text: Անցորդների հետաքրքրված հայացքի ներքո մի քանի տասնյակ մարդիկ այսօր Երեւանի Կողբացի փողոցում Լուսինե Զաքարյանի հուշատախտակի առջեւ ծափահարություններով խոնարհվեցին երգչուհու հիշատակի առջեւ եւ շնորհավորեցին նրա հոբելյանը։ Հայաստանի մշակույթի նախարարությունը՝ հանձին նախարար Ամիրյանի, եւ Երեւանի քաղաքապետարանը՝ հանձին Տարոն Մարգարյանի, Լուսինե Զաքարյանի հուշատախտակի մոտ էին հրավիրել նրա արվեստի երկրպագուներին։ Այսօր նա կդառնար 80 տարեկան։ Նախարարության ժամանակակից արվեստի վարչության պետ Արմինե Ղազարյանը վստահեցրեց, որ հոբելյանական միջոցառումները՝ նվիրված Լուսինե Զաքարյանի 80-ամյակին, դեռ առջեւում են։ Երեւանի փոխքաղաքապետ Արամ Սուքիասյանը հպարտությամբ հիշեցրեց, որ Լուսինե Զաքարյանին շնորհվել է Երեւանի բարձրագույն պարգեւը՝ Պատվավոր քաղաքացու կոչում։ Իսկ արտիստական խիստ բարձր գնահատականներից հետո ավելացրեց՝ նա մեր երգարվեստն աշխարհին ներկայացրեց դեռեւս սովետական տարիներին։ Հայաստանի երաժշտական ընկերության նախագահ, Երեւանի Կոմիտաս կոնսերվատորիայի պրոֆեսոր Դավիթ Ղազարյանը պատմեց, թե ինչպես սովետական այդ տարիներին, երբ մարդիկ միայն եկեղեցում կարող էին ունկնդրել հոգեւոր երաժշտություն, Լուսինե Զաքարյանի հրաշալի ձայնի եւ անզգուգական կատարումների համար ամեն շաբաթ-կիրակի այցելում էին Էջմիածնի Մայր տաճար՝ լսելու նրան, մյուս կողմից. «Հոգեւոր երաժշտությունը հանրությաունը քիչ էր ծանոթ, Լուսինեն կարողանում էր այն փայլուն կերպով քարոզել»։ Դավիթ Ղազարյանը հիշեցրեց, որ երգչուհին նաեւ դասական երաժշտության կատարումների վարպետ էր, սիրում էր ներկայացնել հայ կոմպոզիտորների ռոմանսները։ Ի վերջո. «Նա սկզբում Սվետլանա էր, դարձավ Լուսինե, իր ներկայությամբ լուսավորեց մեր մշակույթը, արվեստը եւ մնաց անգերազանցելի բարձրության վրա»։ Հայաստանի կոպոզիտորների միության նախագահ Արամ Սաթյանը պատմեց, թե ինչպես տարիներ առաջ Քուվեյթի եկեղեցիներից մեկում չնախատեսված ելույթ ունեցավ երգչուհին, եւ կիսադատարկ եկեղեցին կամաց-կամաց լեփ-լեցուն դարձավ մարդկանցով. «Այսինքն, նա ոչ միայն մերն է, այլեւ բոլորինը. ով որ լսում էր Լուսինեին չէր մտածում, որ նա հայ կատարող է, նա համաշխարհային մեծություն էր՝ շատ համեստ իր կեցվածքով...Փա′ռք Լուսինեին»։ Գլխավոր լուսանկարում՝ երգչուհի Էլինար Ավետիսյանը կատարում է «Կռունկ» երգը։ Լուսանկարներն` այստեղ


source: fineweb

text: Իրավապահ մարմիններն արգելում են լրատվամիջոցների ներկայացուցիչներին իրենց հետ ներս տանել հեռախոսներ եւ համակարգիչներ ՊՊԾ գնդի շենքը զավթած խմբի անդամների ասուլիսին։ Այս պահին լրագրողներին թույլ են տալիս մտնել գրավված շենք: Հուլիսի 17–ին` լուսադեմին, մի խումբ զինված անձինք մուտք են գործել ՀՀ ոստիկանության պարեկապահակային ծառայության գնդի տարածք եւ բռնության սպառնալիքով պահում են այնտեղ գտնվող անձանց, որոնց թվում են` ՀՀ փոխոստիկանապետ Վարդան Եղիազարյանն ու Երեւանի փոխոստիկանապետ Վալերի Օսիպյանը, ովքեր գնացել են այնտեղ բանակցություններ վարելու համար։ Հարձակման ժամանակ զոհվել է գնդապետ Արթուր Վանոյանը, տարբեր վիրավորումներով հոսպիտալացվել է 6 մարդ` 5 ոստիկան եւ մեկ հարձակվող։ ՊՊԾ գնդի շենքը զավթած անձինք պահանջում են ազատել Ժիրայր Սեֆիլյանին, ով կալանավորվել է շուրջ մեկ ամիս առաջ մի խումբ անձանց կողմից զենք ապօրինի պահելու կասկածանքով։ Հինգշաբթի լուսադեմին ոստիկանության աշխատակիցների եւ ցուցարարների միջեւ տեղի ունեցած բախումների հետեւանքով տարբեր բժշկական հաստատություններ են դիմել 51 տուժածներ, որոնցից 29–ը` ոստիկան։ 16 ցուցարարի նկատմամբ հարուցվել է քրեական գործ։


text: «Ժամանակ». ՀՀԿ-ի ներսում 2018թ-ին իշխանության ղեկին մնալու պայքար է ընթանում. «Ժամանակ»-ը գրում է. «2018 թվականը դեռ չսկսված Կարեն Կարապետյանը եկող տարվա համար 14 կետից բաղկացած հանձնարարականներ է տվել մարզպետներին։ Նա պատվիրել է մինչեւ տարեվերջ մշակել ու տարածքային կառավարման եւ զարգացման նախարարություն ներկայացնել յուրաքանչուր մարզի տարեկան գործունեության ծրագիրը, որում առնվազն պետք է ներառվեն իր կողմից առաջադրված 14 ուղղությունները կամ ցուցանիշները։ Գուցե Կ. Կարապետյանն այս նախաձեռնությամբ դեմ է դուրս գալիս իր իսկ կուսակցությանը՝ մարզպետների մոտ փոխելով առաջնահերթությունները։ Ամեն դեպքում ակնհայտ է, որ ՀՀԿ-ի ներսում 2018թ-ին իշխանության ղեկին մնալու պայքար է ընթանում նաեւ հանձնարարականների մակարդակով»։


text: ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ԱԶԳԱՅԻՆ ԱԳՐԱՐԱՅԻՆ ՀԱՄԱԼՍԱՐԱՆ ՀԱՅՏԱՐԱՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ Մրցույթ ՀԱԱՀ-ի ուսանողների համար Պորտուգալիայի Մինhոյի համալսարանում ուսումը 5 ամսով շարունակելու նպատակով Եվրոպական հանձնաժողովի կողմից ֆինանսավորվող Erasmus+ ՀԳ1 «Միջազգային կրեդիտային շարժունություն» ծրագրի` ՀԱԱՀ-ի եւ Մինհոյի համալսարանի միջեւ գործող միջհամալսարանական պայմանագրի շրջանակներում, Մինհոյի համալսարանը հայտարարում է մրցույթ` Մինհոյի համալսարանում (Բրագա,Պորտուգալիա) ուսումը 5 ամսով շարունակելու նպատակով: Մրցույթին կարող են մասնակցել ՀԱԱՀ-ի բակալավրիատի, մագիստրատուրայի եւ ասպիրանտուրայի առաջին կուրսը հաջողությամբ ավարտած այն ուսանողները, որոնք տիրապետում են անգլերենին (հնարավոր է նաեւ՝ պորտուգալերենին), կարող են ակտիվորեն ներգրավվել ընդունող համալսարանի ուսումնական գործընթացում եւ ձեռք բերել համապատասխան կրեդիտներ։ Հայտարարություն Բրազիլիայի Սան Պաուլոյի համալսարանի Լուիզ դե Կեիրոզ ագրարային բարձրագույն դպրոցը 2018 թ.-ի հուլիսի 16-27-ը հրավիրում է մասնակցելու «Արեւադարձային կենսաբազմազանության վրա հիմնված արտադրական համակարգեր» թեմայով ամառային դպրոցին: Ամառային դպրոցի ուղղություններն են. Մրցույթ ՀԱԱՀ-ի դասախոսների համար Էստոնիայի բնական գիտությունների համալսարանում վերապատրաստվելու նպատակով Եվրոպական հանձնաժողովի կողմից ֆինանսավորվող Erasmus+ ՀԳ1 «Միջազգային կրեդիտային շարժունություն» ծրագրի շրջանակներում Էստոնիայի բնական գիտությունների համալսարանը հայտարարում է մրցույթ ՀԱԱՀ-ի 1 դասախոսի համար` Էստոնիայում սույն թվականի մայիսի 7-11-ը «Միջազգային շաբաթ» միջոցառումների շարքին մասնակցելու եւ ոլորտին համապատասխան բաժիններում վերապատրաստվելու նպատակով։ Մրցույթին կարող են մասնակցել ՀԱԱՀ-ի ագրոնոմիական, անասնաբուժական, բնապահպանական եւ անտառագիտության ոլորտների այն աշխատակիցները, ովքեր ունեն անգլերեն լեզվի բավարար գիտելիքներ՝ տարբեր թեմաներով աշխատաժողովներին եւ քննարկումներին ակտիվ մասնակցություն ցուցաբերելու համար։...


text: Invalid username or password ՀՀ առեւտրային բանկերի կողմից 2017 թվականի հուլիսի ընթացքում ՀՀ դրամով տրամադրված վարկերի միջին տոկոսադրույքը կազմել է 12.7% (վարկերի միջին կշռված տոկոսադրույքը՝ ըստ վարկային ռեգիստրի տվյալների)։ Այս մասին տեղեկանում ենք ՀՀ Կենտրոնական բանկի՝ 2017 թվականի հուլիս ամսվա տեղեկագրից։ Ամենաթանկը 1-5 տարի ժամկետով վարկերն են, որոնց միջին տոկոսադրույքը հուլիսին կազմել է 15.8%։ Հուլիսի ընթացքում տրամադրված երկարաժամկետ (5 տարուց ավելի) վարկերի միջին տոկոսադրույքը եղել է 12.2%, մինչեւ 1 տարի ժամկետով վարկերինը՝ 10.9%։ Ինչպես տեսնում եք գծապատկերում, դրամային վարկերի միջին տոկոսադրույքը տարվա ընթացքում նվազել է՝ հունվարի 14.8%-ից հասնելով 12.7%-ի (հուլիսին)։ Նվազումը տեղի է ունեցել հիմնականում կարճաժամկետ վարկերի հաշվին, որոնց տոկոսադրույքը նվազել է 4.1 տոկոսային կետով՝ 15%-ից մինչեւ 10.9%: 5 տարուց ավելի ժամկետայնության վարկերի տոկոսադրույքը նույն ժամանակահատվածում նվազել է 1.3 տոկոսային կետով։ Իսկ միջին ժամկետայնության (1-ից 5 տարի) վարկերի դեպքում դինամիկան տարբերվում է։ Հունվար-հուլիսի ընթացքում այս վարկերի տոկոսադրույքները մեկ աճել են, մեկ նվազել են։ Սակայն հուլիսին տոկոսադրույքը 0.7 տոկոսային կետով ավելի բարձր է եղել, քան հունվարին։ Դիտումներ 20012 19 0318 Եթե ի վերջո որոշենք, որ առաջադրվելու է իմ թեկնածությունը, ապա դա կլինի իմ կողմից մեկ հավելումով. Սերժ Սարգսյան 22 0318 ՓՄՁ համագործակցության ասոցիացիան առաջարկում է բիզնես շահերը ներկայացնող կառույցներին միանալ այս նախաձեռնությանը 22 0318 ՀՀ հյուպատոսական հիմնարկները կադաստրային ծառայություններ կմատուցեն արտերկրում բնակվող հայաստանցիների համար 22 0318 Հայկական շուկա մուտքի խոչընդոտման շատ դեպքեր եղել են պետական տարբեր մարմինների կարգավորման դաշտում. Արտակ Շաբոյան 13 0318 «Չի բացառվում, որ ֆինանսական շուկայի ագրեսիվ մրցակցությունը բերի հայաստանյան բանկերի թվի կրճատման» 02 0318 Թե ինչ եղավ, երբ հայտնի մարդկանց ռեզյումեն՝ անունները փոխած, ուղարկեցին տարբեր կազմակերպություններ Ո՞ր ոլորտների հաշվին է աճել Հայաստանի տնտեսական ակտիվությունը։ 2018 թվականի փետրվարին Հայաստանում միջին ամսական անվանական աշխատավարձը կազմել է 198 944 դրամ։ Նիստը նախագահել են ՀՀ տնտեսական զարգացման եւ ներդրումների նախարարի տեղակալ Հովհաննես Ազիզյանը եւ ԱՄՆ առեւտրային ներկայացուցչի տեղակալ Դանիել Մուլանին:


text: Մերկելը կրկին դեմ է արտահայտվել ԵՄ-ին Թուրքիայի անդամակցությանը Գերմանիայի կանցլեր Անգելա Մերկելը կրկին հայտարարել է, որ նա դեմ է Թուրքիային Եվրամիության անդամի լիիրավ կարգավիճակ տրամադրելուն։ «Ես միշտ դեմ եմ եղել Եվրամիությանը Թուրքիայի լիիրավ անդամակցությանը, եւ ես շարունակում եմ մնալ այդ կարծիքին»,- ասել է նա։ Դրա հետ մեկտեղ՝ կանցլերն ընդգծել է, որ իր կարծիքով՝ ներգաղթային ճգնաժամի հաղթահարման նպատակով Եվրոպան պետք է շարունակի պահպանել Թուրքիայի հետ երկխոսությունը, քանի որ կողմերը «պետք են միմյանց»։ Աղբյուրը՝ armedia.am


text: Facebook-ը կսկսի մշակել նեյրոհամակարգչային մի ծրագիր, որի օգնությամբ հնարավոր կլինի կարդալ ու փոխանցել մարդու մտքերը։ Այս մասին, Business Insider-ի փոխանցմամբ, հայտնել է Մարկ Ցուկերբերգը։ «Կարծում եմ, մի օր մենք կկարողանանք տեխնոլոգիաների միջոցով մտքեր փոխանակել։ Ուղղակի կմտածեք մի բանի մասին եւ ձեր ընկերներն այդ մասին միանգամից կիմանան»,- ասել է նա։ 2016-ի կեսերին Facebook-ը ձեւավորել է Building 8 գաղտնի բաժինը, որն էլ, ըստ որոշ տեղեկությունների, զբաղվում է մտքերի փոխանցման տեխնոլոգիայի մշակմամբ։ Building 8-ի մասնագետը պետք է ունենա «նեյրովիզուալացման» եւ «էլեկտրոֆիզիոլոգիական տվյալների» հետ աշխատանքի փորձ։ Աշխատատեղի համար հայտարարության մեջ, պահանջների բաժնում, նշվում է, որ հավակնորդը պետք է ունենա գիտությունների դոկտորի աստիճան։ Այս բաժինն արդեն ղեկավարում է Մարկ Չեվիլեթը (Mark Chevillet), որը հեղինակել է Ջոն Հոպկինսի համալսարանի կիրառական նեյրոկենսաբանության կրթական ծրագիրը։ Պատրաստեց՝ Լիլիթ Գալստյանը


text: Քրիստոսի Աստվածության ու փրկչության վերաբերյալ հավաստիքը արդեն բերինք նորա մարդանալուն նախընթաց գրեթե բոլոր ժամանակների մարգարեություններից։ Սակայն որպեսզի մեր հավատքի հաստատությունը բոլորովին լրիվ լինի, պետք է հառաջ բերենք նաեւ նորա ժամանակի հավաստիացումները։ Առհասարակ ապացույցը կարող է լինել մի անձի վերաբերմամբ թե՛ յուր վկայությունից, թե՛ յուր խոսքերից, թե՛ յուր կյանքից ու գործերից, թե՛ ուրիշների ասածներից եւ թե՛ նորա գործունեության հետեւանքից։ Քրիստոսի աստվածության վերաբերմամբ մենք ունենք այդ բոլոր տեսակի ապացույցներն եւս։ 1. Անձի վկայությունը պետք է անշուշտ համապատասխանի այն մարգարեությանց, որոնք դարեր շարունակ ծանուցվել են Փրկչի մասին։ Այդ նկատմամբ Քրիստոս ինքն ասում է. «Մի համարիք, եթէ եկի լուծանել զօրէնս կամ զմարգարէս. ոչ եկի լուծանել, այլ լնուլ։ Ամէն ասեմ ձեզ, մինչեւ անցցեն երկինք եւ երկիր, յովտմի, որ նշանախեց մի է, ոչ անցցէ յօրինացն եւ ի մարգարէից, մինչեւ ամենայն եղիցի» (Մատթ., Ե 17)։ Ուրեմն նա հայտնում է, որ թե՛ յուր մեջ պետք է կատարվեր բոլոր մարգարեությունն, ու թե՛ ինքը պետք է լրացներ բոլոր բարոյական եւ աստվածային օրենքները։ Նա, լրացնելով այդ օրենքները, պետք է այնպես հաստատեր, որ հավիտյան մնային եւ ոչ մի փոփոխության չկարոտեին, իսկ մարգարեության լրացումը կամ կատարումը իրականացնում է մարդկության սպասողական հույսը։ Մարգարեությանց կատարման մի էական կետն էր, որ Քրիստոս լիներ այն, ինչ որ Աստված հայտնել էր նոցա միջոցով։ Որ այդ իսկապես եղել է, վկայում է Քրիստոս` ասելով. «Ես եմ ճանապարհ, ճշմարտութիւն եւ կեանք» (Հովհ., ԺԴ 6)։ Պողոս առաքյալն էլ այդ բացատրում է` նկատելով, որ Քրիստոսի մեջ «ամենայն գանձք իմաստութեան եւ գիտութեան ծածկեալ կան» (Կող., Բ 3)։ Ըստ այսմ` Քրիստոս է լուսո եւ ճշմարտության անստեղծ եւ հավիտենական աղբյուրը, որից բղխել են աշխարհի բոլոր ճշմարտություններն, որոնք երեւացել են թե՛ Հին ու թե՛ Նոր Կտակարանում եւ թե՛ հեթանոս աշխարհում։ Բայց որովհետեւ աստվածային բոլոր ճշմարտությունները միանգամից տալ չէր լինիլ, քանի որ Քրիստոսի շրջապատողները չէին կարող հասունացած լինել այդ ամենն ընդունելու համար (Հովհ., ԺԶ 12, 13), ուստիեւ Քրիստոս չէ կամենում զրկել մարդկանց ճշմարտությունը գտնելու միջոցներից եւ ասում է. «Յորժամ եկեսցէ նա, Հոգին ճշմարտութեան առաջնորդեսցէ ձեզ ամենայն ճշմարտութեամբ» (ԺԶ 13)։ Առաքյալք չէին կարող ճշմարտության մանրամասնությունք գիտենալ առանց Ս. Հոգու լուսավորության, իսկ Ս. Հոգին պետք է լուսավորեր նոցա միայն փրկագործության կատարվելուց հետո (ԺԶ 7)։ Քրիստոսի բոլոր կյանքն ու գործերն էլ ցույց են տալիս, որ մարգարեությունք կատարվել են, ինչպես ինքն իսկ կամեցել է ճշտիվ։ Մարգարեության հիմնական կետն է, որ Քրիստոս պետք է Աստված լինի. այս մասին Քրիստոս տալիս է յուր վկայությունը։ Նորա բոլոր գործունեության ու փրկագործության հիմքը նորա աստվածությունն է, առանց որի նա կատարումն չի լինիլ մարգարեությանց։ Քրիստոս տալիս է եւ նշան, թե ինչով պետք է ճանաչենք նորա աստվածությունը, նա ասում է, թե մարդիկ պետք է նայեն ու տեսնեն, որ ինքն գիտե, թե ուստի՞ է եկել եւ ո՞ւր է գնում, որ նույնիսկ Հայր Աստվածն է յուր մեջ վկայում, եւ թե յուր գործերն էլ ապացույց են յուր խոսքի ճշմարտության (Հովհ., Ը 14. Ե 31, 32, 36)։ Այս բացատրությունը Քրիստոս հաճախ է տալիս եւ, բոլորն ի մի ամփոփելով, ասում է վճռաբար. «Հաւատա՞յք ինձ, եթէ ես ի Հայր եւ Հայր յիս է։ Ապա թէ ոչ` գոնէ վասն գործոցն հաւատացէք ինձ» (Հովհ., ԺԴ 11)։ Ուրեմն նա կարող էր ամենքի առաջ վկայություն տալ յուր անձի մասին, քանի որ նա հայտնապես ասում է, թե ո՞ր վկայությունն է ճշմարիտ։ Նա բացարձակ հարցնում է ամենքից. «Ո՞ ի ձէնջ յանդիմանէ զիս վասն մեղաց» (Ը 46. Է 17. ԺԴ 30). եւ բոլորի առաջ հայտնում է, որ ինքն է Աստուծո Միածին Որդին (Գ 16. Ե 18. Ժ 33), որի համար մոլեռանդ հրեաներն ուզում էին մինչեւ անգամ քարկոծել նորան։ Այդպես եւ շատ յաճախ վկայում է Քրիստոս. «Ես եւ Հայր իմ մի եմք» (Ժ 30). «Որ ետեսն զիս` ետես զՀայրն», ասում էր Փիլիպպոսին, որ խնդրում էր ցույց տալ Հոր Աստուծուն» (ԺԴ 9). «Որպէս Հայր ունի կեանս յանձին իւրում, նոյնպէս ետ եւ Որդւոյ ունել կեանս յանձին իւրում» (Ե 26)։ «Եւ ոչ թէ Հայր դատի զոք, այլ զամենայն դատաստան ետ Որդւոյ իւրոյ. Զի ամենեքեան պատուեսցեն զՈրդի, որպէս պատուեն զՀայր»... (Ե 22)։ Այսպիսի օրինակներ տեսանք եւ առաջ։ Քրիստոս նախքան յուր մահն էլ վկայեց յուր Մեսիա լինելուն համար քահանայապետի առջեւ (Մատթ., ԻԶ 64)։ Այլեւ ասաց, որ յուր համբարձումից հետո էլ Տեր է ամենքի վրա. «Ուր իցեն երկու կամ երեք ժողովեալ յանուն իմ, անդ եմ ես ի մէջ նոցա» (Մատթ., ԺԸ 20). «Ահաւասիկ ես ընդ ձեզ եմ զամենայն աւուրս, մինչեւ ի կատարած աշխարհի» (ԻԸ 20). «Տուաւ ինձ ամենայն իշխանութիւն յերկինս եւ յերկրի»... (ԻԸ 18)։ Այսպիսով, Քրիստոսի անձի վկայությունը կատարելապես հաստատում է յուր աստվածությունը։ 2. Քրիստոսի խոսքերը վերաբերում են մարդկության փրկության եւ Աստուծո արքայության իրականացման. ինչ որ Աստված տվել էր հեծող մարդկության ընտրյալ մասին իբրեւ ավետիք, Քրիստոս այդ ամենի կատարումը տվավ։ Նա պետք է փրկեր մարդկությունը, միացներ Աստուծո հետ, վերահաստատեր Աստուծո արքայության մեջ եւ ինքը բժշկեր նոցա ու խնամեր. «Զի այնպէս սիրեաց Աստուած զաշխարհ, մինչեւ զՈրդին իւր Միածին ետ, զի ամենայն, որ հաւատայ ի նա` մի՛ կորիցէ, այլ ընկալցի զկեանս յաւիտենականս» (Հովհ., Գ 16)։ Ինքն Քրիստոս էլ ասում է. «Ոչինչ են պիտոյ բժիշկք ողջոց, այլ` հիւանդաց։ Եւ ոչ եկի կոչել զարդարս, այլ զմեղաւորս` յապաշխարութիւն» (Ղուկ., Ե 31, 32)։ Նա ցույց է տալիս, որ ինքն է ճշմարիտ խնամող եւ հովիվ հոտին. «Ես եմ հովիւն քաջ. հովիւ քաջ զանձն իւր դնէ ի վերայ ոչխարաց» (Հովհ., Ժ 11)։ Ըստ որում եւ հայտնում է, որ ինքն է ճշմարտությունը, ճանապարհն ու կյանքը (ԺԴ 6), աշխարհի լույսը (Ը 12, ԺԲ 46), կենդանի հացը (Զ 35), եւ որ ինքը մարդկանց համար չարչարվելու է ու մեռնելու, որպեսզի հարությամբ էլ կյանք տա ամենքին (Մարկ., Ը 31, Հովհ., Գ 14. Մատթ., ԺԲ 40), որ ինքն պետք է թաղվի եւ հառնի Հովնան մարգարեի նշանի նմանությամբ եւ, նորան նայելով, մարդիկ պետք է փրկվին, ինչպես անապատում կոտորվողները, Մովսիսի օձին նայելով, ազատվում էին մահից։ Նա հայտարարում է, որ ինքն յուր արյունը թափելու է մարդկանց մեղաց համար (Հովհ., Զ 51. Ժ 15) եւ մի խոսքով` որ ինքն եկել է ոչ թե «պաշտօն առնուլ, այլ` պաշտել, եւ տալ զանձն իւր փոխանակ բազմաց» (Մատթ., Ի 28)։ Քրիստոս յուր վարդապետությամբ լրացրեց բարոյական օրենքն եւ պահանջեց ապաշխարություն ու հավատք (Մատթ., Դ 17. Մարկ., Ա 15), ըստ որում` նա ուսուցանում էր, որ էապես միանանք յուր հետ (Մատթ., Ժ 37. ԺԶ 24. Հովհ., ԺԵ 5), եւ շեշտում էր. «Առանց իմ ոչինչ կարէք առնել»։ Հաղորդակցության միջոց եւս տվավ, այն է` վերածնություն ի ջրո եւ ի Հոգվո եւ հաղորդություն կենդանարար մարմնո եւ արյան (Հովհ., Գ 3-6. Հովհ., Զ 53, 55)։ Յուրմով դեպի փրկություն դիմողին Քրիստոս տալիս է Աստուծո արքայությունն ու երջանկությունը. այդ երկնային շնորհաց էությունը նա ամենապարզ կերպով բացատրեց հասկանալի առակներով, որպեսզի մարդիկ լավ ըմբռնեն եւ երբեք չմոռանան։ Առ Աստված չդիմողին եւ երանությունն աշխարհի նյութի մեջ որոնողին էլ Քրիստոս հիշեցրեց այդ ձգտման հետեւող պատիժը, այլեւ խոստացավ ու հայտնեց, որ Աստուծո արքայությունն ամբողջ մարդկության համար է (Հովհ., ԺԹ 30. Ի 16. ԻԱ 43)։ Ուրեմն, Քրիստոս յուր վարդապետությամբ եւս ցույց է տալիս, որ ինքն իբրեւ Աստված փրկություն է պարգեւում հավատացող մարդկության եւ իբրեւ ճշմարիտ դատավոր պատժում է անաստվածներին։ Նորա վարդապետությունն յուր կատարելությամբ մի բարձրաձայն ապացույց է նորա աստվածության. նա տալիս է այն ամենն, ինչ որ պետք է տա` մի ճշմարիտ աստվածային հայտնություն, այսինքն` թե՛ անցյալը լրացնելով, թե՛ ներկայի ճանապարհը հարթելով ու լուսավորելով եւ թե՛ հանդերձյալը պարզ ու որոշ իբրեւ ճշմարիտ մարգարե մեզ տեղեկացնելով։ Ըստ որում` նորա քարոզությունը մարդկային չէր, այլ աստվածային, ուստիեւ նորա վրա զարմանում էին, որ ամեն ինչ գիտեր, թեեւ չէր սովորել (Հովհ., Է 15-19) ամեն ինչ բացատրում էր խոսքով ու համապատասխան գործով եւ ուսուցանում էր ոչ ինչպես դպիրներն, այլ իշխանությամբ եւ խոսքի մի առանձին զորությամբ փայլելով։ 3. Քրիստոս յուր կյանքով էլ կատարելապես համապատասխանում է յուր աստվածության։ Նա լրացնում է օրենքն ու մարգարեությունն ոչ միայն խոսքով, այլեւ` գործով ու կենցաղով, եւ այս մեծապես զանազանում է նորան բոլոր մարգարեներից։ Նա պահանջում է, որ բարոյականությունն ոչ թե կեղծ Փարիսեցոց ասածի պես լոկ արտաքուստ ցույց տրվի, այլ մարդու ներքին աշխարհից, ճշմարիտ համոզմունքից բղխի։ Եվ որպեսզի յուր այդ պահանջը լիապես ստիպողական դառնա, ինքն եւս յուր կյանքով ու վարքով ամենակատարյալ օրինակն էր տալիս յուր ասածների իրագործման, այնպես որ, Քրիստոս ոչ միայն իսկական տիպար է կատարելության, այլեւ օրինակ է ամենքի հետեւողության համար (Հռ., Ե 18, 19. Գաղ., Դ 4, 5. Ա Պետ., Բ 21)։ Եվ մենք տեսնում ենք, որ նորա կյանքի մեջ մի փոքրիկ ստվեր անգամ չկա։ Նորա սուրբ եւ առաքինի կյանքի ապացույցները շատ են. նա յուր բռնողներին ինքն է դիմավորում եւ ասում. «Զո՞ խնդրէք».-«Ես եմ»։ Նա դատաստանի առաջ եւս հաստատում է յուր այն ասածներն, որոնց համար նորան դատապարտում էին, իսկ յուր չարչարողների ու խաչողների համար ասում է. «Հայր, թո՛ղ դոցա, զի ոչ գիտեն զինչ գործեն» (Ղուկ., ԻԳ 34)։ Առաքինությունը, հեզությունն ու խոնարհությունը մարմնացած էր Քրիստոսի մեջ եւ ինչպես որ ինքն ասում էր` «իմ արքայութիւն չէ յաշխարհէ աստի», այնպես էլ նորա պաշտոնն եւ ամբողջ կյանքը մեղքի կամ աշխարհային իշխանության կատարյալ հակապատկերն է ներկայացնում (Հովհ., ԺԵ 18-19. հմմտ. Ա Հովհ., Բ 15-17, Գ 1-13)։ Նոր ան հալածում էին սրբության համար, բայց նա խոնարհվում էր, հայհոյում էին ողորմածության համար, բայց նա առատանում էր յուր բարերարություններով. նորան չարչարում, խաչում էին, բայց նա օրհնում էր յուր թշամիներին նույնիսկ խաչի վրա` դառն կսկիծների մեջ։ Նորա ամեն մի գործն, ամեն մի քայլը, կյանքի ամեն հանգամանք եւ ամբողջ ընթացքը կանոնավորապես ու զուտ աստվածային գործ ու կյանք էր։ Կատարյալ ներդաշնակություն նորա ներքին կյանքի մեջ, ներդաշնակություն մտքի, զգացմունքի ու կամքի մեջ, առանց տարաձայնության ու վրդովմանց եւ առանց որեւիցե հակասության. ահա մի աստվածային բնավորություն, որին մարդ երբեք չէ հաջողում հասնել։ Վեհություն ու պարզություն, ճշմարտության խստություն ու հայրական քաղցրություն, հեզություն եւ արիություն, խոնարհություն ու հաստատամտություն, կարեկցություն ու սեր եւ արդարություն, աստվածսիրություն եւ ընկերսիրություն, եւ այս ամենը թե՛ գիտնոց ու թե՛ տգետների, թե՛ բարեկամաց ու թե՛ թշնամիների մեջ փայլում է Քրիստոսի վրա աստվածապես[1]։ Կատարյալ ներդաշնակություն, կատարյալ վեհություն, կատարյալ աստվածություն «Յիսուս Քրիստոս, երէկ եւ այսօր նոյն եւ յաւիտեան» (Եբր., ԺԳ 8)։ 4. Քրիստոսի Գործերը պերճախոս վկա են նորա աստվածության, որոնք եւ կատարյալ են թե՛ մարգարեությամբ ու թե՛ հրաշագործություններով։ Ինչ որ հին Ուխտում ծիսականապես մի նախատիպ էր ներկայացնում եւ կամ մարգարեությանց մեջ նախագծվում, այդ ամենը Քրիստոս իրականացրեց ճշտիվ եւ մի առ մի յուր կյանքով ու գործերով յուր անձի մեջ։ Հին Ուխտի ծիսական օրենքը բարիքների ստվեր էր տալիս, իսկ քրիստոնեությունը` բարիքների էությունը, իսկական բարիքներն, այնպես որ իրականի երեւալով` ստվերականը վերանում է։ Դորա ամենագեղեցիկ օրինակը տաճարն է, որ անհետանում է, երբ Քրիստոս կանգնում է իսկական տաճարն, որտեղ «ճշմարիտքն երկրպագուք երկիր պագանիցեն Հօր հոգւով եւ ճշմարտութեամբ» (Հովհ., Գ 23), եւ ամեն ոք կարող է մոտենալ դեպի Աստուծո Աթոռը (Եբր., Դ 16), այլեւ լինել «տաճար Աստուծոյ կենդանւոյ» (Ա Կոր., Գ 16)։ Ինքն էլ հաշտության ճշմարիտ զոհ դարձավ եւ յուր արյամբ սրբեց յուր հետեւողներին` ամեն կերպ կատարումն տալով Հին Ուխտի գործնական արդարության, ըստ որում եւ տաճարի վարագույրի ցելմամբ վերջ տվավ նախատիպ աստվածպաշտության եւ վաստակավոր զոհին։ Քրիստոսի գործերից ամենանշանավոր վկայությունն յուր աստվածության համար տալիս են նորա հրաշագործությունները։ Առաջին մարդն Աստուծուց նշանակված էր` տեր լինել աշխարհի վրա (Ծն., Ա 26-28), սակայն նա յուր մեղքով կորցրեց այդ տիրապետությունը մինչեւ անգամ յուր մարմնի վրա։ Քրիստոս իբրեւ երկրորդ Ադամ պետք է այդ տիրապետությունը վերականգներ կատարելապես, այսինքն` հաղթելով բոլոր այն ընդդիմություններն, որոնք պատահում են բնության մեջ։ Ընկած մարդն ոչ մի կերպ այս անել չէր կարող, իսկ Քրիստոս իբրեւ կատարյալ մարդ պետք է այդ տիրապետությունը ցույց տար գերբնական, աստվածային զորությամբ։ Ահա եւ աստվածային այդ զորության հաղթաբար տիրապետելու կարողությունը միացավ մարդկային թուլության հետ եւ վերականգնեց այն աստվածատուր կարողությունն, որով առաջին մարդը բնության վրա տեր էր։ Ադամի ժամանակ հոգու տիրությունը մարմնի վրա որոշված էր Աստվածանից եւ սովորական էր, իսկ երբ մարդկությունը թուլացավ, այդ էլ գերբնական դարձավ, եւ այդ գերբնական զորությունն երեւում է Քրիստոսի մեջ իբրեւ հրաշք, ըստ որում` այժմ մարդկային թուլությունը բնական է, իսկ տիրապետելու զորությունը` գերբնական տուրք։ Քրիստոսից ելանում է թե՛ գործի հրաշք եւ թե՛ գիտության. նա անում է բնության մեջ` ինչ որ կամենում է եւ գիտեր ապագան, հեռուն, ներկան եւ մարդկանց սրտերը եւ ոչ մեկի տեղեկության կարոտ չէր. «Զի ոչ էր պիտոյ, եթէ ոք վկայեսցէ վասն մարդոյ, զի ինքն իսկ գիտէր` զինչ կրէր ի մարդն» (Հովհ., Բ 25)։ Եվ այդ ամենն երեւում էր նորանում ոչ թե լոկ իբրեւ Աստուծո, այլ իբրեւ կատարյալ աստվածամարդի մեջ (Մարկ., ԺԳ 32. Փիլ., Բ 6, 7)։ Մարգարեներն եւ առաքյալները նույնպես հրաշքներ են գործել, սակայն հրաշագործության այդ զորությունը տրվում էր նոցա մի րոպեի համար, եւ նոցա մեջ գործում էր այդ բոլորովին անցողաբար, մինչդեռ Քրիստոսի մեջ հրաշագործությունը նորա էությունիցն էր բղխում, ուստիեւ երբեք չէր ընդհատվում, մշտապես կատարվում էր` այն էլ լոկ խոսքով, վասնզի ծագում էր նորա աստվածության ու մարդկության միությունից։ Նորա հրաշագործությունն իշխանական էր, իսկ մարգարեների եւ առաքյալներինն` ի վերուստ տրված եւ ժամանակավոր։ Հին Կտակում հրաշքները տրվում էին` ցույց տալու համար, որ մարգարեներն ուղարկված էին Աստվածանից. այդպես էլ Քրիստոս հրաշքներ էր գործում յուր աստվածության հավատացողների համար. «Այլ ես ունիմ վկայութիւն մեծ եւս, քան զՅովհաննու. զգործս զորս ետ ցիս Հայր, զի կատարեցից զնոսա, նոքին իսկ գործքն, զոր գործեմ, վկայեն վասն իմ, եթէ Հայր առաքեաց զիս» (Հովհ., Ե 36. Ժ 37, 38. ԺԴ 11, 12)։ Սակայն Քրիստոս միմիայն դորա համար չէր հրաշք գործում, որպեսզի ցույց տա, թե ինքն է Մեսիան, այլ նորա համար միայն, որ հրաշքը պատկանում էր ուղղակի յուր փրկչական գործունեության։ Արդարեւ մարդու մեղքով մտել էին հիվանդությունք, թշվառությունք ու մահ, որոնք նույնիսկ աշխարհի խանգարումից էին. ահա Քրիստոս պետք է այդ հարաբերությունը բնության եւ հոգու մեջ վերահաստատեր։ Բայց հարկավ, մարդիկ այդ երկնային տուրքը կարող են ձեռք բերել կատարելապես այն ժամանակ, երբ Քրիստոսի շնորհած կյանքը լիովին յուրացնեն, իսկ այդ կլինի միմիայն այս աշխարհի կատարածին, մինչդեռ այժմ միմիայն այդ փրկության սկզբնավորությունն իբրեւ երաշխիք ունինք մեր հավատքով։ Քրիստոսի անօրինակ (Մատթ., Թ 33. ԺԷ 16. Մարկ., Է 36) հրաշագործությունք բղխում են նորանից փրկագործության համար հարկավոր չափով եւ վերաբերում են առհասարակ հավատացողների օգտին[2]. նա ոչ մի անգամ հրաշք չէ գործում, երբ ժողովուրդը կամենում է տեսնել ու լոկ զարմանալ (Մատթ., ԺԲ 38. ԺԶ 1. Ղուկ., ԻԳ 8)։ Նա միշտ հրաշագործում էր թշվառներին ազատելու, հիվանդներին բժշկելու եւ օգնելու համար եւ որտեղ հավատք կամ հավատքի պատրաստությունք չէր գտնում, այնտեղ երբեք հրաշք չէր գործում (Մատթ., ԺԳ 38, Մարկ., Զ 5)։ Այդ է պատճառն, որ Քրիստոս երբեմն բժշկում է եւ հետո յուր մասին հայտնում (Հովհ., Ե 13. Թ 36), երբեմն հրամայում է բժշկվածին չհայտնել եւ այլոց (Մատթ., Թ 30. ԺԲ 16. ԺԶ 20, Մարկ., Ա 44. Գ 12) երբեմն պատվիրում էր հայտնել (Մարկ., Ե 19) եւ երբեմն հիվանդի հավատացող ազգականի խնդրանոք էր բժշկում (Մատթ., Թ 2. Է 13. ԺԵ 28. Մարկ., Բ 5. Թ 22. Ղուկ., Ե 20. Է 10)։ Նայելով, թե յուրաքանչյուրի հավատքը զորացնելու համար ո՞րն է անհրաժեշտ։ Մեկին հրամայում էր լռել, որ հեռու մնա մտքերը ցրվելուց եւ փրկության խոսքը յուր մեջ մարմնացնի, սուզվելով յուր հոգու մեջ, մյուսին հրամայում է հայտնել, որ չմոռանա շնորհակալ լինել յուր ստացած շնորհաց համար։ Քրիստոս յուր առաջին հրաշքը գործադրեց բնության վրա` ջուրը գինի դարձնելով (Հովհ., Բ)։ Այս հրաշքը ոչ թե ստեղծագործական էր, այսինքն` ոչնչից ստեղծելն էր, այլ ամենակարողություն էր ցույց տալիս արդեն ստեղծած իրերի վրա։ Ջուրը միշտ գինի է դառնում միայն որթի միջոցով, իսկ այստեղ Քրիստոս յուր աստվածային հրամանով մի ակնթարթում առանց որթի է գինի դարձնում։ Այդ զորությունն ավելի մեծապես է երեւում 5,000-ի եւ 4,000-ի կերակրելով[3]։ Այսպիսի հրաշքներ են եւ ծովի սաստումը մի «սաստեաց» հրամանով, առատ ձկնորսությունը, թզենու անիծումը եւ այլն[4]։ Բնության այդ կատարյալ տիրապետությունը նա ցույց տվավ` մանավանդ ջրի վրա գնալով, որի իրավունք տվավ մինչի անգամ Պետրոսին հավատքով միայն կատարելու։ Եվ մենք տեսնում ենք, որ այդ հրաշքի հետեւանքը մի խոստովանություն է լինում` «Արդարեւ Որդի Աստուծոյ ես դու»։ Երկրորդ տեսակի հրաշքներն են հիվանդների բանավոր բժշկությունը։ Հիվանդությունն, անշուշտ, մարդու տիրության ընկնելուց է հառաջացել, որում մարդու հոգին, նույնիսկ յուր մարմնի հետ ներդաշնակություն չպահելով, կորցրել է յուր կենդանացուցիչ ազդեցությունը։ Քրիստոս այստեղ էլ պետք է ցույց տար կատարյալ իշխանություն, ինչպեսեւ նույն իշխանությամբ հարություն է տալու։ Պարզ է, ուրեմն, որ հիվանդը պետք է հավատա բժշկվելու համար, եւ ոչ միայն ինքն, այլեւ շատ անգամ յուր ազգականք եւս, ըստ որում, նախ պետք է հոգվով բժշկվին, որպեսզի հոգեւորն ազդե մարմնի վրա։ Այդ պատճառով Քրիստոս միշտ նախ հավատք էր պահանջում, եթե այդ պակասում էր։ Նա մի զորությամբ ազդում էր հիվանդի վրա ու բժշկում (Ղուկ., Զ 19. Ը 46. Մարկ., Զ 5), եւ այդ ազդումը լինում էր կա՛մ երկրավոր իրի միջոցով, կա՛մ շոշափելով եւ կա՛մ լոկ խոսքի ներգործությամբ, նայելով, թե ո՞րն էր հարմար հիվանդի հոգեւոր դրության[5]։ Այս հրաշագործության բարձրաստիճանն է մեռյալներին հարուցանելն, որ երաշխիք է վերջին կատարյալ հարության։ Հոգու խանգարման չար հետեւանքներից գլխավորն էր դիվահարությունն, որ Քրիստոսի ժամանակ, երբ պետք է սատանայի իշխանությունը բոլորովին խորտակվեր, ավելի քան սոսկալի էր։ Ինչպես որ զանազան վարակիչ հիվանդությունք ու թույնը խիստ փտություն են հառաջացնում մարմնի մեջ, այնպես էլ հոգին ենթարկվում է մեղքի մեջ տիրող սատանայական ներգործության եւ ավերում մարդու գոյությունը (տե՛ս Եզնիկ, 179-180)։ Այդ դիվահարությունն ոչ մի կերպ չէր բժշկվում, եւ Քրիստոս, որ եկել էր սատանայի խավարն ու նորա հառաջացրած մեղքի հետեւանքներն անհետացնելու համար, գլխավոր տեղ պետք է տար դորա բժշկության (Ա Հովհ., Գ 8), լոկ հրամայելով, որ դեւերը թողնեն դիվահարներին։ Այս բժշկությունը շատ հաճախ է պատահում եւ ապացույց է Քրիստոսի աստվածային իշխանության նաեւ սատանայի վրա[6]։ Բոլոր այս հրաշքները բղխում էին Քրիստոսից իբրեւ աստվածամարդուց եւ մի-մի ապացույցներ էին, որ նա վերացնում է հոգու ու մարմնի աններդաշնակությունը եւ տալիս է հոգուն տիրապետություն բնության ու մարմնի վրա։ 5. Քրիստոսի ժամանակ ամբողջ ժողովուրդը տեսնում էր, որ նորա մեջ աստվածային մեծ զորություն է գործում. որքան էլ նոքա չէին հասկանում, այնով հանդերձ վկայում էին, որ Քրիստոս «ուսուցանէր զնոսա իբրեւ իշխանութեամբ եւ ոչ` որպէս դպիրքն» (Մարկ., Ա 22)։ Նոքա զարմանում էին Քրիստոսի այդ իշխանական զորության վրա (Մատթ., ԺԳ 54. Մարկ., Ա 27)։ Նոքա չէին տեսել այդպիսի մարդ, ուստիեւ նոցանից շատերը մարգարե էին համարում նորան, իսկ ոմանք, ուղղակի Քրիստոս ճանաչելով, փառաբանում էին Աստուծո, եւ շատերը հավատում էին (Հովհ., Է 40, 41, 46)։ Շատերն էլ գալիս էին, որ ուժով տանեն նորան ու թագավոր դնեն, սակայն Քրիստոս խույս էր տալիս եւ առանձնանում լեռները (Հովհ., Զ 15)։ Այդ պատճառով եւ լոկ մարմնավոր, նյութական եւ աշխարհային շահերի հետեւից ընկած ժողովուրդը խիստ գրգռվում էր նորա դեմ եւ կամենում էր ոչնչացնել։ Իսկ փարիսեցիք, տեսնելով, որ նա յուր սքանչելի վարդապետությամբ գրավում էր ժողովուրդը, չգիտեին, թե ի՞նչ կերպ հեռացնեն նորան։ Եվ ահա տեսնում ենք, որ Քրիստոսի թշնամիքն անգամ նորա դեմ մի բան չեն գտնում դատապարտելու. այսպես վկայում է Պիղատոսը (Մատթ., ԻԷ 24. Ղուկ., ԺԴ 14, 15.), նորա կինը (Մատթ., ԻԷ 19) եւ մինչեւ իսկ նորա թշնամիք ասում էին. «Վարդապետ, գիտեմք, զի ճշմարիտ ես եւ զճանապարհն Աստուծոյ ճշմարտութեամբ ուսուցանես, եւ ոչ է քեզ փոյթ զումեքէ, եւ ոչ հայիս յերեսս մարդոյ» (Մատթ., ԻԲ 16)։ Խաչահաններն անգամ վկայեցին, թե` «Արդարեւ Որդի Աստուծոյ էր սա» (Մատթ., ԻԵ 54. Մարկ., ԺԵ 39. Ղուկ., ԻԳ 47. հմմտ. Եղիշե, 263)։ Վկայում են նույնպես եւ Հուդան (Մատթ., ԻԷ 3-40), Նիկոդիմոսը (Հովհ., Գ) եւ այլք։ Նորա հարության եւս վկայում են ոչ թե միայն բազմաթիվ տեսնողներ, այլեւ այն առաքյալներն եւ ավետարանիչք, որոնք գրեթե բոլորն էլ Քրիստոսի հալածանաց ժամանակ փախչում էին եւ աղքատ ու տգետ դասիցն էին։ Նոքա Քրիստոսի խաչելության միջոցին հեռացան (Մատթ., ԻԶ 56. Մարկ., ԺԳ 50), նույնիսկ հին պարապմունքն սկսան (Հովհ., ԻԱ 3), ուստիեւ Եղիշեն գեղեցկապես ասում է. «Տեսանե՞ս որչափ է թանձրութիւն մտացն, չընդոստանային` այնչափ խրատեալք եւ վարժեալք ի Տեառնէն. եւ թեքեալք եւ մխեալք ի Հոգւոյն Սրբոյ, եւ չեւ եւս են հատու, եւ այլ ուրեմն պիտ սրել» (329, 336, 337)։ Այդ տգետ ու կոշտ ու կոպիտ մարդիկ, Քրիստոսի հարությունը տեսնելով միայն, հավատացին[7] եւ ապա ըստ նորա պատվերին հավաքվեցան եւ, Ս. Հոգուն ընդունելով, քաջահրաշ քարոզիչներ դարձան, որոնք դիմում էին դեպի չարչարանք ու մահ (Եղիշե, 341)` ասելով. «Այլ մեք ոչ կարեմք, զոր տեսաքն ու լուաք` չխօսել» (Գործք, Դ 20)։ Այլեւ նոցա անուսում ու տգետ անձնավորությունը կրկնակի փաստ է Քրիստոսի աստվածության, որ վառեց զինավառեց նոցա աստվածային բարձրագույն ճշմարտությունով եւ հասողությամբ, իսկ նոցա բանական ու գործնական արդյունքով զարմացրեց աշխարհի բոլոր իմաստուններին, որոնց մեջ նոքա հրապարակով ու բացարձակ քարոզում էին ու լույս տարածում (Մատթ., Ե 10. Եղիշե, 334, 348, 350)։ Դոցա մեջ շատերը մինչեւ անգամ Քրիստոսի հարությունից հետո հեթանոս էին, սակայն վկայում են նորա աստվածության` ինչպես Մարկոսը, Ղուկասը, Պողոսը եւ այլն։ Վերջինս վստահությամբ գրում է թերահավատող Կորնթացոց, Քրիստոսի Աստվածային գործերը թվելուց հետո. «Եւ թէ երեւեցաւ Կեփայի, եւ ապա երկոտասանիցն. Ապա երեւեցաւ աւելի եւս, քան զհինգ հարիւր եղբարց միանգամայն, յորոց բազումք կան մինչեւ ցայժմ, եւ ոմանք ննջեցին։ Եւ ապա երեւեցաւ Յակովբայ, ապա առաքելոցն ամենեցուն։ Հուսկ յետոյ քան զամենեսին իբրեւ անարգի միոջ երեւեցաւ եւ ինձ» (Ա Կոր., ԺԵ 5)։ Քրիստոսի աստվածային հեղինակության վկայում են մինչեւ անգամ հեթանոս գրողներ։ Հովսեպոս Փլիավիոս Հրեա պատմիչն էլ ասում է յուր` 94 թվին գրած` «Հնախոսություն Հրեից» գրքում (ԺԸ 3. տե՛ս եւ Եվս. պատմ. Եկ., Ա 11)։ «Այն ժամանակներումն էր Հիսուս իմաստուն մարդը, եթե արժան է նորան մարդ կոչել, վասնզի սքանչելագործ էր եւ ուսուցիչ էր նոցա, որոնք հաճությամբ հնազանդվում էին ճշմարտության։ Հրեաներից ու հեթանոսներից շատերը հետեւեցին նորան, եւ հաստատվեց, որ նա Քրիստոսն է. եւ երբ Պիղատոսը մեր իշխանաց նախանձի պատճառով խաչել տվավ նորան, այնուհետեւ էլ հաստատ մնացին յուրյանց սիրո մեջ նոքա, որոնք առաջուց էլ սիրում էին նորան. վասնզի երրորդ օրը կենդանի երեւեցավ նոցա. նորա մասին մարգարեների գրքերն էլ ավետել էին այս ամենը եւ ուրիշ հրաշալի բաներ եւս. եւ մինչեւ այսօր նորա անվամբ կոչված քրիստոնյաների ազգը չպակասեց»։ Այս վկայում է եւ հրեական Թալմուդն, որ ըստ ամենայնի Քրիստոսին հակառակ է խոսում22*։ Նույն ժամանակից է Մարայի ասորերեն թուղթն[8] առ յուր որդին Սերապիոն 73 թվից։ Այդ Մարան հույն իմաստության մեծ ուսումն ստացած մարդ էր, որ, գոհ չմնալով այդ իմաստությամբ, աքսորից գրում է, մխիթարում ու խրատում յուր որդուն` փառաբանելով Քրիստոսին իբրեւ իմաստուն թագավորի, որին սպանելով` հրեայք տուժեցին յուրյանց պետության անկումը, սակայն նա յուր նոր օրենքով հավիտյան կապրի23*։ Վերջնապես երբ Քրիստոսի առաքյալներն սկսան Անտիոքում քրիստոնյա կոչվիլ (Գործք, ԺԱ 26), Քրիստոսի անունով պարծենալ (Ա Կոր., Գ 23), եւ հեթանոսներն եւս սկսան նոցա քրիստոնյա անվանել (Ա Պետր., Դ 16), այնուհետեւ քրիստոնեությունը նույնիսկ հեթանոսաց մեջ պայծառությամբ փայլեց։ Նորա հաստատությունը եւ հաղթական ու փառավոր տարածումը հիշում են Տակիտոս (54-1199, Տարեգ. ԺԵ 44), Սվետոն (75-160, Կենս. Կղոդ. ԻԷ. եւ Ներոնի ԺԶ.), Պլինիոս կրտսերը, Բյութանիայի Բդեշխը` 112-ին յուր թղթով առ Տրայանոս կայսր, հակաքրիստոնյա Կելսոսը (Բ դար), Լուկիան (մեռ. 200-ին), Պորփյուրոս փիլիսոփան (մեռ. 304) եւ այլք24*։ 6. Քրիստոնեության տարածումն ու հետ§անքն էլ հզոր փաստ է նորա աստվածայնության։ Նա ո՛չ բռնությամբ, ո՛չ ճարտարությամբ, ոչ արտաքին գրավչությամբ եւ ոչ գիտության զենքով, այլ հալածանաց, նեղությանց մեջ, ուժի եւ բռնության դեմ, տգետ ձկնորսների եւ մարդկային ճարտարությունից զուրկ քարոզիչների ավետարանելով, հալածվելով ու մեռնելով է տարածվել հզոր ու կռապաշտ պետությանց մեջ իսկ։ Տարածվելով այդպիսի հանգամանաց մեջ` քրիստոնեությունը ունեցավ յուր բարերար լույսի ներգործությունն ամեն դասի ու խավի, ամեն գիտության ու քաղաքականության եւ կյանքի ամեն անկյունների վրա։ Անձինք ու ազգեր, հասարակություններ ու պետություններ, ընտանիք ու մարդկություն, ամենքն էլ սկսան կերպարանափոխվիլ ու բարեկարգվիլ նորա լույսի շողերի տակ։ Նա տվավ պետությանց այն ամրություն, որ հեթանոսներն սպասում էին յուրյանց կրոնից ու հիասթափվում, եւ մտցրեց հասարակական կարգեր։ Աշխատանքի զարկով (Բ Թես., Գ 10. Ա Տիմ., Ե 4. Ը 16) գիտություն ու արվեստ ու տնտեսություն, բարեգործական ամեն հաստատություն, դպրոց, հիվանդանոց, անկելանոց, աղքատանոց, որբանոց վանքերի մոտ, որոնք ծառայում էին մարդկանց բարվոքման ու բարեկեցության, նոր ընթացքով, նոր կազմակերպությամբ ու նոր ոգով զորացան եւ ակնհայտնի արդյունքներ ցույց տվին մարդկության հառաջադիմության մեջ (տե՛ս եւ Մեծ Ներսիսի գործերը Բյուզանդի պատմության մեջ)։ Ամենայն ինչ նոր եղավ, նորոգվեց ու նոր արարած դարձավ (Գաղ., Զ 15. Եփ., Դ 24. Բ 10), թոթափելով հեթանոսական անկման, ապականացման եւ հնության փոշին ընդմիշտ եւ վերացնելով անհավասարությունն ու ստրկությունը։ Հավատք, հույս, սեր, եւ ըստ այդմ` հավասարությունն ու խոնարհությունն դարձան առաքինության ու բարոյականության անսասան հիմնաքարեր, որոնք հեթանոս աշխարհում անծանոթ սկզբունքներ էին։ Բարոյական այդ սկզբունքները, կենդանություն եւ արիություն տալով մարդուն եւ դաստիարակելով թե՛ տղամարդին ու թե՛ կնոջ եւ մանկանց, բարձրացրին նոցա իսկական արժանավորության ու հառաջադիմության աստիճանի վրա։ Ուստիեւ հին աշխարհի հալածանքի հզոր ներկայացուցիչ ծերակույտի գիտուն անդամ Գամաղիելը, հիշելով մարդկային գործի անցավորությունն, ասաց մարգարեաբար. «Եւ զարդիս ասեմ ձեզ. Ի բաց կացէք յարանցդ յայդցանէ եւ թոյլ տուք դոցա, զի թէ ի մարդկանէ իցէ խորհուրդդ այդ կամ գործդ քակտեսցի. ապա թէ յԱստուծոյ է, ոչ կարէք քակտել զդոսա, գուց է եւ աստուածամարտք գտանիցէք»։ (Գործք, Ե 38)։ Մի խորհուրդ, որին լսեցին այն ժամանակի կատաղի թշնամիները եւ պետք է լսեն հավիտյան։


text: Բուրբոններ |Ուշադրություն, այս հոդվածն աղբյուրների կարիք ունի։ Դուք կարող եք օգնել նախագծին՝ գտնելով բերված տեղեկությունների հաստատումը վստահելի աղբյուրներում եւ ավելացնելով այդ աղբյուրներին հղումները հոդվածին։ Անհիմն հղումները ենթակա են հեռացման։ |Bourbon| |Երկիր||Ֆրանսիա| |Ծագում||Կապետինգներ| |Հիմնադիր||Ռոբերտ դե Կլերմոն| |Վերջին ներկայացուցիչ||Լուի XVIII| |Ավարտ||1830| |Դավանանք||Կաթոլիկություն| Բուրբոններ (եզ.՝ Բուրբոն, ֆր. – Bourbon, իսպ. – Borbón, իտալ. – Borbone), եվրոպական կաթոլիկ տոհմ, ֆրանսիական թագավորական տուն՝ Կապետինգների թագավորական տան կրտսեր ճյուղ, որը ծագել է Ռոբերտից (1256-1317 թվականներին Կլերմոնի իշխան, կնոջ կողմով սիր դե Բուրբոն), որը Սուրբ Լյուդովիկոս IX -ի որդին էր։ Ֆրանսիական գահ է բարձրացել 1589 թվականին Կապետինգների մյուս՝ Վալուաների տոհմի հետ միավորումից (ի դեմս 1562 թվականից Նավարայի թագավոր Հենրի Նավարացու)[1]։ Տոհմը գահից զրկվել է 1792 թվականին եւ կրկին գահ է բարձրացել Նապոլեոնի պարտությունից հետո՝ 1814 թվականին օտարեկրյա դաշնակիցների ազդեցությամբ։ Վերջնականապես գահակալումից զրկվել է 1830 թվականին, հուլիսյան հեղափոխության արդյունքում։ Բովանդակություն Ծագում[խմբագրել | խմբագրել կոդը] Բուրբոնները ազնվական տուն էին դեռեւս կապետինգների շրջանում՝ առնվազն 13-րդ դարի սկզբներից. այդ ժամանակ բուրբոնների կալվածքները կառավարում էր իշխանը կամ ֆեոդալը (Seigneur de Bourbon), որը Ֆրանսիայի թագավորի վասալն էր։ «Բուրբոնների տուն» ("Maison de Bourbon") հասկացությունը կարող էր օգտագործվել եւ՛ առաջին ճյուղի՝ Բուրբոն - Դամպիերի տան, եւ՛ երկրորդ ճյուղի վերաբերյալ, որին պատկանում էին կալվածքները։ 1268 թվականին Կլերմոնի դուքս Ռոբերտը՝ Ֆրանսիայի թագավոր Լյուդովիկոս IX Սուրբի կրտսեր՝ վեցերորդ որդին, ամուսնացավ բուրբոնների տան ժառանգ Բեատրիս Բուրբոնացու հետ (կամ Բուրգունդացի, ֆր. Béatrice de Bourgogne)։ 1327 թվականին նրանց որդի Լյուդովիկոսը դարձավ Բուրբոնների դուքս։ Բուրբոնյան արական ճյուղի վերջին ներկայացուցիչն էր Կարլ III Բուրբոնացին, Ֆրանսիայի զորքերի սպարապետ (գունդստաբլ), Ֆրանսիայի կոնստեբլ, որը մահացավ 1527 թվականին։ Քանի որ նա որոշել էր վտարանդի լինել եւ կռվել Սրբազան Հռոմեական Կայսրության կայսր Չարլզ V-ի դրոշի ներքո, նրա տիտղոսը կասեցվեց հետմահու։ Պահպանվեց բուրբոնների տան մեկ այլ ճյուղ՝ Վենդոմի դքսության տոհմը։ Վենդոմյան ճյուղի ներկայացուցիչները 1555 թվականին դարձան Պիրենեյան լեռների հյուսիսային մասում գտնվող Նավարայի թագավորության, այնուհետեւ՝ Ֆրանսիայի միապետեր, երբ Նավարեի թագավոր Հենրի III-ը դարձավ Ֆրիանսիայի թագավոր Հենրի IV: Հետագա շրջանում այս հարստության ներկայացուցիչները պարզապես անվանվում էին բուրբոններ՝ մինչեւ կրտսեր-իշխանական ճյուղի ի հայտ գալը։ Տոհմը գահից զրկվել է 1792 թ. Ֆրանսիական մեծ հեղափոխության արդյունքում։ 1814 թվականի ապրիլի 6–ին Թալեյրանի խորհրդով եւ օտարեկրյա դաշնակիցների ազդեցությամբ սենատը հայտարարեց Ֆրանսիայում բուրբոնների միապետության կրկին վերականգնման մասին ի դեմս Լուի XVIII–ի։ 1814 թվականի մայիսի 30 –ին Ալեքսանդր I–ի պնդմամբ Լուի XVIII–ը ստորագրեց Փարիզյան խաղաղության պայմանագիրը։ Վերջնականապես գահակալումից զրկվել է 1830 թ.-ին, հուլիսյան հեղափոխության արդյունքում։ Բուրբոնների տոհմը ոչ միայն ամենահին, այլեւ առավել բազմաքանակն է եվրոպական թագավորական տներից։ Դեռեւս Հենրի Նավարացու Ֆրանսիայի թագավոր հռչակումից առաջ Բուրբոնների հիմնական տոհմածառից անջատվել են Կոնդեի արքայազնները եւ մի քանի այլ ճյուղեր, որոնցից միայն Բուրբոն–Բյուսե ճյուղը շարունակվում է ց՚այսօր։ Ֆրանսիա[խմբագրել | խմբագրել կոդը] Հենրի IV-ի գահակալումը[խմբագրել | խմբագրել կոդը] Ֆրանսիայի առաջին բուրբոն թագավորը եղել է Հենրիխ IV-ը։ Նա ծնվել է 1553 թ. դեկտեմբերի 13-ին Նավարեյի թագավորությունում։ Նրա հայրը՝ Անտուան դե Բուրբոնը եղել է Ֆրանսիայի Լուի IX թագավորի սերնդի իններորդ ներկայացուցիչը։ Նրա մայրը՝ Ժաննա դ'Ալբրետը Նավարեյի թագուհին էր եւ Ֆրանսիայի Ֆրանսիսկ I թագավորի զարմուհին։ Նա կնքված էր որպես կաթոլիկ, բայց գահ բարձրացավ որպես կալվինական: 1563 թ. հոր մահից հետո, նա 10 տարեկան հասակում դարձավ Վանդոմի դուքս, ադմիրալ Գասպար դե Կոլոնյիի հետ, ով նրա գահապահն էր (1519–1572)։ Հինգ տարի անց՝ 1569 թ., նրա հորեղբոր՝ Կոնդեյի արքայազն Լյուդովիկ I մահից հետո, երիտասարդ դուքսը դարձավ հուգենոտների անվանական առաջնորդը։ 1572 թ. մոր մահից հետո, Հենրիին հաջողվեց Նավարեյում ճանաչվել, որպես Հենրի III: Այդ նույն տարում Եկատերինա Մեդիչին՝ Ֆրանսիայի Չարլզ IX թագավորի ազդեցիկ մայրը, կազմակերպեց նրա աղջկա՝ Մարգարիտա դե Վալուայի եւ Հենրիի ամուսնությունը, որպես կաթոլիկների եւ հուգենոտների միջեւ խաղաղության նշան։ Շատ հուգենոտներ օգոստոսի 24-ին հավաքվեցին հարսանիքի համար եւ սպանվեցին կաթոլիկների կողմից Բարդուղիմեոսյան գիշերը, Հենրին փրկեց իր կյանքը դառնալով կաթոլիկ։ Նա կրկին դարձավ հուգենոտ եւ վերսկսեց իր հուգենոտյան կառավարությունը։ 1576-158 թթ. ընկած ժամանակահատվածը համեմատաբար հանգիստ էր Ֆրանսիայում, հուգենոտների հետ կառավարում էին երկրի հարավի մեծ մասը, բայց երբեմն արքայական կառավարությունը միջամտում էր։ Երկարաձգված քաղաքացիական պատերազմը վերսկսվեց 1584 թ., երբ Անժուի դուքս Ֆրանսիսը մահացավ եւ Նավարեյի գահը իր հաջորդներին։ Այդպիսով սկսվեց պատերազմ երեք Հենրիների միջեւ՝ Նավարեյի թագավոր Հենրիի, Հենրի III-ի եւ կաոլիկների առաջնորդ Հենրի Գիզի միջեւ, երեք կողմերը պայքարում էին միմյանց միջեւ հանուն գահի։ Երբ Հենրի III թագավորը սպանվեց 1589 թ. հուլիսի 31-ին, Նավարեյի թագավոր Հենրին դարձավ Ֆրանսիայի առաջին բուրբոն թագավորը եւ հռչակվեց, որպես Հների IV: Ֆրանսիայի կաթոլիկ համայնքի մեծ մասը հրաժարվեց բողոքական մոնարխին ճանաչել թագավոր, դրա փոխարեն թագավոր ճանաչեցին Հենրիի հորեղբայր Չարլզին եւ կոչվեց Չարլզ X, քաղաքական պատերազմը շարունակվեց։ Հենրին հաղթանակ տարավ Իվրիում 1590 թ. մարտի 14-ին, դրան հաջորդեց կարդինալի մահը, կաթոլիկները գտնվում էին անորոշ վիճակում եւ բաժանվեցին խմբակցիությունների։ Այնուամենայնիվ Հենրին անկարող էր գրավել Փարիզը, կաթոլիկների ամրոցը կամ ջախջախել իր թշնամիներին, հիմա նրան աջակցում էին իսպանացիները։ Նա կրկին դարձավ կաթոլիկ 1593 թ. եւ թագադրվեց Ֆրանսիայի թագավոր 1594 թ. փետրվարի 27-ին Շարտի եկեղեցում։ Տես նաեւ[խմբագրել | խմբագրել կոդը] - Ֆրանսիայի առաջին արյունակից արքայազններ (ֆր. Premier prince du sang) - Բուրբոնների սենյորների եւ հերցոգների ցանկ Գրականություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը] - Дебидур А. Дипломатическая история Европы. — Ростов-на-Дону: Феникс, 1995. — Т. 1. — С. 27-29. — ISBN 5-85880-088-2 - Սեմյոնով Ի. Ս. Եվրոպայի քրիստոնեական տոհմեր։ Ինքնիշխանությունը պահպանած տոհմեր։ Ծագումնաբանական տեղեկատու ISBN 5-224-02516-8(ռուս.) - Davies, Norman (2011), «Ch.3 : Burgundia: Five, Six or Seven Kingdoms (c. 411-1795)», Vanished Kingdoms: The History of Half-Forgotten Europe, London: Allan Lane, pp. 85–150, ISBN 978-0-141-04886-4


text: Մաս - 1 ՎԱԶԸ ԵՎ ՄՈՐԵՆԻՆ Գարնանը, երբ վազը որթակոտոր էր եղել եւ արտասվում էր, եկան բոլոր տունկերը նրան մխիթարելու, նրանց հետ եկավ նաեւ մորենին։ — Մի լար,— ասում են,— դարձյալ զավակներ կծնես: Եվ նա պատասխանում է. — Կծնեմ, եւ դարձյալ կկոտորեն, եւ դա ի՞նչ մխիթարություն է։ Մխիթարանքն այն է, որ իմ կենդանի մնացած որդիները պտուղ կտան եւ մարդկանց ուրախության պատճառ կդառնան։ Եվ սրանով էր վազը մխիթարում իրեն: Իսկ մորենին ասում է, — Եկա քեզ մխիթարելու, որ ինձանով սրբես աչքերդ։


text: Երեւանի ավագանու «Բարեւ Երեւան» խմբակցությունն այսօր նամակով դիմել է Հատուկ քննչական ծառայության պետ Վահրամ Շահինյանին՝ պահանջելով ազատ արձակել «Ժառանգություն» կուսակցության անդամներ Արմեն Մարտիրոսյանին եւ Դավիթ Սանասարյանին։ Նամակում մասնավորապես ասված է. - «Երկու ամսով կալանավորվել են Երեւանի ավագանու «Բարեւ Երեւան» խմբակցության անդամներ Արմեն Մարտիրոսյանն ու Դավիթ Սանասարյանը, որով խոչընդոտվել է խմբակցության գործունեությունը: Նկատի ունենալով խմբակցության փոքրաթիվ կազմը՝ կալանավորված մեր ընկերներից յուրաքանչյուրի ներկայությունն ու մասնակցությունը խմբակցության գործունեության համար շատ արժեքավոր է»: Խմբակցությունը նշում է, որ հետեւելով Մարտիրոսյանի եւ Սանասարյանի փաստաբանների հիմնավորումներին, համոզված է, որ «նրանց նկատմամբ Հատուկ քննչական ծառայության կողմից հետապնդում է իրականացվում՝ իրենց քաղաքական հայացքների համար, որը հակասահմանադրական է»: «Պահանջում ենք շուտափույթ ազատ արձակել մեր ընկերներին: Նրանք երեւանցիների կողմից ընտրված անձինք են, եւ նրանց կալանավորմամբ դուք խոչընդոտում եք մեր քաղաքացիների նկատմամբ իրենց պարտավորությունների իրականացմանը, որն իրեն ժողովրդավարական հռչակած երկրի համար անհամատեղելի երեւույթ է: Հատուկ քննչական ծառայությունը պարտավոր է հարգել երեւանցիների ընտրությունն ու շուտափույթ ազատ արձակել Երեւանի ավագանու անդամներ Դավիթ Սանասարյանին եւ Արմեն Մարտիրոսյանին», - ասված է նամակում։ «Բարեւ Երեւան»-ը տեղեկացնում է, որ «Բարգավաճ Հայաստան խմբակցության» անդամներ Թամարա Պողոսյանն ու Արմինե Գյուլազյանը միացել են սույն պահանջին:


text: Բեռլինի կոնգրես (1878) Բեռլինի կոնգրես, 1878 թ. հունիսի 1-ից (հունիսի 13) առ հուլիսի 1-ը (13) կայացած միջազգային կոնգրես, որը Մեծ Բրիտանիայի եւ Ավստրո-Հունգարիայի ջանքերի արդյունքում հրավիրվել էր Սան-Ստեֆանոյի պայմանագրի վերանայման նպատակով Բեռլինում։ Մասնակից պետություններն էին՝ Ռուսաստանը, Օսմանյան կայսրությունը, Անգլիան, Ավստրո-Հունգարիան, Ֆրանսիան, Իտալիան եւ Գերմանիան։ Կոնգրեսն ավարտվել է փաստաթղթի ընդունմամբ, որը պատմության մեջ մտել է Բեռլինի դաշնադրություն (տրակտատ) անունով։ Կոնգրեսի արդյունքներից մեկն այն էր, որ Արեւմտյան Հայաստանի հարցը միջազգային դիվանագիտության մեջ մտավ որպես «Հայկական հարց»։ Բեռլինի կոնգրեսն ու հայերը[խմբագրել | խմբագրել կոդը] Մկրտիչ Խրիմյանը մասնակցում է Բեռլինի կոնգրեսին որպես Օսմանյան կայսրությունում հայ ժողովրդի ներկայացուցիչ։ Խրիմյանը կոնգրես է ներկայացնում Գրիգոր Օտյանի կազմած Հայաստանի «Ինքնավարության ծրագիրը», որի հաստատվելու դեպքում ճանաչվելու էր Հայաստանի անկախությունը Օսմանյան կայսրությունից։ Ավստրո-Հունգարիայի պատվիրակության ղեկավար Անդրաշին առաջարկում է օրակարգում ընդգրկել Հայաստանի ինքնավարության ծրագիրը։ Բեռլինում Ռուսաստանի պատվիրակության ղեկավար՝ Ալեքսանդր Գորչակովը վետո է դնում Հայաստանի ինքնավարության ծրագիրը կոնգրեսի օրակարգ ընդգրկելու վրա՝ պատճառաբանելով, թե հայերն անկախություն չեն ուզում։ Կոնգրեսի աշխատանքների ընթացքում Գորչակովին փոխարինում է Պյոտր Շուվալովը։ Եվ Խրիմյանի խնդրանքով, Անգլիայի ներկայացուցիչ Սոլսբերին կրկին առաջարկում է օրակարգ մտցնել Հայաստանի Ինքնավարության ծրագիրը, սակայն Ռուսաստանի պատվիրակության ղեկավար Շուվալովը կրկին վետո է դնում։ Այդ պատճառով Հայաստանի անկախության հարցը չի մտնում Բեռլինի կոնգրեսի օրակարգ, սակայն Սոլսբերիի առաջարկով օրակարգ է մտնում բարենորոգումներ իրականացնելու հարցը, որը ներառվում է դաշնադրության մեջ։ Բեռլինի դաշնադրությունը եւ հայերը[խմբագրել | խմբագրել կոդը] Բեռլինի դաշնադրությունում Սան-Ստեֆանոյի պայմանագրի 16-րդ հոդվածի փոխարեն մտցվել է նոր հոդված՝ 61-րդը, որտեղ ասված էր հետեւյալը. «Բարձր Դուռը հանձն է առնում հայաբնակ վայրերում անհապաղ իրագործել տեղական պահանջներից բխող բարեփոխումներ եւ ապահովել հայերի անվտանգությունը քրդերից ու չերքեզներից։ Այդ նպատակով ձեռնարկված միջոցառումների մասին նա պարտավոր է պարբերաբար հաղորդել պետություններին, որոնք պետք է հսկեն դրանց գործադրությունը»։ Սակայն այդ հոդվածի իրագործման հսկողությունը դրվում էր վեհաժողովի մասնակից բոլոր պետությունների վրա, ինչը վերջիններիս հնարավորություն էր տալիս միջամտելու Թուրքիայի ներքին գործերին։ Վեհաժողովը պարտավորեցնում էր Ռուսաստանին իր զորքերն անհապաղ դուրս բերել գրավված տարածքներից եւ ոչ մի երաշխիք չէր տալիս 61-րդ հոդվածի կենսագործման համար։ Բացի այդ, «Հայաստան» բառը փոխարինվում էր «Հայկական մարզեր» եւ «Հայաբնակ վայրեր» բառակապակցություններով։ Այսինքն՝ օսմանյան կողմն ազատվում էր այդ երկրամասը հայերի հայրենիք ընդունելու Սան-Ստեֆանոյի պայմանագրի ձեւակերպումից[1]։ Ռուսաստանին էր անցնում Կարսի մարզը, իսկ Ալաշկերտն ու Բայազետը հանձնվում էին Թուրքիային։


text: 2014 թվականի հոկտեմբերի 29-ին սպանված Արտյոմ Ադանալյանի մայրը՝ Ռուզաննա Ադանալյանը հայտնում է, որ իր որդու սպանությունը պատվիրված, ի սկզբանե պլանավորված է եղել եւ սպանության գործի արդարացի քննությունը խախտում է Շիրակի մարզի դատախազությունը. «Դատավորը կատարում է դատախազի պատվերը։ Քրեական գործում առկա են բազմաթիվ հակասություններ։ Դատաբժշկի կողմից կատարվել է անօրինակություն։ Նա չի պատասխանել քննիչի հարցերին՝ միտումնավոր կերպով, քանի որ նրա պատասխանները էական առանցքային նշանակություն էին ունենալու սպանության բացահայտման ուղղությամբ։ Դատաբժիշկը տվել է կեղծ ցուցմունքներ եւ հարցական է մնում՝ Արտյոմին մեկ գործիքո՞վ են մարմնական վնասվածքներ հասցրել, թե՞ մի քանի»,-այսօր կազմակերված քննարկման ժամանակ ասաց սպանված Ադանալյանի մայրը՝ նշելով, որ գիտական մեթոդներով մինչ օրս որեւէ կերպ չի ապացուցվել նաեւ որդու հագուստների եւ մարմնի վրա առկա հետքերի կապը։ Ռուզաննա Ադանալյանը նշում է, որ որդու սպանությունը կատարվել է փողի դիմաց եւ դրանում մեղավոր է նաեւ շտապօգնության ծառայությունը, որը վնասվածքներ ստացած որդուն համապատասխան օգնություն ցույց չի տվել եւ անհետաձգելի բուժօգնություն որդուն չի ցուցաբերվել։ «Շտապօգնության կողմից կատարված ներարկման սրվակից հայտնաբերվել է թույն։ Շտապօգնությունը թույն է ներարկել որդուս, փորձագիտական եզրակացությունը կցված է գործին։ Սա պարզապես որդեկուրույս մոր կողմից էմոցիաների պոռթկում չէ։ Կա փաստ, կա եզրակացություն։ Շտապօգնությունը մեկ ժամ նստել է որդուս կողքին եւ ասել, որ տղան մահացած է։ Որդուս թողել են կոտրված ապակիների վրա, հակաէսթետիկ վիճակում։ Տար Աստված, որ շտապօգնությունն առհասարակ եկած չլիներ։ Ոստիկանները ժամանել են ուշացած եւ որեւէ գործողություն չի կատարվել»,-ասաց Ռուզաննա Ադանալյանը՝ նշելով, որ կատարվածը փաստում է, որ որդուն սպանել են նախապես մշակված պլանով։ Գործով զբաղվող փաստաբան Նինա Կարապետյանցն էլ հավելեց, որ գործը վարող դատավորը կամ չի տիրապետում փաստական հանգամանքներին, կամ չունի համապատասխան գրագիտություն, կամ էլ գործում է պատվիրված տարբերակը. «Դատավորը դիտավորյալ անում էր ամեն ինչ, որ սպանված տղայի մորը հասցներ այն վիճակի, որ կիրառի սանկցիա։ Բոլոր ապացույցները կան, որ այս գործի թիկունքում կանգնած են շատ բարձրաստիճան պաշտոնյաներ»։ Հիշեցնենք, որ 2014 թվականի հոկտեմբերի 29-ին՝ ժամը 22:15-ին, Գյումրու բժշկական կենտրոնից ահազանգ է ստացվել այն մասին, որ սրտի շրջանում կտրող-ծակող գործիքից ստացած վնասվածքով Գյումրի քաղաքի Շիրակշին բանավան 217/106 բ հասցեի տնակից Գյումրու բժշկական կենտրոն է տեղափոխվել նույն տնակի բնակիչ, 1988 թվականի ծնված Արտյոմ Ավետիքի Ադանալյանը, ով բժշկական կենտրոն տեղափոխվելու ճանապարհին մահացել է: 26-ամյա Արտյոմ Ադանալյանի սպանությունից անցել են տարիներ։ Գործը մինչ օրս բացահայտված չէ եւ ըստ մեղադրող կողմի՝ նախաքննական մարմինը գործը պարտակել է, սպանության մեղավորները լքել են Հայաստանը։ Աղավնի Սուքիասյան


text: Յոհան Վոլֆգանգ ֆոն Գյոթե Յոհան Վոլֆգանգ ֆոն Գյոթե[12] (գերմ.՝ Johann Wolfgang von Goethe, օգոստոսի 28, 1749[1][2][3][4][5][5][6][7], Ֆրանկֆուրտ, Սրբազան Հռոմեական կայսրություն[1] - մարտի 22, 1832[1][2][4][5][5][6][7], Վայմար, Սաքսեն-Վեյմար-Էյզենախ[1]) գերմանացի մեծ քնարերգու, մտածող եւ պետական այր։ Բովանդակություն Կենսագրություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը] Ծնվել է Մայնի Ֆրանկֆուրտում, հարուստ բուրժուական ընտանիքում։ Նրա պապը եղել է քաղաքագլուխ, հայրը՝ կայսերական բարձր պաշտոնյա, որն ուներ իրավաբանական դոկտորի աստիճան, հետաքրքրվում էր արվեստով, ժամանակի առաջավոր գաղափարներով։ Պատանի Յոհաննի կրթության ու դաստիարակության գործը անձամբ հոգացել է հայրը, հրավիրել է տեղի առաջավոր, գիտուն մանկավարժների։ Գյոթեն օժտված էր արտակարգ ընդունակություններով. արդեն պատանի հասակում հիանալի գիտեր մի քանի լեզուներ (փիլիսոփայություն, գրականության պատմություն), լրջորեն զբաղվում էր բնագիտության ուսումնասիրությամբ։ Վոլֆգանգ Գյոթեն սովորել է Լայպցիգի եւ Ստրասբուրգի համալսարաններում։ Ստեղծագործել է վաղ տարիքից։ Գրել է բանաստեղծություններ, դրամաներ, վեպեր։ Նրա քնարերգությունը կենսասեր է՝ համակված հուզականությամբ ու անմիջականությամբ։ 25-ամյա Գյոթեն հռչակվել է «Երիտասարդ Վերթերի տառապանքները» (1774 թ.) վեպով, որը գրված է նամականու ձեւով։ Վեպի գլխավոր հերոսը՝ Վերթերը, որոնում է իր ընտանեկան երջանկությունը, սակայն, դժբախտ սիրուց հուսախաբ, ինքնասպան է լինում։ 1775 թ-ին Գյոթեն հաստատվել է Վայմար քաղաքում։ Այստեղ գրել է «Իփիգենիան Տավրիսում», «Տորկվատո Տասսո», «Էգմոնտ» դրամաները, որտեղ արտացոլված են բարոյափիլիսոփայական խնդիրներ։ «Վիլհելմ Մայստեր» երկհատոր («Ուսման տարիներ» եւ «Թափառումի տարիներ») փիլիսոփայական վեպում, հեղինակի կարծիքով, մարդկության զարգացման ճանապարհը ստեղծարար գործունեությունն է եւ մարդու՝ կատարելության ձգտումը։ Գյոթեն ստեղծագործել է նաեւ մանուկների համար։ «Ռայնեկե աղվեսը» (1793 թ.) պոեմը մանուկներին հրապուրում է խորամանկ Ռայնեկեի զվարճալի արարքներով, իսկ մեծերին՝ ավատական միապետության երգիծական պատկերներով։ Գյոթեի ստեղծագործության մեջ առանձնահատուկ տեղ ունի գերմանական պոեզիայի գլուխգործոց համարվող «Ֆաուստ» (մաս 1, 1808 թ., մաս 2, 1823–31 թթ.) ողբերգությունը, որի վրա նա աշխատել է ավելի քան 60 տարի։ Մարդիկ անհիշելի ժամանակներից երազում էին այն մարդու մասին, ով կկարողանար հասկանալ եւ իրեն ենթարկել բնության գաղտնիքները։ XVI դարի 1-ին կեսին Գերմանիայում տարածված էր թափառաշրջիկ բժիշկ ու գրբաց դոկտոր Ֆաուստի մասին լեգենդը։ Գյոթեին նույնպես հետաքրքրել է Ֆաուստի կերպարը, որին էլ նա դարձրել է իր ողբերգության գլխավոր հերոսը։ Ֆաուստն իր կյանքը նվիրում է գիտությանը, փորձում գործունեության շատ ոլորտներ եւ, անցնելով կյանքի բոլոր վայելքների միջով, զառամյալ տարիքում հանգում է այն իմաստնությանը, որ մարդու միակ երջանկությունը ազատության համար պայքարելու ձգտումն է, նպատակը՝ ստեղծարար աշխատանքը։ Ֆաուստը գտնում է այդ ճշմարտությունը, որի համար այնքան երկար տառապել է. Այնժամ կասեմ ակնթարթին. Գյոթեի լավագույն գործերից են նաեւ «Հռոմեական էլեգիաներ» (1790 թ.), «Հերման եւ Դորոթեա» (1797 թ.), «Արեւմտաարեւելյան դիվան» (1814–19 թթ.) եւ այլ երկեր։ Գյոթեի կազմաբանական հետազոտություններից հայտնի է «Փորձ բույսի ձեւափոխության վերաբերյալ» (1790 թ.) աշխատությունը։ Գյոթեն գրել է մոտ 1600 բանաստեղծություն։ Դեռեւս 1830 թ-ին՝ հեղինակի կենդանության օրոք, նրա բանաստեղծություններից առաջինը հայերեն թարգմանել է Խաչատուր Աբովյանը։ «Վարդը» բանաստեղծությունը թարգմանել է Հովհաննես Թումանյանը, որի համար գեղեցիկ երաժշտություն է գրել Ռոմանոս Մելիքյանը։ Կրթություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը] 1765 թվականին տասնվեցամյա Գյոթեն մտնում է Լայպցիգի համալսարան, որտեղ նա հոր ցանկությամբ եւ հակառակ իր նախընտրության՝ ուսումնասիրում է իրավաբանություն։ Սակայն Գյոթեն շատ ավելի ոգեւորությամբ հաճախում էր պոեզիայի դասընթացների։ Հետագայում, 1970 թվականին, նա անանուն անվան ներքո տպագրության է հանձնում իր առաջին բանաստեղծությունների շարքը։ Հայրենի քաղաքի քաղքենիական մթնոլորտից, միապաղաղ ու ավանդական բարքերից հետո Լայպցիգն իր մեծ թափով, միջազգային կապերով երիտասարդ Գյոթեի համար մի նոր միջավայր էր, որտեղ նրա կենսական փորձը հարստանում է նոր տպավորություններով։ Հիվանդության պատճառով նա ստիպված է լինում թողնել համալսարանը եւ վերադառնալ հայրենի քաղաք, որտեղ նա մնում է երկու տարի։ Գրական ազդեցություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը] Ինչպես ամեն մի մեծ գրող, Գյոթեն եւս ոգեւորվել է գրական որոշակի ավանդություններից, ունեցել է իր ուսուցիչները։ Դրանց մեջ առաջին տեղը գրավում է Գոթհոլդ Էֆրաիմ Լեսինգը (1729-1781)։ Երկրորդ խոշոր գրողը, որը վճռական դեր է խաղացել Գյոթեի հայացքների ու ճաշակի ձեւավորման պրոցեսում, Հերդերն է։ Վերջինս, ելնելով ռուսոյական ուսմունքից, գտնում էր, որ միայն ժողովրդական պոեզիային է հատուկ իսկական բնականությունը, արհեստականից զերծ անմիջականությունը եւ ազատությունը, քանզի պոեզիան ժողովրդի ոգու, նրա հավատալիքների ու ավանդությունների, նրա զգացմունքների ու բնավորության մարմնացումն է։ Գյոթեն հայերեն[13][խմբագրել | խմբագրել կոդը] Առաջին անգամ Գյոթեին հայերեն է թարգմանել Խաչատուր Աբովյանը։ Եվրոպական գրականության խոշորագույն տեսաբան, դանիացի գրականագետ Գեորգ Բրանդեսը, որին հայերս պարտական ենք 1894-96-ին Օսմանյան Թուրքիայում իրագործված հայկական կոտորածները հրապարակավ դատապրատելու, ինչպես եւ հայ գրականության հին ու նոր մեծերի՝ Եղիշեի, Մովսես Խորենացու, Ա. Լաստիվերցու, Մխիթար Սեբաստացու, Մ. Նալբանդյանի, Գ. Սունդուկյանի, Րաֆֆու եւ այլոց մասին հայտնած բարձր դրվատանքի համար (Գեորգ Բրանդես, Հայաստանը եւ Եվրոպան, Ժնեւ, 1907), 18-րդ դարի գերմանական գրականության մեջ էր տեսնում եվրոպական բարձր իդեալների մարմնավորումը եւ այդ առիթով գրում է. «Այնտեղ է Վերթերը՝ «Շտուրմ ունդ Դրանգ»-ի շրջանի իդեալը, այսինքն՝ բնության եւ կրքերի պայքարն ընդդեմ հին հասարակական կարգերի, ապա Ֆաուստը, որ մարմնավորում է նոր ժամանակի եւ նրա հասկացությունների ոգին.... Այնուհետեւ այնտեղ է Վիլհելմ Մայստերը - մարդկային զարգացման այդ տիպարը, որը կյանքի դպրոցն անցնելով՝ աշակերտից դառնում է ուսուցիչ...., որ գաղափարը գտնում է իրականության մեջ եւ ի մի է ձուլում այդ երկու հասկացությունները։ Այնտեղ է Գյոթեի գրչի տակից ելած Պրոմեթեւսը, որը ժայռին գամված՝ ոգեշունչ եւ վերամբարձ տողերով քարոզում էր Սպինոզայի փիլիսոփայությունը։ Վերջապես, այնտեղ էր մարկիզ Պոզան - հեղափոխության այդ իսկական մարմնացումը, ազատության առաքյալն ու մարգարեն»։ Այստեղ նշված բոլոր գեղարվեստական կերպարները, բացի շիլլերյան մարկիզ Պոզայից, որոնցով Բրանդեսը բնութագրում է գրական դարաշրջանը, պատկանում են մեծ Գյոթեի բազմաբեղուն գրչին եւ արտացոլում գեղարվեստական այն արտասովոր երեւույթը, որ անվանում են Գյոթե. «Ես նախանձում եմ նրա աստվածային անվանը», - ասում էր գերմանացի մեծ բանաստեղծ Հայնրիխ Հայնեն՝ սրամտորեն ակնարկելով գերմաներեն GOTT (Աստված) եւ Գյոթե նմանաձայնությունը։ Ավելի քան 170 տարի է բաժանում մեզ Յոհան Վոլֆգանգ Գյոթեի կյանքի վերջին օրից (22 մարտի 1832 թ.)։ 170 տարի, որ միաժամանակ եւ՛ գերմանացի մեծ բանաստեղծ-մտածողի գրական ժառանգության յուրացման, եւ՛ վերաիմաստավորման, հետեւաբար նաեւ անընդհատ նորացման ժամանակաշրջան եղավ։ Ինչո՞վ էր բնորոշ Գյոթե ապրած դարաշրջանը հասարակական կյանքում - Գերմանիայի քաղաքական-պետական մասնատվածություն՝ 36 գաճաճ պետություններով եւ դասային պատնեշներով։ Վերթերի անունով հրապարակած «Շվեյցարական նամակներում» Գյոթեն, Շվեյցարիայի ու շվեյցարացիների անվան տակ ակնարկելով Գերմանիան ու գերմանացիներին, այսպես էր ծաղրում այդ քաղաքական վիճակը. «Նրանք (շվեյցարացիները) մի ժամանակ ազատագրվեցին բռնատիրությունից եւ մի ակնթարթ իրենց երեւակայեցին ազատներ։ Բայց ահա արեւը բռնապետի լեշից տարօրինակ վերասերման միջոցով ստեղծեց մանր բռնակալների մի ամբողջ ոհմակ»։ Գյոթեն ծնվել է 1749 թ. օգոստոսի 28-ին Մայնի Ֆրանկֆուրտում՝ պրուսական պետական խորհրդականի ընտանիքում։ Իր երկարամյա կյանքի ընթացքում (83 տարի), Գյոթեն ականատես եղավ Պրուսիայի մղած Յոթնամյա պատերազմին, Ամերիկայի անկախության պայքարին, Նապոլեոնի տրանսեվրոպական արշավանքին, որին հաջորդեց համաեվրոպական ռեակցիան։ Գյոթեն տեսավ ֆրանսիական երկու արյունալի հեղափոխությունները եւ մերժեց հեղափոխության գաղափարը՝ գտնելով, որ մարդկային բարօրությունը չի կարող ձեռք բերվել արյան գնով։ Նա մարդկության զարգացման ճանապարհը տեսնում էր ստեղծարար գործունեության եւ անդուլ ինքնակատարելագործման մեջ։ Մյուս կողմից, Գյոթեի կյանքի ընթացքում գրականության մեջ միմյանց հաջորդեցին մի քանի դարակազմիկ շարժումներ։ Նրա երիտասարդությունը զուգադիպեց ուշ լուսավորությանն ու սենտիմենտալիզմին, հետո վրա հասավ «Գրոհ եւ փոթորիկ»-ի բուռն շրջանը, որ բնորոշվում է իբրեւ 1789 թվի ֆրանսիական հեղափոխության նախերգանք։ Այնուհետեւ, իբրեւ այդ հեղափոխության հարուցած ռեակցիա, ծայր առավ գերմանական ռոմանտիզմը, որ թափանցեց մշակույթի ու գիտության բոլոր մարզերը։ Գյոթեն յուրովի տուրք տվեց կամ հակադրվեց այդ ամենին՝ վերթերիզմ, վայմարյան կլասիցիզմ, դասական ռեալիզմ, արեւելյան ռոմանտիկա։ Եվ սրա արդյունքը եղավ գրական մի վիթխարի ժառանգություն՝ միայն հազարից ավելի ոտանավոր եւ որքա՜ն դրամաներ, վեպեր ու նովելներ, ինքնակենսագրական բազմահատոր «Պոեզիա եւ ճշմարտություն», մինչեւ իսկ բնագիտական լուրջ երկերի մի ստվար շարք, որ ինքնին արդեն մի բնախույզի կյանքի արգասիք կարելի է համարել։ Գյոթեի նամականին միայն կազմում է մի քանի տասնյակ հատոր։ Եվ այս ամենի կողքին ավելացրեք նաեւ նրա կյանքի ու ստեղծագործության գլխավոր երկը՝ «Ֆաուստ» երկմաս ողբերգությունը, որպեսզի Գյոթեն բոլոր հաջորդ սերունդներին ներկայանա իբրեւ անկրկնելի ֆենոմեն, իբրեւ հանճար՝ բառիս ոչ սովորական, այլ սկզբնական մոգական իմաստով՝ Genius (լատ.՝ «ոգի»)։ Եվ դեռ Գյոթեն ինքը Էքերմանին գանգատվում էր, թե կյանքի հանգամանքներն իրեն շատ են անհարկի կտրել գրական գործերից, այլապես հարյուր հատոր գրած կլիներ։ Բնությունը շռայլ եղավ նրա ոգու հանդեպ, իսկ բախտը՝ տարիքի։ Գյոթեն այնքան երկարակյաց եղավ, որ նրա կյանքի օրոք աշխարհ եկան ու աշխարհից հեռացան Ֆրիդրիխ Շիլլերը, ռոմանտիկներ Ֆրիդրիխ Շլեգելը, Նովալիսը, Կլայստը, փիլիսոփաներ Ֆիխտեն, Շելինգը, Հեգելը, կոմպոզիտորներ Մոցարտը, Բեթհովենը, Շուբերտը, անգլիացի բանաստեղծներ Բայրոնը եւ Շելլին։ Գյոթեի նման մեծագույն անհատների մասին սոսկ կարելի է ասել, որ իրենց ստեղծագործությամբ, ինչպես վիթխարի թրով, նրանք միջահատում են մարդկային մշակույթի պատմությունը՝ բաժանելով այն անցյալի եւ ապագայի՝ իրենք սակայն մնալով մշտապես ապագայի հետ։ Մարդկության զարգացման ճանապարհը Գյոթեն տեսնում էր ստեղծարար գործունեության եւ անդուլ ինքնակատարելագործման մեջ։ Այդպիսին է Գյոթեի «Վիլհելմ Մայստերի ուսման տարիները» վեպի եզրահանգումը։ Երիտասարդ Վիլհելմ Մայստերն անձնավորում է ուսման եւ կրթության միջոցով մարդու կատարելագործման գաղափարը։ Գյոթեն գրել է բազմաթիվ դրամաներ ու ողբերգություններ՝ միջնադարյան եւ հին հունական դասական թեմաներով, որոնց մեջ արտացոլել է իրեն հուզող ժամանակակից կենսական ու բարոյափիլիսոփայական խնդիրներ։ Սակայն նրա ստեղծագործության թագն ու պսակը «Ֆաուստ» ողբերգությունն է, որը դարձավ ողջ գերմանական պոեզիայի գագաթը։ 16-րդ դարի առաջին կեսին Գերմանիայում հռչակված թափառաշրջիկ բժիշկ ու գրբաց Յոհան Ֆաուստի կերպարն է նյութ տվել Գյոթեի համանուն ողբերգությանը։ Ժողովրդական լեգենդում դոկտոր Ֆաուստը, արյունով կնքված պայմանագրով, հոգին ծախում է սատանային՝ Մեֆիստոֆելին՝ իր ստացած վայելքների դիմաց։ Եղիազարովը ռուսերեն թարգմանությամբ տպագրել է հայկական ժողովրդական մի զրույց՝ «Անմահության մասին» («Հայկական Ֆաուստ») վերնագրով, հետեւյալ ծանոթությամբ. «Հայկական Ֆաուստի այստեղ բերվող գծերը մինչեւ այժմ հայտնի չեն եղել գրականության մեջ»։ Զրույցը սկսվում է այսպես (ռուսերենից թարգմ.՝ Ա. Մուշեղյանի). «Մի ծեր մարդ՝ ճերմակահեր եւ զառամությունից հոգնաբեկ, վերադառնում է ջաղացից, ուր աղունը տարել էր աղալու։ Կիրճի քարքարոտ ճանապարհին նրա արաբան (սայլը) շուռ եկավ, եւ ալյուրով լի պարկերը թափվեցին խոր ձորակի մեջ։ Խեղճ ծերունին շատ չարչարվեց, որ սայլը դուրս քաշի ճանապարհի վրա...»։ Այստեղ էլ հայտնվում է «խավարի ոգին»՝ սատանան, եւ ծերուկը իր արյունով կնքած պայմանագրով հոգին ծախում է նրան՝ փոխարենը ստանալով անմահություն եւ ջահելություն։ «Ահելները մեռնում էին, ջահելները ծերանում, իսկ նա մնում էր նույն պատանին։ Նրա անմահ կյանքի առաջին հարյուրամյակի վերջում հասակակիցներից գրեթե ոչ մեկը չէր մնացել, երկրորդ հարյուրամյակի վերջում մարդիկ նրա մասին գիտեին նախնիների զրույցներից, երրորդ հարյուրամյակում նրա ով լինելու մասին մոռացան ոչ միայն օտարները, այլեւ իր ժառանգների ժառանգները... Միօրինակ, միայնակ կյանքը՝ զուրկ հարազատներից եւ բարեկամներից, տաժանելի դարձավ նրա համար։ Պատրաստ էր իր անմահությունը փոխանակել մահվան հետ, բայց ամեն անգամ, մահը հիշելիս, սեւ ստվերի պես աչքի առաջ էր գալիս անհատակ դժոխքը՝ հավիտենական տանջանքներով՝ խավարի ոգու ճիրաններում։ Այն ժամանակ վրա էին հասնում ապաշխարանքի պահերը, զղջում էր հոգին կորստյան մատնելու համար. նախանձում էր իր հասակակիցներին, որ վաղուց ի վեր հանգիստ էին գտել խոնավ հողում։ Եվ մարմնական անմահությունն այդ պահերին «անմահ պատանու» համար դառնում էր հոգեկան մահ «...»։ Վերջ ի վերջո ամենագութ Աստված, տեսնելով անմահության մեջ երջանկություն որոնող մեղապարտի անկեղծ ապաշխարանքը, ներեց եւ մահ ուղարկեց նրան։ Նրա մահից հետո, երբ խավարի ոգին, պայմանագրի համաձայն, հայտնվեց նրա հոգին տանելու, Բարի հրեշտակը հրեղեն թրով վռնդեց նրան - Իսկ եւ իսկ գերմանացի Ֆաուստի վախճանը։ Հոգին ծախելու գաղափարին Գյոթեն, անշուշտ, տվել է փոխաբերական իմաստ։ Մեֆիստոֆելն ուղեկցում է Ֆաուստին նրա բոլոր հնարավոր ու անհնար արկածներում՝ իբրեւ բանական, զգացական արարածին ուղեկցող, մշտապես բացասող ու ժխտող ոգի։ Այդ ստեղծագործության վրա մեծ բանաստեղծն աշխատել է պատանեկան հասակից մինչեւ խոր ծերություն եւ ավարտել մահից ընդամենը մի քանի ամիս առաջ։ Պատանեկան տարիներին գրած «Urfaust» (Նախաֆաուստ) ֆրագմենտում նախանշված «Կանգ առ, վայրկյան, ի՜նչ գեղեցիկ ես» բանաձեւը ծերունազարդ Գյոթեն հավատարմորեն իրագործեց իր կյանքի նախավերջին՝ 82-րդ տարում։ Բանաստեղծը կարծես կանխազգում էր, որ այդ ճակատագրական բանաձեւն արտասանելը նշանակելու էր ոչ միայն Ֆաուստի, այլեւ իր սեփական վախճանը։ Փորձելով գիտության ու գործունեության բոլոր ոլորտները, անցնելով կյանքի բոլոր վայելքների միջով՝ Ֆաուստը 100-ամյա հասակում, այն էլ կուրացած, հասավ այն իմաստության, թե մարդու միակ երջանկությունը ազատության համար պայքարելու ձգտումն է, որ արտահայտված է Ֆաուստի վերջին մենախոսության եզրափակիչ տողերում։ Սակայն Գյոթեի հղացմամբ այդ իմաստությունը եւ մարդու վախճանը վրա են հասնում միաժամանակ, եւ այդ ողբերգության մեջ է բանաստեղծը տեսնում ճակատագրի հեգնանքը - լեմուրները՝ ստվերային մարդակերպ ոգիները, Ֆաուստի գերեզմանն են փորում, մինչդեռ նրան թվում է, թե իր կոչով ժողովուրդը ծովը սանձելու համար խրամ ու ամբարտակ է շինում։ Անիրական գործից ոգեշնչված՝ Ֆաուստն էքստազի մեջ արտասանում է ճակատագրական խոսքը եւ տապալվում անկենդան. Ես հասկացա՛ խորհուրդը մեր տենչանքի - Այս է վերջին իմաստության խոսքը նոր՝ Նա է արժան ազատության, վե՜հ կյանքի, Ով նվաճի՜ դրանք անդուլ ամեն օր։ Ինչքա՜ն մանուկ, մարդ ու ծերուկ հարաժամ Կյանք են մաշում վտանգի մեջ այս դաժան։ Կուզեմ տեսնել այստեղ ժխոր բազմաշուրթ՝ Ազատ հողում լիներ ազատ ժողովուրդ. Եվ ես կասեմ ակնթարթին վերջապես՝ Կանգ առ, վայրկյան, դու գեղեցի՜կ ես այնպես. Այնժամ հետքը իմ երկրային օրերի Զուր չի կորչի անհունի մեջ դարերի.- Նախազգալով երջանկությունն այս անանց՝ Վայելում եմ վսեմ վայրկյանը սրտանց։ Գյոթեի հայտնի գործերից շատերը թարգմանվել են հայերեն դեռ 19-րդ դարում։ Թարգմանական ավանդներով հարուստ հայ գրականությունը իրավամբ հպարտանում է «Ֆաուստի» մեկ տասնյակից ավելի թարգմանություններով, չհաշված առանձին տեսարանների փոխադրումները։ Գյոթեն մեծ նշանակություն էր տալիս թարգմանությանը՝ բարձր գնահատելով թարգմանչի գործը՝ իբրեւ հիացմունքի արժանի բանաստեղծական արվեստ, - նա լավ թարգմանությունը համարժեք էր համարում բնագրին, հակառակ Հովհ. Թումանյանի հայտնի դրույթին, թե թարգմանությունը նման է ապակու տակ դրած վարդի, այսինքն՝ զուրկ է բնագրի եւ սեփական բուրմունքից։ Բազմաթիվ ասույթների կողքին ուշագրավ է նաեւ Գյոթեի հետեւյալ բանաստեղծությունը հենց թարգմանության մասին (գրված 1828 թ.)։ ՆՄԱՆՈՒԹՅՈՒՆ Ես մի փունջ ծաղիկ քաղեցի դաշտում, Մտքերով տարված՝ հետս բերի տուն. Բայց իմ տաք ափից, տեսնեմ, թալկացած՝ Ծաղկաթերթերը խոնարհվել են ցած։ Դրեցի փունջը թարմ ջրամանում, Եվ ա՜յ քեզ հրաշք՝ ո՜նց է թարմանում - Կախ գլխիկները ձգվեցին վերեւ, Կանաչ քող հագան ցողուն ու տերեւ. Եվ բոլորն այսպես պայծառ են շողում, Կարծես լինեին տնկած մայր հողում։ Այդպես հիացած ես ականջ արի, Երբ երգըս հնչեց լեզվով օտարի։ Իր ստեղծագործության մեջ Գյոթեն անդրադարձել է նաեւ հայոց Արարատին եւ հայերին։ Մեծանուն բանաստեղծին խոր ակնածանք էր ներշնչում բիբլիական Արարատը։ «Ես չէի զարմանա,- ասում է նա՝ գերմանացի նշանավոր բնախույզ եւ ճանապարհորդ Կարլ Ֆրիդրիխ Մարցիուսի հետ զրուցելիս,- եթե Արարատի վրա հայտնաբերեին առաջին մարդու գանգը»։ Գյոթեի ծովածավալ ստեղծագործության մեջ՝ գրող Ստեֆան Ցվայգի կազմած մի հատընտիրում, տարիներ առաջ ես գտա եւ թարգմանեցի մի փոքրիկ բանաստեղծություն՝ «Թողեք, որ ես լամ», որի մեջ հիշատակվում է բանաստեղծին գիշերային լռության մեջ՝ անապատում ընկերակցող հայ քարավանապետը. Թողեք, որ ես լամ, գիշերն է պատել Ինձ անապատում այս անծայրածիր. Քնած են ուղտեր եւ ուղտապաններ, Հայը լուռ, արթուն հաշիվ է անում. Իսկ ես իր կողքին չափում եմ ուղին, Որ բաժանում է ինձ Զուլեյկայից, Համրելով տաղտուկ, ճամփա երկարող Կեռմանները ձիգ։ Գյոթեի բանաստեղծական հանճարը բացահայտվում է ոչ միայն նրա մեծածավալ քերթվածներում. նա նույնքան մեծ եւ խորաթափանց է նաեւ իր փոքրածավալ գործերում՝ բանաստեղծություններում ու բալլադներում։ Հայտնի է, թե ինչպիսի մեծ ազդեցություն է ունեցել երիտասարդ Գյոթեի գեղարվեստական ճաշակի զարգացման վրա գերմանացի բանահյուսագետ եւ ժողովրդական երգերի նրբաճաշակ մեկնաբան, ազգագրագետ Յոհան Գոտֆրիդ Հերդերը, որը բանաստեղծին հորդորում էր շարունակ բանականության եւ զգացմունքների անմիջականության։ Դրա արդյունքը եղան Գյոթեի Զեզենհայմյան երգերն ու ոտանավորները. ավելին, 22-ամյա Գյոթեի հանդիպումն ու մտերմությունը Հերդերի հետ 1771 թ. Շտրասբուրգում՝ գերմանական գրականության պատմության մեջ համարվում է ոչ միայն Գյոթեի քնարերգության շրջադարձը, այլեւ առհասարակ գերմանական նոր պոեզիայի զարգացման սկիզբը թվագրվում է այդ տարեթվով։ Գյոթեն հաճախ է անդրադարձել ժողովրդական բանահյուսության մոտիվներին եւ դրանց հիման վրա ստեղծել երգեր ու բալլադներ։ Այստեղ պետք է նշեմ, սակայն, որ Հովհ. Թումանյանի թարգմանությամբ շատ հայտնի «Վարդը» Գյոթեի բանաստեղծությունը չէ, այլ գերմանական ժողովրդական երգ՝ «Դաշտավարդը», որ 1778-79 թ. «բանավոր խոսքից» հրատարակել է նաեւ հայտնի բանահյուսագետ Յոհան Գոտֆրիդ Հերդերը իր կազմած եւ այլ լեզուներից թարգմանած «Ժողովուրդների ձայները երգերում» ժողովածուում՝ «Վարդիկը դաշտում» վերնագրով։ Այդ երգը Գյոթեից հայերեն թարգմանել է նաեւ բանաստեղծ Հովհաննես Հովհաննիսյանը՝ «Դաշտի վարդը» (Հովհ. Հովհաննիսյան, Երկերի ժողովածու, հ. 2, Երեւան, 1964, էջ 158) վերնագրով, որը ավելի հարազատ է գերմաներեն բնագրին, քան Թումանյանի թարգմանությունը։ Ուշագրավ է, որ Գյոթեի «Անտառի արքան» բալլադի առաջին թարգմանությունը հայերեն կատարվել է դեռեւս նրա կենդանության օրոք՝ 1831 թ. վերջին, հայ նոր գրականության հիմնադիր Խաչատուր Աբովյանի ձեռքով, որն այդ ժամանակ Դորպատի համալսարանի ուսանող էր (Գյոթեի այս բալլադը հետագայում ունեցավ մի քանի նոր թարգմանություն՝ «Անտառի արքան», թարգմ.՝ Ջ. Բալուղյանի («Վարժարան», Թիֆլիս, 1894 թ. N 11, էջ 369).- Իշխան Մայրեաց (բանաստեղծություն), թարգմ.՝ Հովհ. Պալյանի («Բազմավեպ», 1904 թ. օգոստոս, հ. 8, էջ 378).- «Անտառի արքան», թարգմ.՝ Հակ. Հարությունյանի («Խորհրդային գրականություն», 1938, հ. 6-7, էջ 108-109)։ Գետի, լճի, ծովի, ջրահարսների մասին խորհրդավոր շատ զրույցներ են հյուսվել գեղջուկների միջավայրում, որ գրավիչ գեղոնների ու ոտանավորների նյութ են ծառայել բանաստեղծների համար։ Դրանցից մեկն է Գյոթեի «Ձկնորսը» բալլադը, որի մեջ բանաստեղծն արտահայտել է բացառապես բնության թովչանքը. ջրից ելած կինը ափին նստած ձկնորսին իր հետեւից հմայում, տանում է ջրի հատակը. ՁԿՆՈՐՍԸ Ջուրն էր թշշում, ջուրն էր ուռչում, Ձկնորսն ափին նստած՝ Կարթին նայում էր, անրջում՝ Կուրծքը զովին տըված։ Նստել, ականջ է լուռ դնում, Մեկ էլ ջուրը ճողփաց, Ու հորձանքից դուրս է ելնում Մի կին՝ մարմինը թաց։ Այսպես երգեց, խոսեց փերին. «Նենգ հնարքով մարդոց Ի՜նչ ես թովում իմ ձագերին Վերեւ՝ մահվան հնոց։ Թե իմանաս ոնց է խորքում Խայտում ձկնիկն անվիշտ, Դու էլ կիջնես եւ ընդերքում Կապրես առողջ առմիշտ։ Մի՞թե արեւն ու հեզ լուսին Չեն զմայլվում ծովում, Ալեծածան լույս երեսին Շքեղ արտացոլվում։ Քեզ չի՞ դյութում երկինքն անհուն, Կապույտը՝ ջինջ շաղով, Եվ դեմքդ չի՞ սքանչանում Անմահական ցողով»։ Ջուրն էր թշշում, ջուրն էր ուռչում, Կառչում էր մերկ ոտից. Սիրտը կարծես դուրս էր թռչում Սիրո վառ կարոտից։ Այսպես խոսեց, այսպես երգեց, Ու մոլորվեց տղան. Կես նա ձգեց, կես սա սկեց - Աներեւույթ եղան։ Երիտասարդ հասակում (1778) գրած իր այս գողտրիկ բալլադի մասին Գյոթեն արդեն առաջացած տարիքում (1823) արտահայտվել է բավական սառնությամբ՝ զարմանալով, որ նկարիչները նույնիսկ նկարել են բալլադը. «Նրանք նկարում են իմ «Ձկնորսը» եւ բոլորվին չեն մտածում, որ դա նկարչության համար պետքական չէ։ Այդ բալլադում ես սոսկ արտահայտել եմ ջրի զգացողությունը՝ այն թովչանքը, որն ամառը մեզ լողանալու է ձգում. նրանում ուրիշ ոչինչ չկա։ Մի՞թե դա հնարավոր է նկարել» (Էքերման, Զրույցներ Գյոթեի հետ, Երեւան, 1975, էջ 32)։ «Երգիչը» (թարգմ.՝ Ա. Մուշեղյանի) բալլադում բանաստեղծը հայտնում է այն միտքը, թե արվեստագետի համար չի կարող լինել ավելի մեծ վարձատրություն, քան այն երգը կամ երկը, որ ինքն է ստեղծում. Ես երգում եմ ինչպես թռչնակ, Որ ապրում է սաղարթում. Երգն է առատ վարձը միակ, Որ իր հոգուց է հորդում. Բայց թե կուզես պատի՞վ ինձ տաս, Ընտիր գինի տուր ինձ մի թաս, Գինի՝ ոսկե գավաթում։ Երգիչը հրաժարվում է արքայի ընծայած ոսկե շղթայից եւ դրա փոխարեն խնդրում է մի գավաթ ընտիր գինի, որի տակ անկասկած պետք է հասկանալ բանաստեղծին այնքան անհրաժեշտ ոգեշնչումը, ոգեւորումը։ Գյոթեն արհամարհանքով էր վերաբերվում ճամարտակությանը եւ սեղմ ոճը՝ «նեղվածքը» համարում էր բանաստեղծական իսկական արվեստի ցուցանիշ։ Այս իմաստով ուշագրավ է նրա «Բնություն եւ արվեստ» սոնետը, որի եզրափակիչ տողերում ընդգծվում է հենց այդ էսթետիկական սկզբունքը. Կրթությամբ է, որ մարդ պիտի բարձրանա. Զուր են անկիրթ հոգիները վեր թեւում, Ձգտում վսեմ կատարյալին, սիրելիս։ Ով մեծին է ձգտում, պիտի թանձրանա, Սեղմի մեջ է լոկ վարպետը երեւում, Օրենքն է լոկ ազատություն մեզ տալիս։ «Wandrers Nachtlied» վերնագրով Գյոթեն ունի երկու ոտանավոր։ Դա «Ճամփորդի գիշերվա երգն» է - այս վերնագրով Գյոթեն ունի երկու ոտանավոր՝ առաջինը թվագրել է 12 փետրվարի 1776 թ. եւ ուղղված է Շառլոտա ֆոն Շտայնին, իսկ երկրորդը՝ «Բոլոր գագաթներին» սկզբնատողով, Գյոթեն փորագրել է անտառապահի տնակի տախտակե պատին՝ Կիկելհան կոչվող լեռան վրա (Իլմենաուի մոտերքում), երբ հենց նոր էր լրացել նրա 31 տարին՝ 1780 թ. սեպտեմբերի 6-ի երեկոյան։ Բանաստեղծը՝ «փոքր քաղաքի անձուկից, (....) մարդկանց տրտունջներից, պահանջներից, անուղղելի խառնիճաղանջից» փախչելու համար բարձրացել է լեռան վրա՝ Հերմանի մեծ ժայռի բարձունքից արեւի մայրամուտը դիտելու եւ տիկին ֆոն Շտայնին երեկոյան բնապատկերը նկարագրելու համար։ Վերջալույսի այս հափշտակված դիտարկումից էլ ծնվել է «Ճամփորդի գիշերվա երգը» քնարական պեյզաժը։ Մութ գագաթներին Շշուկն է մարում, Ծառի կատարին Շունչ չես նշմարում։ Հավքերն են լռել Անտառում մութով. Սպասիր դու էլ Կննջես շուտով։ Հովհ. Թումանյանն իր «Լերանց շարքերը նիրհել են մթնում» հայտնի թարգմանությունն արել է ըստ Մ. Յու. Լերմոնտովի թարգմանության - վերջինս ավելի շուտ փոխադրություն է Գյոթեից, որի մեջ ռուս բանաստեղծը մուծել է իր հայրենի ռուսական բնությունը։ Գիշերվա մթնում քնած լեռներ, մառախլապատ հովիտներ, փոշոտ ճանապարհ, անշարժ թփեր։ Այս ամենը գրեթե նույնությամբ փոխանցվել է Հովհ. Թումանյանի հայերեն թարգմանությանը։ Մինչդեռ Գյոթեի բնագրում գերմանական բնությունն է՝ անտառապատ լեռներ, ծառերի շնչառություն (պանթեիստ բանաստեղծին բնորոշ գիծ), գիշերվա հետ անտառում ննջող թռչուններ)։ 1813 թ. օգոստոսի 29-ին՝ իր ծննդյան տարեդարձի հաջորդ օրը, 64-ամյա Գյոթեն նորոգում է փորագրությունը։ Իսկ մահից քիչ առաջ՝ 1831 թ. օգոստոսի 27-ին՝ իր ծննդյան տարեդարձի նախորդ օրը, 82-ամյա Գյոթեն վերջին անգամ այցի է գալիս անտառապահի տնակը, եւ պատին փորագրված բանաստեղծության վերջին տողերն այլ իմաստ են ստանում դեպի անէություն եւ անմահություն մեկնող բանաստեղծի համար։ Արտասովոր է եղել Գյոթեի մյուս բանաստեղծության՝ «Կոփտական երգի» ճակատագիրը, որն ավարտվում է «մուրճի» եւ «զնդանի» փոխաբերությամբ։ 1787 թ.՝ իտալական ուղեւորության միջոցին, Գյոթեն ծանոթանում է իտալացի ալքիմիկոս եւ ոսկի խարդախող Ջուզեպպե Բալզամոյի (Կալիոստրո) արկածներին, որը նույն թվականին Հռոմի Պապի կողմից բանադրվեց ու բանտ նետվեց։ Այդ թեմայով բանաստեղծը մտահղանում է «Մեծ Կոփտա» կամ «Խորհրդապաշտները» վերնագրով մի կոմիկական օպերա։ Այս կատակերգության համար նա գրում է խրատաբանական բնույթի երկու բանաստեղծություն՝ երկուսն էլ «Կոփտական երգ» վերնագրով։ Հին եգիպտական (կոփտական) քրմի իմաստությամբ գերմանացի մեծ բանաստեղծը սովորեցնում է իր պատանի ժամանակակցին մարդ դառնալու եւ դաժան կյանքի պայմաններին դիմակայելու արվեստը։ Եկ ականջ դիր դու խորհրդիս Ջահել օրըդ թանկ է, որդիս, Տքնիր, որ շուտ խելոքանաս. Քանզի բախտի նժարը մեր Տատանվում է միշտ վար ու վեր՝ Պիտի իջնես կամ բարձրանաս, Պիտի իշխես, շահես, տղաս, Կամ ծառայես ու տանուլ տաս, Պարտվես եւ կամ հաղթող ելնես, Մուրճ կամ զնդան պիտի լինես։ Վենետիկյան էպիգրամներում Գյոթեն հետեւյալ կերպ է մեկնում «մուրճի» եւ «զնդանի» փոխաբերությունը. Այդ զնդանը ես նմանեցնում եմ երկրին, մուրճը՝ տիրակալին, Իսկ թիթեղը՝ ժողովրդին, որ ճկվում է նրանց արանքում։ Վա՜յ խեղճ թիթեղին, երբ հարվածները լոկ քմահաճ Իջնում են անտեղի, իսկ կաթսան միշտ մնում է անավարտ։ Գյոթեի այս փոքրիկ բանաստեղծությունն անցնելու էր քաղաքական թեժ պայքարի բովով, հնչելու էր հետագայում ֆաշիստական զնդաններում եւ ռայխստագի դատավարության ժամանակ, իսկ «մուրճ եւ զնդան» խորհրդանիշները դրոշմվելու էին արեւելյան Գերմանիայի պետական դրոշին։ «Մուրճ կամ զնդան» տողը թեւավոր արտահայտություն դարձավ եւ անցավ տարբեր ազգերի գրականությունների միջով։ Առաջիններից մեկը այդ բանաստեղծությունը նկատեց Ավ. Իսահակյանը. վարպետի ձեռագրերի ֆոնդում գտնում ենք «Կոփտական երգի» գերմաներեն բնագիրը, արտագրված նրա ձեռքով (Գրականության եւ արվեստի թանգարան, Ավ. Իսահակյանի ֆոնդ II, N 2124)։ Դա մի անգամ եւս վկայում է Գյոթեի բանաստեղծության նկատմամբ նրա ունեցած հատուկ ուշադրության մասին։ 1797 թ. հոկտեմբերին Շվեյցարիայում Գյոթեն լուր ստացավ Վայմարյան թատրոնի մանկամարդ դերասանուհի Քրիստիանե Բեկեր-Նոյմանի անակնկալ մահվան մասին, որի դերասանական կրթությամբ Գյոթեն անձամբ էր զբաղվել։ Եվփրոսինեի (հունարեն՝ ուրախություն, բերկրանք) դերը վերջինն էր, որ նա կատարեց օպերային ներկայացման մեջ։ Այդ լուրից ցնցված՝ նա գրեց «Եվփրոսինե» բանաստեղծությունը, որտեղ դառնությամբ խորհում է մարդկային հեղհեղուկ ճակատագրի մասին. Կյանքից մեկնող հայրը չէ միշտ գերեզմանի եզերքից Ծաղկահասակ անգին որդուն տալիս խոնարհ հրաժեշտ. Ու միշտ չէ որ մեր այս կյանքում ժիր ջահելը ջլապինդ Թույլ տարեցի աչքն է փակում, որ գոցվում է ինքն իրեն։ Ա՜խ, շատ անգամ է բախտը կույր շեղում ընթացքն օրերի՝ Անօգ ծերը ողբում է զուր զավակներին, թոռներին, Տե՛ս, կանգնած է կոճղը փտած, մինչ կարկուտի տարափից Ջախջախվել են ճյուղերը ճիղմ, շուրջը փռված գետնահար։ Վաղամեռիկ դերասանուհու հուշարձանն այսօր էլ կանգնած է Վայմարի մի զբոսայգում։ Գյոթեի սիրային պոեզիայի բարձրակետը պետք է համարել «Էլեգիա» բանաստեղծությունը (գրված 1823 թ.), որ 74-ամյա ծերունազարդ Գյոթեի սիրատոչոր խոստովանանքն է, 19-ամյա Ուլրիկե ֆոն Լեւեցովի հանդեպ տածած բուռն զգացմունքի բանաստեղծական պոռթկումը։ 17-ամյա Ուլրիկե ֆոն Լեւեցովի հետ 72-ամյա Գյոթեն առաջին անգամ ծանոթացավ 1821-ի ամռանը Բոհեմիայի (Չեխիա) հանքային ջրերում, որտեղ դեռատի աղջիկը հանգստանում էր մոր հետ։ Բանաստեղծի հանդիպումները կրկնվեցին 1822-ի հուլիսին նույն ամառանոցում։ Այդ հանդիպումների արձագանքն է «Aolsharfen» («Էոլյան տավիղ») բանաստեղծությունը, որ ըստ բանաստեղծի օրագրի՝ գրվել է 24.7.1822 թ. Էգեր մեկնելու ճանապարհին՝ իբրեւ «Սիրային-թախծալի զուգերգ անմիջապես բաժանվելուց հետո»։ Խոսքը Ուլրիկեից բաժանվելու մասին է։ Երրորդ անգամ 74-ամյա բանաստեղծը հանդիպեց 19-ամյա Ուլրիկեին 1823-ի օգոստոսին Կարլսբադի (Մարիենբադ) ամառանոցում, որտեղ եւ նրա արտասովոր սերը հասավ իր ապոթեոզին եւ նույնքան էլ հոգեցունց հանգուցալուծում ունեցավ։ Ֆրիդրիխ Սորեն, որ 1822 թվին Ժնեւից հրավիրվել էր Վայմար՝ իբրեւ թագավորի որդու դաստիարակ եւ հաճախ այցելում է Գյոթեին, 1823 թվի նոյեմբերի 17-ին գրառման մեջ նշում է. «Այսօր ես մի քանի րոպեով եղա Գյոթեի մոտ, եւ ինձ թվաց, որ Հումբոլդտի ներկայությունն ու զրույցները բարերար ներգործություն են ունեցել նրա վրա։ Նրա տանջանքները, ըստ երեւույթին, միայն ֆիզիկական բնույթի չեն։ Ավելի շուտ, նրա այժմյան տանջանքների պատճառն այն է, որ նա այս ամառ Մարիենբադում բուռն համակրանք է տածել մի երիտասարդ օրիորդի նկատմամբ եւ այժմ պայքարում է այդ զգացմունքների դեմ» (Էքերման, Զրույցներ Գյոթեի հետ, Երեւան, 1975, էջ 590)։ Դեռեւս մինչեւ «Էլեգիա»-ն բանաստեղծն Ուլրիկեին նվիրել էր մի քանի փոքրիկ ոտանավոր (գերմանացի հետազոտողներից ոմանք կարծում են, թե ոտանավորն արտահայտում է Գյոթեի հիասթափությունը, ուրեմն եւ գրված է «Էլեգիա»-ից ավելի ուշ, մինչդեռ մեր կարծիքով՝ ոտանավորն իր ողջ պարզությամբ թեթեւ առիթով գրված չափածո ընծայական է եւ չի պարունակում որեւէ ողբերգական շեշտ), որի մեջ նա, օդերեւութաբանական անպաճույճ բացատրությամբ, եղանակի փոփոխության «ծանրաչափը» շեղում է դեպի սիրո խոստովանություն՝ ակնարկելով մատաղահաս աղջկան իրեն համակած խինդն ու թախիծը։ Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը] Արտաքին հղումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]


text: ԱԺ այսօրվա նիստում «Տեղական ինքնակառավարման մասին» օրենքում փոփոխություններ կատարելու մասին նախագիծը ներկայացրեց տարածքային կառավարման եւ զարգացման փոխնախարար Վաչե Տերտերյանը: ՀԱԿ խմբակցության քարտուղար Արամ Մանուկյանը, դիմելով հիմնական զեկուցող ՏԿԱԻՆ տեղակալ Վաչե Գաբրիելյանին, ասաց, որ օրենքում գրված Վանաձորի ու Գյումրիի քաղաքապետարանների կայքերի հասցեները պետք է հանել միանգամից, քանի որ հասցեն օրենքում չի կարելի գրել, եւ դա օրենքի նյութ չէ: «Կարող է՝ վաղը հինգ հասցե ունենան: Մի քիչ ճկուն է պետք լինել. կայքը փոխելու համար պետք է օրենքի փոփոխության համար գաք նորից Ա՞Ժ»,- հայտարարեց Մանուկյանն, ապա բարձրացրեց համայնքային հիմնադրամների խնդիրը: Ըստ ՀԱԿ պատգամավորի՝ համայնքային հիմնադրամներն անվերահսկելի են եւ ծառայում են հիմնականում կոռուպցիոն գործարքների համար։ «Դառը փորձ ունենք, հանե՛ք հիմնադրամները»,- հայտարարեց Արամ Մանուկյանն, ապա շարունակեց. «Երեւանի հիմնադրամը խայտառակություն է, կոռուպցիայի մեծ աղբյուր է: Լավ բան է, բարերարն ուզում է՝ գումար է մուծում, ապրի ինքը: Բայց ես ասում եմ այն մասին, որ երբ մարդը ստիպված է լինում ինչ-որ թուղթ վերցնել քաղաքապետարանից, ինքը ստիպված հիմնադրամին է մուծում։ Այստեղ է, որ առաջանում է իմ ասած կոռուպցիան։ Ցանկացած մարդ փոքր տնակ քանդելու համար մինչեւ այդ հիմնադրամի թրի տակով չանցնի, չի կարող թույլտվություն ստանա»,- շարունակեց Մանուկյանը։ Նշենք, որ ՏԻՄ մասին նոր նախագծով ավելի է մեծանում համայնքի եւ ավագանու դերակատարությունը: Նոր նախագծով սահմանվում է նաեւ 10 հազար եւ ավելի բնակիչ ունեցող համայնքներում ավագանու նիստերի ուղիղ հեռարձակման ապահովում: Ինչպես նաեւ 6 ամսվա ընթացքում ավագանու նիստ չհրավիրելու դեպքում ավագանու որոշմամբ համայնքի ղեկավարը պաշտոնանկ է արվում ըստ նոր նախագծի: Երբ տարածքային կառավարման եւ զարգացման փոխնախարար Վաչե Տերտերյանը ներկայացնում էր ՏԻՄ օրենքի նախագծի այս փոփոխությունները, ԱԺ պատգամավոր Է. Մարուքյանը շտապեց հարցնել, թե օրենքը գրելիս Վանաձորի դեպքերը հաշվի առե՞լ են արդյոք: Պատգամավորը, ներկայացնելով Վանաձորում ստեղծված վիճակն, ասաց, որ որեւէ քաղաքական ուժ Վանաձորի ավագանիում չունի մեծամասնություն, բայց կա քաղաքապետ, իսկ ավագանու նիստեր չեն գումարվում՝ քվորումի բացակայության պատճառով: Մարուքյանը հարցրեց, թե ինչպես է այս հարցը լուծվելու. «Այս դեպքում դա չի, որ չեն հրավիրվում, եւ այս օրենքը դրա մասին չէ։ Ձեր նշած դեպքն այլ է: Քաղաքապետը կարող է նիստերը հրավիրել, բայց դրանք չկայանան, ասենք, օրինակ, բացակայության պատճառով։ Հիմա ինչ-որ լուծումներ, այնուամենայնիվ, կգտնվեն: Ինչո՞ւ եք դուք բացառում, որ մեկ այլ անգամ նիստը հրավիրելուց այն չի կայանա»,- պատասխանեց փոխնախարարը:


text: Աբրազիա (լատ.՝ abrasio — քերում), ալեբախման հարվածներից ծովերի, լճերի եւ խոշոր ջրամբարների ափերի լվացման, քայքայման եւ տեղափոխման պրոցես։ Աբրազիայի հետեւանքով առափնյա լեռնային զանգվածների շրջանում առաջանում է մեղմ անկումով դեպի ջրի հատակ շարունակվող աբրազիոն պլատֆորմ կամ դարավանդ, որն աստիճանաբար վերածվում է մայրցամաքային ծանծաղուտի։ Աբրազիոն պլատֆորմի զգալի մասը ծածկված է գլաքարերի բարակ շերտով, իսկ առափնյա հատվածում լինում են ավազային ալիքներ։ Ափի հողմահարումից առաջացած բեկորային նյութը, տեղափոխվելով պլատֆորմի վրայով, հարթեցնում է նրա մակերեւույթը։ Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից։


text: Գտնելով բուժում, որոնք կարող են օգնել ձեզ ազատվել այդ ձանձրացող pimples կարող է թվալ անվերջ եւ շարունակական պայքարի, սակայն որոշ լավագույն acne ապրանքների շուկայում կարելի է գների ինչպես փոքր, ինչպես $1. սակայն, միջեւ բոլոր acne բուժում դուրս այնտեղ, ինչպես եք իմանալ, թե որ արտադրանքը իսկապես աշխատել. Ելնելով մեր ակնարկներ որոշ վերին դեղատան պզուկ արտադրանք, Մենք պարզել, թե ինչ է բուժել նավթային մաշկը, եւ նվազեցնել կարմրություն, դարձնելով իրենց pimples անհետանալ համար լավ. Այնպես որ, եթե դուք պատրաստ են մաքրել ձեր պզուկ, առանց ծախսել մեծ գումար է այդ գործընթացում, այստեղ են որոշ փորձել ու արդյունավետ ընտրանին լավագույն պզուկ արտադրանք. Ազատ պզուկ ընդգծում է Վերահսկիչ Power-Clear մացառ իր”յուղալի հետեւողականությունը” ինչը tingles եւ շերտազատում լավ. Կան դեպքեր են եղել, որտեղ մարդիկ ունեն վատ պզուկ, եւ նրանք փորձել են տարբեր քսուքներ, lotions եւ մաքրող, Բայց հետո պարզապես օգտագործելով այս պզուկ մացառ երկու շաբաթվա ընթացքում նրանք պնդում են, տեսել եմ մեծ տարբերությունները իրենց մաշկի վրա. Եվս մեկ վերանայում օգտագործում է այն լվանում իր դեմքը հետո հանելուց դիմահարդարում, ասում է, օգնել նրան զգում թարմացվի եւ նավթի ազատ. Neutrogena Յուղազերծ Պզուկ Սթրես Վերահսկող Գիշերային Միջոց պահոց; Գիշերները եք զգում ծույլ եւ լվացքի ձեր դեմքը մի թեթեվ գործ; ընթերցողները ասում այդ մաքրող բարձիկներ վերացնել բոլոր ձեր դիմահարդարում եւ ստանալ կեղտը եւ նավթի դուրս ձեր դեմքը.” Ընթերցողները պնդում են, որ բարձիկներ հանդես գալ որպես դիմահարդարում ապակարիչ, եւ տոներ բոլորը մեկ. Ըստ մեկ վերանայման օգտագործելուց հետո նրանց հետ դիմահարդարում, Ես կարող եմ ասել, որ այս իրերը իսկապես թողնում իմ դեմքը Մաքուր,” ասում է մեկ այլ տեսաբան. “Ես չեմ woken մինչեւ մեկ թերություն, քանի որ, օգտագործելով դրանք — նրանք աշխատում են նաեւ!” Clearasil Ultra Deep Ծակոտիները Մաքրող Pad 8.99 Որոշ ընթերցողները նշել է, որ իրենց pimples վերացվել են, եւ օգտագործողները բացարձակապես նման են թարմ հոտը եւ արագ գործողությունների այդ Clearasil զտումների բարձիկներ. Եթե դուք ունեք մի թիզ pimples, դուք պարզապես սրբել մեկը բարձիկներ դրա վրա օրական եւ շուրջ երկու-երեք օրվա ընթացքում, որ Zits անհետանում. Ըստ reviewers, clears Ultra Deep Ծակոտիները Մաքրող բարձիկներ աշխատում է շատ լավ, եթե դուք փնտրում են արագ ամրագրում համար դժվար breakouts եւ յուղոտ մաշկի. Kiss իմ դեմքը Breakout (Բուսաբանական պզուկ Գել) $19 Reviews, իրոք, ցանկանում է այս հեղուկ կերակուր, որ թարմ հոտ, հետ նուրբ բուրմունք եւ բույսերի սառեցման սենսացիա այն ապահովում է մաշկի. Եթե դուք ունեք զգայուն մաշկը, this may be able to work very well for you. Այլ վերանայում դուր եկավ, թե ինչպես է բանաձեւը չի չոր դուրս է մաշկը դեմքը, պարանոցի կամ կրծքավանդակի. Desert Essence Օրգանական Tea Free Oil Մեկ վերանայում նշել է, որ սա իսկապես hep մաքրել իր բշտիկները. Կիրառելով այս նավթ թույլ է մաշկի վրա խնդրահարույց ոլորտներում կարող է օգնել մաքրել պզուկ առանց չորացնելու մաշկը. Այլ օգտվողին ասում է, որ թեյ ծառ յուղ է ոչ միայն մաքրում s blemishes, բայց օգնում է բուժել այլ skincare հարցեր. Որոշ օգտվողներ ասել է, որ նրանք օգտագործում են այս ապրանքի է օգնել հաղթահարել bug խայթոցների դեմ, բանակցություններից կամ թեփուկավոր, չոր patches եւ օգտագործել այն որպես բոլոր բնական բուժիչ օգնության, , քանի որ այն մեծ ունիվերսալ արտադրանք ունենալ ձեռքի. Այո լոլիկ պզուկ Daily Ծակոտիները Սկրաբ $9.99 Սա մի նուրբ մացառ, որ հոտ է գալիս նման թարմ պարտեզի կարող է լինել կատարյալ համար ամենօրյա օգտագործման համար. Այն դուրս է եկել դեմքը մաքուր եւ թարմացած եւ փայլում ամեն անգամ օգտագործվում է ըստ մեկ ընթերցողի. Այլ reviewers վայելել soothing հատկությունների անցք մացառ եւ որը լավ է աշխատում է թեթեւացնել եւ մաքրում է զգայուն մաշկը. Bioré Pore unclogging Սկրաբ $6.99 Ըստ reviewers, Սա առաջարկում է մեկը լավագույն արժեքների ձեր գումարը. Օգտագործողի նկարագրելով այս մացառ որպես “Հիանալի” իսկ “մեծ:. Այս մացառ գոնե խորը բավարար է հեռացնել դիմահարդարում, եւ sunblock եւ ուտեստների ծակոտիները. Լավագույն մասը այն է, որ unclogging մաքրող նուրբ բավական է օգտագործել օրական. Մաքրել & Մաքրել Advantage Mark Բուժում $6.99 Ամեն մեկը reviewers ստիպված ինչ-որ բան դրական փրկելու այս պզուկ բուժման. Օգտվողները պնդում հպարտ եմ, կարող է նվազեցնել պզուկ եւ fades պզուկ նշանները. Շատ մարդիկ, ասելով, արդեն օգտագործվել այլ պզուկ արտադրանքը, բայց այս մեկը աշխատում է, քանի որ արտադրանքը պնդում է, որ անում է. Օգտագործողը կարող է տեղադրել այն գիշերը գիշերը եւ նկատում տարբերությունը, ինչպես արագ, որքան հաջորդ օրը. Այդ Zits ավելի քիչ են կարմիր եւ տեսանելի. Bye Bye թերություն չորացման լոսյոն $9.99 Ըստ reviewers, սա մի մեծ արտադրանքը մի մեծ գնով. Այն կարող է օգտագործվել niightly եւ արդյունքները կարող են նկատել, որ folling ի առավոտյան. Օգտագործողները explan, որ այս dyring լոսյոն լավագույնս օգտագործվում է որպես prventive meauer, Քանի որ oson ինչպես դուք տեղում պզուկ մի մասը այս ապրանքի վերաբերյալ եւ այն պետք է կսկսվի աշխատում է problme տարածքում անմիջապես.


text: Բեռլին |Քաղաք| |Բեռլին| |Berlin| |Կոորդինատներ:| |Երկիր||Գերմանիա| |Ենթարկում||Մայրաքաղաք| |Հող||Բեռլին| |Ներքին բաժանում||13 շրջաններ| |Քաղաքապետ||Կլաուս Վովերայթ| |Հիմնադրված է||1237 թ.| |Առաջին հիշատակում||1237, 1244| |Մակերես||891,85 կմ2| |ԲԾՄ||34-130 մ| |Բնակչություն||3 520 031 մարդ (2015)| |Խտություն||3 948 մարդ/կմ2| |Ժամային գոտի||UTC+1, ամառը UTC+2| |Հեռախոսային կոդ||+49 30| |Փոստային ինդեքսներ||10001—14199| |Ավտոմոբիլային կոդ||B| |Պաշտոնական կայք||berlin.de| Բեռլին (գերմաներեն՝ Berlin), Գերմանիայի Դաշնային Հանրապետության մայրաքաղաքը եւ 16 նահանգներից մեկը։ Ունենալով 3,5 միլիոն բնակչություն՝ այն Եվրոպական Միության երկրորդ ամենախիտ բնակեցված քաղաքն է եւ յոթերորդը՝ ըստ քաղաքային տարածքի։ Տեղակայված լինելով Գերմանիայի հյուսիսարեւելյան հատվածում՝ Հավել (գերմաներեն՝ Havel) եւ Շփղե (գերմաներեն՝ Spree) գետերի ափին, հանդիսանում է Բեռլին-Բրանդենբուրգյան Մետրոպոլիտան շրջանի կենտրոնը, որն ունի մոտավորապես վեց միլիոն բնակչություն (180 վարչական միավորները միասին վերցված)։ Գտնվելով եվրոպական հարթավայրում կլիմայական սեզոնային ջերմաստիճանը ազդեցություն է թողնում Բեռլինի վրա։ Քաղաքի տարածքի շուրջ 1/3 մասը ծածկված է անտառներով, այգիներով, պարտեզներով, գետերով եւ լճերով։ Առաջին անգամ քաղաքը պաշտոնապես հաստատվել է 13-րդ դարում եւ գտնվում է երկու կարեւոր պատմական առեւտրային ուղիների հատման գծում։ Այն եղել է Բրանդենբուրգի Մարգրեյվ շրջանի մայրաքաղաքը (1417-1701), ինչպես նաեւ Պրուսիայի Թագավորության (1701-1918), Գերմանական Կայսրության (1871-1918), Վեյմարյան Հանրապետության (1919-1933) եւ Երրորդ Կայսրության մայրաքաղաքը եւ խոշորագույն կենտրոնը։ 1920-ականներին Բեռլինն աշխարհում երրորդ ամենամեծ ինքնավար քաղաքն էր։ Համաշխարհային երկրորդ պատերազմից հետո քաղաքը բաժանվեց երկու մասի։ Բեռլինի արեւելյան մասը դարձավ Գերմանիայի Դեմոկրատական Հանրապետության մայրաքաղաքը, մինչդեռ Արեւմտյան Բեռլինը փաստացի դարձավ Ֆեդերատիվ Գերմանիայի էքսկլավը՝ շրջապատված Բեռլինի պատով (1961-1989)։ Հետեւելով 1990 թվականին Գերմանիայի վերամիավորմանը՝ Բեռլինը եւս մեկ անգամ նշանակվեց որպես Միասնական Գերմանիայի մայրաքաղաք։ Բեռլինը աշխարհին հայտնի է որպես մշակույթի, քաղաքականության, մեդիայի եւ գիտության կոսմոպոլիտան քաղաք։ Քաղաքի տնտեսության հիմքում ընկած են բարձր տեխնոլոգիաներով հարուստ գործարանները եւ սպասարկումը՝ ընդգրկելով մի շարք բազմազան արդյունաբերություններ, հետախուզական սարքեր, մեդիա ընկերություններ եւ վայրեր, որտեղ կարելի է համաժողովներ անցկացնել։ Բեռլինը մատակարարում է եվրոպական անիվներ՝ օդային եւ երկաթուղային փոխադրամիջոցների շարժման համար եւ համալրված է բարձրակարգ հասարակական տրանսպորտային ցանցերով։ Բեռլինը նաեւ Գերմանիայի զբոսաշրջային ամենամեծ կենտրոնն է։ Ներկայիս Բեռլինում գտնվում են մի շարք հռչակավոր համալսարաններ, նվագախմբեր, թանգարաններ, ժամանցային վայրերի։ Բեռլինը նաեւ բազմաթիվ սպորտային իրադարձությունների կիզակետն է։ Բեռլինի քաղաքային տարածքը դարձել է ցանկալի եւ նույնիսկ պահանջված վայր համաշխարհային ֆիլմարտադրողների համար։ Այն հայտնի է իր փառատոններով, բազմազան ճարտարապետական կառույցներով, գիշերային կյանքով, ժամանակակից արվեստներով եւ առհասարակ կյանքի բարձր որակով։ Բովանդակություն Պատմություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը] Անվան ստուգաբանություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը] Բեռլին քաղաքի անվան սկզբնաղբյուրն անհայտ է։ Բառի արմատները կարող են սերել արեւմտյան սլավոնական լեզվից, ովքեր ապրել են ներկայիս Բեռլինի տարածքում եւ կարող է արմատներ ունենալ նաեւ հին փոլաբիան լեզվից ինչպես berl/birl-(ճահիճ)։ Ժողովրդական ստուգաբանությունը բառը կապում է գերմաներեն արջ բառի հետ (գերմ.՝ Bär)։ Արջը նաեւ համարվում է Բեռլինի խորհրդանիշներից մեկը եւ պատկերված է քաղաքի զինանշանի վրա։ 12-ից 16-րդ դարեր[խմբագրել | խմբագրել կոդը] Ներկայիս Բեռլինում բնակություն հաստատելու ամենավաղ վկայություններն են 1192 եւ 1174 թվականներից մնացած փայտե ձողերը եւ փայտե տնակների մասունքները՝ հայտնաբերված 2012 թվականին Կենտրոնական Բեռլինում կատարված պեղումների արդյունքում։ Քաղաքի մասին առաջին գրավոր արձանագրություններն արվել են 12-րդ դարի վերջին։ Սպանդաուն (Spandau) առաջին հիշատակված գյուղաքաղաքն է 1197 թվականին եւ Քյոփենիք (Köpenick) քաղաքը՝ 1209 թվականին, չնայած այս տարածքները մինչեւ 1920 թվականը միացված չեն եղել Բեռլինին։ Բեռլինի կենտրոնական մասը հանդիսանում է երկու քաղաքների՝ Քյոլնի եւ Կենտրոնական Բեռլինի հիմքը։ Քյոլնի հյուսիսային հատվածը, որը կոչվում է Ֆիչերինսել, առաջին անգամ պաշտոնապես հաստատվել է 1237 թվականին, իսկ Բեռլինի այն հատվածը, որը տարածվում է Շփղե գետի երկայնքով կոչվում է Նիկոլայվիերթեր (փաստաթղթերում հիշատակվում է 1244 թվականից)։ Սակայն 1237 թվականը համարվում է քաղաքի պաշտոնապես հաստատվելու հիմնական տարեթիվը։ Երկու քաղաքներն էլ ժամանակի ընթացքում ձեւավորեցին ամուր տնտեսական եւ հասարակական կապ եւ հնարավորութուն ունեցան նաեւ ստեղծելու երկու կարեւոր առեւտրական կապ «Վիա Իմպերիի» (Via Imperii) եւ Բռյուգեից մինչեւ Նովգորոդ (Novgorod)։ 1415 թվականին Ֆրեդրիխ I-ը դարձավ Բրանդենբուրգի Մարգրավիության կյուրֆուս, որտեղ նա կառավարեց մինչեւ 1440 թվականը։ 15-րդ դարի ընթացքում նրա ժառանգները Բեռլին-Քյոլնը (Berlin-Cölln) դարձրին մայրաքաղաք Մարգրավիությունում եւ Հոյենզոլեղն (Hohenzollern) ընտանիքի հաջորդները Բեռլինում կառավարեցին մինչեւ 1918 թվականը, սկզբում՝ որպես Բրանդենբուրգի ընտրյալներ, այնուհետեւ՝ որպես Պրուսիայի թագավորներ, իսկ ամենավերջում՝ որպես Գերմանիայի կայսրեր։ 1443 թվականին Ֆրեդրիխ երկրորդ Երկաթե Ատամը (Irontooth) սկսեց նոր թագավորական պալատի կառուցումը Բեռլին-Քյոլն քաղաքում։ Քաղաքի բնակչության բողոքները պալատի կառուցման դեմ իրենց գագաթնակետին հասան 1448 թվականին՝ ստանալով «Բեռլինյան Զայրույթ» (Berliner Unwille) անվանումը։ Այնուամենայնիվ բողոքն իր սպասված արդյունքին չհասավ, եւ քաղաքացիությունը զրկվեց շատ քաղաքական եւ տնտեսական առավաելություններից։ Երբ 1451 թվականին պալատի կառուցումն ավարտվեց, այն աստիճանաբար սկսեցին օգտագործել։ 1470 թվականից սկսած՝ Ալբերտ երրորդ Աքիլլեսի օրոք, Բեռլին-Քյոլնը դարձավ նոր թագավորական նստավայր։1486 թվականից, երբ Ջոն Սիսերոն իշխանության եկավ, Բեռլին-Քյոլն պալատը պաշտոնապես դարձավ Հոյենզոլեղնի մշտական նստավայրը՝ Բրանդենբուրգի կյուրֆուսների համար։ Բեռլին-Քյոլնը, այնուամենայնիվ, ստիպված էր հրաժարվել իր՝ հանսեկիան քաղաք կարգավիճակից։1539 թվականին կյուրֆուսները եւ քաղաքը պաշտոնապես դարձան լութերական։ 17-ից 19-րդ դար[խմբագրել | խմբագրել կոդը] Երեսնամյա պատերազմը, որը տեղի է ունեցել 1618-ից 1648 թվականներին, ավերակների ենթարկեց Բեռլինը։ Տների մեկ երրորդ մասը կամ ամբողջովին քանդվեցին կամ վնասվեցին, եւ քաղաքը կորցրեց իր բնակչության կեսին։ Ֆրեդրիխ Վիլյամը, ով հայտնի էր որպես «Մեծն Կյուրֆուս» (Great Elector) եւ ով հաջորդեց իր հորը որպես ղեկավար 1640 թվականին, ձեռնամուխ եղավ քաղաքականությանը՝ առաջ քաշելով մի շարք հարցեր, ինչպիսիք էին կրոնի թույլատրելիությունն ու ներգաղթը։ 1685 թվականի Պոտսդամի (Potsdam) հրամանագրով Ֆրեդրիխ Վիլյամը ապաստարան տրամադրեց ֆրանսիացի հուգենոտներին։ Սկսած 1700 թվականից Բեռլինի բնակչության մոտ երեսուն տոկոսը հուգենոտներ էին՝ գաղթած Ֆրանսիայից։ Ներգաղթյանլներ կային նաեւ Սլավոնական պետությունից, Լեհաստանից եւ Զալցբուրգից։ 1618 թվականից ի վեր Բրանդենբուրգի Մարգրավիությունը միավորվեց Պրուսիայի դքսության հետ։ 1701 թվականին, այնուամենայնիվ, այս երկքաղաքը ձեւավորեց Պրուսիայի թագավորությունը, քանի որ այժմ Ֆրեդրիխ երրորդը՝ Բրանդենբուրգի կյուրֆուսն իրեն թագադրել էր՝ դառնալով Ֆրեդրիխ առաջին՝ որպես Պրուսիայի թագավոր։ Բեռլինը դարձավ նոր թագավորության մայրաքաղաքը։ Սա շատ հաջող փորձ էր կենտրոնացնելու մայրաքաղաքը, այդ ընդարձակ պետությունում եւ առաջին անգամն էր, երբ քաղաքը սկսեց զարգանալ։ 1709 թվականին Բեռլինը միավորվեց Քյոլն, Ֆրեդրիխշվերդեր, Ֆրեդրիխշտատ եւ Դոռոթինշտատ քաղաքների հետ մեկ՝ Բեռլին անվան տակ (Haupt- und Residenzstadt Berlin) : 1740 թվականին Ֆրեդրիխ երկրորդը, ով հայտնի է նաեւ որպես Մեծն Ֆրեդրիխ, իշխանության անցավ։ Նրա օրոք Բեռլինը դարձավ լուսավորության կենտրոն։ Ֆրանսիայում չորրորդ դաշինքի պատերազմում հաղթանակ տանելուց հետո, Նապոլեոն Բոնապարտը 1806 թվականին շարժվեց դեպի Բեռլին, սակայն ինքնավարություն շնորհեց քաղաքին։ 1815 թվականին քաղաքը դարձավ Բրանդենբուրգի նոր մարզ։ 19-րդ դարում Արդյունաբերական Հեղափոխությունը վերափոխեց Բեռլինը, քաղաքի տնտեսությունն ու բնակչությունն զգալիորեն աճեց, եւ քաղաքը դարձավ երկաթուղային կենտրոն եւ Գերմանիայի տնտեսության կենտրոնը։ Քաղաքամերձ բնակավայրերը շուտով զարգացան եւ մեծացրին Բեռլինի տարածքն ու բնակչության թիվը։ 1861 թվականին հարեւան արվարձանները, ներառելով Ուեդինգը, Մոաբիթը եւ այլ արվարձաններ, միացան Բեռլինին։ 1871 թվականին Բեռլինը դարձավ նոր հիմնադրված Գերմանակնա կայսրության մայրաքաղաքը։ 1881 թվականին այն դարձավ Բրանդենբուրգից առանձնացված համայնքը։ Շուրջ 1200 տարի ներկա Բեռլինի տարածքում տեղակայված են եղել երկու առեւտրային հաստատություններ՝ Քյոլնը (գերմ.՝ Köln) եւ Բեռլինը։ Որպես իրավական քաղաք, հստակ տարեթիվ չկա։ Կյոլնի՝ որպես քաղաքի մասին հիշատակվում է դեռեւս 1237 թ., իսկ Բեռլինի մասին՝ 1244 թ.։ 1307 թվականին քաղաքները միավորվել են մեկ ադմինիստրատիվ միության մեջ։ 1400 թվականին միավորված Բեռլինի բնակչությունը կազմում էր 8000 մարդ։ Բեռլինը եղել է Պրուսիայի մայրաքաղաքը եւ միայն Գերմանիայի կայսրության ստեղծումից հետո է դարձել նաեւ նրա մայրաքաղաքը։ 1949 թվականից քաղաքի արեւելյան մասը Գերմանիայի Դեմոկրատական Հանրապետության մայրաքաղաքն էր։ 1990 թվականին Բեռլինը դարձավ վերամիավորված Գերմանիայի մայրաքաղաք։ 20-ից 21-րդ դար[խմբագրել | խմբագրել կոդը] 20-րդ դարում Բեռլինը դարձավ բերրի հողատարածք՝ գերմանական էքսպրեսիոնիստների շարժման համար։ Գեղարվեստական ոճի նոր ձեւեր առաջ քաշվեցին ճարտարապետության, նկարչության եւ կինոյի ոլորտներում։ 1918 թվականին՝ Առաջին համաշխարհային պատերազմի ավարտին, Ռայխսթագ (Reichstag) կառույցում Ֆիլիպ Շայդմանը հռչակեց հանրապետություն։ 1920 թվականին Բեռլինյան մեծ շարժումը Բեռլինի շուրջը միավորեց դյուժին արվարձանային քաղաքներ, գյուղեր եւ կալվածքներ։ Այդ շարժումը մեծացրեց Բեռլինի տարածքը՝ 66 քառակուսի կիլոմետրից դարձնելով 883 քառակուսի կիլոմետր։ Բնակչության թիվը գրեթե կրկնապատկվեց եւ այժմ Բեռլինն ուներ շուրջ 4 միլիոն բնակիչ։ Վայմարյան դարաշրջանի (Weimar era) ընթացքում տնտեսության անկայունության պատճառով, Բեռլինը ենթարկվեց քաղաքական խռովությունների, բայց միեւնույն ժամանակ դարձավ Րոարինգ Թուենթիսի (Roaring Twenties) հայտնի կենտրոնը։ Մետրոպոլիտան քաղաքը հաավ իր ծաղկման գագաթնակետին՝ համարվելով աշխարհի մայրաքաղաքը եւ առաջնորդ ճանաչվեց գիտության, տեխնոլոգիայի, արվեստի, մարդկության, քաղաքի ձեւավորման, կինոյի, բարձրագույն կրթության, իշխանության եւ արդյունաբերության ոլորտներում։ Ալբերտ Այնշտայնը ձեռք բերեց հասարակության մեջ անվանի մի կոչում՝ ստանալով Նոբելյան մրցանակ 1921 թվականին։ 1933 թվականին Ադոլֆ Հիտլերը եւ ֆաշիստական կուսակցությունն անցան իշխանության։ ՆՍԴԱՓ-ի (NSDAP-National Socialist German Worker's Party) կանոնադրությունն ամբողջովին կործանեց Բեռլինում հրեաների համայնքը, որի թիվը կազմում էր 160.000՝ կազմելով երկրի բոլոր հրեաների 1/3-րդ մասը։ 1933-ից 1939 թվականներին արտագաղթի հետեւանքով հրեա բնակիչների թիվը 80.000-ով նվազեց։ 1938 թվականին Կրիստալնախթից (գերմ. Kristallnacht,անգլ. Crystal Night) հետո քաղաքի հազարավոր մարդիկ՝ հալածված խմբեր ձերբակալվեցին Զաքսենհաուզեն (գերմ. Sachsenhausen) համակենտրոնացված ճամբարում կամ սկսած 1943 թվականից փոխադրվեցին Աուշվից (գերմ. Auschwitz)՝ ճամբար, որտեղ մարդկանց սպանում էին։ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ժամանակ Բեռլինի մեծ մասը կործանվեց՝ 1943-ից 1945 թվականների օդային հարձակումների եւ Բեռլինյան ճակատամարտի ժամանակ։ Շուրջ 125.000 քաղաքացիներ սպանվեցին։ 1945 թվականին Եւրոպայում պատերազմից հետո արեւելյան ծայրամասերից Բեռլին եկան մեծ քանակությամբ փախստականներ։ Հաղթանակած իշխանությունները քաղաքը բաժանեցին 4 սեկտորների՝ նման այն գրավված շրջաններին, որոնց մեջ բաժանված էր Գերմանիան։ Արեւմտյան դաշնակիցների սեկտորը (Միացյալ Նահանգներ, Միացյալ Թագավորություն եւ Ֆրանսիա) ձեւավորեցին Արեւմտյան Բեռլինը, իսկ Խորհրդային սեկտորը՝ Արեւելյան Բեռլինը։ Բոլոր 4 դաշնակիցները կիսեցին վարչական պատասխանատվությունները Բեռլինի համար։ Այնուամենայնիվ, 1948 թվականին, երբ արեւմտյան դաշնակցությունը Գերմանիայի արեւմտյան շրջանում կատարեց դրամական համակարգի փոխանցումներ Բեռլինի 3 արեւմտյան սեկտորներին, Խորհրդային սեկտորը սահմանապակեց դրամի շրջանառությունը դեպի Արեւմտյան Բեռլին եւ Արեւմտյան Բեռլինից դեպի խորհրդային սեկտոր՝ Արեւելյան Բեռլին։ Բեռլինյան օդային փոխադրումները, որոնք իրականացվում էին 3 արեւմտյան դաշնակիցների կողմից, հաղթահարեցին այս սահմանափակումները՝ քաղաքին մատակարարելով մթերք եւ այլ պաշարներ սկսած 1948 թվականի հունիսից մինչեւ 1949 թվականի մայիս ամիսը։ 1949 թվականին Արեւմտյան Գերմանիայում հիմնադրվեց Գերմանիայի Դաշնային Հանրապետությունը եւ վերջնականապես ներառեց Ամերիկայի, Բրիտանիայի եւ Ֆրանսիայի ամբողջական շրջանները, բացառությամբ Բեռլինում գտնվող այս 3 երկրների շրջանների, իսկ Արեւելյան Գերմանիայում հռչակեց Մարքսիստական-Լենինյան Գերմանիայի Դաշնային Հանրապետությունը։ Արեւմտյան Բեռլինը պաշտոնապես մնաց գրավված քաղաք, բայց այն քաղաքականապես հավասար էր դասվում Գերմանիայի Դաշնային Հանրապետությանը, չնայած Արեւմտյան Գերմանիայի՝ աշխարհագրական դիրքով առանձնանալուն։ Արեւմտյան Գերմանիայի ավիագծի ծառայությունը տրամադրվում էր միայն ամերիկյան, բրիտանական եւ ֆրանսիական ավիաուղիներին։ Պատկերասրահ[խմբագրել | խմբագրել կոդը] Հայերը Բեռլինում[խմբագրել | խմբագրել կոդը] Բեռլինում հայերը հաստատվել են XIX դարի վերջին – XX դարի սկզբին։ Նրանք գլխավորապես Բեռլինի համալսարանի եւ այլ ուսումնական հաստատությունների ուսանողներ էին, որոնցից շատերը հետագայում դարձել են հայ մշակույթի եւ գիտության ականավոր գործիչներ։ 1878 թ-ին այստեղ տեղի է ունեցել Բեռլինի վեհաժողովը։ Բեռլինի Ռ. Շմիդտի մասնավոր կոնսերվատորիայում եւ համալսարանում սովորել է հայ մեծանուն երաժշտագետ, խմբավար եւ կոմպոզիտոր Կոմիտասը։ Նույն ժամանակաշրջանում Բեռլինում գործել են հայ քաղաքական կուսակցությունների (ՀՀԴ, Հայ սոցիալ դեմոկրատներ) խմբակներ, հիմնվել են մի շարք հասարակական ու մշակութային կազմակերպություններ եւ ընկերություններ, 1914 թ-ին՝ Գերմանա-հայկական ընկերությունը։ 1920 թ-ից Բեռլինի համալսարանի հնդեվրոպական լեզուների ֆակուլտետում գործում է հայկական բաժին։ Քաղաքում կա Հայկական փողոց։ 1921 թ-ի մարտի 15-ին Բեռլինում ժողովրդական վրիժառու Սողոմոն Թեհլերյանը գնդակահարել է Հայոց ցեղասպանության կազմակերպիչներից՝ Թուրքիայի ներքին գործերի նախարար Թալեաթին. հունիսին Բեռլինում տեղի ունեցած դատավարության ժամանակ հայ հայրենասերը արդարացվել է։ 1922 թ-ի ապրիլի 17-ին ժողովրդական վրիժառուներ Արշավիր Շիրակյանը եւ Արամ Երկանյանը Բեռլինում սպանել են երիտթուրքերի պարագլուխներից Բեհաէդդին Շաքիրին եւ Տրապիզոնի հայերի դահիճ Սայիդ Հալիմին։ Ներկայումս Բեռլինում բնակվում է 2.500 հայ։ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի տարիներին Բեռլինում գործել է Հայ ազգային խորհուրդը՝ Գերմանիայի համակենտրոնացման ճամբարներում գտնվող խորհրդային բանակի հայ ռազմագերիներին օգնելու նպատակով։ Բեռլինի ներկայիս հայ համայնքն ստեղծել է իր ընտրովի վարչությունը, բացել ակումբ՝ Հայ տունը։ 1985 թ. հիմնվել է Հայկական տեղեկատվության եւ փաստագրության կենտրոնը, 1979 թ-ից գործում է Հանուն վտանգված ազգերի ընկերակցության հայկական համագործակցության խմբակը։ 2010 թվականին Գարիկի եւ ԱրամMp3-ի կողմից Բեռլինում 32 հայերի հետ քոչարի են պարել։ Արտաքին հղումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը] |ԵՄ անդամ երկրների մայրաքաղաքներ| Աթենք · Ամստերդամ · Բեռլին · Բրատիսլավա · Բրյուսել · Բուդապեշտ · Բուխարեստ · Դուբլին · Վալետա · Վարշավա · Վիենա · Վիլնյուս · Կոպենհագեն · Լիսաբոն · Լյուբլյանա · Լոնդոն · Լյուքսեմբուրգ · Մադրիդ · Նիկոսիա · Փարիզ · Պրահա · Ռիգա · Հռոմ · Սոֆիա · Ստոկհոլմ · Տալլին · Հելսինկի