text: Արա Գյուլեր (, ), աշխարհահռչակ պոլսահայ լուսանկարիչ-լրագրող։ Ծնվել է 1928 թվականի օգոստոսի 16-ին Ստամբուլում, հայկական ընտանիքում։ Հաճախ նրան դիմում են «Ստամբուլի աչք» կամ «Ստամբուլի լուսանկարիչ», «100-ամյակի լավագույն լուսանկարիչ», «անգերազանցելի ֆոտոպատմաբան» մականուններով։ Կենսագրություն Արա Գյուլերը սկզբնական կրթությունն ստացել է Պոլսի Մխիթարյան կրթարանում։ Դպրոցական տարիներին աշխատել է Թուրքիայի կինոստուդիաներում եւ հաճախել Մուհսին Էրթուղրուլի թատերական դասընթացներին, որտեղ ձեռք բերված գիտելիքները հետագայում կիրառել է իր 9 թատերախաղերը գրելիս։ 1950 թվականից սկսել է աշխատել «Նոր Ստամբուլ» թերթում՝ զուգահեռ ուսանելով Ստամբուլի համալսարանի տնտեսագիտական ֆակուլտետում։ Որոշ ժամանակ անց տեղափոխվել է «Հյուրիեթ» թերթի խմբագրություն:1958 թ. դարձել է ամերիկյան «Թայմ-Լայֆ» հանդեսի թուրքական մասնաճյուղի` Մերձավոր Արեւելքի առաջին թղթակիցը, ինչպես նաեւ գործակցել է միջազգային մի քանի հեղինակավոր լրատվամիջոցների հետ՝ ֆրանսիական «Փարիզ մատչ», գերմանական «Սթերն» եւ բրիտանական «Սանդի թայմս»։ 1961 թվականին ավարտելով զինվորական ծառայությունը՝ աշխատանքի է անցել «Հայաթ» թերթում՝ գլխավորելով լուսանկարչական բաժինը։ Նույն թվականին անգլիական ամենամյա «Լուսաանկարչական տարեգիրք» ամսագիրը նրան ներառել է աշխարհի լավագույն յոթ լուսանկարիչների ցանկում։ 2013 թվականին Հայաստանի ազգային պատկերասրահում կազմակերպվել է Արա Գյուլերի «Բարեւ ձեզ» խորագիրը կրող ցուցահանդեսը, որի կապակցությամբ լուսանկարիչը ժամանել է Երեւան։ Թուրքիայի վարչապետի հետ դեպի երկրի խորքը կատարած մի ուղեւորության ընթացքում Գյուլերը հայտնաբերել է Աֆրոդիսիաս հնագույն քաղաքը (մ.թ.ա. 6-րդ դար)։ Նա նկատել է հունական սյուներին նմանվող ավերակները եւ հնագետների ուշադրությունը հրավիրել դրանց վրա։ Հնավայրը պեղելիս արդեն պարզվել է, որ այն իր մեջ է ամփոփում հունական մի հին մշակույթի ավեակները։ Ստեղծագործություններ 1960-ականերից նրա լուսանկարները զարդարել են անվանի գրողների գրքեր եւ ցուցադրվել աշխարհի տարբեր ցուցահանդեսներում՝ Կանադայում «Համաշխարհային առկայծումներ», Նյու Յորքի ժամանակակից արվեստի պատկերասրահի «Գունավոր լուսանկարչության տասը վարպետները», Քյոլնի «Լուսանկարչական կայծ» եւ այլն։ Նկարահանել է սյուրռեալիստական վավերագրական «Հերոսի մահը» ֆիլմը՝ նվիրված «Յավուզ» ռազմանավի ապազինմանն ու կործանմանը։ 1970-ականներին ֆոտոհարցազրույցներ է վերցրել այնպիսի հեղինակավոր դեմքերից, ինչպիսիք են՝ Ուինսթոն Չերչիլը, Մարիա Կալասը, Ջոն Բերգերը, Բերտրան Ռասսելը, Սալվադոր Դալին, Պաբլո Պիկասոն, Ինդիրա Գանդին եւ այլք։ Ստամբուլում գտնվող նրա հայրական տունը վերածվել է տուն-թանգարանի, իսկ առաջին հարկում գտնվող «Արա» սրճարանը նշանավոր արվեստագետների հավաքատեղի է։ Ստամբուլի Բոմոնթի գարեջրի գործարանի պատմական շենքում բացվել է Արա Գյուլերի թանգարանը, որտեղ ներկայացված են արվեստագետի արխիվային լուսանկարները, պատմվածքները, նոթերը, տեսանյութերը, նկարները, անձնական իրերը, գրքերը, լուսանկարչական սարքերը։ Գրականություն Հայկարամ Նահապետյան. Արա Գյուլերի արվեստը, «Գարուն», 2001, No 4 Öster om Eufrat, I Kurdernas Land (Swedish) by Barbro Karabuda, Tidens Förlag, Stockholm, Sweden (1960) 102pp Young Turkey, Children of Turkey at work and at play (English) by Marianna Norris, Dodd, Mead, New York, USA (1964) 64pp Topkapı Sarayı - Sultan Portreleri (Turkish) Doğan Kardeş Yayınları, Istanbul, Turkey (1967) Turkei (German) Terra Magica, Munich, Germany (1970) Hagia Sophia (English) by Lord Kinross, Newsweek Books, New York, USA (1972) 172pp The Splendor of Islamic Calligraphy (English) Thames & Hudson, London, UK (1976) Harems (English) Chene & Hudson, London, UK (1976) Fotoğraflar (Turkish) Milliyet Yayınları, Istanbul, Turkey (1980) Fikret Mualla (Turkish) by Turan Erol, Cem Yayınları, Istanbul, Turkey (1980) Bedri Rahmi (Turkish) by Turan Erol, Cem Yayınları, Istanbul, Turkey (1984) Mimar Sinan (Turkish) by Prof. Abdullah Kuran, Hürriyet Vakfı Yayınları, Istanbul, Turkey (1986) Mimar Sinan (English) by Prof. Abdullah Kuran, Institute of Turkish Studies, Washington D.C., USA (1987) Ara Güler'in Sinamacıları (Turkish) Hil Yayınları, Istanbul, Turkey (1989) The Sixth Continent by Halkarnas Balıkçısı (Cevat Şakir Kabaağaçlı), T.C. Dışişleri Bakanlığı Kültür Dairesi, Ankara, Turkey (1991) Sinan: Architect of Suleyman the Magnificent and the Ottoman Golden Age (English) by John Freely, Augusto Romano Burelli Thames and Hudson, London, UK (1992) ISBN 0-500-34120-6 Living in Turkey (English) by Stephane Yerasimos, Thames & Hudson, London and New York (1992) 223pp Demeures Ottomans de Turquie (French) by Stephane Yerasimos, Albin Michel, Paris, France (1992) Turkish Style (English) by Stephane Yerasimos, Archipelago Press, Singapore (1992) Eski İstanbul Anıları (Turkish) Dünya Şirketler Grubu, Istanbul, Turkey (1994) A Photographical Sketch on Lost Istanbul (English) Dünya Şirketler Grubu, Istanbul, Turkey (1994) Bir Devir Böyle Geçti, Kalanlara Selam Olsun (Turkish) Ana Yayıncılık, Istanbul, Turkey (1994) Yitirilmiş Renkler (Turkish) Dünya Şirketler Grubu, İstanbul, Turey (!995) Yüzlerinde Yeryüzü (Turkish) Ana Yayıncılık, Istanbul, Turkey (1995) Babil'den Sonra Yaşayacağız (Turkish) Aras Yayınları, Istanbul, Turkey (1996) Լուսանկարներ International Photography Year Book Star Photographers, UK and Canada (1961) Camera Magazine (Special issue), Lucern, Switzerland (February 1962) Leica Fotografie Nr. 2 (Special issue due to his "Master of Leica" Award), UK, France, Germany (1962) Katalog, Weltausstellung der Fotografie Fotokina by Dr. Karl Pavek, Cologne, Germany (1963) Camera Magazine Nr. 6 (Special Turkish Photography) Switzerland (June 1966) Sunday Journal Lincoln, Nebraska, USA (September 11, 1966) British Journal of Photography AnnualLondon, UK (1967) Photography of the World Orion Press, Tokyo, Japan (1967) 2. Weltausstellung der Fotografie, "Die Frau" by Dr. Karl Pavek, Cologn, Germany (1968) Photographie Italiana by Lanfranco Colombo, p. 127, Milano, Italy (March 1968) Photographare Magazine by Romanof Fea, Rome, Italy (November 1968) Historie de la Photographie "Quw Sais-je?" by Jean A.Leim, Press Universitaire de France Milliyet Sanat Dergisi Nr. 2, Istanbul, (October 6, 1972) Burried Cities and Ancient Treasures (on Aphrodisias) by Dora Jane Hamblin, p. 192, Simon and Schulster, New York, USA (1973) People Magazine New York, USA (October 28, 1974) Creative Americans (Catalogue) Romeo E. Martinez, U.S.I.S. (1975) Camera Magazine, Elite World Photographers-1, Lucerne, Switzerland (November 1975) Photo Cinema p.82, Paris, France (June 1976) Leica Fotografie Nr. 5, by Fritz Kempe, Frankfurt, Germany (1976 Yeni Fotograf Dergisi Sayı 1, Istanbul, Turkey (October 1976) Camera Magazine Lucern, Switzerland (February 1977) Saudi Gazette Saudi Arabia, (May 1979) Dumont Foto 2, Fotokunst und Fotodesign International, Das Antlitz im Wandel der Zeit by Fritz Gruber, Colgne, Germany (1980) Popular Photographie by John Morris, USA (1980) Dumont Foto 3 by Renate & L. Fritz Gruber, Das imaginäre Photo-Museum, Cologne, Germany (1981) Photography Annual New York, USA (1981) Photographer's Encyclopedia International Vol. 1, Michelle ve Michael Auer, Edition Camera Obscura, Switzerland (1985) Catalogue 6emes Journees International de la Photo et de L'audiovisuel by Alain Gheerbrant, Montpellier, France (1985) Leica Fotografie p.18, Frankfurt, Germany (1987) Aamulehti Tempere, Finland (1989) Helsingin Sonamat Helsinki, Finland (April 1989) Kamera Nr. 3, Finland (1989) Contreplongee Revue du Cinema et Culture, Nr. 19, Strasbourg, France (March 1990) Fotograf Sanat Dergisi Sayı 9, Istanbul, Turkey (June 1989) Time & Time International Book Review Nr. 31, (about the book "Sinan") New York, USA (August 3, 1992) Bitmeyen Roportaj Istanbul, (Exposition catalogue), Istanbul, Turkey (April 1993) Photographers International Nr. 14,(Chinese - English), Taipei, Taiwan (June 1994) PDN - Photo District News Magazine, Ara Güler։ Reality, History and Lost Istanbul p.43, by Mark Simon, USA, (August 1995) Mediterranee Magazine, Pieton d'Istanbul Nr. 13, by Pierre Sorgue, France (March 1996) Matador Magazine, Ara Güler "Estambul: La Puerta Del Mas Alla" Vol. B, Madrid, Spain (1996) Photographie des 20, Jahrhunderts (German) Museum Ludwig Cologne, Germany, Edition Taschen (1997) Turkey's Passionate Interpreter to the World by Stephen Kinzer, New York Times, USA (April 13, 1997) Interpreting Turkey։ A Master's Vision'' by Stephen Kinzer, International Herald Tribune, Paris, France (April 16, 1997) Պարգեւներ Պատվո լեգեոնի շքանշան, Ֆրանսիա «Մշակույթի եւ արվեստի ոլորտում մեծ պարգեւ», Թուրքիա (Նոյեմբեր 11, 2005) Պատվավոր դոկտորություն Յըլդըզ տեխնիկական համալսարան, Ստամբուլ (Հունիս 8, 2004) Ծանոթագրություններ Թուրքահայ լուսանկարիչներ Թուրքահայ լրագրողներ Բուրհան Ֆելեք մամուլի ծառայության մրցանակի դափնեկիրներ


source: wikipedia

text: Դեպքեր Հունիսի 28 - Երեւանի կենդանաբանական այգուց փախավ Վովա փիղը։ Ծնունդներ Փետրվարի 14 - Սայմոն Պեգ, բրիտանացի դերասան, կինոկատակերգու, սցենարիստ, գրող, պրոդյուսեր եւ ռեժիսոր Մարտի 19 - Ֆեռնանդես Աբելարդո, սպանացի ֆուտբոլիստ, պաշտպան։ Մարտի 23 - Ջաննի Ինֆանտինո, ՖԻՖԱ-ի 9-րդ նախագահ Ապրիլի 8 - Ջեյ Ար Բորն, Դերասան Ապրիլի 16 - Դերո Գոյ, գերմանացի երաժիշտ Ապրիլ 29 - Անդրե Աղասի, իրանահայ ծագմամբ ամերիկացի թենիսիստ։ - Ումա Թուրման, ամերիկացի դերասանուհի։ Մայիսի 8 - Լուիս Էնրիկե, իսպանացի նախկին ֆուտբոլիստ, կիսապաշտպան եւ գլխավոր մարզիչ Հունիսի 15 - Լուսինե Գեւորգյան, հայ ռեժիսոր, պրոդյուսոր, սցենարիստ Հուլիսի 8 - Հրայր Թովմասյան, ՀՀ պետական գործիչ Հուլիս 30 - Քրիստոֆեր Նոլան, անգլո-ամերիկացի կինոռեժիսոր, սցենարիստ եւ պրոդյուսեր։ Հոկտեմբերի 9 - Սթիվ Յաբլոնսկի, ամերիկացի կոմպոզիտոր Մահեր Հունիսի 21 - Լեւ Կասիլ, ռուս խորհրդային գրող։ ԽՍՀՄ մանկավարժական գիտությունների ակադեմիայի թղթակից անդամ (1965) Արփիար Տեր-Մարգարյան, խմբագիր, մանկավարժ, արձակագիր։ Մարտի 15 - Արթյուր Ադամով, ֆրանսահայ արձակագիր եւ դրամատուրգ (ծ. 1908) Մայիսի 8 - Սեդրակ Բարխուդարյան, հայ հնագետ, պատմաբան, վիմագրագետ Մայիսի 27 - Օլգա Գուլազյան, հայ դերասանուհի (ծ. 1885) Հունիսի 27 - Մկրտիչ Խերանյան, հայ բանաստեղծ, արձակագիր, թարգմանիչ (ծ. 1899)։ Սեպտեմբերի 1 - Ֆրանսուա Մորիակ, ֆրանսիացի արձակագիր, Ֆրանսիական ակադեմիայի անդամ (1933), գրականության Նոբելյան մրցանակի դափնեկիր (1952) Նոյեմբերի 9 - Շառլ դե Գոլ, Ֆրանսիայի նախագահ (ծ. 1890)։ Դեկտեմբերի 6 - Ռուբեն Աղաբաբյան, հայ բանաստեղծ, ճարտարապետ, ճարտարապետության դոկտոր, պրոֆեսոր (ծ. 1911)։ Դեկտեմբերի 9 - Արտեմ Միկոյան, ավիակոնստրուկտոր, ՄԻԳ ռազմական օդանավերի ստեղծող (ծ. 1905) 1970 Տարեթվեր


text: Դեկտեմբերի 9, տարվա 343-րդ (նահանջ տարիներին՝ 344-րդ) օրն է։ Տարվա ավարտին մնում է 22 օր։ Դեպքեր 1918 - Հայ-վրացական զինված ընդհարում, որը տեւեց մինչեւ դեկտեմբերի 31-ը։ 1948 - ՄԱԿ-ի գլխավոր ժողովը վավերացրեց ցեղասպանության պայմանագիրը (կոնվենցիա)։ 2018 - Հայաստանում տեղի ունեցան Ազգային Ժողովի արտահերթ ընտրություններ։ Ծնունդներ 1608 - Ջոն Միլթոն, անգլիացի բանաստեղծ (վ. 1674)։ 1717 - Իոհան Իոհաիմ Վինկելման, գերմանացի հնագետ (մ. 1768) 1842 - Պյոտր Կրոպոտկին, ռուս հեղափոխական, անարխիզմի տեսաբան, աշխարհագրագետ-երկրաբան 1883 - Հակոբ Օշական, արեւմտահայ հայտնի գրող, ուսուցիչ եւ մանկավարժ 1904 - Արուս Ասրյան, թատրոնի եւ կինոյի հայ մեծանուն դերասանուհի, անվանի ռեժիսոր Վարդան Աճեմյանի կինը 1905 - Իննոկենտի Գերասիմով, ռուս աշխարհագրագետ։ 1916 - Քըրք Դուգլաս, ամերիկացի հանրահայտ դերասան, Հոլիվուդյան կենդանի լեգենդներից մեկը, ճանաչված դերասան Մայքլ Դուգլասի հայրը 1985 - Էռնեստո Ինարկիեւ, ռուսաստանցի շախմատիստ, գրոսմայստեր (2002) 1987 - Հիկարու Նակամուրա, ճապոնական արմատներով ամերիկացի շախմատիստ, գրոսմայստեր (2003) Մահեր 1957 - Ռուզաննա Վարդանյան, թատրոնի հայ դերասանուհի (ծ. 1898) 1958 - Լեւոն Օրբելի, ֆիզիոլոգ, ակադեմիկոս (ծ. 1882) 1964 - Ասատուր Ասատրյան, հայ գրականագետ (ծ. 1903)։ 1970 - Արտեմ Միկոյան, ավիակոնստրուկտոր (ծ. 1905)։ 2010 - Հերման Գոլց, գերմանացի գիտնական, աստվածաբան Տոներ Կաշառակերության դեմ պայքարի միջազգային օր


text: Դեպքեր Ծնունդներ Հունվարի 15 - Աղասի Սարգսյան (պետական գործիչ), խորհրդային պետական եւ կուսակցական աշխատող, ՀԽՍՀ վաստակավոր իռիգատոր (1960): Մարտի 5 - Սերոբեր Եղիկյան, հայ քիմիկոս, դոկտոր։ Մարտի 8 - Խորխե Սալամեա, կոլումբիացի գրող, պետական եւ հասարակական գործիչ։ Ապրիլի 11 - Աթիլա Յոժեֆ, հունգարացի բանաստեղծ Մայիս 7 - Վահան Դաքեսյան, հայ բանաստեղծ, արձակագիր, (վ. 1982) Մայիսի 8 - Դորի Ամիրբեկյան, դերասան։ Մայիս 24 - Միխայիլ Շոլոխով, ռուս արձակագիր, հրապարակախոս, Նոբելյան մրցանակի դափնեկիր (վ. 1984): Հունիս 21 - Ժան Պոլ Սարտր, ֆրանսիացի փիլիսոփա, վիպագիր, դրամատուրգ, քննադատ, Նոբելյան մրցանակակիր (վ. 1980): Հունիսի 27 - Լեւ Կասիլ, ռուս խորհրդային գրող։ ԽՍՀՄ մանկավարժական գիտությունների ակադեմիայի թղթակից անդամ (1965) Օգոստոս 5 - Արտեմ Միկոյան, ավիակոնստրուկտոր, ՄԻԳ ռազմական օդանավերի ստեղծող (վ. 1970) Օգոստոս 8 - Վախթանգ Անանյան, հայ արձակագիր (վ. 1980): Օգոստոսի 28 - Վախթանգ Վռոնսկի, խորհրդային բալետմեյստեր։ Սեպտեմբերի 1 - Թամար Աբակելիա, վրացի նկարչուհի, քանդակագործ (վ. 1953): Սեպտեմբերի 15 - Վարդան Աճեմյան, ռեժիսոր (վ. 1977): Հոկտեմբեր 10 - Ալեքսանդր Մելիքփաշայան, դիրիժոր (վ. 1964): Դեկտեմբերի 26 - Մարիո Վարլիեն, ավստրո-հունգարացի ֆուտբոլիստ, Հենակետային Կիսապաշտպան։ Զբաղվել է նաեւ մարզչական կարիերայով։ Պետրոս Կոնտուրաջյան, հայ նկարիչ։ Լեոնիդ Մարտինով, ռուս խորհրդային բանաստեղծ։ Աշոտ Շայբոն - գրող, արձակագիր, դրամատուրգ (վ. 1982): Լեւոն Զավեն Սյուրմելյան - ամերիկահայ անգլագիր գրող, բանասեր (վ. 1995): Մահեր Փետրվարի 13 - Կոնստանտին Սավիցկի, ռուս կենցաղանկարիչ, Գեղարվեստի կայսերական ակադեմիայի իսկական անդամ, ակադեմիկոս, Գեղարվեստական շրջիկ ցուցահանդեսների ընկերության անդամ, մանկավարժ, Պենզայի կերպարվեստի ուսումնարանի առաջին տնօրենը Մարտի 12 - Ռոմանոս Սետեֆճյան, հայ դերասան, դրամատուրգ Մարտ 19 - Մակար Եկմալյան, հայ կոմպոզիտոր (ծ. 1856) Մարտ 24 - Ժյուլ Վեռն, ֆրանսիացի գրող (ծ. 1828) Հոկտեմբերի 1 - Արշակ Ագապյան, հայ գյուղագիր, մանկավարժ, հրապարակախոս։ Մարգար Ժամհարյան, հայ ֆիդայի, վրիժառու, ռազմական գործիչ։ Դոկտոր Լալայան, հայ վրիժառու, ֆիդայի։ 1905 Տարեթվեր


text: Օգոստոսի 5, տարվա 217-րդ (նահանջ տարիներին՝ 218-րդ) օրն է։ Տարվա ավարտին մնում է 148 օր։ Դեպքեր 1964 - Վիետնամի պատերազմում Միացյալ Նահանգների ավիաուժը ռմբակոծում է Հյուսիսային Վիետնամը 1980 - Բելգիան լեզվական հատկանիշով բաժանվում է երեք գավառների 1884 - Նյու Յորքի Բեդլոուի կղզում դրվում է Ազատության արձանի հիմնաքարը 2010 - Չիլիի ածխահանքում 700 մ խորության վրա փակվում եւ այնտեղ 69 օր է անցկացնում 33 ածխահատ Ծնունդներ 1540 - Ժոզեֆ Սկալիգեր Joseph Justus Scaliger հոլանդացի կրոնաբան եւ բանասեր 1738 - Աստվածատուր Բաբիկյան գրող 1802 - Նիլս Հենրիկ Աբել Niels Henrik Abel նորվեգացի մաթեմատիկոս 1811 - Ամբրուազ Թոմա Ambroise Thomas ֆրանսիացի կոմպոզիտոր 1844 - Իլյա Ռեպին Илья Репин ռուս նկարիչ 1850 - Գի դը Մոպասան Guy de Maupassant ֆրանսիացի գրող 1891 - Բորիս Ստեչկին, խորհրդային գիտնական 1904՝ Սուրեն Ավչյան, հայ բանաստեղծ, արձակագիր Նորայր Դաբաղյան, հայ գրականագետ 1905 - Արտեմ Միկոյան, հայազգի հանրահայտ ավիակոնստրուկտոր, ՄԻԳ ռազմական օդանավերի ստեղծողը (մ. 1970) 1906 - Վասիլի Լեոնտեւ Василий Леонтьев ռուս-ամերիկացի տնտեսագետ 1908 - Կորյուն Հակոբյան, ճարտարապետ 1912 - Դյորդ Շարոշի György Sárosi հունգարացի նախկին ֆուտբոլիստ 1930 - Նիլ Արմսթրոնգ Neil Armstrong ամերիկացի տիեզերագնաց 1932 - Գրիգոր Գեւորգյան, քանդակագործ 1950 - Բեռնի Ուլյոա Մորերա Berny Ulloa Morera կոստառիկացի նախկին ֆուտբոլային մրցավար 1968 - Մարին Լը Պեն Marine Le Pen ֆրանսիացի քաղաքական գործիչ, իրավաբան 1969 - Նունե Եսայան, երգչուհի 1974՝ Նաիրա Համբարձումյան, բանաստեղծ Ռոման Բերեզովսկի, հայաստանցի ռուս ֆուտբոլիստ 1985 - Լորան Սիման Laurent Ciman բելգիացի ֆուտբոլիստ 1988 - Կայմար Սաագ Kaimar Saag էստոնացի ֆուտբոլիստ Մահեր 1895 - Ֆրիդրիխ Էնգելս, գերմանացի փիլիսոփա 1897 - Ալբերտ Մարթ, գերմանացի աստղագետ 1942 - Յանուշ Կորչակ, լեհ մանկական գրող եւ մանկավարժ 1952 - Նիկոլայ Բաեւ, ռուս ճարտարապետ 1955 - Հովհաննես Քարամյան, քանդակազարդող վարպետ 1962 - Մերիլին Մոնրո, ամերիկացի կինոդերասանուհի 2000 - Ալեք Գինես, անգլիացի դերասան եւ ռեժիսոր 2014 - Սեպուհ Աբգարյան, դիրիժոր, կոմպոզիտոր, ռադիոհաղորդավար Արցախի պատերազմի մասնակիցներ 1992՝ Հարությունագոմերի պաշտպանության ժամանակ Էդուարդ Աղամալյան Ստեփանակերտի ավիառմբակոծության ժամանակ Արկադի Ալեքսանյան Վոլոդյա Աղաբեկյան Տոներ Բուրկինա Ֆասո՝ Անկախության օր


text: Վիտամիններ (, «կյանք»), կենսաբանորեն ակտիվ օրգանական եւ տարբեր կառուցվածք ունեցող միացություններ, որոնք անհրաժեշտ են օրգանիզմի բնականոն նյութափոխանակության ու կենսագործունեության համար եւ այդ առումով անփոխարինելի են։ Ակտիվ օրգանական միացությունն անվանվում է վիտամին, երբ տվյալ օրգանիզմը չի կարողանում այն սինթեզել անհրաժեշտ քանակությամբ եւ ստանում է սննդի միջոցով։ Այս պատճառով «վիտամին» տերմինն պայմանական է կախված արտաքին միջավայրի պայմաններից եւ օրգանիզմից։ Օրինակ ասկորբինաթթուն՝ վիտամին C-ի տարատեսակներից մեկը, վիտամին է մարդու, բայց ոչ կենդանի օրգանիզմների մեծամասնության համար։ Որոշ առողջական խնդիրների դեպքում վիտամինների հավելումը կարեւոր է, բայց շատ քիչ փաստեր են հայտնի առողջ մարդու կողմից վիտամինների ընդունման օգտակարության վերաբերյալ։ Կան կազմությամբ վիտամիններին մոտ նյութեր, նախավիտամիններ, որոնք, մտնելով մարդու օրգանիզմ, փոխարկվում են վիտամինների։ Վիտամինները չեն ընդգրկում լրացուցիչ սննդանյութերը՝ հանքային աղերը, ճարպաթթուները եւ ամինաթթուները, որոնք անհրաժեշտ են ավելի մեծ քանակով, քան վիտամինները եւ ոչ էլ առողջությունը պահպանելու համար անհրաժեշտ բազմաթիվ այլ սննդանյութեր։ Ներկայումս լայնորեն ընդունված են 13 տարբեր վիտամիններ, որոնք դասակարգվում են ոչ թե ըստ կառուցվածքի, այլ ըստ իրենց կենսաբանական եւ քիմիական ակտիվության։ Սրա պատճառով, յուրաքանչյուր վիտամին կազմված է կենսաբանորեն ակտիվ տարբեր բաղադրիչներից՝ վիտամերներից։ Օրինակ՝ վիտամին A-ն, ներառում է ռետինալը, ռետինոլը եւ 4 այլ անհայտ կարոտինոիդներ։ Վիտամերները օրգանիզմում կարող են փոխակերպվել վիտամինի ակտիվ ձեւին, ինչպես նաեւ, սովորաբար, կարող են փոպակերպվել մեկը մյուսին։ Վիտամինները մասնակցում են նյութափոխանակության կարգավորմանը, ֆերմենտների առաջացմանը, խթանում են օրգանիզմում ընթացող քիմիական ռեակցիաները։ Ազդում են նաեւ սննդանյութերի յուրացման վրա, նպաստում բջիջների բնականոն աճին եւ ամբողջ օրգանիզմի զարգացմանը։ Լինելով ֆերմենտների բաղկացուցիչ մաս՝ վիտամիններն ապահովում են դրանց բնականոն գործառույթները եւ ակտիվությունը։ Որոշ վիտամիններ, օրինակ վիտամին D-ն, կատարում են հորմոնանման ֆունկցիա՝ կարգավորելով հանքային նյութերի փոխանակությունն օրգանիզմում կամ ինչպես վիտամին A-ն է՝ բջիջների եւ հյուսվածքների աճն ու տարբերակումը։ Վիտամինների ամենամեծ խումբը B վիտամինային կոմպլեքսն է, որոնք խաղում են ֆերմենտների կոֆակտորների դեր՝ կատալիզելով նյոթափոխանակային ռեակցիաները։ Այս առումով, վիտամինները մտնում են ֆերմենտների կազմի մեջ որպես պրոսթետիկ խմվի մի մաս։ Օրինակ՝ բիոտինը ճարպաթթուների ստեղծմանը մասնակցող ֆերմենտների կազմի մեջ է մտնում։ Վիտամինները կարող են նաեւ կատալիզում խաղալ կոֆերմենտների դեր՝ տեղափոխելով քիմիական ֆունկցիոնալ խմբեր կամ էլեկտրոններ մի մոլեկուլից՝ մյուսը։ Օրինակ՝ ֆոլաթթուն բջջում կարող է տեղափոխել մեթիլ, ֆորմիլ եւ մեթիլեն խմբերը։ Չնայած վիտամինների ֆերմենտ-սուբստրատ ռեակցիաներում մասնակցելոլւ ֆունկցիան առավել հայտնին է, վիտամինների մյուս ֆունկցիաները նույնպես հավասարապես կարեւոր են։ Մինչեւ 1930-ականների կեսերը, երբ առաջին անգամ կիսասինթետիկ ճանապարհով ստացան վիտամին B-ն եւ C-ն, վիտամինների միակ աղբյուրը սնունդն էր։ 20-րդ դարի կեսից վիտամինները սկսվեցին արդեն քիմիական ճանապարհով սինթեզվել եւ վաճառվել, առանձին կամ մուլտիվիտամինային կոմպլեքսների ձեւով։ Վիտամինների կառուցվածքային ակտիվությունը, ֆունկցիան եւ առողջության մեջ դերը ուսումնասիրող գիտությունն անվանվում է վիտամինոլոգիա։ Որեւէ վիտամինի անբավարարությունը կամ բացակայությունը հանգեցնում է նյութափոխանակության խանգարումների, որոնց հետեւանքով նվազում է մարդու աշխատունակությունը, դիմադրողականությունը տարբեր հիվանդությունների, շրջակա միջավայրի անբարենպաստ գործոնների նկատմամբ։ Որոշ սննդամթերքներ հարուստ են մեկ կամ մի քանի վիտամիններով, բայց զուրկ են մյուսներից։ Ուստի միօրինակ սնվելիս կամ վիտամինազուրկ սննդամթերք օգտագործելիս, ինչպես նաեւ օրգանիզմի կողմից վիտամինների յուրացման շարժընթացի խանգարման դեպքում կարող է առաջանալ վիտամինային անբավարարություն (թերվիտամինություն (հիպովիտամինոզ), ավիտամինություն)։ Վիտամինների ավելցուկային ընդունումը նույնպես կարող է հանգեցնել հիվանդությունների՝ գերվիտամինությունների(հիպերվիտամինոզ)։ Դրանք կարող են առաջանալ որեւէ վիտամինի մեծ չափաքանակի միանվագ ընդունումից (սովորաբար վիտամինային պատրաստուկի ձեւով) կամ օրգանիզմի ֆիզիոլոգիական պահանջները գերազանցող քանակությամբ երկարատեւ օգտագործելիս։ Վիտամինների պահանջը բարձրանում է օրգանիզմի աճման շրջանում, հիվանդության ժամանակ եւ դրանից հետո, ֆիզիկական ու մտավոր ծանրաբեռնվածության ընթացքում (օրինակ՝ սպորտով պարապելիս, նյարդահուզական մեծ լարվածություն պահանջող աշխատանքներ կատարելիս), ինչպես նաեւ ցրտի երկարատեւ ազդեցության դեպքում։ Տարիքի հետ օրգանիզմում վիտամինների յուրացումը դժվարանում Է։ Սկզբում վիտամինները պայմանականորեն նշանակվում էին լատիներեն այբուբենի տառերով՝ A, B, C, D, E, K, P եւ այլն, այնուհետեւ տրվեցին միջազգային անուններ, որոնք արտացոլում են այդ նյութերի քիմիական կառուցվածքը։ Վիտամինները բաժանվում են 3 խմբերի՝ ջրալույծ, ճարպալույծ եւ վիտամինանման նյութեր։ Ջրալույծ վիտամիններ` B խմբի բոլոր վիտամինները, Վիտամին C-ն, Վիտամին PP-ն։ ճարպալույծ վիտամիններ` Վիտամին A-ն, Վիտամին D-ն, Վիտամին E-ն, Վիտամին K-ն։ Ջրալույծ վիտամիններից առավել հայտնի է C վիտամինը (ասկորբինաթթու), որն առկա է մի շարք ֆերմենտների կազմի մեջ։ C վիտամինի բացակայության պարագայում օրգանիզմում զարգանում է ծանր ավիտամինոզ՝ լնդախտ (ցինգա)։ Մարդը թուլանում է, նվազում է նրա կայունությունը տարբեր վարակների եւ շրջակա միջավայրի անբարենպաստ պայմանների նկատմամբ։ Լնդերը սկսում են արյունաթորել, ատամները՝ շարժվել եւ, ի վերջո՝ ընկնում են։ Առավել շատ C վիտամին պարունակվում է մասուրի եւ սեւ հաղարջի պտուղներում, կիտրոնում, կաղամբում (այդ թվում՝ թթու)։ Մարդուն օրական անհրաժեշտ է 50-100մգ C վիտամին։ Վարակիչ հիվանդությունների պարագայում այդ չափաբաժինն անհրաժեշտ է մեծացնել 3-5 անգամ, քանի որ C վիտամինն առկա է հակամարմինների առաջացմանը նպաստող ֆերմենտների կազմի մեջ։ Ճարպալուծ վիտամինների շարքում առավել կարեւորվում է A վիտամինը, որն անհրաժեշտ է էպիթելային հյուսվածքների բնականոն աճի համար։ Բացի այդ, A վիտամինը մասնակցում է տեսողական գունակ ռոդոպսինի ձեւավորումն ապահովող ֆերմենտների աշխատանքին։ A ավիտամինոզի կամ թերվիտամինոզի պարագայում կարող են զարգանալ մաշկի կամ լորձաթաղանթների խոցեր, «հավկուրություն»՝ մթնշաղային տեսողության խանգարում։ A վիտամինը պարունակվում է առավելապես լյարդում, կենդանական ծագմամբ մթերքներում՝ կարագում, պանրում։ Սակայն բույսերում այս վիտամինը կարող է սինթեզվել նրանցում պարունակվող դեղին գունանյութից՝ կարոտինից։ Կարոտինը պարունակվում է գազարում, կարմիր պղպեղում, ծիրանում, դդմի մեջ եւ կարմիր գույնի այլ մրգերում ու բանջարեղենում։ Կարոտինն ավելի լավ յուրացվում է եփելուց հետո, A վիտամինի վերածվում է բարակ աղիներում։ Վիտամինի քանակի խանգարում Վիտամինների քանակի փոփոխումը, խանգարումը օրգանիզմում կապված է երեք հիմնական պաթոլոգիական վիճակների հետ. Վիտամինի պակաս - հիպովիտամինոզ (լատ. hypovitaminosis) Վիտամինի ավելցուկ - հիպերվիտամինոզ (լատ. hypervitaminosis) Վիտամինի բացակայություն - ավիտամինոզ (լատ. avitaminosis). A վիտամին (ռետինոլ) Անհրաժեշտ է լիարժեք տեսողության եւ օրգանիզմի բնականոն աճի համար։ A վիտամինի անբավարարության հիմնական հատկանիշը լուսավախությունն է, գիշերային կուրությունը (հավկուրություն)։ A վիտամինը պարունակվում է կենդանական ծագման մթերքներում՝ կենդանիների եւ ձկների լյարդում, խավիարում, ձկան յուղում, կարագում եւ յուղում, պանրում, ձվի դեղնուցում։ Բուսական մթերքներում պարունակվում է նախավիտամինների՝ գունանյութերի (պիգմենտներ), կարոտինոիդների ձեւով, որոնցով հարուստ են գազարը, լոլիկը, կարմիր տաքդեղը, կանաչ սոխը, թրթնջուկը, հազարը, մասուրը, ծիրանը, չիչխանը, արոսենու պտուղները եւ այլն։ B1 վիտամին (թիամին) Անհրաժեշտ է հատկապես օրգանիզմում ածխաջրերի նյութափոխանակության համար։ Թիամինի բացակայության կամ զգալի պակասի հետեւանքով առաջանում է նյարդային համակարգի ծանր հիվանդություն՝ բերի-բերի։ B1 վիտամինով առավել հարուստ են գարեջրի, հացի չոր եւ խտացված խմորիչները, ինչպես նաեւ լոբազգի եւ հացազգի բույսերից պատրաստված սննդամթերքը։ Այն պարունակվում է առավելապես հատիկների թաղանթում եւ սաղմում, ուստի սննդի մեջ պետք է ընդգրկել ձավարեղեն (հատկապես՝ հնդկացորեն, վարսակաձավար), կոպիտ աղացած ալյուրից թխված հաց։ B2 վիտամին (ռիբոֆլավին) Մասնակցում է օրգանիզմում կենսաբանական օքսիդացման շարժընթացներին։ Նպաստում է վերքերի ապաքինմանը, ապահովում է լուսային եւ գունային տեսողությունը։ Անբավարարության դեպքում նկատվում են շրթունքների չորություն եւ ճաքեր, անկյուններում՝ խոցեր, մատների վրա՝ խոր ճաքեր, դանդաղում է վերքերի ապաքինումը։ Մեծ քանակությամբ B2 վիտամին պարունակվում է խմորիչներում, լյարդում, ինչպես նաեւ կաթում եւ կաթնամթերքում։ B2 վիտամինը տաքացնելիս կայուն է, բայց հեշտությամբ քայքայվում է լույսի ազդեցությամբ։B2 վիտամինները կարեւոր են մարդու կենսագործունեության եւ առողջ ապրելակերպի համար։ B3 կամ PP վիտամին (նիկոտինամիդ,նիկոտինաթթու) Մասնակցում է օրգանիզմում ընթացող կենսաբանական օքսիդացմանը։ Բավական քանակությամբ պարունակվում է լյարդում, երիկամներում, խմորիչներում, մսում, կաթում, ինչպես նաեւ ոլոռում, բակլայում, ցորենի ալյուրում, հնդկաձավարում, սնկերում։ Ավելի լավ է յուրացվում կենդանական ծագման մթերքներից։ B5 վիտամին (պանտոտենաթթու) Կարեւոր նշանակություն ունի նյութափոխանակության համար։ Կանոնավորում է նյարդային համակարգի գործունեությունը, մակերիկամների եւ վահանագեղձի գործառույթները։ Տարածված է բնության մեջ, բուսական եւ կենդանական հյուսվածքներում։ Օրգանիզմում B5 վիտամինի անբավարարության կլինիկական ախտանշաններ չեն հաստատվել։ B6 վիտամին (պիրիդօքսին) Մասնակցում է ամինաթթուների փոխանակությանը, որոնք սպիտակուցների բաղկացուցիչ մասն են։ Անբավարարությունից առաջանում է վաղ մանկական տարիքի երեխաների աճի կասեցում, սակավարյունություն, գերգրգռվածություն։ B6 վիտամինը պարունակվում է մսում, ձկնեղենում, կաթում, խոշոր եղջերավոր կենդանիների լյարդում, խմորիչներում եւ բուսական շատ մթերքներում։ B9 վիտամին (ֆոլացին) Մասնակցում է որոշ ամինաթթուների, նուկլեինաթթուների սինթեզին, խթանում ոսկրածուծի արյունաստեղծման գործառույթը, նպաստում B12 վիտամինի յուրացմանը։ Անբավարարության դեպքում առաջանում են ծանր սակավարյունություն, ստամոքսաղիքային եւ զգացողության խանգարումներ։ Ֆոլացինի խմբի կարեւոր ներկայացուցիչը ֆոլաթթուն է, որը տարածված է բուսական եւ կենդանական աշխարհում։ Առավել շատ պարունակվում է լյարդում, երիկամներում, բույսերի կանաչ տերեւներում։ Սինթեզվում է բույսերի, շատ բակտերիաների եւ սնկերի կողմից։ Մարդու աղիների միկրոօրգանիզմները սինթեզում են մեծ քանակությամբ ֆոլաթթու, որը բավարարում է օրգանիզմի պահանջը։ B12 վիտամին (ցիանակոբալամին) Մասնակցում է նուկլեինաթթուների սինթեզին, արյունաստեղծմանը։ Անբավարարության դեպքում զարգանում է սակավարյունություն։ Զգալի քանակությամբ պարունակվում է լյարդում, երիկամներում, ձկնեղենում (հատկապես՝ լյարդում եւ խավիարում), քիչ քանակությամբ՝ մսում, կաթում, կաթնաշոռում, պանրում, ձվի դեղնուցում։ B15 վիտամին (կալցիումի պանգամատ) Քիմիական կազմությունը եւ ազդեցության մեխանիզմը բավարար ուսումնասիրված չեն։ Բուժիչ նպատակով կիրառում են աթերոսկլերոզի, արյան շրջանառության խանգարումների, լյարդաբորբերի եւ այլ հիվանդությունների ժամանակ։ D վիտամին (կալցիֆերոլներ) Օրգանիզմում փոխարկվում է հորմոնանման նյութ, որը մասնակցում է կալցիումի եւ ֆոսֆորի աղերի յուրացմանը, ոսկրային հյուսվածքում դրանց կուտակմանը։ D վիտամինի մեծ պահանջ ունեն հատկապես 3–4 տարեկան երեխաները (անբավարարությունից մանկական օրգանիզմում զարգանում է ռախիտ հիվանդությունը)։ Սովորաբար D վիտամինը առաջանում է մարդու մաշկում՝ ուլտրամանուշակագույն ճառագայթների ներգործությամբ։ D վիտամինի աղբյուր է թյունոսի, ձողաձկան եւ այլ ձկների լյարդի ճարպը։ Ոչ մեծ քանակությամբ պարունակվում է կարագում, ձվի դեղնուցում, ձկան յուղում։ Մյուս կենդանական մթերքներն աղքատ են այս վիտամինից, իսկ բուսական մթերքները, որպես կանոն, բոլորովին չեն պարունակում։ Մեծահասակ մարդկանց պահանջը D վիտամինի նկատմամբ մեծ չէ, սակայն այն մեծանում է ցերեկային լույսի պակասի դեպքում (ստորգետնյա աշխատանքներ կատարելիս, հյուսիսում բնակվելու դեպքում)։ Ձմռանն օրգանիզմում D վիտամինի առաջացումը կարելի է խթանել՝ քվարցային լամպով ճառագայթահարելով։ Կանխարգելիչ նպատակով վաղ մանկական տարիքի երեխաներին հաճախ նշանակում են D վիտամինի պատրաստուկներ, որոնք կարելի է օգտագործել միայն բժշկի հսկողությամբ, քանի որ չափաքանակը գերազանցելիս կարող են բարդություններ առաջանալ։ E վիտամին (տոկոֆերոլներ) Խթանում է մկանային գործունեությունը եւ սեռական գեղձերի ֆունկցիաները։ Պարունակվում է ձեթերում, գետնանուշի, ոլոռի, եգիպտացորենի, սոյայի սերմերում, հազարում, սպանախում, լյարդում, ձվի դեղնուցում, կաթում։ K վիտամին (ֆիլոքինոններ) Մասնակցում է արյան մակարդմանը։ Անբավարարությունն առաջացնում է արյունահոսություն՝ քթից, լնդերից, ստամոքսաղիքային համակարգի օրգաններից։ Պարունակվում է սպանախի, կաղամբի, եղինջի եւ այլ բույսերի կանաչ մասերում, գազարում, լոլիկում։ Կենդանական ծագման մթերքները (բացի լյարդից) K վիտամին գրեթե չեն պարունակում։ Հիմնականում կիրառվում են սինթետիկ պատրաստուկները՝ վիկասոլը եւ սինկավիտը։ Վիտամինանման նյութեր Վիտամինանման նյութերը կենսաբանորեն ակտիվ միացություններ են։ Դրանցից են կենսաֆլավոնոիդները (կանոնավորում են մազանոթների թափանցելիությունը), խոլինը [ունի ճարպահակ (լիպոտրոպ) ազդեցություն], ինոզիտը (մասնակցում է ածխաջրերի փոխանակությանը), պանգամաթթուն (որի կալցիումական աղն ունի հակաթերթթվածնային ազդեցություն) եւ այլն։ P վիտամին (կենսաֆլավոնոիդներ). նյութերի խումբ է, որը բարձրացնում է մազանոթների պատերի կայունությունը, վերացնում դրանց բարձր թափանցելիությունը։ Այդ նյութերից են ռուտինը, տանինը։ Առավել արդյունավետ են C վիտամինի զուգակցությամբ։ Պարունակվում են թեյում (առանձնապես՝ կանաչ), մասուրում, կիտրոնում, խուրմայում, սեւ հաղարջում, սեւ արոսենու պտուղներում, խաղողում, սալորում, տաքդեղում, հնդկաձավարում։ Վիտամինների օգտագործման եւ հայտնաբերման պատմությունից Դարեր շարունակ ճանապարհորդությունների ժամանակ ծովային նավերի վրա անսպասելիորեն հայտնվում էր լնդախտ կոչվող սոսկալի հիվանդությունը։ Սկսում էին արյունահոսել մարդկանց լնդերը, շարժվել ատամները։ Նավաստիները թուլանում եւ ուժասպառ վայր էին ընկնում։ Լնդախտն ավելի շատ զոհ էր խլում, քան նավաբեկությունները։ Այդ ժամանակ չգիտեին, որ լնդախտն առաջանում է սննդի մեջ C վիտամինի պակասից։ XVI դարում բժիշկներն սկսեցին մշակել լնդախտի բուժման եղանակներ։ Ճանապարհորդության մեկնելիս անգլիական ռազմածովային նավատորմում, որպես սննդի կարեւորագույն մաս, վերցնում էին կիտրոն։ XVIII դարում ռախիտի բուժման համար սկսեցին լայնորեն օգտագործել ձողաձկան լյարդի ճարպը։ Հին չինական գրավոր աղբյուրներում հիշատակվում է հավկուրություն հիվանդությունը, որն արտահայտվում էր մթության մեջ մարդու տեսողության վատացմամբ։ Այս հիվանդության բուժումը՝ սննդի մեջ լյարդի օգտագործմամբ, առաջինն առաջարկել է Հիպոկրատը։ Բուժիչ նպատակով վիտամինների օգտագործումը՝ վիտամինաբուժությունը, նախկինում կիրառվում էր դրանց անբավարարության ժամանակ։ XX դարի կեսերին վիտամինաբուժության շրջանակն զգալիորեն ընդլայնվեց. վիտամիններն սկսեցին օգտագործել ինչպես սննդի, այնպես էլ անասնակերի վիտամինացման համար։ Ժամանակակից բժշկության մեջ լայնորեն կիրառվում են նաեւ պոլիվիտամինները, որոնցից են պիկովիտը, մուլտինը, յունիկապը, մուլտի տաբսը, բեւի պլեքսը եւ այլն։ Վիտամինները, որպես ինքնուրույն քիմիական նյութ, հայտնաբերել է ռուս բժիշկ Ն. Լունինը 1880 թ-ին։ Նա պարզել է, որ օրգանիզմի բնականոն գործունեության համար, բացի սննդի հիմնական բաղկացուցիչ մասերից (սպիտակուցներ, ճարպեր, ածխաջրեր), անհրաժեշտ են նաեւ այլ նյութեր, որոնց բացակայությունը հանգեցնում է հիվանդությունների կամ մահվան։ Այնուհետեւ նիդեռլանդացի բժիշկ, մանրէաբան Ք. Էյկմանը ցույց է տվել, որ մարդկանց բերի-բերի հիվանդության պատճառը թեփահանված բրնձի օգտագործումն է, եւ այն կարելի է բուժել բրնձի թեփի պատրաստուկներով։ 1912 թ-ին լեհ բժիշկ Կ. Նունկը բրնձի թեփից անջատել է մի բյուրեղային նյութ, որը բուժում էր բերի-բերին, ցույց տվել, որ այն պարունակում է ազոտ (ամին խմբի ձեւով), եւ անվանել է վիտամին։ Վիտամինների ցանկ Վիտամինների ներծծում օրգանիզմում Ճարպալույծ վիտամինների, ինչպիսիք են A, K, D, E, ընդունման ժամանակ անհրաժեշտ է լեղի, որն արտադրվում է ուտելուց հետո։ Ծանոթագրություններ Արտաքին հղումներ Ինչպես օգտագործել վիտամինները Ինչպես են արտադրում վիտամինները Ինչպես հայտնաբերվեցին վիտամինները Վիտամինային նոր պրեպարատներ Վիտամիններ Սնունդ