձայն՝ բնակչության 52,9 %-ը նշել են իրենց լեզուն բոսնիերենը 30,8 %-ը՝ սերբերենը եւ 14,5 %-ը՝ խորվաթերենը։ Եվրոպական պաշտոնական լեզուների մագաղաթի համաձայն՝ Բոսնիա եւ Հերցեգովինան ճանաչում է հետեւյալ փոքրամասնությունները լեզուները՝ ալբաներեն, չեռնոգորերեն, չեխերեն, իտալերեն, հունգարերեն, մակեդոներեն, գերմաներեն, լեհերեն, ռումիներեն, սլովակերեն, թուրքերեն, ուկրաիներեն, իդիշ եւ լադինո։ Գերմանալեզվական փոքրամասնությունը Բոսնիա եւ Հերցեգովինայում, հիմնականում, կազմված է Դանուբի շվաբիաներից, որոնք այս տարածքում բնակություն են հաստատել Հաբսբուրգյան միապետության ժամանակ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո տեղահանության եւ բռնի ասիմիլյացիայի պատճառով Բոսնիա եւ Հերցեգովինայի էթնիկ գերմանացիների թիվը զգալի նվազել է։ Տարաբնակեցման համակարգ 2013 թվականի մարդահամարի նախնական տվյալների համաձայն՝ բնակչության միջին խտությունը կազմել է 74,8 մարդ/կմ2, Բոսնիա եւ Հերցեգովինայի Դաշնությունում՝ 90,9 մարդ/կմ2, իսկ Սերբական Հանրապետությունում՝ 53 մարդ/կմ2։ Բնակչության ամենամեծ խտությունն առկա է կենտրոնական շրջաններում եւ պետության հյուսիսային հատվածում։ Բնակչությունը կենտրոնացված է գետերի հովիտներում, իսկ լեռնային շրջանները քիչ են բնակեցված։ Ըստ 2003 թվականի տվյալների՝ քաղաքաբնակները կազմել են բնակչության 43 %-ը։ 2001 թվականին տնտեսության մեջ զբաղված է եղել ավելի քան 1 միլիոն մարդ։ 1991 թվականի մարդահամարի համաձայն՝ Բոսնիա եւ Հերցեգովինայում հաշվվել է 5825 բնակավայր, որոնցից 39-ն ունեցել են ավելի քան 10 000 բնակչություն։ Քաղաքների ժամանակակից ցանցը կազմվել է XX դարում, երբ Սարաեւոն եղել է պետության վարչական կենտրոնն ու խոշորագույն քաղաքը, Բանյա Լուկա, Տուզլա, Զենիցա եւ Մոստար քաղաքները համարվել են խոշոր շրջանային կենտրոններ, իսկ Բիհաչը, Պրիեդորը, Դոբոյը, Բրչկոն, Մոդրիչան եւ Տրեբինեն՝ շրջանային կենտրոններ։ Հերցեգովինան պետության ամենաքիչ ուրբանիզացված մարզն է։ Սիմվոլիկա Բոսնիա եւ Հերցեգովինայի զինանշան, Բոսնիա եւ Հերցեգովինայի պետական խորհրդանիշներից մեկը։ Զինանշանի ներկայիս տեսքն ընդունվել է 1998 թվականի մայիսի 18-ին, փոխարինելով նախկին զինանշանին։ Նախկին զինանշանն ընդունվել էր 1992 թվականին Բոսնիա եւ Հերցեգովինայի անկախության հռչակագրի ստորագրման հետ զուգընթաց (անկախություն Թուրքիայից)։ Բոսնիա եւ Հերցեգովինայի դրոշը Բոսնիա եւ Հերցեգովինայի պետական խորհրդանիշերից է։ Այն իրենից ներկայացնում է կապույտ ուղղանկյուն եւ մեջտեղից անհավասարաբար դեղին եռանկյունի՝ շրջապատված 9 սպիտակ աստղով։ Դեղին եռանկյունը խորհրդանշում է հիմնադիր ազգերը։ Եռանկյունու կողմերը խորհրդանշում են Բոսնիա եւ Հերցեգովինայի բնակչությունը կազմող երեք մեծագույն ազգային խմբերը՝ բոսնիացիները, խորվաթները եւ սերբերը։ Եռանկյունը նաեւ նման է Բոսնիա եւ Հերցեգովինայի ուրվագծին։ Սպիտակ, կապույտ եւ դեղին գույների համադրումը խորհրդանշում է խաղաղություն։ Բոսնիա եւ Հերցեգովինայի օրհներգըն ընդունվել է 1999 թվականին՝ «Պետական օրհներգի մասին» օրենքով։ Երաժշտության հեղինակը Դուշան Շեստիչն է։ Սահմանադրական կարգ Բոսնիա եւ Հերցեգովինան ըստ կառավարման ձեւի Խորհրդարանական հանրապետություն է։ Պետական լեզուներն են բոսնիերենը, խորվաթերենը եւ սերբերենը։ Բոսնիա եւ Հերցեգովինայի Սահմանադրությունը համարվում է Դեյոթյան համաձայնագրի No 4 հավելվածն, որը ստորագրվել է 1995 թվականի դեկտեմբերի 14-ին Փարիզում։ Սերբական Հանրապետությունը գոյություն ունի իր սեփական Սահմանադրության հիման վրա, որն ընդունվել է 1992 թվականի սեպտեմբերի 14-ին։ Դեյոթյան համաձայնագիրը սահմանել է Գերագույն ներկայացուցչի պաշտոնն, որն օժտված է բարձրագույն իշխանությամբ։ Պետական կարգ Բոսնիա եւ Հերցեգովինան ըստ պետական կարգի դաշնություն է։ Նաեւ Բոսնիա եւ Հերցեգովինայում բացակայում են պետական մարմիններն, որոնք կոչվում են դաշնային։ Ֆորմալ տեսանկյունից Բոսնիան ունիտար ապակենտրոնացված հանրապետություն է։ Սակայն բոսնիական կենտրոնական իշխանությունն այնքան թույլ է, որ Բոսնիայի գրականությունում այն հաճախ բնորոշվում է ոչ որպես դաշնային, այլ որպես կոնֆեդերացիա։ 1995 թվականի Բոսնիա եւ Հերցեգովինայի սահմանադրության համաձայն՝ հանրապետությունը կազմված է երկու կազմավորումներից (էնտիտետներից)՝ Բոսնիա եւ Հերցեգովինայի Դաշնությունից եւ Սերբական Հանրապետությունից։ Դատական համակարգ Դատական համակարգն իր մեջ ներառում է Բոսնիա եւ Հերցեգովինայի սահմանադրական դատարանը, Սերբական Հանրապետության եւ Բոսնիա եւ Հերցեգովինայի Դաշնության սահմանադրական եւ բարձրագույն դատարանները, Բոսնիա եւ Հերցեգովինայի դատարանը, 16 կանտոնային եւ շրջանային դատարանները եւ 51 համայնքային ու հիմնական դատարանը, ինչպես նաեւ Բանյա Լուկայի Բարձրագույն առեւտրական դատարանը։ Արտաքին քաղաքականություն Բոսնիա եւ Հերցեգովինան դիվանագիտական հարաբերություններ ունի (2016 թվականի սկզբին) աշխարհի 165 պետությունների հետ, բացառությամբ Մոնակոյի հետ Եվրոպայում եւ Աֆրիկայի, Ասիայի, Օվկիանիայի եւ Կենտրոնական Ամերիկայի մի շարք պետությունների հետ։ Բոսնիա եւ Հերցեգովինան դիվանագիտական ներկայացուցչություններ (2016 թվականի սկզբին) ունեն աշխարհի բոլոր մայրացամաքների 45 երկրներում, բացառությամբ Հարավային Ամերիկայի։ Գերմանիայում, Իտալիայում, ԱՄՆ-ում եւ Թուրքիայում դեսպանատներից բացի նաեւ տեղակայված են գլխավոր հյուպատոսություններ, Խորվաթիայում բացված է մշակութային կենտրոն։ Բոսնիա եւ Հերցեգովինան նախկին Հարավսլավիայի Սոցիալիստական Ֆեդերատիվ Հանրապետության հինգ պետություն-հաջորդներից մեկն է։ Պետությունն արտաքին քաղաքականություն է վարում հետեւյալ գերակայություններին համապատասխան (2016 թվականի սկզբին)՝ ինտեգրացիա ՆԱՏՕ, մասնակցություն ՄԱԿ-ում, Եվրոպայի Խորհուրդ, ԵԱՀԿ, Իսլամական կոնֆերանս կազմակերպություն, ԱՀԿ-ի մեջ մտնելը։ Երկրում հավատարմագրված են 97 օտարերկրյա դեսպանություններ։ 2016 թվականի փետրվարի 15-ին Բոսնիայի նախագահ Դրագան Չովիչը պաշտոնապես դիմում է ներկայացրել ԵՄ մուտք գործելու համար։ 2016 թվականի սեպտեմբերի 20-ին ԵՄ-ի անդամ երկրները պաշտոնապես ընդունել են այդ դիմումը։ Զինված ուժեր Բոսնիա եւ Հերցեգովինայի զինված ուժերը կազմավորվել են 2005 թվականին Բոսնիա եւ Հերցեգովինա Ֆեդերացիայի բանակի եւ Սերբիայի Հանրապետության բանակի հիման վրա։ Դրան նախորդել է Դեյոթյան համաձայնագրով ընդունված 1995 թվականի Բոսնիա եւ Հերցեգովինայի Հանրապետության բանակի եւ Խորվաթիայի պաշտպանության խորհրդի միաձուլումը։ Բոսնիա եւ Հերցեգովինայի զինված ուժերում հաշվվում են 16 000 մարդ։ Նրանցից 10 000-ը պրոֆեսիոնալ զինծառայող, 5 000-ը՝ պահեստային եւ 1 000-ը՝ քաղաքական գործիչ են։ Բանակի 45,9 %-ը բոսնիացիներ են, 33,6 %-ը՝ սերբեր, 19,8 %-ը՝ խորվաթներ, 0,7 %-ը՝ այլ զինծառայողներ։ Բոսնիա եւ Հերցեգովինան ԵԱՀԿ-ի եւ Հարավարեւելյան Եվրոպայի հաստատության համաձայնության անդամ է։ Տնտեսություն Առավելություններ՝ հաջող անցել է կայուն շուկայական տնտեսության։ Ցածր գնաճ (1.4 %): Տնտեսության համեմատաբար բարձր զարգացման տեմպեր (Եվրոպայի միջինից ավելին), եւ ցածր պետական պարտք (Եվրոպայի միջինից ցածր)։ Համեմատար էժան, եւ Եվրոպայի այլ երկրների հետ համեմատած լավ կրթված աշխատանքային դաս։ Թույլ կողմեր՝ աղքատ հումքային բազա։ Ուժեղ կոռուպցիա։ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից ի վեր երկրում գործազրկության մակարդակն ամենաբարձրն է։ Արդյունաբերական արտադրանքը նվազել է 85% -ով, ըստ տարբեր աղբյուրների, ընդհանուր նյութական վնասը կազմել է 20-80 մլրդ դոլար։ 1998 թվականին երկրի ՀՆԱ-ն նվազել է ավելի քան 75% -ով։ 1995 թվականից սկսած, երկրի տնտեսությունը վերականգնելու համար տրամադրվել է լայնածավալ միջազգային օգնություն։ 1994-ից մինչեւ 2014 թվականն ուղղակի ներդրումիների ծավալը կազմել է 6 մլրդ եվրո, այդ թվում Ավստրիայի կողմից՝ 1,3 մլրդ եվրո, Սերբիայի կողմից՝ 1,1 մլրդ, Խորվաթիայի՝ 780 մլն, Ռուսաստանի՝ 518 մլն, Սլովենիայի՝ 462 մլն, Գերմանիայի 326 մլն, Շվեյցարիայի՝ 278 մլն, Նիդեռլանդների՝ 235 մլն, Մեծ Բրիտանիայի՝ 180 մլն, Լյուքսեմբուրգի՝ 169 մլն։ Բոսնիա եւ Հերցեգովինայի արտաքին առեւտրի աշխարհագրական բաշխում (2014 թվական)` ԵՄ երկրներ - 64,0 % (10,7 մլրդ դոլար), Ռուսաստան - 5,5 % (0,9 մլրդ դոլար), Չինաստան - 5,5 % (0,9 մլրդ դոլար), Թուրքիա - 3,3 % (0,6 մլրդ դոլար), Ամերիկայի երկրներ - 3,3 % (0,6 մլրդ դոլար), Աֆրիկայի երկրներ - 0,8 % (0,1 մլրդ դոլար)։ Ընդհանուր ցուցանիշներ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից ի վեր երկրում գործազրկության մակարդակն առավելագույնի էր հասել։ Արդյունաբերական արտադրանքը նվազել է 85% -ով, ըստ տարբեր աղբյուրների, ընդհանուր նյութական վնասը կազմել է 20-80 մլրդ դոլար։ 1995 թվականից սկսած, երկրի տնտեսությունը վերականգնելու համար տրամադրվել է լայնածավալ միջազգային օգնություն։ Ժամանակակից Բոսնիա եւ Հերցեգովինան վերաբերվում է Եվրոպայի քիչ զարգացած տնտեսություններին։ 2009 թվականին ՀՆԱ-ի չափը կազմել է 16,202 մլրդ ԱՄՆ դոլար։ Ըստ ԱՄՀ-ի 2015 թվականի տվյալների՝ Բոսնիա եւ Հերցեգովինան վերաբերվել է զարգացող երկրներին։ ՀՏՖ-ի Մրցունակության զեկույցում Բոսնիա եւ Հերցեգովինան զբաղեցրել է 11-րդ հորիզոնականն՝ առաջ անցնելով Աֆրիկայի աղքատ երկրներից։ 2015 թվականի դեկտեմբերի Forbes-ի տվյալների համաձայն՝ երկիրն ունի անցումային տնտեսություն, որը կախված է մետաղի, մանածագործվածքի, կահույքի, էլեկտրոէներգիայի արտահանումից, ինչպես նաեւ օտարերկրյա օգնությունից եւ փողային փոխանցումներից։ Պետական պարտքը կազմում է ՀՆԱ-ի 45 %, գործազրկությունը՝ 43,9 %, թղթադրամի արժեքազրկումը՝ 0,9 %: ԱՄՀ-ի ըստ 2014 թվականի՝ մեկ շնչի հաշվով ՀՆԱ-ն կազմել է ԱՄՆ-ի 9833 դոլար կամ ըստ Համաշխարհային բանկի տվյալների՝ ԱՄՆ-ի 9891 դոլար (աշխարհի երկրների միջեւ 104-րդ եւ 102-րդ տեղերը համապատասխանաբար)։ 2014 թվականին ներմուծումը կազմել է 16,199 մլն փոխարկելի մարկ, արտահանումը՝ 8,684 մլն, իսկ արտաքին առեւտրի հաշվեկշիռը՝ −7,515 մլն։ 2013 թվականի ներմուծման հիմնական ապրանքներն են էլեկտրոէներգիան, ալյումինի ձուլվածքը, երկաթի ձույլերը, պողապտը, կանացի կոշիկը եւ այլն։ Արտահանման հիմնական ապրանքներն են նաֆթը եւ նավթամթերքները, դեղորայքը, քարածուխը եւ մարդատար ավտոմոբիլները։ Արտաքին առեւտրի ներմուծման (2013) հիմնական գործընկերներն են Գերմանիան, Խորվաթիան, Իտալիան, Սերբիան եւ Ավստրիան, իսկ արտահաման՝ Խորվաթիան, Գերմանիան, Ռուսաստանը, Սերբիան եւ Իտալիան։ ՀՆԱ-ի աճ (Համաշխարհային բանկի տվյալներով) Ֆինանսական համակարգ Փոխարկելի մարկը Բոսնիա եւ Հերցեգովինայի ազգային արժույթն է։ 1 փոխարկելի մարկը հավասար է 100 ֆենինգի (, ): Մարկի փոխարժեքի պահպանման համար Բոսնիան եւ Հերցոգովինան օգտագործում է Արժույթային խորհրդի ռեժիմն, որի ժամանակ մարկի փոխարժեքը կապվում է եվրոյի հետ (կոդ ISO 4217 - EUR)՝ 1,95583։1 հարաբերակցությամբ ։ Երկրում (2016 թվականի սկզբին) գործում են 27 մասնավոր բանկ, որոնցից կեսի գլխավոր գրասենյակները գտնվում են Սարաեւոյում։ 2014 թվականի խոշորագույն բանկերն են եղել UniCredit-ի երկու դուստր բանկերը, Raiffeisen Zentralbank-ի դուստր բանկը, Intesa Sanpaolo-ի դուստր իտալական բանկը, NLB Razvojna banka եւ Nova banka: Օտարերկրյա բանկերից են նաեւ ավստիրական Hypo Group Alpe Adria ու Erste Bank եւ ռուսական Սբերբանկը։ Արդյունաբերություն 1960-ական թվականներին Բոսնիա եւ Հերցեգովինային ընկնում է ամբողջ Հարավսլավիայի երկաթե հանքաքարի արդյունահանման 99% եւ կոքսի արտադրության 100%, ածխի արտադրության 40%, թուջի արտադրության 2/3 եւ պողպատի ձուլման 50% բաժինը։ Բոսնիա եւ Հերցեգովինան Հարավսլավիայում առաջին տեղն է զբաղեցրել փայտամշակման արդյունաբերության արտադրությամբ եւ մեծ դերակատարություն է ունեցել քիմիական արդյունաբերության մեջ (Հարավսլավիայում միայն Բոսնիա եւ Հերցեգովինայում կար սոդայի (Լուկավաց) եւ քլորի արտադրություն)։ 2014 թվականի Բոսնիա եւ Հերցեգովինայի արդյունաբերության կառուցվածքում բնական հանածոների հանույթին ընկնում էր արտադրանքի մոտավորապես 5 %-ը, վերամշակող արդյունաբերությանը՝ մոտավորապես 74 %, էլեկտրաէներգիայի, գազի, գոլորշու արտադրությանը եւ մատակարարմանը՝ մոտավորապես 20 %։ 2000 թվականի սկզբին գերմանական Volkswagen-ի եւ Չեխիայի Skoda-ի աջակցությամբ գործարկվեց ավտոմեքենաների արտադրությունն, որը նրանց ցածր գնի պատճառով մեծ պահանջարկ ունի հարեւան երկրներում։ Բոսնիա եւ Հերցեգովինայի արդյունաբերության մեջ հիմնական ներդրողներից մեկը Սլովենիան է։ 2004 թվականին ավտոմեքենաշինության հիմնական կենտրոններից են եղել Սարաեւոն, Մոստարը եւ Տեշանը։ Մետալուրգիական խոշոր ընկերություններն էին Զենիցայի պողպատաձուլական գործարանը, Մոստարի ալյումինի կոմբինատը եւ Զվորնիկի ալյումինիումի գործարանը։ Աստիճանաբար երկրում աճում են հանքարդյունաբերությունը, մետալուրգիական եւ նավթավերամշակման ոլորտները, նաեւ աճում է տեքստիլ արդյունաբերության, ավտոմեքենաների բաղադրիչ մասերի, ավիացիոն արդյունաբերության եւ կենցաղային սարքերի արտադրությունը։ Թեթեւ արդյունաբերության խոշորագույն կենտրոնը Սարաեւոն էր։ Գյուղատնտեսություն Գյուղատնտեսական նշանակության հողերը զբաղեցնում են ավելի քան երկու միլիոն հեկտար տարածք (պետության տարածքի ավելի քան 40 %), որոնց մեծ մասը զբաղեցնում են վարելահողերը եւ պարտեզները, ամենաքիչը՝ այգիները եւ խաղողի այգիները, ինչպես նաեւ մարգագետինները եւ արոտավայրերը։ Բանջարեղենը եւ կարտոֆիլն աճեցվում է ամբողջ երկրով։ Գյուղատնտեսական հողատարածքները հիմնականում տեղակայված են գետային հովիտներում։ Մրգատու այգիները տեղակայված են Սավա գետից հարավ ընկած բլուրներում։ Հերցեգովինայի հարավարեւմտյան հատվածում աճեցնում են խաղող եւ ծխախոտ, ինչպես նաեւ բոստանային կուլտուրաներ, դեղձեր, ծիրաններ, ձիթապտուղներ, մանդարիններ, կեռասներ, թուզեր։ Գինեգործության կենտրոնը Մոստարի շրջանն է։ 2014 թվականին գյուղատնտեսական հողատարածքները կազմել են 1,011 մլն հա, որից 501 հազ. հա ցանքատարածություններ (որոնց թվում 300 հազար հա Սերբական Հանրապետության տաեւածք, 185 հազար հա Բեւհ Դաշնության եւ 13 հազար հա Բրչկո օկրուգի)։ 2013 թվականին Բոսնիա եւ Հերցեգովինայում ցանվել էր 62 հազար հեկտար ցորեն (անքան, որքան նախորդ տարի), 176 հազար հա եգիպտացորեն (2012 թվականի համեմատ 10%-ով պակաս)։ 2012 թվականին հավաքվել է 208 հազար տոննա ցորեն եւ 500 հազար տոննա եգիպտացորեն։ 2011 թվականին երկրում պտղատու ծառերի թիվը գնահատվել է 30 մլն, մրգերի տարեկան արտադրությունը` 320 հազար տոննա։ Սակայն, միեւնույն ժամանակ, երկիրը 100 միլիոն դոլարի վերամշակման միրգ եւ մթերք է ներկրում ։ Մրգերի արդյունաբերական վերամշակումը հիմնականում ներառում է չորացրած մրգերի, հյութի խտանյութերի եւ ջեմերի արտադրությունը։ Այս ոլորտում կան երկու խոշոր արտադրողներ (Vegafruit, Մալայա Բրեսնիցա եւ Vitaminka, Բանյա Լուկա), որոնք մրգերից եւ բանջարեղենից արտադրում են տարեկան մոտ 25 հազար տոննա արտադրանք։ Անասնաբուծության հիմքն է թռչնաբուծությունը եւ ոչխարների, խոզերի եւ կովերի բուծումը։ Տրանսպորտ A1 ավտոմայրուղին անցնում է Բոսնիա եւ Հերցեգովինայի տարածքով։ Այն E73 եվրոպական երթուղու ամենաերկար հատվածն է, որը Կենտրոնական Եվրոպան կապում է Ադրիատիկ ծովի հետ։ Բացի այդ, E661, E761, E762 եվրոպական երթուղիներն անցնում են երկրի տարածքով։ Բոսնիա եւ Հերցեգովինայի տարածքի վրա կառուցվել է 22,926 կմ ճանապարհ, այդ թվում՝ 19,426 կմ պինդ ծածկով ճանապարհներ եւ 3,500 կմ՝ գրունտային ծածկով ճանապարհներ։ Լեռնային ճանապարհների մեծ մասը ցածր թողունակությունով է։ Բոսնիա եւ Հերցեգովինայի տարածքում գոյություն ունի 601 կմ երկաթուղային ուղի, 1435 մմ երկաթուղագծի լայնությամբ, ներառյալ 392 կմ էլեկտրաֆիկացված ուղիները։ Երկաթուղային ցանցը 1992 թվականից սպասարկում են երկու ընկերություններ. Սերբիական Հանրապետության տարածքում` Željeznice Republike Srpske (ŽRS), իսկ Բոսնիա եւ Հերցեգովինայի Դաշնությունյի տարածքում` Željeznice Federacije Bosne i Hercegovine (ŽFBH): Երկաթուղային ճանապարհները երկիրը կապում են Խորվաթիայի հետ հյուսիսում, արեւմուտքում եւ հարավում եւ Սերբիայի հետ արեւելքում։ 19-20 դարերում երկաթուղային Գաբելա-Զելենիկա գիծը կապում էր երկիրը Չեռնոգորիայի հետ։ Բոսնիա եւ Հերցեգովինայում կան 24 օդանավակայաններ, որոնցից 7-ը կարծր մակերեսով, 17-ը՝ հողային ծածկով, ինչպես նաեւ 6 ուղղաթիռի վայրէջքային հարթակներ։ Երկրում գործում են 4 միջազգային օդանավակայաններ՝ Բանյա Լուկա, Մոստար, Սարաեւո եւ Տուզլա։ 1994-ից 2015 թվականներին գործել է B&H Airlines ավիաընկերությունը։ Բոսնիա եւ Հերցեգովինայի գետի ցանցի հիմքն են Սավայի աջ վտակներն, որոնց միջոցով անցում է բացվում դեպի միջինդանուբյան դաշտավայրը եւ Ներետվայի հովիտն՝ ապահովելով ելք դեպի Ադրիատիկ ծով։ Սավայով դեպի Խորվաթիա ջրային ուղին բաց է, բայց հազվադեպ է օգտագործվում։ Սավան ունի հետեւյալ նավահանգիստները՝ Գրադիշկա, Բրոդ, Շամաց, Բրչկո, Օրաշյե։ ԶԼՄ Բոսնիա եւ Հերցեգովինայի տպագրական հրատարակությունները գտնվում են մասնավոր ձեռքերում։ Ըստ 2016 թվականի հունվարի տվյալների՝ երկրում հրատարակվում էին 10 ամենօրյա թերթեր։ Բոսնիա եւ Հերցեգովինայի Դաշնությունում գտնվում են 59 ամսագրեր, որոնց թվում են Սարաեւոյի «Սլոբոդնա Բոսնա» եւ BH Dani հրատարակությունները, եւ Սերբական Հանրապետությունում 48 ամսագրեր, 8 նորությունների գործակալություններ։ 2009 թվականի տվյալների համաձայն՝ երկրում հաղորդում էին տարբեր մակարդակի ավելի քան 45 հեռուստատեսական կայաններ։ «Բոսնիա եւ Հերցեգովինայի ռադիոյի եւ հեռուստատեսության» կազմում հաղորդում են երեք հեռուստաալիք՝ «Դաշնային հեռուստատեսություն»-ը Բոսնիա եւ Հերցեգովինայի Դաշնությունում, ՎՆՏ 1-ը եւ «Սերբական Հանրապետության հեռուստատեսություն»-ը Սերբական Հանրապետությունում։ Սարաեւոյում տեղակայված է քաթական «Ալ Ջազիրա» հեռուստաալիքի կենտրոնական ստուդիան, որը հաղորդում էր նախկին Հարավսլավիայի երկրներում սերբախորվաթերենով։ Կրթություն եւ գիտություն Կրթական համակարգը կազմված է հաստատություններից, որոնք նախատեսված են 3-ից 7 տարեկան երեխաների համար, պարտադիր դպրոցներից 7-ից մինչեւ 11 տարեկան եւ 11-ից մինչեւ 15 տարեկան երեխաների համար, ընդհանուր միջնակարգ դպրոցներից եւ գիմնազիաներից 15-ին մինչեւ 19 տարեկան ուսանողների համար, մասնագիտական միջնակարգ դպրոցներից, պրոֆեսիոնալ-զանազանտեխնիկական դպրոցներից եւ համալսարաններից։ 1966 թվականից գործում է Գիտությունների եւ արվեստի ակադեմիան։ Հիմնական գիտական հաստատությունները տեղակայված են Սարաեւոյում, որոնց թվում են Բոսնիական համալսարանը (հիմնադրված 1997 թվականին՝ որպես բոսնիացիների պատմության եւ մշակույթի ուսումնասիրման կենտրոն), լեզվաբանության, տերմինային եւ ատոմային տեխնոլոգիայի, եղանակաբանության համալսարաններն, ինչպես նաեւ աշխարհագրական, ֆիզիկական եւ աստղագիտական, մաթեմատիկական, բժշկական, մանկավարժական եւ այլ ընկերություններ։ Գրադարանների շարքում են Ազգային եւ համալսարանական գրադարանը (հիմնադրվել է 1945 թվականին), Գազի Խասրբեգովի գրադարանը (1537 թվական) եւ Ազգային թանգարանի գրադարանը։ Բարձրագույն կրթության պետական հաստատություններին են պատկանում Սարաեւոյի (հիմնադրվել է 1949 թվականին), Տուզլայի (հիմնադրվել է 1976 թվականին), Մոստարի (հիմնադրվել է 1977 թվականին), Բիխաչի, Զենիցայի եւ Ջեմալ Բիեդիչի համալսարանները Բոսնիա եւ Հերցեգովինայի Դաշնությունում եւ Բանյա Լուկայի (հիմնադրվել է 1975 թվականին), Իստոչնո Սարաեւոյի համալսարանները, Պրիեդորի բարձրագույն բժշկական, Տրեբինեի բարձրագույն հյուրանոցային բիզնեսի եւ տուրիզմի դպրոցները՝ Սերբական Հանրապետությունում։ Մշակույթ Բոսնիական պատերազմից հետո Բոսնիա եւ Հերցեգովինայում աշխատանքներ են իրականացվում մշակութային ժառանգությունը պահպանելու ուղղությամբ։ Դա կարելի է տեսնել Մոստարի Հին կամուրջի եւ պատմական-մշակութային նշանակություն ունեցող այլ շինությունների վերականգնման օրինակով։ Շատ այլ ծրագրեր, ցավոք սրտի, մինչ օրս մնացել են անտեսված քաղաքական տարաձայնությունների ու ֆինանսների բացակայության պատճառով։ Բոսնիական պատերազմից հետո Սարաեւոյում նկատվում է շինարարության աճ։ Այստեղ վերանորոգվել են երկվորյակ աշտարակները, կառուցվել է «Ավազ Թվիսթ» աշտարակն, որը Բոսնիա եւ Հերցեգովինայի ամենաբարձր աշտարակն է։ Շինությունում է հաստատվել մեծ ճանաչում ունեցող «Ավազ» թերթի գլխավոր գրասենյակը։ Կրոն Կրոնը Բոսնիա եւ Հերցեգովինայում ներկայացված է հետեւյալ դավանություններից՝ իսլամ (40 %), ուղղափառություն (31 %), կաթոլիկություն (15 %) եւ այլն (աթեիզմ)։ Պատմություն Մինչեւ 10-րդ դարը Բոսնիայի բնակչության մեծ մասը հեթանոս է եղել, սակայն Հերցեգովինայում քրիստոնեության ընդունումը բավականին վաղ է տեղի ունեցել։ Համարվում է, որ առաջին հոգեւորականներն այստեղ են ուղարկվել Հռոմի կողմից։ Սակայն 930-ական թվականներին, Բոսնիայի եւ Սերբիայի միանալուց հետո, Բոսնիայի քրիստոնեական գալուստները վերաենթարկվում էին Կոստանդնուպոլսին։ 968 թվականին Բոսնիան միանում է Խորվաթիային, 1019 թվականին՝ Բյուզանդիային, իսկ 1026 թվականին անկախանում է։ 1080-ական թվականներին Բոսնիայում հաստատվում է կաթոլիկական թեմը։ 1135 թվականին Բոսնիան միացել է կաթոլիկ Հունգարիային, իսկ 1166-1180 թվականներին՝ նորից հայտնվել է ուղղափառ Բյուզանդիայի կազմում, որից հետո նորից անկախացել է։ 13-14 դարերին Բոսնիա եւ Հերցեգովինայի տարածքում գոյություն ուներ երկու կրոն։ Կաթոլիկ էին առավելապես Բոսնիայի հյուսիսային եւ կենտրոնական հատվածներն, իսկ հարավային Խում (Հերցեգովինա) իշխանությունն, որը 1168-1326 մտնում է Սերբիայի կազմում, գտնվում էր Սերբիայի ուղղափառ եկեղեցու տարածքում եւ 1219 թվականից ենթարկվում էր անմիջականորեն սերբական արքեպիսկոպոսին։ Առաջին թուրական արշավանքը դեպի բոսնիական հողեր իրականցվել է 1388 թվականին, եւ 1448 թվականին թուրքերն արդեն նվաճել էին Բոսնիայի կենտրոնական հատվածի մի մասը։ Բոսնիական թագավոր Ստեպան Տոմաշն օգնություն էր խնդրում Կաթոլիկական եկեղեցուց, բայց Հռոմի Պապը նախ եւ առաջ ցանկանում էր համոզվել Բոսնիայում "երեսների" բացակայությանը։ Տոշամը 1459 թվականին հավաքել է ամբողջ Բոսնիական եկեղեցու հոգեւորականությունն, որից հետո հրամայել է նրանց կա՛մ ընդունել կաթոլիկությունը եւ սկսել ենթարկվել Հռոմի Պապին, կա՛մ լքել թագավորությունը։ Ստեպան Տոմաշն այդպես էր չսպասեց խաչակրաց արշավանքին՝ մահանալով 1461 թվականին։ Հաջորդ տարի նրա որդի Ստեպան Տոմաշեւիչը հրաժարվել է հարկ վճարել թուրքական սուլթան Մեհմեդ II-ին։ 1463 թվականի գարնանը սուլթանը Բոսնիա եկավ մեծ բանակով։ Ստեպան Տոմաշեւիչի բանակը ջախջախվեց, որից հետո նա սուլթանի հրամանով 1463 թվականին հուլիսին գլխատվեց։ 1995 թվականի վերջին երկրում տեղավորվել են ՆԱՏՕ-ի խաղաղարարները, ստեղծվել էր մուսուլմանա-խորվաթական Բոսնիա եւ Հերցեգովինայի Դաշնությունը (տարածքի 51%-ը) եւ Սերբական Հանրապետությունը (տարածքի 49%-ը) Կաթոլիկների թիվը պատերազմի ընթացքում կրճատվել է ավելի շատ, քան մուսուլմանների եւ ուղղափառների թիվը։ Այժմ դավանականությունը որոշվում է հիմնականում ազգությամբ՝ սերբերը՝ դավանում են ուղղափառություն (31 %), խորվաթները՝ կաթոլիկություն (15 %)։ Սերբերը եւ խորվաթներն, որոնք դավանում են իսլամ, իրենց անվանում են բոսնիակներ եւ մուսուլմաններ (40 %)։ Թատրոն եւ կինո Թատերական արվեստը Բոսնիա եւ Հերցեգովինայում հայտնվել է 19-րդ դարում։ Սարաեւոյի ազգային թատրոնը հիմնադրվել է 1919 թվականին, Բանյա Լուկայի թատրոնը՝ 1930 թվականին, Մոստարի թատրոնը՝ 1949 թվականին, Տուզլայի թատրոնը՝ 1949 թվականին, Բոսնիական ազգային թատրոնը՝ 1950 թվականին։ Սարաեւոյում կան նաեւ «Կամերային թատրոն 55» եւ Մանկական թատրոն։ Բոսնիայի հետ պահպանված կինոնկարահանումներից ամենահինը 1912 թվականի «Ճամփորդություն Բոսնիայով»-ն է։ 1951 թվականին նկարահանվել է առաջին խաղարկային կինոն՝ կարճամետրաժ ֆիլմ «Սահմանին» եւ լիամետրաժ «Մայոր ուրվական»։ Հետագայում ֆիլմերը հաճախ նկարահանվել են հարավսլավացի Մեշա Սելիմովիչի, Միրկո Կովաչի, Բրանկո Չոպիչի եւ այլ գրողների սցենարով։ Պատկերների մեծ մասը նկարահանել է «Բոսնա Ֆիլմ» կինոստուդիան, հաճախ Հարավսլավիայի այլ կինոստուդիաների հետ համատեղ։ 1960-ականներին հիմնադրված «Սուտյեսկա Ֆիլմ» կինոստուդիայի կողմից նկարահանվել են կարճամետրաժ եւ վավերագրական ֆիլմեր։ 1981 թվականի Սարաեւոյում բացվել է Բեմական արվեստի ակադեմիա։ Հարավսլավիայի գոյության տարիներին Բոսնիա եւ Հերցեգովինայի նկարահանվել են այնպիսի պատկերներ, ինչպիսիք են 1969 թվականի «Ճակատամարտ Ներետվայի վրա», 1981 թվականի «Արդյո՞ք դու հիշում ես Դոլի Բելին»։ 1995 թվականից Սարաեւոյում անցկացվում է Սարաեւոյի միջազգային կինոփառատոնը։ 1996 թվականին, Բոսնիական պատերազմի ավարտից հետո, նկարահանվել է առաջին խաղարկային պատկերը՝ «Կատարյալ շրջան»։ 21-րդ դարի սկզբին նկարահանվել են «Օրեր եւ ժամեր» (2004) եւ այլ ֆիլմեր։ Գրականություն Բոսնիայի միջնադարյան գրականությունն, որն առաջացել է 12-րդ դարի վերջում, տարբերվել է թույլ զարգացմամբ՝ երկրում հերետիկոսական Բոսնիական եկեղեցու գերակշռության պատճառով (կաթոլիկ եւ ուղղափառ եկեղեցիների)։ 14-15 դարերի հնագույն հուշարձաններին վերաբերվում են Դիվոշեւո եւանգելիե, Խվալի գիրք եւ այլն։ Գրական հուշարձաններին են նաեւ վերաբերվում ստեչակների տապանագիրները։ 15-17 դարերի սերբական վանքերում ստեղծվել է պատմական գրականությունը։ 16 դարում զարգանում է մուսուլմանական գրականությունը թուրքերենով, արաբերենով, բոսնիերենով եւ պերսիդերենով։ 19-20 դարերի ընթացքում սկսել են ստեղծագործել սերբ բանաստեղծներ Յովան Դուչիչը, Ալեքսա Շանտիչը եւ սերբ գրող Պետար Կոչիչը։ 20-րդ դարի գրականությունը հիմնականում զարգացել է ռեալիզմի շրջանակներում։ Հասարակական քննադատությամբ հանդես են եկել գրողներ Հասան Կիկիչը եւ Ն. Սիմիչը։ 1950-1960-ական թվականներին ստեղծագործել են սերբ գրողներ Բրանկո Չոպիչը եւ Իվո Անդրիչը, որը 1961 թվականին արժանացել է Նոբելյան մրցանակի։ 1970-ական թվականներին ստեղծագործել են բոսնիական մուսուլմանների նոր գրականության հիմնադիրներ Մեշա Սելիմովիչը եւ Սկենդեր Կուլենովիչը։ Խոհանոց Բոսնիական խոհանոցն օգտագործում է բազմաթիվ համեմունքներ, բայց չափավոր քանակությամբ։ Կերակրատեսակներից շատերը թեթեւ են, եփվում են մեծաքանակ ջրով, սոուսներն ամբողջությամբ բնական են, բաղկացած մեծ մասամբ բանջարեղենի հյութերից։ Տիպական բաղադրամասեր են կարտոֆիլը, լոլիկը, սոխը, սխտորը, ոչ կծու պղպեղը, վարունգը, դդմիկը, գազարը, կաղամբը, ուտելի սունկերը, սպանախը, կանաչ եւ չոր ընդեղենը, սալորները, կաթը, աղացած, ոչ կծու կարմիր պղպեղը, պավլակա կոչվող կաթնասերը, կայմակը։ Մսով տիպական կերակրատեսակները պատրաստվում են գլխավորապես տավարի, ոչխարի, գառան մսից՝ համաձայն իսլամական սննդակարգի, թեեւ բոսնիական խորվաթներն ու բոսնիական սերբերը օգտագործում են նաեւ խոզի միս։ Տեղական առանձնահատուկ ուտեստներից են չեւապին (կան չեւապչիչին), բուրեկը, դոլման, սարման, փիլաֆը, գուլաշը, այվարը, մի ամբողջ շարք արեւելյան անուշեղեն։ Տեղական լավագույն գինիները պատրաստվում են Հերցեգովինայում, որտեղ կլիման բարենպաստ է խաղող աճեցնելու համար։ Սալորի, խնձորի օղին՝ ռակիան, արտադրում են Բոսնիայում։ Սպորտ 1984 թվականին Սարաեւոյում եւ նրա մերձակայքում անցկացվել են Ձմեռային օլիմպիական խաղերը։ 1960 թվականին Սարաեւոյում անցկացվում են շախմատի «Բոսնա-մրցույթներ»։ 1992 թվականին հիմնադրվել է Բոսնիա եւ Հերցեգովինայի օլիմպիական կոմիտեն՝ Օլիմպիական խաղերում պետության մասնակցության համար։ 2010 թվականին Բոսնիա եւ Հերցեգովինայի Դաշնությունում գործել են 37 սպորտային միավորումներ եւ 1221 ակումբներ, Սերբական Հանրապետությունում՝ 35 եւ 603 համապատասխանաբար, Բրչկո շրջանում՝ 3 եւ 75 համապատասխանաբար։ Խոշորագույն ֆուտբոլային մարզադաշտերն են՝ «Ասիմ Ֆերհատովիչ Հասե» (ավելի քան 35 հազար մարդ տարողությամբ) եւ «Գրբավիցա» (ավելի քան 16 հազար մարդ տարողությամբ) Սարաեւոյում, «Ստադիոն պոդ Բելիմ Բրեգոմ» (ավելի քան 20 հազար մարդ տարողությամբ) Մոստարում, «Բիլինո Պոլե» (ավելի քան 15 հազար մարդ տարողությամբ) Զենիցայում։ Պետության ֆուտբոլային ակումբների շարքում են՝ «Ժելեզնիչար»-ը Սարաեւոյում, «Բորաց»-ը, «Զրինսկի»-ն Մոստարում եւ այլն։ Բարձրագույն ֆուտբոլային լիգան Բոսնիա եւ Հերցեգովինայի ֆուտբոլի առաջնությունն է։ Բոսնիա եւ Հերցեգովինայի ֆուտբոլի ազգային հավաքականը մասնակցում է Եվրոպայի եւ աշխարհի առաջնությունների խաղերին։ Այլ սպորտաձեւերում միջազգային առաջնություններին մասնակցում են բասկետբոլի կանանց եւ տղամարդկանց, վոլեյբոլի կանանց եւ տղամարդկանց, ռեգբիի, հոկեյի, շախմատի եւ այլ հավաքականները։ Տես նաեւ Սերբական Հանրապետություն Բոսնիա եւ Հերցեգովինայի Դաշնություն Նշումներ Ծանոթագրություններ Գրականություն Ռուսերենով Անգլերենով Phillips, Douglas A. Bosnia and Herzegovina (Philadelphia: Chelsea House, 2004). Robin Okey, Taming Balkan Nationalism: The Habsburg 'Civilizing' Mission in Bosnia, 1878–1914 (Oxford: Oxford University Press, 2007) Արտաքին հղումներ Բոսնիա եւ Հերցեգովինայի էջը Business Anti-Corruption Portal-ում Բոսնիա եւ Հերցեգովինա UCB Libraries GovPubs-ում Բոսնիա եւ Հերցեգովինա Facebook կայքում Բոսնիա եւ Հերցեգովինա Բոսնիա եւ Հերցեգովինայի էջը BBC News-ում Բոսնիա եւ Հերցեգովինա Եվրոպայի երկրներ Հարավային Եվրոպա ՄԱԿ-ի անդամ երկրներ Հանրապետություններ Եվրոպայի խորհրդի անդամ երկրներ Հարավային Եվրոպայի երկրներ


source: wikipedia

text: Բոտսվանա, պետություն Աֆրիկայում։ Մայրաքաղաքը Գաբորոնեն է։ Սահմանակցում է արեւմուտքից եւ հյուսիսից՝ Նամիբիային, արեւելքից եւ հյուսիս-արեւելքից՝ Զիմբաբվեին, հարավից եւ հարավ-արեւելքից՝ ՀԱՀ-ին։ Խոշոր քաղաքներ են բացի մայրաքաղաքից՝ Մաունը, Գանցին եւ Մահալապիեն։ Բոտսվանայում են գտնվում Մակգադիկգադի աղի լճերը։ Աշխարհագրորեն երկրի տարածքի 70 %-ը զբաղեցնում է Կալահարի անապատը։ 1966 թվականի սեպտեմբերի 30-ին բրիտանական պրոտեկտորատ Բեչուանալենդը Ազգերի Համագործակցության շրջանակներում անկախություն է հռչակել եւ անվանումը ժամանակակից դարձրել։ Երկրի մայրաքաղաքը եւ ամենամեծ քաղաքը Գաբորոնեն է։ Ֆիզիկա-աշխարհագրական բնութագիր Աշխարհագրական դիրք Բոստվանան գտնավում է Հարավային Աֆրիկայում։ Երկրի տարածքը 581 730 կմ2 է, տարածքի ցամաքային մասը կազմում է 655 730 կմ2։ Բոստվանայի երկարությունը հյուսիս-հյուսիս-արեւելքից հարավ-հարավ-արեւմուտք ուղղությամբ 960 կմ է։ Երկիրն ունի ընդհանուր սահման հարավում եւ հարավ-արեւելքում Հարավաֆրիկյան Հանրապետության (1840 կմ), հյուսիսում եւ արեւմուտքում Նամիբիայի (1360 կմ), հյուսիս-արեւելքում Զամբիայի (մի կետում) եւ Զիմբաբվեի հետ (831 կմ)։ Սահմանների ընդհանուր երկարությունը 4013 կմ է Ռելիեֆ Բոտսվանայի տարածքի 70%-ը տեղակայված է Կալախարիայի լայնածավալ բարձրավանդակում։ Միջին բարձրությունը կազմում է 800-1000 մետր, արեւմուտքում՝ մինչեւ 1200 մետր։ Բլուրների ամենաբարձր կետը Ցոդիլոն է (1489 մ), ամենացածրը՝ Լիմպոպո եւ Շաշե գետերի միացման շրջանը (513 մ)։ Ընդարձակ բարձրավանդակը, որն ունի 1200 մ միջին բարձրություն եւ ձգվում է Քանյեի հյուսիսից մինչեւ Զիմբաբվեի սահմանը, երկիրը բաժանում է երկու տեղագրական տարածաշրջանների։ Արեւելյան շրջանը բլրապատ տարածք է, որտեղ գերակշռում են թփածածկ եւ խոտածածկ տարածքները։ Բարձրավանդակից արեւմուտք տարածվում են Օկավանգո ճահիճը եւ Կալախարիի անապատը։ Հողեր Երկրի արեւելյան եւ կենտրոնական մասերի հողերը կազմված են չոր կավե կարմիր մոկատա հողից, որ հանդիպում է հարթավայրերում, կամ սպիտակ կավճե, չավանա ավազե հողի ու շագանակագույն քարքարոտ հողի՝ սելեկոյի խառնուրդից, որոնք հանդիպում են բլուրներում եւ դրանց շրջակայքում։ Սելեկո հողերը համարվում են Բոտսվանայի լավագույն հողերից, որոնք հարմար են հացահատիկային մշակաբույսերի աչեցման համար։ Այդ հողերի բերրիությունը սահմանափակվում է քիչ տեղումների պատճառով։ Հինավուրց լճի տեղում գտնվող ալյուվիալ հողերն իրենց մեջ ներառում են մոխրագույն կավե հողեր՝ ճահճոտ տարածքներում, կանաչամոխրագույն աղի հողեր՝ բոլսոնայում, խոնավ տարածքների շրջակայքում տարածված են մոխրագույն կավե հողերից մինչեւ դեղին ավազե հողեր։ Նախկին խոնավ տարածքներում կան նաեւ սեւ եւ մոխրագույն կավե հողեր։ Ջրային ռեսուրսներ Բոտսվանայի ամենախոշոր գետը Օկավանգոն է։ Երկրի հյուսիս-արեւմուտքում գտնվում է նրա ստորին հոսքը եւ 16 000 կմ2 մակերեսով ընդարձակ ներմայրցամաքային դելտան (հորդացման ժամանակ՝ մինչեւ 22 000 կմ2)։ Օկավանգոյի դելտան առատ է լճերով, որոնցից ամենախոշորը համարվում է աղի Նգամի լիճը։ Դելտայից առկա է ջրի անկանոն հոսք Բոտետի (Բոտլետլե) ցամաքող գետով, Ցկաու աղի լճի միջով աշխարհի ամենամեծ աղուտներից մեկի՝ Մակգադիկգադիի մեջ (մոտ 40 հազար կմ2 մակերես)։ Առավել անձրեւոտ տարիներին Օկավանգո գետի դելտայից ջրի հոսք է տեղի ունենում Զամբեզի գետի մեջ։ Երկրի հարավ-արեւելքում հոսում են Լիմպոպո գետի ձախ վտակները, որոնք հոսում են Հարավաֆրիկյան Հանրապետության սահմանով; հյուսիս-արեւելքում՝ Չոբե գետի աջ վտակները, որոնք հոսում են հյուսիսային սահմանի երկայնքով։ Մնացած տարածքում առկա են միայն ցամաքող գետեր, որոնք ջրով են լցվում միայն անձրեւոտ սեզոնին, ինչպես նաեւ առկա են անհոսք աղի լճեր։ Բոտսվանայի գետերի մեծամասնությունը ակունքներ ունեն ՀԱՀ-ում կամ Անգոլայում։ Երկրում առկա են 2,9 կմ3 վերականգնվող ջրային աղբյուրներ, որոնցից 46%-ը օգտագործվում է գյուղատնտեսության հոգսերի համար։ Քաղաքային համարյա ամբողջ բնակչությունը եւ գյուղական բնակչության 90%-ը մաքուր ջրին մուտք ունեն։ Օգտակար հանածոներ Երկրի ընդերքում առկա են մեծ քանակությամբ օգտակար հանածոներ, հայտնաբերվել են ալմաստի, ոսկու, նավթի, նիկելի, պղնձի, մանգանի, կոբալտի, արճճի, ցինկի, քարածխի, ազբեստի, ծծմբի, տալկի, բրոմի հանքավայրեր։ Առկա են նաեւ կալցինացված եւ այրիչ սոդայի, պլատինի, ուրանի, կերակրի աղի, արծաթի եւ քրոմի հանքավայրեր։ Երկրի տնտեսության համար զգալի նշանակություն ունեն ալմաստի օգտակար հանածոները։ 1967 թվականին Օրապա գյուղի մոտ, Ֆրանսիսթաուն քաղաքից 240 կմ հեռավորության վրա հայտնաբերվել է առաջին կիմբերլիտի խողովակներ, այնուհետեւ խողովակներ են հայտնաբերվել նաեւ Լետլհականի եւ Ցվանենգի շրջաններում։ Բոտսվանայի ալմաստները հայտնի են իրենց որակի շնորհիվ, նրանցից 30%-ը օգտագործվում են ոսկերչական իրեր պատրաստելու համար։ Օգտակար հանածոների մյուս խոշոր հանքավայրերի թվում են պղնձա-նիկելային հանքավայրերը (գտնվում են Սելեբի-Պիկվե քաղաքի մոտ) եւ Մմամաբուլա բնակավայրի մոտ գտնվող բարձր որակի քարածխի հանքերը։ Բուսական եւ կենդանական աշխարհ Երկրի մեծ մասը զբաղեցնում են անապատացված ծառաթփային սավաննաները։ Երկրի հարավ-արեւմուտքում տարածված են սուկուլենտային թփուտներով եւ կիսաթփուտներով ավազային կիսաանապատները։ Հարավաֆրիկյան Հանրապետության հետ սահմանի մոտ հանդիպում են «կենդանի քարեր», որոնք համարվում են լիտոպս ցեղի սուպերսուկուլենտների ներկայացուցիչներ։ Բոտսվանայի արեւելյան եւ հյուսիսային շրջաններում տարածված են հացահատիկային սավաննաները, որոնք մասամբ օգտագործվում են անասունների արածելու եւ հողագործության համար։ Այդ շրջանները ենթարկվում են էրոզիայի եւ հողերի աղակալման բացասական ներգործությանը։ Երկրի հյուսիսային մասը զբաղեցնում են նոսրանտառները եւ պարկային սավաննաները, որտեղ տարածված են ակացիաները, բաոբաբները, մարուլան, մոկուտեմոն, կոմիֆորան, հացի ծառը եւ այլն։ Այստեղ նույնպես, բայց ավելի փոքր ծավալով տարածված են գետի հովտի երկայնությամբ ձգվող անտառները։ Օկավանգո գետի դելտային բնորոշ են արեւադարձային եղեգից, պապիրուսից բաղկացած ճահիճները։ Երկրի կենդանական աշխարհը դասվում է Եթովպիայի շրջանի Հարավ-Աֆրիկյան ենթաշրջանին։ Այն հարուստ է եւ բազմազան։ Այստեղ կան փղեր, առյուծներ, ընձառյուծներ, հովազներ, շնագայլեր, գորշ եւ բծավոր բորենիներ, զեբրաներ, գոմեշներ, ընձուղտներ, բազմազան այծքաղներ (գնու, եզնայծ, կոնգոնի, օրիքս, մեծ կուդու, սփրինգբոք, սթենբոք, դուկեր եւ այլն)։ Բազմաթիվ են թռչունները (աֆրիկյան ջայլամ, սեւ եւ փոմփոլավոր մեծ արոսներ), սողուններ, օձեր (պիթոններ, սեւ մամբաներ եւ այլն)։ Հատվածոտանիներից սովորաբար հանդիպում են կարիճները։ Առավել հարուստ է Օկավանգո գետի դելտայի կենդանական աշխարհը, որտեղ բնակվում են գետաձիեր, սիտատունգա եւ կարմրագորշ լիչի այծքաղները, ջրային այծ, աֆրիկյան ուրուր-ձկնորսը, աֆրիկյան ձկնային բուն, կրետակեր, ծղնին, ֆլամինգոն, արագիլները, քաջահավեր, ձկնկուլների, բադերի, գաճաճ սագերի, կոկորդիլոսների մի քանի տեսակներ։ Ընդհանուր առմամբ գետի դելտայում արձանագրվել է թռչունների 500, ձկների՝ 89, կաթնասունների՝ 128, սողունների եւ երկկենցաղների՝ 150 տեսակ։ Ընդերքը Կան ալմաստի (ներկայումս արդյունահանությամբ աշխարհում գրավում է երրորդ տեղը), նիկելի, կոբալտի, մանգանի պաշարներ։ Կլիմա Երկրի մեծ մասը գտնվում է մայրցամաքային հատկանիշներով մերձարեւադարձային կլիմայական գոտում։ Հունվարին միջին ջերմաստիճանը կազմում է 33 °C, հուլիսին՝ 22 °C, հունվարին միջին նվազագույնը կազմում է 18 °C եւ հուլիսին՝ 5 °C։ Հունվարի միջին ջերմաստիճանը կազմում է 22-27 °C, հուլիսին՝ 14-16 °C, օրական ջերմաստիճանի ամպլիտուդը հասնում է 22 °C, ձմռանը լինում են սառնամանիքներ։ Որոշ շրջաններում ամենաշոգ ամիսը հոկտեմբերն է, իսկ անձրեւների սեզոնին, որը շրջանների մեծ մասում լինում է նոյեմբերին՝ մարտ ամիսը, միջին ջերմաստիճանը նվազում է մինչեւ 1,5-2 °C։ Տեղումների միջին տարեկան քանակը 460 մմ է՝ հարավ-արեւմուտքում տատանվելով 127 մմ-ից մինչեւ 635 մմ հյուսիս-արեւելքում։ Տեղումների մեծ մասը թափվում է ամռան ամիսներին (դեկտեմբերից մինչեւ մարտ)։ Օդի հարաբերական խոնավությունը ամռան ամիսներին 60-80% է առավոտյան եւ 30-40% կեսօրին, ձմռանը՝ 40-70% առավոտյան եւ 20-30% կեսօրին։ Օգոստոսին սկսվում են արեւմտյան ուղղությամբ սեզոնային քամիները, որոնք հաճախ վերածվում են ավազե փոթորիկների։ Պատմություն Երկիրը դարեր շարունակ եղել է Մեծ Բրիտանիայի գաղութը՝ Բեչուանալենդ անունով։ Անկախություն է ձեռք բերել 1966 թվականի սեպտեմբերին։ Հիմնական բնակիչները բանտու լեզվաընտանիքի բեչուաններն են (80 %), բնակվում են նաեւ մաշոնաներ, պեդեր եւ այլք։ Տնտեսություն Տնտեսության հիմքը գյուղատնտեսությունն է, գերակշռողը՝ անասնապահությունը։ Մշակում են սորգո, կորեկ, եգիպտացորեն եւ այլն։ Զարգացած է փայտի փորագրությունը, տնային կահկարասին զարդարում են երկրաչափական նախշերով։ Հաճախ հանդիպում են փորագիր գդալներ՝ պոչերը մարդկանց եւ կենդանիների տեսքով։ Ուլունքներից եւ պղնձալարից պատրաստում են ապարանջաններ։ Բոթսվանայում ապրում են կլոր, առանց պատուհանների, եղեգից կամ հարդից կոնաձեւ ծածկով խրճիթներում։ Ծանոթագրություններ Աղբյուրներ «Աշխարհը եւ Հայաստանը» աշխարհագրական ատլաս, Լ. Վալեսյան, 2003 թ. Բոտսվանա Դեպի ծով ելք չունեցող երկրներ ՄԱԿ-ի անդամ երկրներ Աֆրիկյան միության անդամ երկրներ Լիբերալ ժողովրդավարություններ Անգլիախոս երկրներ եւ տարածքներ