source: wikipedia

text: Ռուանդա (), պաշտոնապես՝ 'Ռուանդայի Հանրապետություն', ցամաքային երկիր է։ Կենտրոնական Աֆրիկայի Great Rift Valley տարածքում, որտեղ աֆրիկյան Մեծ լճերի տարածաշրջանը եւ Հարավարեւելյան Աֆրիկան միանում են։ Ռուանդան գտնվում է Հասարակածից մի քանի աստիճան հարավ եւ սահմանակից է Ուգանդային, Տանզանիային, Բուրունդիին եւ Կոնգոյի Դեմոկրատական Հանրապետությանը։ Այն շատ բարձր է, ինչը նրան տալիս է «հազար բլուրների երկիր» մականունը, նրա տարածքում գերակշռում են արեւմուտքում լեռները եւ հարավ-արեւելքում սավաննաները, բազմաթիվ լճերը ողջ երկրով մեկ։ Կլիման բարեխառն եւ մերձարեւադարձային է՝ յուրաքանչյուր տարի երկու անձրեւային եւ երկու չոր եղանակներով։ Դա մայրցամաքային աֆրիկյան ամենախիտ բնակեցված երկիրն է. 10000 կմ2-ից ավելի տարածք ունեցող երկրների շարքում այն աշխարհի հինգերորդ ամենախիտ բնակեցված երկիրն է։ Նրա մայրաքաղաքն ու ամենամեծ քաղաքը Կիգալին է։ Որսորդ-հավաքիչները բնակեցրեցին այդ տարածքը քարի եւ երկաթի դարերում, հետագայում նաեւ բանտու ժողովուրդները։ Բնակչությունը միավորվեց նախ կլանների, ապա՝ թագավորությունների։ 15-րդ դարում թագավորներից մեկին՝ Գիհանգա թագավորին, հաջողվեց միացնել իր մերձավոր հարեւան տարածքներից մի քանիսը, ստեղծելով Ռուանդայի թագավորությունը։ Ռուանդայի թագավորությունը իշխում էր տասնութերորդ դարի կեսերից, երբ թութսի թագավորները ռազմական ճանապարհով նվաճեցին մյուսներին, կենտրոնացրին իշխանությունը եւ գործադրեցին հակահութու քաղաքականություն։ 1897 թվականին Գերմանիան գաղութացրեց Ռուանդան որպես գերմանական Արեւելյան Աֆրիկայի մի մաս, այնուհետ Բելգիան՝ 1916 թվականին Առաջին համաշխարհային պատերազմի ժամանակ։ Երկու եվրոպական երկրներն էլ կառավարում էին Ռուանդայի թագավորի միջոցով, հավերժացնելով թութսիամետ քաղաքականությունը։ Հութու բնակչությունը ապստամբեց 1959 թվականին։ Նրանք կոտորեցին բազմաթիվ թութսիների եւ 1962 թվականին, նախագահ Գրեգուար Կայբանդայի գլխավորությամ, հիմնեցին անկախ, հուտուներով գերակշռող հանրապետություն։ 1973-ի ռազմական հեղաշրջումը տապալեց Կայբանդային եւ իշխանության բերեց Յուվենալ Հաբյարիմանային, որը պահպանեց հուտուամետ քաղաքականությունը։ 1990 թվականին թութսիների գլխավորած Ռուանդայի Հայրենասիրական ճակատը (ՌՀՃ) քաղաքացիական պատերազմ սկսեց։ Հաբյարիմանան սպանվեց 1994 թվականի ապրիլին։ Ռուանդայի ցեղասպանության ժամանակ սոցիալական լարվածություն բռնկվեց, որը տեւեց հարյուր օր։ 1994 թվականի հուլիսին Ռուանդայի Հայրենասիրական ճակատը վերջ դրեց ցեղասպանությանը ռազմական հաղթանակով։ 1994 թվականից Ռուանդան փաստացի կառավարվում է ՌՀՃ կողմից որպես միակուսակցական պետություն, իսկ ՌՀՃ-ի նախկին հրամանատար Փոլ Կագամենը 2000 թվականից Ռուանդայի նախագահն է։ Մինչգաղութային ժամանակներից սկսած րկիրը կառավարվել է մի շարք կենտրոնացված ավտորիտար կառավարությունների կողմից։ Թեեւ Ռուանդան, համեմատած հարեւան երկրների հետ, կոռուպցիայի ցածր մակարդակ ունի, այնուամենայնիվ այն ամենացածրն է կառավարության թափանցիկության, քաղաքացիական ազատությունների եւ կյանքի որակի չափանիշներով:։ Բնակչությունը երիտասարդ է եւ հիմնականում գյուղաբնակ. Ռուանդան ունի աշխարհի ամենաերիտասարդ բնակչությունից մեկը։ Ռուանդացիները կազմված են միայն մեկ մշակութային եւ լեզվական խմբից՝ Բանյարվանդայից, որը կազմված է երեք ենթախմբերից՝ հուտուներ, տուտսիներ եւ տվաներ։ Տուան անտառաբնակ պիգմայ ժողովուրդ է եւ հաճախ համարվում է Ռուանդայի ամենավաղ բնակիչների ժառանգները։ Քրիստոնեությունը երկրի ամենամեծ կրոնն է. Հիմնական եւ ազգային լեզուն կինյարվանդան է, որով խոսում են բնիկ ռուանդացիները, իսկ անգլերենը, ֆրանսերենը եւ սուահիլիը ծառայում են որպես լրացուցիչ պաշտոնական օտար լեզուներ։ Ռուանդայի տնտեսությունը հիմնականում հիմնված է բնական գյուղատնտեսության վրա։ Սուրճը եւ թեյը Ռուանդայից արտահանվող հիմնական մշակաբույսերն են։ Զբոսաշրջությունը արագ զարգացող ոլորտ է եւ այժմ երկրի արտարժույթի առաջատար աղբյուրն է։ Ռուանդան Աֆրիկյան միության, ՄԱԿ-ի, Ազգերի Համագործակցության, COMESA-ի, OIF-ի եւ Արեւելաաֆրիկյան համայնքի անդամ է։ Պատմություն Այժմյան Ռուանդայի տարածքում մարդկանց բնակեցումը սկիզբ է առնում ամենաուշը վերջին սառցադաշտային ժամանակաշրջանից՝ կա՛մ նեոլիթյան ժամանակաշրջանից մ.թ.ա. մոտ 8000 թ., կա՛մ երկարատեւ խոնավ ժամանակաշրջանին հաջորդող ժամանակներից՝ մ.թ.ա. մոտ 3000 թվականը: Հնագիտական պեղումները ցույց են տվել որսորդ-հավաքիչների կողմից քարի դարի վերջում նոսր բնակեցման ապացույցներ, որին հաջորդել են վաղ երկաթե դարի ավելի խիտ բնակչություն, որոնք արտադրել են փորվածքներ խեցեղեն եւ երկաթյա գործիքներ։ Այս վաղ բնակիչները տվա պիգմեյ աբորիգենների, որսորդ-հավաքիչների նախնիներն էին, որոնք այսօր եւս բնակվում են Ռուանդայում: Մ.թ.ա. 700-ից մինչեւ մ.թ. 1500 թվականները Բանտուի մի շարք խմբեր գաղթեցին Ռուանդա։ Նրանք անտառային հողերը մաքրեցին գյուղատնտեսության համար։ Անտառաբնակ տուաները կորցրեցին իրենց բնակավայրերի մեծ մասը եւ տեղափոխվեցին լեռների լանջեր։ Պատմաբանները Բանտու միգրացիայի բնույթի վերաբերյալմի քանի տեսություններ ունեն։ Տեսություններից մեկն այն է, որ առաջին վերաբնակիչները եղել են հուտուները, մինչդեռ թութսիները ավելի ուշ են գաղթել։ Այլընտրանքային տեսությունն այն է, որ միգրացիան եղել է դանդաղ եւ կայուն, երբ եկող խմբերը ինտեգրվել են գոյություն ունեցող հասարակությանը, այլ ոչ թե նվաճելայն։ Այս տեսության համաձայն, հուտուի եւ տուտսիի տարբերությունը առաջացել է ավելի ուշ եւ հավանաբար դասակարգային է եղել, քան ռասայական: Տարածաշրջանում սոցիալական կազմակերպման ամենավաղ ձեւը կլանն էր (ubwoko): Կլանները չէին սահմանափակվում գենեոլոգիական տոհմերով կամ աշխարհագրական տարածքով, դրանց մեծ մասում կային հուտու, տուտսի եւ տուա։ 15-րդ դարից կլանները սկսեցին միավորվել թագավորությունների։ Գիհանգա թագավորին հաջողվեց միավորել իր մերձավոր հարեւան տարածքներից մի քանիսը եւ ստեղծել Ռուանդայի թագավորությունը։ Մինչ 1700 թվականը ներկայիս Ռուանդայի տարածքում գոյություն ուներ շուրջ ութ թագավորություն։ Դրանցից մեկը՝ Ռուանդայի Թագավորությունը, որը ղեկավարվում էր Թութսի Նիիգինյա կլանի կողմից, տասնութերորդ դարի կեսերից ավելի գերիշխող դարձավ։ Թագավորությունը իր ամենամեծ չափերին հասավ տասնիններորդ դարում, Կիգելի Ռուաբուգիրի թագավորի օրոք։ Ռուաբուգիրին նվաճեց մի քանի փոքր պետություններ, ընդլայնեց թագավորությունը արեւմուտքում եւ հյուսիսում, նախաձեռնեց վարչական բարեփոխումներ։ Rwabugiri-ի փոփոխությունները հուտու եւ թութսի բնակչության միջեւ խզում առաջացրին։ Տուաները ավելի լավ էին ապրում քան մինչ թագավորության ժամանակները, նրանցից ոմանք դարձան արքունիքի պարողներ, սակայն դրանց թիվը պակասում էր։ 1884 թվականի Բեռլինի կոնֆերանսը այդ տարածքը հատկացրեց Գերմանական կայսրությանը, որն այն հայտարարեց որպես Գերմանական Արեւելյան Աֆրիկայի մաս։ 1894 թվականին հետախույզ Գուստավ Ադոլֆ ֆոն Գյոտցեն առաջին եվրոպացին էր, ով անցավ ողջ տարածքով, նա հարավ-արեւելքից հասավ մինչեւ Կիվու լիճը եւ հանդիպեց թագավորին։ 1897 թվականին Գերմանիան թագավորի հետ դաշինք կնքելով իր ներկայությունը հաստատեց Ռուանդայում՝ սկիզբ դնելով գաղութատիրության դարաշրջանին։ Գերմանացիները երկրի սոցիալական կառուցվածքում էական փոփոխություն չարեցին, այլ իրենց ազդեցությունը պահեցին աջակցելով թագավորին եւ գոյություն ունեցող հիերարխիային, իշխանությունը փոխանցելով տեղական պետերին: 1916 թվականին Առաջին համաշխարհային պատերազմի ժամանակ, Բելգիական ուժերը ներխուժեցին Ռուանդա եւ Բուրունդի, իսկ ավելի ուշ՝ 1922 թվականին, նրանք սկսեցին կառավարել ինչպես Ռուանդան, այնպես էլ Բուրունդին որպես Ռուանդա-Ուրունդի անվանմամբ Մանդատային տարածքներ, որով եւ սկսվեց ավելի ուղղակի գաղութային կառավարման շրջան։ Բելգիացիները պարզեցրեցին եւ կենտրոնացրին իշխանության կառուցվածքը, կրթության, առողջապահության, հասարակական աշխատանքների եւ գյուղատնտեսության վերահսկման ոլորտում լայնածավալ ծրագրեր նախաձեռնեցին, ներառյալ նոր մշակաբույսերը եւ բարելավեցին գյուղատնտեսական տեխնիկան՝ փորձելով նվազեցնել սովի դեպքերը։ Ե՛վ գերմանացիները, եւ՛ բելգիացիները, Նոր իմպերիալիզմի զարթոնքին, առաջ մղեցին թութսիների գերակայությունը՝ համարելով հուտու եւ թութսի տարբեր ցեղեր։ 1935 թվականին Բելգիան ներդրեց ինքնության քարտի համակարգ, որը յուրաքանչյուր անհատի պիտակավորում էր որպես տուտսի, հուտու կամ տվա։ Թեեւ նախկինում հատկապես հարուստ հութուների համար հնարավոր էր դառնալ պատվավոր թութսի, նույնականացման քարտերը դասերի միջեւ հետագա ցանկացած տեղաշարժ խոչընդոտում էին: Բելգիան շարունակում էր կառավարել Ռուանդա-Ուրունդին (որի հյուսիսային մասը կազմում էր Ռուանդան) որպես ՄԱԿ-ի վստահության տարածք Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո՝ վերջնական անկախությունը վերահսկելու մանդատով։ Լարվածությունը սրվեց թութսիների, ովքեր հավանություն էին տալիս անհապաղ անկախությանը, եւ հուտու ազատագրման շարժման միջեւ, որն ավարտվեց 1959 թվականի Ռուանդայի հեղափոխությամբ. հութու ակտիվիստները սկսեցին սպանել տուտսիներին եւ ավերել նրանց տները՝ ավելի քան 100,000 մարդկանց ստիպելով ապաստան փնտրել հարեւան երկրներում: 1961 թվականին հուտուամետ բելգիացիները անսպասելիորեն հանրաքվե անցկացրեցին, որտեղ երկիրը քվեարկեց միապետությունը վերացնելու օգտին։ Ռուանդան բաժանվեց Բուրունդիից եւ անկախություն ձեռք բերեց 1962 թվականի հուլիսի 1-ին, որը նշվում է որպես Անկախության օր՝ ազգային տոն։Հետեւեցին բռնության ցիկլեր, երբ հարեւան երկրներ բռնի տեղահանված թութսիները հարձակվեցին, իսկ հութուները վրեժխնդիր եղան տուտսիներին լայնածավալ ջարդերով եւ ռեպրեսիաներով։ 1973 թվականին ռազմական հեղաշրջման արդյունքում իշխանության եկավ Յուվենալ Հաբյարիմանան։ Հութուների կողմնակալ խտրականությունը շարունակվեց, բայց տնտեսական բարգավաճում եւ թութսիների նկատմամբ բռնության նվազեցում էր դրսեւորվում։Տվաները մարգինալացված մնացին եւ 1990 թվականին կառավարության կողմից գրեթե ամբողջությամբ դուրս էին մղվել անտառներից. շատերը մուրացկան դարձան։ 1989 թվականին Ռուանդայի բնակչությունը 1934 թվականի 1,6 մլն մարդուց աճել էր, հասնելով 7,1 մլն-ի, ինչը հանգեցրել էր հողի համար մրցակցության: 1990 թվականին Ռուանդայի Հայրենասիրական ճակատը (ՌՀՃ), թութսի փախստականներից կազմված ապստամբ խումբը, Ուգանդայի իրենց բազայից, ներխուժեց Հյուսիսային Ռուանդա՝ սկիզբ դնելով Ռուանդայի քաղաքացիական պատերազմին։ Խումբը, հիմնականում հութուներից կազմված կառավարությանը, մեղադրում էր փախստականների առջեւ ծառացած խնդիրների լուծման եւ դեմոկրատիզացման ձախողման համար։ Պատերազմում կողմերից ոչ մեկը չկարողացավ վճռական առավելություն ստանալ, սակայն 1992 թվականի շեմին այն թուլացրեց Հաբյարիմանայի հեղինակությունը եւ զանգվածային ցույցերը ստիպեցին նրան ընդդիմության հետ կոալիցիայի մեջ մտնել եւ ի վերջո ստորագրել 1993 թվականի Արուշայի համաձայնագիրը։ 1994 թվականի ապրիլի 6-ին Կիգալիի օդանավակայանի մոտ Հաբյարիմանայի ինքնաթիռը խոցվեց, ինչի հետեւանքով նա սպանվեց։ Ինքնաթիռի խոցումը վերջ դրեց զինադադարին եւ Ռուանդայի ցեղասպանության սկիզբը դրեց։ Մոտավորապես 100 օրվա ընթացքում ժամանակավոր կառավարության հրամանով լավ ծրագրված հարձակումների արդյունքում 500,000-ից մինչեւ 1,000,000 թութսի եւ քաղաքանապես չափավոր հուտու սպանվեցին։ Շատ տվաներ նույնպես սպանվեցին, չնայած ուղղակի թիրախ չէին: Թութսի ՌՀՃ-ն վերսկսեց իր հարձակումը եւ մեթոդաբար երկրի վերահսկողությունը վերցրեց իր ձեռքը՝ մինչեւ հուլիսի կեսերը նրա վերահսկողության տակ անցավ ողջ երկիրը։ Միջազգային արձագանքը ցեղասպանությանը սահմանափակ էր, խոշոր տերությունները չէին ցանկանում ընդլայնել ՄԱԿ-ի առանց այդ էլ չափազանց մեծ թվով խաղաղապահ ուժերը։ Երբ ՌՀՃ-ն ստանձնեց իշխանությունը, հաշվեհարդարից վախենալով մոտավորապես երկու միլիոն հութու փախան հարեւան երկրներ, մասնավորապես Զաիր, Բացի այդ, RPF-ի գլխավորած բանակը Կոնգոյի Առաջին եւ Երկրորդ պատերազմների հիմնական ռազմատենչն էր: Ռուանդայի ներսում սկսվեց հաշտեցման եւ արդարադատության շրջան՝ Ռուանդայի համար Միջազգային քրեական տրիբունալի (ICTR) հիմնադրմամբ եւ Գակակայի՝ գյուղական ավանդական դատարանների համակարգի վերականգնմամբ։ 2000 թվականից ի վեր Ռուանդայի տնտեսությունը, զբոսաշրջիկների թիվը, եւ մարդկային զարգացման ինդեքսը արագորեն աճել են, between 2006 and 2011 the poverty rate reduced from 57% to 45%, while life expectancy rose from 46.6 years in 2000 to 65.4 years in 2021. Քաղաքականություն եւ կառավարություն Ռուանդան փաստացի միակուսակցական պետություն է որը 1994 թվականից՝ քաղաքացիական պատերազմի ավարտից ի վեր շարունակաբար ղեկավարվում է Ռուանդայի Հայրենասիրական ճակատի (ՌՀՃ) եւ նրա առաջնորդ Փոլ Կագամեի կողմից։ Թեեւ անվանապես Ռուանդան ժողովրդավարական երկիր է, սակայն ընտրությունները կեղծվում են տարբեր ձեւերով, որոնք ներառում են ընդդիմադիր կուսակցությունների արգելում, քննադատների ձերբակալություն կամ սպանություն եւ ընտրակեղծիքներ։ ՌՀՃ-ի ղեկավարները վախենում են ոչ միայն այն բանից, որ իրենք կպարտվեն ազատ եւ արդար ընտրություններում, այլեւ այն կհանգեցնի ազգամիջյան բռնությունների վերսկսմանը։ ՌՀՃ-ը թութսիների գերակշռող կուսակցություն է, սակայն այլ համայնքներից նույնպես աջակցություն է ստանում։ Սահմանադրությունն ընդունվել է 2003 թվականին տեղի ունեցած համաժողովրդական հանրաքվեից հետո՝ փոխարինելով 1994 թվականից գործող անցումային սահմանադրությանը։ Սահմանադրությունը ենթադրում է ժողովրդավարության եւ ընտրությունների վրա հիմնված բազմակուսակցական կառավարման համակարգ։ Այնուամենայնիվ, սահմանադրությունը պայմաններ է սահմանում, թե ինչպես կարող են գործել քաղաքական կուսակցությունները։ Հոդված 54-ում ասվում է, որ «քաղաքական կազմակերպությունները չեն կարող հիմնվել ռասայի, էթնիկական խմբի, ցեղի, տոհմի, տարածաշրջանի, սեռի, կրոնի կամ որեւէ այլ բաժանման վրա, որը կարող է խտրականության պատճառ դառնալ»: Ռուանդայի նախագահը պետության ղեկավարն էT, եւ լայն լիազորություններ ունի, ներառյալ Ռուանդայի կաբինետի հետ համատեղ քաղաքականություն մշակելը, զինված ուժերը ղեկավարելը, commanding the armed forces, պայմանագրեր բանակցելը եւ վավերացնելը, նախագահական հրամանների արձակելը, եւ պատերազմ կամ արտակարգ դրություն հայտարարելը։ Նախագահն ընտրվում է յոթ տարին մեկ, եւ նշանակում է վարչապետին եւ կառավարության բոլոր մյուս անդամներին։ Խորհրդարանը բաղկացած է երկու պալատից. Այն կազմում է օրենսդրությունը եւ սահմանադրությամբ լիազորված է վերահսկելու նախագահի եւ Կառավարության գործունեությունը։ Ստորին պալատը պատգամավորների պալատն է, որն ունի 80 անդամ՝ 5 տարի ժամկետով։ Այս տեղերից 24-ը վերապահված են կանանց, որոնք ընտրվում են տեղական ինքնակառավարման մարմինների պաշտոնյաների համատեղ ժողովի միջոցով, եւս երեք տեղ վերապահված է երիտասարդներին եւ հաշմանդամներին, մնացած 53 տեղերն ընտրվում են համընդհանուր քվեարկությամբ՝ համամասնական ընտրակարգով։ Ռուանդայի իրավական համակարգը ընդհանուր առմամբ հիմնված է գերմանական եւ բելգիական քաղաքացիական իրավունքի համակարգերի վրա։ Դատական իշխանությունը անկախ է գործադիր իշխանությունից, չնայած նախագահը եւ Սենատը ներգրավված են Գերագույն դատարանի դատավորների նշանակման հարցում։ Human Rights Watch-ը գնահատել է Ռուանդայի կառավարության արդարադատության իրականացման գործում արձանագրված առաջընթացը, ներառյալ մահապատժի վերացումը, բայց միեւնույն ժամանակ մեղադրել է կառավարության անդամների կողմից դատական համակարգին միջամտելը, ինչպես օրինակ՝ քաղաքական դրդապատճառներով դատավորների նշանակումը, Դատախազության լիազորությունների չարաշահումը եւ ճնշումը դատավորների վրա՝ որոշակի որոշումներ կայացնելիս։ Սահմանադրությունը նախատեսում է երկու տեսակի դատարաններ՝ սովորական եւ մասնագիտացված։ Սովորական դատարաններն են Գերագույն դատարանը եւ շրջանային դատարանները, մինչդեռ մասնագիտացված դատարանները ռազմական դատարաններն են։ Գործում է նաեւ առեւտրային դատարանների համակարգը, որը ստեղծվել է 2011 թվականին, առեւտրային դատավարություններն արագացնելու համար։ 2004-ից 2012 թվականներին գործում էր Գակակայի դատարանների համակարգը , Գակական՝ Ռուանդայի ավանդական դատարանը, որը գործում էր գյուղերի եւ համայնքների կողմից։ Այն վերածնվեց՝ արագացնելու ցեղասպանության կասկածյալների դատավարությունը։ Դատարանին հաջողվեց վերացնել ցեղասպանության դեպքերի կուտակումները, սակայն արժանացավ իրավապաշտպան խմբերի քննադատությանը, քանի որ այն չէր համապատասխանում իրավական արդար չափանիշներին։ Ռուանդան համեմատած աֆրիկյան այլ երկրների մեծ մասի հետ կոռուպցիայի ցածր մակարդակ ունի։ 2014 թվականին Transparency International-ը Ռուանդային դասել է որպես հինգերորդ Սուբ-Սահարական Աֆրիկա 47 երկրների եւ 55-րդ ամենամաքուրը աշխարհի 175 երկրների մեջ։ Սահմանադրությունը նախատեսում է օմբուդսմեն, որի պարտականությունները ներառում են կոռուպցիայի կանխարգելումը եւ պայքարը դրա դեմ։ Պետական պաշտոնյաները (ներառյալ նախագահը) սահմանադրությամբ պարտավոր են հայտարարել իրենց ունեցվածքը օմբուդսմենին եւ հանրությանը. նրանք, ովքեր չեն կատարում պահանջները, կասեցվում են պաշտոնից: Չնայած դրան, Human Rights Watch-ը նշում է լայնածավալ քաղաքական ռեպրեսիաներ ողջ երկրում, ներառյալ ապօրինի եւ կամայական կալանավորումներ, սպառնալիքներ կամ ահաբեկման այլ ձեւեր, անհետացումներ, քաղաքական դրդապատճառներով դատավարություններ եւ խաղաղ բողոքի ակցիա իրականացնող քաղաքացիների կոտորածներ։ Ռուանդան ՄԱԿ-ի, Աֆրիկյան միության, Ֆրանկոֆոնիայի, Արեւելյան Աֆրիկայի Համայնքի], եւ Ազգերի Համագործակցության անդամ է։ Երկար տարիներ Հաբիարիմանայի ռեժիմի օրոք երկիրը սերտ կապեր էր պահպանում Ֆրանսիայի, ինչպես նաեւ նախկին գաղութատեր Բելգիայի հետ։. Այնուամենայնիվ, ՌՀՃ-ի կառավարության օրոք, Ռուանդան ձգտեց ավելի սերտ կապեր հաստատել Արեւելյան Աֆրիկայի համայնքի հարեւան երկրների եւ անգլախոս աշխարհի հետ։ Դիվանագիտական հարաբերությունները Ֆրանսիայի հետ դադարեցվել են 2006 թվականին, երբ ֆրանսիացի դատավորը Ռուանդայի պաշտոնյաների դեմ մեղադրանք ներկայացրեց, չնայած 2010 թվականի դրանց վերականգնմանը, երկեւ երկրների միջեւ հարաբերությունները լարված էին մնում։. Կոնգոյի Առաջին եւ Երկրորդ պատերազմներում Ռուանդայի մասնակցության պատճառով Կոնգոյի Դեմոկրատական Հանրապետության հետ հարաբերությունները լարված էին։ Կոնգոյի բանակը պնդում էր, որ Ռուանդան հարձակումներ է գործել իրենց զորքերի վրա, մինչդեռ Ռուանդան մեղադրում էր Կոնգոյի կառավարությանը Հյուսիսային եւ Հարավային Կիվու նահանգներում հուտու ապստամբներին ճնշելու ձախողման մեջ։ 2010 թվականին Միավորված ազգերի կազմակերպությունը զեկույց հրապարակեց, որում Ռուանդայի բանակին մեղադրում էր Կոնգոյի Դեմոկրատական Հանրապետությունում Կոնգոյի Առաջին եւ Երկրորդ պատերազմների ընթացքում մարդու իրավունքների լայնածավալ խախտումների եւ մարդկության դեմ հանցագործություններ կատարելու մեջ։ Ռուանդայի կառավարությունը հերքեց բոլոր մեղադրանքները։ Հարաբերությունները էլ ավելի վատացան 2012 թվականին, երբ Կինշասան Ռուանդային մեղադրեց արեւելյան Կոնգոյում M23 ապստամբությանը աջակցելու մեջ։ 2015 թվականի դրությամբ խաղաղությունը վերականգնվել է եւ հարաբերությունները բարելավվում են։ Ռուանդայի հարաբերությունները Ուգանդայի հետ նույնպես լարված էին 2000-ականներն։ Հարաբերությունները սրվեցին 1999 թվականի երկու երկրների բանակների միջեւ բախումից հետո, երբ Կոնգոյի Երկրորդ պատերազմում Ռուանդան աջակցում էր հակառակորդ ապստամբ խմբերին, սակայն էապես բարելավվեցին 2010 թվականից։ 2019 թվականին երկու երկրների հարաբերությունները վատթարացան, եւ Ռուանդան փակեց իր սահմանները Ուգանդայի հետ։ Վարչական բաժանումներ Մինչ արեւմտյան գաղութացումը, Ռուանդայի կառավարման համակարգն ուներ քաղաքական բազմակարծության եւ իշխանության բաշխման քվազի-համակարգ։ Չնայած խիստ հիերարխիային, նախագաղութային համակարգը կարողացել էր ձեռք բերել «կենտրոնացված իշխանության եւ ապակենտրոնացված ինքնավար միավորների» կայացած, համաձայնեցված համակարգ։ Միապետի օրոք ընտրված առաջնորդը կառավարում էր գավառ, որը բաժանված էր հողի հետ կապված հարցերը, իսկ մյուսը վերահսկում էր անասունները։ Թագավորը (մվամին) վերահսկումն իրականացնում էր գավառների, շրջանների, բլուրների եւ թաղամասերի համակարգի միջոցով։ 2003 թվականի դրությամբ սահմանադրությունը Ռուանդան բաժանել է գավառների (ինտարա), շրջանների (ուտուրե), քաղաքների, մունիցիպալիտետների, քաղաքների, սեկտորների (imirenge), բջիջների (utugari) եւ գյուղերի (imidugudu)։ Ավելի մեծ տարածքները եւ նրանց սահմանները սահմանվում են խորհրդարանի կողմից։ 2006 թվականի հունվարին Ռուանդան վերակազմավորվեց այնպես, որ տասներկու նահանգները միավորվելով կազմեցին՝ հինգ, իսկ 106 շրջանները՝ երեսունի։ 2006 թվականին գծված ներկայիս սահմանները նպատակաուղղված են ապակենտրոնացնել իշխանությունը եւ վերացնել հիշողությունները հին համակարգի եւ ցեղասպանության հետ։ Տասներկու նահանգների նախկին կառուցվածքը, որ կապված էր խոշորագույն քաղաքների հետ, փոխարինվեց աշխարհագրության վրա հիմնված հինգ գավառներով։ Դրանք են Հյուսիսային նահանգը, Հարավային նահանգը, Արեւելյան նահանգը, Արեւմտյան նահանգը եւ Կիգալիի քաղաքապետարանը՝ կենտրոնում։ Հինգ նահանգները հանդես են գալիս որպես միջնորդներ ազգային կառավարության եւ իրենց կազմի մեջ մտնող շրջանների միջեւ՝ ապահովելու ազգային քաղաքականության իրադործումը շրջանային մակարդակում։ Ռուանդայի ապակենտրոնացված կառավարման համակարգը, որը մշակվել է Տեղական ինքնակառավարման նախարարության կողմից, «նահանգում կառավարման խնդիրները համակարգելը, ինչպես նաեւ մոնիտորինգի եւ գնահատման» պատասխանատվությունը վերագրում է տեղական մարմիններին։ Նահանգները ղեկավարում են նահանգապետերի կողմից, ովքեր նշանակվում են նախագահի կողմից եւ հաստատվում Սենատի կողմից։ Շրջանները պատասխանատու են հանրային ծառայությունների մատուցման համակարգման եւ տնտեսական զարգացման համար։ Աշխարհագրություն 26,338 քառակուսի կիլոմետր (10,169 քառակուսի մղոն) տարածքով Ռուանդան իր մեծությամբ աշխարհի 149-րդ երկիրն է, եւ չորրորդ ամենափոքր երկիրը՝ Աֆրիկայում Գամբիայից, Էսվատինիից եւ Ջիբութիից հետո։ Չափերով այն համեմատելի է Բուրունդիի, Հաիթիի եւ Ալբանիայի հետI։ Երկիրն ամբողջությամբ գտնվում է մեծ բարձրության վրա. ամենացածր կետը Ռուսիզի գետն է՝ ծովի մակարդակից 950 մետր (3117 ֆտ) բարձրության վրա Ռուանդան գտնվում է Կենտրոնական/Արեւելյան Աֆրիկայում, այն արեւմուտքում սահմանակից է Կոնգոյի Դեմոկրատական Հանրապետությանը, հյուսիսից՝ Ուգանդային, արեւելքում Տանզանիային եւ հարավում՝ Բուրունդիին։ Ռուանդան գտնվում է հասարակածից մի քանի աստիճան հարավ եւ դեպի ծով ելք չունի։ Մայրաքաղաք Կիգալին գտնվում է Ռուանդայի կենտրոնին մոտ։ Կոնգոյի եւ Նեղոսի հիմնական ջրհավաք ավազանների միջեւ ընկած ջրբաժանն անցնում է հյուսիսից հարավ Ռուանդայի միջով, որտեղ երկրի տարածքի ջրերի մոտ 80%-ը թափվում է Նեղոս, իսկ 20%-ը՝ Կոնգո Ռուսզի գետով եւ Տանգանիկա լճով։ Երկրի ամենաերկար գետը Նյաբարոնգոն է, որը սկիզբ է առնում հարավ-արեւմուտքից, հոսում է հյուսիս, արեւելք, եւ հարավ-արեւելք, այնուհետ այն միաձուլվելով Ռուվուբուի հետ, կազմում է Կագերա գետը։ Այնուհետ Կագերան հոսում է դեպի հյուսիս՝ Տանզանիայի հետ արեւելյան սահմանով։ Նյաբարոնգո-Կագերան ի վերջո թափվում է Վիկտորիա լիճը։ Ռուանդան ունի բազմաթիվ լճեր, որոնցից ամենամեծը Կիվու լիճն է։ Այս լիճը զբաղեցնում է Ալբերտինի ճեղքվածքի հատակը Ռուանդայի արեւմտյան սահմանի երկարության մեծ մասի երկայնքով եւ առավելագույն խորությամբ 480 մետր։ Այն աշխարհի քսան ամենախոր լճերից մեկն է Մյուս խոշոր լճերն են Բուրերա, Ռուհոնդո, Մուհազի, Ռվերու եւ Իհեմա։ Կենտրոնական եւ արեւմտյան Ռուանդայում գերակշռում են լեռները, եւ երկիրը երբեմն ֆրանսերենով անվանում են «Pays des mille collines» («Հազար բլուրների երկիր»։ Դրանք Ալբերտին Ռիֆտ լեռների մի մասն են, հարում են Արեւելյան Աֆրիկայի ճեղքվածքի Ալբերտինյան հատվածին, որն անցնում է հյուսիսից հարավ Ռուանդայի արեւմտյան սահմանով։ Ամենաբարձր գագաթները գտնվում են հյուսիս-արեւմուտքում գտնվող Վիրունգա հրաբխային շղթայում, որը ներառում է Կարիսիմբի լեռը՝ Ռուանդայի ամենաբարձր՝ 4507 մետր բարձրությամբ, կետը։. Երկրի արեւմտյան հատվածը գտնվում է Ալբերտին Ռիֆտի լեռնային անտառների էկոշրջանում։ Այն ունի 1500-ից 2500 մետր բարձրություն։ Երկրի կենտրոնը առավելապես գլորվող բլուրներն են, իսկ արեւելյան սահմանային շրջանը բաղկացած է սավաննաներից, հարթավայրերից եւ ճահիճներից։. Կլիմա Կլիման մերձհասարակածային է։ Գետային ցանցը խիտ է։ Գլխավոր գետը Կագերան է (Նեղոսի ակունքներից), խոշոր լիճը՝ Կիվուն։ Տարածված են սավաննաները եւ խոնավ մշտադալար անտառները։ Կլիմա Ռուանդան ունի բարեխառն արեւադարձային բարձրլեռնային կլիմա, ավելի ցածր ջերմաստիճանով, քան բնորոշ է հասարակածային երկրներին՝ բարձր դիրքի պատճառով։ Կիգալիում, որը գտնվում է երկրի կենտրոնում, օրական միջին ջերմաստիճանի միջակայքը 15-ից 28 °C (59 եւ 82 °F), տարվա ընթացքում փոքր տատանումներով։ Լեռնային արեւմուտքը եւ հյուսիսը հիմնականում ավելի զով են, քան ցածրադիր արեւելքը. Տարվա ընթացքում երկու անձրեւոտ ժամանակահատված կա՝ առաջինը տեւում է փետրվարից հունիս, իսկ երկրորդը՝ սեպտեմբերից դեկտեմբեր։ Սրանց բաժանում են երկու չոր սեզոններ՝ հիմնականը՝ հունիսից սեպտեմբեր, որի ընթացքում հաճախ ընդհանրապես անձրեւ չի լինում, եւ ավելի կարճ եւ ավելի քիչ ուժեղ՝ դեկտեմբերից փետրվար։. Երկրի արեւմուտքում եւ հյուսիս-արեւմուտքում տարեկան ավելի շատ տեղումներ են լինում, քան արեւելքում եւ հարավ-արեւելքում. Գլոբալ տաքացումը հանգեցրել է անձրեւային եղանակների փոփոխության։ Ըստ Ռազմավարական կանխատեսման խմբի զեկույցի՝ կլիմայի փոփոխությունը նվազեցրել է տարվա ընթացքում անձրեւոտ օրերի քանակը, բայց նաեւ առաջացրել է տեղատարափ անձրեւների հաճախականության աճ։ Երկու փոփոխություններն էլ դժվարություններ են առաջացրել ֆերմերների համար, նվազեցրել են բերքատվություն։ Ռազմավարական կանխատեսումը Ռուանդան բնութագրում է որպես արագ տաքացող երկիր՝ հիսուն տարվա ընթացքում միջին ջերմաստիճանի 0,7 °C-ից մինչեւ 0,9 °C աճ։ Բնություն Մակերեւույթը խիստ կը տըրտված, 1500–2000 մ բարձրությամբ սարահարթ է՝ կազմված մինչքեմբրիի բյուրեղային եւ մետամորֆային ապարներից Արմ, բարձրադիր (մինչեւ 3000 մ) եզրը զառիթափ իջնում է դեպի Կիվու լիճը։ Հսարմում Վիրունգա հրաբխային լեռներն են (Կարիսիմբի լեռ, 4507 մ)։ Կլիման մերձհասարակածային է։ Կիգալիում միջին ամսական ջերմաստիճանը 20–21°C է։ Տարեկան տեղումները 1000–1500 մմ են, Վիրունգա լեռներում մինչեւ 2000 մմ. Գետային ցանցը խիտ է. Գլխավոր գետը Կագերան է (Նեղոսի ակունքը) խոշոր լիճը Կիվուն է։ Տարածված են երկրորդային սավաննաները, Վիրունգա լեռներում՝ լեռնային կարմրահողերի վրա. մշտականաչ խոնավ անտառներն ու բարձրլեռնային արեւադարձային բուսականությունը։ Համարյա բնաջնջված է նախկին հարուստ կենդանական աշխարհը։ Արգելանոցներում պահպանվել են այծքաղներ, գոմեշներ, ռնգեղջյուրներ, գետաձիեր, զեբրեր, առյուծներ, հովազներ, կոկորդիլոսներ եւն։ Պատմություն Ռուանդան երկար տարիներ եղել է գերմանական, ապա՝ բելգիական գաղութ։ 1918 թվականին Ազգերի լիգայի որոշմամբ դարձել է Բելգիայի պրոտեկտորատ։ 1960 թվականին լուծարվել է թութսիների միապետությունը, իսկ 1962 թվականի հուլիսի 1-ին ձեռք է բերել անկախություն։ Անկախության առաջին տարիներին (1963–1965) Ռուանդայում սրվեցին հարաբերությունները բնիկ հուտու եւ թութսի էթնիկ խմբերի միջեւ, եւ տեղի ունեցան արյունահեղ ընդհարումներ։ 1973 թվականի հուլիսին ռազմական հեղաշրջման հետեւանքով թութսիների նկատմամբ վարվող քաղաքականությունը խստացվեց, եւ նրանց զգալի մասը տարագրվեց Ուգանդա։ Այնտեղ ձեւավորվեց Ռուանդայի հայրենասիրական ճակատը (ՌՀՃ), որն արտաքին քաղաքականության մեջ կողմնորոշվեց դեպի ԱՄՆ եւ Մեծ Բրիտանիա։ 1990-ական թվականներին տնտեսական դժվարությունների սրման եւ ՌՀՃ-ի զինված խմբավորումների երկիր ներխուժելու պատճառով սկիզբ առավ թութսիներին դավադրության մեջ մեղադրելու մի գործընթաց, որի հետեւանքով 1994 թվականին ծայրահեղական հուտուների ռազմականացված խմբավորումներն իշխանությունների ցուցումով կոտորեցին ավելի քան 300 հազար թութսիների եւ չափավորական հուտուների։ Այդ կոտորածները (1994 թվականի ապրիլի 6-ից հուլիսի 16-ը) որակվել են որպես ռուանդական ցեղասպանություն եւ ճանաչվել միջազգայնորեն։ Այդ նույն թվականին իշխանության եկավ ՌՀՃ-ն եւ 1994–1997 թվականներին շարունակեց հուտուների դեմ ռազմական գործողությունները՝ արդեն երկրի հյուսիս-արեւմուտքում։ 2005 թվականի մարտի 31-ին իշխանության եկավ Ռուանդայի ազատագրման ժողովրդական ուժեր ապստամբական խմբավորումը, որը դատապարտեց ցեղասպանությունն ու հայտարարեց զինված պայքարի ավարտը։ Բնակչություն Երկրի բնակչության 80 %-ը պատկանում է բանտու-բանյառուանդա լեզվաընտանիքին, որի մեջ մտնում են հուտու (բահուտու)՝ 88 %, թութսի՝ 11 %, գաճաճ (պիգմեյ)՝ 1 %, էթնիկ խմբերը։ Բնակվում են նաեւ եվրոպացիներ եւ ասիացիներ։ Խոշոր քաղաքներն են Կիգալին, Գիտատաման, Բուտարեն։ Տնտեսություն Բնակիչների հիմնական զբաղմունքըերկրագործությունն է. մշակում են սրճենի, թեյ, սորգո, բատատ, եգիպտացորեն, քինաքինա, շաքարեղեգ, ծխախոտ, գետնանուշ։ Կան գյուղատնտեսական հումքի վերամշակման ձեռնարկություններ։ Գյուղական կացարանները շրջափակված են ցցապատով եւ տեղադրված են բլուրների լանջերին։ Ժողովրդական արվեստներից տարածված են զամբյուղների ու խսիրների հյուսումը, մետաղե զարդերի եւ փայտե կահկարասիների պատրաստումը։ Տես նաեւ Ցեղասպանություն Ռուանդայում Ռուանդա Դեպի ծով ելք չունեցող երկրներ ՄԱԿ-ի անդամ երկրներ Աֆրիկյան միության անդամ երկրներ Ֆրանսախոս երկրներ Անգլիախոս երկրներ եւ տարածքներ Ֆրանկոֆոնիայի միջազգային կազմակերպության անդամ երկրներ


text: Ամերիկյան Սամոա կամ Արեւելյան Սամոա, ԱՄՆ կառավարության կողմից վերահսկվող տարածք Խաղաղ օվկիանոսի հարավային հատվածում, Սամոա անկախ պետության հարավարեւելյան մասում։ Գլխավոր կղզին է Տուտուիլան։ Բնակչությունը 2010 թվականի դրությամբ կազմել է 55 519 մարդ։ Ընդհանուր մակերեսը՝ 197.1 կմ2 է։ Արեւելյան Սամոաի կազմի մեջ են մտնում Տուտուիլա, Մանուա, Աունուու կղզիները, Ռոզե ատոլը եւ վարչականորեն Արեւելյան Սամոաին միացված Սուեյնս ատոլը։ ԱՄՆ-ի տիրույթն է։ Տարածությունը 197 կմ2 է, բն. 34 հզ. (1981)։ Վարչական կենտրոնը՝ Պագո Պագո։ Վարչականորեն բաժանվում է 3 օկրուգի։ Համարյա ամբողջ Տուաուիլան զբաղեցնում են մինչեւ 652 մ բարձրության լեռները, հարավում կա ոչ մեծ դաշտավայր։ Կլիման արեւադարձային է, պասսատային։ Ամսական միջին ջերմաստիճանը 25—27°C է, տեղումները՝ 80—450 մմ։ Տարածքի կեսից ավելին անտառածածկ է։ Բնակչությունը հիմնականում սամոացիներն են։ Պաշտոնական լեզուն անգլերենն է, կրոնը՝ քրիստոնեությունը։ Տնտեսության հիմնական ճյուղերն են ձկան պահածոյի եւ կոպրայի արտադրությունը։ Մշակվում է տարածքի 2/5-ը։ Արտահանում է ձկան պահածոներ եւ կոպրա։ Մշակում են նաեւ բանան, տարո, յամս, շաքարեղեգ, զբաղվում անասնապահությամբ։ Կան ձկան պահածոների եւ տուփերի արտադրության ձեռնարկություններ։ Ներմուծում է պահածոյացված մթերքներ, տարո, բանան։ Զարգացած է տուրիզմը։ Դրամական միավորը ամերիկյան դոլլարն է։ XIX դարի երկրորդ կեսին բաժանվել է Գերմանիայի, Մեծ Բրիտանիայի եւ ԱՄՆ-ի միջեւ։ 1899 թվականից ԱՄՆ-ի տիրույթն է։ Բնակչությունը պայքար է մղել քաղաքացիական իրավունքներ նվաճելու համար։ 1960 թվականին ընդունվեց սահմանադրություն, որի համաձայն երկրում գործում է երկպալատյա օրենսդիր մարմին (ֆոեւո)։ Գործադիր իշխանությունը իրականացնում է ամերիկայի նահանգապետը։ Ամերիկյան Սամոա Անգլիախոս երկրներ եւ տարածքներ Կղզի պետություններ


text: Սան Մարինո (, պաշտոնական անվանումը՝ Սան Մարինոյի Հանրապետություն, , բառացի՝ Սան Մարինոյի Սրբագույն Հանրապետություն), պետություն Եվրոպայում, որն ամբողջովին շրջապատված է Իտալիայով։ Սան Մարինոն հայտնի է որպես խաղաղ հանրապետություն։ Այս փոքր պետությունը գտնվում է իտալական թերակղզու (Ապենինյան) հյուսիսարեւելյան մասում Ապենինյան լեռներում։ Տարածքը կազմում է 61 կմ2, բնակչությունը կազմում է ավելի քան 30000 մարդ։ Մայրաքաղաքը Սան Մարինոն է, երկրի ամենամեծ քաղաքը Դոգանան է, որն ունի մոտավորապես 7000 բնակչություն։ Սան Մարինոն Եվրախորհրդի երկրների անդամների մեջ բնակչության թվով ամենափոքրն է։ Սան Մարինոն պնդում է որ ամենահին գոյատեւող ինքնիշխան պետությունն ու սահմանադրական հանրապետությունն է, որի տարածքում 301 թվականի սեպտեմբերի 3-ին հիմնադրվել է վանական համայնք Մարինոյի կողմից։ Երկրի տնտեսությունը հենվում է ֆինանսական, արդյունաբերության ծառայությունների եւ զբոսաշրջության վրա։ Սան Մարինոն ամենահարուստ երկրներից է աշխարհում ՀՆԱ (մեկ շնչի հաշվի) առումով։ Երկիրն ունի ամենացածր գործազրկության տեմպերը Եվրոպայում։ Պատմություն Ավանդույթի համաձայն` Սուրբ Մարինոն թողել է այսօրվա Խորվաթիայի կազմի մեջ գտնվող Արբա կղզին եւ իր ընկերոջ՝ Լեոյի հետ գնացել Ռիմինի քաղաք, որպես քարտաշ-որմնադիր։ Հետո խուսափելով իր հանդեպ իրականացվող քրիստոնեական հալածանքներից՝ փախել է մոտակա Մոնթե Տիտանո լեռը, որտեղ կառուցել է մի փոքրիկ եկեղեցի եւ հիմանդրել այսօրվա Սան Մարինոն։ Հիմնադրման պաշտոնական ամսաթիվը 301 թվականի սեպտեմբերի 3-ն է։ 5-րդ դարում երկիրն աղքատ էր եւ հազիվ էր կարողանում պահպանել իր անկախությունը ընդհատումներով։ 1631 թվականին նրա անկախությունը ճանաչեց Հռոմի պապը։ Երբ Ֆրանսիան ղեկավարում էր Նապոլեոն Բոնապարտը, երկիրը կանգնած էր ազատությունը կորցնելու վտանգի առաջ, սակայն Անտոնիո Օնոֆրի շնորհիվ հաջողվում է բարեկամություն ձեռք բերել Նապոլեոնի հետ։Առաջին համաշխարհային պատերազմի տարիներին, երբ Իտալիան պատերազմ հայտարացեց Ավստրո-Հունգարիայի դեմ, Սան Մարինոն չեզոքություն պահպանեց այդ ամենից։ Բնություն Սան Մարինոն ամբողջությամբ բաղկացած է լեռնոտ տեղանքից։ Երկրի ամենաբարձր կետը Մոնթե Տիտանո լեռն է` ծովի մակարդակից 749 մետր բարձրության վրա։ Ծանոթագրություններ Սան Մարինո Գաճաճ պետություններ Դեպի ծով ելք չունեցող երկրներ ՄԱԿ-ի անդամ երկրներ Լիբերալ ժողովրդավարություններ Եվրոպայի խորհրդի անդամ երկրներ Էքսկլավ երկրներ Հանրապետություններ Իտալախոս երկրներ եւ տարածքներ Հարավային Եվրոպայի երկրներ