text: Պապուա Նոր Գվինեա, պետություն Օվկիանիայում։ Գտնվում է Խաղաղ օվկիանոսի հարավարեւմտյան հատվածում եւ զբաղեցնում է Նոր Գվինեա կղզու արեւելյան հատվածը, Բիսմարկի կղզիները, Սողոմոնյան կղզիների հյուսիսային հատվածը եւ այլ կղզային տարածքներ։ Մակերեսը կազմում է 462 840 կմ2, իսկ բնակչությանը թիվը 2009 թվականին՝ 6 մլն։ Մայրաքաղաքաը Պորտ Մորսբին է։ Զբաղեցնում է Նոր Գվինեա կղզու արեւելյան մասը, Բիսմարկի, Լուիզիադա կղզեխմբերը, Սողոմոնի կղզիների հյուսիսային մասը, Տրոբրին, Դ’Անտրկաստո, Մուրուա կղզիները եւ մոտ 200 մեծ ու փոքր այլ կղզիներ։ Երկրի կենտրոնում, արեւմուտքից արեւելք, ձգվում են 3000-4000 մ բարձրության (առավելագույնը՝ 4 506 մ, Վիլհելմ լեռ) լեռնաշղթաները։ Կան բազմաթիվ գործող եւ հանգած հրաբուխներ։ Հաճախակի են երկրաշարժերը։ Ընդերքում կան նավթի ու գազի, պղնձի, ոսկու, երկաթի, նիկելի, կապարի, մանգանի, պլատինի հանքավայրեր։ Կլիման հասարակածային եւ մերձհասարակածային է։ Գետերը ջրառատ են, հարուստ՝ ջրաէներգետիկ պաշարներով։ Կենդանական եւ բուսական աշխարհները բազմազան են։ Աճում է ավելի քան 20 հազար բուսատեսակ, որոնց մեծ մասը բնաշխարհիկ է։ Տարածված են մշտադալար անտառները, լեռներում խիստ արտահայտված է վերընթաց գոտիականութունը։ Կենդանիներից կան գորշուկ, ծառի ագեվազ եւ կուսկուս պարկավորներ, օձեր, մողեսներ, ջրերում՝ կոկորդիլոս, կրիա։ Բազմաթիվ ու բազմատեսակ են թռչունները (կազուարներ, դրախտահավեր եւ այլն)։ Նոր Գվինեա կղզու հարավարեւելյան մասը՝ Պապուան, եղել է Մեծ Բրիտանիայի գաղութը, իսկ հյուսիսարեւելյան մասը զավթել է Գերմանիան։ 20-րդ դարի սկզբից Նոր Գվինեան պատկանել է Ավստրալիային։ 1949 թվականին Պապուան եւ Նոր Գվինեան վարչականորեն միավորվել են։ Երկիրն անկախ է հռչակվել 1975 թվականի սեպտեմբերի 16-ին։ Երկրի հիմնական բնակիչները պապուասներն ու մելանեզացիներն են, որոնք խոսում են ավելի քան 7 0 լեզվով ու բարբառով։ Խոշոր քաղաքներն են՝ Պորտ Մորսբին, Լաեն, Մադանգը։ Ստուգաբանություն "Պապուա" անվանումը գալիս է մալայերեն "պապուվա" բառից, որը ռուսերեն թարգմանված նշանակում է "գանգուր" (մեկ այլ վարկածի համաձայն ՝ "օրանգ Պապուա" — ից ՝ "գանգուր սեւագլուխ մարդ": "Պապուա" բառը նշանակում է "գանգուր": Նոր Գվինեա կղզուն Այս անունը տվել է պորտուգալացի Ժորժի դի Մենեզիշը 1526 թվականին ՝ նշելով տեղի բնակիչների մազերի ձեւը։ 1545 - ին կղզին այցելեց իսպանացի ծովագնաց Ինիգո Օրտիզ դե Ռետեսը եւ նրան տվեց "Նոր Գվինեա" անվանումը, քանի որ, նրա կարծիքով, տեղացիները նման էին Աֆրիկայի Գվինեայի աբորիգեններին (նա կարող էր նմանություն տեսնել նոր կղզու ափերի ուրվագծերի եւ Աֆրիկյան Գվինեայի տարածքի միջեւ)։ 1546-ին կղզին վերանվանվեց "Նոր Գվինեա", իսկ 1547-ին այն վերանվանվեց "Նոր Գվինեա": Եվրոպական գաղութացման սկզբից մինչեւ անկախություն ձեռք բերելը երկիրը մի քանի անգամ փոխել է իր պաշտոնական անվանումը ։ Հարավ-արեւելյան մասը 1884-1906 թվականներին կոչվել է բրիտանական Նոր Գվինեա, իսկ 1906-1949 թվականներին ՝ Պապուա (Ավստրալիայի վերահսկողության տակ) ։ Հյուսիս-արեւելյան մասը նախ Գերմանիայի գաղութն էր եւ 1884-1920 թվականներին կոչվում էր գերմանական Նոր Գվինեա (1914 թվականից ՝ Ավստրալիայի վերահսկողության տակ), իսկ 1920-1949 թվականներին, Ազգերի Լիգայի որոշման համաձայն, վերանվանվել է Ավստրալիայի ենթամանդատ Նոր Գվինեայի տարածք ։ 1949 թվականին Ավստրալիայի երկու գաղութները միավորվեցին մեկում ՝ Պապուա եւ Նոր Գվինեայի տարածքում։ 1972 թվականին նահանգը ստացել է Պապուա Նոր Գվինեայի տարածք անվանումը։ 1975 թվականից Պապուա Նոր Գվինեա անունը պաշտոնական դարձավ նոր անկախ պետության համար։ Ֆիզիկա-աշխարհագրական բնութագիր Աշխարհագրական դիրքը եւ ռելիեֆը Պապուա Նոր Գվինեա նահանգը գտնվում է Խաղաղ օվկիանոսի արեւմտյան մասում, Ավստրալիայի հյուսիսում եւ հասարակածից ոչ հեռու ։ Երկիրը զբաղեցնում է Նոր Գվինեա կղզու արեւելյան մասը, որը գտնվում է Բիսմարկի արշիպելագի հյուսիս-արեւելքում (որն իր մեջ ներառում է նոր Բրիտանիայի, նոր Իռլանդիայի խոշոր կղզիները, ինչպես նաեւ Ծովակալության կղզիները, Տաբարը, Լիհիրը, Տանգան, Ֆենին, Սենտ Մատիասը եւ այլն), Սողոմոնի կղզիների հյուսիսային մասը (ամենամեծ կղզիներով Բուգենվիլ եւ հաճար), որը գտնվում է հիմնական կղզու հարավ-արեւելքում։ d ' Antrkasto, Murua (Woodlark), Trobrian, լուիզիադա արշիպելագը, ինչպես նաեւ մոտակա այլ կղզիներ եւ խութեր (ընդհանուր առմամբ ավելի քան 600)։ Պապուա Նոր Գվինեան լվանում է Արաֆուրի, Մարջանի, Սողոմոնի եւ Նոր Գվինեայի ծովերը, ինչպես նաեւ Խաղաղ օվկիանոսը։ Ավստրալիայից երկիրը բաժանված է Տորեսի նեղուցով, մոտ 160 կմ լայնությամբ։ պետությունն ունի ցամաքային սահման միայն Ինդոնեզիայի հետ (արեւմուտքում), որը գծված է 141 meridian-ի երկայնքով եւ միայն մի փոքր հատվածում շեղվում է դեպի արեւմուտք ՝ Ֆլայ գետի հետ միասին։ Ավստրալիան ունի մոտ 1000 կմ երկարություն, իսկ Ավստրալիան ՝ մոտ 1000 կմ լայնություն։ Ծովով սահմանակից է Ավստրալիային (հարավում), Սողոմոնյան կղզիներին (հարավ-արեւելքում), Նաուրուին (Արեւելքում) եւ Միկրոնեզիայի Դաշնային Նահանգներին (հյուսիսում) ։ Նոր Գվինեա կղզին եւ երկրի մյուս կղզիների մեծ մասը ունեն լեռնային ռելիեֆ։ Տարածքի զգալի մասի բարձրությունը օվկիանոսի մակարդակից ավելի քան 1000 մ է, Իսկ Նոր Գվինեայի որոշ գագաթներ հասնում են 4500 մ-ի, այսինքն ՝ հավերժական ձյան գոտի։ Լեռնաշղթաներից շատերը հրաբուխների շղթաներ են ։ Պապուա Նոր Գվինեայում կա 18 ակտիվ հրաբուխ։ Նրանց մեծ մասը գտնվում է երկրի հյուսիսում։ Ուժեղ, երբեմն աղետալի երկրաշարժերը նույնպես կապված են հրաբխային ակտիվության հետ ։ Նոր Գվինեա կղզու արեւելյան մասի հիմնական լեռնաշղթաները սկսվում են Ինդոնեզիայի հետ սահմանից 50 կմ հեռավորության վրա (Սթար լեռներ, որոնք ձնառատ լեռների շարունակությունն են), աստիճանաբար ընդլայնվելով մինչեւ 250 կմ կենտրոնական մասում (Կենտրոնական Ռեյնջի լեռնաշղթա, Բիսմարկի լեռնաշղթա երկրի ամենաբարձր կետով-Վիլհելմ լեռ — 4509 մ բարձրություն, Շրյոդերի լեռնաշղթա, Մյուլլերի լեռնաշղթա եւ այլն)։ Նոր Գվինեա կղզու արեւելյան մասի հիմնական լեռնաշղթաները Ավելի հարավ-արեւելք, լեռները նեղանում եւ իջնում \ u200b \ u200bեն (անցնում են Օուեն-Սթենլիի լեռնաշղթան, առավելագույն բարձրությունը ՝ 4072 — Վիկտորիա լեռը), իսկ կղզու հարավ-արեւելյան ծայրում ընկղմվում են ջրի տակ։ Որոշ գագաթներ բարձրանում են ջրից վեր ՝ ձեւավորելով լուիզիադա արշիպելագը [19] ։ Այս լեռների հյուսիսային լանջերը կտրուկ են, իսկ հարավային լանջերը ՝ մեղմ։ Կենտրոնական Ռեյնջի լեռնաշղթայի հարավային նախալեռնային գոտին սովորաբար կոչվում է Պապուա Սարահարթ։ Որքան մոտ է ծովին, այնքան ցածր է այս սարահարթը եւ աստիճանաբար անցնում է ճահճային ցածրավայր։ Կենտրոնական լեռներին զուգահեռ, հյուսիսային ափամերձ լեռների ցածր լեռնաշղթաները Ինդոնեզիայից մտնում են Պապուա Նոր Գվինեայի տարածք ՝ մասամբ Բեւանի լեռներ (մինչեւ 1960 մ բարձրություն), Տորիչելի լեռներ (ամենաբարձր կետը Սուլեն լեռն է, 1650 մ բարձրություն), արքայազն Ալեքսանդր լեռներ (ամենաբարձր կետը Տուրու լեռն է, 1240 մ բարձրություն) ափամերձ լեռներն ավարտվում են ցածրադիր վայրերով (Սեպիկ եւ Ռամու գետերի հովիտներ)։ Այս լեռների մի մասը հաճախ համարվում է Ադելբերտ լեռները (ամենաբարձր կետը Մենգամ լեռն է ՝ 1718 մ բարձրությամբ), որոնք ընկած են Ռամ գետի աջ ափին ՝ գետաբերանից ոչ հեռու, ինչպես նաեւ Ֆինիստեր եւ Սարուվագեդ լեռները, որոնք գտնվում են Հուոն թերակղզում, ամենամեծ բարձրությունը ՝ 4121 մ (Բանգետա լեռ)։ Բացի հիմնական կղզուց, զգալի լեռնաշղթաներ կան նոր Բրիտանիայի կղզիներում (Ուայթմանի լեռնաշղթա, Նականի եւ Բայինգ լեռներ, 2334 մ ամենաբարձր բարձրությամբ ՝ Ուլավուն հրաբուխ) եւ Նոր Իռլանդիա (Շեյնիցի եւ Վորոնի լեռնաշղթաներ, մինչեւ 2340 մ բարձրություններ)։ Երկրաբանություն Պապուա Նոր Գվինեան գտնվում է երկրաբանորեն ակտիվ տարածաշրջանում ՝ Ավստրալիայի (հյուսիս շարժվող 7 սմ/տարի արագությամբ) եւ Խաղաղ օվկիանոսի (արեւմուտք շարժվող 10 սմ/տարի արագությամբ) լիտոսֆերային թիթեղների հանգույցում ։ Նոր Գվինեա կղզին գտնվում է Ավստրալիայի ափսեի Հյուսիսային ծայրում եւ հանդիսանում է նախապատմական սուպերմատերիկ Սահուլի (Մեգանեզիա) մի մասը ։ Երկրաբանական առումով երկիրը բաժանված է երկու հիմնական երկրաբանական Նահանգների ՝ Ֆլայ պլատֆորմը, որը գտնվում է Ավստրալիայի ափսեի վրա եւ Նոր Գվինեայի օրոգեն գոտին, որը գտնվում է սալերի հանգույցում։ Fly պլատֆորմը ցածրադիր վայր է, որը կազմված է նստվածքային նստվածքներով, որոնք կուտակվել են Մեզոզոյան դարաշրջանից մինչեւ չորրորդական ժամանակաշրջան։ Նոր Գվինեայի օրոգեն գոտին բաղկացած է տարբեր դեֆորմացված նստվածքային, մետամորֆային եւ հրաբխային ապարներից (ներառյալ ներխուժողները)։ Այս գոտին ներառում է ծալման տարածքներ (Պապուական, Նոր Գվինեայի մոտալուտ գոտի, Օաուն-Սթենլիի մոտալուտ գոտի), կղզու Աղեղներ (Մելանեզյան Աղեղներ) եւ Ներքին փոքր ծովային ավազաններ ։ Պապուանի ծալված շրջանը ՝ Կենտրոնական ռեյնջի լեռնաշղթաներով եւ Պապուա սարահարթով, ձեւավորվում է ժայռերի հորիզոնական սեղմումով եւ ծածկված է միոցենի ժամանակի նստվածքային կարբոնատային նստվածքների հաստ շերտով ։ Նոր Գվինեայի վերահաս գոտին գտնվում է պապուանի ծալքից հյուսիս եւ ռելիեֆով ներկայացված է ափամերձ լեռներով ։ Այն կազմված է հիմնականում նստվածքային եւ հրաբխային ապարների մետամորֆիզմի ժամանակ միջին ճնշումների ժամանակ առաջացած գնեիսներով ։ Ավելի քիչ տարածված են բարձր ճնշումների ժամանակ առաջացած գնեյսները։ Հարավային մասում ակտիվությունը նկատվել է ուշ կավճե ժամանակաշրջանում, իսկ հյուսիսային մասում ՝ էոցեն — օլիգոցենում (տորիչելի լեռներում գաբրոյի եւ բազալտի ներխուժող հանքանյութերի ձեւավորմամբ)։ Այս գոտին ձեւավորվել է երկու փուլով. Օուեն-Սթենլիի վերահաս գոտին ձեւավորվել է պապուանի ծալված շրջանից հարավ-արեւմուտք ՝ ժամանակակից ռելիեֆում քիչ նկատելի տեղաշարժի արդյունքում ։ Գոտին կազմված է նստվածքային ապարներից, որոնք կուտակվել են կավճե ժամանակաշրջանից մինչեւ միոցեն, բարձր ճնշման մետամորֆային ապարների ներառումներով ։ Մելանեզյան աղեղի կղզիները (Նոր Բրիտանիա, Նոր Իռլանդիա, Ծովակալության կղզիներ եւ այլ փոքր կղզիներ) հիմնականում կազմված են էոցեն-օլիգոցենի ժամանակի ներխուժող հրաբխային ապարներով ՝ ավելի հին ժայռերի մնացորդների փոքր ներդրումներով։ Այս կղզիները, որոնք գտնվում են Հյուսիսային Ամերիկայի արեւմտյան մասում, ունեն ավելի քան 10000 կմ երկարություն։ Միոցենում եւ վաղ պլիոցենում այս տարածքում հրաբխային գործընթացները թուլացան, եւ կղզիների մակերեսը ծածկված էր կարբոնատային նստվածքների շարքով ։ Պլիոցենի ժամանակից մինչ օրս հրաբխային ակտիվություն է նկատվում միայն նոր Բրիտանիայում եւ Ումբոյ — Մանամ կղզիների շղթայում ։ Լավաներն ունեն հիմնականում կարբոնատային բաղադրություն։ Օգտակար հանածոներ Երկիրն ունի որոշ օգտակար հանածոների արդյունաբերական նշանակալի պաշարներ։ Օգտակար հանածոների (ոսկու) հանքավայրերից առաջինը հայտնաբերվել է դեռեւս 1888 թվականին Վանատինաի կղզում, սակայն այն շուտով սպառվել է ։ 2008 թվականի դրությամբ արտադրվում է պղնձի, ոսկու, մոլիբդենի, արծաթի, տելուրի, նիկելի, կոբալտի, բնական գազի, նավթի եւ ցեմենտի հումքի արդյունաբերական արդյունահանումը ։ Հայտնի են պղնձի 4 խոշոր հանքավայրեր ՝ Նենա (Սանդաունի նահանգ, պաշարները գնահատվում են 32 միլիոն տոննա հանքաքար ՝ 2,3% պղնձի պարունակությամբ), Օք-Թեդի (արեւմտյան նահանգ, պաշարները գնահատվում են 510 միլիոն տոննա հանքաքար ՝ 0,69% պղնձի պարունակությամբ), Պանգունա (Բուգենվիլ ինքնավար շրջան, պաշարները գնահատվում են 710 միլիոն տոննա հանքաքար ՝ 0,4% պղնձի պարունակությամբ), Ուաֆի (Մորոբեի նահանգ, պաշարները գնահատվում են 19 միլիոն տոննա հանքաքար ՝ 1,4% պղնձի պարունակությամբ)։ Արդյունաբերական արդյունահանումը կատարվում է միայն OK-Tedi դաշտում, որտեղ զարգացումը կատարվում է բաց եղանակով։ 2008 թվականին այս հանքավայրից արդյունահանվել է 187 000 տոննա պղինձ ։ Պանգունի հանքավայրը չի մշակվում 1989 թվականի մայիսից ՝ կղզում քաղաքացիական բախումների պատճառով։ Նախատեսվում է վերսկսել արդյունահանումը ։ 2008 թվականին երկրում արդյունահանվել է 65 տոննա ոսկի ։ ԱՄՆ Երկրաբանական ծառայության տվյալներով ՝ Պապուա Նոր Գվինեան ոսկու արդյունահանման ոլորտում աշխարհում զբաղեցնում է 11-րդ տեղը, իսկ ոսկու ընդհանուր պաշարները գնահատվում են 2300 տոննա։ ամենամեծ հանքավայրերն են ՝ Լիհիրը (նոր Իռլանդիայի նահանգ, պաշարները գնահատվում են 188 միլիոն տոննա հանքաքար ՝ 3,6 գ/տ ոսկու պարունակությամբ; 2008 թվականին արդյունահանվել է 24 տոննա ոսկի), ՕԿ-Թեդին (պաշարները գնահատվում են 510 միլիոն տոննա հանքաքար ՝ 0,63 գ/; 2008 թվականին արդյունահանվել է 16 տոննա ոսկի), Պանգունա (պաշարները գնահատվում են 710 միլիոն տոննա հանքաքար ՝ 0,49 գ/տ ոսկու պարունակությամբ), Պորգերա (Էնգա նահանգ, պաշարները գնահատվում են 65,4 միլիոն տոննա հանքաքար ՝ 4,6 գ/տ ոսկու պարունակությամբ; 2008 թվականին արդյունահանվել է 19 տոննա ոսկի), Տոլուկումա (Կենտրոնական նահանգ, պաշարները գնահատվում են 700 հազար տոննա հանքաքար ՝ 13,3 գ/տ ոսկու պարունակությամբ; արդյունահանվել է 2 տոննա ոսկի) եւ այլն։ Արդյունահանումը կատարվում է ինչպես բաց քարհանքերում, այնպես էլ հանքերում։ Երկրաբանական հետազոտության արդյունքների հիման վրա տեղի է ունենում նոր հանքավայրերի հայտնաբերում, որոնցից շատերը կարող են ունենալ արդյունաբերական նշանակություն։ Երկրի արծաթի ամենամեծ հանքավայրը Միսիմայի հանքավայրն էր, որը գտնվում է Միլն Բեյ նահանգի համանուն կղզում։ 1991 թվականին դրա վրա արդյունահանվել է 100 տոննա արծաթ ։ Հանքավայրն ուներ 35,7 մլն տոննա հանքաքարի պաշարներ ՝ 11,0 գ/տ արծաթի պարունակությամբ[24] ։ Պաշարների սպառման պատճառով 2001 թվականին հանքը փակվել է[27] ։ 2008 թվականին 52 տոննա արծաթ է արդյունահանվել երկու հանքավայրերում ՝ ՕԿ-Թեդի հանքավայրում (48 տոննա արծաթ) եւ Պորգերա հանքավայրում (4 տոննա արծաթ) ։ Պանգունի խոշոր հանքավայրը մնում է կոնսերվացված (պաշարները գնահատվում են 530 միլիոն տոննա հանքաքար ՝ 1,18 գ/տ արծաթի պարունակությամբ)։ Հայտնի են նաեւ մոլիբդենի (պաշարները գնահատվում են 21300 տոննա), տելուրի, նիկելի եւ կոբալտի (հաղորդվում է տարեկան 20 տարվա ընթացքում 31500 տոննա նիկել եւ 3300 տոննա կոբալտ արդյունահանելու պատրաստակամության մասին) արդյունաբերական նշանակություն ունեցող հանքավայրերը, որոնք դեռ չեն մշակվում։ Պապուա Նոր Գվինեան ունի նաեւ ածխաջրածինների զգալի պաշարներ։ 2008-ին այստեղ արտադրվել է 135 միլիոն մ3 գազ; եւ նավթի մի քանի հանքավայրեր 'հիմնականում Քութուբու լճի տարածքում (2008 — ի դրությամբ պաշարները գնահատվում են 12,1 միլիոն տոննա; հում նավթի արդյունահանումը' 12,400 միլիոն բարել)։ բնական գազի հանքավայրերը հիմնականում գտնվում են Քութուբու լճի տարածքում (2008 — ի դրությամբ պաշարները գնահատվում են 12,1 միլիոն տոննա; հում նավթի արդյունահանումը ' 12,400 միլիոն բարել)։ Հիդրոլոգիա Պապուա Նոր Գվինեայի կազմի մեջ մտնող կղզիներում բավականին խիտ գետային ցանց կա ։ Գետերը ծագում են լեռներից եւ հոսում օվկիանոս։ Հորդառատ անձրեւների ժամանակ գետերը թափվում եւ հեղեղում են մեծ տարածքներ ՝ շատ տարածքներ վերածելով ճահիճների ։ Նոր Գվինեա կղզում հատկապես շատ ճահիճներ կան ։ Մալարիայի տարածումը նույնպես կապված է ճահճային տարածքների լայն տարածման հետ ։ Կլիմա Երկրի կլիման արեւադարձային է, տարածքի մեծ մասում ՝ խոնավ։ Տարվա ընթացքում Ջերմաստիճանի փոփոխությունները աննշան են ։ Միջին օրական ջերմաստիճանը մոտ 26°է։ Սեզոնները տարբերվում են միայն տեղումների քանակով ՝ չոր սեզոն եւ անձրեւոտ սեզոն ։ Տարբեր վայրերում Այս եղանակները ընկնում են տարբեր ամիսների ընթացքում։ Սակայն տաք կարելի է համարել միայն առափնյա շրջանների կլիման։ Լեռնային շրջաններն իրենց կլիմայով զգալիորեն տարբերվում են հարթավայրերից ։ Այնտեղ ջերմաստիճանը ցածր է, տեղումներն ավելի շատ են ։ 2500-3000 մ-ից բարձր օդի միջին օրական ջերմաստիճանը 10 °C-ից ոչ ավելի է։ այնտեղ գրեթե ամբողջ ժամանակ մակերեսային, անձրեւոտ անձրեւ է գալիս, երբեմն կարկուտ է գալիս։ Այդ տարածքները բնակեցված չեն ։ Ֆլորա եւ ֆաունա Պապուա Նոր Գվինեայի բուսականությունն ու կենդանական աշխարհը հարուստ են եւ բազմազան։ Այնտեղ աճում են ավելի քան 20 հազար տեսակի բույսեր ։ Նոր Գվինեա կղզու ափերի երկայնքով ձգվում է մանգրային բուսականության լայն (տեղ-տեղ մինչեւ 35 կմ) գոտի ։ Այս կրակոտ գոտին ամբողջովին անանցանելի է, եւ այն կարելի է հատել միայն գետերով նավարկելով։ Գետերի երկայնքով աճում են վայրի շաքարեղեգի թփուտներ, իսկ ճահճային վայրերում ՝ սագոյի արմավենու պուրակներ ։ Խիտ, խոնավ անձրեւային անտառները, որոնք ձեւավորվել են հարյուրավոր ծառատեսակների կողմից, բարձրանում են լեռների լանջերը։ Սակայն այժմ այնտեղ կան նաեւ տնկարկներ եւ բանջարանոցներ ։ Աճում են կոկոսի արմավենիներ, բանան, շաքարեղեգ, սեխ, պալարներ ՝ Տարո, Յամ, Յամ, կասավա եւ այլ մշակաբույսեր ։ Բանջարանոցները փոխարինվում են անտառներով ։ Հողակտորները մշակվում են ընդամենը 2-3 տարի, այնուհետեւ 10-12 տարով գերաճում անտառով ։ Այսպիսով, պտղաբերությունը վերականգնվում է։ 1000-2000 մ-ից բարձր անտառները կազմի մեջ դառնում են ավելի միապաղաղ, դրանցում սկսում են գերակշռել փշատերեւները, հատկապես արաուկարիաները ։ Այս ծառերը տնտեսական նշանակություն ունեն.նրանց փայտը արժեքավոր շինանյութ է ։ Այնուամենայնիվ, սղոցված անտառի Առաքումը դժվար է լավ ճանապարհների սակավության պատճառով։ Նոր Գվինեայի լեռնաշխարհը ծածկված է թփերով եւ մարգագետիններով ։ Միջլեռնային ավազաններում, որտեղ կլիման ավելի չոր է, տարածված է խոտածածկ բուսականությունը, որն առաջացել է անտառների տեղում հիմնականում հրդեհների հետեւանքով։ Երկրի կենդանական աշխարհը ներկայացված է սողուններով, միջատներով եւ հատկապես բազմաթիվ թռչուններով ։ Կաթնասունների կենդանական աշխարհը, ինչպես հարեւան Ավստրալիայում, բնութագրվում է միայն marsupials — ի ներկայացուցիչներով ' Bandicoot (marsupials Badger), Wallaby (ծառի Կենգուրու), couscous եւ այլն։ անտառներում եւ ափին կան բազմաթիվ օձեր, ներառյալ թունավոր եւ մողեսներ։ Ծովային ափերին եւ մեծ գետերում հանդիպում են կոկորդիլոսներ եւ կրիաներ ։ Թռչուններից բնորոշ են կասուարները, Դրախտի թռչունները, պսակված աղավնիները, թութակները, Մոլախոտերի հավերը ։ Եվրոպացիները կղզի են բերել ընտանի հավեր, շներ եւ խոզեր ։ Վայրի խոզերը, ինչպես նաեւ առնետները, դաշտային մկները եւ որոշ այլ կենդանիներ լայնորեն տարածվել են ամբողջ երկրում։ == Պատմություն == Եվրոպական գաղութացման ժամանակ ներկայիս Պապուա Նոր Գվինեայի տարածքը բնակեցված էր պապուասներով եւ մելանեզացիներով ։ Նրանք ապրում էին քարե դարում ՝ զբաղվելով որսորդությամբ, ձկնորսությամբ եւ հավաքմամբ ։ Նոր Գվինեան հայտնաբերվել է 1526 թվականին պորտուգալացի ծովագնաց Ժորժի դի Մենեզիշի կողմից ։ Կղզու անունը տվել է իսպանացի ծովագնաց Ինիգո Օրտիզ դե Ռետեսը 1545 թվականին ՝ տեսնելով բնակչության նմանությունը Աֆրիկյան Գվինեայի բնակչության հետ։ Կղզու ուսումնասիրությունը եւ այնտեղ եվրոպացիների ներթափանցումը սկսվել են միայն 19-րդ դարում ։ Այսպիսով, ռուս հետազոտող ն. Միկլուխո-Մակլայը Պապուացիների շրջանում ապրել է ընդհանուր առմամբ գրեթե չորս տարի (1870-ականներին եւ 1880-ականների սկզբին)։ 19 — րդ դարում Պապուա Նոր Գվինեա այցելել են այլ եվրոպացիներ ՝ վաճառականներ, կետոլներ, միսիոներներ ։ Եվրոպացիները Պապուա Նոր Գվինեա բերեցին առաջին երկաթե զենքերը։ 1884 թվականից ի վեր կղզու հարավարեւելյան մասը։ Նոր Գվինեա (Պապուա) գտնվում էր Բրիտանական կայսրության տիրապետության տակ, որը 20-րդ դարի սկզբին այն փոխանցեց Ավստրալիային։ Հյուսիս-արեւելյան մասը հարակից կղզիներով ՝ Բիսմարկի արշիպելագը եւ այլն (Նոր Գվինեա անունը հետագայում ամրագրվեց այս տարածքում) 1880-ականներին գրավվեց Գերմանիայի կողմից, Առաջին համաշխարհային պատերազմից հետո, 1920 — ին Ավստրալիային փոխանցվեց որպես Ազգերի Լիգայի մանդատային տարածք (ավելի ուշ ՝ ՄԱԿ-ի խնամակալության տարածք)։ 1920-ականների սկզբին Ավստրալիան գրավվեց, իսկ 1920-ականների սկզբին ՝ որպես Ազգերի Լիգայի մանդատային տարածք։ 1949 - ում երկու մասերը (Պապուա եւ Նոր Գվինեա) վարչական առումով միավորվեցին Ավստրալիայի իշխանությունների կողմից։ 1973 թվականին Պապուա Նոր Գվինեայի տարածքը ստացավ ներքին ինքնակառավարում։ 1975 թվականի սեպտեմբերին դարձել է անկախ պետություն։ 1988-1997 թվականներին Բուգենվիլ կղզում տեղի ունեցավ պարտիզանական պատերազմ.Բուգենվիլի հեղափոխական բանակը պայքարում էր կղզին Պապուա Նոր Գվինեայից առանձնացնելու համար ։ Պարտիզանների դեմ պայքարելու համար Պապուա Նոր Գվինեայի կառավարությունն օգտագործել է երկրի գրեթե բոլոր զինված ուժերը (մոտ 2 հազար զինվոր եւ սպա), ինչպես նաեւ օգնություն է խնդրել Ավստրալիայից, որն ուղարկել է ոչ մեծ զորախումբ եւ վարձել պրոֆեսիոնալ վարձկանների խումբ ։ Այս պատերազմի ընթացքում զոհվեց մոտ 20 հազար մարդ։ 2012-ին մարդակեր աղանդը տապալեց ընտրությունների անցկացումը ՝ ահաբեկելով տեղի բնակչությանը։ Արտաքին քաղաքականություն Հիմնական հոդված ՝ Պապուա Նոր Գվինեայի արտաքին քաղաքականություն Պապուա Նոր Գվինեայի արտաքին քաղաքականությունը Ավստրալիայի եւ այլ ավանդական դաշնակիցների հետ Սերտ կապերի, ինչպես նաեւ հարեւան երկրների հետ համագործակցային հարաբերությունների մեջ է։ Նրա տեսակետները միջազգային քաղաքական եւ տնտեսական հարցերի, որպես կանոն, չափավոր. Պապուա Նոր Գվինեան դիվանագիտական հարաբերություններ ունի 56 երկրների հետ ։ Պապուա Նոր Գվինեան մի շարք տարածաշրջանային կազմակերպությունների անդամ է, այդ թվում։ Ասիա-խաղաղօվկիանոսյան տնտեսական համագործակցություն (APEC); Ասիական զարգացման բանկ ԱՍԵԱՆ տարածաշրջանային ֆորում (ՀՅԴ) ԱՍԵԱՆ + 2 ձեւաչափով (Ավստրալիա եւ Նոր Զելանդիա) - Պապուա Նոր Գվինեան ԱՍԵԱՆ դիտորդ անդամ է; Արեւելյան Ասիայի գագաթնաժողով (ԵԱՍ) - Պապուա Նոր Գվինեան հանդես է գալիս որպես հավանական թեկնածու Արեւելաասիական համայնք [են] (Վաս) — Պապուա Նոր Գվինեա-թեկնածու Խաղաղ օվկիանոսի քարտուղարություն կամ Հարավային Խաղաղ օվկիանոսի երկրների հանձնաժողով(cut); Խաղաղօվկիանոսյան կղզիների ֆորում (լուսանկար); Կոլոմբոյի Պլան; Ազգերի համագործակցություն; Խաղաղօվկիանոսյան համայնքի քարտուղարություն; Ասիա-Խաղաղօվկիանոսյան անվտանգության համագործակցության խորհուրդ [են] (ԱՏՍԲ); Շրջակա միջավայրի պաշտպանության Հարավ-Խաղաղօվկիանոսյան տարածաշրջանային ծրագիր եւ այլն։ === Հարաբերություններ երկրների հետ === Ավստրալիա Ավստրալիայի հետ հարաբերությունները սրվել են 2006 թվականին, երբ վարչապետ Մայքլ Սոմարեն մեղադրվեց Ջուլիան Մոչիի ՝ Սողոմոնյան կղզիներ փախուստին օժանդակելու մեջ ։ Մոչիի նկատմամբ Ավստրալիայում հետախուզում է հայտարարվել երեխաների նկատմամբ սեռական հողի վրա ենթադրյալ հանցագործությունների մեղադրանքով։ Ի պատասխան Ավստրալիայի կառավարությունը արգելեց Սամարայի մուտքը Ավստրալիա; Կանբերայի եւ Պորտ Մորսբիի միջեւ բոլոր բանակցությունները դադարեցվել են։ 2007-ի սեպտեմբերին հարաբերությունները հալվեցին, եւ 2007-ի դեկտեմբերին Ավստրալիայի նոր վարչապետ Քեւին Ռադը Բալիում հանդիպեց սըր Մայքլին։ Ռադը հայտարարել է. " այս հարաբերությունները վերջին շրջանում շատ դժվար ժամանակաշրջան են ապրել ։ Իրականում տեղի է ունեցել կառավարությունների միջեւ շփումների սառեցում ՝ երկու երկրների նախարարների մակարդակով ։ Ես չեմ հավատում, որ դա ընդունելի տարբերակ է ապագա հարաբերությունների համար": Կուբա 2000-ականների վերջին Պապուա Նոր Գվինեան սկսեց ամրապնդել իր հարաբերությունները Կուբայի հետ ։ Կուբան բժշկական օգնություն է ցուցաբերում երկրին։ 2008 թվականի սեպտեմբերին Պապուա Նոր Գվինեայի կառավարությունը Հավանայում կազմակերպեց Կուբայի եւ Խաղաղօվկիանոսյան կղզիների նախարարների առաջին հանդիպումը, որի նպատակն էր "ամրապնդել համագործակցությունը" Կուբայի եւ Խաղաղօվկիանոսյան կղզիների երկրների միջեւ, մասնավորապես կլիմայի փոփոխության հետեւանքների դեմ պայքարում։ Ֆիջի Հարաբերությունների մեկնարկի ամսաթիվը. 2005 թվականի նոյեմբերի դրությամբ Ֆիջիի Խաղաղօվկիանոսյան հարեւանի հետ հարաբերությունները լարված էին, քանի որ Ֆիջիից վարձկանների որոշակի քանակ անօրինական կերպով գործում էին Բուգենվիլ կղզում ՝ զինելով եւ պատրաստելով աշխարհազորայիններին ։ Ֆրանսիա Պաշտոնական դիվանագիտական հարաբերությունները հաստատվել են 1976թ.: Պապուա Նոր Գվինեան ՄԱԿ-ի ապագաղութացման հարցերով հատուկ կոմիտեի անդամ է։ Ֆրանսիայի կառավարությունը նշել է, որ "չափավոր" է համարում Պորտ Մորսբիի վերաբերմունքը Նոր Կալեդոնիայի ապագաղութացման հարցում, որը, ինչպես եւ Պապուա Նոր Գվինեան, գտնվում է Մելանեզիայում։ Ֆրանսիայի Ազգային ժողովը բարեկամական հարաբերություններ է պահպանում Պապուա Նոր Գվինեայի հետ։ Ինդոնեզիա Ինդոնեզիան Պապուա Նոր Գվինեայի հետ ունի 760 կմ երկարությամբ ցամաքային սահման, որը տասնամյակներ շարունակ լարվածության մեջ է պահում դիվանագիտական հարաբերությունները։ Ինդոնեզիան Պապուա Նոր Գվինեայում ներկայացված է Պորտ Մորսբի քաղաքում դեսպանատան եւ վանիմոյում հյուպատոսության կողմից։ Չինաստանի Ժողովրդական Հանրապետություն Պապուա Նոր Գվինեայի անկախ պետությունը եւ Չինաստանի Ժողովրդական Հանրապետությունը (ՉԺՀ) պաշտոնական դիվանագիտական հարաբերություններ են հաստատել 1976 թվականին ՝ Պապուա Նոր Գվինեայի անկախացումից անմիջապես հետո ։ Այս երկու երկրները ներկայումս պահպանում են դիվանագիտական, տնտեսական եւ ավելի քիչ ռազմական հարաբերություններ։ Երկրների միջեւ հարաբերությունները բավականին ջերմ են, Չինաստանը խոշոր ներդրող է, ինչպես նաեւ աջակցում է Պապուա Նոր Գվինեայի զարգացմանը։ Ծանոթագրություններ Պապուա Նոր Գվինեա Կղզի պետություններ ՄԱԿ-ի անդամ երկրներ Անգլիախոս երկրներ եւ տարածքներ


source: wikipedia

text: Պերու (պաշտոնական անվանումը Պերուի Հանրապետություն ) (, քեչուա եւ այմարա՝ Piruw), պետություն Հարավային Ամերիկայում։ Հյուսիս-արեւմուտքում սահմանակցում է Էկվադորի, հյուսիսում՝ Կոլումբիայի, արեւելքում՝ Բրազիլիայի, հարավ-արեւելքում՝ Բոլիվիայի եւ Չիլիի հետ։ Արեւմուտքում Պերուի ափերը ողողում են Խաղաղ օվկիանոսի ջրերը։ Պատմություն Պերուում մարդու բնակության առաջին հետքերը մ. թ. ա. VIII հազարամյակից են։ Մ. թ. ա. II հազարամյակի վերջին - մ. թ.I հազարամյակում ստեղծվել են ցեղային եւ պետական տարբեր կազմավորումներ։ 15-րդ դարում հնդկացի ցեղերի կոնֆեդերացիան ինկերի գլխավորությամբ իրեն է ենթարկել հարեւան ցեղերին եւ պետական կազմավորումները, դարձել (1438) կաստայական պետություն՝ Տաուանտինսույու անունով, 8-15 մլն բնակչությամբ։ 16-րդ դարի սկզբին ափ ելած իսպանացի կոնկիստադորները, Ֆ.Պիսառոյի եւ Դ. Ալմագրոյի գլխավորությամբ 1532-1536 թվականներին գրավել են Տաուանաինսույուն։ Հնդկացիները հաճախ ապստամբել են գաղութարարների դեմ։ Թեեւ իսպանացի իշխանությունները խոչնդոտել են գաղութի տնտեսական զարգացումը, այնուամենայնիվ Պերուում զարգացել են մանուֆակտուրային արտադրությունը, լեռնահանքային արդյունաբերությունը։ Հանքերում աշխատելու համար Աֆրիկայից ներմուծել են նեգր ստրուկներ։ Ամերիկայի իսպանական գաղութներում 1810 թվականին սկսված պատերազմի հետեւանքով Պերուն հռչակվեց (1821) անկախ։ 1825 թվականին Պերուի հարավարեւելյան մասը՝ Վերին Պերու, առանձնացվեց իբրեւ ինքնուրույն հանրապետություն Բոլիվիա։ 1879-1883 թվականներին մի կողմից Չիլիի, մյուս կողմից Պերուի եւ Բոլիվիայի միջեւ մղված պատերազմի հետեւանքով Պերուն կորցրեց Տարապակա եւ Արիկա մարզերը։ Օգտվելով Պերուի պարտությունից՝ օտարերկրյա մոնոպոլիստները Պերուին պարտագրեցին ստրկացուցիչ համաձայնագրեր եւ տիրեցին բնական հանածոներով (նավթ, պղինձ եւ այլն) հարուստ տարածքների զգալի մասին, բամբակի, շաքարեղեգի պլանտացիաներին, արդյունաբերական ձեռնարկություններին։ Հոկտեմբերյան սոցիալիստական մեծ հեղափոխությունը լայն թափ հաղորդեց Պերուի գյուղացիների, բանվորների, հայրենասիրական ուժերի պայքարին։ 1928 թվականին Կ. Մարիատեգիի ղեկավարությամբ հիմնվեց Պերուի կոմունիստական կուսակցությունը։ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի (1939-1945) ժամանակ Մ. Պրադոի Ուգարտեչեի կառավարությունը երկրում հակաֆաշիստական շարժման ազդեցության տակ 1942 թվականին խզեց հարաբերությունները Գերմանիայի եւ Իտալիայի հետ, իսկ 1945 թվականին պատերազմ հայտարարեց նրանց։ 1941-1942 թվականներին Էկվադորի դեմ պատերազմի հետեւանքով Պերուն իրեն միացրեց Ամազոնկայի ավազանում վիճելի տարածքի մեծ մասը։ ՊԿԿ-ի նախաձեռնությամբ 1943-1944 թվականներին ստեղծվեցին Պերուի աշխատավորների կոնֆեդերացիան) Պերուա-սովետական մշակութային ասոցիացիան եւ Ազգային դեմոկրատական ճակատը, որը հաղթեց 1945 թվականի նախագահական ընտրություններում։ 1968 թվականի հոկտեմբերին իշխանության գլուխ անցան հայրենասիրորեն տրամադրված զինվորականները՝ գեներալ Ի. Վելասկո Ալվարադոյի գլխավորությամբ։ Նոր կառավարությունն իրականացրեց հակաիմպերիալիստական եւ հակաօլիգարխիական հեղափոխական վերափոխումներ, ազգայնացրեց ամերիկյան մոնոպոլիաների ձեռքին գտնվող նավթահանքերը, ստեղծեց նավթային պետական ընկերություն, վերացրեց կոնցեսիաները, ազգայնացրեց լեռնահանքային մի շարք ձեռնարկություններ, արդյունաբերության շատ ճյուղերում ստեղծվեցին պետական ընկերություններ, հսկողություն սահմանվեց արտաքին առեւտրի, բանկերի, ֆինանսական համակարգի, կոմունիկացիաների, կապի վրա, սկսեց իրագործվել հողաջրային ռեֆորմ։ Պերուում ստեղծվեց տնտեսական 4 սեկտոր՝ պետական, ռեֆորմացված մասնավոր, հասարակական, մանր սեփականատիրական։ Կառավարությունը վարեց աշխատավորների կենսամակարդակի բարձրացման, գործազրկության կրճատման, ժողովրդական կրթության համակարգի դեմոկրատացման, արտաքին ասպարեզում՝ անկախ, խաղաղասիրական քաղաքականություն։ 1975 թվականին նախագահ նշանակվեց գեն. Ֆ.Մորալես Բերմուդեսը, որը հայտարարեց նախորդ կառավարության քաղաքական կուրսը շարունակելու մասին։ 1980 թվականին ընդունվեց սահմանադրություն, որով երկրում հաստատվեց քաղաքացիական վարչություն, Նախագահ ընտրվեց Ֆ. Բելաունդե Տերրին։ Պետական կարգ Պերուն հանրապետություն է։ 1980 թվականի հուլիսից երկրում վերականգնվել է կառավարման սահմանադրական ձեւը։ Պետության եւ կառավարության գլուխը նախագահն է։ Օրենսդիր իշխանության բարձրագույն մարմինը երկպալատ կոնգրեսն է, կառավարությունը՝ Նախարարների խորհուրդը Աշխարհագրություն Ըստ բնական պայմանների առանձնահատկությունների Պերուն բաժանվում է առափնյա շերտ կամ Կոստա (արեւմուտքում), լեռնային, գլխավորապես տափաստանային կամ Միեռա (կենտրոնական մասում) եւ արեւելյան նախալեռների ու հարթավայրերի խոնավ անտառների կամ Մելվա ֆիզիկա-աշխարհագրական մարզերի։ Կոստան կամ առափնյա հարթավայրերի շերտը, 80—180 կմ լայնությամբ, գրավում է երկրի տարածքի 12,5%-ը։ Միեռան (երկրի տարածքի 30,2%-ը) ընդգրկում է Պերուական Անդերը՝ Արեւմտյան Կորդիլիերաներ, Կենտրոնական Կորդիլիերաներ եւ Արեւելյան Կորդիլիերաներ լեռնաշղթաներով։ Արեւմտյան Կորդիլիերաներն ունեն մինչեւ 6768 մ բարձրություն (Ուասկարան լեռ)։ Կան գործող եւ հանգած հրաբուխներ (Սոլիմսնա, Միստի եւ այլն), 3000—4000 մ բարձրությամբ միջլեռնային սարավանդներ ու սարահարթեր։ Առավելապես հարթավայրային, գետային խիտ ցանցով Սելվան (երկրի տարածքի ավելի քան 1 /2-ը) ընդգրկում է Ամազոնի դաշտավայրի արեւմտյան մասն ու Լա Մոնտանյա նախալեռնային հարթավայրը։ Պերուի արեւելյան մասը մտնում է Հարավ-Ամերիկյան պլատֆորմի Ամազոնյան սինեկլիզի մեջ, որը կազմված է ցամաքային եւ ծովային նստվածքներից։ Անդերի ծալքավոր կառուցվածքում առանձնանում են ցամաքային նստվածքներով Արեւելյան Կորդիլիերաները, Ալտիպլանո միջլեռնային իջվածքը Տիտիկակա լճի հետ եւ Արեւմտյան Կորդիլիերաները՝ կազմված ցամաքային ու հրաբխային նստվածքներից եւ գրանիտոիդային բաթոլիտներից։ Առափնյա զոնան կազմված է նստվածքային-հրաբխածին ապարներից։ Օգտակար Հանածոներ Կան նավթի, պղնձի, պղինձ-բագմամետաղային, կապարի, ցինկի հանքավայրեր։ Կլիմա Կլիման Կոստայում եւ Անդերի արեւմտյան լանջերին անապատային է՝ համարյա առանց տեղումների։ Միջին ամսական ջերմաստիճանը 15—25 °C է։ Սիեռայի հյուսիսում կլիման բարձրլեռնային, խոնավ ամառային, մերձհասարակածային է (տարեկան մինչեւ 1000 մմ տեղումներով), հարավում՝ արեւադարձային (700—800 մմ տեղումներով)։ Միջին ամսական ջերմաստիճանը սարահարթերի հյուսիսում 12—16 °C է, հարավում՝ 5—9 °C։ Խիստ մեծ են ջերմաստիճանի օրական տատանումները (մինչեւ 20 °C), Անդերի արեւելյան լանջերին եւ Սելվայում՝ հասարակածային, մշտապես խոնավ կլիմա է։ Ջերմաստիճանը հարթավայրերում ամբողջ տարին 24—27 °C է, տեղումները՝ մինչեւ 3000 մմ։ Ներքին ջրեր Գետերի մեծ մասը պատկանում է Ամազոնի ավազանին։ Խոշոր գետերն են Մարանիոնը եւ Ուկայալին։ Անդերի արեւմտյան լանջերից սկիզբ են առնում եւ Խաղաղ օվկիանոս թափվում բազմաթիվ սակավաջուր գետեր (Պյուրա, Սանտա, Տումբես, Չիրա ե այլն)։ Պունա սարահարթում է գտնվում Տիտիկակա լիճը։ Հողաբուսական ծածկույթ Հողաբուսական ծածկույթը Կոստայում աղքատ է։ Անդերի արեւմտյան լանջերին տեղ-տեղ կան թփուտներ եւ կակտուսներ։ Ներքին սարահարթերում, հյուսիսում ու արեւելքում լեռնատափաստանային հողերի վրա տարածված են բարձրլեռնային, արեւադարձային տափաստանները (խալկա), հարավ-արեւելքում՝ կիսաանապատները (Պունա), Անդերի արեւելյան լանջերին եւ Սելվայում՝ խոնավ մշտականաչ անտառները թանկարժեք ծառատեսակներով (կաուչուկատու, քինաքինայի ծառեր, կոկա ե այլն)։ Կենդանական աշխարհ Կենդանական աշխարհը երկրի արեւմտյան մասում աղքատ է։ Երբեմն հանդիպում են ամերիկյան հովազ, լամա, կապիկներ, միջատակեր, համրագնաց, գետակինճ ե այլն։ Ափամերձ ջրերը հարուստ են ձկներով։ Շատ են թռչունները։ Ստեղծվել է Պամպա դե Գալերաս ազգային պարկը։ Վարչական բաժանում Պերուի վարչական բաժանումը հաճախ էր փոխվում, սկսած այն ժամանակից, երբ երկիրն անկախացավ Իսպանիայից XIX դարի սկզբում։ Հին շրջանները ենթարկվել են ռեֆորմների, կամ լիկվիդացվել են։ Մինչեւ 2002 թվականը Պերուն բաժանված էր եղել 24 դեպարտամենտների - մինչեւ նոր երկրամասերի կազմավորումը։ 2002 թվականի նոյեմբերի 18-ին երկրի տարածքը բաժանված է եղել 25 երկրամասերի։ Այդ երկրամասերը բաժանվում են նահանգների (պրովինցիաների), որոնք իրենց հերթին բաժանված են շրջանների։ Այդպիսով, Պերուում գոյություն ունի 25 երկրամաս, 195 նահանգ եւ 1833 շրջան։ Մայրաքաղաք Լիման գտնվում է երկրի ափի կենտրոնական մասում եւ կազմում է առանձին նահանգ։ Լիմա նահանգի յուրահատկությունն այն է, որ այն չի մտնում այն 25 երկրամասերի կազմի մեջ։ Բնակչություն Բնակչության մոտ կեսը իսպանախոս պերուացիներ են, մնացածը՝ հնդկացիներ (գլխավորապես կեչուա եւ այմարա Ժողովուրդներ)։ Կան նաեւ ճապոնացիներ, չինացիներ, եվրոպացիներ։ Միջին խտությունը 1 կմ2 վրա մոտ 24 մարդ է, տնտեսապես ակտիվ բնակչությունը՝ 16,5 մլն (2014)։ Պաշտոնական լեզուներ են իսպաներենը եւ կեչուան, տիրապետող կրոնը՝ կաթոլիկությունը, տոմարը՝ գրիգորյանը։ Հնդկացի որոշ ցեղերի մոտ քրիստոնեությունը միահյուսվում է տեղական հավատալիքների հետ։ Քաղաքային բնակչությունը 78,6% է (2014)։ Խոշոր քաղաքներն են Լիման, Արեկիպան, Կալյաոն, Տրուխիլիոն, Պյուրան։ Տնտեսություն Պերուն զարգացած հանքարդյունահանող եւ ձկնային արդյունաբերությամբ ագրարային երկիր է։ Համաշխարհային շուկայում Պերուն բիսմութի, արծաթի, ցինկի, կապարի, պղնձի խոշորագույն մատակարար է։ Մինչեւ 1960-ական թթ. վերջը տնտեսության մեջ կարեւոր դեր ուներ օտարերկրյա կապիտալը։ 1968 թվականից հետո երկրում կատարվեցին սոցիալ-տնտեսական վերափոխումներ։ Պետության հսկողության տակ անցան ազգային հանքային հարստությունների շահագործումն ու արտահանումը։ 1969 թվականին անցկացվեց ագրարային-ջրային ռեֆորմ։ Ստեղծվել է պետական սեկտոր։ Ազգայնացվել են արդյունաբերության մի շարք ճյուղեր (նավթի, հանքարդյունահանող, էներգետիկայի, ձկնեղենի եւ այլն)։ Կազմակերպվում են գյուղատնտեսական կոոպերատիվներ։ Արդյունաբերություն Արդյունաբերության առաջատար ճյուղը հանքարդյունահանող արդյունաբերությունն է։ Հիմնական շրջաններն են Սիեռայի կենտրունական մասը եւ Կոստայի հարավ-արեւմուտքը։ Զարգացած է սեւ եւ գունավոր մետաղագործությունը։ Լոբոս դե Տիեռա, Չինչա կղզիներում կա թռչնաղբի (գուանոյի) շահագործում։ Մշակող արդյունաբերության կարեւոր ճյուղը սննդարդյունաբերությունն է, որում առանձնանում է ձկնալյուրի (գլխավորապես անչոուսներից) արտադրությունը։ Կան նավթավերամշակման, թաղանթ անյութի-թղթի, տեքստիլ, քիմիական, շինանյութերի արդյունաբերության, նավաշինական եւ ավտոհավաքման ձեռնարկություններ։ 1980 թվականին արտադրվել է մոտ 38,4 մլրդ կվտ/ժ էլեկտրաէներգիա։ Մշակող արդյունաբերության արտադրանքի մոտ 70%-ը տալիս են Լիմա եւ Կալյաո քաղաքները։ Արդյունաբերական կարեւոր կենտրոններն են նաեւ Չիմբոտեն, Պուերտո Սուպեն, Իլոն, Օրոյան, Տալարան ե այլն։ Գյուղատնտեսություն Համախառն Ներքին Արդյունքի մեջ գյուղատնտեսության բաժինը կազմում է շուրջ 7,1%, Գյուղատնտեսության բնագավառում է աշխատում երկրի բնակչության շուրջ 26%-ը Մշակվող հողատարածությունները կազմում են երկրի տարածքի 2,3%ը, մարգագետիններն ու արոտավայրերը՝ 21,4%-ը։ Գյուղատնտեսական հիմնական կուլտուրաներն են բամբակենին, շաքարեղեգը, բրինձը, ցորենը, կարտոֆիլը, եգիպտացորենը, գարին, սորգոն, գետնանուշը եւ ծխախոտը։ Զարգացած են բանջարաբուծությունը, բոստանային կուլտուրաների մշակումը, այգեգործությունն ու պտղաբուծությունը։ Տրանսպորտ Ավտոճանապարհների երկարությունը 140,672 կմ է (կոշտ ծածկով՝ 18,699 կմ), երկաթուղիներինը՝ 1854 կմ է։ Առեւտրական նավատորմիղի տոննաժը 826 hq. բրուտո ռեգ. ա է (2014)։ Ամազոն գետում ու վտակներում եւ Տիտիկակա լճում կա նավարկություն։ Գլխավոր նավահանգիստներն են Սան Նիկոլասը, Կալյաոն եւ Չիմբոտեն։ «Աերոպերու» պետական ավիաընկերությունն իրականացնում է միջազգային եւ ներքին փոխադրումները։ Արտաքին տնտեսական կապեր Պերուն արտահանում է պղինձ, ոսկի, կապար, ցինկ, անագ, երկաթ հանքաքար, մոլիբդեն, արծաթ, նավթի եւ նավթամթերքների, գազ, սուրճ, ծնեբեկ եւ այլ բանջարեղեն, միրգ, հագուստի եւ տեքստիլ, ձուկ, քիմիկատներ։ Ներմուծում է Նավթամթերքներ, Քիմիկատներ, Պլաստմասա, հումք եւ կիսաֆաբրիկատներ, մեքենաներ, սարքավորումներ, շինանյութ, պարեն։ Արտաքին սանտրում մեծ տեսակարար կշիռ ունեն ԱՄՆ, Չինաստանը, Ճապոնիան, Բրազիլիան, Չիլին։ Անդամակցում է Ազատ Առեւտրի Լատինաամերիկյան Միությանը։ Առողջապահություն Առողջապահության համաշխարհային կազմակերպության տվյալներով 2013—2014 թվականներին տարեկան ծնունդը կազմել է 18,28, մահացությունը՝ 6։ Տարածված են վարակիչ հիվանդությունները (տուբերկուլոզ, տիֆեր եւ պարատիֆեր, դիզենտերիա եւ մանկական վարակիչ հիվանդություններ)։ 1970 թվականին կատարվել է բնական ծաղկի դեմ վակցինացում։ Գոյություն ունի առողջապահության խառը համակարգ, պետական բուժսպասարկման հիմնարկների հետ մեկտեղ գործում են հասարակական եւ մասնավոր տարբեր կազմակերպություններ։ Լուսավորություն եւ գիտական հիմնարկներ 1972 թվականից կրթական համակարգում իրականացվում է դեմոկրատական բնույթի ռեֆորմ, մտցվում է նոր համակարգ, նախադպրոցական ուսուցում (մինչեւ 6 տարեկաններ), անվճար եւ պարտադիր 9-ամյա, հիմնական կամ բազային դպրոց (3 փուլով), որը տալիս է նաեւ պրոֆտեխնիկական գիտելիքներ, պատրաստում աշխատանքային գործունեության, բարձրագույն կրթություն։ 1973 թվականից մասսայական միջոցառումներ են իրականացվում մեծահասակների անգրագիտությունը վերացնելու համար։ Կա շուրջ 35 համալսարան (ավելի քան 30%-ը մասնավոր), խոշորներից են (պետական) Լիմայի «Սան Մարկոս» ազգային (հիմնադրվել է 1551 թվականին), Ազգային ինժեներական (1955), Արեկիպայի «Սան Ագուստին» ազգային (1828) համալսարանները։ Խոշորագույն գրադարաններից են. Ազգայինը (հիմնադրվել է 1821 թվականին, ավելի քան 506 հզ. գիրք, 167 հզ. ձեռագիր), «Սան Մարկոս» համալսարանի (400 հզ. գիրք), Ազգ. ինժեներ. համալսարանի (156 հզ. գիրք)։ Խոշոր թանգարաններից են. Պատմության ազգային (հիմնադրվել է 1921 թվականին), Պերուական մշակույթի ազգային (1946), Մարդաբանության եւ հնէաբանության (1938), բնապատմական, «Խավեր Պրադո» (բոլորն էլ՝ Լիմայում)։ XIX դ. վերջին եւ XX դ. սկզբին կազմակերպված գիտական հիմնարկներից են. Ազգային բժշկական (հիմնադրվել է 1884 թվականին), Լեզվի պերուական (1887) ակադեմիաները, Լիմայի աշխարհագրական ընկերությունը (1888) եւ ուրիշներ։ Գրականություն Պերուի գրականությունը զարգանում է առավելապես իսպաներեն։ Պերուի նախագաղութային շրջանի գրական հիմնական հուշարձանը ժողովրդական դրաման է՝ կեչուա լեզվով («Օլյանտայ», հրտ. 1853)։ XVII—XVIII դդ. զարգացավ կուրտուազական, կրոնական-փիլիսոփայական, լուսավորական պոեզիան եւ արձակը (Դ. դե Օխեդա, 1571—1615 եւ ուրիշներ)։ Գաղութային շրջանի բանահյուսությունը հագեցավ հակաիսպանական տրամադրությամբ։ Անկախության (1821) առաջին տարիներին Պերուի գրականությունը գլխավորապես արտացոլել է պահպանողական եւ ազատամիտ գաղափարների պայքարը (Ֆ. Պարդոի Ալիագա, 1806—1868)։ Ազգային թատրոնի հիմնադիր Մ. Ասենսիո Սեգուրան (1805—1871) իր կենցաղային կատակերգություններում («Պեպա», հրտ. 1953 եւ այլն) հանդես է եկել պերուական զինվորականության եւ գաղութատիրության մնացուկների դեմ։ 1840-ական թթ. վերջին Պերուում զարգանում էր ռոմանտիզմը (Կ. Ա. Սալավերի, 1830—1890, Խ. Ա. Մարկես, 1832-1903, Խ. Ա. Լավալյե, 1833—1893, Ֆ. Կասոս Ֆլորես, 1828—1881 եւ ուրիշ բանաստեղծներ ու վիպասաններ)։ Ռոմանտիկական արձակը իր մեջ կրում էր կոսաումբրիզմի տարրեր, որը նշանավորում էր անցումը ռեալիզմին։ Առաջին համաշխարհային պատերազմից (1914—1918) եւ Ռուսաստանում հոկտեմբերյան սոցիալիստական հեղափոխությունից (1917) հետո Պերուի գրականությունը հագեցավ մերկացնող միտումներով (Ա. Վալդելոմար, 1888—1919)։ XX դ. 20-ական թթ. 2-րդ կեսին տարածվեց գլխավորապես ձախ կողմնորոշման ավանգարդային պոեզիան։ Ճարտարապետություն եւ կերպարվեստ Պերուի մշակույթը ամենահինն ու զարգացածն է Հարավային Ամերիկայում։ Մ. թ. ա. XII դարից հայտնի էր խեցեգործությունը, մ. թ. ա. I հազարամյակից զարգացել են խաղաղ օվկիանոսի առափնյա շրջանների (Պարակաս, Սալինար եւ այլն) ինչպես եւ լեռնային մարզերի (Չավին-դե-Ուանտար կենտրոնով) մշակույթները։ Մ. թ. սկզբին կազմավորվել են վաղ դասակարգային հասարակության մշակույթներ (Նասկա, Մոչիկա՝ Մոչե կենտրոնով, Չիմու՝ Չան-Չան կենտրոնով), որոնք XV դ. փոխարինվել են ինկերի պետության մշակույթով (մայրաքաղաք՝ Կուսկո)։ Հին Պերուում կառուցվել են ուղղանկյուն թաղամասերով եւ նեղ փողոցներով քաղաքներ, պաշտամունքային կենտրոններ, ամրոցներ, պալատներ, տաճարներ, ամֆիթատրոններ, աստիճանաձեւ բուրգեր եւ այլն։ Առափնյա մասերում ոչ բարձր շինությունները ադոբայից էին՝ զարդարված բարձրաքանդակներով, ինտերիերում՝ որմնանկարներով, իսկ լեռներում՝ քարից (Մաչու—Պիկչու եւ Սակսաուաման ամրոցները)։ Պահպանվել են հազվագյուտ խեցեգործական իրեր, դեկորատիվ գործվածքներ, ոսկյա եւ արծաթյա արձանիկներ, դիմակներ, զարդեր։ XVI դ., գաղութացումից հետո, Պերուի հնագույն մշակույթի զարգացումը ընդհատվել է, սակայն ուժգին ազդել է հետագա արվեստի վրա։ XVI դ. 2-րդ կեսին—XVII դ. 1-ին կեսին ստեղծվել են փողոցների ուղղանկյուն ցանցով նոր քաղաքներ, կառուցվել ներքին բակով բնակելի տներ, աղյուսե գոթական թաղերով կամ փայտե «արտեսոնադո» առաստաղներով, «պլատերեսկո» ոճի շքամուտքով եկեղեցիներ։ XVII դ. 2-րդ կեսին-XVIII դ. ծաղկել է պերուական բարոկկոն։ Լեռնային մասի քարի ճարտարապետությունը զանգվածեղ է, հարդարանքում օգտագործվել են եվրոպական եւ տեղական արվեստների մոտիվներ («մետիս ոճ»)։ Երաժշտություն Հին ինկերը ունեցել են բարձր զարգացած երաժշտական մշակույթ։ Երաժշտությունը հիմնված էր պենտատոն հնչյունաշարերի վրա, հստակ բաժանված (պաշտամունքային, զինվորական, պալատական, ժողովրդական) եւ խիստ տարբերակված ըստ ժանրերի՝ սրբազան հիմներ, պատմական երգասքեր, եղերերգական եւ քնարական երգեր, պարեր։ Երաժշտական գործիքարանը կազմված էր հարվածային եւ բազմաթիվ փողային նվագարաններից՝ Պանի ֆլեյտա, երկայնակի ֆլեյտաներ, փողեր եւ այլն։ Երաժշտական այս մշակույթը համարյա ամբողջությամբ ժառանգել են կեչուա եւ այմարա հնդկացիները։ Իսպանական տիրապետության օրոք ստեղծվել եւ հնդկացիների երաժշտությանը գոյակցել է հիբրիդային («մետիսական») երաժշտությունը (տեղական լադերի, մետրառիթմիկայի վրա իսպանական ազդեցությամբ)։ Պերուի կրեոլական ժողովրդական երաժշտության մեջ նկատելի է XVI— XVIII դդ. իսպանական երաժշտության փոխառությունը։ Պարերգային հիմնական ժանրերից են՝ յարավի, տրիստե, սամակուեկա, մարիներա, տոնդերո, սախուրիանա, ռեֆալոսա, նվագարաններից՝ կիթառը եւ նրա տեղական տարատեսակը՝ չարանգո, տավիղ։ Գաղութային շրջանում կոմպոզիտորները ստեղծել են բացառապես եկեղեցական երաժշտություն։ Թատրոն Պերուում, հատկապես ինկերի պետության կազմավորումից հետո, նշանակալի չափով զարգացել է բեմարվեստը։ Գոյություն է ունեցել թատերական ներկայացումների մի քանի տեսակ, որոնք ուղեկցվել են երաժշտությամբ եւ խմբերգեցողությամբ։ 1548 թվականին կայացել է առաջին աշխարհիկ ներկայացումը։ 1680 թվականին Լիմայում կառուցվել է «Պրինսիպալ» թատրոնը։ XVII դ. 2-րդ կեսի—XVIII դ. դրամատուրգներից են՝ Պ. դե Պերալտա Բառնուէվոն, XIX դ.՝ Մ. Մոնկլոաի Կովառուբիասը, Ֆ. Պարդո ի Ալյագան, Մ. Ա. Սեգուրան, նշանավոր դերասաններից՝ Տ. Սիրանդան, Է. Պերեսը։ 1940-ական թթ. ռեժիսորների եւ դրամատուրգների աշխատանքներին բնորոշ էր հայրենասիրությունը, սոցիալական խոր բովանդակությունը, թատերարվեստի զարգացման նոր ուղիների որոնումը։ 1960-ական թթ-ից տարբեր քաղաքներում անց են կացվում թատերական փառատոներ։ Ծանոթագրություններ Արտաքին հղումներ ԱՄՆ Կենտրոնական Հետախուզական Վարչություն Պերու Հարավային Ամերիկայի երկրներ Լիբերալ ժողովրդավարություններ ՄԱԿ-ի անդամ երկրներ Հանրապետություններ


text: Լեհաստան, պաշտոնական անվանումը՝ Rzeczpospolita Polska (կարդացվում է՝ Ժեչպոսպոլիտա Պոլսկա), պետություն է Կենտրոնական Եվրոպայում՝ Վիսլա եւ Օդրա գետերի ավազանում՝ Բալթիկ ծովի ափին։ Սահմանակցում է արեւմուտքից Գերմանիային, հարավից՝ Չեխիային եւ Սլովակիային, արեւելքից՝ Ուկրաինային եւ Բելառուսին, հյուսիս-արեւելքից՝ Լիտվային եւ հյուսիսի մի փոքր հատվածում Ռուսաստանի Կալինինգրադի մարզի հետ։ Բացի դրանից կիսում է ծովային սահմանը Դանիայի եւ Շվեդիայի հետ։ Լեհաստանի՝ որպես պետության առաջացման տարեթիվ ընդունված է համարել 966 թվականը, երբ Միեշկո I իշխանը ընդունեց քրիստոնեությունը՝ որպես պետական կրոն։ Մայրաքաղաքն է Վարշավան, իսկ մյուս մեծ քաղաքներից են Կրակովը, Վրոցլավը, Գդանսկը։ Անվանում Կոչվել է լեհ ժողովրդի անունով, որի նախահայրը, ըստ ավանդության, եղել է Չեխի եւ Ռուսի առասպելական եղբայր Լեհը։ Պատմություն Ժամանակակից Լեհաստանի տարածքում մեր թվականության սկզբին բնակվում էին գերմանական սկիրների եւ լուգիացիների ցեղերը։ Այնուհետեւ նրանց փոխարինեցին վելբարյան մշակույթի գոթերը, իսկ 1-ին հազարամյակի վերջում՝ արեւելյան պոլյանները, որոնց անունով կոչվեց երկիրը, եւ լյախերը, որոնց անունից առաջացավ մյուս ազգերի կողմից ժողովրդին տրված անունը։ Հայերեն «լեհ» անունը նույնպես ծագում է լյախերի ցեղի անունից։ Լեհաստանի ամբողջ պատմությունը լի է դրամատիկ իրադարձություններով, հարեւան տերությունների ներխուժումներով ու զավթումներով։ Իր պատմության ընթացքում Լեհաստանը հինգ անգամ իրար մեջ բաժանել են հարեւան պետությունները։ Առաջին բաժանում՝ 1772 թվականին՝ Ռուսաստանի, Պրուսիայի, Ավստրիայի միջեւ, Երկրորդ բաժանում՝ 1793 թվականի հունվարի 23-ին՝ դարձյալ Ռուսաստանի, Պրուսիայի, Ավստրիայի միջեւ, Երրորդ բաժանում՝ 1795 թվականի հոկտեմբերի 24-ին՝ դարձյալ Ռուսաստանի, Պրուսիայի, Ավստրիայի միջեւ, որի ժամանակ տեղի ունեցավ անկախ լեհական ազգային պետության վերացում, 1807-1814 թվականներին շնորհիվ Նապոլեոնյան պատերազմների՝ 1807 թվականին՝ Պրուսիայից, իսկ 1809 թվականին՝ նաեւ Ավստրիայից խլված լեհական հողերի վրա Նապոլեոն Բոնապարտ կայսեր կողմից վերստեղծվեց լեհական ազգային պետականություն, Վարշավայի դքսություն անվամբ, որի գլուխ կանգնեցվեց Սաքսոնիայի կուրֆյուրստը։ Սակայն Նապոլեոն I-ի պարտությունից հետո Լեհական պետականությունը դարձյալ լուծարվեց, իսկ նրա հողերը բաժանվեցին կամ վերաբաժանվեցին հարեւան պետությունների միջեւ։ Չորրորդ բաժանում՝ 1814-1815 թվականներ՝ դարձյալ Ռուսաստանի, Պրուսիայի, Ավստրիայի միջեւ, սակայն այս անգամ Ռուսաստանի բաժինն առավել մեծացավ։ 1846 թվականին Ավստրիան՝ Ռուսաստանի եւ Պրուսիայի համաձայնությամբ զավթեց Կրակով քաղաքը իր շրջակայքով։ Առաջին համաշխարհային պատերազմում Գերմանական երկրորդ ռայխից ցարական Ռուսաստանի պարտության եւ ցարիզմի տապալման արդյունքում 1918 թվականին վերականգնվեց անկախ լեհական ազգային պետականությունը, Հինգերորդ բաժանում՝ 1939 թվականի օգոստոսի 23-ին՝ Խորհրդային Ռուսաստանի կամ ԽՍՀՄ-ի եւ նացիստական Գերմանիայի միջեւ (տե՛ս Մոլոտով-Ռիբենտրոպի պակտ)։ Օգոստոսի 23-ի գաղտնի խորհրդա-գերմանական պակտը կենսագործվեց 1939 թվականի սեպտեմբերին՝ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի սկսվելով, որի առաջին զոհը դարձավ Լեհաստանը։ Գերմանիան զավթեց Բուգ եւ Սան գետերից դեպի արեւմուտք, իսկ ԽՍՀՄ-ը՝ դեպի արեւելք գտնվող լեհական հողերը։ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ավարտից հետո Լեհական պետությունը դարձյալ վերականգնվեց։ Ըստ Պոտսդամի կոնֆերանսի (1945 թվականի հուլիս-օգոստոս) որոշումների եւ 1945 թվականի օգոստոսի 16-ի խորհրդա-լեհական պայմանագրի՝ Լեհաստանին միացվեցին Օդեր գետից արեւելք գտնվող գերմանական հողերը՝ Արեւմտյան Պրուսիան, Սիլեզիան, Արեւելյան Պոմերանիան եւ Արեւելյան Բրանդենբուրգը, իսկ դրա փոխարեն ԽՍՀՄ-ը իրեն պահեց 1939 թվականի սեպտեմբերին Լեհաստանից խլած գրեթե բոլոր հողերը (բացառությամբ՝ 1945 թվականին Լեհաստանին վերադարձված Բելոստոկի օկրուգի (Պոդլյաշյե) Սան գետի աջ ափին գտնվող ոչ մեծ շրջանի)։ Ի դեպ, ԽՍՀՄ-ն իրեն պահեց նաեւ Գերմանիայից խլված Արեւելյան Պրուսիան։ Այսպիսով՝ Լեհաստանի ներկայիս սահմանները ձեւավորվել են Երկրորդ աշխարհամարտից հետո։ Ավելի քան երեսուն տարի Խորհրդային Միության գերիշխանության տակ գտնվելուց հետո (սոցիալիստական Լեհաստան՝ Լեհաստանի Ժողովրդական Հանրապետություն) Լեհաստանը 2001 թվականից Եվրամիության անդամ-երկիր է։ Նախապատմություն Պատմաբանների շրջանում ընդունված է կարծել, որ ժամանակակից Լեհաստանի տարածքում ուշ անտիկ ժամանակաշրջանից սկսած բնակվել են տարբեր ցեղեր։ Այս ցեղախմբերի էթնիկ եւ լեզվական պատկանելիությունը բուռն բանավեճերի առարկա է։ Հիմնական խնդիրն այն հարցն է, թե սլավոնական ցեղերը երբ են բնակեցրել այս տարածքները։ Պիաստների տոհմ Լեհաստանը սկսել է կայանալ որպես միասնական տարածքային միավոր մոտ 10-րդ դարի կեսերին՝ Պիաստների տոհմի կառավարման շրջանում։ Պատմական վավերագրերում որպես Լեհաստանի առաջին առաջնորդ համարվում է Միեշկո I-ը, ով 966 թվականին մկրտվել է եւ կաթոլիկությունը հռչակել իր հպատակների նոր պաշտոնական կրոն։ Հաջորդ մի քանի դարերի ընթացքում մկրտություն է ընդունել երկրի գրեթե ողջ բնակչությունը։ 1000 թվականին Բոլեսլավ Խիզախը, շարունակելով իր հոր՝ Միեշկոյի քաղաքականությունը, Գնիեժնոյում համաժողով է անցկացնում՝ ստեղծելով Գնիեժնոյի մետրոպոլիտությունն ու Կրակովի, Կոլոբժեգի եւ Վրոցլավի թեմերը։ 1109 թվականին Բոլեսլավ III-ը Հանդսֆելդի ճակատամարտում պարտության է մատնում Գերմանիայի թագավոր Հենրիխ V-ին։ 1138 թվականին Բոլեսլավ III-ը բաժանում է Լեհաստանն իր որդիների միջեւ։ 1226 թվականին Մազովիայից Պիաստների դինաստիայից Կոնրադ I դուքսը հրավիրել է Տեւտոնական ասպետներին Բալթիկ պրուսական հեթանոսների դեմ համատեղ պայքարելու համար։ Այս որոշումը մեծ ազդեցություն ունեցավ երկրի պատմության ընթացքում Տեւտոնական ասպետների ներգրավվածության համատեքստում։ 13-րդ դարի կեսերին Պիաստների դինաստիայի Սիլեզիական ճյուղը գրեթե հաջողությամբ միավորեց լեհական հողերը, սակայն, այնուհետեւ, երկիրը գրավում են մոնղոլները։ Նրանք հաղթանակ տարան 1241 թվականին Լեգնիցայի ճակատամարտում, որտեղ մահացավ դուքս Հենրի II Պիաստը։ 1320 թվականին, լեհական դքսությունների համախմբման մի քանի անհաջող փորձերից հետո, Վլադիսլավ I-ին հաջողվեց միավորել լեհական հողերի հիմնական մասը եւ դառնալ միավորված Լեհաստանի առաջին թագավորը։ Նրա որդի Կազիմիր III-ը (1333-1370 թվականներ) համարվում է լեհ ամենահզոր թագավորներից մեկը եւ ունեցել է առեւտրի մեծ հովանավորի համբավ։ Նա իր թագավորական հովանավորությունը տարածում է հրեաների նկատմամբ։ Կազիմիր III-ն իր թագավորության տարածքներն ընդլայնում է շուրջ 250 %։ 12-րդ դարի առաջնորդները մեծ ուշադրություն են դարձրել նաեւ կրթությանը, ինչի արդյունքում Լեհաստանը դառնում այդ ժամանակների Եվրոպայի ամենակրթված երկրներից մեկը։ Կրակովի եկեղեցու 1110 թվականի վավերագրերում նշվում է, որ ժամանակի լեհ մտավորականները հաղորդակցվել են եվրոպական գրականության հետ։ Կազիմիր III-ը գիտակցել է, որ երկիրը կրթված մարդկանց, հատկապես իրավաբանների կայուն խավի կարիք ունի, ովքեր կարող էին կոդիֆիկացնել պետության օրենքները, աշխատել դատարաններում։ Նրա ջանքերի շնորհիվ Հռոմի Պապ Ուրբանոս V-ը թույլատրում է հիմնել Կրակովի համալսարանը։ Կազիմիրի մահվանից հետո գահը չի ունենում արժանի հետնորդներ. նրա արու ժառանգորդները չափազանց երիտասարդ էին։ Այդ պատճառով էլ դադարում է Պիաստների դինաստիան։ Նույն այս ժամանակահատվածում Լեհաստանում նկատվում են նշանակալի միգրացիոն հոսքեր։ Քաղաքները հիմնականում բնակեցվում են գերմանացիների կողմից, արտոնություններ են ստանում հրեական եւ հայկական համայնքները։ Յագելոնյան արքայատոհմ Յագելոնյան արքայատոհմը Լեհաստանում կառավարել է ուշ միջնադարից մինչեւ նոր ժամանակների պայմանական բաժանման սկիզբը։ Հենց Յագելոնյան արքայատոհմի ժամանակ է (1386-1527 թվականներ) ձեւավորվում լեհ-լիտվական միությունը։ Տոհմի հիմնադիրն է Լիտվայի մեծ իշխան Յոգալիան (լեհական տարբերակում Վլադիսլավ II Յագելոն)։ Այս համագործակցության շնորհիվ լեհական ազդեցության տակ հայտնվեցին Լիտվային պատկանող բազմաթիվ ռուսական տարածքներ։ Այս միությունը միջնադարյան Եվրոպայի ամենամեծ եւ ամենատեւական քաղաքական միավորն էր։ Այս ընթացքում շարունակվեց պայքարը հյուսիսում Տեւտոնական ասպետների հետ։ 1410 թվականի Գրունվալդի ճակատամարտում լեհ-լիտվական զորքերը վստահ հաղթանակ տարան, ինչն էլ հնարավորություն տվեց ընդլայնել պետության սահմանները հյուսիսում՝ ներառելով Լիվոնիան։ 1466 թվականին տասներեքամյա պատերազմից հետո Կազիմիր IV Յագելոնն արքայական համաձայնություն տվեց Թորնի խաղաղության պայմանագրով ստեղծելու Պրուսիայի դքսությունը, որը լեհական վասալային միավոր էր լինելու։ Յոգելոնյան արքայատոհմն իր ազդեցությունն է տարածել նաեւ Բոհեմիայի եւ Հունգարիայի վրա։ Հարավում Լեհաստանը պայքարում էր Օսմանյան կայսրության եւ Ղրիմի թաթարների դեմ (վերջիններս 1474-1569 թթ. ժամանակահատվածում 75 անգամ հարձակում են գործել Լեհաստանի վրա), իսկ արեւելքում օգնում էի Լիտվային պայքարել Մոսկովյան Մեծ Իշխանության դեմ։ Որոշ պատմաբանների գնահատմամբ՝ Ղրիմի թաթարների կողմից ստրկության տարված լեհերի թիվը 1494-1694 թվականներին կազմել է շուրջ մեկ միլիոն մարդ։ Լեհաստանում այս ժամանակահատվածում հիմնականում զարգանում էր հիմնականում գյուղատնտեսական ֆեոդալական պետություն։ Զգալիորեն աճում էր հողատեր ազնվականության դերը։ Լեհական Սեյմի՝ խորհրդարանի կողմից 1505 թվականին ընդունված որոշմամբ օրենսդրական իշխանության հիմնական մասը միապետից փոխանցվում է խորհրդարանին։ Այս ժամանակահատվածը հաճախ անվանում են «Ոսկե ազատության» ժամանակ, երբ երկիրը կառավարվում էր ազատ եւ հավասար լեհական ազնվականության կողմից։ Բողոքական Ռեֆորմացիայի շարժումներն էական ազդեցություն ունեցան նաեւ լեհական քրիստոնեության վրա, ինչի արդյունքում ընդունվեցին Եվրոպայում այդ ժամանակ դեռեւս եզակի կրոնական հանդուրժողականության կանոններ։ Ընդունված է համարել, որ հենց այս կանոնների շնորհիվ Լեհաստանում չբռնկվեցին ներքին կրոնական պատերազմներ, որոնք այդքան բնորոշ էին ուշ միջնադարյան Եվրոպային։ Վերածննդի ժամանակաշրջանը համընկավ ուշ Յագելոնյան տոհմի կառավարման հետ (Սիգիզմունդ I եւ Սիգիզմունդ II Օգոստոս արքաների ժամանակաշրջան)։ Այս ընթացքում մեծ վերելք են ապրում լեհական մշակույթն ու տնտեսությունը։ 1543 թվականին ազգությամբ լեհ Նիկոլայ Կոպեռնիկոսը հրատարակում է իր «Երկնային ոլորտների պտույտի մասին» (De revolutionibus orbium coelestium) հիմնարար աշխատությունը, որով եւ դառնում է հելիոցենտրիկ տեսության հիմնադիրը։ Այս տեսությունն էլ հետագայում ընդունվում է որպես ժամանակակից աստղագիտության հիմք։ Այս ժամանակաշրջանի եւս մեկ խոշորագույն գործիչ էր բանաստեղծ Յան Կոխանովսկին։ Լեհ-լիտվական միություն 1569 թվականի Լյուբլինի դաշնագրով ստեղծվել է Լեհ-լիտվական միությունը։ Այն դաշնային պետություն էր՝ ընտրովի միապետությամբ, սակայն այն հիմնականում կառավարում էր ազնվականությունը տեղական ժողովների եւ միասնական խորհրդարանի՝ Սեյմի միջոցով։ Միության կայացման ժամանակը համընկել է Լեհաստանի կայունության եւ բարգավաճման շրջաններից մեկի հետ, ինչի շնորհիվ էլ միությունը հետագայում դարձավ եվրոպական տերությունը՝ Կենտրոնական Եվրոպայում զբաղեցնելով գրեթե մեկ միլիոն քառակուսի կիլոմետր տարածք։ Այս տերությունը դարձավ նաեւ Ուկրաինայում, Բելառուսում եւ Արեւմտյան Ռուսաստանում «արեւմտականացման», նույնիսկ «լեհականացման» նշանակալի գործոններից մեկը։ Լեհաստան-Լիտվայում տեղի են ունեցել մի քանի տոհմական ճգնաժամեր, մասնավորապես Վազա տոհմի թագավորներ Սիգիզմունդ III-ի եւ Վլադիսլավ IV-ի օրոք։ Բացի այդ, երկիրը ներգրավվեց Ռուսաստանի, Օսմանյան կայսրության, Շվեդիայի եւ կոզակների հետ մի շարք պատերազմների եւ բախումների մեջ։ 17-րդ դարի կեսերից ազնվականական ժողովրդավարության ներսում նկատվում են ներքին խնդիրներ՝ պետությունը խոցելի դարձնելով արտաքին ներխուժումների համար։ 1648 թվականին երկրի հարավում բռնկվում է հետման Բոգդան Խմելնիցկու գլխավորած ապստամբությունը, ինչի արդյունքում բաժանվում է Ուկրաինան. արեւելյան հատվածն անցնում է Ռուսաստանի տիրապետության տակ։ Դրան հետեւում է շվեդական ներխուժումը, որի արդյունքում մեծ վնասներ են կրում Լեհաստանի կենտրոնական շրջանները։ Ներխուժումներին հետեւում են սովը եւ համաճարկներ, ինչի արդյունքում բնակչության թվաքանակը 11 միլիոնից նվազում է 7 միլիոնի։ Այնուամենայնիվ, Յան III Սոբիեսկուն հաջողվում է վերականգնել Միության ռազմական ենթակառուցվածքները, իսկ 1683 թվականին լեհական զորքերը մեծ ներդրում են ունենում Վիեննան Կարա Մուտաֆայի թուրքական զորքերի շրջափակումից ազատելու գործում։ Չնայած այս ամենին, Յան Սոբիեսկու կառավարման շրջանը դարձավ լեհական պետության ոսկե դարաշրջանի ավարտը. բազմաթիվ պատերազմների արդյունքում Լեհաստանը հսկայական տնտեսական եւ բնակչության կորուստներ է կրում, ինչի հետեւանքով կորցնում է իր տիրապետող դիրքը Կենտրոնական Եվրոպայում։ Միության անկման վրա իրենց ազդեցությունն ունեցան նաեւ մագնատների միջեւ ներքին հակասությունները, ինչի հետեւանքով բավականին թուլացավ նաեւ միապետությունը։ Այս ժամանակաշրջանը համընկավ Սաքսոն Վետինն արքայատոհմի Ավգուստ I եւ Ավգուստ II արքաների կառավարման շրջանի հետ։ Բացի այդ, այդ գործընթացի վրա իրենց ազդեցությունն ունեցան նաեւ Ռուսաստանի եւ Պրուսիայի վերելքը։ Այնուամենայնիվ, հենց այդ դարաշրջանում Լեհաստանում դրվեցին Լուսավորության հիմքերը։ 18-րդ դարի երկրորդ կեսին Միությունը փորձեց ներքին հիմնարար բարեփոխումներ իրականացնել տնտեսության, կրթության եւ մշակույթի ոլորտներում։ Մայրաքաղաքը Գդանսկից տեղափոխվեց բնակչությամբ ամենամեծ քաղաք՝ Վարշավա։ 1764 թվականի միապետի ընտրություններում ազդեցիկ մագնատների տոհմից ընտրվեց Ստանիսլավ Ավգուստ Պոնիատովսկին, ով ժամանակին եղել է Ռուսաստանի կայսրուհի Եկատերինա II-ի սիրեկանը։ Նա փորձում է որոշակի ներքին բարեփոխումներ իրականացնել՝ միաժամանակ պահպանելով կապերն իր ռուս հովանավորների հետ։ 1768 թվականին ձեւավորվում է Ազնվական համադաշնությունը կամ շլյախտան (լեհերեն՝ szlachta), որն ապստամբություն է բարձրացնում թագավորի եւ նրա հովանավոր Ռուսաստանի դեմ՝ պահպանելու համար իրենց ավանդական արտոնությունները։ Այս բոլոր զարգացումները 1772 թ-ին բերեցին Լեհաստանի առաջին բաժանմանը Ռուսաստանի, Ավստրիայի եւ Պրուսիայի միջեւ։ Այսպես կոչված «Բաժանման Սեյմը» կանգնեց կատարված փաստի առաջ եւ ստիպված էր վավերացնել բաժանման մասին ակտը։ Չնայած այս հսկայական կորուստներին՝ 1773 թվականին թագավորը հիմնադրում է Ազգային կրթության հանձնաժողովը, որը դառնում է կրթության հարցերով զբաղվող առաջին պետական հաստատությունը Եվրոպայում։ Լեհաստանի բաժանումներ Ժամանակագրություն 960-992 թվականներ - Պյաստերի դինաստիայի Մեշկո I-ի տիրակալությունը։ Լեհական պետության ձեւավորումը Գնեզնոյի շուրջ։ 966 վական - Մեշկո I-ի քրիստոնեության ընդունումը լատինական արարողակարգով։ Լեհական թագավորությունը հայտնվում է պապի գահի հովանավորության ներքո։ 992-1025 թվականներ - Բոլեսլավ I Խիզախ. պայքար գերմանական կայսր Հենրիխ II-ի հետ։ Արեւմուտքում տարածքի ընդլայնումը ծովամերձ Սիլեզիայի, Լուժիցի եւ այլնի հաշվին։ Արշավանքներ դեպի արեւելք, Կիեվի ժամանակվոր զավթումը (1018 թվական)։ Բոլեսլավ I-ը թագադրվում է որպես Լեհաստանի թագավոր։ 11-րդ դար - Ֆեոդալական մասնատվածության սկիզբը։ Պայքար գերմանական կայսեր դեմ։ Պապերը, նամանավանդ Գրիգորիոս VII-ը, առավել հաճախ հանդես են գալիս Լեհաստանի թագավորի կողմից։ Լեհերը կաթոլիկություն են սերմանում Պոմորիեում։ 1138 թվական - Բոլեսլավ III-ի մահը եւ նրա ժառանգորդների միջեւ կատաղի պայքարի սկիզբը։ 1226 թվական - Պայքարելով հեթանոս պրուսների դեմ՝ իշխան Մազովեցկին օգնության կոչ է անում Տեւտոնական օրդենին։ Ասպետները գրավում են Պրուսիան եւ դառնում են հենց Լեհաստանի անկախության սպառնալիք։ 1241 թվական - Թաթար-մոնղոլական արշավանքը։ Կրակովի թալանը։ 12-13-րդ դարեր - Լեհական հողերի գաղութացումը լեհական ֆեոդալների կողմից խրախուսվող Գերմանիայից եկած վերաբնակների կողմից։ 13-րդ դարի երկրորդ կես-Մագդեբուրգի իրավունքի հիման վրա լեհական քաղաքների (Վրոցլավ, Կրակով, Պոզնանյ, Տորունյ) ինքնիշխանության ձեռքբերումը։ 1320 թվական - Վլադեսլավ I Լոկետեկի կողմից լեհական հողերի միավորումը։ 1333 թվական - Կազիմիր III։ Կիեւյան Ռուսիայի գալիցյան եւ վոլինյան հողերի զավթումը։ 1384 թվական - Լեհ թագուհի Յադվիգայի ամուսնությունը Լիտվանիայի Յգայլո մեծ իշխանի հետ, որն ընտրվեց Լեհաստանի եւ Լիտվանիայի թագավոր՝ Վլադիսլավ II անունով։ 1410 թվական - Գրյունվալդի ճակատամարտը։ Վլադիսլավ II-ի գլխավորությամբ լեհա-լիտվա-ռուսական զորքերը ջախջախում են Տեւտոնական օրդենի զորքերը։ 1454 թվական եւ 1505 թվական - Նեշավյան ստատուտներն ու Nihil Novi Սահմանադրությունը սահմանափակում են թագավորի իշխանությունը եւ նրան դնում են շլյախտից կախման մեջ։ 1543 թվական - Կոպերնիկոսի մահը։ 1569 թվական - Լյուբլինի ունիան։ Լեհա-լիտվանական Րեչյ Պոսպոլիտա պետության վերջնական ձեւավորումը։ 16-րդ դարի կեսեր - Կրակովում մշակութային եւ ինտելեկտուալ կյանքի ծաղկումը։ 1587 թվական - Pacta Conventa՝ շլյախտայի կողմից թագավորական իշխանության հետագա սահմանափակումը։ 1587-1632 թվականներ - Սիգիզմունդ III-ի տիրապետությունը։ Նա ջանադրաբար սերմանում է կաթոլիկություն։ 1596 թվական - Բրեստի եկեղեցական ունիան. Ուկրաինայում Հռոմին ենթակա, բայց ուղղափառ արարողակարգով միասնական եկեղեցու առաջացումը։ 1610 թվական - Սիգիզմունդ III-ի որդի Վլադիսլավ արքայազնի հռչակումը ռուսական ցար, այսպես կոչված Խռովության ժամանակաշրջանում։ 1648 թվական - Ուկրաինայում կազակների ապստամբությունը։ 1651 թվական - Յան-Կազիմիրի զորքերից կրած պարտությունից հետո Բոգդան Խմելնիցկին հակվում է Ռուսաստանի կողմը։ 1652 թվական - Լեհական սեյմի կողմից Liberum Veto սկզբունքի ընդունումը։ Այսուհետ ցանկացած որոշում ընդունվում է սեյմի մասնակիցների բացարձակ միաձայնության դեպքում միայն։ 1655-1656 թվականներ - Շվեդների ներխուժումը՝ պայքար Բալթիական ծովի վերահսկողության համար։ Յասնոգորսկի վանքի (Չենստոխովի) հերոսական պաշտպանությունը։ 1660 թվական - Շվեդիայի հետ կնքված Օլիվի խաղաղ պայմանագիրը։ 1667 թվական - Անդրուսովոյի հաշտությունը Ռուսաստանի հետ։ Ռուսաստանին են անցնում Սմոլենսկը, Ձախափնյա Ուկրաինան։ 1683 թվական - Թուրքերի դեմ Վիեննայի մոտ Յան Սոբեսկիի գլխավորած լեհ-ավստրիական զորքերի տարած հաղթանակը։ 18-րդ դար - Րեչյ Պոսպոլիտայի անկումը, հարեւանների՝ Պրուսիայի, Շվեդիայի, Ռուսաստանի եւ Ավստրիայի կողմից նրա վերածումը տարածքային հավակնությունների։ 1772 թվական - Լեհաստանի առաջին բաժանումը Պրուսիայի, Ավստրիայի եւ Ռուսաստանի միջեւ։ Լեհաստանը կորցնում է իր տարածքների երրորդը։ 1791 թվական - Ժ.-Ժ.Ռուսոի գաղափարներով ոգեշնչված սահմանադրությունը։ 1793 թվական - Լեհաստանի երկրորդ բաժանումը։ 1794 թվական - Թադեուշ Կոստյուշկոյի գլխավորած ապստամբույթունը; ռուսական զորքերի կողմից այն ճնշելը, Վարշավայի Պրահա արվարձանի կոտորածը։ 1795 թվական - Լեհաստանի երրորդ բաժանումը եւ լեհական պետության անհետացումը Եվրոպայի քարտեզից։ Նրա տարածքի 45 %-ն անցնում է Ռուսաստանին, 19 %-ը՝ Պրուսիային, 35 %-ը՝ Ավստրիային։ 1807 թվական - Նապոլեոն I-ի եւ Դոմբրովսկու Լեհական լեգեոնի շնորհիվ ձեւավորվում է Վարշավայի հերցոգությունը։ 1815 թվական - Լեհաստանի վերաբաժանումը Վիեննայի կոնգրեսի պայմաններով։ Լեհական Թագավորության ստեղծումը։ 1830-1831 թվականներ - Ապստամբություն Լեհական Թագավորությունում, ռուսական կառավարության կողմից ճնշումը։ «Վարշավայում թագավորում է կարգուկանոնը»,-հայտարարում է Ֆրանսիայի արտաքին գործերի նախարար Սեբաստիանին։ 1831 թվական - Լեհական մտավորականության սերուցքի՝ Միցկեւիչի, Շոպենի եւ այլոց վտարելու սկիզբը։ 1846 թվական - Պրուսական Լեհաստանում Լ.Մերոսլավսկու գլխավորած եւ ավստրիական Լեհաստանում Է.Դեմբովսկու գլխավորած ապստամբությունները՝ 1848 թվականին «Ժողովուրդների գարնան» նախաշեմը։ 1853 թվական - Ապստամբություն Լեհական Թագավորությունում, որը ճնշվեց Պրուսիայի օգնությամբ։ 1916 թվական - «Լեհական Պետություն» ստեղծելու մասին ավստրա-գերմանական դեկլարացիան։ 1917 թվական - Լենինը ճանաչում է գերմանական պետությունների տիրապետության տակ գտնվող Լեհաստանի ինքնորոշման իրավունքը։ 1918 թվական - Անկախ Լեհական պետության ապստամբությունը։ 1919 թվական - Առաջին օրենսդիր սեյմը։ Պիլսուդսկու կառավարությունը։ 1919-1920 թվականներ - Լեհ-սովետական պատերազմը. գերմանա-լեհական կոնֆլիկտը Սիկեզիայի պատճառով։ 1926 թվականի մայիս - Գեներալ Պիլսուդսկու պուտչը։ 1938 թվական - Լեհերի հրաժարվելը Ֆրանսիայի եւ ֆաշիստական Գերմանիայի միջեւ պատերազմի դեպքում խորհրդային զորքերին ճանապարհ տալուց։ Չեխասլովակյան ճգնաժամի ժամանակ Լեհաստանի կողմից Տեշինյան Սիլեզիայի անեքսիան։ 1939 թվականի օգոստոսի 23 - Գերմանա-սովետական պակտը։ 1939 թվականի սեպտեմբերի 1 - Գերմանական զորքերի Լեհաստան ներխուժումը։ 1939 թվականի հոկտեմբեր - Խորհրդային Միությունն օկուպացնում է Լեհաստանի արեւելյան մասը։ Լոնդոնում լեհական կառավարության ստեղծումը։ 1943 թվական - Վարշավյան գետոյի ապստամբությունը։ Կատինյան կոտորածի բացահայտումն առաջ է բերում լոնդոնյան կառավարության խզումը Մոսկվայի հետ։ 1943 թվականի դեկտեմբեր - Մոսկվայի օգնությամբ Կրայովա Ռադա Նարոդովայի ստեղծումը։ Կրայովայի բանակը ճանաչում է միայն Բուրա-Կոմարովսկում՝ լոնդոնյան կառավարության ենթակային։ 1944 թվականի օգոստոսի 1 - Վարշավայի ապստամբության սկիզբը։ 1944 թվականի դեկտեմբերի 31 - Խորհրդային եւ Կրայովա Ռադա Նարոդովայի զորքերի մուտքը Վարշավա։ 1945 թվական - Յալթայի կոնֆերանսը որոշում է Լեհաստանի ապագա սահմանները։ 1947 թվական - Դեմոկրատական «բլոկի» կառավարությունը սոցիալիստ Ցիրանկեւիչի գլխավորությամբ։ 1949 թվական - Միությունը ԽՍՀՄ-ի հետ եւ Լեհաստանի սովետականացումը, Կոմունիստ Գոմուլկայի կալանումը Տիտոյի գործից հետո, խորհրդային մարշալ Ռակասովսկին նշանակվում է ազգային պաշտպանության նախարար։ Կարդինալ Վիշինսկու կալանումը։ 1956 թվական - Պոզնանյի ապստամբությունը; Գոմուլկայի վերադարձը։ «Լեհական հոկտեմբեր»ը. հրաժարում բռնի կոլեկտիվացումից։ Կարդինալ Վիշինսկու ազատումը, եկեղեցու հանդեպ հանդուրժողականության քաղաքականությունը։ 1968 թվականի մարտ - Ուսանողական ցույցեր Վարշավայում, ոստիկանության կողմից դրանց դաժան ճնշումը, Գոմուլկայի տեղը գալիս է Գերեկը։ 1970-1980 թվականներ - Տնտեսության փլուզումն ու բյուրակրատիայի ռեժիմն առաջացնում են գործադուլներ Գդանյսկում՝ «ազատ» արհմիությունների կազմավորումը։ Աշխարհագրություն Լեհաստանի ընդհանուր տարածքը կազմում է 312,685 քառակուսի կիլոմետր։ Տարածքային առումով գրավում է աշխարհում 70-րդ, իսկ Եվրոպայում 9-րդ տեղը։ Երկիրը բաժանված է 16 մարզերի՝ վոյեվոդությունների, որոնք իրենց հերթին բաժանվում են պովիատների եւ գմինաների։ Տարածքի ցամաքային մասը կազմում է 304,225 քառ. կմ, իսկ ջրայինը՝ 8,430 քառ. կմ։ Տարածքի 35.49 տոկոսը կազմում են վարելահողերը։ Ընդհանուր սահմանները կազմում են 3,071 կիլոմետր (Չեխիա՝ 796 կմ, Սլովակիա՝ 541 կմ, Ուկրաինա՝ 535 կմ, Գերմանիա՝ 467 կմ, Բելառուս 418 կմ, Ռուսաստան (Կալինինգրադի մարզ)՝ 210 կմ, Լիտվա՝ 104 կմ) Ջրային սահմանը կազմում է 440 կմ։ Լեհաստանի ամենաբարձր կետը Ռիսի լեռն է, բարձրությունը 2499 մետր է։ Լեհաստանի մայրաքաղաքը Վարշավան է, մեծ քաղաքներն են Կրակովը, Վրոցլավը, Պոզնանը Գդանսկը։ Կլիմա Կլիման չափավոր ցամաքային է։ Հունվարի միջին ջերմաստիճանը ծովափին եւ երկրի արեւմուտքում -1 °C է, կենտրոնական շրջաններում՝ -3 °C, լեռներում՝ մինչե -6 °C, հուլիսինը՝ հյուսիսում 11 °C-17 °C է, կենտրոնական շրջաններում՝ 18-19 °C, լեռներում՝ 10-14 °C: Տարեկան տեղումների քանակը հարթավայրերում 500-700 մմ են, լեռներում՝ 800-1800 մմ։ Խոշոր գետերն են Վիսլան եւ Օդրան։ Հաշվվում է ավելի քան 9000 լիճ, մեծ մասը՝ երկրի հյուսիսում։ Կարպատների եւ Մուդետների ստորոտներին կան հանքային աղբյուրներ։ Հողեր եւ բուսականություն Լեհաստանի տարածքի կեսից ավելին հերկված է, 27 %-ը զբաղեցնում են անտառները՝ փշատերեւ ծառատեսակների գերակշռությամբ։ Հարթավայրերում տարածված են պոդզոլային հողերը, արեւելքում եւ հյուսիս-արեւելքում՝ ճահճային, նախալեռներում՝ գորշ անտառային, նախալեռնային հարթավայրերում՝ սեւահողերը, լեռներում՝ լեռնային գորշ, գետերի հովիտներում՝ ալյուվիալ հողերը։ Կենդանական աշխարհ Կենդանական աշխարհի ներկայացուցիչներից կան արջ, գայլ, լուսան, աղվես, փորսուղ, այծյամ, վարազ, եղջերու։ Կլիմայավարժեցվում են նախկինում համարյա լրիվ ոչնչացված զուբրերն ու կուղբերը։ Օգտակար հանածոներ Լեհաստանի ընդերքը հարուստ է ածխի, պղնձի, ծծմբի, գազի, արծաթի, կապարի եւ աղի պաշարներով։ Պետական կարգ Լեհաստանը խորհրդարանական հանրապետություն է։ Գործող սահմանադրությունն ընդունվել է 1952 թվականին։ Պետության իշխանության բարձրագույն մարմինը միապալատ սեյմն է. ընտրվում է համընդհանուր, ուղղակի եւ հավասար ընտրական իրավունքով՝ փակ գաղտնի քվեարկությամբ։ Պետության բարձրագույն գործադիր-կարգադրիչ մարմինը կառավարությունն է, որին նշանակում է սեյմը։ Երկրի ղեկավարը համարվում է նախագահը, ով ընտրվում է համաժողովրդական ընտրությունների արդյունքում։ Դատական համակարգը կազմում են՝ գերագույն դատարանը, վոյեվոդությունների, պովյատների եւ քաղաքային դատարաններն ու հատուկ դատարանները։ Բնակչություն Բնակչության ավելի քան 96.9%-ը լեհեր են։ Ապրում են նաեւ ուկրաինացիներ, բելառուսներ, սլովակներ։ Պաշտոնական օրացույցը Գրիգորյանն է, տիրապետող կրոնը՝ կաթոլիկությունը։ Բնակչության միջին խտությունը 1 կմ2 վրա 123 մարդ է (2015)։ Քաղաքային բնակչությունը՝ 60,5%: Խոշոր քաղաքներն են՝ Վարշավան, Լոձը, Կրակովը, Վրոցլավը, Պոզնանը, Գդանսկը, Գդինյան, Շչեցինը, Բիդգոշչը, Լյուբլինը, Կատովիցեն։ Տնտեսություն Լեհաստանը հետարդյունաբերական երկիր է։ ՀՆԱ-ի մեջ արդյունաբերության բաժինը 2014 թվականին կազմել է 32%, գյուղատնտեսությանը՝ 3,7%: Արեւմտյան սեկտորի տեսակարար կշիռը ազգային եկամտի մեջ կազմել է 81,6%։ Լեհաստանը ՏՓԽ-ի անդամ է եւ նրա շրջանակներում մասնագիտանում է մեքենաշինական արտադրանքի թողարկման մեջ, մատակարարում է նաեւ քարածուխ, կոքս, պղինձ, ցինկ, ծծումբ, կերակրի աղ, քիմիկատներ, դեղորայք, լայն սպառման ապրանքներ, գյուղատնտեսական արտադրանք։ Արդյունաբերություն Արդյունաբերության կարեւոր ճյուղերից է լեռնագործությունը։ Քարածխի եւ ծծմբի արտահանությամբ աշխարհում գրավում է երկրորդ տեղը։ Քարածխի արդյունահանության 3/4-ը կենտրոնացած է Վերին Միլեզիայի ավազանում։ Կոքսացվող քարածուխ է արդյունահանվում նաեւ Ներքին Սիլեզիայի ավազանում։ Նավթի պաշարները կազմում են 156 մլն բարել (2014)։ Բնական գազի պաշարները 2014 թվականին կազմել են 92 մլրդ մ3 գլխավոր շրջանը Սանդոմեժի գոգավորությունն է։ Մեքենաշինությունն աչքի է ընկնում մետաղատարությամբ, արտադրանքի բազմազանությամբ։ Նրա արտադրանքի արտահանության մոտ 1/3-ը կազմում են տրանսպորտային միջոցները։ Նավաշինության կենտրոններն են՝ Գդանսկը, Գդինյան, Շչեցինը, ավիաշինության՝ Վարշավան, Մելեցը, Սվիդնիկը, վագոնաշինության՝ Սվիդնիցան, Զելյոնա Դուրան, Վրոցլավը։ Կա սինթետիկ թելերի կիսաարտադրանքի (Տորուն եւ Գոժուվ, Վելկոպոլսկի քաղաքներում), դեղագործության եւ ֆոտոքիմիայի (Վարշավա, Կրակով, Զելյոնա Գուրա), օծանելիքների (Պոզնան, Լոձ, Կրակով), ռետինի (Գլուձյոնձ եւ Լոձ), ավտոդողերի (Օլշտին, Դեմբիցա, Պոզնան), ապակու, հախճապակյա եւ ճենապակյա իրերի արտադրություն։ Անտառային եւ փայտամշակման արդյունաբերությունը ներքին պահանջմունքներից բացի արտահանության համար տալիս է սղոցանյութ, կահույք, լուցկի, թուղթ։ Տեքստիլ արդյունաբերությունը հնագույն ճյուղերից է։ Թողարկում է բամբակյա, վուշյա, բրդյա, մետաքսյա եւ կիսամետաքսյա գործվածքներ, տրիկոտաժ՝ հիմնականում կենտրոնացած է Լոձի եւ Սուդետների (Ներքին Սիլեզիայի) շրջաններում, Բելսկո Բյալա Չենստոխովա եւ Բելոստոկ քաղաքներում ու դրանց շրջակայքում։ Զարգացած է կաշվի-կոշկեղենի արտադրությունը։ Սննդի արդյունաբերությունը թողարկում է շաքար, օղի, հրուշակեղեն, մսամթերքներ, յուղ, ծխախոտ, գարեջուր, մարգարին, ձկնեղեն։ Գյուղատնտեսություն Գյուղատնտեսության մեջ գերակշռում է մանր ապրանքային կացութաձեւը։ Անհատական գյուղացիական տնտեսությունները տալիս են գյուղատնտեսական համախառն արտադրանքի մոտ 80 %-ը։ Սոցիալիստական սեկտորում օգտագործվել է գյուղատնտեսական հանդակների տարածության 21 %-ը։ Զարգանում են ինչպես արտադրական կոոպերատիվները, այնպես էլ գյուղատնտեսական խմբակները։ Գյուղատնտեսական համախառն արտադրանքի կառուցվածքում բուսաբուծությանը բաժին է ընկնում 54,8, անասնապահությանը՝ 45,2 %-ը։ Ապրանքային արտադրանքում հարաբերակցությունը հակառակն է՝ համապատասխանաբար 35,4%, 64,6%։ Ցանքատարածության կառուցվածքում հատիկային կուլտուրաները զբաղեցնում են 57,5, կարտոֆիլը 18,2, տեխնիկական կուլտուրաները 6,3, կերային կուլտուրաները` 14,9 %։ Լեհաստանն աշխարհում 2-րդ տեղն է գրավում տարեկանի եւ կարտոֆիլի բերքով։ Անասնապահության գլխավոր ճյուղերն են խոզաբուծությունը եւ խոշոր եղջերավոր անասունների բուծումը։ Զարգացած են թռչնաբուծությունն ու ձկնորսությունը։ Տրանսպորտ Երկաթուղիների երկարությունը 19,837 կմ է։ Ավտոճանապարհների երկարությունը 412,035 կմ է, ներքին ջրային նավարկելի ուղիներինը՝ 6,6 հզ. կմ (գլխավոր ջրային ուղին Օդրա գետն ու Գլիվիցեի ջրանցքն են)։ Կարեւոր նավահանգիստներն են՝ Շչեցինը՝ Սվինոույսցեի հետ, Գդինյան եւ Գդանսկը։ Վարշավայի Օկենցե գլխավոր օդանավակայանն ունի միջազգային նշանակություն։ Արտաքին տնտեսական կապեր Արտահանության ծավալը 2014 թվականին կազմել է 219 մլրդ դոլար, հիմնական գործընկեր պետություններն են՝ Գերմանիան, Մեծ Բրիտանիան, Չեխիան, Ֆրանսիան, Ռուսաստանը, Իտալիան եւ Նիդեռլանդները։ Արտահանում են մեքենաներ եւ արդյունաբերական սարքավորում, լայն սպառման ապրանքներ, քարածուխ, ցինկ, պղինձ, սեւ մետաղների գլանվածք եւ այլն։ Ներմուծումը 2014 թվականին կազմել է 217 մլրդ դոլար, հիմնական գործընկեր պետություններն են՝ Գերմանիան, Ռուսաստանը, Նիդեռլանդները, Չինաստանը, Իտալիան, Չեխիան եւ Ֆրանսիան։ Ներմուծում են մեքենաներ եւ սարքավորում, նավթ եւ նավթամթերքներ, երկաթի հանքանյութ, հացահատիկ եւ այլն։ Առողջապահություն 2014 թվականին ծնունդը կազմել է 1000 բնակչին 9,74 մահացությունը՝ 10,9, կյանքի միջին տեւողությունը (2014)՝ 77,4 տարի։ Տարածված են սիրտանոթային համակարգի հիվանդությունները, չարորակ նորագոյացությունները։ Գոյություն ունի առողջապահության պետական համակարգ։ 2014 թվականին Լեհաստանում եղել է 3,682 հիվանդանոց՝ 1,217 մլն. մահճակալով, 5640 ծննդատուն։ Գործել են շտապ օգնության 431 կայան։ Բժիշկներ եւ դեղագործներ են պատրաստում բժշկական 10 ակադեմիաները (Վարշավայում, Բելոստոկում, Գդանսկում, Կրակովում, Լյուբլինում, Լոձում, Պոզնանում, Շչեցինում, Վրոցլավում, Կատովիցեում)։ Առողջարաններից հայտնի են՝ Կրինիցան, ժեգեստուվը, Շչավնիցան, Ռաբկան, Պոլյանիցա-Զդրույը, Ցեպլիցեն, Բուսկո-Զդրույը, Ցեխոցինեկը, Լյոնչեկ-Զդրույը, Սոպոտը, Կոլոբժեգը, Զակոպանեն։ Լուսավորություն 10-11-րդ դարերում եկեղեցիներին եւ տաճարներին կից ստեղծվել են լատիներեն լեզվով առաջին դպրոցները։ 13-14-րդ դարերում կազմակերպվել են քաղաքային դպրոցներ՝ լեհերենով։ Դա կապված էր Վերածննդի եւ Ռեֆորմացիայի հետ, ըստ որում կարեւոր դեր է կատարել Յագելլոնի համալսարանը։ Մինչեւ 17-րդ դարը ներառյալ դպրոցները ենթարկվում էին ճիզվիտական միաբանությանը։ 1773-1775 թվականների բարելավումներով ուսուցումը դարձավ աշխարհիկ եւ լեհերեն։ Լեհաստանի բաժանումը բացասական ազդեցություն է թողել կրթական գործի վրա եւս։ 1918 թվականին դպրոցները եւ համալսարանները վերականգնվեցին, բայց ժողկրթության մակարդակը երկար ժամանակ խիստ ցածր էր։ Գերմանա-ֆաշիստական օկուպացիայի ժամանակ դպրոցների մեծ մասը ոչնչացվել է։ Ժողովրդական Լեհաստանում ստեղծվել է պետական դպրոցական համակարգ, մանկապարտեզ (3-7 տարեկան երեխաների համար), պարտադիր հիմնական դպրոց (8-ամյա), միջնակարգ հանրակրթական դպրոց, որն ավարտողն իրավունք է ստանում բուհ ընդունվելու։ Ունի նաեւ տարրական եւ միջնակարգ մասնագիտական դպրոցներ։ 1973 թվականին որոշվել է անցնել համընդհանուր 10-ամյա միջնակարգ կրթության։ Խոշորագույն բուհերն են Յագելլոնի եւ Վարշավայի համալսարանները, պոլիտեխնիկական ինստիտուտները, գյուղատնտեսական եւ մանկավարժական բարձրագույն դպրոցները, բժշկական ակադեմիան։ Խոշոր գրադարաններն են՝ Ազգային գրադարանը Վարշավայում, Յագելլոնի, Վարշավայի եւ Պոզնանի համալսարանների գրադարանները, խոշոր թանգարանները՝ Ազգային եւ Պատմության թանգարանները (Վարշավայում եւ Կրակովում)։ Մշակույթ Գիտություն եւ գիտական հիմնարկներ Գիտության եւ տեխնիկայի պետական կառավարման բարձրագույն մարմինը բարձրագույն կրթության եւ տեխնիկական գիտությունների նախարարությունն է (կազմակերպվել է 1972 թվականին)։ Հետազոտությունները տարվում են ԳԱ հիմնարկներում, բուհերում եւ գերատեսչական գիտական հիմնարկներում, որոնց մեջ են մտնում (1973) 112 ԳՏԻ, 25 լաբորատորիա, 103 գիտահետազոտական կենտրոն, ժողտնտեսության գիտատեխնիկական բազայի 651 ինքնուրույն կենտրոն, 1670 ֆաբրիկագործարանային գիտահետազոտական կենտրոն։ Լեհաստանի գիտական հիմնարկները կապ ունեն 116 երկրի գիտական հիմնարկների հետ։ Լեհաստանը անդամ է 140 միջազգային գիտական կազմակերպությունների։ Ճարտարապետություն եւ կերպարվեստ Լեհաստանի տարածքում հնագույն ճարտարապետական հուշարձանները Բիսկուպինի փայտյա կառույցներն են (մ. թ. ա. մոտ 550-400)։ Պահպանվել X-XI դդ. պաշտամունքային եւ աշխարհիկ քարե կառույցների մնացորդներ։ Ռոմանական ոճի զարգացումը կապված էր ֆեոդալիզմի հաստատման հետ (Տումի, Կրակովի բազիլիկ կոստյոլները, XI-XII դարեր)։ XIII դարից աճել են քաղաքները, կազմավորվել են նրանց կենտրոնների անսամբլները, ստեղծվել նոր տիպեր (աշտարակավոր ռատուշա, տնտեսական կառույցներ եւ այլն)։ Ժողովրդական իշխանության հաստատումից հետո վերակառուցվել են 1939-1945 թվականների պատերազմի հետեւանքով ավերված քաղաքները։ Հետպատերազմյան ճարտարապետական զարգացման ընթացքում մեծ դեր են խաղացել ավագ սերնդի ճարտարապետ Շ. Սիրկուսը, Բ. Պնեւսկին, Բ. եւ Ս. Բրուկալսկիները եւ ուրիշները։ Պատմական ոճերով հրապուրվելու շրջանից (Սահմանադրության հրապարակը Վարշավայում) հետո, 1950-ական թվականների վերջին առաջացել է ձեւերի ռացիոնալ պարզեցման ձգտումը։ 1960-ական թվականներին կառուցված հասարակական շենքերին բնորոշ են հատակագծերի ֆունկցիոնալ նպատակահարմարությունը, կառուցվածքային լուծումների յուրօրինակությունը, տիպային կառուցվածքային օղակների ռիթմիկ համադրումը (Ուսանողուհիների հանրակացարանը Կրակովում, «Սուպերսամ» խանութը Վարշավայում, «Մերկուրի» հյուրանոցը Պոզնանում)։ Երաժշտություն Լեհաստանի երաժշտական մշակույթը իր բնույթով նման է սլավ, մյուս ժողովուրդների երաժշտական արվեստին։ Հնագույն ժողովրդական գործիքներից պահպանվել են փայտե թակիչներ, դափեր, սուլիչներ, որոնց նվագակցությամբ կատարվում են ծիսական ժողովրդական երգեր։ Ժողովրդական գործիքներից են նաեւ ջութակը, մազանկան, մարինան (աղեղնավոր եւ կսմիթավոր), լիգավկան, բազունան, տրոմբիտան (փողային)։ Ժողովրդական պարերից են՝ պոլոնեզը, կրակովյակը, մազուրկան, կույավյակը, օբերեկը։ Ազգային եւ ժողովրդական երաժշտության սկզբունքներին հետեւելով զարգացման նոր ուղիներ են որոնել «Երիտասարդ Լեհաստան» խմբավորման կոմպոզիտորներ Մ. Կառլովիչը, Լ. Ռուժիցկին, Կ. Շիմանովսկին։ Լեհաստանում գործում են 21 սիմֆոնիկ նվագախումբ, 10 օպերային թատրոն, 9 օպերետային թատրոն, 7 բարձրագույն, մոտ 120 միջնակարգ եւ տարրական երաժշտական դպրոցներ։ Անց են կացվում միջազգային մրցույթներ. Վարշավայում՝ Դաշնակահարների՝ Շոպենի անվան, Ջութակահարների՝ Վենյավսկու անվան (1935 թվականից), որը 1952 թվականից տեղի է ունենում Պոզնանում, փառատոներ (1956 թվականից ժամանակակից երաժշտության՝ «Վարշավյան աշուն», 1966 թվականից Բիդգոշչում՝ Արեւելյան Եվրոպայում հնագույն երաժշտության, Սոպոտում՝ էստրադային երգի)։ Հանրաճանաչ են ժողովրդական երգի եւ պարի «Մազովշե» եւ «Շլյոնսկ» անսամբլները։ Տարբեր տիպի միավորումներից է 1870 թվականից գոյատեւող Վարշավայի երաժշտական ընկերությունը։ Կինո Լեհաստանում ֆիլմերի կանոնավոր արտադրությունն սկսվել է 1908-1914 թվականներին։ 1910-1930-ական թվականներին հիմնականում էկրանավորվել են ազգային գրական երկեր եւ կինոկոմեդիաներ։ Նշանակալի երեույթ էր «Ատարտ» (1930) եւ «Կինոհեղինակների կոոպերատիվ» կինոմիավորումների ստեղծումը, որոնց ֆիլմերն ուղղված էին գաղափարազուրկ, շահութաբեր կինոարտադրանքի դեմ։ Կինոյի վերածնունդը սկսվել է ժողովրդական կարգերի հաստատումից հետո։ 1945 թվականին կինոարտադրությունը ազգայնացվել է, ստեղծվել «Ֆիլմ պոլսկի» պետական ստուդիան։ Հիմնականում նկարահանվել են պատերազմի ու ֆաշիստական օկուպացիայի ողբերգական դեպքերին նվիրված կինոնկարներ։ Առավել նշանավոր ֆիլմը «Վերջին հանգրվան»-ն է (1948, ռեժ. Վ. Ցակուբովսկի)։ 50-ական թվականներին նկարահանվել են բնույթով նորարարական ֆիլմեր՝ «Սերունդ» (1955), «Կանալ» (1957), «Մոխիր եւ ալմաստ» (1958, երեքի ռեժ. Ա. Վայդա), «Մեծ պատերազմի իսկական ավարտը» (1957, սովետական պրոկատում՝ «Դա մոռանալ չի կարելի», ռեժ. Ե. Կավալերովիչ)։ Հետագայում եւս պատերազմի թեման կրկին ու մեծ ուժով բարձրացվել է՝ «Ուղեորուհին» (1963, ռեժ. Ա. Մունկ), «Բնանկար ճակատամարտից հետո» (1970, ռեժ. Ա. Վայդա) եւ այլ ֆիլմերում։ Էկրանավորվել են լեհ դասական գրողների երկերը՝ Ս. Ժերոմսկու «Մոխիր» (1965, ռեժ. Ա. Վայդա), Բ. Պրուսի «Փարավոն» (1966, ռեժ. Ե. Կավալերովիչ), Հ. Աենկեիչի «Պան Վալադիեսկի» (1969) եւ «Ջրհեղեղ» (1974, ռեժ. Ե. Հոֆման)։ Զարգացած է վավերագրական (ռեժ, Ե. Բոսակ, Վ. Կազմերչակ եւ ուրիշներ) գիտամասսայական (ռեժ. Վ. Պուխալսկի Ս. Գրաբովսկի), մուլտիպլիկացիոն (ռեժ եւ նկարիչ՝ Ցա. Լենիցա, Զ. Օլդակ, Վ. Գերշ եւ ուրիշներ) ֆիլմերի արտադրությունը։ Հայերը Լեհաստանում Տակավին 14-15-րդ դարերում Լեհաստանում ապաստան են գտել մեծ թվով հայ գաղթականներ, որոնք դարեր շարունակ հաշտ ու խաղաղ ապրել են տեղի բնակչության հետ։ Լեհաստանի հայ գաղութը ստվարացել է հատկապես Բագրատունյաց մայրաքաղաք Անիի կործանումից հետո։ Նրանց մեջ եղել են հմուտ արհեստավորներ, երկրագործներ, առեւտրականներ, որոնք ըստ ամենայնի նպաստել են լեհական պետության զարգացմանը, հարկ եղած դեպքում զենքով պաշտպանել երկրի անվտանգությունը։ Ներկայումս Լեհաստանում բնակվում է 92.000 հայ, որոնց մեծ մասը Հայաստանից արտագաղթել են վերջին 10-15 տարիների ընթացքում։ Նրանց մի մասը լեհ հասարակության մեջ որոշակի դիրքի է հասել. զբաղված են պետական կառույցներում, գիտության ու մշակույթի բնագավառներում։ 1980 թվականից Կրակովում գործում են Հայ մշակույթի համակիրների շրջանակը (ընկերություն), 1985 թվականից՝ Հայ մշակութային ընկերությունը , որոնց նպատակն է համախմբել լեհահայությանը, վերականգնել նրանց մշակութային ավանդություններն ու կապեր հաստատել Հայաստանի հետ։ Գործում է Սուրբ Երրորդություն հայ կաթոլիկ եկեղեցին Գլիվիցեում, միակ առաքելական աղոթատեղին Վարշավայում։ Քաղաքի տեսարաններ Տես նաեւ Վարշավայի դքսություն Լեհաստանի չորրորդ բաժանում Լեհաստանի հինգերորդ բաժանում Խորհրդա-գերմանական պայմանագիր (1939) Լեհաստանի ֆուտբոլի ազգային հավաքական Լեհաստանի ֆուտբոլի առաջնությունը Ծանոթագրություններ Արտաքին հղումներ Լեհաստանում Հայաստանի դեսպանություն Armenia.pl Հայ մշակութային ընկերություն (Կրակով, Լեհաստան) Հայկական կիրակնօրյա դպրոց (Կրակով, Լեհաստան) Լեհահայոց Մշակույթի Հիմնադրամ Հայ-Լեհական կապերի զարգացման կենտրոն ՄԱԿ-ի անդամ երկրներ Միջերկրածովյան միության անդամներ Լիբերալ ժողովրդավարություններ ՆԱՏՕ-ի անդամ երկրներ Եվրոպայի խորհրդի անդամ երկրներ Հանրապետություններ Ֆրանկոֆոնիայի միջազգային կազմակերպության անդամ երկրներ