text: Լեզվաբանություն, գիտություն, որի ուսումնասիրության առարկան լեզուն է, լեզվի կառուցվածքը, բովանդակությունը եւ լեզուն՝ համատեքստի մեջ։ Լեզվի ուսումնասիրության ոլորտում կատարված առաջին քայլերն իրականացվել են դեռեւս մ. թ. ա. 4-րդ դարում, երբ հնդիկ քերականագետ Պանինին իր «Ատադհյայի» («Astādhyāyl» – «Ութնամատյան») աշխատանքում նկարագրեց սանսկրիտ լեզուն։ Լեզվաբանները սովորաբար վերլուծում են մարդկային լեզուն՝ ուսումնասիրելով արտասանության եւ նշանակության միջեւ կապը։ Հնչյունաբանությունը ուսումնասիրում է խոսքի եւ լեզվի հնչյունները եւ նրանց ձայնային եւ արտասանական հատկությունները։ Լեզվի բովանդակության ուսումնասիրությունը մյուս կողմից զբաղվում է այն հարցով, թե ինչպես են լեզուները կոդավորում առարկաների, հատկությունների եւ աշխարհի այլ երեւույթների միջեւ եղած հարաբերությունները՝ իմաստ հաղորդելու, վերլուծելու եւ տալու, ինչպես նաեւ երկիմաստությունը գտնելու եւ վերացնելու համար։ Մինչդեռ իմաստաբանության ուսումնասիրությունը զբաղվում է ճշմարիտ հետեւություններով, գործաբանությունը զբաղվում է այն հարցով, թե ինչպես է իրավիճակային համատեքստը ազդում իմաստի վրա։ Քերականությունը կանոնների համակարգ է, որը կառավարում է տվյալ լեզվում արտահայտությունների գործածությունը։ Այս կաննոները վերաբերում են ինչպես արտասանությանը, այնպես էլ նշանակությանը եւ ընդգրկում բաղադրիչ կազմող կանոնների ենթահամակարգեր, որոնք վերաբերում են հնչույթաբանությանը (հնչյունային համակարգերի կազմակերպումը), ձեւաբանությանը (բառերի կազմությունը եւ կառուցվածքը) եւ շարահյուսությանը (բառակապակցությունների եւ նախադասությունների կազմությունը)։ Ժամանակակից տեսությունները, որոնք զբաղվում են քերականության սկզբունքներով, գործում են Նոամ Չոմսկու սերող լեզվաբանության շրջանակներում։ 20-րդ դարի սկզբում Ֆերդինանդ դը Սոսյուրը իր՝ կառուցվածքային լեզվաբանության ձեւակերպման մեջ տարբերություն դրեց լեզվի եւ խոսքի միջեւ։ Ըստ նրա՝ խոսքը հենց մարդկանց կողմից լեզվի արտաբերումն է, իսկ լեզուն վերացական երեւույթ է, որը սահմանում է կանոնների համակարգ, որը կառավարում է լեզվի գործածությունը։ Այս տարբերակումը նման է Նոամ Չոմսկու՝ փոխակերպական կամ սերող քերականության տեսության մեջ լեզվական ունակության եւ գործածման միջեւ տարբերակմանը։ Ըստ Չոմսկու՝ ունակությունը անհատի՝ լեզուն օգտագործելու բնածին կարողությունը եւ պոտենցիալն է (լեզու), այնինչ գործածումը այն եղանակն է, որով անհատները, խմբերը եւ համայնքները գործածում լեզուն (խոսք)։ Խոսքի ուսումնասիրությունով (որը դրսեւորվում է մշակութային դիսկուրսներում եւ բարբառներում) զբաղվում է հանրալեզվաբանությունը, որն ուսումնասիրում է որեւէ լեզվական համայնքի ներսում լեզվաբանական հայեցակետերի բարդ համակարգերը։ Այն նաեւ ուսումնասիրում է տեքստերի եւ զրույցների կառուցվածքը։ Սա արվում է լեզվաբանական տվյալների հավաքագրման կամ էլ կորպուսային լեզվաբանության միջոցով, որը վերցնում է բնական միջավայրում ծագող խոսքը եւ ուսումնասիրում է քերականական եւ այլ հատկությունների տարբերակները։ Ոճաբանությունը նաեւ զբաղվում է լեզվական տարբեր համայնքների գրավոր կամ բանավոր դիսկուրսի ուսումնասիրությամբ, տարբեր ժանրերի, ինչպես նաեւ զանգվածային լրատվամիջոցների խմբագրական կամ պատմողական ձեւաչափերի ուսումնասիրությամբ։ 1960-ականներին Ժակ Դերիդան եւս տարբերակում դրեց բանավոր եւ գրավոր խոսքի միջեւ՝ առաջարկելով, որ գրավոր խոսքն ինքնին ուսումնասիրվի որպես հաղորդակցության լեզվաբանական միջոց։ Հնագրությունը հետեւաբար գիտաճյուղ է, որը ուսումնասիրում է գրերի (որպես նշաններ) զարգացումը լեզվում։ Լեզվի ձեւական ուսումնասիրությունը նաեւ հանգեցրել է այնպիսի ոլորտների զարգացմանը, ինչպիսիք են՝ հոգելեզվաբանությունը, որն ուսումնասիրում է լեզվի գործառույթներն ու արտահայտումը մտքում, նյարդալեզվաբանությունը, որը ուսումնասիրում է ուղեղում կատարվող լեզվական գործընթացները, կենսալեզվաբանությունը, որն ուսումնասիրում է լեզվի կենսաբանական զարգացումը եւ լեզվի ձեռքբերումը, որն ուսումնասիրում է, թե ինչպես են երեխաները եւ մեծահասակները ձեռք բերում լեզվական գիտելիքներ։ Լեզվաբանությունը նաեւ զբաղվում է լեզվի վրա ազդող հասարակական, պատմական եւ քաղաքական այն գործոնների ուսումնասիրությամբ, որոնք սահմանում են լեզվաբանական եւ լեզվական համատեքստը։ Պատմական եւ զարգացումային լեզվաբանության ենթաճյուղերը շեշտը դնում են նաեւ այն բանի վրա, թե ինչպես են լեզուները զարգանում եւ փոփոխվում ժամանակի ընթացքում։ Փաստագրական լեզվաբանությունը միավորում է մարդաբանական հետազոտությունը լեզվաբանականի հետ՝ նկարագրելու համար լեզուներն ու դրանց քերականությունը։ Բառարանագրությունը զբաղվում է այն բառերի գրանցմամբ, որոնք կազմում են լեզվի բառապաշարը։ Լեզվի բառապաշարը կազմող բառերը գրանցվում են բառարաններում։ Համակարգչային լեզվաբանությունը զբաղվում է բնական լեզվի մոդելավորմամբ։ Թարգմանության ընթացքում օգտագործվում են լեզվակիրների ունեցած հատուկ գիտելիքները, ինչպես նաեւ լեզվական կրթությունը՝ օտար լեզվի ուսուցումը։ Մասնագետներն աշխատում են կառավարության հետ՝ կրթության ոլորտում իրականացնելու համար նոր նախագծեր, որոնք հիմնված են լեզվաբանական հետազոտությունների վրա։ Լեզվաբանության հետ են առնչվում նաեւ նշանագիտությունը, գրաքննադատությունը, թարգմանությունը եւ լոգոպեդիան։ Եզրույթ Մինչեւ 20-րդ դարը բանասիրություն տերմինը, որը ստեղծվել էր 1716 թվականին, հիմնականում վերաբերում էր լեզվի գիտությանը, որը այն ժամանակ դեռեւս միայն պատմական բնույթ էր կրում։ Երբ Ֆերդինանդ դը Սոսյուրը սկսեց պնդել, որ լեզուն պետք է լինի նաեւ լեզվի համաժամանակյա ուսումնասիրություն, բանասիրություն տերմինը սկսեց վերաբերել միայն լեզվի քերականության, պատմության եւ ոճական հնարքների ուսումնասիրությանը։ Չնայած «լեզվաբան» տերմինը որպես «լեզուն ուսումնասիրող անձ» ստեղծվել է 1641 թվականին, «լեզվաբանություն» տերմինը առաջին անգամ օգտագործվել է 1847 թվականին։ Այդ ժամանակվանից լեզվաբանություն տերմինն օգտագործվում է «լեզվի գիտություն» նշանակությամբ։ Շեղումներ եւ ընդհանրություններ Չնայած լեզվաբանական որոշ տեսություններ կենտրոնանում են լեզվում առկա տարբեր շեղումների վրա, որոնք առաջանում են հասարակության տարբեր խմբերում, մյուս տեսությունները շեշտը դնում են մարդկային բոլոր լեզուներին բնորոշ ընդհանուր հատկանիշների վրա։ Շեղումների տեսությունը հետեւաբար մշակում է հայտնի լեզուների, օրինակ անգլերենի եւ ֆրանսերենի, տարբեր գործածությունները ամբողջ աշխարհում, ինչպես նաեւ փոքր բարբառները եւ տարածաշրջանային վերափոխումները։ Շեղումների տեսությունը ուշադրություն է դարձնում մշակութային փուլերին, որոնց ենթարկվել է որեւէ լեզու։ Ներքեւում նշված են այդ փուլերից մի քանիսը։ Փիջին Որեւէ լեզվի փիջին փուլը այն փուլն է, որի ընթացքում հաղորդակցումն իրականացվում է քերականական պարզեցված կաղապարների միջոցով։ Այդպիսի հաղորդակցում իրականանումէ երկու կամ ավելի խմբերի միջեւ, որոնք չունեն ոչ մի ընդհանուր լեզու։ Այս պարագայում խոսողներն օգտագործում են տարբեր լեզուների տարրեր։ Կրեոլ Կրեոլը լեզվի այն փուլն է, որի ժամանակ տարբեր լեզուների միախառնումից զարգանում է մեկ այլ բնական լեզու։ Այն տեղի է ունենում լեզվի փիջին փուլից հետո։ Կրեոլ փուլում առաջացած լեզուն ամբողջական է եւ կարող է օգտագործվել որեւէ համայնքում եւ դառնալ դրա մայրենի լեզուն։ Բարբառ Բարբառը լեզվի տարբերակ է, որը բնորոշ է լեզվակիրների որոշակի խմբի։ Այն մարդիկ, ովքեր խոսում են տվյալ լեզվի որեւէ բարբառով, սովորաբար կաված են միմյանց հետ հասարակական ինքնությամբ։ Սա հենց այն է, ինչը տարբերակում է բարբառը լեզվի մակարդակից կամ դիսկուրսից, որոնց դեպքում մշակութային ինքնությունը ոչ մի դեր չի խաղում։ Բարբառները լեզվի տարբերակներ են, որոնք ունեն իրենց քերականական եւ հնչյունաբանական օրենքները, լեզվաբանական եւ ոճական առանձնահատկությունները, սակայն չունեն լեզվի պաշտոնական կարգավիճակ։ Բարբառները լեզվի կարգավիճակ են ստանում միայն հասարակական եւ քաղաքական դրդապատճառներով։ Բարբառների (ինչպես նաեւ լեզուների) միջեւ տարբերակումը հիմնված է քերականական, շարահյուսական կանոնների եւ ոճական առանձնահատկությունների վրա։ Համընդհանուր քերականությունը հաշվի է առնում բոլոր լեզուների եւ բարբառների միջեւ եղած կառուցվածքային նմանությունները, ինչպես նաեւ նորածինների գիտակցության մեջ եղած բնածին լեզվական կարողությունները։ Այս միտքը հիմնված է սերող քերականության տեսության եւ լեզվաբանության ձեւական դպրոցների վրա, որոնց հետեւորդներն են Նոամ Չոմսկին եւ այլք։ Տրամասություն Դիսկուրսը կամ տրամասությունը լեզուն է հասարակական գործադրման մեջ, եւ այն բազմաշերտ գաղափար է։ Որպես հասարակական երեւույթ՝ դիսկուրսը արտահայտում է տարբեր գաղափարախոսություններ գրավոր եւ բանավոր խոսքի միջոցով։ Դիսկուրսի վերլուծությամբ կարելի է ուսումնասիրել կամ բացահայտել այս գաղափարախոսությունները։ Այն ազդում է ժանրի վրա, որը ընտրվում է տարբեր իրավիճակներին համապատասխան։ Դիսկուրսը նաեւ ազդում է լեզվի տեքստի վրա հնչյունաբանական կամ էլ բառաքերականական մակարդակով։ Որեւէ դիսկուրս դառնում է լեզվի տարբերակ, երբ այն օգտագործվում է այս կերպ որեւէ հատուկ նպատակով, եւ անվանվում է լեզվի ոճ կամ մակարդակ։ Կարող են լինել նորաբանություններ, որոնք ի հայտ է գալիս որեւէ ոլորտում մասնագիտացում ունեցող համայնքի փորձառության արդյունքում։ Լեզվի մակարդակները եւ տրամասությունները, հետեւաբար, միմյանցից տարբերվում են բառապաշարով եւ երբեմն նաեւ ոճով։ Օրինակ՝ բժիշկները իրենց հաղորդակցության ընթացքում օգտագործում են բժշկության ոլորտին պատկանող բառապաշար եւ տերմիններ (բժշկական դիսկուրս)։ Ստանդարտ լեզու Երբ որեւէ բարբառ փաստագրվում է իր քերականության լեզվաբանական հատկանիշների հիման վրա, որոնք առաջացել են տվյալ համայնքում, այն ձեռք է բերում քաղաքական եւ ազգային ճանաչում։ Սա այն փուլն է, երբ լեզուն համարվում է ստանդարտ տարբերակ, որի քերականական օրենքները զարգացել, ուղղվել եւ կայունացել են։ Անգլերենը եւ ֆրանսերենը, օրինակ, հասել են այն փուլին, որ համարվում են ստանդարտ լեզուներ։ Որեւէ լեզվի ընդհանուր հատկանիշների ուսումնասիրությունն ընդգրկում է հետեւյալ գաղափարները. Բառապաշար Բառապաշարը բառերի եւ տերմինների հավաքածու է, որը պահվում է խոսողի մտքում։ Բառապաշարը կազմված է բառերից եւ կախյալ ձեւույթներից, որոնք բառերի մաս են կազմում եւ չեն կարող առանձին հանդես գալ, ինչպես օրինակ՝ ածանցները։ Որոշ դեպքերում բարդ բառերը եւ որոշ ասացվածքներ եւ բառակապակցություններ նույնպես բառապաշարի մաս են համարվում։ Բառարաններում այբբենական կարգով փորձում են ընդգրկել որեւէ լեզվի բառապաշարը, սակայն կախյալ ձեւույթները սովորաբար չեն ընդգրկվում։ Բառարանագրությունը, որ սերտ կապված է իմաստաբանության ոլորտի հետ, գիտություն է, որը դասակարգում է տվյալ լեզվի բառապաշարը բառարաններում եւ հանրագիտարաններում։ Բառապաշարում ավելացած նոր բառերը կոչվում են նորաբանություններ։ Համարվում է, որ խոսողի լեզվական ունակությունները կախված են նրա բառապաշարից, այսինքն բառերի քանակությունից, որ նա գիտի։ Սակայն լեզվաբանները սա առասպել են համարում։ Շտ լեզվաբաններ կարծում են, որ մարդու լեզվական ունակությունները կախված են քերականության իմացությունից։ Նույնիսկ շատ փոքր բառապաշարով քերականությանը տիրապետելու դեպքում հնարավոր է կազմել անսահման թվով նախադասություններ։ Հարաբերականություն Ըստ Սեպիր-Ուորֆի վարկածի (լեզվաբանական հարաբերականություն) լեզվի կառուցվածքը ազդում է մարդու աշխարհայացքի վրա։ Ունիվերսալիստները հավատում են, որ ընդհանրություններ կան ինչպես մարդկանց ընկալման մեջ, այնպես էլ լեզվում, այնինչ հարաբերականության տեսության կողմնակիցներն այն կարծիքին են, որ մարդիկ եւ լեզուները տարբեր են։ Չնայած լեզվաբանական հարաբերականության տեսությունը մշակել են ամերիկացի լեզվաբաններ Էդուարդ Սեպիրը եւ Բենջամին Լի Ուորֆը, Սեպիր-Ուորֆի վարկած տերմինը առաջադրել է Սեպիրի աշակերտը՝ Հարի Հոիջերը։ 20-րդ դարի գերմանացի լեզվաբան Լեո Վայսգերբերը նույպես շատ աշխատություններ ունի լեզվաբանական հարաբերականության վերաբերյալ։ Այս տեսության կողմնակիցները տարբերությունը տեսնում են ճանաչողության մակարդակի եւ իմաստային ոլորտի մեջ։ 1980-ականներին ճանաչողական լեզվաբանության ի հայտ գալուն պես մեծացավ լեզվաբանական հարաբերականության նկատմամբ հետաքրքրությունը։ Տարբեր մտածողներ, ինչպիսին է օրինակ Ջորջ Լակոֆֆը, պնդում են, որ լեզուն արտացոլում է մշակութային տարբեր այլաբանություններ, այնինչ Ժակ Դերիդայի աշխատությունները սերտ կապված են լեզվաբանության եջ հարաբերականության շարժման հետ։ Կառույցներ Լեզվական կառույցը նշանակության եւ ձեւի զուգադրումն է։ Նշանակության եւ ձեւի ցանկացած զուգադրում Սոսյուրական նշան է։ Օրինակ՝ «կատու» նշանակությունը ամբողջ աշխարհում արտահայտվում է հնչյունային տարբեր կաղապարներով (բանավոր խոսք), ձեռքերի եւ դեմքի տարբեր արտահայտություններով (նշանային լեզու) եւ գրավոր նշաններով (գրավոր լեզու)։ Լեզվաբանները, ովքեր կենտրոնանում են կառույցների վրա, փորձում են հասկանալ որեւէ լեզվի կանոնները, որոնք կիրառում են տվյալ լեզվի լեզվակիրները (հաճախ անգիտակցաբար)։ Լեզվական բոլոր կառույցները կարելի է բաժանել մասերի, որոնք միավորվում են՝ համաձայն կանոնների, վերլուծության տարբեր մակարդակների միջոցով։ Օրինակ՝ «տասներորդ» բառը կարելի է վերլուծել երկու տարբեր մակարդակներով։ Բառի ներքին կառուցվածքի մակարդակով (ձեւաբանություն)՝ «տասներորդ» բառը կազմված է թիվ եւ կարգ ցույց տվող լեզվական բառաձեւերից։ Հնչյունական կառուցվածքի տեսանկյունից (հնչյունաբանություն)՝ կառուցվածքային վերլուծությունը ցույց է տալիս, որ «տասը» բառի «ը» ձայնավորը «տասներորդ» բառը կազմելիս զեղչվում է։ Չնայած որ լեզվակիրները ճիշտ են օգտագործում այս կանոնները, նրանք ոչ միշտ են հասկանում դրանց էությունը։ Լեզվաբանությունը կազմված է բազմաթիվ ճյուղերից, որոնք զբաղվում են լեզվի կառուցվածքի առանձին մասերի ուսումնասիրությամբ։ Այն տեսությունը, որը լուսաբանում է այս ամենը, առաջադրել է Նոամ Չոմսկին,եւ այն կոչվում է սերող տեսություն կամ էլ համընդհանուր քերականություն։ Լեզվաբանության ճյուղերից որոշները շեշտը դնում են ձեւի վրա, իսկ մյուսները՝ նշանակության։ Դրանք տարբերվում են մինյանցից նաեւ ուսումնասիրության տիրույթներով՝ հնչյուն, բառ, բառակապակցություն, դիսկուրս։ Քերականություն Ենթաճյուղերը, որոնք շեշտը դնում են լեզվի քերականական ուսումնասիրության վրա, ներառում են հետեւյալը. Հնչյունաբանություն, խոսքի հնչյունների արտաբերման եւ ընկալման ֆիզիկական հատկանիշների ուսումնասիրությունը; Հնչույթաբանություն, հնչյունների ուսումնասիրությունը՝ որպես խոսողի մտքում առաջացող վերացական երեւույթներ, որոնք օգնում են տարբերակել իմաստներ (հնչույթներ); Ձեւաբանություն, ձեւույթների կամ բառերի ներքին կառուցվածքի ուսումնասիրությունը; Շարահյուսություն, ուսումնասիրում է, թե ինչպես են բառերը միավորվում՝ կազմելու համար քերականական բառակապակցություններ եւ նախադասություններ; Իմաստաբանություն, բառերի իմաստների եւ կայուն բառակապակցությունների ուսումնասիրությունը; Գործաբանություն, ուսումնասիրում է, թե ինչպես են ասույթները գործածվում հաղորդակցման ընթացքում, ինչպես նաեւ համատեքստի եւ արտալեզվական գործոնների ազդեցությունը իմաստի վրա; Դիսկուրս-վերլուծություն, ուսումնասիրում է լեզվի գործածումը տեքստերում (բանավոր, գրավոր, նշանային խոսք) Ոճաբանություն, ուսումնասիրում է լեզվական գործոնները (ճարտասանություն, առոգանություն, շեշտ), որոնք դիսկուրսը դնում են համատեքստում; Նշանագիտություն, նշանների եւ իմաստավորման գործընթացի՝ ցուցման, նշանակության, նմանության, համաբանության, սիմվոլիզմի, փոխաբերության եւն, ուսումնասիրությունը։ Ոճ Ոճաբանությունը ուսումնասիրում է տեքստերի մեկնաբանությունը լեզվական եւ հնչերանգային ոճերի տեսակետից։ Ոճաբանական վերլուծությունը հանգեցնում է բարբառների եւ լեզվի մակարդակների նկարագրության ուսումնասիրությանը։ Ոճական առանձնահատկությունների շարքին են պատկանում ճարտասանությունը, առոգանությունը, շեշտը, երգիծանքը, հեգնանքը, երկխոսությունը եւ այլն։ Ոճաբանական վերլուծությունը կարող է ներառել նաեւ լեզվի ուսումնասիրությունը գրականության կանոնական աշխատություններում, ժանրային գրականության մեջ, լուրերում, գովազդներում եւ հաղորդակցման այլ ձեւերում։ Այսպիսով, ոճաբանությունը տեքստի մեկնաբանումն է։ Մոտեցումներ Տեսական Լեզվաբանության ոլորտում քննարկման կարեւոր թեմա է այն, թե ինչպես է պետք լեզուն սահմանել եւ հասկանալ։ Որոշ լեզվաբաններ կիրառում են «լեզու» տերմինը որպես մարդու ուղեղում բնածին մի կաղապար, որը թույլ է տալիս մարդկանց ձեռնարկել լեզվական վարքագիծ։ Համարվում է, որ «համընդհանուր քերականությունն» է օգնում երեխաներին լեզուներ սովորել եւ տարբերել ցանկացած լեզվում քերականորեն ճիշտ ձեւակերպված նախադասությունները։ Այս տեսակետի հետեւորդները, ովքեր պատկանում են լեզվաբանության այն դպրոցին, որը հիմնված է Նոամ Չոմսկու սերող տեսության վրա, առանձնապես չեն դիտարկում լեզուն որպես մի բան, որն առաջացել եւ զարգացել է հաղորդակցման նպատակով։ Նրանք լեզուն ավելի շատ դիտարկում են որպես մարդու մտքերը ձեւավորող գործընթաց։ Գործնական Լեզվաբանների մեկ այլ խումբ «լեզու» տերմինը դիտարկում է որպես հաղորդակցային համակարգ, որը զարգացել է աջակցելու համար համատեղ գործունեությանը։ Քերականության այսպիսի տեսությունները, որոնք կոչվում են «գործնական», լեզուն դիտարկում են որպես մի գործիք, որը զարգացել եւ հարմարեցվել է այն կիրառողների հաղորդակցային պահանջներին։ Մեթոդաբանություն Լեզվաբանությունը հիմնականում նկարագրողական բնույթ ունի։ Լեզվաբանները նկարագրում եւ բացատրում են լեզվի հատկությունները՝ առանց սուբյեկտիվ դատողություններ անելու այն մասին, թե հատկություններից եւ գործածություններից որն է լավ, եւ որը՝ վատ։ Սա այսպես է բոլոր գիտությունների դեպքում. կենդանաբանն ուսումնասիրում է կենդանական աշխարհը՝ առանց իր սեփական կարծիքը հայտնելու կենդանական տեսակների առավելությունների եւ թերությունների վերաբերյալ։ Լեզվաբանական կանոնակարգումը, մյուս կողմից, ընտրություն է կատարում լեզվական գործածությունների միջեւ՝ հաճախ օժանդակելով լեզվի որեւէ բարբառի կամ էլ ակրոլեկտի։ Սրա նպատակը լեզվական ստանդարտ կամ նորմ հաստատելն է, որի արդյունքում հաղորդակցումը ավելի հեշտ կդառնա։ Սակայն, մյուս կողմից, լեզվական կանոնակարգումը կարող է լինել լեզվի որեւէ բարբառի կրողների՝ այլ բարբառների վրա ազդեցություն գործելու արդյունք (լեզվաբանական իմպերիալիզմ)։ Լեզվաբանական կանոնակարգման ծայրահեղ օրինակ կարող է լինել գրաքննիչների վարքը, ովքեր փորձում են ոչնչացնել որոշ բառեր եւ կառույցներ՝ համարելով դրանք վնասաբեր հասարակության համար։ Սակայն, լեզվաբանական կանոնակարգումը կարելի է ճիշտ օգտագործել լեզվի ուսուցման դեպքում, որը թույլ կտա լեզուն սովորողներին տարբերել ճիշտ եւ սխալ կառույցները։ Մարդաբանություն Որեւէ լեզու նկարագրելու նպատակը կարող է լինել տվյալ համայնքի մասին մշակութային գիտելիքներ ստանալը։ Լեզուներն ուսումնասիրելու ընթացքում մարդաբանության մեթոդների կիրառումը օգնում է լեզվաբանական հատկանիշների միջոցով բացահայտել որեւէ համայնքի մշակութային հատկանիշները։ Սա նաեւ կարեւոր գործիք է վտանգված լեզուների փաստագրման համար։ Սակայն այժմ լեզվաբանական հետազոտությունների մեջ մարդաբանության մեթոդներն օգտագործվում են հասկանալու համար ճանաչողական, պատմական եւ հանրալեզվաբանական գործընթացները, որոնց միջով անցնում են լեզուները զարգանալիս եւ փոփոխվելիս։ Ընդհանուր մարդաբանական հետազոտության մեջ օգտագործվում են լեզվաբանական մեթոդները՝ ավելի լավ հասկանալու համար որեւէ մշակույթ։ Մարդաբանական հետազոտությունների միջոցով հնարավոր է լինում բացահայտել լեզվի գործածության հիմքում ընկած շեղումներն ու հարաբերականությունները։ Աղբյուրներ Ժամանակակից լեզվաբանների մեծ մասն աշխատում են այն ենթադրությամբ, որ բանավոր խոսքն ու նշանների լեզուն ավելի էական են, քան գրավորը։ Սա այն պատճառով է, որ Խոսքը հատուկ է բոլոր մարդկանց, ովքեր ունեն հնարավորություն ընկալել եւ արտաբերել այն, մինչդեռ շատ մշակույթներ եւ համայնքներ չունեն գրավոր հաղորդակցության միջոց; Կան բանավոր խոսքին բնորոշ հատկանիշներ, որոնք բնորոշ չեն գրավորին, այդ թվում՝ հնչյունաբանական կանոնները, հնչյունային փոփոխությունները եւ խոսի մեջ պատահող սխալները; Բոլոր բնական գրային համակարգերը արտացոլում են բանավոր խոսքը (կամ է նշանների լեզուն); Խոսքը զարգացել է շատ ավելի վաղ, քան մարդիկ հայտնագործել են գիրը; Մարդիկ ավելի շուտ եւ հեշտ են սովորել խոսել եւ կիրառել բանավոր լեզուն, քան գրավորը։ Այնուհանդերձ, լեզվաբանները համաձայն են, որ գրավոր խոսքի ուսումնասիրությունը եւս կարեւոր է։ Գրավոր խոսքն ավելի հարմար է կորպուսային լեզվաբանության եւ մաթեմատիկական լեզվաբանության ոլորտներում հետազոտություն կատարելու համար։ Դժվար է ստեղծել եւ գտնել բանավոր խոսքի մեծ զանգվածներ, այդ պատճառով դրանք հիմնականում գրի են առնվում։ Ավելին, լեզվաբանները որպես լեզվաբանական հետազոտության արդյունավետ աղբյուր են սկսել օգտագործել տեքստի վրա հիմնված դիսկուրսը, որը հանդիպում է համակարգչի միջնորդությամբ իրականացվող հաղորդակցության մեջ։ Գրային համակարգերի, գրաֆեմաների ուսումնասիրությունը ինքնին լեզվաբանության առանձին ճյուղ է։ Վերլուծություն Մինչեւ 20-րդ դարը լեզվաբանները վերլուծում էին լեզուն տարաժամանակյա ուսումնասիրության միջոցով, որը շեշտը դնում էր պատմության վրա։ Սա նշանակում է, որ լեզվաբանները լեզվաբանական հատկանիշներն ուսումնասիրում էին այն տեսանկյունից, թե դրանք ինչպես են փոփոխվել եւ զարգացել ժամանակի ընթացքում։ Սակայն 20-րդ դարում՝ Սոսյուրական լեզվաբանության զարգացման հետ մեկտեղ, շեշտը սկսեց դրվել լեզուների միաժամանակյա մոտեցման վրա, որտեղ ուսումնասիրվում եւ համեմատվում են տարբեր լեզուների տարբերակները, որոնք գոյություն ունեն տվյալ ժամանակահատվածում։ Լեզվաբական վերլուծության շարահարական մակարդակը ենթադրում է նախադասության շարահյուսական կառուցվածքում բառերի դիրքի ուսումնասիրությունը։ Շարահարական մակարդակը կենտրոնանում է այն վերլուծությունների վրա, որոնք հիմված են տվյալ տեքսում առկա հարացույցերի եւ գաղափարների վրա։ Պատմություն Վաղ շրջանի քերականագետներ Լեզուները կանոնավոր կերպով սկսել են ուսումնասիրվել մ.թ.ա. 5-րդ դարում Հնդկաստանում, երբ հայտնի քերականագետ Պանինին ձեւակերպեց Սանսկրիտ լեզվի ձեւաբանության 3959 կանոնները։ Պանինիի՝ Սանսկրիտի հնչյունների համակարգված դասակարգումը ձայնավորների եւ բաղաձայնների, ինչպես նաեւ բառերի դասակարգումը գոյականների, ածականների, բայերի եւ այլն, լեզվի ուսումնասիրության առաջին փորձերն էին պատմության ընթացքում։ Միջին Ասիայում 760 թվականին Սիբաուեյհին իր աշխատության մեջ մանրամասն նկարագրել է արաբերեն լեզուն։ Նա առաջինն էր, ով տարբերակել է հնչյունը եւ հնչույթը (լեզվական համակարգի միավորներ)։ Արեւմուտքում լեզուների ուսումնասիրության հանդեպ հետաքրքրությունն առաջացել է ավելի ուշ քան արեւելքում, սակայն դասական լեզուների քերականագետները լեզուների ուսումնասիրության համար չէին օգտագործում այն նույն մեթոդները, որոնք օգտագործում էին հնդիկ լեզվաբանները, եւ, հետեւաբար, նրանք չէին հանգում նույն եզրակացություններին, ինչ վերջիններս։ Արեւմուտքում լեզուների հանդեպ հետքարքրությունը փիլիսոփայության մաս էր կազմում, այլ ոչ քերականական նկարագրի։ Իմաստաբանության տեսության մեջ առաջին բացահայտումներն արել է Պլատոնը՝ իր Կրատիլոս աշխատության մեջ, որտեղ նա պնդում է, որ բառերը նշանակում են հասկացություններ, որոնք հավիտենական են եւ գոյություն ունեն գաղափարների աշխարհում։ Այս աշխատությունն առաջինն է, որտեղ բառերի ծագումնաբանությունն օգտագործվում է բառի նշանակության պատմությունը ցույց տալու համար։ Մոտ մ. թ. ա. 280 թվականին Ալեքսանդր Մակեդոնացու հաջորդները Ալեքսանդրիայում հիմնադրեցին կրթական հաստատություն՝ Ալեքսանդրիայի Մուսեյոնը, որտեղ բանասերները ուսումնասիրում էին հին տեքստեր եւ հունարեն էին սովորեցնում այլ լեզուներով խոսող մարդկանց։ Չնայած այս դպրոցն առաջինն էր, որտեղ «քերականություն» բառն օգտագործվում էր ներկայիս իմաստով, այդ բառն առաջին անգամ օգտագործել է Պլատոնը «գրի արվեստ» նշանակությամբ, որը նաեւ Ալեքսանդրյան դպրոցի ամենակարեւոր աշխատություններից մեկի՝ Դիոնիսիոս Թրակացու աշխատության վերնագիրն է։ Միջնադարում լեզուների ուսումնասիրությունը ընդգրկվում էր բանասիրության մեջ (հին լեզուների եւ տեքստերի ուսումնասիրություն)։ Համեմատական բանասիրություն 18-րդ դարում Ուիլիամ Ջոնսը առաջին անգամ կիրառեց համեմատական մեթոդը, որով զարկ տրվեց համեմատական լեզվաբանության զարգացմանը։ Լեոնարդ Բլումֆիլդը վերագրել է «աշխարհի առաջին գիտական լեզվաբանական աշխատությունը» Յակոբ Գրիմին, ով գրել է «Գերմաներենի Քերականություն» (Deutsche Grammatik) աշխատությունը։ Նրանից հետո նմանատիպ աշխատություններ են գրել նաեւ այլ հեղինակներ։ Լեզուների գիտական ուսումնասիրությունը էլ ավելի է զարգացել Վիլհելմ Հումբոլդտի շնորհիվ։ Կառուցվածքաբանություն 20-րդ դասակզբին Սոսյուրը առաջ բերեց մի գաղափար, ըստ որի՝ լեզուն փոխկապակցված միավորների կայուն համակարգ է, որը սահմանվում է այդ միավորների միջեւ հակադրության միջոցով։ Լեզվի միաժամանակյա եւ տարժամանակյա ուսումնասիրության միջեւ տարբերություն դնելով՝ Սոսյուրը սկիզբ դրեց ժամանակակից լեզվաբանությանը։ Նա ներմուծեց նաեւ լեզվի վերլուծության այլ տեսանկյուններ, որոնք մինչ օրս էլ կարեւոր դեր են խաղում լեզվաբանական տեսություններում։ Օրինակ՝ հարացույցի եւ շարակարգի, խոսքի եւ լեզվի միջեւ տարբերակումները։ Սոսյուրը լեզուն սահմանեց որպես վերացական մի երեւույթ, որից ձեւավորվում է խոսքը։ Սոսյուրի՝ լեզվի կառուցվածքային մոտեցման սահմանումից հետո էական ներդրումներ են կատարել նաեւ Լեոնարդ Բումֆիլդը, Չարլզ Հոքեթը, Լուի Ելմսլեւը, Էմիլ Բենվենիստը եւ Ռոման Յակոբսոնը։ Սերող լեզվաբանություն 20-րդ դարի երկրորդ կեսին Նոամ Չոմսկու աշխատանքից հետո լեզվաբանության մեջ իշխող էր սերողական ուսմունքը։ Չնայած այս ուսմունքը ձեւավորել է Չոմսկին՝ բացատրելու համար, թե ինչպես են մարդիկ ձեռք բերում լեզու, եւ որոնք են այդ ձեռքբերման կենսաբանական սահմանափակումները, գործնականում սերողական ուսմունքը հիմնականում օգտագործվել է բնական լեզուներում հատուկ երեւույթները մեկնաբանելու համար։ Այս տեսությունը ըստ բնույթի մոդուլային եւ ֆորմալիստական է։ Չոմսկին զարգացրել է լեզվի սերողական ուսմունքը՝ հիմնվելով Հարիս Զելլիգի աշխատանքի վրա։ Համաձայն այս տեսության՝ լեզվի ամենահասարակ ձեւը շարահյուսական կանոնների համակարգ է, որը համընդհանուր է բոլոր մարդկանց համար եւ ընկած է մարդկային բոլոր լեզուների քերականությունների հիմքում։ Կանոնների այս համակարգը կոչվում է համընդհանուր քերականություն։ Այն նկարագրելը Նոամ Չոմսկու համար լեզվաբանության հիմնական նպատակն է։ Այդ պատճառով առանձին լեզուների քերականությունները կարեւոր են լեզվաբանների համար միայն այն դեպքում, եթե դրանք թույլ են տալիս տարբերակել դրանց հիմքում ընկած համընդհանուր քերականության կանոնները։ Գործառական քերականություն Լեզվի գործառական տեսությունները ենթադրում են, որ եթե լեզուն հաղորդակցման համար գործիք է, ուրեմն խելամիտ կլինի դրա կառուցվածքներն ուսումնասիրել՝ հիմնվելով դրանց գործառույթների վրա։ Քերականության գործառական տեսությունները տարբերվում են ձեւական տեսություններից նրանով, որ վերջիններս փնտրում են եղանակներ՝ սահմանելու եւ նկարագրելու համար լեզվի տարբեր միավորները, եւ թե դրանք, որպես ձեւական կանոնների համակարգեր, ինչպես են կապված միմյանց հետ, այնինչ քերականության գործառական տեսությունները սահմանում են լեզվի գործառույթները, այնուհետեւ կապում են դրանք լեզվական այն միավորների հետ, որոնք կատարում են այդ գործառույթները։ Այլ կերպ ասած՝ քերականության գործառական տեսությունները շեշտը դնում են նրա վրա, թե ինչպես են լեզուները գործածվում, այլ ոչ թե լեզվական մաիվորների միջեւ ձեւական հարաբերությունների վրա։ Գործառական տեսությունները լեզուն նկարագրում են՝ հիմվելով լեզվի տարբեր մակարդակներում գոյություն ունեցող գործառույթների վրա. Հնչույթաբանական գործառույթ. հնչույթի գործառույթն է բառերը տարբերակելն է; Իմաստաբանական գործառույթ. (գործողությունը կատարող, հասցեատեր եւն) նկարագրում է գործողությունը կատարողների դերը; Շարահյուսական գործառույթներ. (օրինակ՝ ենթակա, ստորոգյալ), սահմանում է լեզվական արտահայտության ներկայացման տարբեր տեսանկյունները; Գործաբանական գործառույթներ (թեմա եւ ռեմա, ստորոգյալ), սահմանում է բաղադրիչների տեղեկատվական կարգավիճակը, որը որոշվում է բառային փոխազդեցության գործաբանական կոնտեքստով։ Ճանաչողական լեզվաբանություն 1970–1980-ական թվականներին առաջացավ ճանաչողական լեզվաբանությունը՝ ի հակադրություն սերող քերականության։ Դրա հիմնադիրները տեսաբաններ Ռոնալդ Լանգակերը եւ Ջորջ Լակոֆֆն են։ Ճանաչողական լեզվաբանությունը ենթադրում է, որ լեզուն հասարակ նպատակային ճանաչողական գործընթացներից բխող հատկանիշ է։ Հակառակ լեզվաբանության սերողական ուսմունքի՝ ճանաչողական լեզվաբանությունը ոչ-մոդուլային է եւ գործառական։ Ճանաչողական լեզվաբանության մեջ կարեւոր զարգացումներ են ճանաչողական քերականությունը, կառուցվածքային իմաստաբանությունը եւ կոնցեպտուալ փոխաբերությունը, որոնք բոլորը հիմնված են այն գաղափարի վրա, որ մարմնավորված իմացությանյունից ստացված արտահայտությունների վրա հիմնված ձեւ-գործառույթ համապատասխանությունները փոխարինում են լեզվի հիմնական տարրերին։ Ճանաչողական լեզվաբանությունը լեզուն մեկնաբանում է գաղափարների միջոցով (երբեմն համընդհանուր եւ երբեմն առանձին լեզվին հատուկ), որոնք ընկած են դրա ձեւի հիմքում։ Այսպիսով, այն սերտ կապված է իմաստաբանության հետ, սակայն տարբերվում է հոգելեզվաբանությունից, որը գործածում է ճանաչողական լեզվաբանության էմպիրիկ բացահայտումները՝ բացատրելու համար բանավոր եւ գրավոր խոսքի ընկալման, ձեռքբերման, պահպանման եւ արտաբերման հիմքում ընկած գործառույթները։ Ի տարբերություն սերողական տեսության՝ ճանաչողական լեզվաբանությունը հերքում է այն փաստը, որ մտքում առկա է ինչ-որ անկախ լեզվական ընդունակություն։ Այն ըմբռնում է քերականությունը գաղափարակազմության տեսանկյունից եւ պնդում է, որ լեզվական գիտելիքներն առաջանում են լեզվի գործածության շնորհիվ։ Այս համոզման արդյունքում ճանաչողական լեզվաբանությունը երբեմն համարվում է գործառական մոտեցում, սակայն այն տարբերվում է գործառական այլ մոտեցումներից նրանով, որ այն զբաղվում է այն հարցով, թե ինչպես է միտքը լեզվի միջոցով ստեղծում իմաստ, այլ ոչ թե լեզվի գործածությամբ՝ որպես հաղորդակցման միջոց։ Հետազոտության ոլորտ Պատմական լեզվաբանություն Պատմական լեզվաբանությունն ուսումնասիրում է առանձին լեզուների պատմությունը, ինչպես նաեւ լեզվի փոփոխության ընդհանուր հատկանիշները։ Լեզվի փոփոխության եւ զարգացման ուսումնասիրությունը նաեւ կոչվում է «տարժամանակյա լեզվաբանություն» (որեւէ առանձին լեզվի զարգացման եւ փոփոխման ուսումնասիրությունը), որը տարբերվում է «համաժամանակյա լեզվաբանությունից» (երկու եւ ավելի լեզուների համեմատական ուսումնասիրությունը տվյալ ժամանակահատվածում)։ 19-րդ դարում պատմական լեզվաբանությունը լեզվաբանության առաջին եւ ամեզարգացած ենթաճյուղերից էր։ Սակայն 20-րդ դարի առաջին կեսին պատմական լեզվաբանությունից անցում կատարվեց համաժամանակյա լեզվաբանությանը։ Այդ ժամանակ հայտնի են Սոսյուրի եւ Նոամ Չոմսկու աշխատությունները։ Էկոլեզվաբանություն Էկոլեզվաբանությունն ուսումնասիրում է լեզվի դերը մարդկանց, կենդանիների եւ շրջակա միջավայրի կյանքի պահպանման գործընթացներում։ Հիմնական նպատակն է զարգացնել լեզվաբանական տեսություններ, որոնք դիտարկում են մարդկանց ոչ միայն որպես հասարակության, այլ նաեւ ավելի մեծ էկոհամակարգերի մաս, որոնց վրա հիմնված է կյանքը։ Էկոլեզվաբանության երկրորդ նպատակն է ցույց տալ, թե ինչպես կարող է լեզվաբանությունն ազդել էկոլոգիական խնդիրների, ինչպես օրինակ կլիմայական փոփոխությունների եւ կենսաբազմազանության նվազման վրա։ Հանրալեզվաբանություն Հանրալեզվաբանությունը ուսումնասիրում է լեզուն ձեւավարող հասարակական երեւույթները։ Լեզվաբանության այս ճյուղը կենտրոնանում է լեզվաբանության միաժամանակյա մոտեցման վրա, եւ ուսումնասիրում է լեզվի կամ լեզուների տարբերակների դրսեւորումը տվյալ ժամանակահատվածում։ Լեզվի շեղումների եւ տարբերակների՝ բարբառների, լեզվական մակարդակների եւ հատկալեզուների ուսումնասիրությունը կատարվում է ոճի ուսումնասիրության եւ դիսկուրսի վերլուծության միջոցով։ Հանրալեզվաբանները հետազոտում են լեզվի ոճերը եւ դիսկուրսը, ինչպես նաեւ տեսական գործոնները, որոնք կան լեզվի եւ հասարակության միջեւ։ Զարգացումային լեզվաբանություն Զարգացումային լեզվաբանությունը ուսումնասիրում է անհատների լեզվական կարողությունների զարգացումը, մասնավորապես մանկության տարիներին լեզվի ձեռքբերման գործընթացը։ Զարգացումային լեզվաբանության հիմնախնդիրներից են, թե երեխաները ինչպես են սովորում տարբեր լեզուներ, թե ինչպես են մեծահասակները սովորում օտար լեզու, եւ թե ինչ է լեզվի ձեռքբերման գործընթացը իրենից ներկայացնում։ Նյարդալեզվաբանություն Նյարդալեզվաբանությունը ուսումնասիրում է մարդու ուղեղի այն կառուցվածքները, որոնք ընկած են լեզուների քերականության եւ, առհասարակ, հաղորդակցության հիմքում։ Նյարդալեզվաբանության մեջ ներգրավված են տարբեր ոլորտների մասնագետներ։ Այստեղ ինֆորմացիայի մեծ մասը ստացվում է հոգելեզվաբանության եւ տեսական լեզվաբանության ոլորտներում կատարված աշխատանքներից։ Նյարդալեզվաբանությունն ուսումնասիրում է, թե ինչպես է ուղեղը իրականացնում գործընթացներ, որոնք անհրաժեշտ են լեզուն արտաբերելու եւ հասկանալու համար։ Նյարդալեզվաբանները ուսումնասիրում են ֆիզիոլոգիական մեխանիզմները, որոնց միջոցով ուղեղը մշակում է լեզվական ինֆորմացիան, եւ գնահատում են լեզվաբանական եւ հոգելեզվաբանական տեսությունները՝ կիրառելով աֆազիոլոգիա, նեյրովիզուալիզացիա, Էլեկտրոֆիզիոլոգիա եւ համակարգչային մոդելավորում։ Նյարդալեզվաբանության ուսումնասիրած ուղեղի կառուցվածքներից լեզվի արտաբերման գործընթացում կարեւոր դեր ունի ուղեղիկը։ Կիրառական լեզվաբանություն Լեզվաբաններին ընդհանուր առմամբ հետաքրքրում են ընդհանրությունները եւ շեղումները ինչպես առանձին լեզուների ներսում, այնպես էլ տարբեր լեզուների միջեւ։ Կիրառական լեզվաբանությունը վերցնում է այս հետազոտությունների արդյունքները եւ «կիրառում է դրանք այլ ոլորտներում»։ Լեզվաբանական հետազոտությունները կիրառվում են այնպիսի ոլորտներում, ինչպիսիք են լեզվական կրթությունը, բառարանագրությունը, թարգմանությունը, լեզվի պլանավորումը։ «Կիրառական լեզվաբանություն» տերմինը երբեմն սխալ է համարվում։ Կիրառական լեզվաբանները իրականում փորձում են հասկանալի դարձնել եւ նախագծել լուծումներ լեզվաբանական խնդիրների համար։ Ավելին, նրանք հիմնականում կիրառում են տարբեր ոլորտներից, օրինակ հասարակագիտությունից եւ մարդաբանությունից ստացված գիտելիքները։ Ներկայումս, կիրառական լեզվաբանության շատ ոլորտներում օգտագործվում են համակարգիչներ։ Խոսքի սինթեզի եւ խոսքի ճանաչման գործընթացում գործածվում են հնչյունային եւ հնչույթային գիտելիքները՝ համակարգիչներին ձայնային միջերեսով ապահովելու համար։ Կիրառական լեզվաբանության առաջատար ոլորտներից են մաթեմատիկական լեզվաբանությունը՝ մեքենայական եւ համակարգչային թարգմանության եւ բնական լեզվի մշակման մեջ։ Այս ոլորտները ազդեցություն են ունեցել շարահյուսության եւ իմաստաբանության տեսությունների վրա։ Լեզվական վերլուծությունը կիրառական լեզվաբանության ենթաճյուղ է, որը օգտագործվում է պարզելու համար ապաստարան փնտրող մարդկանց ազգությունը, եթե վերջիններս չունեն համապատասխան փաստաթղթեր։ Սա հիմնականում իրականացվում է ներգաղթի նախարարությունում որեւէ լինգվա ֆրանկայի կամ էլ թարգմանիչի միջոցով հարցազրույցի տեսքով։ Հարցազրույցի ձայնագրությունները այնուհետեւ ենթարկվում են լեզվական վերլուծության, որի արդյունքում խոսողի լեզվական հատկանիշների միջոցով պարզվում է նրա ազգությունը։ Միջճյուղային ոլորտներ Լեզվաբանության լայն գիտաճյուղի մեջ առկա են բազմաթիվ փոխկապակցված ենթաճյուղեր, որոնք կենտրոնանում են լեզվի ավելի մանրակրկիտ նկարագրության վրա։ Նշանագիտություն Նշանագիտությունը ուսումնասիրում է նշանային գործընթացները, առանձին նշանները եւ նշանային համակարգերը՝ ներառյալ նշանակության ձեւավորման եւ ըմբռնման գործընթացները։ Լեզվաբանության հետ առնչություն ունեցող նշանագիտական ենթաճյուղեր են գրաքննադատությունը, դիսկուրս-անալիզը, տեքստի լեզվաբանությունը եւ լեզվի փիլիսոփայությունը։ Նշանագիտությունը, լեզվաբանական հարացույցի մեջ, լեզվի եւ մշակույթի միջեւ փոխհարաբերությունների ուսումնասիրությունն է։ Պատմականորեն, մինչեւ 20-րդ դարի երկրորդ կեսը նշանների ուսումնասիրության վրա մեծ ազդեցություն են ունեցել Էդուարդ Սապիրի եւ Ֆերդինանդ դը Սոսյուրի կառուցվածքային տեսությունները, սակայն հետագայում այս ոլորտի վրա ազդեցություն են ունեցել նաեւ Ժակ Դերիդայի, Միխայիլ Բախտինի, Միշել Ֆուկոյի եւ այլոց հետ-մոդեռն եւ հետ-կառուցվածքային աշխատանքները։ Այս տեսությունները շեշտում են լեզվական շեղումների դերը եւ դրանց սուբյեկտիվ գործածումը՝ կախված հասարակական եւ մշակութային գործոններից։ Փաստագրական լեզվաբանություն Լեզվաբանության սկզբնավորումից ի վեր լեզվաբանները շահագրգռված են եղել այն լեզուների նկարագրությամբ եւ վերլուծությամբ, որոնք նախկինում չեն փաստագրվել։ 1900–ականների սկզբին սրանով սկսեցին զբաղվել բազմաթիվ լեզվաբաններ, այդ թվում Ֆրանց Բոասը։ Լեզվաբանության այս ճյուղի կտրուկ զարգացումը որոշ չափով կարելի է բացատրել այդ ժամանակաշրջանում շատ լեզուների եւ ժողովուրդների անհետացումով։ Լեզվի նկարագրության այս մոտեցուման շնորհիվ զարգացան հանրալեզվաբանությունը, մարդաբանական լեզվաբանությունը եւ լեզվաբանական մարդաբանությունը, որոնք ուսումնասիրում են լեզվի, մշակույթի եւ հասարակության միջեւ կապերը։ Փաստագրական լեզվաբանությունը շեշտը դնում է արագ անհետացող լեզուների փաստագրման վրա։ Լեզվի նկարագրությունը շատ ջանքեր է պահանջում եւ ժամանակատար է։ Լեզուն փաստագրելու համար անհրաժեշտ է հավաքագրել տվյալ լեզվի մասին բավականաչափ տվյալներ, այդ լեզվով տեքստեր եւ ձայնագրություններ, որոնք հետագայում օգտագործվում են հետազոտություններ կատարելու նպատակով։ Թարգմանություն Թարգմանության ենթաճյուղն ընդգրկում է գրավոր եւ բանավոր տեքստերի թվային, տպագրած եւ բանավոր թարգմանությունները։ Բառացիորեն թարգմանել նշանակում է իմաստը մի լեզվից մյուսը փոխարկել։ Թարգմանիչները կարող են աշխատանքի անցնել տարբեր կազմակերպություններում՝ տուր-գործակալություններում, դեսպանատներում եւ այլն։ Նրանք ապահովում են հաղորդակցում երկու եւ ավելի կողմերի միջեւ, ովքեր չեն տիրապետում միմյանց լեզուներին։ Թարգմանիչները աշխատում են նաեւ համակարգչային լեզվաբանության ոլորտում։ Թարգմանություն կատարվում է նաեւ հրատարակչություններում, որտեղ թարգմանվում են գրականության տարբեր գործեր՝ դրանք ավելի մեծ լսարանի հասանելի դարձնելու համար։ Ակադեմիական թարգմանիչներն այն մարդիկ են, ովքեր թարգմանության հետ մեկտեղ մասնագիտանում են նաեւ այլ ոլորտներում, ինչպիսիք են օրինակ՝ իրավաբանություն, տնտեսագիտություն, տեխնիկական գիտություններ են։ Կենսալեզվաբանություն Կենսալեզվաբանությունն ուսումնասիրում է լեզվի կենսաբանական հատկանիշները եւ դրա զարգացումը։ Այն միջճյուղային ոլորտ է եւ ընդգրկում է տարբեր ոլորտներ՝ լեզվաբանություն, կենսաբանություն, նյարդաբանություն, հոգեբանություն, մաթեմատիկա եւ այլն։ Կլինիկական լեզվաբանություն Կլինիկական լեզվաբանությունը լեզվաբանական տեսությունների կիրառումն է լոգոպեդիայի ոլորտում։ Ախտաբաններն աշխատում են շտկել հաղորդակցային եւ լեզվական խանգարումները։ Զարգացումային լեզվաբանություն Զարգացումային լեզվաբանությունը ուսումնասրում է մարդու զարգացման պատմության մեջ լեզվական ունակության առաջացումը, ինչպես նաեւ տարբեր լեզուների մեջ մշակութային զարգացումը։ Այն նաեւ ուսումնասիրում է հնագույն համայնքների տեղաշարժման հետեւանքով ամբողջ աշխարհում լեզուների տարածումը։ Դատա-փորձագիտական լեզվաբանություն Դատա-փորձագիտական լեզվաբանությունը լեզվաբանական վերլուծության կիրառումն է դատական փորձագիտության ոլորտում։ Դատական վերլուծությունը հետազոտում է իրավական համատեքստում կիրառվող ոճը, լեզուն, բառապաշարը եւ լեզվաբանական եւ քերականական այլ հատկանիշներ՝ դատարանում վկայություն տալու համար։ Լեզվաբանության նպատակ Լեզվաբանության նպատակն է լուսաբանել մարդկային լեզվի ծագման գործընթացը, գտնել լեզվի զարգացման ներքին օրենքները, ցույց տալ նրա տեղն ու դերը հասարակական կյանքում եւ տալ այն սկզբունքները, որոնցով պետք է առաջնորդվել յուրաքանչյուր լեզվի ու լեզվական երեեւույթի հետազոտության բնագավառում։ Լեզվաբանությունը՝ որպես հասարակական գիտություն Լեզուն հասարակական երեւույթ է, ուստի լեզվաբանությունը հասարակական գիտություն է։ Լեզվաբանությունը, ըստ այս տեսակետի դառնում է էմպիրիկ, փաստագրական գիտություն. նրա ուսումնասիրման առարկան այսպիսով դառնում է լեզուների ձեւը, մինչդեռ այդ ձեւերն առանց բովանդակության ոչինչ չեն ասում մեզ։ Միայն լեզվի ձեւի ու բովանդակության միասնական ուսումնասիրությունը կարող է լինել իսկական գիտություն։ Սրան հետեւում է, որ լեզվաբանությունը չի կարող առանց լեզվի փիլիսոփայության։ Լեզվի ուսումնասիրությունը պետք է կատարվի եւ՛ կոնկրետ նյութի քննությամբ ու հետազոտությամբ, եւ՛ դրա փիլիսոփայական մեկնաբանությամբ։ Լեզվաբանությունը՝ որպես պատմական գիտություն Եթե լեզվաբանությունը ուսումնասիրում է մարդկային լեզուն, ապա նշանակում է, թե նա միաժամանակ նաեւ պատմական գիտություն է։ Լեզուն քարացած երեւույթ չէ. նա հարատեւ փոփոխվող ու զարգացող է։ Լեզվաբանությունն ուսումնասիրում է այդ պատմականորեն զարգացող երեւույթն իր բոլոր մանրամասներով ու բազմազնությամբ, իր բոլոր վիճակներով ու դրսեւորումներով, իր զարգացման ընթացքի մեջ, ինչը ցույց է տալիս լեզվաբանության պատմական բնույթը։ Աղբյուրներ Է. Բ. Աղայան, Լեզվաբանության ներածություն Ծանոթագրություններ Լեզվաբանություն Լեզու Կոգնիտիվ գիտություն


source: wikipedia

text: Հայերեն (ավանդական՝ հայերէն), հնդեվրոպական լեզվաընտանիքի առանձին ճյուղ հանդիսացող լեզու։ Հայաստանի եւ Արցախի պետական լեզուն է։ Իր շուրջ հինգհազարամյա գոյության ընթացքում հայերենը շփվել է տարբեր ժողովուրդների, բազմաթիվ լեզուների հետ, սակայն պահպանել է իր ինքնուրույնությունը, քերականական կառուցվածքի եւ բառապաշարի (բառային ֆոնդի) ինքնատիպությունը։ Հայոց լեզվով ստեղծվել է մեծ գրականություն։ Գրաբարով է ավանդված հայ հին պատմագրությունը, գիտափիլիսոփայական, մաթեմատիկական, բժշկագիտական, աստվածաբանական-դավանաբանական գրականությունը։ Միջին գրական հայերենով են մեզ հասել միջնադարյան հայ քնարերգության գլուխգործոցները, բժշկագիտական, իրավագիտական նշանակալի աշխատություններ։ Գրական նոր հայերենի արեւելահայերեն ու արեւմտահայերեն գրական տարբերակներով ստեղծվել է գեղարվեստական, հրապարակախոսական ու գիտական բազմատիպ ու բազմաբնույթ հարուստ գրականություն։ Հայերենը լայնորեն օգտագործվում է պատմական Հայաստանի տարածքներում (Ջավախք, Պարսկահայք, Արեւմտյան Հայաստանի որոշ շրջաններ) եւ Հայկական սփյուռքում։ Առավել կիրառական է Եվրոպայում (Ֆրանսիա, Գերմանիա, Իսպանիա, Բելգիա, Շվեյցարիա, Իտալիա, Հունաստան, Բուլղարիա եւ այլն), Մերձավոր Արեւելքում (հիմնականում Իրան, Սիրիա, Լիբանան, Իրաք, Պաղեստին, Իսրայել, Եգիպտոս, մասամբ՝ Թուրքիա) եւ նախկին ԽՍՀՄ հանրապետություններում՝ Ռուսաստանում (Հարավային դաշնային տարածաշրջան, Մոսկվա եւ խոշոր քաղաքներ), Վրաստանում, Ուկրաինայում եւ այլուր։ Արեւմտյան կիսագնդում հայերեն են խոսում ԱՄՆ-ում, Կանադայում, Լատինական Ամերիկայում (Ուրուգվայ, Արգենտինա, Բրազիլիա)։ Հայկական համայնքներ կան նաեւ Աֆրիկայում, Ավստրալիայում եւ այլուր։ Հայերեն լեզվակիրների քանակը կազմում է 7-9 միլիոն մարդ։ Աշխարհի հայ բնակչությունը տարբեր տվյալներով 10-12 միլիոն մարդ է։ Հայերենը՝ հնդեվրոպական լեզվաընտանիքի ինքնուրույն ճյուղ 19-րդ դարի երկրորդ կեսին, երբ լեզվաբանությունն ու լեզվագիտությունը նոր թափով էին առաջ ընթանում, գերմանացի լեզվաբան Հայնրիխ Հյուբշմանը 1875 թվականին հրատարակված «Հայերենի դիրքը հնդեվրոպական լեզուների շարքում» հոդվածում ապացուցում է, որ հայերենը հնդեվրոպական լեզուների մեջ ինքնուրույն լեզվաճյուղ է, իսկ պարսկերենի եւ հնագույն այլ լեզուների հետ ունեցած ընդհանրությունները (հիմնականում բառապաշարային) ոչ թե ծագմամբ են պայմանավորված, այլ հետագա շրջանի փոխառություններ են։ Մինչ այսօր այս տեսակետը համարվում է ճիշտ, եւ հայերենը շարունակում է իր ուրույն տեղը զբաղեցնել այդ լեզվաընտանիքում։ Հայերենի առաջին պատմահամեմատական մեթոդի հեղինակները՝ Հայնրիխ Պետերմանը եւ Ֆրիդրիխ Վինդիշմանը առաջ էին քաշում այն դրույթը, ըստ որի հայերենը պատկանում է հնդիրանյան/արիական/ լեզվախմբին։ Դրան էին հանգեցրել շուրջ 1400 բառերի առկայությունը, որոնք պարսկերենից փոխառություններ էին։ Սակայն այս տեսակետը հետագայում մերժվեց։ Գրական հայերենի զարգացման փուլերը Հայերենը անցել է զարգացման երկարատեւ ուղի, սակայն հիմնական տեղեկություններ մեզ հայտնի են 5-րդ դարից (405 թվականից)՝ գրերի գյուտից սկսած։ Մինչ Մեսրոպ Մաշտոցի կողմից հայերեն ժամանակակից այբուբենի ստեղծելը, անշու՛շտ, հայերենն ու հայերեն գրերը գոյություն են ունեցել, քանի որ հայերենը հանդիսացել է նախկինում ձեւավորված հայկական թագավորությունների եւ պետական կազմավորումների պաշտոնական լեզուն։ Որպես ապացույց է ներկայացվում նաեւ հայ թագավոր Աբգար V–ի եւ Հիսուս Քրիստոսի միջեւ եղած նամակագրությունը, որը եղել է հայերեն։ Սակայն հայերենի նախամաշտոցյան շրջանի մասին տեղեկությունները քիչ են կամ դեռեւս չեն հայտնաբերվել, այդ իսկ պատճառով այս տեսակետի մասին քիչ է խոսվում։ 405 թվականին Մեսրոպ Մաշտոցը ստեղծում է հայոց գրերը՝ սկիզբ դնելով հայերենի գրային ժամանակակից փուլին, որն իր հերթին բաժանվում է մի քանի ենթափուլերի։ Գրաբար Գրային հայերենի առաջին փուլը հին հայերենն է կամ, ինչպես ընդունված է կոչել, գրաբարը։ Գրաբարը հայերենի հին շրջանի գրական մշակված տարբերակի անվանումն է։ Այն օգտագործվում էր գրիչների մատյաններում, եկեղեցական ծիսակատարությունների ժամանակ եւ առօրյա կյանքում, սակայն ժամանակի ընթացքում խոսակցական լեզուն այնքան է հեռանում գրական լեզվից, որ հասարակ շինականը չէր հասկանում այն։ Այնուամենայնիվ գրաբարը լայնորեն գործածվում էր մինչ 11-րդ դար։ Առաջին նախադասությունը, որ գրվել է գրաբարով, գրվել է Մեսրոպ Մաշտոցի կողմից, եւ այն է՝ Վերջինս նշանակում է ճանաչիր իմաստությունը եւ խրատը, իմացիր հանճարի խոսքերը։ Այդ շրջանում են ստեղծագործել Մովսես Խորենացին, Կորյունը, Ագաթանգեղոսը եւ այլք։ Միջին հայերեն Միջին հայերենը կամ Կիլիկյան հայերենը գործածվել է 11-րդ դարից մինչ 16-րդ դարը։ Այն իր բարդությամբ իհարկե զիջում էր գրաբարին, սակայն մտցված փոփոխությունները բավարար չէին, որ այն դառնար հանրությանը մատչելի լեզու։ Այս շրջանում են ստեղծագործել Ֆրիկը, Նահապետ Քուչակը, Գրիգոր Նարեկացին եւ այլք։ Աշխարհաբար Աշխարհաբարը կամ նոր հայերենը գործածվել է 17-րդ դարից եւ վերջնականապես ձեւավորվել 19-րդ դարում։ Այսօր աշխարհաբարը համարվում է հայ ժողովրդի հաղորդակցման հիմնական միջոցը։ Աշխարհաբարի հիմնադիրը հայոց մեծ գրող եւ լուսավորիչ Խաչատուր Աբովյանն է։ Արդի հայերենը՝ աշխարհաբարը, հանրությանն է ներկայանում երկու ճյուղով՝ արեւմտահայերեն եւ արեւելահայերեն։ Արեւմտահայերեն Գործածվում է սփյուռքահայերի, բացառությամբ՝ ռուսաբնակ, իրանաբնակ եւ Ջավախքի, ինչպես նաեւ Ադրբեջանական ԽՍՀ-ից (Գանձակ, Նախիջեւան, Շակաշեն, Բաքու, Սումգայիթ) բռնագաղթված հայության կողմից։ Այս ճյուղը առաջացել է Կոստանդնուպոլսի եւ Տրապիզոնի բարբառների միախառնումից։ Արեւելահայերեն Գործածվում է Հայաստանի եւ Արցախի, ինչպես նաեւ Իրանում, Ռուսաստանում եւ Վրաստանում ապրող հայերի կողմից որպես գրական լեզու։ Այս ճյուղն առաջացել է Վանի, Խոյի եւ մեծապես Այրարատյան բարբառի միախառնումից։ Այսօր Հայաստանի եւ Արցախի տարածքում տիրապետող գրական լեզուն արեւելահայերենն է։ Այբուբեն Հայերենի այբուբենն ստեղծել է Մեսրոպ Մաշտոցը 5-րդ դարի սկզբում։ «Օ» եւ «Ֆ» տառերն ավելացվել են XII դարում։ Քերականական առանձնահատկություններ Հայերենը նման է հնդեվրոպական լեզուներին իր կառուցվածքով, սակայն հնչյուններով եւ քերականական առանձնահատկություններով պարունակում է նմանություններ՝ աշխարհագրությամբ մոտիկ Կովկասի շրջանի լեզուներին։ Հնչյունաբանություն Հայերենն ունի 36 հնչյուն՝ վեց ձայնավոր եւ երեսուն բաղաձայն։ Հայերենն ունի եռաշարք բաղաձայնական համակարգ՝ ձայնեղ բաղաձայներ, խուլեր ու շնչեղ խուլեր։ Հայերենի շեշտը վերջընթեր շարժական է, այսինքն՝ դրվում է բառի վերջին վանկի վրա եւ բառի վերջից ավելացման դեպքում տեղափոխվում է։ Բառապաշար Հայերենի բառապաշարն ըստ ծագման բաժանվում է մի քանի շերտերի։ Գլխավոր շերտը բնիկ հայերեն բառերն են։ Բնիկ հայերեն են համարվում այն բառերը, որոնք ի սկզբանե եղել են հայերենում, որպես ժառանգություն ստացվել են մայր լեզվից՝ հնդեվրոպական նախալեզվից, եւ հայերենին ձուլված լեզուներից կամ դրանց հիման վրա ինչ-որ ժամանակ առաջացել են հենց հայոց լեզվի ներսում։ Ծագումնաբանական տեսակետից ժամանակակից հայերենի բառապաշարը բաժանվում է հետեւյալ խմբերի. բնիկ հայերեն բառեր եւ փոխառյալ բառեր։ Բնիկ հայերեն բառերը (930) կազմում են հնդեվրոպական բառապաշարը կամ կերտվել են հետագայում հայերենի բառապաշարային նյութի հիման վրա։ Փոխառյալ բառեր, որոնք հայերենն իր զարգացման ընթացքում փոխառել է ցեղակից ու ոչ ցեղակից լեզուներից։ Դրանք են՝ իրանական փոխառություններ (1411), լատինական, հունական (918), խեթական, վրացական, ասորական (205), արաբական եւ այլն։ Հայերենի բառապաշարը զարգանում է լեզվում առկա բառերից նոր բառեր կազմելով, ինչպես նաեւ փոխառություններ կատարելով՝ հնարավորիս զերծ մնալով անհարկի օտարաբանությունների ներմուծումից։ Ձեւաբանություն Հայերենի խոսքի մասերը տասն են՝ գոյական, ածական, թվական, դերանուն, բայ, մակբայ, կապ, շաղկապ, վերաբերական, ձայնարկություն։ Հայերենում գոյականն ունի երկու թիվ՝ եզակի եւ հոգնակի, եւ յոթ հոլով՝ ուղղական, սեռական, տրական, հայցական, գործիական, բացառական եւ ներգոյական։ Արդի հայերենի որոշ մասնագետներ միացնում են հայցական հոլովը ուղղական հոլովին, իսկ տրականը՝ սեռականին՝ այսպիսով հանգելով հայերենի հինգ հոլովի։ Գոյականը թեքվում է երկու ձեւով՝ արտաքին հոլովում, եւ ներքին հոլովում, մի քանի բառեր էլ ենթարկվում են այլաձեւ հոլովման։ Ըստ առարկայի հատկանիշի արտահայտման ձեւի (ուղղակիորեն կամ միջնորդավորված)՝ հայերենում ածականները լինում են որակական ու հարաբերական։ Որակական ածականներն ունեն համեմատության երեք աստիճան՝ դրական, բաղդատական ու գերադրական։ Բայը հայերենում ունի ընդարձակ խոնարհման համակարգ։ Կան բայի երկու հիմնական կարգեր՝ դեմքի (առաջին, երկրորդ եւ երրորդ), որին լրացուցիչ կերպով միանում է թվի կարգը (եզակի եւ բազմակի), եւ սեռի (ներգործական, կրավորական եւ չեզոք), որոնցից յուրաքանչյուրը խոնարհվում է ըստ կերպի (անկատար, կատարյալ, վաղակատար ու նաեւ գործողության կրկնությունը, բազմակիությունը, տեւականությունը եւ այլն ցույց տվող ձեւերը), ժամանակի (անցյալ, ներկա եւ ապառնի), եղանակի (սահմանական, հարկադրական, հրամայական, ըղձական, ենթադրական կամ պայմանական) եւ այլն։ Կետադրություն Հայերենի կետադրական նշանները բաժանվում են երեք խմբի՝ տրոհության, առոգանության եւ բացահայտության։ Ժամանակակից հայերենն ունի 15 կետադրական նշան։ Դրանք են. տրոհության՝ բացատը ( ), վերջակետը (:), միջակետը (.), ստորակետը (,) եւ բութը (՝), առոգանության՝ շեշտը (՛), հարցական նշանը (՞) եւ բացականչական նշանը (՜), ու բացահայտության՝ չակերտները («»), փակագծերը (()), օգտագործվում են նաեւ ({}), ([]), կախման կետերը (...), բազմակետերը (....), միության գծիկը (-), անջատման գիծը (―), ենթամնան (֊) եւ ապաթարցը (՚): Սրանց հետ մեկտեղ հայերենում հանդիպում են որոշ հավելյալ կետադրական նշաններ, որոնք կա՛մ այլեւս չեն օգտագործվում, կա՛մ էլ հանդիպում են զուտ մասնագիտական տեքստերում։ Այս հավելյալ նշաններն են. պատիվը (՟), որն օգտագործվում է հապավումները եւ փակագրերը նշելու համար, քմայնացման նշանը (”), աստղանիշը (*), մեկ կամ երկու զուգահեռ գիծ (/, //) եւ այլն։ Բարբառներ Հայերենը ունի երկու ճյուղեր՝ Արեւելահայերեն եւ Արեւմտահայերեն, որոնցից յուրաքանչյուրը ունի իր բարբառները։ Արեւելահայերենի ու արեւմտահայերենի հիմնական տարբերությունը որոշ գրատառերի հայերենի հնչյուններին համապատասխանության տարբերության մեջ է։ Ըստ Հրաչյա Աճառյանի (տեսնել Հայ Բարբառագիտութիւն, 1911) ձեւաբանական դասակարգման՝ ընդունվում են բարբառների երեք խումբ՝ ում ճյուղ (բայի սահմանական եղանակի անկատար ներկա ժամանակաձեւը կազմվում է ում , ամ , իմ տարրերով), կը ճյուղ (անկատար ներկան կազմվում է կը , կու , գը , գու, գա, գի, գօ տարրերով), ել ճյուղ (ներկան կազմվում է ել , իլ , ալ տարրերով)։ Հայերենը համակարգչային դարում Հայերեն ստեղնաշարի դասավորվածություն Տես նաեւ Նախաքրիստոնեական հայկական գրային համակարգեր Հայերենի այբուբեն Հայերենի բարբառներ Ծանոթագրություններ Արտաքին հղումներ Լեզվի կոմիտե Հայերենի դասեր Էթնոլոգ կայքի զեկույցը հայերենի մասին «ՀամաՀայկական Էլ. Գրադարան» կայքի Հայոց լեզվի ուսումնասիրության համար նախատեսված էջը Դասական հայերենի մասին Առցանց բառարաններ բառարան.հայ Նայիրի (Հայերէն բառարաններու ելեկտրոնային գրադարան) Բառգիրք հայերէն լեզուի, Անդրանիկ Վրդ. Կռանեան, Պէյրութ, 1998։ (մօտ 18,000 գլխաբառ, Արեւմտահայերէն) Հայերէն բացատրական բառարան, Ստեփան Մալխասեանց, Երեւան, 1944։ (մօտ 130,000 գլխաբառ) Հայերէն արմատական բառարան, Հրաչեայ Աճառեան, Երեւան, 1926։ (5,062 ստուգաբանուած արմատներ) Ժամանակակից հայոց լեզվի բացատրական բառարան, Հրաչյա Աճառյանի Անվան Լեզվի Ինստիտուտ, Երեւան, 1969-1980։ (մօտ 125,000 գլխաբառ) Արդի հայերենի բացատրական բառարան, Էդուարդ Բագրատի Աղայան, Երեւան, 1976։ (մօտ 135,600 գլխաբառ) Հայոց լեզվի հոմանիշների բառարան, Աշոտ Մուրադի Սուքիասյան, Երեւան, 1967։ (մօտ 83,000 բառ եւ դարձվածաբանական միավոր) Հայոց լեզուի նոր բառարան, Գնէլ Արքեպս. Ճէրէճեան, Փարամազ Կ. Տօնիկեան եւ Արտաշէս Տէր Խաչատուրեան, Պէյրութ, 1992։ (մօտ 56,000 բառ, Արեւմտահայերէն) Ընդարձակ Բառարան Հայերէնէ Անգլիերէն, Մեսրոպ Կ. Գույումճեան, Պէյրութ, 1970։ (մօտ 70,000 մուտքի բառեր) Ընդարձակ Բառարան Անգլիերէնէ Հայերէն, Մեսրոպ Կ. Գույումճեան, Պէյրութ, 1981։ (մօտ 96,000 գլխաբառ) Գործնական Բառարան Հայերէն-Ֆրանսերէն, Գրիգոր Շահինեան, Պէյրութ, 1997։ (մօտ 18,000 գլխաբառ) Գործնական Բառարան Ֆրանսերէնէ Հայերէն, Յարութիւն Քիւրքճեան, Պէյրութ, 1988։ (մօտ 20,000 գլխաբառ) . . . ամբողջական ցանկը Բառարան ԻՍՄԱ (Translator.am) թարգմանչում Հայ-անգլերեն բառարան եւ թարգմանություն Հայերեն օնլայն բառարան, պարունակում է բառի բացատրությունը, հոմանիշները, ռուսերեն թարգմանությունը։ ԱրմԴիքթ, անվճար, բազմալեզու, առցանց բառարան։ Վիքիբառարան, անվճար, բազմալեզու, առցանց բառարան։ Հայերենը համակարգչի էկրանին Հայերեն Ստեղնաշար, Փոխարկիչ, Բառարան, Գրքեր, Տառատեսակներ, Ծրագրեր... Հնդեվրոպական լեզուներ Հայերեն Հայաստանի լեզուներ Կովկասի լեզուներ Հայկական լեզուներ


text: Անգլերեն (անգլերեն՝ English), արեւմտագերմանական լեզու, որով առաջին անգամ խոսել են վաղ միջնադարյան Անգլիայում, որն այսօր համարվում է գլոբալ լինգվա ֆրանկա։ Այն մոտ 60 ինքնիշխան պետությունների պաշտոնական լեզուն է, համարվում է Միացյալ Թագավորության, Միացյալ Նահանագների, Կանադայի, Ավստրալիայի, Իռլանդիայի եւ Նոր Զելանդիայի ամենատարածված լեզուն, որով ամենից շատ խոսում են Կարիբյան կղզիներում, Աֆրիկայում եւ Հյուսիսային Ասիայում։ Այն առավել տարածված երրորդ մայրենի լեզուն է աշխարհում մանդարինից եւ իսպաներենից հետո։ Անգլերենը երկրորդ՝ լայնորեն ուսումնասիրվող լեզուն է Միանցյալ Ազգերի, Եվրոպական Միության եւ աշխարհի այլ երկրների, ինչպես նաեւ տարածաշրջանային այլ կազմակերպությունների համար։ Անգլերենը զարգացում է ապրել 1400 տարիների ընթացքում։ Լեզուն վաղ շրջաններում կոչվել է հին անգլերեն կամ անգլո-սաքսոներեն, երբ անգլո-ֆրանսիական բարբառները Մեծ Բրիտանիա են բերվել Անգլո-Սաքսոնական բնակիչների կողմից 5-րդ դարում։ Միջին անգլերենի սկիզբը համարվում է 11-րդ դարը, երբ նորմանդացիները զավթեցին Անգլիան։ Վաղ ժամանակակից անգլերենի սկիզբը 15-րդ դարն է, որը հիշվել է տպագրական ներդրումներ բերելով Լոնդոն, Քինգ Ջեյմսի Աստվածաշնչի տարբերակով, ինչպես նաեւ ձայնավորների լայն փոփոխություններով։ Բրիտանական կայսրության աշխարհահռչակ ազդեցության միջոցով ժամանակակից անգլերենը համաշխարհային տարածում գտավ 17-20-րդ դարերի կեսերին։ Անգլերենը դարձավ միջազգային ճառերի առաջատար լեզու, հաղորդակցման հիմնական լեզու է մի շարք տարածաշրջաններում եւ մասնագիտական ոլորտներում, ինչպիսին է գիտությունը եւ այդ ամենը թերթերի, գրքերի, հեռագրի, հեռախոսի, ձայնագրիչների, ռադիոյի, արբանյակային հեռուստատեսության ու համացանցի միջոցով, ինչպես նաեւ նպաստեց Միացյալ Նահանգների առաջացմանը՝ որպես համաշխարհային գերտերություն։ Ժամանակակից անգլերենի մեջ կան քիչ ձեւաբանական խոնարհումներ, իսկ շարահյուսությունը ընդհանուր առմամբ անջատ է դիտվում։ Անգլերենի հիմքում օժանդակ բայերն են, բարդ ժամանակաձեւերի, բայի հիմքերի ու եղանակի ճիշտ շարադասությունը, ինչպես նաեւ կրավորական կառուցվածքը, հարցականի ու ժխտականի ձեւերը։ Չնայած տարբեր շրջաններում խոսակցական անգլերենի նկատելի փոփոխություններին՝ ցանկացած անգլախոս աշխարհի տարբեր տեղերից ընդունակ է ազատ հաղորդակցման։ Շեշտերի տարբերությունները նկատվում են միայն անգլախոսների հնչյունային եւ հնչյունաբանական տարբերությունների մեջ, մինչդեռ բարբառները եւս արտացոլում են քերականական եւ բառային տարբերություններ։ Պատմություն Անգլերենը ծագել է Հյուսիսային ծովի գերմաներենի այն բարբառի հիման վրա, որը տարածվել է Բրիտանիայում գերմանացի նորաբնակների շնորհիվ, ովքեր եկել էին ներկայիս Նիդերլանդների, հյուսիսարեւմտյան Գերմանիայի եւ Դանիայի տարածքից։ Ենթադրվում է, որ մինչ այդ Հռոմեական կայսրության հպատակ Բրիտանիայում բնիկ բնակչությունը խոսել է ընդհանուր բրիտոնական լեզվով՝ կելտական լեզուների ընտանիքից, միաժամանակ ունենալով լատիներենի ազդեցությունը՝ շնորհիվ 400 տարվա Բրիտանիայում Հռոմեական կայսրության տիրապետությանը։ Այստեղ եկող գերմանական ցեղերից մեկն անգլներն էին, որոնք, Բիդի կարծիքով, ամբողջովին տեղափոխել էին Բրիտանիա։ «Անգլիա» անունը (Engla land՝ անգլերի երկիր) եւ անգլերենը (Englisc՝ հին անգլերենով) գոյացել են այս ցեղի անունից։ Բայց սաքսոնները, ջութերը եւ գերմանական այլ ցեղերը՝ Ֆրիսիայի առափնյա տարածքներից, ցածրադիր Սաքսոնիայից, Ջութլանդիայից եւ հարավային Շվեդիայից այս դարաշրջանում նույնպես տեղափոխվեցին Բրիտանիա։ Սկզբում հին անգլերենը միմյանցից խիստ տարբերվող բարբառների խումբ էր, որով խոսում էին Անգլիայում բնակվող եւ տարբեր ծագում ունեցող անգլոսաքսեր, բայց արեւմտյան Սաքսոնիայի բարբառը վերջիվերջո գերիշխող ազդեցություն ունեցավ եւ հենց նրանով էլ գրվեց "Բեովուլֆ" էպիկական պոեմը։ Հին անգլերենը ավելի ուշ վերափոխվեց երկու ներխուժուման ալիքների պատճառով։ Առաջին ներխուժուման ալիքը հյուսիսային գերմաներեն լեզվով խոսողներն էին, երբ Հաֆդան Ռագնարսսոնը եւ Իվար Անոսկորը VIII եւ IX դարերում սկսեցին նվաճել եւ գաղութացնել Բրիտանական կղզիների հյուսիասյին մասը։ Երկրորդը՝ Անգլիայի նվաճման ժամանակ XI դարում ռոմանական լեզվով խոսող հին նորմաններն էին։ Նորմանների լեզուն զարգացավ դառնալով անգլոնորմաներեն, հետո անգլոՖրանսերեն եւ ներմուծեց հատկապես դատական եւ պարլամենտական բառերի շերտ։ Հարստացնելով բառապաշարը սկանդինավյան եւ նորմանական բառերով, այս երկու իրադարձությունները պարզեցրեցին քերականությունը եւ վերափոխեցին անգլերենը փոխառություններ ունեցող լեզվի, որն զարմանալիորեն պատրաստ էր փոխառելու բառեր տարբեր լեզուններից։ Նորմանական արշավանքից հետո գոյացած անգլերենում լեզվաբանական փոփոխությունները հանգեցրեցին ներկայումս կոչվող միջին անգլերենի, որով գրված ամենահայտնի աշխատանքն է Ջեֆրի Չոսերի «Քենթրբերյան պատմվածքները»։ Այս ժամանակաշրջանի ընթացքում լատիներենը որոշ ձեւով եվրոպական ինտելեկտուալ կյանքի լինգվա ֆրանկա, կամ միջէթնիկական շփման լեզու էր. նախ քրիստոնեական եկեղեցու միջին լատիներենը եւ, ավելի ուշ, Վերածննդի լատիներենը։ Նրանք, ովքեր գրում էին կամ արտագրում լատինական տեքստեր, սովորաբար ստեղծում էին նոր տերմիններ այդ լեզվով՝ անվանելով իրերը կամ հասկացությունները, որոնք չունեին անգլերենում համարժեք բառեր։ Ժամանակակից անգլերենը, որը ներառում է Վիլյամ Շեքսպիրի ստեղծագործությունները եւ Ջեյմս արքայի Աստվածաշնչի տարբերակը, սովորաբար թվագրվում է մոտ 1550 թվականից ի վեր։ Այնուհետեւ Միացյալ Թագավորությունը դառնալով գաղութային իշխանություն ՝ Բրիտանական կայսրության գաղութների համար անգլերենը ծառայեց որպես լինգվա ֆրանկա։ Հետգաղութային ժամանակաշրջանում որոշ նորաստեղծ պետություններ, որոնք ունեին բազմաթիվ տեղական լեզուներ, նախընտրեցին շարունակել օգտագործել անգլերենը որպես միջէթնիկական շփման լեզու, կանխելով հնարավոր քաղաքական դժվարությունները, որոնք կառաջանային, եթե նախընտրվեր մեկ տեղական լեզուն մյուսներից։ Բրիտանական կայսրության զարգացման արդյունքում անգլերենը ընդունվեց Հյուսիսային Ամերիկայում, Հնդկաստանում, Աֆրիկայում, Ավստրալիայում եւ շատ այլ տարածքներում։ Այդ տենդենցը ավելի ակնառու դարձավ XX դարի կեսերին Ամերիկայի Միացյալ Նահանգների որպես գերպերության հայտնվելու հետ։ Տարածում Անգլերենը տարածվել է Հյուսիսային ծովի գերմանական այն շրջաններում, այն Մեծ Բրիտանիա են տարածել գերմանական քոչվորները՝ տարբեր աշխարհագրական տեղամասերից, որոնց տեղերում են այժմյան Նիդերլանդները, հյուսիսարեւմտյան Գերմանիան եւ Դանիան։ Դրա հետ կապված Ռոմանական Բրիտանիայում բնիկ ժողովուրդը, ինչպես ենթադրվում է, խոսում էր Հիմնային Բրիտոնիկ (Common Brittonic)՝ կելտական լեզվով, որի մեջ մեծ ազդեցություն ուներ լատիներենի աքրոլեկտալությունը (acrolectal)՝ սկսած Ռոմանական Բրիտանիայի 400-տարեկանից։ Գերմանական այդպիսի ցեղերից էին անգլերը, որոնց Բեյդը (Bede) հավատացել էր ամբողջական տարածումը դեպի Մեծ Բրիտանիա։ «Անգլիա» ('England') ավանումը, որը ծագում է «Անգլերի երկիր» (Engla land "Land of the Angles") եւ Անգլերեն (Old English Englisc) այդ ցեղի անվանումից են ստացվել։ Սակայն Սաքսերը, Յուտերը եւ Ֆրիզիայի շրջակայքի գերմանական ժողովուրդները, Ստորին Սաքսոնիան, Յուտլանդիան եւ Հարավային Շվեդիան՝ այս ժամանակաշրջանում նույնպես միաձուլվել են Բրիտանիայի հետ։ Հին անգլերեն Սկզբնապես Հին Անգլերենը դիալեկտների ամբողջություն էր, վառ արտացոլելով Անգլո-Սաքսոնական ծագումը, սակայն Արեւմտյան Սքասոնական դիալեկտը ավելի դոմինանտում էր եւ դրանով էլ հենց գրված է Բեովուլֆի բանաստեղծությունները։ Ավելի ուշ Հին Անգլերենը տեղակալվեց երկու ալիքների գալիքներով։ Առաջինը՝ Հյուսիսային գերմանացիների լեզվական տարբերիչներն էին, երբ Հալֆդան Ռանգնարսոնը եւ Ինվար Բոնլեսը 8-րդ եւ 9-րդ դարում սկսեցին Բրիտանական կղզիների գրավումը եւ հյուսիսային շրջանների հավաքագրումը։ Երկրորդը՝ Հին Ռոմանական խոսել իմացողներն էին՝ ռոմանական լեզվի միաձուլումը՝ 11-րդ դարի Անգլիայի դեմ նորմանների դեմ պայքարում։ Նորմաներենը վերածվեց անգլո-նորմաներեն եւ հետագայում անգլո-ֆրանսերենի եւ իրենից ներկայացնում է բառեր, որոնք ներգրավվել են դատարանի եւ կառավարության դեմ պայքարից հետո։ Ինչպես նաեւ սկանդինավիական եւ նորմանդական բառարանի տարածումը, այս երկու դեպքերը վերափոխեցին անգլերեն լեզվի քերականությունը ավելի դյուրին լեզվի եւ ազատ նորանոր բառերի համար՝ այլ լեզուներից փոխ վերցնելու։ Լեզվական փոփոխությունները Անգլերենի դեպի նորմանական այժմ հայտնի՝ Միջին Անգլերեն, Ջեֆրի Չոսերի (Geoffrey Chaucer)՝ Կանտերբերգյան հեքիաթները ամենահայտնի ստեղծագործություններն են։ Այս ժամանակաշրջանի ընթացքում լատիներենը որոշ առումներով եղել է ֆրանկա-եվրապական կյանքի լեզուն։ Սկզբում՝ քրիստոնեական եկեղեցու՝ Միջնադարյան լատինը, հետո արդեն վերածնդի ժամանակաշրջանի լատիներենը։ Նրանք, ովքեր լատիներենը փոխադրում էին, հիմնականում նոր տերմինների թարգմանիչներն էին, որպեսզի գոյականների լինեին այն բառերի համար, որոնք անգլերեն համարժեքը չունեին։ Ժամանակակից անգլերեն Ժամանականաից անգլերենը, որը ներառում է՝ Ուիլիամ Շեքսպիրի եւ Արքա Ջեյմս Վերսիոնի Աստվածաշնչյան (King James Version of the Bible) տարբերակը, հիմնականում ստացվել է 1550 թվականներին։ Դրանից հետո Անգլիական Թագավորությունը դարձավ գաղութային թագավորություն, եւ անգլերենը ծառայում էր որպես ֆրանկական գաղութների լեզու։ Փոստ-գաղությանին շրջանում՝ նոր ստեղծված ժողովուրդներից որոշները, որոնք ունեին բազմաթիվ բնիկ լեզուներ, որոշեցին օգտագործել անգլերենը որպես ֆրանկական լեզու։ Դրա պատճառն այն էր, որ նրանք փորձում էին խուսափել քաղաքական դժվարություններից, որը կարող էր ծագել որեւէ բնիկ լեզվի գերակայությունից մյուսների նկատմամբ։ Բրիտանական թագավորության մեծացման արդյունքում անգլերենը հարմարեցվեց Հյուսիսային Ամերիկայում, Աֆրիկայում, Ավստրալիայում եւ այլ շրջաններում։ Այստեղ առաջացավ տենդենցիա, որը ամրապնդվեց Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներում 20-րդ դարի կեսերին։ Նշանակություն Ժամանակակից անգլերենը, որը երբեմն բնութագրվում է ինչպես առաջին համաշխարհային տարածվածություն գտած լեզու, գերիշխող կամ այլ պարագաներում նույնիսկ պահանջված լեզու է հաղորդակցության, գիտության, ինֆորմացիոն տեխնոլոգիաների, բիզնեսի, նավագնացության, ավիացիայի, հեռուստատեսության, ռադիոյի եւ միջազգային հարաբերությունների համար։ Նրա տարածումը Բրիտանական կղզիներով պայմանավորված էր Բրիտանական Կայսրության հզորացումով, եւ 19-րդ դարի վերջին այն իսկապես հասավ համաշխարհային տարածման։ 16-19-րդ դարերում՝ բրիտանական գաղութացմանը զուգընթաց, այն դարձավ ԱՄՆ-ի, Կանադայի, Ավստրալիայի եւ Նոր Զելանդիայի հիմնական լեզուն։ ԱՄՆ- ի բարգավաճող տնտեսությունը եւ նրա մշակութային ազդեցությունը, ինչպես նաեւ նրա կարգավիճակը որպես հզոր ուժ սկսած Երկրորդ Համաշխարհային Պատերազմից նշանակալից չափով արագացրեց լեզվի տարածումն ամբողջ մոլորակով մեկ։ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ընթացքում անգլերենը փոխարինեց գերմաներենին որպես գերիշխող լեզու Նոբելյան մրցանակակիրների համար։ Անգլերենը հավասարվեց եւ հնարավոր է գերազանցեց ֆրանսերենին որպես գերակա լեզու միջազգային հարաբերություններում 19-րդ դարի վերջին կեսին։ Անգլերենի աշխատանքային իմացությունը դարձավ պարտադիր պայման մի շարք բնագավառներում եւ մասնագիտություններում, ինչպիսիք են բժշկությունը եւ համակարգչային աշխատանքները՝ հաշվի առնելով այն փաստը, որ մեկ միլիարդ մարդ խոսում է անգլերենով։ Այն նաեւ ՄԱԿ-ի վեց պաշտոնական լեզուների շարքում է։ Անգլերենի զարգանալուն համընթաց անկում նկատվեց մայրենի լեզվի զանազանության մեջ աշխարհի տարբեր ծայրերում։ Նրա ազդեցությունը շարունակում է կարեւոր դեր խաղալ լեզվի օգտագործման բնագավառում։ Հակառակ դրան, անգլերենի ներքին բազմազանությունը՝ ներառյալ կրեոլները եւ պիջինները, պոտենցիալ ունեն ստեղծելու տարբեր լեզուներ անգլերենից ժամանակի ընթացքում։ Վերջիններս անգլերենի բարբառներ են, որոնք հիմնականում օգտագործվում են Կարիբյան ծովի ավազանում։ Տես նաեւ Պաշտոնական լեզու Լեզվաընտանիքների ցանկ Բրիտանական անգլերեն Գրականություն Левицкий А. Э., Славова Л. Л. Сравнительная типология русского и английского языков: Учебное пособие. — Житомир: Изд-во ЖДУ, 2005. — 204 с . Левицкий А. Э., Славова Л. Л. Сравнительная типология русского и английского языков: Учебное пособие для студ. высш. учеб. заведений / Мин-во образования и науки Украины, Житомирский гос. ун-т им. И. Франко. — 2-е изд., исправ. и доп. — Киев: Освіта України, 2007. — 272 с. — 300 экз. — Ծանոթագրություններ Արտաքին հղումներ Accents of English from Around the World (University of Edinburgh) Sound files comparing how 110 words are pronounced in 50 English accents from around the world International Dialects of English Archive - recordings of English dialects and international L2 accents Անգլերեն Մշակութային գլոբալացում Լեզուներ այբբենական կարգով Գերմանական լեզուներ Ամերիկյան Սամոայի լեզուներ Անտիգուա եւ Բարբուդայի լեզուներ Ավստրալիայի լեզուներ Բելիզի լեզուներ Բոտսվանայի լեզուներ Կամերունի լեզուներ Կանադայի լեզուներ Ֆիջիի լեզուներ Գանայի լեզուներ Գրենադայի լեզուներ Գուամի լեզուներ Գայանայի լեզուներ Հոնկոնգի լեզուներ Հնդկաստանի լեզուներ Իռլանդիայի լեզուներ Ճամայկայի լեզուներ Քենիայի լեզուներ Կիրիբատիի լեզուներ Լեսոթոյի լեզուներ Լիբերիայի լեզուներ Մալավիի լեզուներ Մալայզիայի լեզուներ Մալթայի լեզուներ Մավրիկիոսի լեզուներ Նամիբիայի լեզուներ Նաուրուի լեզուներ Նոր Զելանդիայի լեզուներ Նիգերիայի լեզուներ Նյուեյի լեզուներ Պակիստանի լեզուներ Պալաուի լեզուներ Պապուա Նոր Գվինեայի լեզուներ Ռուանդայի լեզուներ Սենթ Քիթս եւ Նեւիսի լեզուներ Սենթ Լյուսիայի լեզուներ Սենթ Վինսենթ եւ Գրենադինների լեզուներ Սամոայի լեզուներ Սեյշելյան կղզիների լեզուներ Սիերա Լեոնեի լեզուներ Սինգապուրի լեզուներ Հարավաֆրիկյան Հանրապետության լեզուներ Հարավային Սուդանի լեզուներ Սուդանի լեզուներ Ֆիլիպինների լեզուներ Փիթքերն կղզիների լեզուներ Սողոմոնյան Կղզիների լեզուներ Միացյալ Թագավորության լեզուներ Ամերիկյան Վիրջինյան կղզիների լեզուներ ԱՄՆ-ի լեզուներ Տոկելաուի լեզուներ Տրինիդադ եւ Տոբագոյի լեզուներ Ուգանդայի լեզուներ Վանուատուի լեզուներ Զամբիայի լեզուներ Զիմբաբվեի լեզուներ Թայվանի լեզուներ